cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ketlik
Natuergebiet
Ketlik hat twa natuergebieten. It Ketliker Skar en in oergonggebiet tusken de bosken fan Oranjewâld en it Ketliker Skar. It oergonggebiet is fan 2010 en is in 32 bunder grut natoergebiet by Ketlik. Yn de eardere greiden is ûnder mear nije oanplant setten, binne wetterpartijen groeven en kuierpaden oanlein.
Thomastsjerke
Dit tsjerkje leit mids fan de bosken fan Ketlik. It tsjerkje hjit sûnt 3 juny 2004 'Tomastsjerke', nei de hillige Tomas. It is in lyts en ienfâldich tsjerkje, sûnder toer, boud yn 'e earste helte fan de 16e iuw fan reade bakstien (roaswinkel), mei swiere bearen. It tsjerkje kaam yn 1975 yn hannen fan de stifting 'Alde Fryske Tsjerken' en waard yn 1977 en 1978 restaurearre. It sjocht der no lyk út as doe en is net 'oppoetst' sa't dat yn it ferline mar al te faak barde. It iuwenâlde monumintale tsjerkje is no gauris it poadium foar konserten, hoewol't der ek tsjerketsjinsten hâlden wurde.
Klokkestoel
thumb|right|Klokhûs en oarlochsmonumint. Nêst de tsjerke stiet in klokkestoel mei twa klokken lyk as't der safolle yn Fryslân binne. De klokkestoel is yn 1979 restaurearre. Oant 1943 ta hongen der twa klokken yn 'e klokkestoel dy't yn 1752 troch Ciprianus Jansz. Crans út Amsterdam getten wiene. Dizze klokken binne yn 'e oarlochsjierren weihelle en net werom kommen. Se binne yn 1952 ferfongen troch twa oaren dy't by Van Bergen út Heiligerlee getten binne. De klokken (bes1 en des2) hingje oan rjochte liedassen en hawwe in fleanende bongel. De iene klok hat as opskrift: Ik ha hjir mar in klokkestoel, gjin toer. Dochs galmje ik 't de fjilden oer. Gjin libbensskipke leit goed fêst as 't anker net yn Kristus rêst. op de oare stiet: 1944 De dútskers binne kommen Hja ha d' âld klok hjir nommen. 1952 Nou joech men my út mienskipssin. 'k Lied bliid myn lûd de himel yn. Stiet oeral de klokkestoel op it tsjerkhôf, yn Ketlik is dat net it gefal. Fan oarsprong stie de klokkestoel yn Katlijk ek op it tsjerkhôf oan de noardside neist de tsjerke. Doe't de klokkestoel yn 1930 fernijd wurde moast is d'r nei it hjoeddeiske plak ferpleatst. De reden wie, dat it Sint Thomaslieden yn eardere jierren dei en nacht trochgie. Der sammelen destiids yn de jûn en ek yn 'e nacht in protte jongfolk op it hôf en die hiene dan in protte wille. Foar guon Ketlikers wie dat in stikel yn 'e foet. Hja fûn it net foechsum wat dêr op it tsjerkhôf ôfspile. Doe't de klokkestoel dan ek ferfong wurde moast, waard dizze, ta iders tefredens, neist it tsjerkhôf delsetten.
Yn de klokkestoel fan Ketlik hingje de klokken oan rjochte liedassen mei in liedstok en hawwe in fleanende bongel. De klokken binne dêrtroch better te bestjoeren. Yn in tsjerketoer hingje de klokken faak oan in krukas mei een liedtsjil en hawwe dan in fallende bongel. It klokhús lûkt eltse krysttiid in soad minsken, om't Ketlik ien fan de twa plakken yn Fryslân is dêr't noch oan Sint Tomaslieden dien wurdt. It wurdt, njonken yn Ketlik, noch dien yn it tichtby lizzende Aldhoarne. Alle jierren litte op de jierlikse Sint Tomaslieden-manifestaasje betûfte kloklieders, yn tradisjonele klean stutsen, de klokken op de maat klinke.
Mienskip
Foarhinne wie Ketlik in boeredoarp. De boeren ferbouden sânrapen as feefoer, mar ek as iten foar harsels. De bêste en de lekkerste sânrapen kamen út Ketlik. Oant 1950 wie it út de grûn lûkken fan dizze giele knollen alle jierren wenst. De minsken dy't de knollen út de grûn hellen waarden 'Raapteppers' neamd. Midden yn fan it doarp stiet in brûnzen byld neamd 'De Raaptepper', yn 1981 makke troch de keunstner Simon den Hartogh. Der is in feriening fan Doarpsbelang en in doarpskrantsje hjir De Raaptepper. Se wurde stipe troch de wurkgroep Doarpsfernijing. De grifformearde skoalle út 1915 is neamd nei ien fan de inisjatyfnimmers, Wietze Andries Nijenhuis (1874-1953). De Tsjongerskoalle is de iepenbiere skoalle. Der is in soas foar âlderein fan 60+. In pleatslike kommisje beheart it tsjerkegebou. Hotel Hof van Schoterland spilet in grutte rol yn it doarpslibben. Pleatslik Belang Mildaam bestie yn 2004 100 jier en Pleatslik Belang Ketlik 75-jier. De beide doarpen ha doe tegearre in grut feest fierd.
Strjitten
De strjitten fan Ketlik mei in ferklearring fan de nammen.
Iepenbier ferfier
Line fan Qbuzz:
Bernhardus Hopperus Buma
thumb|Bernardus Hopperus Buma troch [[Johan Joeke Gabriël van Wicheren|J.J.G. van Wicheren]] Bernhardus Hopperus Buma (Ljouwert, 26 augustus 1826 - Ljouwert, Burmaniahûs, 22 septimber 1892) wie in Nederlânsk boargemaster.
Biografy
Hopperus Buma wie in soan fan Mr. Wiardus Willem Buma (1802-1873) en Maria de With (1803-1878). Hy studearre rjochten oan de Grinzer Hegeskoalle en promovearre yn 1853. Syn fan wie oarspronklik Buma, mar by Keninklik Beslút krige er yn 1867 tastimming om syn twadde foarnamme Hopperus oan de famyljenamme ta te heakjen.
Hy waard yn 1855 beneamd ta boargemaster fan Westdongeradiel. Yn 1862 folge de beneaming yn Kollumerlân en Nijkrúslân, dêr't er Age Tjepke Ruurd Sixma baron van Heemstra opfolge. Twa jier letter boaske er mei jkfr. Clara Tjallinga Aedonia van Eysinga (1823-1898), as widdo fan Cornelis Schelto Sixma baron van Heemstra wie sy in skoandochter fan de eardere boargemaster.
Rehoboth (Mitselwier)
Skiednis
Dat feroare doe't yn Eanjum ûnder lieding fan dûmny J. Langhout de doleânsje yn 1886 op gong kaam. Langhout holp guon meistanners yn Mitselwier en op 24 maaie 1887 wie der foar it earst ûnder lieiding fan Langhout in gearkomste yn Mitselwier fan ynwenners fan Mitselwier en Nijewier, dêr't al sûnt 1878 in eigen lokaal stie foar in tal ôfskieden hûshâldings. Doel wie om in tsjerkeried te beneamen foar in op te rjochtsen grifformearde gemeente en te bepraten wêr't de tsjinsten holden wurde moasten. thumb|left|Gevelstien Op 10 juny 1887 wie it safier dat der foar it earst yn Mitselwier in grifformearde tsjinst fierd waard en dûmny Langhout preke by dy gelegenheid út Hebreeën 10:23-25. De tsjinst fûn plak yn de doe noch nije pleats fan Wieger Holwerda, dy't achter it gemeentehûs fan Eastdongeradiel stie. Tolve dagen letter lieten sa'n fyftich folwoeksenen harren offisjeel ôfsnije fan de herfoarme tsjerke om werom te kearen nei de tsjerkeoarder fan Doardt.
Bernhardus Hopperus Buma
Biografy
Yn 1872 krige Hopperus Buma earfol dien as boargemaster; hy hie der sels om frege. Hy sette him mei syn frou nei wenjen yn Huzum, dêr't sy de filla Vaartzicht sette litten hiene. Hopperus Buma waard fâd fan it Tjallinga-weeshûs te Westernijtsjerk. Yn 1875 liet er yn Ljouwert in nij Burmaniahûs bouwe. Yn 1883 ferfarde er mei syn frou nei Wiesbaden en liet de gemeente Ljouwert witte dat er him yn Dútslân fêstigje soe, mar inkelde moannen letter wienen sy werom yn Ljouwert. Hy stoar nei in lang siikbêd yn de âldens fan 66 jier yn it Burmaniahûs.
Rysterbosk
thumb|Fredestimpeltsje yn Rysterbosk De Rysterbosk is in bosk yn Gaasterlân. De troch It Fryske Gea behearde leafbosk is 172 hektare grut, leit oan de Iselmar en besúdwesten it doarp Riis. De bosk is yn de 17e iuw oanlein as parkeftige tún om Huzinge Riis, yn de folksmûle ek wol  'slot'  neamd. Huzinge Riis bestiet noch altyd. Yn de bosk is in stiennen oerbliuwsel fûn fan de trachterbekerkultuer, de makkers fan de hunebêden, wêrfan letter sjen litten is dat it hjir om in stienkist gie.
Yn de Twadde Wrâldoarloch waarden yn it neijier fan 1944 troch de Dútsers mear as 70 V2-raketten út de Rysterbosk wei lansearre, rjochting Ingelân en de Belgyske stêd Antwerpen. Inkele fan dy lansearrings mislearren wêrtroch de bosk en ûnder oare it fredestimpeltsje ferwoaste waard. Letter is dat timpeltsje trouwens wer yn de âlde steat werombrocht.
Rehoboth (Mitselwier)
Skiednis
Nei in ynsammeling yn it lân koe op 1 oktober 1888 de earste stien foar in eigen tsjerkegebou lein wurde. Op 20 oktober 1892 waarden de grifformearde gemeente Mitselwier en de grifformearde gemeente Nijewier-Wetsens as selsstannige gemeenten ynstitusjonearre. Beide gemeenten bleane lykwols troch de tiid nau mei inoar ferbûn. Al hiel gau die bliken dat it yn 1887 boude tsjerkje te lyts waard foar de hurd oanwaaksjende gemeente. Yn 1912 krige de gemeente de hjoeddeiske tsjerke, dy't op 9 jannewaris 1913 yn gebrûk nommen waard.
Yn 1968 waard it ynterieur fan de tsjerke yngeand modernisearre. De âlde banken waarden fuorhelle en ferfongen troch stuollen. De âlde preekstoel oan de eastmuorre waard ferfongen troch dy fan no oan de noardside fan de tsjerkeseal en der kaam in nij oargel.
PKN
Foarôf oan de fúzje fan de grifformearden mei de herfoarmen fan Mitselwier en Nijewier foarmen de gemeenten fan 1999 ôf in federative gemeente. De fjouwer gemeenten fusearren op 26 april 2010 ta de protestanske gemeente Mitselwier-Nijewier. Besletten waard om de grifformearde tsjerke fan Mitselwier en de herfoarme tsjerke fan Nijewier oan te hâlden. De Doarpstsjerke fan Mitselwier waard yn de Stichting Doarpstsjerke ûnderbrocht en wurdt allinne noch foar spesjale tsjinsten brûkt, wylst de grifformearde tsjerke fan Nijewier ferkocht en ta wente ferboud waard.
Oargel
Gaueftich nei de foltôging fan de tsjerke krige de gemeente ek in oargel. It hjoeddeiske oargel stamt lykwols út 1968 en is as opus 723 boud troch de firma L. Verschueren út it Limburgske Heythuysen.
Amsterdam (Spitsbergen)
It eilân is hast it heule jier troch omfieme troch pakiis.
Skiednis
It eilân waard nei alle gedachten foar it earste betrêde troch Willem Cornelis. Van Muyden yn 1614, dy’t mei Jan Jacobs. May yn tsjinst fan de Amsterdamske keamer fan de Noardske Kompanjy de mooglikheden fan de walfiskfeart yn dizze kontreien ûndersocht. Op it eilân waard yn 1619 troch de Amsterdamske keamer de delsetting Smeerenburch stifte, dy’t útgroeie soe ta it sintrum fan de Nederlânske walfiskfeart by Spitsbergen. Fan 1623 ôf waard it ek de oare keamer fan de Noardske Kompanjy tastien yn Smeerenburch te kommen. De delsetting wie allinnich yn de simmermoannen bewenne. Yn de winter fan 1633 oant 1634 waard der foar it earst in groep oerwinterders yn Smeerenburg efterlitten. De bedoeling wie dat de trienkôkerijen te beskermjen tsjin de plonderijen fan benammen Baskyske en Deenske konkurrinten. Dizze oerwintering slagge troch grutte ynspannings fan de oerwinterders, mar dy fan in jier letter rûn út op in ûnk: alle oerwinterders kamen om fan de honger en de kjeld. De traansiederijen fan Smeerenburch rekken nei 1640 stadichoan yn ûnbrûk en waarden earne foar 1660 ferlitten. Dêrnei is de delsetting yn ferfal rekke.
De sitewaasje fan no
Op 't heden docht de Nederlânske oanwêzigens fan doe allinnich noch bliken út de oerbliuwsels fan blabberûnen. Der binne no noch de resten fan sân ûnen te sjen. Benoarden it eardere Smeerenburch leit in begraafplak út dy tiid.
Wichtich archeologysk ûndersyk op Amsterdamøya is de lêste desinnia troch Louwrens Hacquebord fan it Arktysk Sintrum fan de Ryksuniversiteit Grins dien.
Benjamin Netanyahu
thumb|Benjamin Netanyahu
Benjamin (Bibi) Netanyahu, Hebriuwsk: בנימין נתניהו, (Tel Aviv, 21 oktober 1949) is sûnt 29 desimber 2022 premier fan Israel. Earder wie er premier fan 1996 oant 1999 en fan 31 maart 2009 oant 13 juny 2021. Hy is lieder fan de politike partij Likoed. Sûnt 2003 is er lid fan de Knesset; fan 1988 oant 1999 wie er ek lid fan de Knesset.
Beare-eilân
thumb|Lokaasje beare-eilân thumb|Beareneilân Beare-eilân (Noarsk: Bjørnøya) is in eilân dat sa'n bytsje healwei Spitsbergen en de Noardkaap leit. Bestjoerlik heard it ta Spitsbergen. Beare-eilân mei net betiisd wurde mei de Russyske Beare-eilannen.
Geografy
thumb|left|200px|Hege kliffen fan Beare-eilân It eilân hat in trijehoekige foarm. De ôfstân fan noard nei súd is likernôch 20 km, de grutste breedte fan east nei west is sa'n 15 km, it oerflak is 178 km², dat is rom twa kear de grutte fan Skylge. Hast it hiele eilân, mei de wetters rûnom, is natuerreservaat. Allinne in stikje om it waarstasjon yn Herwighamma falt dêrbûten.
It súdlik part fan it eilân is bercheftich. De heechste top, Miseryfjellet, is 536 meter. It noardlike twatredde part is leechlân. Dêr binne ek in stikmannich marren. Op Beare-eilân komme gjin gletsjers foar.
De kust is yn 't generaal wat steil mei hege kliffen. Op in pear plakken binne sânstrannen. Herwighamna hat in lytse haven.
It eilân hat in myld poalklimaat, om't de waarme Golfstream him dêr noch jilde lit, mei winterdeis relatyf mylde temperatueren. Jannewaris is de kâldste moanne mei in gemiddelde temperatuer fan -7,9 °C. July en augustus binne it waarmst mei in gemiddelde temperatuer fan 4,4 en 4,5 °C. Mei gemiddeld 350 mm delslach yn 't jier mei Bereneiland in drûch gebiet hjitte.
De poalnacht begjint op 8 novimber en duorret oant 3 febrewaris. De middernachtsinne skynt fan 2 maaie oant 11 augustus.
Floara en fauna
Beare-eilân is frijwat keal. Der is hast gjin plantegroei, wol wat moasen en gerssoarten, mar gjin beammen of strûken.
Skiednis
Der wurdt wol tocht dat de Wytsingen al op it eilân west hawwe, mar der is gjin bewiis. De earste beskriuwing fan Beare-eilân is fan Willem Barentsz, dy't dêr wie op syn tredde ekspedysje yn 1596.
Yn de neifolgjende iuwen is it eilân wol brûkt as stasjon foar de walfiskfeart, mar der ûntstie gjin permaninte bewenning. Oant 1971 waard der aaisocht yn de seefûgelkoloanjes. Fan begjin 17e iuw ôf tsjinne it eilân fral as basis foar de jacht op walrussen en oare sehûnesoarten.
De strategyske wearde fan Beare-eilân waard dúdlik yn it lêst fan de 19e iuw doe't tsaristysk Ruslân en keizerlik Dútslân harren ynteresse sjen lieten yn de Barents See.
Fan 1916 oant 1925 waard er stienkoal wûn yn in lytse delsetting mei de namme Tunheim op de noardeastlike kust. Dêr waard mei ophâlden doe't it te min opsmiet. Der binne noch goed bewarre spoaren fan werom te finen, ûnder oaren in stoomlokomotyf.
It hiele eilân wie fan 1918 oant 1932 eigendom fan mynbou-ûndernimming Bjørnøen AS; doe naam de Noardske steat de oandielen oer. Bjørnøen AS bestiet no noch as steatsbedriuw en hat itselde management as Kings Bay AS, it bedriuw dat de minen fan Ny-Ålesund op Spitsbergen eksploitearret. Sûnt 1919 is der in Noarsk radiostasjon(Bjørnøya Radio festige yn Herwighamna. It waard letter útwreide út reden fan de oprjochting fan it meteorologysk stasjon..
Omdat de skipsrûtes fan de Atlantyske Oseaan nei de havens oan de Wite See troch de Barentssee rinne, wie Beare-eilân fan grut strategysk belang yn de Twadde Wrâldkriich (WO II) en ek yn de Kâlde Oarloch. De Dútsers hiene yn WO II bemanne waarstasjons op Spitsbergen, mar beheinden harren ta in automatysk radiostasjon op Beare-eilân yn 1941. De Dútske marine hat ferskate konvoaien op wei nei Moermansk oanfallen yn de omkriten fan Beare-eilân en brochten dy swiere ferliezen ta. Lykwols wienen hja net sa súksesfol yn de Slach yn de Barentssee op Nijjiersdei 1942. Súdeastlik fan it eilân hat yn 1943 mear fjochterij tusken oarlochsskippen west.
De iennige bewenners binne it personiel fan it Noarske waarstasjon yn Herwighamna. By it stasjon is in lanningsplak foar helikopters fan de Noarske kustwacht.
List fan planetoïden 28401-28500
Dit is in list fan planetoïden 28401-28500.
Stifting Ald Makkum
Stifting Ald Makkum, in stifting oprjochte yn 1992 dy't alles yn kaart bringt en histoaryske pubikaasjes utjout oer Makkum en omkriten. Foarsitter is Otto Gielstra.
Bataafske Republyk
200px|thumb|Flaggen dy't yn de Bataafske Republyk brûkt waarden. De Bataafske Republyk (doetiidsk Nederlânsk: Bataafsche Republiek) (19 jannewaris 1795 - 1801) wie in republyk dy't it grutste part fan it hjoeddeiske Nederlân omfette. Fan 1801 oant 1806 waard de Bataafske Republyk opfolge troch it Bataafsk Mienebest (doetiidske Nederlânsk: Bataafsch Gemeenebest), hoewol't dat steatsferbân faak as in subfoarm fan 'e Bataafske Republyk sjoen wurdt. De Bataafske Republyk is ûntstien út de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen, mei militêre stipe fan Frankryk en wie feitlik in fazalsteat fan Frankryk. Dy stipe waard djoer betelle: de Republyk moast tsientallen miljoenen gûne dellizze foar de Franske troepen dy't yn Nederlân legere waarden (Ferdrach fan Den Haach). Ek letter die bliken dat de saneamde 'koälysje' mei Frankryk fan ien kant komme moast. Yn de striid tsjin de Ingelsken en by de neifolgjende fredesûnderhannelings wiene de Frânsken gau ree en ruilje de Nederlânske koloanjen foar tasizzings fan Ingelân.
Departeminten
thumb|left|200px|Yndieling fan de Bataafske Republyk yn departeminten [[1798 - 1801]]
Moanne (natuerlike satellyt fan de Ierde)
right|thumb|De moanne. De moanne (symboal: ) is de natuerlike satellyt fan 'e Ierde. Dit himellichem wurdt ornaris oantsjut as "de moanne", mar soms ek wol as "de Moanne", mei in haadletter, om te fertsjutskjen dat it om in namme giet. Om it ferskil mei moannen yn it miene te fergrutsjen, wurdt (benammen yn wittenskiplike fermiddens) ek wol de Latynske namme Luna brûkt. It eigenskipswurd dat by de Moanne heart, is lunêr, in ferbûging fan 'e Latynske namme.
Beskriuwing
De Moanne hat in diameter fan 3.475,6 km. Yn ús sinnestelsel is dat grut, mar der binne in pear moannen dy't noch grutter binne. It ferhâld ta de planeet, de Ierde, dêr't de Moanne omhinne draait, is noch bysûnderder. De diameter fan de Moanne is likernôch in fearn fan dy fan de Ierde. Allinnich Garon is, yn ferhâld ta Planeet, noch grutter. De diameter fan Garon is de helte fan dy fan Pluto.
De massa fan de Moanne dy't it wetter nei him ta lûkt, jout it tij. De ôfstannen en diameters fan de Ierde, de Moanne en de Sinne binne sa dat as se op in rige stean, der in sinnefertsjustering of in moannefertsjustering komme kin. As se net op in rige stean is sjoen fan de Ierde in part fan de moanne ferljochte. Dit hjitte de skynfoarmen fan de moanne.
Minsken op 'e Moanne
De minsken hawwe lang besocht op de Moanne te kommen. Der binne ek in protte ferhalen oer skreaun. Al om it jier 160 hinne skreau Lusianus fan Samosata Vera Historia, oer in seeskip dat troch in stoarm yn de loft blazen wurdt en op de moanne bedarret. It ferneamdste ferhaal is faaks In Reis nei de Moanne fan Jules Verne.
Op 14 septimber 1959 berikke de Luna 2 út de Sowjetuny as earste de Moanne, troch der tsjin te pletter te slaan. In pear jier letter wie it de Luna 9 dy't op 3 febrewaris 1966 om 18.44.52 (UTC), as earste romteskip op de Moanne lâne. It duorre oant 20 july 1969 eart NASA der as earste, en oant no ta as ienige, yn slagge minsken op de moanne lânje te litten. Op 21 july 1969 sette Neil Armstrong as earste minsk foet op de Moanne, mei de wurden: That's one small step for man, one giant leap for mankind ("Dat is in lytse stap foar in minske, (mar) in geweldige ljep foar de minsk.") Yn totaal hawwe tolve minske op de Moanne west. De lêste misje wie de Apollo 17, dy't op 11 desimber 1972 de moanne berikte.
Literatuer
thumb|right|Alde boeken It wurd Literatuer wurdt foar ferskate begrypen brûkt. Fral mei de ôflieding "literêr" betsjut it it skriuwen as keunstfoarm en alle keunst, alle boeken, dy't dêrtroch makke wurdt. Dit is ta ûnderskied mei lektuer, it skriuwen allinnich om it ferhaal oer te bringen. Hjir oan besibbe binne de betsjutting fan alle skreaune tekst yn in beheind gebiet, lykas fakliteratuer, en de betsjutting fan alle teksten, skreaun en sprutsen, yn in taal.
It wurd "Literatuer" is in lettere ôflieding fan it Latynske littera, de „boekstêf“. It meartal litterae betsjutte dêrneist sawat as „it skreaune, „dokuminten“, „brieven“, „wittenskip(pen)“. Yn it Frânsk en Ingelsk bleau fan de wurden lettres en letters de wurdbetsjutting „wittenskippen“ bestean.
Fryske literatuer
thumb|It Fryske taalgebiet fan eartiids en no. Fan it histoarysk gebiet [[West-Fryslân oant It Swin binne gjin Frysktalige teksten oerlevere.]] Frysk literatuer begjint ornaris mei de 12e-iuwske wetboeken, yn de Sân Seelannen dat fan Fly nei Weser rûn (provinsje Fryslân, Grinslân en East-Fryslân). Tusken 500 en 800 waarden yn it gebiet fan it eardere Fryske Ryk, Anglofryske runen fûn.
Guon Friezen teagen al yn de 7e en 8e iuw nei Noard-Fryslân en setten har nei dêr wenjen op de eilannen. Yn de 11e en 12e iuw wie der in twadde weach fan Friezen dy't nei Noard-Fryslân teagen, de twadde groep sette har nei wenjen op it fêstelân fan Noard-Fryslân. Om it jier 1600 fine wy it earste bewyske fan Noardfryske literatuer.
Yn de hjoeddeiske provinsje Fryslân is der mei troch Gysbert Japiks sprake fan in trochgeande Fryske literatuer fan de midsiuwen oant hjoed de dei ta. It Fryske taalgebiet yn Grinslân en East-Fryslân waard aloan lytser, hjoed de dei wurdt der yn it Sealterlân noch Frysk praat en skreaun. Dat ferklearret de skieding tusken de trije Fryske literaturen:
Gerjochtshôf
right|thumb|200px|Paleis fan Justysje yn Ljouwert In gerjochtshôf of gerjochtshof berjochtet yn Nederlân rjochtsaken yn heger berop.
Saken
In Gerjochtshôf berjochtet rjochtsaken op it mêd fan strafrjocht en boargerlik rjocht yn heger berop. Fierder wurde dêr ek belêstingsaken behannele. Fierder kin eltse belanghawwende by in strafber feit kleie by it hof oer it net nimmen fan in beslissing ta ferfolging troch de ofsier fan justysje, de saneamde 12 Sv proseduere.
Allinnich yn Ljouwert wurde ek saneamde WAHV- of Mulder-saken behannele. Dat is it heger berop tsjin beslissings fan de kantonrjochter út hiel it lân tsjin lytse ferkearsoertredings.
Lokaasjes
Der binne yn Nederlân fiif stêden dêr't in gerjochtshôf is: Amsterdam, Arnhim, De Bosk, De Haach en Ljouwert. Yn Ljouwert is it gerjochtshôf fêstige oan it Wilhelminaplein yn it steatlike Paleis fan Justysje.
Ressort
It rjochtsgebiet fan in hof hjit in ressort. De ressorten binne opboud út arrondisseminten:
Rincon
thumb|Lizzing Rincon op Bonêre thumb|De tsjerke fan Rincon Rincon is de âldste delsetting op it eilân Bonêre yn Karibysk Nederlân. It doarp hat sa'n 1.788 ynwenners (25-04-2007).
It palk is yn de 16e iuw stichte troch de Spanjerts. Sy keazen in plak yn in delling tusken de hichten oan de noardkant fan it eilân. Sa wie Rincon net fan see ôf net te sjen, wat wichtich wie as beskerming tsjin piraterij. De namme betsjut 'hoeke'.
Festivals
Der binne ferskate festvals, sa as it jierlikse Simadan (rispinge)festival, Dia di San Juan, Dia di Rincon (30 april) en it Bari Festival.
Merk
Eltse moanne in merk en wykliks in lytse merk (Marshe Chikitu).
Sport
Rincon hat twa fuotbalteams: Real Rincon en Vespo.
Edmond Halley
thumb|right|200px|Boarstbyld fan Edmond Halley yn it [[Keninklik Greenwich Observatorium|Royal Greenwich Observatory]] Edmond Halley (Haggerston by Londen, 8 novimber 1656 - Greenwich, 14 jannewaris 1742) wie in Britsk astronoom, heechlearaar te Oxford (1705) en direkteur fan de stjerrewacht fan Greenwich (1720).
Halley bepaalde de posysjes fan 340 stjer'ren oan de súdlike himel en brocht dêrfan in katalogus út (catalogus stellarum Australium). Hy ûntdekte dat de kometen fan 1531, 1607 en 1682 deselde komeet wie dy´t alle jierren werom komt. Dy komeet is no bekend as de komeet fan Halley. Ek ûntdekte Halley dat de stjerren sels bewege en printe de Principia fan Isaac Newton.
Halley boaske oan Mary Tooke yn 1682 en wenne yn Islington. It pear krige trije bern.
Anne Wadman
Anne Sybe Wadman (Langwar, 30 novimber 1919 - Snits, 6 febrewaris 1997) wie in Frysk (toaniel)skriuwer, dichter, literatuerkritikus en letterkundige dy't ek yn it Nederlânsk skreaun hat.
Hy studearre Nederlânsk, skiednis, Frysk en musikology; en promovearre yn 1955 cum laude op in dissertaasje oer de 19e-iuwske skriuwer Hjerre Gjerrits van der Veen. As learaar en konrektor stie er oan ferskillende ûnderwiisynstellingen yn Fryslân en Grins. De Fryske skriuwster Hylkje Goïnga wie syn twadde frou.
As 15-jierrige kaam Wadman yn de kunde mei de Fryske Beweging. Dêr lizze de woartels fan syn skriuwerij. Hy begjint him los te meitsjen fan de 'bewegers' tusken 1945 en 1963. Hy waard in grut pleiter foar it modernisearjen fan de Fryske literatuer; dy moast kwa tematyk net ôfwike fan de Jeropeeske literatuer.
Hy wurdt algemien erkend as ien fan de grutste figueren yn de Fryske literatuer fan de 20e iuw. As redakteur en kritikus wie er ferbûn oan literêre tydskriften sa as Podium en De Tsjerne; en oan deiblêden sa as de Ljouwerter Krante, en de Frysktalige edysjes fan De Waarheid en Het Vrije Volk. Polityk wie er links oriïntearre; hy hie goede kontakten mei de skriuwer Theun de Vries en filosoof Lolle Nauta. Wadman publisearre ek yn it Nederlânsk en hat besocht ek bûten Fryslân troch te brekken. Dat slagge him net en guonts tinke dat Wadman doe hast safier wie en jou de skriuwerij deroan. Fierders joech er inkelde jierren it ienmanstydskrift De Teannewâder út. Dêryn ferskynde ûnder oaren syn oersetting fan Sartres La putain respectueuse.
Wadman wie saakkundich yn it werk fan Simon Vestdijk; wêroan't er ferskate essaybondels wijde. Begjin tachtiger jierren ûntstie it plan om mei Hans Visser in biografy fan Vestdijk te meitsjen. Dit plan koe net útfierd wurde omdat de widdo fan Vestdijk har meiwurking einige. Doe hat Wadman him weromlutsen.
Gertrudis fan Breunswyk
Gertrudis fan Breunswyk (sa. 1058 - Breunswyk, 9 desimber 1117) wie in foaroansteand figuer yn de Saksyske polityk oan it begjin fan de 12e iuw. Hja wie grevinne fan Breunswyk en regintesse fan Meißen. Sûnt 1112 late sy it Saksysk ferset tsjin keizer Hindrik IV en keizer Hindrik V.
Libben
Gertrudis wie in telch fan in ferneamd Saksysk laach, de Brunoanen. Hja oefene yn it Hillige Roomske Ryk it bewâld út oer de greefskippen Mid-Fryslân en Meißen. Gertrudis wie in dochter fan Egbert I en fan Irmengard fan Susa. Har broer Egbert II waard greve nei de dea fan harren heit yn 1068.
Gertrudis boaske mei Diderik II fan Katlenburg (stoarn 1085). Mei him krige sy in soan, ek Diderik neamd. Har soan boaske mei Adela fan Beichlingen.
Yn 1085 ferstoar Diderik II. Al gau troude Gertudis op 'en nij mei de greve fan Nordheim Hindrik de Fette. Mei him krige sy trije bern, Richenza (-1141), troud mei Lotarius fan Supplinberg, dy't letter keizer wurde soe, dochter Gertrudis, erfgenamt fan Fryslân en grevinne fan Bentheim, boaske mei Siegfried I fan Weimar-Orlamünde, paltsgreve fan de Ryn, en in soan Otto I fan Rheineck.
Gertrudis troude foar de tredde kear mei Hindrik I fan Eilenburg († 1103), dy't markgreve fan Meißen wurden wie neidat de keizer dy funksje fan Gertrudis har broer Egbert ôfpakt hie. Hindrik en Gertrudis hienen gjin bern; dat soe bestjutte dat greve Koenraad de Grutte de erfgenamt fan Hindrik wurde soe. By it te hôf bringen fan Hindrik die lykwols bliken dat Gertrudis swier wie. Gertrudis krige in sûne soan: Hindrik II fan Eilenburg. De partij fan Koenraad woe doe hawwe dat Gertrudis in dochter krigen hie en dat hja dy omruile hie mei in soan fan in earme boer, mar dat koe net bewiisd wurde. Gertrudis regearre as regintesse foar har soan.
Yn 1115 stifte Gertrudis yn Breunswyk it Benediktiner kleaster fan Marije en Sint-Egidius (patroanhillige fan froulje mei bern oan 't boarst). Nei alle gedachten hat sy dat dien as tank foar it goed ferrin fan de befalling en bernetiid fan har jongste soan, dy't polityk belade wie. It kleaster waard fanút it kleaster fan Bursfelde opset, dat earder troch har twadde man stifte wie. Ynspirearre troch in dream hat Gertrudis de bonken fan Sint-Adinktor, fan Trier oerbringe litten nei it nije kleaster yn Breunswyk.
Froedmaster
thumb| Yn it boek Der Rose(n)garten út 1513 fan [[Eucharius Rößlin oer it begelieden fan befallingen, in yllustraasje fan in frou, dy't sittendewei befalt ]]
In froedmaster wie yn de Republyk in beoefender fan de operative ferloskunde.
De normale ferloskunde waard earst yn haadsaak hielendal troch foulju dien. Nei 1668 wie der in lanlik oerheidseksamen foar froedmasters. As in befalling slimme komplikaasje hie, dy't in goede ôfrin yn 'e wei stie, dan waard de froedmaster, faak ek sjirurgyn helle. Syn wurk kaam meast del op it operatyf weiheljen fan de deade frucht. Yn Fryslân moat as froedmaster neamd wurde H. van Deventer fan Wiuwert.
Ferloskundigen
Ferloskundigen dogge in diel fan de genêskunde, de fysilolgyske ferloskunde. Se selektearje en ferwize swangeren mei risiko's en liede fysiologische befallingen. Se begeliede de sûne swangerskip, de normale berte en kreamtiid. Trede der by de swangerskip, befalling of yn it kreambêd komlikaasjes op, dan soarget de ferloskundige foar een adekwate ferwizing nei de gynekolooch of bernedokter. De kreamfersoargende helpt de ferloskundige mei de befallingen (partusassistinsje) en biedt benammen soarch oan de kreamfrou en lytse poppe.
Yn de swangerskip giet de oansteande mem geregeld nei de ferloskundige ta. Se beoardielt middels in oantal ûndersiken oft de swangerskip him normaal ûntwikkelt. Foarljochting oer in goede libbensstyl en foarljochting oer de befalling, kreambêd en boarstfieding binne ek wichtige ûnderdielen fan it fakgebiet.
Tsjintwurdich wurkje der hieltiten mear twaddelynsferloskundigen of klinysk ferloskundigen. Dy wurkje yn it sikehûs ûnder ferantwurdlikheid fan in gynekolooch foar begeleiding fan froulju dêr't in ferhege risiko op komplikaasjes by de swangerskip of befalling bestiet.
Oplieding
Yn Nederlân wurde ferloskundigen oplaat op hbû-nivo. Dizze fjouwerjierrige oplieding bestiet allinnich yn foltiid oan trije opliedingsynstituten, mei fêstigingsplakken yn Amsterdam, Grins, Maastricht en Rotterdam.
Burmaniahûs
thumb|275px|It Burmaniahûs yn Ljouwert It Burmaniahûs of Catershûs is in monumintaal hearehûs yn Ljouwert. It gebou wie oarspronklik in state en is eigendom fan de gemeente Ljouwert.
Skiednis
Yn de 15e iuw of earder ûntstie op it stee fan it hjoeddeiske Burmaniahûs in stins. Bekend is dat Rienck fan Burmania, drost fan Koevorden, om-ende-by 1555 de stins ferbouwe litten hat. Oant begjin 19e iuw bleau dat hûs eigendom fan de famylje Fan Burmania.
De famylje Burmania stamt ôf fan in trettjinde iuwske pastoar fan de Sint-Fitustsjerke fan Aldehou. By de stins hearden grutte stikken grûn op de Aldehousterterp. Meidat de famylje ôfstammet fan in pastoar, hienen se lange tiid it jus patronatus: it beneamingsrjocht fan preesters fan de Sint-Fitustsjerke. Yn de 16e iuw is Rienck fan Burmania, drost fan Coevorden, eigener fan de stins en hy beslút om 1555 hinne dy ferbouwe te litten. Rienck hat in broer Joast, dy't troud wie mei Baef Caters, nei wa't it hûs ek wol Catershûs neamd waard.
It hûs bliuwt oant 1679 yn besit fan de famylje Burmania, om dêrnei te fererven op de famyljes Sirtema fan Grovestins, Aebinga fan Humalda en Eysinga. Yn 1871 erfde jonkfrou Clara Tjallinga Aedonia fan Eysinga it hûs. Hja liet it yn de mande mei har man Bernhardus Hopperus Buma ôfbrekke en hielendal opnij wer opbouwe. Dat pear hie jild genôch om it te beteljen. Se wienen ek eigener fan Nijenburch yn Kollum, dêr't se yn de tiid fan de bou fan it nije hûs wennen en Sminiastate te Wommels. Yn dyselde tiid lieten se ek noch de filla Vaartzicht bouwe oan de Potmarge yn Ljouwert-Huzum.
Yn 1912 einiget de partikuliere bewenning fan it Burmaniahûs, trochdat it kocht waard troch de Algemeene Friesche Levensverzekering Maatschappij, tsjintwurdich AEGON, dy't it Burmaniahûs-kompleks mei kantoarfleugels ein jierren 80 fan de foarrige iuw ferkocht oan de gemeente Ljouwert.
De âldste ôfbylding fan de stins/state is te finen op de kaart fan Ljouwert, dy't troch Jacob van Deventer omtrint 1560 makke waard. It ôfbyld op dy kaart fan it Burmaniahûs docht jin fermoeden, dat midden op of efter it dak fan in rjochthoekich gebou in treptoer stie. Dat is lykwols net mei wissichheid te sizzen omdat de skets sa lyts is. De folgjende ôfbylding is dy fan in fûgelflechtkaart fan Johannes Sems en Pieter Bast út 1600/'03. Dêrop stiet it Burmaniahûs dúdliker ôfbylde. It wie doe in rjochthoekich gebou mei in rûne treptoer tsjin de westlike side fan de foargevel. Oan beide kanten fan it haadgebou stienen bygebouwen dy't in foarplein foarmen. It moat in sealstins west hawwe fan twa boulagen op in kelder. Yn de sechtjinde iuw waarden meardere sealstinzen, besteande út in bel-etaazje op in ûnderkeldering ferhege mei in twadde ferdjipping. Dat sil grif ek mei it Burmaniahûs dien wêze om 1555 hinne.
De stins hie ek in poarte, dy't allang ferdwûn is en noch in skoftlang brûkt is by it Aldehouster tsjerkhôf. De poarte droech boppe de wapenstiennen Burmania en Aylva it opskrift: 'Rienck van Burmania ridder ende drost tot Coevarden Ao 1555'. Neffens tsjûgen hie de stins sterke, oerwelfde kelders, dêr't spoaren fan sjitgatten yn te sjen wienen. De sealstins sil op yn lêst út de fyftjinde iuw komme. It hûs is grif faak ferboud, foardat it yn 1874 sloopt waard en ferfongen troch it hjoeddeiske, grutte hearehûs. Al dy ferbouwings hienen fan gefolgen dat fan de âlde sealstins yn 1874 al neat mear te finen wie. By de lêste ferbouwing, nei alle gedachten yn de iere njoggentjinde iuw, wie it in grut hearehûs yn de empirestyl wurden. De toer wie al lang ôfbrutsen en de yngong wie hielendal oan de rjochterkant komd. It hûs hie trije boulagen fan 6 raamfekken breed en waard dekt troch in frij leech skylddak. It hûs hie doe oan de eastkant in lege fleugel.
Blykber wie it saaie gebou jonkfrou Clara Tjallinga en har man net nei't sin en se lieten it Burmaniahûs - dat de midsiuwske kearn noch hie - hielendal ôfbrekke, ynklusyf de kelders. It nije Burmaniahûs, yn 1874 ûntwurpen troch Jurjen Bruns en yn 1914 ferboud, is in foarname stedsfilla wurden. It gebou is yn neorenêssânsestyl fersierd mei eleminten fan natoerstien en pleisterwurk. Der kamen sels grutte liuwen op it bordes te lizzen.
Yn 1912 waard it Burmaniahûs ferkocht oan de Algemeene Friesche Levensverzekeringsmaatschappij, in foarrinder fan AEGON, dy't it hûs yn gebrûk hie as kantoarromte. Oan de ein fan de Twadde Wrâldkriich waard in diel fan it pân in skoft brûkt troch de Sicherheitsdienst.
Yntree stedskantoor
Yn 1989 hat AEGON it Burmaniahûs oan de gemeente Ljouwert ferkocht. It stedshûs fan de gemeente waard te lyts en dêr waard nei in oplossing socht. Besletten waard om in nij stedskantoar bouwe te litten dêr't de bou fan útein set yn 1992. It Burmaniahûs waard omsletten troch nijbou en foarmet sûnt de yngong fan it nije stedskantoor.
Niederbergheim
Niederbergheim is in plak yn de Kreis Soest yn de Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen. It plak makket ûnderdiel út fan de gemeente Warstein. Sûnt 1 oktober 2020 hat Niederbergheim 1208 ynwenners. En bestiet (geografysk besjoen) út de dielen Niederbergheim en Oberbergheim.
Skiednis
Yn it agraryske doarp Niederbergheim stie oan de ein fan de 15e iuw noch in Augustiner kleaster. Steffen von Niederbergheim waard yn 1617 it slachtoffer fan de heksejachten yn Hirschberg. Oant de gemeentlike herfoarming, dy't op 1 jannewaris 1975 fan krêft waard, hearde Niederbergheim ta de gemeente Allagen yn it distrikt Warstein, dat doe it distrikt Allagen fan de stêd Warstein waard. Dat hong tegearre mei de oergong fan Arnsberg nei Soest. Pas yn 1991 waard Niederbergheim, dat net yn it lêste plak troch de romtlike skieding altyd in eigen identiteit hân hat, in selsstannige plak.
bysûnderheden fan it doarp
De hjoeddeiske Antoniuskapel waard om 1490 hinne boud en hâldt nei alle gedachten ferbân mei de oprjochting fan it earder neamde kleaster. De âldste boufaze is it hjoeddeiske part fan de toer, yn 1921 wie der in útwreiding.
De bekendste attraksje is de " Niederbergheimer Mühle ", dy 't yn de 18e iuw boud waard. De wettermûne waard nei alle gedachten al healwei de 16e iuw as enerzjyboarne brûkt.
De Heimatverein Niederbergheim hat in âlde horizontale poarte omboud ta technysk kultuermonumint op it fytspaad fan Belecke nei Möhnesee. It is bedoeld as oantinken dat iuwenlang in soad minsken yn it doarp libben fan boskbou en houtferwurking. De poarte komt fan in houtseagerij yn Niederbergheim dy't yn 1978 stillein waard.
By de Lieth by Oberbergheim, tusken Niederbergheim en Allagen, waard it Skywalk Möhnetal boud troch it doarpsinisjatyf Allagen-Niederbergheim as ûnderdiel fan in grutter projekt.
It gebiet fan it Merpketal (noardwesten fan Ober-en Niederbergheim) is begjin 2015 tsjin it sin fan de ynwenners fan Niewderbergheim oanwiisd as natuergebiet yn opdracht fan it distriktsbestjoer fan Arnsberg.
Merv
thumb|250px|Siderûte yn Sintraal-Aazje mei û.o. Merv thumb|250px|[[Karavaanseray Merv, 1890]] Merv is in histoaryske stêd yn in oaze yn Sintraal-Aazje, yn Transoksaanje. De stêd leit ûnder de moderne stêd Mary yn Turkmenistan. De stêd lei oan de siderûte. Guon wolle hawwe dat Merv yn de 12e iuw in skoftke de grutste stêd fan de wrâld west hat.
Yn 1999 waard de histoaryske lokaasje troch UNESCO ta wrâldlderfgoed ferklearre.
Ut de skiednis
Archeologysk ûndersyk hat útwiisd op it plak fan Merv al yn it 3e millennium foar Kr. delsettingen wiene. Under de namme Mouru wurdt Merv neamd mei Bakhdi (Balkh) yn de geografy fan de Zend-Avesta (kommintaren op de Avesta).
De stêd hearde ta de riken fan de Seleusiden, Parten en de Sassaniden. Yn 651 waard Merv troch de Arabieren fan it Arabyske Ryk oermastere.
Yn 1221 waard de stêd beset troch in Mongoalsk leger ûnder Tolui Khan, soan fan Dzjengis Khan, as reaksje op de eksekúsje fan 450 keaplju yn Khwarazm-shah, dy't dêrfan fertocht waarden dat sy Mongoalske spionnen wienen. Fjouwerhûndert ynwenners fan Merv waarden meifierd om as ambachtslju te wurkjen, de oaren waarden deadien. De stêd sels waard foar it grutstepart ferwoastge.
Ien generaasje nei de ferneatiging fan Merv skreau de Perzyskee histoarikus Juvayni:
''De Mongolen hjitten dat, útsein fjouwerhûndert ambachtslju ... de hiele befolking, ek froulju en bern, deade wurde moast, en nimmen, of frou of man, mocht sparre wurde. Elke Mongoalske soldaat krige de eksekúsje fan trije- oant fjouwerhûndert Perzen tawiisd. Der waarden sa'n protte deadien dat tsjin de jûntiid de bergen ta hichten waarden, en de flakte wie sêd fan it bloed fan de machtigen.''
Guon histoarisy miene dat mear as in miljoen minsken stoaren yn de neisleep fan de ferovering, ek ûnder hûnderttûzenen flechtlingen fan oare plakken; dat soe betsjutte dat it ien fan de grutste bloedbaden út de wrâldskiednis west hat.
De Mongoalse ynvaazje betsjutte de ein foar Merv en oare wichtige sintrums foar mear as in iuw. Begjin 14e iuw waard de stêd de sit fan in aartsbisdom fan de Easterske Tsjerke. Oant 1380 hearde Merv oan it ryk fan Timoer Lenk.
1505 besetten de Oezbeken de stêd en fiif jier letter wurdt it plak wer troch de Perzen ferovere, dy't oant 1524 bliuwe, mar dêr fannijs hearsken fan 1601 oant 1747. De stêd hie dêrnei net folle mear te betsjutten.
Fanwege de Perzen moasten de Turkmenen yn de 19e iuw har heitelân ferlitte en har festigje yn eastlik Korasan en Transoksaanje, dat wol sizze yn de omkriten fan Merv. Nei oarloggen tusken Perzen en Turkmenen kaam de stêd yn 1883 troch Komarow ûnder Russyske hearskippij en waard yn 1925 part fan de Sovjetrepublyk Turkmenistan. Yn 1991 easke Turkmenistan, mei it út elkoar fallen fan de Sovjet-Uny, syn selsstannigens.
Fryske diaspora
De Fryske diaspora is de diaspora fan 'e Westerlauwerske Friezen dy't sûnt de njoggentjinde iuw troch fêstiging om utens en emigraasje nei oare lannen ûntstien is. Sokke lju tsjogge hjoed oan 'e dei benammen út Fryslân wei foar heger ûnderwiis of op 'e siik nei wurk of bettere wurkomstannichheden (bgl. om frijer buorkje te kinnen). Foarhinne spilen earmoede en religieuze omtinkens faak in wichtige rol. De grutste dielen fan 'e Fryske diaspora binne te finen yn 'e rest fan Nederlân, en fierders yn Kanada, Austraalje, Nij-Seelân en de Feriene Steaten.
Fêstiging yn oare dielen fan Nederlân
Fryslân hat in negatyf migraasjesaldo foar de rest fan Nederlân oer, wat sizze wol dat der jiers mear lju út Fryslân wei geane om harren om utens yn oare dielen fan Nederlân te fêstigjen, as dat der út oare dielen fan Nederlân nei Fryslân ta komme. Op dy manear is Fryslân sûnt 1965 per saldo 25.000 ynwenners kwytrekke. Allinnich yn 'e 1970-er jierren waard dat patroan trochbrutsen, doe't de provinsje ferskate jierren efterinoar in grut migraasje-oerskot yie fan sa'n 2.000 minsken. De lju dy't út Fryslân weigeane, hearre oer it algemien ta de jongerein út 'e leeftydskategory fan 15 oant 25 jier, dy't fuorttsjocht om in stúdzje te folgjen en/of om wurk te finen. Om 'e Friezen bûten Fryslân te betsjinjen op it mêd fan Fryske taal en kultuer waard yn 1923 it Frysk Boun om Utens oprjochte.
Njoggentjinde iuw
De ierste neamenswurdige emigraasje fan Westerlauwerske Friezen nei Noard-Amearika sette útein omtrint 1845. Redens om it heitelân te ferlitten wiene doedestiden ekonomysk, polityk en religieus. Op ekonomysk mêd spilen benammen earmoede, de oanhâldende jirpelsykte en de groeiende belestingdruk yn Nederlân in rol. Polityk sjoen, wiene der beswieren tsjin it sintralistyske belied fan kening Willem I. Oanhingers fan 'e Ofskieding fan 1834, dy't har yn Nederlân eftersteld fielden, hiene fierders in bykommende reden om har heil earnewêr oars te sykjen.
Nei 1853 naam de emigraasje in skoftlang sterk ôf, om ûnder de Lânboukrisis fan 'e 1880-er jierren ta gruttere hichte ta te nimmen as ea tefoarren. Op 'e Klaai teach tusken 1880 en 1914 út guon plakken 25% fan 'e ynwenners nei it bûtenlân, yn totaal likernôch 10.000 minsken. Dy giene net inkeld nei de Feriene Steaten en Kanada, lykas earder, mar rjochten har ek op lannen yn Súd-Amearika, lykas Brazylje en Argentynje. Tsjin dy tiid begûn de migraasjetradysje op himsels al in reden foar emigraasje te wurden: in diel fan 'e lânferhuzers sette ôf mei as doel om oansluting te sykjen by al besteande migrantemienskippen.
De Fryske emigraasje gie faak yn groepen. Sa stifte yn 1847 in groep ôfskiedenen út noardlik Fryslân ûnder lieding fan dû. Marten Annes Ypma fan Hallum yn 'e Amerikaanske steat Michigan it doarp Vriesland, wylst oaren, út noardeastlik Fryslân, in buorskip stiften yn 'e neite fan Pella (Iowa), dêr't letter de dochterkoloanje Orange City (Iowa) út fuortkaam. Yn 1849 fêstige in groep Dongeradielsters, wêrûnder Worp van Peyma, him by Lancaster (New York), wylst datselde jiers lju út Kimswert en omkriten, ûnder lieding fan Oepke Haitzes Bonnema, yn Wiskonsin it doarp Frisia stiften, deunby La Crosse. En yn 1853 sette in groep Balkster minnisten, oanfierd troch de lekeprekers Ruurd Siemensma en Ruurd Smid, har nei wenjen setten by New Paris (Indiana). Dêrwei waard letter de fêstiging fan in nije delsetting fan Súdwesthoeksters oan 'e rivier de Sacramento yn Kalifornje organisearre.
Fan 'e emigraasjebestimmings út waarden troch de jierren hinne grutte oantallen brieven werom nei Fryslân stjoerd, wêryn't heech opjûn waard fan it nije lân. Om't de brieven út 'e Feriene Steaten fral ek de kwantiteit fan it fleis oanhellen, waarden sokke epistels wol 'spekbrieven' neamd. Yn it heitelân waarden de skriuwsels fan emigranten troch skipfeartmaatskippijen en reisagintskippen by wize fan promoasjemateriaal publisearre yn 'e kranten. Dat makke dat sokke brieven lange tiid it Amearikabyld bepaalden dat yn Fryslân libbe. It grutste part fan 'e emigranten bestie út gesinnen mei trije of fjouwer bern, wêrfan't de âlden in jier as fjirtich en ornaris ambachtslju of boere-arbeiders wiene.
Tweintichste iuw
Yn it Ynterbellum fûn der út Fryslân wei frijwol gjin emigraasje plak. Dat feroare nei de Twadde Wrâldoarloch, doe't der in nije migraasjeweach op gong kaam dy't oant de 1970-er jierren duorje soe. Dêrby ferfearen Friezen benammen nei Kanada, Nij-Seelân, Austraalje en de Feriene Steaten. De redens foar lânferhuzing wiene diskear in miks fan ekonomyske faktoaren mei dêropta de ûnder de Kâlde Oarloch hearskjende eangstme foar de útbraak fan in Tredde Wrâldoarloch mei de Sovjet-Uny, wêrby't Fryslân, sa freze men, lyk yn 'e fjoerliny komme soe te lizzen. De measte emigranten fan dizze weach ferlieten Fryslân yn 'e jierren tusken 1948 en 1954. Dêrnei naam de emigraasje út Fryslân wei stadichoan fierder ôf, oant er tsjin 1970 sa goed as nihyl wie.
Oantallen
Der binne net in soad sifers oer de diaspora fan 'e Westerlauwerske Friezen foarhâns. As men lykwols rekkenet dat der tusken 1880 en 1960 allinnich al goed 254.000 minsken Fryslân ferlieten, dan kin men wol fan tinken hawwe dat it om grutte oantallen gean moat. Boppedat moat net fergetten wurde dat it net inkeld giet om 'e lânferhuzers sels, mar ek om 'e neiteam dy't hja yn 'e fêstigingslannen krigen hawwe. Dan riist lykwols al de fraach wa't men ûnder de Fryske diaspora rekkenje moat. Dêrfoar besteane ferskate mooglikheden: Op it mêd fan 'e earste, meast beheinde definysje, waard yn 2003 rûsd dat der yn 'e rest fan Nederlân sa'n 150.000 Frysk- en Stedsktaligen wennen, benammentlik yn 'e Rânestêd, de stêd Grins en yn 'e Noardeastpolder. Foar de diaspora bûten Nederlân (likernôch 80.000 oant 100.000 minsken) waarden de folgjende oantallen oanholden: Kanada likernôch 30.000, de Feriene Steaten likernôch 25.000, Austraalje likernôch 17.000, Nij-Seelân likernôch 12.000 en de rest fan 'e wrâld likernôch 16.000.[boarne nedich]
Noch wat oare sifers:
Abe Brouwer
Abe Brouwer (Burgumerheide, 18 septimber 1901 - Frjentsjer, 18 maart 1985) wie in Frysk folksskriuwer. Hy kaam as strjitmakker rûnom yn Fryslân, en krige dêrtroch aardichheid oan de Fryske taal. Hy wurke ek yn in gesticht foar swaksinnigen yn Eindhoven. Letter stjoerde er syn earste gedicht nei De Hepkema. It gie him mear om it ferhaal fan de minsken as om de krekte literêre beskriuwings. As toanielskriuwer skreaun er faak oer it boerelibben. Mei J.P.Wiersma wie er aktyf yn it Nij Frysk Toaniel. It skerp tsjinoer inoar stellen fan karakters, lykas yn De gouden swipe makken syn stikken tige populêr. Doe't er in skoft yn Diever wenne wie Brouwer tige warber mei de iepenloftspullen. Letter ferhuze er nei Snits.
Bibliografy
poëzij: proaza berneboeken toanielstikken in ''lytse kar: ferskaat
Keatsen
Keatsen is in spul wêrby’t in lytse bal mei de hân of fûst (al as net beskerme troch bygelyks in want) sa slein wurde moat, dat de tsjinstanner de bal net (jildich) retoernearje kin. Keatsen is nei alle gedachten ien fan de âldste balspullen fan de wrâld. De keatssport wurdt yn ferskate farianten yn mear as 50 lannen en lânstreken spile, ûnder oare yn Belgje, Frankryk, Baskenlân, Valencia, Itaalje en de Feriene Steaten. Op de Olympyske Simmerspullen fan 1928 yn Amsterdam wie it ien fan de net-offisjele demonstraasje sporten. De wichtichste wedstriid foar Fryslân yn it keatsen is de jierlikse PC yn Frjentsjer.