Krúswurdpuzel
Skiednis
thumb|Satorfjouwerkant thumb|Krúswurdopjefte fan Giuseppe Airoldi uit 1890 thumb|Wurdskower as foarbyld fan werskikking thumb|Arthur Wynne syn earste krúswurdpuzel fan 21 desimber 1913 thumb|Krúswurdpuzel fan Calvé yn de LC fan 2 maaie 1925. Underoan it berjocht oer de útslach thumb|Kruiswoord-Raadsel troch in 14-jierrige yn de LC fan 13 maart 1925 Al iuwenlang binne minsken dwaande mei it oplossen fan riedsels, en it mei taal ferbergjen of ferfoarmjen fan ynformaasje. De mienings oer de oarsprong fan de krúswurdpuzels binne ferdield. Amerikaanske puzzels binne âlder as de Nederlânske. Yn Amearika bestie sûnt 1883 it puzelplatfoarm ‘The National Puzzlers’ League’. Leden besprutsen dêryn besteande, ôflate en nije puzelsoarten. Puzels waarden rûchwei yn trije groepen ferdield. De ‘cryptograms’ bestiene út geheimskrift lykas dy troch geheime tsjinsten brûkt waard. De ‘flats’ wiene iendiminsjonale puzels wêrby't elke omskriuwing ien-op-ien nmar ta ien út te skriuwen oplossing liede koe. Ta de flatsoarten hearre bygelyks anagrammen, rebussen en sjarades. De tredde groep wiene de ‘forms’ dêr't neist wiskundige figueren ek krúswurdriedsels en kryptogrammen ûnder falle. It Nederlânske en Fryske ‘kryptogram’ hat him ta in dúdlik oare puzelsoarte ûntwikkele as it Ingelske 'cryptogram’. Wa’t de earste krúswurdpuzel publisearre hinget ôf fan wat ûnder in krúswurdpuzel ferstien wurdt. Yn 1980 waard yn de ruïnes fan Pompejy it âldste satorfjouwerkant fûn. It wie in spul mei palindromen dat te fergelykjen is mei in krúswurdpuzel (al brûkte it wol bustrofedons). De earste puzels ferskynden yn deiblêden en wiene basearre op in tal útgongspunten: thumb|Oanset ta de earste Nederlânske krúswurdpuzel yn it Algemeen Handelsblad fan 20 desimber 1913) thumb|Iere Nederlânske 'kruisraadsels' lykas dy om 1914 ferskynden yn de rubryk "Raadsels" fan it Algemeen Handelsblad. De ienfâldichste foarm is de skopuzel, troch it horizontaal ferskowen fan wurden kin fertikaal in oplossingswurd sichtber makke wurde. Hjir is dus sprake fan krúsjende letters.Ta werskikking kinne ek iepen wurdopjeftes rekkene wurde: Meitsje safolle mooglik wurden fan 4 of 5 letters dy’t makke wurde kinne út in opjûn wurd, wêrby’t de letters net twaris foarkomme meie. Wat slimmer is it ynfoljen fan omskreaune wurden wêrby’t alle nedige puzelletters oanjûn steane. ‘Gjin roazen sûnder 1, 12, 9, 6, 17, 14, 17’ (toarnen). Ynstee fan oanjûne letters kinne ek wurdlidden jûn wurde. Foarbylden fan werskikking binne ek anagrampuzels, sitaatpuzels, besitekaartsjes en hynstesprongpuzels. By de Rebus is natuerlike taal ferfongen troch byldtaal. Oare foarbylden binne de sifer- en letterriedsels: der is gjin ien-op-ienferbân tusken in letter en in sifer. Sifer- en letterriedsels kinne beskôge wurde as de foarrrinder fan de filippinepuzel. In foarbyld fan taheakking en weilitting is de omskriuwing: 'Jou ien op redens in bylûd en hy wurdt fan adel'.(rider-ridder). In omskriuwing dy’t al wat liket op de lettere kryptogrammen is: 'De barbier zit zonder drank aan de tap' (barbier-bier=bar) Troch in letter foar, yn of efter in omskreaun wurd te setten ûntstiet bygelyks fertikaal in oplossingswurd mei in nije betsjutting. Ynstee fan in letter taheakje kin ek in letter weilitten wurde. De weilitten letters foarmje dan de einoplossing. De sjarade is in faak brûkte puzel.