cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim
Skiednis
De Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim ûntstie as in selsstannige tsjerke troch it Grutte Skisma fan 1054, wêrby't de eastersk-otterdokse tsjerken harren losmakken fan 'e Westerske Tsjerke. Yn 1099, ûnder de Krústochten, foel Jeruzalim yn 'e hannen fan westerske krúsfarders, dy't ûnder de befolking noch skrikliker húsholden as dat ûnder islamityske hearskers ea dien wie, en dêrby boppedat gjin ûnderskie makken tusken moslims, joaden of easterske kristenen. Hja ferballen de Gryksk-otterdokse patriarch en ynstallearren in roomsk-katolikenien. Hast in iuw lang residearren de Gryksk-otterdokse patriargen fan Jeruzalim te Konstantinopel, oant yn 1187 de krúsfarders en harren Latynske patriarch troch Saladin út Jeruzalim ferdreaun waarden. De Roomsk-Katolike Tsjerke hat mear as 900 jier in titulêre patriarch fan Jeruzalim fan 'e Latynske liturgy beneamd (dy't fan 1847 ôf, mei Osmaanske goedkarring, ek wer yn Jeruzalim residearre), oant dy tradysje yn 1964 ôfskaft waard foarútrinnende op 'e fermoedsoening, yn 1965, tusken de Roomsk-Katolike Tsjerke en de Gryksk-otterdokse tsjerken.
Resinte kontroverse
Mar net allinnich hold Israel steech oan syn wegering fêst, it befrear ek alle banktegoeden fan 'e Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim, sadat it ûnderhâld fan 'e hillichdommen en it patriargale skoalsysteem mei 40.000 learlingen net mear betelle wurde koe. Boarnen yn it patriargaat wolle hawwe dat dit mar ien foarbyld is fan 'e systematyske kampanje dy't de Israelyske steat sûnt syn oprjochting yn 1948 fierd hat om it miljoenen dollars wurdige grûnbesit fan 'e tsjerke yn 'e hannen te krijen. Op 4 febrewaris 2007 berjochte de Israelyske krante Ha'aretz dat twa Israelyske ministers út namme fan it Israelysk regear oanbean hiene om Teofilos te erkennen yn ruil foar it opjaan fan ferskate kostbere tsjerkebesittings. De patriarch stegere it útstel lykwols ôf en wist úteinlik yn desimber 2007 by it Israelyske Heechgerjochtshôf de erkenning fan syn oanstelling ôf te twingen.
Skiednis
Yn 'e iuwen fan islamitysk bewâld hiene de kristenen yn Jeruzalim by weagen slim te lieden ûnder ferfolgings, benammen ûnder it regear fan 'e fatimidyske Egyptyske kalyf Al-Hakim bi-Amr Allah (1007-1009), dy't nei alle gedachten skizofreen wie, en wol de "Nearo fan Egypte" neamd wurdt fanwegen syn ûnmeilydsume dieden. Op syn befel waard û.m. de Hillich-Grêftsjerke ferwuostge. Ek joaden waarden ûnder syn bewâld slim tramtearre en ferfolge. Letter yn 'e alfde iuw stie kalyf Ali az-Zahir ûnder de kêsten fan in ferdrach mei it Byzantynske Ryk ta dat de kristlike hillichdommen yn Jeruzalim wer opboud waarden.
Nei't Jeruzalim yn 614 troch de soaroästryske Perzen ferovere en plondere wie, wêrby't withoefolle tsjerkeskatten ferlern gien wiene, moast patriarch Sofroanius de stêd yn 637, nei in lang belis, oerjaan oan 'e islamityske Arabieren fan kalyf Omar. Dêrby wist er lykwols it saneamde Konvenant fan Omar te betingjen, wêryn't de rjochten fan 'e kristenen yn Jeruzalim fêstlein wiene. In gefolch fan it islamitysk bestjoer wie dat ôfspjalte kristlike denominaasjes har no yn Jeruzalim bejaan koene sûnder troch de "Memmetsjerke" ferfolge te wurden. Yn dat ljocht moat de oanstelling fan 'e earste biskop fan Jeruzalim fan 'e Armeensk-Otterdokse Tsjerke, yn 638, sjoen wurde.
Oanhing en fersprieding
De Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim beslacht Israel, de Palestynske gebieten en Jordaanje, en hat nei skatting sa'n 500.000 leden. Foar it grutste part hearre dy ta de etnysk Arabyske befolking fan 'e Jordaandelling en Galileä, mar ek binne der Russen, Oekraïners, Roemenen en Georgiërs, dy't yn 'e regel mei harren joadske famyljeleden nei Israel emigrearre binne. De geastlikheid fan 'e tsjerke bestiet frijwol hielendal út etnyske Griken, dy't ornaris Grykske steatsboargers binne. Dat hat in twaspjalt yn 'e Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim ta gefolch hân, mei't de Grykske geastlikheid fier ôfstiet fan 'e Arabyske leauwenden (bgl. troch fêst te hâlden oan it gebrûk fan it Gryksk as tsjerketaal, wylst frijwol gjin Arabier dat machtich is). Sadwaande besteane der strideraasjes sûnder ein tusken de Arabyske mearderheid, dy't in Arabyske tsjerke hawwe wol, of alteast yn 'e eigen tsjerke net as twadderangsleden behannele wurde wol, en de geastlikheid, dy't alles hâlde wol sa't it is, en dêrby stipe wurdt troch it Grykske regear en it Oekumenysk Patriargaat fan Konstantinopel.
Skiednis
Oarspronklik wiene de biskoppen fan Jeruzalim ûnderhearrich oan 'e metropoliten fan Sesaréa, en dy sitewaasje bestie yn elts gefal fuort oant it Earste Konsylje fan Nikéa, yn 325. Op it Konsylje fan Galsedon, yn 451, waard de biskop fan Jeruzalim ferheft ta de rang fan patriarch, de fyfde fan 'e Tsjerke (nei dy fan Rome, Antiochië, Aleksandrië en Konstantinopel). De reden dêrfoar wie de histoaryske betsjutting dy't Jeruzalim foar it kristendom hie, mar ek de bou fan ymposante tsjerken en de bekearing suver de hiele befolking fan Palestina.
De Keapman fan Feneesje
De Keapman fan Feneesje, yn it oarspronklike Ingelsk: The Merchant of Venice (folút: The Most Excellent History of the Merchant of Venice), is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. It is in komeedzje dy't lykwols fral bekendstiet om 'e mear dramatyske passaazjes, en ferhellet oer de joad Shylock, dy't besiket wraak te nimmen op 'e antysemityske keapman út 'e titel. It stiet fêst dat it stik yn Shakespeare syn judeofobyske tiid hiel oars begrepen waard as tsjintwurdich; doe waard Shylock as in gemiene smjunt sjoen, dy't de keapman Antonio op wrede wize lytsman besocht te meitsjen, wylst it hjoeddeiske publyk perfoarst mei Shylock sympatisearje sil. De antysemityske ûndertoan hat makke dat De Keapman fan Feneesje iuwenlang (mis)brûkt is troch joadehaters (bgl. yn nazy-Dútslân) as anty-joadske propaganda. It stik is nei alle gedachten skreaun tusken 1596 en 1598, en it waard foar it earst publisearre yn 1600. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma ferskynde yn 1962.
Ynhâld
Mei it jild en syn maat Gratiano by him set Bassanio dêrop ôf nei Belmont. Dêr oankommen, docht bliken dat der mear kapers op 'e kust binne: de prinsen fan Marokko en Aragon stykje ek nei de tsjeppe Portia. Har heit hat yn syn testamint lykwols fêstlizze litten hoe't útmakke wurde moat wa't mei syn dochter trouwe mei. Der binne trije fetsjes: ien mei goud, ien mei sulver en ien mei lead. Wa't it juste fetsje kiest, kriget Portia ta frou. De prins fan Marokko kiest it fetsje mei goud, om't er it dêrop skreaune biedwurd "Wa't my kiest, sil krije wat mannich in man begearet" ynterpretearret as ferwizend nei Portia. De arrogante prins fan Aragon kiest it sulver fanwegen it biedwurd "Wa't my kiest sil krije wat er fertsjinnet" (en hy fynt fansels dat er Portia fertsjinnet). It lead, mei it ûnútnûgjende biedwurd "Wa't my kiest, moat alles jaan en riskearje dat er hat" litte se allebeide links lizze. Mar beide frijers moatte har ôfjaan sûnder wat bedijd te hawwen, want beide hawwe se de ferkearde kar makke. Dan komt Bassanio oan bar, dy't de favoryt fan Portia sels is, mei't se inoar alris moete hawwe. Om har te helpen, jout har tsjinstfolk him ferskate winken oangeande wat er kieze moat. Sadwaande kiest hy foar it lead, en wint Portia dêrmei.
Underwilens kriget yn Feneesje Antonio it berjocht dat al syn skippen yn in stoarm sonken binne. No is er net by steat en betelje Shylock op 'e tiid werom, wylst Shylock noch mear op wraak sint om't syn dochter Jessica útnaaid is mei in kristlike frijer. Shylock easket syn pûn fleis op, en daget Antonio foar it gerjocht as er dat net kriget. Antonio stjoert in brief oan Bassanio wêryn't er syn benearing útleit, en dêrop trout Bassanio halje-trawalje mei Portia (wylst syn maat Gratiano mei Portia har selskipsdame Nerissa trout), en reizget dan mei in grou pongfol fan Portia har jild werom nei Feneesje om Antonio út 'e brân te helpen. Underwilens hat Portia temûk har tsjinstfeint Balthazar nei Padua ta stjoerd, om har neef Bellario, dy't abbekaat is, om rie te freegjen.
Yn 'e rjochtseal, foar de hartoch fan Feneesje, stegeret Shylock Bassanio syn oanbod fan seistûzen dukaten ôf. Hoewol't dat it dûbele is fan wat Antonio him skuldich is, is Shylock wisberet om in pûn fleis fan Antonio los te krijen. De hartoch, dy't Antonio wol rêde wol mar net wit hoe't er it oanpakke moat, lit in frjemdling oan it wurd dy't himsels fan Balthazar neamt en dy't seit dat er abbekaat is (mar dy't eins Portia yn momkape is, beselskippe troch in "gerjochtsklerk" dy't eins Nerissa is). "Balthazar" freget Shylock ûnderskate kearen om genede te toanen, mar de jildliener stiet op syn rjocht en wegeret dêrfan ôf te sjen en op 'e iene of oare manear kompinsearre te wurden. Mar wylst Antonio him al ree makket foar Shylock syn mês, stelt Portia dat it kontrakt Shylock inkeld tastiet om persiis in pûn fleis fuort te snijen; it mei net mear wêze, mar ek net minder; boppedat, oer bloed is neat sein, dat as der ek mar ien drip bloed ferpuozze wurdt, komt dat del kontraktbrek en dan sil Shylock oanklage wurde foar moard (of alteast in moardoanslach) op in Fenesiaansk steatsboarger (dêr't de deastraf op stiet).
Bassanio, in jonge Fenesiaanske ealman, wol graach de tsjeppe en rike erfdochter Portia fan Belmont it hof meitsje, mar mei't er syn eigen besit weiskiten hat, freget er in goekunde fan him, de keapman Antonio, om in liening fan trijetûzen dukaten om 'e ûnkosten fan syn hofmakkerij mei te beteljen. Antonio wol him it jild wol liene, mar syn eigen jild sit op it stuit allegear fêst yn skippen en ladingen, dat Bassanio giet nei de joadske jildliener Shylock ta, en neamt Antonio as dejinge dy't foar him boarchstean sil. Mar Antonio hat Shylock mei syn antysemitysk hâlden en dragen ta fijân makke, dat de jildliener wegeret de liening earst te jaan. Uteinlik beprate Bassanio en Antonio him, en dan wol Shylock der sels wol in rinteleaze liening fan meitsje, mar as betingst stelt er dat er, yn it gefal dat Antonio de liening net binnen de stelde perioade werombetelje kin, in pûn fan it fleis fan 'e keapman krije sil. Bassanio liket soks wol nei fleanen, mar de deune Antonio sjocht inkeld it foardiel fan in rinteleaze liening, en giet akkoart.
Shylock beseft dat "Balthazar" him te slim ôf is, en stimt yn mei de earder oanbeane kompinsaasjeregeling. Mar dat wegeret Portia him, mei't er dy ommers sels al ôfwiisd hie. Troch wetlike bepalings te ferdraaien, ûntfytmannet hja him fierders syn oarspronklike liening fan trijetûzen dukaten, en beskuldiget him der dan fan dat er mei it oarspronklike kontrakt feitlik al in oanslach op it libben fan in Fenesiaansk steatsboarger dien hat. Se hellet in âlde wet oan dy't foarskriuwt dat as in bûtenlanner soks docht, syn hiele besit yn beslach nommen wurde moat, wêrby't de helte nei de steat giet en de oare helte nei it slachtoffer dêr't er it op foarsjoen hie. Fierders kin de hartoch beslute oer libben en dea fan 'e dieder. Dizze wet is fan tapassing, om't Shylock in joad is, en dus in bûtenlanner. Sadwaande ferliest Shylock alles dat er besit, al ferjout de hartoch him syn "misdie" daliks, dat syn libben behâldt er noch al. Boppedat sjocht de hartoch ôf fan 'e konfiskaasje fan 'e helte fan Shylock syn besit dy't de steat takomt, op it betingst dat de jildliener him bekeart ta it kristendom en dat er alles wat er hâldt nei syn dea fermakket oan Lorenzo, de kristlike jongfeint mei wa't syn dochter Jessica útnaaid is.
Bassanio ken yn 'e abbekaat "Balthazar" syn frou Portia net werom, mar hy biedt oan om "him" út tank foar syn tsjinsten in geskink te jaan. Portia freget dêrop om 'e ring dy't se him sels jûn hat en dy't er earder ûnthjitten hie nea ferlieze of op in oare manear kwytreitsje te sillen. Bassanio wol it ding earst net jaan, mar se wit him mei in protte muoite te bepraten. Nerissa wit krektlyk oan Gratiano, dy't har likemin werom ken, in ring te ûntfytmanjen. Neitiid, werom yn Belmont, beare Portia en Nerissa allebeide lulk te wêzen om't harren mannen de ringen kwytrekke binne, foar't se tajouwe dat se harren te pakken hawwe en dat sysels de abbekaat "Balthazar" en syn "gerjochtsklerk" wiene. Nei't alle personaazjes it mei-inoar bylizze, einiget it stik as Antonio ûntdekt dat syn hiele float dochs net fergien is.
Eftergrûn
Foar it hjoeddeiske publyk is De Keapman fan Feneesje in problematysk stik fanwegen sawol de toan as de moraal, dy't allebeide as antysemitysk opfet wurde kinne. Yn 'e Elizabetaanske Tiid wiene antysemityske en judeofobe ideeën frij gewoan. De joaden wiene yn 1290, ûnder it regear fan kening Edwert I, út Ingelân ferballe, en soene pas ûnder it bewâld fan Oliver Cromwell, yn 1656, wer yn it lân talitten wurde. Mei dêrtroch, mar ek troch it anty-joadske boadskip dat dúdlik út passaazjes fan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel sprekt, waarden joaden op it Elizabetaanske toaniel yn 'e regel foarsteld as karikaturale, oriïntaalske skarlunen en trochferkearde, ferriedlike neperts. It stik The Jew, fan 'e Britske toanielskriuwer Richard Cumberland, út 1794, wie it earste Westjeropeeske toanielstik wêryn't joaden sympatyk beskreaun waarden.
Moderne lêzers en skouboarchbesikers sille yn 'e regel mei Shylock sympatisearje, wat de ôfrin fan De Keapman fan Feneesje der net befredigjender op makket, mei de steat dy't yngrypt yn it leauwenslibben fan in ûnderdien en in proses dat ferwurdt ta in oanfluiting fan gerjochtichheid. Lykwols kin yn it stik ek in pleidoai foar tolerânsje fûn wurde, benammentlik yn Shylock syn ferneamde taspraak foar de rjochtbank: "Hath not a Jew eyes? [...] If you prick us, do we not bleed? If you tickle us, do we not laugh? If you poison us, do we not die? And if you wrong us, shall we not revenge?" ("Hat in joad dan gjin eagen? [...] As jo ús pripkje, bliede wy dan net? As jo ús kidelje, laitsje wy dan net? As jo ús fergiftigje, stjerre wy dan net? En as jo ús ûnrjocht oandogge, sille wy ús dan net wreekje?").
Albaneesk-Otterdokse Tsjerke
Skiednis
It kristendom yn Albaanje giet neffens de leginde werom op 'e apostel Paulus, dy't yn 'e twadde helte fan 'e earste iuw it evangeelje útdroegen hawwe soe yn 'e Romeinske provinsje Illyrje (dy't grutte parten fan Albaanje en fan it eardere Joegoslaavje omfette), en sels in besyk brocht hawwe soe oan 'e Albaneeske havenstêd Durrës. Albaanje kaam op tsjerklik mêd bestjoerlik ûnder it aartsbisdom fan Ohrid (yn it tsjinstwurdige Masedoanje) te fallen, in sitewaasje dy't ek oanhold nei't de Gryksk-Otterdokse Tsjerke him by it Grutte Skisma fan 1054 fan 'e Westerske Tsjerke losmakke hie.
Op 18 maart 1908 fûn it saneamde Hudsonynsidint plak, wêrby't Kristaq Dishnica, in jonge Albaneeske nasjonalist dy't om utens yn 'e Feriene Steaten libbe, troch de Gryksk-Otterdokse Tsjerke dêre fanwegen syn stribjen nei in ûnôfhinklik Albaanje ekskommunisearre waard (om't de etnyske Griken doedestiden it grutste part fan Albaanje as in takomstich ûnderdiel fan Grikelân beskôgen). Troch dit foarfal begûnen de Albaneeske kristenen te beseffen dat se in eigen nasjonale tsjerke brek wiene. As reäksje liet de histoarikus en Shakespeare-oersetter Fan Noli, dy't letter minister-presidint fan Albaanje wurde soe, him troch in Russysk-Amerikaansk biskop ûnder twifelige omstannichheden ta preester wije. Noli wie de earste preester dy't foargie yn it Albaneesk, al begûn syn tsjerke binnen de tsjerke al hiel gau sterk te groeien.
Nei de ferovering fan Albaanje troch de Osmaanske Turken, yn 'e fyftjinde iuw, fûn der in stadige bekearing plak fan in grut diel fan 'e etnysk Albaneeske befolking ta de islaam. Tsjin 'e njoggentjinde iuw bestie in romme mearderheid fan 'e ynwenners fan Albaanje, benammen yn it sintrale leechlân, út moslims, mei in wichtige Gryksk-otterdokse minderheid yn it suden en in lytse mar machtige roomske minderheid yn 'e noardlike heechlannen. Foar in protte lju sil de bekearing ta de islaam trouwens foar 't neist mear te krijen hân hawwe mei de hegere belestings en de tsjinstplicht dy't net-moslims oplein waard, as mei oprjochte leauwensoertsjûgings. Hoewol't de etnysk Albaneeske kristenen foàr de ferovering troch de Turken tsjerketsjinsten yn harren eigen taal hân hiene, waard de Albaneeske tsjerke yn it gebiet besuden de rivier de Drin yn 'e Osmaanske tiid yntegrearre yn it Patriargaat fan Konstantinopel, dat alle religieuze tsjinsten, ûnderrjocht en kulturele aktiviteiten yn it Gryksk hold. Noardlik fan 'e Drin hie de Servysk-Otterdokse Tsjerke it foar it sizzen, en waard it Aldtsjerkeslavysk as tsjerketaal brûkt. Ek dizze ûntwikkeling, dy't sûnder mis ta ferfrjemding fan 'e etnyske Albanezen fan 'e tsjerke late, sil meispile hawwe by de massale bekearing ta de islaam.
Koart neidat yn 1912 de Albaneeske ûnôfhinklikens útroppen wie, reizge Noli nei syn heitelân ta, dêr't er himsels ta biskop wije liet. Op 17 septimber 1922, ûnder syn earste synoade, ferklearre de Albaneesk-Otterdokse Tsjerke himsels autosefaal (selsbestjoerend). Dy selsstannigens waard lykwols pas yn 1937 erkend troch de memmetsjerke, it Oekumenysk Patriargaat fan Konstantinopel. Under de faksistyske Italjaanske besetting, yn 'e Twadde Wrâldoarloch, hie de Albaneesk-Otterdokse Tsjerke slim te lijen, en ûnder it kommunistyske rezjym fan Enver Hoxha, dat nei de oarloch yn Albaanje oan 'e macht kaam, wie it mar kwealk better. Yn 1967 ferklearren Hoxha-en-dy Albaanje ta in ateïstyske steat, en waard eltse utering fan leauwe ferbean. De tsjerke oerlibbe de jierren dêrnei yn ballingskip, ûnder de Albaneeske diaspora yn Noard-Amearika en Austraalje. Nei de fal fan it kommunisme, yn 1991, makke de tsjerke in weroplibbing troch, wêrby't it tal leden sterk tanaam, mear as 250 tsjerken restaurearre of werboud waarden en likernôch hûndert preesters wijd waarden.
Oanhing
De oanhing fan 'e Albaneesk-Otterdokse Tsjerke bestiet út likernôch in heal miljoen leden, al leit dat sifer neffens eigen sizzen heger, omtrint de 700.000 leauwenden. Dit is in gefoelige kwestje om't de Grykske minderheid yn Albaanje frijwol hielendal ta de oanhing fan 'e Albaneesk-Otterdokse Tsjerke heart, en it Albaneeske regear dy sa lyts mooglik lykje litte wol, wylst de leden fan dy minderheid der belang by hawwe om 'e grutte derfan te oerdriuwen. Yn elts gefal sille de leden fan 'e tsjerke ûngefear foar de helte út etnyske Griken bestean en foar de oare helte út etnyske Albanezen. Yn gemeenten dêr't de leden ta de minderheid hearre, mei it Gryksk as tsjerketaal brûkt wurde.
Ear (lichemsdiel)
It ear (Latyn: auris) is in orgaan dêr't lûdsweagen mei opfongen wurde om, nei't se dêroan trochjûn binne, troch de harsens ûnderfûn te wurden as lûd. Hoewol't de term "ear" eins stiet foar it hiele gehoarssintúch, wurdt der yn it deistich spraakgebrûk yn 'e regel inkeld mei ferwiisd nei de earskelp, it (by minsken amperoan funksjonele) útwindige diel fan it ear. It minsklike ear bestiet út trije dielen: it bûtenear, it middenear en it binnenear. It bûtenear is foar it opfangen fan lûd, it binnenear jout it opfongen lûd troch, en it binnenear set it om yn ympulzen dy't yn 'e harsens waarnommen wurde kinne.
Algemiene opbou fan it ear
It (minsklik) ear kin ûnderferdield wurde yn ferskate parten:
Bûtenear
Fanút de bûtenlucht komt it lûd it bûtenear yn by de earskelp lâns en troch de gehoargong hinne, om dan op it trommeflues telâne te kommen dat dêrtroch begjin te triljen. It trommeflues foarmet de oergong fan it gehoarkanaal nei it middenear. De gehoargong wurdt omjûn troch de rotsbonke, in ûnderdiel fan 'e plasse.
De earskelp bestiet út 'e folgjende ûnderdielen: in bûtenrâne (helix), in binnenrâne (anthelix), it earlel (lobulus), de yngong fan de gehoargong (meatus) en it stikje kreakbien dat dêroerhinne nei efteren ta útstekt (tragus).
Middenear
Yn 'e trommeholte befynt him de keatling fan trije gehoarbonkjes: de hammer, it ambyld en de stiichbûgel. De wichtichste funksje fan it middenear is de fuortsterking fan lûden, sadat dy better waarnommen wurde kinne troch de yn it binnenear leine hiersellen. Sa'n fuortsterking wurdt op ferskate manearen bewurkmastere. Yn it foarste plak wurde alle lûdstrillings fergrutte trochdat it trommeflues in folle grutter oerflak hat as de iepening fan it slakkehûs (it ovaal finster). En fierders spilet by dit proses de hefboomwurking fan 'e trije gehoarbonkjes in wichtige rol. Yn it middenear befine har twa spierkes, de musculus tympanicus en de musculus stapedius, dy't de gehoarbonkjes yn ferhâlding ta-inoar justjes ferskowe kinne, sadat hurde lûden ôfswakke en swakke lûden krekt fuortsterke trochjûn wurde kinne.
Binnenear
It binnenear bestiet út it lykwichtsorgaan en it slakkehûs (tegearre ek wol it labyrint neamd). It slakkehûs wurdt sa neamd fanwegen syn spiraalfoarm. It binnenear is likernôch 4 sm lang, en it slakkehûs is om ende by 1 sm yn trochsneed. By minsken is it twa en in heal kear oprôle en befettet it twa floeistoffen (endolymfe en pearilymfe) yn kompartiminten dy't faninoar skaat binne. Dy floeistoffen wurde troch lûdstrillings yn beweging brocht fia de "fuotplaat" fan 'e stiichbûgel, dy't it lid foarmet fan it ovaal finster. De trillings rinne troch it slakkehûs hinne en wer werom, en komme wer út it ovaal finster. Yn it slakkehûs sit in basilêr membraan mei dêrop sa'n 20.000 hiersellen. Dy hiersellen wurde, oars as in protte sellen yn it lichem, net regenerearre, en kinne sadwaande net te ferhelpen skea oprinne troch hege lûdsdoases. Soks kin resultearje yn in ferskaat oan gehoarstoarnissen, lykas tinnitus, wêrby't men oanhâldend of út en troch in piiptoan heart dy't der net is.
It basilêr membraan is oan 'e útein breder as oan 'e basis by it ovaal finster, en hat dêrtroch in stiifheid dy't fariëarret mei de lingte. Fan gefolgen reägearje de hiersellen op ferskillende posysjes op it membraan op ferskillende lûdsfrekwinsjes: de heechste toanen wurde deunby it ovaal finster registrearre (basis cochleae) en legere toanen fierderop (apex cochleae). Dit prinsipe wurdt fan toanotopy neamd. De hiersellen steane yn ferbining mei de gehoarsenuw, dy't it synjaal transportearret nei it gehoarsintrum (of auditive korteks) yn 'e harsens. Dêr liede sokke synjalen dan wer ta de eigentlike lûdspersepsje, oftewol it harkjen.
Yn 'e rotsbonke befynt him tichteby it slakkehûs it lykwichtsorgaan. Dy beide wurde ek wol beflapt ûnder de mienskiplike namme fan it labyrint, ek al binne it funksjoneel ferskillende systemen. Oan 'e oare kant binne se wol sterk mei-inoar ferbûn, meitsje se gebrûk fan deselde floeistoffen en jouwe se har synjalen fia deselde senuw troch oan 'e harsens. Der bestiet in teory dat dizze beide organen evolúsjonêr sjoen fuortkommen binne út ien orgaan dat bewegings registrearre. Mar hoe dan ek, it lykwichtsorgaan makket gjin diel út fan it gehoar, mar soarget dat men rjochtop stean bliuwe kin. Dûzelichheid wurdt feroarsake troch it net goed wurkjen fan it lykwichtsorgaan.
Fjildmûs
De fjildmûs of lânmûs (Latynske namme: Microtus arvalis) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e echte fjildmûzen (Microtus). Dizze soarte komt foar yn hast hiel kontinintaal Jeropa (ynkl. Nederlân) en yn westlik Sibearje en dielen fan Sintraal-Aazje. De fjildmûs is yn Fryslân ien fan 'e meast foarkommende wrotmûzen. Hoewol't er minskeskou is, kin er soms fan in ôfstân waarnommen wurde as er op 'e efterpoaten steand om him hinne gluorket. Foar de lânbou wurdt dizze soarte soms as in pleachdier beskôge.
Foarkommen yn Nederlân en Fryslân
Yn Nederlân komt de fjildmûs rûnom foar, en ek op it fêstelân fan Fryslân is dat it gefal. De Waadeilannen foarmje in útsûndering op dy regel, al bestiet der wol al lang in populaasje fjildmûzen op it Amelân, en liket Skiermûntseach resint kolonisearre te wêzen. Op Teksel, Flylân en Skylge ûntbrekke se lykwols.
Uterlike skaaimerken
De fjildmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-13 sm, mei in sturtlingte fan 2½-4½ sm en in gewicht fan 14-45 kg. De sturt is likernôch ⅓ fan 'e kop-romplingte. De pels is koarthierrich en sjocht der glêd út, mei't alle hierren ûngefear like lang binne. De rêch is giel- oant brúngriis, wylst de bealch ljochtgriis oant witich is. Der besteane lykwols frijwat ôfwikende kleurfariëteiten, en sawol albinisme as melanisme komt by de fjildmûs geregeldwei foar. De earkes binne lyts, mar stekke dochs noch justjes út 'e pels wei.
Algemien foarkommen
Yn it easten fan it ferspriedingsgebiet bestiet krektlyk in isolearre populaasje op it súdlik diel fan 'e Krim, wylst de fjildmûs yn it noarden fan dat Oekraynske skiereilân, it súdeasten fan 'e Oekraïne sels, it westen fan 'e Koeban en yn 'e Wolgadelta ûntbrekt. Yn Aazje komt de fjildmûs foar yn 'e Kaukasus, súdwestlik Sibearje, dielen fan it noarden en easten fan Kazachstan en dielen fan Kirgyzje en Sinkiang-Oeigoerje. Besuden de Baikalmar, yn súdlik Sibearje, libbet dan noch in lêste isolearre populaasje, dy't him útwreidet oant djip yn Mongoalje.
Yn Jeropa komt de fjildmûs foar op it grutste part fan it kontinint, al ûntbrekt er yn it noarden (noardlik Ruslân, hiel Finlân, it Skandinavysk Skiereilân, Iislân en de Deenske eilannen) en yn it suden (it suden en westen fan it Ibearysk Skiereilân, ynkl. hiel Portegal en westlik Galysje, de Frânske Middellânske-Seekust, de Lears fan Itaalje, it suden fan 'e Balkan, ynklusyf hiel Grikelân en de Mediterrane eilannen). Op 'e Britske Eilannen komt er likemin foar, útsein twa isolearre populaasjes op 'e Orkney-eilannen en op it Kanaaleilân Guernsey.
Hâlden en dragen
De fjildmûs is benammen yn 'e jûnsskimer en nachts yn 't spier; deis ek wol, mar yn 'e regel minder. Yn in etmiel fine der likernôch tsien perioaden plak fan hegere aktiviteit, om 'e twa oeren, wêrby't alle bisten yn in beskaat gebiet tagelyk boppe de grûn komme om te fretten. Dy syngronisaasje fan aktiviteitspiken is wierskynlik in ferdigeningsmeganisme dat ta doel hat om 'e effektiviteit fan predaasje tsjin te gean. Fjildmûzen grave hoalen mei in trochsneed fan 3½ sm dy't har deun ûnder it ierdoerflak befine, en by 't winter ek wol deroerhinne rinne, mar ûnder it sniedek troch. Inkeld wurdt simmerdeis ek wolris in nêst oanlein op in beskûle boppegrûnsk plak, wylst soms ek wol besteande mollegongen kreake wurde.
De peartiid duorret by de fjildmûs fan maart oant oktober (en soms langer, ôfhinklik fan 'e waarsomstannichheden). Nei in draachtiid fan likernôch 20 dagen wurde troch it wyfke ornaris 3 kear jiers 3-8 (meastal 5 of 6) jongen smiten. Dy binne soms nei 14 dagen al geslachtsryp, wat sterke skommelings yn populaasjetichtheden ta gefolch hat. Ienris eltse trije jier is der in fjildmûzepiikjier, mei tige hege oantallen, wêrnei't de populaasje ynstoart en der it folgjende jier folle minder as normaal binne, folge troch in trêde jier mei in oanwinnende populaasje fan trochsneed nivo.
Ek binnen de jierren ferskille de populaasjes, dy't nei de winterstjerte, oan it begjin fan 'e maityd it leechst binne, en oan 'e ein fan 'e simmer it heechst. Under ynfloed fan in ferskaat fan omstannichheden kin him yn in piikjier in fjildmûzepleach ûntjaan, mei desastreuze gefolgen foar de lânbou. Sokke pleagen hawwe har yn Nederlân lykwols al sûnt 1950 net mear op grutte skaal foardien. De populaasjetichtheid bedraacht yn Nederlân trochinoar 750 fjildmûzen de ha, mei yn berms útsjitters oant 1.400 de ha. Mar yn Frankryk binne wol tichtheden fan 4.800 de ha metten. Foar it yn 'e besnijing hâlden fan 'e fjildmûzestân binne de natuerlike fijannen fan it bistke fan grut belang. Dat binne û.m. de mûzefalk, reade wikel, ferskate ûlesoarten (lykas de goudûle), de wezeling, harmeling, murd, foks, njirre en sels it everswyn.
Fretten
Fjildmûzen frette hast útslutend plantaardich guod, benammentlik de griene dielen fan gerzen en krûden, mar ek wol ûndergrûnske plantedielen, fruchten en moas, en by 't winter ek wol beamskors. Soms wurdt it menu oanfolle mei spinnen en oar soksoarte wrimelt. Se lizze itensfoarrieden oan yn spesjale foarrieromten yn har hoalen.
Hâlden en dragen
Om 'e yngong fan 'e hoale hinne leit de fjildmûs boppe de grûn mûzerillen oan, dy't as in soarte fan spoarnetwurk it hiele territoarium trochkruse. Sokke rillen meitsje fuortbeweging foar fjildmûzen flugger en feiliger, en se bejouwe har dan ek mar komselden yn it "wyldlân" tusken de rillen yn. Trochinoar bedraacht de deistige aksjeradius fan 'e bistkes 6-8 m. Dêrby binne mantsjes mobiler as wyfkes, wat nei alle gedachten mei nêstsoarch fan dwaan hat. De territoaria fan 'e mantsjes binne 1.200-1.500 m² grut, en dy fan wyfkes beslane 300-400 m².
Status
De fjildmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn ferspriedingsgebiet rûnom foarkomt. Sterker noch, hy wurdt gauris as in pleachdier beskôge, mei't er yn grutte oantallen in protte skea oanrjochtsje kin, benammen troch it oanfretten of útholjen fan lânbougewaaksen, lykas andyvje, sûkerbiten en de woartels fan gerssoarten. Dêrnjonken ferniele fjildmûzen greidlân mei harren gegraaf en gewrot en gnauje se fruitbeammen en boppegrûnske gewaaksen lykas nôt oan. Yn in lânskip fan lytsskalige stikjes lân mei alderhanne dielbiotopen lykas sleatten, beamwâlen en muorkes, komme pleagen net in protte foar; it tinken is dat de oerbefolking oan fjildmûzen dêr makliker fuorttsjen kin en dat dizze soarte dêr boppedat genôch natuerlik konkurrinsje fan oare wrotmûzesoarten ûnderfynt. Dat yn Nederlân tusken 1950 en 2014 gjin grutskalige pleach mear foarkaam, wurdt taskreaun oan moderne lânboumetoaden, wêrby't greidlân geregeldwei meand, sleept en op oare manear bewurke en soms sels op 'e nij ynsiedde wurdt. It hat bliken dien dat soks direkte en yndirekte stjerte ûnder fjildmûzen feroarsaket en gaadlike habitats beheint. Likegoed wie it yn it neijier fan 2014 en it foarjier fan 2015 wer rekke, doe't in fjildmûzepleach foar €15 miljoen skea oanrjochte yn súdlik Fryslân.
Hâlden en dragen
Fjildmûzen binne flugge dravers, en dêrby tige wach. Geregeldwei hâlde se eefkes ho en rjochtsje se har op 'e efterpoaten op om it hear oer te eagjen. Se klimme en springe lykwols net in soad, noch swimme se folle, al dogge se dat soms al (sûnder derta twongen te wurden). Simmerdeis libje mantsjes en wyfkes as pearkes yn ien territoarium, dêr't soartgenoaten út ferdreaun wurde; hoe't de sosjale struktuer by 't winter krekt yninoar sit, is noch altyd net alhiel dúdlik, al is wol bekend dat de territoaria inoar dan oerlaapje.
Ierdmûs
De ierdmûs (Latynske namme: Microtus agrestis) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e echte fjildmûzen (Microtus). Dizze soarte komt foar yn it grutste diel fan Jeropa (wêrûnder Nederlân) en likernôch de helte fan Sibearje. Njonken de fjildmûs en de wetterrôt is it yn Fryslân ien fan 'e meast foarkommende wrotmûzen, al liket er op 'e Klaai wat minder oanwêzich te wêzen. Mei't er rûnom foarkomt, wurdt er beskôge as net bedrige.
Algemien foarkommen
Yn noardlik Jeropa komt de ierdmûs foar yn hiel Finlân en op it hiele Skandinavysk Skiereilân, de Ålâneilannen, de Deenske Eilannen en Jutlân, mar net op Gotlân. Op Iislân, de Fêreu-eilannen, de Sjetlâneilannen, in diel fan 'e Hebriden en yn Ierlân ûnbrekt er krektlyk. Wol komt er foar yn Ingelân, Skotlân en Wales. Op it Jeropeeske kontinint rint de súdgrins fan it ferspriedingsgebiet fan 'e ierdmûs troch sintraal Portegal, noardlik Spanje en Kataloanje, op it Italjaansk Skiereilân súdlik fan 'e Alpen en dêrwei troch it noarden fan 'e Balkan oant de Swarte See. Op 'e eilannen yn 'e Middellânske See ûntbrekt er. Hy komt ek net foar yn it suden fan 'e Oekraïne en súdlik Ruslân, mar wol yn 'e Oeral en oant djip yn Sibearje, in ein foarby de Baikalmar, wêrby't er de toendra yn it noarden mijt.
Foarkommen yn Nederlân en Fryslân
Yn Nederlân komt de ierdmûs yn it grutste part fan it lân foar, mar ûntbrekt er yn hast hiel Noard-Hollân (benoarden it IJ) en yn it westen en noardwesten fan Súd-Hollân. Ek op Goeree-Oerflakkee en Skouwen-Duvelân komt er net foar, en op Walcheren mar amperoan, mar op Noard- en Súd-Bevelân en yn Siuwsk-Flaanderen wol wer. Yn Grinslân liket er it Hegelân wat te mijen, en itselde is it gefal mei de Klaai, yn it noardwesten en noarden fan Fryslân. Op 'e Waadeilannen kaam er oarspronklik net foar, mar op it Amelân waard er fêststeld yn 1985, en op Teksel yn 1989.
Uterlike skaaimerken
De ierdmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9½-13½ sm, mei in sturtlingte fan 2⅔-4⅔ sm en in gewicht fan 16-55 g. Hy hat langer hier en makket in rûchhierriger yndruk as de fjildmûs (Microtus arvalis), dêr't er nau mei besibbe is. Dat komt om't de hierren dy't syn pels foarmje fan ferskillende lingte binne en dûnkere úteinen hawwe, wat de ierdmûs in wat boarstelich uterlik jout. De rêchkant is griisbrunich oant dûnkerkastanjebrún, wylst de bealch grizich oant gielich griis is. De sturt, wêrfan't de lingte likernôch ⅓ fan 'e kop-romplingte bedraacht, is dúdlik twakleurich. De winterpels is in stik tichter as it simmerhier. Al mei al liket de ierdmûs tige op 'e fjildmûs, en it wichtichste uterlike ferskil is de lingte fan ít hier om it ear hinne. Dat is by ierdmûzen altyd langer as 7½ mm, sadat de earskelp dertroch ferburgen wurdt; by de fjildmûs is it koarter, sadat de earen der ta'n út kypje.
Biotoop
De ierdmûs mei graach oer wieteftich lân. Biotopen dêr't er in protte foarkomt, binne greiden, ikkerrânen, wyngerds, oerwoekere braaklizzend lân, heechfean, boskiggen, iepen plakken yn 'e bosk, kapflakten en nije oanplant, wiete heide, dunen, reidfjilden en moerassen. Yn 'e Alpen komt er foar oant op 1.950 m hichte.
Fretten
Ierdmûzen frette benammentlik plantaardich spul, lykas stâlen en blêden fan gerzen, en fierders fruchten, sied en skors. Selden weagje se har oan wjirms, larven, ynsekten en spinnen. Se ite yn 'e regel bûtendoar, dat itensresten binne fral boppe de grûn te finen en hast nea yn 'e hoalen. Soms lizze se foarrieden oan.
Status
De ierdmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn prinsipe yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Wol is it sa dat syn foarkommen nei de perifery dêrfan úttinnet, en dat er op ûngaadlike plakken dêrbinnenyn ûntbrekt. Nettsjinsteande oanhâldende skommelings yn 'e populaasjetichtheid, liket de populaasje as gehiel oer de langere termyn frij stabyl te wêzen. Hoewol't yn Nederlân gjin gefallen bekend binne fan grutskalige skea dy't oanrjochte is troch ierdmûzen, hawwe se yn Dútslân yn 'e jierren fyftich en sechtich de jonge oanplant fan bosken frijwat skea tabrocht. Sawol leaf- as nullebeammen kinne troch ierdmûzen oanfretten wurde; de gefoelichheid fan 'e beammesoarte dêrfoar is ôfhinklik fan 'e fluggens fan groei en skorsfoarming.
Hâlden en dragen
Ierdmûzen binne yn prinsipe dei en nacht aktyf, sij it nachts wat mear as oerdeis. By 't winter is dat krektoarsom, en binne se oerdeis mear yn 't spier. Se rinne fluch en swimme goed, mar klimmen dogge se net in protte. Mantsjes hawwe in territoarium fan 500-1.000 m², en wyfkes fan 200-500 m². Folwoeksen mantsjes hâlde en drage har dominant en jeie geslachtripe jonge mantsjes sa nedich mei geweld út har territoarium wei. De ierdmûs makket yn heech opsketten boaiemfegetaasje of mank leechhout in goed ferskûle boppegrûnsk nêst, of oars graaft er in ûndjippe ûndergrûnske hoale.
Rottekop
De rottekop (Latynske namme: Microtus oeconomus), miskien better bekend as de Noardske wrotmûs (wat eins in hollanistyske ynterferinsje is op grûn fan 'e Nederlânske namme Noordse woelmuis), is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e Jeraziatyske gerslânwrotmûzen (Alexandromys). Dit bist is in middelgrutte wrotmûs dy't foarkomt yn Noard- en Midden-Jeropa, dielen fan Aazje en it noardwesten fan Noard-Amearika. Yn Nederlân libbet in populaasje dy't hjir nei de lêste iistiid isolearre rekke is, en him sûnt ûntjûn hat ta de ûndersoarte fan 'e Nederlânske rottekop (Microtus oeconomus arenicola). Yn Fryslân komt de rottekop fral yn it marregebiet foar. It is yn Nederlân in beskerme bistesoarte.
Foarkommen yn Nederlân en Fryslân
Behalven yn it westen fan it lân komt de rottekop inkeld yn Fryslân foar. Hjir yn 'e provinsje libbet er fral yn 'e krite fan 'e Snitsermar en oangrinzgjende wetters, en yn 'e Alde Feanen, noardeastlik fan Grou. Der binne lykwols ek waarnimmings dien oan 'e igge fan 'e Moarre, by Himmelum; oan 'e noardkant fan 'e Tsjûkemar; yn 'e Grutte Wielen, oan 'e eastkant fan Ljouwert; en op 'e Makkumerwaard. Yn desimber 2018 bliek út ûndersyk fan Buro Altenburg & Wymenga en de Zoogdiervereniging dat it mei de rottekop yn Fryslân sterk yn it neigean rekke wie. Yn 'e Grutte Wielen liek er hielendal ferdwûn te wêzen en yn 'e Lege Midden gie it dyselde kant mei him út. Allinne oan 'e Iselmarkust liek der gjin efterútgong yn syn foarkommen te wêzen. As oarsaak foar de swierrichheden fan 'e rottekop waard de stabile wetterstân oanwiisd, dy't de opmars fan 'e ierdmûs en de reade wrotmûs yn 'e kaart spile, om't de rottekop better oer in dynamyske wetterstân mei.
Algemien foarkommen
De rottekop komt yn Jeropa benammen foar yn Finlân en dielen fan it Skandinavysk Skiereilân, al ûntbrekt er yn súdlik en sintraal Sweden en it kustgebiet fan súdlik Noarwegen. Fierders libbet er yn kontinintaal Jeropa yn it gebiet beëasten de rivier de Elbe, yn noardeastlik Dútslân, Poalen, de Baltyske steaten, Wyt-Ruslân, it noarden fan 'e Oekraïne en noardlik en sintraal Ruslân. Isolearre populaasjes komme foar yn it grinsgebiet fan Eastenryk mei Slowakije en Hongarije, yn súdlik Skandinaavje en yn Nederlân.
Foarkommen yn Nederlân en Fryslân
Yn Nederlân komt de rottekop benammen foar yn it westen fan it lân, mei grutte populaasjes yn 'e midden fan Noard-Hollân, likernôch tusken Haarlim en Alkmaar yn, en yn it suden fan Súd-Hollân, op Foarne-Putten en Goeree-Oerflakkee, mei yn it noarden útrinders nei de Hoekske Waard, de Alblasserwaard en de Biisbosk, en yn it suden nei Skouwen-Duvelân en Noard-Bevelân. Dêrnjonken besteane der ek lytsere populaasjes op Teksel (dêr't dizze soarte bekend stiet as de zeemol) en yn it grinsgebiet fan Utert mei noardwestlik Súd-Hollân.
Algemien foarkommen
Bûten Jeropa is de rottekop te finen yn Aazje, yn grutte dielen fan Sibearje en Sintraal-Aazje, oant djip yn Kazachstan en Sina, en yn it noardwesten fan Noard-Amearika, yn 'e Amerikaanske steat Alaska en de Kanadeeske gewesten Britsk-Kolumbia, de Yukon en de Noardwestlike Territoaria.
Uterlike skaaimerken
De rottekop hat trochinoar in kop-romplingte fan 9½-16 sm, mei in sturtlingte fan 3½-7 sm en in gewicht fan 20-70 g. Hy is grutter en dûnkerder as de fjildmûs (Microtus arvalis) en ek grutter en faak dûnkerder as de ierdmûs (Microtus agrestis). Op 'e rêch is er brún oant suver swart, en op 'e bealch dûnkergriis. It hier is frij lang en der leit in bytsje in metalige glâns oerhinne. Der komme lykwols ek wol ljochter kleurde eksimplaren en dielpopulaasjes foar. De sturt is mei trochinoar 40% fan 'e kop-romplingte yn 'e regel langer as by fjildmûzen en ierdmûzen. Fierders is de kop wat breder, wylst de earen frijwol net ta de pels út komme. It measte liket de rottekop op 'e ierdmûs, dy't lykwols in koartere sturt hat. Soms wurdt er betize mei de wetterrôt, mar dy hat krekt in folle langere sturt.
Hâlden en dragen
De rottekop hat in aktiviteitsritme wêrby't har elts etmiel sa'n tsien piken fan warberens foardogge, dy't by 't simmer fral oerdeis en by 't winter benammen nachts falle. Hy swimt en dûkt treflik en is dêrmei better oanpast oan wetterrike biotopen as oare lytsere wrotmûzesoarten. De wyfkes libje solitêr of yn lytse groepkes, wylst de mantsjes gruttere wengebieten ûnderhâlde, fan sa'n 2.000 m², dy't dy fan ferskate wyfkes oerlaapje (dy't mar in 500 m² beslane). Yn 'e peartiid binne de mantsjes territoriaal, mar de wyfkes net.
Status
De rottekop hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er as soarte, ynternasjonaal sjoen, yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. De ûndersoarte fan 'e Nederlânske rottekop (Microtus oeconomus arenicola), dat it iennichste endemyske (útslutend yn Nederlân foarkommende) sûchdier fan Nederlân is, is lykwols wol deeglik bedrige. Dêrom hat de rottekop yn Nederlân de status fan bedrige bistesoarte, en stiet er as "kwetsber" fermeld op 'e Nederlânske Reade List. Dat is ek wol nedich, want troch it ferdwinen fan gaadlike biotopen wurdt it areaal fan 'e soarte almar lytser. Yn augustus 2014 sei biolooch Nico Beemster yn 'e Ljouwerter Krante dat it ek yn Fryslân mei de rottekop "razend slecht" giet.
Biotoop
Rottekoppen hâlde fan wiet terrein, lykas reidlân, sompen, moerasbosken, leechleine greiden en gebieten mei fochtige wâlbegroeiïng. Ek komme se wol foar yn dúnfalleien en op lân dat der út en troch ûnder strûpt. Tichte boaiemfegetaasje hawwe se minder ferlet fan as de ierdmûs (Microtus agrestis). As er net hoecht te konkurrearjen mei oare soarten wrotmûzen, sa't dat oant de tachtiger jierren it gefal wie op Teksel, set de rottekop him ek nei wenjen yn drûgere biotopen, lykas dunen, berms en sels nullewâld.
Status
Yn 'e njoggentjinde iuw wie de Nederlânske rottekop op guon plakken noch sa algemien, dat der om 1835 by it Súdhollânske Lisse in wiere rottekoppepleach plakfûn. En op Teksel waarden yn 1890 troch de pleatslike fiskers hûnderten "zeemollen" mei stokken deaslein om as ies te tsjinjen foar de kabeljaufangst. Wa't tsjintwurdich mei opsetsin in rottekop tenei komt, riskearret lykwols 2 jier selstraf. Doe't yn 1999 foar wettersporters en oare rekreänten by it saneamde Kameleon-doarp Terherne oan 'e Snitsermar it "pannekoekehûs" Meer van Lenten boud wurde moast, stapte de Fryske Feriening foar Fjildbiology nei de rjochter om't de bou krekt plakfine soe yn in biotoop dat geunstich wie foar rottekop, waans oanwêzigens oft oan wjerskanten fan it bouplak ek wier-wier fêststeld wie. Nei in juridyske striid dy't sân jier duorre, waarden de bouwers úteinlik yn 2005 yn it gelyk steld om't der op it eigentlike bouplak gjin rottekoppen oantroffen wiene.
Hâlden en dragen
Rottekoppen lizze ûndergrûnske hoalen oan mei gongen dy't yn trochsneed 3-4 sm binne en mei spesjale nêst- en foarrieromten. By har graafwurk produsearje se lytseftige "mollebulten". It eigentlik nêst leit lykwols meast boppe de grûn, bygelyks útgroeven yn reidbulten. De peartiid falt foar de rottekop fan april oant oktober. Nei in draachtiid fan likernôch 20 dagen wurdt der 3-4 kear jiers in nêst fan 3-7 jongen smiten, dy't nei 6 wiken geslachtsryp binne. Op it Skandinavysk Skiereilân binne de nêsten yn 'e regel grutter, mei as gefolch dat har dêr gruttere skommelings yn 'e populaasjetichtheid foardogge. In rottekop kin oardel jier âld wurde.
Fretten
Rottekoppen binne frijwol folslein herbivoar, en besteane fral op in dieet fan reidleaten, sigge en oare gerseftige planten, en fierders fan sied en plantewoartels, en by 't winter, as oar fretten krap is, fan beamskors. Hiel út en troch weagje se har wolris oan ynsekten. Se lizze yn har hoalen itensfoarrieden oan fan rispe krûden en gerzen.
Opsomming fan ûndersoarten
Der binne 12 (stân fan saken yn 2009) erkende ûndersoarten fan 'e rottekop:
Skotten
Trochdat de Skotten fuortkommen binne út mear as ien folk, hawwe se oant hjoed de dei ta mear as ien taal, te witten it Germaanske Skotsk en it Keltyske Skotsk-Gaelysk. Beide binne lykwols sûnt likernôch 1600 almar fierder yn 'e knipe kommen troch de opmars fan it Ingelsk, dat tsjintwurdich troch de measte Skotten as har memmetaal sprutsen wurdt. Skotten binne yn mearderheid kristenen, wêrby't sawol it protestantisme as it roomsk-katolisisme oansjenlike oanhing hat. Ikoanen fan 'e Skotske kultuer binne û.m. de kilt (of manljusrok), it tartan (de weve wollene stof mei rútsjepatroan) en de doedelsek (in muzykynstrumint). Foarhinne wie benammen ûnder de bewenners fan 'e Skotske Heechlannen en de Hebriden it clanwêzen ek tige wichtich.
Komôf fan de Skotten
Yn 'e Midsiuwen ûntjoegen de Skotten har as ûnderskiedbere etnyske groep út in grienmank fan folken. De wichtichste groep waard dêrby foarme troch de Pikten, in folk fan ûndúdlik komôf. It wurdt tsjintwurdich wierskynlik achte dat hja ôfstammelingen wiene fan 'e earste weach fan Keltyske lânferhuzers, dy't yn it lêste milennium f.Kr. fan it fêstelân fan Jeropa oerstiek nei de Britske Eilannen en him dêr fermong mei de eardere Pre-Yndo-Jeropeeske bewenners. Mei't der lykwols net genôch fan 'e Piktyske taal oerlevere is om ta in wisse klassifikaasje te kommen, is it net út te sluten dat se eins gjin Kelten wiene, mar it lêste selsstannige restant fan 'e oerbefolking fan Skotlân.
In twadde groep waard foarme troch de Brytoanyske Kelten, dy't al foarôfgeande oan 'e Romeinske Tiid (dy't yn Brittanje yn it jier 43 begûn) it Súdskotsk Berchlân en it grutste part fan it leechlân fan Skotlân bewennen. Hja wiene ferdield yn ferskate stammen dy't behalven it suden fan Skotlân ek it noarden fan Ingelân bewennen, en Kumbrysk sprieken, in nau oan it Welsk besibbe taal. Sadwaande wurdt it Midsiuwske suden fan Skotlân en it oangrinzgjende diel fan noardlik Ingelân troch wittenskippers wol oantsjut mei de Welske namme Hen Ogledd, "it Alde Noarden". It wichtichste ryk fan 'e Brytoanyske Kelten yn súdlik Skotlân wie Strathclyde, dat syn sintrum hie by it hjoeddeiske Glasgow.
De Skotten (Ingelsk: Scottish; Skotsk: Scots Fowk; Skotsk-Gaelysk: Albannaich) binne in folk dat lânseigen is yn it nei harren neamde Skotlân, dat it noardlike trêdepart omfiemet fan it eilân Grut-Brittanje, foar de Atlantyske kust fan Noardwest-Jeropa. Histoarysk binne de Skotten in gearraning fan in stikmannich ûnderskate folken, dy't yn 'e Iere Midsiuwen it Keninkryk Skotlân as in ûnôfhinklike steat fêstigen. Hoewol't dy ûnôfhinklikens yn 1707 ferlern gie, binne de Skotten as in tige werkenbere etnyske groep bestean bleaun, en hawwe se har yn 'e moderne tiid oer in grut part fan 'e wrâld ferspraat, mei as gefolch dat der hjoed de dei mear Skotten bûten as yn Skotlân wenje. Yn 2009 waard rûsd dat der yn totaal wrâldwiid 28 oant 40 miljoen Skotten en minsken fan Skotsk komôf binne.
Midsiuwen
Dat late ta de saneamde Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen, wêrby't Andréas fan Moray en William Wallace as de wichtichste lieders fan it Skotske ferset tsjin 'e Ingelske oerhearsking nei foarren kamen. Hja fersloegen de Ingelsen yn 'e Slach by Stirling, yn 1297, mar litten it jiers dêrop in slimmen nederlaach yn 'e Slach by Falkirk. Hoewol't Wallace úteinlik troch ferrie yn Ingelske hannen foel en yn 1305 op in Londensk skavot einige, wie dat net de ein fan 'e striid, sa't Edwert hope hie. Want it jiers dêrop liet Robert de Bruce, greve fan Carrick, ien fan 'e wichtichste Skotske troanpretendinten, himsels ta kening fan Skotlân kroane. As Robert I wraksele er dêrnei mear as tweintich jier lang mei de Ingelsen, wêrby't er mei de oerwinning yn 'e Slach by Bannockburn, yn 1314, de Skotske ûnôfhinklikheid feilichstelde.