cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Firginia
Unôfhinklikheidsoarloch
Yn 1781 wist it Kontinintale Leger, yn gearwurking mei in Frânsk ekspedysjeleger, it Britske leger yn Noard-Amearika yn te sluten op it Firginia-skiereilân. Dêr waarden de Britten, ûnder generaal Charles Cornwallis, by it Belis fan Yorktown einlings en te'n lêsten beslissend ferslein troch George Washington en de Frânske greve fan Rochambeau. De oerjefte fan Cornwallis late ta fredesûnderhannelings yn Parys, wêrmei't yn 1783 de ûnôfhinklikheid fan 'e Feriene Steaten feilichsteld wurde koe.
Antebellum
Neitiid spilen ferskate Firginianen in wichtige rol by it skriuwen fan 'e Amerikaanske Grûnwet. James Madison stelde yn 1789 de Bill of Rights op, en op 25 juny 1788 ratifisearre Firginia de Grûnwet, wêrmei't it de tsiende steat fan 'e Amerikaanske Uny waard. It Kompromis fan Trijefyfde Part, as gefolch wêrfan't slaven foar trijefyfde part (yn ferhâlding ta frije lju) meiteld waarden yn it fêststellen fan it tal sitten yn it Amerikaanske Kongres dêr't in steat rjocht op hie, bewissige dat Firginia, mei syn grutte tal slaven, yn 't earstoan de grutste groep fertsjintwurdigers yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hie. Yn 'e mande mei de saneamde Firginiaanske dynasty fan Amerikaanske presidinten (George Washington, Thomas Jefferson, James Madison en James Monroe) makke dat, dat Firginia lange tiid it wichtichste part fan 'e Feriene Steaten wie.
Yn 1790 joegen Firginia en de buorsteat Marylân beide in lyts diel fan harren grûngebiet op sadat it Distrikt Kolumbia foarme wurde koe, dêr't de nije federale haadstêd Washington, D.C. boud waard (dy't net yn ien fan 'e steaten lizze mocht). It Firginiaanske diel waard lykwols yn 1846 weromjûn, sadat it hjoeddeiske Distrikt Kolumbia inkeld gebiet omfiemet dat oarspronklik by Marylân hearde. Yn 1792 joech Firginia, dat neffens de oarspronklike koloniale oarkunde yn prinsipe nei it westen ta trochrûn oant de Stille Oseaan, syn oanspraken op it fierdere binnenlân op, sadat dêr de steat Kentucky stifte wurde koe. Fanwegen it ûntstean fan in stikmannich steaten fanút Firginia (behalven Kentucky û.m. Ohio en West-Firginia), wurdt Firginia ek wol de Mother of States ("Mem fan de Steaten") neamd.
Behalven foar tabaksbou en oare foarmen fan lânbou waarden slaven yn it Firginia fan 'e Antebellumperioade ek almar mear ynset yn 'e mynbou, skipsbou en oare tûken fan yndustry. De eksekúsje fan Gabriel Prosser yn 1800, de Slave-opstân fan Nat Turner yn 1831 en de Oerfal op Harpers Ferry, dêr't it federale arsenaal fêstige wie, troch in groep radikale abolysjonisten ûnder lieding fan John Brown yn 1859 wiene wichtige ûntwikkelings dy't deroan bydroegen dat de maatskiplike ûnfrede oer it ynstitút fan 'e slavernij en de rol dy't dat spile yn 'e plantaazje-ekonomy almar grutter waard. Tsjin 1860 bestie rûchwei 31% fan 'e befolking fan Firginia, hast in heal miljoen minsken, út slaven.
Boargeroarloch
It wiene lykwols benammen ekonomyske tsjinstellings tusken de Noardlike yndustrysteaten en it fierhinne agraryske Suden dy't de direkte oanlieding foarmen ta it útbrekken fan 'e Amerikaanske Boargeroarloch op 12 april 1861. Tsjin dy tiid hiene sân Súdlike steaten har al ôfskaat fan 'e Feriene Steaten en harren eigen Konfederearre Steaten fan Amearika foarme. Doe't presidint Abraham Lincoln nei it begjin fan 'e Slach om Fort Sumter, in militêre fêsting yn 'e haven fan Charleston, yn Súd-Karolina, de mobilisaasje ôfkundige, wie dat foar Firginia reden om it foarbyld fan 'e oare steaten te folgjen en him op 17 april ôf te skieden. Op 24 april sleat de steat him by de Konfederaasje oan, wêrnei't de Firginiaanske haadstêd Richmond de nasjonale haadstêd fan 'e hiele Konfederaasje waard. Dat betsjutte dat de Noardlike en Súdlike haadstêden op mar 160 km ôfstân faninoar leine.
Neitiid joegen har noch trije oare steaten by de Konfederaasje, sadat dy úteinlik út alve steaten bestie. Marylân, fuort benoarden Firginia, dat eins ek in Súdlike, slavehâldende steat wie, waard lykwols fan ôfskieding wjerholden troch Noardlike troepen, mei as gefolch dat Noardlik Firginia yn 'e Boargeroarloch oan it front kaam te lizzen en ien fan 'e swierst troch oarlochsgeweld en ferwuostgings troffen kriten fan it hiele lân waard. In oar gefolch fan 'e ôfskieding fan Firginia wie dat 48 countys mei Noardlike sympatyen yn it noardwestlike part fan 'e steat har yn it neijier fan 1861 op 'e Konvinsje fan Wheeling besleaten ôf te skieden fan Firginia, om 'e nije steat West-Firginia te stiftsjen, dy't yn 1863 formeel ta de Amerikaanske Uny talitten waard.
Weropbou
Nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch, ûnder it Tiidrek fan de Weropbou, doe't de slavernij krekt ôfskaft wie, naam Firginia in grûnwet oan dy't tagong ta it ûnderwiis fergees makke en dy't politike rjochten, boargerrjochten, en algemien stimrjocht foar manlju garandearre. De steat waard yn 1870 wer formeel lid fan 'e Feriene Steaten, troch it krewearjen fan 'e Kommisje fan Njoggen. De populistyske Oanpasserspartij (Readjuster Party) bestjoerde de steat mei in politike koälysje dy't foar eltsenien iepenstie, oant de troch konservative blanken behearske Demokratyske Partij yn 1883 wer oan 'e macht kaam.
Fan dy tiid ôf naam it steatskongres ferskate wetten oan dy't it swarte folksdiel fan it blanke skate. Yn 1902 waard de steatsgrûnwet sa werskreaun dat men fan dy tiid ôf in beskate mjitte oan belesting betelje moast om stimme te meien, wat it foar swarten en earme blanken ûnmooglik makken om diel te nimmen oan ferkiezings, hoewol't se yn prinsipe wol it stimrjocht hiene. Tagelyk waarden ek ferskate oare stimrjochtbeheinende maatregels trochfierd.
Moderne tiid
Underwilens hiene ek ekonomyske faktoaren ynfloed op 'e ûntwikkeling fan Firginia. Yn 1880 fûn de Firginiaan James Albert Bonsack in masine út dy't sigaretten rôlje koe, wat ta in hiele nije yndustry late (de sigarette-yndustry) mei grut tal fabriken yn 'e omkriten fan Richmond. Yn 1886 rjochte de spoarmagnaat Collis Potter Huntington yn Newport News de skipswerf Newport News Shipbuilding op, dy't tusken 1907 en 1923 seis grutte slachskippen boude foar de Amerikaanske Marine. Under de Earste Wrâldoarloch foelen Dútske ûnderseeboaten de skipfeart fuort bûten Newport News oan.
Yn 1926 sette dû. W.A.R. Goodwin mei finansjele stipe fan 'e oaljemagnaat John D. Rockefeller jr. útein mei de restauraasje fan histoaryske gebouwen út koloniale tiidrek yn Williamsburg. Nettsjinsteande it feit dat it projekt te lijen hie ûnder de Grutte Depresje en de Twadde Wrâldoarloch ûntjoech it iepenloftmuseum Colonial Williamsburg him dochs ta in wichtige toeristyske attraksje. Tusken 1913 en 1940 teach ûnder de Afro-Amerikaanske Folksferhuzing in grut part fan 'e swarte befolking út Firginia wei, op 'e siik nei in better libben yn 'e yndustrystêden fan it noarden, lykas Philadelphia, Baltimore, New York, Washington, D.C., Detroit, Cleveland en Chicago.
In protest tsjin segregearre ûnderwiis dêr't Barbara Rose Johns yn 1951 yn Farmville mei úteinsette, late ta de rjochtsaak Davis v. County School Board of Prince Edward County. Dy saak, oanbrocht troch de Richmonders Spottswood Robinson en Oliver Hill, waard yn 1954 beslist mei in útspraak yn in oare rjochtsaak, Brown v. Board of Education, wêryn't de segregative doktrine fan "apart mar gelikens" ôfwiisd waard. Yn 1958 fierde de steat Firginia, ûnder oanfiering fan 'e ynfloedrike rasistyske senator Harry F. Byrd, lykwols it belied fan "massive wjerstân" yn, wêrby't der in ferbod op oerheidsstipe oan desegregearre skoallen ôfkundige waard.
Yn 'e 1960-er jierren woeks de Amerikaanske Boargerrjochtebeweging fluch oan. It slagge om op federaal nivo de Boargerrjochtewet fan 1964 en de Stimrjochtwet fan 1965 oannommen te krijen. Dêrop oardere it Amerikaansk Heechgerjochtshôf alle countys yn Firginia om 'e skoallen te yntegrearjen. Yn 1967 makke it Heechgerjochtshôf yn 'e saak Loving v. Virginia ek koarte metten mei it Firginiaanske steatsferbod op ynterrasiale houliken. Fan gefolgen werskreau it steatskongres ûnder lieding fan gûverneur Mills Godwin tusken 1969 en 1971 de steatsgrûnwet. Yn 1989 wie Douglas Wilder de earste Afro-Amerikaan dy't yn Firginia (en yn 'e hiele Feriene Steaten) ta gûverneur keazen waard.
De taname fan útjeften op it mêd fan definsje ûnder de Kâlde Oarloch late ta in ekonomyske opgong yn Noardlik Firginia en yn 'e skipswerven en marinebases oan 'e Firginiaanske kust. Yn dy kriten naam yn dyselde snuorje de befolking ek navenant ta. Behalven de definsje-yndustry soargen ek plysje- en spionaazje-aktiviteiten ûnder de Kâlde Oarloch yn Firginia foar banen, mei't de bûtenlânske feilichheidstsjinst CIA syn haadkertier yn Langley fêstige, wylst de nasjonale resjersje FBI in grut opliedingsynstitút yn Quantico oanlei. Dêropta wie ûnder de Twadde Wrâldoarloch yn Arlington, krekt oan 'e Firginiaanske kant fan 'e grins bûten Washington, D.C., it Pentagon boud, dat de sit waard fan it Amerikaanske Ministearje fan Definsje. Dat mânske gebou wie op 11 septimber 2001 ien fan 'e doelwiten fan 'e 9/11-oanslaggen. Terroristen fan Al-Qaida boarren dêrby in ferkearsfleantúch yn it Pentagon, wêrby't 189 minsken omkamen.
Bestjoer
Firginia bestiet bestjoerlik út 95 countys en 39 saneamde ûnôfhinklike stêden. De steatshaadstêd, Richmond, is sa'n ûnôfhinklike stêd. Krekt as alle Amerikaanske steaten wurdt Firginia bestjoerd troch in steatsregear mei oan it haad de gûverneur. De wetjaande macht is yn 'e hannen fan de Algemiene Assimblee fan Firginia, dy't bestiet út 'e Steatssenaat mei 40 sitten en it Steatshûs fan Delegearren mei 100 sitten. Yn 'e Amerikaanske Senaat wurdt Firginia, lykas alle Amerikaanske steaten, fertsjintwurdige troch 2 senators. Yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hat Firginia 11 sitten.
It politike lânskip fan Firginia wurdt behearske troch de beide grutte Amerikaanske politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij. Alle oare partijen spylje mar in tige behyplike rol. Oarspronklik wie Firginia sterk op 'e hân fan 'e Demokraten, oant dy yn 'e 1950-er en 1960-er almar progressiver waarden. Dêrnei ferskode it grutste part fan it Firginiaanske elektoraat nei de hieltyd konservativer wurdende Republikeinen. Troch de befolkingsgroei yn 'e stêden, dêr't men oer it algemien folle foarútstribjender is as op it plattelân, is Firginia lykwols sûnt 2000 wer yn it Demokratyske kamp bedarre. Fral de oanhâldende oanwaaks fan 'e foarstêden fan Washington, D.C., yn Noardlik Firginia, is sterk debet oan dy ûntwikkeling.
Ekonomy
Yn 2013 bedroech it bruto steatsprodukt fan Firginia $452 miljard. Neffens it Amerikaanske Buro foar Ekonomyske Analyze hie Firginia dat jiers fan alle Amerikaanske steaten de measte countys yn 'e top 100 fan 'e rykste countys fan 'e Feriene Steaten, wêrûnder guon dy't it earste, twadde en trêde plak op dy ranglist ynnamen. Dêrby moat wol oantekene wurde dat Noardlik Firginia, en yn 't bysûnder de foarstêden fan 'e federale haadstêd Washington, D.C., fierwie it heechste gemiddelde ynkommen fan 'e hiele steat hawwe, wylst de countys yn 'e Appalachen, fral yn Súdwestlik Firginia, in hiel ein efterop komme.
Likernôch in trêdepart fan 'e beropsbefolking is wurksum yn 'e tsjinstesektor. Firginia is net ien fan 'e meast toeristyske Amerikaanske steaten, mar dochs komt der elts jier in oansjenlik tal fakânsjegongers op ôf, û.m. foar it strântoerisme oan 'e Atlantyske kust, dêr't de ekonomy fan Virginia Beach fierhinne op draait, mar ek om it iepenloftmuseum Colonial Williamsburg, it Nasjonaal Begraafplak Arlington en de slachfjilden fan 'e Amerikaanske Boargeroarloch te besykjen.
Demografy
Neffens in offisjele rûzing troch it Amerikaanske Folkstellingsburo (op grûn fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010) hie Firginia yn 2014 8.326.289 ynwenners, wat in groei fan 4,07% is yn ferhâlding ta de stân fan saken yn 2010. De befolkingstichtens wie yn 2014 79,8 minsken de km². De grutste stêd fan 'e steat is Virginia Beach, mei goed 448.000 ynwenners yn 2011. Oare gruttere stêden binne: Norfolk (246.000), Chesapeake (231.000), Arlington (225.000), de steatshaadstêd Richmond (214.000), Newport News (182.000) en Alexandria (149.000).
Etnisiteit
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e Firginiaanske befolking doe sa: 63,1% blanken; 19,7% swarten; 8,9% Latino's; 6,3% Aziaten; 0,5% Yndianen; 0,1% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs; 1,4% oaren of fan mingd etnysk komôf. Blanke Firginianen binne fierhinne fan Noardwest- en Middenjeropeeske orizjine, mei as grutste oarsprongsgroepen Dútsers (11,7% fan 'e totale steatsbefolking), Ingelsen (10,7%), Ieren (9,8%) en Angelsaksyske Amerikanen (9,7%).
De Afro-Amerikanen fan Firginia stamje foar it meastepart ôf fan slaven dy't yn 'e koloniale perioade oanfierd waarden út wat no Angoala en súdlik Nigearia is. De grutste etnyske groep ûnder dy slaven waard foarme troch de Ibo fan Nigearia. Mank de Aziaten binne de grutste groepen de Fjetnamezen, dy't har oan 'e ein fan 'e Fjetnamoarloch, mids 1970-er jierren, fral yn Noardlik Firginia nei wenjen setten, de Koreänen, dy't oer it algemien resintere ymmigranten binne, en de Filipino's, dy't benammen konsintrearre binne oan 'e súdeastkust, en wêrfan't in grut tal bannen hat mei de Amerikaanske Marine.
Yn 2015 krige yn Firginia de earste Yndianestamme federale erkenning, nammentlik: Fierders binne der 12 stammen dy't erkenning fan 'e steat, mar net fan 'e federale autoriteiten hawwe. Dat binne:
Taal
De offisjele taal fan Firginia is it Ingelsk, dat yn 1981 en jitris yn 1996 by wet as sadanich fêstlein waard. Dy offisjele status makket lykwols gjin ûnderdiel út fan 'e steatsgrûnwet fan Firginia. Neffens gegevens op basis fan in enkête fan 'e Modern Language Association, út 2010, wie it Ingelsk doe foar 85,9% fan 'e befolking fan Firginia de memmetaal. Oare wichtige talen wiene it Spaansk (6,4% of 470.000 minsken), it Koreaansk (0,8% of 57.000 minsken), it Fjetnameesk (0,6% of 46.000 minsken), it Sineesk (0,6% of 42.000 minsken) en it Filipynsk (0,6% of 41.000 minsken).
It Piedmont-dialekt fan it heuvelige foarlân fan 'e Appalachen stiet bekend om 'e grutte ynfloed dy't it útoefene hat op 'e ûntwikkeling fan it Súdlik Amerikaansk-Ingelsk. Yn 'e stêden fan Firginia wurdt in foarm fan Amerikaansk-Ingelsk sprutsen mei minder Súdlike skaaimerken. Dêrnjonken besteane der ferskate oare regionale farianten, wêrûnder it Tidewater-aksint, it Aldfirginiaansk aksint en it argaysk oandwaande Elizabetaansk-Ingelsk fan it eilân Tangier, yn 'e Chesapeakebaai.
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestie yn 2008 76% fan 'e befolking fan Firginia út kristenen, wêrûnder 65% protestanten en 11% roomsen. De grutste protestantske denominaasjes wiene Súdlike Baptistekonvinsje en de Feriene Metodistyske Tsjerke. Ateïsten en agnosten foarmen 18% fan 'e befolking. Fan 'e oare godstsjinsten omfiemen it boedisme, it hindoeïsme en it joadendom allegear likernôch 1% fan 'e Firginiaanske befolking, en de islaam 0,5%.
Klimaat
Firginia hat in fochtich subtropysk klimaat, mei hjitte, neare simmers, kâlde winters en mylde oergongsjiertiden. Wat fierder súdlik oft men komt, wat waarmer en fochtiger oft it wurdt. Simmerdeis binne temperatueren oerdeis fan boppe de 30 °C net útsûnderlik, wylst it kwik by 't winter maklik sakje kin oant ûnder it friespunt, benammen nachts. Rekôrtemperatueren wiene 46 °C op 15 july 1954 yn Balcony Falls, en –34 °C op 22 jannewaris 1985 te Mountain Lake. Delslachhoemannichten rinne útinoar, mar bedrage trochinoar sa'n 1.080 mm. Benammen oan 'e Atlantyske kust wurdt it waar sterk beynfloede troch de Golfstream, dy't út it suden wei by Firginia lâns giet en waarm wetter út it Karibysk Gebiet meifierd, mar ek ferskate orkanen yn 't jier bringt. Fierders wurdt Firginia jiers troffen troch yn trochsneed 7 tornado's, mar dat binne oer it algemien tige lichten.
Brecht Kramer
Brecht Kramer (It Hearrenfean, 19 april 1990) is in langebaanrydster. Hja is de dochter fan Yep Kramer en it suske fan Sven Kramer. Sûnt it seizoen 2010/2011 makket se diel út fan de ploech 1nP, healwei dat seizoen (19 jannewaris 2011) joech se oan te stopjen mei reedriden. Neidat se oertreend rekke, kaam se net werom op har eardere nivo. Se sil dat jier noch wol ride foar har 1nP-ploech, mar se sil gjin wedstriden mear ride.
Kramer ried earst by it Gewest Fryslân. Yn 2004 en 2005 krige se as bêste rydster de Egbert van 't Oever Oanmoedigingspriis. Mei in tiid fan 1,20.06 waard se op 31 oktober 2009 santjinde by it NK ôfstannen 2010 op de 1000 m froulju yn Thialf, in jier letter waard se ienentweintichste.
List fan spoarlinen yn Nederlân
Hjirûnder in list hjoeddeiske spoarwegen yn Nederlân en museumspoarlinen. Spoarlinen dy 't oer provinsjegrinzen gean, steane ûnder alle provinsjes dy 't se trochkruse.
Kopkewier
Kopkewier is in delsetting ûnder Marrum yn de gemeente Noardeast-Fryslân.
De namme komt ek foar as Copkewier. Kopkewier lei krekt benoarden it sintrum fan it doarp. It waard wol sjoen as tsjinhinger fan Pantsjewier dat besuden Marrum leit. Sa ûntstie de kombinaasje kop-en-pantsje. De eigennamme Kopke soe in fariant fan de bibelske namme Jacob wêze kinne.
Kuyk
Kuyk wie in delsetting benoarden Bitgum yn de gemeente De Waadhoeke. De namme komt ek foar as Huis Kuyk en Cuyk.
Durk Jans Cuyk ( 1578 - 1636 ) wie in boer yn Sint Anne dêr't lânboukundige en histoaryske notysjes fan bewarrde bleaun binne.
Haniastate (Boarnwert)
thumb|right|Hania (2010) Hania State wie in state fier beëasten Boarnwert, gemeente Dongeradiel, yn it eardere doarp Boarnwerterhuzen. Op it stee fan de state stiet no in pleats.
Krektas Minnoltsmastate wie dit goed yn 1832 eigendom fan de stienrike Pieter Cats, lid fan de ried fan Ljouwert. Om dizze sate lei yn 1718, 1832 en ek no noch in royale grêft.
Jules Dumont d'Urville
thumb|Jules Dumont d'Urville thumb|left|De Astrolabe fêst yn it iis, 1838 thumb|300px|Jules Dumont d'Urville wurdt ûntfongen troch lânseigen de befolking fan [[Fidzjy]] Jules Sébastien César Dumont d'Urville (23 maaie 1790 – 8 maaie 1842) wie in Frânske ûntdekkingsreizger, dy't berne waard yn Condé-sur-Noireau, Normandje, yn Frankryk. Hy wie in Frânsk admiraal en ferkenner fan de súdlike en westlike Stille Oseaan, Austraalje en Antarktika. Syn earste (en wichtichste) fynst die er yn 1820 doe't er by in hydrografyske ekspedysje op de Grykske eilannen in antyk masterwurk út sa'n 130 f.Kr. ûntduts: de Fenus fan Milo. Yn 1822 waard er nei de Stille Oseaan stjoerd; hy kaam werom mei in moaie samling bisten en planten. Yn 1826 waard er wer nei de Stille Oseaan hjitten. Mei it skip Astrolabe brocht er dêr de kusten fan Nij-Guinea, Nij-Seelân en oare eilannen yn kaart. Yn 1827 seach oan de seekant fan it eilantsje Bare huzen en boaten, mar gie dêr net oan de wâl.
Yn 1837 sile er, wer mei de Astrolabe, de súdlike poalkriten by del, dy't er de Adéliekust neamde, nei syn frou. De Adéliekust is no part fan Terre Adélie of Adélielân, in diel fan de Frânske Súdlike Gebieten.
Jules d'Urville kaam op 8 maaie 1842, mei syn frou en soan, om by in treinûngemak by Meudon, Frankryk. Hy is beïerdige op it Begraafplak Montparnasse yn Parys.
Symphony X
Symphony X is in Amerikaanske metalband oprjochte yn 1994 yn Nij-Jersey. De band brocht yn 1994 syn debútalbum Symphony X út. De teksten fan de band gean benammen oer mytology, fantasy en religy. Symphony X hat njoggen studio-albums en ien live-album útbrocht.
Russysk-Georgyske Oarloch
Oarloch
Troch de oanboazjende spannings tusken Ruslân, ûnder it reäksjonêre bewâld fan Vladimir Pûtin, en Georgje, dat him sûnt 2003 almar mear op it Westen rjochte hie, ûntstie der yn april 2008 in diplomatike krisis tusken Georgje en Súd-Osseesje, dy't begjin augustus útrûn op besjittings fan Georgyske posysjes troch it Súdossetyske leger. Yn antwurd dêrop teagen Georgyske troepen op 7 augustus de grins oer en besetten û.m. Tschinvali, de Súdossetyske haadstêd.
Dêrby kaam teffens de Russyske fredesmacht yn it gebiet ûnder fjoer te lizzen. Pûtin, dy't yn Peking by de Olympyske Spullen wie, liet doe troepen út súdlik Ruslân wei de grins mei Súd-Osseesje oergean, wylst Russyske strieljagers ynset waarden om 'e Georgyske posysjes yn Súd-Osseesje en ek yn it eigentlike Georgje te bombardearjen. De Russyske grûntroepen weefden flot ôf mei de Georgyske besettingsmacht yn Súd-Osseesje en befrijden Tschinvali. De Georgiërs waarden fierder weromkrongen en ferlearen ek de Georgyske stêd Gori, súdlik fan 'e Súdossetyske grins, oan 'e Russen.
Underwilens iepenen de Russen en it Abgazyske leger yn noardwestlik Georgje en oan 'e Georgyske Swarte-Seekust in twadde front, wêrby't de Georgiërs yn 'e Slach yn de Kodori-delling út it lytse stikje fan eastlik Abgaazje ferdreaun waarden dat se noch yn 'e hannen hiene. Dêrnei teagen de Russen en Abgazen de grins oer en besetten de wichtige Georgyske havenstêd Poti en de stêden Zugdidi en Senaki, mear it binnenlân yn. Alle oarlochshannelings waarden op 12 augustus beëinige.
Yn Súd-Osseesje wie it nei de Russyske befrijing byltsjesdei, en waarden de ynwenners fan 'e oerbleaune etnysk Georgyske doarpen yn it suden fan it gebiet ferdreaun by in etnyske suvering. Op 26 augustus erkende Ruslân boppedat as earste lân de ûnôfhinklikheid fan Abgaazje en Súd-Osseesje. Yn reäksje ferbriek Georgje dêrop alle diplomatike bannen mei Ruslân. Under de betingsten fan it sjitferbod dat mids augustus sletten waard, loeken de Russen har yn septimber stadichoan werom út it eigentlike Georgje, in troepebeweging dy't op 8 oktober foltôge waard.
Ruslân behold lykwols 3.700 man dy't legere wiene yn Abgaazje en Súd-Osseesje, en joech oan dat it fan doel wie om dêr fêste militêre bases oan te lizzen. Fan 9 oktober ôf holden waarnimmers fan 'e Jeropeeske Uny tafersjoch op it sjitferbod. Ruslân hâldt lykwols 3.700 soldaten yn de beide gebieten en is fan doel om yn dy gebieten militêre basissen te iepenjen.
Eftergrûn
thumb|250px|Georgyske skerpskutter. De unifoarmen hawwe de Georgjers fan de Amerikanen. Yn de foarste wike fan de rispmoanne leit de politike situaasje der sa hinne:
Ferliking legers Georgje en Ruslân
GEORGJE
RUSLAN
Boarne Janes Sentinel Country Risk Assessments
Garrelsweer
Garrelsweer is in doarp yn de gemeente Iemsdelta yn de Nederlânske provinsje Grinslân en hat likernôch 450 ynwenners. Oant 2021 hearde it doapr by de eardere gemeente Loppersum. It doarp leit 3 km súdeastlik fan Loppersum en leit oan de N360 fan Grins nei Delfsyl. Under it doarp falle de útbuorrens en buorskippen Enzelens, Merum en Nienhuis.
Namme
De namme komt fan de persoansnamme Gerlef en fan wert dat yn it Aldfrysk in opsmiten hichte betsjutte. It doarp waar yn 1057 foar it earst neamd as Gerleviswert, yn 1446 as Gharlsweer en yn 1476 as Garelsweer.
Skiednis
thumb|left|260px|Sicht op Garrelsweer Garrelsweer ûntstie by de rivier de Fivel. Doe't dy tichtslike waard yn de tsiende iuw de Delf, it lettere Damsterdjip groeven. It doarp lei dêrtroch strategysk oan dat kanaal om't dy yn ferbining mei de Iems en mei in kanaal dy't yn ferbining mei Winsum en it Ryddjip lei. Ebbe en floed hiene doe noch frij spul yn de Delf, mar om 1300 hinne waarden der by Delfsyl trije silen oanlein.
It doarp waard yn 1057 foar it earst neamd yn in oarkonde, dêr't de Dútske kening Hindrik IV it rjocht yn joech om yn Gerleviswert om in merke te hâlden oan de aartsbiskop fan Hamburch. Dêrtroch waard Garrelsweer ien fan de wichtichste plakken yn Fivelgoa. De aartsbiskop liet syn rjochten troch de greve fan Breunswyk waarnimme, dy't op syn bar pleatslike haadlingen as waarnimmers ynsette. Letter ferlear Garrelsweer dy posysje oan Appingedam. Yn it Eastseegebiet binne in tal munten út Garrelsweer fûn mei de opskriften GEROIEVVERE, GEROIEVVRE, GEREOIVV. Fierders binne der guon munten mei it opskrift MERE CIVITAS fûn, dy't ne alle gedachten nei de wierde fan it tichteby lizzende Merum ferwize. Guon skiedkundigen mienden yn it ferline dat earder om Garreweer by Appingedam gie, dochs resint ûndersyk hat útwiisd dat it wis om Garrelsweer gie.
De âldste doarpskearn lei op de trije hektare grutte wierde fan Nienhuis, dy't mei in hichte fan 6,4 meter ien fan de heechste wierden yn de omkriten wie. Dêr soe nei alle gedachten de earste doarpshear wenne hawwe. It doarp waard letter nei de dyk fan it Damsterdjip ferpleatst, dêr't yn de alfde of tolfde iuw in tsjerke boud waard, dy't oan de hillige Nikolaas wijd waard. Yn 'e trettjinde of fjirtjinde iuw waard in bakstiennen tsjerke boud. Nei alle gedachten hearde Garrelsweer ynearsten ta oan de karspel Loppersum, mar waard doe letter in selsstannich karspel, itjinge te sjen is út 'e hoeke dy't út it karspelgebiet fan Loppersum snien waard. De midsiuwske tsjerke waard yn 1912 ferpleatst wêrnei't it âlde gebou ôfbrutsen waard. De frijsteande toer wie al earder sloopt.
De skiednis fan Garrelsweer wie nau ferbûn mei dy fan it Kleaster Blomhof yn Witewierrum, dy't op de tichteby lizzende wierde it foarwurk Nijenhuis hie. It grutste part fan de himrik wie besit fan it kleaster. Yn 1262 waard yn de kleasterkronyk neamd dat der in syl yn de Vismaar oanlein waard. By Muda waard in syl yn it Damsterdjip oanlein, dy't de wichtchste syl fan de Skarmer en Slochter Sylfest waard. Ien fan dy twa silen is neffens de kronyk yn 1192 oanlein. Garrelsweer wie part fan it Dorpster sylfest.
De twa pachtboeren fan de foarwurken yn Nijenhuis en Muda waarden yn 1513 tsjerkfâden. Mank mei de pastoar droegen se it patronaatrjocht fan de tsjerke, ferbûn oan de tsjerkepleats Salbutsuma, oer oan de ealman Johan Rengers van ten Post. Oant yn de njoggentjinde iuw hawwe neikommelingen fan dy famylje it rjocht hân en beneam de predikant.
Oant 1795 hearde Garrelsweer foar in part ta de rjochtstoel fan Loppersum en Wirdum. De twa pleatsen of edele heerden, dêr't de eigeners fan oan de rjochtspraak meidien hearde ta de Merumer klau. Dy wiene de Galkemaheerd en de tsjerkepleats Salbetsumaheerd. It súdlike part fan Garrelsweer wie part fan it Eesterrjocht fan Ten Post.
De basisskoalle De Klimop waard yn 2012 sletten.
Op 15 novimber 2021 waard Garrelsweer troffen troch in ierdskodding fan 3.2 op de skaal fan Richter, as gefolch fan de ierdgaswinning op it Ierdgasfjild fan Slochteren.
Badminton op de Olympyske Simmerspullen
Skiednis
It badminton stiet sûnt 1992 op it programma tidens de Spullen fan 1972 yn München en tidens Seoel 1988 wie it al in Demonstraasjesport.
Medaljespegel
De top sân fan lannen dy't by it badminton medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen.
Rutger Hauer
Rutger Oelsen Hauer (Breukelen, 23 jannewaris 1944 - Beetstersweach, 19 july 2019) wie in Nederlânsk akteur dy't sûnt de jierren tachtich benammen yn de Feriene Steaten wurket. Foar syn rol yn Blade Runner waard hy nominearre foar in Academy Award. Ta de haadprizen dy't er wûn hearre in Golden Globe, twa Gouden Keallen en in Rembrandt Award.
Lászlo Zalai
thumb|Laszlo Zalai (1967) Lászlo Zalai (Békéscsaba, 1929 - Almelo, 11 april 2004) wie in Hongaarsk fuotballer en fuotbaltrainer. Yn 1956 flechte Zalai fan Hongarije nei Nederlân. Hjir wie hy ien fan de earste diplomearre trainers.
Rutger Hauer
Libben en wurk
Hauer is in soan fan de akteurs Arend Hauer en Teunke Mellema (1906-1979). Doe't Hauer de Amsterdamske Toanielskoalle dien hie yn 1967 spile er in skoft by de Noarder Kompanjy út Drachten yn ferskate stikken, dêr wiene Shakespeare's Richard III, John Steinbeck's Of Mice and Men, Joost van den Vondel's Joseph in Dothan en Max Frisch syn Biedermann und die Brandstifter by.
Lászlo Zalai
Yn desimber 1970 folge Zalai Pim van de Meent op as trainer by PEC Swol. Hjir soe hy trainer bliuwe oant it seizoen 1972/1973. Nei dat seizoen waard Zalai trainer fan SK It Hearrenfean. By dizze klup wie hy ek al trainer yn it seizoen 1965/1966. Doe waard hy ûntslein omdat der in ferskil fan miening hie mei it bestjoer oer ûnder oare it tal trainingen dat yn in wike plak fine moasten. Yn syn twadde perioade by SK It Hearrenfean soe Zalai yn totaal fjouwer jier bliuwe. Ek yn dizze twadde perioade hie Zalai in protte wurden mei it bestjoer en spilers. Oan de ein fan 1977 waard hy ûntslein neidat hy yn de parse sein hie dat it bestjoer net diedkreftich handele. Dochs hat Zalai, hoewol't hy in protte kommentaar hie op minsken fan de klup, in wichtige trainer fan SK It Hearrenfean west. Nettsjinsteande dat de klup net folle sinten hie helle It Hearrenfean goeie resultaten ûnder syn lieding, benammen troch de tige grutte ynset fan Zalai. Assistint Jan Teunissen wie de opfolger fan Zalai by SK It Hearrenfean.
Rutger Hauer
Libben en wurk
Yn 1973 krige er as filmakteur ynternasjonale bekendheid troch syn haadrol yn Turks Fruit, (nei it boek fan Jan Wolkers). It levere him syn earste byrol op yn in Ingelsktalige film, The Wilby Conspiracy út 1975, mei Sidney Poitier en Michael Caine. Yn de jierren tachtich wie er ek te sjen yn Ingelân yn in rige reklamespots foar Guinness.
Lászlo Zalai
Zalai hat ek noch in skoftke haadtrainer west fan DOS, út Utert.
Rutger Hauer
Libben en wurk
Nei 1990 begûn Hauer hieltyd mear yn B-films en tf-searjes te spyljen. Hy wie foaral te sjen yn aksje-, horror- en sciencefictionfilms mei in relatyf leech budget, trochstrings yn de rol fan in minnen-ien.
Lászlo Zalai
Op earste Peaskedei 2004 ferstoar Zalai op 75-jierrige leeftyd.
Rutger Hauer
Libben en wurk
Yn it nije millennium begon Hauer oan in comeback nei de A-film.
Hauer boaske yn 1985 syn twadde frou Ineke ten Cate, dochter fan sjoernalist Laurens ten Cate (sy wiene al by elkoar sûnt 1968). Hauer hat ien dochter, aktrise Aysha Hauer, berne yn 1966 en hy is pake wurden yn 1988.
Filmografy
thumb|Rutger Hauer as Floris thumb|Hantekening fan Rutger Hauer
Rutger Hauer Award
Filmfestival Shortcutz Amsterdam rikt fan 2020 ôf de Rutger Hauer Award út oan in persoan of ynstelling dy't troch jonge filmmakkers as ynspiraasjeboarne sjoen wurdt. De earste Rutger Hauer Award is takend oan regisseur Paul Verhoeven.
Laard
Laard is in delsetting ûnder Wolsum yn de gemeente Wymbritseradiel. De namme komt ek foar as Laerd fan de eigennamme Alaerd en mooglik ek Lanfurt.
As namme fan in parkearterrein en benzinestasjon stiet op nije kaarten de plaknamme Laad en Zaad. Dêryn sit neist de namme Laard en dy fan Saard. Dat wienen oarspronklik twa buorskipkes súdwest fan Boalsert, dy't yn twa ferskillende gemeentes leinen. Yn de 19e en 20e iuw (al waard doe skreaun Zaad en Laard ) waarden se noch ûnderskieden as twa delsettings. Nei de oanlis fan de A7 ûntstie Laad en Zaad. In oare delsetting mei de namme Laard wie ûnder Kûbaard.
Langgrou
Langgrou is in buorskip noardeast fan Easternijtsjerk yn de gemeente Noardeast-Fryslân.
De namme komt ek foar as Langenau, Lange Grou en Lange Graw.
Teudis
Teudis (Goatysk: Þiudeis; ± 470 - Sevilla, juny 548) wie yn it tiidrek fan 531 oant 548 kening fan de Fisigoaten yn Spanje.
Skiednis
Teudis wie net fan Fisigoatyske komôf, mar in Ostrogoat fan berte. Hy wie in eardere kommandant út it leger fan Diederik de Grutte út Itaalje. Hy folge Amalrik op, dy't yn in fjildslach tsjin de Frankyske kening Gildebert I sneuvele wie. Teudis hie in sterke affiniteit mei de Romeinske polityk. Sa wie er troud mei in Romeinske frou en joech himsels de bynamme Flavius. Foar in diel wie dat foar de pronk mar it wie ek in politike maneuvre fan him: Teudis hope op dizze wize in link mei it ferneamde Romeinske laach de Flavii te suggerearjen om sadwaande syn machtsposysje tsjinoer it East-Romeinske Ryk te fersterkjen. Under syn bewâld waard de haadstêd ferfearn fan Narbonne nei Barselona.
Yn 548 waard Teudis fermoarde troch in gearspannen fan de Goatyske opposysje ûnder lieding fan Teudigisel, dy't de nije kening waard.
Joost Cornelisz. Droochsloot
thumb|250px|Joost Cornelisz. Droochsloot, Doarpsstrjitte (1654) '''Joost Cornelisz. Droochsloot, ek wol skreaun as Droogsloot''' (Utert, 1585 of 1586 - Utert, 1666) wie in Nederlânsk keunstskilder.
Fan Droochsloots jonkheid is neat bekend. Hy wurdt foar it earst neamd doe't er talitten waard by it Sint-Lucasgilde yn Utert yn 1616. Hy wie deken fan it gilde tusken 1623 en 1624. Oant syn dea ta arbeide er yn Utert.
Droochslot waard beynfloede troch sawol Pieter Brueghel de Alde as de Jonge, mar ek troch David Vinckboons. Syn iere wurk bestiet út grutte histoarjestikken, mar letter gie er oer op lytsskalige ofbyldings fan aktuele barrens en boeresênes. Hy fersette in soad wurk. Oarspronklik ûndertekene er allinnich mei Joost Cornelisz, mar letter heakke er der Droogsloot oan ta. Jacob Duck wie in learling fan him. Syn soan Cornelius Droochsloot wie ek keunstskilder.
Kultuerhistoarysk Sintrum de Sûkerei
thumb|De Sûkerei thumb|Bûtendoar, fûken thumb|Binnendoar It Kultuerhistoarysk Sintrum de Sûkerei is in kultuerhistoarysk museum oan de Trekwei yn Damwâld. It libben en wenjen yn de Fryske Wâlden om 1900 hinne stiet sintraal. De âlde sûkereidrûgerij komt út De Falom en is besikers- en eksposysjeromte. It hiele produksjeproses wurdt hjir útbylde. Der steane twa jisten ( ek drûchovens of "iesten" neamd).
Oanrin
Yn de 18e iuw waard ûntdekt dat de woartel fan de sûkereiplant brûkt wurde koe om in surrogaat foar kofje te meitsjen. Troch ynternasjonale ferwikkelingen en oarloggen waard de ymport van kofje om 1800 behindere en waard de kofje djoer. Rûnom yn Nederlân ferriisden doe sûkereifabriken. Yn Dantumadiel, eartiids de grutste produsint fan sûkerei, stienen destiids tsjientallen sûkereifabriken. Elk doarp yn dizze gemeente hie wol in spesifike relaasje mei de sûkerei. Allinnich al yn Wâlterswâld stienen al trije sûkereidrûgerijen. De blauwe blom fan de sûkereiplant is werom te finen yn it doarpswapen en op de flagge fan Wâlterswâld. Yn Wâlterswâld stiet ek in monumint as oantinken oan it ferbouwen fan sûkerei. It sûkereifabryk op it museumterrein 'De Sûkerei' fan it museum stie besuden de Falomster Feart yn De Falom, tichtby de brêge. Begjin 2005 is it fabryk sloopt, wêrby't de materialen yn in seekontener opslein waarden. Fan 2006-2008 is it fabryk rekonstruearre en wurdt tsjintwurdich brûkt as de entree fan it museumkompleks.
Sûkerei yn Dantumadiel
thumb|Sûkereiplanten thumb|Wylde sûkereiblom Al fier foardat yn Europa kofje bekend wie, waarden al drankjes fan de woartel fan de sûkereiplant makke. Oan sûkerei waard in genêzende wurking taskreaun. “Het reinigt de lichaamssappen en je voelt je er prettiger door", sei de reklame fan de 19e iuw. Yn de achttjinde iuw waard de ferbou en it drûgjen fan sûkerei troch dûmny J.H. Nieuwold nei Fryslân helle. Yn de Fjirde Ingelske Oarloch (1781-1784) en dêrnei yn de Frânske perioade (1795 oant 1813) waard der net folle kofje ynfierd en waard de kofje djoer. De fraach nei kofje roan op en der waard hieltiten mear sûkerei ferboud. De kofje waard dronken as klearebare sûkereikofje of gewoane kofje waard mei sûkereikofje oanlinge.
Yn Dantumadiel wie it boargemaster Bergsma dy't dêr de sûkerei ynfierde. Dêrnei groeide Dantumadiel út ta it sintrum fan de ferbou en it drûgjen fan sûkerei. Fan de totale Nederlânske produksje kaam, yn de topperioade, hast 40% út Dantumadiel. Dêr stiene wol 20 sûkereidrûgerijen, dy't troch de befolking 'fabriken' neamd waarden. Yn de 20e iuw waarden de tiden better en koene mear minsken gewoane kofje betelje. It ferbouwen fan sûkerei hold op en de drûgerijen kamen leech te stean. It Kultuerhistoarysk museum De Sûkerei wol de kennis fan de tylt en it drûgjen fan de sûkerei bewarje. Troch it drûgjen en it baarnen komt der in karameleftige smaak oan de sûkerei, dêrom it earste diel 'sûker'ei. It ferbouwen wie in arbeidsyntinsyf wurk. Hûnderten ynwenners fan Dantumadeel fertsjinnen der in part fan it jier de kost mei.
Yn it boek Dantumadiel fan dr. J.J.Botke wurdt sekuer beskreaun hoe't sûkerei ferboud wurdt. Botke woe doe al de kennis fan it ferbouwen behâlde.
Museumkompleks
Yn juny 2016 waard de restauraasje fan de mûne De Mearmin troch De Molenmakers B.V. út Tsjummearum foltôge. De mûne bemeallet it museumterrein en stie foarhinne oan de Geastmermar by Dokkum.
Stichting
thumb|Troulokaasje De Stichting Dorpsherstel Dantumadiel stribbet al sûnt 1987 nei behâld fan karakteristike en byldbepalende bebouwing yn de gemeente Dantumadiel. Spesjaal foar de realisaasje fan it projekt is troch dizze stichting in nije stichting oprjochte: Stichting De Sûkerei, dy't it museum realisearje en eksploaitearje sil. It museum is neist en yn gearwurking mei Lânskiplike Aktiviteiten Sintrum Botniahiem opsetten en eksploaitearre. Op 4 april 2008 wie de iepening fan it museum. De oansluting by de sûkerei blykt ek út it nijsgjirrige eigen koekje, it “Sûkereike”.
Aktiviteiten
Der wurde rûnliedings jûn, der binne projekten foar skoalbern en der is omtinken foar âlderein. By spesjale aktiviteiten wurdt ek de sûkereikeninginne as gastfrou ynsetten.
Eric Heiden
Eric Arthur Heiden (Madison, 14 juny 1958) is in earder Amerikaansk reedrider. Heiden wûn fiif gouden medaljes by de Olympyske Winterspullen fan 1980 yn Lake Placid. En waard trije kear wrâldkampioen allround, en fjouwer kear wrâldkampioen sprint. Eric Heiden de broer fan earder reedrydster Beth Heiden.
Heiden stoppe frij abrupt mei reedriden; hy gie hurdfytsen en die yn 1986 mei oan de Omgong fan Frankryk. Dêrnei wurke er as kommentator foar ferskate telefyzjestasjons, en studearre of as ortopedysk sjirurch.
Tsjalbert
Tsjalbert is in doarp yn it noardwest fan 'e gemeente It Hearrenfean. Tsjalbert hat  ynwenners.
Skiednis
Mei de doarpen Terbant, Lúnbert en Gersleat foarme Tsjalbert eartiids de gemeente Aenjewier. Tsjalbert wie it grutste plak fan dy gemeente. Yn 1934 waarden de Aenjewierster doarpen mei in grut part fan de gemeente Skoatterlân weryndield by de nije gemeente It Hearrenfean. Aldere fermeldings fan Tsjalbert binne: Tyanlaberde (1315), to Tjallaberd (1481), Jellebert (1505 ) alias Tyalbert en Tjallebert (1664 en 1718).
thumb|left|De 18e-iuwske tsjerke út de atlas fan Schoemaker Tsjalbert hie al yn 1315 in eigen tsjerke, dy't yn 1626 ferfongen waard. Dy tsjerke waard yn 1742 ferfongen en yn 'e jierren 1825-1826 oan 'e noardlike kant útwreide mei in dwersskip. De klok fan 'e tsjerke waard yn 1670 troch Petrus Overney getten. Tsjalbert hie ek in herberch, dêr yn in keamer rjocht sprutsen waard.
Op de earste kadasterkaarten wie der om Tsjalbert hinne mear bosk as tsjintwurdich. In stik bosk oan de súdkant wie fan Tjeerd Geerts van Roeden út Sechtjinroeden. De Aenjewierster doarpen foarmen ien lange streek mei yn it noarden fan de streek lege feanen en yn it suden hege feanen. Yn'e 18e iuw sette de feanterij yn Aenjewier útein, ynearsten yn it suden en dêrnei yn it noarden. Healwei de 19e iuw wie dat wurk dien en waard it ûnlân dat efterbleau yn kultuer brocht. Noardlik fan it doarp lizze De Deelen, in natoergebiet dat ûntstie nei it ôfgraven fan it fean.
Nei de Twadde Wrâldoarloch krige it streekdoarp nijbou om 'e tsjerke hinne sadat der in doarpskom ûntstie.
Mienskip
Yn septimber 2016 waard yn Tsjalbert de nije Multyfunksjonele Akkomodaajse Aengwirden iepene. Tsjalbert docht in soad yn 'e mande mei de oare Aenjewierster doarpen. It doarp hat ek in mienskiplik Pleatslik Belang. "Aengwirden Aktief" is de doarpskrante. It doarp hat in brânwarkazerne.
Tsjerke
thumb|260px|Aenjewierster tsjerke
Ferienings
( De list is yn 2023 bywurke mei help fan de hiemside fan 'e Aenjewierster doarpen. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op dy hiemside)
Befolkingsferrin
( Boarnen: 1840: Plaatsengids; 2009: 2015 en 2020: Alle Cijfers )
Strjitten
Oer de strjitten fan Tsjalbert.
Hermann Göring
thumb|Göring by de Neurenberger prosessen
Hermann Wilhelm Göring (Rosenheim (Beieren), 12 jannewaris 1893 – Neurenberch, 15 oktober 1946) wie ien fan de wichtichste Dútske politisy en militêre lieders yn it diktatoriale rezjym fan Adolf Hitler yn Dútslân. Hy wie de opjochter fan de Gestapo en de Luftwaffe. Ek wie er in skoft minister fan Binnenlânske Saken en minister foar de Loftmacht. Nei de oarloch waard er berjochte as ûnderdiel fan 'e Prosessen fan Neurenberch, mar foar't der yn syn saak in útspraak dien wurde koe, wist er himsels yn syn sel troch fergiftiging tekoart te dwaan.
Keppeling om utens
thumb|right|180px|Göring yn 1907.
Sobibór
Sobibór (yn it Poalsk Sobiboer) is ien fan de grutste ferneatigingskampen út nazi-Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich, yn de omkriten fan it doarp Sobibór. It waard boud yn 1942.
Yn dit kamp binne sa'n 260.000 minsken fermoarde, fral Joaden en ek Roma (sigeuners) en net-Joadske Poalen; út Nederlân wiene dêr 34.313 joaden by. Ut Kamp Westerbork wei hawwe der 19 transporten nei Sobibor west. 18 minsken hawwe dat oerlibbe. Fan de bern en jongerein, oant sechtjen jier, dy't 5, 6 en 7 juny 1943 yn Kamp Vught útsocht waarden is it grutste part ek yn Sobibor te lâne kaam en súver fuortendaliks fergast.
Sobibór wie gjin wurkkamp lykas Auschwitz en Majdanek dat diels al wiene. It ienige doel wie it útrûgjen fan de finzenen. De measten dy't oankamen stoaren noch deselde dei.
Neijier 1943 ûntstie der in opstân fan 600 wurkfinzenen ûnder lieding fan Leon Feldhendler en Aleksander Petsjersky, leden fan it Sonderkommando. Dêrby kamen alve SS offisieren en in stikmannich kampbewakers om. 300 finzenen koene doe ûntkomme, de oaren binne fergast. Om't de kâns dat it kamp geheim bliuwe koe doe in stik lytser wurden wie hawwe de Dútskers it by de grûn om ôf sljochte. It kampterrein waard mei beammen beplante. Utsein it spoar en in perron wie der doe neat fan it kamp oer. Doe't Sobibor simmer 1944 befrijd waard troch Sovjets en Poalen, fûnen se noch sa'n 50 Joaden dy't dêr hingjen blean wiene nei harren ûnkommen. Sy hiene harren salang ferskûle of hiene harren oansletten by groepen partizanen.
Kempen (Dútslân)
Kempen is in stêd en gemeente tusken Krefeld en Fenlo yn de Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen. De gemeente hat likernôch 35.000 ynwenners (2022) op in oerflak fan 68,81 km² en heart bestjoerlik by de Kreis Viersen.
Skiednis
It gebiet fan de stêd Kempen waard om 890 yn de registers fan de Benediktynske abdij Werden as Campunni neamd. Om it jier 1000 hinne ûnstie om in hearehôf fan de Keulske aartsbiskip hinne in delsetting fan boeren. De âldst bewarre oarkonde datearret fan 1186. thumb|left|Noardlike Kowepoarte Yn de 13e iuw waard Kempen in stêd en yn 1372 krige de stêd it ekonomysk wichtige rjocht merken te hâlden. Fan 1396 oant 1400 waard op oantrunen fan de aartsbiskop fan Keulen it kastiel boud. De stêd makke in de lette midsiuwen in grutte bloei mei en telde doe likernôch 2000 ynwenners. Yn dy tiid libbe ek de ferneamste ynwenner fan de stêd, de mystikus Tomas fan Kempen (1380–1471).
Mei de 16e iuw sette de stadige delgong fan de stêd útein. Yn 1579 waard de stêd besocht troch de pest; hast de helte fan de ynwenners ferstoar. Yn de Tritichjierrige Kriich, nei de Slach op de Kempener Heide, waard Kempen yn 1642 fan Hessyske troepen oermastere en beset. Frânske revolúsjetroepen besetten en anneksearren yn 1794 de lofter kant fan de Ryn en dêrmei ek Kempen. Kempen waard yn 1798 it haadplak (chef-lieu) fan it Canton Kempen yn it Département de la Roer.
Op it Weenske Kongres waarden belangrike dielen fan it Rynlân oan it Keninkryk Prusen tasein. Under Prusysk bestjoer waard Kempen fan 1816 oant 1929 it haadplak fan de Kreis Kempen. De stêd krige wer ekonomysk oansjen, û.o. ek tanksij de oansluting op it spoar Krefeld-Kleef. Nei de Earste Wrâldkriich waard de stêd troch Belgyske troepen beset.
Yn de nasjonaalsosjalistyske tiid waard de synagoge yn de Umstraße yn brân stutsen. Op 10 desimber 1941 waarden de 124 joaden út Kempen nei it getto fan Riga deportearre. De stêd hie tusken 1943 en 1945 te lijen fan meardere bombardeminten; it doel wie fral it stasjon en it spoar. By de swiere loftoanfal ferstoaren op 10 febrewaris 1945 90 minsken. De deis foar de ynname fan Kempen op 3 maart troch Amerikaanske troepen waarden yn it sintrum fan de stêd ek noch bommen smiten.
De histoaryske binnenstêd waard yn de jierren 1960 yngreven opknapt. Troch in weryndieling waarden op 1 jannewaris de oant dan selsstannige gemeenten Schmalbroich, Sankt Hubert en Tönisberg by Kempen foege.
Op 1 jannewaris 1975 waard de Kreis Kempen nei 150 jier opheft en by Kreis Viersen foege. De stêd fierde yn 1994 syn 700-jierrich jubileum. Pas sûnt de lêste dessinia kent de stêd grutskalige stedsútwreiding.
Stedsyndieling
By de stêd Kempen hearre de folgjende stedsdielen:
It besjen wurdich
thumb|left|Binnenstêd mei Proasdijtsjerke It tusken 1396 oant 1400 yn opdracht fan aartsbiskop Freark III fan Saarwerden boude kastiel mei trije tuorren stiet yn in park mei monumintale beammen. It kastiel stjinnet as oerheidsargyf en it is net foar toeristen tagonklik.
Yn de histoaryske binnenstêd ferwize de nammen fan in soad strjitten en stegen (mei de útgong -wall of -graben) nei de stedsmuorren en grêften, dy't ea om de stêd leine en foar in diel bewarre bleaune. De Turmmühle út 1481 foarmet noch in ûnderdiel fan de eartiidske stedsmuorre en krige by de restauraasje syn wjukken werom. Fanút it noarden is de histoaryske binnenstêd troch de Kowepoarte (Kuhtor) tagonklik. Fan de súdlike stedsmuorren is de Petrustoer (Peterturm), in diel fan in eartiidsk grutter poartekompleks, út it ein fan de 15e iuw bewarre bleaun.
De katolike proasdijtsjerke fan de Berte fan Marije is in goatyske halletsjerke yn Kempen. De tsjerke hat in bysûnder ryk ynterieur, dy't foar de earstige skansearrings oan it gebou yn de Twadde Wrâldkriich earne oars opslein waard. Súdlik fan de stêd stiet de romaanske Petruskapel út 900.
Teeplant
thumb|Teeplant De teeplant (Camellia sinensis) is in plant dy't fan oarsprong groeit yn Súdeast-Aazje. De jonge leaten fan dizze plant wurde brûkt om tee te meitsjen. Sinensis is Latyn foar Sineesk. Tsjintwurdich wurdt tee oer de heule wrâld yn tropyske en subtropyske gebieten ferboud. Fan dizze plant wurde wite tee, griene tee, oalong en swarte tee makke. 270px|thumb|left|Teeplanazje yn Yndia De teeplant is een grienbliuwende strûk of lytse beam dy't sa'n 17 m heech wurde kin, mar meastal oant ûnder de twa meter snoeid wurdt as it om de blêden kweekt wurdt. De plant hat in sterke pinnewoartel. De blommen binne giel-wyt mei in diameter fan sa'n 2,5-4 sm mei 7 of 8 blomblêdsjes.
De siedden fan de teeplant kinne fynmeald wurde foar tee-oalje, in swiete oalje om iten te sieden dy't net betize wurde moat mei Tea Tree-oalje, in etearyske oalje dy't brûkt wurdt foar medyske en kosmetyske doelen en makke wurdt fan de blêden fan in oare plant.
De Lanen
De Lanen is in eardere delsetting en fjildnamme by Dunegea yn De Fryske Marren. De namme stiet by in parkearplak oan de Tsjûkemar oan de A6 en is neamd nei in flakby, eastliker besuden Dunegea lizzend gebiet mei dy namme. Yn de 19e iuw stienen hjir trije pleatsen. 'Laan' is mooglik ferbastere fan it Fryske 'lân'.
Heks
"Heks" of "hekse" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings: