cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samuel D. Sturgis (1822-1889)
Nei-oarlochske tsjinst
Nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch waard Sturgis fanwegen it oerskot oan ofsieren dat ûntstie troch de ôfslanking fan it Amerikaanske Leger yn fredestiid, yn rang weromset nei luitenant-kolonel. Hy waard oansteld as ûnderbefelhawwer fan it Amerikaanske 6e Kavaleryrezjimint, en op 6 maaie 1869 waard er befoardere ta kolonel mei it befel oer it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint. Neitiid wied er jierrenlang yn detasjearre tsjinst fan syn rezjimint, earst yn Fort Leavenworth, yn Kansas, en letter yn St. Louis, yn Missoury. Yn dy tiid naam syn ûnderbefelhawwer, luitenant-kolonel George Armstrong Custer, it befel oer de 7e Kavalery waar.
Sturgis wie sadwaande net oanwêzich doe't it 7e Kavaleryrezjimint op 25 juny 1876 ûnder de Grutte Sû-Oarloch fan 1876 in ferpletterjende nederlaach litte yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn, yn súdlik Montana, tsjin in Yndiaanske koälysje fan Lakota, Noardlike Sjajinnen en Noardlike Arapaho. Fiif fan 'e tolve kompanjyen fan it rezjimint waarden by dat treffen oan 'e lêste man ta útrûge, en ûnder de deaden wie behalven de dryste Custer en Sturgis syn âldste soan, twadde luitenant James G. Sturgis, dy't ûnderbefelhawwer fan E Kompanjy wie ûnder Algernon Smith.
Neitiid naam Sturgis yn oktober 1876 it befel oer de 7e Kavalery wer yn eigen hân, mei as syn nije ûnderbefelhawwer luitenant-kolonel Elmer Otis. Hy fierde it rezjimint yn 1877 oan yn 'e Nez Persé-Oarloch, yn Idaho en westlik Montana. Dêrby wachte er de Nez Persé fan Opperhaad Joseph op doe't se út 'e wyldernis fan it Nasjonaal Park Yellowstone te foarskyn kamen, mar de Yndianen diene in skynoanfal dêr't se Sturgis mei foar it lapke holden en ûntwieken him om harren flecht nei de Kanadeeske grins fuort te setten. Sturgis helle de Nez Persé rillegau wer yn, mar yn 'e Slach by Canyon Creek wiene se him op 'e nij te fluch ôf, ek al beskikte er oer in nûmerike oermacht fan twa tsjin ien.
Fan 1881 oant 1885 tsjinne Sturgis as gûverneur fan it United States Soldier's Home, in feteranetehús, yn Washington, D.C. Op 11 juny 1886 gied er mei pinsjoen, wêrnei't er him nei wenjen sette yn St. Paul, yn Minnesota. Dêr kaam er trije jier letter, yn 1889, yn 'e âlderdom fan 67 jier, te ferstjerren. Hy waard begroeven op it Nasjonaal Begraafplak Arlington. De stêd Sturgis, yn Súd-Dakota, is nei him ferneamd. Syn twadde soan, dy't ek Samuel D. Sturgis hiet, wie in generaal fan it Amerikaanske Ekspedysjeleger oan it Westfront, yn 'e Earste Wrâldoarloch. En dy syn soan, Sturgis syn pakesizzer, dy't ek al Samuel D. Sturgis hiet, wie in Amerikaansk generaal yn 'e Twadde Wrâldoarloch, en tsjinne fan 1953 oant 1956 as befelhawwer fan it korps sjeny fan it Amerikaanske Leger.
Frank Ordenewitz
(25 maart 1965) is in eardere Dútsk fuotballer. Earder spile foar Werder Bremen, Köln, JEF United Ichihara, Hamburg, Brummell Sendai en Oldenburg.
Chris de Moor
thumb|Raam yn de Antonius Abttsjerke yn [[Skeveningen]] Christiaan Nicolaas Everhardus (Chris) de Moor (Rotterdam, 5 febrewaris 1899 - Amsterdam, 27 septimber 1981) wie in Nederlânsk keunstner.
Karriêre
De Moor folge earst lessen by de skilder August Willem van Voorden en syn efterneef Pieter Cornelis de Moor; dêrnei studearre er oan de Willem de Kooning Akademy yn Rotterdam by Alexander van Maasdijk.
Hy waard ûnderskieden mei it "Earediploma" foar weefde stoffen op de Wrâldtentoanstelling fan 1937 yn Parys. Fan 1946 oant en mei 1951 wie De Moor as learaar figuertekenjen ferbûn oan de Frije Akademy te De Haach en fan 1951 oant 1964 wie er estetysk adviseur by de PTT. Hy formulearre yn 1960 de 'tolve geboaden foar de postsegelûntwerper’ en ûntwurp sels ek ferskate postsegels. Hy die mei oan ferskate solo- en groepstentoanstellingen, û.m. yn it Gemeentemuseum De Haach (1967), Rotterdam Museum Boymans Van Beuningen en Amsterdam yn het Steedelik Museum (1962).
Fan 1956 ôf oan wie er ûnder oare lid fan de groep Verve, de Haachske Keunstrûnte en Pulchri Studio yn De Haach en sleat him yn 1965 oan by de keunstnersgroep Fugare (65-67). De Moor waard yn 1962 beneamd ta Offisier yn de Oarder fan Oranje Nassau. Yn 1963 wie die meioprjochter fan de groep 10 gouachisten.
De Moor wenne en wurke nei 1966 yn Italië, dêr't er bot ynspirearre waard troch it 16e-iuwske byldepark fan Bomarzo.
Privee
De Moor hat in leafdesrelaasje hân mei dûnseres Darja Collin, de lettere frou fan skriuwer en dichter Jan Slauerhoff.
Wurk
Hy skildere, tekene en akwarellearre ûnder mear portretten, figueren, stillibbens en lânskippen. Ynearsten die er dat yn de styl fan it saaklik realisme, letter (nei 1945) mear yn de styl fan it abstrakt ekspresjonisme. Hy wurdt rekkene ta de Nije Haachske Skoalle. De Moor wie teffens ûntwerper fan wandkleden, muorreskilderingen en glês-in-leadramen.
Stim
De stim bestiet by de minske út it lûd dat immen makket troch by it útazemjen op in beskate wize lucht by de stimbannen lâns troch de strôte te parsen. Alle lûden dy't sa produsearre wurde, foarmje yn 'e mande mei ferskate stimleaze lûden it ferskynsel spraak. De lûdshichte of frekwinsje fan 'e stim is in yntrinsyk ûnderdiel fan it produsearjen fan spraaklûden troch de minske, wêrby't de stimbannen de wichtichste rol spylje. Oer it algemien is it sa dat manlju in swierder, of leger, stimlûd hawwe, wylst froulju en bern in heger stimlûd fuortbringe. Mei jins stim kin men prate, mar ek sjonge, laitsje, gûle, roppe, raze, ensfh. Der binne ek lûden dy't rûchwei yn itselde diel fan it lichem produsearre wurde, mar dêr't men de stim net foar brûkt, lykas flústerjen, it útsprekken fan stimleaze konsonanten en kliklûden, en fluitsjen.
It meganisme dat in stim generearret, kin opdield wurde yn trije ûnderdielen: de longen, de strôte mei de stimbannen, en de artikulators. De longen, dy't ienfâldichwei útlein de funksje fan in pomp hawwe, moatte genôch luchtdruk en luchtstreaming troch de strôte produsearje om 'e stimbannen trilje te litten. De stimbannen foarmje fibrearjende klepkes dy't de luchtstream út 'e longen yn hearbere pulsen knippe. Dy pulsen foarmje it ûnbewurke stimlûd. De spieren yn 'e strôte passe dêrby de lingte en spanning fan 'e stimbannen oan om toan en klam yn it stimlûd oan te bringen. De artikulators binne dielen fan 'e luchtwegen dy't boppe de stimbannen lizze, lykas de tonge, it ferwulft, de wangen, de lippen, ensfh. Dy filterje it lûd dat út 'e strôte komt en passe in fierdere artikulaasje ta.
Op dy wize kin de minske troch gearwurking fan 'e stimbannen en de artikulators in tige kompleks skala fan lûden fuortbringe. Sjongers brûke de stim bygelyks as in muzikaal ynstrumint. Net alle oanpassings oan it stimlûd wurde bewust dien; sa kinne sterke emoasjes, lykas lulkens, skrik of blydskip in sterke ynfloed op it stimlûd hawwe sûnder dat de sprekker dat sa bedoeld hat. By swiere ferkâldenens of by oergebrûk feroaret de stim ek. Hy wurdt dan earst leger fan toan en rouwer: dat neamt men heazens. As men jin dan net mijt, kin de stim hielendal ferdwine, hoewol't dat mar tydlik is. Lju dy't net (goed) prate kinne, wurde stom neamd. Soks betsjut lykwols yn 'e regel net dat se gjin stim hawwe, mar dat se dy net goed brûke kinne, bygelyks om't se behalven stom ek dôf binne, of om't by harren de tonge útsnien is (wat yn 'e Aldheid en de Midsiuwen noch wolris dien waard by wize fan liifstraf).
It begryp 'stim' wurdt ek yn figuerlike sin brûkt, bygelyks as men seit dat immen earne "gjin stim yn hat", d.w.s. 'net oer meibeslisse mei'. Yn it ferlingde dêrfan wurd it wurdt 'stim' ek brûkt foar in registrearre kar by dielname oan ferkiezings.
Favrskov (gemeente)
Favrskov is in gemeente yn de regio Midden-Jutlân (Deensk: Midjylland) yn Denemark.
De namme fan de gemeente is ôflaat fan it lânhûs Favrskov oan de Faurskovvej 22 yn Lyngå.
Rubén Darío
Rubén Darío (Spaanske útspr.: [ru'βɛn dar:'io]), wiere namme: Félix Rubén García Sarmiento; Metapa, 18 jannewaris 1867 – León, 6 febrewaris 1916) wie in ferneamd Nikaragûaansk dichter, skriuwer, diplomaat, sjoernalist en toanielskriuwer. Hy stie oan 'e widze stie fan 'e Latynsk-Amerikaanske literêre beweging dy't it modernismo neamd wurdt (net te betiizjen mei it modernisme), en dy't him oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw jilde liet. Darío hat in grutte en duorjende ynfloed hân op 'e tweintichste-iuwske Spaansktalige literatuer en sjoernalistyk. Hy wurdt wol de "Foarst fan 'e Kastyljaanske Letteren" neamd, mar syn rom is fierhinne postúm; by syn libben ferkearde er gauris yn jildneed. Hy bedripte him mei alderhanne banen en amten yn 'e sjoernalistyk en de diplomasy, en brocht it úteinlik sels ta ambassadeur. Syn lêste jierren takele er fluch ôf, wat grutdiels feroarsake waard troch syn almar oanboazjende alkoholisme. Hy stoar op 'e âldens fan 49 jier.
Jonkheid
Rubén Darío waard op 18 jannewaris 1867 berne yn 'e stêd Metapa, yn Nikaragûa, dy't letter nei him ferneamd waard as Cíudad Darío (cíudad is Spaanske foar "stêd", dus "Daríostêd"). Hoewol't er eins fan García hiet, stie syn heite famylje yn 'e omkriten fan León al sûnt minskewitten bekend ûnder de namme Darío (nei de bynamme of mooglik de foarnamme fan Darío syn oerpake), en dat wie sadwaande ek de efternamme dy't er sels letter oanhold. Darío syn heit, Manual García (of Darío), en syn mem, Rosa Sarmiento, wiene efterneef en -nicht, mar nei har trouwen wie Rosa it echtlik hûs yn León ûntflechte fanwegen Manuel syn alkoholisme. Sadwaande wie yn stee fan León Metapa, yn 'e provinsje Matagalpa, it plak dêr't Darío te wrâld kaam. Neitiid fermoedsoenen syn heit en mem har in hoartsje, mar letter giene se foargoed útinoar.
Rosa loek yn by har muoike Bernarda Sarmiento, mar nei in hoartsje krige se in relaasje mei in oare man, en ferfear mei him nei San Marcos de Colón, yn Hondoeras. Darío waard dêrnei grutbrocht troch syn muoike Bernarda en har man Félix Ramírez, fan wa't er pas nei syn bernetiid ûntdiek dat se syn wiere âlden net wiene. Syn mem seach er net faak, fanwegen de grutte ôfstân nei har wenplak yn Hondoeras, en syn heit, dy't er koe as "omke Manuel", hied er ek net folle gedoente mei. Nei de dea fan Félix Ramírez, yn 1871, ferfoelen Darío en syn muoike Bernarda ta earmoede, en der wie praat fan om Darío by in kleanmakker yn 'e lear gean te litten, mar úteinlik waard derfoar keazen en hâld him op skoalle. Nei it leger ûnderwiis ôfrûne te hawwen, waard er fan 1879 oant 1880 ûnderrjochte op in jezuïtyske skoalle.
Neffens eigen sizzen learde Darío lêzen doe't er trije jier wie. Syn earste fersen skreau er net folle letter, en syn ierste oerlevere wurk is in sonnet út 1879. Syn wurk waard foar it earst publisearre yn 1880, yn 'e krante El Termometro, dy't doe syn treurdicht Una Lagrima ôfprinte. Koarte tiid letter begûn er poëzij, mar ek sjoernalistike artikels by te dragen oan El Ensayo ("It Essay"), in literêr tydskrift dat útjûn waard yn León. Dêrmei boude er al rillegau in reputaasje op as "bernedichter". Ut syn wurk spriek yn dy snuorje in dúdlik liberale opfetting en in ôfkear fan 'e grutte maatskiplike ynfloed fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke.
Om desimber 1881 hinne ferfear Darío nei de Nikaragûaanske haadstêd Managûa, op fersyk fan guon liberale politisy dy't it idee opfet hiene dat sa'n gâns ûnthjittend jong talint perfoarst op kosten fan 'e steat nei Jeropa stjoerd wurde moast om dêr fierder ûnderwiis te folgjen. Fanwegen de anty-klerikale toan fan syn gedichten woe de konservative parlemintsfoarsitter Pedro Joaquín Chamorro Alfaro dêr lykwols net oan, en ynstee waard him in stúdzje yn it Nikaragûaanske Granada oanbean. Darío keas der lykwols foar en bleau yn Managua, dêr't er syn sjoernalistike karriêre fuortsette troch te wurkjen foar de lanlike kranten El Ferrocarril en El Porvenir de Nicaragua. Teffens waard er smoarfereale op in alvejierrich famke, Rosario Emelina Murillo, mei wa't er trouwe woe. Lykwols, op oanstean fan syn freonen stelde er syn trouplannen út, en yn augustus 1882 sette er ôf nei El Salvador.
El Salvador
Yn El Salvador joech Darío him by de dichter Joaquín Mendez, dy't dêr syn mentor waard. Fia Mendez kaam er yn 'e kunde mei in oare dichter, Francisco Gavidia, dy't him bekend makke mei Frânske poëzij. Darío begûn te besykjen en adaptearje it Frânske aleksandrynske fers foar in Spaanske metrum. Hoewol't er yn El Salvador grutte bekendheid krige en in drok sosjaal libben hie, hied er der te lijen fan brekme oan jild, en boppedat rûn er de pokken op. Wylst er noch oan it opbetterjen wie, besleat er yn oktober 1883 om werom te kearen nei Nikaragûa. Yn Managua fûn er wurk by de Nasjonale Bibleteek fan Nikaragûa, en teffens blies er syn românse mei Rosario Murillo nij libben yn. Hy foltôge twa dichtbondels, mar koe der gjin útjouwer foar fine (de twadde soe yn 1888 dochs noch útjûn wurde ûnder de titel Primera Notas). Hy beproefde syn lok mei it teäter, en skreau syn earste toanielstik, Cada Oveja..., dêr't er in tuskenbeiden súkses mei hie, mar dat neitiid ferlern gien is. Darío fûn it libben yn Managua lykwols ûnbefredigjend, dat yn juny 1886 sette er, op rie fan guon freonen, ôf nei Sily.
Sily
Yn Sily hie Darío allegeduerigen te lijen ûnder de minachting fan 'e aristokrasy dêre, dy't op him delseach fanwegen syn brekme oan ferfining en om syn dûnkere hûdskleur. Lykwols rekke er befreone mei de dichters Pedro Balmaceda Toro, de soan fan 'e doetiidske Sileenske presidint, en Eduardo de la Barra, mei wa't er yn 1886 de sentimintele roman Emelina skreau. Darío libbe yn Sily yn 'e grutte havenstêd Valparaíso, en letter yn 'e haadstêd Santiago, dêr't er as sjoernalist wurke by de krante La Época. Yn 1888 publisearre er Azul..., in kompilaasje fan gedichten ôfwiksele mei proaza, dat letter as it wichtichste literêre wurk fan 'e nije Latynsk-Amerikaanske literêre streaming fan it modernismo beskôge wurde soe (net te betiizjen mei it lettere, tweintichste-iuwske Jeropeesk-Amerikaanske modernisme).
Reizen
Troch de bekendheid dy't er mei Azul... opboude, wist Darío in baantsje as korrespondint te krijen by de Argentynske krante La Nación, dat doe it meast lêzen deiblêd yn Spaansktalich Latynsk-Amearika wie. Koarte tiid letter reizge er mei in tuskenstop yn Perû werom nei Nikaragûa, dêr't er begjin maart 1889 oankaam. Nei in koart besyk oan León, dêr't er troch it stedsbestjoer as earegast ynhelle waard, reizge er troch nei El Salvador, dêr't er wurk krige as de haadredakteur fan it tydskrift La Unión, dat ivere foar de stifting fan ien grutte Middenamerikaanske steat. In jier letter, op 21 juny 1890, troude er yn 'e Salvadoraanske haadstêd San Salvador mei Rafaela Contreras, in dochter fan 'e ferneamde Hondoereeske sprekker Álvaro Contreras. De deis nei it sluten fan it boargerlik houlik fûn der yn El Salvador in steatsgreep plak, dy't útfierd waard troch generaal Carlos Ezeta. Hoewol't dyselde in gast op syn brulloft west hie en him ek noch in bettere baan oanbea, besleat Darío dêrnei El Salvador te ferlitten, mei't er de steatsgreep net goedkrije koe.
Oan 'e ein fan juny 1890 befûn er him yn it oangrinzgjende Gûatemala, dat him op dat stuit opmakke foar in oarloch tsjin El Salvador. Yn 'e Gûatemalteekske krante El Imparcial publisearre Darío in artikel mei as titel Historia Negra ("Swarte Skiednis"), wêryn't er him iepentlik tsjin 'e steatsgreep fan Ezeta kearde. Letter dat jiers waard him frege om lieding te jaan oan in nije krante, El Correo de la Tarde. Yn jannewaris 1891 joech syn frou har by him en koene se, op 11 febrewaris, einlik ek foar de tsjerke trouwe. In fearnsjier letter draaide it Gûatemalteekske regear de subsydzjekraan foar El Correo de la Tarde ticht, en moast de krante slute. Dêrop ferfear Darío mei syn frou nei Kosta Rika, dêr't er him yn augustus 1891 nei wenjen sette yn 'e haadstêd San José. Hy koe der lykwols gjin wurk fine en koe finansjeel mar kwealk de holle boppe wetter hâlde. Wilens waard op 12 novimber fan dat jier syn earste soan, Rubén Darío Contreras, berne.
Yn 1892 liet Darío frou en bern efter yn 'e Kosta Rika, wylst er sels nei Gûatemala en Nikaragûa reizge op 'e siik nei wurk. Uteinlik beneamde it regear fan Nikaragûa him ta lid fan in diplomatike delegaasje nei Spanje, foar de fjouwerhûndertjierrige betinking fan 'e ûntdekking fan 'e Nije Wrâld. Doe't er yn novimber 1892, nei de reis nei Madrid mei in tuskenstop op Kuba, krekt wer werom wie yn Nikaragûa, berikte him dêr in tillegram mei de tynge dat syn frou slim siik wie; hja stoar op 23 jannewaris 1893. Koart dêrnei fernijde Darío syn kunde oan Rosario Murillo, wa har famylje oft him diskear twong en trou mei har.
Argentynje
Datselde jiers, 1893, sette Darío him nei wenjen yn 'e Argentynske haadstêd Buenos Aires. Dêr droech er, behalven oan La Nación, dêr't er al korrespondint fan wie, ek by oan ferskate oare kranten, en dêrnjonken waard er dêr oansteld as honorêr-konsul fan Kolombia. Dat wie lykwols mar in earebaantsje, mei't der frijwol gjin Kolombianen yn Buenos Aires wennen en der doedestiden likemin folle hannel dreaun waard tusken Kolombia en Argentynje. Yn Buenos Aires liet er him it goede libben bêst smeitsje, en oerdied oan etanolkonsumpsje twong him ferskate kearen om medyske fersoarging te sykjen. Doe't yn oktober 1895 Kolombia syn konsulaat yn Buenos Aires sleat, en Darío dêrmei in wichtich diel fan syn ynkommen ûntnaam, fûn er wurk as de siktaris fan in Carlos Carlés, dy't de direkteur-generaal fan 'e Argentynske post en tillegraaf wie.
Yn Buenos Aires skreau Darío ek twa fan syn wichtichste boeken: Los Raros, in samling artikels oer oare skriuwers, en Prosas Profanas y Otros Poemas, in dichtbondel wêrmei't er foargoed it modernismo stal joech. Mar hoe populêr oft it letter ek waard, by de earste publikaasje ferkocht syn wurk net botte goed. Syn petysjes oan it Nikaragûaanske regear, om in nije diplomatike oanstelling, wiene om 'e nocht, mar doe't La Nación in korrespondint yn Madrid brek wie, griep Darío daliks syn kâns.
Madrid en Parys
Darío arrivearre yn desimber 1898 yn Madrid, koart nei't Spanje de measten fan syn oerbleaune koloniale besittings (Kuba, Porto Riko, de Filipinen en Gûam) as gefolch fan 'e jammerdearlik ferrûne Spaansk-Amerikaanske Oarloch oan 'e Feriene Steaten ferlern hie. Syn yndrukken fan it lân lei er fêst yn in stikmannich artikels dy't yn 1901 it ljocht seagen as de bondel España Contemporánea (frij fertaald: "It Spanje fan No"). Yn dy stikken jout Darío blyk fan syn djip sympatisearjen mei Spanje, wylst er de Feriene Steaten seach as in meunster, in soarte fan kankerswolm dy't Latynsk-Amearika almar slimmer oangriep.
Yn 1899 mette Darío yn Madrid Francisca Sánchez del Pozo, in Spaanske mei wa't er in relaasje krige, al wied er doedestiden noch troud mei Rosario Murillo. Koart nei de iuwwiksel sette er him nei wenjen yn 'e Frânske haadstêd Parys. Francisca skonk him yn 1901 in dochter, mar se liet it fanke efter by har pake en beppe en reizge Darío nei Parys efternei. It famke stoar koarte tiid letter oan 'e pokken, sûnder dat har heit har ea sjoen hie. Darío syn twadde bern by Francisca waard berne yn 1903, mar stoar ek al tige jong. Yn 1905 kaam de trêde fan syn wichtichste dichtbondels út, Cantos de Vida y Esperanza: Los Cisnes y Otros Poemas, wêryn't er him fannijs tsjin 'e ynfloed fan 'e Feriene Steaten yn Súd-Amearika kearde.
Yn maart 1903 wie Darío oansteld as de Nikaragûaanske konsul yn Frankryk, en de jierren dêrop besocht er gâns oare Jeropeeske lannen, lykas Grut-Brittanje, Belgje, Dútslân en Itaalje. As lid fan 'e Nikaragûaanske delegaasje reizge er yn 1906 ek nei it Brazyljaanske Rio de Janeiro, dêr't de Trêde Panamerikaanske Konferinsje holden waard. Dêr wied er behelle yn in obskuere frijaazje mei in aristokratyske dame, wêrfan't men tinkt dat it de dochter fan 'e Russyske ambassadeur yn Brazylje wie. It liket derop dat er doe it plan opfette om fan Rosario Murillo te skieden, fan wa't er al jierren ferfrjemde wie. Dy skieding rûn lykwols út op in slepende kwestje (mei't Rosario earst jild sjen woe), en waard him úteinlik troch de Nikaragûaanske rjochtbank ûntholden.
thumb|left|300px|De Basílica de la Asunción ("Basilyk fan de Himelfeart"), yn [[León (Nikaragûa)|León, de katedraal wêryn't Darío begroeven leit.]] Underwilens wie Darío syn alkoholisme almar mear oanboaze, en no begûn it syn skriuwen te beynfloedzjen. Hy wie gauris siik en yn 1907 rekke er slim yn 'e minnichte. Hy sette útein mei it skriuwen fan 'e roman La Isla de Oro ("It Goudene Eilân"), mar makke dy nea ôf. Yn it neijier fan 1907 wied er werom yn Nikaragûa, dêr't er troch syn freon, presidint José Santos Zelaya, beneamd waard ta ambassadeur yn Spanje. Sa kaam er wer yn Madrid te wenjen, dêr't er grutte finansjele swierrichheden hie, mei't him troch syn regear amperoan genôch jild taparte waard om syn diplomatike plichten te ferfoljen. It slagge him om dermei ta te kinnen, wêrby't er foar in part stipe op syn salaris as korrespondint fan La Nación, en foar in part op 'e help fan freonen. Yn dizze snuorje krige er rûzje mei syn eardere freon Alejandro Sawa, dy't him omdôch om finansjele help frege. De briefkerij tusken harren lit romte foar de ynterpretaasje dat Sawa ferskate fan 'e artikels skreaun hie dy't ûnder Darío syn namme yn La Nación kommen wiene. Doe't presidint Zelaya begjin 1909 by in steatsgreep ôfset waard, koe Darío net oars as ûntslach nimme.
Lêste jierren
Yn 1910 reizge Darío nei Meksiko ta as lid fan 'e Nikaragûaanske delegaasje dy't nei de betinking ta stjoerd waard fan 'e hûndertjierrige Meksikaanske ûnôfhinklikheid. Lykwols wegere de Meksikaanske diktator Porfirio Díaz en ûntfang him, in hâlding dy't nei alle gedachten beynfloede wie troch Amerikaanske diplomasy. Nei dy misjegening joech Darío him ôf nei de Kubaanske haadstêd Havana, dêr't er ûnder ynfloed fan alkohol besocht om himsels fan kant te meitsjen. Mar dat mislearre, dat hy reizge werom nei Parys, dêr't him in baan foar it Meksikaanske Ministearje fan Iepenbier Underwiis taskikt waard, mooglik by wize fan ûntskuldiging foar de eardere mislediging.
Yn 1912 waard Darío troch de Urûguayaanske sakelju Rubén en Alfredo Guido oansteld om foar harren lieding te jaan oan 'e tydskriften Mundial en Elegancias. Om dy útjeften te promoatsjen, makke er in rûnreis troch Latynsk-Amearika, dêr't er ûnder mear Rio de Janeiro, São Paulo, Montevideo en Buenos Aires by oandie. Om dyselde tiid hinne skreau er syn autobiografy, mei as titel La Vida de Rubén Darío Escrita por el Mismo, en teffens it wurk Historia de Mis Libros, wêryn't er syn literêre ûntwikkeling dokumintearre. Syn gearwurking mei de bruorren Guido einige lykwols yn deilisskip, mei't se him nea in grutte som jild útbetellen dy't er noch fan har te goede hie, dat yn 1914 sleepte er har foar de rjochter.
De jierren dêrnei brocht er ôfwikseljend troch yn Parys, yn Barseloana, en op Majorka. Yn maaie 1914 publisearre er yn Barseloana syn lêste dichtbondel, Canto a la Argentina y Otros Poemas. Doe't in pear moanne letter de Earste Wrâldoarloch útbriek, sette er ôf nei New York, wêrby't er Francisca en harren beide soannen yn Parys efterliet. Tsjin ein 1915 wied er wer yn Nikaragûa, dêr't er al syn diplomatike oanstellings opsei en risselwearre om werom nei Parys, mei de bedoeling om him no folslein oan syn nije boeken te wijen. Syn alkoholisme wie doe lykwols al sa slim wurden, dat er allegedueringen lichaamlike krupsjes hie en boppedat psychologyske swierrichheden begûn te ûnderfinen. Sa hied er nei't sein wurdt geregeldwei lêst fan hallusinaasjes, en rekke er obsedearre troch de dea. Uteinlik stoar Darío foar't er weromkeare koe nei Jeropa, yn it Nikaragûaanske León, op 6 febrewaris 1916. Hy wie doe 49 jier. Hy waard begroeven yn 'e katedraal fan León, oan 'e foet fan it byld fan 'e apostel Paulus.
Darío yn it Frysk
Teminsten ien gedicht fan Rubén Darío is nei it Frysk ta oerbrocht troch klassyk oersetter Klaas Bruinsma, dy't benammen bekend is troch syn ferfrysking fan Homêros syn Ilias en Odyssee en in hiele rige Aldgrykske toanielstikken fan skriuwers as Sofokles, Aiskylos, Euripides en Aristofanes. De fertaling fan Sinfonia en Gris Mayor hat Bruinsma ûnder de titel Simfony yn Griis Grut yn 1983 publisearre yn it tydskrift HJIR.
Vandor (Star Wars)
Vandor is in fiktive planeet út 'e Star Wars-franchise, dy't yntrodusearre waard yn 'e film Solo: A Star Wars Story (2018). De sênes op Vandor waarden opnommen yn 'e Dolomiten yn noardlik Itaalje. Yn it Star Wars-hielal makket Vandor diel út fan it planetestelsel mei deselde namme yn 'e sektor Sloo fan 'e Midrâne fan it Stjerrestelsel. (De planeet moat net betize wurde mei de ûnbewenbere want te hjitte planeten Vandor-I en Vandor-II út it planetestelsel fan Coruscant.) Vandor is in terrestryske planeet mei in diameter fan likernôch 12.500 km, dy't twa moannen hat. De planeet hat in jierlingte fan 435 dagen en atmosfear dy't sykhelber is foar de measte wêzens. Vandor hat in tige kâld klimaat is wurdt foar it meastepart oerdutsen troch mei snie bekape berchtmen. De wrâld hat eigen floara en fauna, mar gjin lânseigen soarte fan bûtenierdske wêzens.
Yn Solo: A Star Wars Story besiket de binde fan Tobias Beckett op Vandor in lading coäxium (tige djoere brânstof foar romteskippen) te kapen dat oer it spoar ferfierd wurdt. Dêrfoar brûke se in militêr transportskip dat se earder oan it front op Mimban stellen hawwe. Beckett syn soarchfâldich úttochte plan wurdt lykwols bedoarn as de Wolkeriders arrivearje, in binde plonderders ûnder lieding fan 'e maskere Enfys Nest, dy't it op deselde lading coäxium foarsjoen hawwe. Yn 'e resultearjende gaos komme inkele Wolkeriders om, mar ek Beckett syn frou Val en syn fjouwerearmige Ardennyske piloat Rio Durant. Beckett bliuwt oer mei inkeld twa nijelingen yn syn binde, de deserteur Han Solo en de Wookiee Chewbacca. Han nimt de bestjoering fan it transportskip fan Rio oer, mar hy hat gjin oare kar as om it coäxium los te snijen, wêrnei't it te pletter falt en ûntploft ta in reuseftige fjoerbal, om't er oars troch de bemuoienis fan 'e Wolkeriders it skip net ûnder kontrôle kriget.
Gorochovets
Gorochovets (Russysk: Гороховец) is in stêd yn it oblast Vladimir fan de Russyske Federaasje.
Geografy
De stêd leit likernôch 150 kilometer eastlik fan de stêd Vladimir oan de rjochte, hege kant fan de Kljasma, in sydrivier fan de Oka dy't yn de Wolga útmûnet.
Gorochovets is it bestjoerlik sintrum fan it rajon Gorochovets.
Skiednis
Gorochovets wie yn alle gefallen al yn 1158 bekend as in eastlik ferdigeningspunt fan it foarstendom Vladimir-Sûzdal. Yn 1239 waard it plak troch de Mongoalen plondere.
Yn 1778 krige Gorochovets formeel stedsrjochten as in bestjoerssintrum fan in ûjezd. De stêd wie yn de 19e iuw in lokaal sintrum foar nôt en linnen.
Toerisme
De monuminten fan de stêd binne it yn 1643 stifte Nikolaaskleaster (Никольский монастырь, Nikolski monastyr) mei de Trije-ienheid-Nikolaastsjerke (Троице-Никольская церковь, Troitse-Nikolskaja tserkov) fan 1681-1686, de Opstanningstsjerke (Воскресенская церковь, Voskressenskaja tserkov) út it lêste fearn fan de 17e iuw, de Ferkundigingskatedraal (Благовещенский собор, Blagovestsjenski sobor) fan 1700 en it Sretenskikleaster (Сретенский монастырь, Sretenski monastyr) mei de Transfiguraasjetsjerke fan 1689. Fierder hat de stêd noch in tal stiennen patrisiërshûzen út de twadde helte fan de 17e iuw.
De stêd hat in Histoarysk en Arsjitektuermuseum en in Natoermuseum.
Ernst Lossa
Ernst Lossa (Augsburg, 1 novimber 1929 – Irsee (Dútslân), 9 augustus 1944) wie ien fan de tûzenen slachtoffers fan it programma fan de nazys yn it Tredde Ryk om minsken mei in erflike of psychyske sykte twongen te eutanasearjen.
Yn 1939 waarden syn heit, twa bruorren fan syn heit en oare famyljeleden troch de nasjonaal-sosjalisten nei it konsintraasjekamp Dachau deportearre. De heit fan Ernst stoar neffens ferskillende berjochten yn it kamp Mauthausen of yn Flossenbürg. De bern, Ernst en syn twa suskes Anna en Amalie, waarden troch de nasjonaal-sosjalisten yn in bernehús yn Augsburg-Hochzoll ûnderbrocht. Anna en Amalie oerlibben de Twadde Wrâldkriich.
Augsburg-Hochzoll
Om't hja yn Augsburg-Hochzoll neat mei de jonge wurde koene, waard Ernst op 15 febrewaris 1940 nei it jongereinsintrum Indersdorf by Dachau stjoerd. Dêr waard in rapport opsteld troch Katharina Hell fan it Dútske Undersykynstitút foar Psychiatry yn München. Koartsein waard de jonge omskreaun as goedmoedich, folslein willeas, domdryst en in twangmatige psychopaat. Op it ympulsive gedrach fan Ernst waard gjin takomstige ferbettering mooglik achte. Yn it rapport waard de likense lingte fan de ring- en wiisfinger fan Ernst as in bewiis fan degeneraasje tafoege.
Kaufbeuren
Dêrnei waard Ernst yn april 1942 twongen opnommen yn in berneôfdieling fan in ynrjochting yn Kaufbeuren. Yntusken wie it eutanasy- en sterilisaasjeprogramma Aktion T4 troch protesten fan de tsjerke offisjeel beëinige. De namme Aktion T4 ferwiisde nei Tiergarten 4, it sintrale adres yn Berlyn fan it eutanasyprogramma. It moardzjen hold lykwols net, mar ynstee fan fergassing fermoarden de nazy's no de pasjinten mei ynjeksjes mei in oerdoasis oan medikaasje of ferhongering en ûnderfieding. It gedrach fan Ernst ferbettere yn Kaufbeuren net, mar hy waard neffens lettere útspraken fan eardere meiwurkers fanwegen syn helpfeardigens en oandwaanlikens dochs wol wurdearre. Hy besocht faak hongerige siken iten te jaan, dat hy krekt efkes earder stellen hie. Om't Ernst foar oare bern op de ôfdieling oer in bedriging foarme, kaam hy op de ôfdieling foar manlju telâne. Tsjûgen ferklearren letter dat Ernst de hiele ynstelling yn Kaufbeuren trochrûn hie en dat hy fan it moardzjen yn de ynstelling ôfwitten hat en dat dit letter ek meiweage om Ernst te deadzjen.
Irsee
Op 5 maaie 1943 waard Ernst oerbrocht nei Irsee, dêr't de ynstelling in dependânse hie. Ernst hie it yn Kaufbeuren fanwegen syn gedrach ferbruid en waard foar straf oerbrocht nei dy dependânse, dy't foar minsken mei in mearfâldige beheining ornearre wie. Dêr waard Ernst op 9 augustus 1944 mei in gifynjeksje fermoarde. Yn it ôfskrift foar de lykskôging stie Ernst klassifisearre as "Asosjaal psychopaat", as deadsoarsaak "Brochopneumony" en as plak fan ferstjerren "Anstalt Irsee" (ynrjochting Irsee).
In tsjûge ferklearre letter dat er wegere hie Ernst mei it barbituraat Luminal te ynjektearjen. Dêrnei hied er sjoen hoe't de ferpleegster Pauline Kneissler Ernst yn oanwêzigens fan dokter Valentin Faltlhauser en de direkteur Josef Frick de ynjeksje joech, wêrby't Ernst wiismakke waard dat it wie om him tsjin tyfus yn te intsjen.
It dossier fan Ernst tsjinne letter in rol by de strafprosessen nei de oarloch tsjin it persoaniel fan de ynrjochting. Ernst leit noch altiten begroeven op it hôf by de ynrjochting Irsee.
Boek
In Nederlânsktalige útjefte fan de roman oer Ernst Lossa fan de Dútske skriuwer Robert Domes kaam yn 2017 ûnder de titel "Mist in Augustus" út.
Bobslydzjen op de Olympyske Winterspullen 1998
De Olympyske Winterspullen 1998, ek wol de XVIIIe Olympiade neamd, waarden yn 1998 hâlden yn de Japanske stêd Nagano fan 7 oant en mei 22 febrewaris. It bobslydzjen wie yn de Spiral.
Spiral
De Spiral waard yn 1996 iepene en wie oanlein foar de Olympyske Winterspullen fan 1998. De baan hie in lingte 1.360 m, in ferfal fan 113 meter en de baan hat fjirtjin bochten. Der wie plak foar 10.000 taskôgers.
List fan Yslânske ambassadeurs yn Geörgje
Dit is in list fan Yslânske ambassadeurs yn Geörgje.
Heinsius Johannis Heinsius
Heinsius Johannes (van Laenstra) Heinsius (Aldlemmer, om ende by 1650 - Dokkum, 1712) wie in Frysk amtner en notaris.
Hein-Johan wie earst prokureur-postulant foar it gerjocht fan de Stellingwerven (1671), dêrnei siktaris fan Haskerlân (1680) en skriuwer fan in kompanjy hynstefolk (1680).
Hy stoar nei 1712 en waard beïerdige yn 'e tsjerke op De Grutte Jouwer.
Herfoarme tsjerke (Muntsjesyl)
De Sylstertsjerke of de herfoarme tsjerke wie in tsjerkegebou fan de Protestantske tsjerke Boerum-Muntsjesyl-Warfstermûne. De tsjerke is yn 2020 ferkocht en dêrnei fan binnen ferboud as horekagebou. It oargel ferhûze nei de tsjerke fan Terkaple.
Foargonger
De foargonger fan de eardere herfoarme tsjerke wie in tsjerkegeobu, dat mei subsydzje fan de Steaten yn 1655 boud waard. Tsjerklik hearde it doarp by Boerum. It gyng om in sealtsjerke mei in heech skylddak en goatyske finsters. Op 13 augustus 1665 hold ds. Johannes de Grauw syn earste preek dêr. De 17e-iuwske tsjerke krige yn 1759 in nije westlike gevel en in nije preekstoel en yn 1856 waard midden op it dak in dakruter set, mei dêryn foar it earst in klok. Oant dy tiid waard it folk mei it blazen op in hoarn oproppen foar de tsjerketsjinst. Op de uterste hoeken fan it dak stiene wynwizers mei dêryn wapens. Neffens in rapport fan de gemeentearsjitekt H.A. Middag wiene de ôfmjittings fan dat gebou 11 by 9 meter. Om't dy tsjerke brekfallich waard moast it gebou tsjin it ein fan de 19e iuw ôfbrutsen wurde om plak te meitsjen foar nijbou.
It hjoeddeiske gebou
Deselde H.A. Middag makke ek it ûntwerp foar de nijbou, in ienfâldige sealtsjerke út 1899 mei in topgevel oan de kant fan de strjitte. De tsjerke waard mooglik makke troch jeften fan de leden fan de herfoarme gemeente Muntsjesyl-Boerum. Boppe de tagong is op natoerstien de tekst Gewisselijk is de Heere aan deze plaats Gen. 28:16 16 aug. 1819  oanbrocht.
De klok waard op 24 maart 1943 foardere troch de besetter en soe nea werom komme. Nei de kriich sammele it doarp jild yn foar in nije klok, dy't yn 1948 getten waard. De 18e-iuwske preekstoel, dy't ynearsten noch út de âlde tsjerke meinommen wie, waard ferfongen troch in moderne preekstoel. Unbekend is wêr't de âlde preekstoel bedarre is. Yn de jierren 1982-1983 folge it fernijen fan de dakruter en waard oan de spits in koperen bal tafoege.
Oargel
Oarspronklik waard it oargel yn 1735 foar de roomske skûltsjerke De Toren yn Amsterdam boud. Wa' t it oargel dêr boude is ûnbekend. Yn 1879 makke de Amsterdamske oargelbouwer P.J. Adema in nij oargel foar de roomske tsjerke, wylst it besteande oargel ferhûze nei de grifformearde tsjerke fan Ommen. Technysk wie it ynstrumint it wurk fan Adema, mar it rokoko-front en in diel fan it piipwurk wie noch 18e-iuwsk. Fia de grifformearde tsjerke yn Ommen is it yn 1914 yn de herfoarme tsjerke fan Muntsjesyl telâne kommen. Yn 1985 is it oargel restaurearre.
Mei de ferkeap fan de tsjerke yn 2020 waard it oargel ôfbrutsen en yn 2021 troch Verschueren Orgelbouw yn de tsjerke fan Terkaple wer opboud.
Metacritic
Metacritic is in Amerikaanske webside dy't resinsjes sammelet fan films, tillefyzjeprogramma's, muzykalbums en fideospultsjes (en foarhinne ek fan boeken) en op basis dêrfan dy produkten beoardielet. De online-database fan it bedriuw is fergees tagonklik; Metacritic bestiet fan 'e reklame dy't troch oare bedriuwen op 'e webside makke wurdt. De webside ûntstie yn 2001, en hat him benammen op it mêd fan fideospultsjes ûntjûn ta de wichtichste resinsjesammelder. Op it mêd fan films en tillefyzje leit Metacritic it ôf tsjin konkurrint Rotten Tomatoes.
Beoardieling
Op Metacritic wurdt eltse resinsje omset yn in persintaazje, dat ferrekkene wurdt mei de persintaazjes fan 'e oare reinsjes fan itselde produkt om ta in skoaregemiddelde te kommen. Dêrby weagje guon resinsjes swierder mei as oaren, ôfhinklik fan 'e bekendheid en it statuer fan 'e resinsint. Metacritic hat sein dat se út noch yn net bekendmeitsje wolle hokker swierte oan 'e resinsjes fan hokker resinsint takend wurdt. De úteinlike skoare fan in produkt, dêr't alle yndividuële resinsjes ta ferrekkene binne, is in goedkarringspersintaazje. Sokke persintaazjes wurde op Metacritic yndield yn fiif kategoryen, wêrfan't twa werjûn wurde mei de kleur grien, foar in posityf resultaat, twa mei de kleur read, foar in negatyf resultaat, en in tuskenbeiden kategory dy't werjûn wurdt mei de kleur giel. Foar fideospultsjes jilde dêrby oare kritearia as by films, tillefyzjeprogramma's of muzykalbums. De krekte skoare sa:
Abilene (Kansas)
Abilene (útspr.: ['æbəli:n]) is in stedsje dat justjes beëasten de midden fan 'e Amerikaanske steat Kansas leit. It is it haadplak fan it omlizzende Dickinson County, en hie neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 goed 6.800 ynwenners. Abilene stiet benammentlik bekend om twa dingen. Yn twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw, yn 'e tiid fan it Wylde Westen, wie it it einpunt fan it legindaryske Chisolm Trail, it 1.300 km lange paad dat brûkt waard om slachtfee út súdlik Teksas wei op te driuwen nei it neiste spoarstasjon (wat dus yn Abilene wie). En yn 'e earste helte fan 'e tweintichste iuw wie Abilene it plak dêr't de lettere Amerikaanske presidint Dwight Eisenhower opgroeide. Abilene yn Kansas moat trouwens net betize wurde mei it folle gruttere Abilene yn Teksas, dat dernei ferneamd is.
Skiednis
Abilene waard yn 1857 stifte troch Timothy Hersey as in stasjon op in postkoetsrûte fan it Easten fan 'e Feriene Steaten nei it Wylde Westen en werom. Hersey ferneamde it nei in bibelske plaknamme dy't ferwiist nei in flakte yn Syrje. Tsien jier letter, yn 1867, berikte it nei it westen ta optsjende spoar Abilene, yn 'e foarm fan 'e Kansas Pacific Railway, in ûnderdiel fan 'e Union Pacific Railroad. Datselde jiers kocht rancher (feeboer) en ûndernimmer Joseph McCoy 250 acres grûn fuort benoarden en bewesten Abilene, dêr't er in hotel en in hynstestâl oanlizze liet en boppedat in grut oerflak mei ôffrede romten foar teminsten 2.000 stiks fee (de stockyards). Fierders lei er it saneamde Chisolm Trail fêst, nei in âld spoar dat oanjûn wie troch de frontiersman Jesse Chisolm, as in paad dêr't feeboeren en harren cowboys it slachtfee lâns oanfiere koene nei Abilene, alhiel út súdlik Teksas wei, oer in ôfstân fan 1.300 km.
Tusken 1867 en 1871 waarden dêrlâns mear as oardel miljoen longhorns noardoan nei Abilene ta dreaun om dêr foar de slacht ferkocht te wurden en oer de Kansas Pacific Railway ôffierd te wurden nei de slachthuzen fan Sint-Louis en Chicago. Sa ûntjoech Abilene him ta it earste feestedsje fan it Westen. It earste jiers kamen der al 35.000 stiks fee troch de stockyards, dy't útgroeiden ta de grutsten bewesten Kansas City (Kansas). De befolking woeks hurd oan, en yn 1869 krige it offisjeel de status fan stêd.
Behalven feeboeren en cowboys loek it súkses fan 'e stêd ek oar folk oan, fan winkellju en predikanten oant gokkers en prostituees, en Abilene krige de reputaasje ien fan 'e wyldste stêden fan it Westen te wêzen. Ien fan 'e bekendere wetstsjinners út it Wylde Westen, marshal Tom "Bear River" Smith hanthavene yn 't earstoan de oarder yn Abilene, gauris inkeld mei syn fûsten. Hy oerlibbe twa moardoanslaggen, mar waard op 2 novimber 1870 fermoarde en ûnthalze. De beide dieders waarden pakt en krigen libbenslang. Foar Smith yn 't plak waard in noch gruttere namme oansteld, Wild Bill Hickok, dy't lykwols njoggen moanne letter al wer ûntslein waard, nei in jammerdearlik ferrûne sjitpartij wêrby't er by fersin syn eigen freon en plakferfanger Mike Williams dea skeat. Nei 1871 ferpleatste de slachtfeehannel him mei de oanlis fan nij spoar stadichoan nei it westen en suden, nei plakken as Caldwell en Ellsworth, wat Abilene yn rêstiger farwetter brocht.
Yn 1892 kaam de piipjonge Dwight Eisenhower (1890-1969), dy't ûnder de Twadde Wrâldoarloch in ferneamd generaal en neitiid de presidint fan 'e Feriene Steaten wurde soe, yn Abilene te wenjen, doe't er dêr mei syn âldelju hinne ferhuze út Denison, yn Teksas, wei. Eisenhower folge de legere en middelbere skoalle yn Abilene, en slagge der yn 1909 foar syn skoaldiploma. Nei syn presidintskip (1953-1961) waard yn Abilene de Dwight D. Eisenhower Presidential Library and Museum fêstige. Teffens lizze Eisenhower en syn frou Mamie yn Abilene begroeven.
Demografy
Neffens de gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e befolking fan Abilene doe sa: 90,2% blanken; 4,7% Latino's; 0,9% swarten; 0,4% Yndianen; 0,2% Aziaten; 3,6% oaren of fan mingd etnysk komôf. Fan 'e ynwenners wie fierders 19,2% 65 jier of âlder en 25,7% 18 jier of jonger. 10,8% fan 'e befolking libbe ûnder de earmoedegrins.
Makkabeeërs
500px|thumb|De neikommelingen fan Mattatias thumb|De Makkabeeske Opstân yn it byld fan [[Knesset-Menora]] thumb|De dea fan Mattatias en de selsoffer fan Eleazar yn houtsnijwurk út 1360 yn de [[Dom fan Bremen]] De Makkabeeërs (Hebriuwsk: מכבים‎ of מקבים‎, Maqabim; Latyn: Machabaei of Maccabaei; Gryksk: Μακκαβαῖοι, Makkabaioi), wiene in groep Joadske rebellieders dy't de macht yn Judeä oernamen, dat dêrfoar part fan it Seleusidyske Ryk wie. Hja wiene de stifters fan de Hasmoneeske dynasty, dy't fan 167 f.Kr. oant 37 f.Kr. oer Judeä hearsken. Hja befêstigen it Joadske leauwe fannijs, foar in part ôftwongen, en wreiden it Joadske gebiet út troch it oermasterjen fan omlizzene gebieten. Hja besochten de hellenistyske ynfloed op it joadendom werom te kringen.
Eftergrûn
Doe't Antiochus IV Epifanes (215-164f.Kr.) yn 175 f.Kr. kening fan it Seleusidyske Ryk waard, wie Onias III hegepreester yn Jeruzalim. Foar Antiochus wie de hegepreester allinnich mar in pleatslike beämte dy't hy sels beneame of dien litte kin wannear't er mar woe. De otterdokse Joaden leauden lykwols dat it hegepreesterskip troch God beneamd waard. Jason, dy't in broer fan Onias wie, kocht Antiochus om en beneam him as hegepreester ynstee fan Onias. Jason skafte de tradisjonele teokrasy ôf en krige tastimming fan Antiochus en feroarje Jeruzalim yn in Grykske polis en neam it Antiochje. Op syn bart kocht Menelaus Antiochus om om as hegepreester beneamd te wurden ynstee fan Jason. Menelaus liet Onias fermoardzje. Menelaus syn broer, Lysimachus, stiel hillige fetten fan de Timpel dat ta ferskate rebûljes late. Lysimachus kaam om it libben en Menelaus waard oankleid foar Antiochus. Hy wist Antiochus wer om te keapjen, mar Jason wist Menelaus fuort te driuwen en hy waard fannijs hegepreester. Antiochus liet de Timpel plonderje en foel yn 168 f.Kr. Jeruzalim oan. Fan dat stuit ôf hanthavene Antiochus in strang belied ta hellenisearjen yn de Seleusidyske satrapyen (provinsjes) Koelesyrje en Fenysje.
Wizen út it Easten
De Trije Keningen of, neffens de protestanske tradysje, de Wizen út it Easten binne de yn it berteferhaal yn it evangeelje fan Mattéus neamde gelearden, dy't harren troch in stjer, komeet of ljocht liede lieten nei it plak dêr't Jezus yn Betlehem berne is. Yn it Nije Testamint wurde hja gjin keningen neamd en likemin wurdt der wat sein oer it oantal fan har. Dy eigenskippen binne sûnt de foarming fan in grut tal leginden yn de 3e iuw oan it ferhaal tafoege. De yn de Tsjerke fan it Westen bekende nammen Kaspar, Melchior en Balthasar komme net earder as yn de 6e iuw oan de oarder.
Makkabeeërs
Eftergrûn
De skriuwer fan it apokrive boek 1 Makkabeeërs ferwiisde nei de Makkabeeske Opstân as in opstân fan fromme Joaden tsjin de Seleusidyske kening en de Joaden dy't him holpen. De skriuwer fan it boek 2 Makkabeeërs ferwiisde de strideraasjes as in konflikt tusken it joadendom en it hellenisme. De measte hjoeddeistige skiedkundigen binne it deroer iens dat kening Antiochus yngriep yn in boargerkriich tusken tradisjonele Joaden fan it Judeeske plattelân en hellenisearre Joaden yn Jeruzalim, hoewol't it oanpakken fan de tradisjonelen troch de kening ûngewoan wie yn de Aldheid en dat dat late ta it oansetten fan de opstân. Itjinge begûn as religieuze rebûlje feroare einlings yn in kriich foar nasjonale befrijing.
Wizen út it Easten
Yn de roomske tsjerke wurde de trije keningen as hilligen fereare. Harren heechfeest falt op it feest fan de Ferskining fan de Hear (Epifany) op 6 jannewaris. As dy dei op in wurkdei falt wurdt it feest op de earste snein nei 1 jannewaris fierd. Ek yn de protestanske tradysje wurdt de epifany dan betocht.
Makkabeeërs
Eftergrûn
Neffens 1 Makkabeeërs ferbea Antiochus in soad Joadske en Samaritaanske religieuze tradysjes. It besitten fan de Toara ward strafber en liet kopyen dêrfan ferbrâne. De Sabat en oare hjeldagen waarden ferbean en it besnijen waard ek ûnwettich ferklearre. Memmen dy't harren poppen besnije lieten waarden tagelyk mei harren famyljes fermoarde.
De opstân
thumb|Judeä ûnder Judas de Makkabeeër thumb|De anneksaasjes fan Jonatan Affus thumb|Anneksaasjes fan Simon de Makkabeeër Neffens 1 Makkabeeërs nei't Antiochus syn oarderings foar it ferbieden fan it útoefenjen fan it Joadske leauwe hiet, sette de opstân tsjin it Seleusidyske bewâld útein. De opstân boaze oan nei't Mattatias de Hasmoneeër, in pleatslike Joadske preester, wegere en earje de Grykske goaden. Mattatias fermoarde in hellenistyske Joad (de ôffallige Joad) dy't it plak fan Mattatias ynnimme soe. Mattatias en syn fiif soannen flechten dêrnei de wyldernis fan Judeä yn. Dat barren late ta de opstân. In jier letter, yn 166 f.Kr., ferstoar Mattatias, en syn soan Judas de Makkabeeër sammele in leger fan Joaden. Hja brûkten in soarte fan guerilla-taktyk om de Seleusiden te bestriden. Ynearsten wie harren striid derfoar ornearre om tsjin de hellenisearre Joaden te fjochtsjen, want der wiene lykwols in soad fan. De Makkabeeërs fernielden de Grykske alters, besniene de jonkjes en ferballen de hellenisearre Joaden. Judas syn bynamme, "de Makkabeeër" waard dêrnei foar de gânse groep rebellen brûkt, en komt fan it Hebriuwske wurd foar "hammer".
Wizen út it Easten
Evangeelje fan Mattéus
Yn it twadde haadstik fan it evangeelje fan Mattéus wurdt yn it ferhaal fan de berte fan Jezus Kristus yn Bethlehem skreaun oer de ferearing fan de Messias troch magiërs út it easten (Gryksk: Μάγοι ἀπὸ ἀνατολῶν. Dêr stiet: ''Doe't Jezus dan ûnder it regear fan kening Herodes te wrâld kommen wie te Bethlehem yn Judeä, kamen der út it easten wei wize mannen nei Jeruzalim. Dy fregen: "Wêr is de kening fan de Joaden te finen dy't koartlyn te wrâld kommen is? Wy hawwe syn stjer sjoen yn it easten en dêrom binne wy kommen om him hulde te dwaan" (Mattéus 2:1-2).
Wize mannen
De wize mannen wurde yn de orizjinele Grykske tekst fan it evangeelje fan Mattéus Magoi (Gryksk inkelfâld μάγος (magos), mearfâld μάγοι (magoi)) neamd. It Grykske wurd magos is wer ôflaad fan it Aldperzyske maguŝ fan it Avestyske magâunô, de taal fan de religieuze kaste fan de soroästristen. De prysters fan dy kaste joegen as ûnderdiel fan harren religy altiten in soad omtinken oan it lêzen fan de stjerren, itjinge harren in ynternasjonale reputaasje op it mêd fan astrology oplevere. Dêrom binne der nei alle gedachten galdeeske of perzyske astrologen bedoeld. Harren religy en tapassing fan astrology soargen der foar dat út de term magy betsjuttings ûnstiene, dy't op okkulte saken tapast waarden, alhoewol't it Soroästrisme neat fan tsjoenderij hawwe moast.