cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Skotsk-Gaelysk
Etymology
De namme fan Skotsk-Gaelysk ferwiist, krekt as de eigennamme fan 'e taal, Gàidhlig, nei de Gaelyske talen. "Gaelysk" sûnder de tafoeging "Skotsk" kin lykwols ek op it nau besibbe Iersk slaan, of op it Manksk, de taal fan it eilân Man. "Skotsk" sûnder de tafoeging "Gaelysk" ferwiist yn 'e regel nei de Germaanske taal dy't yn it Skotske leechlân sprutsen wurdt, of sels nei it Skotsk-Ingelsk, it dialekt fan it Ingelsk sa't dat yn Skotlân praat wurdt.
Taalgebiet
Hoewol't it taalgebiet fan it Skotsk-Gaelysk yn it ferline in grut diel fan Skotlân (sij it nea it hiele lân) omfieme hat, is de taal no weromkrongen nei de noardwestlike Heechlannen en de Hebriden, de eilannen foar de Skotske westkust. De measte sprekkers binne tsjintwurdich te finen op 'e Bûtenste Hebriden, de meast noardwestlikste eilannen. Wat fierder oft men nei it easten komt, wat minder oft der Skotsk-Gaelysk sprutsen wurdt.
Alkfûgels
De alkfûgels (Alcidae) binne in famylje fan fûgels dy't libje op de folle see.
Alkfûgels hawwe wat wei fan pinguins, om't beide famyljes binne fan swart-wite swimmers, dy't op it lân wat knoffelich rinne en rjochtoerein steane. De famyljes hearre lykwols ta ferskate skiften; de oerienkomsten binne mooglik it gefolch fan konverginte evolúsje.
Oars as pinguins kinne alkfûgels al fleane, útsein de útstoarne grutte alk. Se hawwe lykwols mar lytse wjukken, dy't in flugge wjukslach fergje. Se binne goede swimmers en dûkers, en brûke de lytse wjukken dêrby as in alternatyf foar finnen.
Alkfûgels komme allinnich oan lân om te brieden. Utsein de murren neskje alkfûgels yn briedkoloanjes. Skoeten neskje bygelyks op klifrânen, wylst swarte skoeten op rotskusten neskje.
De alkfûgels komme allinnich foar op it noardlik healrûn. Se binne oanpast oan in kâld klimaat en kontinentale see. Yn waarmere gebieten binne fisken te fluch foar dûkende alkfûgels, dat dêr kinne se min oerlibje.
Skotsk-Gaelysk
Skiednis
Tradisjoneel waard tocht dat it Skotsk-Gaelysk yn Skotlân brocht wie troch de Gaelen dy't yn 'e sechsde iuw massaal fan Ierlân nei Skotlân ferfearen, en dêr in stikmannich lytse keninkrykjes op 'e eilannen en skiereilannen fan westlik Skotlân fêstigen dy't úteinlik mei-inoar ferraanden ta it ryk Dalriada. Resint ûndersyk hat dizze sjenswize lykwols yn twifel lutsen, mei't der gjin archeologysk bewiismateriaal fûn is dy't op in Gaelyske ynfal of folksferhuzing wiist. Argeolooch Ewan Campbell hâldt it der sadwaande op dat mei skipfeart en ûnderlinge hannel in al langer besteande Gaelyske kultuer oan wjerssiden fan it Noarderkanaal ûnderstipe waard.
Oarspronklik moat der yn 'e Midsiuwen in dialektkontinuum west hawwe fan it Iersk fan noardlik Ierlân nei it Manksk en it Skotsk-Gaelysk, wêrby't it Manksk dan ek wer oansleat by it Skotsk-Gaelysk fan 'e Hebriden. Hoewol't de dialekten oan wjerskanten fan it Noarderkanaal, it smelste part fan 'e Ierske See, no útstoarn binne, toane gegevens fan 'e midden fan 'e tweintichste iuw oan dat dy dialekten doe noch suver naadleas yninoar oergiene. Pas nei de tolfde iuw ûntjoech it Skotsk-Gaelysk him ta in selsstannige taal dy't net mear ûnderling fersteanber wie mei it Iersk of it Manksk. Troch de politike uny tusken Dalriada en it keninkryk fan 'e Pikten, dy't yn 843 sletten waard, koe it Skotsk-Gaelysk him úteinlik ûntjaan ta de nasjonale taal fan Skotlân, wêrby't it it Piktysk yn it easten en noardeasten en it nau oan it Welsk besibbe Kumbrysk yn it súdwesten ferkrong.
Sels waard it Skotsk-Gaelysk fan 'e trettjinde iuw ôf stadichoan wer tebekkrongen troch it Skotsk, dat yn dy snuorje fanút syn kearnkrite yn it súdeasten fan it Keninkryk Skotlân syn taalgebiet begûn út te wreidzjen. Oant likernôch 1495 wie it yn Skotlân wenst om it Skotsk-Gaelysk Scottis ("Skotsk") te neamen, wylst it Skotsk fan Inglis of Ynglis ("Ingelsk") hiet. Mar omtrint dy tiid waarden de rollen omdraaid: it Skotsk kaam doe Scottis te hjitten, wylst it Skotsk-Gaelysk fan Erse ("Iersk") neamd waard. Dat jout moai it omslachpunt oan wêrby't it Skotsk de machtsstriid mei it Skotsk-Gaelysk yn syn foardiel wist te besljochtsjen: foartiid waard it Skotsk as in frjemde taal sjoen ("Ingelsk"); no begûn men it Skotsk-Gaelysk as in frjemde taal te sjen ("Iersk").
Dy beneaming kaam fuort út it gebrûk fan it saneamde Klassyk Gaelysk troch frijwol de hiele geletterde Skotsk-Gaelysktalige klasse. It Klassyk Gaelysk wie nammentlik in tige behâldende literêre taalfoarm, dy't ek yn Ierlân yn gebrûk wie. Der wie doedestiden dus amper ferskil tusken it skreaune Skotsk-Gaelysk en it skreaune Iersk. Pas doe't it Klassyk Gaelysk yn ûnbrûk rekke – en dat wie iroanysk genôch yn deselde tiid dat men dermei úteinsette om it Skotsk-Gaelysk foar "Iersk" te fersliten – begûn it skreaune Skotsk-Gaelysk eigen literêre foarmen te ûntwikkeljen.
Nei't it Skotsk-Gaelysk yn Skotlân as hoftaal ôfdien hie, waard it as bestjoerstaal noch lang yn eare holden yn 'e Hearlikheid fan de Eilannen, dy't de Hebriden omfieme. Boppedat wie it de tradisjonele taal fan 'e Heechlânske clans, dy't in rike bardyske tradysje hiene, sadat de Skotsk-Gaelyske literatuer lange tiid fral troch mûnlinge oerlevering bestie. De definitive nederlaach fan 'e clans yn 'e Jakobityske Opstân fan 1745 en de ferfolging dêr't hja neitiid ûnder te lijen hiene, foarme dan ek in grutte klap foar it Skotsk-Gaelysk. Yn 'e njoggentjinde iuw folge in nije klap troch de saneamde Heechlânske Frijmakkings (Highland Clearances), wêrby't tsientûzenen lytse pachtboeren ûnmeilydsum fan 'e grûn ferdreaun waarden dy't harren famyljes faak al iuwenlang bewenne en bewurke hiene, inkeld en allinnich sadat dy omset wurde koe yn winstjaander weidlân foar skiep. It grutste part fan 'e ûnteigene en fan har lân ferdreaune clanleden hie gjin oare kar as om te emigrearjen, om yn in nij lân op 'e nij te begjinnen.
In oare tsjinramp wie de Taalwet foar Skotlân, fan 1872, dy't it Skotsk-Gaelysk straal negearre, en derta late dat it generaasjes Skotsk-Gaelysktaligen ferbean waard om harren memmetaal op skoalle te praten. Dy ferfolging gie sa lang troch dat der yn 2015 noch lju yn libben wiene dy't har noch skoan tebinnenbringen koene hoe't se as bern in wan bruien fan master krigen hiene om't se wat yn it Skotsk-Gaelysk seine. Pas yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw begûn de hâlding foar minderheidstalen as it Skotsk-Gaelysk oer te feroarjen, mar tsjin dy tiid wie de taal al oan 'e râne fan 'e ôfgrûn brocht. De earste skoalle dêr't ientalich ûnderwiis yn it Skotsk-Gaelysk jûn waard, wie de Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu ("Skotsk-Gaelyske Skoallen fan Glasgow"), dy't yn 2006 yn 'e Glasweechske wyk Woodside iepene waard.
Taalstatus
It Skotsk-Gaelysk hat gjin offisjele status yn Skotlân, al waard ûnder de Wet op de Skotsk-Gaelyske Taal, fan 2005, in regulearjend orgaan foar it Skotsk-Gaelysk oprjochte, de Bòrd na Gàidhlig ("Skotsk-Gaelyske Taalried", ferlykber mei de Fryske Akademy foar it Frysk), mei as úteinlik doel om "derop ta te sjen dat it Skotsk-Gaelysk him ûntjout ta in offisjele taal fan Skotlân, dy't likefolle respekt kriget as it Ingelsk." Tsien jier letter is sa'n offisjele status lykwols noch altyd takomstmuzyk. It Skotsk-Gaelysk wurdt yn Skotlân al erkend as minderheidstaal, en is yn 1997 troch it Britske regear as sadanich opjûn ûnder Diel III fan it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen. Yn Kanada hat it Skotsk-Gaelysk ek de status fan erkende minderheidstaal op Kaap Bretoneilân, dat ta de eastlike provinsje Nij-Skotlân heart.
List fan planetoïden 20501-20600
Dit is in list fan planetoïden 20501-20600.
Skotsk-Gaelysk
Yn Skotlân
Neffens gegevens fan 'e Britske folkstelling fan 2011 wiene der doe rom 57.000 (om persiis te wêzen 57.375) memmetaalsprekkers fan it Skotsk-Gaelysk yn Skotlân. Dat kaam del op 1,1% fan 'e totale Skotske befolking. Nochris likernôch 30.000 oare lju sprieken it Skotsk-Gaelysk as twadde taal, wêrmei't it totale sprekkerstal yn Skotlân op justjes mear as 87.000 minsken útkaam (om persiis te wêzen: 87.056). Mei't dat oantal neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2001 noch op 93.282 lei, wie de taal yn tsien jier tiid 6.226 sprekkers efterútbuorke. Dy tebekgong is it gefolch fan it ôfstjerren fan 'e âldere generaasjes, dy't fierwei de measte Skotsk-Gaelysksprekkers omfiemje; it tal sprekkers fan ûnder de tweintich jier wie yn deselde perioade krekt tanommen.
De ierste sifers op dit mêd datearje út 1755, doe't der noch krapoan 290.000 Skotsk-Gaelysktaligen yn Skotlân wiene, dy't dêr 22,9% fan 'e befolking útmakken. Yn 1800 wiene der hast 298.000 sprekkers, mar tsjin dy tiid makken dy noch mar 18,5% fan 'e befolking út, mei't tsjin dy tiid de befolking al flugger groeide as it sprekkerstal fan it Skotsk-Gaelysk. Tsjin 1901 wie it sprekkerstal omleech gien oant omtrint 230.000, en yn 1951 wiene der noch mar goed 95.000 memmetaalsprekkers. Fral yn 'e earste helte fan 'e tweintichste iuw rekke it mei it Skotsk-Gaelysk dus raar yn it neigean, wylst de twadde helte fan 'e iuw in stadige efterútgong sjen lit, nei 89.000 yn 1971 (wêrûnder trouwens noch 477 minsken dy't gjin wurd Ingelsk sprieken), fia 83.000 yn 1981 en 66.000 yn 1991 nei 59.000 yn 2001.
Fierwei de measte sprekkers binne te finen op 'e Bûtenste Hebriden (Skotsk-Gaelysk: Na h-Eileanan Siar), dêr't trochinoar noch 52,2% fan 'e befolking Skotsk-Gaelysk praat, en dêr't it noch in algemiene omgongstaal is. Yn kontrast dêrmei is it yn in grut part fan 'e Heechlannen no hast út 'e iepenbierheid ferballe nei ynhuzich gebrûk, mei't dêr op syn measten mar troch 15% oant 20% fan 'e minsken noch Skotsk-Gaelysk sprutsen wurdt. (Yn it distrikt Heechlannen leit it gemiddelde op 5,4% en yn it distrikt Argyll en Bute is dat 4,0%.) De Binnenste Hebriden hâlde yn dit ferbân de midden mei trochinoar 20% oant 40% Skotsk-Gaelysktaligen. De iennichste gemeente (parish) bûten de Bûtenste Hebriden mei mear as 40% Skotsk-Gaelysktaligen is Kilmuir, yn it noarden fan it eilân Skye, yn 'e Binnenste Hebriden, mei 46%.
Hoewol't it Skotsk-Gaelysk fral in plattelânstaal is, wurdt it yn 'e stêd Inverness noch troch 4,9% fan 'e ynwenners sprutsen. It grutste oanpart fan 'e befolking meitsje Skotsk-Gaelysksprekkers út yn 'e gemeente Barvas, op it eilân Lewis, dêr't likernôch 64,1% de taal noch praat. Op it Skotske fêstelân meitsje Skotsk-Gaelysktaligen it grutste diel fan 'e befolking út yn Ardnamurchan, mei 19,3%. Bûten it eigentlike Skotsk-Gaelyske taalgebiet wurdt de taal ek wol sprutsen yn 'e stêd Glasgow (Ghlaschu) en oare plakken yn it Skotske leechlân, mar dêrby giet it om Heechlânske ymport en har neiteam. Iroanysk genôch is Glasgow it plak dat it heechste absolute oantal Skotsk-Gaelysksprekkers hat fan hiel Skotlân, 5.878 minsken (oftewol 10% fan alle Skotsk-Gaelysksprekkers), mar dat komt inkeld om't it sa'n grutte stêd is, en relatyf sjoen wurdt dat oantal folslein wei yn in see fan oarstaligen.
Bûten Skotlân
Bûten Skotlân wurdt it Skotsk-Gaelysk sprutsen yn dielen fan 'e Kanadeeske provinsje Nij-Skotlân, benammen op Kaap Bretoneilân. Tusken 1745 en 1890 setten har dêr grutte oantallen Skotske ballingen en lânferhuzers op in klútsje nei wenjen, neffens it ferhaal om't it oansjen fan it gebiet har de Heechlannen tebinnenbrocht. Neffens de Kanadeeske folkstelling fan 2011 wiene der doe sa'n 350 lju yn hiele Kanada dy't it Skotsk-Gaelysk as memmetaal hiene, wêrfan 300 yn Nij-Skotlân. Nochris sa'n 2.000 oare Kanadezen sprieken it Skotsk-Gaelysk as twadde taal, wêrfan't de grutte mearderheid ek yn Nij-Skotlân wenne.
Hoewol't de measte sprekkers yn Kanada ta de âldere generaasjes hearre, is der hope dat it Skotsk-Gaelysk dêr oerlibje sil no't it koartby foar it earst ynfierd is as regulier fak op 'e pleatslike skoallen, en it provinsjaal regear fan Nij-Skotlân it behâld fan 'e taal sûnt 2004 ûnderstipet troch it ferlienen fan subsydzjes. Sawol it provinsjale Office of Gaelic Affairs ("Buro fan Skotsk-Gaelyske Saken") as de partikuliere taalorganisaasje Comhairle na Gàidhlig ("Skotsk-Gaelyske Ried fan Nij-Skotlân") krewearje no foar de Skotsk-Gaelyske taal en kultuer yn Nij-Skotlân.
Mei 57.375 yn Skotlân en 350 yn Kanada hat it Skotsk-Gaelysk dus yn totaal krapoan 58.000 memmetaalsprekkers. Fan 'e lju dy't it Skotsk-Gaelysk as twadde taal prate, binne der 30.000 yn Skotlân, 2.000 yn Kanada en fierders noch 1.500 yn 'e Feriene Steaten en 660 yn Austraalje. Mei-inoar komt dat del op 34.000 sprekkers. It totale sprekkerstal fan it Skotsk-Gaelysk komt dêrmei op likernôch 92.000 minsken.
Fokalen
Lange fokalen wurde oanjûn troch der in klamteken op te setten (à, è, ì, ò, ù). Dêrtroch kin it Skotsk-Gaelysk altyd ûnderskaat wurde fan it nau besibbe Iersk, dat ynstee in skerpteken op 'e lange fokalen set (á, é ensfh.). Net alle lange fokalen wurde yn it Skotsk-Gaelysk lykwols mei in klamteken oanjûn, mei't ek dûbele fokalen lang wêze kinne (ao is bgl. [ɯ:]) en om't it lang oanhâlden fan guon lûden oanjûn wurdt troch de oanbuorjende konsonanten (in u dy't foarôfgiet oan in -nn oan it wurdein of folge troch in trêde konsonant wurdt bgl. útsprutsen as [u:])
Konsonanten
De útspraak fan 'e konsonanten wurdt yn it Skotsk-Gaelysk bepaald troch de fokalen dy't deromhinne steane. Saneamde "smelle" konsonanten wurde palatalisearre (d.w.s. foar yn 'e mûle útsprutsen, mei in lyts j-ke derefteroan), wylst "brede" konsonanten neutraal yn útspraak binne of felarisearre (efter yn 'e mûle útsprutsen) wurde. De fokalen e en i binne "smel" en a, o en u binne "breed". De "brede" s (foar a, o en u) wurdt dus útsprutsen as de [s] (fan "sek"), wylst de "smelle" s (foar e en i) útsprutsen wurdt as de [ʃ] (sj fan "sjippe"). Krektlyk wurdt de "brede" t útsprutsen as de [t] (fan "tûk"), wylst de "smelle" t útsprutsen wurdt as de [c] (tj fan "tjems").
De regel foar de stavering is dêrby caol ri caol agus leathann ri leathann ("smel by smel en breed by breed"). Dêrút komt fuort dat in konsonant of konsonantkluster midden yn in wurd dy't folge wurdt troch in i of e ek foarôfgien wurde moat troch in i of e, en as in konsonant of konsonantkluster midden yn in wurd folge wurdt troch in a, o of u, dan moat er ek foarôfgien wurde troch in a, o of u. Dizze regel jout de mooglikheid om alle ûnwissichheid oer de útspraak fan konsonanten wei te nimmen troch in ekstra, net útsprutsen fokaal foar of nei sa'n konsonant of konsonantkluster yn te foegjen. Dat is bgl. dien yn it wurdt slàinte ("proast"; útspr.: [slˠaːɲtʲə], likernôch "slaanjtje"), dêr't in ekstra i ynfoege is dy't net útsprutsen wurdt om dúdlik te meitsjen dat it hjir om in palatalisearre konsonantekluster giet. (Ferlykje it wurd bàta, "boat", útspr.: [paːʰtə], likernôch "pa-te", dêr't soks net dien is om't der gjin sprake is fan palatalisaasje fan 'e -t-.)
It is wichtich om te beseffen dat dizze regel poer jildt om 'e wikseljende útspraak fan konsonanten yn 'e stavering wer te jaan, en gjin inkele ynfloed hat op hoe't de omlizzende fokalen útsprutsen wurde moatte. Om in foarbyld te jaan: meartalsfoarmen wurde yn it Skotsk-Gaelysk werjûn troch it efterheaksel -an oan in haadwurd ta te foegjen, lykas yn bròg ("skoech"; útspr.: [prɔːk], "prôk") -> brógan ("skuon"; útspr.: [prɔːkən], "prôken"). Mar fanwegen de smel-smel-breed-breedregel wurdt de meartalsfoarm stavere as -ean as de lêste fokaal yn it haadwurd in e of i is, lykas yn taigh ("hûs"; útspr.: [tʰɤj], likernôch "toi") -> taighean ("huzen"; útspr.: [tʰɛhən], likernôch "tehhen"). De útspraak fan it efterheaksel bliuwt dus gelyk, ek al feroaret de staveringswize.
Foar net-ynwijden is it troch dizze regel gauris dreech om by twa fokalen efterinoar út te figelearjen hokker fan 'e beide oft útsprutsen wurde moat en hokker oft poer om staveringstechnyske redens ynfoege is. As de staveringsregels ienris oanleard binne, is de útspraak fan it Skotsk-Gaelysk oer it generaal lykwols tige foarsisber, salang't men mar net de lûd-neffens-letterregels fan it Ingelsk (of oare Germaanske talen) besiket ta te passen, want dat smyt sûnder mis nuvere resultaten op.
De Fontein (Drachten)
De Fontein is in protestansk tsjerkegebou yn Drachten.
Skotsk-Gaelysk
Konsonanten
Fierders stiet de c yn it Skotsk-Gaelysk altyd foar de [k] (fan "kat") en nea foar in [s] (fan "sek"). De h komt eins nea allinnich foar, mar wurdt oan in oare konsonant tafoege om dy te fersêftsjen. Sa feroaret de c yn kombinaasje mei h (ch) fan in k-klank yn 'e [x] (ch fan "berch"), wylst de letterkombinaasjes bh en mh útsprutsen wurden as in [v] (fan "weevje"), en ph as [f] (fan "fak"). Ek wurdt th útsprutsen as [h] (fan "hikke"), krekt as sh as dy letterkombinaasje folge wurdt troch in a, o of u (oars is it [ʃ], "sj"). De kluster gh wurdt foar a, o en u útsprutsen as de [ɣ] (g fan "bûge"), mar foar e en i as [j] (fan "jas"), wylst de letterkombinaasje fh hielendal stom is.
De Fontein (Drachten)
Beskriuwing
Dit tsjerkegebou fan de Grifformearde Tsjerke fan Drachten-Nyegea waard yn 1993 oernaam troch de Grifformearde Tsjerken frijmakke.
Kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld
De kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (Latynske namme: Caviomorpha) foarmje in lytsskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (Hystricomorpha) en it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (Hystricognathi). Ta dizze taksonomyske groep hearre û.m. soarten as de kavia, de tsjintsjilla, de oerzon (of Noardamerikaanske beamkjifstikelbaarch), de as eksoat ek yn Nederlân foarkommende beverrôt, en de kapibara, it grutste kjifdier fan 'e wrâld. De kjifstikelbaarchdieren fan 'e Nije Wrâld binne yn it ferline in hoartsje bûten it skift fan 'e kjifdieren pleatst, mar wurde no rûnom erkend as ûnderdiel derfan.
Skotsk-Gaelysk
Fonology
De measte dialekten fan it Skotsk-Gaelysk beskikke oer 10 of 11 ûnderskate fokalen, dy't yn 'e stavering allegear mei a, e, i, o en u of mei kombinaasjes dêrfan útdrukt wurde. Fan dizze fokalen komme [a] (fan "ham"), [ɛ] (fan "lek"), [ə] (fan "de"), [i] (fan "wyt"), [ɪ] (fan "pit"), [o] (fan "bok"), [ɔ] (fan "hok") en [u] (fan "rûch") ek yn it Frysk foar. En krekt as yn it Frysk besteane de [ə] en de [ɪ] allinne mar yn koarte foarm, wylst de oaren ek as lange lûden foarkomme. Oars as yn it Frysk komt [e] (ee fan "bleek") net inkeld lang, mar ek koart foar. Dêropta hat it Skotsk-Gaelysk noch twa fokalen dy't yn it Frysk ûnbekend binne: [ɤ] en [ɯ]. De [ɤ] is it net-rûne healsletten efterlûd, dat útsprutsen wurdt as de lange oo fan "rook", mar dan mei de lippen strak holden ynstee fan tute. De skriuwwize foar dit lûd is ai, lykas yn taigh ("hûs"). De [ɯ] is it net-rûne sletten efterlûd, oftewol de lange, mei strak holden lippen útsprutsen û. De skriuwwize foar dit lûd is ao, lykas yn caol ("tin", yn 'e sin fan "net breed"). Hoewol't guon fokalen in sterk nasale klank hawwe, is dat mar komselden betsjuttingsûnderskiedend. Njonken koarte en lange lûden hat it Skotsk-Gaelysk ek noch in njoggental twaklanken en in pear trijeklanken.
Kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld
Fersprieding en ûntwikkeling
De kjifstikelbaarchdieren fan 'e Nije Wrâld komme op ien soarte nei (de oerzon, út Noard-Amearika) útslutend foar yn Súd- en Midden-Amearika. De ierst bekende fossilen fan kjifdieren yn Súd-Amearika datearje út it lette Eoseen. Tsjin it lette Oligoseen hiene alle wichtige famyljes fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan 'e Nije Wrâld har ûntwikkele. Mei't Súd-Amearika yn dy tiid oan alle kanten troch seeën omjûn wie, is it net alhiel dúdlik hoe't kjifdieren dêre bedarre binne. De measte teoryen dy't datoangeande troch saakkundigen op 't aljemint brocht binne, geane derfan út dat se op flotten fan mangrove of oar driuwhout de (doe folle smellere) Atlantyske Oseaan oerstutsen wêze moatte út Afrika wei. Sokke teoryen wurde ûnderstipe troch de oerienkomsten yn molekulêr materiaal fan 'e ierste kjifstikelbaarchdieren fan 'e Nije Wrâld en de âldere groepen kjifstikelbaarcheftigen út Afrika. De oerzon soe dan letter út Súd-Amearika oer de Middenamerikaanske lânbrêge oerstutsen wêze nei Noard-Amearika.
Nynke fan Hichtum
Biografy
Sjoukje Bokma de Boer waard 13 febrewaris 1860 berne yn Nes (Dongeradiel), as fiifde en jongste dochter fan dûmny Albertus Minderts Bokma de Boer en Dieuwke Jans Klaasesz.. Doe't se jong wie krige se byles fan har heit, dêr't ek in protte ferhalen by hearden. Fan har 15e oant har 19e gie se nei de kostskoalle fan dûmny Scheltema yn Dokkum. Dêr krige se ek it advys te skriuwen.
Skotsk-Gaelysk
Fonology
De measte Skotsk-Gaelyske konsonanten hawwe sawol palatalisearre as net-palatalisearre foarmen, en teffens omfiemet de taal in ryk systeem fan lateralen (trije kontrastearjende soarten l-en en trije soarten r-en) en nasalen (trije kontrastearjende soarten n-en). Histoaryske sjoen wiene de plofklanken [b], [d] en [ɡ] stimhawwend, mar dy kwaliteit hawwe se ferlern, sadat se no útsprutsen wurde as [p], [t] en [k]. Yn in soad Skotsk-Gaelyske dialekten hawwe sokke plofklanken lykwols harren stim weromwûn troch sekundêre útspraak fia in foarôfgeande nasaal; bgl. doras ("doar"; útspr.: [tɔɾəs], "torres"), mar an doras ("de doar"; útspr.: [ən dɔɾəs], "un dorres"). Yn guon ferstienne útdrukkings wurdt dy útspraak ek yn 'e stavering sichtber, mei't it ferbân mei de oarspronklike wurden ferlern gien is, lykas yn an-dràsta ("no"), fan an tràth-sa ("dit tiidrek").
Nynke fan Hichtum
Biografy
Yn 1888 boaske se mei Pieter Jelles Troelstra. Ek Pieter moedige har oan ta it skriuwen, en tegearre wurken se oan For Hûs en Hiem. It pear krige ek twa bern: yn 1889 in famke, Dieuwke, en yn 1891 in jonge, Jelle. It húshâlden hie it yn de njoggentiger jierren net breed, en Sjoukje skreau har ferhalen oer fiere lannen ek om wat ekstra jild yn te bringen.
Skotsk-Gaelysk
Fonology
It ferskil tusken stimhawwende en stimleaze plofklanken mei dan fierhinne weiwurden wêze, mar dochs bestiet der op it mêd fan 'e plofklanken noch in betsjuttingsûnderskiedend ferskil yn útspraak, nammentlik tusken de apiraasjeleaze [p], [t] en [k], en de aspirearre [pʰ], [tʰ] en [kʰ] (dy't folge wurde troch in lytse pufke lucht, in útspraak dy't yn Nederlân bekend is fan it Grinslânske Marthinithoren). Yn wurdmediale en wurdeinige posysje ferskoot de aspiraasje trouwerns nei pre-aspiraasje (wêrby't it pufke lucht dus foar de konsonant komt): [ʰp], [ʰt] en [ˣk].
Nynke fan Hichtum
Biografy
Yn de nije iuw stipe Sjoukje it wurk fan har man, nettsjinsteande dat har skriuwwurk hieltiid mear tiid naam. Yn 1903 kaam, yn it Nederlânsk, har earste ferhaal oer Fryslân út: De Tsien fan Martens Afke. Uteinlik bestie de boask dizze twa karriêres lykwols net, en yn 1907 gongen Sjoukje en Pieter útelkoar.
Sjoukje bleau dwaande mei skriuwen, mar dan mei it gearbringen en bewurkjen fan ferhalen út de wrâldliteratuer. Earst yn 1924 kaam mei Jetse, een Friesche Vertelling wer in ferhaal oer Fryslân út. It woeks út ta it ferhaal De Jonge Priiskeatser, dat yn 1932 yn it Nederlânsk útkaam.
Skotsk-Gaelysk
Dialekten
It lêste Leechlânske dialekt dat útstoar wie dat fan 'e lânstreek Gallowegen, yn it súdwesten fan Skotlân. Dat Galloweechsk hold it út oant de achttjinde iuw, doe't it úteinlik de striid mei it Skotsk ferlear. Neffens in referinsje yn it boek The Carrick Covenanters, fan James Crichton, soe it doarp Barr, yn 'e krite Carrick, it lêste plak yn it leechlân west hawwe dêr't noch Skotsk-Gaelysk sprutsen waard, al wurdt dêrby net fermeld wannear't dat wie.
Nynke fan Hichtum
Biografy
Yn Wergea, dêr't Marten en Afke wennen, stiet in byld fan Afke mei har tsien, makke troch Suze Boschma-Berkhout, as monumint foar Nynke fan Hichtum. Yn Nes stiet sûnt novimber 1997 yn de Haadstrjitte in boarstbyld fan de skriuwster, makke troch Hans Jouta.
Skotsk-Gaelysk
Dialekten
Der is gjin bewiis dat der in linguïstyske grins bestie tusken it leechlân en de Heechlannen, dus de oantsjuttings fan Heechlânsk-Gaelysk en Leechlânsk-Gaelysk binne mear geografysk as taalkundich. Ek it Skotsk-Gaelysk dat hjoed de dei noch sprutsen wurde, fariëarret net sa'n protte dat der fan aparte dialektgroepen sprutsen wurde kin, mooglik mei útsûndering fan 'e dialekten fan Arran en Kintyre, dy't wat mear ôfwike fan 'e rest.
Dochs besteane der wol regionale ferskillen, bygelyks oangeande de "smelle" r, dy't op it eilân Lewis hielendal net as in r útsprutsen wurdt, mar ynstee as de [ð] (de stimhawwende th fan it Ingelske this). Oer it dialekt fan Lewis wurdt trouwens faak sein dat it in unyk Skandinavysk aksint hat (en dat strykt mei it feit dat har yn 'e Midsiuwen in soad Noarske Wytsingen op it eilân nei wenjen set hawwe). Fierders hat it Skotsk-Gaelysk sa't dat sprutsen wurdt op it Kanadeeske Kaap Bretoneilân en yn guon oare dielen fan Nij-Skotlân him troch de jierren hinne fanwegen brekme oan kontakt mei it Skotsk-Gaelysktalige diel fan Skotlân ta in dialekt op himsels ûntjûn, dat Kanadeesk-Gaelysk neamd wurdt.
Nynke fan Hichtum
Bibliografy
thumb|Boekomslach Zwarte Jakob van den Valkenburg (1914)
Wilstereftigen
De wilstereftigen (Latynske namme: Charadriiformes) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (Aves), de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (Neornithes), de tuskenklasse fan 'e nijkakigen (Neognathae) en it boppeskift fan 'e nije fûgels (Neoaves). Ta dit skift hearre sa'n 350 ûnderskate soarten fûgels, dy't har yn 'e regel yn 'e buert fan it wetter ophâlde en foar it meastepart lyts wetterdierte en/of ynsekten ite. Guon wilstereftigen libje lykwols op 'e iepen oseaan, wylst oaren yn 'e woastyn en in pear soarten yn tichte wâlden foarkomme.
Taksonomy
Foarhinne waarden de wilstereftigen opdield yn trije ûnderskiften: de echte wilstereftigen (Charadrii), typyske kustfûgels; de seefûgeleftigen (Lari), dy't faak ek oan 'e kust, mar ek wol yn oare biotopen libje; en de alkfûgels (Alcae), kustfûgels dy't mear boud binne om ûnder wetter te swimmen as om te fleanen, en dy't op hege kliffen nêstelje. Letter waarden alle wilstereftigen ûnder de Sibley-Ahlquist-taksonomy op ien bulte smiten. Dy yndieling waard yn Noard-Amearika alteast rûnom akseptearre, mar de DNA-technyk dy't foar it ûndersyk brûkt waard dêr't dy yndieling op basearre is, wie net goed genôch om 'e ûnderlinge relaasjes binnen it skift fan 'e wilstereftigen wier út te tiizjen.
Nij ûndersyk út 2003 troch Per G.P. Ericson en oaren hat in bettere yndieling opsmiten, wêrby't de wilstereftigen ferdield binne oer seis ûnderskiften: de echte wilstereftigen (Charadrii), de fjochtkwarteleftigen (Turnici), de iishineftigen (Chionidi), de kwartelsnipeftigen (Thinocori), de seefûgeleftigen (Lari) en de snipfûgeleftigen (Scolopaci). De alkfûgels (Alcidae) foarmje no in famylje binnen it ûnderskift fan 'e seefûgeleftigen.
List fan planetoïden 60501-60600
Dit is in list fan planetoïden 60501-60600.
John Oldcastle (toanielstik)
John Oldcastle, yn it Ingelsk: Sir John Oldcastle (eins folút: The First Part of the True and Honorable History of the Life of Sir John Oldcastle, the Good Lord Cobham, "It Earste Diel fan de Wiere en Earbere Skiednis fan it Libben fan John Oldcastle, de Goede Hear fan Cobham"), is in histoarysk toanielstik fan ûnbekend auteurskip út 'e Elizabetaanske Tiid.
It giet oer John Oldcastle, in kontroversjele ealman, opstanneling en ketter (lollard) út 'e lette fjirtjinde en iere fyftjinde iuw, dy't yn 1417 ophongen en ferbaarnd waard foar ketterij, en dy't troch in protte lju fan nei de Reformaasje sjoen waard as in proto-protestantske martelder. It is ûndúdlik wannear't John Oldcastle krekt skreaun is, mar it stik waard yn elts gefal foar it earst publisearre yn 1600, troch útjouwer Valentine Simmes foar boekferkeaper Thomas Pavier.
Auteurskip
Yn 1619 ferskynde der in twadde útjefte, wêrby't it wurk oan 'e wiidferneamde toanielskriuwer William Shakespeare taskreaun waard. Mei't yn it deiboek fan Philip Henslowe, dy't blykber opdracht joech ta it skriuwen fan John Oldcastle, fernijd wurdt dat it stik ynstee it resultaat wie fan in gearwurking tusken Anthony Munday, Michael Drayton, Richard Hathwaye en Robert Wilson, liket de taskriuwing oan Shakespeare gjin hout te snijen. (Henslowe notearre letter ek noch dat er Drayton betelle hie foar it twadde diel fan it stik, dat net oerlevere is; sadwaande wurdt it besteande toanielstik ek wol John Oldcastle, Diel 1 neamd.) Dochs waard it stik yn 1664 mei seis oaren troch útjouwer Philip Chetwinde opnommen yn 'e twadde printinge fan 'e saneamde Third Folio fan Shakespeare syn wurk, en wurdt it sadwaande ta de Shakespeariaanske apokrifa rekkene.
Shakespeare en Oldcastle
Der bestiet wol in oare link tusken Shakespeare en John Oldcastle: it personaazje fan 'e korrupte âld ridder John Falstaff, dat foarkomt yn twa fan Shakespeare syn keningsstikken (Hindrik IV, Diel 1 en Diel 2) en ien fan syn komeedzjes (De Fleurige Wyfkes), skynt oarspronklik John Oldcastle hjitten te hawwen. Falstaff komt yn dy stikken nei foarren as net sa'n fraai hearskip. De namme John Falstaff wie basearre op 'e histoaryske John Falstolf, dy't oars as Oldcastle sûnder neiteam stoar, sadat nimmen der oanstjit oan naam dat Shakespeare syn namme troch it slyk helle.
Gastritis
Gastritis is in ûntstekking fan it mageslymflues. De ûntstekking kin de beskermjende wurking fan it mageslym ferminderje, wêrtroch't it maachsoer en fertarringsenzymen it maachflues oantaaste kinne. Gastritis jout in baarnderich gefoel, it 'soer' hawwe. Ferskaat oan faktoaren kinne in gastritis jaan, de wichtichste binne:
Gastritis jout meast net in protte klachten, mar kin op 'e lange doer slimme gefolgen hawwe lykas in maachswolm of in swolm yn it duodenum, mar ek maachkanker.
Behanneling
In mylde gastritis kin faak goed behanne wurde mei in soerbiner. At dat net genôch helpt kinne H2 blokkearders en fral protonpomprimmers de maachsoerproduksje foldwaande ferminderje om de ûntstekking de baas te wurden en komplikaasjes te foarkommen. At NSAIDs geregeldwei brûkt wurde moatte, wurde dy medisinen meast al previntyf foarskreaun om de mage te beskermjen.
At Heliobacter pylori de ynfeksje feroarsaket wurdt in antibiotikum tagelyk mei in protonpomprimmer foarskreaun.
Kjifstikelbaarchdieren
De kjifstikelbaarchdieren (wittenskiplike namme: Hystricognathi) foarmje in tuskenskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia) en it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (Hystricomorpha). Ta dizze taksonomyske groep hearre û.m. soarten as de kavia, de tsjintsjilla, de gewoane kjifstikelbaarch, de oerzon (of Noardamerikaanske beamkjifstikelbaarch), de as eksoat ek yn Nederlân foarkommende beverrôt, en de kapibara, it grutste kjifdier fan 'e wrâld.
Skaaimerken
De kjifstikelbaarchdieren ûnderskiede har fan oare kjifdieren troch in justjes ôfwikende bonkestruktuer fan 'e plasse en in dêrmei gearhingjende ôfwikende bou fan 'e kaak- en sliepspieren. In sustergroep, de kaamfingers (Ctenodactylomorphi) dielt guon mar net al dizze skaaimerken mei de kjifstikelbaarchdieren; dêrom wurdt dy groep yn in apart tuskenskift binnen de kjifstikelbaarcheftigen pleatst.
Kjifstikelbaarchdieren binne oer it algemien stevich boude, grûnbewenjende kjifdieren, mei in grutte kop, slanke poaten en in koarte sturt. Se komme benammen foar yn Latynsk-Amearika en Afrika, mei guon soarten yn Aazje, Noard-Amearika en Súd-Jeropa. Benammen yn Súd-Amearika hat dizze taksonomyske groep him ta in grutte diversiteit witten te ûntwikkeljen, en dêrby hawwe guon kjifstikelbaarchdieresoarten dêre de ekologyske nys ynnommen dy't frijkommen wie troch it útstjerren fan 'e Súdamerikaanske hoefdieren (Meridiungulata).
Yn Laos is frij resint noch in nije kjifdiersoarte ûntdutsen, de Laotiaanske rotsrôt, dy't ta de lang as útstoarn beskôge famylje fan 'e Diatomyidae bliek te hearren. Dit bist waard earst as in kjifstikelbaarchdier beskôge, mar neier ûndersyk hat útwiisd dat er dat dochs net wie, al is er wol nau mei de kjifstikelbaarchdieren besibbe.
Hear Thomas Cromwell
Hear Thomas Cromwell, yn it Ingelsk: Thomas Lord Cromwell (eins folút: The True Chronicle History of the Whole Life and Death of Thomas Lord Cromwell, "De Wiere Kronykskiednis fan it Hiele Libben en de Dea fan Hear Thomas Cromwell"), is in toanielstik fan ûnbekend auteurskip út 'e Elizabetaanske Tiid, oer Thomas Cromwell, greve fan Esseks, de kânselier fan 'e Ingelske kening Hindrik VIII.
Minnistetsjerke (De Rottefalle)
De minnistetsjerke (ek fermanje) is in tsjerkebou op De Rottefalle, gemeente Smellingerlân.
Soldiers of Odin
Soldiers of Odin is in ynternasjonaal netwurk, dy't as in lokale boargerwacht operearret. De Soldiers of Odin sizze de boargers beskermje te wollen en de strjitten feilich te hâlden. It netwurk waard yn 2015 yn Finlân oprjochte troch Mika Ranta en fûn al rillegau meistanners yn benammen oare Skandinavyske lannen.
Hear Thomas Cromwell
It stik bestiet fierhinne út polityk kommentaar of, as men it fan in oare kant besjocht, anglikaanske religieuze propaganda. It is ûndúdlik wannear't Hear Thomas Cromwell krekt skreaun is; guon saakkundigen wolle it sa ier datearje as 1582-1583, wylst oaren miene dat it yn 1599-1600 skreaun wêze moat. Yn elts gefal waard it registrearre yn it Stationers' Register, de gesachhawwende útjouwerskatalogus fan dy tiid, yn 1602, en letter datselde jiers foar it earst publisearre troch de boekferkeaper William Cotton.
Soldiers of Odin
Soldiers of Odin yn Nederlân
Sûnt juny 2016 binne de Soldiers of Odin ek aktyf yn Nederlân. Foar it earst barde dit yn Wynskoat, wêr't de boargerwacht in asylsiker efternei siet, om't dy neffens de Grinzer stjoerder RTV Noord in famke fan 12 jier lestich fallen hie.
Krityk
In punt fan krityk tsjin de Soldiers of Odin is dat de leden harren inkeld dwaande hâlde soe tsjin migranten, dy't harren skuldich meitsje oan kriminele aktiviteiten tsjin de autochtoane befolking. Partij fan de Arbeid-politikus Ahmed Marcouch sei dêrom te walgjen fan de wurkwize fan de Soldiers of Odin. De Soldiers of Odin wize dizze krityk ôf en sizze allinnich te stribjen nei in feiliger maatskippij. Neffens in ferklearring fan 23 juny 2016 op harren Facebookside wolle hja gjin ûnderskie meitsje yn etnyske komôf.
Hear Thomas Cromwell
Auteurskip
Op 'e foarside fan Cotton syn útjefte stiet fermeld dat it stik opfierd waard troch it ferneamde teäterselskip de Lord Chamberlain's Men, en wurdt de skriuwer neamd as "W.S." Op 'e foarside fan in twadde útjefte, út 1613, troch Thomas Snodham, wurdt op 'e nij oanjûn dat "W.S." de skriuwer is, al binne de Lord Chamerlain's Men no de King's Men wurden (dat is itselde teäterselskip; de nammeferoaring fûn plak yn 1603).
"W.S." waard foar it earst identifisearre mei de wiidferneamde toanielskriuwer William Shakespeare, doe't útjouwer Philip Chetwinde Hear Thomas Cromwell yn 1664 tafoege oan 'e twadde printinge fan syn saneamde Third Folio fan Shakespeare syn wurk. Sadwaande wurdt dit stik ta de Shakespeariaanske apokrifa rekkene, al wize moderne saakkundigen de taskriuwing oan Shakespeare frij algemien fan 'e hân. Men spekulearret dat "W.S." ynstee foar Wentworth Smith of William Sly stien hawwe koe. Ek Thomas Heywood en Michael Drayton binne wol neamd as mooglike skriuwer, mar dy suggestjes ûntbrekt it oan ûnderbouwing.
Minnistetsjerke (De Rottefalle)
Skiednis
thumb|left|De earste stien Ier yn de 17e iuw festigen har dopersken yn it Wytfean ûnder Rottefalle. Yn 1671 krigen hja harren earste tsjerke yn it Wytfean. Hast in iuw letter, yn 1769, waard der in twadde tsjerke yn it doarp set. Yn 1838 werden beide tsjerkgebouwen ferfongen troch in nij gebou oan de Haven 16 op De Rottefalle. It gebou is in ienfâldige sealtsjerke. De twa wynwizers hawwe de foarm fan in skip en fan in hynder lykas ek de fermanje yn Drachten.
De earste stien waard lein troch Dieuwke Hendriks Bakker, it dochterke fan ien fan de diakenen fan de gemeente fan it Wytfean en De Rottefalle. It gebou is in erkend ryksmonumint.
Yn de konsistoarje stiet op in balke de liedende tekst fan Menno Simons, de grûnlizzer fan de doperske gemeenten, yn it Frysk: Want in oar fünemint as wat der al leit, kin net ien lizze; en dat is Jezus Kristus (1 Korintiërs 3:11)
Ynterieur
By de bou fan de tsjerke waard materjaal fan de twa eardere tsjerkjes wer brûkt. Sadwaande is de preekstoel âlder as de tsjerke. Ut hokker tsjerkje de preekstoel komt is net bekend. De planken fan de flier komme út beide tsjerken. Oan wjerskanten fan de preekstoel binne twa ramen fan Jentsje Popma ynbrocht, dy't er nei syn doop oan de tsjerke skonken hat.
Oargel
It oargel yn de tsjerke is yn 1931 boud troch de firma A.S.J. Dekker út Goes. It giet om in unit-oargel mei elektryske traktuer.
Limburchsk
It tal sprekkers wurdt skatten op likernôch 2,2 miljoen. It is sûnt 1997 yn Nederlân en Dútsklân erkend as streekstaal.
Omskriuwing
De Limburchske taal hat syn woartels yn it Nederfrankysk, dy't yn de lette Midsiuwen ûntstien wêze moat. De grins fan it Limburchsk wurdt op it stuit lutsen mei de line fan de twatoanigens. Yn dat gebiet kin in lang wurdlid op twa manieren útsprutsen wurde: delgeand, lykas yn 't Frysk en it Nederlânsk, of opgeand. Oan dy lêste toan wurdt in Limburger faak ek werkend as er in oare taal praat.
De dialektyske ferskillen fan it Limburchsk binne sa grut, dat beskate dialekten ûnderling net te ferstean binne. Wichtige isoglossen dy't troch it Limburchske taalgebiet rinne binne:
Foarbylden
Hjir folget de oanfang fan it Heechliet (haadstik 1, fers 1-7), yn ferskillende Limburchske dialekten.
It dialekt fan Hasselt (Belgje)
(Oerset út de Bibel fan it NBG en de KBS út 2004)
Streektalen fan Nederlân en Flaanderlân
De Streektalen fan Nederlân en Flaanderlân binne de lânseigen talen dy't dêr njonken it Nederlânsk praat wurde.
Standerttaal
It Nederlânsk is de offisjele taal fan Nederlân en Flaanderlân. It is dan ek tige dominant yn prestisjeuze situaasjes. It wurdt praat troch politisy, op skoallen en yn de hannel, as dêr al gjin Ingelsk praat wurdt.
Njonken dizze standerttaal, dy't fral konstruearre is út de Frankyske dialekten, wurdt der noch op ferskate oare wizen praat yn Nederlân en Flaanderlân. Foar in part binne dat frjemde talen, talen fan ymmigranten en Frânsk en Ingelsk ûnder oaren as ynternasjonale talen. Foar in oar part binne dat lânseigen farianten, dy't fan "in pear taalfouten mei in sprekskansearring" oant histoarysk en systematysk dúdlik aparte talen rinne.
Benammen de Hollânske dialekten, lykas it Amsterdamsk, ferskille net folle fan de standerttaal. Oan de oare kant fan it spektrum fine wy it Frysk, dat yn de oarsprong gjin oar ferbân mei it Nederlânsk hat, as dat it beide Westgermaanske talen binne.
Jeropeesk Hânfêst
Neffens it Jeropeeske Hânfêst foar regionale talen of talen fan minderheden hat Nederlân it Frysk as mindertalstaal erkend. Dit betsjut ûnder oaren dat it Frysk, yn it gebiet dêr't it praat wurdt, deselde rjochten hat as it Nederlânsk. Fierders binne it Nedersaksysk en it Limburchsk erkend as streektalen, wat se net ta rykstalen makket, mar de oerheid al ferplichtet ta it fuortsterkjen fan dy talen. Om't in eask fan it hânfêst is dat de talen in skiednis ûnôfhinklik fan de standerttaal hawwe moatte is der gjin erkenning foar Hollânsk, Brabânsk of Siuwsk. Belgje hat it hânfêst net ûndertekene.
Tsjerke fan de Hillige Joaris op de Pskov-heuvel (Moskou)
De Tsjerke fan de Hillige Joaris (Russysk: Георгиевская церковь, Georgievski tsjerkov), ek bekend ûnder de namme Tsjerke fan de Foarbea (Покровская церковь, Pokrovskaja tsjerkov), is in Russysk-otterdokske tsjerke fan it bisdom Moskou. De tsjerke stiet oan de Ultitsa Varvarka, yn de âlde buert fan de keaplju, yn it Tverskoj distrikt yn it Sintrale Administrative Distrikt fan de stêd Moskou, Ruslân.
It wichtichste alter waard wijd ta eare fan de Hillige Jongfaam, de kapellen binne oan Joaris en oan Petrus de metropolyt fan Moskou wijd.
Skiednis
De fiifkoepelige Joaristsjerke waard yn 1658 nei in brân yn 1639 oer de fûneminten fan in âldere tsjerke boud.
Nei't de tsjerke slim skeind rekke doe't Napoleon Ruslân yn 1812 binnenfoel, waard de restauraasje foltôge yn 1816. Yn 1818 waard in klokketoer en refter tafoege yn Russyske pseudo-gotyk, it hegere diel fan de klokketoer fertsjintwurdiget lykwols de Empirestyl. Yn de Sovjettiid waard de tsjerke troch de bolsjewisten yn de jierren 1920 sletten. It gebou bleau foar lange tiid leech. Dêrnei folge in perioade dat it bouwurk brûkt waard foar opslach en de eardere tsjerke rekke yn ferfal, mar yn de perioade 1965-1972 waard it eksterieur fan de tsjerke wer wat oplapt. Nei 1979 waard de tsjerke brûkt foar útstallings.
Yn 1991 waard it gebou werom jûn oan de Russysk-Otterdokske Tsjerke.
Sûnt 2005 binne de tsjerke, de refter en de klokketoer yn in reade kleure farve. Alle dekorative boudielen binne yn it wyt útfierd. De sintrale koepel is goudkleurich, wylst de fjouwer lytsere koepels in blaue kleur hawwe en fersierd binne mei stjerren. Op lytse ôfstân fan de Joaristsjerke stiet ien de moaiste Moskouse tsjerken: de Trijefâldichheidtsjerke yn Nikitniki.
Kitty Hawk
Kitty Hawk of Kittyhawk kin ûnder oaren wêze:
Joadske Autonome Oblast
De Joadske Autonome Oblast (JAO; Russysk: Евре́йская автоно́мная о́бласть, Yevreyskaya avtonomnaya oblast; Jiddysk: ייִדישע אװטאָנאָמע געגנט, yidishe avtonome gegnt; [jɪdɪʃɛ avtɔnɔmɛ ɡɛɡnt]) is ien fan de dielgebieten fan Ruslân yn it Russyske Fiere Easten. It grinzget oan de oblast Amoer yn it noardwesten, oan de kraj Chabarovsk yn it noarden en it easten en oan Sina yn it suden en westen. Foar 1934 wie it part fan de kraj Chabarovsk. Sûnt 7 maaie 1934 is it in autonome oblast. De haadstêd is Birobidzjan.
Neffens kêst 65 fan de Grûnwet fan de Russyske Federaasje is de JAO de iennige autonome oblast yn Ruslân. It is ien fan twa gebieten yn de wrâld mei in offisjele Joadske status. De oare is Israel.
Eftergrûn
Yn 1858 waard it gebiet noardlik fan de rivier de Amoer, it gebiet fan de hjoeddeistige JAO ynbegrepen, by it Russyske Keizerryk ynlive neffens it Ferdrach fan Aigun (1858) en de Konvinsje fan Peking (1860). Yn desimber fan 1858 hjitte de Russyske oerheid it foarmjen fan in militêre ienheid fan Kozakken dy't de súdeast grins fan Sibearje beweitsje moasten. De militêre kolonisaasje befette kolonisten fan Transbaikal. It is rûsd dat der likernôch 40.000 manlju fan it Russyske leger harren nei wenjen setten yn de omkriten.
Yn 1899 waard it pleatslike part fan de Transsibearyske Spoarline oanlein dêr't Tsjita en Wladiwostok mei-inoar by ferbûn waarden. Dat brocht in soad nije kolonisten en it stiftjen fan nije plakken. De spoarline wie ree yn oktober 1916 mei it iepenjen fan de 2590 meter lange Chabarovskbrêge oer de Amoer by Chabarovsk.
Yn dy tiid, foar de Russyske Revolúsje, bestie de befolking foar it grutste part út boeren. It iennichste yndustrieel bedriuw wie in houtmûne yn Tûngûssky, in stikmannich ûnderhâldbedriuwen foar it spoar, en der waard goud út de rivier de Sûtara wûn.
Yn 1922 waard in wichtige slach fochten yn de Russyske Boargerkriich yn de omkriten dy't troch de Bolsjewiken wûn waard. Alhoewol't it joadendom as religy tsjin it belied fan de Bolsjewiken wie, woe Vladimir Lenin minderheden al temjitte komme en guon tolerânsje jaan om harren oanhang te krijen.
Yn 1924 wie de wurkleazens ûnder de Joaden yn de Sovjet-Uny oer de 30%. Dat kaam troch de pogroms, mar ek troch it belied fan de oerheid fan de Sovjet-Uny, dy't it Joaden ferbea om ambachtslju en lytse sake-eigeners te wêzen. Om de Joaden oan it wurk om se mear produktyf foar de maatskippij te krijen, rjochte de oerheid Komzet op, in kommitee om Joaden warber yn de lânbou te krijen. It idee om alle Joaden fan de Sovjet-Uny yn in beskaat gebiet dy't foar harren oanwiisd wurde soe, krige in soad byfal by de Sovjet-oerheid. Dêr soene se in libbenstyl dy't "sosjalistysk yn ynhâld en nasjonaal yn foarm" hawwe kinne. De Sovjets woene ek in alternatyf foar it Sionisme, de Joadske delsetting yn Palestina, oanbiede. Sosjalistyske Sionisten, lykas Ber Borochov krigen in soad oanhing yn dy snuorje. Sionisme wie lykwols de favorite ideology neffens de Jiddyske ynterpretaasje fan de politike ekonomy fan de wrâld, dy't einlings net te ferienjen wie mei it Sovjet-belied, omreden de waaksende opposysje fan de Jiddyske beweging, ûnder oaren Emma Goldman, foar it etnysk-nasjonalisme, dy't de Sovjetrepubliken gearstalde, oer.
Stifting
thumb|300px|Stânbyld fan Joadske kolonisten by it treinstasjon yn Birobidzjan thumb|Ungetiidzje op in Joadske kolchoz It plak dy't ynearsten yn de iere 1920-er jierren oerwage waard foar de Joaden wie de Krim, dêr't doe al in reedlik grutte Joadske befolking wenne. Twa Joadske distrikten (raiony) waarden yn de Krim en trije yn súdlik Oekraïne foarme. In alternatyf plan, dy't mear kâns fan slagjen hie, waard doe oerwage.
Lang om let waard Birobidzjan, yn wat hjoed-de-dei de JAO is, keazen troch de Sovjet-lieders foar in Joadske regio. De kar foar dat gebiet wie in ferrassing foar Komzet, want it gebiet wie ornearre foar militêren. Sina, en ek Japan, hiene harren eagen op de Russyske provinsjes yn it Russyske Fiere Easten. Yn dy tiid wennen der noch mar likernôch 30.000 minsken, de measten Kozakken út Transbaikal, Koreanen, Kazakken en Tûngûzyske folken. Sovjetlieder Joazef Stalin woe it gebiet yn it tinbefolke Fier Easten mear befolkje litte, benammen by de Sineeske grins del. Hy die dat it meast om dy reden ynstee as in geunst foar de Joaden. It gebiet waard ornearre as in "autonoom ditrikt", net as in autonome republyk. Dat betsjutte dat gjin pleatslik parlemint, rjochthof, oerheidspost tastien waard. Mei "autonoom gebiet" waard earder in úthoeke, net in polityk sintrum mei ornearre.
Op 28 maart 1928 waard it stiftsjen fan de JAO troch de Presidium fan de Opperste Sovjet befêstige. It nije gebiet waard ynearsten de "Birobidzjan Joadske Nasjonale Regio" neamd. It wie in rûch en bercheftich gea en bestie út in soad bosk. Om kolonisaasje oan te setten joech de Sovjet-oerheid tastimming ta privee-eigendom fan lân. Dat late der ta dat in soad net-Joaden nei de oblast kamen foar in fergese pleats.
Yn de maitiid fan 1928 kamen der 654 Joaden oan, dochs yn oktober gie krapoan de helte wer fuort omreden de rûge omstannichheden. Yn de simmer fan 1928 wiene der in soad stoarmreinen dy't gewaaksen fuort spielden en in útbraak fan miltfjoer dêr't in soad fee troch omkaam. Joadske delsettings yn dy tiid wiene Valdgejm, dêr't de earste kolchoz fêstige waard, Amoerset en Smidovitsj.
Op 7 maaie 1934 waard de Joadske Autonome Regio (JAR) offisjeel foarme yn de Russyske Sosjalistyske Federative Sovjetrepublyk. Yn 1938 waard it territoarium Chabarovsk foarme, dêr't de JAR formeel ûnder foel. Yn de 1930-er jierren joech de Sovjet-oerheid de oanset om mear Joaden nei de JAR ferhûzje te litten troch middel fan in kampanje troch it fersprieden fan posters ûnder mear yn it Jiddysk. Ek sa'n 1200 net-Joadske Sovjetboargers setten harren nei wenjen yn de regio.