cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Driezum
It streekdoarp
It streekdoarp sels is yn de midsiuwen lâns in ûntginningsas de hjoeddeiske, Efterwei/fan Sytzamawei, fierder yn kultuer brocht. Heaks op de as waarden lange sletten groeven. Op it plak fan it earste houten tsjerkje ûntstie letter de earste buorren. Yn de Midsiuwen stienen der wol fiif stinzen: Canter State, Halbada State, Ophuystra State, Jarichsma State en Rinsma State. Fan Driezum rûn de Driezumer Feart nei de Driezumer Mar. Fan de mar rûn de Driezumer Ryd de Driezumer terp bylâns fierder nei it noarden, en kaam troch de Driezumer Syl út yn it Dokkumer Djip.
Agrarysk
Yn it agraryske doarp waard eartiids sûkerei, mar ek woartel ferboud. Driezum waard dêrom ek wol de Woartelstêd neamd.
Rinsmastate
Oan de eastkant fan Driezum leit it buorskip Eastwâld. Tusken Driezum en Eastwâld leit Rinsmastate, fan âlds in aadlike state dêr't oant 1931 de baronnen Van Sytsema wennen. Guon fan harren wiene boargemaster fan Dantumadiel. Douwe Jan Vincent van Sytzama is de bekendste fan dat aadlike skaai. Hy wie de earste boargemaster fan Dantumadiel, lid fan de Fryske Steaten en keamerhear fan Willem III. Yn 1942 waard Rinsmastate in hûs foar de âlderein, mar yn 1944 waard de state troch bommen rekke en it haadgebou baarnde út. De weropbou folge nei de oarloch yn deselde foarm, mar sûnder de eardere bepleistering. Ek it wetterskip hat letter noch in skoftke yn de state sitten. Fan 1971 oant 1999 wie de state it gemeentehûs fan Dantumadiel. Dêrnei kocht DSB-eigner Dirk Scheringa Rinsmastate, dy't de state yn âlde styl werom restaurearre. Ek de tún is doe wer neffens it âlde ûntwerp fan Lucas Pieters Roodbaard ynrjochte. Nei it faillissemint fan Scheringa waard de state ferkocht oan in Rus. Om Rinsmastate hinne leit in park, better bekend as de Driezumer bosk. Efter Rinsmastate is yn 1972 it baggerdepot Petsleat/Swemmer oanlein. Dat baggerdepot is yn 1985 omfoarme ta rekreaasje- en natoerterrein "Rinsma pôlle".
Skoalhûs
thumb|260px|Skoalhûs út 1787 Oan de Tsjerkestrjitte 2 stiet in skoalhûs út 1787. It gebou hat in sealdak tusken topgevels. Boppe de yngong is in klokgevel boud mei de stiftingsstien en it jiertal fan de bou. Yn de rjochter keamer sit in ienfâldige betimmering en in 18e-iuwske doar. It Skoalhûs is in ryksmonumint.
Mienskip
Mei Wâlterswâld hat Driezum in doarpskrante.
Tsjerke
thumb|260px|Herfoarme tsjerke
De herfoarme tsjerke oan de Sytzamawei yn Driezum is de tsjerke fan de herfoarme PKN-gemeente.
Ferienings
Ien kear yn 't jier, sa ein augustus wurdt de Kennedymars fan Driezum nei Wâlterswâld organisearre. It giet der om, binnen 20 oeren 80 km. te rinnen. In oar evenemint is de hyndertriatlon Driezum-Wâlterswâld.
Strjitten yn Driezum
thumb|260px|T-splitsing Van Sytzamawei/Achterwei/H.G. van der Veenstrjitte
Wladiwostok
Wladiwostok (Russysk: Владивосток, letterlik 'hearsker fan it Easten') is in stêd yn- en it bestjoerssintrum fan de kraj Primorje yn Ruslân, net fier fan de grinzen mei Sina en Noard-Korea. Wladiwostok is it eastlik einstasjon fan it Trans-Siberysk spoar en de thushaven fan de Russyske Pasifyske Float en ek de grutste Russyske haven oan de Stille Oseaan. Yn de sovjettiid wie de stêd ferbean foar bûntenlanners.
List fan planetoïden 56701-56800
Dit is in list fan planetoïden 50671-56800.
TUI Airlines Nederlân
TUI Airlines Nederlân, better bekend ûnder de hannelsnamme Arke, is in Nederlânske loftfeartmaatskippij dy't sawol sjarter- as feste flechten útfiert, benammen nei fakânsjebestimmings. It haadkertier fan it bedriuw stiet yn 'e neite fan Skiphol, de grutste lofthaven fan Nederlân. Tegearre mei fiif oare loftfeartmaatskippijen foarmet Arke de TUI Airlines-groep, de grutste ferfierder fan fakânsjegongers fan Europa.
Oktober 2015 sil de loftfeartmaatskippij Arke definityf omneamd wurde ta TUI Airlines Nederlân. De namme Arke ferdwynt dêrmei út it loftfeart- en toerismelânskip.
Float
De float fan Arke bestiet april 2015 út 9 fleanmasines.
Mûzefalk
thumb|left|Fleanende Mûzebiter
De mûzefalk, glee of mûzebiter (Buteo Buteo) is ien fan de meast foarkommende rôffûgels yn Nederlân. Hy bliuwt dêr ek it hiele jier rûn. Yn de winter binne yn Nederlân ek mûzefalken út Skandinaavje te finen. De 51-57 sm grutte fûgel kin ferskate kleuren hawwe, fan hielendal brún oant en mei in frij ljochte fûgel mei in protte wite fearren. Troch de fariaasje oan kleuren kin de mûzefalk maklik ferwiksele wurde mei de Rûchpoat en de Wapseglee.
Iten
De mûzefalk sweeft boppe syn jachtgebiet op 'e syk nei proai. At er wat te iten sjocht dûkt er der boppe-op. Lykas by in protte oare rôffûgels bestiet it iten fan de mûzefalk meast út mûzen. Dêrneist yt de mûzefalk ek wol oare proai fan deselde grutte, lykas hagedissen en lytse fûgels.
Fuortplanting
De mûzefalken bouwe sels in nêst yn in beam. Dat nêst brûke se meardere kearen sadat it in grut bouwurk wurde kin. Beide âlden briede op de 2-3 aaien, it wyfke wol it meast. Nei 30-35 dagen komme de jongen út, dy't sa'n 40 dagen op it nêst bliuwe. As der troch de âlden net in protte iten brocht wurdt, sil it lytste jong it faak net helje.
List fan planetoïden 56901-57000
Dit is in list fan planetoïden 56901-57000.
List fan planetoïden 56801-56900
Dit is in list fan planetoïden 56801-56900.
Recent Songs
Recent Songs is it seisde studio-album fan de Kanadeeske sjonger, poëet en skriuwer Leonard Cohen. It album kaam yn 1979 út op Columbia Records. De produksje wie yn hannen fan Henry Lewy. Alle nûmers binne skreaun troch Cohen, behalve Came So Far for Beauty dat in ko-produksje wie mei John Lissauer. The Lost Canadian is in folkslietsje mei in tekst fan M.A. Gérin-Lajoie.
Enklave
In enklave is gebiet dat gâns binnen it eigen gebiet fan in oare partij leit. Guon enklaves binne ûnôfhinklik, lykas San Marino, in enklave yn Itaalje. Oare enklaves hearre ta in oar lân, en binne dêrmei ek eksklaves, lykas Busingen, in enklave yn Switserlân dy't in eksklave fan Dútslân is.
Kust as grins
Somtiden wurdt it begryp beheind troch territoriale wetters út te sluten as mooglike grins. Oarsom wurdt it ek wol útwreide mei dy gefallen dêr't it omsletten land al in kust hat, mar dy mar koart is, yn fergelyk mei dy fan it omslettende lân. Bygelyks, Monako hat syn eigen territoriale wetters, dy't net troch de Franske omsletten wurde. Mar de kust fan Monako is folle koarter as dy fan Frankryk, dat Monako wurdt somtiden doch sjoen as in enklave fan Frankryk.
Tapassings
It begryp wurdt meastal brûkt foar steaten, mar kin ek oars tapast wurde: de gemeente Frjentsjer wie yn de 19e iuw in enklave yn de gemeente Frjentsjerteradiel. Ek wurdt it begryp brûkt foar bygelyks in gebiet mei in oar leauwen as yn it omlizzende gebiet, of mei inwenners fan in oar etnysk of kultureel komôf. Ek foar fakânsjeoarden mei in grut tal fakânsjegongers fan ien nasjonaliteit wurdt wol sprutsen fan in enklave.
Binnen-enklaves
Yn guon gefallen lizze yn enklaves wer oare enklaves, binnen-enklaves. De ienichste binnen-binnen-enklave is in Yndyske enklave yn in Bangladeeske enklave yn in Yndyske enklave yn Banglades.
Keppeling om utens
Enclave and exclave
Amerikaanske harmeling
Taksonomy
De Amerikaanske harmeling waard hiel lang beskôge as in ûndersoarte (of eins in groep ûndersoarten) fan 'e gewoane harmeling (Mustela erminea), in bist dat ek yn Fryslân foarkomt. Mar yn 'e ienentweintichste iuw wiisde nij wittenskiplik ûndersyk nei it DNA fan harmelingen út dat wat foarhinne as ien soarte beskôge waard, eins trije nau besibbe mar selsstannige soarten wiene: de gewoane harmeling fan noardlik Jeraazje, Alaska, de Kanadeeske Arktyske Eilannen en Grienlân; de Amerikaanske harmeling fan it grutste part fan it fêstelân fan Noard-Amearika; en de Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling (Mustela haidarum) op 'e Keninginne Sjarlotte-eilannen foar de westkust fan Kanada. Dat lêste bist is nei alle gedachten in hybride soarte, fuortkommend út in tige âld proses fan hybridisearring fan 'e gewoane harmeling en de Amerikaanske harmeling. Trijeresom foarmje dizze soarten no it ûnderskaai fan 'e harmelingen (Mustela) binnen it skaai fan 'e lytse marters (Mustela).
De wittenskiplike namme fan 'e Amerikaanske harmeling, Mustela richardsonii, is in ferwizing nei de natoerûndersiker en poalreizger John Richardson.
Fersprieding
De Amerikaanske harmeling is lânseigen yn it grutste part fan Kanada. Yn it westen komt er lykwols net foar op 'e Keninginne Sjarlotte-eilannen en yn 'e westlike Yukon. Yn it suden is er likemin te finen op 'e Grutte Flakten fan súdlik Saskatchewan. En yn it noarden ûntbrekt er yn it noardwesten fan 'e Noardwestlike Territoaria en fan Nûnavût, en op alle eilannen fan 'e Arktyske Arsjipel bewesten Baffinlân. Dat lêste eilân fertsjintwurdiget it noardlikste punt fan it ferspriedingsgebiet fan 'e Amerikaanske harmeling.
Yn 'e Feriene Steaten komt de Amerikaanske harmeling foar yn 'e Panhandle fan Alaska en op 'e measte eilannen fan 'e Alexanderarsjipel, útsein Kupreanof, Kuiu, Prince of Wales Island, Dall en Suemez. Yn 'e legere achtenfjirtich steaten libbet er yn it noardeasten yn Maine, Nij-Ingelân, New York, Nij-Jersey, Marylân, Delaware en Noardlik Firginia. Fierder westlik komt er yn 'e krite fan 'e Grutte Marren foar yn hiel Michigan, Wisconsin en Minnesota en it noarden fan Ohio, Indiana en Illinois, en oanslutend ek yn it easten fan 'e Dakota's en it noarden fan Iowa. Bewesten de Grutte Flakten omfettet it areaal fan 'e Amerikaanske harmeling fierders noch de steaten Washington, Oregon en Idaho hielendal en Utah en Wyoming hast hielendal, mei dêropta it noarden fan Kalifornje, Nevada en Nij-Meksiko en it westen fan Montana.
Uterlike skaaimerken
De Amerikaanske harmeling hat trochinoar in kop-romplingte fan 211/2–29 sm lang, mei in sturtlingte fan 8–12 sm en in gewicht fan 1,4–4,5 kg. Mantsjes binne wat foarser as wyfkes. It liif is rank en langhalich, en leit ticht by de grûn op koarte poatsjes. De pels is simmerdeis op 'e rêch kastanjebrún fan kleur, en op 'e bealch krêmkleurich wyt. Krekt as de gewoane harmeling (Mustela erminea) ferhierret de Amerikaanske harmeling hjerstmis, sadat er foar de winter in folslein wite pels kriget, útsein de sturtpunt, dy't by 't simmer swart is en dat by 't winter ek bliuwt.
Biotoop
Amerikaanske harmelingen komme foar yn alle lânskipstypes, salang't der mar genôch beskûl is. Sadwaande kinne se oantroffen wurde yn 'e bergen, mar ek yn moerasgebieten en op flakten.
Hâlden en dragen
De Amerikaanske harmeling is benammen in nachtdier, hoewol't benammen wyfkes dy't jongen hawwe ek wol oerdeis op 'e lapen binne. Dit bist libbet solitêr en ûnderhâldt in territoarium dat er agressyf ferdigenet tsjin soartgenoaten fan itselde geslacht. De grutte fan it territoarium is ôfhinklik fan 'e terreinsgesteldheid en de foarriedichheid fan proaien, en kin dêrom útinoar rinne fan 4–50 ha. De iennichste tiid fan it jier dat Amerikaanske harmelingen inoar opsykje, is de peartiid, dy't fan maart oant juny falt. De pearing is de iennichste bydrage fan it mantsje oan 'e fuortplanting.
Krekt as oare martereftigen hawwe Amerikaanske harmelingen in ferlinge draachtiid. Dêrby wurdt de ûntwikkeling fan 'e embryo's tsjinkeard oant febrewaris fan it folgjende jier, wannear't it slimste fan 'e winter foarby is. Nei in eigentlike draachtiid fan likernôch 10 wiken smyt it wyfke dan yn april of maaie in nêst fan almeast 4–8 jongen, dy't blyn en dôf te wrâld komme. Wol hawwe se by de berte al in pluzige pels. De jongen wurde mei 5 wiken ôfwûn en kinne mei 12 wiken selsstannich oerlibje. De mantsjes binne nei har earste winter geslachtsryp; de wyfkes binne dat 5 wiken nei de berte al.
Fretten
Krekt as oare martereftigen is de Amerikaanske harmeling in karnivoar. Yn Jeropa fret de harmeling (Mustela erminea) alderhanne proaien, fan lyts wrimelt lykas ynsekten oant wylde kninen, dy't wol fjouwer kear sa grut binne as hysels. Yn Noard-Amearika wurdt de biologyske nys foar it fretten fan proaien ter grutte fan rotten en kninen lykwols al ferfolle troch de langsturtwezeling (Neogale frenata). Dêrom fret de Amerikaanske harmeling lytser guod, benammen mûzen, wrotmûzen, pipermûzen en de jongen fan 'e ûnderskate soarten katoensturtkninen.
Status
De Amerikaanske harmeling is net bedrige, mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. In offisjele IUCN-status foar dit bist ûntbrekt anno 2023 lykwols om't de erkenning as in selsstannige soarte noch sa farsk is.
Undersoarten
Der binne 14 (stân fan saken yn 2023) erkende ûndersoarten fan 'e Amerikaanske harmeling (Mustela richardsonii):
Skries
thumb| Limosa limosa
De skries (Limosa limosa) is in fûgelsoarte út de famylje fan de Snipfûgels.
Greidefûgel
De skries is ien fan de meast bekende greidefûgel. Wol hâldt de skries fan wat sompiger greiden. Op de hjoeddeistige greiden mei in leech wetterpeil fielt er him net thús. De skries is dêrom de lêste tiid yn tal hurd efterútbuorke. De skriezen sykje harren iten mei harren lange snaffel yn 'e grûn, it leafst yn ûndjip wetter.
Fersprieding
thumb|300px|ferspriedingsgebiet, simmer (giel), winter (blau), it jier rûn (grien) It briedgebiet fan de Skries rint fan Yslân oant it easten fan Sibearje. De oerwinteringsgebieten lizze yn Súd-Jeropa, Afrika en sels Austraalje. Mei de fûgeltrek binne de skriezen ek in protte yn de waadgebieten te sjen.
List fan planetoïden 17601-17700
Dit is in list fan planetoïden 17601-17700.
Skries
Fuortplanting
Yn protte nêsten wurde troch seefûgels of krieën leechrôve. De skriezen meie dan ek graach yn 'e buert fan ljippen en tsjirken briede sadat de nêsten mei syn allen ferdigene wurde kinne.
Reidhintsje
It reidhintsje (Gallinula chloropus) is in 30-35 sm grutte wetterfûgel. Hy hielendal swart, útsein de wite ûnderein fan de sturt. It reidhintsje hat wat wei fan de markol, mar yn stee fan it wyt fan de markol hat it Reidhintsje in reade foarholle, en in reade snaffel mei in giele punt. It Reidhintsje is ek in wat behindiger fûgel as de Markol en om't it gjin swimfluezen hat kin it him ek wat better rêde op de wâl. Lykas de markol yt it Reidhintsje wetterplanten en wetterynsekten.
Fuortplanting
It reidhintsje bout in nêst fan reid, meast op it wetter mar bytiden hat er ek wol in nêst op de wâl ûnder in strûk fuort by it wetter. De beide âlden briede sa'n 20 dagen op de 7-10 aaien. Meastentiids briede se twa kear yn it jier. De jongen fan it earste nêst bliuwe noch by de âlden wylst dy mei har twadde nêst dwaande binne.
Koen
"Koen" is in Nederlânske foarnamme fan Germaansk komôf. It is in ferkoarting fan nammen dy't mei koen begûnen, lykas Koenraad. De nammestam is mooglik fuortkaam út itselde wurd as "kinne", mei in betsjutting fan 'earne goed yn wêze'. In lettere betsjutting is spesyfyk dy fan 'goed in it gefjocht', en dêrtroch dy fan manmoedigens.
Dirk Jan Jacob Hellema
Dirk Jan Jacob Hellema (Bûtenpost, 11 july 1872 - Apeldoorn, 11 maaie 1947) wie in Nederlânsk boargemaster.
Hellema wie in soan fan Willem Hellema, boargemaster fan Achtkarspelen en notaris, en Voske Kuipers (1833-1873). Hy troude mei Willemina Johanna Römer (1875-1936).
Hellema waard 1901 beneamd as boargemaster fan de gemeente Gruttegast. Yn 1909 folge syn beneaming yn Saandyk. Hy waard per 1 febrewaris 1935 op eigen fersyk ûntslein en by dy gelegenheid beneamdd ta ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
List fan planetoïden 17701-17800
Dit is in list fan planetoïden 17701-17800.
Beamslieper
De beamslieper of bosksliepmûs (Latynske namme: Dryomys nitedula) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e sliepmûzen (Gliridae) en it skaai fan 'e beamsliepers (Dryomys), dat benammen foarkomt yn East-Jeropa en Sintraal-Aazje. Dizze soarte waard foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 1778, troch de Dútske soölooch Peter Simon Pallas. De beamslieper is in útsprutsen boskbewenner, dy't yn iepen lânskipstypen net oerlibje kin. Hy is it naust besibbe oan 'e oare beide soarten fan it skaai beamsliepers, mar liket kwa tekening tige op 'e ikelmûs (Eliomys quercinus), al is dy in slach grutter.
List fan planetoïden 57001-57100
Dit is in list fan planetoïden 57001-57100.
Beamslieper
Fersprieding
It ferspriedingsgebiet fan 'e beamslieper beslacht it grutste part fan East-Jeropa en de Balkan, dêr't er foarkomt fan it Baltikum oant de kust fan 'e Adriatyske See. De eastgrins fan syn areaal falt gear mei de rivier de Wolga en it Oeralberchtme, yn eastlik Jeropeesk Ruslân. Yn it súdeasten heart ek Transkaukaazje ta syn ferspriedingsgebiet. It meast westlike diel fan it areaal leit yn eastlik Switserlân, wylst er yn Eastenryk foarkomt oant justjes besuden de Donau. Der libbet in isolearre populaasje yn it Boheemske Wâld, oan 'e Tsjechysk-Dútske grins. Fierders besteane der ek isolearre populaasjes yn ferskate dielen fan Sintraal- en West-Aazje, wêrûnder parten fan Afganistan en de Sineeske autonome regio Sinkiang-Oeigoerje, de Tjensjan-bergen fan Tadzjikistan, Kirgyzje en Kazachstan, sintraal Iraan en in part fan Israel. De grutste populaasjetichtheid komt foar yn 'e wâlden fan Moldaavje, de Kaukasus en Sintraal-Aazje.
Uterlike skaaimerken
De beamslieper hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-11 sm, mei in sturtlingte fan 7-10 sm en in gewicht fan 17-40 g (flak foar de wintersliep útrinnend nei 50 g). De pels fariëarret op 'e rêch fan griisbrún yn it westen fan it areaal oant rodzich brún mear nei it easten ta. Op 'e fangen is de kleur wat ljochter, en de bealch en poaten binne witich oant krêmkleurich. Tusken it brune en wite diel fan 'e pels bestiet in skerpe demarkaasjeline. De kop is boppe-op brún, mei in stikjes wyt tusken de eagen yn en op 'e wangen, it kin en de kiel. Fan 'e snút rint in bân fan swart hier oer de eagen en de frij lytse earen hinne nei de nekke ta, wat dit bist in maskere oansjen jout.
De sturt is grizich, mei soms in wyt puntsje oan 'e útein, en is in plomsturt net wanlyk. De beamslieper kin fan 'e ikelmûs (Eliomys quercinus) ûnderskaat wurde troch syn behindiger stal, lytsere earen en trochdat de sturt fan 'e ikelmûs in lyts kwastje oan 'e útein hat, dat fan boppe swart en fan ûnderen wyt is. Boppedat oerlaapje de ferspriedingsgebieten fan dizze beide bisten inoar net of frijwol net, dat yn it wyld kin men se eins net trochinoar helje.
Biotoop
Beamsliepers binne útsprutsen boskbewenners, al libje se dêrbinnen yn in wiid ferskaat oan habitats. Se kinne foarkomme yn sawol leaf-, mingd as nullewâld, al lykje se oer it algemien de foarkar te jaan oan âlde leafbosken mei in rike ûndergroei fan strewelleguod. Yn it westen fan har ferspriedingsgebiet komme se lykwols gauris foar yn spjirrewâlden, en op oare plakken ek wol yn rivierbosken en oan boskrânen mei beidragende beammen en strûken en yn hôven. Ek rotsige terreinen yn berchbosken en op 'e wâldsteppes fan Aazje hearre ta har wengebiet. Yn 'e Alpen komme se foar oant op in hichte fan 2.300 m, mar yn oare berchtmen binne se waarnommen oant op 3.500 m.
Hâlden en dragen
De beamslieper libbet foar it meastepart yn beammen, dêr't er sels nêsten fan twiichjes, blêden en moas oanleit, mar ek wol nêstkasten kreaket of gebrûk makket fan âlde fûgelnêsten of beamholten. Faak kringt er ek ferlitten gebouwen binnen, lykas berchhutten, en sels wol minsklike wenten yn stêden. Eigenboude nêsten binne rûn, mei in trochsneed fan 25-30 sm, en befine har yn 'e regel op sa'n 2 m boppe de grûn.
Beamsliepers binne nachtdieren, dy't it aktyfst binne tusken sinne-ûndergong en ien oere foar de moarnsdage. Soms binne se ek oerdeis yn 't spier. It binne sosjale bisten, dy't it hiele jier troch yn losse groepen libje, útsein yn 'e peartiid, as pearkes fan in mantsje en in wyfke har fan 'e rest ôfsûnderje. Fan oktober oant april (soms oant yn maaie) hâlde se in wintersliep, dy't se trochbringe yn ûndergrûnske hoalen op in djipte fan 30-60 sm.
De peartiid folget koart nei it ûntwekjen út 'e wintersliep, en rint fan maaie oant ein july. Nei in draachtiid fan likernôch 4 wiken smyt it wyfke dan in nêst fan 2-6 jongen, dy't mei in moanne al selsstannich binne, mar yn elts gefal oant yn 'e hjerst yn 'e neite fan har mem omhingjen bliuwe. Beamsliepers hâlde it by ien nêst jongen yn it jier. De libbensferwachting fan beamsliepers bedraacht sa'n 5 (oant maksimaal 6) jier. Natuerlike fijannen binne benammen de wâldûle (Strix aluco) en de oehoe (Bubo bubo), en fierders de beamotter, stienmurd, Jeropeeske wylde kat en oare soarten ûlen.
Fretten
Beamsliepers binne omnivoaren, dy't behalven plantaardich materiaal ek it hiele jier troch dierlik guod frette. Op it menu steane benammentlik fruchten, planteknoppen, sieden, nuten, blêden, ynsekten, larven en sels fûgelpiken. Oan 'e ein fan 'e simmer lizze beamsliepers itensfoarrieden oan foar de winter.
Status
De beamslieper hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen, al is er yn it westlike part fan syn ferspriedingsgebiet seldsum. Yn Tsjechje hat er de status fan in bedrige bistesoarte. Under de regeljouwing fan 'e Konvinsje fan Bern en de Habitats- en Soarterjochtline fan 'e Jeropeeske Uny is de beamslieper in beskerme bistesoarte wêrfan't it foarkommen befoardere wurde moat.
Hongarije
Hongarije (Hongaarsk: Magyarország) is in lân yn Midden-Jeropa. De haadstêd is Boedapest en de presidint fân de republyk is sûnt 2012 János Áder.
Lânskip
thumb|left|It [[Balatonmar.]] It lânskip fan Hongarije wurdt dominearre troch de flakten fan it Karpatenbekken, dat begrinzge wurdt troc de Karpaten en yn it westen troch de Alpen. Yn it noarden by de grins lâns mei Slowakije lizze heuvels en bergen dy't it begjin foarmje fan de Karpaten. De heechste berch fan it lân, de Kékes (1014 meter) leit yn it Mátraberchtme. Fierders nei it easten begjint it Bükkberchtme. Dizze twa berchtmen wurde tegearre it Noard-Hongaarsk middelberchtme neamd.
De Donau en de Tisza binne de grutste rivieren yn Hongarije. Yn it súdeasten fan it lân leit de Hongaarske leechflakte wêrfan de poesta in unyk gebiet is omdat dêr gjin beammen waakse. De Balatonmar mei in oerflak fan 592 km² is de grutste mar yn Hongarije.
Skiednis
Yn it tiidrek 1867 — 1918 wie Hongarije in dûbelmonargy as Eastenryk-Hongarije. Nei it ferlies fan de Earste Wrâldkriich waard Hongarije twa-tredde lytser yn oerflak en rekke in trije-fjirde diel fan syn ynwenners kwyt. Mei help fan Nazi-Dútslân waarden Transylvaanje en Slowakije op 'e nij troch Hongarije beset. Yn 1944 wie it wis dat Nazi-Dútslân de kriich ferlieze soe en Hongarije besocht de diplomatyske relaasje mei de alliearden oan te heljen. Yn datselde jier waard Hongarije troch de Dútsers beset.
Befolking
Yn 2008 hie Hongarije 9.930.915 ynwenners, wêrfan 92 % Hongaarsk. Minderheden binne de Dútsers, Roma, Slowaken en Kroaten.
Gearwurking
Hongarije wie fan 1955 oant 1991 stiftend lid fan it Warsjaupakt. It lân is sûnt 1955 lid fan de Feriene Naasjes, sûnt 1990 fan de Rie fan Jeropa en sûnt 1999 fan de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje. Yn 2004 is Hongarije lid wurden fan de Jeropeeske Uny mar it hat gjin diel oan de monetêre uny.
Ekonomy
BYP per persoan is $19,300 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 5,5% lânbou, 33,3% yndustry en 61,2% tsjinsten.
Militêr
De Hongaarske definsje hat in lânmacht en loftmacht.
Yn 2005 wienen der 2.303.116 Hongaarske mannen fan tusken de 16-49 jier.
Dêrfan wienen 1.780.513 fit foar militêre tsjinst.
Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2005 wienen dat der 63.847.
Militêr budzjet $1,1 miljard (2002).
Persintaazje fan it BYP 1,75 % (2002).
Transport
Hongarije hat (2006):
159.568 km ferhurde dyk.
8.057 km spoardyk.
1.622 km farwetter. 🇪🇺
Reade wikel
De reade wikel of toerfalk (Latynske namme: Falco tinnunculus) is in rôffûgel út it skift fan de falkeftigen (Falconiformes) en de famylje fan de falken (Falconidae). It is yn West- en Midden-Jeropa fierwei de meast algemiene falkesoart. Yn Fryslân komt de fûgel it hiele jier foar, mar yn Skandinaavje en Ruslân allinich simmers. It binne readbrune fûgels mei donkere plakken op de wjukken en in lange sturt. It mantsje is wat lytser, en is ek wer te kennen oan syn blauwe kop. left|thumb|200px|Aai fan Falco tinnunculus
De jacht
De 30-35 sm grutte fûgel is faak te sjen boppe de berms oan de kant fan de dyk. De fûgel hinget dan faak stil yn de loft wylst er om iten siket, it saneamde wikeljen. As er in proai sjocht dûkt er der boppeop. Hy yt meast mûzen en ynsekten, mar ek wol kikkerts en fûgels dy't op de grûn sitte.
Fuortplanting
Lykas de measte falken makket de reade wikel net sels in nêst. Faak brûkt er nêsten fan krieën en eksters. Ek briedt der wol yn tsjerketourren en oare hege gebouwen. It wyfke briedt de 3-6 aaien yn 30 dagen út. De jongen bliuwe noch sa'n 30 dagen op it nêst. Dêrnei bliuwe se ek noch in moanne by de âlden foar se harren sels rêde kinne.
Libéral Bruant
Libéral Bruant (om 1635 - Parys, 22 novimber 1697), wie in Frânsk arsjitekt dy't it meast ferneamd waard fan syn ûntwerp fan it  Hôtel des Invalides yn Parys.
Libéral Bruant, soan fan arsjitekt Sébastien Bruant (1602 - Parys, 31 maaie 1670), wie de meast foaroansteande út in famylje dy't in lange rige arsjitekten fuortbrocht fan de 16e oant de 18e iuw.
Yn 1660 waard Libéral Bruant keazen as arsjitekt dy't Louis XIII syn âld buskrûdfabryk (de Salpêtrière) fannijs opmeitsje mocht; it gebou waard omboud ta in wurkhûs-weeshûs. It is no it Pitié-Salpêtrière Hospital.
Yn 1685 sette de hotel particulier Bruant in mânsk hûs foar himsels yn it Paryske distrikt Marais, rue de la Perle no.1, letter l'Hôtel Libéral Bruant; no húsmannet dêr it Musée de la Serrure).
Yn 1671 waard er ien fan de earste acht leden fan de fan Loadewyk XIV oprjochte Académie royale d'architecture.
List fan planetoïden 17801-17900
Dit is in list fan planetoïden 17801-17900.
List fan planetoïden 57201-57300
Dit is in list fan planetoïden 57201-57300.
List fan planetoïden 57101-57200
Dit is in list fan planetoïden 57101-57200.
List fan planetoïden 18001-18100
Dit is in list fan planetoïden 18001-18100.
List fan planetoïden 57301-57400
Dit is in list fan planetoïden 57301-57400.
Kraj
In kraj (ornaris oerset as "territoarium", "regio" as "krite") is de pleatslike oantsjutting foar bestjoerlike ienheden yn Tsjechje, Slowakije (meartal: kraje) en yn Ruslân (край, kraj, meartal: kraja). It wurd kin yn it Frysk letterlik oerset wurde as "krite", "regio" as "goa". Yn Ruslân wurde kraja ornaris foar "regio" as "provinsje" oantsjut, mar oerset as "territoarium". Ek it wurd oblast ("gebiet") hat dêre likernôch deselde betsjutting.
List fan planetoïden 57401-57500
Dit is in list fan planetoïden 57401-57500.
Kraj
Tsjechje en Slowakije
thumb|Hjoeddeistige krajs en eardere lannen yn Tsjechje thumb|De krajs fan Slowakije thumb|De krajs fan Ruslân Yn Tsjechje en Slowakije is de kraj de boppeste bestjoerslaach ûnder de nasjonale. Hy kin as "krite" as "regio" ornearre wurde. Yn beide lannen wurde se oan nivo 3 fan de NUTS-kategoryen, ornearre foar de regionale statistiken fan de Jeropeeske Uny, taskreaun.
De krajs binne al yn de histoaryske krite-yndieling fan Bohemen werom te finen, dy fan de fjirtjinde iuw oant 1862 bestiene, en yn de achttjinde iuw yn oare parten fan de Habsburchmonargy ynfierd waarden.
Yn 1948 waarden de krajs yn it doetiidske Tsjechoslowakije (13 yn hjoeddeistich Tsjechje, en 6 yn Slowakije) ynfierd nei't de dielsteaten (země) Bohemen, Moraavje-Sileezje en Slowakije opheft waarden. Fan 1960 oant 1990 waard Tsjechoslowakije yn tsien grutte ienheden (7 yn Tsjechje en 3 yn Slowakije), dy't de basis foar de postkoaden waarden. Neffens de terminologyedatabase fan de Jeropeeske Uny (IATE) wurde dy ienheden as regio's oantsjut.
Yn in nije weryndieling waard de Tsjechyske Republyk op 1 jannewaris 2000 ûnderferparte yn 14 selsbestjoerende regio's (Samosprávné kraje). Al yn 1996 waarden der yn Slowakije acht nije regio's ynfierd.
Ruslân
Yn Ruslân binne hjoed-de-dei 9 fan de 83 dielgebieten as kraj (край, kraj; meartal края, kraja) oantsjut. Hja binne, mank mei de oare dielgebieten, de heechste bestjoerslaach ûnde de nasjonale. Dat begryp kin as "regio" as "territoarium" oantsjut wurde. Ynearsten tsjutten se benammen perifeare gebieten oan. Hja binne ornaris grut yn oerflak en tin befolke. De Russyske krajs binne Altaj, Chabarovsk, Kamtsjatka, Krasnodar, Krasnojarsk, Perm, Primorsky, Stavropol en Transbaikal. Krajs en oblasten hawwe likernôch deselde status yn de Federaasjeried.
Yn it Russyske Keizerryk wiene krajs de twadde bestjoerslaach, dy't yn grutte gubernijas (gûverneminten) ûnderferparte waarden. Nei ferskate weryndielings yn de Sovjet-Uny waarden de gubernijas opheft en de krajs waarden ferparte yn lytsere ienheden. Stadichoan waarden oblasten en krajs lykskeakele en waarden de heechste bestjoerlike ienheden nei de Sovjetrepubliken (SSRs), dêr't de Sovjet-Uny sels yn ûnderferparte wie. It iennige ferskil wie dat de autonome oblasten yn krajs omfoarme wurde koene, wylst oblasten dat net koene. De krajs wiene unyk foar de Russyske Sosjalistyske Federative Sovjetrepublyk, de grutste Sovjetrepublyk fan de Sovjet-Uny, en se hiene amper foech. Doe't de Sovjet-Uny yn 1991 útinoar foel, en de Sovjetrepubliken ûnôfhinklike lannen waarden, waarden se de heechste bestjoerslaach ûnder de nasjonale oerheid en krigen se folle mear foech.
List fan planetoïden 57501-57600
Dit is in list fan planetoïden 57501-57600.
List fan planetoïden 17901-18000
Dit is in list fan planetoïden 17901-18000.
List fan planetoïden 57601-57700
Dit is in list fan planetoïden 57601-57700.
List fan planetoïden 18101-18200
Dit is in list fan planetoïden 18101-18200.
Henri Babinski
Henri Joseph Séverin Babinski (Parys, 2 july 1855 - dêre, 20 augustus 1931), ek bekend ûnder de skûlnamme 'Ali-Bab, wie in Frânsk, yngenieur, gastronoom en auteur fan itensiedersboeken.
Bienfiskeftigen
Skaaimerken
De bienfiskeftigen foarmje de grutste groep fan 'e fisken, en se ûnderskiede har fan oare groepen troch it hawwen fan kaken, dy't ûntbrekke by de kaakleaze fisken (Agnatha), en in skelet fan bien, dêr't de kreakbienfisken (Chondrichthyes) net oer beskikke. In oar skaaimerk fan bienfiskeftigen is dat se in swimblaas hawwe kinne, dy't helpt om yn it lichem in neutrale balâns te hâlden tusken sinken en driuwen. By in protte soarten mist sa'n swimblaas lykwols, wylst er him by de longfisken (Dipnomorpha) ûntwikkele hat ta primitive longen. Fierders hawwe bienfiskeftigen in operkulum, dat makket dat se sykhelje kinne sûnder dat se hoege te swimmen (yn tsjinstelling ta in protte kreakbienfisken, lykas haaien, dy't allegeduerigen swimmende bliuwe moatte, om't se oars stikke).
Ferdieling
De bienfiskeftigen kinne opdield wurde yn twa klassen, nammentlik de kwastfinnigen (Sarcopterygii) en de strielfinnigen (Actinopterygii). Ut 'e kwastfinnigen binne de lânwringedieren fuortkommen, en dy klasse omfiemet tsjintwurdich noch mar acht libbene soarten, mei as bekendsten de longfisken (Dipnoi) en de selakanten (Latimeria). Fierwei de grutste subgroep wurdt sadwaande foarme troch de strielfinnigen, dêr't 99,9% fan alle bienfiskeftigen ta heart. Binnen de strielfinnigen foarmje de bearseftigen (Perciformes) de grutste groep, mei 40% fan alle libbene fiskesoarten.
Dokkumer Grutdjip
It Dokkumer Grutdjip as Dokkumer Djip wie eartiids de ferbining fan Dokkum nei iepen see. It wie in smelle see-earm dy't út de Lauwerssee wei oant Dokkum takaam en letter in soarte fan rivierke waard. Foar de oanlis fan de earste diken wie it Dokkumer Djip de ôfwettering fan it sintrale part fan Eastergoa. It Dokkumer Grutdjip is ek de grins fan 'e eardere gemeenten Dongeradiel mei Dantumadiel en Kollumerlân en Nijkrúslân.
Foar de ôfsluting
De diken oan beide siden fan it Dokkumer Djip tsjinnen dêrom ek noch lange tiid as seediken en binne yn it lânskip noch dúdlik oanwêzich. Yn de súdlike dyk, de Wâlddyk, wiene ek noch trije silen foar de ôfwettering fan it lân. Fan west nei east de Driezumer Syl, dêr't de Driezumer Sylried yn it djip útkaam; dan de Aldwâldmersyl, dêr't de Aldswemmer troch yn it djip útkaam; as lêste de Kollumer Syl dêr't de Kollumer Sylryd syn wetter yn it Dokkumer djip spijde.
Yn de omkriten fan de Aldwâldmersyl is by in dyktrochbrek op 22 febrewaris 1651 in grut wiel ûntstien. De dyk is letter bûten it plak fan de trochbrek om lein, en yndyks bleau it wiel, it Mâlegreefsgat, oer.
De ôfsluting
By de ôfsluting wie it plan om troch in ôfslútdyk en in ôfwetteringssyl mei skutslûs oan te lizzen it Dokkumer djip fan de Lauwerssee ôf te sluten. De Ljouwerter arsjitekt Claas Bockes Balck moast de slûs bouwe, de wetterboukundige Willem Loré moast mei de ôfslútdyk rêde.
600px|Dokkumer Djip
Op 2 july 1729 wie de ôfsluting klear. Troch de ôfsluting kaam sa'n 600 bunder bougrûn beskikber. En de trije silen yn de wâlddyk waarden oerstallich. Yn stee fan sa'n 24 kilometer seedyk oan de noard- en súdkant fan it djip wie no sa'n 2 kilometer seedyk oerbleaun. By de nije sylen is it buorskip Dokkumer Nije Silen ûntstien.
Nei de ôfsluting
Yn de 19e iuw binne tal fan bochten yn it djip rjochtlutsen. Dêrtroch is der in rige fan fjouwer eilannen ûntstien, mei it nije kanaal fan it Dokkumer Djip oan de noardkant, en in meänder fan it Alddjip oan de súdkant. It grutste fan de fjouwer is it eastlikste eilân, tsjin Ingwierrum oer. Op dit eilân lizze in pear pleatsen en steane wat hûzen. It eilân is allinnich te berikken fia de brêge by Ingwierrum.
Sûnt de Lauwerssee op 23 maaie 1969 ôfsletten is, is ek yn de ôfslútdyk fan it Dokkumer Djip, neist de âldere silen in nije slús oanlein. It Dokkumer Djip set him no lykwols ek foarby de Dokkumer Nije Silen fuort. Om de Ingwierrumer Polder hinne, draait it Djip nei it noarden, rint tusken dy polder en de Djipster Bosk troch, en komt nei in pear kilometers út yn de Lauwersmar.
List fan planetoïden 18301-18400
Dit is in list fan planetoïden 18301-18400.
Universiteit fan Warwick
De Universiteit fan Warwick is in Britske kampusuniversiteit oan de râne fan de stêd Coventry, West Midlands, yn Grut-Brittanje.
List fan planetoïden 18401-18500
Dit is in list fan planetoïden 18401-18500.
Pikmar
thumb|right|200px|Pikmar mei [[Skûtsje fan Grou]] thumb|200px|right|Pikmar en Grou fanút de loft De Pikmar is in mar oan de eastkant fan Grou, yn de gemeente Ljouwert. Pikmar komt fan it wurd pik, in goede turfsoarte.
Troch de mar rint it Prinses Margrietkanaal dat ferbining jout mei Ljouwert en Snits. Fia de De Tynje is de Pikmar ferbûn mei de Peanster Ie en fierder nei de Sitebuorster Ie. Fia de Neare Burd stie de mar yn ferbining mei de Wide Burd en ek wer fierder nei de Sitebuorster Ie, mar yn de Neare Burd lizze no dûkers. Oan de noardkant fan Grou komme de Grou, de Bosksleat, de Wide Galle, De Geau en de Pikmar byelkoar. Yn de mar lizze it Grutte Eilân en it Lytse Eilân.
De Pikmar is ûntstien as in ferbreding fan in feart fan Grou nei it easten. De mar wurdt fieden troch de Kromme Grou en wettert ôf yn de Wide Ie.
List fan planetoïden 18201-18300
Dit is in list fan planetoïden 18201-18300.
Ikelmûs
De ikelmûs of túnsliepmûs (Latynske namme: Eliomys quercinus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e sliepmûzen (Gliridae) en it skaai fan 'e ikelmûzen (Eliomys), dat foarkomt yn hast hiel súdwestlik Jeropa en dêropta dielen fan East-Jeropa. De ikelmûs is tsjintwurdich in bedrige bistesoarte. Syn neiste sibben binne de Afro-Aziatyske woastynsliepmûs (Eliomys melanurus) en de Magrebsliepmûs (Eliomys munbyanus). Op 'e eilannen yn it Westlik Bekken fan 'e Middellânske See libje ferskate ôfwikende ûndersoarten.
Algemien foarkommen
De ikelmûs komt foar op it hiele Ibearysk Skiereilân en yn hast hiel Frankryk, útsein it de westlikste punt fan Bretanje. Yn Itaalje ûntbrekt er inkeld yn it uterste noardeasten en yn 'e "hakke" fan 'e Lears fan Itaalje. Fierders libbet er yn hiel Switserlân en Lúksemboarch, westlik Eastenryk, súdlik en sintraal Dútslân en hast hiel Belgje, útsein it noarden en westen fan Flaanderen. Yn westlik Tsjechje libbet er yn it Ertsberchtme, tsjin 'e Dútske grins oan.
Bûten dat oaniensletten gebieten komme ikelmûzen ek foar yn isolearre populaasjes op guon eilannen yn 'e Middellânske See, te witten: Korsika, Sardynje, Sisylje, de Liparyske Eilannen (benoarden Sisylje) en de Baleären. Isolearre populaasjes besteane ek yn East-Jeropa, dêr't de ikelmûs yn 'e Dalmatyske kuststripe oan 'e eastkant fan 'e Adriatyske See foarkomt, en fierders yn sintraal Roemeenje en it noarden fan Moldaavje, de Tatra, op 'e grins fan Poalen en Slowakije, ferskate gebieten yn sintraal Ruslân, de noardlike Oekraïne en súdeastlik Wyt-Ruslân, en yn in grut oaniensletten gebiet dat súdlik Finlân, hiel Estlân, noardlik Letlân en dielen fan noardwestlik Ruslân omfiemet.
Foarkommen yn Nederlân
Yn Belgje wreidet de ikelmûs syn ferspriedingsgebiet op guon plakken nei it noarden ta út, en yn Flaanderen binne waarnimmings dien oant op luttele kilometers fan 'e Nederlânske grins yn Siuwsk-Flaanderen, mar oant no ta is er, ynsafier bekend, noch net ta Seelân trochkrongen. Yn Nederlân komt de ikelmûs fan âlds inkeld foar yn dielen fan Súd-Limboarch, dy't oer it algemien gearfalle mei de kalkhâldende ûndergrûn yn it uterste súdwesten. Sûnt 2000 binne der lykwols ek befêstige waarnimmings dien oan 'e Dútske grins yn Midden-Limboarch, en yn 'e Utertske Heuvelrêch, yn 'e provinsje Utert.
Uterlike skaaimerken
De ikelmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 10-17 sm, mei in sturtlingte fan 9-14½ sm en in gewicht fan 50-140 g. De pels is op 'e rêch en de boppekant fan 'e kop brún oant griisbrún. Oer de fangen rint in skerpe demarkaasjeline mei de wite bealch, kiel en poaten. It meast opfallende skaaimerk fan dit bist is syn "masker", in swarte streek dy't him fan 'e snút ôf oer de eagen oant efter de earen rint. Dy earen stekke wol út, mar binne net mâle grut foar in sliepmûs. De eagen binne swart en rûn. De sturt is oan 'e ûnderkant witich, mei in boppekant dy't oan it begjin brún is en einiget yn in swarte punt, hoewol't de uterste hierpunten fan 'e plom wer witich binne.
Hâlden en dragen
De ikelmûs is benammen nachts aktyf, mar it is strikt nommen net in nachtdier, mei't er ek wolris deis foar 't ljocht komt. Ornaris ferlit er lykwols yn 'e jûnsskimer syn nêst, en keart er dêr pas wer werom tsjin 'e moarnsdage. Yn it foar- en neijier komt er tuskentroch ferskate kearen eefkes werom om in knipperke te meitsjen. Nêsten wurde oanlein yn grotten, stiengatten, rotsspjalten, herntsjes yn muorren of nêstkasten, mar meast yn beamholten. Soms bouwe se sèls in bolfoarmich nêst fan moas, hier en fearren. By 't winter kringe se ek wol minsklike wenten en bygebouwen binnen om har sêd te iten oan opsleine fruchten of om der har wintersliep troch te bringen.
Fretten
Ikelmûzen binne omnivoaren, dy't sawol plantaardich as dierlik guod frette. Op har menu steane sieden, fruchten, planteknoppen, beambast, lyts wrimelt, lykas ynsekten, wjirms en slakken, en fierders aaien en fûgelpiken. Undersikers hawwe ferskate kearen waarnommen hoe't ikelmûzen oare lytse kjifdieren, lykas boskmûzen, lytse wrotmûzen en hûsmûzen, fan in mûklaach út oerfoelen en deaden. Ek sliepende sjongfûgels, lykas lysters, binne nachts foar ikelmûzen net feilich. Fruchten wurde al oanfretten as se noch oan 'e beam hingje, in praktyk dy't dit bist net populêr makke hat by túnkers. Ikelmûzen lizze gjin itensfoarrieden oan foar de winter.
Undersoarten
Der binne seis erkende ûndersoarten fan 'e ikelmûs, wêrfan't alle ôfwikende foarmen op eilannen yn 'e Middellânske See foarkomme, dêr't se trouwens tige seldsum binne. It giet hjirby om: De Formenteara-ikelmûs springt der benammen út, troch in dúdlik gruttere lichemsfoarm en in folslein swarte sturt. De populaasjes yn it Midden-Easten, Egypte en Lybje binne koartby erkend as in selsstannige soarte, de Afro-Aziatyske woastynsliepmûs (Eliomys melanurus).
List fan planetoïden 57701-57800
Dit is in list fan planetoïden 57701-57800.
Condoleezza Rice
Condoleezza Rice (ropnamme: Condi; Birmingham (Alabama), 14 novimber 1954), is in Amerikaansk politika, publisiste, politikologe en pianiste fan Afro-Amerikaansk komôf. Hja wurke ferskate jierren yn akademyske funksjes oan 'e prestizjeuze Universiteit fan Stanford, en rekke yn 'e iere jierren njoggentich belutsen by it regear fan presidint George H.W. Bush. Doe't dy syn soan George W. Bush yn 2001 presidint waard, frege er Rice om syn nasjonaal feilichheidsadviseur te wurden. Yn dy hoedanichheid tsjinne se fjouwer jier, oant se ûnder Bush syn twadde termyn as presidint, fan 2005 oant 2009, opskode nei de posysje fan minister fan Bûtenlânske Saken. Rice wie de twadde froulike en de twadde Afro-Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken fan 'e Feriene Steaten. Nei't yn 2009 de Demokraat Barack Obama oan 'e macht kaam, waard Rice wer heechlearaar te Stanford.
Jonkheid en komôf
Rice waard berne yn 1954, yn Birmingham, yn 'e Súdlike steat Alabama, as de dochter fan John Wesley Rice jr., in skoaldekaan en presbyteriaansk predikant, en Angelena Ray, in leararesse muzyk, wis- en natuerkunde en wolsprekkendheid oan 'e middelbere skoalle. Har foarnamme "Condoleezza" is ûntliend oan 'e muzykterm con dolcezza, dat Italjaansk is foar "mei swietens". Rice har foarâlden waarden foar de Amerikaanske Boargeroarloch as slaven út Afrika helle, mar doe't se meiwurke oan 'e tillefyzjesearje Finding Your Roots kaam Rice der troch DNA-ûndersyk efter dat se ôfstammet fan 'e Tikar, in etnyske groep út Kameroen.
Rice groeide op yn 'e wyk Titusville fan Birmingham, yn in tiid dat yn it Amerikaanske Suden de rasseskieding noch fan krêft wie. Doe't se trije jier wie, krige se al lessen yn Frânsk, muzyk, ballet en keunstriden. Op har fyftjinde sette se útein mei pianolessen, mei as doel om in konsertpianiste te wurden. Hoewol't dat úteinlik oars betearde, ûnderhâldt se har feardichheid op 'e piano noch altyd, en treedt se gauris op mei in keamermuzykgroep. Teffens hat se optredens fersoarge mei û.o. de wrâldferneamde sellist Yo-Yo Ma.
Oplieding
Nei't se yn 1967 mei har âlden nei Denver, yn Kolorado, ferfearn wie, folge Rice har middelbere-skoaloplieding oan in roomsk-katolike famkesskoalle, dêr't se yn 1971 har diploma helle. Se sette doe útein mei in stúdzje oan 'e Universiteit fan Denver, dêr't har heit assistint-dekaan wie. Oarspronklik wie it noch altyd har bedoeling om pianiste te wurden, mar doe't se einlings foar 't ferstân krige dat se te min talint hie om harsels dêrmei ûnderhâlde te kinnen, begûn se om te sjen nei in oar haadfak. By in kolleezje ynternasjonale polityk, dat jûn waard troch Josef Korbel (de heit fan Madeleine Albright, dy't it letter krekt as Rice bringe soe ta minister fan Bûtenlânske Saken), rekke Rice fasinearre troch ynternasjonale relaasjes. Fan gefolgen foel har kar foar haadfak op politikology. Dêryn studearre se yn 1974, doe't se noch mar njoggentjin jier wie, ôf mei in bachelorstitel. Yn 1975 behelle se in masterstitel yn politikology oan 'e Universiteit fan Notre Dame te South Bend, yn Indiana. Har doktoraat yn deselde stúdzje behelle se yn 1981 oan 'e Universiteit fan Denver, mei in proefskrift oer kommunistysk Tsjechoslowakije.
Akademyske karriêre
Fan 1981 oant 1987 wie Rice assistint-heechlearaar politikology oan 'e prestizjeuze Universiteit fan Stanford, yn it Kalifornyske Palo Alto. Yn 1987 waard se promovearre ta fol heechlearaar, en dy post hold se oant 1993. Dêrby wie se spesjalisearre op it mêd fan 'e Sovjet-Uny. By in gearkomste oan 'e universiteit loek Rice yn 1985 de oandacht fan Brent Scowcroft, dy't nasjonaal feilichheidsadviseur west hie ûnder presidint Gerald Ford. Doe't hy yn 1989 ûnder George H.W. Bush op 'e nij dy posysje taparte krige, frege er Rice om as Sovjet-ekspêr sitting te nimmen yn 'e Amerikaanske Nasjonale Feilichheidsrie. Neffens sizzen stipe Bush by syn gedoente mei Sovjet-lieder Michaïl Gorbatsjov en de Russyske presidint Boris Jeltsin swier op 'e advizen dy't er fan Rice krige.
Yn 1991 kearde Rice nei Stanford werom, om't se dêr har heechlearaarskip ferlieze soe as se langer as twa jier ôfwêzich wie. Dêr waard se neitiid de beskermelinge fan George Shultz, dy't minister fan Bûtenlânske Saken west hie ûnder Ronald Reagan. Fia Shultz kaam Rice û.m. yn kontakt mei de oaljemaatskippij Chevron, dy't in kontrakt mei Kazachstan ôfslute woe. Rice hie de Kazachske presidint Nursultan Nazarbajev alris met, en mei har help waard de oerienkomst ter wearde fan $10 miljard ôfsletten. Yn 1993 waard Rice oansteld as provoast fan 'e Universiteit fan Stanford, wêrby't se sizzenskip krige oer de hiele finansjele kant fan it universiteitsbestjoer. Dy post behold se oant 1999.
Politike karriêre
Rice hie foar it earst yn 1977 foar it Amerikaansk Ministearje fan Bûtenlânske Saken wurke, as stazjêre ûnder it regear fan 'e Demokratyske presidint Jimmy Carter. Yn 1982 feroare se har politike kar en waard se lid fan 'e Repbulikeinske Partij. Yn 1999, ûnder de presidintskampanje fan George W. Bush, naam se in sabbatical oan 'e universiteit om him te helpen en wurd presidint. Doe't dat slagge, en Bush yn jannewaris 2001 ynhuldige waard, beneamde er har ta syn nasjonaal feilichheidsadviseur.
Doe't George W. Bush by de presidintsferkiezings fan 2004 in twadde termyn wûn, folge Rice begjin 2005 de desyllúzjonearre Colin Powell op as minister fan Bûtenlânske Saken. Hja wie de twadde frou dy't dat amt beklaaide (nei Madeleine Albright) en teffens de twadde Afro-Amerikaan (nei Colin Powell). By har befêstiging troch de Amerikaanske Senaat krige se 85 stimmen foar en 13 stimmen tsjin. Dat wie it grutste tal tsjinstimmen by de befêstiging fan in minister fan Bûtenlânske Saken sûnt 1825. Har tsjinstanners wiene Demokraten dy't Rice en it regear-Bush ferantwurdlik hâlde woene foar harren flaters yn 'e Irakoarloch en de Oarloch tsjin it Terrorisme.
As minister gie Rice lykwols op deselde foet fierder. Se bleau djip behelle yn 'e it Amerikaanske belied oangeande de oarloggen yn Irak en Afganistan, en de striid tsjin it ynternasjonale terrorisme fan islamityske ekstremisten. Dêrnjonken stie se de útwreiding fan 'e demokrasy yn 'e wrâld foar, mei't ûnderdrukking en wanhope neffens har alteast foar in part de oanslaggen fan 9/11 feroarsake hiene. Fierders joech Rice ek lieding oan in yngeande reorganisaasje fan it Amerikaanske Ministearje fan Bûtenlânske Saken en de Amerikaanske diplomatike tsjinst. Se reizge in protte en lei dêrby foar it regear-Bush de grûnslach foar de kontakten oangeande in grut tal diplomatike kwestjes. Se krige lykwols in protte krityk, net yn it lêste plak fan 'e Afro-Amerikaanske mienskip, dy't har foar in part as in ferriedster seach. Fral nei't se de Amerikaanske Boargerrjochtebeweging fan Martin Luther King derby helle om 'e Amerikaanske ynfaazje fan Irak te behimmeljen, koe se by in protte swarte Amerikanen gjin goed mear dwaan. Der waard fan har sein dat se "inkeld by tafal" swart wie. By in fraachpetear yn 2005 sei Rice sels oer soksoarte krityk: "It sit sa: ik bin myn hiele libben al swart. Net ien dy't my hoecht te fertellen hoe't ik swart wêze moat."