cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geart Aeilco Wumkes
It Fryske Réveil yn portretten (1911)
Wumkes achte it behâld fan de ienheid binnen de Nederlânske Herfoarme Tsjerke fan grut belang. Hy hie dan ek belangstelling foar it Réveil, in streaming binnen it protestantske kristendom dy't mear wearde hechte oan in oprjochte persoanlike leauwensbelibbing as oan strange dogmatyk. Fan 1909 ôf publisearre Wumkes yn 'Yn ús eigen tael' biografyske sketsen fan peroanen dy't yn Fryslân in rol spile hiene. Dy libbensbeskriuwings waarden yn 1911 bondele yn 'It Fryske Réveil in portretten', Wumkes syn earste grutte Frysktalige publikaasje. Al kenmerken de bydragen yn dit boek har neffens lettere kritisy troch in gebrek oan ôfstân ta de beskreaune persoanen en in te detaillistyske blik, se wurde om it dêryn sketste byld fan dat diel fan de protestantske leauwensmienskip dochs fan belang achte. Dit docht ûnder oare bliken út it feit dat fan it boek noch yn 1998 in Nederlânske oersetting ferskynde.
Bodders yn de Fryske striid (1926)
Doe 't Wumkes yn 1924 bibletekaris en haad fan de Provinsjale Bibleteek fan Fryslân wurden wie, krige hy mear tiid om him oan it troch him leave biografyske sjenre ta te lizzen. Dat late yn 1926 ta syn twadde grutte kompilaasjewurk, 'Bodders yn de Fryske striid', in rige libbensbeskriuwings fan persoanen dy't aktyf wiene foar de Fryske taal en kultuer. Ek op dit boek falt nei lettere mjitstêven wol ien en oar oan te merken, trochdat de ynhâld faak mear in romantysk as in wittenskiplik karakter hat. As bydrage oan de Fryske skiedskriuwing wurdt Bodders yn de Fryske striid lykwols as in klassiker binnen de Fryske literatuer beskôge.
Stads- en dorpskroniek van Friesland (1930-1934)
Troch syn wurk yn de Provinsjale Bibleteek fan Fryslân hie Wumkes ienfâldich tagong ta in grut ferskaat oan boarnen foar syn skiedkundige en taalkundige artikels, wêrûnder alle jiergongen fan de yn 1752 oprjochte Ljouwerter Krante. Oan de hân dêrfan skreau hy foar 'De Vrije Fries' en it Nieuwsblad van Friesland in soad artikels. Yn 1930 waarden dy artikels bondele yn de 'Stads- en dorpskroniek van Friesland 1700-1800'. Dêrby folde hy de perioade foar 1752 oan mei materiaal "uit de Statenresolutie's, Hofsentientiën, proklamatieboeken, recesboeken en predikantenlijsten". It twadde diel, de Stads- en dorpskroniek van Friesland (1800-1900), ferskynde yn 1934.
Paden fen Fryslân (1932-1943)
Wumkes syn grutste kompilaasjewurk is 'Paden fen Fryslân', dat tusken 1932 en 1943 yn fjouwer dielen ferskynde. De measte dêryn opnomde artikels beskôge Wumkes sels as oansetten ta fierder wittenskiplik ûndersyk. Yn it boek steane dan ek in soad noch mar foar in diel útwurke stúdzjes. Dêryn komme dan wol Wumkes syn grutte erudysje en syn each foar details sterk nei foaren, mar se toane tagelyk net folle djipgong. It tredde diel fan de 'Paden fen Fryslân' is lykwols oars fan aard: dêryn waarden mear as hûndert Fryske oersettings fan brieven, deiboekfragminten en redefierings opnomd.
Wumkes en Grinslân
Ek de skiednis en streektaal fan Grinslân hiene Wumkes syn belangstelling. Wumkes, dy't Fryslân seach as in brêge tusken Skandinavië en Ingelân, miende dat benammen yn de Noard-Grinslanner streken Hunsingoa en Fivelingoa in Fryske ynfloed hiene dy't yn alderlei tradysjes en yn de streektaal werom te finen wie. Dat hy him dêrfoar ynteressearre blykte yn 1904 út de ûnderwerpkar fan syn proefskrift, 'De Gereformeerde Kerk in de Ommelanden tusschen Eems en Lauwers (1595-1796)'. Tusken 1906 en 1929 skreau hy faak artikels foar de Grinslanner Folksalmanak. Hy wie redakteur fan it tydskrift 'Groningen' (yn 1916 en 1917) en fan it 'Maandblad Groningen' (fan 1918 oant 1923). Ek levere Wumkes bydragen oan it tydskrift 'Het Noorden' en oan ferskate Grinslanner kranten. Op basis fan artikels fan de yn 1931 ferstoarne Grinslanner histoarikus Jacob Vinhuizen foltôge hy yn 1935 dy syn 'Stads- En Dorpskroniek Van Groningen (1800-1900)'.
Rocky-Mountainsprêrjehûn
De Rocky-Mountainsprêrjehûn (Latynske namme: Cynomys gunnisoni) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (Mamotini) en it skaai fan 'e prêrjehûnen (Cynomys). Dizze soarte libbet yn it súdwesten fan 'e Feriene Steaten. De Rocky-Mountainsprêrjehûn is it naust besibbe oan 'e Utahprêrjehûn (Cynomys parvidens) en de wytsturtprêrjehûn (Cynomys leucurus).
Fersprieding
De Rocky-Mountainsprêrjehûn komt foar yn in gebiet yn it súdwesten fan 'e Feriene Steaten, dat de súdeastlike hoeke fan 'e steat Utah, it súdwesten fan Kolorado, it noardwesten fan Nij-Meksiko en it noardeasten fan Arizona beslacht. Dit gebiet stiet ek wol bekend as de Four Corners ("Fjouwer Hoeken"), mei't de grinzen fan 'e neamde steaten der yn ien punt gearkomme. Ta dizze kontrei hearre guon fan 'e skildereftichste lânskippen fan 'e Feriene Steaten, wêrûnder Monument Valley, dat yn it ferline gauris as eftergrûn foar films tsjinne hat.
Uterlike skaaimerken
De Rocky-Mountainsprêrjehûn hat trochinoar in kop-romplingte fan 30-37 sm, mei in sturtlingte fan 3-6 sm en in gewicht fan ½-1 kg. De mantsjes binne trochinoar grutter as de wyfkes. De pels is gielbrún oant bêzje, mar der sitte ek swartkleurige hierren trochhinne. Boppe op 'e kop, op 'e wangen en op 'e wynbrauwen is de pels dúdlik dûnkerder as oer de rest fan it lichem. De sturt is koart en grizich wyt fan kleur, mei in ljochtgrize punt. Rocky-Mountainsprêrjehûnen ferhierje twa kear yn 't jier, yn 'e maityd, as it ferhierjen by de kop begjint en by de sturt einiget, en hjerstmis, as it by de sturt begjint en by de kop einiget. Se hawwe in gebit dat út 22 tosken bestiet, en de wyfkes hawwe fiif pear oeren. De Rocky-Mountainsprêrjehûn is de iennichste fan 'e fiif soarten prêrjehûnen dy't 40 gromosomen hat; alle oare soarten hawwe der 50.
Biotoop
Rocky-Mountainsprêrjehûnen libje yn woastinen, steppes, op gerslân, greiden en heuvelskeanten en yn rivierdellings. Se jouwe de foarkar oan biotopen mei wat beskutting yn 'e foar fan strewelleguod. Yn 'e Rocky Mountains binne se oantroffen oant op in hichte fan hast 3.700 m.
Hâlden en dragen
De Rocky-Mountainsprêrjehûn is oerdeis aktyf, fral ier op 'e moarn en let op 'e middei. By koeler waar kin er hast de hiele dei yn 't spier wêze, al bliuwt er by rein en snie binnendoar. Rocky-Mountainsprêrjehûnen libje yn koloanjes dy't út in pear hûndert eksimplaren bestean kinne. Elts koloanje is ûnderferdield yn lytsere kloften fan 2-19 bisten mei in eigen territoarium dat se fûleindich ferdigenje, ek tsjin koloanjegenoaten dy't net ta de eigen kloft hearre. De kloften kinne opmakke wêze út in min ofte mear monogaam pearke, in mantsje mei in harem fan ferskate wyfkes, of in "kommune" fan in stikmannich mantsjes en wyfkes. Binnen de eigen kloft binne fral de froulike Rocky-Mountainsprêrjehûnen tige sosjale bisten. Se kommunisearje troch oanrekking en mei alaarmroppen.
Winterdeis bringe Rocky-Mountainsprêrjehûnen langere tiid yn har eigengroeven ûndergrûnske hoalen troch, dêr't se in wintersliep hâlde dy't maksimaal fan oktober oant maart of april duorje kin, al begjinne se der faak pas yn novimber of desimber mei. De peartiid set daliks nei de beëiniging fan 'e wintersliep útein, yn mids maart, en duorret oant mids maaie. De wyfkes binne mar ien dei yn it jier djoeisk en pearje dan mei 1-5 mantsjes, mar bringe jiers mar ien nêst fan 4-5 jongen fuort. De draachtiid duorret likernôch 30 dagen, en de jongen wurde mei 30-40 dagen ôfwûn.
Fretten
Rocky-Mountainsprêrjehûnen frette foar it meastepart gerzen, krûden en blêden. By 't maityd ferhapstûkje se ek de nije leaten fan strewellen. Simmerdeis beplúzje se fral ek in protte sieden. As it fretten hjerstmis en by 't winter krap is, nimme se har taflecht ta it fretten fan stâlen en woartels, en fierders frette se dan ek de itensfoarrieden dy't se oan 'e ein fan 'e simmer oanlein hawwe. Hoewol't Rocky-Mountainsprêrjehûnen yn prinsipe herbivoaren binne, folje party har menu út en troch wolris oan mei ynsekten.
Status
De Rocky-Mountainsprêrjehûn hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt, al nimt de populaasje op 't heden dramatysk ôf fanwegen útbraken fan 'e sylvatyske pest en om't Rocky-Mountainsprêrjehûnen troch feehâlders as skealik ûngedierte beskôge wurde, en sadwaande aktyf mei gewear en fergif bestriden wurde. Trijefearn fan 'e totale populaasje Rocky-Mountainsprêrjehûnen libbet yn 'e steaten Arizona en Nij-Meksiko.
Ridder
thumb|200px|In ridder kriget de ridderslach, ofbyld ± 1320 In ridder (it wurd is ôflaat fan "ruter") wie yn de Midsiuwen oarspronklik in bepantsere soldaat ruter dy't de ridderslach ûntfongen hie. Meastentiids waard dat dien troch de kening of in plakferfanger fan him. Letter waard de namme assosjearre mei de eallju en in hege sosjale status, nei alle gedachten omdat de kosten fan de útris troch de gewoane kriichslju net mear op te bringen wie.
Yn it iere Romeinske Ryk foarme de equites (iental eques), letterliker "ruters", al in sosjaal befoarrjochte stand, in soart middenklasse tusken de patrysjers en plebejers yn. De equites droegen û.a. maliënkolders. Om by dizze stand te hearren moasten sy al oer in wis fermogen beskikke. Yn it Romeinske leger foarme equites de kavalery. Lykwols wie harren funksje op it slachfjild meastentiids beheind ta it útfiere fan ferkenningstochten, omdat de Romeinen noch net oer de Stiichbûgel beskikten. Sûnt de ein 3e iuw f.Kr. waard de Romeinske kavalery benammen levere troch alliearde folkeren, en waard eques in symboalyske titel foar de Romeinske elite.
Yn Jeropa is nei de Romeinske tiid, yn de Iere Midsiuwen stadichoan de modernere ridder ûntstien. Hy beskikte oer swiere wapens en wie tanksij de stiichbûgels in tige effektive strider dy't oer in eigen hynder beskikte. Yn earsten waard in grut diel fan de ridders rekrutearre út de klasse fan de minsterjalen, tsjinstlju fan rike eallju. Dat wienen faak ienfâldige boeresoannen dy't troch de lânhear frijsteld waarden foar it wurk op it lân en ynstee dêrfan oare taken krige, û.o. as wapene begelieder, dy't op in hynder stride koenen. Om op in hynder mei de lange lâns stride te kinen, wie net ienfâldich en om dêryn in útblinker te wurden, wie it bêste om der al op jonge leeftyd mei trene te begjinnen. De ministerjalen libben meastentiids op it kastiel fan harren master of hienen in eigen kastiel yn lien.
Yn de tiid fan de Karolingen krige de "ridderstân", dêr't it lidmaatskip fan foar in part erflik bepale wie, hieltyd mear stal. Wat harren wize fan libben oangie, ferskilden de ridders ynearsten net folle fan de lytse grutgrûnbesitters. Letter waard de ridderstân in sletten kaste, dêr't de posysje fan ridder waard erflik yn waard. Der ûntstie in systeem mei learlingen, skyldknapen neamd, dy't ridder wurde koenen, nei earst in oplieding te hawwen folge by harren patroan. Yn de lette midsiuwen lutsen de keningen dizze foech nei harren ta.
Doe't de maliënkolders ferfolgen waarden troch de noch kostbere harnassen waard de ridderstân en ûntwikkele sy in eigen ethos en gebrûken. Op oaren, hannelslju of boeren waard delsjoen. Sy boasken yn de eigen kaste. De ridderstân wie in klasse binnen de adel wurden.
De ridderslach wie it ritueel dêr't ien by de Ridderstân lid wurde koe. De Ridder knibbele foar in oare ridder of in kening en waard mei in swurd op syn skouder tikt.
Bynwurd
Bynwurden binne in wurdsoarte. De neikommende wurden kinne ta de bynwurden rekkene wurde: en, as, of, dat, om, oft, meidat, wannear't, sawol, noch. By de wurdsoarte hearre twa ûnderskate kategoryen: lykskikkende en ûnderskikkende bynwurden.'
Lykskikkende bynwurden
De meast brûkte lykskikkende bynwurden binne:
Fan dy bynwurden kinne want, dat en dus allinnich tusken sinnen! De oare fjouwer kinne sawol tusken sinnen as tusken wurden/wurdgroepen.
Daniel Defoe
Daniel Defoe (om 1660 hinne - 24 april 1731) wie in Ingelsk skriuwer, sjoernalist, keapman en spion en wurdt wol beskôge as ien fan de grûnlizzers, sa net de grûnlizzer fan de Ingelske roman. Hy is benammen bekend wurden troch syn boek Robinson Crusoe (1719) oer in man dy't oanspield is op in ûnbewenne eilân. Syn hiele oeuvre omfettet mear as 350 titels.
Biografy
Daniel Defoe waard berne as Daniel Foe, fermoedlik yn Cripplegate yn Londen, mar wis is dat net. Letter heake er sels it eptige de oan syn namme ta. Defoe wie in ferneamd skriuwer fan politike fluchskriften, sjoernalistike artikelen en romans.
Defoe syn âlden wienen ôfkieden Presbyterianen. Hy krige ûnderrjocht yn de ôfskieden akadeemje fan Stoke Newington. Doe't er fan skoalle ôf wie gie er yn saken, mar dêr hie er net folle slach fan dat hy wie nei in oantal jierren bankerot. Yn 1684 boaske er mei Mary Tuffley; sy krigen acht bern.
Fanwege syn pamfletten en politike aktiviteiten waard er yn 1703 fêstset en oan de skandpeal set, mar troch de politikus Robert Harley, 1e Greve fan Oxford en Mortimer (1661-1724), wer frijlitten yn ruil foar tsjinsten as geheim agint.
thumb|left|Daniel Defoe oan de skandpeal tekening fan James Charles (1862)
Defoe waard ferneamd troch syn boek ‘It libben en de wûnderlike aventoeren fan Robinson Crusoe’ (1719), mar hy skreau ek ‘The Storm’ (1704) oer de ‘Grutte Stoarm’ fan 26-27 novimber 1703 dêr't benammen yn Londen en Bristol in soad skea troch ûntstie en 8000 minsken it libben troch ferlearen. Robinson Crusoe giet oer de aventoeren fan in man dy't stykjen bleaun is op in ûnbewenne eilân.
In stúdzje fan reisboekeskriuwer Tim Severin (july 2002) soe bliken dwaan dat in Ingelske dokter, dy't fanwege rebûlje tsjin kening Jakobus II nei de Kariben ferbanne wie, de skriuwer de nedige ynspiraasje joen hie. It boek hat ommers tal fan bysûnderheden út in yn 1689 ferskynd ferhaal fan dokter Henry Pitman. Ek it idee foar de figuer fan de lânseigten 'Freed' soe dêr't fuortkaam wêze. Daniel Defoe stoar op 24 april 1731 en kaam te hôf yn Bunhill Fields yn Londen.
Keppeling om utens
e-tekstens fan guon fan syn boeken: (Ingelsk)
Douwe van der Meulen
Douwe van der Meulen (It Oranjewâld, 14 novimber 1954) is in Frysk ûnderwizer skriuwer en makker fan Frysktalige en Nederlânsktalige puzels.
Libben en wurk
De ienheid yn foarm en ynhâld komt ek nei foaren yn de puzels foar it magazine fan It Fryske Gea. Yn de foarm fan it logo fan It Fryske Gea stean dan wurden as fjildnammen, fûgelsoarten en beskerme planten sintraal. Douwe van der Meulen makket ek puzels foar blêden bûten Fryslân.
Yn 1992 ferskynde by de AFUK fan syn hân it Frysk Puzelwurdboek. De earste helte fan it puzelwurdboek giet út fan de omskriuwings dy’t yn de puzelopjeften foar komme. De mooglike oplossings, de ‘frege’ wurden steane efter de omskriuwing neamd. It giet fan koarte nei lange wurden en jout safolle mooglik synonimen en foarbylden. It twadde diel fan it puzelwurdboek bestiet út rubriken as fûgels, Fryske wetternammen, wizen fan ‘gean’ en Fryske nammen.
Yn 2002 ferskynde ek it Fryske digitale taalspultsje Wurdwiis. In rûch wurdetriem fan mear as hûnderttûzen wurden fan de Fryske Akademy foarme de basis foar de wurdlisten efter it programma. Tiidwurdsfoarmen, eigennammen, plaknammen en âldfrinzige wurden en eigennammen moasten útfiltere wurde. Dêrnei waarden wurdlisten op oantal letters oanmakke en waarden dyselde listen yndield op swierrichheid (fan ien oant fiif ‘stjerren’). Benammen de diakrityske tekens fregen wer in soad tiid en omtinken, want krusende letters moasten ek deselde kapkes en skrapkes hawwe. Doe’t de triemmen klear wienen koenen der programma’s makke wurde. Yn 2002 kaam it ynteraktive Wurdwiis út op skiif, tagelyk mei de Fryske Puzelensyklopedy. Dit is de digitale foarm fan it tsien jier earder ferskynde Frysk Puzelwurdboek.
Yn 2006 en 2007 foarmen de triemmen de basis foar ynteraktive puzels dy’t op de webside fan de Ljouwerter Krante te op te lossen wienen.
Omdat beide manlju kânsen foar it Frysk op skoallen seagen waarden digitale Fryske puzels ûntwikkele. Hjirfoar moasten earst triemmen oanmakke wurde dy’t de basis foarmen. De wurdlisten mei tûzenen wurden fan de Fryske Akademy moasten wer mei de hân útsocht wurde. No kinne Fryske puzels downloade wurde op harren site www.puzel.nl. Der kinne abonneminten nomd wurden op ferskate Fryske puzels en puzelpakketten. Sûnt 2002 makket Douwe van der Meulen ek Nederlânsktalige puzels dy’t ûnder de namme ‘Wachtfersêfter’ yn wachtkeamers en boppe toskedokterstuollen hingje. It binne puzels dy’t sûnder papier oplost wurde kinne en dy’t as abonnemint te krijen binne.
Fan syn hân steane ek in tal Fryske logigrammen, ek wol logyske puzels neamd, op in side mei logigrammen. . Nederlânske en Fryske puzels kinne dêr ynteraktyf oplost wurde.
Frysk Puzzelboek
thumb|150px|left|Puzelboek thumb|150px|right|boekje 3 thumb|150px|right|boekje 4 It Frysk Puzzelboek is it earst ferskynde Fryske puzelboekje en kaam út yn 1983 by de Friese Pers Boekerij. It is fold mei 15 krúswurdriedlingen en 14 kryptogrammen.
Frysk Puzelboekje 3
Frysk puzelboekje 3 ferskynde yn 1989 by de Afûk. It nûmer is in ferfolch op de Fryske puzelboekjes 1 en 2 fan Jaap Wolthuizen dy’t yn 1984 ferskynden by de Afûk. It boekje is keppele oan Frysk puzelboekje 4 yn safier dat efteryn diel 3 de oplossings fan diel 4 stean. Yn it boekje stean ferskate puzelsoarten: fan kreakeling, krúswurdpuzels, logigrammen, trochrinners, wurdsikers, tsjaskers, muorrebrekkers oant lispuzels, anagrammen en logyske puzels. It boekje is tagelyk útkomd mei Frysk puzelboekje 4.
Frysk Puzelboekje 4
Frysk Puzelboekje 4 ferskynde yn 1989 by de Afûk. It nûmer is in ferfolch op de Fryske puzelboekjes 1 en 2 dy’t yn 1984 ferskynden by de Afûk. It boekje is keppele oan Frysk puzelboekje 3 yn safier dat efteryn diel 4 de oplossings fan diel 3 stean. Yn it boekje stean ferskate puzelsoarten: kryptogrammen, krúswurdpuzels, logogrammen, wurdsikers en tsjaskers. Fierders noch ferburgen plaknammen, lûdleaze siswizen, koarkelûkers, ynfolpuzels, lûdsikers, wurdkoades en wurdferfoarmers. It boekje is tagelyk útkomd mei Frysk puzelboekje 3.
Ferskaat
Foar de heechste klassen basisûnderwiis yn de gemeenten Soest en Baarn makke er twa fisuele hiemkundige presintaasjes. De Baarnse kanon ’’Sporen naar een serredorp’’ foarme de basis foar it jubileumboek fan de Historische Kring Baerne. Van der Meulen siet hjirby as inisjatyfnimmer en auteur ek yn de redaksje fan dit yn 2014 ferskynde Duizend jaar Baarn - geschiedenis van een Eemlands dorp.
Typografy
thumb|right Typografy, fan it Grykske τύπος (tupos: slach, foarm, ôfdruk) en γράφειν (grafein: skriuwen), is de keunst fan it foarmjaan, setten en drukken fan tekst, foar funksjonele en estetyske doeleinen.
Dêrby spilet de opmaak fan tekstblokken, de blêdspegel mar ek de keuze fan lettertypen, fette en skeane farianten, wytromte en ynterpunksje in wichtige rol.
Oarspronklik wie it belangrykste medium foar de typografy it boek. By formulieren, websites, ynteraktive cd-roms, reklame-uterings of warskôgingsbuorden is typografy lykwols ek net mear wei te tinken. Typografy moat rekken hâlde mei it medium en doel fan de skreaune teksten. Dy stelle ferskillende easken foar lêsberheid en opfallendheid.
Gertrude Vanderbilt Whitney
thumb|Gertrude Vanderbilt Whitney, 1916, fan [[Robert Henri]] Gertrude Vanderbilt Whitney (New York, 9 jannewaris 1875 - 18 april 1942) wie in Amerikaanske byldhouster en keunstsamler. Hja hearde ta de tige begoedige Amerikaanske famylje fan Nederlânsk komôf Vanderbilt. Se is foaral bekend as society-dame, byldhouster, keunstsammeler en als stichtster fan it Whitney Museum of American Art yn har bertestêd New York.
Se wie in dochter fan Cornelius Vanderbilt II en Alice Claypoole Gwynne en brocht simmerdeis in part fan har jonkheid troch yn harren bûtenpleats The Breakers yn Newport op Rhode Island. Se wie tige sportyf en krige yn it sportfermidden kunde oan Harry Payne Whitney (1872–1930) mei wa't se op har 21e troude. It pear krige trije bern, Flora (1897), Cornelius (1899) en Barbara (1903).
Meast ferneamde bylden
thumb|200px|It monumint yn Cody
Noordbarge
Noordbarge is in wenwyk en earder doarp yn de Drintske stêd Emmen.
Geografy
De wyk leit yn it westen fan Emmen tichteby it Sintrum en wurdt begrinzge troch de Hondsrugweg (Hûnsrichwei) yn it easten, troch de wyk Bargeres yn it suden, troch de Noordbargerbosk yn it westen en troch de Ermerweg yn it noarden.
Skiednis
Neffens de pleatslike histoaryske kommisje is Noordbarge it âldste doarp fan Drinte. It soe algeduerigen bewenning sûnt de Trachterbekerkultuer hân hawwe. Der binne by it plak argeologyske fynsten dien út de Brûnstiid, Izertiid en Romeinske tiid. Om 800 hinne spjalt de delsetting him yn twa parten: Noordbarge en Zuidbarge.
De namme betsjut it noarden fan in barge of berge itjinge "by de heuvel" betsjut, foar Zuidbarge, itjinge it suden fan de barge/berge betsjut, oer.
Noordbarge lei, mank mei de doarpen Roswinkel en Westenesch, op it súdlikste part fan de Hûnsrich. De trije boeremienskippen besleaten de tsjerke yn it midden te bouwen. Om dy tsjerke hinne ûntstie Emmen. It gebiet hearde by de marke fan Barge en wie mei 15.000 bunder de grutste grûnbesitter. It feangebiet by Noordbarge waard troch de bewenners fan Noordbarge net brûkt en waard ferkocht oan feanterijmaatskippijen út Amsterdam en Doardt wei. It [[Oranjekanaal] waard groeven, mar waard gjin sukses omreden de ferskillen yn hichte yn it gea.
By de befrijing fan Noordbarge oan de ein fan de Twadde Wrâldkriich, rekken der 17 pleatsen, wenten en skuorren skansearre en sneuvelen der twa Dútsers en in stikmannich ferwûnen.
Eastlik fan de Hûnsrichwei waard nei de Twadde Wrâldkriich de wyk Bargermeer (net te betiizjen mei it yndustryterrein Bargermeer) oanlein dy't op grûngebiet fan Noordbarge lei en dus winliken part fan Noordbarge waard.
Yn 1978, doe't it postkoadesysteem útfierd waard, joech de gemeente Emmen oan guon doarpen wêrûnder Noordbarge, dy't troch de útwreidings fan Emmen yn de beboude kom fan de stêd kamen te lizzen, gjin eigen postkoade. Sadwaande waarden dy doarpen formeel wiken fan de stêd. De ynwenners fan dy doarpen beskôgje harren doarpen noch hieltyd as "doarp by Emmen".
It besjen wurdich
Oan de Ermerweg stiet de eardere Koöperative Suvelfabryk en Nôtmealderij Noordbarge, dêr't hjoed-de-dei in keunstmuseum yn fêstige is.
Sjouke Helfrich
Sjouke Helfrich (Kimswert, 22 febrewaris 1909  - Wergea, 30 septimber 1982) wie in aktyf keatser fan 1928 oant en mei 1951. Hy wenne yn Sint-Jabik, Wergea, Baard en Winaam.
Prizen
Waard 13 kear kening en helle 534 punten foar it ivich keatsklassemint.
Omgong fan Frankryk 2011
De 98ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 2 oant en mei 24 july 2011.
Startplak
De start wie op de Passage du Gois, in 4,5 kilometer lange natuerlike oerstek tusken Île de Noirmoutier en Beauvoir-sur-Mer, yn it departemint Vendée. De oerstek stiet twa kear deis ûnder wetter by heechwetter. Sûnt 1971 is der ek in brêge om Île de Noirmoutier te berikken, le pont de Noirmoutier.
Tine Winters-van Asperen
Trijntje Anna Winters-van Asperen (Ljouwert, 21 novimber 1912 - dêre, 19 novimber 1987) ûnderwizeresse en Frysk toanielspylster. Sûnt 1940 by it toaniel, earst it Nij Frysk Toaniel en fan 1945-1965 by de Jounpraters, beide ûnder lieding en regy fan Lammert Popma. Sûnt 1965 by de Fryske Toanielstifting (no Tryater). Oplieding: 1964 - 1968 kursus amateurtoanielskoalle troch Pyt van der Zee en kursussen fan Wim Burkunk en Jack Dixon.
Atletyk op de Olympyske Simmerspullen 1976
200px|thumb|right|It Olympyske Stadion fan Montreal
De Olympyske Simmerspullen 1976 ek wol de XXIe Olympiade neamd waarden yn 1976 yn Montreal, Kanada hâlden. It atletyk waard hâlden yn it Olympic Stadium. Ek wol bekind as de The Big O.
Medaljespegel
De top njoggen fan lannen dy't by it atletyk medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1976.
Swimmen op de Olympyske Simmerspullen 1976
200px|thumb|right|It Olympyske Swimbad fan Montreal De Olympyske Simmerspullen 1976 ek wol de XXIe Olympiade neamd waarden yn 1976 yn Montreal, Kanada hâlden. It swimmen waard hâlden yn it Olympic Pool.
4x200 meter Frije Slach estafette
{| width=100%
Rottumereach
thumb|right|250px| Rottumereach (twadde fan rjochts) thumb|250px|Topografyske kaart fan Rottumerplaat en Rottumereach, desimber 2014 thumb|250px|Noardstrân Rottumereach, septimber 2010 thumb|250px| Sicht op de âlde kearn fan Rottumereach fanôf it nije plak fan de kaap. Rottumereach is in Grinslânsk waadeilân dat ek wol oantsjutten wurdt mei Rottum. It heart ta de gemeente Iemsmûn. De namme Rottumereach betsjut: Eilân (each) fan Rottum. It eilân wie nammentlik ea foar twa tredde yn besit fan it destiidske kleaster Sint Juliana yn dat doarp.
Yn it noarden grinzet it oan de Noardsee en yn it suden oan de Waadsee. Yn it westen leit Rottumerplaat en yn it easten Borkum. It eilân is, mei Rottumerplaat en de Suderdúntsjes (in lyts resteilantsje besuden Rottumereach), beskerme natoergebiet en falt ûnder de strangste wetlike bepalingen fan de Natoerbeskermingswet (kêst 17). Rottumereach en Rottumerplaat wurde beide beheard troch Rykswettersteat, Steatsboskbehear en it Ministearje fan Lânbou, Natoerbehear en Fiedselkwaliteit. De eilannen binne net frij tagonklik en simmers wurde Rottumereach en Rottumerplaat bewenne troch fûgelwachters. Yn it foar- en neijier wurdt in beheint tal ekskurzjes organisearre nei Rottumereach út Noardpoldersyl wei.
Op it eilân stiet in âlde, út 1883 stamjende jitizeren kaap, dy't ea as beaken foar seefarders tsjinst dien hat. De wyls nutteleas wurden en yn ferfal rekke kaap waard yn 1986 erkend as ryksmonumint, waard 1989 ôfbrutsen, op de fêste wâl folslein restaurearre, wer nei Rottumereach transportearre en yn 1990 op it âlde stee wer opboud.
Skiednis
Yn 1738 waard it eilân kocht troch de Steaten fan Grinslân, benammen omdat it as beskerming tsjin it oprdriuwen fan de weagen tsjin de kust sjoen waard en it partikuliere behear te winskjen oerliet. It ûnderhâld gie nei ferrin fan tiid oer nei it Ryk. Der waard in strânwarder oansteld dy't op it eilân wenne en de titel foud krige.
Meidat it Skyl, de geul tusken Rottumereach en Skiermûntseach, him yn de rin fan de tiid ferlei, ferhuze ek it eilân hieltiten mear nei it easten ta. De wenning fan de foud is dan ek meardere kearen fersetten. De ferpleatsing fan de eilannen kin yllustrearre wurde troch it feit dat it eilân Rottumerplaat yn 2008 ûngefear op it plak leit dêr't Rottumereach sa'n twahûndert jier ferlyn lei.
De lêste foud, Jan Toxopeus, ferliet it eilân yn 1965. Fan dat momint ôf wie it ûnbewenne en waard troch Rykswettersteat ûnderhâld dien om ôfslach fan it eilân te kearen. Dit ûnderhâld bestie benammen út it delsetten fan riishoutskermen en it poatsjen fan helmgers, krektas it setten en underhâlden fan betonnen en stiennen beskermingskonstruksjes op kritike punten. Yn de rin fan de jierren '80 feroare de fyzje fan de oerheid op it gebiet, wat yn 1991 resultearre yn it beslút fan Rykswettersteat om gjin ûnderhâld mear te dwaan oan it eilân. Dit oan de natoer oerlitten fan it eilân betsjut dat de natoerkrêften de takomst fan it eilân bepale. Der waard ferwachte dat it eilân yn in pear desennia ferdwine soe yn de Iems ten easten fan it eilân. Dit foarútsjoch resultearre yn 1991 yn de besetting fan it eilân troch Hendrik Toxopeus, de soan fan de lêste foud Jan Toxopeus. Troch de diskusjes dy't dêrnei yn de media fierd waarden, waard in behearskplan foar Rottumereach en Rottumerplaat opsteld, wêrby't allinnich oan Rottumereach noch beheind ûnderhâld dien wurde soe. Op Rottumerplaat bleau it wurk beheind ta it oprêden fan oanspielde rommel. Anno 2010 liket it dêrop dat it eilân net yn de Iems te lâne komme sil. It docht nammentlik bliken dat it fuortspielde sân fan de westkant him deljout oan de eastkant en oarsom bart dat ek. Itselde proses wurdt sjoen by Rottumerplaat, Simenssân en Skiermûntseach. thumb|800px| Trije boppe elkoar montearde panoramafoto's fan Rottumereach út respektivelik 1970, 1985 en 1998. Alle foto's binne makke út it observaasjetuorke wei fan de âlde (wyls sloopte) foudswente op Rottumereach. Goed is noch te sjen hoe't de foarm fan it eilân yn de rin fan de jierren feroaret. De metalen konstruksje is in [[Kaap (skipsbeaken)|kaap. ]]
Yn 1998 hat der in soad dúnôfslach west oan de noardwestside fan it eilân. Om it hûs fan de lêste foud net in proai fan de weagen wurde te litten is oan 'e ein fan it jier it âlde foudshûs ôfbrutsen troch Rykswettersteat. As ferfangende behuzing binne in oantal keten delsetten. Ek de kaap, in gesichtsbepalend kenmerk fan it eilân, is koart dêrnei, yn it neijier fan 1999, 150 meter súdoan fersetten omdat er troch alle dúnôfslach hast op it strân komd wie te stean. Om skea oan de kwetsbere natoer foar te kommen is dêrby in omwei fan sa'n twa kilometer makke. Ek it fûgelwachtershûs op Rottumereach is wyls ôfbrutsen.
Mei trochdat it ûnderhâld, dêr't nei de besetting fan it eilân wer mei útein set wie, neat úthelle hie tsjin de grutte ôfslach oan de ein fan de jierren '90, is yn 2002 besluten om ek op Rottumereach allinnich noch twaris jiers de oanspielde rommel op te rêden. Dit skjinmeitsjen wurdt dien troch frijwilligers ûnder lieding fan in meiwurker fan Rykswettersteat. Dêrneist wurde by inkele lytse geulen om it oanlânjen folgje te kinnen prikken setten.
Bouhoeke
De Bouhoeke is it bougebiet yn it noarden fan Fryslân. It gebiet leit rûchwei benoarden de snelwei Ljouwert - Frjentsjer - Harns. Eastlik fan Ljouwert, yn 'e kuststripe tusken it Bilt en it Lauwersmargebiet (mei as súdgrins de rûngeare line Ljouwert - Dokkum - Ingwierrum), wurdt ek oan bou dien, mar dy krite wurdt ornaris net ta de Bouhoeke rekkene. De Marneslinke, tusken Harns, Surch en Wytmarsum, dy't ierdrykskundich sjoen losstiet fan 'e rest fan 'e Bouhoeke, wurdt ek wol de Lytse Bouhoeke neamd.
Op de klaaigrûn wurde benammen jirpels, sûkerbiten, nôt en koalsie ferboud. Benammen yn It Bilt is it lânskip beynfloede troch it wurk en de hannel yn de ikkerbou. It gebiet is in mozayk fan perselen boulân en pleatsen mei grutte skuorren, dêr't de jirpels en it oare gewaaks opslein wurdt.
Sûnt it ûntstean fan de bou oant de 18e iuw is der net folle feroare yn dit gebiet. Yn de 19e iuw kaam de jirpelbou op en spesjalisearren de boeren har. Troch tanimmende meganisaasje yn de 20e iuw binne in soad minsken fan 'de klaai' ferhuze en rekke it gebiet mear ûntfolke. It oantal foarsjennings waard dêrtroch lytser.
Sûnt de 21e iuw wurde der ek in soad wynmoleparken delsetten omdat it yn de bouhoeke in soad waait en der minder minsken lêst fan hawwe as yn tichtbefolke gebieten.
Hendrik van der Wielen
Hendrik Gerardus Wilhelmus van der Wielen (Utert, 1 july 1903 - Oerterp, 4 oktober 1999), sosjaal-geograaf, bestjoerder fan kulturele organisaasjes en lieder fan de folkshegeskoalle te Allardseach.
Karriêre
Van der Wielen promovearre yn Amsterdam yn 1930 op it proefskrift Een Friesche landbouwveenkolonie (Opsterlân). Yn 1931 wie er bestjoerslid fan de Vereniging tot Stichting van Volkshogescholen. Hy late de Folkshegeskoalle Allardseach fan 1932 oant 1940 en fan 1945 oant 1949. Yn 1940/1941 wie er algemien sekretaris fan de Nederlânske Uny en yn 1945 en 1946 waarnimmend boargemaster fan Opsterlân. Nei 1949 wie er ek lanlik lieder fan 'e folkshegeskoallen.
Hy wie bestjoersfoarsitter fan de Fryske Kultuerried tusken 1948 - 1965, fan de Advysried foar de RON (sûnt 1975 RONO (1956-1967) en fan it bestjoer (ûnderfoarsitter) fan de Fryske Akademy (1960-1961).
Yn 1968 waard him de Fryske Parsepriis takend.
Sint-Martinustsjerke (Boazum)
De Sint-Martinustsjerke is in yn de 12e iuw boude tsjerke yn it doarp Boazum. De Martinustsjerke is ien fan de tsjerken fan de PKN-gemeente 'De Slachsang'.
Skiednis
thumb|left|250px|De tsjerke fanút it suden It âldste diel fan de tsjerke is it yn 'e 12e iuw boude koer. Dêrnei waard it skip boud en it koer ferhege. De sealtektoer is letter boud yn de 13e iuw. De bûtenmuorren fan de tsjerke binne fan dowestien. De toer is foar it grutste part fan bakstien, mei inkele dielen fan dowestien. De tsjerke hat romaanske rûnbôgefinsters mar ek letter oanbrochte goatyske spitsbôgefinsters. Nei alle gedachten is de toer troch de dûbele rige galmgatten letter nochris ferhege.
Ynterieur
Yn it eastlike koer binne by de restauraasje fan 1941 ferwulftskilderingen foar it ljocht helle. De skilderingen komme út de 13e iuw. Op it ôfbyld is in jonge troanende Kristus te sjen, in saneamde "Majestas Domini". Hy stiet mids de symboalen fan de fjouwer evangelisten, de minsk of ingel fan Matteüs, de liuw fan Marcus, de bolle fan Lukas en de earn fan Johannes. Oan beide kanten fan Kristus steane fjouwer bylden fan hilligen.
De tsjerke hat in 17e-iuwske preekstoel, in 18e-iuwsk doopstek en twa hearebanken.
Oargel
It oargel komt út de 18e iuw en is makke troch de oargelbouwer Gottlieb Heineman. Heineman wie in oargelbouwer dêr't fierder net in soad oer bekend is. Doe't er op 13 desimber 1783 it kontrakt foar de bou fan it oargel tekene wenne hy yn Ljouwert. Hy ferfear sûnder it oargel ôf te meitsjen nei Amsterdam dêr't net in soad mear fan him heard waard. It wurk waard yn 1785 troch de Eastfryske oargelbouwer Rudolf Knol oernommen, in feint fan Heineman dy't yn 1788 it oargel foar Wiuwert en letter ek oargels op oare plakken bûten Fryslân boude. Knol hat it oargel net allinne foltôge, hy hat it ek neffens eigen konsept feroare. It fykwurk waard makke troch de yn Ljouwert wenjende Italjaan Antonio Solaro. Op 29 july 1791 waard it oargel oplevere.
Bakker & Timmenga restaurearre it oargel yn 2012 en hat de 20e-iuwske feroarings oan it ynstrumint dêrby weromdraaid.
List fan Fryske toanielferienings
Op de list fan Fryske toanielferienings stean de toanielferienings en toanielselskippen fan Fryslân.
Charles William Mitchell
Mitchell skildere in tal grutte histoaryske tafrelen en ûntwurp ek mozaiken foar tsjerkegebouwen. Hy hat syn ferneamdens fral te tankjen oan it skilderij Hypatia út 1885. Dat wurk waard faaks ynspirearre troch de histoaryske roman mei deselde titel fan Charles Kingsley út 1853. It skilderij is te sjen yn de Laing Art Gallery yn Newcastle.
Bywurd
Bywurden binne in wurdsoarte. De neikommende wurden kinne ta de bynwurden rekkene wurde: soms, juster, stadich, tige. It eigenskipswurd seit wat oer it haadwurd en oer it generaal jout it bywurd in nuânse oan oare wurdsoarten, útsein haadwurden en persoanlike foarnamwurden. It falt net altiten ta om it bywurd yn in sin te beskieden. Ornaris hawwe bywurden gjin bûgingsferskaat, of it moat wêze dat in eigenskipswurd as bywurd yn in sin brûkt wurdt. De bywurden kinne yn fjouwer kategoryen yndield wurde:
Schalkwijk
280px|thumb|Lokaasje gemeente Houten 280px|thumb|Lokaasje fan Schalkwijk yn de gemeente Houten Schalkwijk is in doarp yn de gemeente Houten yn de Nederlânske provinsje Utert. It doarp leit in pear kilometer súdlik fan it plak Houten, dy't súdlik fan de stêd Utert leit. Fan 1812 oant 1962 wie Schalkwijk in selstannige gemeente doe't er opgie yn de gemeente Houten. It doarp hat 2.080 ynwenners (2021).
Skiednis
Om 1130 hinne ûntstie Schalkwijk doe't it lân dêre oanmakke waard ûnder de lieding fan de famylje Van Schalkwijk. Gebieten dy't oanmakke waarden wiene gebieten lykas Vuijlcop, Waalseveld, Bieshaar, Tetwijk, Goyerveld, Kanenbroek en Blokhoven. De famylje Van Schalkwijk wenne yn it kastiel Schalkwijk. Wêr dat kastiel stien hat, is net dúdlik. Yn 1304 waard dat kastiel Jan van Beusichem, hear fan Culemborg sloopt, nei't er Bertold van schalkwijk ferslein hei by de slach by de Lek. Letter waard der in twadde kastiel boud.
It gerjocht Schalkwijk waard yn 1330 útwreide mei it gerjocht Pothuizen.
By de reformaasje bleau Schalkwijk roomsk-katolyk. Doe't de frijheid fan religy weromkaam, waard der in grutte katolike tsjerke yn it doarp boud. De katolike eftergrûn draacht der oan by dat it doarp sûnt 1968 in warber karnavalslibben hat.
List fan planetoïden 7201-7300
Dit is in list fan planetoïden 7201-7300.
Schalkwijk
Skiednis
It doarp hat ek in eigen stasjon hân; it Stasjon Schalkwijk oan Steatsline H. Dat stasjon waard yn 1868 iepene en yn 1935 wer sletten. It stasjonsgebou waard yn 1964 sloopt.
Geografy
Schalkwijk leit súdlik fan Houten yn in agrarysk poldergea. It doarp eit yn it saneamde "Eilân fan Schalkwijk" dy't omjûn wurdt troch de Lek, Amsterdam-Rynkanaal en it Lekkanaal. It doarp is in lintdoarp by de Schalkwijkse Wetering del. It spoar fan Utert nei De Bosk rint dwers troch it doarp hinne. Dêr leit ek de brink fan it doarp. De eastlike útein fan it doarp leit oan de Lek by buorskip De Heul, dêr't in fearpont wei nei Culemborg fart.
It doarp hat in herfoarme tsjerke en in roomsk-katolike tsjerke.
Nijsgjirrich
Sjonger André Hazes hat yn de 1970-er jierren it kafee fan Schalkwijk oan de 'Jonkheer Ramweg hierd.
Poppe
thumb|Poppe Poppe, lytse pop of sûchling is in oantsjutting foar de jongste bern. Men sprekt oer in poppe oant it bern pjut neamd wurdt. Faak wurdt ek foetus of ûnberne bern, dus noch yn de liifmoer in poppe neamd.
Krekt berne
thumb|Poppe fan 11 dagen âld thumb|Poppe fan 6 moanne âld It krektberne poppe wurdt oant de leeftiid fan tritich dagen of by syn ferbliuw op in neonatale ôfdieling neonaat of neonatus neamd (Latyn: nijberne). Oars as jongen fan bisten kin de poppe by minsken hast neat. By apen bygelyks kin it jong him al fuort nei de berte oan de mem fêsthâlde. Poppen hawwe dan wol in gryprefleks (sjoch hjirûnder), mar dy is net mear funksjoneel yn de minsklike foet en ek de facht fan de mem ûntbrekt. Wol is de refleks sterk genôch om in minskebern oan twa hantsjes op te tillen. Pas op foar it holtsje! In poppe kin syn/har relatyf grutte holle net sels rjochtop hâlde, de earste twa moanne. Ek by bûdeldieren binne de krektberne jongen folslein helpleas, mar dêr groeie se sûnder fierdere fersoarging troch yn de bûdel fan de mem.
Soks komt trochdat de harsens noch net genôch ûntwikkele binne. By de berte hat in minsk ± 350g oan harsens, dit is sa'n 30% fan it folwoeksen gewicht. Ta fergeliking hat in lytse sjimpansee al sûnt de berte 65% fan it folwoeksen gewicht. Yn it earste libbensjier meitsje de harsens dus in geweldige ûntwikkeling troch. Meidat in minsk by de berte relatyf mar in bytsje harsens meikrijt, krijt it bern de kâns fleksibel te ûntwikkeljen. Yn it earste libbensjier kinne in soad tige ferskillende funksjes - lykas lichaamlike, psychologyske, sosjale, morele ensafuorthinne - ta ûntwikkeling komme.
Neffens Adolf Portmann is nei 9 moannen sprake fan in fysiologyske berte, de psychologyske berte is ûngefear in jier nei de fysiologyske berte. De sûchling bliuwt wylst yn de psychososjale memmeskoat. Op de ein fan de "twadde dracht" bart dan neffens him de psychologyske berte of eigentlike minskwurding.
Bining oan mem en heit
Omdat de poppe folslein ôfhinklik is fan de âlden, is it wichtich foar it oerlibjen fan de poppe syn âlden oan him wit te binen. Sa sil de poppe nei ûngefear 6 wiken spontaan nei syn fersoargers laitsje. Nei in normale befalling fielt de mem har yn de measte gefallen fuortdaliks oanlutsen ta har poppe. Dit hat mooglik te krijen mei de spesifike geur dy't in lytse poppe ôfjout.
Boarstfieding
thumb|''poppe krijt [[boarstfieding]] thumb|poppe krijt [[flessefieding]] De natuerlike fiedingsboarne foar poppen is memmemolke dy't troch de boarsten fan de mem oanmakke wurdt. Hieltiten wurdt troch ûndersyk befêstige dat memmemolke de ideale fieding foar de poppe is. It befet alle fiedingsstoffen dy't de poppe nedich hat en eksakt de goede ferhâlding, mei de juste temperatuer, en altyd farsk. Boppedat befet de memmemolke sellen en antistoffen dy't de poppe beskermje tsjin baktearjen en firussen. Fierder stelt men in lichte stiging fêst fan it yntelliginsjekosjint) fan de poppe by langduorjende boarstfieding. Ek foar de mem hat boarstfieding jaan geunstige effekten op de gesondheid, lykas in legere kâns op boarstkanker en in flugger werstel fan de liifmoer nei de befalling.
European League follybal
De European League follybal is in jierliks kampioenskip foar lannen út Europa. It kampioenskip foar manlju is foar it earst hâlden yn 2004, foar froulju wie dat yn 2009. De European League is de Europeeske fariant foar de World League follybal en wurdt organisearre troch de CEV.
Poppe
Boarstfieding
Om boarstfieding jaan te kinnen, moat in mem de poppe fansels by har yn de buert hawwe, seker de earste perioade. Memmemolke kin ek ôfkolve wurde en yn in fleske jûn wurde, hoewol't oanrieden wurdt net mei in fleske te begjinnen eardat de poppe 4 oant 6 wiken âld is en it oan 't boarst drinken goed ûnder de knibbel hat. As de poppe ienris út in fleske drinke kin, kin de mem eventueel útstapkes meitsje of oan it wurk gean sûnder de poppe, wylst se de kolve molke foar de poppe efterlit.
Boarstfieding jaan is foar poppe en mem de bêste en maklikste manier fan fieden. It boarst jaan is natuerlik, mar moat wol leard wurde troch mem en poppe. Soms komme der swierrichheden foar troch minne begelieding, lykas titkleauwe troch it net goed oanlizzen fan de poppe. Yn sa'n gefal wurdt oanrikkemandearre in laktaasjekundige meisjen te litten.
De boarstfieding moat fan de earste dei ôf goed op gong brocht wurde troch de poppe de earste dagen faak oan te lizzen, soms wol elk oere of elke twa oere. Under ynfloed fan it oan 't boarst hawwen, komt de boarstfieding dan oer it algemien binnen inkele dagen op gong. As men de molkeproduskje ekstra stimulearje wol omdat de poppe net hurd genôch of faak genôch sûgje wol, kan men bykolvje en dit mei in leppeltsje of spuitsje byjaan. Troch om de pis- en poepruften en it gewicht te letten, kin de groei yn de gaten hâlden wurde wylst de boarstfieding goed op gong komt. As de baby net genôch oankomt, kin de mem ekstra fieding jaan. Earste keus is de ôfkolve memmemolke fan de mem sels of fan de melkbank. As dit net beskikber is, kin byfuorre wurde mei keunstmolke.
Flessefieding
As de âlden derfoar kieze gjin boarstfieding te jaan, kin flessefieding jûn wurde. Alhoewol't de wrâldsûnensorganisaasje (WHO) oanriedt 6 moannen eksklusive boarstfieding te jaan en der dêrnei noch mei troch te gean oant it bern twa jier âld is, stopje in soad froulju yn de westerske wrâld nei in oantal moannen en stappe oer op flessefieding. Dizze fieding is basearre op komolke mei tafoegings, dy't safolle moooglik ôfstimd wurdt op de ferhâldings fan fiedingsstoffen yn memmemolke. Der is aparte fieding foar prematueren, dysmatueren, neonaten, sûchlingen fan ferskillende leeftiden en poppen mei allergyen. Dizze soarten keunstfieding binne yn Fryslân en Nederlân allinnich te krijen yn de apteek. In organisaasje mei in soad kennis oer flessefieding is it Fiedingssintrum.
Fêst iten
Fan de seisde moanne ôf begjint de poppe stadichoan mei fêst iten. Inkeldris sil in soarchferliener op basis van spesifike omstannichheden advisearje om inkele wiken earder te begjinnen mei byfuorjen. Meastentiids wurdt begûn mei fruit, griente en brij. Byfieding kin yn de foarm fan goed prakke fruchten jûn wurde of, yn it gefal fan sêft fruit en grientes, ek yn partsjes oanbean wurde (de 'Rapley'-metoade). Ek sûnder tosken kin in poppe fan 6 moannen sêft fruit en grienten al mei de kaakjes fermeale. Stadichoan giet de poppe mear fêst fiedsel iten en drinkt it hieltiten minder memmemolke of keunstmolke.
Fersoarging
thumb| De poppe is yn alle opsichten ôfhinklik en moat hielendal fersoarge wurde. De fersoarging bestiet benammen út iten jaan, ferskjinje en sliepe litte. De poppe moat meardere kearen (minstens fjouwer oant seis kear) deis in skjin ruft om salang't er net sindlik is. Hjirby kinne de billen en de geslachtsorganen fan de poppe mei in wiet doekje skjinmakke wurde. Der kin in spesjale salve yn de hûdploaien smard wurde om hûdyrritaasje te fermijen. Struipoeier wurdt bot ôfrieden omreden fan slimme byferskynsels. By te min ferskjinjen fan it ruft kin gauwer ruftútslach ûntstean. Faak gûlt in poppe as it in smoarch ruft hat.
In poppe wurdt faak ferskjinne op in oanklaaikessen dat meastentiids op in kommoade leit. Dit hat as foardiel dat de poppe sêft leit en der net maklik ôfrôlje kin. De fersoarger of âlden kinne op in goede wurkhichte stean en hawwe fia de plankjes fan de kommoade alles by de hân.
Sûnenssoarch
Yn Fryslân en Nederlân wurdt elk bern daliks nei de berte ûndersocht en teste op syn lichemsfunksjes middels de Apgar-skore en nei in pear dagen testen op in oantal oanberne syktes, dy't as men der betiid by is of mei in dieet kin in bettere libbensferwachting jûn wurde. Underdiel fan dit ûndersyk is de bekende hakkeprik.
Sliepe
In krektberne poppe sliept in soad, yn de earste twa wikel slipet it hast 2/3 fan de tiid. Yn de helt fan dy tiid yn de REM-sliep. As it bern wekker is, is it faak wat slûch en net botte alart.
Neffens Heinz Prechtl binne der 5 ferskillende wachtastannen dêr't in poppe yn wêze kin.
De reden fan safolle REM-sliep is grif dat de korteks fan de grutte harsens genôch stimulaasje nedich hat foar syn ûntwikkeling. Omdat hy by lange passive sliepperioades dizze prikels net krije soe, soarget hy foar ynterne prikels, wat konkreet as dreamen ynfold wurdt.
In feilige slipe is tige wichtich foar de poppe. Widzedea komt net folle foar, mar is in grutte eangst foar âlden. It is hiel gewoan as poppen net de hiele nacht 'trochsliepe'. Seker de earste moannen heare nachtfiedings der by, mar foar in soad bern ek langer.
Refleksen
Portmann neamt de krektberne poppe helpleas, jonge bern moatte by hast alles holpen wurde. Dochs hat it bern al in minimale útrêsting om yn libben te bliuwen en doelmjittich om te gean mei syn omjouwing. Der besteane natuerlike fysiologyske meganismes - temperatuerregeling, bloedsirkulaasje, ... - dy't ynstean foar it ynderlik húshâlden fan it lichem. Dêrneist fertoant it bern ek inkele oanberne primitive reaksjepatroanen op útwindige prikels, refleksen neamd.
Der binne in oantal bliuwende refleksen mei in fitale funksje lykas:
Typysk foar poppen binne lykwols de oergeande refleksen, wat reaksjepatroanen binne dy't allinnich yn de earste wiken of moannen nei de berte sichtber hearre te wêzen. Guon oergeande refleksen hawwe ek in fitale funksje, oaren binne yn it earste oankommen funksjeleas. Mooglik stamje dizze ôf fan de fiere foarskiednis. It wurde dan ek de primitive refleksen neamd.
Inkele oergeande refleksen: thumb|Poppefuotsjes: links yn byld de gryprefleks, rjochts babinski Nei foaren ta: as de romte yn de liifmoer lytser wurdt, neigeraden it bern groeit, wurdt de efterholle fan de foetus hieltiten mear nei foaren ta treaun - as reaksje hjirop 'teart it bern him op'. Dit is ek te sjen by langút lizzende neonaten: wurdt it holtsje optild kin rjochting boarst, dan giet it bern yn foetushâlding.