cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aastersk
Ferskillen mei it Standertfrysk
Ek de Aasterske stavering wykt frijwat ôf fan it Standertfrysk. Sa komt de letter g oan 'e ein fan wurden foar, dêr't dy yn it Frysk yn wurdeinige posysjes ferfongen wurdt troch de ch; ferlykje berg ("berch") en trog ("troch"). Fierders wurde de stomme r en l net stavere; sa skriuwt it Aastersk east ("earst") en sôt ("sâlt"). Ek wurdt it yn 'e Fryske stavering beholden ûnderskie tusken de â en de ô net werjûn; it Aastersk skriuwt foar beiden ô, lykas yn ôd ("âld") en sôn ("sân"). Oars as yn it Skylgersk, dêr't de â reservearre wurdt foar in a-eftige klank, komt dy letter yn it Aastersk hielendal net foar.
De [ɔ] (o fan "hok") wurdt altyd mei in o skreaun, ek op plakken dêr't it Standertfrysk de a oanhâldt, lykas yn fon ("fan") en bol ("bal"). Ek wurdt de [y:] (lange ú fan "drúf") skreaun as uu, lykas yn huus ("hûs") en sluus ("slûs"), wylst de ú reservearre wurdt foar de [y] (koarte ú fan "tút"), lykas yn bús ("bûse") en gúlje ("gûle"). Boppedat komt de letter û net foar; dy klank wurdt altyd stavere as oe. Op it mêd fan 'e twaklanken skriuwt it Aastersk bgl. yn guon gefallen oaë en oeë, lykas yn woaë ("(ik) woe") en bloeë ("bliuwe"), foar de Fryske [o.ǝ] (oa fan "boat") en [u.ǝ] (oe fan "goed"). Ek wurdt uu skreaun, bgl. yn feguur ("figuer"), foar de Fryske [y.ǝ] (ue fan "flues").
Wol beskikt it Aastersk oer ferskate klanken dy't it Standertfrysk net hat (of dy't yn it Standertfrysk net as aparte klanken ûnderskaat wurde): De boppesteande nasale lûden in [ĩ:], on [õ:] en un [œ͂:] moat it Frysk oarspronklik ek hân hawwe, mar dy foarmen binne dêr ferskoot nei de nasalen "in" (mar útsprutsen as [ẽ:], lykas yn "grins"), "ûn" [ũ:] (lykas yn "bûns"), resp. "eun" [ø̃:] (lykas yn "geunst"). It ûnderskie tusken de ferskillende soarten a-, o-fan-"hok"- en o-fan-"bok"-klanken binne lykwols karakteristyk foar de Fryske Waaddialekten. Fierders hat it Aastersk ek noch in stikmannich twaklanken en trijeklanken dy't it Standerfrysk net ken: De lêste beide trijeklanken binne regionale foarmen fan 'e Standertfryske "eau". Fierders makket it Aastersk ek noch ûnderskie tusken de "au" fan "gau", lykas yn dauw ("dau") en pauw ("pau"), en de "ou" fan "grou", lykas yn grouw ("grou") en blouw ("bleau", doetiid fan "bliuwe"). Yn it Standertfrysk wurdt dat útspraakferskil soms noch wol werjûn yn wurdboeken, mar de measte sprekkers meitsje der gjin ûnderskie mear tusken.
Oarstalige ynfloeden
Behalven de ynfloed fan it Hollânsk-Fryske Midslânske dialekt en letter fan it Standertnederlânsk hat it Aastersk ek oarstalige ynfloeden ûndergien. Sa stie it, benammen yn 'e santjinde en achttjinde iuw, de tiid dat in der op 'e Waadeilannen in protte oan 'e walfiskfeart dien waard, ek ûnder ynfloed fan Skandinavyske talen, lykas it Sweedsk, it Deensk en it Noarsk. Ek de iuwenlange Eastseehannel spile yn dat ramt in grutte rol. Sadwaande kinne ek tsjintwurdich noch yn it Aastersk Noardgermaanske ynfloeden weromfûn wurde. In foarbyld dêrfan is bygelyks it wurd jeure foar "dwaan". Ferlykje gøre (Deensk), göra (Sweedsk) en gjøre (Noarsk), wêrby't yn acht nommen wurde moat dat yn 'e Noardgermaanske talen, it Deensk útsûndere, in g foar in ø [ø] útsprutsen wurdt as in j [j].
Priuwke
Hjirnei in priuwke fan it Aastersk, in fragmint út it foaropwurd fan it Wêdenboek fon et Aasters, troch Cornelis Roggen: "Wae soaë froeger tôcht ha, dot so'n wêdenboek noadig wêze soaë? Jae, noadig, wont derom is et schruouwen, om nog sofolle mogelik fon et dialekt te bewarjen, in ik yn de hoop dot er noe meschien minsen komme sil, di hirfor helpe wol. Schyljelôn is befoarruchtet omdot et eigen dialekten hat, in wi mot prebearje se te behôden, wont as un taal wei is, don is ik et folk-as-folk wei. Hofol minsken bin er net di graag wonnen, dot se so'n dialekt sprekke koenen? Jim kon et merke oan minsken di fon 'e fêste wol komme, ho arig se et fine dot op Schyljelôn nog dialekt spritsen wodt. Wêz don ik sunig op jim taal, brúk him sofolle mogelik, wont ho mear jim him bruke, ho better et is. 't Is krek as mei ôde hos: jo mot yn 'e syl bloeë, oas worre se stiif in kreupel in wachtsje op 'e dead."
Pompstersk
It Pompstersk of Kollumerpompstersk is in Nedersaksysk dialekt, dat sprutsen wurdt yn it doarp De Pomp (of Kollumerpomp), yn de Fryske gemeente Kollumerlân. Neffens in rûzing út 2003 waard it doe noch praat troch likernôch 200 minsken, wêrfan't de measten ta de âlderein hearden. It tal sprekkers nimt dan ek ôf.
It Pompstersk wurdt soms ek wol Kollumerpompstersk neamd, mar it moat net betize wurde mei it Kollumersk, it Stedske dialekt fan it doarp Kollum, noch mei it Kollumerlânsk, de foarm fan Nedersaksysk Westerkertiersk dy't yn Warfstermûne, Muntsjesyl en Boerum sprutsen wurdt.
Karakteristiken
It Pompstersk is in oergongsfoarm tusken it Wâldfrysk, dat yn it westen fan Kollumerlân sprutsen wurdt, en it Kollumerlânsk, dat fan âlds yn 'e trije eastlikste doarpen fan 'e gemeente de fiertaal is. (Dat Kollumerlânsk is in subdialekt fan it Westerkertiersk, in Nedersaksysk dialekt dat ek yn it oangrinzgjende part fan 'e provinsje Grinslân sprutsen wurdt.) It Pompstersk hâldt dus de midden tusken it Frysk en it Nedersaksysk en waard dêrom foarhinne foar in Friso-Saksysk dialekt oanmurken, d.w.s. in Nedersaksyske taalfoarm op in Frysk substraat.
List fan planetoïden 14201-14300
Dit is in list fan planetoïden 14301-14400.
Oarloch
thumb|Weromtocht út Moskou nei de [[Fjildtocht fan Napoleon nei Ruslân.]] thumb|''Parasjute|Paratroepen lanje by [[Operaasje Market Garden (septimber 1944)]] Oarloch of kriich is in wapene striid tusken folken of steaten. As etnyske of religieuze groepen binnen deselde steat mei inoar in wapene striid fiere is sprake fan in boargeroarloch. Men sprekt fan in wrâldoarloch as in mearderheid fan de grutste en sterkste lannen oer de hiele wrâld by de oarloch belutsen is. Oarloggen tusken steaten ûnderling binne tsjintwurdich seldsum.
Undanks alle ynternasjonale wetjouwing, wurde noch alle dagen in soad konflikten mei wapens útfjochte, sûnder dat alle diplomatike middels hielendal brûkt binne. Om de definysje 'oarloch' te omsilen wurdt almeast eufemistysk sprutsen fan 'in wapene konflikt'.
Alexander Graham Bell
thumb|Alexander Graham Bell Alexander Graham Bell ( Edinburch, 3 maart 1847 - Baddeck, 2 augustus 1922) wie in útfiner.
Bell waard 3 maart 1847 berne yn Edinburch yn Skotlân. Yn 1870 ferfear de húshâlding nei Brantford yn Kanada, en yn 1872 kaam er te wurkjen foar de Universiteit fan Boston. Dêr ûntwikkele er in ûntwerp foar de tillefoan, en op 14 febrewaris 1876 frege er dêr in patint op oan. Dat ûntwerp funksjonearre net, mar hy ûntwikkele in systeem dat al funksjonearre. Foar de eksploitaasje fan dat systeem rjochte er yn 1877 de Bell tillefoanmaatskippij op. Dy bestiet noch altyd, no ûnder de namme American Telephone and Telegraph Company (AT&T).
Hoewol't Bell faak neamd wurdt as útfiner fan de tillefoan, hawwe der ferskate persoanen earder west mei dy útfining. Nei alle gedachten is it Antonio Meucci dy't de eare takomt.
Bell wurdt al sjoen as de útfiner fan de metaalfiner. Hy makke dêr yn 1881 in earste ferzje fan om't James Garfield, presidint fan de Feriene Steaten, delsketten wie, mar de dokters de kûgel net fine koenen. Wat Bell fûn wie it metaal fan it bêd ûnder it lichem, dat it wie gjin súkses, mar de metaalfiner funksjonearre al.
Bell is 2 augustus 1922 ferstoarn op syn bûtenpleats Beinn Bhreagh yn Baddeck op Nova Scotia. Nei him is de ienheid foar logaritmyske fermogensferhâldings neamd: de Bel. De bekendere ôflieding dêrfan is de desibel, dB, oftewol 1/10 Bel.
Johan Ferrier
thumb|Johan Henri Eliza Ferrier thumb|Johan Ferrier (1975) Johan Henri Eliza Ferrier (Paramaribo, 12 maaie 1910 – Oegstgeest, 4 jannewaris 2010) wie de earste presidint van de Republyk Suriname.
Biografy
Johan Ferrier gie yn Paramaribo de ULO, de MULO en de Kweekskoalle. Fan 1927 ôf wie er ûnderwizer, yn it earstoan yn it binnenlân fan Suriname en letter yn Paramaribo. Yn 1946 wie er by de oprjochters fan de Nationale Partij Suriname en hy wie lid fan de Steaten fan Suriname fan 2 april 1946 oant 3 maart 1948.
Hy studearre sosjale pedagogyk yn Nederlân oan de Universiteit fan Amsterdam. Hy promovearre yn novimber 1950 ta doktor yn de letteren en de wiisbegearte op it proefskrift De Surinaamse samenleving als sociaal-pedagogische opgave, in bewurking fan syn doktoraalskripsje. In moanne letter gie er mei syn húshâlding werom nei Suriname, dêr't er learaar en direkteur by de kweekskoalle waard; teffens waard er doe direkteur ûnderwiis fan Suriname.
Fan 1955 oant 1958 wie hy de premier fan Suriname, en minister fan Binnenlânske Saken.
Fan 1959 oant 1965 wie Ferrier adviseur by it Nederlânske ministearje fan Underwiis, Keunsten en Wittenskippen. Yn dy funksje spile er in rol fan belang by de festiging fan ESTEC yn Nederlân. Fan 1966 oant 1968 wie hy direkteur-behearder fan de N.V. Billitonmaatskippij yn Suriname.
Gûverneur en presidint
Op 15 maart 1968 waard Ferrier gûverneur fan Suriname. Doe't yn 1969 stakingen it lân lam leinen en Nederlân drige mei yngripen, twong hy premier Pengel om syn amt oer te jaan. Dêrnei ynstallearre Ferrier in interim-kabinet ûnder lieding fan Arthur May. Nei de ferkiezingen yn dat jier waard Jules Sedney minister-presidint fan Suriname. Ferrier bleau gûverneur oant it útroppen fan de ûnôfhinklikens yn 1975, en waard dÊrnei de earste presidint fan de republyk Suriname.
Werom nei Nederlân
De húshâlding Ferrier ferhuze nei Nederlân - dêr't de dochters Cynthia, Joan en Kathleen studearren - en sette har nei wenjen yn Oegstgeest. Yn 1988 gien it pear Ferrier werom nei Suriname, mar fanwege privee-omstannichheden ferfarren sy letter wer nei Nederlân. Dr. Ferrier wenne sûndtiids yn in Oegstgeest. Syn frou Edmé Ferrier-Vas stoar yn 1997.
Yn 2002 ferskynde Het grote Anansiboek, in ferhalebondel oer de spin Anansi op de wize fan Ferrier ferteld.
Ferrier waard yn 1958 Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau, en wie besermhear fan de Surinaamske Stenografenferiening. Hy waard 1999 keazen ta politikus fan de iuw. Op 15 augustus 2004 waard him op it Amsterdamske Kwakoe Festival de Kwakoe Award útrikt.
Ferrier wie widner. Hy hie seis bern út syn earste houlik (oant 1951) mei Eugenie Lionarons: Helen (1931), de ekonoom Derryck Ferrier (1933), Robin (1935), de skriuwster Cynthia McLeod (1936), Stanley (1939) en de skriuwer Leo Ferrier (1940-2006)); twa bern út syn houlik mei Edmé Vas: Joan Ferrier, dy't direkteur is fan E-Quality, en it Twadde Keamerlid Kathleen Ferrier. De lêste is ferneamd nei de Britske sjongster Kathleen Ferrier. Dy Ferriers soene fan fierens famylje wêze, en ôfstamje fan Hugenoaten dy't naei it Karaïbyske gebiet flechte wienen.
Begjin jannewaris 2010 stoar Johan Ferrier yn de âldens fan 99 jier, yn de sliep, yn syn wenplak Oegstgeest.
Skiednis fan It Hearrenfean
thumb|[[Hearresleat]] It Hearrenfean is it âldste feankanaaldoarp fan Nederlân. It plak is yn 1551 ûntstien op it krúspunt fan de Hearresleat en de Skoatterlânske Kompanjonsfeart, dy't beide oanlein binne foar it ferfier fan de turf. Hjir lei ek de Hearewei, de ferbiningswei Swol-Ljouwert. It graven fan dizze twa kanalen barde op inisjatyf fan trije hearen: Pieter van Dekema, Johan van Cuyck en Floris Foeyts. Op 24 july 1551 rjochten se de Skoatterlânske Feankompanjy op mei as doel grutte stikken lân te keapjen om oan feanûntginning te dwaan. Dêr komt de namme It Hearrenfean wei; de hearen fan it fean en de feanwinning. Foar it ferfier fan de ôfgroeven turf lieten de ‘hearen fan it fean’ de Skoatterlânske Kompanjonsfeart grave. It farwetter waard kruse troch de ferbining Swol-Ljouwert. De kombinaasje fan krusing fan wegen en wetterwegen en de faasje dêr't de ‘hearen fan it fean’ aktiviteiten ûntwikkelen foarmje de grûnslach fan it ûntstean fan It Hearrenfean. Op sa’n plak ûntstie faak in konsintraasje van middenstân en hannel, wat foar wenningsykjenden en ûndernimmers wer oanlieding wie ta fêstiging yn de tichtby omjouwing. Sa groeide de delsetting yn de 19e iuw út ta in plak mei in soad patrysjers, deftige boargers en middenstân, ofwol ta it ‘Fryske Haachje’.
Trije gemeenten
thumb|Fan Boarnegea nei Sânwâlden It Hearrenfean lei net allinnich op in krúspunt fan wegen en wetterwegen, mar ek op de grins fan trije gemeenten: Aenjewier, Skoatterlân en Haskerlân, de lettere buorgemeente Skarsterlân. Dizze situaasje stie de ûntwikkeling fan it plak lang yn de wei. Pas op 1 july 1934 soe it ta in weryndieling komme troch gearfoegjen fan dizze gemeenten mei in skyltsje fan Haskerlân ta de nije gemeente It Hearrenfean mei as haadplak It Hearrenfean.
Bebouwing
thumb|Crackstate Crackstate waard yn 1648 as wenhûs boud troch Johannes Sytzes Crack. Neffens alle wierskyn op itselde plak dêr't syn heit yn 1608 al in stins boude; de earste Crackstate. De Oenemastate oan de Lindegrêft is yn 1640 boud. Yn 1637 waard de Skoatterlânske Krústsjerke oan de Hearresleat en de hjoeddeistige Lindegrêft boud. De tsjerke waard fanwege brân yn 1969 sloopt. It Hearrefean bestie lang út in lintbebouwing. Noard-súd wie de totale lingte fiif kilometer, wylst de breedte tusken it spoar en de rykswei net mear as ien kilometer wie. Yn de jierren santich waard begûn mei bouwen fan wenwiken ten westen fan it spoar oant de Engelenfeart, dat de gemeentegrins is. Neidat dit gebiet folboud wie waard yn de 21e iuw begûn mei útwreiding oan de eastside. Earst waard Rykswei 32, dat in fjouwerstrooks snelwei waard, oant 300 meter nei it easten ferlein. Dêrnei begûn de bou fan de nije wenwyk Skoatterwâld. It Hearrefean is no sa'n trije kilometer breed en hat in aairûne foarm. Hjirtroch binne de buertdoarpen Aldskoat, Nijskoat, It Oranjewâld, Nijehaske, De Knipe en Terbant oan it haadplak fêstgroeid. Eastlik fan It Hearrenfean leit it boskrike Parkgebiet It Oranjewâld.
Fryske Wetterliny
Yn it tiidrek 1581-1594 waard troch de Steaten fan Fryslân en steedhâlder Willem Loadewyk om ferskillende skânsen op te smiten. Dy skânsen foarmen mei elkoar de Fryske Wetterliny. De Skoatterskâns is yn 1598 oanlein, by de Skoatterbrêge oer it Tsjonger by Aldskoat, en wie in ûnderdiel fan dy wetterliny. Yn de nacht fan 18 op 19 augustus 1672 dienen troepen fan Bearend fan Galen in oanfal op de Skoatterskâns, dy’t oan trije kear ta ôfslein waard troch de militêren dy’t op It Hearrenfean leinen.
It Fryske Haachje
Sawat de hiele 18e iuw wie der genôch wurk yn it fean en de feanbazen koenen mei de turfhannel noch bêst jild fertsjinje. Om 1800 hie Skoatterlânske Kompanjonsfeart hie syn hjoeddeistige einpunt by Jobbegea helle, yn it gebiet westlik dêrfan wie it fean op rekke. It gebiet om Aenjewier hinne wie doe ek foar in grut part ôfgroeven. Troch in stelsel fan wiken koe it feantsjen noch in skoftlang trochgean, mar stadichwei rekke it fean by de wiken ek op.
Yn de earste helte fan de 19e iuw koe It Hearrenfean him dochs fierder ûntwikkelje troch ûnder oaren de oanwêzigens fan rike boargers en de middenstân, mar ek de dyk fan Ljouwert nei Swol joech It Hearrenfean in ekonomyske ympuls. Mei It Oranjewâld derby en alle begoedige boargers dy't dêr wennen waard It Hearrenfean yn dy tiid ek wol it It Fryske Haachje neamd. Om 1830 hinne siet it ynwennertal krekt noch ûnder de 3.000 minsken. Troch de nije ekonomyske aktiviteiten waard it ferlet fan in goede noard-súd ferbining hieltyd grutter. Yn 1840 liet jonkhear Daniël Engelen út eigen middels, en foar it meastepart troch syn eigendommen, de Engelenfeart grave fan de Feanskieding oan de Tsjonger ta. De Decama, Cuijck en Foeijts Feankompanjy waard yn 1988 troch de provinsje Fryslân oernommen. Ek de Engelenfeart soe letter troch de provinsje oernommen wurde.
Op 't lêst fan de 19e iuw en oan it begjin fan de 20e iuw wie der, foaral op it plattelân, in soad earmoede. De minsken om It Hearrenfean hinne wennen yn spitketen op it lân. Yn it súdeasten fan de provinsje kaam yn dy tiid it sosjalisme op. De sosjalistyske foaroanmannen fan de arbeidersklasse wienen Piter Jelles Troelstra en Ferdinand Domela Nieuwenhuis. Ferdinand Domela Nieuwenhuis waard by de Twadde Keamerferkiezings yn 1888 troch in suksesfolle listferbining fan de SDB en de ARP yn it kiesdristrikt Skoatterlân keazen, en dêrtroch waard Domela Nieuwenhuis it earste sosjalistyske keamerlid.
20e iuw: Weryndieling, Wrâldoarloch en útwreiding
Der wie lykwols ien bestjoerlik probleem foar It Hearrenfean. Troch it plak rûn de grins fan de twa gemeenten; Aenjewier en Skoatterlân. Pas op 1 july 1934 waard út stikken fan dizze twa gemeentes, en in stikje fan de gemeente Haskerlân, de gemeente It Hearrenfean foarme. It Hearrenfean waard it haadplak fan de nije gemeente. Fan 1965 oant 2003 hearde in grut stik fan Aldskoat ûnder de namme It Hearrenfean-Súd by it plak It Hearrenfean. thumb|left|170px|Monumint foar de slachtoffers fan de Twadde Wrâldoarloch Op 10 maaie 1940 foel Dútslân Nederlân binnen yn it ramt fan de Slach om Frankryk. It ferset yn it noarden wie net grut. Twa lynjes waarden gau ferslein, de O-lynje en de Q-lynje, dy’t bedoeld wienen om de noardlike provinsjes te beskermjen. Al nei twa dagen rûnen de Dútsers troch It Hearrenfean en Ljouwert. Yn 1944 waarden ferskate bern fan Amsterdamske fuotbalferienings nei It Hearrenfean ta stjoerd. De bern hienen it yn de hongerwinter gâns better yn Fryslân. Hja krigen mear iten as dat se yn Amsterdam krije soenen en boppedat stie de 'útwiksel' yn it ramt fan fuotbal. Yn de Twadde Wrâldkriich waard Crackstate troch de Dútsers as finzenis brûkt. Crackstate wie in plak dêr't finzenen hiel swier martele waarden. By de befrijing fan It Hearrenfean op 14 april 1945 kamen mear as 60 finzenen frij, de measten wienen slim tamtearre. De Feansters hawwe de finzenis sels op 14 april 1945 iepen makke, mar se wienen der net wis fan oft de Dútsers al of net fuort wienen. Ut it suden wei kamen letter dy dei de Kanadezen. Yn in gefjocht by De Tynje wurdt fersetstrider Sieger van der Laan troch in Dútser deasketten. Itselde lot oerkomt Jan Harm Kruis dy dei by Haskerdiken.
Bengazy
thumb|250px|Satellytbyld fan Bengazy Benghazi (Arabysk: بنغازى Banġāzī, ek: Bangazi, Bengasi of Banghazi) is in stêd yn it noardeasten fan Lybje en de twadde stêd fan it lân nei Tripoly. It is it haadplak fan de gemeente (Shaabiyah) mei deselde namme en de meast wichtige stêd fan it distrikt Syrenaika. Bengazy leit oan de Middellânske See.
Iere skiednis
Al yn de 7e iuw f.Kr. wie dêr in delsetting fan Grykske kolonisten mei de namme Hesperides. In protte archeologyske fynsten, fral diggelguod, tsjûgje dêrfan. Letter kaam dy delsetting ûnder bestjoer fan de Romeinen dy't dêr in grutte joadske koloanje stiften. De stêd waard yn de 5e iuw oerfallen troch de Fandalen; in grut part fan de oarspronklike bebouwing en ynfrastruktuer waard doe ferneatige. Yn de 7e iuw kaam de stêd yn hannen fan Arabieren. Under har bewâld oant healwei de 16e iuw bleau Bengazy in regionaal hannelssintrum.
Ottomaanske en Italjaanse oerhearsking
thumb|left|220px|Troch de Italjanen oanleine boulevard Yn 1550 waard Bengazy nei in lange belegering ynnaam troch Ottomaanske Turken. De stêd hâlde syn havenfunksje en waard in wichtige trochfierhaven, sawol foar frachtferfier oer lân as oer see. Yn 1911 ferovere Itaalje de stêd en waard de haven op 'en nij útdold en útwreide om de grutte klippers en steamboaten betsjinje te kinnen. Yn 1931 waard de Libyske frijheidsstrider Omar Mukhtar yn Bengazy ta de dea feroardiele en yn it tichtteby lizzende kamp Soeloek ophong.
Seksisme
thumb|Yngong fan de National Association Opposed To Woman Suffrage Seksisme of geslachtsdiskriminaasje is it fellen fan in weardeoardiel op grûn fan immens sekse. Dit kin liede ta diskriminaasje wêrby't minsken fûngelyk behannele wurde, bygelyks yn taalgebrûk, op grûn fan harren geslacht/sekse. Seksisme kin liede ta foarmen fan ûnderdrukking. It omkearde is sekseneutraliteit.
Bengazy
Twadde Wrâldkriich
Yn de Twadde Wrâldkriich waard de stêd swier skasearre troch bombardemint. Bengazy wurdt febrewaris 1941 ferovere troch de Britten, mar het Afrikakorps fan Erwin Rommel werovere de stêd er op 3 april fan itselde jier. Op 25 desimber 1941 feroveren de Britten de stêd foar de twadde kear, mar op 29 jannewaris 1942 waarden sy fannijs út de stÊd ferdreaun. Op 18 novimber 1942 slagget it de Britten om de stêd foar altyd te feroverjen.
Nei de Twadde Wrâldoarloch waard Lybje in ûnôfhinklik keninkryk ûnder lieding fan kening Idris I fan Lybje dy't yn Bengazy residearre.
Bombardemint yn 1986
Op 15 april i986 waard Bengazy bombardearre troch fleanmasines fan de Amerikaanske marine ûnder Operaasje El Dorado Canyon, dy't bedoeld wie as ferjilding foar in oanslach op 5 april yn in diskoteek yn Berlyn dêr't in protte Amerikanen wiene. De Libyske lieder Moammar al-Qadhafi waard ferantwurdlik holden foar dy terroristske oanslach.
Opstân 2011
Febrewaris 2011 wie de stêd it toaniel fan fûl ferset tsjin it rezjym fan Moammar al-Qadhafi. De rebûljeplysje fan Lybje, op de hân fan al-Qadhafi, soarge op moandei 21 febrewaris 2011 foar in bluodrige fjildslach mei demonstranten dêr't tsientallen deaden by foelen.
Seksisme
Frouljusdiskriminaasje
De meast foarkommende foarm fan seksisme utert him yn diskriminaasje fan froulju.
De frouljusbeweging bestrydt al sûnt hat ûntstean de beneidieling en diskriminaasje fan froulju. Dit hat effekten hân op nasjonale en ynternasjonale wetjouwing: der bestiet in Ynternasjonaal Ferdrach ta Utbanning fan Frouljusdiskriminaasje, koartwei it FN-Frouljusferdrach. Der is in soad ûndersyk dien nei foarmen fan frouljusdiskriminaasje.
Bengazy
Ferbiningen
De sted is oer lân te berikken oer de grutte dyk fan Kairo-Dakar; it hat in haven oan de Middellânske See en in fleanfjild (Koades: IATA: BEN, ICAO: HLLB).
Seksisme
Manljusdiskriminaasje
Yn westerske lannen is sûnt ûngefear 1980 in trend te bespeuren om ek omtinken te jaan oan de efterstelling fan manlju op bepaalde gebieten, lykas âlderskip. Soms kin sprutsen wurde fan heitediskriminaasje. Der is in dúdlik ferskil yn de posysje fan de seksen yn westerske en net-westerske lannen.
Bengazy
Ferbiningen
Der binne plannen foar in spoar Sirte–Bengasy, as part fan in pan-arabyske west-east-as. Fan 1911 oant 1965 wie Bengasy mei in lokaal smelspoar ferbûn mei de omkriten.
Seksisme
Gender
De stúdzje nei geslachtsrollen en de feroaring fan stereotypen wurdt faak oantsjutten mei de term genderstúdzjes. It Ingelske begryp gender wurdt brûkt om de sosjaal-maatskilike rol en ek de selsbelibbing fan in yndividu te ûnderskieden fan syn biologyske seksualiteit.
Parlemoerflinters
De parlemoerflinters (Argynnini) foarmje in tûke yn de famylje fan de Aureliaflinters (Nymphalidae).
Parlemoerflinters wurde sa neamd omdat se faak op de wjukken parlemoerkleurige plakken hawwe. De rûpen libje faak op de grûn en frette fioeltsjes. Der wurdt oerwintere as aai, as healwaaks rûp en as pop.
Klassifikaasje
Yn de ûnderfamylje fan de Parlemoerflinters sitte ûnder oaren de neikommende skaaien en soarten:
thumb|right|300px|De [[Lytse Parlemoerflinter]]
Bengazy
Ferbiningen
<Gallery> Ofbyld:Old town sight.JPG|De âlde stêd Ofbyld:Benghazi - city centre near a souk.jpg|Merkplein Bengazy Ofbyld:Benghazi University.jpg|Universiteit fan Bengazy Ofbyld:Benghazi coast.jpg|Kustline fan Bengazy
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 2020
Medaljespegel
De top-10 fan lannen dy't medaljes wûn ha by it gymnastyk by de Spullen fan 2020.
Brêge
Foar de Froulju mei gelykense lizzers, foar de manlju mei ûngelikense lizzers.
Zwaag
thumb|right|200px|Herfoarme tsjerke yn Zwaag Zwaag (Lânwestfrysk: Sweach) is in Westfrysk doarp yn de gemeente Hoarn.
Skiednis
Zwaag waard stichte yn de 13e iuw. De tsjerketoer datearret fan om ende by 1500. Oarspronklik bestie de befolking út seelju en ambachtslju. Zwaag wie doe in stêd, mar it ferlear syn stedsrjochten nei langduorjende strideraasjes mei it neistlizzende Hoarn. Fan de 15e iuw ôf wie Zwaag in doarp fan beietelers en melkfeehâlders. Fan 1900 ôf waarden der hieltyd mear kassen boud foar de blommetylt. Yn 1979 waard it in part fan Hoorn, sadat Hoorn útwreidzje koe en it befolkingoerskot fan Amsterdam opfange koe. It grutste part fan de himrik fan Zwaag is no ferstedske en op plakken dêr't gjin huzen steane, binne yndustryterreinen oanlein.
Omgong fan Itaalje 2010
De 93ste edysje fan de Omgong fan Itaalje waard hâlden fan 8 oant en mei 30 maaie 2010.
Startplak en einstreek
De start wie yn Amsterdam, de haadstêd fan Nederlân.
De einstreek lei yn Verona de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme Verona yn de regio Feneto. De stêd leit eastlik fan Milaan, bewesten Feneetsje en westnoardwestlik fan Padûa.
Skulptuer
thumb|"Stein 2000" fan de Dútske byldhouwer Ralf Krämer yn [[Heilbronn (stêd)|Heilbronn, yn Jurakalkstien útfierd]]
In skulptuer is in romtlik byldhouwurk dat foarmjûn is troch materiaal wei te heljen (de subtraktive metoade), yn tsjinstelling mei in plastyk, dat in romtlik keunstwurk is dat modellearre is troch tafoeging út in beweechlike, plastyske massa as klaai of was, of ek jitten (de additive of opbouwende metoade). It gearfoegjen fan besteande materialen wurdt assemblaazje neamd.
Materialen
Skulptueren wurde fanâlds makke út starre materialen as natuerstien en hout, mar fierdere materialen kinne bygelyks wêze gips, keunststof, beton, bakstien of polyuretaanskom (PUR).
Houwen en snijen
De technykfn it foarmjaan yn dizze materialen wurdt tradisjoneel 'houwe' (hakke) neamd, fandêr de term byldhouwer foar in romtlik wurkjend keunstner. Dizze term is úteinlik de algemiene beneaming wurden foar romtlik wurkjend keunstners, ek as hja net op de subtraktive metoade wurkje.
Keunstners dy't materialen as hout, ivoar, bien en sêfte stiensoarten bewurkje (snije mei beitel en guts) wurde fanâlds ek wol byldsnijer neamd. Foar oare subtraktive techniken as skave, raspe en seagje bestiet gjin ôfsûnderlike term om de keunstner mei oan te tsjutten.
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 1952
Soutustadion
It Soutustadion waard boud yn 1940 foar de Olympyske Simmerspullen fan 1940, mar die waarden ôfsein yn ferbân mei de Twadde Wrâldkriich. Yn 1952 mocht Helsinky as noch de Spullen hâlde mar de Töölö Rowing Stadium waard ôfkard foar it roeien yn ferbân mei de seewyn dy't faak ferkeard oer de baan waait, it kanofarren koe hjir wol plak hawwe. It stadion hat in lingte fan 2000 meter en in djipte fan mear as twa meter. Der is ûngefear plak foar 1.000 taskôgers en leit op sa'n kilometer westlik fan it Olympysk Stadion.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it kanofarren medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1952.
Tetingastate
thumb|Sketsplattegrûn fan Walta- of Tetingastate optekene troch Johann Andreas Graff T(h)etingastate of Waltastate wie in labadistekleaster oan de noardkant fan Wiuwert. Labadisten wienen oanhingers fan Jean de Labadie, in protestantske sekte mei kommunistyske trekjes. Yn de heechtijdagen wennen der fjouwerhûndert bruorren en susters. Priveebesit wie taboe en der sieten gjin doaren yn de sliepkeamers. Bern waarden troch de hiele mienskip grutbrocht. Europeeske keunstners en wittenskippers kamen nei Wiuwert, wêrûnder quaker William Penn, stifter fan de Amerikaanske steat Pennsylvania en de Britske filosoof John Locke. De sekte befolke it kleaster tusken 1675 - 1732.
De state wie eigendom fan frou Luts Pieters fan Walta, dy't troud wie mei de skatrike Cornelis van Aerssen, fan 1683 - 1688 gûverneur fan Suriname. Hoe't it kleaster der út sjoen hat waard pas dúdlik yn 1981 doe't yn Neurenberg in kaart út it steatsargyf foar it ljocht kaam. De Dútske kartograaf Johan Andreas Graff wie yn 1586 nei Wiuwert ôfreizge om te besykjen syn frou Sibylla Merian werom te heljen. It mislearre lykwols omdat de ferneamde keunstneresse de leaver by de Labadisten bleau. De bouwurken, singels en tunen en bouwurken waarden troch Graff sekuer optekene. Om it lângoed leinen twa greftegurdlles. Oan de súdkant en westkant stienen der houten stekken omhinne en dêrbûten lange singels mei beammen, dêr't de kroanen fan yn elkoar fergroeid wiene. Binnenyn stie dan it slot, in stins mei in 17e iuwsk skylddak. Rjochts fan dat adelshûs stienen yn L-foarm legere bygebouwen. Njonken it poartegboutsje ien fan de fjouwer skythúskes boppe de grêft. Foar de haadyngong oer wienen in bier- en wynkelder, in hinneskuorre en in loazjemint foar besikers. Op it kompleks stie ek in 'Seiten-mühl-Invention' dat grif in sidemole west hat. Maria Sybilla hie in soad ynteresse foar siderûpen.
De lêste labadist gie fuort yn 1732, koart dêrnei waard de state sloopt. Yn de simmer fan 2010 binne troch archeologen 113 gatten yn de grûn boarre, der kamen doe stikken diggelwurk út de perioade 1400-1800 nei boppen, mar ek bonkemateriaal, houtskoal en glês. Ek blykten der oerbliuwsels fan de fûneminten yn de grûn te sitten. It stee moat al yn de Izertiid bewenne west hawwe.
Bôgesjitten op de Olympyske Simmerspullen 1992
De Olympyske Simmerspullen 1992, ek wol de XXVe Olympiade neamd, waarden yn 1992 hâlden yn Spanje yn de Katalaanske haadstêd Barselona. It bôgesjitten waard hâlden yn it Camp Olímpic de Tir amb Arc.
List fan planetoïden 53201-53300
Dit is in list fan planetoïden 53201-53300.
Frede
right|250px It begryp frede, in tastân fan rêst, wurdt faak yn ien sike neamd mei in tsjindiel, oarloch. It Fryske wurd frede betsjutte yn earder tiden (± 1200) wetlike beskerming tsjin wapengeweld, wêrút dy tsjinstelling noch ris blykt.
Mei in fredesferdrach wurdt de oergong fan oarloch (wapenstilstân) nei frede oanjûn, mei in oarlochsferklearring it omkearde. Fredesferdraggen dy't yn in bepaald plak tekene wurde, krije bytiden as namme Frede fan ... (fol it plak yn, bygelyks 'Versailles'). De wittenskip dy't prosessen bestudearret dy't ta frede liede moatte en dy yn stân hâlde moat, is de irenology (synonym fan polemology). De namme is ôflaat fan it Grykske wurd foar frede: eirene.
Op akademysk nivo wurket (yn Nederlân) de Stichting Fredeswittenskippen oan in rûnte fan learstuollen, wêrby't elke ôfsûnderlike learstoel problemen om konflikt en frede fanút syn eigen ynfalshoeke beljochtet en wêrfan it de bedoeling is dat se mei elkoar mear oanknopingspunten biede om fredeskwestjes op in wittenskiplike wize te benaderjen.
Sûnt 1901 wurdt jierliks de Nobelpriis foar de Frede takend.
Yn bepaalde talen, lykas it Arabysk en Hebriuwsk, is it wenstige elkoar te begroetsjen mei it wurd foar frede, salaam respektyflik sjalom, of in sin dêr't frede tawinske wurdt.
Ynternasjonaal fredessymbool
120px|right In sirkel mei in fertikale streek yn de midden fan wêrút twa skeane streken nei beide siden rinne is in ynternasjonaal symboal foar frede. It waard earst brûkt yn protestdemonstraasjes tsjinatoomwapens en kearnenerzjy.
It symboal waard ûntwurpen yn 1958 troch Gerald Holtom, in Britske ûntwerper en keunstner. Hy die dit yn opdracht fan in kampanje foar kearnûntwapening. It symboal is ôflaat fan de "Semaphore Flag Signalling System". De fertikale streek is "D" foar "Disarmament" en de twa skeane streken nei beide siden binne "N" foar "Nuclear", "U" foar "Unilateral".
Skiermûntseagersk
It Skiermûntseagersk (Skiermûntseagersk: Schiermonnikeigers of Schiermonnikoogs, ek wol Eilanders) is it Fryske dialekt fan it ta de provinsje Fryslân hearrende Waadeilân Skiermûntseach. Dizze fariant fan it Frysk is net nau besibbe oan 'e dialekten fan it fêstelân, en likemin oan 'e oare Fryske eilândialekten, dy't op Skylge sprutsen wurde. It hat tige argayske grammatikale foarmen beholden, lykas in systeem fan grammatikale ferbûging (grammatika)ferbûgings fan eigenskipswurden, en om't it dêrtroch ynteressant is foar taalkundigen, is it ien fan 'e bêst fêstleine dialekten fan Nederlân. Lykwols wurdt it noch mar troch in lyts groepke lju sprutsen, en liket it stadichoan út te stjerren. Yn 2018 begûn in groepke taalhobbyisten op 'e fêste wâl it dialekt mei-inoar te praten.
Frede
Ynternasjonaal fredessymbool
It teken kin ek sjoen wurde as in libbensbeam dy't op 'e kop stiet, ofwol “De wrâld stiet op 'e kop”.
Skiermûntseagersk
Skiednis
Skiermûntseach tanket syn hjoeddeiske namme oan 'e Sistersiënzer mûntsen, dy't fanwegen har grize pijen ek wol "skiere mûntsen" neamd waarden. De Sistersiënzers fan it kleaster Klaarkamp, by Rinsumageast, dat yn 1165 stifte wie, rekkenen yn 'e Midsiuwen nammentlik it eilân, dêr't se in úthôf hiene, ta it besit fan har kleaster. As tsjerklik goed kaam Skiermûntseach sadwaande yn 1580, doe't yn Fryslân de Reformaasje trochfierd waard, ûnder bestjoer fan 'e Steaten fan Fryslân. Dy ferkochten it yn 1640, en sa waard it eilân partikulier besit, dat iuwenlang fan 'e iene eigner op 'e oare oergie. Uteinlik kaam it yn 1893 yn eigendom fan it Dútske aadlik laach fan Bernstorff-Wehningen, mei as gefolch dat it nei de Twadde Wrâldoarloch foar fijanlik besit oanmurken en troch de Nederlânske steat konfiskearre waard. Pas doe waard it eilân in Fryske gemeente.
Hegelânsk
left|thumbnail|De lokaasje fan it Hegelânske dialekt yn it Nedersaksyske taalgebiet. It Hegelânsk, inkeld ek wol Noardgrinslânsk neamd, is in Nedersaksysk dialekt dat sprutsen wurdt yn it Hegelân, it noardlike part fan 'e provinsje Grinslân. It taalgebiet fan it Hegelânsk wurdt begrinzge troch de stêd Grins yn it suden, it Ryddjip yn it súdwesten, de Lauwersmar yn it noardwesten, it Waad yn it noarden, de Iems yn it noardeasten en it Damsterdjip yn it súdeasten. De stêden Delfsyl en Appingedam, dy't oan 'e noardlike kant fan it Damsterdjip lizze, en dêrmei yn it Hegelân, hearre taalkundich by it Aldamtske dialektgebiet.
Skiermûntseagersk
Skiednis
Underwilens hie it Skiermûntseagersk him doe ûntjûn ta in unike foarm fan it Frysk, dy't sterk ôfwykt fan 'e Fryske standerttaal. Soks kin yn it foarste plak weromfierd wurde op it feit dat it eilân iuwenlang sterk isolearre west hat, mear noch as de oare Waadeilannen, dêr't mear oan hannel, fiskerij en walfiskfeart dien waard. Dat der mar selden kontakten mei de bûtenwrâld wiene, late ta it ûntstean fan in besletten mienskip mei op taalkundich mêd sterk behâldende skaaimerken. Dêrby wie it Skiermûntseager dialekt mooglik ek al fan in min ofte mear ôfwikende oarsprong, mei't it eilân krekt op 'e skieding leit fan it Westerlauwersk Fryske en it Easterlauwersk Fryske taalgebiet. Party taalhistoarisy wolle boppedat hawwe it Skiermûntseagersk tebekgiet op 'e Earste Fryske Emigraasjeweach, dy't ek as ferklearring foar it bestean fan 'e ôfwikende eilândialekten fan it Noardfrysk oanfierd wurdt. Nei't de Grinzer Ommelannen oan 'e ein fan 'e fyftjinde iuw ûntfryske rekke wiene, hat it Skiermûntseagersk fierders in ûntsjinsisbere, sij it net bot sterke, ynfloed fan it Nedersaksyske Grinslânsk ûndergien.
Frede
Ynternasjonaal fredessymbool
Hippys brûkten dit teken faak as symboal foar harren stribjen nei in geweldleaze mienskip. It teken wie ek it logo fan de eardere Nederlânske politike partij PSP.
Hegelânsk
It Hegelânsk wurdt tsjintwurdich sprutsen troch likernôch 55.000 minsken en is ien fan 'e fitaalste dialekten fan Grinslân. Lykwols nimt it sprekkerstal stadichoan ôf, mei't in bûtenproporsjoneel grut part fan 'e sprekkers út âlderen bestiet.
Skiermûntseagersk
Status
Hoewol't yn Fryslân sûnt 1980 ûnderwiis fan it Frysk op 'e basisskoallen ferplichte is, hat de gemeente Skiermûntseach dêr frijstelling fan, en follet de skoalle op it eilân de sa frijkommen tiid yn mei lessen "hiemkunde", oer de Skiermûntseager kultuer. Der wurdt lykwols gjin spesifyk ûnderwiis yn it Skiermûntseager dialekt fersoarge.
Taalgebrûk
De wichtichste foarfjochter fan it Skiermûntseagersk wie Douwe Fokkema sr. (1890-1983), dy't him fan 'e midden fan 'e tweintichste iuw ôf o sa foar syn memmetaal ynsette. Sa skreau er yn 1960 de Beknopte Spraakkunst van het Schiermonnikoogs, en ek publisearre er yn 1968 by de Fryske Akademy de earste wurdlist fan it dialekt, de Wezzenlist fan it Schiermonnikoogs. Yn 1979 ferskynde fierders ûnder syn redaksje it Schiermonnikoger Lôzbúek, it earste lêsboek foar skoalbern yn it dialekt. Teffens wie Fokkema aktyf as oersetter, wêrby't er û.m. in grut diel fan it tsjerklik lietboek, it Evangeelje fan Mattéus, it bibelboek Ruth en ferskate oare bibelfragminten nei it Skiermûntseagersk ta oerbrocht. Yn dyselde tiid skreaune ek dichters as Lammert Wiersma, Pita Grilk en Jacob Fenenga yn it eilândialekt.
Frede
Ynternasjonaal fredessymbool
Guon tsjinstanners fan de antikearnwapenbeweging stelden dat it Ban-de-Bom teken ôflaat wie fan it satanteken en runetekens fan de SS.
Skiermûntseagersk
Taalgebrûk
Sûnt de jierren tachtich oant it earste desennia fan 'e 21ste iuw bestie op Skiermûntseach de Taalplúech, in wurkgroep wêrfan't de leden koarte ferhalen en gedichten yn it eilândialekt skreaune. Teffens fersoarge dizze organisaasje kursussen foar oarstaligen om it dialekt ûnder de knibbel te krijen; yn 2001 wiene der sa'n tweintich minsken dy't op dy wize it dialekt learden, wylst der yn 2004 sa'n tritich dielnimmers wiene. Yn De Dorpsbode fan 15 oktober 2009 waard de lêste oprop dien ta dielnamme oan de Taalplúech, mar der wiene gjin nije leden en dermei wie it besteansrjocht fan de Taalplúech yn 2009 effektyf beëinige. It Skiermûntseagersk wurdt ek noch brûkt foar muzyk. Sa hawwe Henriëtte Pieperiet-Van Bon en Greta Hoogvliet in cd útbrocht mei lietsjes yn it dialekt, mei as titel Eilander Liêten, fan de Lytje Pole.
Hegelânsk
It "Bêste" Grinslânsk
It Hegelânsk wurdt oer it algemien sjoen as it meast karakteristike dialekt fan it Grinslânsk, dat dêr yn syn geefste foarm sprutsen wurdt. Dat komt benammentlik trochdat yn it Hegelânsk de as typysk Grinslânsk beskôge twaklanken "ai" en "ou" in hiel protte foarkomme, bygelyks yn "kouk" ("koeke") en "stain" ("stien"). By in enkête út 1991 waard troch de grutte mearderheid fan 'e ûnderfrege lju it Hegelânsk oanwiisd as it "bêste" Grinslânsk.
Frede
Do mei oliiftuke
In kristlik symboal foar frede is de do, al as net mei in oliiftûke yn de snaffel, dy't faak de fredesdo neamd wurdt. It symboal is basearre op it ferhaal fan Noäch yn de Tenach en dêrmei it Alde testamint yn de Bibel, dêr't de do krekt in oliifblêd werombrocht nei de Arke.
Skiermûntseagersk
Sprekkers
It Skiermûntseagersk is it lytste libbene dialekt fan it Westerlauwersk Frysk. Yn 2000 berjochte Omrop Fryslân as ûnderdiel fan in reportaazje dy't oan it dialekt wijd wie, dat der doe noch mar sa'n 50 sprekkers wiene. Els Perdok, de skriuwster fan it Woordenboek Nederlands-Schiermonnikoogs, kaam lykwols yn 2001 noch út op 120 sprekkers. Neffens gegevens út De Bosatlas van Fryslân, fan 2009, soe doe noch 19% fan 'e eilânbefolking Skiermûntseagersk sprutsen hawwe, wat op in befolking fan 951 minsken (selde boarne) útkomt op goed 180 sprekkers. De ferklearring foar it ferskil yn sprekkersoantallen moat faaks socht wurde yn 'e kritearia dy't hantearre wurde foar de tellings.
Hegelânsk
Grammatika
Krekt as yn it Frysk komt yn it Hegelânsk gjin aparte foarm fan it weromwurkjend foarnamwurd (yn it Nederlânsk "zich") foar; dus "hee wast hom" ("hy wasket him") yn stee fan "hij wast zich". Fierders wurdt yn it Hegelânsk it foarnamwurd "hai" sawol foar "hy" as foar "sy" brûkt, eat dat fansels ta betizing liede kin, want wa wasket wa yn "hai wast hom"? Hy himsels of sy him? In oar opfallend grammatikaal ferskynsel fan it Hegelânsk is it falle litten fan lidwurden, lykas yn 'e sin: "Kou ligt ien sloot" ("De ko leit yn 'e sleat").
Frede
Do mei oliiftuke
Sûnt 1967 fiert de RK-Tsjerke op 1 jannewaris de Wrâld Frede Dei, wêryn oproppen wurdt ta frede foar de heule wrâld.
Skiermûntseagersk
Sprekkers
Yn alle gefallen wurdt it Skiermûntseagersk hast útslutend noch sprutsen troch de âlderein op it eilân en sadwaande nimt it sprekkerstal stadichoan ôf. It dialekt balansearret dêrmei op it rântsje fan it útstjerren. Der is op Skiermûntseach noch mar ien gesin, dat fan doarpsomropper Jelle Woudstra, dêr't de bern yn it dialekt grutbrocht wurde.
Rintje Ritsma
Der is mear as ien persoan mei de namme Rintje Ritsma:
Skiermûntseagersk
Sprekkers
Op 11 augustus 2018 ferskynde in artikel yn it Frysk Deiblêd dat omtinken skonk oan Dyami Millarson. Dy hie himsels nei syn jierdei yn 52 dagen tiid it Skiermûntseagersk eigen makke. Foar syn jierdei hied er himsels al yn in moanne tiid it Aastersk fan Skylge leard. Yn 'e mande mei Dyami Millarson setten de Hongkonger Ken Ho en de Italjaan Giovanni Pinto har yn foar it Skiermûntseagersk. Op 24 augustus 2018 ferskynde in artikel yn De Telegraaf oer it earste besyk dat Millarson mei syn freonen brocht hie oan it eilân. Dat histoaryske momint wie, neffens De Telegraaf tige emosjoneel foar de âlderein dy't de taal noch sprekke kin, want dit jout nij perspektyf foar it oerlibjen fan it Skiermûntseagersk. Om't de trije jongeren in ynternasjonaal selskip binne, wurdt de taal no brûkt foar ynternasjonale kommunikaasje, en dêrmei hat it in nije funksje foar de takomst krige. Millarson en syn maten wolle de taal fan Skiermûntseach wer cool meitsje.
Frede
Reinbôge
Yn it joadendom is de reinbôge út itselde ferhaal earder in symboal fan frede.
Skiermûntseagersk
Oarstalige ynfloeden
It Skiermûntseagersk hat troch de iuwen hinne in dúdlike ynfloed ûndergien fan 'e Nedersaksyske dialekten fan Grinslân, benammen fan it Hegelânsk en yn mindere mjitte fan it Westerkertiersk. Soks is bygelyks te merken oan it faak foarkommen yn it Skiermûntseagersk fan 'e typysk Hegelânske klanken "ai" en "au". Ek de Noardgermaanske talen fan Skandinaavje hawwe yn it ferline in beskate ynfloed op it Skiermûntseagersk útoefene. Guon famyljenammen op it eilân wize ek noch op in Deensk komôf.
Grammatika
It Skiermûntseagersk is in frijwat behâldende foarm fan it Frysk, en it iennichste Fryske dialekt dat noch in yngewikkeld systeem fan ferbûgings fan eigenskipswurden bewarre hat (gauris foutyf oantsjut as in namfallesysteem. Om't it dêrmei sterk op it Aldfrysk liket, bestiet der grutte wittenskiplike belangstelling foar dizze taalfariant, en dat hat wer ta gefolch hân dat it Skiermûntseagersk no ien fan 'e bêst dokumintearre dialekten fan hiel Nederlân is.
Frede
V-teken
Sjoch ek: V-teken
Skiermûntseagersk
Einûntstimming
In foarbyld fan 'e behâldende kwaliteiten fan dit eilândialekt is bygelyks dat it Skiermûntseagersk foarhinne stimhawwende bylûden oan 'e ein fan wurden hie, sa't it Frysk dat lang lyn ek hân hawwe moat. Dus wurden as raid ("read") en root ("rôt") hiene net deselde einklank (mei't de d oan 'e ein fan raid net ferwaard ta in t-klank, of, yn taalkundich jargon, om't der gjin einûntstimming plakfûn). Dit ferskynsel is lykwols ek yn it Skiermûntseagersk hast útstoarn en inkeld by de âldste sprekkers komt it tsjintwurdich noch foar.
Frede
V-teken
In tagelyk opstutsen wiisfinger en middelfinger, dy't sa in V foarmje, is in teken dat ek wol ris frede útdrukt. It lêste wurdt troch it hiele Midden-Easten, Noard-Amearika en it Feriene Keninkryk earder as teken fan oerwinning brûkt. Yn dy ferzje stiet de letter 'V' foar Victory.
Skiermûntseagersk
Grammatikale ferbûgings fan eigenskipswurden
It meast opfallende hjoeddeistige ferskil mei it Standertfrysk is it al neamde systeem fan grammatikale ferbûgings. Dat giet sa: Mei oanwizende foarnamwurden wurdt it noch justjes dreger:
Meartalsfoarming
Foar de meartalsfoarming beskikt it Skiermûntseagersk oer trije efterheaksels: -e, -s en -en. De yn it Standertfrysk net foarkommende foarm op -e is reservearre foar froulike haadwurden: beut ("boat") wurdt beute ("boaten"); kat ("kat") wurdt kôte ("katten") en blom ("blom") wurdt blome ("blommen"). Manlike en ûnsidige haadwurden krije meartallen op -s of -en: aimel – aimels ("eamel", m.); hynjer – hynjers ("hynder", û.); bieuwr – bieuwren ("boer", m.); gleis – gleizen ("glês", û.). Dochs is dit systeem net wetterticht, mei't froulike wurden dy't nei minsklike persoanen ferwize, gjin meartal op -e, mar op -s of -en krije: sekretaresse – sekretaresses ("siktaresse"), bieuwrin – bieuwrinnen ("boerinne"). En teffens binne der manlike en ûnsidige útsûnderings dy't yn it meartal in útgong op -e krije, lykas schúen – schúene ("skoech", m.) en swyn – swiine ("baarch", û.).
Ferlytsingsfoarmen
Oars as alle oare Fryske dialekten hat it Skiermûntseagersk gjin ferlytsingsfoarmen, lykas "hûntsje" of "húske". Krekt as it Ingelsk, dat likemin oer sokke foarmen beskikt, wurdt yn it Skiermûntseagersk it eigenskipswurd lytj ("lyts") foar in haadwurd pleatst om in ferlytsend effekt te kreëarjen. In lytj hynjer is dat in "hynderke" en in lytje metreus is in "matroaske". Ek de Lytje Pole, letterlik "it Pôltsje", ien fan 'e meast brûkte oantsjuttings foar it eilân Skiermûntseach yn it eigen dialekt, hat dy foarm. Oarspronklik moatte ek yn it Skiermûntseagersk ferlytsingsefterheaksels foarkommen wêze, mar dy binne meitiid weiwurden. Hoe't sokke foarmen derút sjoen hawwe, wurdt dúdlik troch in beheinde groep haadwurden yn acht te nimmen wêrby't sa'n histoaryske ferlytsingsfoarm ferstienne is, bgl. mutjen ("muoike") en petjen ("pet"). It efterheaksel -tjen is lykwols net mear funksjoneel, dat om by sokke wurden in ferlytsingsfoarm te berikken, sprekt men dochs wer fan in lytje mutjen of in lytj petjen.
Frede
Reinbôgeflagge
De reinbôgeflagge as flagge fan de frede hat syn oarsprong yn Itaalje. Hy waard foar it earst brûkt by in fredesmars yn 1961 en waard populêr troch de kampanje Pace da tutti i balconi ("Frede fan elk balkon ôf") yn 2002, tsjin de oarloch yn Irak. De flagge bestiet út sân kleurde flakken, fan boppen nei ûnderen fiolet, yndigoblau, azuerblau, grien, giel, oranje en read, mei yn de midden yn wite letters it Italjaanske wurd PACE ("frede"). De fredesflagge wurdt no ynternasjonaal sjoen as symboal fan de fredesbeweging.
Halle (Saale)
thumb|left|100px|Wapen fan Halle Halle (d.i. Halle an der Saale) is de grutste stêd fan de Dútske dielsteat Saksen-Anhalt. De stêd leit sa'n 35 kilometer bewesten Leipzig oan de rivier de Saale. Halle is in stedsdistrikt (kreisfreie Stadt). Halle is ek de sit fan de Maarten Luther-Universiteit fan Halle-Wittenberg (stifte yn 1694 as Universiteit fan Halle) en fan trije hegeskoallen.
Ut de skiednis
Lykas oare plakken mei de namme Hall(e) is de stêd ta bloei kaam troch de sâltsiederij. De namme Halle wiist op in iere Keltyske delsetting, omdat 'halen' yn it Welsk en Bretonsk 'sâlt' betsjut. 'Saale' hat ek woartels yn it Alddútsk en tsjut ek op 'sâlt'. De saltwinning moat al yn de Brûnstiid oan de gong west hawwe (2300-600 f.Kr.). De stêd wurdt foar it earst yn 806 neamd. Yn dy tiid, fan Karel de Grutte, wie Halle in sintrum fan de sâltwinning.
Under de DDR wie Halle fan belang fanwege de gemyske yndustry. Sûnt it byelkoar gean fan East- en West-Dútslân leit de stêd har ta op de technologyoriïntearre bedriuwstakke, de multimedia en de itensguodyndustry: de âldste sûkelarjefabryk fan Dútslân is yn Halle festige.
De earste elektryske tramline fan Europa waard 1890 yn Halle iepene en foar it spoar is Halle in wichtich knooppunt.
Wiken fan Halle
Halle bestiet út de neifolgjende wiken: Altstadt, Ammendorf/Beesen, Am Wasserturm/Thaerviertel, Böllberg/Wörmlitz, Büschdorf, Damaschkestraße, Dautzsch, Diemitz, Dieselstraße, Dölau, Dölauer Heide, Freiimfelde/Kanenaer Weg, Frohe Zukunft, Gesundbrunnen, Gewerbegebiet Neustadt, Giebichenstein, Gottfried-Keller-Siedlung, Heide-Nord/Blumenau, Heide-Süd, Industriegebiet Nord, Kanena/Bruckdorf, Kröllwitz, Landrain, Lettin, Lutherplatz/Thüringer Bahnhof, Mötzlich, Nietleben, Nördliche Innenstadt, Nördliche Neustadt, Paulusviertel, Planena, Radewell/Osendorf, Reideburg, Saaleaue, Seeben, Silberhöhe, Südliche Innenstadt, Südliche Neustadt, Südstadt, Tornau, Trotha en Westliche Neustadt.