cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gambiahamsterrôt
Sykjen nei lânminen en TBC
Sûnt 2003 wurde Gambiahamsterrotten troch APOPO ek ynset by it diagnostisearjen fan tuberkuloaze. Oan in flibemeunster fan mooglike pasjinten kinne de bisten daliks rûke oft der sprake is fan besmetting. Om't in rôt hûnderten meunsters deis teste kin, wylst in laboratoariumanalist mei tradisjonele metoaden deis mar oan 30 of heechút 40 takomt, is dat in grutte foarútgong.
Jaap Mulder (politikus)
Jakob (Jaap) Mulder (Aldemardum, 29 jannewaris 1933 - Burgum, 18 april 2016 ) wie in Frysk politikus.
Fan 1966 oant 1972 wie Mulder riedslid yn de gemeente Gaasterlân. Fan 1970 ôf wie er foar de ARP (en letter CDA) Steatelid, om yn 1975 deputearre te wurden. Yn 1980 waard Mulder boargemaster fan Tytsjerksteradiel. Yn 1996 gie er mei pensjoen.
Jaap Mulder stoar yn 2016 yn de âldens fan 83 jier.
Salvador Allende
Salvador Guillermo Allende Gossens (Santiago, 26 juny 1908 – Santiago, 11 septimber 1973) wie in Sileensk marksistysk-sosjalistyske politikus. Hy wie fan 3 novimber 1970 oant syn dea op 11 septimber 1973 presidint fan Sily.
Langwarder Feart
De namme Langwarder Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Langweerdervaart.
Salvador Allende
Jonge jierren
Allende wie de soan fan Salvador Allende Castro en Laura Gossens Uribe en wie fan syn heitekant foar in part fan Baskysk komôf en fan syn memmekant en part fan Belgysk komôf. Allende studearre medisinen en wie al by syn stúdzje warber as in belutsen studintelieder. Yn 1933 rjochte er de Sosjalistyske Party fan Sily (PSS) op. Nei inkelde jierren as dokter wurke te hawwen waard er yn 1937 as parlemintslid keazen. Fan 1939 oant 1942 wied er minister fan Sûnens yn de folksfrontregearing fan Pedro Aguirre Cerda. Yn 1945 waard er senator en fan 1965 oant 1969 wie er foarsitter fan de Senaat.
thumb|left|Demonstraasje fan Allende oanhingers, 1964 Yn de ferkiezingsjierren 1952, 1958 en 1964 makke Salvador Allende, as haad fan in koälysje fan sosjalisten, sosjaal-demokraten en kommunisten, net folle kâns as presidintskandidaat, mar hie mear súkses yn 1970 doe't er it Folksfront, (Unidad Popular, UP), in koälysje fan sosjalistyske, kommunistyske en lofts-liberale partijen, oanfierde en op 4 septimber by de presidintsferkiezings de measte stimmen helle. Allende fersloech de kristendemokraat Radomiro Tomic, in partijgenoat fan sittend presidint Eduardo Frei Montalva, en de rjochtse eardere presidint Jorge Alessandri. Om't gjin fan de presidintskandidaten in folsleine mearderheid helle hie, moast it Kongres de presidint oanwize. Op 24 oktober waard Salvador Allende troch it Kongres ta presidint keazen mei stipe fan de kristendemokraten, dy't fan him yn it foar garânsjes krigen hiene foar hanthavening fan de demokrasy, de boargerlike frijheden en de frije marktekonomy.
Presidint
Yn syn stribjen om troch it parlemint in sosjalistyske maatskippij yn Sily ta stân te bringen, it saneamde Sileenske eksperimint, waard Allende al rillegau konfronteare mei in rjochtse opposysje en in ûnstabile politike situaasje, dy't noch grutter waard troch in foar in diel troch himsels kreëarre ekonomyske krisis. Hoewol't de ekonomyske resultaten fan de earste twa jierren fan syn regearing foar it bgrutste part posityf wienen, krige it lân fan 1972 ôf te krijen mei it sakjen fan de koperpriis, ferskate minne besluten fan syn regear en ekonomyske sabotaazje troch de Feriene Steaten en dy laten ta grutte ekonomyske swierrichheden.
Steatsgreep
right|50px|De brûnzen stjer foar de kûppligers Oan it bewâld fan Allende waard op 11 septimber 1973 abrupt in ein makke troch in rjochtse militêre steatsgreep ûnder lieding fan generaal Augusto Pinochet, dêr't Salvador Allende by om it libben kaam. Yn de westerske wrâld waard en wurdt troch histoarisy algemien oannomd, dat Allende mei in wapen út Kuba himsels te koart die, wylst yn it doetiidske Eastblok en troch loftse histoarisy dêroan twivele waard. thumb|left|180px|Allende op in postsegel fan de [[Dútske Demokratyske Republyk|DDR.]]
De eigen famylje fan Allende en eardere fertrouwensmannen hawwe der gjin twivels oer dat it selsmoard wie. Syn eigen dokter en twa fan syn liifwachten hawwe de deade Allende sjoen yn it Moneda-paleis, heal lizzend op in bank, himsels troch de holle sketten mei de AK-47 dy't er fan Fidel Castro krigen hie. Fuortendaliks nei't Allende ôfskied nommen hie fan harren en oare fertrouwensmannen en krekt foar it ynnimmen fan it paleis troch Pinochet syn troepen.
Belutsenens fan it bûtenlân
It hat bliken dien dat de CIA Pinochet en syn hantlangers werklik stipe joegen yn har stribjen de macht te gripen. De wikseling fan de macht kaam de Amerikanen tige bêst út: dat de marksist Allende oan de macht wie, sied harren net lekker fanwegen de nasjonalisearing fan de koperyndustry, dy't foarhinne yn besit wie fan Amerikaanske bedriuwen.
Op gesach fan presidint Bill Clinton waarden yn oktober 1999 likernôch 1100 regearingsdokuminten frij jûn dy't ynsjoch joegen yn de belutsenens fan de Feriene Steaten by de tarieding fan de militêre kûp. Ien fan dy dokuminten beskriuwt it substansjele tanimmen yn finansjele bydragen. Yn 2003 ferkleare minister fan Bûtenlânske Saken Colin Powell yn in telefyzje-ynterview dat wat yn Sily yn de 1970-er jierren barde, net eat is dêr't de Amerikanen grutsk op hoege te wêzen.
Famylje
Allende wie troud mei Hortensia Bussi en wie omke fan de skriuwster Isabel Allende (* 1942).
Laweiswyk
In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.
De namme Laweiswyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Laweiswijk.
Conny Stuart
Conny Stuart (Wijhe, 5 septimber 1913 - Amsterdam, 22 augustus 2010), pseudonym fan Cornelia van Meijgaard, wie in Nederlânsk sjongster, aktrise, kabaretjêre en musicalstjer.
Leakwerter Opfeart
De Leakwerter Opfeart is in feart by de buorskip Leakwert yn de gemeente De Waadhoeke. De opfeart rint fan de pleats Grut Laakwert nei de Tsjommer Feart.
Conny Stuart
Stuart waard grut yn Den Haach yn de omkriten fan it Fredespaleis. Se gie nei de famkes-HBS yn Bleyenburg. Yn dy tiid brûkte hja de efternamme Stuart en krige sy de bynamme "Puck". Sy sette útein as artyst as sjansonniêre en trede ûnder oaren op mei de band fan Freddy Johnson. Har earste radio-optreden wie op 25 july 1939. Yn de Twadde Wrâldkriich moete se Wim Sonneveld, mei wa't hja de planken opgie. Stuart wie ien fan de earsten yn Nederlân dy't, goed fyftich jier letter, iepenlik tajoech dat hja mei it hiele selskip lid fan de Kultuerkeamer west hat, "want der moast dochs brea op de planke komme?" Ek yn de jierren 50-60 bleau sy in foaroansteand lid fan Sonneveld syn selskip. Hja wie yn dy tiid troud mei Henri Hofman. Hja gienen elkoar en yn 1957 boaske sy oan de acht jier jongere Joop Doderer, in houlik dat yn 1960 op 'e non rûn.
Leakwerter Opfeart
De namme Leakwerter Opfeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Laakwerderopvaart.
Conny Stuart
In 1966 waard hja nasjonaal radiobekend troch har single "Wat voor weer zou het zijn in Den Haag?".
Har aktearkwaliteiten, dy't hja by Sonnefjild ûntwikkele hie kamen earst ta harren rjocht yn de musicals dy't Annie M.G. Schmidt en Harry Bannink foar har skreaunen. Heerlijk duurt het langst wie yn 1965 fuortendaliks in súkses. Letter folgen noch ferskate oare musicals, sa as Wat een planeet, Met man en muis, En nu naar bed, Madam en De dader heeft het gedaan (1983).
Ryddjip (rivier)
thumb|right|It Ryddjip by Sâltkamp (2004) thumb|right|De Fryske side út [[Sâltkamp wei sjoen (2004)]] It Ryddjip (Nederlânsk: Reitdiep) is in wetter dat fan Grins, by de Noarderhaven, nei de Lauwersmar ta rint.
Finkegea
Finkegea is in doarp súdwest fan Noardwâlde yn de gemeente Weststellingwerf. In echte kearn hat it doarp net, de measte minsken wenje in ein út inoar.
Ryddjip (rivier)
Fan Wierumerskou ôf is it Ryddjip de kanalisearre ûnderrin fan de Hunze. It part fan Grins oant Wierumerskou is sûnt 1385 de dolle ûnderrin fan de Drintske Aa. It part wurdt ek wol it Swannerak neamd, mar dizze namme is yn ûnbrûk rekke. Yn it ferline binne, as gefolch fan fersâning, parten rjochtlutsen. Guon fan dizze parten habbe har eigen namme. It Swellerak (1622) leit benoarden Oldehove, it Langerak (1629) leit by Garnwert.
Conny Stuart
Yn 1985 sette hja in punt efter har karriêre mei De Stuart Story, in samling âlde nûmers.
Ryddjip (rivier)
Oant de oanlis fan it Iemskanaal yn 1876 wie it Ryddjip de ienige ferbining fan Grins mei de see. De Noarderhaven fan Grins wie dan ek in tijhaven. Troch it lizzen fan in dyk fan Sâltkamp nei de Nittershoeke, mei dêryn in syl en in skutslûs ferdwûn de iepen ferbining. Yn 1877 wie de ôfsluting folslein. Mei dit alles ferdwûn ek de ynfloed fan it tij út de stêd.
Oan de ein fan it Reitdjip leit Sâltkamp dat, oant de ôfsluting fan de Lauwerssee yn 1969, in fiskershaven wie. It Reitdjip ferfolget har wei yn it Lauwersmargebiet as de Sâltkamperril, de Slinke en it farwetter nei De Skâns.
It Ryddjip is de wichtichste ôfwettering fan it noarden en it westen fan Grinslân en de kop fan Drinte. Yn it djip leit it boezemgemaal De Wetterwolf, by it buorskip Lammerbuorren, dat ek wol Electra neamd wurdt.
Plakken oan it Ryddjip
thumb|right|It Ryddjip by Dorkwert, nei it noarden (2007)
Oan it Ryddjip lizze fan Grins ôf:
Finkegea
It doarp hat  ynwenners.
Skiednis
De doarpsnamme hat neat te krijen mei de fink as fûgel. Fingegea lei eartiids tusken hege feanen bylâns de provinsjegrins en de feangrûnen yn 'e delling fan 'e Linde en it leit yn 'e reden dat it doarp de namme ûntliende oan de feanterij.
'Finke' soe 'leech feanlân' betsjutte kinne, mar yn Midden-Nederlân is in fink ek in minne turf. Tal fan plaknammen yn âlde Nederlânske feanstreken binne gearstald mei 'fink’ yn 'e betsjutting fan in lichte feansoarte wêrút lichte turf makke waard.
Yn de âldste oarkunden wurdt de plaknamme skreaun mei de begjinletter 'F', wat mooglik ynfloed fan it Frysk west hat wêryn't de 'f' de 'v' ferfangt. Yn rintmasterrekkens fan Eaststellingwerf wurdt it plak yn 1526 al mei in 'V' as Vinckegae skreaun.
It doarp wie eartiids tsjerklik by it âldere Steggerda yndield en waard dêrom ek wol Nije-Steggerden neamd.
Tsjerke
PKN-gemeente Lindestreek
Befolkingsferrin
( Boarnen: 1840: Plaatsengids.nl; 2015 en 2020: Alle Cijfers )
Gaswinning
Yn 'e himrik fan it doarp leit yn in grutter gebiet in gasfjild, dêr't de firma Vermillion oant 2032 gas winne mei. Fanwegen it sakjen fan de boaiem besocht in ynwenner oant de Ried fan Steat dêr om 'e nocht earder in ein oan te meitsjen. Ferskillende organisaasjes lykas de gemeente besochten dêrnei it Ministearje fan Ekonomyske Saken mei wat hja der oer tochten ta in oar beslút te bewegen, mar dy waarden troch de doetiidske minister yn 2021 oan 'e kant skood om't it sakjen fan de boaiem fan goed 5 sintimeter gjin gefaar opleverje soe.
Strjitten
Noardwâlderwei, Schoollaan, Westvierdeparten, Suderwei.
Augustiner Hearremiten
Se dienen oan sielesoarch yn de stêden en wurken (± 1475) in skoftlang yn de stêd Sleat. Nei 1567 waard it in biddeloarder. Augustinen-Hearremiten wienen belêste mei de sielesoarch yn Wytmarsum yn 1901 en yn 1903 stiften se it kleaster 'Vinea Domini'. Augustinessen fan de saneamde Tredde Regel bewennen yn de midsiuwen kleaster Nazaret yn Idzegea.
Augustijnen (kloosterorde)
Stasjon Amsterdam Willemspoarte
Stasjon Amsterdam Willemspoarte wie in stasjon oan de Alde line en Steatsline K yn Amsterdam yn de provinsje Noard-Hollân. It stasjon stie yn it hjoeddeiske Westerpark, tsjinoer de Willemspoarte.
Skiednis
200px|thumb|left|Lokaasje fan Stasjon Willemspoarte westlik fan de Singelgrêft yn 1843. Rjochts ûnder de út 1840 datearjende [[Haarlimmerpoarte (Amsterdam)|Willemspoarte.]] 200px|thumb|left|Stasjon Willemspoort mei der efter in [[Stellingmole|stellingmûne.]] It stasjon waard boud as ferfanger fan it earste stasjon fan Amsterdam, d'Eenhonderd Roe, Dit stasjon lei krekt bûten de grins fan de stêd Amsterdam op it grûngebiet fan de gemeente Sleat. Nei 't de HIJSM oerienstimming mei de stêd Amsterdam berikt hie, koe yn 1842 stasjon Amsterdam Willemspoarte boud wurde. It stasjonsgebou kaam ree yn 1843 en die tsjinst oant 1878.
Al stie ek dit stasjon oant 1877 noch krekt op it grûngebiet fan de gemeente Sleat. It stasjon wie lykas de poarte boud yn klassisistyske styl. Yn datselde jier 1843 kaam oan de oare kant fan de stêd it stasjon Weesperpoarte yn gebrûk foar de treinen nei Utert.
Stasjon Willemspoarte wie it nulpunt fan de kilometertelling fan de spoarline fan Amsterdam nei Rotterdam; de âlde Line. Nei de omlizzing fan de spoarline benoarden de Willemspoarte yn de rjochting fan it lettere Sintraal Stasjon kaam it nulpunt efkes westlik fan de spoarbrêge oer it Westerkanaal te lizzen.
Yn 1878 waard it stasjon ôfbrútsen, en waard der in begjin makke mei de bou fan in nij Sintraal Stasjon op it yn it IJ oanleine Stasjonseilân. Oant it ree kommen fan it nije stasjon waard der gebrûk makke fan it tydlike Stasjon Amsterdam Westerdok.
Montpelier (Fermont)
Montpelier is de haadstêd fan de Amerikaanske steat Fermont. De stêd leit yn it goa Washington County, sa'n 65 km beëasten Burlington, de grutste stêd fan de steat. Montpelier is de lytste haadstêd fan de Feriene Steaten. thumb|left|250px|Haadstrjitte Montpelier
Ferrin fan de Earste Wrâldkriich
De kriichshannelings dy't it ferrin fan de Earste Wrâldkriich foarmen kinne neier beskreaun wurde:
Begjin
Yn de rin fan 1914 seagen de minsken fan regearingskringen yn Jeropa de katastrofe tichteby kommen, benammen nei't op 28 juny de Eastenrykske aartshartoch Frans Ferdinand fermoarde wie troch de Servjer Gavrilo Princip. De Donau-monargy Eastenryk-Hongarije wist him stipe troch it machtige Dútske keizerryk en seach einlik in oanlieding om Servje te anneksearjen. Yn Dútslân gou it dat Dútslân syn bûngenoatskiplike ferplichtings neikomme soe. Neffens de stimming yn Ruslân wie it lykwols sa dat Ruslân yn it Eastenryksk-Servyske konflikt net wurkleas tasjen koe. Perslot hie Ruslân Servje al twa kear earder sitte litten, dat dat koe net wer. Op 28 july ferklearre Eastenryk-Hongarije de oarloch oan Servje. In dei letter bombardearren de legers fan de dûbelmonargy Belgrado. Dêrmei wie in nije oarloch yn Jeropa in feit wurden.
Sniebaleffekt
It 'sniebaleffekt’ yn koart bestek: Op 30 juny mobilisearre Ruslân, beskermer fan Servje. In dei letter folge op in Dútsk ultimatum om dy mobilisaasje yn te lûken gjin antwurd út Sint-Petersburch, wêrnei’t Dútslân daliks de mobilisaasje ôfkundige en op 1 augustus Ruslân de oarloch ferklearre. Dat wie de oanlieding foar Ruslâns bûngenoat tsjin Dútsklân, Frankryk, om ek te mobilisearjen. Dútslân ferklearre Frankryk de oarloch en begûn mei it útfieren fan it Von Schlieffenplan – it wie yntiden 3 augustus. De opmars troch Belgje wie de dan wer de casus belli dy't Grut-Brittanje, dat ferklearre hie dat it boarch stie foar de neutraliteit fan Belgje, brûke koe doe't it besletten hie dat it foar de Britske ekonomy better wie om Dútsklân tsjin te wurkjen. Yn ien wike tiids wienen hast alle Jeropeeske grutmachten mei inoar yn oarloch.
Belgyske flechtlingen
Nei de Dútske ynfal flechtsje miljoenen Belgen. Hûnderttûzenen gienen oer Oostende en Zeebrugge nei Ingelân. Likefolle lutsen fierder nei Frankryk. Mear as 1 miljoen flechtlingen gienen nei Nederlân. Under dizze flechtlingen wienen ek in 35.000 militêren, dy’t ynterneard waarden. Tûzenen “motivearden” fan harren soenen ûntsnappe om fia Grut-Brittanje en Frankryk op’en nij mei te fjochtsjen yn de oarloch.
It grutste diel fan de boargerflechtlingen kaam foar de ein fan it jier wer thús. Mear as 100.000 Belgen bleaunen lykwols yn Nederlân. Fan dizze groep waarden dejingen dy’t net foar harsels soargje koenen (ûngefear 20.000) ûnderbrocht yn flechtoarden yn Gouda, Uden, Nunspeet en Ede dy’t ûnder tafersjoch stienen fan de Nederlânske oerheid, en wêr’t de Belgen oan de ein fan de oarloch ta yn goede omstannichheden húsfeste waarden. Ynspeksjes fan it yntenasjonale Reade Krús fan Switserlân,hawwe dit meardere kearen útwiisd.
De flechtlingen yn Grut-Brittanje stiften werklik hiele Belgyske koloanjes mei oalles der op en der oan. Typearjend binne de katolike tsjerken en mienskippen yn in oer it generaal protestantsk lân. Folle tûzenen Belgyske bern sille harren earste of plechtige kommuny yn Grut-Brittanje dwaan. It Belgyske libben gie dêr gewoan troch. De flechte Belgen dy’t net nei it front moasten, gienen oan it wurk yn harren gastlân.
Yn it hiele Britske Ryk en yn in bulte neutrale lannen waarden ynsamlings hâlden om de earme Belgen te helpen. Frouljusorganisaasjes yn Austraalje, Nij-Seelân en Kanada samlen jild yn foar de Belgen. Se bakten keek dy’t se op’e merk ferkochten, wylst harren manlju en soannen by boskjes sneuvelen yn Flaanderen.
De neutrale Skandinavyske lannen dienen itselde, krektas de Noard- en Súd-Amerikanen. De Deenske regearing bygelyks, betelle alle kosten foar ien fan de flechtlingenkampen yn Nederlân.
Nei de oarloch sille de meast foaroansteande universiteiten noch in grutte ynsamling hâlde, om de universiteitsbibliotheek fan Leuven wer op te bouwen. Yn maaie 1940 dienen de Dútsers spitigernôch harren ferneatigjende wurk nochris oer.
Earm, lyts, dapper Belgje
Belgje hâlde him oan de ôfspraak om neutraal te bliuwen en de Dútsers net troch te litten.
Op 25 augustus hawwe Dútske troepen, by in strafekspedysje tsjin de stêd Leuven, 218 boargers fermoarde en de stêd foar in part platbaarnd. Fan de likernôch seistûzen huzen binne der 2117 yn de jiske lein. De universiteitsbibleteek is ek opbrând. In kwart miljoen boeken, wêrûnder tûzenen ûnferfangbere midsiuwske manuskripten giene ferlern.
De 'leffe en barbaarske dieden' soargen foar in massale rekrutearring op frijwillige basis yn it Britske Ryk. Nije manskippen ronselen om it útinoar sketten beropsleger oan te foljen wie yn it earstoan gjin probleem. Yn 1914 wie it Britske Ryk noch hiel wat grutter as it hjoeddeiske Feriene Keninkryk. It hie doe noch in soad koloanjes, protektoraten en semy-ûnôfhinklike gebieten, dêr’t út rekrutearre wurde koe.
Massale rekrutearren
It gemak, de omfang en het entûsjasme dêr’t dat (yn it earstoan) mei gie, wekt op syn minst fernuvering. Ut alle kontininten koenen se manskippen werve foar "it grutste aventoer" dat jonge manlju leverje koenen. Soks wie benammen yn it Britske Ryk opmerklik, omt dêr (noch) gjin tsjinstplicht wie.
De drang nei aventoer sil grif ien fan de belangrykste driuwfearren west ha yn in tiid dat men it gefoel hie him bot te ferfelen, wylst de echte wrâld earne oars lei. By de befolking hearske noch in romantisearre byld fan de oarloch. De sosjale druk om mei te dwaan, mei perfoarst net ûnderskatten wurde. Ronselers sprutsen harren ta yn de fabriken, skoallen, yn ‘t tsjerke en op merkepleinen. Wa’t net meidie soe der letter "net mear by hearre". Wegerders krigen wite fearren fan harren faam, symboal foar leffens (de ferkearing wie hjirmei daliks út). Men fûn ek dat men yn ruil foar de sterk ferbettere sosjale regels, bêst “wat werom dwaan koe”. Wa’t wegere waard mei de nekke oansjoen en bytiden ek wol ûntslein.
Boeresoannen út Austraalje en Nij Seelân, dêr’t de jiermerk yn de doarpen it hichtepunt fan it jier wie, dreamden fan in prachtich unifoarm en Frânske fammen. Hja sille mei-inoar de Anzac-ienheden foarmje en tegearre stjerre oan in tempo dat folle heger lei as dat fan de Britten. 18.000 Nij-Seelanners op 110.000 en 59.000 Austraaljers fan de ûngefear 300.000 frijwilligers. Se krigen faak de meast hopeleaze opdrachten mar droegen it aureoal fan dappere mar rokkeleaze soldaten dy’t wiis wiene mei harren imago
Jonge fabryksarbeiders en mynwurkers út Skotlân, Wales en Ingeland seagen in útstapke nei Parys ek wol sitten (sa tochten harren Dútske tsjinstanners der trouwens ek oer). Yn Kanada wie it earste foaropstelde kontingint fan 20.000 man daliks folsetten. 430.000 soenen noch folgje. Yn totaal soenen der 60.000 Kanadezen sneuvelje.
Tûzenen Amerikanen út de noch neutrale USA, melden harren yn Kanada, yn de earste wiken fan de oarloch. Wol 5000 Amerikanen, allegearre út Texas. In rike "mecenas" bekostige de útrissing foar in hiel rezjimint (de Princess Patricia's Light Infantry).
Undanks it konflikt tusken Ingelsken en Ieren mei in soad folksopstannen, behindere it net dat der neist protestantske Ieren dy’t de Ingelsken wol goedwillich wienen, tsientûzenen katolike Ieren harren oanmelden foar it Britske beropsleger. Der soenen fan de 200.000 Ierske frijwilligers yn it Britske leger, úteinlik sawat 30.000 Ieren sneuvelje.
Nuveraardich wie de bydrage fan de “Súd-Afrikaners”. Se hienen noch mar krekt tsien jier bluodderige oarloch efter de rêch mei de Britten en no wienen se al bûnsmaten tsjin in fijân dy’t se allinnich fan hearren sizzen koenen.
Al mei al waard de oarloch beskôge as eat dat de nasjonale en ynternasjonale ferhâldings rjochtsette soe, de geast fan de jongerein suverje soe, harren opfiede soe en echte manlju fan harren meitsje soe. Boppedat ferwachte men “wer thús te wêzen as de blêden falle”.
Rinfuorgestriid
De Dútske legers marsjearden troch Belgje en Noard-Frankryk. Se teagen op oant flakby Parys, hoewol’t dizze stêd net it doelwyt wie fan de oanfal. De Frânsken fierden ûnderwilens yn de Elzas in oanfal út neffens harren eigen Plan XVII en waarden bloedich ôfslein. Massa's ynfantery teagen op oan de Dútske rinfuorgen ta, wêr’t se lykwols delsjitten waarden mei mitrailleurs. Mei harren felblau-felreade unifoarmen foarmen hja libbene sjitskiven.
De siselfoarmige opmars fan de Dútsers troch Belgje en Noard-Frankryk like yn it earstoan aardich neffens plan te ferrinnen. Luik en de sirkel fan ûnbidige forten deromhinne waarden binnen in pear dagen beset, en yn de Slach om de Grinzen waard de Britske BEF (British Expeditionary Forces) ferslein. De Dútsers teagen op oan de rivier de Marne ta, wêr’t de Frânsken besochten har op te kearen. De Frânsken kleemden de oerwinning mar neffens in soad historisy waard de Slach by de Marne, as der al in winner wie, earder troch de Dútsers as troch de Frânsken wûn. De nerveuze Generale Stêf, dy’t earder al lytse ôfwikings fan it plan konstatearre hie, besleat lykwols it Dútske leger weromlûke te litten op Chemin des Dames. It front groeide troch omlûkende bewegings fan beide partijen nei it westen oant de Noardseekust, (de Rees nei de See).
Mei útsûndering fan Spanje en Skandinavyske lannen, Switserlân en Nederlân, waarden úteinlik alle Jeropeeske lannen by de Earste Wrâldkriich belutsen. Algemien waard ferwachte dat it in koarte oarloch wurde soe. Wer thús as de blêden falle, waard in soad sein. Mar it waard in net earder meimakke lange en wrede oarloch wêrfan’t de fronten al oardel moanne letter fêstleinen. Wat folge wie in sinleaze Rinfuorgestriid dy’t miljoenen slachtoffers koste. Op ien slachfjild lykas by de Slach by Ferdun of oan de Slach oan de Somme mear deaden en ferwûnen as by alle fjildslaggen fan de iuw dêrfoar mei-inoar (by de Somme 600.000 alliearden en 750.000 Dútsers).
Tige stadich seagen de militêre befelhawwers yn dat yn dizze oarloch, dêr’t se de oanfal as ienige wei yn seagen, ferdigeners altyd yn it foardiel wienen. Oanfallers sneuvelen by boskjes trochdat snelfjoer en granaatbombardeminten de âlde gefjochts- en wapentechnyk hopeleas âlderwetsk makke hienen.
De grutte slaggen oan it Westfront wienen:
De rinfuorgen
thumb|Soldaten yn in [[rinfuorge]] Ferdigeningslynjes waarden foarme troch: De earste liny, mei foarposten, mitrailleursnêsten ensfh., dan de haadliny, de eigentlike rinfuorge mei de soldaten en dan it efterlân. Fan de haadlinen rûnen lytse rinfuorgen nei beide oare parten, en nei it efterlân soms ek spoarwegen. Tusken de partijen lei it nimmenslân, in stripe omploege modder. It ienige dat groeide op it nimmenslân en in de rinfuorgen wie de klaproas. Fandêr dat dy symboal stiet foar de Earste Wrâldkriich. thumb|Soldaten yn in [[rinfuorge.]]
Wettersport
Wettersport is in sammelnamme foar foarmen fan sport dy't yn of op it wetter dien wurde. Yn ingere sin stiet it allinnich foar dy foarmen fan sport wêrby't mei in boat of (surf)planke fearn wurdt.
Ferrin fan de Earste Wrâldkriich
De krystbestannen
Om Krysttiid 1914 hienen de waarsomstannichheden de oarlochshannelingen hast ûnmooglik makke. Beide legers leinen tsjin inoar oer yn de rinfuorgen. In sfear fan "libje en libje litte" ûntstie. Om de Krystdagen fierden guon soldaten sels by de fijân Krysttiid yn de rinfuorgen, om in krystbeam hinne, en waarden kado’s útwiksele. De dei dêrnei folge in fuotbalwedstryd yn it nimmenslân (dy’t de Dútsers wûnen). De singeliere sitewaasje oan dizze fronten duorre mar in pear dagen. Fral de heitelânstrou fan de soldaten wie sterker: Doe’t de maaitiid ienris begûn wie, fjochten deselde soldaten wer fierder. Dôchs noadigen de Dútske soldaten de Alliearde manskippen op’en nij út foar in krystbestân doe’t Krysttiid 1915 nadere. Undanks drigeminten fan ofsieren gienen de soldaten hjirop yn, en fannijs wienen der taferielen fan feriening. Yn de hjerst fan 1916 drige de legerlieding de artillery op de ynfantery te rjochtsjen as dy harren freonskiplik mei de fijân ynliet. Dútske of alliearde soldaten dy’t mei de krystdagen 1916 it nimmenslân betrieden of kontakten sochten mei de fijân fleagen de kûgels no om’e earen. Der kaam gjin Krystbestân dat jier, en likemin yn 1917.
Wettersport
Keppeling om utens
Esports aquàtics Vandsport Υγρός στίβος List of water sports Akvosporto Sports nautiques ספורט ימי Vatnaíþróttir ウォータースポーツ Senarai sukan air Waetersport Sporty wodne List of water sports 水類運動
Ferrin fan de Earste Wrâldkriich
Gemyske en biologyske oarlochsfiering
Yn de earste moanne fan de oarloch, augustus 1914, fjurren Frânske soldaten triengas (ksylylbromide) nei de Dútsers en waarden dêrmei dus de earsten dy’t gifgas brûkten. It Dútske leger wie dêr tjsinoer de earste dy’t serieus stúdzje die nei gifgas, en wie de earste dat it yn 1915 op grutte skaal brûkte.
Oan it Russyske front waard yn de Slach by Warschau troch de Dútsers foar de earste kear ksylyl-bromide ynsetten, mar it gas kondinsearre troch de lege temperatuer en befrear sels. Letter waarden foar it earst op lytse skaal oan it Eastfront gloargassilinders ynsetten. De fernuvere ofsieren seagen harren soldaten yn griene wolkens ferdwinen en delfallen. In oantal draafde werom, razend dat de Dútsers harren mei in "griene mist" fergiftigen.
Nei dit eksperimint brûkten de Dútsers it gas yn de Twadde Slach om Yper. Mear as 5000 silinders gloargas waarden iepensetten. De Frânske ferdigenjende rezjiminten rekken befangen troch it gas der ûntstie in gat fan 6 km. Mar de Dútsers hienen dizze oanfal ek as eksperimint bedoeld, en hiene nea op sa’n súkses rekkene. Der wienen dan ek gjin soldaten foarhannen om troch te stjitten. Nei dit súkses ûntstienen ferskate soarten gemyske wapens. Der waarden tests útfierd mei mostergas. Dútske en letter ek Frânske wittenskippers besochten letter syktekimen yn ferskate bommen te stopjen. Benammen de pest wie populêr yn dit selskip. De earste stappen yn 'e rjochting fan serieuze biologyske oarlochsfiering wienen set.
De wapens waarden letter ek troch de Alliearden brûkt. Der kamen gasmaskers en nijere gassen, en bettere metoaden om se op it slachfjild yn te setten. De earste gasmaskers wienen primityf (bygelyks in lape drinze yn wetter of urine) en holpen kwalik. Pas nei goed ûndersyk ferbetteren de gasmaskers, wat de effektivens fan de tige djoere gemyske wapens net te goede kaam.
Oproer
Nei oanlieding fan de ferskuorrende ferliezen, net allinnich yn de earste grutte slaggen, mar ek troch de ferliezen fan talleaze lytsere slaggen, bruts by de Frânske soldaten it besef troch dat domwei oanfallen lyk stie oan selsmoard. Dochs wist de legerlieding gjin bettere taktyk te betinken. In soad soldaten kamen derom yn 1917 yn ferset, bytiden mei hiele rezjiminten tagelyk, en wegeren oarders út te fieren.
Dit brocht de alliearden yn grutte panyk. As de Dútsers hjir efter kamen en fuortdaliks oanfalle soenen, soenen se fuort it hiele front fan Amiens oant Ferdun oprôlje kinne, om dan op Parys oan te gean. Generaal Pétain, de nije opperbefelhawwer, besleat mei de soldaten te praten. Dit die hy troch oan ’e iene kant loyale artillery op rebelske rezjiminten te rjochtsjen, mar oan de oare kant in bettere ferlofregeling te ferlienen en it Frânske leger net mear yn te setten foar offensiven. Tûzenen muiters binne fermoedlik omkomd of eksekutearre, mar de Dútsers binne der net efter komd. Pétain hold wurd en der waarden troch it Frânske leger gjin grutte offensiven mear útfierd.
It Eastfront
Al rekkene it Von Schlieffenplan de Russen in mobilisaasjetiid fan 42 dagen ta, dochs foelen twa Russyske legers dochs noch yn augustus 1914 East-Pruisen binnen. Nei de earste panyk waarden de legers troch de nije befelhawwer Paul von Hindenburg ynmakke by Tannenberg en de Mazuryske Marren. De Dútske aksjes bleaunen yn it earstoan beheind ta ferdigenjen en foarsichtich oanfallen, al as net om de Eastenrykske bûnsmaat by te stean. Oan it Eastfront kamen ek rinfuorgen foar, mar dizze leinen fierder útinoar en hienen it karakter fan in tydlike ferdigeningsliny. De Dútsers brûkten hjir foar it earst gifgas (triengas) tsjin de Russen.
De Russen organisearren letter mear offensiven om harren westlike bûnsmaten te ferlichtsjen. De Broesilov-offensiven tsjin de Eastenrikers yn Galysje wienen hjirfan de bekendste en meast súksesfolle. Roemeenje keas hjirop de kant fan de alliearden, mar waard troch Dútslân, Eastenryk en Bulgarije binnenfallen en beset. De Russyske offensiven rûnen úteinlik fêst mei grutte ferliezen oan minskelibbens.
De Balkan en Itaalje
Eastenryk-Hongarije, dat ommers de oarloch tsjin Servje begûn wie, besocht it lân trije kear te besetten. Trije kear waarden de Habsburgers weromdreaun. In 1915, na de tatreding fan Bulgarije en Turkije ta de Sintralen waard Servje fan Eastenrijk-Hongarije en Bulgarije út ûnder Dútske superfyzje beset. Bulgarije hâlde der doe mei op. Sa’t in generaal sei: "Wy hawwe wat wy wolle (Masedoanje), wy dogge neat mear." De lêste Servyske en alliearde troepen waarden nei Korfoe en Thessaloniki ferjage. Dy lêste stêd waard troch de Bulgaren omsingele. Yn de einfaze fan de oarloch waarden de Sintralen troch de Alliearden weromdreaun nei harren begjinpunt.
Itaalje wie foar de beloften fan de Allieerden omlizzen gien. De Sintralen seagen dit as ferrie, omt Itaalje mei Eastenryk en Dútslân it Trijebûn hie. Mar Itaalje wie mear in lêst as in help; it ekonomysk swakke lân moast troch Grut-Brittanje fan stienkoal en kredyt foarsjoen wurde en de Italjaanske soldaten moasten hyltiten holpen wurde troch Frânske soldaten. Boppedat woenen se allinnich fjochtsje foar de Eastenrykske gebieten dy’t se op it each hienen, hja wiene dus út op eigen gewin. De Piemontezen fersetten har fûleindich, mar de Súditaljaanske troepen misten de motivaasje om te fjochtsjen.
Yn de Alpen rûnen de Italjanen mei harren Frânske bûnsmaten harren stikken op de Eastenrykske stellings. De Sintralen drigen sels troch te brekken. Uteinlik waarden de Eastenrikers by Vittorio Veneto yn 1918 ferslein.
It Ottomaanske Ryk
Foardat de oarloch útbruts hie it Ottomaanske Ryk goede kontakten mei ûnder oaren de Britten. It Ottomaanske Ryk waard doe regearre troch it trijemanskip fan de Jonge Turken. Enver Pasja hie in sterke foarkar foar Dútslân en op 2 augustus 1914 tekenen de Turken en Dútsers in geheime oerienkomst. Op 5 novimber ferklearren de Turken de alliearden de oarloch.
De Turken strieden op twa fronten: yn it Heine Easten tsjin it Feriene Keninkryk en op de Kaukasuss de Kaukasuskampanje tsjin Ruslân. Hja rôpen, op Dútsk oantrunen, in jihad út tsjin de alliearden, om sa de help fan de Arabieren en oare moslims te krijen. Dit hie lykwols net folle súkses. De Arabieren wienen slim ûntefreden oer de Turkske oerhearsking en reagearren hast net. (Letter kamen hja fanwege harren eigen nasjonalistyske ambysjes yn opstân komme tsjin de Turkske oerhearsking.)
De Alliearden besochten troepen lanje te litten yn Turkije. Winston Churchill hie hjirfoar it plak útkeazen en de Alliearden waarden dêr ferslein yn de Slach om Gallipoli. De Turken fochten mei wikseljend súkses tsjin Ruslân. In soad Armeenjers kamen yn opstân tsjin de nasjonalistyske Jong-Turken. Oare Armeenjers fochten yn it Russyske leger. Dit late ta de Armeenske folkemoard, dy’t nei skatting 0,5 miljoen oant 1,5 miljoen slachtoffers makke.
Nei de Russyske Revolúsje besette it Turkske leger de Kaukasus, mar it moast him yn 1918 dochs oerjaan. Yn Araabje slagge it de Britten om Hoessein ibn Ali, de Sjarif fan Mekka, oer te heljen om oan harren kant mei te fjochtsjen. Yn de Arabyske Opstân ferdreaunen de Arabieren, mei help fan de beroemde Lawrence of Arabia, tegearre mei de Britten de Turken.
Op de Balkan wisten de Alliearden yn septimber 1918 troch te brekken. Yn Servje rukten se op nei de Donau, wylst Britske troepen by de kust lâns opteagen nei Istanbûl.
Kriich yn 'e loft
Yn it earstoan spile de loftoarloch in beskieden rol. Fleantugen waarden, lykas yn de Balkanoarloggen, allinnich mar ynset foar ferkenningsflechten. It earste loftgefjocht wie doe’t yn augustus 1914 in Servysk fleantúch in Eastenryksk-Hongaarsk tastel tsjinkaam. De piloat luts in revolver en skeat op it Servyske tastel. Fuort krigen alle piloaten in revolver, letter folgen boardmitrailleurs.
Ferkenning wie en bleau it foarnaamste doel fan de fleantugen. Bombardeminten kamen ek foar, mar hjirfoar moast de piloat de bom tusken syn fuotten hâlde, en sels it tastel útwurkje. Der waarden ek wol seppelins ynsetten. Dizze kolossen koenen mear bommen ferfiere, en waarden troch de Dútsers in soad ynsetten om Londen te bombardearjen. Mar se wienen ek in maklik doelwyt en tige kwetsber, omt se sa grut wienen en mei wetterstof fold wienen. Neist ferkenning en bombardeminten, wie yntimidaasje fan de befolking in doel fan fleantugen en seppelins.
Bekend wienen de folle "dogfights" tusken de Dútske en Alliearde fleanders. Manfred von Richthofen, oftewol de Reade Baron, helle 80 oerwinnings. De Frânsman René Fonck bleau hjir mei 75 net fier efter. Hermann Goering, de lettere loftmaarskalk en nazy-partijbûns, wie ek oarlochsfleander.
Oare gebieten
Dútslâns (beskieden) koloniale ryk waard relatyf maklik ûntmantele. Oeral wienen de Dútsers numeryk fier yn de minderheid, en hja waarden ôfsnien fan harren memmelân. Dútsk Togolân, Kameroen en Dútsk Súdwest-Afrika waarden yn 1914 en begjin 1915 al troch de Alliearden beset. In leger fan 60.000 Japanners omsingele it lytse Dútske garnizoen fan Kiautschou. Ek ferskste eilannen yn 'e Stille Oseaan waarden troch de Japanners beset, wylst de Britten fan Austraalje út Keizer Wilhelmsland en de Salomonseilannen besetten. Inkeld yn Dútsk East-Afrika, it lettere Tanzania, hâlden de Dútsers ûnder lieding fan Paul von Lettow-Vorbeck stân oant nei de wapenstilstân fan 1918. Sina ferklearre Ruslân de oarloch en stjoerde tûzenen arbeiders nei de rinfuorgen foar stipend wurk. Japan stjoerde nei de besetting fan de Dútske koloanjen en konsesjes gjin man mear nei it front, mar stelde wol in ultimatum oan Sina (de Alliearden kearden Japan trouwens). It tawizen fan de Dútske konsesjes yn Sina oan aartfijân Japan is Woodrow Wilson troch de Sinezen, en ek troch in soad Amerikanen tige kweaôf nommen.
Amerikaanske oarlochsdielname
Dútslân beantwurde de seeblokkade fan de alliearden mei dûkboaten. Dútske dûkboaten strúnden de seeën ôf en torpedearren keapfarders. Behalve alliearde skippen, waarden ek wolris neutrale skippen troffen, lykas de Lusitania. Dit waard de Dútsers troch in soad neutralen tige kwea ôf nommen.
Yn 1917 sette Dútslân yn op in ûnbeheinde dûkboatoarloch, dy't Ingelân isolearre moast en sa ta oerjefte twingen moast. Dit om't Dútslân him nei de seeslach by Jutlân net mear op iepen see weage, mar dochs eat hawwe moast dat de sitewaasje feroarje koe. Om't hja de kâns rûnen sa de Feriene Steaten tsjin harren op te setten besochten hja Japan en Meksiko by de Sintralen oanslute te litten om sa de Amerikanen ôf te lieden. In telegram mei dizze strekking (Zimmermanntelegram) waard lykwols ûnderskept. Nei oanlieding hjirfan, en fan de ûnbeperkte dûkboatoarloch, ferklearren de Feriene Steaten Dútslân op 6 april 1917 de oarloch. De Meksikanen hienen krekt in boargeroaloch efter de rêch en hienen gjin behoefte oan in nije oarloch, en Japan hie al posysje keazen.
De Amerikaanske oanwêzigens hie, benammen yn it begjin, allinnich in psychologyske wearde. Sa kolossaal as de Amerikaanske marine wie, sa lyts wie harren lânleger. Der wie mankrêft genôch, mar der wie net genôch wapening. Kanonnen moasten fan de Britten liend wurde. De Dútsers krigen in nij leger tsjinoer harren dat hieltyd fierder oangroeide. Harren dûkboaten wienen net by steat om de oarlochskonvoaien op te kearen. De tiid wurke yn harren neidiel: Hieltyd mear troepen streamden Jeropa oer, en de Amerikaanske wapenfabriken draaiden op folle toeren.
De ein
Yn de simmer van 1918 besleaten Hindenburg en Ludendorff noch ien kear alles op alles te setten. De Dútsers foelen ommers op trije punten oan: Op it earste gesicht wienen dizze offensiven súksesfol: de rinfuorgen waarden ferlitten en in grutte terreinwinst waard ferkrigen. De troepen wienen lykwols oan de ein fan harren krêften (nei in offensyf plonderen se bygelyks earst de fijanlike fiedseldepots), en efter it front wienen ek noch in soad fijanlike troepen. De offensiven rûnen alle trije fêst yn moddder, bloed, en in muorre fan frisse Amerikanen. Oer it hiele front waarden de Dútsers yn de hjerst fan 1918 weromdreaun.
Hindenburg en Ludendorff wisten dat it ôfrûn wie. De legers hienen oan alles gebrek en der drige revolúsje. Troch generaal Wilhelm Groener lieten hja de keizer witte dat hja net langer op de trou fan it Duitse leger rekkenje koenen. In ferstiving fan de wjerstân yn Flaanderen wie mar skyn: der wie ferlet fan alles, oan unifoarmen ta. De rebelskens fan matroazen sloech oer nei it hiele lân. By de Sintrale bûnsmaten, dy ‘t no op alle slachfjilden ferslein waarden, wie de sitewaasje noch slimmer omdat Dútslân harren ekonomysk útsûge en as koloanjes behannele. In Bulgaarsk rezjimint skamme him sa foar syn klaaiinge, dat it him yn ûnderklean foar de generaal presintearre. De boargers hienen it noch slimmer en stoaren by boskjes fan 'e honger. Yn de hjerst fan 1918 sleaten Turkije en Bulgarije wapenstilstannen. Eastenryk-Hongarije folge op 3 novimber, sadat Dútslân no oan de súdkant ûnbeskerme wie. De keizer flechte nei Nederlân, en de republyk waard útroppen. Der kamen ûnderhannelingen en in wapenstilstân waard oerienkomd. De Oarloch waard op de 11e fan de 11e 1918 (11 novimber 1918) om 11 oer 11 oere yn in treinwagon yn Compiègne beëinige. Oant de lêste minút foelen de 'ferneatigingsskotten' troch de artillery oer en wer.
Boarnemear
Boarnemear is in delsetting oan de Dokkumer Ie súdwest fan Burdaard yn de gemeente Noardeast-Fryslân.
De namme komt ek foar as Bornemear, Boingmera, Boyngweer, Boenmeer, Bonmer en Bonimaer. De útgong -mear wiist op in grins, dus grinsweter, bygelyks fan in Bodinga.
Bongier
Bongier is in lytse buorskip noardeast fan Boazum yn de gemeente Súdwest-Fryslân.
De namme komt ek foar as Bongryd, Bongyerd en bonghe jeerde. Soks soe in ferwizing wêze kinne nei 'ban' yn de betsjutting fan 'gebiede' en it efterheaksel gard' dat eat as 'ôfsluten kompleks' betsjut.
Hirohito
thumb|Keizer Showa Hirohito (Tokio, 29 april 1901 – dêre, 7 jannewaris 1989) (útspraak: "Hirosjto") wie de 124e keizer fan Japan. Hy folge yn 1926 syn heit Yoshihito op, neidat hy al yn 1921 as regint beneamd wie. Hy regearde oant syn dea yn 1989, in perioade fan yn totaal 62 jier en 13 dagen. Dêrmei is hy de keizer dy't it langst oer Japan hearske. Dy perioade stiet yn Japan bekend as dy fan de Showa (ferljochte frede). Shōwa is ek de namme dy't Hirohito postúm krige, en wêrûnder hy no yn Japan it bekendst is.
Yn 1924 troude Hirohito 'keizerinne Kōjun' (Prinses 'Nagako' fan Kuni: 1903-2000), dy't de titel prinsesse krige. Yn 1933 waard harren âldste soan en troanopfvolger, Akihito, berne. Nei de dea fan Hirohito folge dizze him op as keizer fan Japan.
SF Site
SF Site is in Ingelsktalich science fiction-tydskrift dat inkeld online ferskynd. It waard yn 1996 oprjochte troch redakteur John O'Neill en is fêstige yn Kanada. It omfiemet lykwols bydragen fan skriuwers út 'e hiele (Ingelsktalige) wrâld.
SF Site publisearret resinsjes fan nije science fiction-boeken, films en tillefyzjesearjes, mar ek fraachpetearen mei auteurs en passaazjes fan fiksje. Under de lju dy't geregeldwei oan it tydskrift bydrage, binne Steven H. Silver, Richard Lupoff, Rick Norwood, Victoria Strauss, Mark London Williams en Rick Klaw.
Fierders is SF Site ek de webhost foar bekende science fiction- en fantasyskriuwers as Guy Gavriel Kay en Charles de Lint, en foar papierrene tydskriften as Fantasy and Science Fiction. Ek fersoarget it in diskusjefoarum op it mêd fan science fiction. Yn 2002 wûn SF Site de Locus Award foar bêste online-science fiction-tydskrift.
Yn desimber 2013 skoarre SF Site de produksje fan syn updates, dy't ienris yn 'e fjirtjin dagen pleatst waarden, op, fanwegen it weromrinnen fan ynkomsten út reklame.
Padmé Amidala
Padmé Amidala (berne as: Padmé Naberrie) is in ferneamd fiktyf personaazje út 'e Star Wars-franchise, dat betocht waard troch de Amerikaanske filmmakker George Lucas. Hja waard yntrodusearre yn 'e film Star Wars: Episode I – The Phantom Menace (1999) as de teenage-keninginne fan 'e planeet Naboo. Nei't har termyn as monarch foarby is, wurdt se senator foar Naboo yn 'e senaat fan 'e Galaktyske Republyk, wêrby't se útsprutsen pasifistyske stânpunten ynnimt. Padmé trout yn it djipste geheim mei de Jedi-ridder Anakin Skywalker en skinkt it libben oan 'e twilling Luke Skywalker en Leia Organa foar't hja yn it kreambêd stjert. De eangst om har te ferliezen is yn it ferhaal foar Anakin de wichtichste driuwfear foar syn ferfal ta de tsjustere kant fan de Krêft en syn ferwurden ta Darth Vader. Padmé waard yn alle trije films fan 'e Star Wars-prequeltrilogy spile troch aktrise Natalie Portman. Hoewol't har rol mingde reäksjes krige, foarme er foar Portman har ynternasjonale trochbraak.
Yn The Phantom Menace
Padmé wurdt berne op 'e planeet Naboo as de dochter fan Ruwee Naberrie en dy syn frou Jobal. Hja hat in suster dy't Sola hjit. Yn Star Wars: Episode I – The Phantom Menace (1999), it earste diel fan 'e Star Wars-prequeltrilogy, wurdt Padmé Amidala yntrodusearre as de fjirtjinjierrige keninginne fan Naboo, dy't koartby ta har hege post ferkeazen is. Hja wurdt bystien troch gûverneur Sio Bibble, kaptein Quarsh Panaka en har hofdames Sabé, Saché, Rabé en Eirtaé. Padmé stribbet de beëiniging nei fan 'e blokkade dy't de troch de Neimoïden dominearre Hannelsfederaasje tsjin Naboo ynsteld hat. Dêrta besiket se streekrjocht te ûnderhanneljen mei Nute Gunray, de ûnderkening fan 'e Hannelsfederaasje, mar as dyselde har in ferdrach ûndertekenje litte wol dat de oerhearsking fan Naboo troch de Hannelsfederaasje legitimearje soe, stegeret se him ôf.
Ynstee ûntkomt Padmé fan Naboo mei de help fan Jedi-master Qui-Gon Jinn en syn frijwol follearde padawan Obi-Wan Kenobi. De bedoeling is om nei Coruscant te gean, de planeet dêr't de senaat fan 'e Galaktyske Republyk fêstige is, om dêr kânselier Finis Valorum op yngripen te fergjen. Nei't harren romteskip averij oprûn hat by it trochbrekken fan 'e blokkade, binne se lykwols twongen om in tuskenstop te meitsjen op 'e woastynplaneet Tatooine. Dêr komt Padmé, dy't de momkape oannimt fan ien fan har hofdames, foar it earst yn 'e kunde mei de njoggen jier âlde slaaf Anakin Skywalker, dy't se wat apart, mar tige ynnimlik fynt. Nei't Qui-Gon de jonge oannimt as syn folgjende learling, foarmje Padmé en Anakin op harren fierdere reis nei Coruscant in bân as sy him treastget oer it efterlitten fan syn mem Shmi.
Op Coruscant bepraat Padmé de sitewaasje mei Sheev Palpatine, de senator dy't Naboo en ferskate oare planetestelsels fertsjintwurdiget yn 'e Galaktyske Senaat. Wat sy net wit, is dat Palpatine yn it geheim teffens Darth Sidious is, de Sith-master dy't efter de skermen de hiele Nabookrisis yn gong set hat troch syn manipulaasje fan 'e Hannelsfederaasje. As kânselier Valorum Padmé meidielt dat er har net helpe kin om't er mei hannen en fuotten bûn is oan 'e trage burokrasy fan 'e Galaktyske Republyk, riedt Palpatine har oan en bring yn 'e Senaat in moasje fan wantrouwen tsjin Valorum yn stimming. Dêrtroch wurdt Valorum ûnder fuotten helle, wat Palpatine letter by steat stelt om sels kânselier te wurden.