cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grutte Priis Formule 1 fan Belgje 2014
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Belgje 2014 yn Stavelot op 24 augustus. It wie de tolfde race fan 19 races fan de Formule 1 yn 2014. Hy waard op it Sirkwy fan Spa-Francorchamps hâlden. De race waard hâlden oer 44 omgongen, op it 7 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308 kilometer.
Alliance-Union Universe
De Alliance-Union Universe-searje is in romansearje fan 'e hân fan 'e Amerikaanske skriuwster C.J. Cherryh. It is in science fictionrige dy't spilet yn 'e fiere takomst, as de minskheid him ferspraat hat nei de stjerren. Dêr binne twa grutte bûnsgenoatskippen ûntstien, de sterk yndustrialisearre Uny en de Keapfardersalliânsje, dy't bestiet út fierhinne nomadyske keapfardij-romteskippen, bewenne troch hiele famyljeklans. It konflikt tusken dy beide partijen, mei de Mem Ierde as trêde partij, brûkt Cherryh as eftergrûn foar in grut tal fierders op harsels steande romans en romansearjes. De boeken dy't ta de Alliance-Union Universe-rige hearre, wurde sûnt 1976 útjûn by de New Yorkske útjouwerij DAW Books.
Skiednis fan it hielal fan 'e Alliance-Union Universe-rige
De Alliance-Union Universe-rige fan C.J. Cherryh spilet yn in takomst as de minskheid him ferspraat hat nei de stjerren, troch oare planeten te kolonisearjen en romtestasjons te bouwen yn in baan om sokke planeten en teffens op gaadlike plakken dêr't sokke bewenbere planeten ûntbrekke. De flater dy't oan 'e grûnslach leit fan alle lettere swierrichheden en ellinde is dat de hiele kolonisaasje útfierd wurdt troch in privaat bedriuw, de Sol Corporation, dy't himsels letter omneamt ta Earth Company.
Yn 't earstoan giet de kolonisaasje fan 'e romte stadich. Elts nij romtestasjon wurdt boud fanút it foarrige en is fierder by de Ierde wei pleatst. Sa wurde yn 'e tiid foar de útfining fan it flugger-as-ljochtreizgjen njoggen romtestasjons boud, dy't as kralen oan in snoer by de Ierde wie liede, allegear yn planetestelsels sûnder bewenbere planeten. De stasjonsbewenners en de keapfarders dy't de stasjons befoarriedzje, ûntjouwe troch de jierren hinne elts in aparte kulturele identiteit, mar bliuwe psychologysk en materieel ôfhinklik fan 'e Ierde. De ûntinkbere ôfstannen soargje der lykwols foar dat de oarders en bestjoersopdrachten fan Earth Company hopeleas ferâldere binne as se de stasjons berikke, sadat it koppige besykjen fan it bedriuw om alles yn eigen hân te hâlden hieltyd sinleazer wurdt.
As Pell's Wrâld ûntdutsen wurdt yn it planetestelsel fan Tau Ceti, rekket it fragile ekonomyske en politike systeem, dat ûnderwilens opboud is, út balâns. Op dy planeet kinne minsken ridlik maklik oerlibje, al moatte se der wol gasmaskers en soerstoftanks drage. Fierders libbet de earste yntelliginte soarte fan bûtenierdske wêzens op Pell's Wrâld: de freonlike hisa, foar wa't geweld folslein taboe is. Mar it wichtichste is dat op 'e planeet Ierdske lânbougewaaksen ferboud wurde kinne, mei as gefolch dat de ekonomyske dominânsje fan 'e Ierde gefaarlik ferswakke rekket. Nei de bou fan Pell Station (yn 'e folksmûle Downbelow Station neamd) yn in baan om Pell's Wrâld, wreidzje de kolonisten harren aktiviteiten mei nije krigelens út, fierder de romte yn en by de Ierde wei.
De earste súksesfolle proef mei nije technology dy't flugger-as-ljochtreizgjen mooglik makket, wurdt dien yn it jier 2248. Fan dy trochbraak makket Earth Company gebrûk om te besykjen en nim de sizzenskip oer de romtestasjons en de kolonisten werom. Mei't de burokraten op 'e Ierde net folle begripe fan stasjonsbewenners of keapfarders, rint dat knoffelige besykjen lykwols út op in ramp. Der ûntstiet ûnrêst, benammen ûnder de stasjonsbewenners, dy't liedt ta wapene botsings tusken harren en personiel fan Earth Company. Uteinlik brekt der in iepen opstân út, dêr't it bedriuw op reägearret troch 50 militêre romteskippen bouwe te litten, de saneamde Bedriuwsfloat (Company Fleet). Dy wurdt ûnder it befel pleatst fan admiraal Conrad Mazian, en kriget de opdracht om 'e opstân del te slaan en derfoar te soargjen dat de oarders en opdrachten fan Earth Company tenei op alle romtestasjons nei de letter útfierd wurde.
De sitewaasje rint yn it jier 2300 út op in folsleine oarloch, as de kolonisten de ûnôfhinklikheid fan harren Uny (Union) útroppe, oanfierd troch de bewenners fan it planetestelsel Cyteen, dêr't by Lalande 46650 in noch better bewenbere planeet ûntdutsen is as Pell's Wrâld. Dizze nije Uny sjocht der gjin kwea yn om syn lytse befolking en kriichsmacht fuort te sterkjen troch it fabryksmjittich produsearjen fan genetysk manipulearre en psychologysk kondysjonearre minsklike kloanen, de saneamde 'azi', dy't troch de Ierdlingen en de keapfarders as in grouwel beskôge wurde.
De striid tusken de Bedriuwsfloat en de kriichsmacht fan 'e Uny is fûleindich en ferbiten yn wat de Bedriuwsoarloch (Company War) komt te hjitten. De romtestasjons dy't it tichtst by de Ierde lizze, dêr't men ûntrêstge is oer de azi's en oare as ymmoreel beskôge fernijings yn 'e Uny, bliuwe trou oan 'e Ierde. Ferskaten fan dy stasjons wurde ferneatige troch de kriichsmacht fan 'e Uny. Underwilens komt de Bedriuwsfloat yn 'e knipe troch de sporadyske en ûntarikkende befoarrieding fan 'e Ierde ôf, dêr't Earth Company troch de oanhâldende oarlochssitewaasje yn 'e finansjele swierrichheden rekke is. De Bedriuwsfloat hat dan gjin oare kar as om mei geweld foarrieden, apparatuer en nij personiel te konfiskearjen fan 'e keapfarders, dy't dêrtroch almar mear fan 'e Ierde en de Bedriuwsfloat ferfrjemde reitsje. Mei sokke praktiken kin de Bedriuwsfloat lykwols inkeld de besteande skippen geande hâlde; om't der gjin nije skippen mear stjoerd wurde as fersterkings, wylst de Uny oanhâldend nije skippen bout, kriget de striid stadichoan it karakter fan in útputtingsoarloch.
Psalmen
Oarsprong en skriuwer
It datearjen fan 'e yndividuële psalmen is dreech en gauris sels ûnmooglik bleken. Frijwat lykje ier yn 'e skiednis fan it keninkryk Israel skreaun te wêzen, yn 'e earste helte fan it earste milennium f.Kr. of noch earder, wylst oaren mooglikerwize fan nei de Babyloanyske Ballingskip binne (dy't yn 'e sechsde iuw f.Kr. plakfûn). Hoewol't in grut part fan 'e psalmen taskreaun wurde oan 'e bibelske kening David, is it hoegenamt net wis dat hy ek wier-wier de skriuwer wie. thumb|left|250px|[[David, soan fan Isaï|David dy't de harpe bespilet, in skilderij fan Jan de Bray út 1670.]]
Alliance-Union Universe
Skiednis fan it hielal fan 'e Alliance-Union Universe-rige
Admiraal Mazian wegeret lykwols en akseptearje de frede. Sadwaande fjochtet de Bedriuwsfloat ek nei it fredesferdrach tusken Uny en Ierde troch, no inkeld foar de ambysjes fan Conrad Mazian. De float ûntjout him dan ta in binde piraten, dy't him skuldich makket oan oarlochsmisdieden tsjin boargers fan sawol de Uny as de Keapfardersalliânsje, en ek tsjin 'e bewenners fan 'e neie stasjons dy't noch ûnder tafersjoch fan 'e Ierde steane. As ien fan Mazian syn meast foaroansteande ûnderhearrigen, kaptein-op-see Signy Mallory, ûntdekt dat Mazian plannen hat om 'e Ierde sels te feroverjen, rinne sy en har skip, de Norway, oer nei de Keapfardersalliânsje, en wurde neitiid de kearn fan in eigen float fan dy steat. De rest fan 'e Bedriuwsfloat bliuwt trou oan Mazian, mar troch Mallory har ferrie is dyselde twongen om syn wraam op 'e Ierde foartidich te begjinnen. Mei't de Ierde warskôge is, kin de oanfal ôfslein wurde.
Psalmen
Bysûnderheden
In protte fan 'e psalmen hawwe boppeskriften dy't muzikale referinsjes en oare oanwizings jouwe, en yn guon gefallen sels in beskate meldij oantsjutte, dy't yn earder dagen, nei't men oannimme mei, rûnom bekend west hawwe sille; der is lykwols gjin muzikale notaasje oerlevere. De joadske tradysje dielt de Psalmen op yn fiif ûnderskate dielen, elkmis mei in eigen lofprizing, besteande út Psalm 1-41; Psalm 42-72; Psalm 73-89; Psalm 90-106; en Psalm 107-150.
Alliance-Union Universe
Skiednis fan it hielal fan 'e Alliance-Union Universe-rige
No't ek de Ierde behelle rekke is yn 'e striid tsjin 'e skippen fan 'e eardere Bedriuwsfloat, dy't ûnderwilens bekend kommen binne te stean as de "Mazianni", sjocht de Uny syn kâns skoan om einlings mei Mazian ôf te weven. Alle striidkrêften wurde ynset foar in lêste offinsyf. Om't dêrtroch neat oerbliuwt om 'e Uny te ferdigenjen tsjin 'e Keapfardersalliânsje, kin dy in foardielige frede mei de Uny slute, wêrby't de Uny syn oanspraken op Pell's Wrâld en Pell Station opjout. Fierders wit de Alliânsje it monopoalje op ynterstellêre hannel te krijen, ek binnen de grinzen fan 'e Uny. No't Uny, Alliânsje en Ierde gearwurkje, moatte de Mazianni stadichoan gebiet priisjaan, sa't op 'e eftergrûn yn romans as Rimrunners en Merchanter's Luck oan 'e oarder komt. Yn Tripoint wurdt lykwols dúdlik dat se in oare bewenbere wrâld ûntdutsen en dêr in koloanje fêstige hawwe.
Psalmen
Bysûnderheden
De langste psalm is Psalm 119, dy't bestiet út 176 twaregelige fersen, yn groepkes fan 8 fersen wêrfan't yn it Hebriuwsk elk begjint mei ien fan 'e letters fan it Hebriuwske skrift. De koartste psalm is Psalm 117, dy't mar twa fersen omfettet, oftewol 26 wurden (yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978); mei it boppeskrift ynbegrepen komt it op 32 wurden. Mei't eltse psalm in apart haadstik foarmet, is dit it koartste haadstik fan 'e hiele Bibel. Yn acht nommen dat it foarhinne yn kristlike fermiddens yn Fryslân wenst wie om middeis nei it waarm iten in hiel haadstik út 'e Bibel foar te lêzen, waard yn 'e ûngetiid, as de boeren it razend drok hiene en sadwaande hastich wiene, yn 'e regel Psalm 117 lêzen; dan wie oan 'e religieuze ferplichtings foldien en koe men gau wer oan it wurk. Dêrfandinne dat Psalm 117 yn it Frysk de namme fan 'e Ungetiidspsalm krigen hat.
Alliance-Union Universe
Yntelliginte rassen
De folgjende rassen fan bûtenierdske wêzens komme yn 'e Alliance-Union Universe-rige foar. Yn 'e romans Port Eternity en Voyager in Night komme ferskate oare rassen fan bûtenierdske wêzens foar, wêrfan't lykwols gjin nammen jûn wurde.
Psalmen
Oare psalmen
Njonken de 150 kanonike psalmen binne der ek noch guon oare. Psalm 151, dy't troch de protestantske denominaasjes en de Roomsk-Katolike Tsjerke as apokryf beskôge wurdt, wurdt troch de meast eastersk-otterdokse tsjerken (û.m. Gryksk-Otterdokse Tsjerke, de Russysk-Otterdokse Tsjerke en de Georgysk-Otterdokse Tsjerke) wol as kanonyk erkend, en foarmet yn 'e measte eastersk-otterdokse Bibels dan ek gewoan ûnderdiel fan it boek fan 'e Psalmen. Guon oriïntaalsk-otterdokse tsjerken, wêrûnder de Syrysk-Otterdokse Tsjerke, rekkenje behalven Psalm 151 ek de Psalmen 152-155 ta de kanon. Fierders binne der dan noch de saneamde Psalmen fan Salomo, achttjin psalmen dy't ek fan joadske oarsprong binne en dy't nei gedachten oarspronklik yn it Hebriuwsk skreaun west hawwe moatte, mar dy't inkeld oerlevere binne yn Grykske en Syryske oersettings. Dy psalmen wurde troch gjin inkelde wichtige hjoeddeiske joadske of kristlike groep as kanonyk sjoen.
Alliance-Union Universe
Technologyen
De wichtichste nije technologyen yn 'e Alliance-Union Universe-searje binne:
Romansearje
In grut part fan it oeuvre fan C.J. Cherryh is ûnder te bringen yn 'e Alliance-Union Universe-rige. Hoewol't dy boeken yn 'e regel mar sydlings mei-inoar yn ferbân steane en foar it grutste part los faninoar lêzen wurde kinne, spylje se yn ien en itselde takomstige hielal. Cherryh brûkt de oarlochssitewaasjes tusken Uny en Ierde, Uny en Alliânsje en mei de Mazianni net sasear as ûnderwerp op himsels, mar mear as eftergrûn foar romans dy't eins oer lytsere saken of spesifike ûnderdielen fan 'e oarloch geane. Sa ferhellet Downbelow Station oer de oername troch Unytroepen fan it romtestasjon Pell Station, in besetting dy't de direkte oanlieding foarmet foar de oprjochting fan 'e Keapfardersalliânsje. Merchanter's Luck fertelt it ferhaal fan 'e lytse keapfarder Sandor Kreja, dy't wanhopich besiket om finansjeel de holle boppe wetter te hâlden, en dêrta en út leafde yn tiid fan oarloch idioate risiko's nimt. Forty Thousand in Gehenna (Gehenna is in oare namme foar de hel) beskriuwt de jammerdearlik ferrûne kolonisaasje fan 'e planeet Gehenna troch fjirtichtûzen kolonisten. Finity's End jout in byld fan 'e gong fan saken op 'e grutte keapfardijkippen, troch de eagen fan in jonge dy't syn earste reis makket. En yn Cyteen en Regenesis nimt Cherryh de moraliteit fan 'e kloaningspratiken fan 'e Uny yn omtinken, en teffens de swierrichheden dy't dêrút fuortkomme.
Fierders spylje ek ferskate lytsere romansearjes fan Cherryh tsjin 'e eftergrûn fan it Alliance-Union Universe. Sa kin yn 'e Chanur-searje út 'e kontekst opmakke wurde dat dy boeken yn itselde hielal spylje, mar it ferhaal fynt plak fier fuort yn 'e romte, sjoen fan 'e Ierde ôf de tsjinstelde kant út as dêr't de Uny en de Alliânsje har befine. De haadpersoanen, yn 'e earste fjouwer boeken de keapfarder Pyanfar Chanur en yn it lêste har muoikesizzer Hilfy Chanur, binne hani, leden fan in kateftich ras fan bûtenierdske wêzens. Se libje yn in diel fan 'e romte dêr't in bûn fan sân bûtenierdske rassen in prekêr machtslykwicht tusken de leden fan dat bûn yn stân hâldt. Dy hiele regio fan it hielal wurdt yn ûnstjoer brocht as der op in stuit op in troch alle rassen besocht romtestasjon in minske ferskynt, dy't beskûl siket op Pyanfar Chanur har skip.
In oare romanrige dy't krektsa ferbûn is mei it Alliance-Union Universe is de Foreigner-searje, dy't him ûntjûn hat ta ien fan Cherryh har populêrste rigen. Dêrby is in romteskip mei Ierdske kolonisten troch in ûnferklearber ynsidint by it flugger-as-ljochtreizgjen fan koerts rekke en yn in ûnbekend diel fan it hielal bedarre. De kolonisten sette har dêr fanneeds nei wenjen op in planeet dêr't ek al in wrâldseigen ras fan yntelliginte wêzens libbet. De Foreigner-boeken spylje in pear hûndert jier nei dy foarfallen, en geane oer de paidhi (in funksje dy't de midden hâldt tusken tolk en ambassadeur) Bren Cameron, de iennichste fan 'e minsken op 'e planeet dy't mei de atevi (de oarspronklike bewenners fan 'e planeet) omgean mei, om't misbegryp earder ta in skriklike oarloch laat hat. Fierders omfiemet de Alliance-Union Universe-searje ek de fjouwer fantasyromans fan 'e Morgaine-syklus, de Faded Sun-trilogy en de iene roman en sân ferhalebondels mei wurk fan oare auteurs ûnder redaksje fan Cherryh dy't de Merovingen Nights-searje foarmje.
Psalmen
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan 'e Psalmen giet werom op in Aldfrysk hânskrift út 'e tolfde iuw, dêr't yn it Frysk glossen oanbrocht wiene by de fierders Latynsktalige tekst. Yn 'e santjinde iuw makke Gysbert Japiks in fyftichtal Frysktalige psalmeberimings. Yn 1856 ferskynde yn it blêd Iduna in nijmakke Aldfryske oersetting fan Psalm 2 ûnder de titel The Òthera Psalm (Prôve fon aldfrîske boekstoyinge). Psalm 139 en in stikmannich fragminten út Psalmen 19, 90 en 126 waarden oerset troch Gerben Colmjon en yn 1863 útjûn as taheakke by dy syn Beknopte Friesche Spraakkunst. Gerben Postma fertaalde yn 1906 Psalmen 1, 3, 4, 6, 12, 18-20 en 22-25, wêrfan't de printkladde yn besit is fan Tresoar. Yn 1913, resp. 1914 kamen Psalm 98 en Psalm 25 út yn it tydskrift Yn ús eigen tael, yn in oersetting fan Gerben Postma en Pieter de Clercq, wylst dyselde beide mannen yn 1911 harren fertaling fan Psalm 15 en 23 al apart útjûn hiene. Dû. Geart Aeilco Wumkes joech yn 1919 yn syn Ut 'e Heilige Dobbe û.m. oersettingsfragminten fan eigen hân fan Psalmen 77, 107 en 137 út.
De earste folsleine oersetting fan 'e Psalmen yn it Frysk, ek fan Wumkes, ferskynde yn 1937 yn in aparte útjefte ûnder de titel It Boek fen de Psalmen. Nei't Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma mei de útjefte fan harren Alde Testamint yn 1943 de earste folsleine bibeloersetting foltôgen, makke It Boek fen de Psalmen dêr ûnderdiel fan út. Mar om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting, mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel. Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan 'e Psalmen waard dêrby dien troch dû. R. Bijl, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch Ulbe van Houten.
Tsjûge (rjocht)
In tsjûge, of mei in (yn it Frysk ynboargere rekke) hollanisme in getuge, is immen dy't relevante kennis hat, of tinkt te hawwen, of troch oaren ûndersteld wurdt te hawwen, oangeande in barren dat op 't aljemint komt yn in ûndersyk nei in misdriuw en/of yn in rjochtsaak. Sokken wurde befrege troch de plysje (of in oare ûndersykjende ynstânsje) en tsjûgje (of getuge) yn it bywêzen fan 'e rjochter (en yn lannen mei sjueryrjochtspraak ek yn it bywêzen fan 'e sjuery), wylst se ûnder de eed steane. Wat se yn sa'n sitewaasje fertelle, hjit in tsjûgenis (of getugenis). As se lige wylst se ûnder de eed steane, dogge se meineed, wat in misdriuw is dat bestraft wurde kin mei finzenisstraf. Yn Nederlân komt it, benammen yn it strafrjocht, faak foar dat in tsjûgenis skriftlik ôflein wurdt.
Tsjûgjen yn in plysje-ûndersyk
As de plysje (of in oare ûndersykjende ynstânsje, lykas de maresjesee) in fertochte oanholden hat, wurdt der in ûndersyk ynsteld nei de fraach oft dy persoan yndie dejinge is dy't de strafbere feiten begien hat dêr't hy of sy fan fertocht wurdt. Soks bart yn 'e regel sa fluch mooglik nei de datum dêr't de stafbere feiten op plakfûn hawwe. De plysje besiket dêrby û.m. troch it opnimmen fan ferklearrings fan tsjûgen en de fertochte(n) sels de wierheid omtrint de strafbere feiten boppe wetter te krijen.
As de plysje it proses-ferbaal, dat û.o. de opnommen tsjûgeferklearrings befettet, ynleveret by de ofsier fan justysje, kriget ek de abbekaat fan 'e fertochte dêr in kopy fan. It is oan 'e ofsier fan justysje om te beslissen oft der genôch bewiismateriaal foarhâns is om 'e fertochte(n) te ferfolgjen. As er beslút om dat yndie te dwaan, kin er begjinne mei de opbou fan it saneamde strafdossier. Dêryn wurde behalven de prosessen-ferbaal fan 'e plysje ek it eventuële strafblêd fan 'e fertochte en alle oare op 'e saak betrekking hawwende stikken gearfandele. De ofsier fan justysje is de behearder fan dat dossier. De fertochte en dy syn folmacht (abbekaat) hawwe it wetlik rjocht op ynsjoch fan yn prinsipe it hiele strafdossier.
Tsjûgjen by de rjochter-kommissaris
Soms komt it foar dat twa tsjûgen inoar tsjinsprekkende ferklearrings ôflizze. Ek is it mooglik dat de plysje de tsjûge(n) earne fragen oer stelt, wylst letter bliken docht dat oer in oar ûnderwerp better of fierder trochfrege wurde moatten hie. Soms binne der ek tsjûgen fan in strafber feit, dy't troch de plysje hielendal net frege binne om in ferklearring ôf te lizzen. Soks kin komme om't sa'n tsjûge by de plysje net bekend is of troch in flater fan 'e plysje (bygelyks om't de wurkoerdracht net goed regele is of om't him by de behanneljende plysjes it ferskynsel tunnelfisy foardocht). Yn al sokke gefallen kinne de ofsier fan justysje en de abbekaat fan 'e fertochte oan 'e rjochter-kommissaris freegje om dy tsjûgen te hearren. As de rjochter-kommissaris dêrmei ynstimt, wurdt de oangeande tsjûge oproppen om yn it ramt fan in gerjochtlik foarûndersyk by de rjochter-kommissaris in ferklearring of oanfoljende ferklearring ôf te lizzen. By dat ferhear krije de ofsier fan justysje en de abbekaat fan 'e fertochte ek de gelegenheid om fragen te stellen. Nei ôfrin fan it ferhear krije sawol de ofsier as de abbekaat in kopy fan 'e troch de tsjûge ôfleine ferklearring.
Tsjûgen foar de rjochter
In ferhear wêrby't in tsjûge troch de rjochter ûnderfrege wurdt, hjit in tsjûgeferhear. Tsjûgen wurde yn it rjochtstelsel fan Nederlân en frijwol alle oare lannen beskôge as wettige bewiismiddels, en se spylje dêrom in wichtige rol yn in rjochtsaak, oft it dêrby no om strafrjocht of om privaatrjocht giet. Mear as ien tsjûge dy't itselde of likernôch itselde seit, kinne de rjochter(s) derfan oertsjûgje dat de fertochte(n) skuldich of ûnskuldich binne. Yn it strafrjocht kin in fertochte, en yn it privaatrjocht kin ien fan beide prosespartijen, ek in tsjûgenis ôflizze (yn it privaatrjocht in partijferklearring neamd), mar sa'n tsjûgenis hat gjin bewiiskrêft as er net op essinsjele punten ûnderstipe wurdt troch oare tsjûgenissen of oar bewiismateriaal.
Oars as yn bygelyks de Feriene Steaten gebrûklik is (sa't de measte minsken witten sille út rjochtbankdrama's op 'e tillefyzje), is it yn Nederlân earder útsûndering as regel dat tsjûgen op 'e sitting fan in rjochtsaak yn persoan heard wurde. Faak kin it ta mei de ferklearrings dy't troch de plysje optekene binne of mei de ferklearrings dy't foarôfgeande oan 'e iepenbiere behanneling op 'e sitting fan in gerjochtlik foarûndersyk foar de rjochter-kommissaris ôflein binne. Dêrnjonken is it lykwols (lykas yn oare lannen) mooglik foar de ofsier fan justysje om tsjûgen dy't al heard binne, nochris foar de sitting op te roppen (te daagjen). Dat docht er op syn eigen inisjatyf of op fersyk fan 'e abbekaat fan 'e fertochte(n), dy't sels gjin wetlik binende dagings útfurdigje kin. Fierders kin de fertochte ek sels (frijwillich meiwurkjende) tsjûgen op 'e sitting bringe om dy hearre te litten. Oer it algemien hat de rjochter yn it Nederlânske rjochtsstelsel de lieding by it ûnderfreegjen fan 'e tsjûge, mar de ofsier fan justysje en de fertochte en dy syn abbekaat hawwe altyd ek it rjocht om fragen te stellen (it saneamde krúsferhear).
Yn in sivile saak is it altyd ien fan 'e prosespartijen dy't de tsjûgen opropt. De rjochter hat dêrta earst yn in tuskenfûnis beslist hokker fan 'e beide partijen of de bewiislêst hat en oangeande hokker feiten. Tsjûgen kinne ek foarôfgeande oan in gerjochtlike proseduere troch de rjochter heard wurde yn it ramt fan in foarriedich tsjûgeferhear. Eltsenien dy't belang hat by in siviel skeel kin de rjochtbank om sa'n foarriedich tsjûgeferhear freegje mei in fersykskrift, dat troch in prokureur by de rjochtbank yntsjinne wurde moat. Sa'n selde fersyk kin ek noch yntsjinne wurde as de rjochtsaak al rint.
Eltsenien dy't oproppen is om as tsjûge ferheard te wurden, is ferplichte om te ferskinen en de stelde fragen te beäntwurdzjen. As in tsjûge wegeret om te tsjûgjen, kin hy of sy mei in daging of foarropping twongen wurde en ferskyn op 'e relevante tiid yn 'e rjochtseal. As de tsjûge op dat plak likegoed noch wegeret om te tsjûgjen, kin hy of sy dêr troch de rjochter ta twongen wurde ûnder bedriging mei finzenisstraf. Inkeld as in tsjûge him of har op it saneamde ûntskuldigingsrjocht (Nederlânsk: verschoningsrecht) beroppe kin, hoecht hy of sy gjin tsjûgenis ôf te lizzen of hoecht hy of sy beskate fragen net te beäntwurdzjen.
Penelope Gilliatt
Penelope Gilliatt (útspr.: [pɛˈnɛlɔpi ˈʤɪliət], likernôch: "pen- nel -lo-py dzjil -ly-ut"; berne as Penelope Ann Douglass Conner; Londen, 25 maart 1932 – dêre, 9 maaie 1993) wie in Ingelsk skriuwster en filmkritika. Yn dy lêste hoedanichheid wurke hja yn 'e 1960-er en 1970-er jierren foar de Britske krante The Observer en it Amerikaanske tydskrift The New Yorker. As auteur skreau Gilliatt romans, koarte ferhalen, non-fiksje en ien senario, wêrfoar't se nominearre waard foar sawol in Oscar as in BAFTA.
Jonkheid en oplieding
Gilliatt waard yn 1932 berne yn 'e Britske haadstêd Londen as Penelope Ann Douglass Conner. Hja wie de dochter fan abbekaat Cyril Conner en dy syn frou Marie Stephanie Douglass. Beide âlden kamen oarspronklik út Newcastle upon Tyne, en hja skieden net lang nei Gilliatt har berte. Hja waard yn in begoedige fermidden yn it Noardingelske Noardumberlân grutbrocht, dêr't har heit fan 1938 oant 1941 regionaal direkteur fan 'e Britske steatsomrop BBC wie. Gilliatt fette dêr in libbenslange leafde op foar it lânskip fan dy krite.
Gilliatt studearre oan Queen's College yn Londen, foar't se mei in stúdzjebeurs de Atlantyske Oseaan oerstiek om oan it Bennington Kolleezje yn 'e Amerikaanske steat Vermont fierder te learen. Yn 1954 troude se mei neurolooch Roger Gilliatt. Hoewol't dat houlik net lang duorre, brûkte se de rest fan har libben syn efternamme.
Karriêre
Gilliatt sette har sjoernalistike karriêre útein by de Britske krante The Observer, dêr't se fan 1961 oant 1967 film- en teäterkritika wie en in grut tal resinsjes fan films en toanielstikken optekene. Hja rekke bekend om har detaillearre beskriuwings. Yn 1967 krige Gilliatt in kollumn yn it Amerikaanske tydskrift The New Yorker. Dêr wie se om bar mei har freondinne Pauline Kael elts jier in healjier haadfilmkritika. De kontrastearjende perspektiven fan 'e beide froulju loeken in protte lêzers foar it tydskrift. De resinsjes fan Gilliatt ferskynden ek yn 'e kranten The Guardian en The Spectator en de tydskriften Harper's Bazaar, Queen, Harper's Queen en Vogue.
De karriêre fan Gilliatt by de The New Yorker einige abrupt yn 1979, doe't bliken die dat se yn in artikel oer de skriuwer Graham Greene in stik oerskreaun hie út in artikel fan Michael Meshaw, dat twa jier earder yn The Nation ferskynd wie. Omreden fan dat plagiaat waard har kontrakt doe beëinige, hoewol't Gilliatt op goede foet bleau mei de redaksje en noch jierrenlang koarte ferhalen yn it tydskrift publisearre. De filmresinsjes fan Gilliatt kamen yn 1973 en 1980 yn bondele foarm út. Gilliat skreau yn dy snuorje ek twa non-fiksjewurken oer films: Jean Renoir: Essays, Conversations, Reviews (1975) en Jacques Tati (1976), oer de Frânske regisseurs Jean Renoir, resp. Jacques Tati. Yn 1990 folge noch in trêde non-fiksjeboek oer it ferskynsel komeedzje.
Fierders skreau Gilliatt ek in fiiftal romans, wêrfan't de earste, One by One, útkaam yn 1965. Mortal Matters, út 1983, wie in histoaryske roman dy't spilet yn Newcastle en Noardumberlân en dy't foar it meastepart giet oer de skiednis fan 'e skipsbou yn dy krite en oer de suffrazjettes. Gilliat har koarte ferhalen, wêrfan't in protte alderearst ferskynden yn The New Yorker, waarden sammele yn acht ferhalebondels, dy't publisearre waarden fan 1968 oant 1990. Gilliatt wie ek de auteur fan ien senario, in akseptearjende behanneling fan homoseksualiteit en biseksualiteit basearre op har debútroman One by One, dy't yn 1971 ferfilme waard as Sunday Bloody Sunday. Foar har senario waard Gilliatt nominearre foar sawol de Oscar as de BAFTA yn 'e kategory bêste adaptearre senario.
Priveelibben
Nei har mislearre houlik mei Roger Gilliatt wertroude Gilliatt yn 1963 mei toanielskriuwer John Osborne, mei wa't se in dochter krige dy't Nolan hiet. It houlik einige yn 1968 yn in skieding, wêrnei't Osborne ûntkende dat it famke syn bern wie. Nei har twadde skieding hie Gilliatt romantyske relaasjes mei de regisseur en filmprodusint Mike Nichols en de filmkritikus en skriuwer Edmund Wilson. Letter ûnderhold se oant har dea jierrenlang in relaasje mei Vincent Canby, in filmkritikus fan The New York Times.
Norman MacLeod
"Norman MacLeod", "Norman Macleod", "Norman McLeod", "Norm MacLeod", "Norm Macleod" of "Norm McLeod" hat yn 'e Wikipedy ferskate betsjuttings:
Joadske mienskip fan De Gordyk
De Joadske mienskip fan De Gordyk wie de mienskip fan Joaden dy't foarhinne yn it Fryske doarp De Gordyk en omkriten wennen.
Skiednis
De earste Joaden ferbleaune, ynsafier bekend, tusken 1755 en 1775 op De Gordyk, mar dy wennen der yn dy tiid nea lang. Nei 1775 fêstigen har lykwols hieltyd mear Joaden yn it doarp en oanbuorjende doarpen lykas Lippenhuzen, Koartsweagen en Terwispel dy't har der wol permanint nei wenjen setten, sadat der in lytse mienskip ûntstie. Yn 'e doarpen gouwen yn 'e achttjinde iuw, oars as yn 'e stêden, nammentlik gjin beheinings foar de Joaden.
Oan it begjin fan 'e njoggentjinde iuw ûntjoech de lytse mienskip him ta in organisearre joadske gemeente. Yn 1804 waard in stik heide yn Koartsweagen oankocht om in eigen begraafplak fan te meitsjen. It tinken is dat de Joaden fan De Gordyk harren ferstoarnen oant dy tiid op it Joadsk Begraafplak fan Noardwâlde begroeven. Yn 1807 waard oan 'e Langewâl op De Gordyk in lytse synagoge set, dêr't yn 1817 in skoalle en in ûnderwizerswente byboud waarden. Datselde jiers krige de Gordykster synagoge de rang fan ringsynagoge, mei ûnderhearrige godshuzen op It Hearrenfean en yn Noardwâlde en Drachten. Yn 1809 bestie de Joadske mienskip op De Gordyk út sa'n 70 minsken.
Geandewei de njoggentjinde iuw wreide de mienskip him fierder út. Der kaam in genoatskip foar talmoedstúdzje en yn 1853 waard der in eigen earmhûs foar Joaden oprjochte. In Joadsk toanielselskip joech yn 1871 ferskate foarstellings. Letter ûntstie der ek in eigen ôfdieling fan 'e Alliance Israelite Universelle. De Joadske mienskip op De Gordyk berikte syn grutste omfang yn 1869, doe't der 186 leden wiene. Fan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw ôf belune it tal Joaden yn Opsterlân earst stadichwei mar letter hieltyd flugger.
Al yn 'e 1930-er jierren waarden der fanwegen it weromrinnend tal leden fan 'e gemeente noch mar selden tsjinsten holden yn 'e Gordykster synagoge. Yn 'e Twadde Wrâldoarloch waarden de Joaden út it doarp fan septimber 1942 ôf deportearre nei de ferneatigingskampen yn Poalen. Dêre oankommen waarden de measten fan harren as ûnderdiel fan 'e Holokaust troch de nazys fermoarde yn 'e gaskeamers. Yn 'e omkriten fan De Gordyk oerlibben wol tsientallen Joadske ûnderdûkers út oare plakken de oarloch. Neitiid waard de Joadske gemeente op De Gordyk yn 1948 opheft en by dy fan Ljouwert foege. De synagoge, dy't al slim yn ferfal rekke wie, waard yn 1953 ôfbrutsen.
Yn 1956 waard yn it hoekpân fan 'e Gordykster Haadstrjitte in tinkstien oanbrocht ta oantins oan 'e ferdwûne Joadske mienskip, mei de folgjende Frysktalige tekst: "Mei't wy dy nea forjitte O Israel Dyn glâns, dyn delgong en dyn wreed fordjer Sjocht as in moanjend tsjûg’nis op ús del dyn ivich, godlik teken: Davids stjer" Yn 2016 waarden foar harren eardere huzen yn it doarp fjirtjin stroffelstiennen lein mei de nammen fan Joaden dy't yn 'e Holokaust omkommen binne.
Dirty Harry (film)
Dirty Harry is in Amerikaanske plysjefilm út 1971 ûnder rezjy fan Don Siegel, mei Clint Eastwood yn 'e titelrol as de bikkelhurde resjersjeur Dirty Harry Callahan. De titel betsjut letterlik "Smoarge Harry". It ferhaal folget Callahan as er in psychopatyske searjemoardner op it spoar komt. Hy is wisberet om 'e befolking fan San Francisco fan it gefaar dat de man ynhâldt te frijwarjen, ek as er dêr sels de wet foar oertrêdzje moat. Hoewol't de film ta frijwat kontroverse late, wiene de filmkritisy oer it algemien goed oer Dirty Harry te sprekken. Yn 'e bioskopen wie de film ek in kommersjeel súkses. Sadwaande waarden der neitiid mear films oer it personaazje fan Dirty Harry makke en ûntstie de úteinlik fiifdielige filmsearje mei deselde namme. Tsjintwurdich wurdt Dirty Harry sjoen as in wiere filmklassiker en it personaazje fan Dirty Harry hat sûnt de 1970-er jierren in ûnbidich grutte ynfloed hân op 'e Westerske filmyndustry. Yn 2012 waard Dirty Harry troch de Amerikaanske Library of Congress útornearre foar preservaasje yn it National Film Registry.
Plot
In mysterieuze moardner brûkt in spesjalisearre slûpskuttersgewear om fan it dak fan in wolkekliuwer yn San Francisco in jonge frou dea te sjitten dy't yn in swimbad op it justjes legere dak fan in deunby hotel oan it swimmen is. It ûndersyk nei it misdriuw wurdt laat troch ynspekteur Harry Callahan fan it San Francisco Police Department, dy't bekend stiet ûnder syn bynamme Dirty Harry ("Smoarge Harry"). Dyselde ûntdekt al rillegau it plak dêr't de moardner syn skot wei lost hat, dêr't er in lege patroanhúl en in bryfke oantreft. Yn 'e tekst fan it bryfke besiket de moardner, dy't himsels identifisearret as 'Scorpio' (de Ingelske oantsjutting foar it stjerrebyld Skorpioen), it stedsbestjoer fan San Francisco ôf te parsjen. Hy easket $100.000, oars sil er eltse dei in oare ynwenner fan 'e stêd deasjitte, te begjinnen mei in roomske preester of in "nikker".
De boargemaster is tige begien mei it lot fan 'e ynwenners fan syn stêd, en soe it jild wol betelje wolle as er mar wist wêr't er it besette moast, want it gemeentebestjoer hat net samar earne $100.000 lizzen. Callahan fynt dat in dwersferkearde ynstelling, om't dan eltse healwizeling itselde besykje sil. Yn oerlis mei Callahan syn direkte oerhearrige, haadynspekteur Al Bressler, en de kommissaris fan 'e plysje beslút de boargemaster om tiid te winnen. De moardner woe dat se him fia in kontaktadvertinsje witte litte soene oft se akkoart giene; de boargemaster lit dêrom op dy wize witte dat der mear tiid nedich is om it jild gear te skraabjen. As Callahan it kantoar fan 'e boargemaster ferlitte wol, warskôget dy him dat se net wer itselde gedoch fan lêsten hawwe wolle, doe't er in fertochte deasketten hat. Soks kin net, dat is belied. Callahan antwurdet dat as er in keardel efter in frommes oansitten sjocht mei as doel om har te ferkrêftsjen, hy de keardel delsjit. Dat is sýn belied. Op 'e fraach fan 'e boargemaster hoe't er wist dat it om in ferkêfter gie, antwurdet er dat de man in hakmês yn 'e iene hân en syn ereksje yn 'e oare hie. Doe't Callahan dat seach, tocht er net dat it om in kollektant foar it Reade Krús gie. Dêr moat de boargemaster him dan wer gelyk oan jaan.
Haatmail
Haatmail of hatemail (fan it Ingelske hate mail) is in foarm fan kommunkaasje per post (itsij fia e-mail, itsij gewoan troch de brievebus), dy't ta doel hat om 'e ûntfanger te kwetsen. Yn tsjinstelling ta in driichbrief omfiemet haatmail almeast gjin eask om it ien of oar te dwaan of te litten. Haatmail is poer bedoeld om 'e ûntfanger op it sear te kommen en befettet dêrta faak ekstreem grouwélich en/of misledigjend taalgebrûk.
It is de skriuwer fan haatmail derom te dwaan om in die fan 'e ûntfanger ôf te karren, him te ûntmoedigjen of te yntimidearjen of om wraak te nimmen. It motyf dêrfoar kin sawol polityk as persoanlik wêze. De ynhâld fan haatmail rint útinoar fan misledigjend op it persoanlike flak, oant rasistysk, homofoob of op oare manearen diskriminearjend foar hiele groepen.
Dirty Harry (film)
Plot
Tusken de middei giet Callahan nei in kafetaria om te iten, as der skean foaroer dy gelegenheid in bank oerfallen wurdt. Callahan lûkt syn reuseftige Smith & Wesson Model 29 .44 Magnum-revolver, it krêftichste pistoal fan 'e wrâld, en sjit twa fan bankberôvers dea en ferwûnet de trêde. As de trêde oerfaller nei syn fjoerwapen rikt, dat deunby him op it trottoir leit, rjochtet Callahan syn revolver op syn holle en seit de ikoanyske wurden "Ik wit watst tinkst: 'Hat er seis kear sketten of net mear as fiif?' No, om dy de wierheid te sizzen, yn alle opwining bin ik sels eins ek de tel kwytrekke. […] [D]o moatst dysels ien fraach stelle: 'Is dit myn geloksdei?' No, wat tinkst, ellindeling?" Nei't de oefaller him oerjûn hat, seit er tsjin Callahan dat er beslist it antwurd op 'e fraach witte moat. Dêrop rjochtet Callahan de revolver wer op syn holle en hellet, ta ûntsteltenis fan 'e oerfaller, de trekker oer; it wapen blykt leech te wêzen.
Callahan is by de bankberôving licht ferwûne rekke troch in kerl hagel út it ôfseage jachtgewear fan ien fan 'e oerfallers dy't er deasketten hat, dat hy moat koart nei it sikehûs om him behannelje te litten. Fuort neitiid giet er lykwols troch mei syn ûndersyk nei de saak-Scorpio. Mei't syn partner Fred Dietrich noch yn it sikehûs leit mei in skotwûne dy't er oprûn hat by it ûndersyk nei in eardere saak, wiist Bressler Callahan in nije tydlike partner ta, de Latino Chico González. Callahan is dêr net bliid mei, om't er González sjocht as in grientsje sûnder ûnderfining.
Underwilens wol Scorpio it gemeentebesjoer dúdlik meitsje dat er net akkoart giet mei fertragingstaktiken, dat hy siket fan it dak fan in flatgebou ôf in nij slachtoffer út: in swarte homo yn in park. Ear't er de man deasjitte kin, wurdt er lykwols opmurken en ferjage troch in helikopter fan 'e plysje. Callahan en González hastigje har nei dat diel fan 'e stêd ta, dêr't se by fallen fan it tsjuster in man miene te sjen dy't oan 'e beskriuwing fan Scorpio foldocht. Se folgje him te foet troch in stikmannich steechjes oant er in wente yngiet. As Callahan op in jiskefet stean giet om troch it rút te sjen, is er tsjûge fan in seksuele moeting tusken in wielderige frou en har frijer, dy't dúdlik net Scorpio is. Hy wurdt trappearre troch guon buorlju fan 'e frou, dy't miene dat se fan dwaan hawwe mei in strúnjeier en Callahan besykje yninoar te slaan oant se tsjinkeard wurde troch González.
De moardner lit neitiid in twadde bryfke by de plysje besoargje, dêr't yn stiet dat er it fjirtjinjierrige famke Ann Mary Deacon ûntfierd en libben begroeven hat mei genôch lucht foar in oantal oeren. Yn ruil foar har lokaasje easket er no $200.000, dy't ôflevere wurde moat yn in jachthaven. Callahan nimt dat smoarge putsje op him (sok wurk docht er altyd, dêrfandinne syn bynamme), en bejout him mei in tas fol jild nei de jachthaven. Fia tillefoanen yn tillefoansellen jout Scorpio him opdracht om efterinoar nei ferskate lokaasjes yn 'e stêd te gean, om der wis fan te wêzen dat Callahan allinnich is. Wat er net wit, is dat Callahan (tsjin 'e eksplisite opdracht fan syn superieuren yn) in stjoerderke draacht en dat González alle tillefoanpetearen hearre en dêrtroch Callahan folgje kin. Uteinlik fynt de moeting mei Scorpio yn in park plak. De moardner twingt Callahan om mei de rêch nei him ta stean te gean en slacht him dan fan efteren del. As Callahan op 'e grûn leit, mishannelet er him noch wat en wol him dan deasjitte. Ear't dat barre kin, dûkt González op. Der folget in sjitpartij wêrby't González delsketten wurdt en Scorpio sûnder it jild, mar mei Callahan syn stiletto yn 'e skonk útnaaie moat. González moat opnommen wurde yn it sikehûs, mar oerlibbet syn ferwûnings
Letter kriget de plysje in melding fan in klinyk dat dêr in man mei in stekwûne oan syn skonk behannele is. De behoarlik tatakele Callahan giet der op ôf mei in oare resjersjeur, DiGiorgio. De dokter dy't Scorpio behannele hat, koe him werom fan it Kezar Stadium, in deunby lein sportstadion, dêr't de moardner as konsjerzje wurket en in keammerke ûnder de tribune bewennet. Callahan en DiGiorgio geane dêrhinne, mar om binnen te kommen, moatte se oer in heech stek hinne klimme, wat de obese DiGiorgio net oprêde kin. Callahan giet sadwaande lykme-allinne fierder. Scorpio sjocht him oankommen en besiket út te naaien, mar Callahan sjit him yn deselde skonk as dêr't er him earder yn stutsen hat, en as Scorpio him op syn rjochten as arrestant beropt en om in abbekaat freget, giet Callahan op syn ferwûne skonk stean oant er fertelt wêr't er it ûntfierde famke brocht hat. It docht lykwols bliken dat Scorpio it fanke fuort nei har ûntfiering ferkrêfte en fermoarde hat, en dat it hiele ferhaal oer har libbene begraving in leagen wie.
De oare deis wurdt Callahan by ofsier fan justysje William T. Rothko roppen, dy't him goed it mannewaar opseit. Trochdat Callahan de wente fan Scorpio trochsocht hat sûnder hûssikingsbefel, is alles dat dêr oantroffen is ûnjildich om as bewiis yn in rjochtsaak te tsjinjen. Ek de bekentenis oangeande de ûntfiering fan Ann Mary Deacon kin net brûkt wurde omreden fan 'e manear dy't Callahan brûkt hat om Scorpio ta dy bekentenis te bringen. Dat betsjut dat de plysje gjin rjochtsjildige reden oanfiere kin om 'e moardner fêst te hâlden, en dat Scorpio wer frij omrinne sil sadree't er út it sikehûs ûntslein wurdt. Callahan is bot ferûntweardige oer dy gong fan saken, en set yn syn frije tiid útein mei it hinderlik folgjen fan Scorpio. Dy reägearret dêrop troch in man $200 te beteljen om himsels flink yninoar te slaan, wêrnei't er de media fertelt dat it Callahan is dy't him sa tatakele hat en dat er it slachtoffer fan plysjegeweld is. Callahan wurdt wer op it matsje roppen by syn superieuren, en nettsjinsteande it feit dat dy him leauwe as er seit dat hy Scorpio net oanrekke hat ("om't er der dan folle minder útsjen soe"), kriget er in beskrobbing foar it folgjen fan 'e moardner. Underwilens beslút González, dy't in graad yn sosjology hat, dat er miskien dochs better geskikt is foar it ûnderwiis, en jout er dêrom syn baan by de plysje deroan.
Scorpio hat lykwols syn ôfparsingspraktiken net opjûn. Hy oerfalt in drankwinkel om oan jild en it fjoerwapen fan 'e eigner te kommen (want de plysje hat syn yn beslach nommen slûpskuttersgewear net weromjûn). Dêrop kaapt er in skoalbus en nimt de bussjauffeur (in âldere frou) en in stik as seis skoalbern yn gizeling. Hy nimt op 'e nij kontakt op mei de plysje en easket losjild en in fleantúch dat him nei in lân bringe kin dêr't er net mear troch de plysje lestichfallen wurde sil. De boargemaster besiket út 'e swierrichheden te kommen troch op 'e nij in jildoerdracht te beävensearjen. Callahan wurdt eksplisyt hjitten dat er him derbûten hâlde moat. Dat docht er lykwols net, en as de bus ûnder in fiadukt troch riidt op 'e rûte nei it fleanfjild, springt hy op it dak.
Scorpio besiket him earst fan it dak te krijen troch dertrochhinne te sjitten en letter troch it terrein fan in stiengat op te riden en de bus in skerpe bocht meitsje te litten. Dêrtroch rûgelet Callahan yndie fan it dak ôf, mar as Scorpio útstapt om him te liif, jaget er de moardner it stiengat yn. Nei in lange efterfolging gizelet Scorpio in jonkje dat op in stalt by in poel yn 'e neite fan it stiengat sit te angelfiskjen, mar Callahan lit him dêrtroch net tsjinhâlde en sjit de moardner roerdelings by it jonkje lâns yn it skouder. It jonkje naait út. Scorpio leit op 'e knibbels op it stalt mei de hân rikkend nei syn pistoal, dat er falle litten hat. Callahan hâldt dan op 'e nij deselde monolooch oer hoe't er de tel kwytrekke is fan hoefolle kûgels der noch yn syn revolver sitte, en oft Scorpio mient dat it syn geloksdei is. Oars as de bankberôver mient Scorpio dat blykber àl, want hy grypt nei syn pistoal. Mar as Callahan de trekker oerhellet, blykt der diskear noch al in kûgel yn syn .44 Magnum te sitten, dy't Scorpio midden yn syn boarst rekket en him efteroer smyt fan it stalt yn 'e poel, dêr't syn lyk stadichoan nei de boaiem sakket. Dêrop hellet Callahan syn plysje-ynsynje foar 't ljocht en smyt him dat efternei.
Ynspiraasje
De saak fan Scorpio út 'e film wie loskes basearre op 'e saak fan 'e Zodiac Killer, in ûnidentifisearre searjemoardner dy't ferskate jierren foar de opnamen fan Dirty Harry fiif moarden begien hie yn San Francisco en omkriten. Ek waarden eleminten fan 'e moardner Gary Stephen Krist yn it ferhaal behelle, dy't krekt as Scorpio in jong famke ûntfierde en har libben begroef om losjild te krijen.
Produksje
It senario fan Dirty Harry waard oarspronklik ûnder de titel Dead Right skreaun troch Harry Julian Fink en Rita M. Fink, en gie oer in hurdhannige resjersjeur fan it New York Police Department dy't efter in psychopatyske searjemoardner oan sit. In oare iere ferzje fan it skript pleatste it ferhaal yn Seattle. It waard oankocht troch filmprodusint Jennings Lang, dy't de haadrol oanbea oan John Wayne en letter ek oan Robert Mitchum en Burt Lancaster. Yn syn fraachpetear yn 1980 mei Playboy hold George C. Scott út dat him de rol ek oanbean wie. Alle neamde akteurs sloegen it oanbod lykwols ôf, ornaris om't se it senario te gewelddiedich fûnen.
By gebrek oan in haadrolspiler ferkocht Lang de filmrjochten oan tillefyzjenetwurk ABC, dêr't yn omtinken nommen waard om der in tillefyzjefilm fan te meitsjen. Mar nei ryp berie kaam men ek dêr ta de konklúzje dat it te gewelddiedich wie, en de rjochten waarden trochferkocht oan filmstudio Warner Bros. Dêr fette men it idee op om Frank Sinatra de haadrol spylje te litten, wylst Irvin Kershner as regisseur frege waard en John Milius it senario werskreau, hoewol't syn namme net fermelden waard yn 'e begjintitels fan 'e úteinlike film. Sinatra besleat nei ferrin fan tiid fan 'e film ôf te sjen, en doe ferliet ek Kershner it projekt.
Neitiid skreau Terrence Malick in ferzje fan it skript wêryn't de searjemoardner feroare waard yn in figilante dy't rike kriminelen fermoardet. Dat idee waard net brûkt foar Dirty Harry, mar it soe letter de basis foarmje foar it senario fan 'e ferfolchfilm Magnum Force. Hoewol't Callahan yn it oarspronklike skript in man fan yn 'e fyftich west hie, begûnen de produsinten nei it ôfsizzen fan Sinatra om te sjen nei jongere akteurs. Marlon Brando waard yn omtinken nommen, mar nea frege. Steve McQueen en Paul Newman sloegen allebeide de rol ôf. Newman rikkemandearre lykwols oan om Clint Eastwood ris te freegjen, mei't er ornearre dat Dirty Harry Callahan krekt in rol foar Eastwood wie. Tsjin desimber 1970 hie Eastwood himsels kontraktueel foar de rol fêstlein.
Foar de rol fan 'e searjemoardner hie men James Caan yn gedachten yn 'e tiid dat Kershner en Sinatra noch by it projekt belutsen wiene. Uteinlik gie de rol nei in relatyf ûnbekende akteur, Andy Robinson, dy't Eastwood ris yn in toanielstik sjoen hie. Robinson syn portrettearring fan 'e searjemoardner 'Scorpio' wie sa memorabel, dat er nei it útkommen fan Dirty Harry ferskate deadsbedrigings krige en in geheim tillefoannûmer nimme moast. Yn it echt wie Robinson in pasifist dy't him oankante tsjin it wapenbesit yn 'e Feriene Steaten en dy't nei't it skynt ûnder de opnamen eltse kear yninoar kromp as er in fjoerwapen oanreitsje moast. Dat late der sels ta dat de opnamen in skoftke stillein wurde moasten sadat Robinson op training stjoerd wurde koe om him te learen hoe't er op oertsjûgjende wize mei dat soarte wapens omgean moast. Troch syn eigen filmstudio The Malpaso Company, dy't de film foar Warner Bros. produsearje soe, oefene Eastwood frijwat ynfloed út op it produksjeproses, hoewol't er formeel net as produsint by Dirty Harry belutsen wie. Sa waarden him in stikmannich ferzjes fan it senario foarlein, mar keas er foar it orizjinele skript fan 'e Finks op basis fan in ferhaal fan harrensels en Jo Heims, oanfolle mei guon bewurkings fan Milius en inkele nije oanpassings dy't makke waarden troch Dean Riesner. Dat Don Siegel as regisseur binnenhelle waard, wie ek it wurk fan Eastwood, dy't dat as betingst neamde foar syn akseptearjen fan 'e rol. De film waard produsearre troch Siegel en Robert Daley, wylst Bruce Surtees ferantwurdlik wie foar de kamerarezjy en de Argentynske komponist Lalo Schifrin de filmmuzyk fersoarge.
Dirty Harry waard makke mei in budget fan $4 miljoen. De opnamen fan 'e film fûnen foar it meastepart plak op lokaasje yn San Francisco, útsein de sêne mei de bankberôving, dy't filme waard yn 'e Universal Studios Hollywood yn Los Angeles, en de klimaktyske konfrontaasje tusken Callahan en Scorpio, dy't opnommen waard yn Marin County.
Distribúsje
De distribúsje fan Dirty Harry waard fersoarge troch Warner Bros. De film gie op 22 desimber 1971 yn 'e San Francisco yn premiêre, en iepene de deis dêrop yn 'e Amerikaanske bioskopen. Yn 1979 kaam Dirty Harry foar it earst út as VHS- en Betamax-keapfideo. Yn 1998, 2001 en jitris yn 2008 ferskynde de film op dvd en yn 2008 ek op blu-ray.