cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Louis Leakey
Jeugd en wurkpaad
Hy studearre oan de Universiteit fan Cambridge, dêr't hy yn 1926 klear mei wie. Yn de Oldupaikleau en op it Rusinga-eilân ûntduts hy ferskillende minsklike en protominsklike skeletten (of dielen dêrfan), sadat in dúdlik byld ûntstie fan de iere stambeam fan de minskheid. Ta syn protte, bysûndere ûntdekkingen heare 'Zinjanthropus' (yn 1959), in flinkee minskeftige, hokker bestean in oanwizing is foar de grutte kompleksiteit fan de evolúsjonêre eftergrûn fan de minsken.
Leakey's Ingeltjes
In grut part fan Leakey's neilittenskip bestiet út de rol dy't hy spile by it oantrunen ta mear fjildwurk yn it ûndersiik nei primaten yn harren natuerlike habitat; Leakey beskôge dat soart ûndersiik as de kaai ta it oplossen fan de mystearjes fan de minsklike evolúsje. Leakey keas dêrfoar trije froulike ûndersikers út – letter bekend as "Leakey's Angels" – dy't elts foar harsels útwaakse soenen ta grutte nammen op it mêd fan primateûndersyk. Yn 1957 waard Jane Goodall de earste fan de trije, doe't sy oan har earste fjildstúdzje nei sjimpansees en harren kultuer begûn yn it Tanzaniaanske Gombe Stream National Park. Yn 1967 folge Dian Fossey, dy't ûndersiik die nei de berchgorilla's op de Virungafulkanen yn Rwanda. Yn 1971 kaam Biruté Galdikas by de trije, doe't sy begûn oan in stúdzje nei orang-oetans yn de jungle fan Borneo.
Bekende famyljeleden
Leakey wie boaske mei Mary Leakey, dy't nei alle gedachten de grutste ûntdekking die út de skiednis fan paleontology: de Laetoly fuotspoaren yn Tanzania. Dy fuotspoaren, ôfprinte yn fulkanyske jiske, binne de âldst bekende spoaren út it ferline fan de twafuotige foarrinners fan de minske.
Leakey wie ek de heit fan de paleoantropolooch Richard Leakey en de pake fan paleontologe Louise Leakey, frou fan prins Emmanuel de Merode. Leakey's neef, Rea Leakey, wie in Britske tankkommandant yn de Twadde Wrâldkriich.
Dea
Leakey stoar yn 1972, troch in hertoanfal. Hy wie doe 69 jier.
Slot Schöneck
Skiednis
Schöneck waard om 1200 hinne as ryksboarch boud troch Konrad fan Boppard. Syn neiteam neamden harrensels ridders fan Schöneck en bewennen it kastiel oant it útstjerren fan it skaai yn 1508. It skaai bestie út ferskillende takken, dy't meiïnoar op it kastiel wennen. thumb|left|Twadde poarte Yn de jierren 1331-1336 wie it kastiel ûnderdiel fan in bûn tsjin de aartsbiskop fan Trier en karfoarst Boudewyn fan Lúksemboarch. It bûn ferlear de striid, it kastiel rekke syn stelstannigens kwyt en waard yn 1354 in lienkastiel fan Kar-Trier.
Yn de saneamde Beilsteiner Kriich besetten troepen fan de paltsgreve Schöneck, mar al gau waard it kastiel werom jûn oan Kar-Trier. Sûnt 1508 hie de boarch ferskillende pachters, mar stadichoan sloech it ferfal ta.
Yn 1805 kaam it kastiel yn partikuliere hannen en bouden ferskillende eigners it kastiel wer wat op. It slot waard yn 1906 troch de keunstskilder Wilhelm Steinhausen (1846-1924) oankocht, dy't it yn 1924 ûnderbrocht yn de famyljestifting 'Wilhelm und Ida Steinhausen Stiftung'.
Beskriuwing
De gebouwen datearje fral út de 19e en 20e iuw. Ut de midsiuwske tiid datearret de ferdieling yn in boppe- en benedenboarch. De kelders, de dwinger, tuorren en poarten en in diel fan de ringmuorre binne midsiuwsk. Oan de kant fan de berch binne de resten fan de kastielgrêft.
Smelbrêge
thumb|300px|right|de [[himrik fan Smelbrêge]]
Smelbrêge (offisjeel Nederlânsk: Smallebrugge) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, benoarden Wâldsein. Oant 2011 lei Smelbrêge yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. It doarp hat likernôch 11 ynwenners (2006).
Smelbrêge hat fiif huzen en 12 ynwenners (1 jannewaris 2007). Hjirmei is it ien fan de lytste plakken yn Fryslân.
Op it begraafplak stiet ien fan de Klokkestuollen yn Fryslân. Yn 2005 binne de Bumagrêven en de klokkestoel restaurearre. Op 2 maaie 2007 is in ynformaasjeboerd by it begraafplak in ynformaasjeboerd ûntbleate oer de klokkestoel en de Bumagrêven.
It doarpke leit oan de Alvestêderûte.
Befolking
thumb|right|150px|Klokkestoel fan Smelbrêge
Strjitten
Nûmer.
Hindrik fan Castrop
thumb|Skaadbyld fan Hendrik van Castrop Hindrik fan Castrop (Amsterdam, desimber 1736 - De Haach, 31 jannewaris 1806) wie in jurist.
As patriottysk abbekaat kaam er yn 1795 nei foaren. Hy wie fan 1796 oant 1798 lid fan de Earste en Twadde Nasjonale Fergadering (representeerende het Nederlandsche Volk). Yn 1797, wie er foarsitter fan it Revolúsjonêr Kommitee (lieder fan it regear) fan 20 febrewaris oant 6 maart.
Ek yn 1797 waard er nei Fryslân ta stjoerd om hjir de "troebelen" te ûndersykjen. Hy krige spul mei Court Lambertus fan Beyma dy't lykwols letter syn freon waard.
By de steatsgreep fan 22 juny 1798 waard Fan Castrop finzen set, mar al yn july kaam er wer frij. Ferfolgens besette er it amt fan Riedshear by it Hof fan Hollân en West-Fryslân fan 1799 oant 1802. Fan Castrop is yn it harnas fan riedshear oan it Departemintaal Gerjochtshof fan Hollân stoarn, in funksje dy't fan 1799 ôf ferfold hie
Akira Kuroiwa
Akira Kuroiwa (Japansk: 黒岩 彰, Kuroiwa Akira; Tsumagoi, 6 septimber 1961) is in earder Japansk reedrider. Kuroiwa wie yn 1983 de earste Japanske wrâldkampioen sprint.
Hy die acht kear mei oan it Wrâldkampioenskip Sprint, en twa kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1998 en 1988). Hy waard by dizze kampioenskippen twa kear wrâldkampioen, en helle op de Olympyske Spullen in brûnzen medalje op de 500 meter. Nei de spullen fan 1988 hold Kuroiwa op mei it reedriden op heech nivo.
Stasjon Halfweg-Zwanenburg
Stasjon Halfweg-Zwanenburg (Hwzb), iepene op 1 jannewaris 1842, is in spoarweistasjon yn it Nederlânske doarp Halfweg yn de gemeente Haarlimmermar yn de provinsje Noard-Hollân. It stasjon leit oan de Alde line (Amsterdam Sintraal - Rotterdam Sintraal)
Gebou
200px|thumb|left|Stasjon Halfweg-Zwanenburg om en de by 1909 It oarspronklike spoarweistasjon fan Halfweg waard iepene yn 1842, neidat yn dat jier de ferbining Amsterdam Sintraal - Haarlim ree kaam. Yn 1875 krijt it doarp in echt stasjonsgebou, nei't jierrenlang in keet brûkt waard foar de ferkeap fan treinkaartsjes. It ûntwerp is in ferlytse fariant fan de stasjonsgebouwen dy 't de HIJSM yn dyselde perioade ûnder oare yn Weesp en Barneveld boud hat. It ienfâldige rjochthoekige gebou telt twa ferdjippingen. De boppeferdjipping grinzet oan it perron. Yn 1927 waard it stasjon sletten, it gebou waard yn 1941 ôfbrútsen.
Yn 2012 waard it stasjon op 9 desimber weriepene, it nije stasjon is foarsjoen fan twa opfallende griene perronkappen en in ienfâldige brêge mei treppen en liften oer de spoaren en de N200. It stasjon is fierder foarsjoen fan in iepen fytsestalling mei fytsklûzen en in pear parkearplakken. Oant 1927 wie de namme fan it stasjon Halfweg
André Kloos
Andries Hein (André) Kloos (Amsterdam, 12 augustus 1922 – Kortenhoef, 9 novimber 1989) wie in Nederlânsk politikus, fakbûnsbestjoerder en foarsitter fan de VARA.
Libbenspaad
Kloos, soan fan opsichter by in skipfeartmaatskippij Johannes Jacobus Kloos en fan Seraphina Rosalia Geerts, gie 1939 oan it wurk as assistint-accountant. Yn 1952 helle er de mo-akten steatshúshâldkunde en statistyk. Wilens wie hy as administratyf meiwurker by it Nederlânsk Ferbûn fan Fakferieningen (NVV) bedarre, dat letter opgong yn de FNV. Hy waard meiwurker fan it wittenskiplik buoro fan de NVV en dêrnei adjunkt-direkteur fan dat buro. Yn 1956 waard hy lid fan it deistich bestjoer fan de NVV en tn 1965 foarsitteritter. Fan 1969 oant 1970 wie er ek foarsitter fan it Europeesk Ferbûn fan Frije Fakbûnen yn de Europeeske Mienskip (ECFTU).
As fakbûnsfoarsitter fersette Kloos him tsjin de wet op de leanfoarming fan minister Roolvink, lid fan it Kabinet-De Jong (1967-1971). De nije wet moast it regear de mooglikheid biede om yn te gripen yn de CAO-ûnderhannelingen. De fakbeweging fielde dêr neat foar. Uteinlik kaam der dochs in wet dêr't yn stie dat de regearing it foech hie om by need yn te gripen yn de CAO's. It oannimmen fan de wet late ta in boycot fan it leanoerlis troch de fakbeweging.
Kloos wie ek warber op polityk flak. In 1963 waard er foar de PvdA lid fan de Earste Keamer, in funksje dy't er oant 1982 oanhâlde soe. Om 1970 hinne woene in protte lju yn de fakbeweging hawwe dat Kloos polityk lieder fan PvdA wurde soe, mar dat kaam der net fan. Yn 1971 folge Kloos Jan Broeksz op as foarsitter fan de VARA; dat bleau er njoggen jier. Harry ter Heide folge him op as foarsitter fan it NVV.
Wilens wie yn Nederlân in ûnrêstige tiid oanbrutsen. Ek yn de VARA joech dat botsingen tusken de Nieuw Linksers, aangevoerd door de doetiidske foarsitter fan de ûndernimmingsrie Jan Nagel, en de mear humanistysk oriïntearre fleugel. Kloos hie net folle bining mei Nieuw Links en syn foarsitterskip fan de VARA waard foar him ien en al lijen. It late ta in ferbittere Kloos dy't yn 1980 ôfkied naam fan de VARA. Hij waard opfolge troch Albert van den Heuvel.
It Wiid (Molkwar)
It Wiid is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It kanaal ferbynt De Grûnzen by Molkwar mei de Noarderdyksfeart efter de seedyk fan de Iselmar..
De namme It Wiid jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Het Wijd.
André Kloos
Libbenspaad
Kloos hat ferskate by-funksjes beklaaid. Hy wie lid fan de Sosjaal Ekonomyske Ried, presidint fan de Ried fan Kommissarissen fan de De Arbeiderspers en lid fan it kuratoarium fan Deiblêd Het Vrije Volk.
Pretoria
thumb|left|Lokaasje yn Gauteng Pretoria is mei Bloemfontein en Kaapstêd ien fan de haadstêden fan Súd-Afrika. De stêd leit yn de grutstedske gemeente Stad Tshwane yn de provinsje Gauteng.
Yn 2010 wie Pretoria ien fan de stêden dêr't it WK fuotbal spile waard.
Grytsje Kingma
Grytsje Kingma-Zantema (Kimswert, 1964), is in Fryske sjongster út Sint Jansgea.
Libben en wurk
Se groeide op yn Kimswert as jongste dochter fan skoalhaad en meiwurker fan de Afûk Adam Zantema. Op har tolfde ferhuze de húshâlding nei Frjentsjer. Se wenne dêrnei yn Baarn en Ljouwert, en mei har man yn Grou en Kollum en no yn Sint Jânsgea. Se begûn op har fjirtjinde mei gitaarspyljen, omdat se harsels by it sjongen graach begeliede woe. Se hat dêrnei yn allerhanne groepkes spile en songen. Nei de skoallemienskip Simon Vestdijk die se HBÛ Ynrjochtingswurk mei spesjalisaasje Muzyk yn Baarn en wie aktiviteitenbegeliedster by in deiferbliuw foar minsken mei in ferstanlike beheining yn Reduzum. Op har 25e kaam de tiid fan húshâlding en wurk, dêrnei pakte se de muzikale tried wer op. thumb|Grytsje Kingma thumb|Grytsje Kingma
Sjonge, gitaarspylje, dirigearje, skriuwe
Se folge yn 2002 sjonglessen en kursussen foar amateur-koar-dirigint yn De Rinkelbom by Gerben van der Veen. Yn 2003 sette se út ein mei it âldereinkoar fan Heremastate op It Hearrenfean, yn 2006 folge frouljuskoar Brûzenije op De Jouwer. Yn 2005 begûn it muzyktrio Skarnoaten (mei Lammert Mink en Pier de Wilde), dêr't se by song en gitaarspile oant de simmer fan 2010. Fierder hat Kingma yn ferskillende koaren en projektkoaren songen. Ein 2008 folge se in kursus lietteksten by Tresoar en stuts har ljocht op by Jurjen van der Meer út Terkaple en lei har ta op it meitsjen fan eigen Fryske lieten.
Mear as 20 eigen lieten ûntstienen doe. Inkelden binne makke foar Fersefariaasje (it boekje mei foardraachgedichten dat brûkt wurdt by FeRstival, de foardraachwedstriid foar bern yn it fuortset ûnderwiis). Ien gedicht is opnommen yn de Lyrische Courant fan de Ljouwerter krante (april 2009). Ek wurdt der wolris in gedicht pleatst yn De Fleanende Krie, it blêd fan de KFFB (Kristlik Fryske Folksbibleteek). Sa út en troch makket se by gedichten fan Atze Bosch in meldij.
Se hat meidien yn de oersettersgroep fan it Yntertsjerklike Kommisje foar de Fryske Earetsjinst (YKFE), dy’t dwaande west hat mei oersettingen fan lieten foar it nije Liedboek voor de Kerken, dat yn 2012 ferskynd is. Tegearre mei Atze Bosch hat se dwaande west mei oersettingen út de Evangelische Liedbundel. Hja treedt allinnich op, mar ek tegearre mei de Switserske fioelist Rob du Jardin út Amsterdam. Ferskate lieten binne ek op Youtube te finen. Grytsje Kingma sjongt yn it Frysk en ûnderhaldt kontakten mei de Ried fan de Fryske Beweging.
In soad ûnderfining die se op troch de feriening foar Fryske folksmuzikanten Tsjoch. Sa wiene der bygelyks optredens foar Tsjong, en se die mei oan Tsjochkonserten en de Tsjochfestivals. Fierders hat se redaksjelid west fan "Tsjochnijs".
Diskografy
Op 15 maaie 2010 waard har earste cd "Wjerlûd" presintearre, in skiif mei 15 eigen lieten oer hiel ferskillende ûnderwerpen. Hjirop is ek by in tal lieten de fioele fan Rob te hearren. By guon oare lieten spilet Wil van Eekeren út Grins mei, mei blokfluiten, toetsen en fokale perkusje.
Op it yn novimber 2011 ferskynde 'Wytfear' kiest Grytsje lieten mei tige útienrinnende ûnderwerpen: se springt linich fan it nijste Fryske wurd ('hipperhapke') nei in ynbannich liet oer see en strân. De ballade fan Eelkje (fan “De smearlappen” fan Anne Wadman) wurdt ôfwiksele mei in liet oer har favorite waarman. Dan is der in liet oer har bertedoarp Kimswert en sjocht mei mingde gefoelens dat it der allegearre no hiel oars útsjocht as yn har bernetiid. Har fersy fan it liet Halleluja, it tige bekende nûmer fan Leonard Cohen, hat se in eigen tekst op makke. Twa lieten binne fan dichter/oersetter Atze Bosch. Mei him hat se nau gearwurke by it meitsjen fan har eigen teksten, mar se makket ek wol meldijen by gedichten fan him. Tagelyk wie de presintaasje fan "Tûzen dagen", in bondel mei 52 lietteksten en gedichten dy’t hja makke yn ’e tûzen dagen tusken novimber 2008 en augustus 2011.
Tsjalhuzum
thumb|300px|right|de [[himrik fan Tsjalhuzum]] Tsjalhuzum (offisjeel Nederlânsk: Tjalhuizum) is in terpdoarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, noardwest fan Snits. Oant 2011 lei Tsjalhuzum yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. It doarp hat likernôch 27 ynwenners (2006). Yn 1954 wiene dat noch 50.
Tsjalhuzum namme betsjut by de huzen fan Tsjalle.
Doe't it tsjerke, dy't mids in tal pleatsen stiet, yn 1949 yn driigde te stoarten waard de stifting "De Tsjalhuzumer Toer" oprjochte.
By it fiadukt oer de A7 stiet in fersetsmonumint, De Hoanne
Strjitten
Nûmer.
Tritsum
Tritsum is in buorskip yn de gemeente Frjentsjerteradiel. Tritsum leit tusken Wommels en besuden Tsjom oan de Slotwei.
De namme komt ek foar as Tritzum, Tritzem en Tritsen. By de terp fan Tritsum binne opgravingen dien.
Jacob Wassenaar
thumb|right|200px|Jacob Wassenaar op de [[PC 2005 foar yn it perk]] Jacob Wassenaar (Tsjummearum, 29 septimber 1980) is in keatser út Minnertsgea. Hy spilet sûnt 1999 yn de haadklasse fan de KNKB.
Jacob Wassenaar wûn sawol de Freule (1996), de Jong Nederlânpartij (2000 en2002), de PC (2002, 2005 en 2014) as de Bûnspartij (2001, 2005 en 2006). Hy waard dêrmei yn 2002 de tsiende hâlder fan it Klaverke Fjouwer.
Filippus Arabs
right|thumb|200px|Buste fan keizer Filippus Arabs Marcus Julius Philippus (±204 - 249), bekend as Filippus Arabs, 'Filippus de Arabier', wie keizer fan Rome 244 oant 249.
Opkomst
Oer it libben en politike karriêre fan Filippus foardat er keizer waard is net folle bekend. Hy wie de soan fan Julius Marinus en is nei alle gedachten berne yn Arabia Trachonitis (de krite beëasten de Mar fan Tiberias) of yn Damaskus, yn de destiids Romeinske provinsje Syrje.
Fan Filippus is bekend dat er direkt of yndirekt belutsen west is by de dea fan de prefekt fan de praetoriaanske garde, Timesteus dy't er opfolge en dêrnei by dy fan keizer Gordianus III.
Timesteus wie op dat stuit tige súksesfol yn de militêre kampanje tsjin de Perzen en ferstoar hommels troch in sykte as Filippus op it skiednistoaniel ferskynt as syn opfolger. De striid tsjin de Perzen set him troch en yn it begjin fan 244 hawwe de Romeinen te krijen mei in sterke Perzyske tsjinoanfal dy't neffens de Perzske boarnen út dy tiid einige mei in oerwinning op de Romeinen yn de slach fan Misiche (tichtby it moderne Fallujah yn Irak) en de dea fan keizer Gordianus III. Dizze nederlaach wurdt yn de Romeinske boarnen net neamd en de dea fan de keizer wurdt suggerearre fierder wei, oan de boppestream fan de Eufraat. Lettere boarnen hawwe Filippus dy't him opfolge, oanwiisd as de moardner fan Gordianusm, mar de krekte omstannigens fan syn dea binne net bekend.
Keizer
Sadree hy keizer wurden is keapet Filippus in ûngeunstige frede mei Shapur I om him fuort op famyljesaken te konsintrearen. Hy joech syn broer Priskus it gesach (as rector Orientis) oer it eastlike part fan it ryk, skonk syn seisjierrige soantsje Filippus II de titel Caesar en sy frou Otasilia Severa de titel Augusta (ferhevene, keizerin). Dêrnei giet er nei Rome om syn gesach troch senaat befêstige te litten.
Fan 245-247 hâlde hy him dwaande de grinzen fan it Romeinske ryk te ferdigenen (de Donau) tsjin de Kapry en de Germanen, wêrnei hy yn 247 yn triomf weromkomd en syn op dat stuit 9- of 10-jierrige soan ta meikeizer ferheft.
Tûzenjierrich ryk
Op 21 april 248 iepene Filippus de festiviteiten ter eare fan de tûzenste jierdei fan de stifting fan Rome yn 753 f.Kr. troch Romulus en Remus. Koart dêrnei brekt der yn it grinsgebiet by de Donau in opstân út. De opstân wurdt delslagge mar liede wol ta nij ynvaazjes troch de oanswettende stammen. Ek yn it easten is it ûnrêstich troch alderlei opstannen as gefolch fan it wrede wanbestjoer fan syn Priskus.
Ein
Neffens de skriftlike boarnen hat Filippus syn ûntslach yntsjinne wolle by de senaat, mar waard fan dizze stap wjerhâlden troch de senator en stedsprefekt Trajanus Desius. Dizze waard troch Filippus as nij kommandant oansteld fan de yn Moesje en Pannoanje om de oarde te werstellen. Desius slaggee yn dizze opdracht, mar troch syn troepen waard hy yn 249 as keizer útroppen en rukten op nei Rome. De troepen fan Filippus en Desius rekken yn de hjerst fan 249 slachs meiïnoar, wierskynlik by Ferona (Itaalje). Filippus sneuvele yn de striid.
Chris Wassenaar
thumb|right|300px|Chris op de PC fan 2006 Chris Wassenaar (Tsjummearum, 27 febrewaris 1973) is in ferneamde keatser út Minnertsgea. Yn syn jonges- en junioaretiid keatste Wassenaar foar de CFK. Sûnt 1994 keatst hy op it heechste nivo by de KNKB.
Keatspriizen en -prestaasjes
Chris Wassenaar, dy't ek wol de "Reus fan Minnertsgea" neamd wurdt, wûn trije kear de PC (1997, 2001 (K) en 2005 (K)) en wie fan 2000 oant en mei 2003 klassemintswinner. Yn 2005 wie hy oppermachtich yn de haadklasse en wûn hy op 'e nij it punteklassemint mei in puntetotaal fan 80. Allinne Johannes Brandsma (98 punten yn 1982) en Piet Jetze Faber (83 punten yn 1984) hawwe ea yn ien jier tiid mear punten byïnoar slein. Fan 1998 ôf einige hy in soad jierren yn de top trije fan it klassemint. Yn it ivich klassemint stie Chris Wassenaar op 9 juny 2014 mei 695 punten op it 5e plak.
Erskine Caldwell
Erskine Preston Caldwell (Moreland, Georgia, 17 desimber 1903 - Tucson Arizona, 11 april 1987) wie in Amerikaansk skriuwer fan romans en koarte ferhalen.
In wichtich tema yn syn wurk is it beskriuwen fan de sosjale situaasje fan de earme blanke befolking yn it suden fan de Feriene Steaten. Caldwell fêstige syn namme mei syn debútroman Tobacco Road (1932). In jier letter folge it ek súksesfolle God's Little Acre (Ien ikker foar God, 1933).
Sânfurd
thumb|[[himrik fan Sânfurd]] thumb|Tsjerke fan Sânfurd Sânfurd (Nederlânsk: Sandfirden) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, bewesten Aldegea. Oant 2011 lei Sânfurd yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. It doarp hat likernôch 16 ynwenners (2011) en is krektas Idzegea rjochte op it tichtby lizzende Aldegea. Oare plakken yn de omkriten binne Snits en De Gaastmar. Om Sânfurd hinne leit in mar, de Aldegeaster Brekken. Noard fan De Brekken leit it buorskip Sânfurder Ryp. Sânfurd leit op de noardlike ouwer fan De Hop.
De Stifting Sânfurd docht sûnt 1978 alle war om it tsjerkje fan it doarp te behâlden. Yn 1998 waard it ynterieur fan it tsjerkje hielendal fernijd.
Erskine Caldwell
De koarte ferhalen binne bondele yn ûnder oaren American earth (1931), Southways (1938) en When you think of me (1959).
Yn de Twadde Wrâldkriich slagge it Caldwell reisdokuminten foar de Sovjet-Uny te besetten en gie er nei de Oekraïne as útlânsk korrespondint. Hy rekke tige desyllúzjonearre troch alle yntriges fan it Stalinistysk rezjym; it ynspirearre him ta it koarte ferhaal "Message for Genevieve," publisearre yn 1944. It ferhaal giet oer de eksekúsje fan in froulik sjoernalist dy't yn in geheime rjochtsitting fan spionaazje beskuldige wurdt.
Sânfurd
Der is in mienskiplike Ferieniging fan Doarpsbelang foar Aldegea-Idzegea-Sânfurd.
Skiednis
thumb|Sânfurd yn 2015 It doarp moat al sûnt 1100 bewenne wêze. It wurdt neamd as Sandferde, Sandfoert of Zandvoerden. Sân wiist op in sânkop dêr't it doarp op stiet en furd ferwiist nei furde, in ûndjip waad yn it wetter. It foel ûnder it Sint Odulfuskleaster, yn de omkriten fan Starum.
Yn 1132 stie der al in houten tsjerkje dat yn de 14e iuw fan stien makke waaard en der oant 1732 stien hat.
Yn de 17e iuw stie der ek in skoalle, mar yn 1818 gienen de bern nei de skoalle yn Aldegea.
Yn de 19e iuw hiene de tsjerke en G.J.N. Burmania-Rengers hjir in soad lân.
Strjitten
Nûmer.
Iewâl (wetterskip)
Iewâl (offisjeel Eewal) wie in boezumwetterskip fan 1000 hektare yn de gemeentes Dantumadiel en Dokkum.
It wetterskip waard yn 1916 oprjochte om jild te krijen foar de oanlis fan in klinkertwei fan Burdaard nei Dokkum om sa it oanswettende lân te ûntsluten. De gemeenten hawwe it ûnderhâld fan de dyk, de Eewal, nei de oanlis yn 1920/21 op 'e noed nommen. Iewâl hoegde allinnich non rinte en ôflossing te beteljen fan de oangiene liening.
It wetterskip waard yn 1972 opheft en gie doe op yn wetterskip De Wâlden.
It Wiid (Toppenhuzen)
De namme It Wiid jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Het Wijd.
Bismarck (slachskip)
thumb|Bismarck De Bismarck wie in Dútsk slachskip dat yn 1939 te wetter litten waard en yn de Twadde Wrâldoarloch ynsetten waard. Mei syn susterskip de Tirpitz wie it slachskip diel fan admiraal Erich Raeders Z-Plan, de blaudruk foar de werbou fan de Dútske Kriegsmarine. It tredde susterskip, de Hindenburg, waard nea ôfboud. De Bismarck wie ferneamd nei de eardere kânselier kanselier Otto von Bismarck. It skip sonk ein maaie 1941 yn it noarden fan de Atlantyske Oseaan nei in oanfal fan Britske Royal Navy. Hast 3500 minsken ferlearen dêrby it libben.
Greefskip Seelân
thumb|right|350px|Seelân yn 1477 It Greefskip Seelân wie in greefskip yn de midsiuwen. It gebiet hat altyd in spylbal west fan de sterkere buorlju: it Greefskip Hollân en it Greefskip Flaanderen. By de Frede fan Parys fan 1323 tusken Flaanderen en Hollân/Henegouwen seach de greve fan Flaanderen ôf fan oanspraken op Seelân, en erkende de greve fan Hollân as greve fan Seelân.
Stêden yn it greefskip Seelân
Stimhawwende stêden, yn folchoarder fan wichtichheid:
Smelstêden (gjin sit yn de Steaten fan Seelân):
Nij-Jersey
Nij-Jersey (Ingelsk: New Jersey; útspr.: [nju: 'ʤœ:zɪ], likernôch "njûû dzjuh -zih"; Amerikaansk-Ingelske útspr.: [nu: 'ʤœɹzi], likernôch: "nûû dzjur -zy"), offisjeel de Steat Nij-Jersey (Ingelsk: State of New Jersey), is ien fan 'e fyftich steaten dy't mei-inoar de Feriene Steaten fan Amearika foarmje. Nij-Jersey, byneamd de Garden State (de "Túnsteat"), leit yn it noardeasten fan it lân, ynklamme tusken de rivier de Delaware yn it westen en de Atlantyske Oseaan yn it easten. Yn it noardeasten grinzget it oan 'e stêdekloft fan New York. De haadstêd is Trenton, mar de grutste stêd is Newark. Neffens in skatting út 2014 hie de steat doe 8,9 miljoen ynwenners, wêrmei't it kwa befolkingsgrutte de 11e steat fan 'e Feriene Steaten is. Oangeande oerflak is Nij-Jersey mei krapoan 22.600 km² de 47e steat. Nij-Jersey is dêrmei de tichtst befolke fan alle Amerikaanske steaten. De steat stiet bekend om û.m. de Universiteit fan Princeton en de kasino's fan Atlantic City.
Geografy
Nij-Jersey hat in oerflak fan 22.591,4 km², wêrfan't 15,7% út wetter bestiet. De steat beskikt sadwaande oer in oerflak fan 19.044,6 km² drûch lân. Nij-Jersey leit yn 'e Eastlike Tiidsône (UTC –5, simmertiid –4). De steat grinzget yn it noarden oan 'e steat New York, yn it westen oan Pennsylvania, yn it uterste súdwesten oan Delaware, yn it suden oan 'e Delawarebaai, yn it easten oan 'e iepen Atlantyske Oseaan, en yn it uterste noardeasten wer oan 'e steat New York. De westlike grins mei Pennsylvania en Delaware wurdt foarme troch de rivier de Delaware, wylst de grins mei New York yn it noardeasten foar in part foarme wurdt troch de rivier de Hudson. It heechste punt yn 'e steat is High Point, op 549,6 m boppe seenivo, en it leechste punt is it strân oan 'e Atlantyske kust, dat op seenivo leit.
Nij-Jersey bestiet eins út fiif ferskillende regio's, dy't faninoar ûnderskaat wurde op basis fan geografy en befolking. Noardeastlik Nij-Jersey, de saneamde Gateway-regio, makket diel út fan 'e stêdekloft fan New York (stêd), en wurdt foar in grut diel bewenne troch forinzen dy't yn Manhatta of ien fan 'e oare New Yorkske boroughs harren wurk hawwe. Dat diel fan Nij-Jersey is it tichtst befolke en dêr leit ek de grutste stêd fan 'e steat, Newark. Noardwestlik Nij-Jersey, in krite dy't bekend stiet as de Skylands, bestiet dêrfoaroer út folle tinner befolke plattelân mei wâlden en bergen. De Atlantyske kust yn it easten en súdeasten fan 'e stêd, dy't yn it Ingelsk de Jersey Shore neamd wurdt, is ek frij plattelânsk, mar hat in karakteristike eigen sfear en libbenswize, dy't sterk behearske wurdt troch de relaasje mei de see. De Delling fan 'e Delaware, yn it súdwesten fan Nij-Jersey, makket diel út fan 'e stêdekloft fan Philadelphia, in metropoal dy't krekt oare kant de rivier de Delaware yn Pennsylvania leit. It binnenlân fan 'e súdlike helte fan Nij-Jersey, ta einsbeslút, stiet bekend as de Pine Barrens (letterlik: "ûnfruchtbere grûn begroeid mei dinnebeammen"). Dat is it tinst befolke diel fan 'e steat en wurdt foar in grut part oerdutsen mei mingd wâld dat fral bestiet út dinnen en iken.
Njonken dy yndieling yn fiif geografysk-demografyske regio's wurdt foar Nij-Jersey ek gauris in oare yndieling brûkt, benammen foar statistyske doelen. De trije regio's dy't dêrfoar oanholden wurde, binne: Noard-Jersey, Sintraal Jersey en Súd-Jersey.
In opmerklik lânskipselemint yn Nij-Jersey wurdt foarme troch de Palisades, in rige steile kliffen oan 'e legere westkant fan 'e rivier de Hudson, yn it noardeastlike part fan 'e steat. De grutste rivieren yn 'e steat binne (njonken de Delaware en de Hudson): de Raritan, Passaic, Hackensack, Rahway, Musconetcong, Rancocas, Manasquan, Maurice en Toms. Foar de Atlantyske kust fan Nij-Jersey rint in rige barriêre-eilannen en lange, smelle skierielannen dy't fungearje as barriêre-eilannen. Dêrfan binne it skiereilân Sandy Hook en it eilân Long Beach Island populêre baaiplakken. It langste skiereilân is it Barnegat-skiereilân. Nij-Jersey omfiemet gjin Yndianereservaten fan federaal erkende stammen. Wol binne der inkele steatsreservaten foar stammen mei erkenning op steatsnivo (sjoch by § Etnisiteit).
Prehistoarje
Nij-Jersey waard oarspronklik bewenne troch Yndiaanske folken, lykas de Delawêr (Delaware of Lenni-Lenape), de Nantikook (Nanticoke) en de Pouhattan (Powhattan). Tsjin 'e ein fan it prehistoaryske en it begjin fan it koloniale tiidrek wiene mank harren de Delawêr de dominante groep. Nij-Jersey waard troch harren Scheyichbi neamd. Hja libben yn autonome stammen dy't net inkeld as jager-sammelders yn har libbensûnderhâld foarseagen, mar ek oan it ferbouwen diene fan benammen stynske weet. De maatskippij fan 'e Delawêr wie ferdield yn matriliniêre clans dy't ôfstammen fan froulike foarâlden. Dy clans wiene wer ferdield yn besibskipsgroepen dy't identifearre waarden nei harren toatem: skylpod, kalkoen en wolf.
It koloniale tiidrek
De earste Jeropeänen dy't oanspraak makken op it gebiet dat no Nij-Jersey foarmet, wiene de Nederlanners. Nij-Nederlân wie in koloanje fan 'e Republyk fan 'e Feriene Nederlannen dy't oan 'e mûning fan 'e rivier de Hudson opset waard troch de Westyndyske Kompanjy (WIC). Dêrwei kaam geandewei de santjinde iuw stadichoan de kolonisaasje fan Nij-Jersey op gong. Hoewol't de Delawêr-Yndianen it Jeropeeske idee dat men lân yn eigendom hawwe koe, net erkenden, lei de WIC likegoed oan syn kolonisten op dat se it lân dat se bewenje woene, earst keapje moasten. De earste dy't dat die, wie in Michiel Reyniersz. Pauw, dy't yn 1630 oan 'e Noarderrivier it nei himsels neamde plak Pavonia (fan pavo, dat Latyn is foar "pau") stifte. Dêrút soe úteinlik de hjoeddeistige stêd Bergen groeie. Yn 1643 waard by wat no Jersey City is troch Nederlânske kolonisten in bloedbad oanrjochte, wêrby't 120 Yndiaanske manlju, froulju en bern deade waarden. Dy slachtpartij makke diel út fan 'e saneamde Oarloch fan Kieft (1643-1645) fan gûverneur fan Nij-Nederlân Willem Kieft.
Yn 1638 ûntstie troch de oankeap fan lân troch Peter Minuit, oan 'e rivier de Delaware, de Sweedske koloanje Nij-Sweden, dy't yn 1655 lykwols troch de Nederlanners ferovere en by Nij-Nederlân foege waard. It hiele gebiet dat letter Nij-Jersey foarmje soe, kaam yn septimber 1664 ûnder bestjoer fan it Keninkryk Ingelân, doe't in Ingelske float ûnder lieding fan kolonel Richard Nicolls de haven fan Nij-Amsterdam ynfear. Dy mette net folle wjerstân fan 'e Nederlânske kolonisten en lei beslach op 'e hiele koloanje fan 'e WIC. Doe't nei de Ingelske Boargeroarloch en it ynstoarten fan it Mienebêst fan Ingelân, Skotlân en Ierlân, yn 1660, kening Karel II op 'e troan kaam, beleanne dy't de lju dy't him trou bleaun wiene mei lân. Sadwaande waard it gebiet fan Nij-Jersey taparte oan sir George Carteret en John Berkeley, 1e baron Berkeley fan Stratton. It wie Carteret, dy't berne wie op it Kanaaleilân Jersey, dy't de nije Koloanje Nij-Jersey syn namme joech.
Oars as bygelyks Marylân, dat stifte waard as taflechtsoard foar ferfolge roomsen, en Pennsylvania, dat oarspronklik bedoeld wie as ûntwyk foar pasifistyske quakers, wie Nij-Jersey fan it begjin ôf oan in etnysk en religieus ferskaat gebiet, dêr't puriteinen, anglikanen en quakers út Ingelân, presbyterianen út Skotlân en kalvinisten út 'e Republyk njonkeninoar wennen. Dat hie der mei te krijen dat Nij-Jersey benammen befolke waard troch in sekundêre weach fan kolonisten dy't oerkamen út 'e oare Ingelske koloanjes yn Noard-Amearika, en net sasear streekrjocht út Jeropa. Dy lju waarden oanlutsen troch de fruchtbere lânbougrûn en de religieuze tolerânsje. Tsjin 1775 hie de Koloanje Nij-Jersey 120.000 ynwenners.
Yn 1674 waard de koloanje yn twaen spjalten, sadat de koloanjes East-Jersey en West-Jersey ûntstiene. Nei 28 jier waard dy spjalting yn 1702 lykwols weromdraaid, en ûntstie der op 'e nij ien feriene koloanje. Fan 1708 ôf waard Nij-Jersey regearre troch de Ingelske gûverneurs fan 'e Koloanje New York, in sitewaasje dy't de ynwenners fan Nij-Jersey ta razernij brocht. Pas yn 1738 waard der wer in aparte gûverneur foar Nij-Jersey allinnich oansteld.
Unôfhinklikheidsoarloch
Nij-Jersey wie ien fan 'e Trettjin Koloanjes dy't yn 'e Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch yn opstân kamen tsjin 'e Britske oerhearsking. De koloanje fierde op 2 july 1776 in eigen grûnwet yn, twa dagen ear't it Twadde Kontinintaal Kongres de ûnôfhinklikheid fan 'e Feriene Steaten útrôp. Yn 'e Unôfhinklikheidsoarloch teagen Britske en Amerikaanske legers ferskate kearen dwers troch Nij-Jersey, en sadwaande wurdt de steat tsjintwurdich wol 'it Krúspunt fan 'e Revolúsje' neamd. Yn Morristown (Nij-Jersey) fêstige de Amerikaanske generaal George Washington twaris de winterkertieren fan syn leger.
It bekendste foarfal yn Nij-Jersey út 'e tiid fan 'e Unôfhinklikheidsoarloch wie it Oerstekken fan 'e Delaware ûnder drege, winterske omstannichheden troch Washington syn Kontinintale Leger yn 'e nacht fan 25 op 26 desimber 1776, wêrnei't de Amerikanen yn 'e Earste Slach by Trenton in leger Hessyske hierlingen yn Britske tsjinst oer it mad kamen en fersloegen. Likernôch in wike letter boekte Washington in nije oerwinning troch op 3 jannewaris 1777 yn 'e Twadde Slach by Trenton de troepen fan 'e Britske generaal Charles Cornwallis te ûntwiken wêrnei't er it Britske garnizoen fan Princeton oanfoel en fersloech yn 'e Slach by Princeton. Yn juny 1778 brocht Washington yn 'e Slach by Monmouth, ek op it grûngebiet fan Nij-Jersey, it Britske leger fan generaal Henry Clinton in ferpletterjende nederlaach ta.
Yn 'e simmer fan 1783 kaam it Kontintaal Kongres gear yn 'e Nassau Hall op 'e Universiteit fan Princeton, sadat Princeton (Nij-Jersey) fjouwer moannen lang de facto de haadstêd fan 'e Feriene Steaten wie. It wie yn dy tiid dat it nijs fan it sluten fan it Ferdrach fan Parys bekend waard, dêr't in ein mei kaam oan 'e Unôfhinklikheidsoarloch. Op 18 desimber 1787 wie Nij-Jersey de trêde steat dy't de Amerikaanske Grûnwet ratifisearre, sadat de steat formeel ûnderdiel waard fan 'e Feriene Steaten. Dêrfoar bestie yn Nij-Jersey rûnom stipe ûnder de befolking, mei't de Amerikaanske Grûnwet it near lei op 'e praktyk fan New York en Pennsylvania om tol te heffen op 'e trochfier fan guod út Jeropa fia de havens fan New York en Philadelphia nei bgl. Nij-Jersey. Op 20 novimber 1789 wie Nij-Jersey de earste Amerikaanske steat dy't de Bill of Rights ratifisearre, dêr't de earste tsien amendeminten oan 'e Amerikaanske Grûnwet yn bondele wiene.
18e en 19e iuw
De grûnwet fan Nij-Jersey út 1776 joech it kiesrjocht oan "alle ynwenners" ynsafier't se in beskate rykdom hiene. Dat betsjutte dat de earmere lju net stimme mochten, mar fierders waard gjin ûnderskie makke nei ras of sekse: begoedige swarten hiene ek it kiesrjocht en itselde gou foar froulju, útsein as se troud wiene, want troude froulju koene ommers sels neat yn eigendom hawwe: alles wie fan 'e man. Dêrby moat trouwens oantekene wurde dat ek froulju dy't stimme mochten, net foar fol oansjoen waarden, en beide grutte politike partijen beskuldigen inoar geregeldwei fan it stypjen op "petticoatkiezers", in denigrearjende beneaming foar it froulike diel fan it elektoraat. Yn 1807 kaam oan dy sitewaasje in ein: it steatskongres fan Nij-Jersey besleat doe de grûnwet fan 'e steat sa te werynterpretearjen, dat inkeld begoedige blanke manlju noch it kiesrjocht beholden.
Op 15 febrewaris 1804 waard Nij-Jersey de lêste Noardlike steat fan 'e Feriene Steaten dy't de slavernij ôfskafte. Dat waard net fan it iene op it oare stuit dien, mar stadichoan by de tiid lâns, om 'e ekonomy te beskermjen. Dat late ta in stadige ôfname fan 'e negerslaven yn Nij-Jersey. Dy waarden lykwols net frijlitten, mar ôffierd nei steaten, lykas it oangrinzgjende Delaware, dy't it ynstitút fan 'e slavernij beholden hiene. De stadige ôfskaffing fan 'e slavernij yn Nij-Jersey duorre sa lang dat der tsjin 'e ein fan 'e Amerikaanske Boargeroarloch, yn 1865, noch altyd tusken de tsien en fyftjin slaven yn 'e steat holden waarden. De kiezers yn Nij-Jersey wegeren doe yn 't earstoan om 'e amendeminten oan 'e Amerikaanske Grûnwet oangeande de lanlike ôfskaffing fan 'e slavernij en de lykberjochtiging fan swarten yn 'e Feriene Steaten te ratifisearjen.
Nei't yn 1831 it Morriskanaal reekommen wie, naam de yndustrialisaasje fan it noardlike part fan Nij-Jersey in grutte flecht. It kanaal ferbûn de krite mei it yndustrygebiet yn 'e Lehigh-delling fan Pennsylvania. Benammen stêden as Paterson, Newark en Jersey City tanken harren groei oan 'e iepening fan it Morriskanaal.
Yn 'e Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) focht Nij-Jersey oan 'e kant fan it Noarden tsjin 'e Súdlike Konfederearre Steaten fan Amearika. Mear as 80.000 ynwenners fan 'e steat namen tsjinst yn it Noardlike Leger. Nettsjinsteande dat wie Nij-Jersey ien fan mar trije Noardlike steaten (yn 'e mande mei Delaware en Kentucky) dy't by lanlike ferkiezings twaris in oare presidintskandidaat keazen as Abraham Lincoln. Dêrby gie it yn 1860 om Stephen Douglas en yn 1864 om George B. McClellan. Oars as it gefal wie yn 'e buorsteat Pennsylvania, waarden op it grûngebiet fan Nij-Jersey yn 'e Boargeroarloch gjin fjildslaggen útfochten.
20e en 21e iuw
De 1920-er jierren wiene foar Nij-Jersey in tiid fan grutte wolfeart. Yn 1921 waard yn Atlantic City de earste Miss America-skientmewedstryd holden. Yn 1927 waard de Hollandtunnel iepene, dy't Jersey City ferbûn mei Manhattan. En yn 1933 gie yn Camden de earste drive-inbioskoop iepen. Yn 'e Grutte Depresje fan 'e 1930-er jierren joech Nij-Jersey biddelfergunnings út oan needlijende ynwenners. Op 6 maaie 1937 ûntplofte it Dútske loftskip de Hindenburg yn 'e loft boppe Lakehurst. By dy ramp kamen 36 minsken om.
Yn 'e Earste en Twadde Wrâldoarloch wie Nij-Jersey in sintrum fan 'e oarlochsynset, benammen foar skipsbou. Sa waarden der slachskippen, krusers en torpedoboatjagers foar de Amerikaanske Marine makke op 'e skipswerven. Yn totaal wie Nij-Jersey yn 'e Twadde Wrâldoarloch ferantwurdlik foat 6,8% fan 'e Amerikaanske wapenproduksje, wêrmei't de steat it fyfde plak ynnaam fan alle 48 Amerikaanske steaten.
Yn 1951 gie de New Jersey Turnpike iepen, in autosnelwei dy't it noardlike diel fan 'e steat (en de stêdekloft fan New York) ferbûn mei it súdlike diel fan 'e steat (en de stêdekloft fan Philadelphia). Yn 'e 1960-er jierren fûnen der yn 'e yndustrystêden fan Noard-Jersey rasse-opskuorren plak yn it ramt fan 'e útsichtleaze maatskiplike posysje fan 'e earme Afro-Amerikanen. Troch de moard op Martin Luther King, de lieder fan 'e Amerikaanske boargerrjochtebeweging, yn 1964, boaze dy sitewaasje inkeld noch fierder oan.
Ein oktober 2012 waard Nij-Jersey swier troffen troch de orkaan Sandy. De stêd Hoboken strûpte der heal ûnder, ynkl. it pleatslike sikehûs en twa brânwachtkazernes. Ek yn oare dielen fan 'e steat wie de skea grut. Der kamen yn Nij-Jersey allinnich al 43 minsken om, wylst 2,6 miljoen minsken sûnder stroom kamen te sitten. De totale skea yn 'e steat waard rûsd op $36,8 miljard.
Bestjoer
Nij-Jersey bestiet bestjoerlik út 21 countys. De steatshaadstêd, Trenton, leit yn Mercer County, yn 'e midden fan 'e steat. Krekt as alle Amerikaanske steaten wurdt Nij-Jersey bestjoerd troch in steatsregear mei oan it haad de gûverneur. De wetjaande macht is yn 'e hannen fan 'e Legislatuer fan Nij-Jersey, dy't bestiet út 'e Steatssenaat mei 40 sitten en de Generale Assimblee mei 80 sitten. Yn 'e Amerikaanske Senaat wurdt Nij-Jersey, lykas alle Amerikaanske steaten, fertsjintwurdige troch 2 senators. Yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hat Nij-Jersey 12 sitten.
It politike lânskip fan Nij-Jersey wurdt behearske troch de beide grutte Amerikaanske politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij. Alle oare partijen spylje mar in marzjinale rol. De steat wurdt tsjintwurdich fierhinne beskôge as in Demokratysk bolwurk, mei't Nij-Jersey by alle Amerikaanske presidintsferkiezings sûnt 1992 foar de Demokratyske kandidaat stimd hat. De lêste Republikeinske gadingmakker foar it presidintskip dy't Nij-Jersey wist te winnen wie George H.W. Bush yn 1988. Foar dy tiid hie Nij-Jersey sûnt it begjin fan 'e tweintichste iuw oer it algemien op 'e hân fan 'e Republikeinen west.
Ekonomy
Yn 2010 bedroech it bruto steatsprodukt fan Nij-Jersey $487 miljard. Yn 2008 lei it bruto steatsprodukt per lid fan 'e befolking yn Nij-Jersey op $54.699, fier boppe it Amerikaansk nasjonaal gemiddelde fan $46,588. De ekonomy fan 'e steat stipet op 'e yndustry en de tsjinstesektor. Op it mêd fan 'e yndustry binne benammen fan belang: farmaseutyske bedriuwen, de ferwurking fan itenswaren, de produksje fan elektryske apparaten en de gemyske yndystry. Op it mêd fan 'e tsjinstesektor stipet Nij-Jersey benammen op it bank- en fersekeringswêzen, it toerisme, telekommunikaasje en útjouwerijen.
Ek de hannel is yn Nij-Jersey fan belang fanwegen de strategyske lizzing fan 'e steat deunby New York (stêd). De haven fan New York en Nij-Jersey is de drokste haven oan 'e Amerikaanske eastkust. De seeterminal fan Port Newark-Elizabeth is de âldste en noch altyd ien fan 'e grutste containerhavens fan 'e wrâld.
It toerisme yn Nij-Jersey moat it fral hawwe fan 'e baaiplakken en strannen oan 'e Atlantyske kust en fan 'e kasino's yn Atlantic City, dat nei Las Vegas de wichtichste en bekendste gokstêd fan 'e Feriene Steaten is. It earste legale kasino iepene dêr yn 1978 syn doarren. Yn 2013 waard Nij-Jersey besocht troch 87,2 miljoen yndividuële toeristen, en droech de toeristyske brâns foar $40,3 miljard by oan it bruto steatsprodukt fan Nij-Jersey.
De agraryske sektor yn 'e steat produsearret benammen griente, fruit, nuten en suvelprodukten. Fierders wurde der ek in protte hynders en jongfee útfierd. Nij-Jersey is fan alle Amerikaanske steaten de op ien nei grutste produsint fan blauwe blebberbeien, de op twa nei grutste produsint fan cranberrys en de op trije nei grutste produsint fan paprika's, pjisken en kropslaad. Ek wurdt der in protte asperzje ferboud.
Demografy
Neffens in offisjele rûzing troch it Amerikaanske Folkstellingsburo (op grûn fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010) hie Nij-Jersey yn 2014 8.938.175 ynwenners, wat in groei fan 1,7% is yn ferhâlding ta de stân fan saken yn 2010. De befolkingstichtens wie yn 2014 469,3 minsken de km² (wetteroerflak net meirekkene). De grutste stêd fan 'e steat is Newark, in foarstêd fan New York, mei 277.000 ynwenners yn 2010. Oare gruttere stêden binne: Jersey City (248.000), Paterson (146.000), Elizabeth (125.000), Edison (100.000), Woodbridge (100.000), Lakewood (93.000), Toms River (91.000), Hamilton (88.000) en de steatshaadstêd Trenton (85.000). Fan 'e befolking fan Nij-Jersey wie yn 2005 19,2% (of 1,6 miljoen minsken) berne bûten de Feriene Steaten.
Etnisiteit
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e befolking fan Nij-Jersey doe sa: 58,9% blanken; 17,7% Latino's; 13,7% swarten; 8,3% Aziaten; 0,3% Yndianen; 1,1% oaren of fan mingd etnysk komôf. Neffens sifers fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2000 hie Nij-Jersey doe it op ien nei heechste persintaazje Joaden fan alle Amerikaanske steaten (nei New York), it op ien nei heechste persintaazje moslims (nei Michigan), it heechste persintaazje Perûvianen, it op ien nei heechste persintaazje Kubanen (nei Floarida), it op twa nei heechste persintaajze Aziaten (nei Hawaï en Kalifornje), en it op twa nei heechste persintaazje etnyske Italjanen (nei Rhode Island en Konettikut).
Yn 2000 wiene de fiif grutste etnyske groepen yn Nij-Jersey: Italjanen (17,9%), Ieren (15,9%), Afro-Amerikanen (13,6%), Dútsers (12,6%) en Poalen (6,9%). Der wenje yn 'e steat ek grutte mienskippen Portorikanen, Dominikanen, Westynjers, Arabieren, Ynjers, Brazyljanen, Portegezen, Koreänen, Sinezen en Filipino's. Nij-Jersey omfiemet gjin federaal erkende Yndianestammen, mar der binne wol ferskate stammen dy't erkenning fan 'e steat, mar net fan 'e federale autoriteiten hawwe. Dat binne: ● de Nantikook-Lenny Lenapé Yndianen fan Nij-Jersey ● de Pouhattan-Renapé Naasje fan it Rancocus Yndianereservaat ● de Ramapough Lenapé Yndianenaasje (ek wol bekend as de Ramapo Berchyndianen) Dêrnjonken erkent Nij-Jersey ek de Yntertribale Amerikaanske Yndianen fan Nij-Jersey. Dat is gjin stamme, mar in maatskiplike organisaasje dy't om 1980 hinne oprjochte is om Amerikaanske Yndianen út hiel Noard- en Súd-Amearika dy't yn Nij-Jersey libje op alderlei mêd fan tsjinst te wêzen.
Taal
Nij-Jersey hat gjin offisjele taal as sadanich by wet fêstlein, mar de facto ferfollet it Ingelsk dy funksje. Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 spriek doe 71,3% fan 'e ynwenners fan Nij-Jersey it Ingelsk as memmetaal. Op it twadde plak kaam it Spaansk, mei 14,6% fan 'e befolking. Dêrnei folgen (alle foarmen fan) it Sineesk (1,2%), it Italjaansk (1,1%), it Portegeesk (1,1%), Tagalok (1,0%), Koreaansk (0,9%), Gûdjaratysk (0,8%), Poalsk (0,8%), Hindy (0,7%), Arabysk (0,6%) en Russysk (0,6%).
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestie yn 2001 likernôch 73% fan 'e befolking fan Nij-Jersey út kristenen, wêrûnder 37% roomsen en 36% protestanten. De grutste kristlike denominaasje wie de Roomsk-Katolike Tsjerke mei 3,235.000 leden; de grutste protestantske denominaasje wie de Feriene Metodistyske Tsjerke mei 138.000 leden. Ateïsten en agnosten foarmen 15% fan 'e befolking. Oare godstsjinsten wiene, yn folchoarder fan ôfrinnende grutte: it joadendom (4%); de islaam (1%); en it boedisme (minder as 0,5%).
Klimaat
Nij-Jersey is ferdield oer twa ûnderskate klimaatsônes. It suden, de midden en it noardeasten fan 'e steat hawwe in myld seeklimaat troch de ynfloed fan 'e Atlantyske Oseaan. It noardwesten hat lykwols fanwegen de hegere lizzing in lânklimaat mei folle koelere temperatueren. Simmers yn Nij-Jersey binne oer it algemien hjit en near, mei in trochsneed temperatuer oerdeis oer de hiele steat fan 28-31 °C. Elts jier hat in gemiddelde fan 25 dagen dat it kwik boppe de 32 °C út komt. Guon jierren binne der inkele dagen dat de temperatuer omheech giet nei 38 °C. De winters binne yn 'e regel kâld, mei trochsneed temperatueren oer de hiele steat fan oerdeis 1-6 °C en nachts –2 - –9 °C. Koarte skoftkes kin de temperatuer sels omleech gean oant ûnder de –18 °C, benammen yn it noardwestlike diel fan Nij-Jersey. By 't maityd en hjerstmis rinne de temperatueren faak sterk útinoar.
Rekôrtemperatueren yn Nij-Jersey wiene 43 °C, op 10 july 1936 yn Runyon, en –37 °C op 5 jannewaris 1904 te River Vale. De steat kriget trochinoar 2.400 oant 2.800 oeren sinneskyn jiers, en der falt yn it jier yn trochsneed 1.100 oant 1.300 mm delslach, frij gelikens ferspraat oer de jiertiden. Oer de hiele winter ferspraat falt yn it suden en oan 'e kust trochinoar sa'n 25-38 sm snie, yn it noardeasten en de midden fan 'e steat 38-76 sm, en yn it noardwesten 1.00-1.30 m. De sniefal ferskilt lykwols faak sterk fan jier ta jier. Yn 'e winter en iere maityd wurdt Nij-Jersey geregeldwei troffen troch noardeasterstoarmen, dy't har soms ta wiere sniestoarmen ûntjaan kinne. Orkanen, tropyske stoarmen en tornado's binne seldsum yn 'e steat, hoewol't Nij-Jersey yn 2012 swier troffen waard troch de orkaan Sandy.
Ljouwert (stêd)
thumb|260px|'De Kelders' Ljouwert (Nederlânsk en offisjeel: Leeuwarden; Ljouwertersk: Leewarden of Liwwadden; Aastersk/Skylgersk: Lieuwadden; Amelânsk: Liewa'den; Biltsk: Luwt; Hylpersk: Leauwert; Skiermûntseagersk: Leeuwerts; Stellingwerfsk: Liwwadden of Luwadden; Westerkertiersk: Leeuwerd) is de haadstêd fan Fryslân en ek it haadplak fan de gemeente Ljouwert. De stêd hat ynwenners (, boarne: CBS) en is dêrmei de grutste stêd binnen de provinsje. De agglomeraasje hat 151.812 (2020) ynwenners.
Christy Canyon
Christy Canyon, skûlnamme fan Melissa Bardizbanian (Pasadena, 17 juny 1966) is in eardere Amerikaanske neakenmodel, stripper en pornoaktrise. Har heit wie fan Armeensk komôf en oan har memmekant hat se Italjaansk bloed. Har oare pseudonimen binne Christie, Tara White, Tara Wine, Linda Daniel, DeeDee en Missy.
Leafhawwers wurdearje har om har knappe gesicht, donkere hier, slanke figuer, grutte, wilens wat hingjende, mar natuerlike boarsten en har skamhier.