cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rockmuzyk
Rock waaide yn de jierren sechtich, mei troch de British Invasion, oer nei de rest fan de wrâld. Ein jierren 60 ûntstie de psychedelyske rock, folge troch heavy metal en punk yn de jierren 80. Yn de jierren dernei wiene new wave en grunge populêr. Rock bliuwt wrâldwiid ien fan de meast beharke sjenres.
Omdat it sjenre tige breed is, is 'rock' hjoeddeisk in frij algemiene term. It beslaat sawol hitparademuzyk lykas Kane en K's Choice mar ek guon foarmen fan metal. Soms wurde ek blues en country ta de rock rekkene.
Rock waard in ynternasjonaal kultureel fenomeen mei in frij grut soajaal effekt. De rock is evoluearre yn in massa fan heechst wikseljende stilen mei wiid fersprate populariteit.
Jan fan Arkel (biskop)
thumb|Jan fan Arkel ôfbylde op in Uterske groot Jan fan Arkel (?, 1314 - Luik, 1 july 1378) wie biskop fan Utert fan 1342 - 1364 en prinsbiskop fan Luik fan 1364 - 1378.
Jan wie de soan fan Jan III fan Arkel en syn twadde frou Kunigonda fan Virneburg. Nei de dea fan biskop Jan fan Diest yn 1340 kaam it net daliks ta in opfolger. De kapittels hienen Jan fan Bronkhorst keazen, de paus beneamde Nicolaas Capocci. Dizze waard lykwols net akseptearre troch de kapittels en luts him werom. De úteinlike beneaming fan Jan fan Arkel ta biskop kaam troch de ynfloed fan greve Willem IV fan Hollân.
Syn foargonger hie it Sticht efterlitten as in protektoraat fan Hollân en it bewâld fan Jan fan Arkel wie derop rjochte him oan de foudij fan syn eardere beskermers te ûntlûken. Hy blykte tige súksesfol en wist boppedat finansjeel de boel op oarder te krijen. Hy waard by syn optreden steund troch de stêd Utert, dy't begrypte dat sûnder in sterk lânshearlik gesach de posysje fan ferskate eallju te sterk waard, mei it optreden fan rôfridders en frijbûtsers as gefolch. De stêd besleat him ûnôfhinklik op te stellen foar Hollân oer en sleat yn 1344 in bûn mei de biskop. Jan fan Arkel, dy't him yn 1343 yn Grenoble fêstige hie om de kosten fan in hofhâlding út te sparjen, waard troch syn broer en plakferferfanger Robert fan Arkel yn 1345 weromroppen doe't greve Willem besluten hie Utert oan te pakken en op 8 juny mei in grutte troepemacht de stêd belegere. Nei acht wiken belegering stimde Utert yn mei in bestân, wêrby't se de posysje fan de greve erkenne moasten. Dizze sneuvele lykwols twa moanne letter, wêrnei't yn Hollân de partijstriid tusken Hoeken en Kabeljauwen losbarste. Ek yn Gelre ûntstie om dizze tiid hinne soksoarte partijstriid, sadat dêr de oandacht foar it Sticht minder waard.
De posysje fan it Sticht waard hjirtroch wer sterker en makke nije aksjes tsjin Hollân mooglik. Mei steun fan de stêd waarden yn 1346 Hollânske steunpunten as Iemnes en Iselstein oanfallen en yn 1348 rekke hy yn de slach mei Hollân en Gelre. Al dizze aksjes kosten lykwols mear as Jan betelje koe, en hjirtroch rekke hy no yn de problemen. Sa moast hy Frederik fan Eese, dy't him holpen hie de Sutfenske baanderhear Gijsbrecht fan Bronkhorst te ferslaan, it heule Oersticht, op Follenhove nei, yn pân jaan. It oare jier waarden ek Follenhove en it Nedersticht ferpâne. Boppedat kaam der in mandaat fan de paus om beslach te lizzen op Jan syn tafelgoederen, om dêrmei efterstallige servysjen te foldwaan.
Jan luts him werom yn Grenoble, mar yn 1351 kaam hy werom en wist yn de kommende jierren syn posysje werom te winnen en syn gesach yn it bisdom te werstellen. Hy trede nochris op tsjin lestige kastielhearen en rôfridders, wêrby't ferskate strategysk lizzende kastielen yn Utertske hannen kamen. Binnen de stêd waard stabiliteit skepen troch de ferbanning fan de Hollângesinde partij fan de Gunterlingen. Nei in lêste kampanje tsjin Hollân yn 1355-1356 waard earst de frede tekene: it Nedersticht wie ûnder kuratele fan de greve útkomd en de rôfridders wiene oanpakt.
It Sticht stie der no better foar as it yn tiden west hie. It gefolch is al dat de stêd hieltiten mear macht krigen hie yn ruil foar finansjele steun oan de militêre operaasjes. Se begûn in mear selsstannige koers te farren.
Yn 1364 waard Jan fan Arkel troch paus Urbanus V oerpleatst nei Luik. Troch de macht fan de gilden koe hy dêr syn macht minder jilde litte as yn Utert, al wist hy yn 1366 it greefskip Loan definityf by it prinsbisdom yn te liivjen. Yn 1373 waard hy twongen it Tribunaal fan de XXII op te rjochtsjen. Dat wie in rjochtbank mei soeverein beslissingsrjocht, ta ferdigening fan elke Luikse ûnderdaan tsjin it ûnrjochtmjittich optreden fan de biskoplike amtners. It hie al earder koarte tiid bestien ûnder it bewâld fan Adolf II fan der Marck. Nei syn dea waard Jan fan Arkel begroeven yn de Domtsjerke yn Utert. Dielen fan syn grêftombe waarden nei de Herfoarming ferwurke yn it stek dat de nei him ferneamde kapel ôfslút.
Biskop Jan waard troch auteurs faak betize mei Jan IV fan Arkel en Jan V fan Arkel. Jan IV wie de soan fan Jan III fan Arkel út syn earste houlik mei Mabelia fan Voorne en dus de healbroer fan biskop Jan. Jan V fan Arkel is de pakesizzer fan Jan III fan Arkel, fia syn soan Otto fan Arkel. Biskop Jan fan Arkel is nea fermelde mei in nûmering.
Kyffhäuserkreis
Kyffhäuserkreis is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Tueringen en hat 80.471 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1994.
Folsgearster Opfeart
De Folsgearster Opfeart is in opfeart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan de Alde Rien nei de súdkant fan Folsgeare. Oan de westkant fan it wetter stiet Walmastate.
De namme Folsgearster Opfeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Folsgarer opvaart.
Menelaus Winsemius
thumb|Menelaos Winsemius (Koll. [[Museum Martena)]] Menealaus Winsemius (Ljouwert, 6 febrewaris 1591 - Frjentsjer, 15 maaie 1639) wie in medikus út Ljouwert en heechlearaar yn Frjentsjer (1616). Syn biedwurd wie: Vita circense curriculum (It libben is in wedrin).
Winsemius hie studearre yn Leien as learling en hûsfreon fan Pieter Pauw. Winsemius promovearre dêr op l novimber 1612. Yn Frjentsjer makke er him fertsjinstlik yn de botany. By de akademy wie in ferwaarloaze akademytún dy't troch Alardus Auletius (1589-1606), de earste heechlearaar yn de genêskunde, op eigen kosten ynrjochte wie as kweekplak fan planten. Doe't Deputearre Steaten der gjin jild yn stekke woenen krige Winsemius it yn 1631, doe't hy rektor magnifikus wie en waard de tún offisjeel in hortus botanicus fan de universiteit. De tún waard útwreide en letter waard der in wenning by boud foar syn opfolger Johannes Antonides van der Linden.
Froedskip
De measte stêden yn de iermoderne tiid hienen in regear besteande út keazen manlike poarters, dy't sitting hienen yn de froedskip. Yn de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen bestie in stedsbestjoer út de magistraat en de froedskip. De magistraat (of stedsregear), de fjouwer of seis boargemasters en of skepenen, en holden har dwaande mei it deistich bestjoer fan de stêd. Yn de measte stêden waarden de boargemasters foar de perioade fan fjouwer jier keazen. De lêst oantredende boargemaster wie ferantwurdlik foar de skutterij. De froedskip stelde de magistraat oan, dy't yn de regel út eigen fermidden kaam. Der wie dêrby sprake fan yn yngewikkeld stelsel fan lotting en yn de measte gewesten nei 1748 fan foardrachten oan de steedhâlder. thumb|225px|De froedskip fan de stêd [[Utert (stêd)|Utert yn 1786]]
De froedskip waard gearroppen by finansjele kwestjes, en altyd by ferkiezingen foar de besetting fan wichtige posten. Dan gie it benammen om it tsjinjen fan de ekonomyske belangen, wêryn't de leden fan de froedskip in grut oandiel hienen. Oars as de magistraten waarden froedskipsleden foar it libben beneamd. It kolleezje bestie út tsien oant fjirtich boargers, dat ien kear wyks of noch minder fergadere, soms oer lanlike poliityk. Se keazen yn de moanne jannewaris ien of twa nije boargemasters en fertsjintwurdigers nei de Provinsjale Steaten.
Lidmaatskip wie as regel in kwestje fan útferkiezing (koöptaasje) en net fan erfopfolging. Famyljebannen wienen dêrby tige wichtich, mar ek wolstân en sosjale status telden mei. Froedmannen moasten foldwaan oan twa betingsten: lidmaatskip fan de Grifformearde tsjerke en it besit fan in hûs. Hoewol't stedsbestjoeren neffens hjoeddeiske noarmen mear wei hienen fan in oligargy as fan in meritokrasy, nimt dit net wei dat famyljebannen nea in wetlike basis foar ferkiezing foarmen.
Yn tiden fan krisis hie de steedhâlder it rjocht nije froedskipsleden te beneamen, in saneamde wetsfersetting. Dat barde yn 1619, 1672, 1748 en 1787.
De Foudering
De Foudering is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart rint súdeast fan Wergea nei it suden en komt nei in bocht út op de Meanewei. Ek in strjitte, buertferiening en in boarterstún yn Wergea hjitte Foudering.
Help
"Help" of "The Help" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Bronx
De Bronx (The Bronx) is sûnt 10 jannewaris 1874 it noardlikste stêdsdiel (borough) fan de fiif stêdsdielen fan New York City.
Demografy
thumb|300px|De Bronx is it iennige stêdsdiel fan New York, dat op it fêstelân leit.
Befolkingsûntjouwing
Ferneamde persoanen
Der binne in soad ferneamde minsken hikke en tein yn de Bronx. Bygelyks de sjongster Jennifer Lopez dy't mei it liet Jenny from the Block oer har bernetiid yn de Bronx sjongt. De tige ferneamde filmstjer Denzel Washington is ek grutbrocht yn de Bronx.
Famme-eilannen
thumb|Lizzing fan de Eilannen De Famme-eilannen lizze beëasten Porto Riko en bewesten de SSS-eilannen en Anguilla. Se binne neamd nei keninginne Elizabeth I fan Ingelân. De arsjipel bestiet út in Britsk en in Amerikaansk diel:
Eardere Europeeske gebietsdielen op de hjoeddeiske Famme-eilannen wienen:
Dykhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 1980
De Olympyske Simmerspullen 1980 ek wol de XXIIe Olympiade neamd waarden yn 1980 yn Moskou, de Sowjetuny hâlden. It dykhurdfytsen waard hâlden op de Wyt-Ruslân Sneldyk.
List fan boargemasters fan Frjentsjerteradiel
list fan boargemasters fan Frjentsjerteradiel fan 1851 oant 2018.
Sineesk
thumb|Ferspriedingsgebiet Sineeske talen Sineesk of Sineeske talen is in sammelnamme foar in groep talen dy't mei elkoar de Sinityske tûke fan de Sino-Tibetaanse taalfamylje foarmje. Meastal wurdt mei Sineesk it standertmandaryn bedoeld, de offisjele taal fan de Folksrepublyk Sina, fan Taiwan en fan Singapore. Dy standerttaal is basearre op it Beijinghua, it Pekingdialekt fan it Mandaryn, de grutste fan de Sineeske talen. Feitlik kin it Sineesk beskôge wurde as in makrotaal, dy't sprutsen wurdt troch ûngefear 1,22 miljard minsken, benammen yn Sina, Taiwan, mar ek yn oare lannen fan it Fiere Easten, wêrûnder Maleizje, Tailân, Yndoneezje en Singapore. Ek wurdt de taal sprutsen troch in soad oerseeske Sinezen. De Sineeske talen besteane al heul lang, der binne al geskriften weromfûn fan mear as 2500 jier lyn en Sineeske karakters op orakelbonken dy't noch âlder binne.
Der binne tsien Sineeske talen dy't ûnderdiel binne fan de Sineeske makrotaal:
Fierders binne der noch fiif Sineeske talen dy't noch net troch linguïsten yndield binne:
Dizze talen kinne omskreaun wurde mei Sineeske karakters, Hanzy. Dêrneist binne der talen as it Yi dy't ek yn Sina sprutsen wurde.
Karakters
Der binne ûngefear 12.000 moderne Sineeske karakters (Hanzi). Yn it ferline hawwe der folle mkear west. It Kangxi-wurdboek, skreaun yn de Qing-dynasty beslaat 47.035 karakters. It resinte Hanyu Cidian beslaat sa'n 56.000 karakters, mar hjir binne ek karakters by dy't no yn ûnbrûk rekke binne.
In soad karakters kinne op harsels meardere betsjuttings hawwe, mar meastal bestiet in wurd út twa of mear karakters, of kin út de kontekst opmakke wurde hokker betsjutting bedoeld wurdt.
De gemiddelde Sinees ken ûngefear 4.000 karakters, 6.000 karakters wurdt sjoen as it minimum om je oan melde te kinnen foar in univerrsitêre oplieding, heech opliede Sinezen kenne ûngefear 7.000 oant 10.000. De komplekse wurking fan dit skrift soarget derfoar dat in soad minsken yn Sina en dêr wêr't de Sineeske talen sprutsen wurde net of net goed genôch lêze of skriuwe kinne. Neffens de CIA-The World Factbook kin 14% fan de Sinezen net lêze of skriuwe.
Positivisme
Positivisme is de opfetting dat allinnich empiryske wittenskip jildige kennis oplevert. It is in filosofyske streaming dy't har woartels fûn hat yn it sterke foarútgongsleauwe en de autonomygedachte (it sterkst útwurke troch Immanuel Kant) fan ferljochtingstinkers en Frânske Revolúsjonêren. Yn tsjinstelling mei de lêsten, hienen positivistyske tinkers in reformistyske ynstee fan in revolúsjonêre ynstelling.
Sineesk
Karakters
Om de swierrigensgraad fan it Sineeske skrift hat it kommunistyske bewâld yn de begjinjierren it ôfskaffe wold om it hielendal te ferfangen troch Hanyu pinyin. Dat brocht lykwols it probleem mei him dat eltsenien goed Mandaryn lêze en ferstean kenne moast. Ek soe skreaun Sineesk, troch de protte homofoanen yn de taal, tige slim lêsber wurde. Uteinlik is dêrom fan it plan ôfsjoen. Wol binne yn de jierren 50 fan de 20e iuw de ferienfâldige karakters ynfierd, dy't it skrift makliker meitsje maosten. Oer de fraach oft it Sineesk troch dizze simplifikaasje yndie makliker wurdn is binne de mienings slim ferdield.
Positivisme
Typearring
thumb|Auguste Comte, ien fan de grutste eksponinten fan it positivisme De term tsjut op in filosofy dy't har allinnich op waarnimbere feiten basearret (fergelykje empirisme) en godstsjinstige of metafysyske ferklearrings fan de hân wiist, keppele oan it typyske leauwen yn de foarútgong fan de minskheid yn de rjochting fan in positive, op praktyk rjochte wrâldbeskôging.
Sineesk
Karakters
In yn it Sineeske skrift stelde tekst is foar elke lettere Sineesk te begripen, al kinne twa sprutsen ferzjes fan deselde tekst ûnderling folslein ûnfersteanber wêze. As it Latynske alfabet echt ynfierd wie hie elke taal syn eigen skriuwwize krigen en soenen ek skreaune teksten ûnderling net begrypelik wêze.
Positivisme
Typearring
Utgongspunt fan it positivisme is dat kennis allinnich mooglik is oangeande de wrâld fan de ferskynsels. De wittenskip wurdt sjoen as de ienige boarne fan jildige kennis en dêrby binne allinnich empiryske waarnmmings en logyske prinsipes fan belang. It positivisme betsjut de ôfwizing fan alle metafysyske filosofy en teology, fan elke normative kennis of etyk en fan alle kennis dy't net sintúchlik kontrolearber is.
Sineesk
Karakters
Of it Latynske alfabet sowieso al in opsje west hawwe kind hie is no noch faak in punt fan diskusje. Krektas yn it Fietnameesk soe men dan needsake wêze om tige yntisyf mei kombinearre diakrityske tekens wurkje te maottten. TRoch de protte homonimen yn it Mandaryn Sineesk soe in tekst noch folle yngewikkelder wurde om te begripen. Ta yllustraasje in ferneamde Sineeske tongbrekker wêrút dúdlik wurdt dan in soad karakters der ferkillend útsjogge, wat ferskillends betsjutte mar wol itselde of hast itselde útsprutsen wurdde. It betreft in koart ferhaaltsje yn it klassike Mandaryn skreaun mei karakters dy't allegear transliterearre wurde kinne as 'shi'. Allinnich de toan is ferskillend.
Positivisme
Typearring
Oanhingers fan it positivisme steane op it stânpunt dat by de beoefening fan de filosofy elke metafysika mijd wurde moat. It skaaimerk fan de positive filosofy is dat se alle ferskynsels as ûnderwurpen beskôget oan ûnferoarlike wetten.
Oanhingers
Ien fan de earste positivistyske tinkers wie Saint-Simon, folút Claude Henri de Rouvroy, waans ideeën letter fierder útwurke wurde soene ta de wet fan de trije stadia troch syn folgeling Auguste Comte. It positivisme krige ek gehoar yn Latynsk-Amearika. Yn Meksiko leie de positivistyske filosoof Gabino Barreda de basis foar in generaasje fan científicos, positivistyske polityk-ekonomyske adviseurs, en Comtes devys 'Oarder en Foarútgong' waard opnomd yn de flagge fan Brazylje.
Krityk op it positivisme
Yn it oarspronklike positivisme bestiet de opfetting, dat alle problemen dy't de misnk sstelle kin, allinnich op te lossen binne mei help fan de wittenskiplike metoade, ofwol troch in berop te dwaan op kontrolearre ûnderfiningsgegevens. Dizze opfetting wie yn de twadde helte fan de 19e iuw wiid ferspraat, en waard fertsjintwurdige troch filosofen as John Stuart Mill, Ernst Mach en Charles Peirce.
Houtsnip
thumb|Houtsnip (Scolopax rusticola) thumb|right|Houtsnip De houtsnip (Scolopax rusticola) is in fûgel út de famylje fan de snipfûgels dy't yn boskgebieten nestelt. De houtsnip wurdt ek wol ûlekop of wâldsnip neamd.
Positivisme
Positivisme' yn populêr taalgebrûk
Yn de folksmûle wurdt de term 'positivisme' faak brûkt om in positive (libbens)hâlding oan te tsjutten.
Houtsnip
Dizze 33 oant 38 sm lange snip is oars as syn soartgenoaten fergelike mei syn biotoop. Dizze snipeftige libbet benammen yn nuddel- en leafbosken ûnder de tichte strûken ferskûle. Syn Nederlânske soartgenoaten, it waarlamke en de haarsnip, libje yn in hiele oare biotoop, nammentlik oan de wetterkant fan lytse puollen en marren. De houtsnip is de grytste snipeftige fan Nederlân. Hy libbet in skou en stil libben. Hy lit him net faak sjen of hearre, allinnich yn it briedseizoen komt hy ta libben, ek yn it healtsjuster en nachts.
In Fryslân en Nederlân binne houtsnippen it hiele jier te finen. De briedfûgels wurde yn de winter oanfold mei hiel wat soartgenoaten dy't út Noardeast-Europa komme. Yn Súd-Europa binne se allinnich winterdeis, wylst de yn Noardeast-Europa allinnich yn it briedseizoen foarkomme.
Sineesk
Karakters
shī : De earste toan is read kleure.
shí : De twadde toan is grien kleure.
shì : De tredde toan is blau kleure.
shǐ : De fjirde toan is pears kleaure.
Tonen
De Sineeske talen binne saneamde tonale talen, wêrby't de feroaring fan de toan fan in wurd de betsjutting fan dat wurd hielendal feroarje kin.
Kampen (gemeente)
Kampen is in gemeente yn de provinsje Oerisel. Kampen krige yn 1236 stedsrjochten, wat sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer. De gemeente hat (, boarne: CBS) op in oerflak fan 161,79 km².
De gemeente leit foar in part yn it Nasjonaal Gea Iseldelte.
Geografy
De gemeente Kampen is de opfolger fan de stêd Kampen. Op 10 july 1859 waard it eilân Skoklân nei ûntromming by de gemeente Kampen foege. Op 1 jannewaris folge de gemeente IJselmuiden. Oangrinzgjende gemeente binne de Noardeastpolder yn it noarden, Swartewetterlân yn it noardeasten, Swol yn it easten, Hattem en Oldebroek yn it súdeasten en súden en Dronten yn it wêst.
Plakken
It haadplak fan de gemeente is de stêd Kampen. De oare stêd yn de gemeente, Grafhorst, is mar in buorskip. De oare plakken yn de gemeente binne:
Polityk
Tradisjoneel stimt in relatyf grut diel fan de gemeente Kampen op kristlike partijen. Kampen wurdt dan ek by de Bibelgurdle yndield.
Fat Joe
thumb|Fat Joe by in optreden yn Portugal Fat Joe (berne 19 augustus 1970 as Joseph Antonio Cartagena) is in rapper út de Feriene Steaten. Hy is berne yn de Bronx, New York City en is fan Puerto-Rikaanske komôf. Joe is meioprjochter fan de rapgroep The Terror Squad.
Luna 10
thumb|Model fan de Luna 10 yn it museum fan Le Bourget Luna 10 of Lunik 10 (E-6S-searje) wie in romtefartúch dat op 31 maart 1966 lansearre waard nei de moanne, fanôf in Earth Orbit-platfoarm. It wie de earste keunstmjittige satellyt fan de moanne (of in oar himellichem). De romtesonde kaam yn in baan om de moanne op 3 april 1966 en makke syn earste baan 3 oere letter (op 4 april, Moskou tiid). Oan board wienen wittenskiplike ynstruminten as in gammastrieling spektrometer foar de enerzjy tusken 0.3-3 MeV (50-500 PJ ), in triaksiale magnetometer, in meteorytdetektor, ynstruminten foar sinne-plasma stúdzjes en ek apparaten foar it mjitten fan ynfraread-útstjit fan de moanne en strielingstastân fan it moannemiljeu. Swiertekrêftstúdzjes waarden ek dien. It romtefartúch Luna 10 hie batterijen foar 460 moannebanen en 219 aktive data-útstjoerings, de sinjalen waarden beëinige op 30 maaie 1966.
Foudgumer Feart
De Feart wie fan belang foar de wetterlossing fan de Holwerter seis, dy troch dizze feart en súd fan de Boarnwerter Mar troch de Alde Keech by de Domsyl oan de Dokkumer Ie útkaam. Yn 1478 kaam de Domsyl te ferfallen. Mar blykber wie de Foudgumer Feart doe al mei in ferbiningskanaal, de Sylsryd, mei de Alde Peazens ferbûn sadat Foudgum en Brantgum troch de Boarnwertersyl op de Dokkumer Ie harren wetter losse koene.
De namme Foudgumer Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Foudgumer vaart.
Stofwjukgroukopflinters
De Stofwjukgroukopflinters (Erynnis) is in skaai yn de famylje fan de Groukopflinters (Hesperiidae).
Klassifikaasje
Soarten yn it skaai binne:
thumb|300px|Brún Groukopke
Tonger
thumb|right|Nei bliksem komt tonger
Tonger is it lûd dat by swierwaar heard wurdt troch de ûntlading fan de bliksem.
Tonger wurdt feroarsake trochdat de loft dy't om in bliksempylk ynienen bot ferwaarme wurdt en dêrtroch hiel hurd útset. Dizze útsetting plantet him fuort troch de loft as lûdsweach. By oankomst yn de earen fan in taharker wurdt dizze erfaren as in opienfolging fan meardere knallen (de tonger).
Trochdat de fuortplantingssnelheden fan ljocht en lûd tige ferskillend binne, wurdt de bliksempylk op gruttere ôfstân earder sjoen as dat de tonger heard wurdt. Ut de tiid dy't ferstrykt tusken tonger en bliksem kin ôflaat wurde oft it swierwaar (ek 'swier waar' neamd) tichtby is. It lûd leit yn trije sekonden in ôfstân fan ûngefear ien kilometer ôf. Omdat lûd sa relatyf starich is en de bliksem soms kilometers lang, is net ien klap te hearren, mar efter elkoar it lûd fan hieltyd fierder fuort lizzende punten fan de bliksem. Dit ferklearret it rommeljen.
De tradisjonele manier om swierwaar te registrearjen is it byhâlden fan it oantal oeren of dagen dat tonger heard wurdt. Al iuwenlang is it wenst dat waarwaarnimmers it hearren fan tonger notearje. Sa is oer de hiele wrâld it jierliks oantal swierwaarsdagen bekend. By 't tsjuster is de bliksem oer gruttere ôfstân te sjen as dat swierwaar te hearren is, mar oerdei heart men de tonger earder, wylst de bliksem faak hielendal net waar te nimmen is mei in minsklik each.
Tonger as waarnimming foar it optreden foar de sterkte fan it swierwaar is lykwols gjin betroubere maat. Guon bliksems meitsje mear lûd as oare en guon waarnimmers hearre skerper as oare. Steurend lûd fan bygelyks wyn kin op tonger lykje. In wichtige faktor is ek de lûdfuortplanting, dy 't ôf hinget fan de fertikale temperatueropbou en de wynsnelheid: men heart minder goed yn 'e wyn op.
By swierwaarsbuoien wurd bytiden in ûnregelmjittichheid oan Reinbôgen sjoen. By eltse tongerslach liket de bôge te triljen, wat benammen te sjen is oan de foar lytse feroaringen fan de drippen gefoelige oerstallige bôgen. De oarsaak leit nei alle gedachten yn trillingen fan reindrippen dy't troch de lûdsweagen fan de tonger opwekt wurde.
Religeuze belibbing
De eardere minsk sil grif ûntsach hân hawwe foar de hurde tongerslaggen dy't by swierwaar te hearren wienen, en hy seach tonger en bliksem as aksje fan de goaden. Sa hat de Egyptyske god Seth mei de tonger dy't hy feroarsake yn de himel allerhanne fijannen ferjage. De Grykske oergod Seus goaide mei tonger en bliksem op syn fijannen. Ek de Fryske god Tonger, wêrnei't tongersdei neamd is hie de tongerslach as attribút.
Yn Sina waard it lûd fan de tonger mei draken yn ferbân brocht. De saneamde 'tongerdraken' rôpen de bliksem op. Dit is singelier omdat in bliksemflits altyd oan in tongerslach foarôf giet.
boarnefermelding
雷
List fan boargemasters fan Flylân
list fan boargemasters fan Flylân fan 1941.
Dykhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 1948
De Olympyske Simmerspullen 1948, ek wol de XIVe Olympiade neamd waarden yn 1948 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It dykhurdfytsen waard hâlden yn it Windsor Great Park.
PC
De Keninklike PC (in Nederlânske ôfkoarting foar Permanente Commissie; Frysk: "Permaninte Kommisje") is de wichtichste Fryske keatspartij foar manlju, dy't sûnt 1850 yn prinsipe alle jierren holden wurdt, en dy't plakfynt op it Sjûkelân yn Frjentsjer. Tsjintwurdich dogge oan dizze partij 16 partoeren mei. Allinne troch it KNKB selektearre haadklassers en earste-klassers komme yn oanmerking en nim diel oan 'e PC. Op dit evenemint komme alle jierren sa'n 12.000 belangstellenden ôf. De PC wurdt holden op 'e fyfde woansdei fan 1 july ôf. De organisaasje is yn 'e hannen fan 'e Permaninte Kommisje fan de Frjentsjerter Balferkeatsersdei (Nederlânsk en offisjeel: Permanente Commissie der Franeker Balverkaatsersdag). Troch omstannichheden hat de PC yn syn skiednis fjouwer kear in jier oerslaan moatten. Sadwaande waard yn 2018 de 165e edysje holden.
Skiednis
It keatsen yn Frjentsjer is gâns âlder as de PC. It is wis dat op it Ald Keatsfjild (no in strjitte tusken de Stasjonsbrêge oer it Van Harinxmakanaal en Saakstra's Brêge oer de Alde Trekfeart) om 1650 hinne al keatst waard. Yn 1850 en folgjende jierren waarden op dat plak ek de earste keatspartijen organisearre dy't letter (mei weromwurkjende krêft) PC komme soene te hjitten. Oer dy iere PC's is mar sa'n bytsje oerlevere, dat sels de nammen fan 'e winners net bekend bleaun binne. De organisaasje wie yn dy tiid yn 'e hannen fan ferskate Frjentsjerter kastleins.
Yn 1853 rjochte in fiiftal Frjentsjerter winkellju ûnder lieding fan Jan Bogtstra in kommisje op foar wat doe noch de 'Keatspartij te Frjentsjer' neamd waard. Dy kommisje wie yn it foarste plak bedoeld om 'e organisaasje fan it jierlikse evenemint op him te nimmen en om 'e regels en prosedueres fêst te lizzen. Yn bredere sin wie it doel de befoardering en it yn stân hâlden fan it keatsen en de "feredeling" (fierdere ûntwikkeling) fan wat doe as in ienfâldich folksfermaak sjoen waard. Troch it wurk fan dy kommisje, dat mei de edysje fan 1854 begûn, binne fan dy tiid ôf (njonken bestjoerlike en prosedurele ynformaasje) de nammen fan dielnimmers en winners fan 'e PC oerlevere.
Sûnt 1850 is de PC fiif kear net trochgien: yn 1859 fanwege in pokke-epedemy (of mooglik troch jildgebrek); yn 1866 fanwegen in goalera-epidemy; en yn 1943 en 1944 fanwegen de Twadde Wrâldoarloch. Yn 2020 waard de PC ôflast troch Corona. It bestjoer fûn in PC mei in beheind oantal taskôgers op it Sjûkelân net PC-wurdich. Yn 1883 waard de tradysje ynfierd dat út it winnend partoer fan 'e PC troch de saneamde 'keningskommisje' in kening oanwiisd wurdt. It keningskip op 'e PC is de heechste eare dy't in Fryske keatser behelje kin. De direkte oanlieding ta dizze fernijing wie dat de kommissaris fan de kening, mr. Binnert Philip baron van Harinxma thoe Slooten, dat jiers de Sulveren Keningsbal beskikber stelde, in kostbere wikselpriis foar de kening fan 'e PC.
Under de Earste Wrâldoarloch, doe't der in soad Belgyske flechtlingen yn Nederlân wiene, waard de PC yn 1916 wûn troch in partoer fan twa Friezen en in Belch en yn 1917 troch in partoer fan trije Belgen. Fan 'e 1990-er jierren ôf wurdt de PC elts jier op 'e regionale tillefyzje útstjoerd troch Omrop Fryslân. Mei it 150-jierrich bestean fan 'e PC, yn 2003, waarden op it Sjûkelân by wize fan tinkteken twa tuorren pleatst. De PC krige doe ek it predikaat Keninklik taparte. Yn 2018 makke de PC ûnderdiel út fan 'e Keatswike, dy't dat jiers ûnder it biedwurd Heedaar! organisearre waard yn it ramt fan it projekt Ljouwert/Fryslân Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018.
Yn 2020 moast de 167e edysje fan 'e PC oergean fanwegen de wrâldwide pandemy fan it koroanafirus. Yn 'e nûmering fan 'e PC's waard it sifer 167 lykwols al oan 2020 ferbûn, sadat de earstfolgjende PC, yn 2021, nûmer 168 waard. (Earder, doe't de PC yn 'e njoggentjinde iuw oergie fanwegen epidemyen en yn 'e tweintichste iuw fanwegen de Twadde Wrâldoarloch, wie de nûmering mei fersprongen, sadat bgl. op 'e 91e PC yn 1942 de 92e yn 1945 folge.)
Tiid en plak
Sûnt 1856 wurdt de PC holden op it Sjûkelân, in keatsfjild dat yn 'e Frjentsjerter binnenstêd oan 'e noardkant fan 'e Fiverstrjitte leit, rjocht foar de ôfslach nei de Foarstrjitte oer. It is net tafallich dat oan 'e noardein fan 'e Foarstrjitte ek it Keatsmuseum stiet. Oan 'e PC dogge 16 partoeren mei fan elts trije manlju. Allinnich troch it KNKB selektearre haadklassers en earste-klassers komme yn oanmerking foar dielname.
De PC wurdt elts jier holden op 'e fyfde woansdei nei 30 juny, wat delkomt op 'e fyfde woansdei yn july of de earste woansdei yn augustus, ôfhinklik fan 'e kalinder. De PC kin beskôge wurde as it Frysk kampioenskip keatsen foar manlju. Persiis ien wike letter wurdt yn Wommels de Freulepartij organisearre, dat de wichtichste keatswedstryd foar jonges is. Der bestiet ek in froulike wjergader fan 'e PC. Dat is de Frouljus-PC, dy't persiis trije wiken nei de PC ferkeatst wurdt yn Weidum.
Organisaasje
De PC wurdt organisearre troch de Permaninte Kommisje fan de Frjentsjerter Balferkeatsersdei (Nederlânsk en offisjeel: Permanente Commissie der Franeker Balverkaatsersdag). Dat is in yn 1853 oprjochte organisaasje dy't bestjoerlik en finansjeel ûnôfhinklik is fan it KNKB. De kommisje is in orgaan dat bestiet út fiif (meastal) manlike leden sûnder maksimale sittingstermyn, en dat himsels troch koöptaasje oanfollet.
Tradysjes omtrint organisaasje en iepening
De PC wurdt omjûn troch âlde tradysjes dy't mei soarch libben holden wurde. In wat frjemde ein yn 't byt is datoangeande de 'Keats Off', dy't pas yn 2012 ynfierd is. Foarhinne waarden alle sechstjin dielnimmende partoeren troch de kommisje oanwiisd, mar sûnt 2012 wurde der njoggentjin partoeren oanwiisd. De earste fyftjin pleatse har streekrjocht, mar om it lêste, sechstjinde plak moat keatst wurde tusken de partoeren 16 oant en mei 19. Dy saneamde Keats Off wurdt op it Sjûkelân holden, op 'e tongersdei foarôfgeande oan 'e PC fan 18.00 oere ôf. Dat barren is foar it publyk fergees tagonklik. Dêrnei jildt de haadklassewedstryd fan Arum, dy't op 'e snein foar de PC organisearre wurdt, al sûnt jier en dei as de 'generale repetysje' foar de PC. De lotting fynt plak op 'e jûn fan 'e moandei foar de PC. Mei-inoar wurde de Keats Off, de wedstryd yn Arum en de lotting ek wol de 'Prolooch' fan 'e PC neamd. De tiisdei tusken de lotting (op moandei) en de PC (op woansdei) yn, wurdt tradisjoneel de 'tuskenynse dei' neamd, in term dy't yntrodusearre waard troch PC-foarsitter Klaas Bijlsma.
De iepening fan 'e PC set útein mei in publyk tagonklike resepsje yn Teäter De Koornbeurs, dy't moarns stipt om 8.00 oere begjint. De fiifkoppige kommisje ferskynt dêr yn rokkostúm en mei hege hoed op. De foarsitter hâldt tradisjoneel in taspraak fan likernôch in trije kertier, wêryn't er oantinkens oan 'e 'goeie âlde tiid' opropt en de winners fan 'e PC fan fyftich jier earder yn it sintsje set, ynsafier't dy oanwêzich binne. Dêrnjonken wurde ek aktuële en organisatoaryske saken oan 'e oarder steld. Hy beslút syn taspraak tradisjoneel mei de wurden: "It giet los." Dêrnei wurde de kening fan it foargeande jier, dy syn beide partoersmaten fan it foargeande jier, de haadskiedsrjochter en de kommisjeleden sels yn iepen rydtugen nei it keatsfjild riden, foarôfgien troch it Stedsk Muzykkorps Harmony, dat ek al oardel iuw bestiet. De optocht giet it hiele ein stadich troch in tichte hage fan publyk en arrivearret om likernôch 9.15 oere op it Sjûkelân. Dêr docht de âlde kening ôfstân fan 'e Sulveren Keningsbal, dy't dêrnei troch de foarsitter fan 'e kommisje foar eltsenien sichtber yn 'e PC-koepel ophongen wurdt. Om persiis 10.00 oere begjinne de wedstriden.
Punteklassemint
Yn it PC-klassemint aller tiden steane Piet Jetze Faber en (sûnt 2022) Taeke Triemstra mei 35 punten op in dield 3e plak, 4 punten efter de legindaryske Harnzer keatser Hotze Schuil, dy't 39 PC-punten byinoar sloech.
Tal kearen wûn
Allinne Taede Zijlstra fan Wytmarsum en Jan Reitsma sr. fan Penjum slagge it de PC 9 kear op harren namme te skriuwen. Goede trêde op dizze list is Piet Jetze Faber mei 8 kear winst. Klaas Boorsma en Sjirk de Wal wûnen beide 7 kear, folge troch Hotze Schuil mei 6 kear winst (út mar leafst 13 finalepartijen). Dyselde moat syn plak diele mei Sake Saakstra en Jan E. Bonnema en sûnt 2021 ek mei Gert-Anne van der Bos en Taeke Triemstra.
Keningskippen
Piet Jetze Faber fan Froubuorren is wat it keningskip fan 'e PC oanbelanget de ûnbekreaude listoanfierder: hy krige 4 kear de keningsbal omhongen. Sân keatsers foel 3 kear de heechste PC-eare ta diel: Minze de Vries fan Bitgum, Hotze Schuil fan Harns, Taede Zijlstra fan Wytmarsum, Klaas Kuiken fan Sint-Anne, Tunno Schurer fan Arum, Lammert Scheltes Hilarides fan Penjum en Jan Reitsma sr. fan Penjum.
Hotze Schuil, dy't yn 2005 ferstoar, waard yn 2000 troch it PC-bestjoer útroppen ta 'keatser fan 'e (tweintichtste) iuw'.
Klaverke Fjouwer
De PC is mei de Freulepartij, yn Wommels. en de Jong Nederlânpartij en de Bûnspartij foar Senioaren, beide yn Frjentsjer, ien fan 'e keatswedstriden dy't diel útmeitsje fan it saneamde Klaverke Fjouwer. Dat is in bysûndere priis, ynsteld troch de PC, foar keatsers dy't it slagget en win al dy fjouwer partijen.
Winners fan 'e PC
Hjirûnder in list mei de winners fan 'e PC, fan 1854 ôf. Spitigernôch is de oer de winners fan 'e edysjes dy't fan 1850 oant en mei 1853 ferkeatst waarden, neat oerlevere.
Sjoch ek
Tema:Keatsen – De Wikipedy hat ek in temaside oer it keatsen
Noard-Jeropa
thumb|right|250px|Noard-Jeropa Mei Noard-Jeropa wurdt it noardlike part fan it Jeropeeske kontinint bedoeld. Yn de rin fan de tiid hat it gebiet in ferskaat oan betsjuttings hân. Hjoed de dei wurdt mei Noard-Jeropa bedoeld:
Earst, doe’t Jeropa noch troch it Mediterrane gebiet oerhearske waard, waard alles dat fier fan de Middellânske See ôf lei Noard-Jeropa neamd. Bygelyks Dútslân, in grut part fan Frankryk, Nederlân, Belgje, Lúksemboarch en Eastenryk. Hjoed de dei wurdt dizze betsjutting noch brûkt yn de kontekst fan de Noardlike Renêssânse. Ek yn de kontekst fan de Jeropeeske Uny wurdt faak sprutsen oer Noard-Jeropa mei de lannen Dútslân, Belgje en Nederlân derby.
thumb|right|250px|De ferdieling fan Jeropa troch de Feriene Naasjes. Der binne meardere kriten dy’t meastal ta Noard-Jeropa rekkene wurde. Wêrûnder:
Ek de Britske Eilannen (Feriene Keninkryk en Ierlân) wurde sa no en dan, bygelyks troch de Feriene Naasjes, ta Noard-Jeropa rekkene.
Rottum (Iemsmûning)
thumb|Huzen fan Rottum op de foar in part ôfgroeven wierde thumb|De tsjerke fan Rottum (anno 2011) thumb|Búste fan Jan Boer yn Rottum Rottum (Grinslânsk: Röttem of Röppen) yn de gemeente It Hegelân (oant 2019 yn de gemeente Iemsmûn ) is in fan oarsprong radiaal wierdedoarp tusken Kantens en Usquert. It leit yn de provinsje Grinslân yn it histoaryske goa Oosterambt fan it Ommelân Hunsingo. It plak dêr't yn 1995 180 minsken wennen, hat no noch mar 95 ynwenners (2010).
Rottum leit tichtby de provinsjale wei N998 tusken Usquert en Middelstum. It hat in busferbining (line 61) mei Grins en Uithuizen. Begjin 20e eeuw wie der al in "Omnibustsjinst Rottum-Onderdendam-Grins".
Rottum waard foar it earst neamd yn in goederenlist fan it Kleaster Werden oan de ein fan de 10e iuw as Rotton.
Rottum is ûntstien út de wierde dy't faaks yn de 6e iuw f.Kr. op de kwelderwâl by de Fivel lâns opsmiten is.
Boarnsterhim
Boarnsterhim (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Boornsterhem) is in eardere gemeente yn 'e midden fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 novimber 2013 in befolking fan 19.482 minsken, en besloech in oerflak fan 168,58 km² (dêr't 17,04 km² wetter fan is). De gemeente is mei yngong fan 1 jannewaris 2014 opholden te bestean en ferdield oer de oanbuorjende gemeenten Ljouwert, It Hearrenfean, Súdwest-Fryslân en (de op dyselde dei nij oprjochte gemeente) De Fryske Marren.
Skiednis
De gemeente is foarme yn 1984 út de eardere gemeenten Idaerderadiel, Raerderhim, en it grutste part fan Utingeradiel. Fierders waard ek it súdlike diel fan De Alde Feanen, dat foartiid ta Smellingerlân heard hie, doe by de nije gemeente foege. Yn 1985 waard de offisjele namme feroare ta de Fryske namme. Boarnsterhim foarme by de oprjochting in 'oerbliuwsel', besteande út in gebiet dat oerbleau by de gemeentlike weryndieling fan 1984, wêrby it tal gemeenten fan 44 tebekbrocht ta 31. Fanôf it begjin foarme de gemeente dan ek net in ienheid, dat laat hat ta swak bestjoer. Dêrmei hie de gemeente in minne finânsjele posysje, dy't yn 2009 laat hat ta opstappen fan boargemaster en wethâlders en it oanfreegjen fan it ûnder finânsjeel tafersjoch bringen by it Ryk.
It opdoeken
Op 7 septimber 2009 públisearre de gemeente in ûndersyk dat troch in ekstern búro útfierd waard. Dizze stelde dat de gemeente nea in ienheid wie en foarme, dat troch it gemeentebestjoer en de ynwenners ûnderstreke wie. De gemeente hat doe besletten dat it better wie en doek de gemeente op en partsje it op mei buorgemeenten. Hjirop begûnen petearen oer hokker doarp en gemeentediel by hokker gemeente komme soe. Ta einbeslút waard besletten dat de gemeente omparte waard oer 4 buorgemeenten te witten: Ljouwert, It Hearrenfean, De Fryske Marren en Súdwest-Fryslân. Dizze weryndieling is dienmakke op 1 jannewaris 2014.
It gebiet mei de doarpen Grou, Eagum, Idaerd, Jirnsum, Reduzum, Warstiens, Warten en Wergea kaam by Ljouwert.
It part mei de doarpen Akkrum, Aldeboarn en Nes gie nei It Hearrenfean, wylst Terherne nei de nije gemeente De Fryske Marren ta giet.
Plakken
It haadplak is Grou, en de oare plakken yn de gemeente binne: Akkrum, Aldeboarn, Dearsum, Eagum, Friens, Idaerd, Jirnsum, Nes, Poppenwier, Raerd, Reduzum, Sibrandabuorren, Terherne, Tersoal, Warstiens, Warten en Wergea.
Fierders kinne de buorskippen Abbenwier, Aldskou, Bernsterbuorren, Flânsum, Poppenhuzen, Warniahuzen, Suorein en Tsienserbuorren neamd wurde. De gemeente brûkt sûnt jannewaris 1989 Fryske plaknammen.
Lahn-Dill-Kreis
Lahn-Dill-Kreis is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Hessen en hat 252.477 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1977.
Herfoarme tsjerke (Sleat)
thumb|Herfoarme tsjerke (2011) De herfoarme tsjerke fan Sleat is in monumintaal gebou oan de Hearrewâl yn de stêd Sleat yn de gemeente Gaasterlân-Sleat.
thumb|left|175px|Ynterieur fan de herfoarme tsjerke fan Sleat De herfoarme letgoatyske tsjerke fan Sleat waard yn 1647 boud op it steed dêr't earst de Sint-Janskapel stien hie. De dakruter waard sa'n twahûndert jier letter, yn 1843, fernijd. Neffens de Rykstsjinst foar it Kultureel Erfguod hong der yn de dakruter in klok fan in anonime klokkejitter út de 17e of de 18e iuw. Neffens Stenvert is de iene klok jitten troch Petrus Overney yn 1681 en soe de oare klok út de 14e iuw komme. It tsjerkeynterieur datearret foar in part út de tiid dat de tsjerke boud waard. De klassisistysk foarmjûne preekstoel, it doopstek en ien fan de hearebanken stamme út dizze perioade. Dy hearebank wie ornearre foar de boargemastersfamylje Oosterzee. De bank stiet rjocht foar de preekstoel oer. It oargel waard yn 1788 makke troch A. van Gruisen en waard ynboud troch Jan Harmens Camps
De tsjerke is in ryksmonumint.
Trije pylders fan de Jeropeeske Uny
Mei it Ferdrach fan Maastricht waard de Jeropeeske Uny oprjochte en kamen der trije ûnderskate beliedsmêden:
Troch it Ferdrach fan Lissabon yn 2007 krige de EU it It Ferdrach oangeande de wurking fan de Europeeske Uny dat waard fan krêft yn 2009. Dêrmei hold de Europeeske Mienskip op te bestean en dêrmei kaam der in ein oan de trije pylderstruktuer.
Landsberg am Lech (Landkreis)
Landsberg am Lech is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Beieren en hat 115.215 ynwenners. It distrikt waard yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte yn 1972.
Yndyk (Parregea)
Yndyk is in buorskip en wetter by Parregea yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It is it mêd west fan it doarp, mei it wetter dat dêr omhinne leit. It wetter begjint besuden it doarp by de Warkumer Trekfeart. It krinkelet nei it noardwesten oant it oare kant de Angterperleane net fierder mear rint.
Sjoch ek
It wetter:
Wetters yn Azerbeidzjan
Hjirûnder folget in opsomming fan wetters yn Azerbeidzjan, fan rivieren, marren en opslachmarren.
Hydrografysk besjoen heart Azerbeidzjan ta it gebiet dat ôfwetteret yn de Kaspyske See.
Rivieren
Azerbeidzjan hat 8.359 rivieren. Dêrfan binne 8.188 koarter as 25 kilometer en mar 24 rivieren langer as 100 kilometer. De grutste rivieren fan it lân binne:
Ofwetteringsgebieten
De rivieren yn Azerbeidzjan kinne ferdield wurde yn trije groepen:
Koer en Aras
De Koer (of Koera) en de Aras binne de langste rivieren yn Azerbeidzjan. Sy mûnje út yn de Kaspyske See en hawwe har' oarsprong op de noardeast-skeanten fan de Grutte Kausasus (Azerbeidzjaansk: Böyük Qafqaz Dağları) en it Talysjberchtme.
It ôfwetteringsgebiet fan de Koer (86.000 km²) oant de krusing mei de Aras is lytser as it ôfwetteringsgebiet fan de Aras (101.937 km²). De rivier hjit noch altyd Koer op de krusing omdat it wetterpeil fan de Kura twa kear sa heech is as dat fan de Aras.
Opslachmarren
Der binne mear as 60 keardamen mei wettereservoirs yn it lân dy't de wetterstân yn de rivieren beynfloedzje. De measten wurde brûkt foar yrrigaasje. De grutsten binne:
Sint-Truiden
200px|right|thumb|Sint-Truiden yn Belgysk Limburch Sint-Truiden is in stêd fan de Belgyske provinsje Limburch en it arrondissemint Hasselt. Stêd Sint-Truiden hat neistenby 39.000 ynwenners (2010) en in oerflakte fan neistenby 107 km².
Bûnte groukopkes
De bûnte groukopkes (Carterocephalus) is in skaai yn de famylje fan de Groukopflinters (Hesperiidae).
Klassifikaasje
thumb|300px|center|Bûnt Groukopke
Eastfrysk
It Eastfrysk, is in taal dy't heart ta de Noardwestgermaanske kloft fan 'e Westgermaanske talen. Mei it Westerlauwersk Frysk en it Noardfrysk foarmet it de Fryske taalgroep. Krekt as mei it Frysk yn 'e Nederlânske provinsje Grinslân bard is, is it Eastfrysk de lêste seishûndert jier hieltyd fierder yn it neigean rekke. Hjoed de dei wurdt der noch mar ien dialekt sprutsen, it Sealterfrysk.
It eardere Eastfryske taalgebiet
Alderearst is der it eardere greefskip East-Fryslân (Dútsk: Ostfriesland), tsjin 'e Nederlânske grins oan, yn it uterste noardwesten fan 'e dielsteat Nedersaksen. De âlde haadstêd dêrfan is Auwerk. Tsjintwurdich is it bestjoerlik opdield yn de stêd Emden, de Landkreis Auwerk, de Landkreis Wittmund en it noardlike part fan 'e Landkreis Leer, dy't allegear ta it Regierungsbezirk Weser-Iems hearre.
Oan East-Fryslân grinzget yn it easten de lânstreek Jeverlân, in gebiet dat de greven fan East-Fryslân altyd bûtendoar witten hat te hâlden en dat dêr noch altyd tige grutsk op is. De rivaliteit dy't der ek hjoed de dei noch bestiet tusken Eastfriezen en Jeverfriezen docht wol wat tinken oan dy tusken Friezen en Grinslanners, mei it ferskil dat sawol Eastfriezen as Jeverfriezen noch altyd grutsk binne op harren Fryske komôf. Tsjintwurdich is it histoaryske Jeverlân ferdield yn 'e stêd Wilhelmshaven en it omlizzende plattelânsgebiet, dat de Landkreis Fryslân (Dútsk: Friesland) foarmet, mei as haadplak it stedsje Jever. Beide falle ûnder it Regierungsbezirk Weser-Iems. Beëasten Jeverlân leit it ferdronken lân fan it Fryske lânskip Rjustringen, dat der oan 'e ein fan 'e Midsiuwen ûnder strûpte, by in hiele rist stoarmfloeden efterinoar. De seeëarm dy't dêr no bestiet, wurdt de Jadeboezem neamd.
Eastlik dêrfan leit op wat troch it ûntstean fan 'e Jadeboezem in skiereilân wurden is, de lânstreek Bûtjadingen. Dat gebiet hearde iuwenlang ta Aldenboarch, mar makket no diel út fan 'e Landkreis Wesermarsch fan it Regierungsbezirk Weser-Iems. By de bestjoerlike weryndieling fan 'e dielsteat Nedersaksen, yn 1974, kaam de gemeente (Gemeinde) Bûtjadingen ta stân, mei as haadplak Burhave. Dy omfettet lykwols net alhiel it histoaryske lânskip fan dy namme.
Lytse groukopkes
thumb|right|[[Brúnoker Groukopke.]] De lytse groukopkes (Thymelicus) is in skaai yn de famylje fan de Groukopflinters (Hesperidae).
Eastfrysk
It eardere Eastfryske taalgebiet
left|thumbnail|It ferspriedingsgebiet fan it Eastfrysk foarhinne en hjoed de dei.
Lytse groukopkes
De namme fa it skaai, Thymelicus, waard yn 1819 ynfierd troch Jacob Hübner yn syn Verzeichniss bekanter Schmetterlinge (Register fan bekende flinters).
Eastfrysk
It eardere Eastfryske taalgebiet
Oare kant de rivier de Weser leit it lân Woersten (Dútsk: Land Wursten), dat lang ûnder it jok fan 'e aartsbiskoppen fan Bremen sucht hat. Yn 'e Midsiuwen wie der noch in - sij it folle lytser - Frysk lânskip oan 'e eastkant fan 'e Weser, it lân Wuerden (Land Würden), mar dat lei op it plak dêr't letter Bremerhaven stifte is en dêr is tsjintwurdich neat mear fan oer. Yn it lân Woersten, dat noardliker leit, oan 'e eastkant fan 'e Wesermûning, is de âlde Fryske identiteit lykwols noch altyd sterk oanwêzich. It heart tsjintwurdich ta de Landkreis Cuxhaven fan it Regierungsbezirk Luneboarch. By de bestjoerlike weryndieling fan 1974 kaam dêr troch in gearfoeging fan 'e gemeenten Cappel, Midlum, Padingbüttel, Dorum, Misselwarden, Mulsum en Wremen de Samtgemeinde Land Wursten, mei as haadplak Dorum, ta stân. Histoarysk sjoen hienen lykwols ek de gemeente Spieka (no in part fan 'e Einheitsgemeinde Nordholz) en Imsum (no ûnderdiel fan 'e Einheitsgemeinde Langen) derta hearre moatten.
Lytse groukopkes
Klassifikaasje
thumb|400px|center|Swartteistergroukopke
Eastfrysk
It eardere Eastfryske taalgebiet
En ta ein beslút is der dan noch Sealterlân, dat besuden it histoaryske East-Fryslân leit, likernôch fyftich km fan 'e Nederlânske grins ôf. Sealterlân is tsjintwurdich in gemeente mei as haadplak Ramsloh (Sealterfrysk: Roomelse) dy't heart ta de Landkreis Kloppenboarch fan it Regierungsbezirk Weser-Iems.
Dialekten
It Eastfrysk koe foarhinne opdield wurde yn twa grutte dialektgroepen, it Iemsfrysk yn it westen en it Wezerfrysk yn it easten. De skieding dêrtusken rûn rûchwei tusken de eilannen Lange-each en Baltrum troch en dan yn súdeastlike rjochting nei de Wezer ta. De beide dialektgroepen foarmen lykwols in taalkontinuum, dat der bestie gjin dúdlike skieding.
Iere Skiednis en Delgong
Oant en mei de tiid fan 'e Renêssânse (1700) waard yn it hiele gebiet tusken de Iems en de Wezer en yn 'e lannen Woersten en Wuerden oare kant de Wezer Eastfrysk sprutsen. Fan likernôch de ein fan 'e Midsiuwen (1500) ôf kaam it Eastfrysk lykwols ûnder hieltyd swierdere druk te stean fan 'e yn 'e oanswettende gebieten sprutsen Nederdútske dialekten. Lang om let waard dy druk sa swier dat it Eastfrysk sawat folslein útstoar. Oer dy delgong is net in protte bekend, gewoanwei om't it doedestiids net sa wichtich fûn waard en der dus net in soad oer fêstlein en oerlevere is.
Mar wol is dúdlik dat it Eastfrysk stadichoan har status ferlear en it dêrtroch op hieltyd minder mêden brûkt waard, oant it allinne noch mar yn 'e hûs, yn it eigen fermidden, sprutsen waard. Ek gie de kwaliteit fan it Eastfrysk efterút omdat hieltyd mear Nederdútske lienwurden yn de sprektaal opnommen waard. En úteinlik naam it gebrûk en kennis derfan by eltse nije generaasje sa bot ôf dat der in tiid kaam dat de taal net langer mear brûkt waard, en it útstoarn wie.
Helium
Helium is in skiekundich elemint mei symboal He en atoomnûmer 2. It is in kleurleas edelgas.