cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jasper Jaspers jr.
Wurkpaad
Jaspers wie bestjoerslid fan de ôfdieling Amsterdam fan de Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en boppedat lid fan it haadbestjoer fan dy feriening, mei funksjes as redakteur en konservator. Teffens wied er bestjoerslid fan de Vereniging Natuurmonumenten.
FRGAST
FRGAST, artystenamme fan Jacob van der Meulen, (Ingwierrum, 28 april 1987), is in Fryske rapper.
Hy is yn de jierren 90 mei hiphop yn oanrekking komd, en rapt al sûnt 1999. Pas 10 jier letter hat er de stap setten om it poadium te beklimmen. Dat kaam troch it hiphopfeest "Broodje Beef", dat organisearre waard troch "RG" (Rients Gercama) út Damwâld. Sûnt it winnen fan de Fryske Flow, tegearre mei de rapper RG, is hy drokker dwaande mei't rappen yn 't Frysk, wylst dit yn 't begjin earst begûn mei't sankjes neidwaan fan rappers út de Feriene Steaten. Ek nei't beheljen fan de F.F kaam FRGAST by 'Bavianenvoer' telâne fia it Hip-Hop barren 'Halte Oentsjerk'.
Laura Lion
Laura Lion, echte namme: Lenka Prášilová (Litoměřice, 24 maart 1983), is in rêstend Tsjechysk neakenmodel en pornografysk aktrise fan Boheemsk komôf, dy't gebrûk makke hat fan in grut ferskaat oan artystenammen (mar bekendheid krige as Laura Lion).
Libben
Yn 't earstoan wurke Lion benammentlik yn Jeropa, en spile dêrby û.m. yn fjouwer edysjes fan Natural Wonders of the World, in langrinnende rige yn it grutteboarstesjenre; fjouwer films fan it Sweedske Private-label; en in pear fideo's fan 'e Italjaanske pornoakteur en -regisseur Rocco Siffredi. Letter wurke se ek yn 'e Feriene Steaten, dêr't se yn 2007 al yn likernôch 90 films spile hie. Yn totaal makke Lion neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) 169 pornofilms, en dêrnjonken spile se yn fideo's op in ferskaat oan pornowebsiden, lykas Boob Butler en BangBros. Yn 2011 loek se har werom út 'e pornoyndustry.
List fan planetoïden 32001-32100
Dit is in list fan planetoïden 32001-32100.
Mandewyk (Jobbegea)
De Mandewyk is in wyk yn de gemeenten Opsterlân en It Hearrenfean. De wyk rint fan de Opsterlânske Kompanjonsfeart tusken Himrikerferlaat en Weinterpferlaat yn súdeastlike rjochting fan nei de Skoatterlânske Kompanjonsfeart east fan Jobbegea.
In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.
De namme Mandewyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Mandewijk.
Steve Jobs
thumb|Steve Jobs Steven Paul "Steve" Jobs (San Fransisko, 24 febrewaris 1955 – Palo Alto, 5 oktober 2011) wie mei-oprjochter en topman fan Apple Inc. (earder Apple Computers) en hearde ta de Ried fan Bestjoer fan Pixar Animation Studios (Hy wie earder CEO fan Pixar oant The Walt Disney Company dizze studio yn 2006 oernaam). Hoewol't hy in symboalysk salaris fan $1 it jier fertsjinnet, is hy mei oandieleynkomsten fan $646,6 miljoen (2006) de bêstbetelle direkteur yn de Feriene Steaten.
Jobs wurdt beskôge as pionier fan de kompjûteryndustry. Neidat hy by Xerox op it Palo Alto Research Center (PARC) in demonstraasje seach fan de grafyske brûkersomjouwing mei finsters en mûs, naam hy dizze ynterface op yn de Apple Lisa, dy't tige djoer wie en min ferkocht en al gau opfolge waard troch de Macintosh. Hy wie fierder ek de driuwende krêft efter de ûntwikkeling fan Mac OS X.
Fryske Flow
De Fryske Flow is in kompetysje foar Frysk hiphoptalint. It wurdt sûnt 2009 organisearre troch Froeks.TV. De teksten moatte hielendal of diels yn it Frysk of in Frysk dialekt wêze.
Ut de dielnimmers dy't harren opjûn hawwe wurdt in kar makke. De dielnimmers nimme dêrnei op lokaasje in eigen fideoklip op mei in kameraploech fan Froeks.TV. De filmkes binne te sjen op de site fan Froeks.TV. dêr't ek in stimming by is foar de publykspriis. De heechsten fan de list geane troch nei de finale fan de Fryske Flow yn poppoadium Iduna.
De winner krijt de kâns om in profesjonele fideoklip meitsje te litten en mei optrede op it 3VOOR12-poadium op it befrijiingsfestival Fryslân. Boppedat folget in optreden by de radiostjoerder Kink FM.
Hein Kocken
Hein Kocken (Utert, 1945) is byldzjend keunstner mei de dissiplines frij en monumintaal byldhouwen, frij skilderjen en yn opdracht. Syn wurk is figuratyf mar ek wol abstrakt.
Biografy
Kocken hat syn jeugd trochbrocht yn utert, wêr't hy by syn pake (glêzenier) foar it earst mei keunst yn oanrekking kaam. Op 18-jierrige leeftyd folge hy op de Ryks Normaalskoalle (letter Rietveldakademy) yn Amsterdam, de oplieding ta tekenlearaar. Dêrnei waard hy as learling mei gâns ûnthjit binnenhelle troch prof. V.P.S. Esser, ôfdieling: byldhouwen op de Ryksakademy fan Byldzjende Keunsten yn Amsterdam. Nei twa jierren klassike oplieding begûn de boartlike frijheid fan de 'Rietveld' op te brekken en koe hy de akademy wol ferlitte. Sterk ynspirearre troch Henri Moore begûn syn loopbaan as monumintaal byldhouwer mei de earste skulptueren yn gips te boetsearjen. As earm byldhouwer socht hy nei materialen, dy't goedkeap en dochs noch frijwat duorsum wienen. Sa waarden syn earste bylden makke út karossery, autoplaat, yn de goede foarm slein, laske, smeid en slipe.
Yn 1969 sette hy him ta wenjen yn Alde Leie op It Bilt, dêr't no party grutte skulptueren yn brûns fan him steane. De frij-dragende karrossery-technyk fan plaatizer waard al gau ferfongen troch dizze technyk yn de brûns-legearing gielkoper te ferwurkjen, mei in útstrieling dy't net ûnderdie foar jitten brûns. Sa koenen foar in bytsje jild grutte skulptueren makke wurde, dy't hielendal yn eigen atelier makke waarden. thumb|right|200px|"Sit fan Ryks Belestingen" Ljouwert 1972
Om de jierren '80 hinne, doe't de demokratisearring ek yn it opdrachtefjild krekt tapast waard en allinnich mei iepenbiere ynskriuwings de opdrachten fan de oerheid noch ferjûn waarden, wie it dien mei de karriêre as byldhouwer. In perioade mei in soad oare aktiviteiten lykas skipsrestauraasjes en ynterieur/design mei ferbouwingen folgen. It wurd 'keunst' waard in flok.
Oant yn 1999 der fan folle kanten sa oan him lutsen ward, om dochs wer wat yn de keunst te dwaan, gie hy rtroch de knibbels en makke in tal lytse skulptueren. Troch in boppe ferwachting grut súkses kaam hy werom yn de keunst en begûn yn 2001, nei fjirtich jier wer te skilderjen.
Neist non-figuratyf wurk makket hy no in soad figuratyf wurk, yn it skilderjen mar ek yn byldhouwen binne beide rjochtingen fertsjintwurdige. Ek it portret is troch him op in hiel eigen wize delset. Yn syn searje 'Masquerade' hat hy in oantal figueren portrettearre yn in tige grut formaat op Japansk ryspapier, wêrby't fuort de fraach opsmiten wurdt:'Giet it hjir om de persoan?' of 'ferskûlet dizze him efter syn/har masker?'
Sweagerfean
Sweagerfean is in earder doarp ûnder Westergeast yn it westen fan de gemeente Kollumerlân en is no part fan Kollumersweach. Yn 1971 waard it krekt as de buorskip Sânbulten by Kollumersweach foege. De namme komt ek foar as Zwagerveen.
It plak is neamd nei it fean fan Kollumersweach. It doarp hie yn de fyftiger jierren in grifformearde tsjerke, in kristlike beukerskoalle, in kristlik nasjonale skoalle en in wykgebou fan it Griene Krús mei âldereinwenten.
Befolking
De Encyclopedie van Friesland joech yn 1958 oan dat Sweagerfean yn 1957 in tal fan 916 ynwenners hie. Lykwols past dat net by de andere ynwennertallen dy't hjir oanjûn binne. Of it is in gâns oare telling, of faaks hat 916 in skriuwflater west foar 316.
Bôge fan Septimius Sevearus
thumb|right|260px|De bôge fan Septimius Sevearus De Bôge fan Septimius Sevearus is in triomfbôge op it Forum Romanum yn Rome.
De Bôge
thumb|right|260px|Ien fan de friezen De bôge is fersierd mei 8 komposytpylders en ûnderskate ôfbylden fan oerwûne folken. Boppe de sydtrochgongen hinge fjouwer grutte friezen dy't de oerwinnings fan Sevearus yn it Easten ôfbyldzje. Op âlde munten út de tiid fan Septimus Sevearus en Karakalla is te sjen dat boppe op de bôge in byldegroep stie fan in striidwein mei fjouwerspan. Dêryn stie Sevearus mei de goadinne Nikè en syn soannen Karakalla en Geta.
Damnatio Memoriae
Nei de dea fan Septimius Sevearus yn 211 wurde de beide soannen tegearre keizer. Karakalla liet lykwols oan de ein fan 211 syn broer Geta fermoardzje sadat er sels alle macht yn hannen krije koe. Dêrnei liet Karakalla alle oantinkens oan syn broer wiskje, troch middel fan de Damnatio memoriae. De triomfbôge ûntkaam dêr ek net oan en de nammen en ôfbylden fan Geta wurde der fan wiske. Op de grutte ynskripsje op de attyk kinne noch de wurden "et Getae nobilissimo Caesari" rekonstruearre wurde oan de hân fan de gatten dêr't ea brûnzen letters yn fêstset wiene.
De Bôge tsjintwurdich
Yn de rin fan de iuwen wie it grûnnivo op it foarum gâns heger wurden. It ûnderste part fan de Bôge fan Septimius Sevearus befûn him ûnder de grûn wêrtroch't de bôge in stik leger like te wêzen. Yn de midsiuwen is de bôge noch foar in part ynboud yn in tsjerke dy't der tichteby leit en in fort. Dêrtroch is de bôge nea ôfbrutsen, wat mei in soad oare antike monuminten wol bard is. Yn de 18e iuw binne de grutte opgravings op it Foarum begûn en is de bôge yn âlde steat werom brocht. It is no ien fan de moaiste Romeinske bouwurken dy't oerbleaun is op it Foarum.
Robert Burns
Robert Burns (Alloway, 25 jannewaris 1759 – Dumfries, 21 july 1796) wie in Skotsk dichter, dy't ek wol bekend stiet as Robbie Burns, Rabbie Burns, Robden fan 'e Solway Firth, de Ploegjende Dichter (Ploughman Poet), Skotlâns favorite soan, de Bard fan Ayrshire, en, allinnich yn Skotlân, koartwei as 'de Bard'. Hoewol't er it meast ferneamd wurden is om't er in grut diel fan syn wurk yn syn memmetaal, it Skotsk, skreau, hat er ek gedichten yn it Skotsk-Ingelsk skreaun, sadat in diel fan syn oeuvre ek tagonklik is foar lêzers fan bûten Skotlân.
Burns wurdt beskôge as in pionier fan 'e Romantyk, en nei syn ûntidich ferstjerren foarme syn wurk in ynspiraasjeboarne foar de stifters fan sawol it liberalisme as it sosjalisme. Guon fan syn bekendste fersen binne Auld Lang Syne, dat yn Skotlân faak op âldjiersdei songen wurdt, en Scots Wha Hae, dat lang as it ûnoffisjele Skotske folksliet tsjinne. Oare gedichten fan sines binne A Red, Red Rose, A Man's a Man for A' That, The Battle of Sherramuir, Tam o' Shanter en Ae Fond Kiss. Burns syn poëzij hat fan grutte betsjutting west foar it Skotske selsbewustwêzen. Syn bertedei, Burns Night, is feitlik in twadde nasjonale feestdei foar Skotlân wurden.
Jonkheid en oplieding
Lykwols woene syn âlden al hawwe dat er goed ûnderwiis hawwe soe, wat yn syn wurk fernaam wurde kin. It measte krige er yn 'e jûnsoeren les fan syn heit, dy't alle bern lêzen, skriuwen, rekkenjen, ierdrykskunde en skiednis bybrocht en op it mêd fan godstsjinst sels in boekje foar harren skreau, mei as titel A Manual of Christian Belief ("In Hânlieding fan it Kristlik Leauwe"). Fan 1765 oant 1768 krigen de jonge Burns en syn broer Gilbert ek ûnderrjocht fan 'e pleatslik skoalmaster John Murdoch, yn Latyn, Frânsk en wiskunde, en yn 'e simmers fan 1772 en 1773 waard Burns nei de Dalrymple Parish School, resp. nei (de ûnderwilens ferhuze) Murdoch ta stjoerd om fierder te learen, wêrby't er beide kearen oan 'e ein fan 'e simmer nei hûs weromkearde om mei te helpen yn 'e rispinge.
Tsjin 'e tiid dat er fyftjin jier wie, fersette Burns op syn heite pleats it measte wurk. Under de rispinge fan 1774 namen de Burns' in Nelly Kilpatrick as faam oan, en dat fanke ynspirearre de jonge Burns ta syn earste prebearsel op it mêd fan 'e poëzij, mei as titel O, Once I Lov'd a Bonnie Lass. Yn 'e simmer fan 1775 waard er nei in priveelearaar yn Kirkoswald ta stjoerd om syn ûnderrjocht te foltôgjen, en dêr mette er in Peggy Thompson, oan wa't er twa fersen opdroech: Now Westlin' Winds en I Dream'd I Lay.
Karriêre
Burns hold lykwols oan mei it skriuwen fan poëzij, ek doe't it gesin yn maart 1784, koarte tiid nei it ferstjerren fan syn heit, nei in oare pachtpleats te Mossgiel ferhúzje moast, deunby it doarp Mauchline. Yn dy tiid siet Burns der sa krap ta dat er op it oanbod fan in freon yngie om oersee nei de Britske koloanje Jamaika te gean, dêr't er foar £30 jiers boekhâlder wurde koe op in sûkerplantaazje. Hoewol't Burns syn egalitêre ideeën, dy't er seis jier letter ûnder wurden bringe soe yn The Slave's Lament ("De Klaachsang fan in Slaaf"), harren oars net lienden foar wurk by in ûndernimming dy't draaiende holden waard troch slave-arbeid, koed er fan ideälen net itende bliuwe.
In probleem wie lykwols dat Burns sels syn oertocht nei Jamaika betelje moast, en dêr hied er it jild net foar. Freonen retten him oan om syn gedichten te publisearjen en sa it jild foar de seereis byinoar te bringen, dat sadwaande stjoerde Burns yn april 1786 in manuskript fan syn gedichten nei John Wilson, in pleatslike printer yn Kilmarnock, dy't de dichtbondel yn july fan dat jier útbrocht ûnder de titel Poems, Chiefly in the Scottish Dialect ("Gedichten, foar it Meastepart yn it Skotske Dialekt"). Dat wurk omfette guon fan Burns syn bêste fersen, wêrûnder The Twa Dogs, Address to the Deil, Halloween, The Cotter's Saturday Night, To a Mouse, Epitaph for James Smith en To a Mountain Daisy. Burns helle in protte ynspiraasje foar syn wurk út it Skotske lânskip, it folkslibben en de folksmuzyk. De gedichten fariëarje fan ljocht en koartswilich oant tsjuster en gefoelich. De bondel waard daliks in geweldich súkses, en Burns fêstige der syn namme as dichter mei.
Troch omstannichheden hie Burns ûnderwilens syn ôfreis nei Jamaika útstelle moatten, sadat er noch ûnderweis wie nei Greenock, dêr't syn skip op him wachte, doe't it op 4 septimber skreaune brief fan 'e dichter en literatuerkritikus Thomas Blacklock him berikte, wêryn't dyselde syn wurdearring foar Burns syn poëzij ûnder wurden brocht en foarstelde om in útwreide twadde printinge te publisearjen. Dat bemoedige Burns sa, dat er syn Jamaikaanske aventoer op 'e lange baan skode en heapsteaps op in liende kêde nei Edinburch ta sette. Dêr wied er te gast by de adel en waard er útnûge om as gelikens te ferkearen yn 'e Skotske literêre fermiddens, wêrby't er û.m. in djippe en bliuwende yndruk makke op in sechstjinjierrige Walter Scott. Burns die yn Edinburch ek libbenslange freonskippen op, û.m. mei James Cunningham, 13e greve fan Glencairn, en mei Frances Dunlop, mei wa't er jierrenlang in briefkerij ûnderhold.
Yn april 1787 kaam de Edinburchske edysje fan Poems, Chiefly in the Scottish Dialect út by de útjouwer William Creech, dy't Burns foar dat rjocht 100 gynjes betelle hie. Teffens hied er de keunstskilder Alexander Nasmyth ynhierd om in portret fan Burns te skilderjen dêr't in gravuere fan makke waard foar op 'e omslach fan it boek. Frijwol alle lettere ôfbylden fan Burns binne op dat skilderij basearre. Yn Edinburch kaam Burns ek yn 'e kunde mei James Johnson, in muzykgrafikus en -ferkeaper dy't himsels mei syn wurk mar amper bedrippe koe, mar dy't fereale rekke wie op âlde Skotske folkssangen en wisberet wie om dy foar it neigeslacht te bewarjen. Burns wie it datoangeande hielendal mei him iens, en rekke oanstutsen troch Johnson syn entûsjasme. Sadwaande wurke er folop mei oan Johnson syn samling The Scots Musical Museum, wêrby't er ferantwurdlik wie foar 3 lieten yn it earste diel, 40 yn it twadde diel en 200 fan 'e 600 yn it trêde diel.
Yn febrewaris 1788 kearde Burns út 'e stêd werom nei it plattelân, en pachte er Ellisland Farm, by Auldgirth yn it greefskip Dumfriesshire, dêr't er him yn juny fan dat jier nei wenjen sette. Mei't er net in protte fidúzje yn syn eigen buorkjen hie, learde er ek foar kommys, sadat er in oare beropskar efter de hân hie. Yn 1789 waard er yn dy hoedanichheid oansteld, en úteinlik joech er it buorkjen der yn 1791 hielendal oan. Underwilens hied er yn novimber 1790 ien fan syn bekendste gedichten skreaun, Tam o' Shanter, oer in dronkenlap dy't feestfiert yn 'e kroech wylst syn frou thús om him yn noed sit. Om dyselde snuorje hinne waard him troch de Londenske krante The Star in baan oanbean as lid fan 'e redaksje, mar Burns woe net út Skotlân wei, en ek betanke er foar it kandidaatskip foar de nije learstoel lânbou oan 'e Universiteit fan Edinburch, dêr't ferskate ynfloedrike freonen him foar oanret hiene.
Nei't er it buorkjen opjûn hie, ferhuze Burns yn 1791 nei Dumfries. Dêr belibbe er ien fan syn produktyfste perioaden, en doe't er frege waard om teksten te skriuwen foar de útjefte The Melodies of Scotland, reägearre er troch mei mear as 100 lietteksten op 'e lapen te kommen. Behalven dat er trochgie mei syn wurk foar Johnson syn The Scots Musical Museum, levere er ek wichtige bydragen oan A Select Collection of Original Scottish Airs for the Voice, fan George Thomson. Net inkeld lei er âlde folkssankjes skriftlik fêst, mar soms feroare er se ek of folle er se oan. Guon teksten dy't er foar lieten skreau, wiene net op eigen wiis, mar wiene adaptaasjes fan âldere lieten. Sa sette er ien fan syn bekendste fersen, Auld Lang Syne, op 'e muzyk fan it folkssankje Can Ye Labour Lea; A Red, Red Rose sette er op 'e wize fan Major Graham; en The Battle of Sherramuir koe songen wurde op 'e wize fan 'e Cameronian Rant.
Priveelibben
Yn 'e simmer fan 1784, doe't er 25 jier wie, krige Burns yn Mauchline kunde oan in groep fammen dy't mei-inoar bekend stiene as de Belles of Mauchline. Ien dêrfan wie de mitseldersdochter Jean Armour, mei wa't er letter trouwe soe. Syn earste bern, Elizabeth Paton Burns (1785-1817) sette Burns lykwols oan by syn mem har faam Elizabeth Paton, ek al gie er yn dyselde tiid ek om mei Jean Armour, dy't yn maart 1786 yn ferwachting rekke fan wat in twilling blike soe te wêzen. Hy tekene dêrop in dokumint wêryn't er oanjoech foartiid mei Jean troud te wêzen, mar har âlden leauden dêr neat fan en stjoerden it fanke nei har omke yn Paisley om har skande geheim te hâlden. Neitiid besocht Jean har heit om Burns yn it tichthûs te krijen foar it brekken fan in trou-ûnthjit, en de dichter moast in hoartsje ûnderdûke en fan freon nei freon doarmje. De saak skynt lykwols mei in skamper ôfrûn te wêzen.
Om dyselde tiid hinne waard Burns fereale op Mary Campbell, dy't er koe fan tsjerke út syn tiid yn Tarbolton. Hja wie berne by Dunoon en hie yn Campbeltown wenne, beide yn 'e Skotske Heechlannen, ear't se nei it leechlânske Ayrshire ferfearn wie. Burns droech oan har fjouwer gedichten op, wêrfan't Highland Mary it bekendst is. De tekst fan syn fers Will Ye Go to the Indies, My Mary, And Leave Auld Scotia's Shore? liket te suggerearjen dat er plannen hie om har mei te nimmen nei Jamaika. Burns syn relaasje mei Mary Campbell hat neitiid witwat spekulaasje opsmiten, temear mei't der oanwizings binne dat se op 14 maaie 1786 Bibels útwikselen en mei-inoar oer de putheak trouden. Koarte tiid letter kearde Mary lykwols werom nei Campbeltown, en doe't se yn it neijier fan 1786 wer yn it leechlân kaam om har broer te fersoargjen, dy't de tyfus hie, rekke sy dêr ek mei besmet en stoar se op 20 of 21 oktober yn Greenock.
Yn 1787, wylst er yn Edinburch tahold, begûn Burns in relaasje mei in Agnes McLehose, dy't as ropnamme Nancy hie, in troude frou dy't fan har man ferfrjemde wie. Hy wiksele ûnder pseudonym hertstochtlike brieven mei har út, mar doe't er foar it ferstân krige dat Nancy har net sa maklik ferliede litte soe, lei er it ynstee oan mei har tsjinstfaam Jenny Clow, dy't him yn 1788 in soan skonk, Robert Burns Clow. Teffens hied er in românse mei in oare tsjinstfaam, Margaret "May" Cameron. Burns syn relaasje mei Nancy McElhose kaam yn 1791 ta in ein doe't se ôfreizge nei Jamaika foar in koarte fersoening mei har man. Foar't se ôfsette, stjoerde Burns har it manuskript fan Ae Fond Kiss ("In Leave Tút") ta, dat er foar har skreaun hie by wize fan farwol.
Doe't er him datselde jiers yn Dumfriesshire nei wenjen sette, ferfette Burns syn relaasje mei Jean Armour, mei wa't er ûnderwilens tusken de bedriuwen troch yn 1788 troud wie, hoewol't har heit dêr earst neat fan witte wollen hie. Jean skonk him njoggen bern, wêrfan't lykwols mar trije de bernejierren oerlibben. Syn soan Maxwell waard berne op 'e dei dat Burns begroeven waard.
Ferstjerren
Tsjin 'e midden fan 'e jierren 1790 gie it mei Burns syn karriêre dat it slydjage, mar tsjin dy tiid hied er syn measte freonen fan him ferfrjemde troch út te kommen foar syn sympaty foar de Frânske Revolúsje en foar syn hope op politike herfoarmings yn it Feriene Keninkryk. Doe't syn ympopulêre ideeën ûnder de oandacht fan syn wurkjouwers brocht waarden, besocht Burns syn trou oan it Britske keningshûs te bewizen troch yn maart 1795 tsjint te nimmen by it rezjimint fan 'e Royal Dumfries Volunteers. Yn dyselde tiid begûn syn sûnens fluch efterút te gean, wat ta perioaden fan depresje late. Yn 'e winter fan 1795 op 1796 moast er in tosk lûke litte, dêr't er neitiid lang lêst fan hold.
Op 'e moarn fan 21 july 1796 kaam Burns by him thús yn Dumfries yn 'e âlderdom fan noch mar 37 jier te ferstjerren, nei alle gedachten oan in hertkwaal. Hy waard begroeven op 25 july, yn in hoekje fan it tsjerkhôf fan 'e Sint-Michaeltsjerke fan Dumfries, mar syn stoflik omskot waard yn septimber 1817 ferpleatst nei it saneamde Burns Mausoleum, op itselde tsjerkhôf. Dêr waard Jean Armour nei har ferstjerren yn 1834 njonken him byset. Fia syn tolve bern hie Burns yn 2012 in neiteam fan mear as 600 minsken.
Ynfloed
Robert Burns syn dichten hawwe fan grutte betsjutting west foar it Skotske selsbewustwêzen. Syn wurk hat ek ferskate grutte Ingelsktalige dichters beynfloede, en guon fan syn fersen binne adaptearre ta moderne lieten en sels ta hiele musicals. Yn hiel Skotlân en oeral om utens dêr't Skotten har nei wenjen set hawwe, binne sûnt syn dea saneamde Burns Clubs oprjochte dy't har ta doel stelle om 'e oantins oan Burns libben te hâlden en 'e belangstelling foar de Skotske taal oan te fiterjen. Syn bertedei, Burns Night, is feitlik in twadde nasjonale feestdei foar Skotlân wurden. Syn bertehûs yn Alloway is no it Burns Cottage Museum, wylst op syn lêste pleats Ellisland Farm, by Auldgirth, no noch altyd op 'e tradisjonele wize buorke wurdt, mei dêrby in museum en ynterpretaasjesintrum dat rund wurdt troch de stifting Friends of Ellisland Farm.
Yn 'e njoggentjinde iuw waarden stânbylden fan Burns pleatst yn Alloway, Edinburch en Dumfries, en letter ek yn oare plakken, û.m. yn Dundee (Skotlân), Montreal (Kanada), Canberra (Austraalje) en Dunedin (Nij-Seelân). De plakken Burns, yn 'e Amerikaanske steat New York, en Burns, yn 'e Amerikaanske steat Oregon, binne nei him ferneamd, krektlyk as in krater op 'e planeet Merkurius. Fierders hat de byltenis fan Burns op ferskate postsegels stien, wêrfan't de earst in Sovjet-Russysken út 1956 wie. Yn 'e 1966 brocht de Britske Royal Mail in hiele rige segels mei Burns út. Teffens stie de dichter fan 1971 oant 2009 op it bryfke fan 5 Skotske pûn en sûnt 2010 op dat fan 10 Skotske pûn. Yn 2009 organisearre de tillefyzjestjoerder STV in stimming ûnder de sjoggers oer wa't de grutste Skot aller tiden wie; dêrby wûn Burns it earste plak troch mei krappe foarsprong William Wallace te ferslaan.
Fryske doarpen
Fryske doarpen en flekken:
Sjoch ek by: 'Buorskippen'
W
(Foar ' Y ', sloch ûnder ' I '.)
Buorskippen
By de yndieling yn buorskippen is gjin ûnderskied makke tusken buorskippen, útbuorrens, delsettings of oare beneamings foar tropkes huzen of pleatsen. {|
Skermjen op de Olympyske Simmerspullen 1952
De Olympyske Simmerspullen 1952, ek wol de XVe Olympiade neamd waarden yn 1952 yn Helsinki, Finlân hâlden. It skermjen waard hâlden yn it Westendin tennishallissa.
Westendin tennishallissa
De Westendin tennishallissa waard yn de jierren tritich boud en bestie út in kompleks mei acht bûtenbanen en ien yn in hal. Nei de Twadde Wrâldkriich waard de hal brûkt as agrarysk trainingssintrum. Mei de Olympyske Simmerspullen yn 1952 waard de hal brûkt foar it skermjen. Fanôf 1960 wie it wer in Tennishal mar it baarnde yn 1976 ôf en net wer werboud der stiet no wat oars op it plak fan de tennishal.
Anneke Douma
Anneke Douma (Moarre/Ljussens, 11 novimber 1944) is in Frysk sjongster.
Karriêre
Anneke Douma waard as famke fan 14 jier al sjongster by ferskate orkesten út de omkriten, dy't optreden by brulloften en partijen. Sy waard ferneamd doe't hja frege waard foar it doe tige populêre orkest fan akkordeonist Pier Sambrink, "De Sambrinco's". Hja giene dêrmei it hiele lân troch. Anneke wie doe al nei Ljouwert ferhuze.
Har earste solosingle wie in joadelliet, "De Joadelskoalle" dat se makke ûnder de namme "Anneke Duma" om't in platebaas de namme Douma te Frysk fûn. Nei in lange tarieding waard de kryst-CD "As in Stjer" opnommen mei nije muzikanten. It album hie meast orizjinele stikken, ûnder oaren in duet mei minister Annemarie Jorritsma en in duet mei Piter Wilkens, dy’t ek in stikmannich ferskes skreau.
Rillegau grypte se werom op har ‘roots’: Fryslân. Frysktalich materiaal betsjut yn har gefal faak dat se teksten en muzyk bringt fan de yn 1993 te jong ferstoarne tekstdichter Anne van der Mark fan Koatstertille. Se komt no al wer in jiermannich foar it fuotljocht mei in Frysk repertoire, fan bekende, smûke, âlde en nije lietsjes. "Elk optreden is eins in thúswedstryd en wurdt grif in feest", seit se sels. Swiet & Bjuster begeliedt har geregeld.
Nei har hit 't Woanskip brocht sy july 1996 har cd-album Op Aventoer út, mei ûnder oaren in útfiering fan "It Frysk Folksliet". De belangstelling fan publyk, parse en insiders sloech alles. Inkele jierren letter drige te betiid in ein te kommen oan har muzikale karriêre. De stimbannen woenen net mear en Anneke Douma moast ûnder it mes. Sjonge koe se noch wol, al wie it berik fan har stimme wol beheind. Se naam doe wol it beslút om it kalmer oan te dwaan. By de Alvestêdetocht fan jannewaris 1997 krige Anneke Douma ek lanlike bekendheid mei it nûmer "Bonkefeart", in soarte fan "Alvestêdeliet", en Anneke krige de namme "Keninginne fan it Fryske liet". Anneke treedt ek op mei har dochter Agnes Sambrink.
Yn desimber 2021 makke Douma bekend dat se ophâldt mei optreden en sjongen. It wie in dreech beslút foar har en se hat der in pear jier oer neitocht.
Diskografy Anneke Douma
Mini-cd's: Cd's: Cd’s mei oaren:
Besnijenis
In besnijenis of sirkumsyzje is it ferwiderjen fan 'e foarhûd (preputium) fan 'e penis by manlju of jonges. De foarhûd is in beweechlik stik hûd dat de nút, de gefoelige útein fan 'e penis, omjout. De Latynske term "sirkumsyzje" betsjut "omhinne-" (circum-) "-snijing" (-cisio). Besnijenis is in lytse sjirurgyske operaasje, dêr't net folle muoite of gefaar mei muoid is. Neffens in skatting út 2007 soe likernôch 30% fan alle manlju yn 'e wrâld besnien wêze. It moat net betize wurde mei de frouljusbesnijenis, dat in foarm fan genitale skeining is.
Besnijenis fan jonges waard al dien yn it âlde Egypte yn it 4e milennium f.Kr. Tsjintwurdich is de proseduere it bekendst út it joadendom, dêr't it in religieus gebod betreft, en de islaam. Yn it joadendom stiet de besnijenis fan jonkjes bekend as de brit milah (Hebriuwsk: בְּרִית מִילָה, "ferbûn fan 'e besnijenis"), en fynt dy plak op 'e achtste dei nei de berte. De die wurdt ferrjochte troch in besnijenisspesjalist, in saneame mohel. De proseduere wurdt fan grutte betsjutting achte as symboal foar de opnimming fan it jonkje yn 'e religieuze mienskip, en it giet sadwaande mank mei feestfieren. Yn 'e islaam is besnijenis (Arabysk: ختان, chitan) net ferplichte, om't it nearne as gebod yn 'e Koraan fermeld stiet, mar it is wol tige by tige gebrûklik. De leeftyd fan islamityske jonges as se besnien wurde, ferskilt neffens lokale tradysjes. Faak bart it koart nei de berte, mar it komt ek foar dat it dien wurdt as jonges âlder binne. Yn elts gefal moat it klear wêze foar't de puberteit begjint. Behalven by joaden en moslims is besnijenis ek in oergongsritueel by in protte folken dy't in natoerreligy oanhingje.
By de besnijenis fan minderjierrigen om net medysk needsaaklike redens botse twa minskerjochten: it rjocht op lichaamlike yntegriteit en it rjocht op godstsjinstfrijheid. Dy juridyske aspekten fan besnijenis jouwe foar in protte bernerjochte-aktivisten oanlieding om te pleitsjen foar in ferbod op 'e besnijenis fan jonges.
Besnijenis kin ek út medyske needsaak dien wurde. De meast foarkommende medyske reden om jin besnije te litten, is foarhûdsfernauwing (fimosis), in oanberne lichaamlike ôfwiking wêrby't de foarhûd sa strak om 'e nút hinne sit dat it ynbringen fan 'e penis yn 'e fagina of sels al it krijen fan in ereksje pynlik is. Oare redens kinne wêze: lichen sklerosus (in oandwaning wêrby't de hûd syn elastisiteit ferliest), it oan foarhûdsfernauwing besibbe parafimosis of weromkearende balanitis (ûntstekking fan 'e nút). Besnijenis is út medysk eachpunt inkeld nedich as oare behannelwizen, lykas ynsmaren mei kortisoanekrêm of oprekken, net slagge binne. Dan noch kin keazen wurde foar in besnijenis foar in part, wêrby't bgl. de foarhûd wider makke wurdt troch in z-foarmige ynsnee of wêrby't de spanning troch in saneamde dorsal slit (ynsnee yn 'e hûd oan 'e ûnderkant fan 'e penis) weinommen wurdt. Medyske besnijenissen wurde útfierd troch in urolooch.
Pim van Lommel
thumb|Pim van Lommel (2012) Pim van Lommel (Laren, 15 maart 1943) is in Nederlânsk kardiolooch, ûndersiker en skriuwer, dy't bekend wurden is troch syn boek Eindeloos Bewustzijn (2007) oer benei dea-ûnderfinings.
Ljubljana
Ljubljana (Dútsk: Laibach) is de haadstêd fan Sloveenje. De stêd hat 310.000 ynwenners (2003) en leit oan de rivier de Ljubljanika.
Pim van Lommel
Libbensrin
Van Lommel folge gymnasium β yn Hilfertsom. Hy folge de stúdzje genêskunde oan de Universiteit Utert en spesjalisearre him yn kardiology. Hjir studearre hy yn 1971 ôf. Fan 1977 oant 2003 wurke hy as kardiolooch yn it Rijnstate Sikehûs yn Arnhim. Hy hat meardere wittenskiplike artikels skreaun op it kardiologysk mêd.
Yn 1986 lês Van Lommel Terugkeer uit de dood fan George Ritchie, wat him net loslitte koe, sadat hy starte mei ûndersiik nei benei-deaervaringen (BDE) by pasjinten fan him dy't in hertstilstân oerlibben. Dat ûndersiik publisearre hy yn 2001 yn it Britske medyske tydskrift The Lancet. Fierders skreau hy mear as tweintich oer, en dêrnjonken meardere haadstikken oer dat ûnderwerp. Yn 2007 brocht hy it boek Eindeloos Bewustzijn - Een wetenschappelijke visie op de bijna-doodervaring út. Dat boek is yn ferskillende talen oersetten, en der binne yntusken mear as hûnderttûzen eksimplaren fan ferkocht. Hjirmei stiet it boek yn de top 5 fan de bêst ferkochte non-fiksje boeken yn Nederlân.
Ljubljana
Nijsgjirrichheden
Ljubljana is net in grutte stêd, mar hat wol in protte gebouwen dy't ít besjen wurdich binne. Yn it sintrum stean gebouwen út ferskillende tiden, út bygelyks de Renêssânse en it Klassissisme, mar ek út de moderne tiid binne moaie gebouwen te finen. De meast ferneamde bouwurken binne de trije brêgen en it kastiel "Ljubljanski Grad". Om it sintrum hinne stean fral gebouwen út de kommunistyske tiid. In protte gebouwen binne ûntwurpen troch de Sloveenske arsjitekt Jože Plečnik, dy't hat hiel neidruklik syn stimpel op de stêd printen. Gebouwen as de universiteitsbibleteek, ferskillende tsjerken, it stadion fan Ljubljana, de merke, de trije brêgen en in begraafplak binne troch him ûntwurpen,.
Pim van Lommel
Libbensrin
Tsjinwurdich is Van Lommel aktyf as ûndersiker en publisist en sprekker oer de relaasje tusken bewustwêzen en de harsens.
Ljubljana
Nijsgjirrichheden
Ljubljana hat in eigen lofthaven: Ljubljana Lofthaven Brnik. De busmaatskippij LPP eksploitearet ferbiningen tusken it stêdssintrum en de stêdsdielen en doarpen om Ljublana hinne. De stêd wurdt ek oandien troch ynternasjonale spoarlinen út München en Feneesje wei.
Pim van Lommel
It ûndersiik
Foar syn ûndersiik wie Van Lommel fan betinken, lykas de measte fan syn kollega's, dat it bewustwêzen allinnich troch de harsenaktiviteit dien wurde kin. Under it ûndersiik waard him dúdlik dat dat net foar alle aspekten, lykas benei-deaervaringen, jilde koe. By it ûndersiik stelde hy 344 fan syn pasjinten, dy't mei sukses reanimearre wienen, de fraach oft sy harren wat fan dizze perioade herinnere koenen. Fan dizze kloft minsken hienen der 62 in benei-deaervaring hân.
Einleas bewustwêzen
Van Lommel konkludearret dat bewustwêzen ek bûten it lichem plak fine; hy stelt dat it bewustwêzen einleas is en dat it lichem it bewustwêzen beheind. Hy jout hjirby oan dat ús harsens faaks net de makkers binne fan it bewustwêzen, mar just de ûntfangers fan it einleaze bewustwêzen. Hy fergeliket dat mei in tillefyzje of radio, wêrby't nei in sinder harke wurde kin, mar dêr't de útstjoering ek gewoan trochgiet as der net harke wurdt. .
Bûterherne
Bûterherne is in buorskip súdeast fan Hallum yn de gemeente Noardeast-Fryslân.
De namme komt ek foar as fjildnamme en pleats Boterhoek. Eartiids wie de ek yn Ljouwert in Boterhoek en as strjitnamme letter yn Ferwert en Berltsum.
List fan grytmannen fan Haskerlân
List fan grytmannen fan Haskerlân fan midden 15e iuw - 1790
Fiswert
Fiswert wie in delsetting en pleats noard fan de noardlike stedsgrêft fan Ljouwert. Letter wurdt er ek oanjûn as begraafplak.
Oare nammen binne Fisward en as tsjerke: Fiswerd. It is dan it oerbliuwsel fan it om 1470 stifte kleaster, Sint Annakonvint, fan de susters fan it Miene Libben (letter Tertsiaressen) dat yn 1510 fan de terp nei in plak binnen de stedsmuorren ferhuze.
Yn 1830 waard de terp sljochte en de terpierde oer it lân ferspraat en waard begûn mei it oanlizzen fan it Algemiene Begraafplak Spanjaardslaan, likernôch op it plak fan de âld terp.
De terp waard ek wol skreaun as Wyswert, Wiswert en Wyswerd.
Swartwâlde (Hallum)
Swartwâlde is in streek by Hallum yn Ferwerderadiel.
Ek op It Amelân is in Swartwâlde en eartiids by Frjentsjer, Heech en Rinsumageast.
Monsmastate (Blije)
thumb|Monsmastate (1723) Monsmastate of Montzimastate stie flak by de tsjerke fan Blije en de gemeente Ferwerderadiel. Der is neat fan de state werom te finen, it terrein rûn fan de hjoeddeiske Stasjonswei fan ûngefear nr. 10 o/m 22. Dizze state soe boud wêze yn 1588 mar moat fan oarsprong folle âlder wêze. Neffens "De historie gaat door het eigen dorp" fan Ale Algra stie de Monsma State krekt súdlik fan de tsjerke, "waar nu de stationsweg is in de buurt van het huis van Fokke Hoogterp". In plakbepaling dêr't wy no net folle mear mei kinne. De famylje Monsma of Montzima hearde yn de 15e iuw grif net ta de stân fan haadlingen. Hy waard bekend troch it houlik yn 1539 fan Rints Aytta, de suster fan de machtige politikus Viglius fan Aytta, mei Popcke Takes Monthiema. Popcke syn heit Take Monthiema wie yn 1511 eigener, Popcke sels bewenne de state yn 1540. Troch it netwurk fan freonen en sibben fan Viglius krigen ferskate Montzima's oansjenlike funksjes yn Utert. Yn 1640 wienen dy Monsmas ta Utert eigeners fan de state. Yn 1720 wurdt Monsmastate bewenne troch jonkhear H.D.E. fan Aylva, famylje fan de destiidske bewenners fan Unemastate noardlik fan de tsjerke fan Blije.
Under in tekening fan J. Stellingwerf út 1723 dy't Monsmastate foarstelle soe stiet dat de eigener Hessel Douwe Ernst fan Aylva is. Hessel wie lykwols gjin eigener fan Monsmastate en it is dan ek goed mooglik dat dizze ôfbylding net fan Monsma mar fan Unemastate is. De tekening toant in ienfâldich hûs tusken trepgevels en mei mar ien skoarstien op in omgrêfte terrein. Nei alle gedachten leit de oarsprong fan it hûs yn in midsiuwske sealstins. Neffens Algra soe dizze state boud wêze yn 1588. Dat jiertal kaam yndie foar op in wapenstien yn de tagongspoarte. Sjoen it ienfâldige en midsiuwsk oandwaande karakter fan dy poarte sil dat grif in grutte opknapbeurt west hawwe. Dizze trepgevels en de gruttere ramen sille om 1588 oanbrocht wêze om de folsleine ienfâld fan it hûs wat 'op te tsjepjen' De oerbleaune smelle raamkes en de nis boppe de doar dogge lykwols noch typysk midsiuwsk oan. Ek de grêft soe yn 1588 groeven wêze, mar mooglik hat dit mar in ferbreding west fan in besteande grêft. thumb|rjochts|300px|Bebouwing Monsmastate Op de kaart fan Schotanus fan 1718 wurdt it hûs binnen singels ôfbyld, tusken it doarp en de pleats. Yn 1832 wie it hûs ôfbrutsen, de grêft tichtsmiten en stie der allinnich de pleats. It grutste part fan hoarnleger fan Monsmastate wie doe eigendom fan Amelia Gerardina de Schepper, frou fan jonkhear. T.A.M.A. van Andringa de Kempenaer. In diel fan it stateterrein tsjin de tsjerketerp oan wie hjirfan ôfsplitst en eigendom fan de tsjerke, dêr't in grut hûs, mooglik de pastorije boud wie.
Kamstrabuorren
Kamstrabuorren wie in buorskip noard fan de Ljouwerter stedsgrêft en east fan Fiswert oan de Dokkumer Ie.
De namme komt ek foar as Kamstra Buieren en Camstra Buren. Hy waard yn de njoggentjinde iuw de 'noardlike foarstêd' neamd.
List fan gritenijsekretarissen fan Haskerlân
List fan gritenijsekretarissen fan Haskerlân fan midden 16e iuw oant 1802
Hockey op de Olympyske Simmerspullen 1952
200px|thumb|right|De Olympysk Hockeystadion fan Helsinki 1952
De Olympyske Simmerspullen 1952, ek wol de XVe Olympiade neamd waarden yn 1952 yn Helsinki, Finlân hâlden. It hockey waard hâlden yn it Helsingin Velodromi.
Helsingin Velodromi
De Helsingin Velodromi waard boud yn 1940 foar de Olympyske Simmerspullen fan 1940, mar dy waarden ôfsein yn ferbân mei de Twadde Wrâldkriich. Yn 1952 mocht Helsinky as noch de Spullen hâlde. It Velodroom hat plak foar 7.000 taskôgers, is 400 meter lang en hat in kanting fan 37.5 graden. It middenfjild wurdt brûkt foar fjildsporten, bygelyks hockey en Footbal en Lakrosse. Mei de Olympyske Simmerspullen waard it fjild brûkt foar it Olympyske Hockeytoernoai. Yn 2000 hat it fjild keunstgêrs krige.
Switsersk taartsje
In Switsersk taartsje of breidsgebakje is in Fryske gebaksoarte fold mei marsepyn.
Sûker
Sûker, ek bekend as kristalsûker of tafelsûker, is in fiedingsmiddel mei in tige swiete smaak, dat dêrom rûnom yn iten en drinken brûkt wurdt as swietstof. In protte minsken dogge it bgl. as kondimint yn tee en kofje, en it wurdt as yngrediïnt ek tafoege oan in protte gerjochten. Sûker wurdt yn fabriken wûn út beskate lânbougewaaksen, om persiis te wêzen sûkerreid en sûkerbiten. Men makket sadwaande ûnderskie tusken reidsûker, dat wrâldwiid folle mear foarkomt, en bytsûker, dat ûnder mear op it fêstelân fan Jeropa de merk behearsket. Sa is frijwol alle sûker yn Nederlân bytsûker. Sacharoaze, de algemiene beneaming foar sûker yn 'e skiekundige sin, is in koalhydraat, mear spesifyk in disacharide mei de molekúlformule C12H22O11.
Switsersk taartsje
Oer it besleek, dat yn in lang aairûn foarmke komt, wurde krúslings stikjes daai lein. Oer dy bantsjes wurdt fynkloppe aai strutsen en dêrnei wat sûker. Hjirnei giet it gehiel de ûne yn.
Sûker
Etymology
It Fryske wurd "sûker" is in lienwurd dat oernommen is fan it Midfrânske sucre. Dat komt fia it Aldfrânske çucre, it Midsiuwsk Latynske zuccarum, it Alditaljaanske zúccharo, it Arabyske سُكَّر‎ ‎(sukkar‎) en it Perzyske شکر‎ (šakar‎) úteinlik fan it Sanskrityske wurd शर्करा, śárkarā, foar "poeiersûker", mei as oarspronklike betsjutting "grús".
Aldheid
Op it Yndyske subkontinint waard al yn 'e Aldheid sûkerreid ferboud. De sûker dy't dêrút wûn waard, wie seldsum en djoer, dat de measte lju dêre en yn oare parten fan 'e wrâld brûkten doedestiden hunich as natuerlike swietstof. De ûnderskate soarten sûkerreid lykje yn ferskillende dielen fan 'e wrâld in selsstannige en parallelle ûntwikkeling trochmakke te hawwen, wêrby't Saccharum barberi him op it Yndysk subkontinint ûntjoech, wylst Saccharum edule en Saccharum officinarum op Nij-Guineä ûntstiene.
Ien fan 'e ierste histoaryske ferwizings nei sûkerreid stiet yn in Sineesk manuskript dat datearret út 'e achtste iuw f.Kr. Dêryn wurdt beskreaun dat de bou fan sûkerreid syn oarsprong fynt op it Yndysk subkontinint. It bleau as lânbougewaaks lykwols frij ûnbelangryk oant men yn 'e tiid fan it Gûpta-ryk, yn 'e fyfde iuw, in metoade betocht om it swiete sjerpige sop dat út it reid parst wie, om te setten ta drûge kristallen. Dy kristallen waarden खण्ड, khaṇḍa, neamd, dêr't it Ingelske wurd foar snobbersguod, candy, fan ôflaat is. Yndyske seelju yntrodusearren kristalsûker yn oare dielen fan Súd-Aazje en ek yn Súdeast-Aazje, East-Aazje en it Midden-Easten. Doe't keizer Taizong (reg. 626-649) dêr belangstelling foar blike liet, learden Gûptyske gesanten yn 'e earste helte fan 'e sânde iuw de bou fan sûkerreid oan 'e Sinezen.
De Westerske wrâld kaam, ynsafier bekend, foar it earst mei sûker yn oanrekking doe't Aleksander de Grutte yn 'e fjirde iuw f.Kr. syn fjildtocht nei Ynje ûndernaam. Fan syn admiraal Neärchus is datoangeande in tsjûgenis oerlevere. Yn 'e earste iuw (n.Kr.) neamde de Grykske dokter Pedanius Dioskorides sûker yn syn medysk traktaat De Materia Medica. Yn deselde iuw beskreau ek de Romeinske auteur Plinius de Aldere sûker yn syn Naturalis Historia: "Sûker wurdt ek wol makke yn Araabje, mar Yndyske sûker is better. It is in soarte hunich dy't út reid komt, wyt as gom, en it kriezelet tusken de tosken. It bestiet út klompkes ter grutte fan in hazzenút. Sûker wurdt inkeld brûkt foar medyske doelen."
Midsiuwen
Yn 'e Midsiuwen yntrodusearren weromkearende dielnimmers oan 'e Krústochten kristalsûker yn Jeropa, nei't se yn it Hillige Lân karafanen tsjinkommen wiene dy't guod ferfierden dat se omskreaune as "swiet sâlt". Ier yn 'e tolfde iuw krige de Republyk Feneesje guon doarpen yn 'e neite fan 'e stêd Tyrus yn besit, dêr't daliks de earste Westerske sûkerplantaazjes opset waarden om it lukrative guod sels te produsearjen. Tsjin 'e fyftjinde iuw, doe't de plantaazjes by Tyrus al lang wer ferlern gien wiene, wie Feneesje noch altyd it wichtichste sintrum foar de raffinaazje en distribúsje fan reidsûker yn Jeropa.
Nei de ûntdekking fan Amearika troch Kristoffel Kolumbus yn 1492 waard sûkerreid fan 'e Kanaryske Eilannen troch Kolumbus sels yn 'e Nije Wrâld yntrodusearre en op it eilân Hispanjoala oanplante. De earste rispinge fan sûkerreid fûn dêr plak yn 1501. Tsjin 1530 wiene der withoefolle sûkerreidplantaazjes oanlein, net inkeld op Hispanjoala, mar ek op Kuba, Jamaika en Porto Riko. De Portegezen brocht koarte tiid letter sûkerreid nei Brazylje, hoewol't it noch oant 1600 duorre ear't de Brazyljaanske reidsûkerproduksje dy fan São Tomé oertrof.
Yntroduksje fan bytsûker
Oant de njoggentjinde iuw bleau sûker yn Jeropa in lúkseprodukt, benammen fanwegen de transportkosten, om't it (hast) út 'e tropen helle wurde moast. Yn 1747 ûntdiek de Dútser Andreas Sigismund Marggraf lykwols dat yn sûkerbiten hast likefolle sûker sit as yn sûkerreid, wêrnei't er deroer gear gie om dat mei help fan alkohol út 'e biten te krijen. In learling fan Marggraf, Franz Karl Achard, betocht yn 1783 in yndustriële metoade foar de ekstraksje fan sûker út biten dy't ekonomysk libbensfetbet wie.
De produksje fan bytsûker krige in triuw yn 'e rêch fan 'e Napoleontyske Oarloggen, doe't rûchwei tusken 1800 en 1815 alle hannel fan Jeropa mei de rest fan 'e wrâld stil kaam te lizzen fanwegen it Kontinintaal Stelsel, in boycot fan Napoleon dy't tsjin it Feriene Keninkryk rjochte wie. As gefolch dêrfan waard it meastepart fan Jeropa ôfsnien fan 'e produksjegebieten fan reidsûker. Bytsûker waard doe ynteressant as surrogaat. It earste bytsûkerfabryk gie sadwaande yn 1801 iepen yn Cunern (no Konary), yn Sileezje, dat doe diel útmakke fan it Keninkryk Prusen. Ut Prusen wei fersprate de produksje fan bytsûker en de dêrmei mank geande bou fan sûkerbiten him oer hiel Jeropa. It surrogaat bliek yn dit gefal better te wêzen as it oarspronklike produkt, mei't bytsûker likegoed wie as reidsûker en boppedat gewoan yn Jeropa produsearre wurde koe. Sûker ferlear troch dy ûntwikkeling syn status fan lûkseprodukt en waard foar alle lagen fan 'e maatskippij betelber. Tsjin 1880 wie bytsûker yn it plak fan reidsûker de wichtichste foarm fan sûker op it Jeropeeske fêstelân wurden.
Reidsûker en arbeid
Mei gauwens begûn men sûker doe as in libbensnedichheid te beskôgjen. Nettsjinsteande de yntroduksje fan bytsûker gie de fraach nei reidsûker oanhâldend omheech, en dêrtroch naam ek de fraach nei goedkeape arbeiders op 'e arbeidsyntinsive sûkerreidplantaazjes fan it Karibysk Gebiet en Brazylje ta. Dat wie in wichtige driuwfear foar de ynstânhâlding fan 'e Atlantyske slavehannel oant yn 'e njoggentjinde iuw, want der wiene gjin goedkeapere arbeidskrêften as slaven. Nei't geandewei de njoggentjinde iuw de slavernij oeral ôfskaft waard, loste it Britske Ryk it tekoart oan wurkers op 'e plantaazjes op troch kontraktarbeiders út Britsk-Ynje yn te setten, dy't it faak net folle better hiene as slaven. Sokke lju waarden yn grutte oantallen oerbrocht nei Karibyske koloanjes as Jamaika, Barbados en Guyana, mar ek nei Fidzjy, yn 'e Stille Súdsee, en Natal, yn Súdlik Afrika. Ek oare lannen hellen kontraktarbeiders út Britsk-Ynje, dy't sadwaande ek op 'e Frânske eilannen Martinyk en Gûadelûp en yn it Nederlânske Suriname bedarren.
Oare resinte ûntwikkelings
Oant yn 'e njoggentjinde iuw waard sûker, benammen reidsûker, almeast ferfierd en ferkocht yn 'e foarm fan sûkerlatten. Letter waard it yn losse foarm ferfierd en ferkocht yn sekken. De earste sûkerklûntsjes waarden yn 1843 produsearre troch de Moraavjer Jakub Kryštof Rad, nei't dy in oktroai foar syn produksjeproses ûntfongen hie. Yn 1872 fûn de Dútser Eugen Langen in oar prosedee foar it meitsjen fan sûkerklûntsjes út.
Yn 'e tweintichste iuw waard sûker rantsoenearre ûnder de Earste Wrâldoarloch, en noch helte slimmer ûnder de Twadde Wrâldoarloch. De tekoarten dy't dêrfoar feranwurdlik wiene, soargen foar de ûntwikkeling fan ferskate keunstmjittige swietstoffen. Doe't tsjin 'e ein fan 'e iuw de skealike ynfloed fan oerkonsumpsje fan sûker út wittenskiplik ûndersyk bliken die, waarden keunstmjittige swietstoffen fannijs populêr.
Skiekunde
De oerkoepeljende beneaming foar alle soarten sûkers yn 'e skiekundige sin is sacharoaze. Dy stoffegroep bestiet út swietsmeitsjende koalhydraten dy't fanwegen harren oplosberheid tige gaadlik binne om as yngrediïnt of kondimint oan ûnderskate soarten iten en drinken tafoege te wurden. Ienfâldige sûkers, lykas glukoaze (yn blêden), fruktoaze (yn fruchten) en galaktoaze (komt net selsstannich foar) wurde monosachariden neamd.
Gearstalde sûkers, of disachariden, besteane út molekulen dy't foarme wurde troch twa monosachariden ferbûn mei in glykosidyske bining. Foarbylden fan disachariden binne sukroaze (oftewol kristalsûker), dat foarme wurdt troch glukoaze en fruktoaze; laktoaze (yn molke), dat foarme wurdt troch glukoaze en galaktoaze; en maltoaze (yn beskate soarten nôt), dat bestiet út twa keppele glukoazemolekulen. Nei ynname wurde disachariden yn it lichem fan minske en bist troch in proses fan hydrolyze omset ta monosachariden.
Langere keatlings fan monosachariden, dy't oligosachariden of polysachariden hjitte, wurde net beskôge as sûkers. Der besteane ek oare skiekundige stoffen, lykas glycerol en sûkeralkohoalen, dy't wol in swiete smaak hawwe, mar net klassifisearre wurde as sûkers.
Natuerlik foarkommen en kommersjele ekstraksje
Sûkers sitte yn it weefsel fan 'e measte planten. Fral fruchten binne faak in oerfloedige natuerlike boarne fan monosachariden, mei't dy bedoeld binne om bisten oan te lokjen dy't troch konsumpsje de yn 'e frucht ferburgen lizzende siedsjes fan 'e oangeande plant nei oare plakken ferspriede kinne. Ek hunich, dat troch hunichbijen makke wurdt út 'e nektar dy't se út blommen winne, is in foarbyld fan 'e sûkers dy't planten produsearje.