cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ingelsk
Modern Ingelsk
It Modern Ingelsk is it lêste taalstadium fan it Ingelsk, dat de perioade fan 1700 oant no beslacht. It wie benammen yn dy perioade dat it Ingelsk him ûntjoech ta in wrâldtaal troch it Britske kolonialisme en de geopolitike dominânsje fan Grut-Brittanje op it mêd fan hannel, wittenskip en technology, diplomasy, de skiene keunsten en ûnderwiis. Op dy manear koe it Ingelske taalgebiet him útwreidzje nei Noard-Amearika, Australaazje, it Karibysk Gebiet, it Yndyske subkontinint en dielen fan Afrika.
Yn 'e post-koloniale tiid ûntjoegen guon fan 'e eardere koloanjes, dêr't de Britten it Ingelsk yntrodusearre hiene, harren eigen taalnoarmen. Wylst yn Ingelân yn 1755 Samuel Johnson de Ingelske standerttaal fêstlei yn syn wurk A Dictionary of the English Language, ûntwurp Noah Webster yn 1828 in stavering foar it Amerikaansk-Ingelsk dy't op guon punten fan 'e Britsk-Ingelske noarmen ôfwykte. Sa kin it dat wurden as colour, flavour, to colonise en to organise yn 'e Feriene Steaten skreaun wurde as color, flavor, to colonize en to organize. Underwilens rekken yn Grut-Brittanje sels net-standerdisearre skaaimerken, dy't yn dialekten en taalfoarmen fan 'e legere maatskiplike klassen brûkt waarden, stigmatisearre, mei as gefolch dat sokke taaleleminten ûnder de middenstân fluch oan prestiizje (en gebrûk) ynboeten.
Oangeande de grammatikale ûntwikkeling kin steld wurde dat it Modern Ingelsk in stadium berikt hat wêryn't it namfalsysteem suver folslein ferdwûn is, en him inkeld noch uteret yn persoanlike foarnamwurden as he en him ("hy" en "him"), she en her ("sy" en "har") en who en whom ("wa" en "waam"), en yn 'e tafoeging fan 'e besitlike -'s yn foarmen as John's book ("Jans boek"). De sinsbou hat no in fêste folchoarder fan ûnderwerp-tiidwurd-saaklik foarwerp oannommen, en de to do-stipe yn fragen en ûntkennings (Do you see it? ynstee fan See you it?; If you don't come ynstee fan If you come not) is universeel ynfierd. It feroarjen fan ûngeregelde foarmen yn geregelde giet noch altyd stadich troch, lykas de mulwurd dreamt ("dreamd") en burnt, dy't hieltyd faker dreamed en burned wurde, en teffens wurde der almar faker analytyske alternativen brûkt foar ferbûgingen, bgl. more polite ("mear fatsoenlik") ynstee fan politer ("fatsoenliker").
Taalgebiet en taalynfloed
It oarspronklike taalgebiet fan it Ingelsk besloech Ingelân, it súdeastlike diel fan wat it eilân Grut-Brittanje. Dêrby waard it begrinzge troch Skotlân yn it noarden, Wales yn it westen, Cornwall yn it súdwesten en seeën rûnom: de Noardsee yn it easten, it Nau fan Kalês yn it súdeasten, It Kanaal yn it suden, de Keltyske See en it Kanaal fan Bristol yn it súdwesten en de Ierske See yn it noardwesten. Under it koloniale tiidrek hat it Ingelsk him lykwols oan dy bannen ûntlutsen en is it oer de hiele wrâld ferspraat rekke. Sa kin it dat it hjoed dei sprutsen wurdt troch mienskippen op elts wrâlddiel en op 'e eilannen yn eltse oseaan.
It Ingelsk is sadwaande no in plurisintryske taal, d.w.s. in taal mei mear as ien nasjonale autoriteit dy't de regels opsteld foar de stavering fan 'e standerfoarm. Dêrby giet it benammen om Grut-Brittanje en de Feriene Steaten, mei't de measte (oare) eardere Britske koloanjes de Britsk-Ingelske stavering folgje. Dochs is it Ingelsk gjin ferdielde taal, mei't de ferskillen tusken de Britsk-Ingelske en Amerikaansk-Ingelske stavering frij beheind binne en boppedat fierhinne stelselmjittich en dêrom foarsisber. De âlde grap, dy't oarspronklik troch George Bernard Shaw betocht wêze soe, dat Grut-Brittanje en de Feriene Steaten "twa lannen binne dy't ferdield wurde troch in mienskiplike taal," is dus eins net wier.
Yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw is it Ingelsk net mear in 'Ingelske taal' yn 'e sin dat it útslutend taheart oan lju dy't etnysk Ingelsk binne of sels mar it Ingelsk as memmetaal sprekke. It gebrûk fan it Ingelsk as lingua franca tusken minsken dy't fan hûs út oars-talich binne, nimt nammentlik hân oer hân ta, sawol binnenlânsk as foar ynternasjonale kommunikaasje. In soad Ingelsksprekkers yn Afrika binne bgl. ûnderdiel wurden fan in 'Afrosaksyske' taalmienskip, dy't Afrikanen út in grut tal ûnderskate lannen ferienet. Doe't yn 'e 1950-er en 1960-er jierren it proses fan dekolonisaasje in ein makke oan it Britske Ryk, smieten de ûnôfhinklik wurden koloanjes it Ingelsk, de koloniale bestjoerstaal, net fier fan harren ôf, mar omearmen se dy krekt as in middel om in nije, feriene, nasjonale identiteit te smeien. It gefolch wie dat se harren eigen binnenlânske taalbelied op it mêd fan it Ingelsk ynfierden.
It Ingelsk hat him mei dêrtroch ûntjaan kinnen ta de earste wrâldwide lingua franca, en wurdt ek wol beskôge as de earste wrâldtaal. It is de meast brûkte taal fan 'e wrâld op it mêd fan kranten, boeken, ynternasjonale tillekommunikaasje, wittenskiplike publikaasjes, ynternasjonale hannel, massa-entertainment en diplomasy. Yn ynternasjonale ferdraggen is fêstlein dat it Ingelsk as grûnslach fungearret foar de kontrôletalen Seaspeak en Airspeak, dy't yn gebrûk binne as ferplichte fiertalen fan 'e skipfeart en de loftfeart.
Wêr't it Ingelsk foarhinne op ien line stie mei it Frânsk en it Dútsk op it mêd fan wittenskiplik ûndersyk, dominearret it dat terrein no folslein. It klom yn 1919, by de ûnderhannelings dy't liede soene ta it Ferdrach fan Versailles, op ta in gelikense status as it Frânsk yn 'e ynternasjonale diplomasy, en hie dy taal tsjin 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch, doe't de Feriene Naasjes oprjochte waarden, al fier foarbystribbe. Sadwaande wurdt it Ingelsk no brûkt as it wichtichste middel foar kommunikaasje op it mêd fan ynternasjonale relaasjes. Kennis fan it Ingelsk is ek in betingst wurden om wurksum wêze te kinnen yn in stikmannich fakgebieten, lykas ynformatika en genêskunde.
De taname fan it wrâldwide gebrûk fan it Ingelsk hat makke dat it Ingelsk yn tanimmende mjitte ynfloed útoefenet op oare talen, benammen troch it opnimmen fan Ingelske lienwurden yn dy talen. Dêrby giet it foar in wichtich diel om wittenskiplike terminology, lykas in grut diel fan 'e nammen foar dingen dy't mei kompjûters te krijen hawwe (bgl. account, firewall, spreadsheet, ensfh.). Mar ek troch de Amerikaanske entertainmentyndustry, dy't mei syn films, popmuzyk en tillefyzjesearjes in ûnbidich grutte ynfloed op benammen de wrâldwide jongerein útoefenet, kringe almar mear Ingelske wurden en útdrukkings yn oare talen troch (bgl. anyway, by the way, for your information of f.y.i., ensfh.). Troch de opkomst fan 'e sosjale media is dy ynfloed allinne mar grutter wurden. Sokke ûntwikkelings hawwe mank sprekkers fan oare talen oanlieding jûn ta noed oer taalfersmoarging, taalferbastering en sels it mooglike úteinlike útstjerren fan talen.
Taalstatus
It Ingelsk is in offisjele taal yn 64 lannen, 32 ôfhinklike territoaria, ferskate subnasjonale provinsjes en dielsteaten en fan in grut tal ynternasjonale organisaasjes.
Ingelsk as iennichste offisjele taal
It Ingelsk is de iennichste (of iennichste lanlike) offisjele taal fan de folgjende gebieten en organisaasjes.
Ingelsk ko-offisjeel mei 1 oare taal
It Ingelsk is ko-offisjeel mei 1 oare offisjele taal yn de folgjende gebieten en organisaasjes.
Ingelsk ko-offisjeel mei 2 oare talen
It Ingelsk is ko-offisjeel mei 2 oare offisjele talen yn de folgjende gebieten en organisaasjes.
Ingelsk ko-offisjeel mei 3 oare talen
It Ingelsk is ko-offisjeel mei 3 oare offisjele talen yn de folgjende gebieten en organisaasjes.
Ingelsk ko-offisjeel mei 4 oare talen
It Ingelsk is ko-offisjeel mei 4 oare offisjele talen yn de folgjende gebieten en organisaasjes.
Ingelsk ko-offisjeel mei 5 oare talen
It Ingelsk is ko-offisjeel mei 5 oare offisjele talen yn de folgjende gebieten en organisaasjes.
Ingelsk ko-offisjeel mei 7 oare talen
It Ingelsk is ko-offisjeel mei 7 oare offisjele talen yn de folgjende gebieten en organisaasjes.
Ingelsk ko-offisjeel mei 10 oare talen
It Ingelsk is ko-offisjeel mei 10 oare offisjele talen yn de folgjende gebieten en organisaasjes.
Tal sprekkers
De lannen mei de measte ynwenners dy't it Ingelsk as memmetaal sprekke, binne de Feriene Steaten (231 miljoen); it Feriene Keninkryk (60 miljoen); Kanada (19 miljoen); Austraalje (17 miljoen); Súd-Afrika (4,8 miljoen); Ierlân (4,2 miljoen) en Nij-Seelân (3,7 miljoen). Dy sân lannen mei-inoar wurde dêrom ek wol oantsjut as de 'Angelsaksyske wrâld'. Utsein yn Súd-Afrika meitsje memmetaalsprekkers fan it Ingelsk yn dy lannen fierwei it meastepart fan 'e befolking út, leare bern de taal fan harren âlden of oars op skoalle, en passe nijynkommelingen har oan 'e Ingelsktalige maatskippij oan.
Yn oare lannen, lykas de Filipinen, Gana, Jamaika, Kenia, Yndia, Nigearia, Pakistan en Singapoer, bestiet in folle lytser diel fan 'e befolking út memmetaalsprekkers fan it Ingelsk, mar binne de measte lju of alteast in oansjenlik part fan 'e ynwenners it Ingelsk wol machtich as twadde taal. Yn sokke lannen wurdt it Ingelsk brûkt foar ûnderwiis, bestjoer en hannel, en is hat it sterk it karakter fan in lingua franca. De farianten fan it Ingelsk dy't yn sokke lannen sprutsen wurde, ûndergeane faak in sterke ynfloed fan 'e lânseigen talen, lykas it Tagalog yn 'e Filipinen, it Jamaikaansk-Kreoalsk yn Jamaika, it Swahily yn Kenia en it Hindy yn Yndia.
Binnen de Jeropeeske Uny wie it Ingelsk neffens in ûndersyk fan Eurobaromater út 2012 de taal mei it op ien it grutste tal memmetaalsprekkers (allinnich it Dútsk hat binnen de Jeropeeske Uny mear memmetaalsprekkers). Neffens in ûndersyk út 2006 troch deselde organisaasje spriek doe 13% fan 'e ynwenners fan 'e Jeropeeske Uny it Ingelsk as memmetaal. Yn 2012 wie it Ingelsk yn 19 fan 'e 25 lidsteaten fan 'e Jeropeeske Uny dêr't it net in offisjele taal wie (d.w.s. Grut-Brittanje, Ierlân en Malta bûten beskôging litten), de meast sprutsen frjemde taal. Fan 'e befolking fan dy lannen joech 38% oan dat se it Ingelsk machtich wiene. Nei it Ingelsk folge wie it Frânsk de meast sprutsen frjemde taal, mei 12%.
Skrift
Sûnt de sechsde iuw wurdt it Ingelsk skreaun yn it Latynske alfabet, en fan 'e njoggende iuw ôf wurdt it útslutend yn dat skrift skreaun. Foartiid waarden ek de runen brûkt foar it meitsjen fan koarte ynskripsjes. It moderne alfabet dat foar de Ingelske taal yn gebrûk is, omfiemet alle 26 letters fan it Latynske skrift: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.
Utspraak
De fonetyk en fonology fan it Ingelsk rinne útinoar fan dialekt ta dialekt, sij it ornaris sûnder dat soks de ûnderlinge fersteanberens behinderet. Der besteane twa wichtige standertfarianten op dit mêd. Yn it foarste plak giet it dêrby om Received Pronunciation (RP; letterlik: "ûntfongen útspraak"), dat de namme is foar it standerdisearre Britsk-Ingelsk, ek wol bekend as Oxford-Ingelsk (nei it gesachhawwende wurdboek Oxford Dictionary of the English Language) of the Queen's English ("it Keninginne-Ingelsk": it Ingelsk sa't de keninginne it sprekt). Dêrnjonken foarmet de Amerikaansk-Ingelske standerttaal, it Algemien Amerikaansk (General American) in twadde wichtige standertútspraakfoarm.
Klanklear
De stavering fan it Ingelsk giet foar in oansjenlik diel noch tebek op 'e Midingelske perioade, en is dêrmei folslein efter de tiid rekke. Sadwaande is it notoir ûnbetrouber as gids foar útspraak. Nettsjinsteande dat kin de lêzer der oer it algemien fan op oan dat de konsonanten 'b', 'd', 'f', 'h', 'k', 'l', 'm', 'n', 'p', 's', 't', 'v' en 'z' de 'normale' útspraak hawwe. Oare konsonanten hawwe ûngewoane útspraken of mear as ien útspraakmooglikheid, wylst ek guon mei digrafen skreaun wurde (ch, sh, ensfh.). De 'c', 'p' en 't' wurde yn in protte dialekten aspirearre útsprutsen (d.w.s. mei in lyts h-ke derefteroan). De útspraak fan 'e fokalen is amper wat oer te sizzen, mei't dy faak alderhanne fonetyske wearden hawwe kinne. Sa kin de fokaalkombinaasje ea stean foar [i:] (ii fan "wiid") yn sea; foar [ɛ:] (ê fan "dêr") yn bear; [e:] (ee fan "leed") yn great; [ɜ:] (liket op 'e eo fan "sneon") yn learn; [ɛ] (e fan "pet") yn heaven; en [eǝ] (ea yn "beam") yn near. Der bestiet in grapke wêrby't frege wurdt hoe't it (net-besteande) Ingelske wurd ghoti útsprutsen wurde moat. It anwurd is dan: krekt as fish (nammentlik de gh fan tough of enough, de o fan women, en de ti fan nation of motion).
Ingelân
De fersprieding fan RP fia de media hat derfoar soarge dat in protte tradisjonele dialekten fan it Ingelske plattelân yn it neigean rekke binne, mei't de jongerein fan it plattelân generaasje nei generaasje almar mear skaaimerken fan 'e prestizjeuze RP yn harren taalgebrûk opnimme yn it stee fan dialekteigen foarmen. De stedsdialekten lykje minder fetber foar dit soarte stadige assimilaasje. Nettsjinsteande de delgong fan it dialektysk ferskaat op it mêd fan grammatikale en leksikale foarmen, spriek lykwols yn 1996 noch mar sa'n 3% fan 'e Ingelske befolking RP. De restearjende de 97% spriek oare dialekten of mei regionale aksinten dy't yn ferskillende mjitte troch RP beynfloede wiene. Der besteane fierders ek binnen RP ûnderskate farianten, dy't de RP-talige middenstân en de hegerein faninoar skiede, en teffens lju dy't fan bern ôf oan RP sprutsen hawwe en dyjingen dy't it letter oanleard hawwe.
Britsk-Ingelsk yn 'e sin fan de Ingelske taal sa't dy sprutsen wurdt op 'e Britske Eilannen, kin yn it foarste plak opdield wurde yn it Ingelsk yn Ingelân en de fariëteiten (fierhinne dêrbûten), dy't beynfloede binne troch Keltyske talen: Welsk-Ingelsk yn Wales, Kornysk-Ingelsk yn Cornwall, Manksk-Ingelsk op Man, Iersk-Ingelsk yn Ierlân en Heechlânsk-Ingelsk yn Skotlân. Binnen Ingelân sels besteane der fjouwer grutte dialektgroepen: it Westlânsk yn it súdwesten; it Súdingelsk yn it suden en súdeasten; Midlânsk-Ingelsk yn 'e midden, faak noch fierder opspjalte yn Eastmidlânsk en Westmidlânsk; en Noardingelsk yn it noarden.
Sûnt de fyftjinde iuw stiene de dialekten fan súdeastlik Ingelân sterk ûnder ynfloed fan 'e taal sa't dy troch de Londenske hegerein sprutsen waard. Dat wie de oarsprong fan 'e hjoeddeiske RP. Neitiid wie Londen it sintrum dêr't har taalkundige ynnovaasjes wei ferspraten nei oare dielen fan Ingelân. Binnen Londen waard it Cockney-dialekt fan it East End tradisjoneel sprutsen troch de legere maatskiplike klassen, mei as gefolch dat it lange tiid in stigmatisearre taalfariant wie mei in tige leech sosjaal oansjen. Sûnt de 1980-er jierren hawwe beskate karakteristike skaaimerken fan it Cockney har lykwols ferspraat oar in grut diel fan súdeastlik Ingelân, wat resultearre hat yn it ûntstean fan it saneamde Mûningsingelsk (Estuary English; ferwizend nei de mûning fan 'e Teems). Dy taalfoarm ûnderskiedt him fan RP troch û.m. it gebrûk fan 'e ferbinende en ynkringende r (drawing ['drɔ:ɪŋ] wurdt útsprutsen as drawring ['drɔ:ɹɪŋ]), t-glottalisearring (butter ['bʌtǝ] wurdt útsprutsen as bu’er ['bʌʔǝ]), h-fuortlitting (ham [hæ:m] wurdt útsprutsen as ’am [æ:m]) en útspraak fan 'e th- as [f] (thanks [θæŋks] wurdt fanks [fænks]) of [v] (bother ['bɒθǝ] wurdt bover [bɒvǝ]).
Skotlân
It Skotsk, dat nei de opheffing fan it Keninkryk Skotlân yn 1707 iuwenlang as in Noardingelsk dialekt behannele waard, wurdt tsjintwurdich wer sjoen as in selsstannige taal dy't nau besibbe is oan it Ingelsk. Sûnt 1997 genietet it Skotsk fan it Britske regear erkenning as minderheidstaal ûnder Diel II fan it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen. In grut diel fan 'e befolking fan Skotlân sprekt lykwols gjin Skotsk, noch it Keltyske Skotsk-Gaelysk, mar Skotsk-Ingelsk, in Ingelsk dialekt, dat de midden hâldt tusken it Ingelsk en it Skotsk. In twadde Ingelsk dialekt yn Skotlân is it Heechlânsk-Ingelsk, dat yn 'e Skotske Heechlannen ûntstien is ûnder ynfloed fan it Skotsk-Gaelysk.
Noard-Amearika
It Amerikaansk-Ingelsk is yn ferliking mei it Britsk-Ingelsk ridlik homogeen, ek al nimt de aksintfariaasje tsjintwurdich ta ynstee fan ôf. Nettsjinsteande dat sprekke de measte Amerikanen taalfarianten dy't ta in fonologysk kontinuum fan sterk besibbe taalfoarmen hearre: it Algemien Amerikaansk (General American of GA). Dêrbinnen kin men eins net sprekke fan ferskillende dialekten, mei't it earder om aksinten giet (lykas Westlik Amerikaansk-Ingelsk en Midlânsk Amerikaansk-Ingelsk), dy't sels troch Amerikanen mar amper opmurken wurde.
Ek it Kanadeesk-Ingelsk kin ta it Algemien Amerikaansk rekkene wurde, salang't men it Nijfûnlânsk-Ingelsk en de dialekten fan 'e Kustprovinsjes bûten beskôging lit. Wêr't it Kanadeesk-Ingelsk fan it Amerikaansk-Ingelsk ôfwykt, is op it mêd fan selsstannige noarmen foar stavering en útspraak en troch de unike Kanadeeske klankferheging. Sawol yn it Algemien Amerikaansk as yn it Kanadeesk-Ingelsk dominearret rotisiteit, d.w.s. de útspraak fan 'e r oan 'e ein fan wurden as car ([ka:ɹ], "kaar"). Non-rotisiteit, d.w.s. it falle litten fan 'e r yn sokke posysjes ([kʰa:], "kaa"), is yn Noard-Amearika, fral sûnt de Twadde Wrâldoarloch, sterk assosjearre rekke mei de arbeidersklasse en hat in leech sosjaal oansjen. Yn Ingelân is it krektoarsom; dêr is non-rotisiteit (lykas yn RP) de noarm, en wurdt rotisiteit mei 'efterbleaune' dialekten assosjearre.
It Algemien Amerikaansk slút spraakfoarmen út fan 'e Amerikaanske taalnoarm dy't dúdlik ôfwikende klanksystemen hawwe. Dêrta hearre yn it foarste plak it Súdlik Amerikaansk-Ingelsk en it Afro-Amerikaansk-Ingelsk, dat nau besibbe dialektgroepen binne, en fierders ferskate oare taalfarianten dy't better as aksinten omskreaun wurde kinne, lykas it knauwende Teksaansk en ek it Eastlik Nijingelânsk-Ingelsk fan Boston en omkriten, dat ferneamd is fanwegen syn non-rotisiteit. Histoarysk hie ek de stêd New York in non-roatysk aksint, mar dat is geandewei de tweintichste iuw yn it neigean rekke of alteast sterk ôfswakke. De legere sosjale klassen yn 'e stêd neame harsels lykwols Noo Yawkahs ([nu: 'jɔ:kǝz]; ynstee fan New Yorkers, [nu: 'jɔɹkǝɹs]).
It Súdlik Amerikaansk-Ingelsk is fierwei de grutste Amerikaansk-Ingelske dialektgroep dy't bûten it Algemien Amerikaansk bleaun is. It is hjoed de dei sterk roatysk, nettsjinsteande it feit dat it histoarysk krekt sterk non-roatysk wie. It Súdlik Amerikaansk-Ingelsk wurdt faak omskreaun as in drawl ("teamerigens") of in twang ("poenen"), krekt sa't it Iersk-Ingelsk faak in lilt ("kadâns") neamd wurdt. It is maklik werom te kennen oan 'e Súdlike Klankferskowing, dy't yn 'e regel begjint mei monoftongisearring fan twaklanken (spy, [spa:i], likernôch: "spaai", wurdt útsprutsen as [spa:], "spaa"). Oare skaaimerken fan dat proses binne de Súdlike brekking, wêrby't poere fokalen omset wurde yn in fokaal mei in healfokaal of sels yn twa aparte wurdlidden (press, [pɹɛs], "pres", wurdt ['pre:ʌs], likernôch "pree-us"), en fierders it gearfallen fan 'e útspraak fan pin mei dy fan pen, en oare unike fonologyske, grammatikale en leksikale karakteristiken wêrfan't de measten eins frij resinte ûntwikkelings út 'e njoggentjinde iuw binne.
It Afro-Amerikaansk-Ingelsk wurdt benammen sprutsen troch Afro-Amerikanen út 'e arbeidersklasse en de middenstân út 'e hiele Feriene Steaten. Dy lju binne lykwols ôfstammelingen fan guons dy't ûnder de Afro-Amerikaanske Folksferhuzing tusken 1910 en 1940 omreden fan earmoede en diskriminaasje út it Amerikaanske Suden weitein binne op 'e siik nei in better libben. It Afro-Amerikaansk-Ingelsk en it Súdlik Amerikaansk-Ingelsk binne sadwaande eins nau besibbe. Oars as it Súdlik Amerikaansk-Ingelsk hat it Afro-Amerikaansk-Ingelsk lykwols syn non-roatyske karakter fierhinne beholden. Yn 'e eagen fan 'e measte Amerikanen (de measte Afro-Amerikanen ynbegrepen) draacht it tsjintwurdich it stigma in 'platte' taalfoarm te wêzen, sprutsen troch lju dy't net better leard hawwe. Taalkundigen sjogge it Afro-Amerikaansk-Ingelsk lykwols as in selsstannige fariant fan it Ingelsk mei in heech ûntwikkele eigen systeem fan taalnoarmen.
Australaazje
Yn Australaazje wurdt sûnt 1788 Ingelsk sprutsen. It wichtichste Ingelske dialekt dêrsanne is it Australysk-Ingelsk, dat foar de oerweldigjende mearderheid fan 'e befolking fan Austraalje de memmetaal is. It Australysk-Ingelsk, by túltsjes ek wol Strine neamd, nei de flugge Australyske útspraak fan it wurd Australian as [stɹɔ.in] (rymt op Klaaifrysk "rein"), wurdt karakterisearre troch in knauwende útspraak, it oansprekken fan Jan en alleman mei mate ("maat") en it ôfkoartsjen fan haadwurden mei foarmen dy't einigje op -ie of -o, lykas Aussie foar Australian ("Australiër"), prozzie foar prostitute ("prostituee"), journo foar journalist ("sjoernalist") en doco foar documentary ("dokumintêre"). De standertfoarm is it Algemien Australysk (General Australian).
It Nijseelânsk-Ingelsk, it dialekt fan it oanbuorjende Nij-Seelân, liket sterk op it Australysk-Ingelsk. Beide taalfoarmen binne non-roatysk (beskate op Skotske oarsprong weromgeande aksinten fan it Sudereilân fan Nij-Seelân bûten beskôging litten) en ûnderskiede har troch har ynnovative útspraak fan fokalen: in protte koarte fokalen wurde fierder nei foarren yn 'e mûle útsprutsen of binne ferhege, wylst in protte lange fokalen diftongisearre (ta twaklank makke) binne. It Nijseelânsk-Ingelsk wykt lykwols fan it Australysk-Ingelsk ôf troch it útsprekken fan wh- yn wurden as which en why as de stimleaze labio-felêre approksimant [ʍ] (d.w.s. as in h folge troch de w fan 'skowe'). Boppedat sit de útspraak fan 'e foarfokalen yn it Nijseelânsk-Ingelsk noch tichter byinoar as yn it Australysk-Ingelsk, mei as gefolch dat Nijseelanners der yn Austraalje daliks útpikt wurde as se fush and chups (fish and chips) bestelle.
Karibysk Gebiet
Yn it Karibysk Gebiet wurde ferskate Ingelske dialekten sprutsen op eilannen en dielen fan it fêstelân fan Midden- en Súd-Amearika dy't yn it ferline as koloanjes ta it Britske Ryk heard hawwe, lykas Jamaika, Trinidad en Tobago, Barbados, de Bahama's, de Kaaimaneilannen en Belize. Yn elts fan dy gebieten bestiet in pleatslike fariant fan it Ingelsk njonken in kreoalske taal op basis fan it Ingelsk, wêryn't skaaimerken fan it Ingelsk en Afrikaanske talen mei-inoar fermongen binne. De bekendste foarbylden dêrfan binne Jamaikaansk-Ingelsk en Jamaikaansk-Kreoalsk. Karibyske Ingelsktaligen sprekke yn 'e regel sawol de pleatslik fariant fan it Ingelsk as de pleatslike kreoalske taal floeiend, en wikselje gauris fan it Ingelsk nei it Kreoalsk en werom. Taalkundich sjoen soe men sadwaande sprekke kinne fan in trochrinnend spektrum fan taalfoarmen mei it Ingelsk as it iene uterste en it Kreoalsk as it oare uterste, mei ferskate oergongsfoarmen dêrtuskenyn: wat formeler de omstannichheden, wat mear Ingelsk oft men begjint te brûken, en wat ynformeler de sitewaasje, wat mear Kreoalsk oft men sprekt.
De measte Karibyske farianten fan it Ingelsk komme fuort út it Britsk-Ingelsk en binne sadwaande non-roatysk, beskate formele farianten fan it Jamaikaansk-Ingelsk útsein. It Jamaikaansk-Ingelsk ferskilt fierders fan 'e RP yn syn klankynventaris, mei de Britsk-Ingelske lange fokaal [e:] (ee fan "leed") fan bay ("baai") en de twaklank [oʊ] (de o fan "bok" folge troch de û fan "rûch") fan boat ("boat") ferskowe nei de poere lange lûden [e:] en [o:] ("ee" en "oo" sa't dy yn it Nedersaksysk útsprutsen wurde, dus lykas yn "leed" en "boom", mar sûnder dat de klank oan 'e ein by de ee nei in i en by de oo nei in û ta bûcht, lykas yn it Frysk en it Nederlânsk). It kin ek wêze dat dy klanken sels ferskowe nei de omkearde twaklanken [je:] (lykas yn "atelier": 'ateljee') en [uo] (lykas yn "fuotten"), sadat bay en boat útsprutsen wurde as [bʲe:] ("bjee") en [bʷoːt] ("bûoot"). Op deselde wize ferskoot de útspraak fan 'e twaklank en [oi] ("oi" fan "hoi") fan boy ("jonge") nei de trijeklank [uoi] (uoi fan "muoike"): [bʷoy] ("buoi"). Fierders lit men faak de lêste letter út wurdeinige konsontantklusters falle, sadat child ("bern") útsprutsen wurdt as [ʧa:il] ("tsjaail") ynstee fan [ʧa:ild] ("tsjaaild") en wind ("wyn") as [wɪn] ("û-in") ynstee fan [wɪnd] ("û-ind").
Yndia
Ek yn Yndia, dêr't it Yndiaask-Ingelsk benammen as twadde taal sprutsen wurdt, is it Ingelsk telâne komme troch it Britske koloniale ferline. Histoarysk beskôget it Yndiaask-Ingelsk de RP as ideaal, en hoe't dat ideaal ta utering komt yn 'e spraakproduksje fan ûnderskate yndividuën wjerspegelet de maatskiplike klassen mank de Ingelsksprekkers fan Yndia. It Yndiaask-Ingelsk wurdt benammen karakterisearre troch de ynfloed fan it Hindy en oare Yndo-Aryske talen. Dêrút komme útspraakpatroanen fuort lykas de retrofleksearring fan 'e fonemen [t] (fan "tosk") en [d] (fan "dêr") ta [ʈ] en [ɖ]; d.w.s. deselde konsonanten mar útsprutsen mei de tonge nei efteren ta bûgd yn 'e mûle. Tagelyk wurde de Ingelske stimleaze en stimhawwende th [θ] en [ð] dan redusearre ta de dintalen [t̪] en [d̪]. Guon Ynjers brûke ek in op stavering basearre útspraak (altyd in riskante saak yn it Ingelsk) troch de stille h yn wurden lykas ghost ("geast") út te sprekken as in stimhawwende aspiraasje ([ɡʱo:st] ynstee fan [ɡǝʊst]), sa't dy yn in protte talen op it Yndyske subkontinint tige algemien foarkomt.
Taalkoades
De ISO 639-taalkoades foar it Ingelsk binne "en" en "eng". Om't it Wikipedy-projekt almeast, lykas wenst op it ynternet, de twaletterige koades brûkt, wurdt de Ingelske Wikipedy oantsjut mei de koade "en:".
Annalen fan de Fjouwer Masters
thumb|right|Tekene side út de Annalen fan de Fjouwer Masters. thumb|Side oer it jier [[432]] De Annalen fan de Fjouwer Masters (Annála na gCeithre Máistrí), ek bekend as de Annalen fan it Keninkryk Ierlân (Iersk: Annála Ríoghachta Éireann), is in kronyk oer de midsiuwske skiednis fan Ierlân. De kronyk behannelt de tiid fan de Sûndfloed ôf (2242 Anno Mundi ) oant 1616.
Elbow (rivier)
thumb|left|De [[delling fan de Elbow]] thumb|right|De Elbow streamt ûnder mear troch de stêd Kelgery De Elbow is in rivier dy't troch de Kanadeeske provinsje Alberta streamt. Hy ûntspringt yn de Rocky Mountains op 2.120 meter hichte oan it Elbow Lake yn it gebiet Kananaskis en streamt dêrnei ûnder mear fia de Elbow Falls nei Calgary dêr't er yn de Bow útrint.
De Elbow is sawat 120 km lang en hat in ferfal fan sa'n 1.060 meter. Yn it westen fan Calgary is de Elbow ôfdamme en foarmet er de keunstmatige mar Glenmore Reservoir, dat in wichtige boarne fan drinkwetter is foar de stêd. By de mûning fan de Elbow yn The Bow leit it Fort Calgary, it yn 1875 boude fort (oarspronlik Fort Brisebois) dêr't Calgary út ûntstien is.
It Fliet (wetter)
It Fliet is in mar yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De mar leit tusken Blauhûs en de Aldegeaster Brekken. Oan de noardkant rint de feart nei Blauhûs en Greonterp, oan de súdkant is de ferbining mei de Sipkemar en de Aldegeaster Brekken.
Midden yn It Fliet is in eilantsje. Oan de súdlike ouwer stiet sylskoalle Vinea Blauhústerpôle.
De namme It Fliet jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Het Vliet.
Hoitemastins
De Hoitemastins wie in eardere stins op De Jouwer yn de gemeente De Fryske Marren.
Bow (rivier)
thumb|250px|It ôfwetteringgebiet fan de Saskatchewan mei de Bow thumb|250px|right|Bow River De Bow is in rivier yn Alberta, Kanada. De Bow ûntspringt yn de Rocky Mountains yn Bow Lake en streamt troch it Nasjonaal Park Banff en Kelgery en met úteinliks de rivier de Oldman om de Súd Saskatchewan te foarmjen. De lingte fan de rivier is 623 km. De Bow is wichtich as boarne foar drinkwetter en ek foar de fiskerij en it toerisme.
List fan planetoïden 11201-11300
Dit is in list fan planetoïden 11201-11300.
Hoitemastins
De stins wurdt foar it earst neamd as hy yn besit is fan Tyepka Onema, om 1580 hinne wie Hoyte Uninga fan Hoytema de eigener, de Spaanskgesinde grytman fan Haskerlân. Yn 1581 waard syn stienhûs ôfbrutsen om te foarkommen dat de Spanjerts it as útfalsbasis brûke soenen. Op it âlde stee waard yn 1589 in skâns boud. Dêrbinnen waard letter de Heremastate boud.
Naheed Nenshi
Naheed Nenshi (folút: Naheed Kurban Nenshi; Toronto (Ontario), 2 febrewaris 1972) is in Kanadeesk politikus. Hy waard by de ferkiezings fan 2010 keazen ta boargemaster fan Calgary, en yn 2013 waard er werkeazen. Dêrmei wied er de earst islamityske boargemaster fan in grutte Noardamerikaanske stêd.
Nenshi waard grut yn Calgary. Syn âldelju wiene ymmigranten fan Yndiaask komôf út it Eastafrikaanske lân Tanzania wei. Hy helle in master's degree fan Havard, hat syn eigen advysburo en wie in professor oan Mount Royal Universiteit yn Calgary.
Yn 2004 besocht er om yn de gemeenterie fan Calgary in plakje te winnen, mar dat mislearre. Foar de ferkiezing ta boargemaster yn 2010 makke hy in protte gebrûk fan sosjale media as Facebook en Twitter en berikte dêrmei in protte jonge kiezers. Hy wûn mei 40% fan de stimmen. De kandidaat op it twadde plak krige 32%.
Nenshi is in oanhinger fan 'e ismaelityske tûke fan 'e sjiïtyske islaam. Dat spile lykwols gjin inkele rol yn de oanrin nei de ferkiezings. Syn ferkiezing wurdt beskôge as in wichtige ferskowing yn it politike lânskip fan de provinsje Alberta en it karakter fan Calgary.
Willem Loréslûs
thumb|De Willem Loréslûs De Willem Loréslûs is de slûs yn de buorskip Dokkumer Nije Silen.
De slûs is yn 1969 oanlein doe't de Lauwerssee ôfsletten waard, in pear hûndert meter súdlik fan de Alde Silen. It is it krúspunt fan it wetterferkear fan it Dokkumer Djip mei it weiferkear fan de N358. Om't de grins tusken de eardere gemeenten Kollumerlân en Dongeradiel troch it Dokkumer Djip rint, leit de slûs krekt op de grins fan beide gemeenten.
De slûs is neamd nei Willem Loré, de oanlizzer fan de oarspronklike Dokkumer Nije Silen yn 1729.
Pothûs (Makkum)
thumb|''De tegels yn it pothûs fan Tichelaar yn Makkum, hjir groepearre wjerjûn It Pothûs oan de Turfmerk 55 yn de Makkum waard troch de famylje Tichelaar fan de ierdewurk- en tegelfabryk Tichelaar brûkt as pakhûs en fan 1960 oant 1984 as museum en eksposysjeromte.
It Pothûs wie yn de 19e iuw en begjin 20e iuw in tegelpakhûs foar it Makkumer tichelfabryk fan Tichelaar. Yn 1895 joech de doetiidske eigener, Jan Pieters Tichelaar, de opdracht om de gevel fan it by it bedriuw hearrende Pothûs aan de Turfmerk 55 te fernijen. By dizze fernijing liet hy troch de petielskilder Jacobus ten Zweege jr. (1855 - 1917) in trijetal tegels meitsje. De middelste tegel op it pân lit de bedriuwsgebouwen fan Tichelaar oan de Turfmerk yn Makkum sjen. Dat tableau wurdt flankearre troch twa wapens, it wapen fan Makkum mei de seemearmin en it wapen fan de famylje Tichelaar.
Fan 1960 oant 1984 waard it Pothûs brûkt as museum en waarden der tentoanstellings hâlden. Letter waard de kolleksje oerbrocht nei it Waachgebouw fan Makkum. Yn 2001 waard de kolleksje tichelwurk yn brûklien oerdroegen oan it museum Princessehof yn Ljouwert.
Doniatsjerke
De Doniatsjerke is in yn goatyske styl boude herfoarme tsjerke, yn de âlde kearn fan de Makkum.
Skiednis
De tsjerke waard yn 1660 boud en ferfong de earder ôfbrutsen Sint-Martenstsjerke op dit plak. De toer wie acht jier earder boud en hearde noch by de âlde tsjerke. Nei de ôfbraak fan dy tsjerke bleau de toer stean en waard de nije tsjerke der tsjinoan boud. De tsjerke leit op de lykneamde Sint-Martensterp yn de âlde agraryske buorren fan Makkum. Letter wreide it plak him fierder út nei it suden ta en kaam bûten de buorren te lizzen yn it by Makkum foege Statum, by de slûs nei de eardere Sudersee yn de farrûte nei Boalsert. De oarspronklike yngong fan de tsjerke wie yn de toer oan de westkant. Yn 1887 waard der in nije yngong yn it koar oan de eastkant fan de tsjerke makke. Yn de knobske tsjerketoer, mei trije liddingen en in ynsnuorre spits, hinget in troch Johannes Nicolaus Derck yn 1770 getten klok. Op de toer stiet in wynwizer yn de foarm fan in seehynderke. Yn de tsjerke binne noch in soad oantinkens bewarre oan it aadlike laach Donia, wêrfan de leden har ynspand hawwe foar de bou fan de tsjerke. Ferskate dielen fan it tsjerkeynterieur, wêrûnder de preekstoel, binne makke yn de 17e iuw. It oargel dateart út 1848 en is makke troch de oargelbouwer Carl Friedrich August Naber fan Dimter.
Yn de tsjerke is in grêfpylderke foar de dichteres Cynthia Lenige, lid fan it dichtgenoatskip Kunst kweekt het menschelijk geluk en dochter fan Dirk Lenige, de earste Fryske dichter fan sonnetten. Nei har is yn Makkum in strjitte neamd.
De tsjerke waard restaurearre yn de jierren fyftich fan de 20e-iuw. It yn 1913 yn de toer setten oerwurk, kommend út de tsjerke fan Koarnwert en makke yn 1616, waard by dizze restauraasje weihelle. Nei de restauraasje fan de toer yn 1982 waard dit toeroerwurk út 1616 wer weromsetten.
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 1908
200px|thumb|right|Gymnastyk tidens de spullen fan Londen 1908 De Olympyske Simmerspullen 1908, ek wol de IVe Olympiade neamd waarden yn 1908 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. De gymnastyk waard hâlden yn it White City Stadium.
White City Stadium
It White City Stadium waard yn 1907 boud foar de Olympyske Simmerspullen yn 1908. It hie doe plak foar 93.000 taskôgers. It hie in Atletykbaan fan 536,44 m in baanhurdfytsbaan fan 660 meter in Swimbad fan 100 meter mei in dûktoer. De oarspronklike atletykbaan hat tsjinst dien oant 1914. Yn 1927 is de atletykbaan fuorthelle en ynsiedde mei gêrs om plak te meitsjen foar wynhûndraverijen. Yn 1985 is it White City Stadium ôfbrutsen om plak te meitsjen foar de gebouwen fan in tillefyzjestjoerder.
Derbyshire
thumb|Derbyshire yn Ingelân Derbyshire is in greefskip yn de Ingelske regio East Midlands en hat 734.585 ynwenners. It oerflak beslacht 2546,7 km². Derbyshire bestiet sûnt de midden of de ein fan 'e 10e iuw.
It haadplak fan it greefskip is Matlock.
Fochteler Feart
De Fochteler Feart (Stellingwerfsk en offisjeel: Fochteler Voart) is in feart yn de gemeente Eaststellingwerf, by it doarp De Fochtel. De feart is de ferbining fan de Fjirde Opwyk mei de Earste Wyk noardeast fan Ravenswâld.
De namme Fochteler Voart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Fochtelervaart.
Roemeenje
Roemeenje is in lân yn East-Jeropa. De haadstêd is Bûkarest en de presidint fân de republyk is sûnt 2004 Traian Băsescu. De foarm fan it lân liket op dy fan in platfisk, mei de bek nei it westen rochte. Dit byld koe symboal stean foar de posysje fan Roemeenje yn Jeropa. Waard de haadstêd Bûkarest eartiids al lyts Parys neamd en naam Roemeenje yn de tiid fan it Sovjetrezjym al in apart plak yn it Eastblok yn. Hjoed de dei is Roemeenje lid fan de Jeropeeske Uny.
Geografy
De smelle stripen yn it westen en it easten binne leechlân. Yn it geografyske midden leit de heechste berch fan Roemeenje, de Moldoveanu (2,544 m), dêrboppe leit it berchgebiet fan de Karpaten. De grutste rivier fan Roemeenje is de Donau, dy't 1.075 km troch Roemeenje streamt. De Donau is foar in grut part de súdgrins fan Roemeenje.
Roemeenje wurdt begrinzge troch:
Skiednis
Roemeenje focht yn de Twadde Wrâldkriich oan 'e kant fan Nazi-Dútslân mei en wie de wichtichste oaljeleveransier foar de Dútsers. Under it hurde bewâld fan diktator Nicolae Ceauşescu wie Roemeenje in satellytsteat fan de Sowjetuny wilens de Kâlde Kriich. Yn 1989 waarden Ceauşescu en dy syn frou eksekutearre troch it folk dat yn ferwar tsjin it regear kaam. Yn 1992 waarden de earste frije ferkiezings holden.
Ekonomy
BYP per persoan is $11.100 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 7,9% lânbou, 35,6% yndustry en 56,5% tsjinsten.
Munt
De muntienheid fan Roemeenje is de Leu. Op 1 july 2005 waard yn it lân in nije Leu ynfierd, dy't de muntkoade RON krige hat. Dy ferfong de âlde Leu, mei muntkoade ROL, dy't nei 31 desimber ôftanke waard om't er te fier ûntwearde wie. 10.000 ROL waarden 1 RON.
Demografy
Etnyske groepen neffens de folkstelling fan 2002:
Oare lytse etnyske minderheden yn Roemeenje: Albanezen, Armenen, Bulgaren, Tsjechen, Kroäten, Joaden, Griken, Serven, Slowaken, Tataren, Poalen en Italjanen.
Militêr
Dêrfan wienen 4.572.017 fit foar militêre tsjinst.
Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 127.706.
Militêr budzjet $985 miljoen (2002).
Bestjoerlike yndieling
Roemeenje is yndield yn de fjouwer histoaryske regio's Transsylvaanje (op de kaart grien), Wallachije (blau), (Roemeensk) Moldaavje (read) en Dobroodzje (giel). Tagelyk is it lân yndield yn 41 saneamde judeţe (sprek út: jûdetse), in soarte fan provinsjes plus de gemeente Bucureşti (Bûkarest).
Transport
Wichtichste havens binne Braila, Constanta, Galati en Tulcea. Budapest hat twa fleanfjilden en hat it measte ynternasjonale loftferkear. De maksimum snelheid op de autodyk is 130 km/h.
Roemeenje hat (2006):
198.817 km ferhurde dyk.
11.385 km spoardyk.
1.731 km farwetter.
Ferneamde Roemenen
🇪🇺
Sint-Pantaléontsjerke (Sjevtjenkove)
De Sint-Pantaléontsjerke (Oekraynsk: Церква святого Пантелеймона ) is in gryksk-katolyk tsjerkegebou yn it Oekraynske doarp Sjevtjenkove yn it rayon Halytsj. De tsjerke stiet likernôch 28 kilometer noardlik fan de stêd Ivano-Frankivsk en is in monumint fan nasjonale betsjutting. De tsjerke is it iennige bewarre tsjerkegebou fan it âlde foarstendom Galysje-Wolynje en is de âldste tsjerke fan West-Oekraïne. .
Skiednis
De tsjerke waard yn 1194 yn opdracht fan grutfoarst Roman Mstislavitsj boud as in otterdokske tsjerke op it plak dêr't eartiids it âlde Halytsj lei. De tsjerke waard ferneamd nei de hillige Pantaléon, ta oantinken fan syn pake, grutfoarst Izjaslav II fan Kiëv, dy't as kristlike namme Pantaléon hie. Doe't Halytsj yn de twadde helte fan de 13e iuw de status fan haadstêd ferlear rekke de tsjerke yn it neigean. Likernôch in iuw letter waard de tsjerke yn gebrûk nommen troch katoliken, dy't de tsjerke wijden oan Sint-Stanislaus. Yn 1575 plonderden de Tataren de tsjerke, dy't dêrnei leech bleau. Dat bleau sa oant de oerdracht fan de tsjerke oan de Fransiskanen yn 1595, dy't it gebou ferboude yn in barokke basilyk. By de tsjerke waard in kleaster boud mei in defensive ôffreding. Tagelyk krige de tsjerke in frijsteande klokketoer. Yn 1676 brochten de Turken yn harren opmars nei Halyts skea oan de tsjerke. In brân yn 1802 en besjittings yn de Earste Wrâldkriich brochten ek grutte skea oan de tsjerke. De tsjerke bleau nei de kriich foar in lange tiid leech stean.
Yn 1998 waard de tsjerke wer yn gebrûk nommen troch de Gryksk-Katolike Tsjerke.
Arsjitektuer
De tsjerke is in krúsfoarmich gebou fan wite stien en hat ien sintrale koepel. It westlik portaal is ryk oan dekoraasjes en hat oan wjerskanten twa pylders mei kapitelen. Dat portaal springt nei foarren ta en toant oerienkomsten mei de portalen fan romaanske tsjerken yn West-Europa. It súdlike portaal is ienfâldiger en minder dekorearre.
Yn 1909 waarden by in ûndersyk oan de tsjerke op de gevels in soad ynskripsjes út de 13e oant 17e iuw oantroffen. Ien ynskripsje neamde it jiertal 1194, dat tsjutte op de bou fan de tsjerke. De ynskripsje stiet op in stien yn de súdlike gevel fan de tsjerke by de tredde pilaster op in hichte fan 1,5 meter fan de grûn. It ynskrift is mei in skerp ding yn de stien skrast en jout ynformaasje oer de bou en opdrachtjouwer. De frijsteande klokketoer foarme eartiids diel fan de westlike ferdigeningsflank fan it bastion dat om it doedestiidske kleaster rûn. De ûnderste ferdjipping tsjinne as poarte en it boppediel as war- en klokketoer. It fûnemint fan de toer stiet op grutte úthoude blokken, dy't nei alle gedachten oerbleaune by it feroarjen fan de oarspronklike tsjerke yn in basilyk.
Brie Simone
Brie Simone (1 jannewaris 1989) is in rêstend Amerikaansk pornografysk aktrise fan Afro-Amerikaansk komôf.
Harp
right|thumb|250px|Harp De harp of harpe is in snaarynstrumint dat mei de fingers oantokkele wurdt. De harp is opboud út in langwerpige klankkast dêr't in grut tal snaren op spand binne, elk ferskillend fan dikte en lingte. Elke snaar produsearret mar ien toan: wat langer (en tsjokker) de snaar, wat leger de toan.
Harpen binne der al in pear tûzen jier. Yn de prehistoarje brûkten de lju harren jachtbôgen al as muzykynstruminten, mar dy hiene mar ien snaar. Troch ferskate bôgen efter elkoar te setten koene se mear toanen meitsje. Letter makken se bôgeharpen; bôgen mei mear snaren. De earste 'echte' harpen binne fan sawat 3500 f.Kr. út Egypte bekend.
Pedaalharp en heakjesharp
right|thumb|200px|Krúslings besnare [[dûbelharp]]
De Jeropeeske harp út de Midsiuwen wie yn wêzen diatoanysk, krekt lykas bygelyks in doedelsek, wat sizze wol dat er yn ien beskate toanljedder stimd waard. Mei it kommen fan Ars Nova waard it gebrûkliker te mutearjen nei in fiktyf hexachord en dat hold yn dat der soms ferhegings of ferlegings nedich wiene. Yn de fierdere ûntjouwing fan de westerske muzyk naam dat ferlet allinnich noch mar ta. Oarspronklik moast de harpist dan ûnder it spyljen mei de fingers op in snaar drukke en dat wie slim lestich. Al gau waarden in soarte fan heakjes útfûn om dat probleem te ferhelpen en úteinlik bouden se sels dûbelharpen mei twa pear snaren dy't ûnder in hoeke mei elkoar op de klankkast stiene. It bespyljen fan sa'n ynstrumint is lykwols net maklik. Dêrmei drige de harp (krekt as de doedelsek) út de muzikale boat te fallen.
Earst yn de 19e iuw waard in definitive oplossing fûn troch Sébastien Erard; hy fûn de dûbelpedaalharp út dêr't er yn 1810 patint foar oanfrege. De pedaalharp hat njonken 46 of 47 snaren ek 7 pedalen, dy't elk trije stannen hawwe: los, oant healwei yntrape of hielendal yntrape. De harp wurdt stimd yn Ces, wat eins in net-gebrûklike toanaard is, dus mei de toanen Ces, Des, Es, Fes, Ges, As, Bes. Troch in pedaal, bygelyks it F-pedaal, oant healwei yn te traapjen wurde alle Fes-snaren in heale toan koarter makke, sadat de harp yn Ges klinkt: Ges, As, Bes, Ces, Des, Es, F. Binne alle pedalen yntrape dan klinkt de harp yn C: C, D, E, F, G, A, B. Troch no de pedalen noch in stap fierder yn te traapjen wurde de snaren nochris mei in heale toan ynkoarte.
Sadwaande kin de harp yn elke toansoart bespile wurde, fan sân krusen oant sân mollen. It seit himsels dat de pedalen ek ûnder it spyljen betsjinne wurde moatte om de snaren te ferstimmen. Mei tank oan dy pedalen waard de harp in ynstrumint dat yn it him ûntjaande orkest fan dy tiid syn partij meispyljen bliuwe koe.
Neist de pedaalharp (konsertharp) wurdt de heakjesharp noch hieltyd bespile, ek wol Keltyske harp neamd. Dy harp hat sa'n 34 snaren en is wat lytser as de pedaalharp. Dy harp is meast stimd yn Es: Es, F, G, As, Bes, C, D. Yn stee fan pedalen hat dizze harp heakjes boppe de snaren, wêrmei't de snaar in stikje ynkoarte wurde kin. Dêrtroch wurdt de toan mei in heal enoat ferhege (bygelyks fan As nei A). Om't elke snaar mar ien heakje hat (wylst in pedaal in snaar twa kear ynkoartsje kin), kin spile wurde yn toansoarten fan Es (trije mollen) oant E (fjouwer krusen). Elke snaar hat syn eigen heakje, sadat der mear heakjes omset wurde moatte by wikseling fan toansoart. Under it spyljen is soks knap lestich en heakjesharpen wurde dan ek benammen brûkt foar folksmuzyk (bygelyks Ierske muzyk) dy't noch op diatoanyske prinsipes basearre is. De heakjesharp is ek populêr as stúdzje-ynstrumint. By in pedaalharp wurde mei ien inkeld pedaal alle lyknammige snaren ynkoarte en ferlinge en dat makket it mooglik sterk modulearjende muzyk te spyljen.
Techniken
Der binne ferskate soarten techniken:
Harpgitaar
In harpgitaar is in hibride tusken in gitaar en in harp. Boppe de gewoane gitaarhals binne in tal frije snaren spand dy't tokkele wurde kinne.
In symboal fan Ierlân
right|200px|thumb|Wapen fan Ierlân De harp, goud mei silveren snaren op in azuerblauwe eftergrûn, wurdt ek brûkt as it politike symboal foar Ierlân. It waard brûkt om Ierlân te symboalisearjen yn de keninklike standert fan kening Jacobus I fan Skotlân, Ingelân en Ierlân yn 1603 en wurdt sûnt brûkt op alle Ingelske, Britske en relatearre keninklike standerts, hoewol't de styl fan de harpnoch wolris feroare.
It ûnôfhinklike Ierlân bleau de harp as steatssymboal brûken (Great Seal of the Irish Free State en Great Seal of Ireland), en it wurdt brûkt yn it wapen fan it lân, en op de Presidinsjele Standert. It bekende Ierske bier Guinness brûkt de harp ek foar it logo fan it bedriuw, mar yn spegelbyld, en der wurdt ek in bier makke dat Harp hjit. De harp is ek ôfbylde op de Ierske euromunten.
Sierra Saint
Sierra Saint is in Amerikaansk pornografysk aktrise fan Afro-Amerikaansk komôf, dy't berne is yn 'e steat Noard-Dakota.
Metropolitan Museum of Art
Skiednis
It museum waard iepene op 20 febrewaris 1872. De stifter fan it museum wie de útjouwer George Palmer Rutnam. De earste direkteur wie Robert Lee Jenkins waans eigen keunstkolleksje de basis wie foar it hjoeddeistige (2007) museum. Fan 1955 oant syn dea yn 1966 wie James J. Rorimer it haad fan it museum. Hy waard opfolge fan Thomas Hoving, dy't direkteur wie fan 1967 oant 1977. Sûnt is Philippe de Montebello it haad.
Kolleksje
De permaninte kolleksje bestiet út mear as 2 miljoen keunstwurken mei in soad skilderijen en byldhouwurken fan de hiele wrâld oer, fan skatten út de Klassike Aldheid oant wurken fan sawat alle Jeropeeske masters en in mânske kolleksje Amerikaanske keunst. It museum hat ek in wichtige kolleksje fan Egyptyske, Romeinske, Grykske, Afrikaanske, Aziatyske, Oseanyske, Midden-Easterske, Bizantynske en Islamityske keunstskatten.
Fierder stalt it ek noch in grutte kolleksje muzykynstruminten fan de hiele wrâld oer út.
Ek in tal reproduksjes fan wichtige ynterieurs mei ûnder oaren ien fan de bekende Amerikaanske arsjitekt Frank Lloyd Wright. It museum hat ek in ôfdieling wapens en harnassen fan de hiele wrâld oer, benammen Jeropeesk, mar ek fan Japan, de Feriene Steaten en it Midden-Easten.
Fierder is der in aparte festiging foar midsiuwske keunst, The Cloisters oan de Hudsonrivier, in ôfdieling fotografy en de Robert Lehman Collection.
Skilderkeunst
Fan de skilderkeunst binne sawol Jeropeeske as Amerikaanske keunstskilders út ferskate streamings te sjen oant en mei moderne keunst.
Doumastins
thumb|Doumastins (1722) thumb|Doumastate yn 1810 De Doumastins wie in eardere stins yn Langwar yn de gemeente Skarsterlân. Fan de state is neat werom te finen yn Langwar.
De stins is yn de Midsiuwen ûntstien en waard yn 1793 ferfongen of ferboud ta in state. Begjin 1845 is der in Belangrijke Verkooping op Afbraak fan "Douma State te Langweer". De state wurdt omskreaun as Eene uitmuntende in 1793 gebouwde Heeren Huizinge, te Langweer, Douma State genaamd, bestaande in twaalf zoo groote als kleine Beneden en Bovenkamers, waarvan in eenige marmeren Schoorsteenmantels, twee keukens, een Waschkelder en eene groote Kelder, beste Zolders met beschoten Dak, Regenwatersbak, enz., - zeer geschikt aan het Water gelegen om vervoerd te worden. Dy ferkeaping wurdt hâlden nei it ferstjerren op 7 jannewaris 1845 fan eigener Sjoerd Berends Bekema. Yn de Ljouwerter Krante wurdt in bod fan 2730 gûne op het gehiel neamd. Dizze state wurdt dan noch datselde jier ôfbrutsen en wurdt yn Spannenburch wer opboud.
Grutte Priis Formule 1 fan Brazylje 2019
Utslaggen fan de '''Grutte Priis Formule 1 fan Brazylje 2019 yn São Paulo op 17 novimber. It wie de tweintichste race fan 21 races fan de Formule 1 yn 2019. Hy waard op Interlagos hâlden. De race waard hâlden oer 71 omgongen, op it 4,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 306 kilometer.