cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jacob Spoelstra
Spoelstra is berne yn Burgum, nei trije moanne is er ferhuze nei Hurdegaryp en wenne ek noch in skoft yn Kollum. As studint yn de stêd Grins wie er sjonger/gitarist by de groep Leatherhouse Roots. Doe't Leatherhouse Roots yn1999 stoppe stie er earst yn it foarprogramma fan Laos, de groep dêr't syn broer Sjoerd yn spile mar ein 1999 folge in oantal solo optredens. De lietsjes dy't hy komponearre binne yn ferskate muzykstilen. Rock, pop, folk, grunge en country komme allegear foar, yn it Nederlânsk, Frysk en Ingelsk. Yn maart 2000 makke hy de single De zon schijnt over Groningen en yn juny 2000, tegearre mei syn suske Mintje, it lietsje Slagveld zonder vijand. It liet is makke foar it benefytkonsert foar de slachtoffers fan de fjoerwurkramp yn Ynskedee.
Spoelstra begûn pas op lettere leeftiid mei Nederlânsktalich kabaret neist syn wurk as kommunikaasjemeiwurker by in ICT-bedriuw. Yn it neijier fan 2004 die hy mei oan in iepen poadium. In jier letter wie hy aktyf as stand-up comedian sûnder dat syn omjouwing it wist. Oant hy yn de finale stie fan Knock-out Comedy 2005. Yn 2006 helle hy de finale fan it AKF Stand-up Comedy Concours. Ek krige er de oanmoedigingspriis Knock-Out Comedy 2006. Jacob tourt mei it stand-up comedy selskip 'Night of Comedy' lâns Nederlânske teaters. Hy stie al op festivals as Lowlands, Xnoizz Flevo Festival en de EO Jongereindei. Ek toert er mei 'Kleinzalig'.
Hy bringt faak wat ûnderkuolle humor, set minsken op de ferkearde foet en kin drûch út de hoeke komme mei wurdboarterij lykas Herman Finkers en eartiids Fons Jansen. Sa brûkt er ek one-liners as: At alles meirint ha wy moarn in optocht en Better ien te min as twa te folle.
Ace of Base
Ace of Base is in Sweedske popgroep út Göteborg dy't in 1990 foarme wie. Sy berikte grut súkses efter harren útbringen Happy Nation, en dat letter as The Sign wérútjûn wie.
906
thumb|259px|''Leo VI yn oanbidding foor de Kristus Pantokrator mozayk 9e-10e iuw
Ohm (rivier)
thumb|De Ohm by Kirchhain De Ohm is in sydrivier fan de Lahn. Hy ûntspringt yn Noard-Hessen oan de Vogelsberg besuden Ulrichstein. Rint dan yn noardwestlike rjochting oer Homberg en Amöneburg oant Cölbe, dêr't de rivier yn de Lahn floeit.
Dana de Vries
Dana Erna de Vries (Frjentsjer, juny 1993) is in selliste.
Se studearre oan it Prins Claus Konservatoarium yn Grins en waar yn septimber 2011 talitten oan it Conservatoire de Boulogne yn Parys. Se krige les fan Jan-Ype Nota en Michel Strauss. It Dames Tiemersma Fûns hat har dêrby stipe.
Se bespilet in D. Nicolas Aine-sello út 1790, dy't se yn brûklien hat fan Michel Dispa. De Lapierre-strykstôk brûkt se fan har âld-learaar Jiri Prchal.
Prizen
Prizen wûn se by de Jûn fan de Jonge Musikus, it Prinses Christina Konkoers, it Haydn Muzyk Festival en de Stichting Jong Muziektalent Nederland.
De Bidler (Wergea)
De Bidler is de eardere herfoarme tsjerke yn Wergea. De tsjerke waard yn de jierren 1970 bûten gebrûk steld en is dêrnei ferboud ta kultureel sintrum. De tsjerklike gemeente is hjoed-de-dei opgien yn de 'herfoarme gemeente Wartengahe', dêr't ek de doarpen Warstiens en Warten by oansletten binne. Tsjinsten wurde fierd yn Warstiens of yn Warten. De herfoarme gemeente is oansletten by de PKN.
Tsjerke
De neogoatyske tsjerke waard yn 1872 as sealtsjerke boud mei in trijesidich eastlik koer. Yn de toer hinget in âlde klok út 1452 fan foar de reformaasje, dy't mooglik getten waard troch Johannes van Bomen. Súdlik fan de tsjerke stiet in pastorij út 1878.
Nei't de spits yn de jierren 1970 brekfallich waard, easke de gemeente Idaarderadiel fan de herfoarme gemeente dat de spits opknapt õf ôfbrutsen waard. Om't it ledetal fan de herfoarme gemeente bot tebek rûn, stie de takomst fan de tsjerke faai. Pleatslik Belang hat doe de 'Twa Tuorren Kommisje' stifte om de beide tsjerketuorren foar it doarp te behâlden. Al hiel gau wie der genôch jild ophelle om de toer te reparearjen.
Oargel
thumb|left|220px|Van Dam-oargel It oargel fan de tsjerke waard troch Van Dam boud en is yn orizjinele steat bewarre bleaun. It hat 18 registers op twa manualen en oanhongen pedaal. De herfoarme gemeente hat by de ferkeap fan it gebou it betingst steld dat it oargel nea foar ferlern ferlern gean mocht. It oargel is in monumint en te bespyljen. De oargelkas waard yn 2005 op 'e nij farve.
De Bidler
thumb|left|220px|Preekstoel Nei de oerdracht fan de herfoarme tsjerke woe de 'Twa Tuorren Kommisje' de tsjerke ferbouwe ta in multyfunksjoneel sintrum. By de bou bleau it gebou fan bûten fierder yntakt. Der is allinne in útgong yn de súdlike muorre ynbrocht.
Marieke Swart
Marieke Swart (Sint-Anne, 10 desimber 1994) is sjongster, presintatrise en ambassadrise foar Warchild Fryslân.
Bist wizer
Yn 2004 spilet se in rol yn de nije telefyzjerige Bist wizer foar Omrop Fryslân en Z@ppelin. De jouwer ôffleveringen geane oer bisten. Mei Jorrit Kingma út Burgum goe de doe 9-jierrige Marieke yn de rige op stap mei bistefersoarger Minke Spoelstra fan Aqua Zoo Friesland, by de Griene Stjer.
De Bidler (Wergea)
De Bidler
Om't der fierder gjin jild wie moast it ynterieur foar in grut part mei âld materjaal geskikt makke wurde. Sa fûn it hout fan de tsjerkebanken in nije tapassing yn de nije kreake. Under de flier waarden stiennen werom fûn fan de midsiuwske tsjerke, wermei't de draachmuorren fan de nije kreake boud waarden. Under de flier binne ek âlde sarken werom fûn, dy't in plak ûnder it poadium krigen. Oarspronklik stie de preekstoel yn it koer fan de tsjerke, mar tsjintwurdich hinget de preekstoel oan de noardlike muorre. Fan de yn 1975 ôfwaaide spits fan de Bonifatiustoer waarden noch te brûken balken foar ûnder de kreake brûkt.
Marieke Swart
Annie
Yn it seizoen 2005/2006 krijt se de rol fan it readhierrige famke Annie yn de musical Annie, produsearre troch Albert Verlinde. Se treedt dan op yn de foarstellings yn Noard-Nederlân.
De Bidler (Wergea)
De Bidler
Sûnt 1985 is der troch frijwilliger regelmjittich wurke oan ferbettering en fernijing fan it gebou. 'De Bidler' draait sûnder struktrele susydzjes.
Marieke Swart
Warchild
Yn 2009 wie se te hearren op de single ‘Dyn Eagen' dat opnommen waard as inisjatyf fan Omrop Fryslân. Skoaltelefyzje woe yn syn telefyzjeprogramma's en op ynternet dat jier safolle mooglik omtinken jaan oan WarChild. Van Wieren waard frege om in nûmer te skriuwen, sjonger Robbie van Wieren skreaun de tekst en de band makke de muzyk.
Witwat
Marieke Swart presintearre al op har fyftjinde it skoaltelefyzjeprogramma WitWat en docht dêryn ek mei as gastsjongeresse Se siet op dat stuit noch op it vwo fan skoallemienskip Ulbe van Houten yn Sint Anne. WitWat is in searje skoaltelefyzjeprogrammas fan Omrop Fryslân en wurdt makke foar groep 3 en 4. Yn dit programma siket se mei har kleptop nei antwurden op fragen fan bern. It byhearrende ferske is makke troch Clara Rullmann.
De Bidler (Wergea)
Namme
'De Bidler' ferwiist nei de skelnamme foar de Wergeasters, dy't brêgebidlers neamd wurde. Troch Wergea rint de Wergeasterfeart, eartiids in wichtige wetterferbining. By de ferskillende brêgen oer feart moast yn Wergea hinne en werom hieltiten brêgejild betelle wurde, itjinge de Wergeasters harren skelnamme fan brêgebidlers oplevere. De Wergeasters hawwe by it jaan fan de namme fan it multyfunksjonele sintrum sels keazen foar de namme 'De Bidler'.
Trenton (Nij-Jersey)
thumb|260px|Nij-Jersey Trenton is de haadstêd fan de Amerikaanske steat Nij-Jersey en teffens haadplak fan Mercer County. De stêd is in diel fan de stêdekloft Delaware Valley, dêr't ek Philadelphia en Atlantic City part fan binne. De metropoal hat 6,5 miljoen ynwenners.
Martijn Theodoor Houtsma
Martijn Theodoor Houtsma (Jirnsum, 15 jannewaris 1851 – Utert, 9 febrewaris 1943), meastal oanhelle as '''M. Th. Houtsma''', wie in Nederlânsk oriïntalist.
Hy wie lid fan KNAW, en liedend saakkundige op it mêd fan de skiednis fan de Seltsjoeken. Hy wurdt meast te binnen brocht fanwege syn redaksjewurk foar de earste edysje fan (1913–38) it standert ensyklopedysk referinsjewurk oer de Islam, de Ensyklopedy fan de Islam.
List fan keningen fan Perzje
De keningen fan Perzje hawwe it lân regearre fan likernôch 2500 f.Kr. It grutte Perzyske ryk waard lykwols stifte troch de Achaemeniden, likernôch 550 f.Kr.
Yn 651 waard it ryk troch de moslims oermastere op de Sassaniden.
Nikolaj Strûnnikov
Nikolaj Vasiljevitsj Strûnnikov (Sknjatino, 16 desimber 1886 - Moskou, 12 jannewaris 1940) wie in Russysk reedrider.
Nikolaj Strûnnikov wûn yn 1910 sawol it EK allround as it WK allround. Yn beide kampioenskippen fersloech er de Noarske reedrider Oscar Mathisen. It jier dêrnei prolongearre Strûnnikov beide toernoaien, mar no sûnder tsjinstân fan Mathisen.
Yn 1911 ferbettere Strûnnikov ek it wrâldrekôr fan de Nederlânske reedrider Jaap Eden op de 5 km út 1894. De Rus ried in race oer 5 km bûten konkurrinsje by in lannewedstriid fan Sweden en Noarwegen. De tiid 8.37,2 waard dertroch pas yn 1967 troch de ISU (Ynternasjonale Reedryd-uny) erkend as offisjeel rekôr.
Nasjonaal wûn er de allround kampioenskippen yn doe noch it Keizerryk Ruslân yn 1908, 1909 en 1910. Strûnnikov einige yn 1906 en 1907 op it twadde plak.
Nei syn reedrydkarriêre bleau Strûnnikov aktyf as sporter ûnder oare yn it hurdfytsen. Fan 1920 ôf wie er ek aktyf as trainer en bleau trainer oant syn ferstjerren. Nikolaj Strûnnikov ferstoar op 12 jannewaris 1940, yn 'e aldens fan 53 jier.
Forum Romanum
right|thumb|200px|Ruïnes of it forum Romanum It Forum Romanum is it âlde sintrum fan de stêd Rome. It lei tusken trije heuvels yn, Kapitoal, Palatyn en Eskwuilyn en oarspronklik wie it in sompich gebiet, dat troch de Etrusken drûchlein waard. Yn de gloarjetiid fan it Romeinske Ryk foarme it forum sawol it politike en juridyske as it religieuze en kommersjele sintrum fan de stêd.
Joe Morgenstern
Joe Morgenstern (folút: Joseph Morgenstern; New York, 3 oktober 1932) is in Amerikaansk filmkritikus en kollumnist, dy't fan 1965 oant 1983 foar Newsweek skreau en fan 1995 oant 2022 foar The Wall Street Journal. Yn 2005 wûn er de prestizjeuze Pulitzerpriis foar Krityk. Hy hat ek senario's skreaun foar tillefyzjeprogramma's.
Jonkheid en oplieding
Morgenstern waard yn 1932 berne yn New York, dêr't er ek opgroeide. Hy studearre oan 'e Universiteit fan Lehigh yn Pennsylvania.
Karriêre
Yn 1965 kaam Morgenstern as filmkritikus te wurkjen by it tydskrift Newsweek, dêr't er oant 1983 bliuwe soe. Yn 1967 liet er yn in resinsje de misdiefilm Bonnie and Clyde ôfrinne, mar oer dy film betocht er him op sadanige wize dat er syn beoardieling yn it folgjende nûmer fan Newsweek ynloek. Filmstudio Warner Bros. seach dat as in gouden marketingmooglikheid en brûkte it yn in promoasjekampanje foar de film.
Nei't er yn 1983 by Newsweek weirekke wie, waard Morgenstern kollumnist by de Los Angeles Herald Examiner. Syn kollumns en filmresinsjes ferskynden troch de jierren hinne ek op 'e webside fan tillefyzjenetwurk CNBC en yn 'e tydskriften Columbia Journalism Review, Esquire, Los Angeles Times Magazine, The New Yorker, The New York Times Magazine en Rolling Stone. Morgenstern droech ek filmresinsjes by oan 'e útstjoerings fan radiostasjon KCRW yn Los Angeles.
Morgenstern wie fierders ien fan 'e oprjochters fan 'e Amerikaanske National Society of Film Critics. Dêrnjonken wied er aktyf as senarioskriuwer. Hy wie ien fan 'e skriuwers fan 'e tillefyzjefilm The Boy in the Plastic Bubble, út 1976, en teffens wurke er mei oan ferskate ôfleverings fan 'e plysjesearje Law & Order.
Yn maaie 1995 kaam Morgenstern as filmkritikus te wurkjen foar de foaroansteande konservative krante The Wall Street Journal. Syn resinsjes ferskynden dêr eltse freed yn it katern Weekend & Leisure en om 'e sneon skreau er ek in kollumn oer de filmyndustry yn it algemien. Yn 2005 wûn er de prestizjeuze Pulitzerpriis foar Krityk. Hy wie de trêde filmkritikus dy't dy priis takend krige, nei Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times en Stephen Hunter fan The Washington Post. Yn 2022 gie Morgenstern mei pinsjoen; syn lêste kollumn ferskynde yn 'e Wall Street Journal fan 29 april fan dat jier, twa dagen foar't er dêr 27 jier wurke hawwe soe.
Priveelibben
Yn 1962 troude Morgenstern mei aktrise Piper Laurie. Mei har adoptearre er in dochter. Harren houlik einige yn 1982 yn in skieding. Anno 2015 wenne Morgenstern yn Santa Monica (Kalifornje).
912
thumb|Leo VI en Konstantyn VII
Aartshartoch
Aartshartoch is in aadlike titel dy't leger fan stân is as kening, mar heger as hartoch en (soeverein) prins of foarst, mei likernôch deselde hichte as grutfoarst en gruthartoch. In froulike aartshartoch of de frou fan in aartshartoch is in aartshartoginne. It gebiet dêr't in aartshartoch oer hearsket, is in aartshartochom. It wurd 'aartshartoch' komt oarspronklik út it Dútske taalgebiet en waard gearstald út it Grykske foarheaksel ἀρχι-, archi, dat safolle betsjut as "gesachhawwend" en it Dútske Herzog, dat oan it begjin fan 'e Midsiuwen in oantsjutting foar in militêr lieder wie, mar geandewei in aadlike titel waard.
'Aartshartoch' wie fan 1358 ôf de titel fan 'e hearskers oer Eastenryk út it Hûs Habsburch, en waard letter troch alle leden fan dy dynasty droegen. Inkeld bern út morganatyske houliken hiene dat rjocht net; dy wiene 'greve' of 'grevinne' fan Habsburch. Ek tsjintwurdich noch fiere telgen út it Hûs Habsburch de titel 'aartshartoch'. Men sprekt dêrom yn dit ferbân ek wol fan it 'Aartshûs Habsburch' of it 'Aartshûs fan Eastenryk'. Ek de kening fan Spanje is om histoaryske redens in aartshartoch fan Eastenryk, mar brûkt dy titel net.
Jan Anne Lycklama à Nijeholt
thumb|Jan Anne Lycklama à Nijeholt Jonkhear Jan Anne Lycklama à Nijeholt (Aldeboarn, 3 desimber 1809 - De Haach, 19 april 1891) wie in politikus. Yn syn wurk wie hy spesjalist yn wettersteat- en lânbousaken. Dêroer hat er ek inkele ferhannelingen skreaun.
Libbensrin
Jhr. Lycklama à Nijeholt wie in soan fan jhr. Tinco Martinus Lycklama a Nijeholt en Francina Johanna Blomkolk. Hy tsjinne fan syn achttjinde jier ôf by de marine. Hy ûnderskiede him by in skermutseling foar Biervliet op de Z.M. skip De Zeeuw. Nei in retoerreis nei Nederlânsk-Ynje op Z.M. fregat Algiers, ferliet hy yn 1835 as luitenant-op-see de marine. Hy troude op 21 jannewaris 1836 op De Sweach mei jonkfrou Ypkjen Hillegonda Van Eysinga (1815-1854), dochter fan jhr. Binnert Philip van Eysinga en Eritia Ena Romelia baronesse van Lynden. Tinco Martinus (de lettere samler en oriïntalist) wie harren earste bern, der soenen noch fiif efteroan komme, dêr't mar trije fan folkwoeksen waarden.
Yn 1837 waard hy lid fan de gemeenteried fan Opsterlân. Dêrnei waard hy yn 1839 wethâlder fan dizze gemeente, in funksje dy't earst assessor en nei 1851 offisjeel wethâlder neamd waard. Fan 1853 - 1865 wie hy boargemaster fan Opsterlân. Dêrneist wie hy yn twa perioades, fan 1841 - 1862 en fan 1865 - 1886 lid fan Provinsjale Steaten fan Fryslân. Hy hâlde him op provinsjaal nivo mei wettersteatssaken dwaande. Hy skreau yn 1869 de Verbetering van Frieslands Watertoestand: beschouwingen over de beginselen en middelen, welke ten aanzien der afstrooming van het boezemwater dezer provincie vroeger bestonden, thans bestaan en nog gevolgd behoorden te worden, ten einde het, zooveel mogelijk, duurzaam meester te zijn. Hy wie folmacchtige fan it wetterskip de Sân Gritenijen en stêd Sleat. Dêrneist wie hy ek sûnt 1850 administrearjend kommitearre fan de Opsterlânske Feankompanjy.
Lycklamahûs yn Beetstersweach
260px|thumb|It Lycklamahûs oan de Haadstrjitte yn Beetstersweach Troch erfenis fan har âldtante krige syn frou in wenning oan de Haadstrjitte fan Beetstersweach. Syn frou ferstoar yn 1854. Lycklama à Nijeholt liet it hûs in 1858 fergrutsje troch der in ferdjipping op te setten. Nei syn ferstjerren yn 1891 erfde syn dochter frelle Eritia Ena Romelia Lycklama à Nijeholt dizze wenning. Yn 1971 kaam it pân, sûnt 1917 it Lycklamahûs neamd, yn it besit fan de gemeente Opsterlân. Sûnt dy tiid is it gebou brûkt as gemeentehûs fan dizze gemeente. It hûs is erkend as ryksmonumint. Syn soan Augustinus liet yn 1867 yn de omjouwing fan it âldershûs yn Beetstersweach in hearehûs op it lângoed Lauswolt sette, mar ferkocht dit wer yn 1878.
De Alde Bosk
Lycklama à Nijeholt hie ûnder mear grutte kompleksen heide en bosken om Duerswâld hinne. Dêr hearden ûnder oare d'Alde Bosk by, dat diels bedoeld wie as produksjebosk en diels foar rekreaasje. De yn dit bosk oanleine "Frellefiver" herinnert oan syn dochter Eritia Ena Romelia.
Strjitten yn Drachten
thumb|right|200px|Better Wenjen De Strjitten yn Drachten:
R
thumb|100px| Fokke Sytzes Reiding
Ferskaat
Almeare hat in Drachtenstraat.
Nasjonaal Park De Loonse en Drunense Duinen
Nasjonaal Park De Loonse en Drunense Duinen is in natuergebiet yn de Nederlânske provinsje Noard-Brabân. It is goed 3500 hektare grut en is sûnt 2002 in nasjonaal park. It park is oan de iene kant foar it grutste part in ferskaat oan drûge sânferstowingen en nullebosk, mar ek de grutte beekdellingsône fan de Zandleij heart derby mei syn produksjebosken, wiete greiden en sompen.
It hiele park omfettet mear as 3500 ha. Dêrfan is ûngefear 465 ha stosân. It gebiet wurdt dan ek wol de " Brabânske Sahara " neamd.
Oan 'e westkant fan de Loonse en Drunense Duinen leit it attraksjepark Efteling. Ut de attraksje Pagode wei is it natoergebiet te sjen. Begjinnende boskbrânen kinne sa troch parkbesikers sjoen en meld wurde. Sa waard yn 2014 in begjinnende boskbrân troch besikers melden.
Ald Stoutenburch
Old Stoutenburg, Ald Stoutenburch of Olt Stoutenburght is in 'kastiel' yn Blesdike, gemeente Weststellingwerf. It "kastiel" is in folly en hat nea echt bestien.
Tusken de Blesse en Blesdike stiet in sabeare-midsiuwsk kastiel. It is boud troch Gregorius Halman, dy't histoaryske klean ferhiert. De namme Olt Stoutenburght komt fan stout=flink,dryst. It bousel is histoarysk lang net ferantwurde, mar de gemeente seach hjir de lol wol fan yn en hat in bysûndere boufergunning ferliend. Gregorius Halman docht alles sels.
It fjouwerkante gebou hat mânske grutte hoektuorren. Der sille in ridderseal, kapel, kelders en dus ek tsjerkers yn komme. It gebou is oplutsen fan âld bakstienmateriaal, al wienen der yn de midsiuwen noch gjin bakstiennen yn it waalformaat. Boppedat leit de folly tusken de beammen, wyls in kastiel in frij skoatsfjild hawwe moat. Halman wit soks wol mar hy wol hjir gewoan syn ferbylding sjen litte. Hy luts al de oandacht fan telefyzjeprogramma's as "Man bijt Hond".
Moannenamme
In moannenamme is in bynamme foar moanne fan in jier, meastentiids ferwizend nei in âlde agraryske oantsjutting. It binne meastentiids ekwifalinten fan Nederlânske nammen, mar wike ôf foar jannewaris, febrewaris en maaie.
It Westerske jier hat de folgjende moannen:
Toerswel
De Toerswel (Apus apus; yn 't Frysk ek: Gierswel, Gûlswel, Piipswel, Piperswel, Tongerswel) is in fûgel út de famylje fan de toerswelfûgels. De 16,5 sm grutte fûgel is hast hielendal swart. By syn kiel hat er wat wite fearren mar dat is faak net te sjen. De fûgels briede yn hiel Jeropa en oerwinterje yn it suden fan Afrika. Hoewol de toerswel in protte op de swellen liket stiet er der taksanomysk in hiel ein fanôf.
Yn de loft
De toerswellen sjogge jo hast allinnich yn de loft at se rûnfleane, se binne te werkennen oan harren silhûet mei de smelle lange wjukken en de foarkefoarmige sturt. Toerswellen hawwe hiele lytse poatsjes dy't net brûkber binne om te rinnen. It latynske Apus betsjut dan ek sûnder poaten. In toerswel dy't op de grûn bedarret kin út himsels hast net wer op de wjukken komme. De poatsjes fan de toerswel kin er wol brûke om him oan muorren en rotsen fest te hâlden.
Fuortplanting
De toerswel komt begjin maaie yn Fryslân. Se sykje dan harren nêst op, meast ûnder de pannen fan it dak fan âldere huzen. De 2-3 aaien wurde yn 18-20 dagen útbret. De jongen bliuwe dan noch sa'n 6 wiken op it nêst. De âlden soargje derfoar dat der iten komt. At de jongen útfleane kinne se harren selsstannich rêde en de hiele dei yn de loft bliuwe.
Superstraattaal
In superstraattaal is in taal dy't in oare taal (de substraattaal) yn in beskate krite ferkrongen hat: It Ingelsk is yn in part fan Ingelân de superstraattaal fan it Keltysk. Yn Amearika is it Ingelsk de superstraattaal fan Yndiaanske talen.
Somtiden wurdt ek wol de koartere term superstraat brûkt.
Adstraattaal
In adstraattaal is in taal dy't praat wurdt neist in gebiet dêr't dyselde taal (dêr dan substraattaal) ferdwûn is. Sa is it Keltyske Welsk in adstraat fan it Ingelsk en it Frysk in adstraattaal fan it Grinslânsk.
Somtiden wurdt ek wol de koartere term adstraat brûkt.
Stratum (linguistics)
Supermarine Spitfire
thumb|250px|In Seafire yn 2006 De Supermarine Spitfire wie in (legindarysk) Britske jachtfleanmasine. It tastel waard fan 1938 ôf boud troch Supermarine Division, Vickers Armstrong Ltd.. Mei de Hawker Hurricane hie de Spitfire in beskiedende rol yn de Slach om Ingelân (Battle of Brittain) yn 1940.
Kamera obskura
thumb|250px|In kamera obskura út 1772 In kamera obskura (Latyn foar donkere keamer) is in fertsjustere romte wêrby't yn ien fan de wanden in lyts gatsje makke is, letter ek wol in lins. It dêrtroch ynfallende ljocht smyt in ôfbylding fan de bûtenwrâld op de wand dêr foaroer. Krekt as by it ôfbyldzjen troch in lins, wurdt de bûtenwrâld op syn kop ôfbylde. As de efterwand fan de kamera obskura trochskinend makke wurdt (bygelyks mei matglês) is de ôfbylding fan bûtenôf te sjen.
In bysûnder aspekt fan de kamera obskura is dat de opnamen in ûneinige skerpte hawwe, alteast de ferzjes sûnder lins.
thumb|left|250px
Eardat de ljochtgefoelige plaat ûntdekt waard (± 1800) wie de kamera obskura in merke-attraksje. Men koe de wrâld ommers bûten sûnder sjoen te wurden begluorkje. Mei spegels waard der foar soarge dat de ôfbylding wer rjochtoerein kaam te stean. Keunstskilders brûkten de kamera obskura as helpmiddel om de werklikheid sekuer oernimme te kinnen op harren doek. Yn de Fiktoriaanse tiid waarden der kamera obskura's boud mei in grutte fan in hûs, dêr't men tsjin betelling de omjouwing besjen koe. Yn Grahamstad yn de Eastkaap-provinsje fan Súd-Afrika kin soks noch altiten en ek yn Cadiz yn Spanje. Dy lêste sit yn in âlde toer.
Trivia
De Nederlanner Nicolaas Beets skreau yn 1839 ûnder de skûlnamme Hildebrand syn boek: Camera Obscura.
913
thumb|Keizer Aleksander
Sikke Bruinsma
Sikke Bruinsma (De Jouwer, 5 april 1889 – Grins, 27 febrewaris 1963) wie in Frysk sportsjitter. Hy die yn 1924 mei oan de Olympyske Spullen yn Parys en waard dêrby 35ste.
Gustaf de Laval
right|thumb|Gustaf de Laval Carl Gustaf Patrik de Laval (Orsa, 9 maaie 1845 - Stockholm, 2 febrewaris 1913) wie in Sweedske yngenieur en útfiner dy't in bydrage fan belang levere hat oan it ûntwerp fan de stoomturbine en oan de suvelyndustry.
De Laval folge in oplieding oan de Technyske Hegeskoalle yn Stockholm en studearre ôf as wurktúchboukundich yngenieur yn 1866. Yn 1872 promovearre er yn de skiekunde yn Uppsala.
Yn 1887 boude er in lytse stoomturbine om sjen te litten dat sa'n masine boud wurde koe op dy skaal en yn 1890 makke er in strielpiip om de ynfierfaasje fan de stoom yn de turbine sa heech as it koe te krijen. De fining is ferneamd wurden as Lavalstrielpiip dy't bliken dien hat fan grut belang te wêzen foar de ûntjouwing fan raketten. De omdraaiïngsfaasjes dy't Laval syn turbines berikten easken ek in nije wize fan oerbringing, dy't hjoeddedei noch altyd brûkt wurdt.
De Laval die sines ek ta de ûntjouwing fan de suvelyndustry; hy ûntwurp de earste sintrifugale rjemmeseparator en de iere melkmasines. Op de earste krige er patint yn 1894. Tegearre mei Oscar Lamm rjochte De Laval it bedriuw AB Separator op yn 1883 (namme sûnt 1963 is Alva Laval)
Neutron
thumb|right|''Matearje bestiet op de lytste skeal út elementêre dieltsjes In neutron is in subatomêr dieltsje sûnder elektryske lading dat foarkomt yn atoomkearnen. It is opboud út 2 down-quarks en 1 up-quark. Alle atoomkearnen op ééien nei befetsje neist ien of mear protoanen ek ien of mear neutronen. De ienige útsûndering is 1H (de meast foarkommende foarm fan wetterstof), wêrfan de kearn út allinnich ien proton bestiet. De massa fan it neutron is frijwol lyk oan dy fan it proton (it neutron is wat swierder), mar it neutron mist de positive lading fan it proton. left|50px''De rêstmassa fan in neutron is 1,00894 atomêre massa-ienheid (a.i.), dat is 1,67493 × 10-27 kg. It dieltsje kin frijkommme by kearnsplitsing, bygelyks yn kearnreaktors en by de eksploazje fan in atoombom, mar it is yn dizze frije tastân (dus bûten de atoomkearn) net stabyl. De ferfaltiid (oantsjutten mei τ) is 14:46 minuten. It ferrfalt ta in elektron, in proton en in elektron-antineutrino. Dit is in foarbyld fan β-ferfal (elektroanenemisje wurdt bêtastrieling neamd). Hast alle massa wurdt dêrby trochjûn oan it proton.
Neutroanen spylje in wichtige rol yn kearnreaksjes: Se kinne ek brûkt wurde foar struktuerûndrsyk:
It neutron waard yn 1932 ûntdekt troch James Chadwick, dy't dêrfoar yn 1935 de Nobelpriis foar de Natuerkunde krige.
Gryksk alfabet
It Gryksk alfabet wurdt yn sawol it Nij-Gryksk as yn it Ald-Gryksk brûkt en bestiet út 24 letters. ¹ γγ en γκ wurde útsprutsen as ng en nk ² ς wurdt allinnich brûkt oan de ein fan in wurd
Yn it Nij-Gryksk wurde sommige letters oars útsprutsen;
Dizze letters binne letter yn ferfal rekke:
Yn it âldste Gryksk komme noch mear letters foar, lykas de:
Müllerrôt
De müllerrôt of Müllers rôt (wittenskiplike namme: Sundamys muelleri) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e mûseftigen (Muridae) en it skaai fan 'e Sûndareuzerotten (Sundamys). Dit bist komt foar yn it westen fan 'e Yndyske Arsjipel en op it skiereilân Malakka, dat ta it fêstelân fan Súdeast-Aazje heart.
Saard
Saard is in buorskip súdwestlik fan Boalsert yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as Zidwaerde, Sauwert, Zaard en Zuwairt. Op nije kaarten wurdt er faak yn kombinaasje brûkt : Laad en Saad. It wienen twa delsettings dy't ûnterjochte as in kombinaasje brûkt waarden Zaad en Laard. It wurd 'súd' sit yn de namme ferburgen.
Müllerrôt
Fersprieding
De müllerrôt komt foar op it skiereilân Malakka, dat diel útmakket fan it fêstelân fan Súdeast-Aazje. Hy libbet dêr fan 'e súdpunt, by Singapoer, oant de Lâningte fan Kra, yn it suden fan Tailân en Birma. Fierders komt dizze soarte ek foar yn it westen fan 'e Yndyske Arsjipel, op Sumatra en Borneo en omlizzende eilannen, en yn 'e súdwestlike Filipinen op 'e eilannen Palawan, Balabac, Busuanga en Culion.
Uterlike skaaimerken
De müllerrôt is in mânsk kjifdier mei in lange sturt en rûch hier. De pels is op 'e rêch tsjok en hurd, en bûnt mei brune en swarte plakken, en op 'e bealch sêft en koart, en ljochtbrún oant bêzje fan kleur. Beide kleurpatroanen wurde faninoar skaat troch in skerpe demarkaasjeline. Müllerrotten hawwe trochinoar in kop-romplingte fan 18-37 sm, mei in sturtlingte fan 19-37 sm en in gewicht fan 200-450 g. Har earen binne lyts, rûn en dûnkerbrún. De suver keale sturt is altyd langer as it liif, dûnkerbrún fan kleur en oerdutsen mei grutte skobben, dy't elts trije hierren befetsje. De poaten fan 'e müllerrôt binne brún en ek suver keal. Wyfkes hawwe acht spiennen yn in dûbele formaasje 1+1+2.
Hâlden en dragen
Müllerrotten komme algemien foar yn boskgebieten, mar mije ek minsklike bewenning net. Se frette behalven plantaardich guod ek slakken, ynsekten en oare lidpoatigen en ek lytse wringedieren, lykas hagedissen.
Undersoarten
Der binne twa erkende ûndersoarten fan 'e müllerrôt, te witten: de grutte müllerrôt of grutte Müllers rôt (Sundamys muelleri validus), dy't op Malakka libbet, en de lytse müllerrôt of lytse Müllers rôt (Sundamys muelleri muelleri), op Sumatra, Borneo, Palawan en omlizzende eilannen.
Fons Jansen
Fons Jansen skreau in soad konferenses en lietsjes. Fan oarsprong wie hy lykwols gjin kabaretier, mar nijslêzer by it ANP en gesprekslieder by it roomske foarmingssintrum foar de lânmacht Waalheuvel. Foar syn wurk hâlde hy lêzings troch it lân. Dy waarden geandewei hieltiten komysker, en it entûsjaste laitsjen fan it publyk ynspirearre him úteinlik ta syn earste kabaretprogramma "De lachende kerk", dat yn 1962 yn première gie.
Bibliografy
Kabaret
19 maaie
Foarfallen
120px|thumb|right|It Nasjonaal Feest foar de steatsregeling yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert.]]
Berne
120px|thumb|right|Charlotte fan Mecklenburg-Strelitz
Brio Sylmaraton
De Brio Sylmaraton is in jierlikse sylwedstryd foar iepen sylboaten dy't organisearre wurdt troch wettersportferiening Onder Ons út (kameleondoarp)Terherne. De 25ste Brio Sylmaraton waard hâlden op sneon 12 maaie 2012. Brio wie in brêgerop om eartiids troch de brêge te wollen.
Yn 1988 waard begûn mei 30 boaten, letter groeide it út nei it maksimum fan 150 boaten. De rûte hat in lingte fan 60 km, en giet troch it súdwesten fan Fryslân. Fan de Snitser Mar oer de Goaiingarypster Puollen, Noarder Alde Wei, Langwarder Wielen, Tsjûkemar en Follegea nei Sleat. Dêrnei giet de rûte fierder yn noardlike rjochting oer de Sleattemer Mar nei Wâldsein, Oazingahuzen en Drylts. Fia de Swarte-en Wite Brekken en wer oer de Goaiingarypster Puollen, troch de Hearrensylbrêge oer de Terkaplester Puollen komme de dielnimmers wer yn Terherne. De rûte moatte binnen tolve oeren werom wêze.
Handicap
It type boat is frij. Dat kin omdat de syltiden omrekkene wurde mei de ynternasjonale handikapformule: (berekkene tiid = syltiid x 100 : SW) SW, Snelheidsfaktor Wettersport, is in systeem dat it mooglik makket om in soad ferskillende types boat earlik tsjin elkoar sile te litten. It handikapsifer jout in yndikaasje fan de snelheidsferwachting fan elk skip fergelike mei in skip mei handicap 100. As in sylboat in handicap hat fan bygelyks 80, dan betsjut dat, dat fergelike mei in sifer fan 105 mar leafst 25 minuten hurder fard wurde moat yn 100 minuten. Sa wurde de tiden korrizjearre. De faktor is bepaald middels basisgegevens as gewicht, lingte wetterline en seiloerflak. Der wurdt ek rekken hâlden mei histoaryske prestaasjes, wêrby't de sifers jierliks bepaald wurde troch it KNWV.
Saksenoard
Saksenoard is in delsetting súdwest fan Lollum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as Sacxenwrd, Sachsenoerdt, Saexsnoert en as húsnamme Grut en Lyts Saksenoard. Hy soe komme kinne fan de Saksen, mar ek wol fan de eigennamme Sakso.
Tademastate (Jistrum)
Tademastate wie in state yn de buorskip Tilbuorren yn Jistrum, gemeente Dongeradiel.
Westlik fan Mellema leit de as terp beskerme Tilbuorren. Oan beide kanten fan it terrein, dat op de kadastrale minútkaart noch beboud wie en troch Eekhoff Heemstra neamd wurdt, leit yn 2010 it omgrêfte terrein fan de pleats Tadema. Tadema waard yn de 16e iuw bewenne troch de famylje dy't yn froulike line ôstammet fan de aadlike eigeners, de Heemstra's. Mooglik hat Tadema in stins west.
De kadastrale minútkaart jout in kop-hals-romppleats, dy 't blikens de pylders dy't yn de eftergevels stienen, om 1800 boud wêze sil. Nei de brân yn 1964, binne dy ûnderdielen brûkt by de wenbuorkerij Doniasathe yn Easternijtsjerk. It foarhûs wie yn 1868 as dwershûs fernijd. By de nijbou yn 1964 troch it Meindert Doumalien is in gevelstien ûntbleate mei as opskrift:
Sint-Joaristsjerke (Dedzjum)
De Sint-Joaristsjerke yn Dedgum is ien fan de tsjerkegebouwen fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken.
Skiednis
thumb|left|200px|De âlde tsjerke foar de ôfbraak (1889) De foargonger wie de earste tsjerke fan Dedzjum en datearre út de 13e iuw. Nei de reformaasje waard de tsjerke oerdien oan de protestanten, mar Dedzjum bleau noch hiel lang in doarp mei in grutte katolike mearderheid. Yn 1858 wie noch altiten 60% fan het doarp roomsk.
De midsiuwske tsjerke wie oarspronklik wijd oan Sint-Joaris en hie in sealtektoer en in healrûn koer. By de ôfbraak fan de âlde tsjerke om plak te meitsjen foar de tsjintwurdige tsjerke is de poarte, dy't by in fernijing fan de tsjerke yn 1701 oan de noardlike tagong tafoege waard, nei it Frysk Museum gien. In útstel om it poartsje wer yn de nijbou te yntegrearjen waard net útfierd. De houten banken, dy't mei fykwurk bewurke wiene, binne yn dy tiid weismiten.
Op 13 july 1889 waard de earste stien foar de hjoeddeiske tsjerke lein, dy't neffens in ûntwerp fan de arsjitekt Jan van Rheenen út Wytmarsum troch oannimmer A.R. Posthumus út Tsjerkwert boud is. Ta oantinken dêrfan waard oan de noardlike muorre fan de toer in gevelstien ynmitsele. De tsjerke waard boud as in sealtsjerke mei in trijesidich ôfsletten koer. De slanke toer mei in ynsnuorre spits stiet oan de westlike kant op it plak fan de âlde toer, alhoewol't der by de tarieding fan de nijbou noch praat west hat om de oriïntaasje fan de tsjerke te feroarjen en de toer oan de eastlike kant te bouwen.
Restauraasje 2018-2019
Oant de restauraasje fan 2018-2019 wie de tsjerke yn in strieminne steat. De tsjerke hie sels de namme fan "de meast fertutearzge tsjerke fan Fryslân". Nei de restauraasje tsjinnet de tsjerke as it doarpshûs fan Dedzjum. Dêrnjonken hat de tsjerke ek noch ienris yn 'e moanne in tsjerklike funksje. Dan makket de herfoarme PKN-gemeente Tsjerkwerd-Dedgum gebrûk fan it gebou foar de fiering fan de tsjinst. Fierder is it mooglik om yn it gebou gear te kommen en yn de toer te oernachtsjen.
Om de tsjerke ek geskikt te meitsjen foar oare funksjes moast de muorre tusken de foarhal en de seal oardel meter opskood wurde. Dat betsjutte dat ek de ferhûzing fan it oargel fierder de tsjerkeseal yn.
Ynterieur
De nije tsjerke waard ynrjochte lykas dat yn de 19e iuw wenst wie. De romte wurdt oerdekt mei in bôgefoarmich stúkferwulft mei sierroasters fan getten izer. Oan de kleuren fan it ynterieur is sûnt de bou fan de tsjerke net in soad feroare. Allinne de readbrune flier waard yn de jierren 1950 oerstrutsen mei blaugriis.
Yn de toer is in mechanysk oerwurk fan smei-izer út 1625. De liedklok waard yn 1890 getten troch A.H. van Bergen. Mei de restauraasje fan 2018-2019 waard ek it hiele ynterieur opknapt.
Oargel
It ienmanualige oargel stiet boppe it foarportaal en waard nei de foltôging fan de tsjerke boud troch L. van Dam & Soannen.
Plato
Jonkheid
Plato wie de soan fan Ariston, dy't neffens in twifelige tradysje ôfstamme hawwe soe fan Kodrus, in iere kening fan Atene, en fan Melantus, in kening fan Messeenje. Plato syn mem wie Periktione, dy't besibbe wie oan 'e ferneamde Ateenske politikus en dichter Solon. Hja wie de suster fan Charmides en Kritias, dy't beide lid wiene fan 'e oligargy fan de Tritich, in diktatoriaal rezjym dat yn Atene yn 404 en 403 f.Kr. oan 'e macht wie nei't de stêd de Peloponnezyske Oarloch tsjin Sparta ferlern hie. Plato hie twa bruorren, Adeimantus en Glaukon, en ien suster, Potone, dy't letter de mem waard fan Speusippus, Plato syn opfolger as haad fan 'e Akademy fan Atene.
Oplieding
Mei't er út in aristokratysk laach kaam, krige Plato in goede oplieding yn grammatika, retoarika, muzyk en sport. Neffens ien boarne soed er sels dielnommen hawwe oan 'e Istmyske Spullen. Foar't er in learling fan Sokrates waard, hie Plato him de filosofyske lear fan Kratylus al eigen makke, dy't sels oplaat wie troch Heraklitus, in foaroansteand pre-sokratysk Ateensk filosoof.
Plato wurdt rûnom beskôge as de meast talintearre learling fan Sokrates. Hoewol't it ûnbekend is wannear't Plato him krekt by Sokrates jûn hat, komt út syn Apologia nei foarren dat er himsels al jong as in learling fan 'e grutte filosoof beskôge. Letter bea er mei Krito, Kritobolus en Apollodoarus oan om foar Sokrates in boete fan 30 mina's te beteljen yn it stee fan 'e deastraf dy't troch oaren foar syn master bepleite waard. Yn gjinien fan syn wurken sprekt Plato yn 'e dialogen mei syn eigen stim, mar nammenste mear lit er Sokrates foar him sprekke. Dêrby komt út 'e oare primêre boarnen oer Sokrates, it wurk fan 'e histoarikus Ksenofon en de toanielstikken fan 'e komeedzjeskriuwer Aristofanes, in frijwat oar portret fan 'e grutte filosoof nei foarren ta. It liket derop, sa't skriuwster Jo Walton ien fan har personaazjes yn The Just City sizze lit, "dat Plato Sokrates fereare, mar dat er nei dy syn dea nei ferrin fan tiid in eigen ferzje fan Sokrates gearstald hat om te ferearjen."
Behalven troch Sokrates waard Plato perfoarst ek sterk beynfloede troch de wiskundige en filosoof Pytagoras. Sa besteane der oanwizings dat Plato syn idee dat wiskunde en abstrakt tinken yn it algemien in stevige grûnslach foar filosofy is, ôfkomstich wie fan Pytagoras. Fierders dielden Plato en Pytagoras ek in beskate mystike opfetting oangeande de siel en it plak fan 'e siel yn 'e materiële wrâld. Sawol Plato syn learling Aristoteles as de Romeinske tinker Sisero wiene fan miening dat Plato by it meastepart fan syn ideeën fuortborduere op it wurk fan Pytagoras. Nei de dea fan Sokrates learde Plato noch in skoftke fierder by Euklides fan Megara.
Folwoeksen libben
It is goed mooglik dat Plato as jongeman alhiel nei Itaalje, Sisylje, Egypte en de Syrenaika reizge, allegear gebieten dêr't yn syn tiid Grykske koloanjes fêstige wiene. Nei't it skynt, kearde er yn 387 f.Kr., doe't er fjirtich jier wie, yn Atene werom. Hy stifte dêr doe yn 'e Bosk fan Akademus, in eintsje bûten de eigentlike stêd, syn Akademy, wat it alderearste organisearre ynstitút foar heger ûnderwiis yn 'e Westerske wrâld wie. De namme fan 'e ynstelling soe komme fan 'e oarspronklike eigner fan 'e grûn, in Akademus, of mooglik fan in âlde held mei dy namme. Yn elts gefal bestie de Akadeemje nei Plato syn dea fuort oant 84 f.Kr., doe't de skoalle troch de Romeinen ûnder Lusius Kornelius Sulla ferwuostge waard. Oan it begjin fan 'e fyfde iuw (n.Kr.) waard de Akadeemje troch neoplatonisten weroprjochte, mar yn it jier 529 waard it ynstitút op lêst fan 'e Byzantynske keizer Justinianus I foargoed sletten, om't de platonistyske wize fan tinken dy't dêr ûnderwiisd waard, heidensk wêze soe en in bedriging foar it kristendom ynhâlde soe.
Plato syn lettere libben stie yn it teken fan syn bemuoienissen mei de Grykske stêdsteat Syrakûse, oan 'e eastkust fan Sisylje. Neffens Diogenes Laertius besocht Plato dy stêd ûnder it regear fan tiran Dionysius I. Dy syn sweager Dion ûntjoech him ta ien fan Plato syn dissipels, mar de tiran sels kearde him tsjin Plato fanwegen in skeel oer wat de ideäle steatsfoarm wie. De wiisgear moast dit aventoer suver mei de deastraf bekeapje, mar ynstee dêrfan waard er úteinlik as slaaf ferkocht, wêrnei't er foar 20 mina's frijkocht en nei hûs stjoerd waard troch ien fan syn oanhingers, in Annisearis. Neffens Plato syn Sânde Brief frege Dion him nei de dea fan Dionysius I om werom te kommen nei Syrakûse om syn omkesizzer Dionysius II les te jaan yn filosofy, sadat er ien fan 'e filosofen-keningen wurde koe dy't Plato yn syn Politeia beskreaun hie. Dionysius fûn Plato syn lessen bêst genôch, mar hy wantroude syn omke Dion. Uteinlik ferballe er Dion, wylst er Plato tsjin dy syn wil fêsthold. Under ûndúdlike omstannichheden wist Plato letter lykwols dochs Syrakûse te ferlitten en nei Atene werom te kearen. Neitiid sette Dion syn omkesizzer ôf om in hoartsje sels tiran fan Syrakûse te wurden foar't er sels ek wer ôfset waard troch Kalippus, in oare learling fan Plato.
Ferstjerren
Plato stoar nei alle gedachten yn 348 of 347 f.Kr., doe't er omtrint tachtich jier âld wie. Der bestiet in ferskaat oan boarnen oer syn ferstjerren, mar dy jouwe frijwol allegear in sterk ferskillend ferslach. Ien ferhaal, dat basearre is op in tige skeind manuskript, wol hawwe dat er op bêd lei doe't er stoar, wylst in jong Trasysk famke foar him fluitspile. Neffens in oare tradysje, dy't Diogenes Laertius oanhelle, stoar er ûnder in feestmiel op in brulloft. Tertullianus skreau lykwols dat Plato gewoan yn syn sliep stoar.
Plato as filosoof
Yn 'e mande mei syn learmaster Sokrates en syn wichtichste learling Aristoteles lei Plato de grûnslach fan 'e Westerske filosofy, wiskunde en oare wittenskippen. De Ingelske wiskundige en filosoof Alfred North Whitehead murk yn syn Process and Reality (1929) op: "de feilichste algemiene omskriuwing fan 'e Jeropeeske filosofyske tradysje is dat dy bestiet út in rige fuotnoaten by it wurk fan Plato." Fierders wurdt Plato ek faak sjoen as ien fan 'e stifters fan 'e Westerske godstsjinstigens en spiritualiteit, mei't fral syn ynfloed op it kristendom fia de teolooch en filosoof Augustinus fan Hippo tige grut west hat. De grutte njoggentjinde-iuwske Dútske wiisgear Friedrich Nietzsche hat it kristendom sadwaande ris karakterisearre as "platonisme foar it miene folk". Ek stie Plato mei syn Politeia en Nomoi oan 'e widze fan it Westerske politikology.
De tragyske dea fan syn learmaster Sokrates en de lessen dy't dyselde him bybrocht hie, holden Plato syn hiele libben dwaande en foarmen in tige grutte ynfloed op syn wurk. Plato ûnderskate himsels fierders fan eardere filosofen troch it brûken fan saneamde dialogen, wêryn't er persoanen yn petearen tinzen mei-inoar útwikselje liet oer konkrete sitewaasjes. De dialogen ferneamde er meastentiids nei ien fan 'e dielnimmers oan it petear. Hy joech oan sa'n dialoochform de foarkar boppe in teoretyske útinoarsetting: sa fergrutte er de libbenens fan syn wurk en foarkaam dêrmei it gefaar om wrâldfrjemd te wurden. Hy woe benammen dat syn wiisgearige ynsjoggen oer in grut publyk ferspraat wurde soene, want neffens him late inkeld de filosofy de minske ta wiere lokkigens.
Wurk
Plato is ien fan 'e pear Grykske skriuwers út 'e Klassike Aldheid fan wa't it folsleine oeuvre oerlevere is. Nettsjinsteande it feit dat er him skeptysk útliet oer de wearde fan it skreaune wurd, joech er syn dialogen yn sa'n sierlike en fersoarge taal wer, dat syn wurk rekkene wurdt ta ien fan 'e hichtepunten fan 'e wrâldliteratuer. Plato syn oeuvre wurdt ornaris yndield yn trije kategoryen: ier, middel (of oergong) en let.
Substraattaal
In substraattaal is in taal dy't yn in beskate krite belies jûn hat foar in oare taal, de superstraattaal. Somtiden wurdt ek wol de koartere term substraat brûkt.
Taalwiksel
By in taalwiksel wurdt in taal yn in beskate krite ferfongen troch in nije taal. De ferfongen taal is dan de substraattaal fan de nije taal. As bûten dy krite noch in foarm fan dy âlde taal praat wurdt, dan is dat in adstraattaal fan de nije taal. Oarsom is de nije taal fan de krite de superstraattaal fan de âlde taal.
Om't it ferfangen meast net folslein is, binne yn in superstraattaal faak resten fan de substraattaal werom te finen. Dizze resten, dy't ôfwike fan de normale regels fan de taal, kinne gewoane wurden wêze mar ek nammen, lykas âlde plaknammen of tradisjonele persoansnammen.
Foarbylden
Foar de Angelsaksyske ynvaasje waard yn Ingelân Keltysk praat. It Ingelsk hat dêr dus in Keltysk substraat.
Ear't de Germanen troch de Limes brieken, waard yn Súd-Dútslân nei alle gedachten in Romaanske taal praat. It Dútsk hat dêr dan in Romaansk substraat. Mar ek dy Romaanske taal hie wer in substraattaal, it Keltysk dat noch earder yn dat gebiet praat waard.
Protofrysk
Ek fan it Frysk wurdt oannaam dat der in substraattaal west hat by de folken dy't Frysk prate of praat hawwe. Oer dizze substraattaal fan it Frysk, oantsjut as it Protofrysk, is noch net folle bekend. Dat sil komme moatte fan rekonstruksje út resten.
By dizze rekonstruksje wurdt yn it earste plak sjoen nei wurdfoarmen dy't oan 'e Germaanske lûdferskowing net meidien hawwe. Sa is de Yndogermaanske p oan it wurdbegjin yn alle Germaanske talen ta f wurden (Latynsk pellis wurdt ta Frysk fel). As der yn it Frysk wurden foarkomme mei p oan it wurdbegjin dy't net fan lettere ûntliening of fan lûdneibauwen ôfkomstich binne, dan sil it dus om substraatwurden gean. Mûglike foarbylden binne: paad en poel.
In mooglik foarbyld fan in âlde plaknamme koe Peazens wêze.
Gruthartoch
Gruthartoch is in aadlike titel dy't leger fan stân is as kening, mar heger as hartoch of (soeverein) prins en likernôch fan gelikense hichte as aartshartoch en grutfoarst. In froulike gruthartoch of de frou fan in gruthartoch is in gruthartoginne. It gebiet dêr't in gruthartoch oer hearsket, is in gruthartochom. Saakkundigen binne fan betinken dat de titel 'gruthartoch' yn it Hillige Roomske Ryk ûntstien is, dêr't men nammentlik mei de term Großherzog ferwiisde nei de grutfoarsten fan 'e Midsiuwske Russyske stêdsteaten.
Tsjintwurdich is de iennichst oerbleaune regearjende gruthartoch de hearsker fan Lúksemboarch, dat as in gruthartochdom bestiet sûnt 1815. Fanwegen it feit dat it no it iennichste yn syn soarte is, wurdt Lúksemboarch ek wol koartwei "it gruthartochdom" neamd. De oansprektitel foar de gruthartoch fan Lúksemboarch is, krekt as by in kening: "Jins Keninklike Majesteit", en yn 'e trêde persoan inkeltal: "Syn Keninklike Majesteit".
Foarhinne bestiene der mear gebieten mei in gruthartoch oan it haad, benammen yn Dútslân:
Bûten de Dútske gebieten kamen gebieten mei in gruthartoch oan it bewâld mar in bytsje foar:
Coventry
thumb|left|Lizzing Coventry yn Ingelân Coventry is in stêd (city) en in distrikt yn de West Midlands fan Ingelân. Coventry leit 153 kilometer noardwestlik fan Londen en 39 kilometer beëasten Birmingham.
Underrjocht
Coventry hat twa universiteiten. De Universiteit fan Coventry leit op in moderne kampus yn it stedssintrum. De Universiteit fan Warwick sit 5 km besuden it sintrum oan de grins mei Warwickshire.
Stedsbyld
Panorama Coventry City
Charles Algernon Parsons
thumb|right|Charles Algernon Parsons Charles Algernon Parsons (Londen, 13 juny 1854 – 11 febrewaris 1931) wie in Ingelsk yngenieur dy't de stoomturbine útfûn. Parsons arbeide oan dynamo's en it opwekken fan enerzjy. Teffens wie er ûntwerper fan in optyk foar sykljochten en teleskopen.
Libben en wurk
Parsons wie de jongste soan fan de ferneamde astronoom William Parsons, 3e hartoch fan Rosse. Hy krige ûnderrjocht oan it Trinity College yn Dublin. Yn 1877 helle er in graad yn wiskunde oan it St. Johns College fan de Universiteit fan Cambridge. Dêrnei gyng er oan it wurk as learling-yngenieur by Elswick Works fan W.G. Armstrong yn Newcastle upon Tyne. Hy ferfear dêrnei nei Leeds om by Kitson & Co torpedo's mei raketoandriuwing te ûntwikkeljen, mar dat mislearre. Hy krige dêr wol kunde oan Katherine Bethell, mei wa't er yn 1883 troud.
Parsons wurdt junior-partner en haad fan de ôfdieling elektrisiteit-skipsbou by Clarke, Chapman and Company yn Gateshead. Dêr patintearret er de turbinemotor dy't er útfûn hie en past dy ta op in elektryske generator dy't er ek sels ûntwurpen hie. Yn 1899 stiftet er syn bedriuw C. A. Parsons and Company dêr't stoomturbines nei eigen ûntwerp makke wurde.
Parsons wie ek tige ynteressearre yn tapassings fan syn turbines yn de skipfeart; mei dat doel rjochte er de Parsons Marine Steam Turbine Company op yn Newcastle. Ferneamd wurden is it jacht Turbinia, it earste skip dat oandreaun waard troch in stoomturbine fan Parsons; by gelegenheid fan Keninginne Viktoria har diamanten jubileum waard de nije technology demonstrearre (yn de Fleet Review) foar de kust by Portsmouth. De Turbinia helle 34 knopen, mei troch de slanke romp. De fluchste skippen fan de Ingelske marine hellen doe mei oare technologyen 27 knopen.