cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Plasse
De minsklike plasse
Utsein dizze 22 bonken binne yn de hals it tongbonke (os hyoideum), en yn beide earen hammer (malleus), ambyld (incus) en stiichbûgel (stapes).
Pest
Skiednis
Al yn de Grykske Aldheid hearsken der epidemyen fan in ûnbekende sykte dy’t letter de namme pest krige. Yn de Grykske mytology wie it Apollo dy’t dizze sykte mei syn pylken ferspriede. Dat dizze sykte doe al epidemysk west hat is nei alle wissichheid net wier. Ek is it net wis oft al dizze epidemyen en sels de swarte dea wol de sykte is dy’t wy hjoed de dei de pest neame. It is al lang ferlyn en direkt bewiis is net mear foar hannen. De syktebeskriuwingen út dy tiid lizze de klam op ferskillende symptoamen dy’t net altyd by de pest hearre. Analyze fan it ferspriedingspatroan en besmettingswize hawwe ferskillende oare syktes oplevere, lykas it Ebolafirus, it Marburgfirus of it Hantafirus.
It oantal slachtoffers fan dizze pandemy wurdt rûsd op likernôch 25 oant wol 40 miljoen. In grut oantal streken rekke folslein ûntfolke. In soad oerlibbenen flechte fuort en fersprate dêrmei de sykte noch fierder. Oere oerlibbenen wiene poerlilk op de Joaden, dy’t yn folle mindere mate troch de sykte troffen waarden. Dit feroarsake de myte dat Joaden de pest opsetlik oer Jeropa brocht hienen, troch putten en boarnen te fergiftigjen. Organisearre pogroms wienen it gefolch.
Yn Nederlân kaam de pestepidemy oant de 17e iuw foar. De lêste útbraak wie yn 1668. Yn de Twadde Wrâldkriich hat it Japanske leger de pest as in biologysk wapen ynset. Yn Mantsjoerije waarden boargers en kriichsfinzenen opsetlik mei de sykte ynfektearre. De effekten waarden bestudearre en de slachtoffers waarden somtiden by bewustwêzen ûntlede. Ek waarden besmetlike flieën ûnder de Sinezen ferspriede. Dit soe oan mear as 200.000 Sinezen it libben kostje.
Der is lang tocht dat rôten en de flieën dy’t se mei harren meidroegen de iennige fersprieders wiene fan de sykte. Tsjintwurdich binne der ek teoryen dat de sykte troch de loft ferspraat waard. Yn dat gefal giet it net om de baktearje “Yersinia pestis”, wêrfan mei wissichheid oantoand is dat rôteflieën en ek minskeflieën de fersprieders wienen.
Symptoamen
250px|thumb|bûdepest Minsken rekken besmet troch in byt fan in ynfektearre rôteflie. Yn de earste 2 oant 7 dagen trede koarts en pineholle op. Nei in koarte tiid rekken de lymfeklieren ynfektearre, dit giet mei ferfloeien en mei absesfoarming dit binne de bûlen fan de bûlpest. Yn guon gefallen kin de baktearje ek de longen fan de pasjint ynfektearje, dy krijt dan in oare fariant fan de sykte: de “longpest”. Hoastje en bloed ophoastje bart er dan. Allinnich de longpest kin oerdroegen wurde fan minsk op minsk. De besmetting fan de bûlpest bart troch de flieëen fan de rôt. De baktearje kin him ek yn it bloed fermearderje dit liedet ta sepsis en ynterne bliedingen. Yn dat stadium is de pasjint sa slim siik dat er nea wer better wurde kin, útsein as er mei yntraveneuze antybioatika starten wurdt.
Pestepidemyen yn it ferline.
Yn it begjin fan de jiertelling hat der sprake west fan in pestepidemy. De sykte waard faak betize mei de pokken of oare deadlike epidemyen. Ek yn it âlde Sina waarden epidemyen fermelden. Wissichheid oer de diagnoaze is út de klassike beskriuwing net te krijen.
Straf fan God
Iuwenlang hiene de minsken gjin aan hân wêr’t de pest weikaam. Wie it it wetter, besmette loften, fergif of in straf fan god? Godstsjinstige dwepers tochten troch selskastijing de duvel en dêrmei de pest út te driuwen. Se gienen heal neaken oer strjitte wylst se harsels mei de swipe joegen.
thumb|right|200px|De snaffeldokter
De Joaden
Troch de Joadske reinigingswetten waarden joaden minder gau siik. Ek brûkten de joaden gjin wetter út de iepenbiere putten. Dêrtroch waarden se derfan fertocht dat se it wetter yn iepenbiere putten fergiftige hienen. Benammen de Joadske wyk fan Straatsburch foel hiel bot op. Dêr waard mar 5 persint fan de minsken siik.
Dat wie te tankjen oan de Joadske arts Balavignus dy’t de reinigingswetten konsekwint trochfierde. Ynstee de maatregels fan Balavignus oer te nimmen waard hy krekt salang martele oant hy bekende de wetterputten fergiftige te hawwen. Hjirnei binne in soad pogroms útfierd yn hiel Jeropa. Der wienen mear as 10.000 Joadske slachtoffers. Yn de stêden Bazel, Frankfurt, Straatsburch en Keulen waard de Joadske befolking alhiel útrûge.
Bedoarne loft
In skoftlang hawwe minsken ek tocht dat de pest ferspraat waard troch bedoarne en besmette loft. Yn de strjitte baarnden se tûnen mei pik, bytiden ek krûden. De reek moast de besmette loft ferdriuwe. Fan de 16e iuw ôf ferskynden der pesthuzen dêr't pestlijers ûnderbrocht waarden, faak mei leproaspasjinten en gekken. De pesthuzen stienen faak bûten of oan de râne fan de stêd, dêrmei woene se de siken ôfsûnderje fan de oaren. De pestlijers waarden fersoarge troch in pestmaster, ek wol snaffeldokter neamd. In pestmaster droech in lange jas mei in masker dat like op in pinguinbek. Dit masker wie fold mei krûden om de kweade dampen tsjin te gean. De dokters behannelen de minsken troch switkueren, ierlittingen en klysma’s te jaan. Ek snijden se de bûlen wol fuort. Dit helle allegear neat út, it gie om in baktearje, mar omdat bytiden minsken wol better waarden gie men troch mei de behanneling.
Sinleaze maatregels
Artsen en it bestjoer wie machteleas, dôchs kundige men hieltyd nije maatrigels of. Alles basearre op ferkearde ferûnderstellingen. Sa moast der yn Amsterdam yn 1534 oan elts hûs dêr't in pestslachtoffer wie, seis wike lang in bosk strie hingje. Op dy manier koene foarbygongers sjen dat dêr in pestlijer west hie. Yn 1602 waarden prommen, spinaazje en komkommers ferbean en mocht men de blêden fan woartels en radizen net bewarje. Men tocht dat de besmetting har dêrop hechtsje soe.
Dyksterbuorren
Dyksterbuorren is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân yn 'e himrik fan Kimswert. Dyksterhuzen leit oan de Caspar de Roblesdyk, súdwestlik fan Kimswert en benoarden Surch oan de Waadsee.
Pest
Resistinsje
Minsken fan wa't it CCR5 gen mutearre is, troch it ûntbrekken fan 32 basispearen yn it DNA, binne resistint foar it HIV-firus. Minsken dy’t net mei de pest besmet waarden wienen ek troch dit gen beskerme.
Dyksterbuorren
De bewenning bestiet út in tal huzen en pleatsen oan de dyk, by de N 31 tusken Surch en Harns en in tal huzen oan de Bidlersfeart, mei wat fierderop oan de feart ek noch de pleats Westrastate. Oan de oare kant fan de feart leit de buorskip De Blokken.
Pest
Taalgebrûk
Yn de Fryske taal is it wurd 'pesten' ôflaat fan 'earne de pest yn hawwe'. Dit betsjut dat men tige boas wêze kin oer eat. Eartiids waard dit ôfkoarte troch earne de P oer yn te hawwen. Se wienen doe fan miening datst net spotte mochtst mei de pest.
Dyksterbuorren
By it plak binne twa haden de Waadsee yn. It wie in skoft in oanlisplak foar hjerringfiskers, mar wie ek yn gebrûk as in swimkom, bekend as De Brijkom.
Snitser Fiifgea
De Snitser Fiifgea waard foarme troch fiif doarpen benoardeasten de stêd Snits:
Dyksterbuorren
De namme komt ek foar as Dijksterburen en Dycksterhuysen en mooglik as Dixherne.
Snitser Fiifgea
De fiif doarpen waarden al yn 1452 oantsjut as in dae Ffiiffgeam. Letter is de tafoeging Snitser der by kaam ta ûnderskied mei oare fiifgeaen.
De Snitser Fiifgea hat lang part fan de gritenij en gemeente Wymbritseradiel west, mar it foarme al wat in útherne, oan de oare kant Snits. Ein 19e iuw is sels útsteld de fiifgeaen oergean te litten nei de gemeente Raerderhim, om't it gebiet ek part is fan de Raerderhim, mar dat is net bard. Yn 1984 binne by de gemeentlike weryndieling de doarpen Loaiïngea en Offenwier oergongen nei de gemeente Snits.
UEFA Euro 1984
It Jeropeesk kampioenskip fuotbal 1984 waard fan 12 juny oant en mei 27 juny 1984 yn Frankryk holden, ferspraat oer sân stadions, it wie de twadde kear dat Franryk it gastlân wie foar it kampioenskip en de earste kear dat se it slagge ek it kampioenskip te winnen.
Groepen
De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de finales.
Prognometer
De prognometer wie in tastel, ûntwikkele troch de Poalske wiskundige Josef Hoene-Wronski, in soarte fan kompendium fan alle witten dy't eltse fraach beänderje koe, ek as it de takomst oanbelange.
In eksimplaar fan dit tastel soe yn in museum yn Parys stean.
De Frânske erudyt en musikolooch Alexandre Saint-Yves d’Alveydre makke op basis dêrfan syn argeometer.
Jan Schepers
Jan Dirk Schepers (Sint-Jabik, 28 novimber 1815 - Wâldsein, 13 augustus 1873) wie in medikus.
Schepers wie dokter yn Tolbert en Ulrum en yn Wâldsein tusken 1842 - 1873. Skreau ek Fryske novellen. Dy wienen ek wol twatalich; der steane ek gedichten fan him yn Fryske folksalmenakken.
Age Scheffer
Age Scheffer (De Lemmer, 14 augustus 1900 - Saandam, 29 july 1980) wie in Frysk ûnderwizer (oant 1937) en sjoernalist.
Wie algemien sjef fan de redaksje fan Het Vrije Volk yn Amsterdam. Yn syn wurk komme herinnerings oan Fryslân foar.
Thelma Ritter
Thelma Ritter (Brooklyn, 14 febrewaris 1902 - New York City, 5 febrewaris 1969) wie in Amerikaansk aktrise. Ritter, mei har aparte Brooklynaksint, hie meast byrollen fan de 40-er jierren ôf oant har dea yn 1969.
Ritter wie seisris gadingmakker foar in Academy Award. Dochs wûn sy dy nea. Sy wie fral te sjen yn koarstwillige films en hoewol't sy hast altyd in byrol hie, wie sa'n film faak ferneamd om har oneliners.
Frijfammefeest
In oar ferskil mei it frijfeintefeest is dat it frijfammefeest ornaris gjin lêste útspatting foar it houlik is, mar in kâns foar de oansteande breid om in nauwere bân oan te gean mei har freondinnen. Dêrfoar nimme frijfammefeesten faak de foarm oan fan cocktailpartys dy't de dielnimsters yn alle noflikens de mooglikheid biede om oer rûchkâlt te praten of om yntime advizen oan 'e breid ta jaan. Ek kin it wêze dat it hiele selskip in dei nei in kueroard giet, dêr't se harrensels alhiel fersoargje litte. Nettsjinsteande dat komt it wol deeglik foar dat frijfammefeesten like lûdroftich en mei drank oergetten binne as frijfeintefeesten. Yn Noard-Amearika is it foar de 'frijere' frijfammefeesten wenst om in manlike stripper út te nûgjen, wylst yn it Feriene Keninkryk it ynhieren fan in neakene butler net ûngebrûklik is.
Krekt as by frijfeintefeesten it gefal is, wurde frijfammefeesten ornaris bûten de persoan yn kwestje om organisearre. Lokaasje, tiid en sels it antwurd op 'e fraach oft der wol in feest holden wurde sil, wurdt it leafst oant it lêste momint foar de oansteande breid geheim holden. It doel dêrfan is om har oer it mad te kommen. Faak is in grut part fan it frijfammeefeest bedoeld om 'e gek mei de oansteande breid te hawwen. Dêrta wurdt har dan faak in breidswale op 'e holle set of in opfallend en gauris ek beskamsum stik klean oandien, sadat se dúdlik werom te kennen is foar it omsteand laach. It komt ek foar dat de oansteande breid ien of mear sjenante opdrachten útfiere moat.
Spirit of St. Louis
thumb|Spirit of St. Louis thumb|400px|De Spirit of St. Louis yn it Nasjonaal Loft- en Romtemuseum Spirit of St. Louis wie de fleanmasine fan Charles Lindbergh dêr't er op 20 en 21 maaie 1927 de Atlantyske Oseaan oer mei fleach. Lindbergh sette útein op 20 maaie fan Roosevelt Airfield yn Long Island (New York) en lâne in dei letter yn Parys, op Le Bourget Aerodrome. De flecht hie 33 oere, 30 minuten en 29,8 sekonden duorre. Hy wie de earste minske yn de skiednis dy't in flecht sûnder stoppen fan New York nei Parys makke.
It tastel, in Ryan NYP (akronym foar New York - Paris) wie spesjaal foar dizze flecht ûntwurpen op basis fan in Ryan M-2 troch Donald Hall fan Ryan Airlines en waard boud yn San Diego. Dochs waard it tastel ferneamd nei Saint Louis yn Missouri, om't de sponsors út dy stêd kamen. It hiele projekt wie in idee fan hoteleigner Raymond Orteig, dy't in priis fan $25.000 beskikber stelde foar de fleander dy't foar it earst non-stop oer de oseaan fleane soe. Op it tastel sels stiet de namme as Spirit of St.Louis.
Hall, Lindbergh en de monteurs fan Ryan bouden it tastel - in iensitter, heechdekker mei in propellermotor - yn mar 60 dagen. Yn de maaitiid fan 1927 wiene der mear as ien konkurrearjende projekten dy't op de priis útwiene. De spanwiidte fan de M-2 waard flink fergrutte om it liftfermogen te fergrutsjen fan de Spirit dy't útrist wie mei ekstra brânstoftanks, totaal 1.700 liter kerosine. Om't Lindbergh gjin oanpassings oan rjochtingsroer en rolroeren hawwe woe ûntstie in frijwat ûnstabyl tastel, mei nerveus fleangedrach. It wie de hjitting dat Lindbergh dat woe om wekker te bliuwen op de lange flecht boppe see.
De motor waard in Wright Whirlwind J-5C, it type dat ek de M-2 oandreau. Lindbergh besunige op alles wat it gewicht tanimme litte koe, dat der kaam bygelyks gjin radio en gjin brânstofmeter yn (Lindbergh wist sa'n bytsje wat it ferbrûk yn 'e oere wie). It tastel wie fierder it best streamline fan wat oant dan ta wenst wie. Tusken cockpit en motor waard in manske tank ynstalearre, dy't it swiertepunt fan it tastel geunstich ferlei, mar ek fan gefolgen hie dat der gjin sicht nei foaren wie. Dat waard oplost troch it oanbringen fan in periskoop en in keunstmjittige hoarizon.
De Spirit of St. Louis is bewarre bleaun en stiet no yn it National Air and Space Museum yn Washington. Yn rin fan tiid binne der ferskate replika's fan de Spirit makke dy't hjir en dêr yn museums steane.
Tréwes (Aldeboarn)
thumb|right| Tréwes 1 thumb|right| Tréwes 2 thumb|right| Tréwes 3 Sloeproeiferiening Tréwes út Aldeboarn is yn 1992 ûntstien. Tréwes is âld Frysk wurd foar gesellichheid.
De eardere dielnimmers oan it toulûken dienen yn it oprjochtingsjier yn de restaurearre sloep "Trewes 1" mei oan de Amsterdamske Grachtenrace. Wyls hat de feriening 3 sloepen: yn de "Tréwes 2" roeit de jongerein en yn de "Tréwes 3" de froulju.
Gerrit Hofstra kocht in keapfardijskipke doe't er yn Terkaple om in pream út wie. It âlde wrak hie ek as wenboatsje west en gie foar f 100, - mei nei Aldeboarn. It boatsje sonk doe't it as minigondel by de gondelfeart meidwaan soe. Neidat it in heal jier op de wâl omtoarke hie waard mei Tjerk van der Bij besluten om der in roeiboat fan te meitsjen. It skip waard lichter makke en opknapt, wêrnei't yn augustus 1992 de "Trewes 1" feestlik mei sjampanje te wetter litten wurde koe.
Fuotbalferiening De Rottefalle
Fuotbalferiening De Rottefalle spilet op de fjilden fan Sportpark “it Hagehiem” oan de Efterwei yn De Rottefalle. De klup hat sa'n 200 leden (2008) en is oprjochte op 23 maaie 1973.
It earste alvetal spilet yn de 3e klasse KNVB. Klupblêd Oan 'e foet ferskynt fjouwer kear jiers.
Sonde (tydskrift)
Sonde wie in meast Frysktalich tydskrift dat oprjochte waard yn oktober 1969 troch Amsterdamske studinten. Yn 1978 kaam der in ein oan it tydskrift.
De redaksje bestie út Pier Boorsma, letter oanfold mei Johan Frieswijk en Pieter de Groot. Rein Munniksma (tredde jiergong) en Meindert Bijlsma (fjirde jiergong) makken letter diel út fan de redaksje. Guon spesjale nûmers wiene De neidagen fan in Keamerhear, (gedichten fan Pier Boorsma) en Poem Power (yllustrearre blomlêzing fan it dichtersfestival fan Operaesje Fers yn 1973). De novelle Boartsjendewei fan Meindert Bylsma ferskynde yn 1981 yn in apart nûmer fan Sonde.
Frederikswyk
De Frederikswyk is ien fan de hiele soad wiken by Jobbegea dy't yn de tiid fan de feanterij groeven binne. De Frederikswyk stiet heaks op de Skoatterlânske Kompanjonsfeart en rint nei it súdeasten.
Delbuorren
Delbuorrren is in buorskip yn de gemeente De Fryske Marren. Delbuorren leit noardlik fan Sondel en westlik fan de N359. Yn de 18e iuw wurdt hy skreaun as Sondeler IJberd, letter ek as Delburen. De huzen leinen dus 'leger'.
Slypster
De Slypster (ek: Slypster Feart) is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De Slypster is in sydfeart fan de Frjentsjerter Feart tusken Turns en Reahûs en komt eastlik dêrfan út op de Ivige Leane.
Kaak
right|thumb|Minsklike tsjeak (foarantlit) right|thumb|Minsklike tsjeak (sydantlit) right|thumb|Minsklike tsjeak (boppeantlit)
In kaak, kake of tsjeak, besteande út 'e ûnderkaak en de boppekaak, is in part fan de plasse, en komt yn de biology foar mei in grut ferskaat oan foarmen en maten, likegoed is de funksje meastentiids itselde: it fiedsel bewurkje foardat it yn de spisfertarring bedarret.
Yn de evolúsjebiology is it wol of net hawwen fan tsjeaken fan belang by de yndieling yn diersoarten. Meastepart fan de tsjeaken hat skerpe tosken, rânen of grutte spieren dêr't se krêftich mei bite kinne. Tsjeaken wurde ek wol brûkt ter ferdigening, en der binne guons tige raar ferneamd, bygelyks krokodileftigen, hûnen en skylpodden litte nei in byt net mear los.
De effisjintste tsjeaken hawwe nei alle gedachten de haaien, hoewol't eartiids in protte útstoarne soarten noch gruttere tsjeaken hiene. Net allinnich de enoarme spieren en in protte rigen tosken meitsje yndruk, ek it feit dat de tosken libbenslang hieltyd oanmakke wurde en sadwaande altyd flymskerp binne, meitsje fan haaien beduchte rôfdieren.
Otto Lilienthal
thumb|Otto Lilienthal thumb|left|Lilienthals flecht fan de Fliegeberg Lichterfelde op 29 juny 1895 thumb|Model fan Lilienthal en syn wjokken yn it Aviodrome Otto Lilienthal (Anklam, 23 maaie 1848 – Berlyn, 10 augustus 1896) wie in Dútske útfiner en ûntwerper fan ferskate sweeffleanmasines. Hy is ien fan de loftfeartpioniers. Syn tastellen binne foarrinners fan de fleanmasine.
Nei syn oplieding oan in technyske skoalle yn Potsdam begûn er mei syn eksperiminten yn 1867.
Yn 1891 makke er foar it earst in sweefflecht fan mear as 25 meter. Yn 1893 makke er al glydflechten fan 250 meter en yn 1896 makke er in flecht mei in dûbeldekker. Yn Berlyn (Lichterfelde West) is it Otto Lilienthal-park fêstige dêr't er 15 meter hege keunstmjittige hichte makke hie mei dêryn in hangar. Dêr makke er tal fan proef- en testflechten, sadat dizze hichte al rilke gau in soad minsken luts. Hjoeddeisk stiet der op de top in betinkingsmonumint foar Lilienthal.
Lilienthal rekke yn 1896 swierferwûne by in sweefflecht dy't mislearre en stoar de oare deis. Op syn stjerbêd soe er de wurden: "Opfer müssen gebracht werden!" ("Offers moatte brocht wurde!") sprutsen hawwe. Letter die bliken dat er dizze wurden earder yn in oar ferbân brûkt hie.
De bruorren Orville en Wilbur Wright makken tankber gebrûk fan syn witten fan it fleanen en makken sels ferskate flechten yn syn sweefmasines. De bruorren bouden sels ek sweeffleanmasines en doe't dat goed betearde setten hja der in motor yn. Mei it sa ûntstiene tastel, de "Flyer" makke hja de earste motorisearre flecht op 17 desimber 1903.
Deddingabuert
Deddingabuert (Stellingwerfsk: Deddigeburen; Nederlânsk: Deddingabuurt) is in buorskip yn de gemeente Eaststellingwerf. It leit noardeastlik fan Aldeberkeap, benoarden de N351 nei Easterwâlde.
Baanhurdfytsen op de Paralympyske Simmerspullen 2012
200px|thumb|right|200px|Baanhurdfytslokaasje tidens de Spullen fan Londen 2012
De XIVe Paralympyske Simmerspullen waarden fan 29 augustus oant en mei 9 septimber 2012 hâlden yn Londen, dêr't dat jier ek de Olympyske Simmerspullen hâlden waarden. It baanhurdfytsen hie plak op de London Velodrome, ek wol bekend as de Pringle.
Team sprint
{| width=60%
Medaljespegel
De top-10 fan lannen dy't by it baanhurdfytsen medaljes wûn ha tidens de Paralympyske Simmerspullen fan 2012.
Jazz Jackrabbit
Jazz Jackrabbit is in kompjûterspultsje út 1994, makke troch Epic MegaGames. It spultsje is makke yn Turbo Pascal 7.0 troch programmeur Arjan Brussee. Meidat it spultsje sa populêr wie, kaam der yn 1998 in ferfolch, Jazz Jackrabbit 2.
Der binne ferskillende ferzjes fan it spultsje. Earst wie der de shareware ferzje mei ien ôflevering. Ien ôflevering hie trije wrâlden, en eltse wrâld hie twa levels en in 3D-bonuslevel. De kommersjele ferzje hat seis ôfleverings, dy't se op twa diskettes ferkochten. Letter waard noch in CD-ferzje útbrocht mei noch trije ôfleverings.
Oan 'e ein fan 1994 en 1995 binne der twa krystferzjes makke. De earste, Christmas Edition, hie trije levels, de twadde, Holiday Hare '95, hie twa wrâlden mei beide twa levels.
Op oare plakken op 'e wrâld binne der noch mear ferzjes fûn, lykas in cd mei allinnich de ôflevering 'Ballistic Bunny' dêrop.
Ferhaal
Trijetûzen jier nei it barren fan Aesop „De Skyldpod en de Hazze“, is der wer fijannigens tusken skyldpodden en hazzen. De jazz Jackrabbit komt op ferskate planeten om Prinses Eva Earlong en Carrotus fan de skyldpod-terroristen te rêden, dy't laat wurde troch de betiisde Devan Shell.
Yntemasleat
De Yntemasleat is in sleat yn It Heidenskip tusken de Grutte Gaastmar en de Fluezen. De sleat leit yn de gemeente Súdwest-Fryslân en foarme foar de gemeentlike weryndieling de grins fan de gemeenten Nijefurd en Wymbritseradiel. Oer de Yntemasleat fart simmerdeis in pontsje.
Skerhim
Skerhim is in âlde polder, ynrjochte ta wetterkearing by trochbrekken fan de seediken. De polder omfette meast gebiet fan Skearnegoutum en Ysbrechtum ('Ysbrechtumer Him").
Westlik en noardlik fan de polder rûn de Middelseedyk oer Turns, Popherne en Skearnegoutum nei Nijekleaster. Fandêr oer Snits nei Tsjalhuzum de Skerhimsterdyk. Ofwettering nei Snits, dêr't yn dizze dyk leinen: Easterpoartesyl, Poartersyl, Neltsjesyl, Noarderpoartesyl, Hospitaalstersyl. Ek it oan de Skerhim grinzjende Middelseenijlân tusken de Huniadyk en de Dille hie troch dizze silen syn útwettering. De ferheging fan de seediken nei 1830 soarge dat Skerhim syn funksje ferlear.
Skerhimsterdyk
De Skerhimsterdyk wie de seedyk east en súddyk fan polder Skerhim. Rûn fan Skearnegoutum oer Snits en Bûns. Waard Alde Dyk neamd en fierder Griene Dyk oant Tsjalhuzum by de Middelseedyk. Oanlis nei alle gedachten yn de 12e iuw.
Laes fan Burmania
thumb|Laes fan Burmania Laes fan Burmania (doopt Britsum, 26 jannewaris 1638 - Koarnjum, 2 desimber 1691) wie grytman fan earst Idaarderadiel en letter Ljouwerteradiel en deputearre fan Fryslân.
Libben en wurk
Jonker Fan Burmania wie in soan fan de grytman fan Wymbritseradiel Sjuck fan Burmania en fan Catharina Entens. Hy wie fan 1670 - 1673 grytman fan Idaarderadiel en fan 1673 - 1688 grytman fan Ljouwerteradiel. Hy waard yn 1688 troch syn soan Tjaard as grytman fan Ljouwerteradiel opfolge. Yn de perioaden 1668 - 1671 en 1677 - 1680 wie hy deputearre fan Fryslân foar Eastergoa. Fan Burmania bewenne de Martenastate yn Koarnjum, dat hy yn 1687 yngreven ferbouwe liet. De âlde state is yn 1899 ôfbrutsen. Yn de nije Martenastate herinnert in wapen mei opskrift yn de sydgevel oan de eardere bewenners en de ferbouwing yn 1687. Fan Burmania troude op 20 maart 1664 yn Koarnjum mei Juliana (ek Jeltsje) Agatha fan Aylva út Wytmarsum, dochter fan Ulbo fan Aylva en Hylck fan Lycklama. Ut Koarnjum wei liet hy yn 1672 trije ikebeammen oerbringe nei de Sint Piterstsjerke yn Grou. Tinkstien yn de toer Sint-Pietertsjerke|thumb|left|Tinkstien foar Burmania en syn frou as skinkers fan ikebeammen oan de Sint-Pitertsjerke fan Grou Op in spitsbôgich timpaan yn de toer fan de Sint Pitertsjerke yn Grou wurdt fermelde, dat der yn 1672 trije iken skonken binne troch de destiidske grytman fan Idaarderadiel, jonker fan Burmania en syn frou. De tekst ferwiist nei roerige tiden, wêryn it lân oerspield waard troch de macht fan Frâns en Brit (sjoch ôfbyld). De folsleine tekst is: Doen ons landt het weegeklach overstroomde als een see Door de macht van Frans en Brit, ondersteund door Myterheeren, Die veel menschen haar besit Roofden, k hoop Godt salt voorts weren, Doen sijn deese Eeske boomen, hier van Cornium ghekoomen En door onse last geset, K hoop Idaerderdeel sal bloijen, t volk gelijck laurijren groijen Dat s ons wens en ons gebet. ''Gegeuen door ons jh. La BURMANIA diestijt Grietman over'' Idaerderderdeel doch Anno 1673 ghekoren tot Grietman over Leeuwarderadeel ''ende Juffr. JULIANA AGATA VAN AYLVA sijn huisvrouw desen 13 Augusti 1675.''
Jordanes
Jordanes (ek: Jornandes, Jordanis, Iordanes, Iordanis) († 552) wie in Goatysk skiedskriuwer út de seisde iuw.
Libben
Oer it libben fan Jordanes is net folle bekend. Fermoedlik is er berne op de Balkan en behearske er it Latyn en Gryksk. Hy wurke en wenne yn de haadstêd fan it East-Romeinske Ryk Konstantinopel. Ut syn wurk falt op te meitsjen dat er yn kontakt stie mei Kassiodorus. Foardat er syn wurken op papier sette, wie hy wurksum as sekretaris foar in hege offisier fan Goatysk komôf, Gunthigis. Mooglikerwiis trede er letter ta by de geastlike stân.
Wurken
Syn wichtichste wurk is de De origine actibusque Getarum (better bekend as "de Getika"), dat hannellet oer de skiednis fan de Goaten. Dat wurk is de ienige klassike boarne oer de iere skiednis fan de Goaten.
Fierders is fan syn hân "Romana", dat er skreau neidat er de Getika foltôge hie en dat in soartemint kompendikum foarmet fan de meast nijsgjirrige foarfallen sûnt it begjin fan de skiednis oant en mei de oerwinnings behelle troch Narses, yn 552, oer kening Teia.
Lily Bouwmeester
thumb|left|200px|Bouwmeester op in promoasjefoto foar Morgen gaat het beter (1939)
Lily Geertruida Maria Henriette Bouwmeester (Amsterdam, 28 septimber 1901 - Sliedrecht, 12 july 1993) wie in Nederlânsk aktrise yn it teäter, yn de film en op toaniel.
Keppelings om utens
+ Lilly Bouwmeester yn de IMDb
De Kommisjepôle
De Kommisjepôle is in buorskip yn de gemeente De Fryske Marren. De Kommisjepôle leit yn de Feanpolder fan Ychten besuden Ychten.
De namme komt ek foar as Commissiepolle en Commissie Polle. De oarsprong fan de namme is net bekend.
681
Ferstoarn
680'erne
Sportferiening RWF
Sportferiening RWF (Read Wyt Fryske Peallen) is in fuotbalferiening út Fryske Peallen. De klup spilet op de fjilden fan sportpark De Boskdobbe oan de Boskdobbe yn Fryske Peallen.
De klup is oprjochte op 24 july 1959. Doe waard keazen foar de kleuren read en wyt om de werkenberheid fan it doarp oan te jaan.
682
Ferstoarn
680'erne
Sontbrêge
thumb||Brêge oer de Sont, fan de Sweedske kant ôf besjoen thumb|Brêge oer de Sont, út de auto wei besjoen thumb|Sontbrêge De Sontbrêge (offisjeel: Øresundsbron) is it opfallendste part fan de 16 kilometer lange ferbining foar wei- en spoarferkear oer de Sont tusken Denemark en Sweden. De offisjele namme is in kofferwurd út it Deenske Øresundsbroen en it Sweedske Öresundsbron.
Ferbining
Dy dûbelde wei-spoar-ferbining keppelet Kopenhagen oan Malmö. De brêge hat ien fan de langste oerspannings fan alle tuibrêgen yn 'e wrâld: in oerspanning fan 490 meter. De heechste pylder is 204 meter. Nei skatting waacht de brêge yn totaal 82 miljoen kilo. De maksimale trochfarhichte is sa'n 50 meter.
De bou begûn op 16 septimber 1993 en de kosten berûnen sa'n 3 miljard euro. De brêge-tunnelkombinaasje is oanlein om de regio Kopenhagen-Malmö (Sontregio) in ekonomyske ympuls te jaan en sa tsjinwicht te jaan oan de oanstriid fan de JU har belang hieltiten súdliker te sykjen.
Opbou
De ferbining, besteande út in spoarline mei twa spoaren en in wei mei 2x2 rydstroken, allinnich foar auto's, waard op 1 july 2000 troch de Sweedske kening Karel XVI Gustaaf en de Deenske keninginne Margareta II iepene. In heale moanne foar de offisjele iepening koenen de Sweden en Denen middels in donaasje oan it Deenske Reade Krús in kaartsje keapje om de brêge op skeelers, fytsend of rinnend oer te gean.
De hiele ferbining oer de Sont bestiet út trije parten:
Henrik Ibsen
Henrik Ibsen (folút: Henrik Johan Ibsen; Skien, 20 maart 1828 – Kristiania, 23 maaie 1906), wie in Noarsk toanielskriuwer, dichter, toanielregisseur en teäterdirekteur, dy't beskôge wurdt as ien fan 'e wichtichste grûnlizzers fan it moderne teäter. Under syn toanielstikken binne Peer Gynt, Brand, en Et Dukkehjem (In Poppehûs). Hy skreau al syn wurk yn it Bokmål, de nei it Deensk oerhingjende skriuwtaal fan syn heitelân Noarwegen, dy't doedestiden noch "Deensk-Noarsk" of "Dano-Noarsk" neamd waard (dêrfandinne it misferstân dat er yn it Deensk skreaun hawwe soe). Ferskate fan syn stikken waarden doedestiden as skandalich ûnderfûn, mei't se net de moaiskyn opholden, mar krekt sjen lieten wat der efter de maatskiplike fasades beskûlgie. Ibsen is de op ien nei meast opfierde toanielskriuwer fan 'e wrâld (nei William Shakespeare), en hy wurdt gauris beskôge as de ynfloedrykste toanielskriuwer sûnt Shakespeare.
Sontbrêge
Ferkear
Fytsers kinne net oer de brêge en moatte dus mei de trein. Wol wurdt sûnt 2002 alle jierren oer de brêge in heale maraton ferrûn, fan Denemark nei it Sweedske stasjon fan Malmö.
Henrik Ibsen
Jonkheid
Doe't Ibsen likernôch sân jier wie, rekke it mei de hannelsfirma fan syn heit finansjeel yn 'e nederklits, en úteinlik moast Knud Ibsen sels syn hûs yn Skien ferkeapje om syn skuldeaskers betelje te kinnen. It gesin Ibsen sette him doe permanint nei wenjen yn harren behindige simmerwente op it plattelân. Letter ferfearen se nei in oar hûs yn Skien, dat eigendom wie fan 'e bankier en reder Christopher Blom Paus, in healbroer fan Knud Ibsen. Syn bankrot makke fan Ibsen syn heit in ritich en bitter man, dy't syn wrok tsjin 'e maatskippij yn 't algemien útwierre op syn frou en bern. Fral Ibsen syn mem hie slim ûnder de tiranny fan har man te lijen. Dit doedestiden geheim holden elemint fan Ibsen syn jonkheid soe in grutte ynfloed hawwe op syn lettere toanielstikken, wêryn't de personaazjes gauris basearre wiene op syn heit en mem, en tema's as finansjele swierrichheden en morele konflikten dy't fuortkomme út tsjustere famyljegeheimen geregeldwei oan 'e oarder kamen. Ien fan Ibsen syn almar wer weromkearende tema's wie ek it portrettearjen fan lijende froulju, dy't syn memme mishanneling wjergalmen. Joan Templeton skreau yn har boek Ibsen's Women (Cambridge University Press, 1997) dat "Ibsen syn sympaty foar froulju fuortkaam út syn begryp fan harren machteleazens, en syn ûnderrjocht dêryn begûn thús."
Yn 1843, doe't er fyftjin jier wie, moast Ibsen fanwegen jildtekoart fan skoalle. Hy ferfear nei it stedsje Grimstad, dêr't er by in drogist yn 'e lear gie, wylst er yn syn frije tiid úteinsette mei it skriuwen fan toanielstikken. Yn 1846, doe't er achttjin jier wie, resultearre in frijaazje mei in tsjinstfaam yn in oerwûn bern, foar it ûnderhâld wêrfan't er goed fyftjin jier lang betelje moast, ek al krige er de jonge nea te sjen. Ibsen gie nei Kristiania (dat yn 1925 syn oarspronklike, Midsiuwske namme Oslo weromkrije soe), mei de bedoeling om dêr in universitêre oplieding te folgjen. Dat plan joech er oer doe't bliken die dat er net genôch ûnderrjocht hân hie om troch de talittingseksamens hinne te kommen. Sadwaande lei er him ynstee ta op syn skriuwen.
Iere karriêre
Syn earste toanielstik, de trageedzje Catalina (1850) brocht Ibsen út ûnder de skûlnamme Brynjolf Bjarme, mar it waard net opfierd. Syn twadde stik Kjæmpehøjen ("De Grêfheuvel fan de Kriger", 1850) wie it earste dat opfierd waard, mar der wie net folle belangstelling foar. Likegoed wie Ibsen wisberet om karriêre te meitsjen as toanielskriuwer, dat hy bodde steech troch, mei noch trije stikken dy't itselde lot beskern wiene as de earste beide. Syn wichtichste ynspiraasjeboarnen wiene yn dy perioade nei't it skynt de Noarske skriuwer Henrik Wergeland, doedestiden de meast ferneamde en meast opfierde toanielskriuwer fan it lân, en dêrnjonken de Noarske folksferhalen dy't sammele wiene troch Peter Christen Asbjørnsen en Jørgen Moe.
Fan 1851 oant 1858 wie Ibsen yn 'e tsjinst fan 'e skouboarch Det Norske Theater, yn Bergen, dêr't er benammen as regisseur en produsint behelle wie yn 'e opfiering fan 145 ûnderskate toanielstikken. Sels publisearre er yn dy snuorje fiif nije, mar oer it generaal ûnopmerklike stikken. Yn 1858 kearde er werom nei Kristiania, dêr't er kreätyf direkteur fan it Christiania Theater waard, in funksje dy't er oant 1864 behold. Op 18 juny 1858 troude er mei Suzannah Thoresen, dy't op 23 desimber 1859 harren iennichste bern te wrâld brocht, in soan, Sigurd Ibsen, dy't letter minister-presidint fan Noarwegen wurde soe. Ibsen en de frou wennen yn Kristiania yn tige earmoedige omstannichheden, en al mei al krige Ibsen alhiel syn nocht fan syn libben yn Noarwegen. Yn 1864 sette er mei syn gesin ôf om utens, en hy kearde pas 27 jier letter, yn 1891, wer yn syn heitelân werom.
Hichtepunt fan 'e karriêre
Yn it bûtenlân, dêr't er ek belutsen rekke by de frijmitselderij, wenne Ibsen earst fjouwer jier yn it Italjaanske Sorrento, wêrnei't er yn 1868 nei it Dútske Dresden ferfear, en yn 1875 nei München. It wie yn dy selsopleine ballingskip dat Ibsen syn bêste en meast ferneamde stikken skreau. Mei Brand (1866) briek er einlings en te'n lêsten troch, en it mearkeseftige Peer Gynt (1867), dat troch komponist Edvard Grieg op muzyk setten waard, makke him net inkeld ferneamd, mar ek bemiddele. Yn 1873 kaam fan him Kejser og Galilæer ("Keizer en Galileeër") út, in stik oer de Romeinske keizer Julianus de Offallige, dêr't er jierrenlang oan wurke hie, en dat er sels as de hoekstien fan syn oeuvre beskôge, al wie frijwol nimmen dat mei him iens.
Wat minder oft er finansjeel ôfhinklik wie fan it súkses fan syn stikken, wat mear oft er der eigen opfettings en ideeën yn ta utering doarst te bringen. Yn Ibsen syn tiid wie it noch wenst dat toaniel útslutend foar fermaak wie; it wie net de bedoeling dat men der in maatskippijkrityske fyzje yn op 't aljemint brocht of it publyk wat joech dêr't it oer neitinke moast. Ibsen begûn tsjin 1870 al dy ûnskreaune regels oan syn lears te laapjen, en syn publyk te skandalisearjen troch alle hillige húskes om te wâdzjen. Syn earste reälistyske drama wie Samfundets Støtter ("Pylders fan 'e Maatskippij", 1877), twa jier letter folge troch it ferneamde Et Dukkehjem (In Poppehûs), wêryn't Ibsen de flier oanfage mei de akseptearre houliksrollen fan syn tiid. Yn Gengangere ("De Geasten", 1881) trout in frou op oanrieden fan dûmny dochs mei har skeanskermjende ferloofde, yn it leauwe dat er troch har leafde syn libben betterje sil, mar dat blykt net sa te wêzen. Krekt oarsom: hy jout de by syn ûntrou oprûne syfilis sels troch oan syn soan. It neamen fan in seksueel oerdraachbere sykte allinnich al wie al skandalich yn Ibsen syn tiid, mar om sjen te litten hoe't sa'n geheim in fierders respektabele famylje fergiftigje koe, waard troch in protte fan syn tiidgenoaten beskôge as ûntalitber.
Mar Ibsen sette fierder it paad del dat er ynslein wie mei En Folkefiende ("In Folksfijân", 1882), wêryn't de smjunt net in inkele liddichgonger wie, mar in hiele mienskip. Yn it stik ûntdekt in nije dokter yn in fakânsje-oard dat de pleatslike leartouwerij it baaiwetter sasear fersmoarget dat de baaiers der siik fan wurde. Hy ferwachtet priizge te wurden foar syn wurk, mar ynstee keart de hiele mienskip him tsjin him en wurde by him thús de ruten yngoaid. It stik einiget mei syn folsleine ferstjitting troch syn plakgenoaten. Yn Vildanden ("De Wylde Ein", 1884), dat troch in protte saakkundigen beskôge wurdt as Ibsen syn bêste stik, nimt er it liberalisme fan syn tiid op 'e hak, mei't de haadpersoan Gregers Werle, dy't leaut dat folsleine iepenheid alles oplosse sil, sa raar yn it libben fan syn jeugdfreon omreaget dat it mei de selsmoard fan 'e jonge dochter fan syn freon einiget. thumb|right|Stânbyld fan Ibsen foar it Nationaltheater yn [[Oslo.]]
Lettere jierren en dea
Yn 'e lêste tsien jier fan syn karriêre as skriuwer lei Ibsen him mear ta op selsbespegeljend drama, dat tsjintwurdige teäterbesikers faaks mear oansprekt as de polemyk fan syn wat datearre anty-fiktoriaanske eardere wurk. Yn stikken as Hedda Gabler (1890) en Bygmester Solness ("Boumaster Solness", 1892) gie er yn op psychologyske konflikten dy't fierder rikke as in ienfâldige ôfwizing fan 'e noarmen en wearden fan syn tiid. Tsjintwurdich is Hedda Gabler nei alle gedachten syn meast opfierde toanielstik, en de titelrol wurdt beskôge as de meast útdaagjende fan syn hiele oeuvre.
Tsjin 'e iuwwiksel hie Ibsen de regels fan 'e toanielkeunst folslein werskreaun mei in reälisme dat opnommen waard troch generaasjes toanielskriuwers nei him. Sels kearde er yn 1891 werom nei Noarwegen, dêr't er him wer nei wenjen sette yn Kristiania. Mar it lân dêr't er weromkaam, wie net itselde as dêr't er út ôfset wie. Yn in goede fearnsiuw wie der op maatskiplik mêd safolle feroare dat er it suver net weromkoe, en dêr hied er sels yn hege mjitte ta bydroegen. Yn 1900 krige Ibsen in rige oerhalen, dy't him slim yn 'e minnichte brochten, sadat er mei syn skriuwen ophâlde moast. Hy stoar op 23 maaie 1906 thús, yn 'e âlderdom fan 78 jier. Hy waard begroeven op it Vår Frelsers gravlund ("Begraafplak fan Us Ferlosser"), yn it sintrum fan Kristiania/Oslo.
Wurk
thumb|right||Henrik Ibsen (tekening).
Aletta Jacobs
thumb|right|Aletta Jacobs right|thumb|Aletta Henriëtte Jacobs foar de Ryksuniversiteit Grins. Aletta Henriëtte Jacobs (9 febrewaris 1854, Sappemeer - 10 augustus 1929, Baarn) wie de earste Nederlânske froulike dokter en feministe.
Jacobs wie fan Joodsk komôf, dochter fan Abraham Jacobs dy't genês-, hiel- en froedmaster wie. Har mem wie Anna de Jongh.
Aletta Jacobs wie net de earst froulike studinte - dat wie inkele iuwen earder Anna Maria fan Schurman - mar wol de earste dy't mei sukses in universitêre stúdzje ôfmakke. Yn 1877 en 1878 lei sy har dokters eksamen ôf, dêr't sy de earst froulike dokter mei waard, en gong oan slach as dokter yn Amsterdam dêr't sy fergees sprekoere holde, kursussen joech en it pessarium as foarbehoedmiddel yntrodusearre.
Súdlike Nederlannen
thumb|De Súdlike Nederlannen mei de Eastenrykske Nederlannen yn blau markearre De Súdlike Nederlannen wie it gebiet dat ûnder Habsburchsk bestjoer bleau doe't de Noardlike Nederlannen har yn 1581 losmakken fan it bewâld fan Filips II. De Súdlike Nederlannen binne ek wol bekend as de Katolike Nederlannen. De Súdlike Nederlannen wienen ûnderdiel fan Spanje (1556–1714), Eastenryk (1714–94) en waarden anneksearre troch Frankryk (1794–1815). It gebiet komt foar in grut part oerien mei it hjoeddeistige Belgje, dat yn 1830 ûnôfhinklik waard fan Nederlân.
Aletta Jacobs
Dernêst sette Jacobs har yn foar it frouljuskiesrjocht. Sy wie mei oprjochster fan de Ferieniging foar Frjouljuskiesrjocht yn 1894 en sûnt 1903 lanlik foarsitter. Ek wurke sy mei yn de Wrâldbûn foar Frouljuskiesrjocht, dêr't sy namensbekindheid troch krige oer de hiele wrâld. Sy wie ek lid fan de Frijsinnich Demokratysjke Bûn.
Jacobs boaske mei politikus Carel Victor Gerritsen (1850-1905) yn 1884. Sy hienen in frij houlik.
Steffen Bartstra
Steffen Bartstra (Warkum, 19 febrewaris 1861 - Haarlem, 28 augustus 1945) wie in Nederlânsk-herfoarme dûmny yn it Noard-Hollânske Heemstede.
Libben
Bartstra waard berne yn Warkum, as de soan fan Douwe Bartstra en Akke Faber. Hy stie as predikant yn Westerbork (1886), Oldehove (1888) en Wytmarsum (1890). Yn 1890 stoar syn earste frou Leonarda Catharina Zuidema, dêr't er sûnt 1886 mei troud wie; de lettere skriuwer Jan Steffen Bartstra wie harren soan. Bartstra wertroude yn 1892 mei Geertruida Beckering Vinckers, beslette om nei de East te gean en fêstige him dêr as predikant yn 1892. Letter remigrearre er nei Nederlân waard er yn 1911 predikant te De Rijp en letter yn Geertruidenberch en Zwartewaal. Op 5 septimber 1926 gong er mei emeritaat.
Hy skreau yn de earste jierren fan de Twadde Wrâldkriich in roman oer de Fryske rebel (of frijheidsstrider) Jancko Douwama dy't him fersette tsjin de Saksen en dit mei finzenskip bekeapje moast. Hy stjoerde syn manuskript nei de nasjonaalsosjalistyske útjouwerij De Schouw, dy't it manuskript graach útjaan woe mar it te tsjok fûn. Dêrom frege De Schouw oan J.K. Feijlbrief (better bekend ûnder syn skriuwerspseudonym J. van Oudshoorn) om de 600 siden fan it manuskript fannijs te skriuwen en yn te koartsjen. It slagge Feijlbrief it wurk te beheinen ta 262 siden, wêrnei't de roman ûnder de titel Heer Jancko Douwama van Oldeboorn yn 1943 it ljocht seach.
List fan grytmannen fan East-Dongeradiel
Dit is in list fan grytmannen fan de eardere gritenij Eastdongeradiel, provinsje Fryslân oant de ynfiering fan de gemeentewet yn 1851.
Makro-Sjê-talen
De Makro-Sjê-talen (neffens de Portegeeske stavering ek: Makro-Gê-talen of Makro-Jê-talen) foarmje in middelgrutte taalfamylje yn sintraal, eastlik en súdlik Brazylje en in lyts diel fan súdeastlik Bolivia. De groep omfiemet likernôch 40 ûnderskate Yndiaanske talen, wêrfan't sûnt de njoggentjinde iuw 22 útstoarn binne, wylst 6 oaren no op it punt steane om út te stjerren. De Makro-Sjê-talen waarden yn 1926 foar it earst as byinoarhearrende taalfamylje foarsteld. De kearn fan 'e Makro-Sjê-talen wurdt foarme troch de Sjê-talen, wylst hast alle oare tûken no noch mar út heechút ien libbene taal besteane.
Opbou
De Makro-Sjê-talen besteane út alve tûken. De kearn fan 'e taalfamylje wurdt foarme troch de Sjê-talen, in groep dy't sa'n sechstjin talen omfiemet, wêrfan njoggen libbene. De Borôroaanske talen, de Botokûdoaanske talen en de Masjakalyske talen omfetsje allegear noch mar ien libbene taal, wylst de Kamakaanske talen, de Kariry-talen en de Poeryske talen hielendal útstoarn binne. De Jabûtyske talen omfiemje (anno 2009) noch twa libbene talen, mar beide hawwe dy minder as fiif sprekkers. It Karazja (Karajá), it Ofajee (Ofayé) en it Rikbaktsa (Rikbaktsá), ta einbeslút, binne isolearre talen binnen de Makro-Sjê-famylje, sûnder neiere sibben.
By it boppesteande moat oantekene wurde dat de ûnderstelde taalbesibskip op basis fan opmurken leksikale parallellen fan 'e Kamakaanske en Poeryske talen mei de oare Makro-Sjê-talen noch befêstige wurde moatte mei rekonstruksjes. De yndieling fan 'e Poeryske talen draait om 'e twifelige yndieling yn dy groep fan it Koropo (Coropó); as dy taal ynstee by de Masjakalyske talen pleatst wurdt, sa't guon taalkundigen dogge, ferdwine de oerienkomsten fan 'e restearjende Poeryske talen mei de Makro-Sjê-talen.
Yn it ferline binne noch ferskate oare talen oan 'e Makro-Sjê-famylje tafoege. It Sjeiko (Jeikó) is in útstoarne taal dy't soms yn 'e Sjê-groep pleatst wurdt, mar soms ek los binnen de Makro-Sjê-talen. G.E. Kaufman dielde fierders it Fûlniô (Fulniô of Yatê) en it Gûato (Guató) by de Makro-Sjê-talen yn, en Joseph Greenberg die itselde mei it Oty (Otí) en Tsjikitano (Chiquitano), mar lettere taalkundigen, lykas Eduardo Ribeiro fan 'e Universiteit fan Chicago, hawwe foar sokke taalbesibskip gjin bewiis foar fine kind.
Tallen sprekkers
Alle libbene Makro-Sjê-talen mei-inoar hawwe goed 52.000 sprekkers, wat op in etnyske befolking fan 94.000 minsken delkomt op 55,3%. Fierwei de measte sprekkers prate ien fan 'e Sjê-talen, dy't mei-inoar 47.000 sprekkers hawwe. Ta dy groep hearre de Yndiaanske talen mei de grutste sprekkersoantallen fan Brazylje, te witten it Kaingang (Kaingáng), dat 18.000 sprekkers hat, it Sjavante (Xavante), mei 9.600 sprekkers, en it Kajapo (Kayapó), dat sprutsen wurdt troch 8.600 minsken. De grutste taal fan 'e perifeare Makro-Sjê-groepen is it Karazja (Karajá), mei 2.700 sprekkers.
Besibskip mei oare taalfamyljes
Der besteane ferskate hypotezes dy't de Makro-Gê-talen ferbine mei oare Yndiaanske taalfamyljes út Súd-Amearika. Dy binne lykwols allegear tige omstriden en beslist net algemien akseptearre. De Sjê-Pano-Karibyske talen ferbine bgl. de Makro-Sjê-talen mei de Makro-Panoaanske talen en de Karibyske talen. In oar útstel foar in oerkoepeljende taalfamylje wurdt foarme troch de Sjê-Tûpy-Karibyske talen, dêr't de Makro-Sjê-talen yn gearfoege wurde mei de Tûpiaanske talen en de Karibyske talen. De Tûpiaanske talen wurde lykwols ek wol sjoen as ûnderdiel fan in oare supertaalfamylje, de Andeaansk-Ekwatoriale talen.
Frellefiver
right|300px|thumb|De Frellefiver by simmerdei De Frellefiver is in poel of marke yn De Alde Bosk bewesten Bakkefean en noardlik fan Wynjewâld. De ouwer is sompich, efkes fierder steane rodendrums en in koepel fan beammen. De poel is neamd nei frelle Eritia Lycklama à Nijeholt fan Beetstersweach. Earder wie der in prieeltsje by mar dat is letter ôfbaarnd. De rige bûken dy't der earder omhinne stean wurdt hieltyd tinner trochdat se stadichoan deagean troch de soere grûn. De Frellefiver en de bosk deromhinne binne eigendom fan Steatboskbehear. It paad fan de Slotpleats nei de Frellefiver is geskikt foar rôlstuollen.
Frânsk-Dútske Oarloch
thumb|right|300px|Napoleon III as finzene yn petear mei Bismarck De Frânsk-Dútske Oarloch of Frânsk-Dútske Kriich (19 july 1870 - 10 maaie 1871) wie in oarloch tusken Frankryk en de Dútske steaten ûnder lieding fan Prusen. De oarloch einige yn in oerwinning foar Prusen en har bûnsmaten en resultearre yn de oprjochting fan it Dútske Keizerryk, dêr't alle Dútske steaten yn feriene waarden.
Skiednis
De oarloch hie as oarsaak de machtsútwreiding fan Prusen sûnt 1864. Oant 1870 wie Frankryk de meast dominante naasje fan Jeropa. De dominante posysje fan Frankryk waard bedrige troch Prusen, dêr't kanselier Otto von Bismarck him grut makke foar feriening fan alle Dútske steaten. Dy ûntwikkeling waard troch de republikeinske opposysje yn Frankryk brûkt as oanfal tsjin de regearing fan kening Napoleon III. De direkte oanlieding wie lykwols de Spaanske troanopfolingskwestje (sjoch Emser depêche).
Op 19 july 1870 ferklearre Frankryk Prusen de oarloch. Nei ferskillende gefjochten moast Napoleon III him nei de grutte omsingelingsslach by Sedan (op 1 septimber) mei 86.000 man oerjaan. Op 27 oktober kapituleare generaal Bazaine te Mets mei 173.000 man. Yntusken wie Napoleon III op 4 septimber ôfsetten en it bestjoer fan de Nasjonale Ferdigening mei de lieding fan saken belêste. Op 28 jannewaris 1871 waard in wapenstilstân sletten en op 10 maaie de frede tekene. Frankryk ferlear de Elzas en it grutste part fan Loataringen oan Dútslân.
Jan Steffen Bartstra
Jan Steffen Bartstra (Westerbork, 30 juny 1887 - Haarlim, 19 novimber 1962) wie in Nederlânsk histoarikus.
Bartstra, soan fan predikant Steffen Bartstra, gie nei it gymnasium yn Snits, dêr't er aktyf dielnaam oan it ferieningslibben en warber wie mei propaganda op it mêd fan drankbestriding en it religieus sosjalisme. Hy studearre Nederlânske Letteren te Leien. Nei it doktoraal eksamen yn 1912 soe er by C.H.Th. Bussemaker promovearje, mar Bussemaker stoar yn 1914. Yn 1913 wurdt er learaar oan it gymnasium te Skiedam.
By Brugmans, heechlearaar oan de Universiteit te Amsterdam, promovearret er yn 1928. Yn 1938 wurdt er troch it kuratoarium op it twadde plak set foar de learstoel algemiene skiednis oan de Universiteit fan Amsterdam; yn 1939 wegeret er dy foar heitelânske skiednis.
Yn 1950 krijt er de Priis foar Masterskip fan de Maatskippij fan de Nederlânske Letterkunde en yn 1952 wurdt hy beneamd ta lid fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen, (KNAW).
Bartstra's iennige soan, J. S. Bartstra jr. waard ek histoarikus, mar kaam al yn 1961 te ferstjerren.
Aggie van der Meer
Aggie van der Meer (Boalsert, 2 septimber 1927 - dêre, 12 augustus 2023) wie in Frysk tekenlearares, skriuwster en túnûntwerper dy't har hiele libben yn Boalsert tahâlden hat.