cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tsareklok
Beskriuwing
De ûnbidich grutte Tsareklok is net allinne ien fan de grutste eksimplaren yn syn soarte fan 'e wrâld, mar foarmet ek in wichtich monumint fan russyske jittechnyk út de iere 18e iuw. Tichteby de Tsareklok is noch sa'n monumint fan russyske jittechnyk te sjen; it Tsarekanon, dy't allyk as de klok nea brûkt is foar it doel dêr't er foar getten is.
De klok is ryklik fersierd mei reliëfs fan barokke foarstellings fan planten, ingels en hilligen. Dêrnjonken binne der motiven út de russyske heraldyk. De klok waard ûnder it regear fan keizerin Anna getten en fan har is in byltenis op de klok oanbrocht. It brûns fan de klok stamde fan in omraande klok út de tiid fan grutfoarst Aleksej Michajlovitsj en fan him is ek in reliëf op de klok te sjen. De byltenissen fan de beide hearskers op de klok ha de namme oan de Tsareklok jûn. De ryksapel en it fergulde krús binne tafoegings doe't de klok al boppe de grûn stie.
Skiednis fan de klok nei de foltôging
Noch ear't de lêste wurksumheden oan de dekoraasje fan de klok foltôge waarden fûn der yn maaie 1737 yn it kremlyn in grutte brân plak. Foaral de noch houten gebouwen yn it kremlyn waarden ferneatige en dêrûnder foel ek de fan hout boude konstruksje om de Tsareklok út de jitterskûle te takeljen. It hout foel al baarnend op de klok del en doe't it kâlde wetter fan it dwêsten op de yntusken gleone klok telâne kaam, barste dy troch de timperatuersferskillen. In stik fan 11,5 ton rekke dêrmei los fan de klok.
Nei de brân binne der noch útstellen dien om de klok te restaurearjen, mar dêr is neat mear fan telâne kaam. De klok bleau jierrenlang yn de kûle lizzen en lei dêr noch jimmeroan doe't Napoleon Moskou besette. Doedestiids wie Napoleon fan doel om de klok nei Frankryk te bringen, mar dy opset mislearre fanwegen it ûnbidige gewicht en de dêrmei gearhingjende logistike swierrichheden.
Yn it ramt fan de weropbou fan it kremlyn nei de russyske oerwinning op Napoleon waard ek it plan wer oppakt om de klok op te takeljen. Dat duorre lykwols oant 1836, doe't Auguste de Montferrand in konstruksje bouwe liet. Hûnderten arbeiders en soldaten loeken oan de touwen om de klok boppe de grûn te krijen. Mar it earste besykjen mislearre; de klok wie te swier foar de konstruksje. Op 23 july 1836 waard der nochris besocht om de klok op te takeljen en doe slagge it al. Trije dagen letter waard de klok op de sokkel delset, dêr't er noch jimmeroan op stiet.
Bootsmastate
Bootsmastate of Boythiemastaete stie oan de westkant fan de destiidske buorren fan Kollum, gemeente Kollumerlân, ten suden fan de wei. Fan de state is neat mear weromn te finen.
De stins wurdt foar it earst fermelden oan de ein fan de 15e iuw mar moat âlder west hawwe. Oan de ein fan de 15e iuw hearde Bootsmastate oan Ritscke Gauckema alias Boitsma. Syn widdo Geel Bootsma, dy't it hûs nei elle gedachten ynbrocht hie, wertroude mei Sierck Remmersma. Hy stame út de Dokkumer famylje Remmersma of Riemersma, en wie in broer fan Feye Riemersma alias Meckema, dy't yn Kollum yn de famylje Meckema yntroude. Ek Sierck neamde him nei (it hûs fan) syn frou Bootsma, mar hy hâlde yn syn wapen, it oantinken oan de Dokkumer ôfstamming fan de Remmersma's. Sierck Bootsma komt mei syn soan Hessel Bootsma yn 1515 foar yn in sjarter.
Yn 1518 wurde beide neamd ûnder dejingen dy’t yn ballingskipp gien binne om harren Boergondyske gesindheid. It is ûnwis oft Hessel werom kaam yn Kollum, want yn 1548 wenne hy dêr mei syn twadde frou Mary fan Harinxma thoe IJlst, nei alle gedachten op de state. Yn 1550 wie hy tsjerkefâd mar fielde him sa't it skynt net sa goed, want yn it begjin fan dat jier makke hy syn testamint op. Hy stoar omtrint “Sinte Jacob” (25 july) 1552. As fâd oer syn bern stelde hy syn lyewe myech ("leave miich") Syuck Mellema oan. As tsjûgen wienen der ûndermear de pastoar fan Kollum en de prebendaris fan it Hillich Sakremintslien by oanwêzich. Oan elk fan syn soannen koe hy in s(t)ate neilitte,en fierders noch inkel oar goed yn deselde omkriten: soan Syerck Bootsma krige de sate upten Uutterdyck by Lyoel Phaesma huys, wêrop dizze al wenne mei syn frou Sythke Phaesma, Abbe de sate yn Reduzum dy't hy ek al bewenne, Douwe krige it troch him bewenne Gerbada yn Easterwierrum, en Hayo oandielen yn ferskillend goed yn Achtkarspelen. Syn jongste soan, Epo Bootsma, krige neffens âlde Fryske tradysje it stamgoed Boythiema staete toe Collum. Hessel syn frou, Mary Harinxma, mocht lykwols oant har dea op de state wenjen bliuwe. Hja testearde yn Ljouwert yn 1558 mar is nei 1561 stoarn,. Fan it goed jout hy in wiidweidige beskriuwing. Neamd wurde dye huisinge Boythiema, schuyer, bachuys, het heem, onsen groeten warmoestuyn en onse appelhoff, en de ferskate persielen bou en greide om it hûs. De lizzing fan Bootsma komt yn dizze beskriuwing fierder goed ta uting: meardere hússteden en tunen yn de oangrinzjende Tsjerkebuorren wienen Bootsma-besit, en ek lei der Bootsma-lân yn of by de oangrinzjende goederen Abbema, Syordema en yn de Galgefenne by Nij Meckema. Oant 1616 hearde ek de oangrinzjende Riniafenne by Bootsmastate.
Epo troude ± 1566 mei Riencktien Aesgama en se krigen fiif bern wêrûnder Epo en Gabbe. Dy lêste hat eigener en bewenner fan de state west. Under de Fryske ballingen dy't yn kjannewaris 1568 yn Emden wennen, komt ek in Epo fan Bootsma foar. Omdat der destiids mear minsken dy namme droegen, is it net hielendal wis oft dêrmei ‘ús’ Epo bedoeld wurdt. It hat der lykwols de skyn fan, want yn oktober 1582 waard hy tat grytman fan Kollumerlân beneamd. It soarte funksje dat yn de earste jierren nei de reformaasje meastentiids oan eks-ballingen gund waard. Twa jier letter lei hy dizze funksje wer del “om foar Kristus te libjen en kalmte en rêst te genietsjen”. Dêr hat er dan rom de tiid foar hân, want hy libbe noch yn 1601. Rincktien waard noch yn 1610 fermelden as syn widdo en libbe noch yn 1618.
Harren soan “de Capitein Gabbe van Bootsma” en syn frou Juliana Sloet út Drinte bewennen de state en wurde yn oantekeningen fan it jier 1613 en 1617 oantsjutte as “resideerende bij Collum”. Gabbe wie hjir tsjerkefâd yn 1616. Dat se doe noch op de âlde state wennen is net wierskynlik. It goed waard yn 1616 omskreaun as in "schoon hof met fruytboomen ende andere boomen omt heem ende gracht ende poorte, daaronder resorterende 41 pondematen". Der is dan gjin sprake fan in hûs, wêrút ôflieden wurde kin dat de state foar dat jier al sloopt is. Op it oarspronklike goed rêsten yn 1640 twa stimmen, ien op de hof en ien op de sate (pleats), hearrend oan jonker Ipe fan Bootsma en de erfgenamten fan Gabbe fan Bootsma. Schotanus rekkene yn 1664 Bootsma wol ta de "edele staten". Yn 1689 waard Bootsmastate ende zathe te Collum mei it heale stoelte en legerstee yn de tsjerke ta Collum bûten de famylje ferkocht. Wierskynlik is dus tusken 1640 en 1664 op dit stee in nije state boud. Under it tebehear fan Bootsma state hearde ek de pretisnje dat de prebende fan it Hillich Sakramint yn de tsjerke fan Kollum stichte wie troch "de Jellema's en Phaesma's ende eenige van Bootsma".
Gabbe, dy't yn 1620 noch gritenij-folmacht wie, skynt foar april 1621 ferstoarn te wêzen. De 16e fan dy moanne skreaunen Pyke fan Wyckel (syn sweager) en Abbe fan Bootsma (in famyljelid) “als g’auctoriseerde voirmonden over d’kinderen van wilen Gabbe van Bootsma” oan de sekretaris fan Kollumerlân dat se “niet consenteren in enige vercopinge van Boelgoederen, vee ofte andere replijcke goederen, voir dat wij sels u.e. daer toe sullen hebben gelastet.” Yn 1640 wienen de trije bern fan Gabbe eigeners fan it earder fermelde “hoff” mei de dêrby hearrende 41 pûnsmiet lân. Bootsmastate hearde doe yn eigendom oan Ipe (meastal as Epo fermelde). Syn dochter Juliana Maria waard letter eigenaresse fan al dat goed. Juliana gie earst yn it kleaster, mar troude letter mei Alexandre Chevrier, markys de Montauban, in Frânske kolonel. Nei har hiele fermogen der trochjage te hawwen gie se mei har man nei Frankryk ta. Ek “Bootsmastate en zathe te Collum” waarden te jilde makke krektas “het halve gestoelte en legerstede (grêf) in de Kerk tot Collum”. Ien en oar waard yn 1689 ferkocht oan Epo fan Aylva. Dy syn dochter Juliana Dorothea fan Aylva, widdo Schratenbach, droech dit net-replike goed nei 1722 oer oan Everardus Ulric fan Hanecrooth. Dy wenne hjir yn 1741 noch, mar yn 1742 waard it goed oankocht troch Cornelis fan Scheltinga út It Hearrenfean. Cornelis troude yn datselde jier mei Cecilia Johanna fan Eysinga. Ut de akte fan oerdracht blykt dat de goederen bestienen út “sekere groote Huisinge, schuire, hovinge, boomen en plantagiën”, mei in oerflakte fan 4 pûnsmiet. Der hearde ek 22½ pûnsmiet lân by “gelegen aan de gebuirte van den Dorpe Kollum”. Cornelis sollisitearde yn 1743 nei de funksje fan grytman fan Kollumerlân, mar biede dêr blykber te min jild foar (sokke funksjes moasten foar in soad jild kocht wurde) want hy krige de oanstelling net. Hil grif yn “de groote Huisinge” wenne hawwe want yn de tiid fan Andreae om 1885 fûn men op it terrein noch blomfazen mei de wapens fan Fan Scheltinga en Fan Eysinga.
Fan Scheltinga hie meardere bern wêrfan Martinus, dy't op Bootsma State wenne, it better die as syn heit, want hy waard yn 1775 wól grytman fan dizze gritenij. Hy wie fan doel om by Kollum in fraaie bûetnpleats te stichtsjen, mar troch de ûnrêstige tiden om 1789 waard it wurk mar gedieltlik útfierd. Yn 1795 waard hy út it amt ûntseten, sette ôf nei Oerisel en troude yn july 1800 yn Weerselo mei Catharina Louise Antoinette Anna barones du Tour fan Bellinchave. Yn 1813 fêstige hy him, tegearre mei syn frou wer yn Kollum. Martinus waard lid fan de Steaten fan Fryslân en stoar yn 1820 wêrnei't hy yn de tsjerke fan Kollum bysetten waard. Syn widdo fêstige har op Feartsicht yn Aldwâld en it hûs waard ôfbrutsen.
258
Foarfallen
thumb|right|262px|Falearianus II
Matthias van Geuns
thumb|Matthias Jans. van Geuns, "predikant, beroppen 1792" yn de Doperske tsjerke, Haarlim '''Matthias Jansz. van Geuns''' (Grins, 15 septimber 1758 - Haarlim, 21 novimber 1839) wie in Nederlânsk dopersk predikant en silhûettist.
Libben en wurk
Van Geuns waard 1758 yn Grins berne as soan fan izerkeapman Jan Stevens van Geuns en fan Hiltje Bartels. Van Geuns waard fan 1779 oant 1782 oplaat ta predikant oan it Dopersk Seminarium yn Amsterdam. Nei it foltôgjen fan syn oplieding waard er 1783 predikant fan Makkum. Yn 1788 waard er predikant yn Harns en yn 1792 yn Haarlim. Mei in tal freonen brocht er dêr 150 sangen byinoar yn in sjongbondel, 74 dêrfan waarden skreaun troch Aagje Deken. Yn Haarlim bleau er predikant oant syn emeritaat yn 1828.
Van Geuns boaske 15 augustus 1790 mei Tryntsje Kornelisdr. Sytzes út Ljouwert. Sy krigen tegearre sân bern. Har soannen Kornelis Sytze en Bartel waarden lykas harren heit dopersk predikant. Van Geuns stoar yn de âldens fan 80 jier yn syn wenplak Haarlim, dêr't nei syn emiritaat wenjen blean wie.
thumb|left|500px|Silhûetportretten makke fan Matthias van Geuns f.l.n.r. Pieter Ymes Tichelaar, Jelmer Pieters Tichelaar, [[Adam Sijbel en Sara fan Woensel]]
Seeskilders
Seeskilders skilderje benammen seegesichten en havens.
Alhoewol't Fryslân in bloeiende seefeart hân hat, binne dêrneffens net safolle seeskliders. Inkele bekenden binne:
Ek ûnder de skilders fan de 19e en 20e iuw binne net folle dy't ta de echte seeskilders rekkene wurde kinne.
Y&T
Y&T is in Amerikaanske hardrockband oprjochte as Yesterday and Today yn 1972 yn Oakland, mar koarte yn 1981 nei twa albums de bandnamme yn oant Y&T. De band brocht yn 1976 syn debútalbum Yesterday and Today út. Yn 1991 hold de band dermei op, mar kaam yn 1995 koart wer werom oant de band yn 1997 alwer opheft waard, om yn 2001 in trochstart te meitsjen. Y&T hat tolve studio-albums en fiif live-album útbrocht.
Pikometer
De pikometer (symboal pm) is in lingte-ienheid, gelyk oan 0,000.000.000.001 meter. De namme is gearstald út de SI-ienheid foar langte, "meter", en it SI-foarheaksel piko. In pikometer is 0,001 nanometer of 1.000 femtometer.
Kleastersk
It Kleastersk of Gerkeskleastersk (Kleastersk: Kloasters) is in Nedersaksysk dialekt, dat sprutsen wurdt yn 'e twillingdoarpen Gerkeskleaster en Strobos. It taalgebiet leit dêrmei yn it easten fan 'e Fryske gemeente Achtkarspelen, tsjin 'e grins mei de provinsje Grinslân oan. It Kleastersk kin beskôge wurde as in oergongsdialekt tusken it Frysk en it Grinslânsk.
Karakteristiken
It Kleastersk wurdt omskreaun as "net sa sjongerich as it Frysk, mar ek net sa hurd as it Grinslânsk." Friezen beskôgje it as in foarm in Grinslânsk, wylst it Grinslanners it gauris foar Frysk oansjogge. De Kleasterske taalstriidster Wietske Poelman sei dêroer: "We hem'n 'n soort identiteitscrisis. Allinnig ien Gerskeskloaster-Stroobos bin'n we thuus." Taalkundich sjoen liket it Kleastersk lykwols tichter by it Grinslânsk as by it Frysk te stean.
It is ûndúdlik hoe't it Kleastersk yn it fan oarsprong Frysktalige Gerkeskleaster-Strobos belâne is. It is ferliedlik om 'e sitewaasje yn it twillingdoarp te ferlykjen mei dy yn Kollumerpomp, in doarp yn 'e midden fan 'e oanbuorjende gemeente Kollumerlân, dat ek in eigen Nedersaksysk oergongsdialekt hat, it Pompstersk. Ek kin in ferliking makke wurde mei it Kollumerlânske Westerkertiersk dat yn Warfstermûne, Muntsjesyl en Boerum, yn eastlik Kollumerlân, sprutsen wurdt. It ferskil is lykwols dat Kollumerpomp en eastlik Kollumerlân op ynpoldere lân lizze dat eartiids ta de Lauwerssee hearde, wylst Gerkeskleaster-Strobos op sângrûn leit. Poelman: "’t Kloasters is 'n vremd fenomeen. We bin'n echt 'n eiland hier. Je kin'n 't min verklaar'n."
259
Foarfallen
thumb|250px|Trier mei de Porta Nigra yn de 3e iuw
Kleastersk
Hjoeddeiske sitewaasje
It is ûnbekend hoefolle sprekkers oft it Kleastersk noch hat. It dialekt wurdt hjoed de dei yn Gerkeskleaster-Strobos op 'e dyk noch by 't folop sprutsen, mar yn iepenbiere gearkomsten ferbrekke de lju har eins fuortendaliks en geane se oer op it Nederlânsk. Poelman wie ien fan 'e earsten dy't dat net die. En doe't se yn 2014 foar de FNP yn 'e gemeenteried fan Achtkarspelen keazen waard, wie se de earste dy't yn 'e riedsseal Kleastersk spriek. By de gemeenteriedsferkiezings fan maart 2018 waard se net werkeazen, en dêrnei besleat se om har fierder yn te setten foar har memmetaal. Poelman hat it plan opfet om in offisjele stavering foar it Kleastersk te meitsjen, en hat dêroer kontakt opnommen mei de Fryske Akademy, dêr't men entûsjast reägearre. Op it stuit wurdt besocht de finansiering fan in formeel taalkundich ûndersyk nei it Kleastersk ûnder tafersjoch fan 'e Akademy rûn te krijen. Neffens Poelman is dat neat te betiid: "As gieneen 't vastleit, dan verdwient 't. Veur 't Kloasters is 't vijf veur twaalf."
Slach by Skellinkhout
De Slach by Skellinkhout fûn plak yn 1282 by it doarp Skellinkhout yn (West-Fryslân), tusken it leger fan de Hollânske greve Floris V en in legermacht fan West-Friezen. De West-Friezen waarden troch Floris ferslein en moasten him as Hear erkenne.
Femtometer
De femtometer (symboal fm) is in lingte-ienheid, gelyk oan 0,000.000.000.000.001 meter. De namme is gearstald út de SI-ienheid foar langte, "meter", en it SI-foarheaksel femto. In femtometer is 0,001 pikometer of 1.000 attometer.
Slach by Skellinkhout
Eftergrûn
Yn 1256 hienen de West-friezen de Hollânske greve Willem II fermoarde doe't hy in rôftocht hâlde yn it Westfryske goa Westflinge. Syn soan en opfolger Floris teach sa gau't er de jierren hie op tsjin de Westfriezen. Mei in grut leger foel Floris by Wijdenes wraaksuchtich it gebiet fan de Westfriezen yn, flakby Skellinkhout stjitte hy op de legermacht fan de Friezen. Yn de slach dêrnei waarden de Friezen ferpletterjend ferslein. Neffens de skreaune skiednisboarne foelen der tusken de 600 en 1200 Westfriezen yn de striid.
Adam Sijbel
thumb|Silhouet Adam Sijbel (1786) door Matthias Janss. fan Geuns Adam Sijbel (Amsterdam, doopt 5 april 1746 - Makkum, 24 septimber 1803) wie in Nederlânsk tegelskilder. Sijbel soarge foar nije ympulsen by it meitsjen fan siertegels yn Fryslân; boppedat joech er de toan oan foar it wurk fan it tegelfabryk yn Makkum.
Slach by Skellinkhout
Eftergrûn
Troch de nederlaach kaam der in ein oan de frijheid fan de Westfriezen en rekken sy harren ûnôfhinklikens foargoed kwyt oan it Greefskip Hollân. Yn West-Fryslân ferriisden oan alle kanten stinzen. De Westfriezen besochten dêrnei noch in oantal kear yn ferset te kommen, mar soene sûnt dy tiid hieltyd betwongen wurde. Floris V naam de titel oan fan Hear fan Fryslân, de bewenners waarden hearrigen, moasten belesting betelje en kamen ûnder it greeflik rjucht (1289).
Adam Sijbel
Biografy
Sijbel waard 1746 yn de Lutherske Tsjerke yn Amsterdam doopt as soan fan de kommandeur Davit Sijbel en fan Catharina Swart. Hy waard oplaat ta plateelskilder by it tegelfabryk D' Oude Prins yn de Jordaan. Sijbel troude 12 july 1778 yn Amsterdam mei Saartje Pietersdr. fan Woensel. Yn 1781 waard er lid fan de doperske gemeente. Om reden dat er dêr gjin takomst seach ferfear Sijbel yn 1784 nei Makkum, faaks op foarspraak fan de doperske learaar Matthias fan Geuns, dy't 1783 predikant yn Makkum wurden wie. Van Geuns koe Sijbel noch fan syn stúdzjetiid (1779-1782) yn Amsterdam. Van Geuns wenne njonken de reder, fabrikant en keapman Hylke Jans Kingma. Sijbel krige in oanstelling foar tsien jier by it tegelfabryk fan Kingma. Doe al, mar ek letter skildere er foar it diggelguodfabryk fan Tichelaar dêre. Sijbel hat foar it fabryk fan Kingma "het aanzien van het product bepaald". Sijbel stoar septimber 1803 mei 57 jier yn frijwat behyplike omstannichheden yn syn wenplak Makkum.
Monumintale en museale keunstwurken
De monumintale tegelwand mei tolve Tegeltablo's yn hotel De Prins fan Fan Sijbel (1790) is in ryksmonumint.
Wurk fan Sijbel is te finen yn ûnder oaren
Burg Maus
Burg Maus is in kastiel oan de Ryn boppe it doarp Wellmich by Sankt Goarshausen yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It kastiel stiet op in hichte fan 98 meter boppe seenivo en foarmet ûnderdiel fan it UNESCO wrâlderfgoed Boppe Midden-Ryndelling.
Skiednis
As antwurd op de bou fan it nije kastiel boppe Wellmich liet de greve fan Katzelelnbogen in pear kilometer fierder de stream op de boarch Neu-Katzenelnbogen bouwe, dy't letter bekend waard ûnder de namme Katz. Yn 'e folksmûle krige Peterseck fanwegen de kat en mûs strategy tusken de karfoarsten en de hearen fan Katzelelnbogen de namme 'Maus'.
De aartsbiskoppen Kuno II fan Falkenstein en syn opfolger Werner fan Königstein mochten graach op harren nije boarch wêze en ferstoaren dêr ek. Beide aartsbiskoppen waarden yn de Sint-Kastortsjerke fan Koblenz begroeven, dêr't harren grêfmonuminten ek hjoed-de-dei noch binne te besjen. Yn de 16e iuw waard it kastiel in lien fan it grevehûs Nassau-Sporkenburg.
It kastiel waard yn 1806 foar de ôfbraak ferkocht, mar dêr kaam net in soad fan telâne. Yn 1834 kocht Friedrich Gustav Habel de ruïne oan, dy't him ynsette foar it behâld fan de boarch. Tusken 1900 en 1906 waard it kastiel ûnder lieding fan arsjitekt Wilhelm Gärtner lang op let werboud, werby it oansjen safolle mooglik bewarre bleau.
Keppeling om utens
Beskriuwing kastiel Maus op de Burgendatabank
Bûns
Bûns is in ferdwûne terpdelsetting yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân, besuden (en yn 'e himrik fan) Ysbrechtum, op it plak dêr't no it Snitser yndustryterrein De Himmen leit.
De namme komt ek foar as Boensera hem, Boens, Bons en Bonze. De lannen fan Bûns foarmen in ôfsûnderlik territoarium, de Bûnzerhim, dy't trochsnien waarden troch de Bûnzerdyk. De buorskip lei yn de himrik fan it doarp Ysbrechtum. Bûns waard mei de Himdyk ferbûn troch de Bûnzerleane.
De namme Bûns komt fan de efternamme fan de bewenners: Bonne. Letter binne hjir de nammen Bottinga en Bonninga fan ôflaat. De lêste beide geslachten wennen ek yn Bûns.
De buorskip bestie al yn de 9e iuw en lei op in terp. It doarp hie gjin tsjerke, mar wol in eigen hôf mei fjouwer grêven. Yn de buorskip stie stinswier Bûnzerwier en in tal pleatsen. De buorskip skonk yn de 10e iuw guod oan it Dútske kleaster Fulda. Yn de geskriften fan it kleaster wurdt Bûns lykwols as Bottinge oantsjut. It plakje komt yn 1447 yn it nijs nei in wapene konflikt tusken Bocka Harinxma en Hessel op deen Heemdyck. Hjirby foelen deaden en ferwûnen. Harinxma naam de stins fan Hessel yn en hâlde dêrby inkele oaren finzen.
It plakje wie oant yn de fyftjinde iuw bewenne.
Strânnôtmûs
De strânnôtmûs (wittenskiplike namme: Reithrodontomys raviventris) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae) en it skaai fan 'e nôtmûzen fan 'e Nije Wrâld (Reithrodontomys), dat lânseigen is yn it noarden fan 'e Amerikaanske steat Kalifornje, yn 'e kustgebieten fan 'e Baai fan San Francisco. It is in lyts nachtdier mei in fierhinne herbivoar dieet, dat de opmerklike oanpassing hat dat it oerlibje kin troch inkeld sâlt wetter te drinken. Foarhinne waard de strânnôtmûs yn 'e regel beskôge as in ûndersoarte fan 'e westlike nôtmûs (Reithrodontomys megalotis), mar tsjintwurdich wurdt er almeast as in selsstannige soarte behannele. De IUCN klassifisearret de strânnôtmûs as bedrige.
Taksonomy
De strânnôtmûs (Reithrodontomys raviventris) waard foarhinne algemien sjoen as in ûndersoarte fan 'e westlike nôtmûs (R. megalotis), mar tsjintwurdich is de wittenskiplike konsensus dat it in aparte soarte is. Der binne twa ûndersoarten fan 'e strânnôtmûs, in noardlikenien (R. r. halicoetes) en in súdlikenien (R. r. raviventris). Ut DNA-ûndersyk nei de noardlike ûndersoarte hat bliken dien dat dy it naust besibbe is oan 'e flaktenôtmûs (R. montanus) fan 'e Grutte Flakten ynstee fan oan 'e westlike nôtmûs.
Fersprieding
De strânnôtmûs komt mar op ien plak yn 'e wrâld foar, en dat is yn 'e sâltwettersompen oan 'e râne fan 'e Baai fan San Francisco, yn Noardlik Kalifornje, oan 'e westkust fan Noard-Amearika.
Uterlike skaaimerken
De strânnôtmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5–7 sm, mei in sturtlingte fan 6–10 sm en in gewicht fan 10–20 gram. De sturtlingte is ornaris 120% fan 'e kop-romplingte. De hichte fan in folwoeksen eksimplaar bedraacht 1,5 oant 2,1 sm fan 'e grûn ôf oant de top fan syn rûngeare rêch. De kleur fan 'e pels is brún, by de noardlike strânnôtmûs wat ljochter as by de súdlike strânnôtmûs, mei in rodzige oant bêzje bealch by de noardlike ûndersoarte en in krêmkleurigen oant witenien by de súdlike ûndersoarte.
De strânnôtmûs liket sterk op 'e westlike nôtmûs; dêrfandinne it feit dat er lange tiid foar in ûndersoarte fan dat bist oansjoen waard. Men kin de soarten lykwols net allinne útinoar troch de (justjes) oare pelskleur, mar ek trochdat de strânnôtmûs folle kalmer is en minder agressyf as de westlike nôtmûs, ek as er troch minsken (foar ûndersyk) fongen wurdt.
Biotoop
De fersprieding fan 'e strânnôtmûs is beheind ta it biotoop fan 'e kustmoerassen oan 'e rânen fan 'e Baai fan San Francisco en oangrinzgjende oerflaktewetters, lykas de San Pablobaai en de Suisunbaai.
Hâlden en dragen
De strânnôtmûs is in nachtdier, dat yn 't bysûnder aktyf is op ljochtmoanne nachten. Hy makket gebrûk fan 'e paadsjes troch de begroeiïng dy't troch oare kjifdieren oanlein binne en kin tige goed klimme. Sa't te ferwachtsjen is fan in wrotmûs dy't yn sompen omhúsmannet, is de strânnôtmûs ek in earsten swimmer. Neffens gegevens út in ûndersyk dat plakfûn yn 'e sompen om 'e Suisunbaai hinne, kinne strânnôtmûzen teminsten oardel jier libje en mooglik langer. De wyfkes smite twa nêsten jongen yn 't jier. It territoarium fan in strânnôtmûs bedraacht likernôch 1.300–1.500 m².
Fretten en drinken
In tige opmerklike adaptaasje fan 'e strânnôtmûs oan syn habitat is dat it bistke gjin ferlet hat fan swiet wetter, mar útslutend sâlt wetter drinke kin. It tinken mank mammalogen is dat de strânnôtmûs in spesjale nierfunksje hat om soks mooglik te meitsjen. De noardlike ûndersoarte kin wol hielendal sûnder swiet wetter, mar jout oan swier wetter al dúdlik de foarkar; de súdlike ûndersoarte kin ek sûnder swiet wetter, en liket boppedat gjin foarkar te hawwen foar swiet of sâlt wetter.
Natuerlike fijannen
Natuerlike fijannen fan 'e strânnôtmûs binne ferskate soarten slangen, foksen, hauken, ûlen en ek steltfûgels lykas reagers en earrebarren. Predaasje troch de húskat komt foar om't har almar mear minsken yn it habitat fan 'e strânnôtmûs nei wenjen sette, dy't harren húsdieren meibringe.
Status
De strânnôtmûs hat de IUCN-status fan "bedrige", mei't er mar op ien plak yn 'e wrâld foarkomt. Troch habitatferlies, feroarsake troch it yn kultuer bringen fan syn wengebiet troch de minske, is it dêre mei de populaasje sûnt de 1880-er jierren tige yn it neigean rekke. Dat komt net inkeld om't men de kustsompen foarhinne as ûnlân beskôge en war die om se drûch te lizzen, mar ek troch miljeufersmoarging, aktiviteit fan boaten en skippen, en kommersjele seesâltwinning. Pas sûnt likernôch 2000 wurdt der war dien om op guon plakken de âlde kustmoerassen wer yn 'e âlde steat werom te bringen. Ek oare natoerbeskermingsmaatregels wurde no nommen; sa hat de stêd San Rafael in ferbod ynsteld op eltse ûntwikkeling fan lân dat binnen in ôfstân fan 50 foet (151/4 m) fan 'e kustline leit.
Attometer
De attometer (symboal am) is in lingte-ienheid, gelyk oan 0,000.000.000.000.000.001 meter. De namme is gearstald út de SI-ienheid foar langte, "meter", en it SI-foarheaksel atto. In attometer is 0,001 femtometer of 1.000 septometer.
Nute Gunray
Nute Gunray (útspr.: [nuːt ˈɡʌnɹeː], likernôch: " nûût gan -ree") is in fiktyf bûtenierdsk personaazje út 'e Star Wars-franchise fan 'e Amerikaanske filmmakker George Lucas. Hy is in Neimoïdyske sakeman en de ûnderkening fan 'e Hannelsfederaasje. Gunray waard yntrodusearre yn 'e film Star Wars: Episode I – The Phantom Menace (1999), wêryn't er ien fan 'e wichtichste antagonisten wie. Yn 'e oare beide dielen fan 'e Star Wars-prequeltrilogy ferfolle er in rol fan ûndergeskikt belang. Yn alle trije films waard er spile troch akteur Silas Carson. Yn 'e tekenfilmsearje Star Wars: The Clone Wars, dêr't er ek yn foarkaam, waard syn dialooch ynsprutsen troch stimakteur Tom Kenny.
Iere jierren
Nute Gunray is in Neimoïde, ôfkomstich fan 'e planeet Neimoïdia. Omreden fan syn ynklauwerigens en manipulearberens wurdt yn 33 f.Sl.Y. syn paad nei de macht binnen de Hannelsfederaasje foar him klearre troch de Sith-master Darth Sidious. Dyselde sit yndirekt efter de útrûging fan it eardere liederskip fan 'e Hannelsfederaasje by in terroristyske oanslach op 'e Eriadukonferinsje. Neitiid gripe de Neimoïden binnen de Hannelsfederaasje de macht en wurdt Gunray beneamd ta de nije ûnderkening fan it ferbûn.
Nabookrisis
Yn 32 f.Sl.Y. behellet Gunray de Hannelsfederaasje yn opdracht fan Darth Sidious yn in konflikt mei de planeet Naboo, wat liedt ta de saneamde Nabookrisis. Dêrby wurdt in blokkade fan 'e planeet ynsteld oant keninginne Padmé Amidala fan Naboo in ferdrach ûndertekenje wol dat de Hannelsfederaasje it op 'e planeet foar it sizzen jout. As kânselier Finis Valorum twa Jedi, Qui-Gon Jinn en Obi-Wan Kenobi, stjoert om as midslju tusken de beide partijen te fungearjen, krije Gunray, syn plakferfanger Rune Haako en de kaptein fan syn flaggeskip, Daultay Dofine, fan Darth Sidious opdracht om harren te fermoardzjen.
Dat misbeteart lykwols en Padmé wegeret har troch de Hannelsfederaasje sjantearje te litten. Mei de help fan 'e Jedi ûntsnapt se út finzenskip. Har romteskip brekt troch de blokkade hinne en wit de haadstêd fan 'e Galaktyske Republyk op Coruscant te berikken. As se dêr gjin help kriget fan kânselier Valorum en de Galaktyske Senaat, keart se werom nei Naboo, dat ûnderwilens troch de Hannelsfederaasje beset is. Mei help fan 'e Gungaanske ferstjitling Jar Jar Binks slút Padmé in militêr bûnsgenoatskip mei de Gunganen, it lânseigen ras fan bûtenierdske wêzens op Naboo. Wylst de Gunganen de striid oanbine mei it androïdeleger fan 'e Hannelsfederaasje, kringe Padmé en har hofdames mei in kloft Nabooaanske militêren it keninklik paleis binnen yn 'e Nabooaanske haadstêd Theed en nimme Gunray kriichsfinzen. Dêrnei is it gau dien mei de blokkade en de besetting.
Wrok tsjin Padmé
Nei syn folsleine nederlaach yn 'e Nabookrisis behâldt Nute Gunray lykwols syn posysje as ûnderkening fan 'e Hannelsfederaasje. De folgjende fjouwer jier wurdt der fjouwer kear in rjochtsaak tsjin him oanspand yn ferbân mei syn belutsenens by de krisis, mar eltse kear wit er de dûns te ûntspringen. De earste beide rjochtsaken wurde seponearre omreden fan foarmflaters of gebrek oan bewiis, de trêde misbeteart mei in sjuery dy't net út 'e rie komme kin en de fjirde einiget yn frijspraak.
Nettsjinsteande it feit dat er nea syn fertsjinne straf ûntfangt foar syn rol yn 'e Nabookrisis, wrokket Gunray tsjin Padmé Amidala, dy't nei it úttsjinjen fan har termyn as keninginne de nije senator foar Naboo wurden is. Har jout er de skuld fan al syn swierrichheden en tsjinrampen. As it fersprieden fan leagens oer har om har politike karriêre tsjin te wurkjen net folle opsmyt, lovet Gunray temûk in priis út foar eltsenien dy't Padmé fermoardet. Tsien jier nei de Nabookrisis slút Gunray yn it djipste geheim de Hannelsfederaasje oan by in groep oare organisaasjes, wêrûnder it Keapmansgilde, de Techno Uny en de Yntergalaktyske Bankêre Groep, dy't mei-inoar de Konfederaasje fan Unôfhinklike Stelsels (KUS) oprjochtsje. Dat is in separatistysk steatsferbân fan planetestelsels dy't har fan 'e Galaktyske Republyk ôfskiede wolle. It gearbringen fan 'e ûnderskate organisaasjes dy't dêryn behelle binne en it fasilitearjen fan 'e oprjochting fan 'e KUS is it wurk fan greve Dooku, de learling fan Darth Sidious.
Gunray syn persoanlike betingst foar de oansluting fan 'e Hannelsfederaasje by de KUS is dat Padmé út 'e wei romme wurde moat. Dooku stimt dêrmei yn en bewurkmasteret dat de preemjejagers Jango Fett en Zam Wesell in oanslach op it libben fan 'e senator dogge. Dat pakt lykwols averjochts út as de oanslach mislearret en de Jedi-master Obi-Wan Kenobi, op it spoar fan Jango Fett, efter it bestean komt fan it reuseftige androïdeleger dat de KUS opboud hat. Nei't Obi-Wan, syn padawan Anakin Skywalker en Padmé finzen nommen en ta de deastraf feroardiele wurde, sjocht Gunray mei grutte wille ta hoe't it trijetal twongen wurdt om yn 'e arena op 'e planeet Geonosis oan 'e dea ta te fjochtsjen tsjin ferskuorrende wylde bisten. Syn wille bekuollet lykwols gau as de leden fan 'e Hege Jedi Ried ûnder lieding fan 'e masters Yoda en Mace Windu mei in bataljon kloansoldaten arrivearje om Padmé en de beide Jedi te rêden. Gunray en de oare lieders fan 'e KUS ûntflechtsje Geonosis halje-trawalje.
Lettere jierren
Neitiid is Gunray yngeand behelle yn 'e Kloane-oarloggen tusken de KUS en de Galaktyske Republyk, hoewol't er nei bûten ta beart neutraal te wêzen. By in treffen op 'e planeet Rodia grypt er persoanlik yn om te besykjen en nim Padmé finzen. Dat slagget lykwols net en ynstee wurdt Gunray sels troch Padmé kriichsfinzen nommen. Underweis fan Rodia nei Coruscant, foar syn berjochting, steane Gunray syn bewekkers ûnder lieding fan 'e Jedi Ahsoka Tano. Om foar te kommen dat de ûnderkening alles wat er wit, útbringe sil oan 'e Jedi, stjoert greve Dooku de tsjustere Jedi Asajj Ventress om him te befrijen of oars te fermoardzjen. It romteskip dêr't Gunray op reizget, wurdt oanfallen troch Ventress en troepen fan 'e KUS. Yn 'e gaos wit Gunray te ûntnappen mei help fan 'e ferrieder Faro Argyus, in ofsier út it kloaneleger fan 'e Republyk (dy't neitiid fuortendaliks troch Ventress fermoarde wurdt).
Letter yn 'e Kloane-oarloggen is Gunray belutsen by it opsetten fan in mûklaach dy't Jedi-master Kit Fisto op in hier nei it libben kostet. Yn opdracht fan Darth Sidious lient er ek in diel fan 'e float fan 'e Hannelsfederaasje oan 'e preemjejager Cad Bane. De oarlochsskippen fan 'e federaasje geane dêrby ferlern. Nei de dea fan greve Dooku en de nederlaach fan 'e float fan 'e KUS yn Slach om Coruscant reizget Gunray nei Utapau ta foar in moeting mei de oare separatistyske lieders en generaal Grievous, de militêre befelhawwer fan 'e KUS. Dyselde bringt Gunray en de oare lieders yn feilichheid op 'e planeet Mustafar. As Darth Sidious, oftewol kânselier Palpatine, de macht grypt, de Republyk ûnder fuotten hellet en dêrfoar yn it plak it Galaktysk Keizerryk útropt mei himsels as autokratysk regearjend keizer, hat er de KUS net mear nedich. Hy stjoert syn nije learling Darth Vader (foarhinne Anakin Skywalker) nei Mustafar, dêr't dyselde mei de ljochtsabel alle separatistyske lieders ôfslachtet. Sa komt ek Nute Gunray oan syn ein.
Oerstreaming
thumb|''De [[Sint-Elisabethsfloed (1421)|Sint-Elisabethsfloed, 18-19 novimber 1421.]] thumb|''De Krystfloed fan [[Krystfloed|1717.]] thumb|Oerstreamings yn Midden- en Súd Nederlân thumb|Loftfoto fan [[Oude-Tonge op Goeree-Overflakkee nei de wettersneed fan 1953. Seediken brutsen doe troch om de Noardsee, wêrtroch't der allinnich yn Nederlân al 1836 slachtoffers foelen.]] thumb|Oerstreaming van 1997 fan [[Alicante (stêd)|Alicante (Spanje)]] In oerstreaming is in barren dêr't in soad wetter út in see of mar plakken berikt dy't gewoanwei net ûnder wetter steane. As soks slimme foarmen oannimt wurdt sprutsen fan wettersneed of ramp. Lân dat troch in oerstreaming definityf ferlern giet, wurdt wol ferdronken lân neamd.
Oarsaken
Yn Nederlân en omlizzende lannen komme oerstreamings benammen troch de Noardsee, dy't troch stoarm opdreaun wurdt, dêr't diken troch trochbrekke kinne. Kombinaasje mei in springtij en/of hege wetterstannen yn de ûnderrin fan de grutte rivieren kin dat effekt noch fersterkje. By de lêste grutte stoarmfloed, de Wettersneed fan 1953, hie de kombinaasje fan in lang oanhâldende swiere noardwesterstoarm en in springfloed rampsillige gefolgen. It oerstreamingsrisiko kin fêststeld wurde mei help fan modellen.
Troch in soad reinetter yn bercheftige gebieten kinne ek slimme oerstreamings barre yn leger lizzende delten. Under bepaalde omstannichheden kin ek it hurd teien fan snie op bergen liede ta oerstreamings.
Yn tropyske lannen kinne oerstreamings ûntstean troch de enoarme reinfal yn de moesson. Yn bygelyks Banglades hawwe dêrtroch meardere rampen west (ûnder oare yn 1989 en yn 2004). Seebevings kinne liede ta tsûnamy s, floedweagen dy't grutte skea oanrjochtsje as se de kust reitsje. En yn 2006 hie East-Java te krijen mei in modderstream fan ekstreme grutte. Hjirby begûn de modder út de grûn te streamen nei boarring.
Fan see ôf
Yn Nederlân hawwe sûnt de Midsiuwen in soad oerstreamings út de see wei west. In soad krigen de namme fan de hillige waans dei it dy dei wie. Dêrtroch hawwe meardere floeden deselde namme krigen hawwe. In kar-út fan slimme stoarmfloeden:
Ut de grutte rivieren wei
thumb|Oerstreaming fan 1855 yn Gelderlân Lâns de grutte rivieren brutsen ek faak diken troch. Tusken 1750 en 1800 allinnich al 152 kear. Nei de oprjochting fan it 'Bureau voor den waterstaat' (de hjoeddeiske Rykswettersteat) yn 1798 naam dy frekwinsje ôf. Sûnt ein achttjinde iuw hienen de grutte rivieren acht kear te krijen mei hege wetterstannen. Seis kear late dat ta grutte dyktrochbrekken en oerstreamings. Dyktrochbrekken yn it rivieregebiet nei 1780:
Wetteroerlêst yn resinte tiden
Yn 1993 soarge heechwetter op meardere plakken lâns de grutte rivieren - hoewol't der gjin diken trochbrutsen - foar in soad oerlêst. Yn 1995 folge wer in heechwetterweach. Dat wie de heechste sûnt 1926. Omdat twifele waard oan de stabiliteit fan de diken, waarden yn jannewaris 1995 binnen in wike tiid sirka 250.000 minsken evakuearre, en ek de komplete feebeslaggen fan de boeren yn it gebiet. Doe't nei in pear dagen it wetter sakke en der gjin diken beswykten koenen de evakuees werom. Neist brânwacht en leger waarden yn 1993 (17) en 1995 (60) spesjalisearre ienheden mei rêdingsflet en treende bemanning fan Rêdingsbrigade Nederlân (KNBRD) oproppen en ynsetten foar evakuaasje en helpferliening yn de oerstreamde gebieten.
Wetteroerlêst troch rein
Ek fûleinige reinfal hat sûnt ein 20e iuw meardere kearen foar wetteroerlêst soarge.
Eksperimintearjen mei diken
Om dyktrochbrekken better te begripen wurde no mei opsetsin diken trochbrutsen. Dat bart op de Itichdyk, in laboratoarium dêr't diken yn boud wurde en fernield. Sensorsystemen lizze it hiele proses fêst. It ûndersyk nei de sensorsystemen sels foarmet de basis foar de ûntwikkeling fan in warskôgingssysteem foar dykfalen.
Skipswrak
In skipswrak is it oerskot fan in sonken skip dat net langer brûkt wurde kin. Skipswrakken lizze betiden by de kust lâns, en lizze meastentiids ûnder wetter.
Archeology
Archeologen stelle fan harren berop út belang yn skipswrakken. Dy tûke fan de archeology wurdt ûnderwetterarcheology of maritime archeology neamd. Yn 'e lêste fyftich jier hawwe oeral op de wrâld maritym-archeologyske opgravings plakfûn, dêr't guon fan bergings wienen mei tige spektakulêre fynsten, bygelyks de Vasa yn Stokholm en fan de Mary Rose yn Portsmouth.
Sport
Skipswrakken dy't ûnder wetter lizze, op de boaiem fan de see of fan de oseaan, lûke fisken oan. Dêrom sykje sportfiskers soms spesjaal wrakken op om te fiskjen. Troch dûkers wurdt sawol nei skipswrakken dûkt as leafhawwerij of om guod te finen. Dat is net sûnder gefaar en dûkers hawwe de nedige kennis en ûnderfining nedich.
Bekende skipswrakken en wrakfynsten
thumb|Wrak fan de [[SS American Star foar Fuerteventura.]]
Lemster Rien
thumb|right|Slûs yn Lemster Rien op De Lemmer De Lemster Rien is in feart yn de gemeente De Fryske Marren. De feart rint fan De Lemmer njonken de A6 tusken Eastersee-Buorren en Jistergea troch nei de Tsjûkemar.
De namme Lemster Rien jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Lemsterrijn.
William Shakespeare
William Shakespeare (Stratford-upon-Avon, doopt 26 april 1564 – dêre, 23 april 1616) wie in Ingelsk toanielskriuwer, dichter en akteur, dy't rûnom beskôge wurdt as de grutste skriuwer út 'e Ingelske literatuer, net inkeld fan syn eigen Elizabetaanske Tiid, mar fan alle tiden. Hy wurdt gauris Ingelâns nasjonale dichter neamd, en de "Bard fan Avon". Syn oeuvre, dat bestiet út 38 (oerlevere) toanielstikken (guon yn gearwurking mei oare skriuwers), 154 sonnetten en 4 oare gedichten, hat yn it ferline oer de hiele wrâld in ûnbidige ynfloed útoefene op 'e literatuer fan oare talen, en docht dat ek hjoed de dei noch altiten. As toanielskriuwer skoep Shakespeare net allinnich krêftige trageedzjes, lykas Hamlet, Kening Lear, Macbeth en Otello, mar ek guon fan 'e meast oansteklike komeedzjes dy't ea ferskynd binne, lykas Folle Spul om Neat, Leafde's Lêst Net Leanne en Trijekeningejûn. Syn stikken binne oerset yn frijwol eltse wichtige taal, en wurde mear opfierd as dy fan lykfol hokker oar toanielskriuwer. As dichter lei it yn Shakespeare syn jefte om boppe it ferheljende út te stekken, en sa it goed en kwea fan 'e minsklike natuer te beskriuwen. Sadwaande wurde guon fan syn gedichten op harsels al sjoen as hichtepunten fan 'e Ingelske literatuer. Nei alle gedachten hat Shakespeare syn measte wurk skreaun tusken 1585 en 1610, al binne de krekte datearrings en gronology fan syn toanielstikken, noch syn gedichten persiis bekend.
Iere Jierren
William Shakespeare waard yn 1564 berne yn Stratford-upon-Avon, yn it greefskip Warwickshire, yn súdwestlik Ingelân, as de soan fan 'e moffemakker, wolkeapman en wethâlder John Shakespeare (±1531-1601), en fan dy syn frou Mary Arden (±1537-1608), dy't út in âld foaroansteand laach skaaide. Shakespeare waard doopt op 26 april, en hoewol't syn eigentlike bertedatum ûnbekend is, giet men der gauris fan út dat er op 23 april 1564 te wrâld kommen is. Dy datum, dy't berêst op in flater fan in achttjinde-iuwsk wittenskipper, sprekt Shakespeare syn biografen tige oan, mei't de grutte toanielskriuwer ek op 23 april stoarn is. Shakespeare groeide op as it trêde bern en de âldste soan yn in gesin mei acht bern. Hoewol't der frijwol neat oer syn bernetiid en jonkheid bekend is, bestiet der ûnder syn biografen in konsensus dat er foar 't neist lêzen en skriuwen learde op 'e King's New School yn Stratford, in frije skoalle dy't yn 1553 oprjochte wie.
Ein novimber 1582, doe't er achttjin jier wie, troude Shakespeare mei de doe 26- of 27-jierrige Anne Hathaway (1555/1556-1623). Dy hie doe al wetter yn 'e kelder, en harren dochter Susanna (1583-1649) waard seis moanne nei de brulloft berne. Oardel jier letter kamen harren oare beide bern te wrâld, de twilling Hamnet (1585-1596) en Judith (1585-1662). Hamnet soe mar alve jier wurde; hy stoar yn 1596 ûnder in útbraak fan 'e bûdepest yn Stratford. De fraach oft en sa ja, hoe't it ferstjerren fan syn soan Shakespeare syn wurk beynfloede hat, binne hiele boeken oer fol skreaun. right|thumb|250px|It rekonstruëarre Globe Theatre, te [[Londen.]]
Nei de berte fan 'e twilling liket Shakespeare oant syn ferskinen yn literêre rûnten te Londen, yn 1592, yn 'e skiednis frijwol gjin spoaren neilitten te hawwen, útsein in rjochtsaak út 1588 dêr't er op 'e iene of oare manear yn behelle wie, mei't syn namme yn 'e argyfstikken foarkomt. Histoarisy neame de snuorje tusken 1585 en 1592 wol "Shakepeare syn ferlerne jierren". Guon biografen besykje dy leechte op te foljen mei apokrife teltsjes dêr't nei alle gedachten neat fan oan is. Sa soe Shakespeare Stratford ûntflechte wêze om te ûntkommen oan syn berjochting foar it streupen fan guon harten op it lân fan 'e Stratforder jonker Thomas Lucy. Ek soe Shakespeare letter wraak nommen hawwe op Lucy troch in skabeljeuze ballade oer de man te skriuwen. In trêde ferhaal dat wierskynlik út 'e achttjinde iuw datearret, is dat Shakespeare syn toanielkarriêre begûn wêze soe as fersoarger fan 'e hynders fan 'e rike Londenske teäterbesikers.
Toanielkarriêre yn Londen
It is net bekend wannear't Shakespeare nei Londen ta ferfear of wannear't er toanielstikken begûn te skriuwen, mar út histoaryske dokuminten docht bliken dat ferskate fan syn stikken yn 1592 opfierd waarden. Hy wie doe boppedat al bekendernôch om troch syn kollega-toanielskriuwer Robert Greene foar gek set te wurden yn dy syn Groats-Worth of Wit. Yn 1594, doe't de Lord Chamberlain's Men oprjochte waarden, kocht Shakespeare in oandiel yn dat toanielselskip, en fan dy tiid ôf waarden syn stikken inkeld noch troch de Lord Chamberlain's Men opfierd. Meitiid ûntjoech dat selskip him ta ien fan 'e meast foaroansteande fan Ingelân, en nei it ferstjerren fan keninginne Elizabeth I, yn 1603, krige it de nije kening Jakobus I ta patroan, sadat de namme feroare waard ta de King's Men.
Shakespeare woeks út ta in ferneamd skriuwer en akteur, dy't net inkeld mei-eigner fan syn toanielselskip wie, mar ek fan it nij boude Globe Theatre (1599), oan 'e súdkant fan 'e Teems, wylst er yn 1608 mei de oare leden fan 'e King's Men boppedat it Blackfriars Theatre oernaam. Dokuminten wêryn't Shakespeare syn oankeapen fan ûnreplik guod fêstlein binne, litte sjen dat syn súkses him ta in ryk man makke hie. Sa kocht er yn 1597 it op ien nei grutste hûs fan Stratford, dat fan New Place hiet en dat sûnt ûnskiedber mei him ferbûn is. Tsjin 1598 wied er sa bekend wurden dat útjouwers syn namme begûnen te fermelden op 'e foarsiden fan printingen fan syn toanielstikken (de namme fan 'e skriuwer waard doedestiden yn 'e regel weilitten).
Shakespeare ferdielde syn tiid tusken Londen en Stratford-upon-Avon, en fan it ferhaal dat hy en syn frou faninoar ferfrjemde rekken (of dat er hat nea lije mocht hie en inkeld mei har troud wie om't er in bern by har oanset hie) is wierskynlik neat fan oan. Yn Londen hold Shakespeare yn 1596 ta yn 'e parochy St. Helen's, yn Bishopsgate. Yn 1599 ferhuze er oer de rivier nei Southwark, wierskynlik om tichter by it Globe Theatre te wenjen. Tsjin 1604 wenne er wer benoarden de Teems, yn in djoere wyk deunby de Sint-Pauluskatedraal.
Lettere jierren en ferstjerren
Men is fan tinken dat Shakespeare syn karriêre as akteur (benammentlik fan byrollen) om 1605 hinne op syn ein rûn. Neffens de tradysje joech er om 1611 hinne ek syn karriêre as toanielskriuwer deroan, en loek er him werom yn syn wente yn Stratford. It is net alhiel wis oft it wol krekt sa gien is, mar by brekme oan bewiis fan it tsjindiel wurdt it faak foar wier oannommen. It docht yn dit ferbân ta de saak om te fernijen dat de skouboargen fan Londen gauris sletten waarden as der wer in útbraak fan 'e pest wie; tusken maaie 1603 en febrewaris 1610 bedroegen de slutings mei-inoar mar leafst 60 moannen. Dat betsjutte fansels dat der faak gjin wurk wie foar akteurs en toanielskriuwers, en sûnder wurk gjin ynkommen, dat it wie alhiel net ûngewoan foar lju út 'e toanielwrâld om op te hâlden of oar wurk te sykjen. Yn elts gefal skreau Shakespeare nei 1610 minder as foarhinne. Syn lêste trije stikken wiene gearwurkings mei in oare skriuwer, wierskynlik John Fletcher, en gjin inkeld wurk fan him kin datearre wurde nei 1613.
right|thumb|250px|Shakespeare syn grêf, yn 'e Tsjerke fan de Hillige Trije-ienheid te [[Stratford-upon-Avon.]] Shakespeare kaam op 23 april 1616 te ferstjerren. Hy wie doe 52 jier. De deadsoarsaak is ûnbekend. Hy waard twa dagen letter begroeven yn 'e Tsjerke fan de Hillige Trije-ienheid te Stratford-upon-Avon. Frijwol al syn besittings hied er fermakke oan syn âldste dochter Susanna en har man John Hall. De reden dat syn jongste dochter Judith neat krige, wie foar 't neist om't Shakespeare har man Thomas Quiney, dy't in liddichgonger wie, net mei syn beërf fertroude. Oan syn frou Anne Hathaway liet Shakespeare beruchterwize inkeld syn op ien nei bêste bêd mei byhearrend meubilêr nei. Dat is gauris opfette as in opsetlike mislediging, en hat hiel wat trelit feroarsake ûnder Shakespeare-kenners. It is lykwols ek oppenearre dat it de bedoeling wie dat de bern nei Shakespeare syn dea foar harren mem soargje soene, wat yn dy tiid in frij gewoane regeling wie, en dat it "op ien nei bêste bêd" Shakespeare en Hathaway harren houliksbêd wie, mei't it yn 'e Elizabetaanske Tiid wenst wie om it bêste bêd te reservearjen foar útfanhûzers. Sa besjoen soe it testamint hielendal gjin mislediging foar Hathaway wêze. Boppedat binne der oanwizings dat Hathaway fan harsels finansjeel ûnder de pannen wie, en gjin beërf fan har man nedich wie.
Wurk
Yn totaal skreau Shakespeare 12 trageedzjes; 10 histoaryske stikken (dy't eins ek trageedzjes binne); 18 komeedzjes (wêrfan't der twa ferlern gien binne); 154 sonnetten; en 4 oare gedichten. It is net ûnmooglik (of miskien is it ynstee sels wol wierskynlik te neamen) dat er mear skreaun hat, mar oangeande boppesteand oeuvre bestiet der ûnder saakkundigen in konsensus dat hy de skriuwer wie. Nei syn dea stelden John Heminges en Henry Condell, dy't allebeide lid fan 'e King's Men wiene, yn 1623 de saneamde First Folio gear, dêr't 36 fan Shakespeare syn toanielstikken yn gearbrocht waarden. Dêrûnder wiene alle stikken dy't tsjintwurdich algemien as troch Shakespeare skreaun akseptearre wurde, útsein Perikles, Prins fan Tyrus, De Twa Aadlike Neven en de beide ferlern giene komeedzjes Kardenio en Leafde's Lêst Al Leanne. Hoewol't achttjin fan 'e stikken al earder útjûn wiene, foarme de opnimming yn 'e First Folio foar de oare achttjin de earste publikaasje. In grut part fan syn gesach ûntlient de samling fierders oan it feit dat it foar likernôch tweintich fan 'e stikken de iennichste betroubere tekstoerlevering is.
Shakespeare syn wurk op kategory
Shakespeare syn wurk is sa yn te dielen:
Apokrifa
Fierders binne der noch guon oare toanielstikken en gedichten dy't mooglik ek oan Shakespeare taskreaun wurde kinne, mar dêr't de saakkundigen fan miening oer ferskille. Dat binne de saneamde Shakespeariaanske apokrifa.