cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aldehou (toer)
Bou fan de toer
De bou waard stillein om't de Lege Lannen ûnder ynfloed fan de lear fan Maarten Luther kamen. De Aldehou wie de tsjerketoer fan de Roomsk Katolike Sint Vitustsjerke, dat men krige foar de bou gjin jild mear.
Restauraasjes
De toer bleau in wouterke, want eltse iuw op 'e nij moasten der ûnderskate kearen kostbere restauraasjes útfierd wurde.
De lêste restauraasje oant no ta, begûn op 4 juny 1997, en op 23 jannewaris 1998 is de toer offisjeel yn gebrûk nommen as skaaimerk fan de stêd Ljouwert en as útsjochtoer.
De restauraasje hat gâns jild, muoite, ymprovisaasje en ymprovisaasjetalint ferge, mar it hat wol fertuten dien. It Ljouwerter ryksmonumint stiet der wer kant bij.
De Grutte Klok yn 'e Aldehou
Getten te Ljouwert yn 1633 yn 'e klokkejitterij fan Hans Falck fan Neurenberch, húsmanjend yn 'e eardere tsjerke van Nijehou (gewicht 4500 kg)
De Lytse Klok yn 'e Aldehou
Getten yn 1637 yn 'e selde jitterij. de eardere tsjerke fan Nijehou, dy't doe yn eigendom wie fan 'e opfolger fan Hans Falck: Jacob Noteman (gewicht 2000 kg)
Technyske feiten
De Aldehou is likernôch 40 meter heech. Hy hat 183 treden mei in ôfstan fan 22 sintimeter; dat wurdt dan 183 x 22 sintimeter = 40,26 meter. De Aldehou hinget 1,68 meter yn noardwestlike rjochting út it lead. Dit is likernôch 2 graden. De draachmuorren, de noard- en súdmuorre, binne sa'n 2,36 meter tsjûk. De east- en de westmuorre, dy't fanwege ekstra stipe yn 1599 tichtmitsele binne, mjitte 60 sintimeter. De toer soe eins sa'n 120 meter heech wurde. It foarbyld wie de Us Leave Frouwetsjerke te Freiburg yn Breisgau yn it Swarte Wâld.
Til Ungdommen
Skiednis
Yn 1936 skreau Grieg de tekst op fersyk fan de Noarske politikus Trond Hegna (1898 – 1992) by gelegenheid fan in feest fan de Noarske studinteferiening Det Norske Studentersamfund. De tekst is basearre op it útbrekken fan de Spaanske Boargeroarloch yn july 1936. It gedicht ropt op ta in freedsumme reaksje op it geweld dat Jeropa te wachtsjen stie, mar fûn yn dy tiid net folle oanklank. It gedicht rekke net yn it ferjit en bleau populêr, foaral yn it humanistyske fermidden.
De sjongster Herborg Kråkevik berikte mei dit liet, mei in opname út 2000 yn de 31e wike fan 2011 it earste plak yn de Noarske hitlist. Sissel Kyrkjebø song it liet as ôfslutend artyst fan de Noarske Nasjonale Betinkingsseremoanje op 21 augustus 2011 yn it Oslo Spektrum Arena, dat holden waard om de deaden te betinken dy’t ombrocht binne by in terroristyske oanfal. De betinking waard útstjoerd troch alle tillefyzjestjoerders fan Noarwegen.
Johannes Bureus
thumb|Johannes Bureus
Johannes Thomae Agrivillensis Bureus, feitlik Johan Bure, (Uppsala, 1568 - 1652) wie in Sweedske (hof)argivaris en skriuwer.
Bureus waard maart 1568 yn Åkerby ûnder Uppsala berne as soan fan de luterske predikant Thomas Mattiae en Magdalena Burea.
Hy gie nei skoalle yn Uppsala en Stockholm en studearre letter ek yn Dútslân en Itaalje. 1591 boaske er oan Margaretha Mårtensdotter Bång
Al mei jonge jierren krige er niget oan esotearyske saken sa as de joadske Kabbala en de Roazekrusergeskriften. Fierders waard er yntrigearre troch de runestiennen dy't yn syn tiid noch in protte te finen wienen. Bureus is fral ferneamd wurden omdat hy runestiennen neitekene en oersette, in eigen rune-alfabet ('futhark') makke, in 'runelearboekje' skreau en dat ûnderwiisde oan de leden fan de Sweedske keninklike famylje. Bureus syn runesysyeem is in gefolch fan syn ûndersyk nei runen, mar waard ek beynfloede troch syn esotearyske ynteresses.
Judo op de Olympyske Simmerspullen 2008
200px|thumb|right|200px|It Olympysk judo stadion fan Peking 2008
Dútske mûtse
In Dútske mûtse (eigentlik dietse muts en ek luifelmuts yn 't Nederlânsk), is in soarte fan mûtse dy't yn de 17e iuw troch froulju fan ienfâldich komôf droegen waard. Oan de foarkant hie de mûtse in smelle strook fan kloste kant.
Letter makke de mûtse in ûntwikkeling troch en waard de kanten rane hieltyd breder, benammen yn Fryslân en Grinslân, mar ek wol yn Noard-Hollân. Dêrom wie it nedich om de mûtse yn de foarm te hâlden mei in gouden of sulveren frame, dy't ferbûn wie oan it earizer. De mûtse krige lang om let in omfang fan sa'n 50 sm, sa grut as in teetafel. De mûtse waard dan ek hieltyd mear droegen troch begoedige froulju. De mûtse ferdwûn oan de ein fan de 18e iuw en waard yn Fryslân ferfongen troch de floddermûtse.
Judo op de Olympyske Simmerspullen 2008
De Olympyske Spullen fan de XXIXe Olympiade waarden fan 8 oant en mei 24 augustus 2008 hâlden yn Peking, de haadstêd fan Sina. It judo hie plak yn it Beijing Science and Technology University Gymnasium.
Keunstdûken op de Olympyske Simmerspullen 1992
200px|thumb|right|It Olympyske Swimbad fan Barselona De Olympyske Simmerspullen 1992, ek wol de XXVe Olympiade neamd, waarden yn 1992 hâlden yn Spanje yn de Katalaanske haadstêd Barcelona. It keunstdûken waard hâlden yn it Piscina Municipal de Montjuïc
List fan planetoïden 2001-3000
Dit is in list fan planetoïden 2001-3000.
Insulinde (rêdingsboat)
thumb|300px|Insulinde op de Skâns, 17 april 2011 De Insulinde wie in motorrêdingsboat (mrb) fan de Noord- en Zuid-Hollandse Redding-Maatschappij (NZHRM). It wie de earste selsoprjochtsjende motorrêdingsboat yn 'e wrâld, in geskink fan de befolking fan Nederlânsk-Ynje (Insulinde). De Insulinde hat fan 1927 oant 1965 tsjinne op it rêdingsstasjon De Skâns (Oostmahorn) en waard doe ferfongen troch mrb Gebroeders Luden.
De Insulinde waard yn 1926/1927 boud op de werf fan de Bruorren Niestern yn Delfsyl nei in idee fan Mees Toxopeus en in ûntwerp fan Ernst Julius Vossnack. J. Niestern betocht in swiere bûtenkyl en in kieptank yn ien fan de syden dy't it mooglik makken dat de boat harsels oprjochtsje koe neidat se omslein wie. It systeem foldie sa bêst dat it neitiid op alle grutte rêdingsboaten fan de NZHRM tapast waard.
Doe't de boat yn 1967 út tsjinst naam waard, waard hy oankocht troch it Skipfeartmuseum yn Amsterdam. Yn 2005 lei de boat der frijwat min by en it museum fûn in restauraasje te djoer, mei omdat it net sa goed yn de kolleksje paste. It Rêdingmuseum yn De Helder naam it skip doe foar it symboalyske bedrach fan 1 euro oer. Fan 2007 oant 2011 waard de Insulinde restaurearre troch frijwilligers mei stipe fan bedriuwen. De boat hat de status fan Farrend Monumint krige.
Inigo Jones
thumb|Inigo Jones, skildere troch William Hogarth Inigo Jones (Londen, 15 july 1573 – dêre, 21 juny 1652) wurdt beskôge as de earste Ingelske arsjitekt fan belang. Hy hat ek ynfloed hân op ûntwerpen foar it teäter.
Ein 16e iuw wie hy ien fan de earste Ingelsken dy't arsjitektuer studearren yn Itaalje. Jones syn wurk lit sûnt in sterke ynfloed fan benammen Andrea Palladio sjen en heart dêrom by it Palladianisme.
De ferneamdste gebouwen dy't er ûntwurpen hat binne de Queen's House yn Greenwich út 1616, en de Banqueting Hall yn it Palace of Whitehall út 1622. De lêste hat in plafond dat beskildere is troch Peter Paul Rubens.
Foar it toaniel makke Jones kostúms foar in tal masques fan Ben Jonson. Jones brocht ek it beweegjend dekôr yn, yn it Ingelsk teater.
Jones beynfloede it wurk fan ferskate arsjitekten út de 18e iuw, benammen Lord Burlington en William Kent.
Nederlânske kampioenskippen fjildriden
Manlju
It kampioenskip foar de manlju wurdt yn Nederlân sûnt 1963 organisearre. De measte edysjes waarden ferriden yn in kombinearre klassemint mei amateurs en professionals, tsjintwurdich ûnder de neamer 'elite'. Inkelde jierren waard der op sneon (amateurs) en snein (professionals) apart koerst.
Froulju
It earste (noch offisjeuze) kampioenskip foar de froulju waard yn 1987 hâlden. Winnares waard Henneke Lieverse. It earste offisjele kampioenskip, yn 1988, waard wûn troch Anita Hakkert. De earste sân kampioenskippen waarden tegearre mei de manlike nijelingen (15- 16-jierrigen) ferriden. De froulju setten dan in minút nei de nijelingen útein. Fan 1994 ôf ride se yn in aparte wedstriid.
Porto (Portegal)
thumb|left|Plak fan Porto (read) Porto (as Oporto) is in Portugeeske gemeente en havenstêd yn it noardwesten fan Portegal, oan de Costa Verde.
Porto is boud oan de noardigge fan de rivier de Douro. It is nei Lissabon de grutste stêd fan Portugal. In 2008 hie de stêd 240.000 ynwenners; de agglomeraasje Grut-Porto hie doe 1,8 miljoen ynwenners. De stêd wie 2001 kulturele haadstêd fan Europa, tegearre mei Rotterdam.
Porto is fral ferneamd as plak dêr't port(o)wyn wei komt. Yn it ferline hjitte de stêd Cale en letter Portucale. De namme Portugal is dêr fan ôflaat.
Ewinken
250px|thumb|right|200px| wenning fan Ewinken yn it etnografysk museum fan Ulan-Ude, [[Ruslân]] De Ewinken is in nomadysk Tûngûzysk folk út Noard-Aazje. Yn Ruslân (befolking 35.527, 2002) wurde se erkend as ien fan de lânseigen folken fan it Russyske Noarden. Yn Sina (befolking 38.701, 2000) as ien fan de 56 offisjeel erkende etnyske groepen yn Sina. Yn Mongoalje wenje ek in pear tûzen Ewinken.
Ewinken yn Ruslân
De Ewinken wienen eartiids bekend as Tûngûzen. Dy beneaming waard ferspraat troch de Russen, dy't it oernomd hiene fan de Jakûten en de Sibearyske Tataren yn de 17e iuw. De Ewinken neamden harsels lykwols Ewinken en dat waard nei 1931 ek harren offisjele namme. Se waarden ek Oroken (de bewenners fan de Oro(rivier), Orochon (rindierkweker) of Ile (in minsklik wêzen) neamd.
Neist Ewinken steane op de list fan lânseigen folken fan Sibearje ek lyksa neamde groepen as de Evwenen (earder Lamûten). Hoewol't dy groep besibbe is oan de Ewinken, wurden de Ewenen tsjintwurdich beskôge as in aparte etnyske groep.
De Ewinken binne ferspraat oer in ûnbidich grut gebiet yn de Sibearyske taiga fan de Ob yn it westen oant de See fan Ochotsk yn it easten en fan de Noardlike Iissee yn it noarden oant Mantsjoerije en Sachalin yn it suden. It totale gebiet is ± 2.500.000 km², dat is (nei de dat fan de Russen) it grutste wengebiet. De Ewinken libje yn de Oblast Tjûmen, Oblast Tomsk, Kraj Krasnojarsk, Ewinkje, Oblast Irkûtsk, Oblast Tsjita, Oblast Amoer, Boerjaatsje, Jakûtsje, Kraj Chabarovsk en de Oblast Sachalin. 3802 Ewinken libje yn Ewinkje sels, mear as 18.200 in Jakûtsje.
Antropologysk hearre de Ewinken ta de Paleosibearyske groep fan it Mongoalyske type dat ôfstammet fan de âlde Paleosibearyske folken oan de Jenisej oant de See fan Okhotsk. It Ewinksk is de grutste fan de noardlike groep fan de Tûngûzyske talen dêr't ek it Ewiensk en it Negidaalsk ta hearre.
Ewinken fan Sjina
Neffens de folkstelling fan 2000 libben 30505 Ewinken yn Sina, as Soloanen of Kamniganen. 88.8% fan de Sineeske Ewinken libbet yn it noarden fan Binnen-Mongoalje, tichtby de stêd Hailar. Dêr wenje ek 3000 Ewinken yn Heilongjiang.
Godstsjinst
Foar harren kontakten mei de Russen, wie de godstsjinst fan de Ewinken Sjamanisme. In soad fan harren namen ek it Tibetaansk boeddisme oer. De Ewinken yn Ruslân én Sina binne bekeard ta it Eastersk kristendom, krektas de buorfolken lykas Ewenen en oare Sibearyske stammen. Hja namen dy godstsjinst oer troch de kontakten by de Russyske ekspânsje yn Sibearje.
List fan planetoïden 3001-4000
Dit is in list fan planetoïden 3001-4000.
Oradea
Etnyske groepen yn 2002
Yn Oradea wenje njonken Roemenen in tal etnyske minderheden. Benammen de Hongaarske minderheid is fan betsjutting. In folkstelling yn 2002 jout it neikommende byld (de lytste minderheden binne net meinaam):
Underwiis
Oradea hat mear as ien universiteit. De grutste is de Universiteit fan Oradea. Fierders is er de Hongaarsktalige Partiumi Keresztény Egyetem (Kristlike Universiteit fan Partium), in Baptisten-Universiteit en de Agora Universiteit.
Doetinchem
Doetinchem (Nedersaksysk: sawol Deutekem as Dörkum) is in stêd en gemeente oan de Alde Isel en leit yn de Achterhoeke, yn de Nederlânske provinsje Gelderlân. De gemeente hat ynwenners (, boarne: CBS), en hat in oerflak fan  79,07 km2 (dêr't 0,57 km2 fan út wetter bestiet). Dêrmei is Doetinchem de tichtst befolke gemeente fan de Achterhoeke. De befolking is foar goed fjirtich persint fan protestantske sinjatuer en foar sawat likefolle fan katolike komôf. Foar it oare part bestiet de gemeente út guons dy't net tsjerklik binne of moslims.
Silvanus
thumb|right|250px|Munt fan Flavius Silvanus Klaudius Silvanus († 7 septimber 355) wie yn 355 fan 11 augustus ôf 28 dagen keizer fan it Romeinske Ryk. Silvanus wie fan Frankyske komôf en makke in skitterende opgong yn it Romeinske leger. Der skopte hy it ta magister militum, de heechste militêre posysje ûnder de keizer. Hy wie de soan fan Bonitus.
Doetinchem
De gemeente Doetinchem ûntstie op 1 jannewaris 1920 troch de fúzje fan 'e doetiidske gemeenten Stêd Doetinchem en Amt Doetinchem Op 1 jannewaris 2005 is de gemeente Wehl opheft en oan de gemeente Doetinchem taheakke. Ek waard Zelhemse Broek by de gemeente foege.
Betelle fuotbal
Mei BV De Graafschap hat Doetinchem syn eigen betelle fuotbalklup yn de gemeentegrinzen. It stadion De Vijverberg, dat leit yn it súdeasten fan de stêd, húsmannet de Superboeren.
Silvanus
Skiednis
Silvanus hie in soad súkses yn de striid tsjin de Germanen. Hy ferdedige de grinzen fan it ryk mei oerwinnings op syn stambesibben de Franken. Doe't hy fan ferried fertocht waard troch keizer Konstantsius II liet Silvanus himsels yn Keulen ta keizer útroppe troch de ofsieren fan syn leger dy't lykas him fan Frankyske komôf wienen. Syn usurpaasje duorre mar 28 dagen. Hy waard troch Konstantsius ferslein en op 7 septimber deade.
Silvanus wie de earste Frankyske keizer. Nei him soe Karel de Grutte de earstfolgende Frank wêze, dy't wer keizer fan Rome waard.
Gebroeders Luden
thumb|275px|De Gebroeders Luden op har fêste plak yn de haven fan Lauwerseach (2013) thumb|275px|De Insulinde en Gebroeders Luden, op De Skâns, 17 april 2011 De Gebroeders Luden wie in motorrêdingsboat (mrb) fan de Koninklijke Redding-Maatschappij Nederland. Se wie fan 1965 - 1969 stasjoneare op De Skâns (Oostmahorn) en fan 1969 - 1996 yn Lauwerseach. Doe is se troch in Yslânske rêdingmaatskippij oernaam en hat dêr noch oant 2006 tsjinne ûnder de namme Hafbjörg. Yn dat jier is se kocht troch de Stichting tot behoud reddingsboot Gebroeders Luden.
De Gebroeders Luden is boud troch de Bruorren Niestern yn Delfsyl. De kosten waarden foldien út in legaat fan 600.000 gûne fan Jan Anton Willem Luden (1891-1962), in telch út in Hollânske bankiersfamylje, dat troch him ynsteld wie nei oanlieding fan de ferdrinking fan syn âldere broer Hendrik Luden (1885 -1924) yn de Noardsee by Zandvoort.
Wiis wurden troch ûnderfining mei de Insulinde en de Neeltje Jacoba waarden yn de generaasje fan rêdingsboaten lykas de Gebroeders Luden (en û.o. de Prins Hendrik, Carlot, Bernard van Leer en Suzanne) technyske ferbetteringen tapast.
Maksiminus Daia
Maksiminus Daia, folút Gaius Valerius Galerius Maximinus (20 novimber ±270 - july/augustus 313), berne as Daia, ek wol bekend as Maksiminus II Daia, wie keizer fan it Romeinske ryk fan 308/310 oant healwei 313.
Jonge jierren
Daia waard berne yn de Romeinske provinjse Illirikum, en kaam út in boerelaach. It wie te ferwachtsjen dat er krektas syn heit skieppehoeder wurde soe, mar syn libben ferrûn oars. Daia wie neef fan Galerius dy't letter ek keizer wurde soe en gong krektas syn omke yn it Romeinske leger. Dêr makke hy stadichoan opgong yn ferskate militêre funksjes. Daia wie troud en hie bern dêr't allinnich de namme fan syn soan Maksimus bekend fan is.
It keizerskip
Op 1 maaie 305 beneamde syn omke Galerius, dy't sels krekt keizer wurden wie as de opfolger fan Diokletianus, him as Caesar. It gebiet dat er bestjoere moast besloech it Midden-Easten en it súdlike part fan Lyts-Aazje.
As yn 306 de meikeizer fan Galerius, Konstantius Klorus komt te ferstjerren giet dizze dermei akkoard dat de soan fan Konstanius Klorus, Konstantyn de Grutte, Caesar wurdt. Severus II waard nije meikeizer fan it westen. Yn Rome ferklearret Maksentius him lykwols ek ta keizer, en by in poging dat te ferhinderjen stjert Severus. Op in gearkomst by Karnuntum wurdt de Konferinsje fan Karnuntum holden en besletten dat Lisinius de opfolger wurdt fan Severus en dat Konstantyn ek keizer wurde mei. Daia hie sels ek graach keizer wurde wollen, mar is dat nei alle gedachten noait offisjeel wurden. Wol brûkte hy tidens syn fjildtochten tsjin de Perzen yn 310 de titel fan keizer (Augustus). Lykwols bliuwt hy trou oan Galerius.
Daia hie sûnt de konferinsje yn 308 in hieltyd gruttere hekel krige oan Lisinius en nei de dea fan Galerius yn 311 eskalearre de situaasje. Se ferdielden Galerius' diel fan it ryk, mei as grins de Bosporus. It kaam noch net ta in boargeroarloch. Daia sluet wol in ferbûn mei de usurpator Maxentius, dy't noch yn Rome siet.
Ein
Yn 312, doe't Konstantyn Maksentius yn Itaalje oanfoel, wie Daia op fjildtocht yn Syrje. Doe't hy hearde fan de dea fan Maksentius en it ferbûn fan Lisinius mei Konstantyn waard er lulk en ûnderbruts syn fjildtocht. Hy kearde werom nei Bythinia en stuts yn april 313 de Bosporus oer mei in leger en oermastere Byzantium nei in belis fan 11 dagen. Op 30 april arrivearre Lisinius mei in leger dat folle lytser wie as dat fan Daia. By Adrianopel kaam it ta in fjildslach dy't troch Lisinius wûn waard. Daia's troepen wienen ferswakke en sloegen op de flecht. Ek Maksiminus Daia moast flechte en ferklaaid as slaaf koed er fuort komme. Mar letter dat jier waard er deade. Syn part fan it Romeinske ryk waard oernomd troch Lisinius.
Hetty Berger
Sy folge de toanielskoalle en wurke dêrnei yn it teäter. Fan 1952 ôf wurke hja foar de radio as lid fan it harspulkearn. Hetty Berger wie te hearren yn hûnderten harkspullen. Faak naam se de bernerollen foar har rekken. Yn 1969 waard sy, tegearre mei in tal oare NOS-meiwurkers, ûnderskieden mei de "Gouden Transistor".
Hetty Berger wie troud mei gitarist Jan Ceulemans en de mem fan aktrise Leontien Ceulemans en dûnseres Janine Ceulemans.
Saksetiid
Machthawwers ûnder it Saksysk bewâld wienen:
Albrecht fan Saksen
Foar koarte tiid slagge Albrecht deryn de rêst yn Fryslân te op te helpen. Dêrfoar frege er lykwols in hege priis. De keizer, Maksimiliaan, dy't foar grutte bedraggen by Albrecht yn it kryt stie beneamde him as erflik gubernator en potestaat nammers de Roomske kening fan it Hillige Roomske Ryk. Sadwaande krige er it bewâld oer de gebieten Eastergoa, Westergoa, Sânwâlden, de Stellingwerven, de Ommelannen, Dithmarschen en Noard-Fryslân (20 july 1498). Letter waarden dêr noch oan tafoege: East-Fryslân, de stêd Grins en Bûtjadingen (27 maart 1499).
Albrecht soe der lykwols net yn slagje om syn bewâld yn alle dy gebieten útoefenje te kinnen. Hy krige inkeld it lân westlik fan de Lauwers fêst yn hannen, de earste faze fan it Saksyske Skeel. Dêr set er in nij bestjoersapparaat op poaten mei it Dútske as offisjele taal. Dy feroaring soe in grutte tebeksetter wurde foar de Fryske taal, en der kaam in ein oan it brûken fan it Frysk yn it offisjele ferkear.
Gelderske Krigen
Op 19 maaie 1515 die George fan Saksen ôfstân fan Fryslân. Hy ferkocht it foar de prys fan f. 100.000,-- oan Karel V, hartoch fan Boergonje en letter de keizer fan it Hillige Roomske Ryk. Karel stelde Floaris fan Egmont as earste Fryske steedhâlder oan, dochs hie gjin kontrôle oer it gebiet. Guon Fryske haadlingen sochten stipe by Karel fan Gelre, dêr't it Westerlauwerske ek yn de Gelderske Krigen behelle rekke. It plattelân hie in soad te lijen fan de tsierende partijen en rôversbinden. Joarsi liet in binde hierlingen efter, de Swarte Heap neamd en dy loeken plonderjend troch it gebiet hinne. Boer Pier Gerlofs Donia, better bekend as Grutte Pier, waard dêr ek slachtoffer fan. Hy sammele in legerke byinoar, de Arumer Swarte Heap en mei stipe fan de Geldersken jage er de Swarte Heap út Fryslân wei en fear er op de [[Sudersee en foel er Hollân oan. Underwilens hie Karel fan Gelre sels grutte ambysjes Fryslân ûnder kontrôle te krijen. Teloarstellend luts Pier him werom nei Snits en ferstoar yn 1520 dêre. Wijard Jelckama naam de striid fan him oer, mar waard yn 1523 troch it leger fan Karel V ûnder lieding fan Georg Schenk fan Toutenburch ferslein. Jelckama waard yn Ljouwert yn it iepenbier ûnthalzge en yn 1524 kaam Fryslân ûnder it bestjoer fan Schenk fan Toutenburch, dy't steedhâlder yn namme fan Karel V waard. De Hearlikheid Fryslân waard yn desimber 1524 oprjochte en waard oan de Habsburchske Nederlannen en de Boergondyske Rykskrite taheakke.
Fort De Gagel
thumb|right|Fort De Gagel thumb|right|Fort De Gagel thumb|right|Fort De Gagel Fort De Gagel is fort mei ierden wâlen benoarden Utert en waard oanlein tusken 1819 en 1821. It fort wie foar de ôfsluting fan de Gageldyk, Tsjerkeinske Dyk, as flankearring fan de Klopdyk en tagelyk ta beskerming fan foarlizzende innundaasjeslûzen. Ynearsten bestie it út in L-foarmige ierden wâl mei opstelplakken foar it geskut, mei in grêft der om.
Yn 1848 waard it destiidske wurk yngripend feroare en yn 1850-1852 waard yn de kiel in fjouwerkant, bomfrij wachthûs fan 16 by 16 meter boud oan de kant fan Utert mei muorren fan oardel meter dik mitselwurk. Hjirom hinne lei in grêft en foarme sa in redûte. Boppe-op it wachthûs koenen 2 houwitsers (kanonnen opsteld wurde en efter de muorren mei sjitgatten wie romte foar gewearskutters.
Omtrint 1880 waard de grêft om it wachthûs foar in diel tichtsmiten. It wachthûs waard binnenyn ferboud en de iepen boppeste ferdjipping waard weihelle. It wachthûs is noch yn de steat fan 1880 mei oan alle kanten sjitgatten. De haadsjitrjochting is rjochting de Gageldyk.
Om Fort De Gagel leit lânynrjochtingsprojekt Noarderpark mei dêryn de Gagelbosk. Dit bosk hat in oerflakte fan 55 hektare en is bedoeld as rikkeraasjeterrein. Benoarden en easten fan it fort lizze in oantal groeps-skûlplakken út de tiid foar de Twadde Wrâldoarloch. Se wienen bedoeld foar de soldaten om yn te skûljen foar at der yn it iepen lân troch bombardeminten of besjittingen te gefaarlik waard. It terrein fan Fort De Gagel is iepen foar publyk mar de gebouwen net.
Skittrum
De lokaasje is wer bewenne rekke troch de bou fan in pleats yn 1911 (no in pizzeria). De hjoeddeiske bebouwing wurdt lykwols rekkene ta de buorskip Halfweg. Yn 2008 is der ek in kemping mei de namme Schittrum.
Presidint
In presidint stiet oan it haad fan in republyk. It wurd kom út it Latyn en betsjut 'foarsitter' (pre: 'foar', siděre, 'sitten gean'). De plakferfanger fan in presidint is in fise-presidint.
'Presidint' is fierders yn de measte westerske talen de oantsjutting foar in lieder fan in gearkomst, bedriuw, feriening as rjochtbank.
Godschalk van Borssum Waalkes
Godschalk Horatius van Borssum Waalkes (Ysbrechtum, 8 april 1829 - Utert, 1 febrewaris 1907) wie in teolooch.
Hy wie predikant yn Huzum (1869-1894) en warber lid fan it Frysk Genoatskip. Hy bestudearre de Fryske tsjerkeskiednis en hat dêr ferskate artikelen oer publisearre (û.o. oer Fryske klokopskriften). Besoarge fierders de útjefte fan T. A. Romein syn Naamlijst fan Friesche predikanten.
List fan planetoïden 4001-5000
Dit is in list fan planetoïden 4001-5000.
Sânplaat
thumb|right|220px|Sânbank In sânplaat, of sânbank, is in opheaping fan sân op de boaiem fan in see, rivier of in mar. In sânplaat ûntstiet troch it stoarten fan sân yn see, mar meastentiids troch de streamingen yn de seeën. It sân bliuwt yn de measte gefallen ûnder wetter wat it gefaarlik makket foar de skipfeart. In bekend foarbyld fan in sânbank is de Doggersbank yn de Noardsee en de Thorntonbank foar de Belgysk-Nederlânske kust.
Sânplaten kinne útgroeie ta eilannen. Sa no en dan komt it foar dat in sânbank sa heech wurdt dat dizze net mear de hiele tiid ûnder stiet. Yn dat gefal kin sân him ôfsette wêrtroch de plaat noch heger wurdt en fegetaasje him ôfsette kin. Der binne platen dy't dan sa heech wurde dat se allinnich noch mar by springfloed ûnder wetter komme te stean. De Boskplaat by Skylge is sa'n sânplaat. Ek de Dútske Kachelotplate is in foarbyld dêrfan. Dizze plaat is sûnt 2003 sels in erkend eilân.
Sânplaten wurde in protte brûkt troch bisten as fûgels en seehûnen, der is in soad iten foar de bisten te finen. Minsken komme der net folle.
Backshore Turzás
Menno fan Coehoorn
thumb|Menno fan Coehoorn Menno fan Coehoorn (Britsum, 15 septimber (doopdatum) 1641 - 17 maart 1704, De Haach) wie in militêr en fêstingboukundige.
Famylje
Yn it doopboek fan Britsum is fêstlein dat op 15 septimber 1641 dêr doopt is Minne de soan fan Goasse van Coehoorn en Aaltsje fan Hinkema. Dy Goasse, of sa't er it sels skreau Gosewyn, wie kaptein by de Fryske ynfantery. It komôf fan de Fan Coehooorns is net wis. Mûglik kamen de Van Coehoorns as militêren út Dútslân en kamen de foarâlden út in boerefamylje. In oar ferhaal seit dat de van Coehoorns út Sweden kamen. Yn 1700 hat Minne sels kâns sjoen om in rjochterlike útspraak te krijen dat de famylje fan âlde Sweedske adel wie. Yn Nederlân hienen de Fan Coehoorns der yn alle gefallen slach fan om yn in rike famylje yn te trouwen. Sa wie Aaltsje har mem bygelyks in Donia.
Jonge jierren
Menno fan Coehoorn waard berne op Lettingastate yn Britsum, dat doe it eigendom wie fan Aaltsje har mem. De famylje ferfoer lykwols nei Burgum, dêr't se te wenjen kamen op it jachtslot It Hegehûs fan steedhâlder Willem Freark.
Konstantyn III
right|thumb|250px|Munt mei ôfbylding fan Konstantyn III Konstantyn III, folút Flavius Claudius Constantinus (sa. 370 – 18 septimber 411) wie Romeinske keizer fan 407 oant 411. Hy kaam yn opstân tsjin rjochtmjittige keizer Honoarius en wurdt dêrom in usurpator neamd. Yn âlde Britske leginden komt er foar as in mytyske kening.
Ofkomst
Oer de ôfkomst fan Konstantyn is neat bekend. Fermoedlik wied er fan lege komôf. Hy tsjinne yn it Romeinske leger en hie twa soannen: Konstâns II en Julianus.
Menno fan Coehoorn
Militêr
thumb|Coehoornmortier út de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] Yn 1657 waard Minne kaptein by de Fryske ynfantery as opfolger fan syn heit. Minne hat in grutte militêre karriêre makke. Nei't er yn 1678 yn Britsum troud wie mei Magdalena fan Scheltinga, waard er yn 1679 befoardere ta kolonel-kommandant. Doe kaam der in wriuwing tusken de steedhâlder Hindrik Kasimir II en van Coehoorn. Coehoorn is doe oergien nei it leger fan steedhâlder Willem III fan Hollân. Dy befoardere him yn 1697 ta mastergeneraal by de artillery.
Menno fan Coehoorn wie ek de betinker fan de Coehoornmortier. Dit wie in ferpleatsber stik geskut. Oant yn de Earste Wrâldkriich waarden mortiers fan dat type noch brûkt.
Wikel
Nei syn trouwen, mei Magdalena van Scheltinga, kaam Minne earst wer op it Hegehûs yn Burgum te wenjen. Syn frou brocht grûn yn te Wikel (Gaasterlân-Sleat). Mei syn twadde frou,Catharina Aurelia Lucia van Sminia, besleat hy yn 1685 om yn Wikel, nei it foarbyld fan de Hollânske hegerein, in bûtenpleats del te setten. Dat waard Meerenstein. Minne krige yn 1695 fan kening Karel II fan Spanje, as hear fan de Súdlike Nederlannen, foar syn fertsjinsten de titel fan baron. Dêrtroch koe er him yn Fryslân ta de heechste adel rekkenje.
Fêstings
Al nei de oarloch yn 1672 waard der besletten om in rige fan fêstings om de grinzen fan de Republyk te bouwen. Yn 1688 wienen de plannen rûn. Menno krige it tafersjoch dêroer. Om him hinne kaam der in korps yngenieurs dy't in akademyske oplieding hân hienen. Menno hat dy funksje oant syn dea yn 1704 hân. It is him slagge om de rige ôf te meitsjen.
Yn 1698 besleat de Rie fan Steat dat de fêstings fersterke wurde moasten. Menno waard ynspekteur-generaal oer it korps yngenieurs. Hy hat doe in rûnreis by alle fêstings lâns makke. Yn oerlis mei syn meiwurkers binne der doe plannen foarlein oan de Ried fan Steat om ta ferbettering te kommen.
Dea
It stie fêst dat er yn de tsjerke fan Wikel begroeven wurde soe. De Steaten fan Fryslân, dêr't Minne formeel by yn tsjinst wie, hawwe doe besletten om 10.000 gûne frij te meitsjen foar in monumint foar Fan Coehoorn. Dit is pleatst boppe it mausoleum. It ûntwerp wie fan Daniël Marrot en is troch Pieter van der Plas útfierd.
Neitins
Hy wie al yn syn libben ferneamd wurden as militêr en as fêstingboukundige. Yn de 19e iuw waard der lykwols oars tocht oer syn fêstings en is hast alles wat er boud hat wer ôfbrutsen. De militêre strategy wie feroare. Doch waard Menno fan Coehorrn yn fakrûntes net fergetten. Dat hat laat ta it oprjochtsjen fan de stifting Menno fan Coehoorn. Dy stifting besiket om wat der oer bleaun is fan de fêstingwurken, sa mooglik, wer yn de âlde steat werom te bringen.
De strjitte yn Britsum dêr't eartiids Lettingastate stie, hjit nei him Menno fan Coehoornwei. Ek yn Burgum krige de strjitte dêr't it Hegehûs oan stie de namme Menno fan Coehoornwei. Dêr't eartiids Meerenstein mei it park yn Wikel stien hat is no it Coehoornbosk. Dat is in natuerreservaat fan It Fryske Gea. Oan de noardkant fan dat gebiet is de Generaal-Majoar van Coehoornpolder. Dy is oanlein troch Menne fan Coerhoorn om syn lân tsjin de oerstreamings fan de Sleattemer Mar te beskermjen.
Respendial
Respendial wie kening fan in groep Alanen yn Jeropa yn de earste helte fan de 5e iuw.
Skiednis
Respendial wie lieder fan ien of twa groepen Alanen dy't yn 407 by de Mainz de Ryn oerstutsen en it Romeinske Ryk ynkrongen. In oare groep waard laat troch Goar, dy't him oansluet by de Romeinen. Respendial feriene himsels yn stee dêrfan mei de Fandalen. Hy stipe dit folk yn de Slach by Mainz tsjin de Franken neidat de Fandaalske kening Godigisel sneuvele wie. Tegearre mei de Fandaalske Silingen en Asdingen en in groep Sueven teagen de Alanen troch Galje en festigen harren yn Spanje.
Amilyn Holdo
Fise-admiraal Amilyn Holdo is in fiktyf personaazje út 'e Star Wars-franchise. Hja waard yntrodusearre yn 'e roman Star Wars: Leia, Princess of Alderaan (2017), fan Claudia Gray, mar waard betocht troch regisseur Rian Johnson foar de datselde jiers útkommen film Star Wars: Episode VIII – The Last Jedi, it middelste diel fan 'e Star Wars-ferfolchtrilogy. Holdo is in wat eksintrike ofsier en diplomate en in lieder fan it Ferset yn 'e striid tsjin 'e Earste Oarder. De rol fan Holdo waard yn 'e film fertolke troch aktrise Laura Dern.
Yn Leia, Princess of Alderaan
Amilyn Holdo wurdt yntrodusearre yn 'e roman Star Wars: Leia, Princess of Alderaan, fan Claudia Gray (2017) as in teenage-studinte op 'e planeet Coruscant, dêr't se befreone rekket mei de like âlde prinsesse Leia Organa. Troch de jierren hinne hâlde de beide froulju harren freonskip oan. As Leia har by it Rebelleferbûn jout, dat yn 'e Galaktyske Boargeroarloch striidt tsjin it diktatoriale Galaktysk Keizerryk, helpt Holdo har by ferskate misjes, yn it bysûnder om feilich it planetestelsel Paucris te berikken sadat se de rebellen warskôgje kin foar in oanfal dy't op hannen is fan 'e Keizerlike float. Holdo komt ek foar yn in stikmannich stripferhalen út 'e Star Wars Adventures-rige.
Ofskildering
Yn sawol de roman as de stripferhalen wurdt Holdo ôfskildere as wat in aparteling, dy't lykwols tige yntelligint en kompetint is. Hja wurdt gauris ûnderskat omreden fan har eksintrisiteiten. Sa is Holdo tige goed thús yn 'e spirituele praktiken fan har thúswrâld Gatalenta, lykas astrology en 'himelfarren', in soarte fan meditaasje. Fierders sprekt se gauris yn riedsels en nuvere metafoaren. En ek hat se in opfallend uterlik, mei't se har hier yn eksoatyske kleuren fervet, flamboyante klean draacht en ornaris bleatfoets giet. Yn Star Wars: Episode VIII – The Last Jedi (2017), it twadde diel fan 'e Star Wars-ferfolchtrilogy, komt in Holdo foar by wa't de eksintrisiteiten wat bedimme binne, om't regisseur Rian Johnson har oarspronklike ferzje wat té apart fûn. Dy feroaring kaam him nei de premiêre fan 'e film op krityk te stean.
Yn The Last Jedi
Yn 'e film ûntsnapt de float fan it Ferset nei de hyperromte as de ûntromming fan 'e fersetsbasis op 'e planeet D'Qar fersteurd wurdt troch de oankomst fan in float fan 'e Earste Oarder ûnder lieding fan generaal Hux. Neitiid waant it Ferset him feilich, mar de Earste Oarder hat in apparaat ûntwikkele wêrmei't skippen sels troch de hyperromte hinne folge wurde kinne. In heale minút nei't de fersetsfloat op in hiel oar plak de reële romte wer ynkomt, arrivearret dêr ek de float fan 'e Earste Oarder, dy't daliks de oanfal wer ynset. Yn 'e striid wurdt de brêge fan 'e kruser Raddus, it flaggeskip fan it Ferset, rekke troch in foltreffer fan in TIE-jager. Alle oanwêzigen, wêrûnder de hiele lieding fan it Ferset, wurde de romte yn blaasd as alle lucht út 'e brêge nei bûten ta ûntsnapt. Dêrby komme admiraal Ackbar en de oare fersetslieders om, en inkeld generaal Leia Organa wit troch manipulaasje fan de Krêft te oerlibjen, hoewol't se slim ferwûne rekket.
Mei Leia bewusteleas yn 'e sikeboech en de oare lieders dea nimt fise-admiraal Holdo, de befelfierend ofsier fan kruser Ninka, it befel oer it Ferset oer. It is foar eltsenien dúdlik dat it gjin sin hat om nochris te besykjen en ûntkom fia de hyperromte, om't it Ferset noch mar brânstof hat foar ien hyperromtesprong, en de float fan 'e Earste Oarder gewoan folgje soe. De lytse romteskippen fan it Ferset binne lykwols flugger as de logge stjerreslachskippen fan 'e Earste Oarder, en kinne dêrom krekt bûten berik fan 'e grutte plofferkanonnen bliuwe. Der ûntstiet in efterfolging mei in legere faasje as dy fan it ljocht, dy't lykwols net mear as in pear dagen duorje kin foar't it Ferset troch de branje hinne is.
Fan it begjin ôf oan bestiet der wantrouwen en spanning tusken Holdo en har ûnderhearrige, kaptein Poe Dameron, mei't sy him neat oer har plannen fertelle wol. Dat liedt derta dat Dameron en luitenant Kaydel Ko Connix, dy't it mei him hâldt, harren stipe jouwe oan in riskante misje fan âld-stoarmtroeper Finn, monteur Rose Tico en de robot BB-8 om it apparaat wêrmei't de Earste Oarder it Ferset troch de hyperromte folgje kin, te sabotearjen. Holdo wurdt opsetlik bûten dat plan holden.
Hieltyd mear skippen fan 'e fersetsfloat komme sûnder brânstof te sitten en moatte efterlitten wurde, wylst de bemannings oerbrocht wurde nei de Raddus. Tsjin 'e tiid dat de Raddus it iennichst oerbleaune skip fan 'e float is, risselwearret Holdo om alle opfarrenden yn lytse transportskippen fuort te stjoeren. Dameron fynt dat plan lef en nutteleas, mei't de transportskippen warleas wêze sille foar de kanonnen fan 'e Earste Oarder. Mei luitenant Connix en oare meistanners komt er dêrom yn opstân, set Holdo en har meistanners finzen en nimt it befel oer de kruser oer. Holdo, har ûnderbefelhawwer, kaptein-luitenant Larma D'Acy, en de oare ofsieren witte lykwols los te brekken, wêrnei't Dameron en Connix har op 'e brêge ferskânzje. Se hawwe harren hope fêstigje op it wolslagjen fan 'e misje fan Finn en Rose, mar dy mislearret jammerdearlik as dy beide en de troch harren ynhierde koadebrekker DJ oan board fan it fijannige flaggeskip trappearre en finzen nommen wurde troch kaptein Phasma.
It plan fan it Ferset mislearret lykwols as oan board fan it fijannige flaggeskip DJ syn frijheid keapet troch generaal Hux op 'e transportskippen fan it Ferset opmerksum te meitsjen. Dêrop iepenet de Earste Oarder it fjoer op 'e transportskippen, dy't ien foar ien ferneatige wurde. As Holdo sjocht dat de Earste Oarder op it punt stiet om it Ferset út te rûgjen, keart se har kruser om en offeret har eigen libben op troch nei de hyperromte springen dwers troch de float fan 'e Earste Oarder hinne. It komt derop del dat se de fijannige float raamt mei de faasje fan it ljocht. It reuseftige fijannige flaggeskip giet dêrby troch de helte, wylst de stjerreslachskippen fan 'e Earste Oarder hielendal nei gychem geane. Dêrtroch slagget it de oerlibjende fersetsleden om te ûntkommen nei Crait.
List fan planetoïden 5001-6000
Dit is in list fan planetoïden 5001-6000.
Falentinianus I
thumb|Falentinianus I Falentinianus I of Falentinianus de Grutte (Latyn: Flavius Valentinianus) (3 july 321 - 17 novimber 375) wie keizer fan it Romeinske ryk fan 26 febrewaris 364 oant 17 novimber 375.
Libben
Falentinianus waard berne yn Cibalis (tsjintwurdich Vinkovci), yn it suden fan Pannoanje. Syn heit wie Gratianus de âldere, in bekend en respektearre generaal. Falentinianus makke sels ek opgong yn it leger, hy wie kavalery-oanfierder by Julianus Apostata, doe't dy noch Caesar wie ûnder Konstantius II. Dizzen hiene lykwols in protte rûzje mei inoar, wêrtroch Falentinianus ûntslein waard út it leger troch Konstantius. Falentinianus troude twa kear; earst mei Severa, dy 't him in soan, Gratianus joech, en letter mei Jutina, dy't de mem waard fan Falentinianus II en twa dochters: Galla (de lettere frou fan Teodosius) en Justa.
Opkomst
Jovianus, dy't Julianus Apostata yn 364 as keizer opfolge, helle Falentinianus wêrom by it leger. Jovianus stoar lykwols op 17 febrewaris 364, en Valentinianus waard as syn opfolger keazen. It leger wie it net hielendal iens mei dizze gong fan saken, hy kaam dizze yn de mjitte troch syn broer Valens as meikeizer ta beneamen. Valens bestjoerde it easten, wylst Falentinianus it westen regeare soe fanút Milaan. Lykwols ûntstie er al gauris in opstân yn it ryk. Dizze opstân waard laat troch Prokopius, mooglik famylje fan Julianus, mar Valens koe mei syn leger de opstân delslaan. Prokopius waard eksekutearre yn 366.
Yn 367 beneamde Falentinianus syn âldste soan Gratianus, oant meikeizer. Mar dit wie gjin sukses want yn it leger ûntstie rebûlje, om't de jonge Gratianus him net ynteresseare foar militêre saken. Falentinianus koe in opstân tsjinhâlde en besike fan Gratianus in militêr te meitsjen, lykwols sûnder sukses.
Kriich tsjin de Germanen
Falentinianus wie ûnder syn yn totaal âlve jier duorjende hearskippij drok dwaande mei alderlei fjildtochten tsjin ynfallers, benammen mei de Bourgonden, de Saksen en de Allemannen hie hy in soad te stellen. Mar hy wie lykwols tige súksesfol hjirmei en koe frede slute mei de Alamannen en harren kening Makrianus, dy't letter in goede freon fan de Romeinen wurden soe. Falentinianus liet in soad ferdigeningswurken bouwe yn Galje, omdat hy dizze provinsje hiel wichtich fûn foar it ryk.
Yn 374 wienen de Kwaden, in Germaanske folk dat oan de Donau libbe, lulk op 'e Romeinen om't dizzen forten boud hiene op wat sy beskôgen as harren eigen gebiet. Dat waard noch fersterke troch de moard op harren kening Gabinius, dêr't Falentinianus ferantwurdlik foar hâlden waard. De Kwuaden stutsen de Donau oer en plonderen Pannoanje. Falentinianus gong dêr yn 375 hinne om oarde op saken te stellen mei in grut leger. By in gearkomste mei in fertsjinwurdiger fan de Q Kwaden waard Falentinianus, dy't bekend stie om syn opfleanende karakter sa lulk oer harren fredesfoarstel dat er fan de opwining in hertynfarkt krige, dêr't hy oan stoar.
Dea en Neifolging
Yn it algemien wurdt Falentianus beskôge as de lêste grutte keizer fan it West-Romeinske ryk. Hy wie in earlik en hurdwurkjend persoan, dy't skoallen stifte wylst hy sels amper lêze koe en gjin belêstingjild út joech oan ûnnutte saken, mar forten bouwe liet. It jild brûkte hy foar oare praktyske dingen, lykas fergeze medyske soarch foar de earmen minsken yn Rome. Falentinianus wie in kristen, mar ûnder syn regear hearske der frijheid fan leauwen.
Brittanje
thumbnail Brittanje (Latyn Britannia) wie de namme fan de Romeinske provinsje dy't it lettere Ingelân en Wales omfettet. De wichtichste stêd wie Londinium, (tsjintwurdich Londen).
Oermastering troch de Romeinen
De oermastering fan Brittanje begûn mei keizer Klaudius yn 43, mar de Britten bleaunen noch in skoft opstannich. Ferneamd wie de opstân fan Boudicca yn 60-61. De Romeinen teagen ûnder Agrikola fierder nei Skotlân, mar út it noarden wei bleau it ferset fan de Pikten. Dêrom bouden de Romeinen twa ferdigeningsmuorren: De muorre fan Hadrianus en de muorre fan Antoninus Pius.
Brittanje hat in skoft ûnderdiel fan it Galyske keizerryk west (260-274), en in stikmannich jier letter (287) wie de súksesfolle generaal Karausius baas yn Brittanje. Hy waard lykwols fermoarde en syn opfolger, Allektus, waard ferslein troch keizer Konstantius I, sadat yn 296 Britanje wer in diel fan it Romeinske Ryk wie.
thumbnail|left|Romeinsk Britannia mei de wichtichste diken en stêden Healwei de 3e iuw waarden de measte stêden fan stiennen muorren en ferdedigingswurken foarsjoen. Utsein Londinium wienen de stêden oer it generaal net grut.
Yn 306 kaam Konstantius him wêrom nei Brittanje. Hy hie te krijen mei ynfallen en fersloech de Pikten. Mar dêrnei stoar hy hommels doe't er yn York wie. Syn soan Konstantyn waard troch syn troepen as syn opfolger útroppen. Dêrnei folge in rite fan ynterne striid, wêryn't Konstantyn as keizer oerbleau.
Dy perioade wie foar Brittanje in perioade fan grutte bloei, dy't it grutste part fan de 4e iuw trochgean bliuwe soe. Der waard yn dizze perioade in soad boud en op tal fan plakken ferskynden grutte partikuliere huzen.
Healwei it midden fan de iuw waard de sitewaasje lykwols minder en waard Brittanje fan ferskate kanten oanfallen troch Pikten, Skotten, Attakotty, Saksen en Franken. Dy swiere oanfallen barden tusken 364 en 367 en wurde de barbaria conspiratio neamd. Theodosius de âldere (de heit fan de lettere keizer Theodosius I kaam yn 368 nei Brittanje mei in grut ekspedysjeleger om de oarder weromkomme te litten.
Yn 383 waard generaal Magnus Maksimus troch it leger yn Brittanje as keizer útroppen. Maksimus hie mei Theodosius de âldere yn Brittanje op fjildtocht west, en hie sels in stikmannich oerwinnings helle. Hy stuts mei in grut diel fan syn troepen oer nei Galje om syn machtsgebiet út te wreidzjen. Neidat in grut diel fan de troepen werom gong waard Brittanje wer oanfallen. Mar yn 388 nei it ferstjerren fan Maksimus kaam de rêst op werom. Pas yn 398 kaam der wer in grutte oanfal fan de Pikten.
De ein fan de Romeinske hearskippij
Yn 402 waard troch Stilicho in grut part fan de troepemacht út Brittanje weihelle omdat it earne oars yn it ryk better ynsetten wurde koe. Germaanske folken as de Alanen, Fandalen en Sueben makken tankber gebrûk fan de sitewaasje en foelen Galje oan. Oare legerûnderdielen yn Britanje kamen dêrby yn opstân. Ut harren fermidden waarden achterinoar ta keizer útroppen Markus, Gratianus en Konstantyn. De earste twa bleaune mar koart oan it bewâld, mar yn 407 ûnder Konstantyn stuts sawat it hiele Romeinske leger it Kanaal oer nei Galje. Konstantyn waard nei in stikmannich jierren fan in protte striid (tsjin ynfallers, tsjin keizer Honoarius en tjin oare opstannelings en troanpretindinten) úteinlik yn 411 ferslein en deade. Yn 410 wiene der yn Brittanje gjin Romeinske soldaten mear en der soenen ek gjin troepen mear hinne stjoerd wurde.
Steatsfoarm
De steatsfoarm is in typearring fan it bestjoerssysteem dat in lân hat. It jout oan hoe't it regear fan in lân foarme wurdt.
Aspekten
De steatsfoarm omfettet ferskate aspekten:
Steatshaad
Nei it steatshaad kin in steat oantsjut wurde as ûnder oaren:
Steatsynrjochting
De steatynrjochting jout oan wa't it liederskip fan it lân hat:
Regearfoarm
De regearfoarm jout oan hokfoar orgaan regearret:
Fertsjinwurdiging
De fertsjinwurdiging jout oan hoe dejingen dy't diel oan it liederskip hawwe, ynfloed op it regear útoefenje kinne:
Grûnslach
De grûnslach fan it regear jout oan wêr't de beslissings fan it regear op bassearre wêze moatte:
Steatferbân
It steatferbân jout oan hoe't de territoriale parten fan in steat har ta inoar en ta it sintrale regear ferhâlde. Yn dit gefal wurdt bygelyks sjoen nei de mate fan autonomy dy't de ûnderdielen fan de steat hawwe. Sa wurdt er bygelyks sprutsen fan: in ienheidssteat, bûnssteat of steatebûn.
Beskriuwing
Fan dizze aspekten kin in koarte omskriuwing makke wurde. Almeast wurde dêrby wêr mûglik eigenskipswurden brûkt. Ek wurdt fan kombinaasjes dy't in soad foarkomme meast mar ien aspekt neamd.
Bygelyks: Nederlân is in desintrale ienheidssteat mei in konstitúsjonele monargy. Dêrby is dan weilitten dat dy monarchy in kening hat, en dat it lân njonken in grûnwet ek in parlemint hat, wat it lân betrieme fertsjinwurdiging jout.
Lannen dy't in formele omskriuwing fan harren steatfoarm opstelle, sille dêrby ek allinnich dy aspelten neame dy't hja wichtich en posityf fine.
Nicolaas Havenga
thumb|220px|Nicolaas Havenga Nicolaas Christiaan Havenga (Fauresmith, 1 maaie 1882 – Kaapstêd, 14 maart 1957) wie in Súdafrikaansk fise-premier (1948-1954).
Nicolaas Havenga kaam út in Boerefamylje. Under de Twadde Boere-oarloch tsjinne er ûnder generaal James Barry Munnik Hertzog, dy't er tige bewûndere. Nei de oarloch sleat er him oan by Hertzog syn Nasionale Party (letter de Verenigde Party). Fan 1924 oant 1939 wie Havenga minister fan Finânsjen yn it kabinet-Hertzog.
1939 rjochte Havenga de Afrikanerparty op, dy't har ôfskieden hie fan de Verenigde Party. Lykas de Gesuiwerde Nasionale Party fan Daniel François Malan stribbe de Afrikanerparty nei apartheid en wie fûl tsjin de Britten. Yn de Twadde Wrâldkriich wie Havenga foar neutraliteit.
Macht
Macht kin omskreaun wurde as it fermogen om eat tsjin wjerstân yn plakfine te litten.
Fan dit fermogen foarmet ûngelikens úteinliks de grûnslach. Minsken dy't folslein gelyk oan elkoar binne, kinne de oar net twinge. De dúdlikste boarnen fan macht binne jild en geweld. Immen dy't mear jild of mear geweld brûke kin as in oar, kin al aardich gau macht útoefenje.
Immen dy't goed mei taal oerwei kin en oaren oertsjûgje kin, kin ek macht útoefenje. Yn 'e sosjology en politikology wurdt sein dat sa'n persoan oer kultureel kapitaal beskikt. Immen dy't kunde hat oan minsken op ynfloedryke plakken en sadwaande saken regelje kin, kin ek macht útoefenje. Sa'n persoan wurdt fan sein dat er sosjaal kapitaal hat. Dizze beide foarbylden toane de subtylere boarnen fan macht sa't dy faak yn komplekse mienskippen foarkomme. De teoryen oer kultureel en sosjaal kapitaal meitsje it mooglik om dizze foarmen fan macht te bestudearjen.
In oare omskriuwing fan macht is it fermogen ta beynfloeding fan de werklikens.
Werklikens kin hjir de deistige wrâld betsjutte, mar it kin ek lêzen wurde as de werklikens sa't dy troch minsken sjoen wurdt. Koart sein is de betsjutting fan it lêste: minsken hannelje nei harren ideeën oer de wrâld; at jo de ideeën beynfloedzje kinne, kinne jo it hanneljen fan 'e minsken beynfloedzje. Dizze opfetting wurdt binnen de politikology bestudearre mei de politike discours-analyze, sa't dy troch it wurk fan mei namme Michel Foucault en Jürgen Habermas stal krigen hat. Ek Vaclav Havel skriuwt oer dit soarte fan beynfloeding yn syn essays oer de ferdrukking troch it kommunistysk rezjym yn Tsjecho-Slowakije. Yn 'e psychology wurdt beynfloeding bestudearre binnen de kognitive psychology en de sosjale psychology. Hjir giet it ûnder oaren oer de stúdzje nei propaganda en de hearrigens-eksperiminten fan Milgram.
Súdsineeske See
De Súdsineeske See is in rânesee fan de Grutte Oseaan. De see beslacht in gebiet mei in grutte fan om-ende-by 3.500.000 km² tusken de Strjitte Karimata en de Strjitte fan Taiwan. De Strjitte Malakka ferbynt de see mei de Yndyske Oseaan. De Golf fan Tailân en de Golf fan Tonkin meitsje der diel fan út.
Lannen dy't oan dizze see grinzgje binne: Sina, Taiwan, de Filipinen, Maleizje, Brûnei, Yndoneezje, Singapore, Tailân, Kambodja en Fjetnam.