cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Afro-Amerikanen
Sûnt 1975
Op 4 novimber 2008 waard de Demokratyske senator Barack Obama de earste swarte man dy't keazen waard ta it amt fan presidint fan 'e Feriene Steaten. Dêrby moat trouwens oantekene wurde dat Obama, mei in Keniaanske heit en in blanke Amerikaanske mem, eins strikt nommen gjin Afro-Amerikaan is (mei't er net ôfstammet fan lju dy't foar de Boargeroarloch as slaven nei Noard-Amerika ta brocht binne), al is syn frou Michelle Obama dat wol. By de ferkiezings yn 2008 stimde goed 95% fan 'e Afro-Amerikanen op Obama, dy't ek in oerweldigjende de mearderheid fan jonge heech oplate blanke kiezers efter him krige, en in mearderheid fan 'e Aziaten en Latino's. Yn 2012 waard Obama werkeazen foar in twadde termyn.
Afro-Amerikaansk-Ingelsk
Afro-Amerikanen binne yn grutte mearderheid Ingelsktalich, fral as de term yn 'e inge sin brûkt wurdt, en resinte Afrikaanske ymmigranten dus net meirekkene wurde. It dialekt fan it Amerikaansk-Ingelsk dat noch altyd troch de measte Afro-Amerikanen sprutsen wurdt, is it Afro-Amerikaansk-Ingelsk. Allinne de heger oplate elite sprekt dit net mear, om't dy derop delsjocht en dêrom it Standert-Amerikaansk-Ingelsk oannommen hat. It Afro-Amerikaansk-Ingelsk (yn Jeropa it bekendst fan rapmuzyk) wurdt karakterisearre troch in wat teamerige útspraak en gearlûkings fan wurden. It liket sterk op it Súdlik Amerikaansk-Ingelsk, dat sprutsen wurdt troch de blanken yn it Suden.
Men soe ferwachtsje kinne dat dy oerienkomsten feroarsake wurde trochdat de slaven foarhinne it spraakgebrûk fan har eigners oernommen hawwe, mar dat is sa net. Paradoksalernôch is it krektoarsom gien. It dialekt fan 'e slaven is wierskynlik ier yn syn ûntwikkeling sterk beynfloede troch it ferienfâldige Pidzjin-Ingelsk dat se oarspronklik brûkten om mei-inoar te kommunisearjen doe't se noch ferskillende Afrikaanske memmetalen hiene. Letter lieten de rike plantaazjehâlders harren bern fierhinne grutbringe troch in mammy, in âldere slavinne dy't as bernefamke fungearre. Sa learden de bern fan 'e meast foaroansteande boargers yn it Suden dus praten fan 'e negerslaven, wat meitiid in ûnútwiskbere ynfloed op har spraakgebrûk hie. De minder rike blanken fan it Suden, dy't gjin slaven hiene, pasten har oan it spraakgebrûk fan 'e maatskiplike elite oan, en sa ûntstie it Súdlik Amerikaansk-Ingelsk.
In oare namme foar Afro-Amerikaansk-Ingelsk is Ebonics, dat yn 1973 gearstald waard út ebony ("ebbehout"; d.w.s. "swart") en phonics ("fonetika"). Dizze term krige pas bekendheid doe't yn desimber 1996 in skoaldistrikt yn Oakland, yn Kalifornje, Ebonics de status fan skoalfak joech, om't men yn noed siet oer it lege prestaasjenivo fan 'e Afro-Amerikaanske skoalbern en wol begriep dat it ferskil tusken it Standertingelsk dat de bern op skoalle learden en it Afro-Amerikaansk-Ingelsk dat se thús sprieken dêr foar in diel debet oan wie. It die bliken dat dit in ûnbidich kontroversjele kwestje wie, sawol ûnder blanken as ûnder Afro-Amerikanen, en in moanne letter moast it beslút ûnder swiere publike druk weromdraaid wurde.
Oare talen
Njonken de sprekkers fan it Afro-Amerikaansk-Ingelsk binne der noch twa oare lytse groepkes binne de Afro-Amerikaanske mienskip. De See-eilânkreoalen fan 'e See-eilannen, in eilannerige dy't him útstrekt fan 'e noardeastkust fan Floarida fia de kusten fan Georgia en Súd-Karolina hast oan Noard-Karolina ta, sprekke it See-eilânsk Kreoalsk-Ingelsk, in taal mei in Ingelske basis mar dy't in protte eleminten gemien hat mei de oarspronklike Westafrikaanske talen fan 'e negerslaven. De isolaasje fan 'e eilannen hat dizze taalfoarm de mooglikheid jûn om him te ûntjaan. It See-eilânsk Kreoalsk-Ingelsk wurdt ek wol Gullah neamd, al wurdt dy namme troch in protte lju as lytsachtsjend beskôge.
En fierders binne der dan noch de Louisiaanske Kreoalen fan New Orleans en de Mississippydelta, dy't Louisiaansk Kreoalsk-Frânsk sprekke. De Louisiaanske Kreoalen binne yn grutte mearderheid ôfstammelingen fan 'e slaven fan 'e tsientûzenen blanken en fan 'e frije kleurlingen (gens de couleur libre, faak mei har eigen negerslaven), dy't nei New Orleans ta flechten doe't yn 1804 de Frânske koloanje Sint-Domenikus (Saint-Domingue) ûnôfhinklik waard ûnder de namme Haïty, wêrby't de eardere slaven dêre de macht yn 'e hannen krigen. Tsjin 1809 wie troch dizze ymmigraasje, dêr't de Amerikanen it leafst it near op lein hiene, as se mar witten hiene hoe, New Orleans foar likernôch 90% Frânsktalich en foar 63% swart wurden (wêrmei't it de "swartste" stêd fan 'e Feriene Steaten wie; op it twadde plak lei Charleston, yn Súd-Karolina, dat foar 53% troch swarten bewenne waard). Tsjintwurdich foarmje de Louisiaanske Kreoalen yn New Orleans in ûnmisber part fan 'e pleatslike kultuer.
Leauwe
It is trouwens de fraach ynhoefier't de islaam yndie de godstsjinst wie fan 'e oarspronklike Afrikanen dy't ta slaaf makke waarden. Nei alle gedachten wie mar 15-30% fan harren moslim, wylst in folle heger persintaazje út oanhingers fan natoerreligyen bestie. En dat is de reden dat in part fan 'e Afro-Amerikanen aktyf besiket om eleminten fan sokke natoerreligyen yn har libben yn te passen, lykas it Kwanzaa-feest, dat wol fierd wurdt yn it stee fan kryst en âld en nij. Fierders hawwe 20.000 oant 200.000 Afro-Amerikanen it joadendom oannommen.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wiene der doe 42.020.743 Afro-Amerikanen yn 'e Feriene Steaten, wêrûnder 3.091.424 persoanen fan mingd rasiaal komôf, dy't harsels ek ta oare etnyske groepen rekkenen. Mei-inoar kaam dat út op 13,6% fan 'e totale Amerikaanske befolking. Yn 2000 wiene der yn 'e Feriene Steaten noch 34,6 miljoen Afro-Amerikanen, dy't 12,3% fan 'e befolking útmakken, en men kin dus stelle dat harren befolkingsoandiel groeit.
It heechste oandiel fan 'e befolking, 50,1%, meitsje de Afro-Amerikanen út yn 'e Amerikaanske federale haadstêd Washington, D.C. Hoewol't se fierders prosintueel ek fral sterk binne yn it Amerikaanske Suden, yn steaten as Mississippy, Louisiana, Georgia, Súd-Karolina en Alabama, libje der yn absolute oantallen mear Afro-Amerikanen yn noardlik en westlike steaten as New York en Kalifornje. By de sifers yn 'e ûndersteande tabel wurdt trouwens gjin ûnderskie makke tusken Afro-Amerikanen yn 'e inge sin en oare swarte Amerikanen.
Benedictus Gerbrants
Benedictus Gerbrants is in byldsnijer fan Ljouwert út de 16e iuw. Nei alle gedachten is er de stienhouwer B.G. dêr't grêfsarken fan bekend binne út 1537-1565. Wurk fan him is ûnder oaren yn Frjentsjer, Boalsert, Boarnwert, Boazum, Hallum, Jelsum, Seisbierrum en Skettens.
Rietlanden (Emmen)
Rietlanden is in wyk yn it suden fan it Drintske plak Emmen.
Lizzing
Rietlanden grinzget yn it noarden oan de wyk Bargeres, yn it easten oan de buorskip Zuidbarge, yn it suden oan wenwyk en rekreaasjegebiet Parc Sandur, yn it westen oan it bûtengebiet fan Emmen en yn it noardwesten oan de wyk Delftlanden. De Rûnwei (N391) rint by de wyk del en de Hondsrugweg (Hûnsrichwei) ferbynt de wyk mei it Sintrum. Tichteby de wyk, yn Delftlanden, is it Stasjon Emmen-Súd.
Skiednis
De wyk hat ek in eigen fuotbalklup, DZOH Emmen.
The Serenes
The Serenes wie in Fryske band, dy't begjin njoggentiger jierren in lûd produsearrre dat te fergelykjen wie mei muzyk fan bands as The Feelies en The Chills. Harren sjongteksten wiene mankelyk, mei in soad byldspraak. De ynspiraase hjirfoar waard diels taskreaun oan it Fryske lânskip en de songs waarden droegen troch in helder gitaarlûd. Theo de Jong (muzikant) rjochte dizze band yn 1988 tegearre mei Paul Dokter (1961-2020) op yn De Jouwer, wêrby't de ritmeseksje troch Ale Bosma en Joan Hooghiemstra ynfold waard.
Back to Wonder
Nei in lange stilte ferskynde yn 1993 Back To Wonder, doe't Paul Dokter ôfheakke wie. Fierders wie Pyter Kuipers yn it plak foar Ale Bosma komd. It label Integrity wie ynruile foar Ariola. Hjirtroch wie it mooglik wurden om de Amerikaanske producer Lou Giordano oan te lûken. As single waard Every Sunday útbrocht, en letter ek Feel Me en Here. Yn 1994 gie de groep út elkoar.
Opnij yn de belangstelling
Mei it ferstriken fan de jierren krige it wurk fan de Serenes geande wei mear wurdearring. Yn 2000 sette muzyktydskrift OOR yn har list fan bêste Nederlânske albums fan 1990 oant 2000 Barefoot and pregnant op it alfte plak.
Yn 2013 brocht Excelsior Recordings fia harren Re.-label de plaat Barefoot and pregnant opnij út op finylalbum en cd. By de werútjefte siet in ekstra skiif mei demo-materiaal, ûnder de namme The blurred, concealed and declined Songs of the Serenes. Op it festival Welcome to the Village yn Ljouwert, waard 27 july it folsleine album yntegraal opfierd troch de band William Seen’s Transport Music, dy't bystien waard troch ûnder oare Anne Soldaat, Jelle Paulusma, Maurits van Westerik en Jacob de Greeuw. Nei oanlieding fan de nije belangstelling produsearre de NPO yn Fryslân DOK de dokumintêre De mythe fan The Serenes dêr't bylden fan dit optreden te sjen wiene.
Besetting
Paul Dokter ferstoar hommels op 7 augustus 2020 yn de âldens fan 59 jier.
Comomar
De Comomar (Italjaansk: Lago di Como, útspr.: [ˈlaːɡo di ˈkɔːmo], likernôch: " laa -goo dy kô -moo"; Westlombardysk: Lagh de Còmm, útspr.: [ˈlɑː‿dːe ˈkɔm], likernôch: " laa dee kòm ") is in mar yn it Italjaanske part fan 'e súdlike Alpen, dy't in aparte foarm hat, as in Y, mar dan ûnderstboppest. Nei de Gardamar en it Lago Maggiore is it de grutste mar fan it lân. It is ek de op fjouwer nei djipste mar fan Jeropa en de alderdjipste Jeropeeske mar bûten Noarwegen. Al yn 'e Romeinske Tiid wie de Comomar in plak dêr't aristokraten harren weromloeken út 'e drokte fan 'e stêd. Tsjintwurdich is de mar in populêre toeristyske bestimming. Oan 'e iggen binne in soad lúkse filla's boud en in protte rike en ferneamde lju wenje dêr of hawwe der wenne. Yn 2014 waard de Comomar troch ynternetkrante The Huffington Post útroppen ta de moaiste mar fan 'e wrâld.
Geografy
De Comomar leit yn noardlik Itaalje, deunby de Switserske grins, yn it noardwesten fan 'e Italjaanske regio Lombardije. De mar hat trije útrinners, ien nei it noarden, ien nei it súdeasten en ien nei it súdwesten. Dêrtroch liket de foarm fan it wetter wol in Y dy't op 'e kop stiet. It skiereilân dat út it suden wei as in trijehoek omheech stiket tusken de beide súdlike útrinners yn, hjit de Laryske Trijehoek (Italjaansk: Triangolo lariano), nei Larius Lacus ("Lariusmar"), de âlde Latynske namme foar de mar. De Comomar beslacht in oerflak fan 146 km² en is dêrmei de op twa nei grutste mar fan Itaalje, nei de Gardamar en it Lago Maggiore.
De mar befiemet 22,5 km³ wetter dy't oanfierd wurdt troch de rivieren de Adda en de Mera en wer ôffierd wurdt troch Adda. Trochinoar ferbliuwt wetter 51/2 jier yn 'e Comomar foar't it der oan 'e oare kant wer ta'n út streamt. De oerflak fan it ôfwetteringsgebiet, d.w.s. de krite dêr't wetter fia de Comomar ôffierd wurdt, bedraacht 4.509 km² en omfettet dielen fan Itaalje sawol as Switserlân.
Der leit ien eilantsje yn 'e Comomar: Isola Comacina. Oan 'e útein fan 'e noardlike útrinner fan 'e mar, dêr't de rivier de Adda de mar ynstreamt, leit de stêd Colico. Oan 'e útein fan 'e súdwestlike útrinner, dêr't de Comomar dearint, leit de stêd Como, dêr't de mar nei ferneamd is. Om't it wetter dêr net fierder kin, strûpt Como der gauris ûnder. Oan 'e útein fan 'e súdeastlike útrinner, dêr't de Adda de mar wer út streamt, leit de stêd Lecco.
De doarpen Bellagio, Menaggio en Varenna lizze op 'e trije foarinoaroer lizzende iggen fan 'e mar dêr't de trije útrinners gearkomme; hja wurde mei-inoar ferbûn troch in trijehoekige feartsjinst. Oare plakken fan belang oan 'e iggen fan 'e Comomar binne Gravedona en Dongo oan 'e westkant fan 'e noardlike útrinner, Cernobbio oan 'e westkant fan 'e súdwestlike útrinner en Mandello del Lario oan 'e eastkant fan 'e súdeastlike útrinner.
Skiednis
De Comomar is ûntstien troch de wurking fan gletsjers yn 'e Alpenregio. Oan it begjin fan it earste milennium f.Kr., no trijetûzen jier lyn, setten har foar it earst minsken nei wenjen yn 'e krite fan it plak dat de Romeinen letter Comum (Como) neamden. Dat wiene lju dy't hearden ta de bredere Golaseccakultuer. Tsjin 'e Romeinske Tiid waard de krite bewenne troch de Keltyske stamme fan 'e Comenses, dy't yn 196 f.Kr. ferslein en ûnderwurpen waarden troch de Romeinske konsul Klaudius Marsellus.
Doe't it Romeinske Comum ferwoastge wie by in ynfal fan 'e Reesjers, waard de stêd yn 77 f.Kr. fersterke en werbefolke mei 3.000 Romeinske kolonisten. Nei't de moerassige marsigge drûchlein wie, waard de stêd op oantrúnjen fan Julius Caesar yn 59 f.Kr. op 'e nij stifte as Novum Comum (Nij-Como) op persiis it plak dêr't Como no leit. Neffens de histoaryske tekst Notitia Dignitatum soe der teminsten fan it begjin fan 'e fjirde iuw ôf in Romeinske militêre float op 'e Comomar stasjonearre wêze, dêr't in prefekt it befel oer fierde.
Yn 'e Midsiuwen en de Renêssânse wie de Comomar geregeldwei it toaniel fan wapengeweld. Sa ferdigene de float fan Como yn 'e tolfde iuw de mar tsjin Milaneeske oarlochsskippen yn 'e Tsienjierrige Oarloch fan it Hartochdom Milaan tsjin Como. En tusken 1525 en 1532 waard der yn 'e krite fochten yn it ramt fan 'e Musso-oarloggen, neamd nei de fêsting Musso. Dat wie in slepend konflikt tusken it Hartochdom Milaan en de Frijsteat fan 'e Trije Bûnen (it gebiet dat no it Switserske kanton Graubünden foarmet), dy't funksjonearre as in fazalsteat fan it Switserske Eedgenoatskip.
Yn 'e moderne tiid krige de krite fan 'e mar tsjin 'e ein fan 'e achttjinde iuw foar it earst mei toerisme te meitsjen. Yn 1818 besocht de Ingelske dichter Percy Shelley de mar. Yn in brief oan 'e skriuwer Thomas Love Peacock skreau er: "Neat dat ik ea sjoen haw, kin dizze mar yn skientme belykje, útsein de ierdbeibeamme-eilannen fan Killarney." Tsjintwurdich is de Comomar in ferneamde toeristyske bestimming yn Noard-Itaalje, dy't wiid en siid bekendstiet om syn natoerskientme, fauna en kueroarden, en teffens om 'e mooglikheden om der te silen, wynsurfen en kitesurfen.
Al yn 'e Romeinske Tiid wie de Comomar in plak dêr't aristokraten harren weromloeken út 'e drokte fan 'e stêd. Oan 'e iggen fan 'e mar waarden doedestiden lúkse en ynnimlike filla's boud, û.o. troch de auteur Plinius de Jongere. Ek yn ús tiid noch binne der gâns rike en ferneamde lju dy't oan 'e Comomar wenje of wenne hawwe, lykas politikus John Kerry, sjongster Madonna, akteurs George Clooney en Sylvester Stallone, muzikant Julian Lennon, sakeman Richard Branson, moade-ûntwerper Gianne Versace en fuotballers Lionel Messi en Ronaldinho.
Klimaat
De krite fan 'e Comomar hat in fochtich subtropysk klimaat. Yn july, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 28,5 °C, en yn jannewaris, de kâldste moanne, is dat 6,8 °C. Yn it winterhealjier hat it wetter fan 'e mar in timperjende ynfloed op it klimaat fan 'e omlizzende gebieten, dêr't it sadwaande net sa kâld wurdt as yn oare dielen fan 'e súdlike Alpen. Simmerdeis kin de temperatuer fan it wetter fan 'e mar in gemiddelde fan 24 °C berikke. De streek om 'e Comomar hinne kriget jiers trochinoar 1.318 mm delslach. De swierste rein falt ornaris yn maaie, wylst it by 't winter relatyf drûch is. Snie falt út en troch ris, mei ûnfoarsisbere tuskenskoften. Dat is eins inkeld fan belang foar de hegere punten yn it omlizzende gebiet, mei't it op 'e hichte fan 'e mar yn 'e regel gau wer fuortteit.
John Coltrane
thumb|Coltrane, 1963
John William Coltrane (Hamlet (Noard Karolina), 23 septimber 1926 — New York, 17 july 1967) wie in jazzsaksofonist.
Opnames (kar-út)
As lieder:
Wurk (kar-út)
thumb|It hûs fan John Coltrane yn de North Thirty-Third Street yn [[Philadelphia.]]
799
Foarfallen
right|thumb|300px|Ruïnes fan Palenque
Sava (rivier)
thumb|Steamkrite fan de Sava De Sava (Hongaarsk: Száva, Dútsk: Save) is in rivier yn Súdeast-Europa. Mei 940 km is it de grutste rjochtersydrivier fan de Donau. De Sava wurdt faak beskôge as de noardgrins fan de Balkan. De rivier ûntspringt yn de Julyske Alpen yn Slovenië en rint dêrnei nei it easten oer Kroatië en Bosnië en Herzegovina nei Servië om ûnder Belgrado yn de Donau út te mûnjen.
5e iuw f.Kr.
De 5e iuw f.Kr. of fyfde iuw foar Kristus rûn fan 1 jannewaris 500 f.Kr. oant 31 desimber 401 f.Kr.
Wetterscooter
In wetterscooter, ek skreaun as wetterskûter, en better bekend as in jetsky, is in behindich soarte motorisearre fartúch oandreaun troch in wetterjetmotor, dat men oerskrank sittend 'beriidt'. De gebrûklike oantsjutting, jetsky, is in heale lienfertaling fan it Ingelske jet ski, dat eins in auteursrjochtlik beskerme merknamme en in registrearre hannelsmerk is (te witten fan 'e Kawasaki Jet Ski, dy't yn 1972 op 'e merk kaam). De minder bekende algemien namme wetterscooter is basearre op 'e gelikensens fan dit type fartúch mei de 'gewoane' scooter, in motorfyts, bromfyts of snorfyts mei lege opstap op lytse, brede tsjillen. Yn Nederlân hat men ferlet fan in lyts farbewiis 1 om in wetterscooter bestjoere te meien.
It ûntstean fan de namme 'De Tynje'
Fan âlds wie der ien tynje, in lange wetterstream: de Lúkster tynje by wat no De Tynje hjit
Wetterscooter
Skiednis
De ierste wetterscooters kamen healwei de 1950-er jierren op 'e merk yn it Feriene Keninkryk en justjes letter op it fêstelân fan Jeropa. De ierste modellen wiene de Britske Vincent Amanda en de Dútske Wave Roller. Dy iere types lieken net bot op 'e tsjintwurdige wetterscooters. Yn 'e Feriene Steaten waard it fartúch mids 1960-er jierren fierder ûntwikkele, ta it ûntwerp sa't dat hjoed de dei bestiet, troch Clayton Jacobson II fan Lake Havasu City yn Arizona. Hy kaam op it idee om 'e oandriuwing te feroarjen fan in bûtenboardmotor mei in skroef ta in ynboude wetterjetmotor. Ek waard fan it stjoer in fêste struktuer makke dy't omheech wiisde. Om it gewicht fan it fartúch te beheinen, makke Jacobson it fan glêsfezelstof.
Het Vrije Volk
thumb|Het Vrije Volk Het Vrije Volk wie in sosjaaldemokratysk deiblêd dat nei 1945 oant yn de sechtiger jierren lanlik ferskynde mei 40 edysjes, wêrûnder ien Fryske (fanôf begjin maaie 1945). De krante ûntstie út it sosjalistyske deiblêd Het Volk.
It ûntstean fan de namme 'De Tynje'
It is wis dat in tynje gewoan in ding wie, yn dit gefal in wiet ding. It Fryske 'tynje' stie foar omgrinzing, ôffreding, omwâlling, hage, skieding. Yn it âld-Hollânsk wie it tuin ("om de tuin leiden" en "De tuin der Nederlanden", it ferneamde boek fan Fruin oer de festingwurken fan Maurits en Freark Hindrik). Yn it Ingelsk hiet soks 'town', yn it Dútsk 'Zaun' en yn it Frysk 'tynje'. Yn Fryslân wie in tynje meast in wetterskieding of natoerlike ôffreding tusken in bewenne wrâld en de rûgere oare kant fan de stream. Der wienen en binne wol mear tynjes yn Fryslân, by Ljouwert en Grou bygelyks. Mar dizze iene aparte tynje, dy't om mear as de helte fan de Lúkswâldster gerjochtichheid hinne rûn, hjitte fansels de Lúkster tynje. Dêr wie mar ien fan. It boerefolk fan Lúkswâld en de Lúksterhoarne of -hoek hie dus syn eigen tynje. Dy Lúkster tynje wie de kringelige lange wetterstream dy't eartiids al in ein foar de Lúksterhoek begûn (de Hegedyk is dêr no noch tige bochterich), dy't dêr mei in lange bôge earst nei it noardwesten op de Aldewei tasette, en dy't dan werom bûgde nei it easten. Op it lêst kaam de Lúkster tynje út by de Wide Wispel en it Mouwedjip.
Wetterscooter
Skiednis
It earste model wetterscooter op basis fan Jacobson syn ûntwerpferbettings wie de SeaDoo, dy't ein 1960-er jierren op 'e merk brocht waard troch it Kanadeeske merk Bombardier. Dat bedriuw hold lykwols al foàr 1970 op mei de produksje fan sokke fartugen. Yn 1972 wie de Japanske produsint Kawasaki de earste dy't in 'steanmodel' fan 'e wetterscooter makke, wêrby't it sitbankje ûntbriek en de brûker dus oanhâldend stean moast. De merknamme dy't dêrfoar betocht waard, wie Kawasaki Jet Ski (om't de steande hâlding oan skyen of wetterskyen tinken die). Yn 1973 kaam dat apparaat op 'e Amerikaanske merk út, dêr't it yn koarte tiid sa populêr waard, dat de merknamme 'jetsky' ynboargere rekke as generike oantsjutting foar alle wetterscooters en út Noard-Amearika nei oare dielen fan 'e wrâld ferspraat waard. Oare bekende merknammen fan wetterscooters binne WaveRunner (fan Yamaha) en AquaTrax (fan Honda).
Het Vrije Volk
Mear as ien sanearingsmaatregels wienen yn de jierren 1960 - 1972 nedich om it blêd te behâlden. Yn 1967 waard de formele bân mei de PvdA ferbrutsen en waard it edysjesysteem yngripend feroare. De edysje Fryslân waard opnomd yn in edysje Noard, mei Grins as sintrum. Foar dizze werstrukturearring wie Sjoerd Leiker haadredakteur fan de Fryske edysje. Yn 1972 wie de sanearing dien. Sûnt febrewaris fan dat jier wurdt de krante ferspriede yn en om Rotterdam hinne. Op 30 maart 1991 ferskynde it lêste nûmer mei de deiblêdtitel Het Vrije Volk. Yn dat jier fusearre Het Vrije Volk mei it Rotterdams Nieuwsblad ta it Rotterdams Dagblad. Dy krante gie yn 2005 wer op yn it Algemeen Dagblad.
It ûntstean fan de namme 'De Tynje'
Dy lange tynje wie net samar in wetterke. De grutte lange bôge foarme de grins tusken Lúkswâld en Gersleat en dus ek tusken de gritenijen Opsterlân en Anjewier. De hjoeddeiske Tynjewei tusken Gersleat en De Tynje hjit net sa omdat er nei de Tynje tagiet. Nee, dy wei folget rûchwei, wat oan de rejale kant, de rin fan de âlde Lúkster tynje. De lêste 800 meter fan de Lúkster tynje, foardat er yn de Wispel en it Moedjip útkaam, lei doe ek al yn Opsterlân en foarme de wetterskieding tusken Lúkswâld en Terwispel (sa't it dêr doe noch hiet).
De iene tynjeset fan Lúkswâld
Om by de mieddens besiden de Boarn te kommen rieden de boeren fan Lúkswâld mei harren weinen en ark oer de heawei dy kant op. Dan kamen se healwei by it lêste, wier net it smelste ein fan harren tynje. Dêr wie net troch hinne te wâldzjen. Dêrom smieten se nei de wintertiid de tynje healticht mei takkebosken (riishout en prikken sa't oan de Wâldwei) en dêr leinen se beamstammen en balken oerhinne. Sa belânen se op de Breewei oer harren eigenmakke 'tichtset'. Dizze set yn harren eigen tynje neamden se fansels de tynjeset. Dêr wie ek mar ien fan. Fierderop, dêr't de hegere Riperwâldwei oergong yn it legere paad nei de Mouwe, de Mouwehimsterheawei, wie ek sa'n set mar lytser. Dy hoegde gjin namme.
Wetterscooter
Beskriuwing
Moderne wetterscooters besteane út in leech yn it wetter lizzend boatsje, dêr't boppe de wetterline in soarte fan motorfyts op boud is, mei in nei boppen útstykjend stjoer mei twa hânsels oan 'e sydkanten, lykas fan in motorfyts. Alle betsjinning fan 'e yn it boatdiel ynboude wetterjetmotor sit oan it stjoer en wurdt sadwaande mei de hân dien. It stjoer as gehiel kin faak op en del beweecht wurde, sadat de bestjoerder sawol sitte as stean kin. Sitten docht men op in seal op 'e efterein fan it boatsje. Wetterscooters sûnder sa'n seal sjocht men tsjintwurdich net folle mear. De measte wetterscooters kinne inkeld de bestjoerder en eventueel noch ien oare persoan ferfiere dy't dan efter de bestjoerder plaknimt en him oan 'e bestjoerder fêstklammet; dat is it type dat almeast jetsky neamd wurdt. Der binne lykwols ek gruttere wetterscooters, dêr't trije of soms wol fjouwer minsken op farre kinne; dy wurde mar selden oantsjut as jetsky.
It ûntstean fan de namme 'De Tynje'
Twa tynjes en twa setten
Letter dolden de Van Dekama's it lêste ein fan de Lúkster tynje djipper en rjochter út, fan de Wispel ôf dwers 'door de Tinieset' en sa ûntstie in smelle feart, in rek: it Tynjerek. In meter as 500 de set foarby folgen se fansels net de rin fan de Lúkster tynje. Se slatten in nij stik feart as dwersferbining fan it Tynjerek nei it Langerek (Dat rek waard doe ek útdold en rjochtlutsen. Earder wie it in lange stream yn de delte tusken de Riperheawei en de Wynjewarrewei, dy't as sydrivier op de Easterboarn tarûn). Dat nije tuskenrek, de Wynjetynje of it Wynjerek, letter it Skitersrek moast dwers troch de wei nei de warren, dy't dêre Wynjewei hjitte. Dat doe moast dêre, doe pas fansels, ek in set yn. Dat waard de Wynjeset, want yn dy omkriten wie alles fan de famylje Wynje.
Wa't deftich of geleard dwaan woe, sei Winia. Der wienen sels guonnen dy't mienden dat tynje dan wol Tinia wêze soe. It wie ek wol apart dat tynje tafallich rime op Wynje. En dus wie it al gau Tynjeset en Wynjeset, njonkelytsen beide mei in haadletter. En sa feroare de tynje ûngemurken yn de Tynje.
Wetterscooter
Gebrûk
Wetterscooters wurde almeast brûkt foar rekreaasje. By waarm waar oan it strân kin men prima op 'e wetterscooter yn in swimbroek of baaipak, mar yn kâldere omstannichheden wurdt driuwend oanret om earst in wetsuit oan te dwaan om ûnderkuolling foar te kommen. Yn djipper wetter is in swimfest likemin oerstallige lúkse. Wetterscooterfiskjen is it fiskjen fan in wetterscooter ôf. Wetterscooters wurde ek beriden by wize fan sport, wetterscooterracen, wêrby't it net inkeld oankomt op faasje, mar ek op behindichheid. De sport wurde wrâldwiid beävensearre troch de Ynternasjonale Wetterscooterrace Uny (Union Internationale Motonautique, UIM), dy't erkenning genietet fan it Ynternasjonaal Olympysk Komitee (IOC). Dêrnjonken wurde wetterscooters ek in protte brûkt troch rêdingstsjinsten lykas strânwachten en de wetterplysje.
It ûntstean fan de namme 'De Tynje'
Twa Tynjes, in grutte en in lytse
De Heeren Compagnons mei in soad jild namen de saak oer fan de Dekema's en doe waard echt wurk makke fan de lange Hearrefeart mei syn trije rekken en twa setten. De rekken koenen doe wier befearn wurde troch turfskûten, sa't it doel fansels west hie. En de setten moasten safolle mooglik iepen bliuwe. Gjin tichtsetten mear, mar nijmoaderige houten bouwurken: oan wjerskanten in lânhaad en dêr losse balken oerhinne. Sa ûntstie in smelte yn de feart, dêr't skippers net te hurd op tasile mochten. Alhiel net as de balkbrêge troch de boeren brûkt waard. De hearen pommeranten makken sels in reglemint, mei boetebepalings en al. Om op it tapassen dêrfan ta te sjen waard by de Tynjeset in 'tynjeman', Roelof Johannes(soan) te wenjen set, in Lúkswâldster. By de Wynjeset hie dat net folle doel want dy lei suver yn de bocht tusken it Skitersrek en it Langerek. Dan wol in skipper mei net te folle op út himsels wol ynhâlde. Mei in stûfe súdwester op 'e kont koe in skûte op it Skitersrek wol útein komme. It sprekt himsels dat der nei Roel fan Jehannes mear minsken te wenjen kamen op de krusings fan farwetters en heawegen. Yn de 200 jier tusken 1650 en 1850 ûntstienen dêr twa buorskipkes. Dy groeiden o sa stadich en krigen langeroan in namme. Jo soenen ferwachtsje: Tynje(set) en Wynje(set). Mar nee, it boerefolk joech de buertsjes deselde namme as it wetter dêr't se tsjinoan leinen: de Lúkstertynje en de Wynjetynje. En dat is al dy tiid oant 1850 ta sa bleaun. Dat it âldste buorskipke ek it grutste wie, is eins gjin wûnder want tynjeman Roelof hie foar de ynnimmers fuort al in sûphûske, in skipperslokaal mei ferlof fan de Hearen. Op 'en doer waard dat buertsje de Grutte Tynje neamd en it oare de Lytse Tynje. En op beide plakken kaam, pas nei 1850 in flapbrêge op it stee fan de set, de balkbrêge.
De twa Tynjes wurde ien: De Tynje
It moat oant 1800 ta foar natoerminsken in paradys west hawwe, yn dy grutte wide fjilden dêr't hast gjin minske wenne, mar doe sloech de feanterij ta. Benammen mei de Giterske metoade waard elke meter grûn sa djip útbaggele dat der in hel oan ferskuorde, ferropte, ferdolde en fersûpte ûnwrâld oerbleau. Sels de kening stjoerde der ien op ôf omdat it sa net langer koe mei it lijen om dy ûnbidige wetterplassen hinne.
Mei de ynpoldering en de drûchmakkerij kaam der om 1850 hinne in ein oan de slimste ellinde. De lannen en de wetters krigen in oare bestimming. Mar sa'n paradys as it fan âlds west hie, soe it nea wer wurde. Hielendal net doe't nei 1950 de ruilferkaveling en de oanlis fan de A7 der ek nochris oer hinne strûpten. De Grutte en de Lytse Tynje binne sûnt 1950 oaninoar breide troch de neioarlochske nijbou. No is der op 'en nij mar ien inkelde Tynje mear: De Tynje. Gjin wetterstream mear mei dy namme, mar in doarp mei in rike skiednis fan iuwen. Dat leit no, yn 2010 offisjeel al hûndert jier jong, te brûzjen oan de rûge oerside fan de oarspronklike Lúkster tynje. Wa't hjoed-de-dei op en om De Tynje noch wiete fuotten helje wol, moat hiel wat ûndernimme. Freegje dat mar oan de hurdsilers op ' 't Swarte Wief '.
De skiednis fan De Tynje sil wol altyd in puzel bliuwe dêr't in soad stikjes fan weirekke binne. Wy hawwe net folle mear oer as wat losse eintsjes. Ut en troch komt der by bytsjes foar it ljocht dat der wolris oer de tynje(s) en De Tynje(s) skreaun is, en dat se op 'e kaart set binne.
Neiskrift en taljochting
Foar de âldste betsjutting fan it wurd 'tynje' sjoch Tynje_(ryshout)
In koart neiskrift
Yn in fraachpetear mei de LC, de Ljouwerter Krante wie begjin 2010 noch it sizzen dat in tynje in fersmelling wêze soe. No, nee dus, dat wie in set. De Lúkster tynje, letter foar in part it Tynjerek, wie it wetter dêr't de set yn lei. It is wol sa dat 'Luxter tynje' yn 'e rin fan de iuwen in twadde betsjutting krige. Op 'en doer setten har in pear hûshâldings by de tynjeset te wenjen. Dat wienen oars ± 1835 noch mar 10 minsken yn trije wenten (Van der Aa/Eekhoff). Mar dat gehuchtsje by de tynjeset waard doe ek Luxtertynje neamd. Sa gie ûngemurken de namme fan it wetter oer op dy fan it oanlizzende buorskipke, de ('grutte') Tynje. Mei (Âlde)Boarn en Drachten is dat ea lyksa gien.
Roeien op de Olympyske Simmerspullen 1980
200px|thumb|right|De Olympyske roeibaan fan 1980 De Olympyske Simmerspullen 1980 ek wol de XXIIe Olympiade neamd waarden yn 1980 yn Moskou, de Sovjetuny hâlden. It roeien hie plak yn de Krylatskoye Sports Complex Canoeing and Rowing Basin.
It ûntstean fan de namme 'De Tynje'
Taljochting mei sitaten
A.J. van de Aa, de auteur fan it 13-dielige Aardrijkskundige Woordenboek der Nederlanden, brûkte Wopke Eekhoff ('archivarius der stad Leeuwarden') as korrespondint yn Fryslân. Dêr is ek de Eekhoff-kaart út fuortkaam. Dy mannen skreauwen yn it Hollânsk en dus ek mei in sels betochte 'hollânske' stavering fan Fryske nammen:
'Luxtertienje (De), water, ..., met eene oostelijke richting, van de Lange-Rek naar de Wijde-Wispel loopende'
'Luxtertienje, geh., ... met 3 h. en 10 inw.' (geh.=gehucht)
'Uilesprong (De), water ... een gedeelte van de vaart uitmakende (de Wijde-)Wispel, meertje ... dat ten N.W. door de Lukster-Tinje met het Lange-Rek, ten N. met het Moediep ... in verbinding staat'
Wat earst opfalt is dat de 'tynje', lykas de 'ulesprong' fan âlds in wetter wie. En dan de ferskate staverings: 'tienje' en 'tinje', wylst Eekhoff op syn kaart (Luxter-)'tynje' skriuwt. Mar net ien kear dy ûnmooglike sabeare ferhollânsking mei een 'lange' ij ynstee fan in y. Lytse mantsjes fan dat taalnivo by de gemeente en it gerjocht, Hollânske skoalmasters net minder, hienen der hûndert jier lyn gauris in hantsje fan en lit it domme folk merke hoe't sy de puntsjes op de y krigen en holden, kompleet mei it bryk útsprekken fan de skeinde nammen. En gjin Fries dy't him opponearre, want it gewoane folk koe doe net iens goed lêze en skriuwe, en alhiel net yn it Frysk.
In jier as 25 nei Van der Aa stelde Joast Halbertsma, faaks ek mei help van syn freon Eekhoff, in lange list mei Fryske nammen op. Yn it Latyn, mar syn soan Tsjalling en mannen as Waling Dykstra en Johan Winkler hawwe alles bewurke ta in Hollânske útjefte yn 1898. Yn dy 'Friesche Naamlijst' fine wy:
'De Tynje (ook wel It Tynjerek genoemd), stroom in Opsterland onder Ter-Wispel; met de gehuchten Lúkster-Tynje en Winia-Tynje of Wynje-Tynje, op de grens van Upsterland en Eangwirden, die hunne naam ontlenen aan de stroom waaraan zij gelegen zijn'
It folk fan De Tynje (ek de finen)
Oan it iere begjin fan 2010, it jier dat De Tynje syn earste iuwfeest De Tynje 100 fiere soe, stie der in fraachpetear yn de Ljouwerter Krante (LC). Dêr waard yn sein dat it doarp slim read en soasjalistysk wie. Dat doocht net hielendal. Liberalen wennen der yndie mar in pear fan, mar Yr J. van der Leij wie in wichtich man yn de mienskip en jierrenlang VVD-wethâlder fan Opsterlân. Ek wennen der bytiden fier oer de 300 'finen' op De Tynje. Dat wienen fan it earste begjin ôf tige aktive grifformearde anti-revolúsjonêre 'sielen'. Al yn 1866 hienen dy harren earste tsjerkje. Dat folk hie yn de omkriten de namme dat it sa moai sjonge koe. En sûnt 1905 ek noch muzyk meitsje, mei it harmonykorps De Bazuin.
Yn 1910, itselde jier dat De Tynje fierder gie as selsstannich doarp, koenen de 'kleyne luyden' (lytse boeren, winkellju en arbeiders) fan de Grifformearde tsjerke der einlings, mei stipe fan de klassis, in eigen dûmny op nei hâlde. Mei harren byinoar gearre healtsjes, sinten, botsens, stuorkes, dûbeltsjes, kwartsjes, in inkelde gûne en in seldsume ryksdaalder setten sy yn 1921 in nij en bysûnder tsjerkgebou del oan it begjin fan de Rôlbrêgedyk. No is it betonnen gebou sels in beskerme monumint. Harren 'School met den Bijbel' wie hast like grut as dy 'fan de oare kant' (Dy fan de Ulesprong net meiteld). De nije kristlike skoalle sette op 28 juny 1912 oan de Riperwei (de klokmakkerij hûzet dêr no) fan 'e mient mei 82 learlingen, twa masters en in juffer. Dat Domela yn 1888 yn de Twadde Keamer komme koe, wie ek alhiel te tankjen oan de meiwurking fan de 'finen'. Yn it kardistrikt Skoatterlân (dêr't Terwispel mei De Tynje ûnder foel) stimde it folk fan de ARP yn de twadde rûnte massaal op de SDB fan Domela. Dat dienen se op oanrieden fan De Standaard, harren lanlike deiblêd ûnder lieding fan Abraham Kuyper.
Boppedat, dy 'finen' mei harren djip woartele oertsjûging spilen foar en yn de oarloch ek net min by. Al yn 1936 waard fan de kânsel ôf it boadskip fan de grifformearde synoade trochjûn: NSB-ers dy't net omlyk wolle, sille nei in pear warskôgings fuortendalik harren rjochten ferspylje dy't sy no noch hawwe as lid fan in grifformearde tsjerke. Yn it ferset tsjin de Dútser besetters arbeiden de 'finen' en de 'grauwen' in soad lykop, ek op De Tynje. En dat die fertuten, net te min.
Sake Porte
thumb|Sake Porte Sake Porte (Froubuorren, 29 septimber 1967) is in sportlearaar, direkteur en keatser. Hikke en tein op de pleats yn Froubuorren, gie nei de sportakademy (ALO) yn Grins. Naam op 15 septimber 2002 ôfskie as aktyf keatser by de Aldehoupartij. Waard direkteur fan it eksportbedriuw fan syn heit, dat benammen Latynsk-Amerikaanske lannen as ôfsetgebiet hat.
It earste súkses fan de linkshannige Porte yn de haadklasse, doe noch earste klasse, op 28 maaie 1987 yn Tsjummearum. Op dy ôfdielingspartij helle er de twadde priis mei Piet Jetze Faber en Eelke Idsardi. Spile yn syn begjintiid mei Joop Bierma en Hotze Rusticus en Simon Minnesma en Klaas Anne Terpstra. Yn de njoggentiger jierren spile er ek mei Johan Okkinga en Pieter Tienstra en yn in formaasje mei Johan Okkinga en Auke van der Graaf en syn lêste formaasje wie mei Johannes Dijkstra en Auke van der Graaf.
Yn de kategory Sport krige it programma Boppeslach fan Omrop Fryslân mei in reportaazje oer it ôfskied fan Sake Porte de NL-Award (2002), in priis foar regionale telefyzjeprograma's.
Prizen
Porte wûn de PC foar it earst yn 1989 en stie letter fiif jier efter elkoar yn de finale fan de PC (yn totaal 8x), 1995 o/m 1999. Hjirfan waard fjouwer kear wûn: 1995, 1996, 1998 en 1999. Wûn yn 1987 de Bûnswedstriid foar keatsferiening Froubuorren en yn 1994, 1995, 1998 en 2002 foar keatsferiening 'Wezon de Sterke Earm' út Grins. Foar it ivich keatsklassemint helle Sake 590 punten en 14 keningsskippen.
Terpmodderjen
Terpmodderjen is it struien fan in laach ôfgroeven terpierde oer in stik lân, benammen greiden. It terpmodderjen kaam om 1840 hinne op, al waard der om 1800 al 'hústee-ierde' brûkt besuden Snits om greidlân te ferbetterjen.
De resultaten mei terpierde wienen sa (boereskuorren moasten fergrutte wurde, lytse boeren waarden grutte ensfh.) dat der op grutte skaal oan terpôfgraving dien waard. De fruchtbere terpgrûn waard mei skûtsjes fan de klaai nei de sângrûnen brocht.
Gizeh
right|thumb|260px|De piramides fan Gizeh Gizeh (Arabysk: الجيزة, al-Gīzah; Ingelsk: Giza) is in foarstêd fan de Egyptyske stêd Kairo, sa'n 20 km fan it sintrum fan dy stêd ôf. Gizeh is foaral bekend fanwege de Sfinks en piramides dy't dêr tichtby lizze.
Yn 2012 hie Gizeh 3.628.062 ynwenners.
Underwiis
Yn Gizeh is sûnt 1924 de Universiteit fan Kairo festige. De stêd is in sintrum fan ûnderwiis foar de hiele Mediterrane regio. Gizeh hat tal fan skoallen, beukerskoallen en ynstituten foar heger ûnderwiis.
Gizeh hat de Japaneeske Ynternasjonale Skoalle. Yn Dokki yn Giza stiet teffens de Deutsche Evangelische Oberschule stiet, en de Pakistan International School of Cairo.
Nijsgjirrichheden
De wichtichste nijsgjirrichheden fan Gizeh binne:
Terra nigra
Terra nigra (swarte ierde) is Romeinsk ierdewurk mei in (meast glânzjend) swart of donkergriis oerflak. It waard nei Fryslân ymportearre en is yn terpgrûn weromfûn.
It swarte ierdewurk waard makke troch de soerstofoanfier yn de ûne ôf te sluten en it ierdewurk te 'rikjen'. It oerflak fan terra nigra waard glêd en glânzjend troch it ûnder te dompeljen yn in klaaibrij of troch it te polysten. Faak is it fersierd mei in ienfâldige fersiering fan redstimpels. Terra nigra-ierdewerk sjocht der meastentiids Germaansk út. It terra nigra-ierdewurk fan de 4e en 5e iuw bestiet benammen út wiidmûlige bekers of skalen op in lyts poatsje. Nei alle gedachten waarden de fuotskalen as drinkskaal brûkt. It wurdt ek wol yn grêven fûn, de ferstoarne hie ommers yn it hjirneimels ek iten en drinken nedich.
Klaas van Wieren
Klaas van Wieren (Marsum, 1 augustus 1944), wie in aktyf keatser tusken 1964 en 1981 út Berltsum. Ek syn bruorren Robert (1942-2020), Jos (*1946 en Wybren (*1953) wienen keatsers. Helle 669 punten yn it Ivich keatsklassemint en waard 27 kear kening. Syn earste súkses by de Marsumer keatsferiening Foarút helle hy yn 1957 doe't hy mei G.van der Kooi en S. Maillé it earste NK foar skoaljonges wûn.
Oer Klaas van Wieren en syn bruorren, skreau Rynk Bosma ''De vier van Wierens. Kaatsen in Friesland 1960 - 1990.''
Keninkryk Sisylje
It keninkryk Sisylje wie in steat yn it suden fan it hjoeddeiske Itaalje.
De steat waard yn 1130 troch Rogier II fan Sisylje stifte en bestie oant 1816. Earder wie it it greefskip Sisylje, dat stifte wie yn 1071 nei de oermastering fan Súd-Itaalje troch de Normandjers. It keninkryk wie net beheid ta it eilân Sisylje, mar ek it suden fan Itaalje en Malta hearden by it keninkryk. It eilân sels wie ferdield yn de trije regio's Val di Mazara, Val Demone en Val di Noto.
Oant 1282 waard it keninkryk ek wol regnum Apuliae et Siciliae neamd. Yn dat jier soarge in rebelly, dy't bekend waard as de Sisyljaanske Fespers, foar de ôfsetting fan Karel fan Anjou, dy't oer Sisylje hearske. It hûs fan Anjou slagge der yn om de gebieten op it Italjaanske fêstelân te behâlden, dat lang om let it keninkryk Napels neamd waard, wylst it eilân in apart keninkryk waard ûnder de hearskippij fan in Katalaanske dynasty, dy't oer it keninkryk Aragon hearske.
Yn 1816 waard it keninkryk Sisylje gearfoege mei it keninkryk Napels yn it nije keninkryk fan de Twa Sisyljes. Troepen ûnder Giuseppe Garibaldi foelen yn 1861 it keninkryk oan en oermasteren it. Garibaldi droech it oer oan it Hûs fan Savoye om it mei oare steaten letter te ferienigjen yn it nije keninkryk Itaalje.
Swartsturtprêrjehûn
De swartsturtprêrjehûn (Latynske namme: Cynomys ludovicianus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (Mamotini) en it skaai fan 'e prêrjehûnen (Cynomys). Dit is de meast wiid fersprate soarte prêrjehûn, dy't op 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika libbet, fan Kanada oant yn Meksiko. Swartsturtprêrjehûnen libje yn koloanjes dy't faak ûnbidige grut wêze kinne. Se waarden foar it earst ûntdutsen troch de Westerske wittenskip ûnder de ferneamde Ekspedysje fan Lewis en Clark.
Fersprieding
Swartsturtprêrjehûnen binne lânseigen yn in grut part fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. Yn 'e Feriene Steaten komme se foar yn sintraal en súdeastlik Montana, súdwestlik Noard-Dakota, noardlik, noardeastlik en eastlik Wyoming, eastlik Kolorado, de westlike en sintrale parten fan Súd-Dakota, Nebraska, Kansas en Oklahoma, westlik en noardwestlik Teksas en eastlik en súdlik Nij-Meksiko. Foarhinne libben se ek yn it uterste súdeastlike puntsje fan Arizona, mar dêr binne se ûnderwilens útstoarn.
Yn parten fan Kolorado en Nij-Meksiko diele se har areaal mei de besibbe Rocky-Mountainsprêrjehûn (Cynomys gunnisoni). Yn Kanada komme swartsturtprêrjehûnen foar yn it uterste suden fan 'e provinsjes Saskatchewan en Alberta, en fierders libje se ek yn in lyts gebiet yn noardlik Meksiko. Hoewol't se dêrmei hast har hiele histoaryske ferspriedingsgebiet beholden hawwe, leit it troch har besette oerflak dêrbinnen krekt as de populaasjegrutte rom ûnder it histoaryske nivo.
Uterlike skaaimerken
De swartsturtprêrjehûn hat trochinoar in kop-romplingte fan 36-43 sm, mei in sturtlingte fan 7⅔-10⅓ sm en in gewicht fan 680 g oant 1,4 kg. De mantsjes binne oer it algemien wat swierder as de wyfkes. De pels is yn 'e regel ljochtbrún oant bêzje-eftich oer har hiele liif, al skaait de bealch faak in bytsje ljochter út. De sturt, dy't foar in iikhoarntsje frij koart is, hat in swarte punt, wat dizze soarte oan syn namme holpen hat.
Biotoop
Swartsturtprêrjehûnen binne bewenners fan gerslân, wêrûnder de koartgerzige en de mingde prêrje, en teffens mei alsem begroeide steppes en koartgerzige healwoastinen. Op 'e langgerzige prêrje komme se lykwols net foar.
Hâlden en dragen
De swartsturtprêrjehûn is útslutend oerdeis aktyf, al set er net in protte út 'e wei as it reint of snijt of as it waarmer is as 38° C. Oars as guon oare soarten prêrjehûnen hâldt er gjin wintersliep en kin er midden yn it winterhealjier boppe de grûn oantroffen wurde. Wol is it mooglik dat er koarte skoften yn winterrêst giet. Swartsturtprêrjehûnen binne sosjale bisten, dy't yn koloanjes libje yn ûndergrûnsk mei-inoar yn ferbining steande eigengroeven hoalen. Sokke koloanjes kinne út fiif eksimplaren bestean, mar likegoed út ferskate tûzenen, en ien útsûnderlik grutte koloanje yn Teksas besloech 64.000 km² en telde 400 miljoen prêrjehûnen. Wat grutter oft in koloanje is, wat mear kloften oft er yn ûnderferdield is. Sokke kloften wurde foarme troch tige territoriale harem-polygyne subgroepen mei ien mantsje, in stik as trije wyfkes en ferskate ûnfolgroeide eksimplaren en jongen, wêrfan't de leden ûnderling tige sosjaal binne, mar har foar bûtensteanders oer tige agressyf opstelle.
Swartsturtprêrjehûnen hawwe in ferskaat oan fokalisaasjes en alaarmroppen. Ut ûndersyk nei har alaarmroppen hat neffens biolooch Con Slobodchikoff-en-dy bliken dien dat de bisten oer in soarte fan grammatika beskikke wêrmei't se oanjaan kinne om hokker rôfdier oft it giet, hoe grut oft dat rôfdier is en hoe fluch oft er neieroan komt. Neffens Slobodchikoff is dat bewiis dat prêrjehûnen in heech ûntwikkele kognityf fermogen hawwe. Hy beweart ek dat se inoar ynformearje kinne (en dat ek dogge) oer dingen dy't gjin gefaar foar har ynhâlde.
De peartiid kin fan ein febrewaris oant ein april rinne, mar dat fariërret mei de klimatologyske omstannichheden fan 'e oangeande koloanje. De wyfkes binne elts gefal mar ien dei djoeisk, dat it komt allegear nochal krekt. De draachtiid duorret 34 dagen, wêrnei't der 3-5 jongen smiten wurde. Elts wyfke bringt jiers mar ien nêst jongen te wrâld, dy't blyn berne wurde. Mei 30 dagen geane de eagen iepen, mar de jongen bliuwe oant 7 wiken ûnder de grûn, wêrnei't se ôfwûn wurde. Mei 15 moannen binne se folwoeksen, mar se nimme ornaris pas mei minimaal twa jier diel oan 'e fuortplanting. Hoe âld oft swartsturtprêrjehûnen yn it wyld wurde, is ûnbekend, mar yn finzenskip libje de mantsjes likernôch 5 jier en de wyfkes likernôch 7 jier. Men giet derfan út dat de wyfkes yn it wyld ek in langere libbensferwachting hawwe.
De wichtichste deadsoarsaken ûnder swartsturtprêrjehûnen binne: predaasje, sykten, ynfantiside (dat wol 39% fan 'e jongen fataal wurde kin), habitatferlies, opsetlike fergiftiging troch feehâlders, en bejaging. Op it mêd fan sykten kin de sylvatyske pest, dy't feroarsake wurdt troch de baktearje Yersinia pestis, hiel fluch hiele koloanjes útrûgje. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e swartsturtprêrjehûn binne de prêrjewolf, de sulverdas, de reade lynks, de keningsearn, ferskate soarten hauken en de prêrjerattelslange. Oarspronklik wie it wichtichste rôfdier de swartpoatmurd, dy't him folslein spesjalisearre hat yn 'e jacht op swartsturtprêrjehûnen. Mar dy is tsjintwurdich tige seldsum, en fan 1979 oant 1981 stied er sels as útstoarn te boek.
Fretten
Swartsturtprêrjehûnen binne opportunistyske fretters, dy't benammen libje fan ferskate soarten gerzen en siggen, mar dy't oare gaadlike planten, lykas alsem, net stean litte. Ut en troch frette se ek ynsekten, wjirms en de kjitte fan 'e Amerikaanske bizon.
Status
It is lykwols mar de fraach oft weidzjend fee wol sa'n lêst hat fan swartsturtprêrjehûnekoloanjes, mei't út guon ûndersiken blykt dat de oan- of ôfwêzigens fan prêrjehûnen kij ien toetmem is, wylst Amerikaanske bizons, wapitys en gaffelantilopes se by it weidzjen just faak aktyf prêrjehûnekoloanjes opsykje. Swartsturtprêrjehûnen wiene foarhinne ek de algemienste soarte prêrjehûn dy't fongen waard om as eksoatysk húsdier ferkocht te wurden, oant it Amerikaanske regear yn 2003 it near op dy hannel lei. (It ferbod waard lykwols wer opheft yn 2008.)
Miguel Induráin
Miguel Induráin Larraya (Villava, 16 july 1964) in eardere Spaansk hurdfytser en fiif kear winner fan de Omgong fan Frankryk. Hy is boppedat de earste en iennige hurdfytser dy't fiif oerwinningen behelle yn de Omgong fan Frankryk sûnder ûnderbrekking. Induráin sette dizze prestaasje del yn de jierren 1991 oant en mei 1995.
Biografy
Yn 1989 waard Indurain de earste Spaanske hurdfytser dy't Parys-Nice op syn namme skreau en wûn er syn earste etappe yn de Omgong fan Frankryk. Fan dat stuit ôf kaam syn karriêre yn in streamfersnelling. Yn 1990 wûn er ûnder oare de Clásica San Sebastián en hie al de giele trui yn Frankryk pakke kinnen as er net op syn kopman Delgado wachtsje moatten hie.
Yn 1992 brocht Induráin sawol de Giro as de Tour op syn namme, in prestaasje dy't er it jier dêrnei werhelje soe. Dêrmei wie er de earste hurdfytser dy't de Giro én Tour yn ien seizoen, twa kear efterinoar wist te winnen. Fierder waard er yn 1992 kampioen fan Spanje op 'e dyk en wûn er sulver op it WK fan 1993.
It wrâldoererekôr ferbettere Induráin yn 1994, al rekke er dat koarte tiid letter alwer kwyt oan Tony Rominger. Dat jier einige er wer as earste yn de Omgong fan Frankryk, mar moast it yn de Omgong fan Itaalje ôflizze tsjin de Rus Jevgeni Berzin.