cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jacob van der Mersch
Libben
Om 1584 wurke Van der Mersch as lânmjitter yn Siuwsk-Flaanderen. Oer syn warberens dêre is fierders neat bekend. Hy boaske yn Emden op 20 july 1595 Swane Jansen en ferstoar justjes foar 16 septimber 1600 yn syn hûs yn de foarstêd Faldern.
De oarspronklike Doalertkaart rekke yn de njoggentjinde iuw ferdwûn. Ek de earstegraadskopy dy't de Emder stedsboumaster Jan Abrams Nanninga yn 1827 makke, is net bewarre bleaun. Gozewinus Acker Stratingh wie nei alle gedachten de lêste fan wa't bekend is dy't it orizjineel sjoen hie doe't er yn 1833 mei it ûnderwerp warber wie. In fersimpele mar sekuere kopy is oernommen yn de hântekene atlas Trifoleum aureum Oistfrisico-Emdanum út 1679.
Loftfartúch
thumb|Loftfartúch: fleanmasines In loftfartúch is in ferfiermiddel dat troch de loft bewege kin.
Loftfartugen ferskille ûnderling neffens gewicht, neffens opdriuwing en neffens flechtkonstruksje. Dat jout dizze opdieling:
Joop Zoetemelk
Gerardus Joseph (Joop) Zoetemelk (De Haach, 3 desimber 1946) is nei Jan Janssen de twadde Nederlânske hurdfytser dy't de einoerwinning yn de Omgong fan Frankryk wûn hat.
1970 - 1987
Yn 1970 tekene Zoetemelk in profkontrakt by Mars-Flandria. Rillegau die bliken dat er wier in omgongfytser wie; yn syn earste Omgong fan Frankryk, bygelyks, waard hy twadde yn it einklassemint, nei de Belch Eddy Merckx. Zoetemelk hat de Omgong fan Frankryk 16 kear fytst en alle kearen hat er dy ek útriden, beide faker as't in oare hurdfytser ea dien hat. Seis kear is er as twadde yn it einklassemint einige, wat him lykas de Frânsman Raymond Poulidor, de bynamme De Ivige Twadde joech. Oars as Poulidor sette Zoetemelk yn 1980 de kroan op syn wurk troch de einoerwinning yn de Omgong op te easkjen. Dat jier, fan 26 juny oant 20 july 1980, oer in totaal fan 3.842 km en 22 etappes, bleau er de twadde, de Nederlanner Hennie Kuiper, 6'55" foar. Zoetemelk riid doetiids foar it ferneamde Raleigh-team, tegearre mei de Nederlanners Gerrie Kneteman, Henk Lubberding, Bert Oosterbosch, Cees Priem, Bert Pronk, Jan Raas, Johan van de Velde en Leo van Vliet en de Belg Paul Wellens. Mei dit team dominearre Zoetemelk de ploegetiidritten.
1974
Yn 1974 foel Zoetemelk mei gefaar foar syn libben yn de wedstriid de Midi Libre. Der waard tocht dat er it net oerlibje soe, mar troch syn wilskrêft kaam hy it jier dêrop izersterk werom. Hy wûn dat jier 20 wedstriden, ûnder oaren Parys-Nice', de Omgong fan Nederlân en Dwêrs troch Lausanne. Yn de Omgong fan Frankryk wûn hy dat jier ien etappe en waard fiifde yn it einklassemint.
Earelist
De earelist fan Zoetemelk is enoarm. Hy wurdt dêrom wol as de bêste hurdfytser ea fan Nederlân sjoen. Neist 10 etappeoerwinnings, 22 dagen it giele mouhimd, 6 kear twadde en ein kear winner fan it einklassemint fan de Omgong fan Frankryk, hat Zoetemelk ek noch ferskate grutte iendaagse klassiekers wûn:
Frans Jozef Peter van den Branden
Van den Branden wie mei J.G. Frederiks de skriuwer fan it Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde.
Go-gol
Go-gol wie sûnt 2005 in Frysk ynternettydskrift dat publisearre waard troch Stifting Cepher. It stie ûnder redaksje fan Eeltsje Hettinga, Arjan Hut en Elske Schotanus.
Njonken bydragen fan de redaksje - meast kollums en resinsjes oer Fryske literatuer - wiene der bydragen fan Huub Mous en Philippus Breuker te lêzen. Sichting Cepher is yn 2011 opholden mei it meitsjen fan Go-Gol.
Steuben (skip)
De Steuben wie oarspronklik in Dútsk passazjierssteamskip, dat yn de Twadde Wrâldkriich brûkt waard troch de Dútske marine en by de Operaasje Hanibal troch in torpedo rekke waard en sonk. Tusken de 1100 en 4200 minsken ferlearen dêrby it libben.
De München
De Steuben waard yn 1922 ûnder de namme 'München' by de AG Vulcan Stettin te wetter litten en op 5 juny 1923 as it earste nijbou passazjiersskip nei de Earste Wrâldkriich fan de Noarddútske Lloyd yn 'e feart nommen.
thumb|left|250px|De München yn it fjord by it Noarske Gudvangen De München en it yn jannewaris 1924 yn tsjinst stelde susterskip Stuttgart waarden foar it transatlantyske ferkear mei trije passazjiersklassen ynset. Sûnt 1925 waard it skip út en troch ek brûkt foar cruises op see. Sa makke it skip fan 17 july oant 12 augustus yn 1925 in reis nei it Noardpoalgebiet.
Skäddel
right|thumb|Nammeboerd fan Skäddel (aald). thumb|right|Skäddel mei tsjerke en mûne
Skäddel of Schäddel (Dútsk: Scharrel) is in doarp yn it suden fan it Sealterlân, mei 2.478 ynwenners (juny 2006).
Steuben (skip)
De München
Op 11 febrewaris 1930 ûntstie der yn de haven fan New York by it lossen fan fracht brân, werby't it ynterieur grutte skea oprûn. It skip waard provisoarysk wer oplape, sadat it op 9 maaie wer nei hûs farre koe rjochting Bremen. Dêr fûn fan 1 july 1930 oant 18 jannewaris 1931 in grutte restauraasje plak, der't de München nije skoarstiennen en in nagelnije ynrjochting by krige en de maksimum snelheid ferhege waard.
Nije namme
Nei dy restauraasje krige it skip in nije namme en as teken fan Dútsk-Amerikaanske freonskip waard it skip omdoopt ta de 'General von Steuben'. Foar it transatlantyske persoanenferkear waard it skip lykwols net in soad mear ynset, mar allinne noch foar cruises.
Frijhear von Steuben wie in súksesfolle Prusyske ofsier en generaal yn de Amerikaanske Unôfhinklikheidskriich. Nei de kriich krige Steuben út tankberens de Amerikaanske nasjonaliteit en in grut lângoed yn New York. Alle jierren wurdt yn New York noch de 'Von Steuben Day' fierd.
De Steuben wie it iennige lúkse cruiseskip dat net foar it measte foar de nasjonaalsosjalistyske KdF-organisaasje farde. Yn novimber 1938 krige it skip nochris in oare namme en sûnt dy tiid hiet it de 'Steuben'.
Skäddel
Oan de westkant fan Skäddel leit de B72; troch it doarp rint de Sealter Ie. Ta it doarp wurde ek de buorskippen Bäätholt, Heeselbierich, Loanghorst, Näiwaal, Knülke en Skäddelerdom rekkene. De eardere buorskip Seedelsbierich is no in selsstannich doarp.
Skäddel is it "Gouddoarp 2011" yn it distrikt Kloppenburch.
Steuben (skip)
Twadde Wrâldkriich
Dêrnei tsjinne it skip as wenskip fan de kriichsmarine yn Kiel en Danzig, oant it sûnt july 1944 op de Eastsee ynset waard foar it transport fan troepen en ferwûne soldaten. It skip krige gjin herkenningstekens dat it om in hospitaalskip gyng. Yn 'e winter fan 1944-1945 wie it skip op 'e nij in wenskip en dêrnei waard it skip wer ynset foar de evakuaasje fan ferwûne soldaten en flechtlingen út de Dútske Eastseegebieten.
De ramp
Op 9 febrewaris 1945 farde de Steuben de haven fan Pillau út, it tsjintwurdige Baltiejsk, yn 'e rjochting fan Kiel. Op it skip wiene likernôch 2.800 ferwûne soldaten, 300 man medysk personiel, 150 man besetting en likernôch 900 flechtlingen. Oer it oantal flechtlingen bestiet gjin wissichheid; troch de hastige evakuaasje waarden in soad flechtlingen net registrearre, wertroch it werklike tal minsken folle heger leit. It skip wie fertsjustere, hie begelieding fan de torpedoboat T 196 en farde rjochting it westen.
De oare deis om 00:55 oere waard de Steuben súdlik fan de Stolpe-Bank op de hichte fan Stolpmünde, it tsjintwurdige Ustka, troch twa torpedo's fan de Sovjet-ûnderseeboat S-13 rekke. Yn 15 minuten tiid sonk it skip. De Sovjet-kommandant Aleksander Marinesko, dy't ûnder wetter it skip fjouwer oeren lang folge hie, melde ynearsten dat er de lichte kruser Emden sonke litten hie.
By de ûndergong ferlearen tusken 1100 en 4200 minsken harren libben. Mar 660 minsken koene troch in oare boat en de torpedofangboat TF 10 út it iiskâlde wetter helde wurde. Dêrmei heart de ûndergong fan de Steuben ta de grutste seerampen. De measte rampen fûnen plak oan it begjin fan 1945, doe't njonken de Steuben ek de Wilhelm Gustloff, de Goya en de Cap Arcona yn de Eastsee fergongen en mear as 20.000 minsken ferdronken.
Wrak
thumb|left|250px|Dûker by it wrak fan de Steuben It wrak waard yn maaie 2004 troch de Poalske marine fûn en ydintifisearre. Ofbylden en tekeningen fan de ûndergong en fynst waarden yn 2005 troch National Geographic Magazine publisearre.
Der Spiegel fernijde yn july 2021 dat yntusken alles wat net fêst siet út it wrak plondere wie. De Steuben is offisjeel in kriichsgrêf op see en mei net skeind wurde. Neffens ynternasjonaal rjocht en wetten lykas de 'Protection of Military Remains Act' 1986 binne dy lokaasjes eigendom fan de Dútske steat. Foar de beskerming fan de lokaasje binne yn it gefal fan de Steuben de Poalske autoriteiten ferantwurdlik.
Klaas van der Meulen (skûtsjeskipper)
Klaas van der Meulen (It Heidenskip, 20 july 1907 - Starum, 7 july 1973) wie in skûtsjeskipper op ûnder oaren it skûtsje fan Wâldsein (1965-1973).
Himellichem
In himellichem is in natuerlik objekt yn it hielal.
Klaas van der Meulen (skûtsjeskipper)
Klaas van der Meulen sylde fan 1945 ôf foar de wedstriden op it skûtsje de Twee Gebroeders fan syn skoanheit Teake Salverda. Hy wûn it earste kampioenskip fan wat letter de Sintrale Kommisje Skûtsjesilen wurde soe. Cor Salverda waard yn 1946 de eigner, mar ek foar him sylde Van der Meulen mei by de SKS, en hy wûn op 'e nij yn 1947 en 1951. Yn 1954 sylde er sa sterk dat er kampioen waard mei trije fan de doe fjouwer wedstriden wûn.
Himellichem
Der binne twa soarten fan himellichems: stjerren en lichems. Stjerren produsearre enerzjy troch kearnfúzje, of hawwe dat dien (swart gat).
Klaas van der Meulen (skûtsjeskipper)
Cor Salverda ferkoft lykwols de Twee Gebroeders en Van der Meulen wie der yn 1955 net by, by de SKS. Yn 1956 en 1957 sylde er op de Twee Gebroeders fan Snits. De lettere Stifting Skûtsje Súdwesthoek helle lykwols it Salverda-skûtsje werom nei Starum, en fan 1958 oant en mei 1961 wie Klaas van der Meulen wer de skipper. Yn 1962 naam syn sweager Douwe Visser it lykwols oer, dat dat jier sylde Klaas net mei by de SKS en yn 1963 en 1964 sylde er foar De Lemmer.
Himellichem
Lichems wurde opdield nei de kriteariums fan de Ynternasjonale Astronomyske Uny:
Klaas van der Meulen (skûtsjeskipper)
Dat jier kocht er lykwols in eigen skûtsje, dat er nei syn heit de Keimpe van der Meulen neamde. Mei syn eigen skûtsje, mei Wâldsein as thúsplak, sylde er fan 1965 mei yn it kampioenskip SKS.
Yn 1973 stoar Klaas van der Meulen yn it harnas, ûnder de SKS wedstryd by Starum. De wedstryd by Starum waard ôfbrutsen en Wâldsein sylde it kampioenskip net út. Ta syn neitins krige it skûtsje de namme Klaas van der Meulen. Fan 1974 oant 1986 wie syn soan Keimpe de skipper, fan 1987 oant 1999 naam syn oare soan Teake it oer en sûnt 2000 sylt syn tredde soan Ype op it skûtsje fan harren heit.
Strukelje
It dialekt fan Stukelje is it noardlikste dialekt fan it Sealtersk. De âldste foarm fan de namme Strukelje is fan 1473: struklinge. De útgong -linge hat him letter ta -lje ûntwikkele.
Ta it doarp heart ek de buorskip Uutände Yn 'e Midsiuwen stie dêr de tsjerke, dy't faaks noch âlder as Strukelje sels wie. Fierders hearre ek de buorskippen Baaljene, Bieuwelte, Strukelje-West, Wietsound, Ubbehusen en Boukeläsk (kleaster) ta it doarp.
Oan de westkant fan Strukelje leit de B72; troch it doarp rint de Sealter Ie. Strukelje leit oan de Dútske Feanrûte.
Asingaboarch
thumb|De boarch op de kaart fan [[Theodorus Beckeringh (1781)]] De Asingaboarch wie in boarch yn Ulrum boud om de 15e iuw hinne. Yn 1809 is de boarch sloopt.
De boarch is bewenne troch de famyljes Asinga, Hillebrandes, Lewens, Lewe en Von Inn- und Kniphausen.
Jan Janssen
Jan Janssen (Nootdorp, 19 maaie 1940) is de earste Nederlânske hurdfytser dy't de Omgong fan Frankryk wûn hat.
It begjin
As amateur wûn Janssen in ferskaat oan klassikers; hy blonk út yn de Tour de L'Avenir. Syn profkarriêre boude er stadichoan op yn Frankryk. By syn debút yn de Omgong fan Frankryk yn 1963 wûn er ien etappe. Troch in swiere fal koe hy dy edysje fan de omgong lykwols net útride.
1964 - 1967
It jier 1964 kaam de grutte trochbraak foar Janssen yn it profpeloton. Hy wûn de meardeiske klassiker Parys-Nice en letter dat jier wûn er yn de Omgong fan Frankryk sawol twa etappes as it griene trui, de trui foar de winner fan it punteklassemint. Datselde jier behelle er by de wrâldkampioenskippen yn Sallanches de wrâldtitel hurdfytsen op de wei.
It jier dêrop brocht Jansen wer it griene trui nei Parys. Yn 1966 ferspile hy de einoerwinning yn de omgong oan de Frânsman Lucien Aimar en moast er tefreden wêze mei it twadde plak.
Yn de Omgong fan Frankryk fan 1967 einige er as nûmer fiif yn it algemien klassemint en as nûmer ien yn it punteklassemint. Dizze goede einklassearing en it feit dat er letter dat jier de Omgong fan Spanje op syn namme brocht, makke wol dúdlik dat hy ea de Omgong fan Frankryk winne koe.
1968
De oare Nederlanners yn dizze omgong wiene: Eddy Beugel, Arie den Hartog, Evert Dolman, Henk Nijdam, Harm Ottenbros, Wim Schepers, Jos van der Vleuten, Gérard Vianen en Hubertus Zilverberg.
Nei 1968
Neist dizze oerwinning, it hichtepunt yn syn yndrukwekkende karriêre, wûn Janssen ek noch in tal wichtige iendaagse klassikers. Hy hie ek sukses as baanhurdfytser; yn dy sport wûn er seis kear in seisdaagse, wêrfan trije kear tegearre mei de ferneamde hurdfytser Peter Post.
Ein 1972 hong er de fyts yn 'e wylgen. Yn totaal hie er doe 168 oerwinnings as profhurdfytser behelle. Nei syn hurdfytsperioade hat Janssen syn eigen fytsmerk op de merk brocht. Dat suksefol bedriuw fiert er no noch, mei syn beide soannen.
Lúnga
thumb|De boarch op de kaart fan [[Theodorus Beckeringh (1781)]]
Lúnga ek: Luinga wie in Boarch yn Bierum, boud begjin sechtjinde iuw. Yn 1825 is de boarch sloopt.
De famyljes Fan Berum, l'Argentier, Fan Meneel en Fan Bolhuis hawwe de boarch bewenne. Foar de famylje Fan Berum is de boarch grif bewenne troch de famylje Luinga of Luynghe.
Skeleton op de Olympyske Winterspullen 2006
Cesana Pariol
De baan fan 1.435 meter hie 19 bochten. De baan waard yn 2012 ôfbrútsen
Medaljespegel
De top-3 fan lannen dy't by it skeleton medaljes wûn ha tidens de Olympyske Winterspullen fan 2006.
Californië (Maasdriel)
thumb|Sicht op Californië út Ammerzoden wei Californië is in buorskip oan de N831 yn de gemeente Maasdriel yn de provinsje Gelderlân. De buorskip leit direkt foar Ammerzoden, mar heart ta Hedel. Yn Californië wie earder in herberch mei de namme Californië.
Wêrom't de buorskip sa hjit is net bekend, omdat it argyf fan Ammerzoden de Twadde Wrâldoarloch net oerlibbe hat.
Béatrys
Béatrys (Nederlânsk: Beatrijs) is de algemiene namme foar in Marialeginde dy't nei alle gedachten yn de 2e helte fan 13e iuw yn it Middelnederlânsk op rym setten is.
Leginde
De Béatrys is in foarbyld fan in literêr gedicht op grûn fan in kristlike leginde. Deselde leginde is ek yn oare Westeuropeeske talen oerlevere (AT 770). De âldste ferzjes dy't bekend binne, binne dy fan Caesarius fan Heisterbach, út de earste helte fan de 13e iuw.
Hânskrift
Wat de titel is fan de Middelnederlânske beriming, en sels óf dy ferzje in titel hie, is ûnbekend. Ek de skriuwer is net bekend. It hânskrift wêryn de Béatrys oerlevere is, stamt út likernôch 1374 en wurdt bewarre yn de Keninklike Bibleteek fan Nederlân.
Twa skriuwers
Der is in teory dat de beriming dy't bewarre bleaun is troch twa skriuwers skreaun is. De earste skriuwer hat dan it ferhaal fan it wûnder skreaun; yn it hânskrift is dat fan it begjin oant en mei rigel 919. Dit is it ferhaal sa't it ek yn de ferzje fan Caesarius fan Heisterbach foarkomt. De twadde skriuwer hat der neffens dy teory it stik oer de bycht by skreaun, fan wêr't de abt nei it kleaster komt, rigel 920 oant de ein. Dat part hat Caesarius fan Heisterbach net, en it soe der by skreaun wêze om reklame te meitsje foar de bycht.
Fryske ferzje
Béatrys ferskynde yn 1993 yn in Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma by Utjouwerij Frysk en Frij en Elektroanyske Letteren Fryslân te Ljouwert.
Seedelsbierich
Seedelsbierich ek Seeidelsbierich, Sedelsbierich af Säidelsbierich (Dútsk: Sedelsberg) is in doarp yn it suden fan it Sealterlân mei 2.907 ynwenners (juny 2006). Ta it doarp wurde ek de buorskippen Seedelsbierich-Kolonie, Hällene I en Hällene II, Fäärmesound, Heeselbierich en Muddebierich rekkene.
It doarp is om 1810 hinne ûntstien as in buorskip fan Skäddel, en hearde ek ta dy gemeente, oant it 1 maart 1974 by de nije gemeente Sealterlân kaam. Der wurdt lykwols net folle Sealtersk praat, om't der nei de Earste Wrâldkriich in soad lju út Pommeren te wenjen kamen. Trochdat der yn twadde helte fan 20 iuw ek lju út 'e noardliker doarpen hinne ferfearen en om't it al ta de gemeente Skäddel hearde, wurdt it no ek kultureel beskôge as part fan it Sealterlân. Oan de westkant fan Seedelsbierich leit de B72; troch it doarp rint de Sealter Ie.
Namme
De namme komt faaks fan Seedel-bierich: in berch mei in delsetting.
Sealterfryske strjitnamme
Oolde Seeidelsbierich (bewenne berch of terp)
Saterland
Meente
De meente wie yn Midsiuwsk Fryslân in groep ynwenners dy't in eigen erf hienen. De grytman waard by de rjochtspraak faak bystien troch de "meente" of "mene meente".
Klaas Bruinsma (drugsbaron)
Klaas Bruinsma (6 oktober 1953, Amsterdam - 27 juny 1991, Amsterdam) wie in Nederlânske drugsbaron.
Opkomst
Klaas Bruinsma wie in soan fan Anton Bruinsma, direkteur fan it Raakfabryk. Op de middelbere skoalle begûn er drugs te brûken en te ferhanneljen, en dy hannel naam hieltyd gruttere foarmen oan. Yn 1976 en yn 1979 waard er foar drugshannel feroardiele, mar nei eltse finzenisstraf wreide er syn organisaasje fierder út. Yn Belgje waard er yn 1979 ek, by ôfwêzigens, feroardiele, ta fiif jier, mar dy hat er nea útsitten. Nei't er yn 1983 yn in fjoergefjocht immen dea skeat, siet er trije jier yn de finzenis. Doe't er dêr útkaam wreide er syn organisaasje ek noch út nei de gokautomatebrânzje.
Undergong
Op de ein fan de tachtiger jierren wie Bruinsma nei alle gedachten de grutste drugshanneler fan Jeropa. Mar nei't de plysje 45 ton hasj fan him yn beslach naam hie gong it minder. Hy begûn kokaïne te brûken, en hy rekke de lieding fan syn organisaasje kwyt. Op 27 juny 1991 waard er nachts deasketten foar it Hilton Hotel yn Amsterdam. De reden is nea wis wurden.
Biografy
Yn 1992 kaam fan kranteman Bart Middelburg in biografy fan Bruinsma út: ''De Dominee. Opkomst en ondergang van mafiabaas Klaas Bruinsma (De dûmny. Opkomst en ûndergong fan mafiabaas Klaas Bruinsma''). Op 2 septimber 2004 wie de premjêre fan de film De Dominee (De Dûmny), ynspirearre troch it boek. "De dûmny" wie in bynamme foar Bruinsma, dy't foar oanwensten hie swarte klean oan te hawwen, boeken oan te heljen en oaren it leksum te lêzen.
Mabel Wisse Smit
Yn syn lêste jierren hat Mabel Wisse Smit, dy't earder nei de selde skoalle gie as Charlie Bruinsma, it neefke ta Klaas, kontakt hân mei Klaas Bruinsma. Doe't prins Friso en sy harren oan inoar ferseinen, hie sy sein dat Klaas Bruinsma net mear as in kunde west hie. Mar doe letter troch tsjûgeferklearings bliken die dat Bruinsma en sy langer en mear befreone west hienen at se sein hie, wie dat foar it regear oanlieding om gjin tastimming foar it boask te jaan. Dit hat ta gefolch hân, dat Prins Friso sûnt harren boask gjin lid fan it Keningshûs mear is.
List fan planetoïden 13201-13300
Dit is in list fan planetoïden 13201-13300.
Roomelse
Roomelse is it grutste doarp fan it Sealterlân. It wie in selsstannige gemeente oant 1934 mar waard doe part fan de earste gemeente Sealterlân. Nei de oarloch waard it wer in selsstannige gemeente oant 1 maart 1974 de nije gemeente Sealterlân stifte waard. Sûnt dy tiid hat de gemeenterie fan Sealterlân syn sit yn Roomelse. Ta it doarp wurde ek de buorskippen Roomelse-East, Roomelse-West mei Hoogebierich, Häärst en Raake, Hollenbround, Hollen en Hollenerfoan mei Hollebierich rekkene.
Oan de westkant fan Roomelse leit de B72; troch it doarp rint de Sealter Ie. Yn Roomelse wurdt hyltyd noch in feanspoar brûkt. Fierders stiet hjir de VLF stjoerder DHO38, in grutte VLF stjoerder fan de Dútske Marine foar kommunikaasje mei ûnderseeboaten.
Keppeling om utens
Ramsloh
Greenwich (distrikt)
thumb|left|Lizzing fan it distrikt Greenwich yn Grut-Londen Greenwich, formeel de Royal Borough of Greenwich, is in yn 1965 oprjochte Ingelsk distrikt fan de Britske regio Grut-Londen, yn it súdeasten fan dy metropoal, oan de súdigge fan de Teems. It haadplak fan it distrikt is de stêd Greenwich.
Nulmeridiaan
Greenwich is ek it plak dêr't de tiidstandert Greenwich Mean Time (GMT) ôfsprutsen is. At de sinne dêr op it heechste punt yn it suden stiet, dan is it 12 uur lokale tiid. GMT hat gjin simmer- en wintertiid. De wintertiid op de Britske Eilannen is lyk oan GMT, mar ûnder de simmertiid skilt it in oere.
Foar 1884 binne der oare nulmeridianen brûkt.
Havelte
thumb|Lokaasje yn de gemeente Westerveld thumb|''Piet Soerplein thumb|right|Doarpshûs de Veldkei thumb|It grutste hunebêd fan Havelte de [[D53 (hunebêd)|D53]] thumb|right|[[Havelterberch (heuvel)|Havelterberch]] thumb|Nôtmole fan Havelte Havelte (Drintsk: Haovelte) is in esdoarp yn it súdwesten fan de provinsje Drinte. Mei de doarpen Diever, Dwingeloo en Vledder foarmet it de gemeente Westerfjild (Westerveld).
Havelte wie oant 1 jannewaris 1998 in selsstannige gemeente. It doarp hie yn 2009 3.160 ynwenners. Havelte hat in brink en in doarpsplein (Piet Soerplein). It doarp hat as bynamme de Pearel fan Drinte.
Lizzing
It leit oan de Drintske Haadfeart tichtby Wapserveen, Uffelte, Ruinen, Ruinerwold, Havelterberg en Darp. Tichtstbylizzende grutte plakken binne Meppel, Stienwyk en Hoogeveen.
Skiednis
Yn de hjerst fan 1942 beslueten de Dútske besetters ten noarden fan Havelte in nij militêr fleanfjild mei byhearrende ynstallaasjes en gebouwen út de grûn te stampen (in saneamd Fliegerhorst). It wie bedoeld om fleanfjild Schiphol te ûntlêsten en ek soe der elk type fleantúch lanje moatte kinne. De bou waard dien troch ferplicht tewurkstelden en de oanfier fan nij boumateriaal barde oer de Drintske Haadfeart. Fierder ferfier waard dien troch lokale boeren dy't tsjin betelling ferplicht wienen mei harren hynder en wein beskikber te wêzen.
It fleanfjild is nea brûkt omdat de alliearden troch Drintsk spionaazjewurk fan û.o. Jan Poortman goed op de hichte wienen fan de foarderings. It fleanfjild waard bombardearre op 16 en 17 septimber 1944 troch 26 Ingelske Lancaster bommesmiters en op 24 maart 1945, om 9.00 moarns, troch 114 Amerikaanske Boeing B-17 bommesmiters. UYn it hjoeddeiske natergebiet en tagelyk militêr oefenterrein mei de Johannes Post kazerne tichtby lizzend, binne der noch altiten bomkraters en oare spoaren werom te finen.
Mienskip
Havelte hat ferskate winkels benammen yn de buorren fan it doarp. Der binne meardere hoarekagelegenheden en in rekreaasjepark ticht by de buorren. By it TIP Toeristisch Informatie Punt (TIP) kin ynformaasje ynwûn wurde. Der is in basisskoalle De Bosrank, de bibleteek, doarpshûs de Veldkei, âldereinwenfoarsjenning de Hofstede, it iepenloftswimbad "De Kerkvlekken", it iepenloftteater "De Speulkoele" en de 18 holes golfbaan. It gemeentehûs stiet sûnt 2009 yn Diever. Op it Piet Soerplein wurdt op woansdei fan 08.00 - 12.30 oere ek de wykmerk hâlden. De keapjûn is op freed.
Ferkear en ferfier
It doarp leit oan de Provinsjale wegen N353, N371 en tichtbij Rykswei A32. Der is per bus iepenbier ferfier fanút Meppel fan Qbuzz.
Jan Ernst Matzeliger
thumb|Jan Ernst Matzeliger (1885) thumb|Matzeliger syn stikmasine. Jan Ernst Matzeliger (Paramaribo (Nederlânsk Guyana), 15 septimber 1852 - Lynn (Massachusetts), 24 augustus 1889) wie in Surinaamske útfiner.
Libben en wurk
Matzeliger waard yn 1852 oan de Kottikarivier berne. Syn heit wie in Nederlânsk yngenieur en syn mem wie in swarte Surinaamske slavinne. Doe't er 19 jier wie sette er him nei wenjen yn Philadelphia, Pennsylvania neidat er in skoft seeman west hie. Tsjin 1877 koe er him aardich rêde mei it Ingelsk, wilens wie er nei Massachusetts ferfarre. In skoft letter krige er wurk yn in skuonfabryk. Matzeliger hat de útfining fan de skoechstikmasine op syn namme brocht. Dy masine makket sûnt 1883 yn de hiele wrâld dat de bobbeskoech en skoechsoal op in folle goedkeapere manier as dêrfoar oan elkoar set wurde kinne. De masine koe tusken de 150 oant 700 pear skuon deis produsearje. Dêrtroch waarden skuon de helte goedkeaper yn de FS en foar in gruttere groep minsken better te beteljen.
Nei fiif jier krige Matzeliger it patint op syn útfining (1883). Jan Ernst Matzeliger stoar op 24 augustus 1889 yn Lynn (Massachusetts) yn de Feriene Steaten oan tuberkuloaze. Yn 1985 ferneamde de stêd Lynn in brêge nei de útfiner. Tan syn oantins waard yn de Feriene Steaten ek in postsegel útjûn.
Wubbo Ockels
Oplieding
right|thumb|Nuna 3 right|thumb|Superbus thumb|Ockels syn 'Ecolution 84', [[Reitdjip (rivier)|Reitdjip, Grins.]] Ockels studearre natuer- en wiskunde oan 'e Ryksuniversiteit Grins (RuG), dêr't er yn 1973 cum laude syn doktoraaleksamen behelle. Nei syn oplieding wurke hy foar it Kearnfysysk Fersneller Ynstitút dêr't er ûndersyk die nei ûnder oaren it ferfal fan gammastrielen yn nukleêre systemen. Yn 1978 promovearre Ockels oan dy universiteit.
Yn 1978 waard Ockels, doetiids ferbûn as bysûnder heechlearaar oan de RuG, troch it Jeropeeske Romteagintskip (ESA)) frege mei te wurkjen oan it Spacelab program, in gearwurkingsprojekt fan ESA en NASA.
Astronaut
Yn de jierren 1980 en 1981 folge Ockels de astronautenoplieding oan it Johnson Space Center yn Teksas, Feriene Steaten. By de earste Spacelab-flecht, yn 1983, hold Ockels fan de grûn ôf it kontakt mei de wittenskippers fan de bemanning fan de Space Shuttle.
Heechlearaar
Yn de jierren dernei hat er wurksum west foar ESTEC yn Noardwyk; sûnt 1992 wie er wurksum as heechlearaar oan de Technyske Universiteit Delft oan de fakulteit Loft- en Romtefearttechnyk. Dêr wie er sûnt 2003 dwaande op it mêd fan duorsume enerzjy.
In tal projekten wer Ockels oan mei wurke hat binne:
Persoanlik libben
Ockels wie troud, hie twa bern en twa bernsbern.
Yn 1982 krige Ockels in slimme leptospirose-ynfeksje. Augustus 2005 krige er in hertoanfal. Hy waard better en koe syn wurk oan de TU Delft wer opnimme.
Op 29 maaie 2013 waard nei bûten brocht dat Ockels in aggressive niertumor hie (nierselkanker) mei metastasen op de longfluesen; hy soe noch sa'n twa jier te libjen hawwe. Hoewol't er fan alles besike hat om syn ymmúnsysteem sterker te meitsjen en sadwaande de kanker te bestriden, stoar er 18 maaie 2014 oan de gefolgen fan dy kanker.
Lidmaatskippen
Ockels wie lid fan de Amerikaanske Feriening foar Natuurkunde, de Nederlânske Natuerkundige Feriening, Mensa, de Assosjaasje foar Romteferkenners en de Assosjaasje foar Europeeske Astronauten. Teffens wie er ambassadeur fan de Frisian Solar Challenge, in race foar sinneboaten de Fryske alve stêden bylâns. Sûnt 2009 siet er yn it Komitee fan Oanrikkommandaasje fan de stichting Students in Free Enterprise Delft.
Planetoïde
De Ynternasjonale Astronomyske Uny hat in planetoïde (9496 Ockels) nei Ockels ferneamd. It planeetsje draait tusken de planeten Mars en Jupiter om de sinne en is trochsneed 4,8 oant 11,4 kilometer. 9496 Ockels waard op 26 maart 1971 ûntdutsen troch it Leiensk astronomepear C.J. van Houten en I. Groeneveld.
Skeleton op de Olympyske Winterspullen 2002
It skeleton op 'e Olympyske Winterspullen 2002 waard op 20 febrewaris 2002 yn it Utah Olympic Park Track yn Park City holden. It skeleton stie foar it earst sûnt 1948 wer op it programma fan de Olympyske Spullen, foar de froulju stie dizze sport sels hielendal foar it earst op it programma.
Utah Olympic Park Track
De baan fan 1.335 meter bestiet út 15 bochten.
Medaljespegel
De top-3 fan lannen dy't by it skeleton medaljes wûn ha tidens de Olympyske Winterspullen fan 2002.
Kassel
Kassel (oant 1926 Cassel) is in stêd yn Dútslân yn de dielsteat Hessen oan de Fulda, mei goed 200.000 ynwenners. It is it iennige stêdlike sintrum yn it noarden fan Hessen en jildt dêrom as it ekonomyske en kulturele swiertepunt fan de regio. De stêd is benammen ferneamd troch de documenta, in fiif-jierlikse keunstmanifestaasje oer eigentiidske keunst. thumb|left|''Bergpark Wilhelmshöhe; útsjoch op slot en stêd mei Wilhelshöher Allee
Skiednis
thumb|left|It âlde riedhûs, boud yn 1404, ôfbrutsen yn 1837, [[Ludwig Emil Grimm, 1815]] Kassel waard foar it earst neamd yn 913. It krige yn 1189 stedsrjochten en waard ûnder Hindrik I fan Hessen haadstêd fan it lângreefskip Hessen. Fan 1567 - 1806 en fan 1813 - 1866 wie it de haadstêd fan Hessen-Kassel. Koart neidat Hessen-Kassel in karfoarstendom waard, besetten de troepen fan Napoleon yn 1806 de stêd, dy't haadstêd waard fan it nij stifte keninkryk Westfalen en residinsje fan Napoleon syn broer Jérôme Bonaparte waard. Fan 1813 ôf wie it wer in karfoarstendom, mar oan de ein fan de oarloch yn 1866 waard it ynlive troch in agressyf ekspandearjend Prusen, omdat it - krektas it Hannover - oan de kant fan de Eastenrykske Habsburchske monargy stien hie.
In swarte bledside yn de skiednis fan de stêd is de jûn fan 7 novimber 1938. Sels noch twa dagen foar de beruchte Reichskristallnacht fan 9 op 10 novimber 1938 waarden yn Kassel de synagoge en oare Joadske ynstellingen en gebouwen fernield.
Yn de Twadde Wrâldkriich waarden grutte dielen fan de stêd ferwoastge. It swierste bombardemint barde op 22 oktober 1943. Yn ien nacht tiid kamen 10.000 mensen om it libben en waard 80% fan it wenningebestân ferwoastge. De âlde binnenstêd mei syn protte fakwurkhuzen wie in gaadlik doel binnen de strategy fan de saneamde moral bombing. Fosfor- en brânbommen soargen foar in fjoerstoarm, dy't ek bygelyks de stêden Hamburch en Dresden swier rekken.
Nei de oarloch waard de stêd neffens in nij strjitteplan opboud mei in moderne bebouwing. De Treppenstraße waard de earste fuotgongerssône yn de Bûnsrepublyk. De rom opsette stêdeboukundige planning dy't yn de 50-jierren sa modern wie, waard letter yn Dútslân swier bekritisearre.
Yn 1948 besoch Kassel omdôch om haadstêd fan de nije Westdútske republyk te wurden.
Yn 1960 wie Kassel de earste stêd yn Europa dêr't urbanisearre waskbearen sinjalearre waarden. Op dat stuit hat de waskbearepopulaasje yn Kassel de heechste tichtheid fan Europa.
Geografy
Kassel leit sa'n 70 km noardwestlik fan it geografyske mulpunt fan Dútslân. Nei Erfurt en Göttingen is Kassel dêrmei de meast sintraal lizzende grutte stêd yn Dútslân. De stêd leit yn it noardlikste diel fan de dielsteat Hessen, flakby de grins mei Nedersaksen, yn it saneamde ‘’Kasseler Becken’’, in grut tsjetteldelling wêryn't op it leechste punt de wetterrin fan de rivier Fulda rint. Yn dy tsjetteldelling leit de stêd oan hast alle kanten ynsluten troch fiif middelberchtmes, wêrûnder it Habichtswald yn it westen en it Kaufunger Wald yn it easten. De fiif middelberchtmes binne troch twa noardlik en súdlik fan de stêd lizzende en yn east-westrjochting ferrinnende berchrêgen mei elkoar ferbûn. Allinnich de hjir en dêr tige smelle delling fan de Fulda trochsnijt it ‘’Kasseler Becken’’ en de ring fan berchrêgen fan it suden nei it noarden.
Verkeer en vervoer
thumb|left|Spoar- en tramnetwurk De Kasseler Verkehrs-Gesellschaft (KVG) fersoarget it iepenbier ferfier yn de stêd mei tramlinen.
It iepenbier ferfier oer it spoar om Kassel hinne wurdt fersoarge troch de RegioTram, dy't eksploitearre wurdt troch de KVG yn oparbeidzjen mei de Hessische Landesbahn (HLB). It stasjon Kassel-Wilhelmshöhe waard yn 1991 iepene en leit oan de flugge line Würzburg - Hannover.
Netnûmer
thumb|Kaart fan netnûmers yn Nederlân. In netnûmer is in part fan in nei gebiet opboud tillefoannûmer.
Yn Nederlân bestiet it netnûmer út in rige fan 2 as 3 sifers mei in nul derfoar, dy't keazen wurde moat at in nûmer yn in oar gebiet skille wurdt. It netnûmer tegearre mei it abonneenûmer foarmje it telefoannûmer. At ien fanût it bûtenlân skillet, wurdt de nul fan it netnûmer weilitten.
De netnûmers binne ûntstien út de nasjonale keppeling fan de lytsere lokale netwurken, wêrby it netnûmmer oantsjutte hokfoar oar netwurk frege waard. De lêste grutte feroaring fan de Nederlânske netnûmers wie 10-10-1995, ûnder de saneamde Operaasje Desibel. Foar dy tiid hiet it regionale nûmer kengetal.
Pear fan Weerdinge
Nei de fynst waarden de lichems oerbrocht nei it lykhûs op it begraafplak fan Nieuw-Weerdinge; de liken waarden oprôle en yn in kistke stoppe. Earst waard der fan útgien dat it om in man en in frou gie, mar resint DNA-ûndersyk hat útwiisd dat it om twa manlju giet mei elk in oare mem. Yn it earstoan stie de fynst dan ek wol bekend as pear fan Weardinge en yn de folksmûle ek wol as it pear Feanstra.
De feanliken datearje út de lette izertiid. De deadsoarsaak fan it rjochter feanlyk is mooglik in messtek yn 't boarst. Hast alle bonken binne fergien. Wol binne in tal yngewanten bewarre bleaun. Dat komt troch de soeren dy't yn it fean sieten.
Skeleton op de Olympyske Winterspullen 1948
It skeleton op 'e Olympyske Winterspullen 1948 waard fan 3 oant en mei 5 febrewaris 1948 yn de Cresta Run yn Sankt Moritz holden. It wie de twadde kear dat it skeleton op it programma stie, by de earste kear yn 1928 hie it skeleton ek plak op dizze baan. it soe oant 2002 duorje foar 't skeleton foar de tredde kear op it programma stean soe.
Cresta Run
De baan fan 1.214 meter bestiet út 10 bochten.
Karin Amatmoekrim
Karin Amatmoekrim (Paramaribo, 25 desimber 1976) is in Surinaamsk-Nederlânske skriuwster.
Libben en wurk
thumb|175px|Karin Amatmoekrim (2011) Fotograaf: Peter Boer Karin Amatmoekrim is de dochter fan in Javaanske mem en in Sineeske-Kreoolske-Yndiaanske heit. Amatmoekrim emigrearre yn 1981 út Suriname nei Nederlân en waard grutbrocht yn IJmuiden. Sy hiet doe noch Karin Boersma nei de twadde man fan har mem. Sy gie nei it Gymnasium Felisenum yn Felsen Súd en die dêrnei de stúdzje Moderne Letterkunde oan de UvA en studearre ôf op de skripsje de Etniciteit in de Surinaamse Literatuur.
Yn 2004 kaam har debútroman Het knipperleven út, dy't goed ûntfongen waard troch de kritisy. Yn 2006 folge Wanneer wij samen zijn, in generaasjeroman grûnfêste op Amatmoekrim har famyljeskiednis. It boek beskriuwt trije generaasjes yn in Javaansk-Surinaamske famylje. De roman Titus ferskynde yn 2009. Amatmoekrim publisearre itselde jier ek koarte ferhalen yn de opinyblêden De Groene Amsterdammer en Vrij Nederland en ferfong kollumniste Aaf Brandt Corstius trije wike lang mei in deistige kollumn yn de krante nrc.next.
Op 15 novimber 2009 krige sy as earste de Black Magic Woman Literatuerpriis oanrikt foar har roman Titus.
Amatmoekrim publisearre yn 2016 Tenzij de vader, in memoir oer har heit Eric Lie. Dat boek wie yn 2017 de basis foar de dokumintêre De jacht op mijn vader. Lie ferstoar yn juny 2022.
Amatmoekrim sit teffens yn de redaksjerie fan de Stichting Literêre Aktiviteiten Amsterdam (SLAA), de advysried Kultuer fan de gemeente De Haach en is lid fan de Ried fan Tafersjoch fan Forum, it kennisynstitút foar multikulturele fraachstikken.
Wittenskip
Amatmoekrim wurket oan in dissertaasje, in biografy fan de essayist Anil Ramdas. It boek sil útbrocht wurde by útjouwerij Prometheus. Teffens tekene hja yn augustus 2018 it kontrakt foar in allesbefiemjende skiednis fan Suriname. Yn 2023 moat ''Suriname. Een geschiedenis'' ferskine by de De Bezige Bij.
Diskriminaasje
Diskriminaasje (fan it Latynske discriminare, "ûnderskie meitsje") is it ûnrjochtmjittich oars behanneljen of beskôgjen fan in persoan op basis fan in groep dêr't dy persoan ta heart. By sa'n groep giet it om in mienskiplike skaaimerk dat de leden karakterisearret: geslacht, leeftyd, ras, etnyske groep, memmetaal, maatskiplike klasse, kaste, religy, seksuele oriïntaasje, politike foarkar, lichaamlike beheining, geastlike beheining, sykte of medyske oandwaning, hierkleur, lichemslingte (sawol koart as lang), of nasjonaliteit.
Guon foarmen fan diskriminaasje hawwe har eigen namme, lykas rasisme (diskriminaasje op basis fan ras) en seksisme (diskriminaasje op basis fan geslacht). Antysemitisme is diskriminaasje op basis fan religy of ras tsjin Joaden, en islamofoby is diskriminaasje op basis fan religy tsjin moslims. Homofoby en transfoby binne diskriminaasjefoarmen op basis fan seksuele oriïntaasje tsjin homo's en lesbiënnes, resp. tsjin transseksuelen. Ksenofoby, ta einbeslút, is eangst foar en dêrtroch feroarsake diskriminaasje fan bûtenlanners.
Diskriminaasje en diskriminatoire tradysjes, beliedsfoarmen, ideeën, praktiken en wetten besteane wrâldwiid yn in protte lannen en territoaria en withoefolle bedriuwen, ynstellings en oare organisaasjes, sels yn guon dêr't diskriminaasje rûnom as wat negatyfs beskôge wurdt. As diskriminaasje yn organisaasjes ferankere is, sprekt men fan ynstitúsjonalisearre diskriminaasje. Soms wurdt besocht om troch saneamde positive diskriminaasje dingen yn 'e winske rjochting te feroarjen, troch bgl. by in sollisitaasjeproseduere de foarkar te jaan oan froulju boppe manlju of oan allochtoanen boppe autochtoanen. Dat liedt faak ta kontroverse en trelit om't de lju dy't dan mei opsetsin eftersteld wurde, dat ornaris net wurdearje kinne.
Yn Nederlân is diskriminaasje yllegaal ûnder kêst 1 fan 'e Nederlânske Grûnwet, dêr't stiet: "''Eltsenien dy't him yn Nederlân befynt, wurdt yn gelikense gefallen gelikens behannele. Diskriminaasje omreden fan godstsjinst, libbensoertsjûging, politike foarkar, ras, geslacht of om lykfol hokker reden is net tastien."
Skeleton op de Olympyske Winterspullen 1928
It skeleton op 'e Olympyske Winterspullen 1928 waard op 16 febrewaris 1928 yn de Cresta Run yn Sankt Moritz holden. It wie de earste kear dat it skeleton op it programma stie, it soe oant 1948 duorje foar 't skeleton foar de twadde kear op it programma stean soe.
Cresta Run
De baan fan 1.214 meter bestiet út 10 bochten.
Loftskip
thumb|280px|LZ13 "Hansa", 1912 In loftskip is in loftfartúch wat sweeft yn de loft en stjoerd wurde kin.
Bou
Trochdat in loftskip folle is mei in gas dat lichter is as lucht, sweeft it. In loftskip hat ien as mear motoaren, mar dy wurde allinnich brûkt foar opdriuwing; se hoege it loftskip net yn de loft te hâlden. Trochdat in loftskip wat in sigaarfoarm hat kin it mei help fan roeren maklik stjoerd wurde. Romte foar passazjiers of fracht kin útsparre wêze yn de sigaarfoarm, of kin der yn in gondel ûnder hingje. De earste loftskippen waarden fold mei wetterstofgas, mar om't dat tige brânber is waard letter oergongen op helium. thumb|right|280px|De Graf von Zeppelin
Utfining
Hast sûnt de útfining fan de loftballon yn 1783 is der besocht ballons better stjoerber te meitsjen. It begjin wie de earste loftballon mei in, hânmjittige, propeller, fan Jean-Pierre Blanchard yn 1784. Yn 1852 kaam it loftskip fan Henri Giffard, oandreaun troch in steammasjine en allinnich stjoerber as der hast gjin wyn wie. Nei ferskate oare masines wie La France, fan Charles Renard en Arthur Krebs, yn 1884 it earste wier bestjoerbere loftskip.
Gouden tiid
Oan it begjin fan de 20e iuw waard de seppelin fan David Schwarz ûntwikkele ta modellen dy't brûksum wienen foar post- en passazjierferfier. Yn de Earste Wrâldkriich waard ek besoch de seppelins foar de oarloch yn te setten, mar yn de rin fan de oarloch waarden de fleanmasines ûntwikkele ta bettere oarlochswapens. Nei de oarloch begûnen ek oare lannen mei de bou fan seppelins. Dat wiene gruttere loftskippen dy't lange ôfstannen fleane koene. Yn de rin fan de tritiger jierren wiene der ferskate ûngemakken mei seppelins, wêrfan't de ramp mei de Hindenburg (op 6 maaie 1937), it grutste loftskip ea, de ferneamste is. De bou fan passazjiers-seppelins stoppe. Nei de Twadde Wrâldkriich hiene de fleanmasines it plak fan de loftskippen ynnaam.
Blimps
Fral yn Amearika waarden yn de Twadde Wrâldkriich in soad blimps boud, dy't brûkt waarden om út de loft út te sjen nei ûnderseeërs. Yn de twadde helte fan de 20e iuw, waarden blimps yn de Feriene Steaten ynset foar reklame en foar tillefysjekamara's by sportbarrens. thumb|right|280px|Zeppelin NT, 2003
Resinte sitewaasje
Yn de njoggentiger jierren fan de 20e iuw binne der ferskate nije loftskipmodellen ûntwikkele. It mienskiplik skaaimerk fan dy modellen is dat se folle presiser stjoerber binne as de âlde modellen. Fan dizze nije modellen is de Zeppelin NT (feitlik in blimp) it ferneamst. Fan dit model, in sinker, binne yndie in pear loftskippen boud. Ek yn ditselde desennium binne der ferskate projekten opset foar grutte-hichte loftskippen. Fierder binne der stúdzjes starten nei sitewaasjes dêr't loftskippen, mei harren legere brânstofferbrûk, ekomomysk wêze kinne.
Tongblier
thumb|right|Tongblier by in baarch Tongblier (Latyn: Aphtae epizooticae) is in slim besmetlike firussykte dy't foarkomme kin by evenhoevigen lykas kij, bargen, skiep, harten en geiten. In siik bist krijt blierren yn de mûle, benammen op de tonge en hat de koarts.
De sykte is foar bisten slim besmetlik, ferlykber mei de gryp by minsken. Dêrom jilde der yn gefal fan tongblier alderhanne maatregels. De sykte kin troch in ferskaat oan firussen feroarsake wurde.
De sykte is it slimst by kij. Ek dêr is dy lykwols mei goede fersoarging net deadlik; nei likernôch twa wike is de ko wer sûn. In ko dy't ien kear siik west hat, hat in oare kear wjêrstân tsjin de sykte. Sûnder fersoarging stjert 1 as 2 persint fan de bisten. Tsjintwurdich wurde bisten mei tongblier lykwols faak ôfmakke, omdat de eksport fan fee stagnearret as de sykte de kop opstekt. Om dyselde reden wurdt der yn de measte lannen ek gjin gebrûk mear makke fan faksinaasje. Dat hat ta gefolch it risiko op in epidemy by it útbrekken fan tongblier folle grutter is as wat dy oars wêze soe.
Oare bisten as kij stjerre ornaris net oan tongblier mar wurde al siik. Ek oare bisten as evenhoevigen en ek minsken kinne troch direkt kontakt mei in siik bist, of troch it ynnimmen fan rauwe molke of rau fleis fan in siik bist lichte sykteferskynsels oprinne, mar hja rinne gjin risiko.
Tongblier yn Nederlân
Tongblier is in sykte dy't al iuwenlang ûnder evenhoevigen foar komt. Yn 1838 waaide de sykte út Dútslân oer nei Nederlân. Sûnt dy tiid is de Nederlânske feestapel geregeldwei troffen troch tongblier. Yn 1894 waard de sykte op mear as 15.000 bedriuwen fêststeld en trije jier letter wiene 45.000 bedriuwen besmet mei tongblier.
Yn 1911 wie sprake fan in echte epidemy: 71.518 boere-bedriuwen, sawat ien op de trije, hie lêst fan tongblier.
Om 1940 hinne waard it mooglik kij tsjin tongblier te intsjen. Nei op 'e nij twa epidemyen yn 1947 en 1951, waard yn 1953 de regel ynsteld dat ûninte bisten net mear ferfierd wurde mochten.
Yn 1961 stuts de sykte yn Nederlân op 'e nij de kop op. It wiene doe logyskerwize de net inte bisten as bargen, skiep en geiten dy't de sykte oprûnen. Oan it ein fan de 60-er jierren wie de sykte sawat folslein út Nederlân ferdwûn.
Yn 1991 is it intsjen fan de bisten troch de Jeropeeske Uny fanwege ekonomyske redenen ôfskaft: Lannen bûten de EU akseptearje gjin faksinearre fleis.
Yn 2001 wie der yn Europa op ferskate plakken sprake fan tongblier. Yn Nederlân waarden 26 bedriuwen besmet ferklearre, wêrfan in tal yn de omkriten fan Ie. Der waard besletten ta it ôfmeitsjen fan 260.000 bisten op likernôch 2.600 bedriuwen om de sykte wer ûnder kontrôle te krijen.
List fan ferneamde lânskips- en túnarsjitekten
Understeaande list fan tún- en lânskipsarsjitekten jout nammen fan túnarsjitekten en lânskipsarsjitekten, dy't lanlik en/of ynternasjonaal klank hawwe.
Margareta fan Savoaie
thumb|Margareta fan Eastenryk as widdo, skildere troch [[Bernard fan Orley]] thumb|Stânbyldfan Margareta fan Eastenryk yn Mechelen Margareta fan Savoaie, ek wol bekend as Margareta fan Eastenryk (Brussel, 10 jannewaris 1480 - Mechelen, 1 desimber 1530), wie hartoginne fan Savoaie, lânfâdesse fan de Nederlannen, en de ienige dochter fan keizer Maksimiliaan I fan Eastenryk en Marije fan Boergonje.
By de frede fan Atrecht (1482) tusken Loadewyk XI fan Frankryk en har heit waard bepaald dat de twajierrige Margareta har ferlove mei de doe trettjinjierrige Karel VIII, de Frânske dauphin. Margareta groeide op oan it Frânske hof. Neidat Maksimiliaan I yn 1491 by folmacht boaske mei Anne, de erfdochter fan it hartochdom Bretanje, grypte Karel VIII yn. Hy twong Anne fan Bretanje om mei himsels te trouwen. De opside skode Margareta waard yn 1493 by de Frede fan Senlis oan har heit, Maksimiliaan, weromjûn.
Yn 1497 reizge Margareta per skip nei Santander yn Spanje. Op 3 april 1497 boaske se yn Burgos mei Johan fan Kastylje, de troanopfolger fan Spanje. Dy beswykte lykwols fiif moanne letter oan tuberkuloaze. In pear moanne letter krige Margareta in deaberne dochter.
Op 5 maart 1500 kaam Margareta oan yn Gint, dêr't de berte fierd waard fan Karel (de lettere keizer Karel V), de soan en erfopfolger fan har broer Filips de Moaie. Op 28 novimber 1501 boaske se mei hartoch Filibert II fan Savoaie, mar se ferlear har twadde man amper trije jier letter: Filibert stoar nei in jachtpartij op in gleone dei, doe't hy in soad iiskâld boarnewetter dronken hie. Margareta naam har doe foar om oant de ein fan har dagen de widdokape te dragen en ferwurde har rougefoelens yn Frânsktalige gedichten. Hja liet in tsjerke sette tyn it Frânske Brou tichtby Bourg-en-Bresse, as oantinken oan har man.
De hartoginne gie werom nei de Nederlannen, dêr't keizer Maksimiliaan (regint nei de dea fan Filips de Moaie) har op 18 maart 1507 belêste mei de lânfâdij. Margareta regearde fanút it Hof fan Savoaie yn Mechelen, wêrnei't dizze stêd de haadstêd fan de Nederlannen waard. Foar it bestjoer fan dy goaen die se benammen in berop op de Geheime Ried. Yn har beliedsperioade wie se tige begien mei de belangen fan de Habsburchske dynasty en stie se erchtinkend foar it Frânske foarstenhûs oer.
Doe't se kontakt socht mei de kening fan Ingelân, Hindrik VII, fersloech dy mei it leger fan Maksimiliaan de Frânske troepen yn Normandje en kaam troch har bemiddeling op 10 maart 1508 de Liga fan Kamerijk ta stân. Dêrby waard ûnder oare de jonge aartshartoch Karel foarbestimd te boaskjen mei Maria Tudor, dochter fan de Ingelske kening.
Doe't har neef Karel yn 1515 mearderjierrich ferklearre waard, leefde se in skoftlang weromlutsen. Neidat Karel nei Spanje ôfsetten wie om der nei it ferstjerren fan Ferdinand II fan Aragón de troanopfolging waar te nimmen, waard Margaretha,'la bonne tante', foar de twadde kear belêste mei de regearing oer de Nederlannen.
Opnij behertige se benammen de belangen fan Habsburch. Ien fan har súksessen wie de ferkiezing fan Karel V ta keizer (1519), wêrtroch't de oarloch tsjin Frankryk wer begûn (sjoch slach by Pavia), wêrby't de Frânske kening de soevereiniteit oer Arteezje ferlear. Tegearre mei de keninginne fan Frankryk die se war foar in fergelyk, wat op 3 augustus 1529 ta de Damesfrede fan Kamerijk late, wêrby't Frâns I definityf ôfstân die fan alle oanspraken op Flaanderen en Arteezje. Der kaam hjirmei in tydlik ein oan de Italjaanske oarloggen. Yn de lêste tsien jier fan har bewâld liet Karel V it hiele bestjoer oer de Nederlannen op har skouders rêste.