cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Henri Polak
Biografy
As mei-oprjochter fan de SDAP ferfolde Polak ek foar dy partij de nedige funksjes. Hy wie gemeenteriedslid yn de gemeente Amsterdam en dêrnei yn Laren, sie in pear moanne yn de Twadde Keamer en dêrnei jierrenlang yn de Earste Keamer.
Hy ferstoar doe't er benei 75 jier wie, yn it sikehûs oan in longûntstekking.
Golf fan Manar
De Golf fan Mannar is in part fan Yndyske Oseaan; it leit tusken de meast súdlike punt fan Yndia en Sry Lanka. Der binne teminsten 117 koraalsoarten registrearre dy't yn de Golf fan Mannar foarkomme. Ek seeskyldpodden, haaien en dolfinen komme geregeldwei yn de golf foar. Dochs is de mannichte bisten de lêste jierren tebekrûn, mei as gefolch fan oerbefiskjen en fersmoarging. De fiskfangst is dêrtroch frijwat sakke. Teffens hawwe de koraalriffen slim te lijen hân fan tsientallen jierren ûnferstannich rispjen.
De Golf fan Mannar krige syn namme fan it Sry Lankaanske eilân Mannar en it plak mei deselde namme, Mannar.
Pearels
De Golf fan Mannar is al twatûzen jier ferneamd om syn pearelbanken. Plinius de Alde (23–79) neamde de pearelfiskerij yn de Golf de meast produktive fan de wâld. Hoewol't it rispjen fan natuerlike pearels meast te djoer fûn wurdt, wurdt it noch altyd dien yn de Golf.
Springmûzen
De springmûzen (wittenskiplike namme: Zapodinae) foarmje in ûnderfamylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e mûzen en jerboä's (Myomorpha), de boppefamylje fan 'e jerboä's (Dipodoidea) en de lyknammige famylje fan 'e jerboä's (Dipodidae). De springmûzen omfetsje fiif libbene soarten, wêrfan't fjouwer yn Noard-Amearika libje, en ien yn Aazje.
Hoewol't se der rûchwei útsjogge as mûzen, ûnderskiede dizze kjifdieren har troch ferlingde efterpoaten dy't se brûke om har al huppend fuort te bewegen. De sturt foarmet 60% fan 'e totale lichemslingte en wurdt brûkt om by de faak grutte sprongen oer ûneffen oerflakken it lykwicht te hâlden. Teffens beskikke springmûzen oer wangpûden om iten yn op te slaan.
De springmûzen (dy't yn it Nederlânsk huppelmuizen neamd wurde) binne nau besibbe oan 'e bjirkemûzen. Foarhinne wiene dy beide groepen sadwaande yndield yn in aparte taksonomyske famylje: de slingermûzen (Zapodidae). Nij ûndersyk hat lykwols útwiisd dat se like nau besibbe binne oan 'e jerboä's, sadat se frij resint by de famylje jerboä's (Dipodidae) ûnderbrocht binne. De oantsjuttings slingermûzen en Zapodidae binne sadwaande efterhelle en wurde yn 'e moderne taksonomy net mear brûkt.
Arizona
Arizona is ien fan de Feriene Steaten fan Amearika. De haadstêd is Phoeniks. Sawat 20% fan de befolking hat Spaansk as memmetaal. De wichtichste stêden njonken de haadstêd binne Tucson en Flagstaff.
Skiednis
It gebiet dat tsjintwurdich de steat Arizona foarmet, waard eartiids befolke troch Yndianestammen as de Hopy en de Navajo. De earste blanken dy't it gebiet yn loeken, wienen Spaanske ûntdekkingsreizgers sa om it jier 1540 hinne. Op de ein fan de 17e iuw waarden troch de Spanjerts rigen missyposten oprjochte mei as doel om de lânseigen befolking ta it Kristendom te bekearen.
Nei iuwen fan Spaansk bewâld, waard it gebiet yn 1810 in ûnderdiel fan Meksiko. Nei ôfrin fan de Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch yn 1848 moast Meksiko Arizona foar it grutste part ôfstean oan de Feriene Steaten en yn 1853 kochten de FS noch in stik derby. Ynearsten waard Arizona bestjoerd as ûnderdiel fan it New Mexico Territory, oant dat it yn 1863 in selsstannich gebiet wurde soe. Op 14 febrewaris 1912 waard Arizona formeel de 48e steat fan de Feriene Steaten.
Tidens de Grutte Depresje soe Arizona swier troffen wurden, mar har al rillegau ek wer ûntjaan, benammen troch de him ûntwikkeljende toeristeyndustry, dy't noch altyd fan belang is.
Geografy
De steat Arizona beslaat in gebiet fan 295.254 km² grut, wêr't it meastepart lân fan is. It heart by de Mountain-tiidsône. thumb|200px|left|De Painted Desert
Arizona grinzet yn it suden oan Meksiko, yn it noarden oan de steaten Utah en Kolorado, yn it westen oan Nevada en Kalifornje en yn it easten oan Nij Meksiko. It punt dêr't de grinzen mei Utah, Nij Meksiko en Kolorado by inoar komme, hjit Four Corners. Yn Arizona lizze grutte Yndianereservaten.
Geografysk sjoen is, dat benammen bekend stiet om de prachtige natuer, in steat fan ekstremen. In gedielte wurdt trochsnien troch de Rocky Mountains, mei de Humphreys Peak as heechste punt (3851 meter). Tagelyk bestiet Arizona foar in grut part út woastyn.
De wichtichste rivier is de Kolorado, dy't foar in part ek de westgrins foarmet. De rivier streamt troch de ferneamde Grand Canyon. Oare natuergebieten binne de Painted Desert en Monument Valley.
Klimaat
Arizona beskikt foar it grutste part oer in woastynklimaat mei hjitte simmers, mar ek nachtfroast, benammen yn de winter. Yn it noarden fan de steat, dat folle heger leit as de rest, is it klimaat gâns kâlder mei  temperatueren dy't ûnder de -18 °C reitsje kinne.
Bestjoerlike yndieling
Arizona is ûnderferparte yn 15 county's.
Frede fan Boalsert
De Frede fan Boalsert, is in ferdrach dy't op 30 septimber 1401 yn Boalsert sletten waard. It ferdrach makke in ein oan de Fryske oarloch fan Albrecht fan Beieren yn Westerlauwersk Fryslân. Allinnich Starum bleau yn Hollânske hannen.
Epemastate
Epemastate is in state yn Ysbrechtum, datearjend fan 1625.
Yn 1651 komt de state yn besit fan Doeke Martena fan Burmania, grytman fan Wymbritseradiel. De state is sûnt dy tiid hieltyd yn de famylje bleaun, letter troch trouwen fan dochters yn de famylje Van Welderen Rengers, Van Harinxma too Slooten oant de barones van Harinxma thoe Slooten, har man jonkhear Cornelis van Eysinga en, sûnt 2006, jonkhear Tjalling van Eysinga ta.
It gebou is tal fan kearen ferboud. Under oare yn 1825 en yn 1894 doe't it gebou fan binnen en bûten yn neorenêssânse styl ferboud is, dêrby binne in bulte oarspronklike eleminten ferdwûn.
De tún om it hûs waard yn 1825 troch Lucas Pieters Roodbaard omboud ta in park yn de Ingelske lânskipsstyl. Oan 'e ein fan de 19e iuw is it park op in tal plakken feroare. Nei 1990 is it park wer safolle mooglik werombrocht nei it ûntwerp fan Roodbaard.
Alle tiisdeis wurdt yn de moanne augustus in rûnlieding fersoarge troch de state. De state is in troulokaasje en de keamers fan boppeste ferjipping kinne hierd wurde.
Yn oktober 2021 waard buorkundich makke dat Tjalling van Eysinga Epemastate te keap set hat mei it each op it behâld yn de takomst. Ier yn 2022 waard se state kocht troch de Stichting Stinze-Stiens. dy't it stypjen en behâld fan histoarysk wichtige gebouwen, parken en tunen as doel hat.
Epemastate hat nei 1651 trettjin generaasjes, yn 375 jier, yn hannen fan de Van Burmania's, de Rengers en de famylje Eysinga-Van Harinxma thoe Slooten west.
Dokter Wagemaker (skip út 1934)
De Dokter Wagemaker wie in skip fan TESO. Yn 1933 besleat TESO in nije fearboat te bouwen. Om't yn dat jier Adriaan Wagemaker, de oprjochter fan TESO, ferstoarn wie, waard besletten it skip nei him te ferneamen. It skip waard boud op de Wilton-Fijenoord skipswerf yn Skiedam. Yn 1934 kaam it stoomskip yn tsjinst.
De Dokter Wagemaker wurdt op 5 septimber 1939 foardere troch de Nederlânske Marine, mar de fearboat fart ek geregeld noch foar TESO. Nei de Dútske ynfal leit de feartsjinst in pear dagen stil, mar dêrnei kin der wer fearn wurde. De Dokter Wagemaker rekket yn de Twadde Wrâldkriich meardere kearen skansearre. Mar it skip kin alle kearen wer oplape wurde.
Yn 1952 wurdt de Dokter Wagemaker op in werf yn Harns ferlinge en fan stoomskip omboud nei motorskip.
Nei 29 tsjinstjierren wurdt it skip ferkocht oan Rederij Doeksen dy't it skip omdoopt yn Schellingerland en der fan 1963 oant 1972, mei fan Harns nei Skylge fart. It is it twadde skip fan Doeksen dat ûnder de namme Schellingerland fart. Yn april 1974 wurdt de Schellingerland ferkocht. It skip einiget op de sloperij fan Stolk’s Handelsûndernimming yn Hendrik-Ido-Ambacht.
Bjirkemûs
De bjirkemûs (Latynske namme: Sicista betulina), ek wol de gewoane bjirkemûs neamd, ta ûnderskie fan oare bjirkemûzesoarten, is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e jerboä's (Dipodidae) en it skaai fan 'e bjirkemûzen (Sicista). Dizze soarte komt benammen foar yn noardeastlik Jeropa en westlik en sintraal Sibearje. It is fierwei de bekendste fertsjintwurdiger fan 'e jerboäfamylje, en libbet û.m. ek yn Noard-Fryslân. Yn 'e Benelúks komt er net foar.
Fersprieding
It ferspriedingsgebiet fan 'e bjirkemûs yn noardeastlik Jeropa omfiemet súdlik en sintraal Finlân, sintraal en noardlik Ruslân (útsein it Arktyske noarden), de Baltyske steaten, Wyt-Ruslân, de eastlike helte fan Poalen, it noardwesten fan 'e Oekraïne, de Roemeenske Karpaten, it noarden fan Slowakije en it uterste noardeasten fan Tsjechje. Fierders besteane der isolearre populaasjes yn middeneastlik Eastenryk, súdwestlik Tsjechje, noardwestlik Switserlân, súdlik Jutlân en it oangrinzgjende diel fan Sleeswyk-Holstein (wêrûnder Noard-Fryslân), noardlik Jutlân, sintraal súdlik Sweden en it súdlike diel fan it Skandinavysk Heechlân op 'e grins fan Sweden en Noarwegen. Bûten Jeropa komt de bjirkemûs ek foar yn westlik en sintraal Sibearje oant de krite fan 'e Baikalmar (útsein it Arktyske noarden en it súdlike Altaiberchtme), en it uterste noarden fan Kazachstan.
Uterlike skaaimerken
De bjirkemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5½-7½ sm, mei in sturtlingte fan 8-10½ sm en in gewicht fan 5-13 g. Hy is frij lyts fan stal mei in tige lange sturt, dy't trochinoar 150% fan 'e kop-romplingte bedraacht. De pels is tsjûk en op 'e rêch giel- oant griisbrún, mei in smelle swarte streek oer de wringe dy't fuort efter de kop begjint. De fangen binne readich giel en de bealch gielgrizich oant wyt. Hy hat lange efterpoaten, dêr't er út stân wei mei springe kin sûnder de foarpoaten te brûken (lykas in kangoeroe).
Biotoop
Bjirkemûzen jouwe de foarkar oan in biotoop fan bosklân, oer it algemien leafwâld mei bjirken, mar yn it noardlike part fan harren areaal, dat boppe de leafgrins leit, nimme se fanneeds genoegen mei nullewâld. Fierders komme se ek wol foar yn sompen, parken en op hjouwerikkers. Se meie graach oer wat wieter terrein mei in tichte boaiemfegetaasje. Yn 'e bergen libje se op berchgreiden mei strewelleguod. Yn 'e Alpen binne se oant op 2.000 m hichte oantroffen.
Hâlden en dragen
De bjirkemûs is fierhinne in nachtdier, dat tige beweeglik is en treflik klimme kin. Dêrby brûkt er syn lange sturt om it lykwicht te hâlden en soms ek wol om him mei fêst te gripen, al is it net in echte grypsturt. By it rinnen hâldt er de sturt rjocht of yn in bûgde stân omheech. Bjirkemûzen meitsje rûne nêsten fan beamskors, gers en moas, dy't in trochsneed hawwe fan 5-9 sm. Se lizze almeast ferskûle yn holle of fermôge beamstammen of yn loaze romten tusken beamwoartels. It territoarium fan in bjirkemûs is tusken 0,4 ha en 1,3 ha grut, wêrby't de bisten har op in dei oant 225 m ferpleatse. Bjirkemûzen hâlde 6-8 moannen fan it jier in wintersliep, dy't yn prinsipe begjint sadree't de temperatuer ûnder de 10° C sakket. Under de wintersliep kin har lichemsgewicht mei de helte ôfnimme.
De peartiid duorret by bjirkemûzen fan maaie oant septimber. Oars as dat by de measte kjifdieren it gefal is, plantsje bjirkemûzen har nochal stadich fuort. Se binne inkeld yn har twadde en trêde libbensjier geslachtsryp, en it wyfke smyt mar ien nêst jongen jiers. De draachtiid duorret 21-25 dagen, en in nêst bestiet yn trochsneed út 4-6 jongen. As gefolch fan 'e stadige fuortplanting ken de bjirkemûs gjin grutte skommelings yn 'e populaasjetichtheid; trochinoar bedraacht dy 10-50 eksimplaren de ha. De maksimale libbensferwachting is foar bjirkemûzen 3½ jier, mar yn 'e regel helje se dat lang net. Natuerlike fijannen binne fral ferskate soarten martereftigen en ûlen.
Fretten
Bjirkemûzen binne omnivoaren, dy't in soad ynsekten, larven, spinnen, wjirms, slakken en oar krûpend dierte frette. Dêrnjonken litte se ek plantaardich iten net stean, lykas griene plantedielen, sieden en beien.
Status
De bjirkemûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er in baasommen ferspriedingsgebiet en in stabile populaasje hat. Fral yn noardeastlik Jeropa en westlik en sintraal Sibearje komt er rûnom foar. Der binne gjin spesifike bedrigings foar dizze soarte bekend, al hawwe moderne lânboumetoaden mooglik ynfloed op syn foarkommen yn lannen as Dútslân en Denemark, en soed er yn Roemeenje wolris lêst hawwe of krije kinne fan 'e ûntbosking fan syn wengebiet.
Kealebeintum
Kealebeintum is in buorskip noard fan De Koaten yn de gemeente Achtkarspelen. It leit yn 'e himrik fan Koatstertille. De namme komt ek foar as Opper Ko(o)ten, Kaale Beyntum en Kale-Beintum.
Edinburgh
Geografy
Edinburgh leit yn it sintrale leechlân fan Skotlân, oan 'e súdlike kust fan 'e Firth fan Forth, dat in see-earm fan 'e Noardsee is dy't djip yn Skotlân ynsnijt, en dêr't fierder westlik de rivier de Forth yn útmûnet. De iepen Noardsee leit eins 42 km eastlik fan Edinburgh. Súdlik fan 'e stêd rize de Pentlânheuvels op. Edinburgh makket diel út fan 'e krite Lothian (histoarysk fan Midlothian), en ûntstie oarspronklik deunby de heuvel Castle Rock.
De moderne stêd wurdt wol fan sein dat er krekt as Rome op sân heuvels boud is. Njonken Castle Rock binne dat Calton Hill, Corstorphine Hill, Craiglockhart Hill, Braid Hill, Blackford Hill en Arthur's Seat. Dy lêste heuvel, Arthur's Seat, is eins in deade fulkaan. Troch Edinburgh hinne streamt in rivierke dat it Wetter fan Leith hjit, en dat bewesten de stêd útmûnet yn 'e Firth fan Forth. It sintrum fan Edinburgh wurdt yn midstwa spjalte troch Princes Street (de "Strjitte fan 'e Prinsen"). Oan 'e súdkant leit Old Town, it âldste diel fan 'e stêd, en oan 'e noardkant leit New Town, dat in stik minder âld is (mar al lang gjin "Nije Stêd" mear).
Skiednis
Minsklike bewenning giet yn 'e krite fan Edinburgh, op grûn fan argeologyske fynsten, teminsten werom oant 10.500 jier lyn. De stêd sels waard foàr de sânde iuw stifte troch iere Ketyske bewenners fan Lothian, dy't in fêsting op 'e heuvel Castle Rock oanleine. Yn 638 waard Lothian ferovere troch de Angelen, en waard it in ûnderdiel fan it Keninkryk Noardumbrje. Edinburgh bleau yn 'e hannen fan wat letter de noardlike Angelsaksen waarden oant it omtrint 950 ferovere waard troch it Keninkryk Skotlân. Yn 'e iere tolfde iuw krige Edinburgh stedsrjochten fan kening David I fan Skotlân. Tsjin 'e midden fan 'e fjirtjinde iuw (om 1366 hinne) waard it foar it earst neamd (troch de Frânske kronykskriuwer Jean Froissart) as de haadstêd fan Skotlân. Nettsjinsteande ferskate ferwuostgings troch de Ingelsen, lykas yn 1356 (ûnder de Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch) en yn 1544 (ûnder de saneamde Rûge Hofmakkerij) kaam Edinburgh dy klappen frij gau wer te boppe.
Yn 'e sechstjinde iuw wie Edinburgh it sintrum fan 'e Skotske Reformaasje. Nei't de Skotske kening Jakobus VI yn 1603 ek kening fan Ingelân waard en sadwaande mei syn hof nei Londen ferhuze, sakke Edinburgh yn polityk opsjoch foargoed yn oansjen. Yn 1638 late it besykjen fan Karel I om in hierargyske biskoppestruktuer te yntrodusearjen yn 'e Tsjerke fan Skotlân ta grut ferset fan 'e presbyterianen yn Edinburgh en de rest fan Skotlân, dat úteinlik ta in hichtepunt kaam yn 'e Oarloggen fan de Trije Keninkriken. Yn 'e Edinburghske Greyfriars Kirk waard doe it ferbûn (Covenant) tekene troch in grut tal predikanten, eallju en boargers. Neitiid waard Edinburgh yn 1650 beset troch de Ingelske troepen fan Oliver Cromwell fanwegen de Skotske stipe foar de troansbestiging fan Karel II.
Nei't yn 1707 de personele uny tusken Ingelân en Skotlân omset waard yn in politikenien, ferlear Edinburgh de status fan haadstêd fan in ûnôfhinklik lân. Yn 'e earste helte fan 'e achttjinde iuw ûntjoech de stêd him ta in wichtich sintrum fan it Jeropeeske bankwêzen. Under de Jakobityske Opstân fan 1745 waard Edinburgh in skoft lang beset troch Skotske opstannelingen ûnder lieding fan prins Karel Edwert Stuart, better bekend as Bonnie Prince Charlie. Yn 'e twadde helte fan 'e achttjinde iuw wie de stêd it hert fan 'e Skotske Ferljochting en krige it de bynamme "it Atene fan it Noarden", fanwegen alle grutte tinkers dy't har dêr sammelen, lykas David Hume, Adam Smith, James Hutton en Joseph Black.
Tsjin 1821 wie Edinburgh as it grutste plak fan Skotlân ynhelle troch de fluch groeiende yndustrystêd Glasgow. Healwei de iuw rekke Old Town almar mear yn ferfal, oant der yn 'e 1860-er jierren grutskalich renovaasjewurk útfierd waard ûnder it liederskip fan boargemaster William Chambers. Dêrfandinne dat it âlde hert fan 'e stêd sa'n fiktoriaanske boustyl hat. Oan it begjin fan 'e tweintichste iuw waard troch it krewearjen fan planolooch Patrick Geddes mear renovaasjewurk ferrjochte, mar troch de ekonomyske stagnaasje yn it Ynterbellum rekke Old Town hieltyd mear ferpaupere oant it stedssintrum yn 'e 1960-er en 1970-er jierren einlings en te'n lêsten op 'e nij oanpakt waard. Doe't Skotlân yn 1999, nei in referindum oer dy kwestje, selsbestjoer krige, waard Edinburgh foar it earst yn hast trijehûndert jier wer de sit fan in nasjonaal parlemint.
Edinburgh hjoed de dei
Histoarysk stiet Edinburgh bekend as in sintrum fan ûnderwiis (yn 't bysûnder op it mêd fan 'e genêskunde), it rjocht, literatuer, wittenskippen en technology. De Universiteit fan Edinburgh, dy't oprjochte waard yn 1582, is no ien fan 'e fjouwer universiteiten yn 'e stêd. Yn Edinburgh stiet sûnt 1999 ek it Skotske Parlemint, en dêrnjonken is it de sit fan 'e Britske monargy yn Skotlân. It is ek it plak dêr't de algemiene synoade fan 'e Tsjerke fan Skotlân op jierlikse basis gearkomt.
Fierders is Edinburgh ferneamd om it Ynternasjonaal Festival fan Edinburgh, dat sûnt 1947 bestiet en elts jier yn 'e simmer in grut tal toanielopfierings en klassike-muzykkonserten nei de stêd ta hellet. Underdiel dêrfan is it Ynternasjonaal Filmfestival fan Edinburgh, dat elts jier yn juny plakfynt.
Demografy
Neffens in offisjele skatting op grûn fan gegevens fan 'e Britske folkstelling fan 2011 hie Edinburgh yn 2014 in befolking fan 464.990 minsken, wêrmei't it de op ien nei grutste stêd fan Skotlân is (nei Glasgow), en de op seis nei grutste stêd fan it Feriene Keninkryk. De befolkingstichtens bedroech 1.828,0 minsken de km². As stêdekloft hat Edinburgh mei alle foarstêden derby in befolking fan goed 1,3 miljoen minsken. Tusken 2001 en 2011 groeide de befolking fan Edinburgh mei 6,2%.
Wat de rasiale opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2011 sa: 91,7% blanken; 5,5% Aziaten; 1,4% swarten; 1,4% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Fan 'e befolking fan Edinburgh wie yn 2011 84% berne yn it Feriene Keninkryk en 70% yn Skotlân. Der wennen yn Edinburgh 58.000 minsken dy't berne wiene yn Ingelân, en fan 'e 15,9% dy't bûten it Feriene Keninkryk berne wiene, kamen 13.000 út Poalen, 8.600 út Ierlân, 8.100 út Sina, 6.500 út Yndia, 5.900 út Pakistan, 3.700 út 'e Feriene Steaten, 3.500 út Dútslân, 2.100 út Austraalje, 2.000 út Frankryk, 2.000 út Spanje, 1.800 út Súd-Afrika en 1.800 út Kanada.
Yn 2011 bestie fierders 43,0% fan 'e ynwenners fan Edinburgh út kristenen (mei de presbyteriaanske Tsjerke fan Skotlân as grutste denominaasje) en 2,6% út moslims.
Klimaat
Edinburgh hat in seeklimaat mei koele simmers en mylde winters. Yn july, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 19,1 °C (nachts 11,5 °C), en yn desimber, de kâldste moanne, is dat 7,0 °C (nachts 1,3 °C). Rekôrtemperatueren wiene 31,4 °C op 4 augustus 1975 en –14,6 °C op ferskate dagen yn desimber 2010. Edinburgh kriget jiers trochinoar 704,3 mm delslach, en hat yn trochsneed 124,2 reinige dagen en 1.426,6 oeren sinneskyn yn 't jier.
Herta Müller
thumb|200px|Müller yn septimber 2009 Herta Müller (Niţchidorf, 17 augustus 1953) is in Dútsk skriuwster fan Roemeensk komôf. Har wurk wurdt yn Dútslân rekkene ta de wrâldliteratuer. Yn oktober 2009 krige hja de Nobelpriis foar de Literatuer.
Biografy
Herta Müller waard berne yn Niţchidorf, Timiş, as dochter fan Swabyske boeren. Har famylje hearde by de Dútske minderheid yn Roemeenje; har heit tsjinne by de Waffen SS en har mem waard deportearre nei in wurkkamp yn de Sovjetuny nei de Twadde Wrâldkriich. Har pake wie in begoedige boer en keapman. Se studearre Dútske Stúdzjes en Roemeenske literatuer oan de Timişoara Universiteit.
Müller gie oan 't wurk as oersetter foar in yngenieursbedriuw yn 1976, mar krige dien yn 1979 om't hja net wurkje woe foar de Securitate, de geheime tsjinst fan kommunistysk Roemeenje. Sy kaam troch de tiid troch les te jaan, priveeles Dútsk en as juffer oan in bernedeiferbliuw. Har earste boek waard yn Roemeenje publissearre yn 1982, mar wol yn in sensuerearre ferzje, lykas in soad boeken yn dy tiid.
Müller ferfarde nei West-Dútslân mei har man, de romanskriuwer Richard Wagner, yn 1987, om't de kommunisten har op de hûd sieten. Yn de jierren dêrnei waard sy lektor oan ferskate universiteiten yn Dútslân en dêr bûten. Op 't heden (2009) wennet hja yn Berlyn. Müller waard lid fan Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung yn 1995, en hat noch in soad oare funksjes.
De Nobel Stifting joech de Nobelpriis foar Literatuer 2009 oan Müller who, with the concentration of poetry and the frankness of prose, depicts the landscape of the dispossessed.
De Krigele Tinnene Soldaat
De Krigele Tinnene Soldaat, yn it oarspronklike Deensk: Den Standhaftige Tinsoldat, is in mearke fan 'e hân fan 'e grutte njoggentjinde-iuwske Deenske skriuwer en dichter Hans Christian Andersen (1805-1875). It waard foar it earst útjûn yn 1838, as ûnderdiel fan 'e samling Eventyr, Fortalte for Børn: Ny Samling: Første Hefte ("Mearkes, Ferteld foar Bern: Nije Samling: Earste Boek"), yn 'e mande mei twa oare mearkes (It Koweblomke en De Wylde Swannen). De Krigele Tinnene Soldaat is ien fan Andersen syn minder bekende mearkes, mar it waard yn 1943 troch Douwe Tamminga dochs oerset yn it Frysk as ûnderdiel fan 'e bondel Andersen's Folksforhalen en Mearkes.
Ynhâld
Op syn jierdei kriget in jonkje in set fan fiifentweintich tinnene boartersguodsoldaten kado. Ien dêrfan hat mar ien skonk, want doe't it oan him ta wie, wie it tin op. As it jonkje op bêd giet, rommet er de soldaatsjes op, mar de soldaat mei de iene skonk sjocht er oer de holle. Nachts fiert it boartersguod feest. De soldaat sjocht dan in papierrene dûnseresse mei in sjerp mei dêrop in metalen stjerke, dat krekt as hysels op ien skonk balansearret, en hy wurdt fereale op har. In duveltsje út in doaske warskôget him op lulke toan om op te hâlden mei nei har te stoarjen, mar de soldaat negearret him.
De soldaat makket wer eachkontakt mei it dûnsereske, mar de jonge pakt him op en smyt him samar yn 'e iepen hurd. Dêr begjint er te ranen, mar oft dat komt fan 'e hjittens of fan syn leafde, dat wit er net. Dan wurdt de dûnseresse ynienen troch in pûst wyn opwaaid en by him yn it fjoer smiten. Hja ferbaarnt daliks en wurdt wei, en inkeld har metalen stjerke bliuwt oer. De soldaat teraant dan alhiel en nimt in oare foarm oan, en de oare deis fynt de faam, dy't de hurd skjinmakket, dêr in hertsje fan tin.
Eftergrûn
De Krigele Tinnene Soldaat wie it earste fan Andersen syn ferhalen dat noch in folksferhaal, noch in literêre tekst ta boarne hie. Neffens Joan G. Haahr, yn har artikel yn The Oxford Companion to Fairy Tales, bringt de passive hâlding fan 'e soldaat, hoewol't dy it toanbyld fan plichtsbesef en selsopoffering is, him tagelyk ta syn needlottich ein. Hied er sprutsen of fanwegen kommen, dan hied er libben en leafde beide winne kind. Mar ynstee fynt er, dêrfan wjerholden troch sede en plige en troch persoanlike remmings, inkeld trageedzje en dea. Dit mearke wurdt gauris autobiografysk opfette, mei't it Andersen syn hâlding foar froulju oer tige nei-oan liket te kommen.
The Sisterhood of the Traveling Pants (film)
Plot
Carmen Lowell, Tibby Rollins, Lena Kaligaris en Bridget Vreeland binne fjouwer santjinjierrige famkes út Bethesda, yn 'e Amerikaanske steat Marylân. Se binne al har hiele libben de bêste freondinnen, nettsjinsteande it feit dat se folslein ferskillende eftergrûnen hawwe. Se wiene al byinoar noch foar't se berne waarden, mei't harren memmen inoar troffen op swierensgymnastyk. No sille se foar it earst de simmerfakânsje apart faninoar trochbringe: Lena, wa har âldelju etnysk Grykske ymmigranten binne, giet te útfanhûzjen by har pake en beppe (papou en jia jia), op it eilân Santorini, yn Grikelân. Bridget, dy't út in rike famylje komt en de stjer fan it fuotbalteam fan har middelbere skoalle is, giet nei in fuotbalkamp op it Kalifornysk Skiereilân yn Meksiko. Carmen, dy't oan har memmekant fan Portorikaansk komôf is, komt út in brutsen gesin en giet op besite by har Amerikaanske heit yn Súd-Karolina. En Tibby, in rebel dy't har bot ôfset tsjin 'e maatskippij, bliuwt thús om mei in fakânsjebaan yn in supermerk genôch jild te fertsjinjen om in dokumintêre filmje te kinnen.
As de fammen mei-inoar te winkeljen geane, fine se yn in omrinwinkel in twaddehâns spikerbroek dy't harren alle fjouwer perfekt past, nettsjinsteande it feit dat se folslein ferskillende lichemsfoarmen hawwe: Tibby hat in normaal postuer, Bridget is slank en sportyf, Lena is rank en behindich, en Carmen is mûtel en foluptueus. Sadwaande komme se ta de konklúzje dat de broek magyske krêften hawwe moat. Se beslute en diel de broek troch him dy simmers oaninoar troch te stjoeren, sadat se him allegear like lang drage kinne. De deis dêrnei geane se útinoar. Om't Lena it fierst fuort giet, mei sy de broek it earst oan hawwe.
Lena wurdt yn Grikelân gastfrij, sij it op wat oerweldigjende wize, ûnthelle troch har bazige beppe, har stoïsynske pake, dy't frijwol gjin stom wurd seit, en in reuseftige kliber oare Grykske famyljeleden. Letter, as se de spikerbroek oan hat, knoffelet se yn 'e haven fan 'e oanlissteger ôf de see yn. Ien fan 'e boksen fan 'e broek bliuwt ûnder wetter heakjen oan 'e punt fan it iene of oare útstekkende stik metaal, en se ferdrinkt hàst. In jonge fisker komt har lykwols te help en rêdt har libben. Neitiid fertelt er har dat er Kostas Dounas hjit en allinne foar de simmer op it eilân is om syn pake te helpen; de rest fan it jier studearret er oan 'e universiteit yn Atene. As beppe ûntdekt dat Lena mei Kostas praat hat, leit se út dat der in freeslike fete bestiet tusken Lena har pake en de pake fan Kostas, en se stiet der by Lena op oan dat se net mear mei Kostas omgean sil. Lena ûnthjit dat en stjoert bot teloarsteld de broek troch nei Tibby.
Dy is ûnderwilens úteinset mei har fakânsjebaan by de grutte supermerkkeatling Wallman (dúdlik ynspirearre troch Walmart), dêr't se op in stuit in bewusteleas jong famke op 'e flier fynt. Se slacht alaarm en der komt in ambulânse dêr't it famke yn ôffierd wurdt. Letter komt itselde famke, dat Bailey Graffman hjit, by Tibby oan 'e doar mei de spikerbroek, dy't by fersin by har thús besoarge is, mei't se in adres hat dat op Tibby harres liket. Se is fassinearre troch Tibby har eigenmakke dokumintêre, dat se beneamt harsels ta Tibby har lûdsfrou en algemien assistinte. Se bemuoit har, ta Tibby har argewaasje, ek mei de fraachpetearen mei "sneue sufferts" dy't har libben troch de maatskippij bepale litte, wat it ûnderwerp fan Tibby har film wurde moat. Meitiid begjint Tibby lykwols op 'e help fan Bailey te rekkenjen, dat as it famke op in dei net opdaagjen komt, giet se nei har op 'e siik. By de Graffmans wurdt net iependien, mar fan 'e buorlju heart Tibby dat Bailey terminale leukemy hat en útbehannele is.
Underwilens is Carmen yn Charleston yn Súd-Karolina oankommen, mar de simmer om tiid yn te heljen mei har heit, dy't se mar twa kear yn it jier sjocht, rint foar har út op in bittere teloarstelling. Har heit, Al, 'ferrast' har mei it nijs dat er nije leafde fûn hat en no gearwennet mei in frou, Lydia Rodman, dy't al twa teenagebern út in eardere relaasje hat. Lydia, har soan Paul en dochter Krista binne blank, slank, blond, protestantsk en Ingelsktalich, allegear dingen dy't Carmen net is. Har heit is ynienen tige religieus wurden, wylst Carmen en har mem, dy't roomsk binne, him foarhinne op gjin inkele manear mei nei tsjerke krije koene. Hy is ek in tige belutsen heit foar Paul en Krista, wylst er dat foar Carmen nea west hat. De Rodmans, har heit ynbegrepen, ûnthelje Carmen skynber gastfrij, mar litte har dêrnei fierhinne oan har lot oer. Wat it noch minder makket, is dat Al en Lydia dy simmer trouwe sille en dat se fan Carmen ferwachtsje dat sy dêr ek in rol by spylje sil.
Yn Grikelân besiket Kostas it oan te lizzen mei Lena, nettsjinsteande de fete tusken harren famyljes. Dat is neffens him in rûzje fan âlde minsken dy't neat mei harren te krijen hat. Hoewol't se har beppe ûnthjitten hat dat se net mear mei Kostas omgean sil, brekt Lena dat ûnthjit om't se fereale op him rekket. Temûk bringe se hieltyd mear tiid troch, en de sympatike, oantreklike Kostas wit it bleue famke út har skulp te lokjen. As se lykwols op in feestje oan it tútsjen binne, wurde se trappearre troch Lena har pake en beppe, dy't har mei nei hûs skuorre. Kostas ropt út dat er fan har hâldt, mar Lena wurdt fuortsleept ear't se antwurdzje kin. Har beppe is tige lulk op har en jout har in flinke beskrobbing. Har pake seit, lykas gewoanlik, neat.
De oare deis sil Kostas de fearboat nei Atene nimme, om oan in nij stúdzjejier te begjinnen. Lena beslút einlings foar harsels op te kommen. Om't se wol foar it ferstân hat dat der mei beppe net te praten falt, giet se nei pake ta. Se seit dat eltsenien it der altyd oer hat dat se sa op har beppe liket doe't dy jong wie, mar net ien dy't sjocht dat se fan binnen eins mear wei hat fan har pake. Sy is like yntrovert en hat likefolle muoite om kontakt mei oare minsken te lizzen. Pake hat syn grutte kâns op leafde krigen doe't er beppe mette, mar wat as sy (Lena), no nea in oare kâns kriget as mei Kostas? Se is bang dat se him nea wer sjen sil as er fuortset sûnder dat se ôfskie fan him nimme meien hat. Beppe, dy't meilústere hat, besiket dêr daliks it near op te lizzen, mar pake hâldt de hân op sadat se stilfalt en seit: "Toe mar." Lena hastiget har nei de fearboat ta om Kostas te fertellen dat se ek fan him hâldt. Se nimme ôfskie mei in tút. Lena, dy't no alhiel mei har famylje fermoedsoene is, bliuwt noch in skoftke by har pake en beppe, oant se werom nei de Feriene Steaten moat. Se hat ûnderwilens Gryksk leard, en as pake har fuortbringt, seit se wat tsjin him yn dy taal. Pake antwurdet yn it Ingelsk: "Ik sil dy ek misse, Lena," wat de measte wurden efterinoar binne dy't er de hiele fakânsje tsjin har sein hat.
Yn Bethesda rekket Bailey almar fierder yn 'e minnichte. As se yn it sikehûs opnommen wurde moat, skytskoarret Tibby der tsjinoan en sykje har dêr op. Nei't har de spikerbroek wer tastjoerd is, giet se dochs. Bailey fertelt har dat se besite hân hat fan Brian McBrian, in jonge dy't se earder tegearre ynterviewd hawwe om't er de hiele dei oars neat docht as fideospultsjes spylje. Hy hat har in handheldfideospultsje brocht. Tibby hellet de spikerbroek foar it ljocht en stiet der by Bailey sterk op oan om 'e broek oan te dwaan, mei't de magyske krêften har miskien helpe kinne. Bailey antwurdet lykwols dat de broek har al holpen hat troch har en Tibby byinoar te bringen. Tibby siket Bailey dêrnei eltse dei op, oant úteinlik it freze tillefoantsje komt dat it famke ferstoarn is. Neitiid siket Tibby treast by Brian McBrian. Letter fynt se in fideobân werom dêr't Bailey in boadskip fan harsels op opnommen hat, wat Tibby it idee jout om dit bysûndere jonge famke ta ûnderwerp fan har dokumintêre te meitsjen.
Yn Súd-Karolina boazet it besyk fan Carmen oan har heit Al en dy syn nije gesin almar fierder oan. As har styfmem Lydia te min tiid hat om nei in fuotbalwedstryd fan har soan Paul ta, skoot se dat ôf op Al, en dêr moat dan in potsje tennis mei Carmen foar wike. Yn 'e hûs heart Carmen hoe't Lydia har dochter Krista en har freondinnen har efter har rêch om útlaitsje. Lydia wol dat Krista en Carmen breidsfamkes binne by har oankommende trouwerij mei Al, mar fan 'e beide kleurjende jurken dy't se besteld hat, is dy fan Carmen fierstente lyts. As Carmen yn 'e klaaikeamer heart hoe't Lydia en Krista yn misledigjende bewurdings oer har prate mei de eigneresse fan 'e breidsboetyk, hat se har nocht en seit se Lydia flink it mannewaar op foar't se lulk fuortrint.
Nei't se wat bekommen is, nimt se dy jûns nei tsjuster in taksy werom nei har heite hûs. It liket wol oft der nimmen thús is, dat de taksysjauffeur freget oft er wachtsje moat. Mar Carmen seit dat se grif ûngerêst om har binne en út te sykjen binne, dat se sil wol wachtsje oant se wer thúskomme. As se by de foardoar sitten gean sil, heart se lykwols wat, dat se rint om it hûs hinne nei de eftertún en sjocht dan har heit, Lydia, Paul en Krista laitsjend en sûnder in soarch yn 'e wrâld yn 'e ytkeamer oan it miel sitten. Dan brekt der wat by Carmen, dat se pakt in stien op en goait dy troch it rút, wêrnei't se hurd fuortdraaft. Se rint nei de bushalte en nimt dyselde jûns noch de bus werom nei Marylân.
Foar har mem en Tibby oer, dy't har besykje te helpen, hâldt Carmen fol dat se lulk is op Lydia en har bern, mar net op har heit. Yn har frustrearre razernij hellet se ek ferbaal út nei Tibby. Letter makket se dat wer goed, en jout se ta dat se eins wol deeglik poerlulk is op har heit. Under druk fan Tibby skillet se him op om him dat te fertellen. Hy mient mar dat se belle hat om har ekskuzes oan te bieden foar har hâlden en dragen, mar einlings en te'n lêsten smyt Carmen alles derút wat har dwers sit en freget se him wêrom't er har ôftanke hat om in nije, kant-en-kleare húshâlding te nimmen dy't fan uterlik mear op him liket. En wêrom't Paul eltse moanne trou alhiel nei Atlanta ta reizget om syn biologyske heit, Lydia har alkoholistyske eks-man, te besykjen, dy't yn in ôfkickklinyk sit, wylst Carmen har heit mar twa kear yn it jier tiid foar hàr hat. Har heit hat dêr net fan werom en seit dat it him spyt, mar Carmen antwurdet dat se wol woe dat it dêrmei ta koe en hinget op.
As de spikerbroek yn Meksiko oankomt, docht Bridget him oan en wit se op in jûn einlings Eric te ferlieden. Hy folget har nei it strân, dêr't se seks hawwe. Bridget hie ferwachte dat dat it hichtepunt fan har fakânsje wêze soe, mar neitiid fielt se har ûnferwachts deprimearre. Se beseft dat se no de goerie fan har mem goed brûke kinne soe, mar dy hat harsels in jier as trije earder fan it libben berôve. Mei't se har rou nea goed ferwurke hat, helje de tinzen oan har mem Bridget noch fierder omleech. Se besiket har gefoelens fan har ôf te skriuwen yn in brief oan Lena yn Grikelân, dat lykwols in skoft weirekket en Lena net berikt. As it fuotbalkamp foarby is, isolearret Bridget harsels fan 'e oare fammen op 'e weromreis nei de Feriene Steaten.
As Lena it brief fan Bridget úteinlik ûnder eagen kriget, skillet se fuort Carmen en Tibby op, dy't Bridget thús opsykje. Uteinlik komt it hege wurd derút: Bridget is bang dat se krekt is as har mem, dy't in bipolêre steuring hie, wat de reden fan har selsmoard wie. Har freondinnen moedigje har op troch te sizzen dat se yn 't foarste plak mentaal folle sterker is as har mem en dat se boppedat trije hertsfreondinnen hat dy't har mem net hie. As har hûn mei de spikerbroek útnaait, efterfolget Bridget it bist twa strjitten lang, oant er hohâldt by Eric. It docht bliken dat Eric, ûnderweis werom nei de universiteit, by Bridget oan woe, mar har adres net fine koe. Hy wol syn ûntskuldigings oanbiede om't er foar syn eigen gefoel misbrûk fan har makke hat. Bridget wiuwt dat fuort en wiist derop dat sy him ûnmeilydsum ûnder druk set hat. Nei't se it útpraat hawwe, omearmje se inoar. Eric freget Bridget om him nochris in kâns jaan sil as se âlder is, wat se ûnthjit.
Nei't Carmen, Tibby en Bridget mei syn trijen Lena fan 'e lofthaven ôfhelle hawwe, komme de oare trije fammen Carmen oer it mad mei de oankundiging dat se no mei-iens trochride nei Súd-Karolina, sadat Carmen op 'e trouwerij fan har heit oanwêzich wêze kin. Carmen wol dêr neat fan witte, mar de oaren sette troch, dat fjouweresom geane se dêrhinne en Carmen kriget de spikerbroek oan. Op 'e trouwerij geane se op 'e efterste rige sitten, mar Carmen har heit merkt har op. As de plechtichheid al úteinset is, freget er de predikant om eefkes ho te hâlden, mei't in wichtich lid fan it gesin op it ferkearde plak sit. Hy giet nei Carmen ta en biedt syn hertlike ûntskuldigings oan har oan, dy't se akseptearret. Hy freget har nei foarren te kommen, om ûnderdiel fan 'e seremoanje te wurden. In gûlende en tagelyk laitsjende Carmen stimt dêrmei yn en nimt by Krista posysje yn as yn fan 'e breidsfamkes.
Yn in voice-over fertelle de fjouwer fammen dat se, derop weromsjend, net tinke dat de spikerbroek ferantwurdlik wie foar de feroarings yn harren libbens dy simmer, mei't dy feroarings oars grif ek wol kommen wiene. Nee, de magy fan 'e spikerbroek wie dat er har fjouweren troch dy feroarings hinne byinoar holden hat.
Produksje
The Sisterhood of the Traveling Pants waard regissearre troch Ken Kwapis nei in senario fan Delia Ephron en Elizabeth Chandler op basis fan 'e roman The Sisterhood of the Traveling Pants, út 2001, it earste boek út in fiifdielige romansearje mei deselde namme fan 'e Amerikaanske skriuwster Ann Brashares. As produsinten wiene Debra Martin Chase, Denise Di Novi, Andrew Kosove en Broderick Johnson by it projekt belutsen foar de filmstudio's Alcon Entertainment, Di Novi Pictures, Debra Martin Chase Productions en Alloy Entertainment. Foar de film wie in budget beskikber fan $25 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan John Bailey, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Cliff Eidelman.
Opnamen
De opnamen foar The Sisterhood of the Traveling Pants setten op 17 maaie 2004 útein. Der waard op lokaasje filme op Santorini yn Grikelân en yn Cabo San Lucas yn Meksiko. De binnendoarsênes en de sênes yn Bethesda en Charleston waarden opnommen yn Kamloops en Ashcroft, yn it sintraal-súdlike part fan 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia.
Distribúsje
De distribúsje fan The Sisterhood of the Traveling Pants waard fersoarge troch Warner Bros. De film gie op 1 juny 2005 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 12 july fan dat jier by platemaatskippij Varèse Sarabande. The Sisterhood of the Traveling Pants kaam op 11 oktober 2005 beskikber op dvd.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige The Sisterhood of the Traveling Pants oer it algemien positive resinsjes. Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat de film in goedkarringspersintaazje fan 77%, basearre op 125 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Dizze adaptaasje fan in roman dy't in protte lju dierber is, sjarmearret it publyk mei in hertferwaarmjend ferhaal fan freonskip en adolesinsje," en: "Reälistyske werjeften fan 'e libbens fan teenagefamkes lit it komeedzjedrama oprjocht oerkomme mei in kâns dat de film ek herten feroveret bûten de frousintryske doelgroep." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet The Sisterhood of the Traveling Pants in goedkarringspersintaazje fan 66%, basearre op 34 resinsjes.
Opbringst
The Sisterhood of the Traveling Pants brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $39,1 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $3,0 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $42,0 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $25 miljoen betsjut dat in winst fan $17 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte.
Prizen
The Sisterhood of the Traveling Pants waard nominearre foar de Young Artist Awards foar bêste famyljefilm en bêste byrol fan in jonge aktrise (Jenna Boyd), de Satellite Awards foar bêste byrol fan in aktrise (America Ferrera) en bêste jeugdfilm-dvd, de ALMA Award foar bêste aktrise yn in film (America Ferrera), en njoggen Teen Choice Awards.
Johan Abma (fuotballer)
Johan Abma (Snits, 5 maaie 1969) is in eardere proffuotballer út Fryslân, dy't de earenamme "Mister Cambuur" draacht omdat er it kluprekord hat wat it tal wedstriden oangiet.
Johan Abma begûn mei fuotbaljen by Hubert Snits yn Snits en kaam letter by de jeugd fan Cambuur terjochte, dêr't hy yn it seizoen 1988/1989 debutearre yn it earste. Hy spile yn de ferdigening en soe syn hiele proffuotbalkarriêre trochbringe by Cambuur. Syn bêste jier wie it kampioensjier by Cambuur. Yn it seizoen 1991/1992 waard hy mei Cambuur kampioen fan de Earste Difyzje en promovearre nei de Earedifyzje. It aventoer yn de heechste klasse duorre twa jier en mei Cambuur kearde Abma werom nei de Earste Difyzje. Fjouwer jier letter kamen sy fia de neikompetysje wer op it heechste nivo te spyljen yn de seizoenen 1998/1999 en 1999/2000, dêr't degradaasje nei folge.
Nei safolle jierren by Cambuur wie de ein fan syn lêste seizoen 2002/2003 foar him tige sneu doe't er te hearen krige dat Cambuur net langer ferlet hie fan syn tsjinsten. Nettsjinsteande eardere tasizzings koe hy nei fyftjin trouwe tsjinstjierren net rekkenje op in nije oanbieding.
Mister Cambuur
Abma sil de rest fan syn libben nei alle gedachten wol Mister Cambuur bliuwe. It totaal oantal fuotbalwedstriden dat er yn de haadmacht spile bedraacht 452 kear, dat in kluprekord ynhâldt.
Das
De das of taks (Latynske namme: Meles meles), om ûnderskie te meitsjen mei oare dassesoarten ek wol Jeropeeske das neamd, is in middelgrut sûchdier út 'e famylje fan 'e martereftigen (Mustelidae), dat ek yn Fryslân foarkomt, benammentlik yn 'e súdeasthoeke fan 'e provinsje. It is nau besibbe oan 'e Aziatyske das en de Japanske das, dêr't it mei feriene is yn it taksonomyske skaai fan 'e Jeraziatyske dassen (Meles). De dassen as groep foarmje in ynformele kloft dy't ferdield is oer trije ûnderfamyljes fan 'e martereftigen. In mantsjedas wurdt in bear neamd, en in wyfke in sûch of mot.
Fersprieding
De das komt yn frijwol hiele Jeropa foar, útsein op Yslân, yn Skandinaavje en Ruslân boppe de poalsirkel, en op 'e measte eilannen yn 'e Middellânske See, al besteane der op 'e Grykske eilannen Kreta en Roados wol dassepopulaasjes. Bûten Jeropa is de das ek lânseigen yn Lyts-Aazje, de westlike helte fan Syrje, frijwol hiele Libanon, de noardlike helte fan Iraan en parten fan Irak, Turkmenistan, Afganistan, Oezbekistan en Tadzjikistan.
Yn Nederlân en Belgje komt er allinne mar yn 'e eastlike helte fan it lân foar. Yn Nederlân rint syn ferspriedingsgebiet fan 'e súdeasthoeke fan Fryslân en de súdlike stripe fan Grinslân nei it suden ta en omfettet hiele Drinte, Oerisel, Gelderlân en Limboarch, en fierders it Goai en it easten fan Utert en Noard-Brabân. It swiertepunt fan 'e Nederlânske dassepopulaasje leit op 'e Feluwe, yn súdlik Gelderlân, eastlik Noard-Brabân en Limboarch.
Uterlike skaaimerken
De das is in gnobsk en swierboud bist mei yn ferhâlding koarte poarten en teffens in koarte sturt. De krêftige poaten binne bedoeld om mei te graven, en mei syn leech-by-de-grûnske, kylfoarmige lichem is de das folslein oanpast oan it libben yn in ûndergrûnske hoale. In folwoeksen eksimplaar hat trochinoar in kop-romplingte fan 67-80 sm, mei in sturtlingte fan 12-19 sm en in gewicht fan 6½-16½ kg. Mantsjes binne dúdlik swierder as wyfkes. De das hat in werkenbere koptekening, sa werkenber sels, dat de measte minsken dêr wierskynlik it earst oan tinke as hja har in das foarstelle: de frij brede kop is wyt, mar der rinne twa oerlânse streken fan 'e snút oer de eagen en earen hinne nei de nekke, wat de das in bytsje oan in maskere strûkrôver tinken docht. De tsjûkbehierre rêch is fierders griis fan kleur, wylst de bealch en de poaten swart binne. De beide earpuntsjes en de sturt binne wyt. Albinistyske, melanistyske (hielendal swarte) en erytristyske (rodzige) eksimplaren kommme yn beskate kriten frij algemien foar. thumb|left|250px|In das foar de yngong fan syn boarch.
Biotoop
De das komt foar yn in ferskaat oan lânskipstypes, mar hat in foarkar foar fersnipele bou- en greidlân mei hjir en dêr boskjes, hagen en beamwâlen. Fral fiele dassen har goed thús yn rivierdellingen.
Hâlden en dragen
Dassen binne sosjale bisten, dy't yn famyljegroepen fan ornaris trije oant seis bisten libje, al kinne yn tige fiedingsrike gebieten wol troepen fan tweintich dassen foarkomme. Se libje yn in eigengroeven hoale dy't in "boarch" neamd wurdt; sa'n dasseboarch hat almeast trije oant tsien yngongen, mar hiel âlde kinne yn ekstreme gefallen wol tachtich yngongen telle. Al dy yngongen liede nei in sintrale "wentsjettel", dêr't de dassen mei-inoar sliepe salang't it bûten ljocht is.
De das is nammentlik in nachtdier, dat him mar komselden foar de jûnsskimer sjen lit en mei de moarnsdage syn boarch wer opsiket. Nachts kinne se wol 4 km fier omdoarmje. Under geunstige omstannichheden omfettet it territoarium fan in dassekloft net mear as in 30 ha, mar yn marzjinale biotopen kin it wol 400 ha beslaan.
De peartiid falt foar dassen yn 'e betide maityd, al pearje se ek wol yn oare jiertiden. Nei in ferlinge draachtiid wurdt it embryo pas yn desimber ek echt ymplantearje yn it limoer en dan wurde der nei in wike as sân, ornaris tusken mids jannewaris en maart, 2-3 (1-5 is mooglik) jongen smiten. Nei twa moanne komme de jongen foar it earst boppegrûnsk en nei noch in moanne wurde se ôfwûn. As it fretten krap is, wurde de jongen noch foar de winter fan harren bertejier út 'e boarch en it territoarium ferdreaun; is der genôch te beplúzjen, dan meie se bliuwe, al geane de jonge bearen dan op 'en doer dochs op 'e swalk.
Fretten
Dassen binne allesiters, dy't benammen libje fan wjirmen, boskfruchten en nuten, poddestuollen, lytse kjifdieren, slakken en ynsekten. De das is it iennichste bist dat stikelbargen fret, dy't er mei syn lange krêftige graafklauwen útrôlet fan 'e bal dêr't se har ta oprôlje, sadat er by de kwetsbere bealch kin, dêr't gjin stikels op groeie. As er der kâns ta sjocht yt de das fierders ek graach lânbouprodukten, lykas nôt en maïs.
Status
De das hat de IUCN-status fan "net bedrige", wat sizze wol dat der wrâldwiid gjin kâns op útstjerren bestiet. Yn Nederlân is de sitewaasje lykwols justjes oars. Om 1900 hinne wiene der nei skatting noch wol 10.000 dassen, mar bejaging en útrûging mei lânbougif (om't de das as skealik bist beskôge waard) soarge derfoar dat der om 1980 hinne noch mar in 1200 oer wiene. Trochdat de das dêrnei de status fan beskerme bistesoart krige, en troch de bemuoienissen fan 'e partikuliere feriening Das en Boom (oprjochte yn 1981), is it tal dassen yn Nederlân sûnt wer tanommen ta likernôch 4500 yn 2006. Yn Fryslân woeks it tal dassen tusken 1995 en 2001 oan mei 36%.