cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nij-Meksiko
Namme
Der wurdt gauris tocht dat Nij-Meksiko ferneamd is nei it oangrinzgjende Meksiko, in lân dêr't it 27 jier lang diel fan útmakke (fan 1821 oant 1848). Mar dat is net wier. Nij-Meksiko waard yn 1563 sa neamd troch iere Spaanske ûntdekkingsreizgers, mear as 250 jier foar't Meksiko as ûnôfhinklik lân syn namme oannaam (earder hiet Meksiko Nij-Spanje en wie it in Spaanske koloanje). Feitlik waard Nij-Meksiko ferneamd nei it Azteekske Ryk, dat yn it Azteeksk Mexica hiet, om't de Spanjerts mienden dat Nij-Meksiko Yndiaanske kultueren fan ferlykbere monetêre rykdom omfieme.
Geografy
Nij-Meksiko hat in oerflak fan 315.194 km², wêrfan't 0,2% út wetter bestiet. It leit yn 'e Berchtiidsône (UTC –7, simmertiid –6), en grinzget yn it noarden oan 'e Amerikaanske steat Kolorado, yn it westen oan 'e steat Arizona, en yn it súdeasten en easten oan 'e steat Teksas. Yn it uterste noardeasten hat it fierders in 55 km lange grins mei de Oklahoma Panhandle, in útstykjend diel fan 'e steat Oklahoma. Yn it súdwesten, dêr't Nij-Meksiko tsjin Meksiko oan leit, hat de steat syn iennichste ynternasjonale grins.
Nij-Meksiko hat in fierhinne fjouwerkantige foarm; inkeld yn it súdwesten stekt it grûngebiet in eintsje nei it suden ta út. Dat diel fan 'e steat wurdt dêrom wol de Hakke fan Nij-Meksiko neamd. De eastgrins mei de Oklahoma Panhandle leit persiis op 103° westerlingte, en dy mei Teksas leit 5 km mear nei it westen ta. De westgrins mei Arizona leit op 109°03′ westerlingte, en de noardgrins mei Kolorado leit persiis op 37° noarderbreedte. Yn it uterste noardwesten foarmet de grins, dy't dêr bestiet út twa rjochte linen dy't inoar kruse, in fjouwersteatepunt (de saneamde Four Corners), dêr't it grûngebiet fan Nij-Meksiko, Kolorado, Arizona en Utah gearkomt. It eastlike twatrêde part fan 'e Nijmeksikaanske súdgrins is mei de buorsteat Teksas, wylst it westlike trêdepart tsjin 'e Meksikaanske steaten Chihuahua (90%) en Sonoara (10%) oan leit.
Nij-Meksiko is in tige drûge steat, mei mar 650 km² oerflaktewetter. It lânskip fariëarret fan it útstrutsen, rôzekleurige woastynlân fan 'e Chihuahuawoastyn en mei kleauwen trochsniene heechflakten (mesa's) oant de Grutte Flakten yn it easten en de hege mei snie bekape bergen fan 'e Rocky Mountains. Nettsjinsteande Nij-Meksiko's imago fan drûchte wurdt in oansjenlik part fan 'e steat oerdutsen mei nullewâlden, benammen yn it bercheftige noarden. Tsientûzenen fjouwerkante kilometers fan it grûngebiet fan 'e steat hawwe in beskerme status as nasjonaal wâld. It Sangre de Cristo-berchtme, de súdlikste útrinner fan 'e Rocky Mountains, rint rûchwei fan noard nei súd troch de fierhinne ûnoantaaste wyldernis fan noardeastlik Nij-Meksiko.
De steat leit trochinoar op 1.735 m boppe seenivo, mei as heechste punt Wheeler Peak, yn 'e Rocky Mountains, op 4.013 m. It leechste punt is it oerflak fan it Red Bluff Reservoir, in opslachmar oan 'e grins mei Teksas, op 867 m. De wichtichste rivier fan 'e steat is de Rio Grande, dy't fierder streamôf, yn Teksas, de grins tusken de Feriene Steaten en Meksiko foarmet. Oare oansjenlike rivieren binne de Pecos, de Canadian, de San Juan en de Gila. Nij-Meksiko hat in protte natoerskientme, lykas de dripstiengrotten fan it Nasjonaal Park Carlsbad Caverns, by Carsbad, en it wite sân fan it Nasjonaal Monumint White Sands, by Alamogordo.
Der binne yn Nij-Meksiko 23 Yndianereservaten, dy't mei-inoar in oansjenlik part fan it grûngebiet fan 'e steat beslane:
Skiednis
De ierst bekende minsklike bewenners fan Nij-Meksiko wiene de Paleo-Yndianen fan 'e Clovis-kultuer. Letter yn 'e prehistoarje waard noardlik en sintraal Nij-Meksiko behearske troch de Anasazy, de foarâlden fan 'e moderne Pûeblo-Yndianen, wylst it suden ta it ferspriedingsgebiet fan 'e Mogollon-kultuer hearde. Tsjin 'e tiid dat de earste Jeropeänen it gebiet berikten, yn 'e midden fan 'e sechstjinde iuw, waard Nij-Meksiko bewenne troch de sedintêre Pûeblo-Yndianen en de nomadyske Navaho, Apachen en Jût (Ute).
Fan 1540 oant 1542 teach de Spaanske conquistador Francisco Vásquez de Coronado troch it gebiet dat letter Nij-Meksiko kaam te hjitten, dêr't er omdôch socht nei de heimsinnige Sân Gouden Stêden fan Cibola, dy't beskreaun wiene troch de roomske frater Marcos de Niza. Yn 1563 waard de namme Nuevo México optocht troch de Spaanske ûntdekkingsreizger Francisco de Ibarra, dy't it uterste noarden fan 'e koloanje Nij-Spanje ferkende op 'e sneup nei goudminen, en syn befinings foarstelde as 'in nij Meksiko' (d.w.s. in gebiet dat it Ryk fan 'e Azteken yn rykdom belykje koe). Hoewol't letter bliken die dat dat net wier wie, bleau de beneaming stykjen, ek doe't it gebiet yn 1595 de status fan provinsje krige. By syn oanstelling yn 1598 bekrêftige de earste provinsjale gûverneur, Jean de Oñate 'Nij-Meksiko' as de offisjele namme fan 'e Provinsje Santa Fe yn Nij-Meksiko.
De Spaanske kolonisten wisten mei harren heechhertich fanwegen kommen de oars net oarlochssuchtige Pûeblo-Yndianen wolfergoed tsjin har yn it harnas te jeien, mei as gefolch de Pûeblo-Opstân, dy't yn 1680 útbriek. Dy rebûlje wie tige súksesfol, en de Spanjerts wiene twongen om Santa Fe en frijwol al harren oare delsettings yn Nij-Meksiko foar in perioade fan tolve jier op te jaan. Nei de dea fan 'e Pûeblo-lieder Popé wist Diego de Vargas Nij-Meksiko yn 1692 lykwols wer ûnder Spaansk bewâld te bringen. Wylst se Santa Fe ta in regionaal hannelssintrum ûntjoegen, stiften de weromkearende kolonisten yn 1706 út 'e omlizzende delsettings wei Albuquerque, dat útgroeie soe ta de grutste stêd yn 'e provinsje.
Doe't de Spaanske koloanje Nij-Spanje yn 1821 syn ûnôfhinklikheid fan it memmelân wûn en ûnder de namme Meksiko selsstannich waard, gie Nij-Meksiko mei oer nei it nije lân, al lei it dêrbinnen alhiel oan it fuottenein, krektlyk as earder yn Nij-Spanje. Doe't yn 1836 de oanbuorjende Meksikaanske provinsje Teksas ûnder ynfloed fan Ingelsktalige kolonisten út 'e Feriene Steaten de ûnôfhinklikheid útrôp en de Republyk Teksas waard, makke dat nije lân oanspraak op alle gebiet yn 'e provinsje Nij-Meksiko dat eastlik fan 'e Rio Grande lei. De iennichste wraam dy't de Teksanen op Nij-Meksiko diene, wie lykwols de Teksaanske Santa Fe-ekspedysje fan 1841, dy't folslein mislearre en einige mei it kriichsfinzen nimmen en opsluten fan it foltallige Teksaanske leger troch de provinsjale milysje fan Nij-Meksiko.
De uterste noardeastlike stripe fan it moderne Nij-Meksiko hie oarspronklik net by Nij-Spanje heard, mar waard ynstee ta de Frânske koloanje Louisiana rekkene, dy't yn 1863, by de Frede fan Parys, yn syn gehiel yn Spaanske hannen kaam. Dêrnei gie Louisiana foar in perioade fan 37 jier op yn Nij-Spanje, oant de Spanjerts it gebiet yn 1800 wer weromjaan moasten oan Frankryk. Napoleon lykwols, dy't it doe yn Parys foar it sizzen hie, koe fanwegen de Britske oppermacht op 'e wrâldseeën net folle mei it gebiet, dat yn 1803 ferkocht er de koloanje oan in oare fijân fan 'e Britten, de Feriene Steaten, by in transaksje dy't bekendstiet as de Louisiana-oankeap. Sa wie it uterste noardeasten fan Nij-Meksiko it earste diel fan 'e tsjintwurdige steat dat yn Amerikaanske hannen kaam.
Nei't yn 1848 it Ferdrach fan Guadalupe Hidalgo in ein makke oan 'e twajierrige Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch, wie Meksiko twongen om syn hiele noardlike grinsregio, wêrûnder ek de provinsje Nij-Meksiko, ôf te stean oan 'e Feriene Steaten. Neitiid joech Teksas by it saneamde Kompromis fan 1850 yn ruil foar in bedrach fan $10 miljoen syn oanspraken op it eastlik diel fan Nij-Meksiko op, sadat op 9 septimber 1850 it Territoarium Nij-Meksiko stifte wurde koe. Dêrta hearde net inkeld de tsjintwurdige steat Nij-Meksiko, mar ek de steat Arizona, it uterste súdeasten fan Nevada en in stripe fan súdlik Kolorado. Yn 1853 skaften de Feriene Steaten fierders troch de saneamde Gadsden-oankeap fan Meksiko it tsjintwurdige Arizona besuden de rivier de Gila en de Hakke fan Nij-Meksiko oan, in gebiet dat doe ek ta it Amerikaanske territoarium kaam te hearren.
Under de Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) spile Nij-Meksiko in lytse rol yn it front bewesten de Mississippy, om't de Súdlike Konfederearre Steaten fan Amearika oanspraak makken op 'e súdlike helte fan it Territoarium Nij-Meksiko (in gebiet dat oan 'e grins fan Kalifornje ta rikte). De Konfederaasje besocht dêr in eigen territoarium te foarmjen, dat Arizona komme moast te hjitten (net te betiizjen mei it lettere Amerikaanske territoarium mei dy namme).
Under de ambisjeuze Nij-Meksikokampanje foelen Konfederearre troepen út Teksas ûnder lieding fan generaal Henry Hopkins Sibley it gebiet begjin 1862 binnen. Koarte tiid letter waard dat leger lykwols yn noardlik Nij-Meksiko nei de Slach by Glorieta Pass twongen ta in weromtocht, wêrby't ûnderweis werom nei Teksas yn april by Albuquerque in efterhoedegefjocht plakfûn mei Noardlike troepen ûnder kolonel Edward R.S. Canby, dat bekend kaam te stean as de Slach by Albuquerque. Hoewol't Nij-Meksiko dêrnei beset holden waard troch Noardlike troepen út Kolorado en Kalifornje, holden de Súdliken oan mei fanút Teksas yn it gebiet te operearjen, en guon Konfederearre legerienheden fierden oant de ein fan 'e Boargeroarloch de flagge fan it Konfederearre Territoarium Arizona. Dêrfoaroer stie dat sa'n 8.000 man út Nij-Meksiko ûnder de Boargeroarloch yn it Noardlike Leger tsjinnen.
Nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch waard it oarspronklike Territoarium Nij-Meksiko yn 1866 midstwa spjalten yn twa lytsere mar ûngefear likegrutte territoaria, Nij-Meksiko en Arizona. Tagelyk waard de súdpunt fan Nevada oan dy steat tawiisd. By it Kompromis fan 1850 wie de hjoeddeiske grins tusken Nij-Meksiko en Teksas fêstlein. Dêrby waard troch in flater fan in lânmjitter de Permian-dobbe, de stêd El Paso ynbegrepen, tawiisd oan Teksas. It Territoarium Nij-Meksiko makke jierrenlang om 'e nocht oanspraak op dat gebiet, oant it der yn 1911 fan ôfseach ûnder de kampanje om as folweardige steat yn 'e Amerikaanske Uny opnommen te wurden. Dat barde op 6 jannewaris 1912, wêrmei't Nij-Meksiko de 47e steat fan 'e Feriene Steaten waard.
Yn 1928 brocht de ûntdekking fan ierdoalje wolfeart yn Nij-Meksiko, mar benammen yn Lea County en it stedsje Hobbs, dêr't de earste oaljeboarne oanboarre wie. Dy produsearre sânhûndert fetten deis en wie oant 2002 yn produksje. Under de Twadde Wrâldoarloch waard yn Nij-Meksiko te Los Alamos yn it dêr fêstige Nasjonaal Laboratoarium Los Alamos de atoombom útfûn, dy't foar it earst test waard op 'e Trinity site, yn 'e Nijmeksikaanske woastyn tusken Socorro en Alamogordo, op wat no it Militêr Oefenterrein White Sands is.
Bestjoer
It politike lânskip fan Nij-Meksiko wurdt behearske troch de beide grutte Amerikaanske politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij. Alle oare partijen spylje mar in marginale rol. Nij-Meksiko wurdt beskôge as in swingsteat, dêr't sawol de Demokraten as de Republikeinen by ferkiezings in mearderheid winne kinne. Hoewol't it fierhinne in plattelânsgebiet is en plattelânsbewenners meast op 'e Republikeinske Partij stimme, wurdt dat feit yn it gefal fan Nij-Meksiko yn lykwicht holden troch in oar feit, nammentlik dat in grut part fan 'e befolking út Latino's bestiet, dy't trochstrings op 'e Demokratyske Partij stimme.
Ekonomy
It bruto steatsprodukt fan Nij-Meksiko lei yn 2010 op $80 miljard. Yn 2007 bedroech it bruto steatsprodukt omrekkene per lid fan 'e befolking $31.474. De ekonomy fan 'e steat moat it benammen hawwe fan 'e lânbou, de oaljeyndustry en it toerisme, hoewol't der yn 'e krite om Albuquerque ek in protte high-techyndustry is, benammen op it mêd fan 'e loft- en romtefeart. Ek binne der yn 'e steat in protte callcenters fêstige. Wat de oalje-yndustry oangiet, is Nij-Meksiko de op twa nij grutste oaljeprodusearjende steat fan 'e Feriene Steaten. Yn 2006 kaam fan alle Amerikaanske ierdoalje 3,4% út Nij-Meksiko, en fan alle ierdgas 8,5%.
Mar wylst de wichtigens fan oalje en gas stadichoan ôfnimt, waakst it toerisme krekt oan. Toeristen besykje Nij-Meksiko benammen fanwegen de natoerskientme. De dripstiengrotten fan it Nasjonaal Park Carlsbad Caverns, by Carsbad, en it wite sân fan it Nasjonaal Monumint White Sands, by Alamogordo, nimme dêr in wichtich plak by yn. Oare grutte publykslûkers binne de histoaryske Yndiaanske delsettings, de pueblo's, en de Yndiaanske kasino's. Fierders komt der in soad folk ôf op it Albuquerque International Balloon Fiesta, in ballonfeest dat jierliks yn Albuquerque holden wurdt, lûkt ek Roswell in protte toeristen, dêr't yn 1947 in bûtenierdsk romteskip delstoart wêze soe.
Demografy
Neffens in offisjele rûzing troch it Amerikaanske Folkstellingsburo (op grûn fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010) hie Nij-Meksiko yn 2014 2.085.572 ynwenners, wat in groei fan 1,28% is yn ferhâlding ta de stân fan saken yn 2010. De befolkingstichtens bedroech yn 2014 6,6 minsken de km². Fan 'e befolking fan Nij-Meksiko wie yn 2010 51,4% berne yn Nij-Meksiko sels, wylst 37,9% berne wie yn in oare Amerikaanske steat, 1,1% yn Porto Riko of oare Amerikaanske territoaria, en 9,7% yn it bûtenlân.
De grutste stêd fan 'e steat is Albuquerque, mei goed 550.000 ynwenners yn 2012. Oare gruttere stêden binne: Las Cruces (101.000), dat tsjin 'e súdgrins mei Teksas oan leit en diel útmakket fan 'e stêdekloft fan El Paso; Rio Rancho (92.000), in foarstêd fan Albuquerque; de steatshaadstêd Santa Fe (70.000); en it ufologysk sintrum Roswell (49.000).
Etnisiteit
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e Nijmeksikaanske befolking doe sa: 46,3% Latino's; 40,5% blanken; 9,4% Yndianen; 2,1% swarten; 1,4% Aziaten; 0,1% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs; 0,2% oaren of fan mingd etnysk komôf. Blanke Nijmeksikanen binne fierhinne fan Noardwest- en Middenjeropeeske orizjine, mei as grutste oarsprongsgroepen Dútsers (9,8% fan 'e totale steatsbefolking) en Ingelsen (7,2%).
De Latino's foarmje yn Nij-Meksiko de grutste befolkingsgroep, mar net de mearderheid fan 'e befolking. Wol is harren persintaazje fan 'e befolking fan Nij-Meksiko (46,3%) it heechste fan alle Amerikaanske steaten. It meastepart fan harren (83%) is lânseigen yn 'e steat; d.w.s. dat harren foarâlden der al wennen doe't Nij-Meksiko yn 1848 by de Feriene Steaten kaam te hearren. De mearderheid fan 'e Nijmeksikaanske Latino's beweart ôf te stamjen fan 'e oarspronklike Spaanske kolonisten dy't har yn 'e sechstjinde, santjinde en achttjinde iuw yn 'e krite nei wenjen setten. Dizze saneamde Hispano's fan Nij-Meksiko libje tsjintwurdich benammen yn it noardlike part fan 'e steat. Latino's yn súdlik Nij-Meksiko binne faker resinte ymmigranten út Meksiko (16,3%) en Midden-Amearika wei.
De Yndianen fan Nij-Meksiko binne benammen Navaho, Apachen en Pûeblo-Yndianen. Nij-Meksiko hat ien fan 'e grutste Yndiaanske befolkings fan alle Amerikaanske steaten. Yn absolute termen wenje allinnich yn Kalifornje, Oklahoma en Arizona mear Yndianen as yn Nij-Meksiko, en prosintueel meitsje Yndianen yn Nij-Meksiko nei Alaska it grutste oanpart yn 'e befolking út fan alle Amerikaanske steaten. Fan gefolgen is sawol de ynfloed fan 'e Latino's as dy fan 'e Yndianen sichtber yn 'e flagge fan Nij-Meksiko, dy't mei read en giel de tradisjonele Spaanske kleuren hat, mei as sintraal symboal it sinne-embleem fan 'e Zia Pûeblo.
Nij-Meksiko omfiemet 24 federaal erkende Yndianestammen. Dizze stammen hawwe elts har eigen Yndianereservaten, op 'e Fort Sill Apache Stamme nei, dy't oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw nei Oklahoma deportearre waard, mar no besiket om him wer yn syn âlde heitelân te fêstigjen. Fierders waarden yn 2007 de Genízaro troch de Legislatuer fan Nij-Meksiko erkend as in lânseigen groep, wat de wei frijmeitsje moat foar de úteinlike erkenning fan in Genízaro-stamme op steats- of mooglik op federaal nivo.
Taal
Nij-Meksiko hat net in offisjele taal dy't as sadanich by wet fêstlein is. De oarspronklike grûnwet, út 1912, skreau in twatalich bestjoer foar, wêrby't steatswetten sawol yn it Ingelsk as it Spaansk publisearre wurde moasten. Dy ferplichting waard neitiid twaris bekrêftige, yn 1931 en op 'e nij yn 1943. It wie oant 1935 tastien om ûnder formele sittings fan it steatskongres Spaansk te sprekken, mar likegoed waard altyd al fan alle steatsfunksjonarissen easke dat se it Ingelsk goed yn 'e macht hiene. Lju dy't it Spaansk as memmetaal hawwe, meie foar rjochtbank en gerjochtshôf yn dy taal de eed ôflizze en tsjûgenis dwaan, en Nijmeksikanen dy't inkeld Spaansk sprekke (en hielendal gjin Ingelsk) komme likegoed yn oanmerking foar sjueryplicht as twataligen en lju dy't Ingelsk mar gjin Spaansk sprekke. Op it mêd fan it ûnderwiis is yn 'e steatsgrûnwet fêstlein dat de steat twatwalich ûnderwiis oanbiede en Spaansktalige leararen oanstelle moat yn skoaldistrikten dêr't de mearderheid fan 'e befolking Spaansktalich is.
Party saakkundigen wol hawwe dat Nij-Meksiko oant 1953 formeel in twatalige steat wie, mei gelikense rjochten foar it Ingelsk en it Spaansk, mar oaren bringe dêrtsjinyn dat it Spaansk sûnt 1848 altyd al de twadde fioele spile. Wer oaren binne fan miening dat it Ingelsk en Spaansk yn Nij-Meksiko de facto noch altyd gelikense rjochten hawwe as nasjonale talen, om't yn 'e steatsgrûnwet oan gjinien taal de status fan offisjele taal taparte wurdt. Yn elts gefal is Hawaï de iennichste Amerikaanske steat dy't syn twataligens by wet fêstlein hat.
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2000 hat fan 'e befolking fan Nij-Meksiko 28,8% it Spaansk as memmetaal en 4,1% it Navaho. Sa'n 64% is fan hûs út Ingelsktalich. De Hispano's fan Nij-Meksiko, it lânseigen diel fan 'e Latino-befolking fan 'e steat, sprekke Ingelsk of Nijmeksikaansk-Spaansk. Dat lêste is in dialekt fan it Spaansk dat karakterisearre wurde kin as in tige behâldende foarm dy't weromgiet op it Kastyljaansk út 'e santjinde iuw. Yn 1995 fierde Nij-Meksiko in twatalich folksliet yn: O' Fair New Mexico / Mi Lindo Nuevo México. Yn 2008 waard it earste Navaho-talige skoalboek ynfierd foar it iepenbier ûnderwiis.
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestie yn 2008 75% fan 'e befolking fan Nij-Meksiko út kristenen, wêrûnder 42% roomsen en 33% protestanten. Yn 2010 wiene de grutste protestantske denominaasjes de Súdlike Baptistekonvinsje mei goed 113.000 leden, de (mormoanske) Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen mei krapoan 68.000 leden en de Feriene Metodistyske Tsjerke mei rom 36.000 leden. Ateïsten en agnosten foarmen yn 2008 22% fan 'e befolking. Oare godstsjinsten wiene it joadendom en it boedisme (elts mei 2%). De oanhingers fan alle oare religyen mei-inoar makke 3% fan 'e Nijmeksikaanske befolking út.
Klimaat
Nij-Meksiko hat in klimaat dat oer it algemien drûch oant tige drûch is en klassifisearre wurde kin as in woastynklimaat mei hjir en dêr eilantsjes fan steppe-, lân- en heechberchtmeklimaat. Simmerdeis binne temperatueren oerdeis fan 38 °C net útsûnderlik, wylst it kwik by 't winter sakket oant tusken de 10 en 15 °C oerdeis. Rekôrtemperatueren wiene 50 °C, op 27 juny 1994 yn 'e neite fan Loving, en –46 °C op 1 febrewaris 1951 te Gavilan. Nij-Meksiko kriget jiers yn trochsneed mar 350 mm delslach.
Skeatta
thumb|right|250px|In Fryske skeatta út [[710-735.]]
De skeatta is in sulveren muntstik dat yn 'e Midsiuwen brûkt waard troch de Germaanske folken om de Noardsee hinne en yn Noard-Galje. It wurd is ôflaat fan skat.
Sûnt 650 waarden skeatta troch Fryske hannelslju út de Ryn-delta yn omrin brocht. Stadichoan nommen sy it plak oer fan de eardere gouden Romeinske munt. Mei de skeatta waard in wichtige bydrage levere oan de werynfiering fan de jildekonomy yn de iere Midsiuwen dy't mei it ynsakjen fan it Romeinske Ryk ferdwûn wie. Hjirmei hat de skeatta meiholpen oan it ekonomysk werstel.
De munten binne sawol fûn op de Britske eilannen as yn Skandinaavje oantroffen. Ek yn it Frankyske Ryk wie de skeatta tige algemien oant Pippyn de Koarte der yn 755 in ein oan makke troch it herfoarmjen fan muntstelsel en der Frankyske munten slein waarden.
LifeLines
It LifeLines-ûndersyk is it minimaal tritich jier duorjende wittenskiplike ûndersyk yn Noard-Nederlân. Der sille úteinlik sa'n 165.000 minsken oan meidwaan.
Kallenbroek
Kallenbroek is in buorskip yn de gemeente Barneveld, yn de provinsje Gelderlân. Hy leit west fan it doarp Barneveld. Troch de kombinaasje fan it boskrike lângoed Erica en it agraryske karakter fan de buorskip binne it lângoed én de buorskip ek wol bekend as Het Paradijs.
LifeLines
It ûndersyk begroete yn desimber 2010 de 40.000ste dielnimmer. Se wurde fysyk ûndersocht en befrege oer harren sûnens en libbensstyl. Ungefear fiif jier letter bart soks nochris. Sa wol it UMCG, dêr't LifeLines út opsetten is, de ûntwikkeling fan harren sûnnens folgje. De wittenskippers hoopje antwurd op de fraach te krijen hoe't minsken op sune wize âlder wurde kinne.
LifeLines, dat ein 2006 begûn, is ûnderdiel fan it Healthy Ageing-projekt fan UMCG en Ryksuniversiteit Grins.
Kallenbroek
It plak is bekend om de nôtmole Den Olden Florus, dy waard eartiids ek wol de Callenbroecker mole neamd. Hoe âld de mole krekt is, is ûnbekend; de âldste ferwizing is fan 1403. De hjoeddeiske mole moat foar 1584 boud wêze. De mole is dêrnei meardere kearen restaurearre.
Sultans Trail
Sultan's Trail is in kuierpaad foar lange-ofstânrinners fan Wenen, Eastenryk nei Istanbûl yn Turkije. It folget rûchwei de tocht fan Instanbûl nei Wenen sa as sultan Süleyman de Grutte, machthawwer fan it Ottomaanske Ryk, yn 1529 yn syn deiboek beskreaun hat. De hiele lengte fan it paad wurdt skatten op sa ‘n 2400 kilometer. Dizze tocht is in oanfolling op al earder besteande paden foar rinners fan lange ôfstânnen (L.A.W's) yn Europa en Turkije. De rûte is nei histoarysk ûndersyk fan Sedat Çakır (İzmir, 1960) en Mohamed El-Fers, (Haarlim, 1950) yn 2009 opsetten. Wilens is de rûte mei help fan in ploechje frijwilligers útsetten. Çakır rûn yn 2007, as moslim, de pylgerrûte nei Santiago de Compostela yn Noard-West-Spanje. As pylger ûnderweis ûntduts er dat de dialooch tusken de ferskate kulturen ûnder it rinnen folle makliker ûntstiet as yn it ‘gewoane’ libben. Dat hat him ynspirearre ta it ûntwikkeljen fan in oar histoarysk paad: de Sultan's Trail. Mohamed el-Fers, dy’t him holp dit paad fierder te ûntwikkeljen, is in Nederlânsk publisist, musikus en filmmakker.
Eftergrûn
Süleyman de Grutte besette yn 1521 Belgrado en fersloech yn 1526 it leger fan kening Loadewyk II fan Hongarije en Bohemen yn 'e twa oere duorjende fjildslach by Mohacs. Op 10 maaie 1529 gong er opnij nei it westen en nei in swiere tocht (rein en oerstreamings) fan fjouwer moanne kaam syn leger by de stêd Bûdapest.
Ein septimber luts er mei syn leger fierderop nei Wenen. Nettsjinsteande de suterige steat fan de Weenske stedsmuorren koene dy de ferswakke oanfallers keare. Nei trije wike luts Süleyman him werom nei Bûdapest. In 1532 besocht er it opnij. In dat jier kaam er oant de stêd Köszeg yn Hongarije (80 km fan Wenen), dy joech har nei trije wike belegerjen oer. Nei in 11-jierrich skoft bisluet de sultan, hy wie doe al 60 jier, noch ienris syn leger persoanlik oan te fieren, op nei Wenen. Op 7 septimber 1566 stoar hy yn de omkriten fan Szigetvar yn Hongarije. Oars as yn it gewelddiedige ferline, is de Sultan's Trail no in paad fan frede. De Trail begjint by de Stephans Dom yn it sintrum fan Wenen. De klokken fan dizze tsjerke binne makke fan it omraande izer fan de Ottomaanske kanonnen. Het paad haldt op by it grêf fan de sultan efter de Süleymaniye moskee yn Istanbûl. De Sultan's Trail makket op guon plakken gebrûk fan besteande Europeeske langeofstânpaden, dêr't in part fan de Blauwe rûte yn Hongarije ûnder is, de E8 en de Donauwei. Sultan's Trail is yn Turkije yn ’t fjild markeare mei de ynternasjonaal bekende wyt-reade merktekens fan langeofstânkuierpaden (LAW) en stiet yn detail biskreaun yn in spesjale gids foar kuierders foar it part yn Turks Traasje. Dielen fan it paad yn Eastenryk, Hongarije en Kroaasje binne yn it fjild markearre mei de ynternasjonaal bekende wyt-reade merktekens fan lange ofstânpaeden (LAW), mar moatte it foarearst noch sûnder in printe gids dwaan. GPS-gegevens fan de markearre parten fan de Sultan's Trail binne biskikber foar de kuierder. De rûte dy’t oanjûn is as haadrûte beskriuwt sa folle at kin de plakken dy 't oanjûn binne yn it deiboek fan de sultan út 1529. It deiboek waard yn 1858 oersetten yn it Dútsk.
Rûte
Eastenryk: Wenen, Simmering, Schwechat, Rauchenwarth, Trautmannsdorf an der Leitha, Bruck an der Leitha Sommerein, Breitenbrunn, Purbach am Neusiedler See, Donnerskirchen, Hornstein, Eisenstadt, Oggau am Neusiedler See, Rust, Mörbisch am See, Pamhagen, Neusiedl am See,Petronell-Carnuntum, Hainburg an der Donau
MATS Balaton rûte (oant Mohács): St.Martin.
Slowakije: Devin, Bratislava, Marianka, Modra, Harmónia, Častá, Dobrá Voda, Prašník, Vrbové, Čachtice, Nové Mesto nad Váhom, Beckov,Trenčín, Topoľčany, Nitra, Nové Zámky, Kolárovo, Kameničná, Komárno, Iža, Radvaň nad Dunajom-Žitava, Radvaň nad Dunajom, Moča, Kravany nad Dunajom, Obid, Štúrovo
Hongarije: haadrûte: Halászi, Győr, Tata, Tatabánya,Annavölgy, Esztergom, Szentendre, Budakalász, Boedapest, Százhalombatta, Székesfehérvár, Dunaföldvár, Szekszárd, Bátaszék, Mohács, Sátorhely, Udvar
Kroaasje: Topolje, Draz, Podolje, Popovac, Beli Manastir, Karanac, Kneževi Vinogradi, Grabovac, Darda, Osijek, Đakovo,, Vinkovci, Vukovar, Šarengrad, Opatovac, Ilok.
Servje: haadrûte: Morović, Sremska Mitrovica, Mačvanska Mitrovica, Jarak, Šabac, Belgrado, Grocka, Smederevo, Smederevska Palanka, Svilajnac, Despotovac, Paracin, Niš, Niška Banja, Bela Palanka, Pirot, Dmitrovgrad. Vojvodina rûte (oant Belgrado):Bački Breg, Bezdan, Bački Monoštor, Sombor, Apatin, Bač, Bačka Palanka, Neštin, Novi Sad, Petrovaradin, Sremski Karlovci, Krušedol Selo, Šatrinci, Dobrodol, Ljukovo, Golubinci, Vojka, Novi Banovci, Zemun.
Bulgarije: haadrûte: Kalotina, Dragoman, Sofia, Novi Han, Ihtiman, Pazardzjik, Stamboliyski, Plovdiv, Kuklen, Sadovo, Parvomay, Mineralni Bani, Chaskovo, Charmanli, Lyubimets, Svilengrad.
Bergrûte (nei Sofia):Vitosja, Samokov,Rilakleaster,Rila, Velingrad, Borino, Smoljan, Ardino, Kardzjali, Svilengrad
Grikelân: Ormenio, Diakia, Marasia, Kastanies
Mübadele yolu rûte: Kyprinos, Komara, Fylakio,Elea, Keramos, Plati, Arzos,Kanadas, Kastanies
Avyolu rûte (nei Edirne): Hıdırağa, Karayusuf, Ortakça, Kavaklı, Yağcılı, Süloğlu, Büyük Gerdelli, Dolhan, Paşayeri, Koyunbaba, Kırklareli, Kızılcıkdere, Üsküpdere, Karıncak, Kaynarca, Pınarhisar, Erenler, Poyralı, Doğanca, Develi, Vize, Okçular, Evrenli, Çakıllı, Kavacık, Saray, Küçük Yoncalı, Safaalan, Binkılıç, Aydınlar, Yaylacık, Gümüşpınar, İhsaniye, Akalan, Dağyenice, Boyalık, Dursunköy (nei Dursunköy deselde rûte as boppe)
Breuil-Cervinia
It plak leit op in hichte fan 2003 m. en is in bekend fakânsje-oarde, foaral in wintersportbestimming. Fan de twadde helte 19e iuw ôf begûn it beklimmen fan de Matterhorn út Breuil-Cervinia wei.
3e iuw
De 3e iuw of tredde iuw rûn fan 1 jannewaris 201 oant 31 desimber 300.
Samuel Rutherford
thumb|right|Samuel Rutherford Samuel Rutherford (Nisbet, 1600? - 19 maart 1661) wie in Skotsk teolooch.
Rutherford is berne yn Nisbet yn Súd-Skotlân. Hy kaam út in ealik slachte. Hy gie nei it gymnasium en waard letter ynskreaun oan de universiteit fan Edinburch. Hy wie doe 17 jier en men hie hege ferwachtings fan him. Hy studeare dêr earst filosofy en klassike talen. Dêrnei stúdearre er op 'e nij, mar no teology. Yn 1627 waard er dûmny in Anworth yn Galloway. Dêr waard er fuortstjûrd nei Aberdeen om't er him ôfskiede fan de steatstsjerke. Syn patroan yn Galloway wie John Gordon, 1e boarchgreve fan Kenmure.
Martinus fan Bouricius
Martinus wie in soan fan Jacobus fan Bouricius. Op 7 septimber 1732 troude hy mei Romelia Margaretha (* 14 jannewaris 1709), in dochter fan Augustinus Lijcklama a Nijeholt (grytman fan Opsterlân, en dy syn twadde frou) en hie by har twa dochters. Op 23 july 1721 waard Martinus beneamd as grytman, mar hat, omreden fan syn minderjierrichheid pas letter de funksje akseptearre en útoefene. Yn 1748 wie hy lid fan de kommisje fan Steatsleden, belêste mei de oerbringing fan it diploma fan Erfsteedhâlderskip oan de Prins fan Oranje. Op de Steatsgearkomsten fan Fryslân hie hy in soad ynfloed. Yn 1748 waard Martinus fan Bouricius oansteld as Masterfeint fan de Houtfesterij yn Fryslân; al yn 1734 wie hy lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân. Hy stoar oan in úttarjende sykte op 1 july 1755.
Catherine Bach
Catherine Bach (echte namme: Catherine Bachman; Warren (Ohio), 1 maart 1954), is in Amerikaansk aktrise fan mingd Dútsk en Kalifornysk-Meksikaansk etnysk komôf. Hja is fral bekend wurden troch har ikoanyske rol as Daisy Duke yn 'e Amerikaanske tillefyzjesearje The Dukes of Hazzard, út 'e earste helte fan 'e jierren tachtich. Sûnt 2012 makket Bach diel út fan 'e fêste cast fan 'e soapsearje The Young and the Restless.
Jonkheid en oplieding
Catherine Bach waard yn 1954 berne yn Warren, yn 'e steat Ohio, as de dochter fan Bernard Bachman, in rancher fan Dútsk komôf, en Norma Jean Verdugo Kucera, in akupunkturiste dy't in telch wie út it Verdugo-laach, ien fan âldste famyljes fan Spaansktalige kolonisten yn Kalifornje (de saneamde Californios). Bach waard grutbrocht op in grutte feepleats yn Súd-Dakota, dêr't se yn 1970 har middelbere-skoaldiploma helle yn Rapid City. Neitiid studearre se keunstskiednis oan 'e Universiteit fan Kalifornje (UCLA) yn Los Angeles, dêr't se by wize fan bybaantsje klean naaide foar freonen en teäterselskippen.
Aktearkarriêre
Bach belibbe har debút as aktrise yn in toanielopfiering fan The Sound of Music, as ien fan 'e bern Von Trapp. Har filmdebút makke se yn The Midnight Man, in detektivefilm út 1974 mei Burt Lancaster, dy't yn 1973 opnommen waard yn Opper-Súd-Karolina. Bach spile yn dy film de fermoarde studinte Natalie Claiburn.
Nei noch ferskate oare lytse roltsjes waard Bach yn 1978 cast yn 'e tillefyzjesearje The Dukes of Hazzard, yn 'e rol fan Daisy Duke, it ferliedlike nichtsje fan 'e neven Bo en Luke Duke (spile troch John Schneider en Tom Wopat), dy't de korrupte county-kommissaris Boss Hogg en de net oersnoade sheriff Roscoe P. Coltrane altyd te fluch ôf wiene. Op har audysje foar dy rol ûntdiek se dat de betinker en makker fan 'e searje, Gy Waldron, Daisy Duke seach as in soarte fan kloan fan countrysjongster Dolly Parton. Hoewol't Bach perfoarst net op Parton liek (se wie in brunette, wylst Parton blûn hier hie, om mar wat te neamen), makke se sa'n yndruk, dat se daliks oannommen waard. De kostúmideeën fan 'e Waldron-en-dy stiene Bach lykwols net oan, dat se kaam by de earste opnamen opdaagjen op hege hakken en yn in eigenmakke T-shirt en in spikerbroek dêr't de boksen ôfknipt wiene – en sa waard Daisy Duke berne. The Dukes of Hazzard waard in ûnbidich súkses, en rûn 7 tillefyzjeseizoenen, fan 1979 oant 1985. Bach, dy't útgroeide ta sekssymboal, wie foar in grut part ferantwurdlik foar dat súkses; doe't se as Daisy Duke foar in poster posearre, waarden dêr 5 miljoen eksimplaren fan ferkocht. Se liet yn dy tiid har skonken fersekerje foar $1 miljoen.
Nei't The Dukes of Hazzard yn 1985 stopset wie, foel Bach lykwols yn in grut gat. Se waard jierrenlang allinne mar typecaste yn rollen dy't as twa drippen wetter op Daisy Duke lieken. It nivo fan súkses dat hja mei The Dukes of Hazzard hân hie, koe hja nea wer belykje. Bach bleau lykwols wurksum as tillefyzje- en filmaktrise, en fertolke fral gastroltsjes en oare lytsere rollen. Yn 2002 brocht se in eigen merk diamanten juwielen út by de warehûskeatling Debenhams. Yn 2012 krige se in fêste rol as Anita Lawson, yn The Young and the Restless, in soapsearje op 'e Amerikaanske stjoerder CBS.
Priveelibben
Bach wie fan 1976 oant 1981 troud mei David Shaw, de styfsoan fan aktrise Angela Lansbury. Dat houlik einige yn in skieding. It wie trouwens Shaw dy't Bach oan har audysje foar The Dukes of Hazzard holp. Yn augustus 1990 wertroude Bach mei Peter Lopez, in abbekaat foar de Amerikaanske entertainmentyndustry. Mei him krige se twa bern, har dochters Sophia en Laura. Op 30 april 2010 waard Lopez dea fûn nei't er him blykber tekoart dien hie mei in pistoal.
Ürümqi
thumb|250px Ürümqi of Urumqi (Oeïgoersk:ئۈرۈمچی; siz: "Uuruumtsji", Nederlânske skriuwwize op âlde kaarten: Oeroemtsji) of Wulumuqi is de haadstêd fan Sinkiang, in autonome regio yn it noardwesten fan Sina. De stêd hie 2.082.000 ynwenners yn 2004.
Hasselt (Belgje)
200px|right|thumb|Hasselt yn Belgysk Limburch
Ürümqi
Under de Qing-dynasty en Republyk Sina hjitte de stêd Dinghua (迪化). Yn 1954 waard de namme fan de stêd feroare yn Wulumuqi (乌鲁木齐)/Ürümqi. Ürümqi betsjut "reade timpel" yn it Mongoalsk en yn it Oeïgoersk betsjut it "moaie greide". Hoewol't de stêd tichteby de noardlike siderûte leit, is it plak relatyf jong foar dy kontreien.
Hasselt (Belgje)
Hasselt is de haadstêd fan de Belgyske provinsje Limburch en it arrondissemint Hasselt. Gemeente Hasselt hat neistenby 72.000 ynwenners (2008) en in oerflakte fan neistenby 102 km².
Ürümqi
It is de grutste stêd yn de westlike helte fan Sina. De stêd hat taalkundich, kultuereel en kommersjeel mear bining mei it westen as it oarepart fan Sina. De befolking fan Ürümqi bestiet foar benei de helte út Han-Sinezen en goed 42% binne Oeïgoeren, it folk dat yn de lanlike gebieten fan Sinkiang de mearderheid fan de befolking foarmet.
Ürümqi is fan alle miljoenestêden de stêd dy't it fierste fan in see of in oseaan ôf leit.
Yn Sinkiang binne tsientallen goed bewarre mummy's fûn dy't faaks sa'n 4000 jier âld wêze kinne soene. De foarming fan de mummy's is nei alle gedachten op natuerlike wize bard, yn tsjinstelling ta de mummifikaasje dy't yn it âld Egypte tapast waard. It regionaal museum fan de haadstêd Ürümqi hat soksoarte mummy's, mar ek archeologyske fynsten dy't te krijen hawwe mei de siderûte.
Befolking
De ûndersteande tabel jout de etnyske ferdieling fan de befolking fan Ürümqi;
Bestjoer
Ürümqi hat sân gemeenten en in provinsjaal bestjoer, dat der binne totaal 8 bestjoerlike ôfdielingen. De plaknammen binne yn it Turksk jûn.
São Paulo FC
right
São Paulo FC (São Paulo Futebol Clube - SPFC) is in profesjonele fuotbalklup yn São Paulo yn Brazylje. De klup waard stifte yn 1930 en spilet yn it Cícero Pompeu de Toledo stadion, dêr't 58.337 minsken yn kinne.
Eskilstuna
Eskilstuna is in stêd yn de histoaryske regio Södermanland yn Sweden en is de haadstêd fan de gemeente Eskilstuna. De stêd falt ûnder de provinsje Södermanlands län en hat 68.429 ynwenners (2016). Troch de stêd hinne rint de rivier Eskiltuna dy't de Mälarmar mei de Hjälmarmar ferbynt.
Namme
De stêd is ferneamd nei Sint Eskil (stoarn yn 1069), in Angelsaksyske muonts dy't oan de ein fan de 11e iuw yn de provinsje Södermanland bot fereare waard.
Noardertrimdiel (Ljouwerteradiel)
It Noardertrimdiel fan Ljouwerteradiel wie it noardlikste trimdiel fan dy gritenij. Mei't it Middeltrimdiel net mear part fan de gritenij wie, waarden it Noardertrimdiel en it Sudertrimdiel losse parten binnen de gritenij. Doe't yn 1943 it Sudertrimdiel weryndield waard nei de gemeente Ljouwert, bleau it meastepart fan it Noardertrimdiel oer as it lêste part fan de gemeente Ljouwerteradiel.
It trimdiel omfieme oarspronklik Stiens, Feinsum, Hijum, Britsum, Koarnjum, Jelsum, Lekkum en Miedum.
Heimerzheim
Heimerzheim is in plak yn de Dútske gemeente Swisttal yn de dielsteat Noardryn-Westfalen. It is it grutste plak fan de gemeente.
Heimerzheim leit westlik fan Bonn yn it Naturpark Rheinland op in hichte fan 156 meter. Troch Heimersheim rint de Swist.
Skiednis
Heimerzheim waard foar it earst yn 1074 neamd. Doe hearde it plak by it Keulske Kunibertusstift.
Tusken healwei de 19e iuw oant yn de Twadde Wrâldkriich hie Heimersheim in joadske mienskip. In part fan it joadske begraafplak is oan de Dornbuschweg noch oanwêzich. Yn de Twadde Wrâldkriich leine der twa militêre fleanfjilden yn de omkriten fan Heimerzheim. Om foar de alliearde striidkrêften de tagong nei Bonn ôf te sluten waard foar de ferdigening in fjirtich kilometer lange rinfuorge om Heimerzheim groeven. Dat hie fan gefolgen dat it plak op 3 maart 1945 swier bombardearre waard. By dat bombardemint op Heimerzheim ferstoaren 180 minsken. Ta harren neitins waard yn 1959 in earebegraafplak oanlein. Nei de Twadde Wrâldkriich krige it doarp oant yn de jierren 1980 in soad nijbou. It tal ynwenners woeks yn de tuskentiid fan 1500 oant mear as 6000 ynwenners.
Yn 1969 ferlear de gemeente Heimerzheim (mei it doarp Dünstekoven) syn selsstannigens en yndield by de nij stifte gemeente Swisttal.
Op 11 augustus 1986 besocht in fertsjintwurdiger fan de linkse terroristyske groep Kämpfende Einheit Crespa Cepa Gallende in oanslach út te fieren op de kazerne fan de Bundesgrenzschutz (tsintwurdich de Bundespolizei) yn Heimerzheim. De lokale plysje wist de dieder op te pakken, dy't letter feroardiele waard.
Yn 1961 en 1984 hie it doarp in soad lêst fan heech wetter. Yn july 2021 waard nei swiere rein it sintrum fan it doarp oerspield troch in hege floed.
It besjen wurdich
Heimerzheim hat twa boargen: de Burg Kriegshoven yn it noarden en de Burg Heimerzheim yn it suden. Bûten it doarp stiet de Eiserner Mann, in izeren stêle, dat sûnt 1625 as grinspeal tsjinne.
Tsjerken
Heimerzheim is oarspronklik in katolyk doarp. Yn 1925 wie de befolking noch hast folslein roomsk. Fral nei de jierren 1970 feroare dat, doe't it protestantske oandiel yn de befolking groeide en it katolike oandiel ôfnaam. De klassisistyske roomske Sint-Kuniberttsjerke út 1847 is ûntwurpen troch Ernst Friedrich Zwirner. De protestantske Marije Magdalenatsjerke is in modern gebou.
Myanmar
Myanmar of Birma is in lân yn Súdeast-Aazje. It lân hjit sûnt 21 oktober 2010 offisjeel Republyk fan de Uny fan Myanmar, fan 1989 oant 2010 hjitte it Uny fan Myanmar. De haadstêd is sûnt 7 novimber 2005 it sintraal yn it lân lizzende Naypyidaw. De âlde haadstêd Rangoon (Yangon), de grutste stêd fan it lân, wurdt ûnder oaren troch België, de Europeeske Uny en de Feriene Steaten noch altyd as haadstêd beskôge. Nederlân erkent de nije haadstêd wol.
Lizzing
Myanmar wurdt begrinzge troch:
Strân (eilân)
thumb|Ald-Noarstrân op in kaart fan Johannes Blaeu út 1662. De âlde linen fan it eilân binne noch te sjen. Strân is in âld-eilân yn Dútslân, it wie ien fan de Noardfryske eilannen. It eilân ûntstie by de Twadde Marsellusfloed yn 1632. By dizze floed kaam it wetter om it lân hinne tige heech en waarden tal fan plakken oerspield, ien fan dizze plakken wie Rungholt. Ek it hallig Súdfal waard oerspield. Ut de rêsten fan dizze stoarmfloed ûntstie Strân.
Myanmar
Lânskip
left|thumb|200px|Boedistyske timpel yn Pagan Myanmar hat oan de grinzen rûnom hege bergen. It mei oerwâlden begroeide Arakanberchtme is in útrinner fan de Himalaya. Eastlike fan dat berchtme leit in tinbefolke leechflakte, it Shan-plato, dy't it streamgebiet foarmet fan de Irrawady. Dy rivier befloeid it grutste rysikkerlân fan de wrâld.
Strân (eilân)
Letter, by de Burchardifloed fan 1634, waarden grutte parten fan it 220 kante kilometer grutte eilân fuortspielt. 6.400 ynwenners oerlibben de floed net. Tsjintwurdich binne fan it âlde eilân Strân noch Pellworm, Noardstrân en it Hallig Nordstrandischmoor oer.
Myanmar
Lânskip
It lân hat in tropysk klimaat en leit yn in moessonsône. Populêre toeristenbestimmingen binne de boedistyske monuminten yn Yangon en Pagan en de prachtige natoer fan it Shan-plato.
Foar de kust lizze ek in protte eilannen.
Skiednis
Yn de 8e iuw waard it gebiet fan Myanmar kolonisearre fanút Sina en yn de 13e iuw troch de Mongoalen ferovere. De striid om Myanmar troch ferskate riken einige yn 1752 doe't it hiele lân ûnder ien Birmeesk bewâld brocht waard.
Yn de rin fan de 19e iuw waard Myanmar yn in trijetal oarloggen (1824-1826; 1852 en 1895) alhiel by Britsk-Yndia ynlive en stie it ûnder Britsk bewâld. Yn 1937 krige it selsbestjoer ûnder in Britsk gûverneur en yn 1948 folge in folslein ûnôfhinklik parlimintêre demokrasy bûten it Britske Mienebest.
Under premier U Nu oriëntearre Myanmar harren hieltyd mear op it kommunistyske Sina, mar tidens de kulturele revoluzje ferkoelden lykwols de betrekkingen. U Nu waard yn 1962 troch it leger ôfsetten en folge in militêr rezjym dat sûnt dy tiid alle besikingen om te demokratisearen tsjinholden hat.
Befolking
De befolking fan Myanmar bestiet út in protte etnyske groepen, û.o. de Birmanen (69%), Sjan (9%), Karen (6%), Arakanezen (5%), Mon (2%) en de Katsjin (1%).
Religy
It grutste part fan de befolking is boedistysk (Theravada) (89%). It kristendom (4%: 3% baptisten en 1% katoliken) en de islam (4%) binne de oare wichtige godstsjinsten. Ien prosint fan de befolking is oanhinger fan in natoerreligy, dêr't it leauwen yn geasten (de 'nats'), in wichtige rol yn spilet. Lykwols is dat leauwen ek ûnder de Boedistyske befolking wiid ferspraat.
Taal
It Birmaansk is de offisjele taal; it wurdt skreaun yn it Birmaansk skrift. Ingelsk wurdt der ek wol sprutsen en de ferskate etnyske groepen hawwe ek har eigen talen.
James Renwick
James Renwick (15 febrewaris 1662 - 17 febrewaris 1688) wie in Skotske dûmny, de lêste fan de martelders fan de Covenanters.
Libben
Hy is berne yn 1662 yn Nithsdale. Syn heit Andrew (of yn inkelde boarnen, Alexander) wie in wever fan berop. Syn mem Elizabeth Corson hie inkelde bern foar James syn berte krigen, mar dizzen wienen allegear op jonge leeftyd stoarn. Yn 1675 ferstoar Andrew Renwick; James gie nei de universiteit fan Edingburgh, dêr't er godtsjinst studearre, spesiaal it Presbyteriaanske leauwen fan syn foarâlden. Yn 1681 seach er dat ferskillende Covenanters, wêrûnder Donald Cargill, terjochtsteld waarden. Op dit stuit Renwick sleat him oan by in godtsjinstige groepearing: the United Society. Mei harren help gie er yn Nederlân studearjen yn Rotterdam, Grins en Ljouwert. Doe't er yn Nederlân wie, waard er as dûmny oansteld. Dit waard dien ûnder wat frjemde omstannichheden om't er wegere de Nederlânske Kategismus te ûndertekenjen. Nei't dat er yn 1683 werom nei Skotlân gie, hâlde hy syn earste tsjinst yn Darmead oer teksten út it boek Jesaja.
Andrew Bonar
thumb|right|Andrew Bonar Andrew Alexander Bonar (Edinboarch, 29 maaie 1810 - Glasgow, 30 desimber 1892) wie in dûmny fan de Free Church of Scotland. Hy wie de jongste broer fan Horatius Bonar.
Tim Douwsma
Tim Douwsma (Drachten, 4 novimber 1987) is in Fryske sjonger. Tim Douwsma gie nei de middelbere skoalle nei it CIOS, in sportoplieding. Al gau stoppe er mei de oplieding en lei him folslein ta op in sjong- en aktearkarriêre. Dêrneist die hy modellewurk. Douwsma wennet yn Diemen.
Uny fan Utert (1579)
thumb|300px|De Uny's fan Utert en Atrecht De Uny fan Utert is in op 23 jannewaris 1579 tekene oerienkomst tusken in tal Nederlânske goaen, dêr't yn oerienkaam waard dat se mei-elkoar krewearje soene om de Spanjerts (ûnder it Hûs Habsburch) it lân út te jeien; fierders waarden ek in tal steatkundige saken regele op it mêd fan bygelyks definsje, belestingen en godstsjinst (sadat de regeling ek wol beskôge wurdt as in earste ferzje fan in lettere grûnwet. De uny wie in oanfolling op de saneamde 'Generale Uny' fan 1576 (de Pasifikaasje fan Gint), dêrom wurdt ek wol sprutsen fan de Nadere Unie.
Tim Douwsma
Libben
Douwsma die ûnder oare audysje foar de rol fan Noud Mulder yn de soap Goede tijden, slechte tijden en rollen yn Het huis Anubis en Spangas. Uteinlik spile hy in gastrol yn de soap Onderweg naar morgen.
Uny fan Utert (1579)
De Uny fan Utert wurdt beskôge as de basis fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen, dy't earst troch Spanje erkend waard by it sluten fan it Tolvejierrich Bestân yn 1609.
Tim Douwsma
Libben
Yn de hjerst fan 2007 die Douwsma mei oan de talintejacht So you wannabe a popstar op telefyzjestjoerder SBS 6. Hy einige op in fiifde plak efter winnaresse Maaike Jansen. Ein 2007 naam hy syn debútsingle Wil je bij me blijven slapen op. De single waard in reedlik súkses yn de Single Top 100 mei in 18e plak as heechste notearing.
Ein 2009 hat Tim in lytse rol yn de film De Hel van '63, regisearre troch Steven de Jong. Hy spilet hjiryn de rol fan Melle.
Yn jannewaris 2011 die Tim mei oan 'Sterren Dansen op het IJs'. Hy einige as lêste. De nije single 'Bij jou' fan Douwsma wie de hiele moanne desimber te hearren yn in reklamespot foar sateesaus, as foarpriuwke fan syn oankommende debútalbum begjin foarjier 2012. Op 5 jannewaris 2012 makke Radio 2 bekend dat Douwsma ien fan de seis dielnimmers wie dy't selektearre wie út 491 opjûne lietsjes foar it Nasjonaal Songfestival 2012. Yn de finale naam hy it yn it earste duel op tsjin Pearl Jozefzoon. Hjir krige hy mei syn nûmer Undercover Lover net genôch stimmen en waard yn de earste ronde útskeakele. It nûmer kaam yn de wike nei it Nasjonaal Songfestival binnen yn de iTunes chart op plak 79. It stie ien wike op plak 95 yn de Single Top 100. Op 6 desimber 2012 waard bekend dat Douwsma tegearre mei Smit in album opnaam en zsy tegearre yn 2013 troch Nedrlân en Belgje optrede soene. Yn 2014 wie hy de nije presintator fan AVRO Junior Dance en joech hy punten foar Nederlân yn de finale fan it Eurovisiesongfestival 2014.
Yn 2015-2016 spile hy Danny Zuko in de musical Grease. Hy wie ek te sjen yn seizoen 2015 fan it realityprogramma Expeditie Robinson. Yn desimber 2015 presintearre Douwsma it berneprogramma Cup Cake Cup by AvroTros.
Yn 2016 spile hy Luuk yn de bioskoopfilm Spaak fan regisseur Steven de Jong. Fanôf juny 2016 wie Douwsma te sjen yn de telefyzjerige Nieuwe Tijden' op RTL4, letter op Videoland. Fan ein augustus oant oktober 2016 presintearre hy The Next Boy/Girl Band, tegearre mei Nicolette van Dam en fanf oktober 2016 ôf presintearre hy de talintejacht New Musical Star. Yn septimber 2017 wie Douwsma te sjen yn it RTL 4 programma The Big Music Quiz, hy siet yn it winnende team.
Jacobus Sibrandi Mancadan
Jacobus Sibrandi Mancadan (wierskynlik Minnertsgea, 1602 - Tsjerkgaast, 4 oktober 1680) wie in Nederlânske skilder en boargemaster.
Libben en wurk
De lânskipskilder Mancadan waard nei alle gedachten berne yn Minnertsgea. Hy troude mei Elske Matthijs fan Stiens op 8 juny 1634. Hy wie skilder yn Frjentsjer (1634 - 1644), Ljouwert (1645 - 1669) en nei it ferstjerren fan syn frou, by syn dochter Eabeltsje, yn Beetstersweach hoewol't er ek yn dy lêste perioade in went yn Ljouwert oanhâlde. Yn syn Frjentsjerter tiid wie er ek inkelde jierren boargemaster fan dy stêd.
Mancadan skildere fierders de ûntginning fan it heechfean yn Wildervank (sjoch ôfbyld) en lânskippen mei boerespultsjes fan súdeast Fryslân. Hy wie sels ek in ûntginner fan fean. Hy hie belangen yn it feangebiet fan eastlik Fryslân en liet ûnder oaren it Ald Djip nei Sigerswâld grave. Mancadan kaam te ferstjerren yn 1680 in Tsjerkgaast, mar waard begroeven op it Aldehouster tsjerkhôf yn Ljouwert.
Laos
Namme
Yn it Laotjaansk (as Lao) hjit Laos Meuang Lao (ເມືອງລາວ) of Pathet Lao wat letterlik "Lân fan de Lao" betsjut. Frankryk, dat de trije ferskillende Laotjaanske keninkriken yn 1893 ferienige ta Frânsk-Yndosina, stavere it mei in stomme "s" oan de ein, dy't de mearfâldigens fan de keninkriken oantsjutte. Meidat it Laotjaansk gjin "s" as einletter hat, wurdt Laos sûnder "s" útsprutsen troch de Laotjanen zelf.
Lizzing
Laos wurdt begrinzge troch:
Lânskip
thumb|left|175px|Lânskip yn [[Fang Fieng]] Yn it noarden wurdt Laos omjûn troch it Traminplato (2820 meter) en yn it suden troch it 2000 meter hege Bolovenplato. Om-ende-by 40% fan it lân bestiet út bosk mei ticht leafbosk opgeand yn reinwâlden.