cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Michiel de Ruyter
Houlik en gesin
Datselde jiers wertroude De Ruyter op 'e nij, te witten op 15 septimber 1650. Syn trêde frou wie de seemanswiddo Anna van Gelder (1614-1687), dy't in foardochter hie út har eardere houlik. Mei har sette De Ruyter him nei wenjen yn in rom hûs op 'e hoeke fan 'e Lange Nieuwstraat en it Groenewoud, dêr't er rinteniere woe. Dat rûn lykwols oars, want yn 1655 ferhuze er mei syn gesin nei Amsterdam, dêr't er in hûs kocht oan wat doe de Buitenkant hiet, no Prins Hendrikkade 131. Mei Anna krige er noch twa dochters: Margaretha (1650-1???) en Anna (1655-1666), dy't mei alve jier oan 'e pest beswike soe.
Hast al De Ruyter syn bern kamen jong te ferstjerren. Syn soan Engel soe it ta fise-admiraal bringe, mar hy troude nea en stoar sûnder bern. De hiele hjoeddeistige neiteam fan De Ruyter, besteande út 'e famylje De Ruyter de Wildt en De Ruyter van Steveninck, stammet ôf fan syn dochters Alida, resp. Margaretha. Dy lêste troude mei in Somer, wylst Alida yn 1663 troude mei Johan Schorer (1628-1664) en yn 1664 wertroude mei de predikant Thomas Potts.
Earste Ingelske Oarloch
Nei't der mei de Frede fan Múnster yn 1648 in ein oan 'e Tachtichjierrige Oarloch kaam, rekke Steatske float alhiel fertutearze. Doe't yn 1652 de Earste Ingelske Oarloch útbriek, moasten der halje-trawalje in soad skippen mei kundige bemannings en kapteins tafoege wurde om wjerstân biede te kinnen oan 'e sterke marine fan 'e Ingelske Republyk fan Oliver Cromwell. De Admiraliteit fan Seelân die doe in berop op û.o. De Ruyter, dy't sadwaande ein july fan dat jier út plichtsbesef, sij it mei tsjinnichheid, wer tsjinst naam. Hy waard oansteld as kommandant fan in partikulier betelle helpeskader fan direksjeskippen, dat foar it meastepart bestie út hastich omboude keapfardijskippen.
De Ruyter krige de rang fan fise-kommandeur ûnder de Hollânske fise-admiraal Witte de With. Under ôfwêzichheid fan De With fierde De Ruyter, fanôf syn flaggeskip de Kleine Neptunis, in eskader Siuwske oarlochsskippen oan dat op 23 augustus 1652 yn It Kanaal, yn 'e Slach by Plymouth, in Ingelsk eskader ûnder generaal-op-see George Ayscue fersloech. Dat wie de earste Steatske oerwinning yn 'e Earste Ingelske Oarloch, en it makke De Ruyter op slach ta seeheld. Hy krige yn dy tiid de bynamme de "Zeeuwsche Zeeleeuw". Op 1 desimber 1652 waard er befoardere ta kommandeur, in rang dy't by de Siuwske admiraliteit gelyk stie oan skout-by-nacht. Tenei tsjinne er ûnder fise-admiraal Johan Evertsen, dy't oan it haad fan it flottylje fan 'e Admiraliteit fan Seelân stie.
Tusken de oarloggen yn
En dy steedhâlderleaze sitewaasje wie wat dat de saneamde steatsksinnigen yn 'e Republyk graach sa hâlde woene. De steatsksinnige partij bestie foar it meastepart út rike keaplju en patrysjers, de saneamde reginten, dy't neat hawwe moasten fan 'e oanhâldend macht nei harrensels talûkende Oranjes. Skriks en skrank foar harren oer stiene de oranjesinnigen (of oranzjisten), de oanhingers fan it Hûs Oranje-Nassau, dy't sa gau mooglik wer in nije steedhâlder oansteld hawwe woene. Yn 1652 wie de macht fan dy lêste partij beheind, mar inkeld om't der op dat stuit gjin oannimlike kandidaat wie foar it steedhâlderskip. De lieder fan 'e steatsksinnigen wie Johan de Witt, dy't de post fan riedpinsjonaris fan it gewest Hollân beklaaide. Hoewol't er dêrmei yn teory neat oer it politike belied yn 'e oare seis gewesten fan 'e Republyk te sizzen hie, wie Hollân binnen dat steatsferbân sa ynfloedryk dat dat yn 'e praktyk oars lei. Boppedat wie it regear fan Hollân fêstige yn De Haach, dêr't ek de Steaten-Generaal, mei fertsjintwurdigers fan alle gewesten, harren sit hiene. Troch de yn dy tiid grutte en dreech te oerbrêgjen ôfstannen nei de haadstêden fan 'e oare gewesten wie it bestjoer fan Hollân it iennichste dat fluch en adekwaat reägearje koe op ynternasjonale ûntwikkelings. Dêrmei wie de riedpinsjonaris fan Hollân yn 'e praktyk min ofte mear de premier fan 'e Republyk.
By it fakant kommen fan in post as dy fan luitenant-admiraal besochten sawol de oranjesinnigen as de steatsksinnigen in eigen kandidaat beneamd te krijen. Tromp hie dúdlik in oranjeman west, en De Witt woe yn 1652 net wer sa'nent oan it haad fan 'e marine hawwe. Hy seach yn De Ruyter, dy't him altyd strikt neutraal holden hie yn 'e ynterne strideraasjes yn 'e Republyk, in bûnsgenoat of yn elts gefal ien dy't in oranjesinnige kandidaat blokkearje koe. Dêrom oefene er grutte druk út op De Ruyter om in promoasje ta luitenant-admiraal oan te nimmen. De Ruyter wegere lykwols, miskien om't er him net baarne woe oan sa'n polityk gefoelige saak, mar grif ek om't er âldere en heger yn rang steande ofsieren lykas Johan Evertsen en Witte de With net passearje woe. Hy bleau lykwols al yn 'e tsjinst fan 'e marine, en waard op 2 maart 1654 befoardere ta fise-admiraal fan 'e Admiraliteit fan Amsterdam. Dat wie foar him in grutte stap foarút, want de Admiraliteit fan Amsterdam levere tegearre mei de Admiraliteit fan de Maas, yn Rotterdam, de measte skippen foar de Steatske float. Boppedat waard it flottylje fan Amsterdam yn 'e folgjende jierren flink útwreide troch it yn 'e feart nimmen fan likernôch 60 swierdere oarlochsskippen.
De Steatske float hie dy snuorje ferskate taken. Yn it foarste plak moasten de Nederlânske hannelsrûtes oer see beskerme wurde, benammen dy troch It Kanaal, tsjin 'e Dúntsjerker kapers, en dy yn 'e Middellânske See, tsjin 'e Barbarijske seerôvers. Dêrnjonken woene De Witt en de reginten dat der tsjinwicht bean waard oan 'e ekspansjonistyske polityk fan 'e Sweedske kening Karel X, dy't yn 'e Lytse Noardske Oarloch it hiele Eastseegebiet ûnder syn macht drige te bringen. As dat him slagge, soed er oan útlânske skippen safolle tol oplizze kinne as er mar woe, wylst de saneamde Eastfeart, de hannel op it Eastseegebiet, fan alle Steatske hannelsrûtes krekt it meast winstjaand wie. De Republyk hie der dus alle belang by om Karel X de foet dwers te setten. En fierders waard ek noch besocht en nim beskate dielen fan it Portegeeske koloniale ryk oer. De aksjes dy't De Ruyter yn 'e twadde helte fan 'e 1650-er jierren ûndernaam moatte yn dat ramt pleatst wurde.
Sa fear er yn 1655 mei de Tijdverdrijf nei de Middellânske See foar in strafekspedysje tsjin 'e Barbarijske seerôvers út Algiers. In jier letter ûntsette er yn 'e Eastsee de stêd Danzig, dêr't de Republyk in protte hannel mei driuw, fan in belegering troch de Sweden. Yn 1657 en 1658 fierde er blokkade-aksjes út foar de kust fan Portegal. En yn 1659 fierde De Ruyter it befel oer in helpfloat dy't de luitenant-admiraal Jacob van Wassenaer Obdam yn 'e Sweedske Oarloch bystean moast by de befrijing fan 'e Deenske Eilannen nei de Steatske oerwinning op 'e Sweden yn 'e Slach yn de Sont, dy in folsleine Deenske nederlaach foarkomd hie. De Ruyter befrijde de stêd Nyborg, op it eilân Funen, wêrby't er grutte persoanlik moed oan 'en dei lei troch nei in fêstrûne earste oanfal yn 'e Slach om Nyborg foarop te gean by de bestoarming fan 'e Sweedske stellings.
In jier letter waard De Ruyter troch in tankbere kening Freark III fan Denemark op 1 augustus 1660 as ridder yn 'e Deenske adel ferheft. Hy krige dêrby in famyljewapen mei yn 'e fjouwer kertieren resp. in harnaste ruter, in kanon, in oarlochsskip en de Dannebrog, de flagge fan Denemark. De Ruyter en Freark III ûnderholden neitiid in persoanlike freonskip. De Ruyter krige it rjocht om hannel te driuwen op Noarwegen, dat doedestiden ûnder de Deenske Kroan foel. Dêrta rjochte er yn 1660 de Noardkaapske Kompanjy op, dy't oant 1664 aktyf bleau. It wurkmêd fan dy ûndernimming wie benammen de walfiskfeart, mar dêrnjonken ek de hannel yn lever en kût fan kabbeljau.
Oarloch yn 'e koloanjes
Johan de Witt lei him dêr lykwols net by del. Mar om foar te kommen dat de oranjesinnigen, dy't er derfan fertocht dat se mei de Ingelsen ûnder ien tekken skûlen, syn plannen oan Londen útbringe soene, liet er syn oarders oan De Ruyter om 'e ferlern giene besittings werom te feroverjen troch de Steaten fan Hollân en West-Fryslân temûk as hammerstik oannimme. Sadwaande sette De Ruyter mei syn eskader fan tolve skippen op 5 oktober 1664 ôf by Cádiz wei nei it suden. As syn flaggeskip brûkte er diskear de Spiegel, dy't mei 68 kanonnen tarist wie. Behalven De Ruyter sels en syn fyftjinjierrige soan Engel de Ruyter fearen by dizze strafekspedysje tsjin 'e Ingelsen tal fan Steatske seehelden mei, wêrûnder Jan Meppel, Enno Doedes Star, Willem van der Zaen, Gideon de Wildt, Isaac Sweers en de bruorren Jan Jansse van Nes en Aert Jansse van Nes. Fral mei dy lêste soe De Ruyter in hechte beropsmjittige relaasje ûntwikkelje.
Op 22 oktober ûntrommen de Ingelsen nei in ultimatum fan De Ruyter it eilân Gorée, foar de kust fan wat no Senegal is, wêrby't se de lading fan acht fan harren keapfarders tsjin lege priis ferkeapje moasten. De Ruyter sels mette dêr syn jeugdfreon Jan Compagnie, in negroïde Afrikaan dy't as bern ta slaaf makke wie en nei Seelân ta brocht wie. No wurke er op Gorée as wurknimmer fan 'e WIC. Om 'e Ingelsen te straffen ferwuostge De Ruyter nei de weromjefte fan Gorée dêr de Ingelske faktorijen. Neitiid liet er it lettere Freetown plonderje en werovere er it WIC-fort Witsen. Op 7 jannewaris 1665 died er oan 'e Goudkust (it hjoeddeistige Gana) it WIC-fort Elmina oan en begjin febrewaris oerweldige er de sterke Ingelske fêsting Cormantine, dy't neitiid omdoopt waard ta Fort Amsterdam.
De kriichsried fan it eskader seach der yn ûnderling oerlis fan ôf om in werovering fan Nij-Nederlân te prebearjen, om't men bang wie yn 'e fâle fan in Ingelske float te rinnen (dy't dêr trouwens net wie). Ynstee fear men nei Nijfûnlân ta, ûnderweis in Ingelske hjerringfloat ûnderskeppend. Op Nijfûnlân waard de winstjaande kabbeljaurikkerij fan St. John's yn 'e jiske lein. Op 21 juny 1665 waard oan 'e oerstek nei Jeropa begûn, om op 18 july by de Fêreu-eilannen oan te kommen. Ticht by de Sjetlâneilannen lâns farrend waard De Ruyter syn eskader op 22 july opfongen troch it advysjacht De Verlooren Zoon, dat der tynge fan die dat in sterker Ingelsk eskader de Noardsee trochkrúste mei de opdracht om De Ruyter-en-dy te ûnderskeppen. Foarhinne hie De Ruyter om utens net botte bekend west, mar troch syn súksessen yn West-Afrika wied er foar de Ingelsen de belicheming fan 'e fijân wurden, en woene se him oft it op kaam of del te pakken krije. De Ruyter wachte lykwols syn kâns ôf foar de kust fan it neutrale Noarwegen, en gloep doe troch tichte mist fia de kusten fan Jutlân en Hilgelân by de Ingelsen lâns, om op 6 augustus de haven fan Delfsyl yn te rinnen, dêr't er as held ûntfongen waard.
Twadde Ingelske Oarloch
Underwilens wie yn Jeropa de Twadde Ingelske Oarloch útbrutsen, dy't yn 'e koloanjes eins al in jier geande wie. Yn 'e Slach by Lowestoft hie de Steatske float op 13 juny 1665 in swiere nederlaach lit, wêrby't Jacob van Wassenaer Obdam troch in foltreffer yn 'e krûdkeamer fan syn flaggeskip de dea fûn hie. Sadwaande moast der in nije luitenant-admiraal komme. De oranjesinnigen hiene foar dy posysje Cornelis Maartenszoon Tromp nei foarren skood, dy't himsels yn juny tige populêr makke hie troch in wichtich diel fan 'e Steatske float nei de nederlaach by Lowestoft feilich thús te bringen. Tromp, de soan fan 'e âlde luitenant-admiraal Maarten Tromp, wie in fjurrich oranjeman, dy't it steatsksinnige rezjym fan Johan de Witt de skuld fan 'e nederlaach op 'e lea besocht te skowen en himsels presintearre as de rêder fan it heitelân. Hy hie it al safier krigen dat er as waarnimmend floatkommandant oansteld wie, doe't De Ruyter yn Delfsyl oankaam.
Foar De Witt wie dat in útkomst. De heldestatus fan De Ruyter rjochtfeardige it passearjen fan 'e lestige Tromp en it foarkommen fan oermjittige oranjesinnige ynfloed op 'e marine. Doe't De Ruyter op 11 augustus ta luitenant-admiraal beneamd waard, ûntstie der sadwaande yn 'e top fan 'e Steatske marine in tige ûnnoflike sitewaasje, wêrby't De Ruyter yn Tromp in ûnderbefelhawwer krige dy't dan wol syn bêst die om him yn syn posysje te skikken, mar dêr eins net ta yn steat wie. Tromp moat tige oergeunstich op De Ruyter as luitenant-admiraal west hawwe, hoewol't er nei't it skynt gjin bysûndere antypaty tsjin De Ruyter as persoan koestere. Iroanysk genôch wie dit min ofte mear deselde sitewaasje dy't earder ek bestien hie tusken Tromp syn heit Maarten en dy syn ûnderbefelhawwer Witte de With.
Troch it bestean fan fiif ûnderskate admiraliteiten wiene de ferhâldings binnen de marine fan 'e Republyk tige betiizjend, ek foar lju dy't doe libben. De heechste rang fan 'e Admiraliteit fan Amsterdam wie ek luitenant-admiraal, en De Ruyter waard dêr al op 29 jannewaris 1665 yn ôfwêzichheid yn dy funksje beneamd. Doe't De Ruyter luitenant-admiraal fan 'e hiele float waard, stelde de stêd Amsterdam foar om him beide funksjes njonkeninoar beklaaie te litten, mar it luitenant-admiraalskip fan 'e hiele float hie altyd in privileezje fan 'e Admiraliteit fan de Maas yn Rotterdam west, en sadwaande gie De Ruyter op 19 desimber 1665 oer nei dy admiraliteit, hoewol't er yn Amsterdam te wenjen bleau. De nije luitenant-admiraal fan Amsterdam waard doe Cornelis Tromp, dy't dêrfoar krekt oan 'e Admiraliteit fan de Maas ferbûn west hie. Mar de Maas woe ek in luitenant-admiraal hawwe om lieding te jaan oan it eigen flottylje en dêrta waard doe Aert Jansse van Nes beneamd.
Under Van Wassenaer Obdam hie De Ruyter as adviseur al grutte ynfloed hân op 'e modernisaasje fan 'e Steatske float, en nei't er sels luitenant-admiraal wurden wie, sette er dat proses fuort. Under syn lieding waard oefene yn it farren yn kylliny (dus yn in rjochte rige efterinoar oan) sadat alle skippen tagelyk in frij skoatsfjild yn 'e rjochting fan 'e fijân hawwe soene. Dat wie in taktyk dy't ôfsjoen wie fan in modernisearring dy't de Ingelsen ûnder admiraal Robert Blake ynfierd hiene. Fierders liet De Ruyter ek in systeem fan seinflaggen oannimme, dat in rjochte strategy ûnder in seeslach mooglik makke. Foartiid hie oarloch op see benammen in ûnkoördinearre gefjocht fan skip tsjin skip west. En by einbeslút wie De Ruyter ek ferantwurdlik foar de oprjochting fan it Korps Mariniers, hoewol't men yn dy tiid noch fan 'seesoldaten' spriek. Dat wiene lju dy't oefene wiene as soldaat en oan lân gean koene om fêstings en stellings fan 'e fijân yn te nimmen, sadat foar dat doel net langer skipsbemannings ynset hoegden te wurden. De mariniers foarmen in fernijing dy't De Ruyter en Johan de Witt tegearre beknopedraaid hiene.
Tuskentroch moast der noch in driuwende saak oplost wurde. De Ruyter wie op syn weromreis krekt de grutte retoerfloat út East-Ynje misrûn, dy't nei him, folladen mei speserijen, fia Noarwegen de Republyk hope hie te berikken. Yn augustus 1665 wie de retoerfloat lykwols yn 'e haven fan it Noarske Bergen blokkearre rekke troch de Ingelsen. Kommandeur Pieter de Bitter wist yn 'e Slach yn de Baai fan Bergen in Ingelske oanfal ôf te slaan, mar soe inkeld mei help fan 'e Steatske marine troch de blokkade hinne brekke kinne. De Ruyter teach dêrom mei in eskader werom nei Noarwegen, ûntsette De Bitter en begelate dêrnei de retoerfloat nei hûs ta. Dêrby slagge it de Ingelsen op 'e nij net om De Ruyter te ûnderskeppen, hoewol't se wol ferskate nei in stoarm ferpraat rekke East-Ynjefarders bútmeitsje koene.
Underwilens waard der op 'e skipswerven fan 'e Republyk iverich wurke oan 'e bou fan sa'n tachtich nije oarlochsskippen, dy't swierder wiene as de eardere generaasje marineskippen, sadat se it goed opnimme koene tsjin 'e Ingelske float. Ien fan dy nije skippen wie De Zeven Provinciën, dat De Ruyter yn 1666 as syn nije flaggeskip yn gebrûk naam. De oanwoeksen slachkrêft fan 'e Steatske float kaam daliks al ta utering yn it earstfolgjende grutskalige treffen mei de Ingelsen. Dat wie de Fjouwerdeiske Seeslach, dy't fan 11 oant 14 juny 1666 útfochten waard, en wêryn't de behindich manûvrearjende De Ruyter de Ingelsen ta harren eigen ferbjustering in swiere nederlaach tabrocht. Dy slach soe de grutste bliuwe út it hiele tiidrek fan it sylskip, en fêstige foargoed De Ruyter syn namme as admiraal.
Yn 'e Twadeiske Seeslach, op 4 en 5 augustus, ûntsnapte De Ruyter lykwols nauwerneed oan 'e ferneatiging doe't syn foarhoede troch de Ingelsen alhiel útinoar slein waard. Troch superieur seemanskip slagge it him om mei syn middeneskader de ôftocht te dekken, mar dêrby seach er sels op in stuit de saak sa tsjuster yn dat er mei opsetsin de dea socht troch himsels bleat te stellen oan fijannich fjoer. Nei ôfrin fan 'e slach ferwiet De Ruyter Cornelis Tromp dat dy mei syn eskader útpykt wie om 'e Ingelske efterhoede te efterfolgjen, mei as gefolch dat de Steatske haadmacht yn gefaar brocht wie. Dat rûn út op in slepend skeel tusken de beide admiraals, dat al rillegau ek in politike lading krige doe't de oranjesinnigen har efter Tromp opstelden. Troch de nederlaach yn 'e Twadeiske Seeslach koe in Ingelske float ûnder admiraal Robert Holmes It Fly ynfarre, it seegat tusken Flylân en Skylge, en dêr op 'e rede fan Flylân mear as 150 Steatske skippen, benammen keapfarders, yn 'e brân stekke. Boppedat giene de Ingelsen op Skylge oan lân, dêr't se it doarp West-Skylge plonderen, útmoarden en platbaarnden. Dat barren kaam bekend te stean as it Freugdefjoer fan Holmes (Holmes' Bonfire). Troch dy tsjinrampen rûnen de spannings yn 'e Republyk sa heech op dat it sels ta in lytse opskuor kaam by De Ruyter syn wente yn Amsterdam. De Witt kaam lykwols al rillegau mei bewizen dat in diel fan 'e oranjesinnige foaroanlju mei de fijân gearspanden. De Rotterdamske regint Johan Kievit, in sweager fan Cornelis Tromp, naaide út nei Ingelân doe't er ûnder fertinking fan heechferrie kaam, en Tromp sels waard dêrnei út 'e float ûntslein.
De fertsjinsten fan De Ruyter yn 'e striid tsjin Ingelân krigen ek wurdearring yn it Keninkryk Frankryk, dat begjin 1666 de oarloch oan Ingelân ferklearre hie. Yn augustus waard De Ruyter troch kening Loadewyk XIV fan Frankryk opnommen yn 'e prestizjeuze Oarder fan de Hillige Michael.
Troch it ynazemjen fan brânend lontplús ûnder in skermutseling yn it neijier fan 1666 waard De Ruyter doe tige slim siik, mei groanyske koarts en benaudens. Men freze sels foar syn libben, mar hy genies, en wol krekt op 'e tiid om yn it foarjier fan 1667 it befel oer de Steatske float wer op him nimme te kinnen.
Tsjin dy tiid hiene de Ingelsen troch de Grutte Brân fan Londen, dy't fan 2 oant en mei 6 septimber de Ingelske haadstêd Londen fierhinne mei de grûn lyk makke, eins gjin jild mear om 'e striid fuort te setten. Dêrom lei men de swiere Ingelske linyskippen, dy't djoer yn it gebrûk en ûnderhâld wiene, foar anker yn 'e Medway (in sydrivierke fan 'e Teems), by de marinewerven fan Chatham. Tagelyk dêrmei iepene Karel II fan Ingelân fredesûnderhannelings mei de Republyk, dy't er lykwols oanhâldend opriek yn 'e hope dat Frankryk oerrinne en de Ingelske kant kieze soe. Dêrop besleat Johan de Witt in frede ôf te twingen troch de Ingelske float te ferneatigjen. De Ruyter waard sadwaande op 'e ferneamde Tocht nei Chatham stjoerd, dêr't syn namme foargoed oan ferbûn wêze soe. Mar eins wie it plan betocht Johan de Witt en syn broer Cornelis de Witt, dy't as folmacht fan 'e Steaten-Generaal op De Zeven Provinciën meifear. It waard geheim holden, sels foar de De Ruyter, dy't it, mei fanwegen syn sykte, pas te hearren krige doe't de Steatske float al lang en breed útfearn wie. Doe't Cornelis de Witt it plan úteinlik oan him útlei, hie de admiraal der frijwat beswieren tsjin, benammen fanwegen de ûnbekende sânbanken yn 'e Teemsmûning en de Medway. Hy lei him der op 't lêst allinnich mar by del om't er it syn plicht fûn om 'e befellen fan it Steatske regear út te fieren.
Hoewol't er it befel oer de hiele ekspedysje fierde, wie De Ruyter ek by de útfiering fan it plan fan 'e bruorren De Witt net direkt belutsen; de operasjonele planning waard dien troch luitenant-admiraal Willem Joseph van Ghent. De Tocht nei Chatham late lykwols ta in beslissende oerwinning, dy't faak as de swierste maritime nederlaach út 'e Ingelske en Britske skiednis beskôge wurdt. It Korps Mariniers naam it fort fan Sheerness yn, by de mûning fan 'e Teems. De swiere keatling dy't de Ingelsen oer de Medway spand hiene, waard stikkenfearn troch Jan van Brakel, wêrnei't by Chatham de Royal Oak, de Royal James en de Loyal London oan 'e wetterline ta delbaarnd waarden. De Royal Charles, it Ingelske flaggeskip, waard bútmakke en yn triomf mei weromfierd nei de marinehaven fan Hellefuotslûs. Neitiid wie Karel II twongen om 'e fernederjende Frede fan Breda te tekenjen, wêrmei't de Twadde Ingelske Oarloch beëinige waard.
Oanboazjende spannings yn 'e Republyk en om utens
Fan 1667 oant 1672 waard De Ruyter tige tsjin syn eigen sin troch Johan de Witt thúsholden om foar te kommen dat er yn in stoarm, by in ûngemak of yn in ûnbelangrike skermutseling omkomme soe. Hy wie tsjin wil en tank ien fan 'e pylders fan it steatsksinnige rezjym yn 'e Republyk wurden, en De Witt woe him beslist net kwyt. Tsjin dy tiid hie De Ruyter al in flink fermogen byinoar sparre fan sa'n 250.000 gûne. Dat wie foar in part mei hannel en bútjilden fertsjinne, en foar in part opgarre troch it slûchslim ynkeapjen fan foarrieden troch syn frou Anna de Ruyter-Van Gelder. In kaptein krige doedestiden nammentlik in fêst bedrach per kop fan syn bemanning, dêr't er iten en drinken foar ynslaan moast. As er dêr wat fan oerhold, mocht er dat jild hâlde.
Yn 1668 bea Karel II oan om De Ruyter ta Ingelsk ridder te meitsjen, mar de admiraal betanke foar de ear. Itselde oanbod foar syn soan Engel naam er lykwols al oan, hoewol't de seremoanje dêr't dyselde by ta ridder slein waard, pas op 4 maart 1675 yn Whitehall holden wurde soe. Yn novimber 1669 oerlibbe De Ruyter in oanslach op syn libben, doe't in fanatike oanhinger fan Tromp syn hûs ynkrong en him yn 'e hal mei in breamês besocht dea te stekken. De Ruyter wie in from kristen, mar gjin skerpsliper; dêrmei ûnderskate er him fan 'e strange kalvinisten, dy't foar it meastepart oranjesinnich wiene. Boppedat wied er nei 1665 persoanlik befreone rekke mei Johan de Witt, al hold er him soarchfâldich bûten de polityk. Likegoed waard er sjoen as in meistanner fan De Witt, en dus as in tsjinstanner fan it Hûs Oranje-Nassau.
Underwilens boazen ek de ynternasjonale spannings oan, mei't de Ingelsen oanhâldend wrokken oer de fernederings fan 'e Tocht nei Chatham en de Frede fan Breda, wylst Loadewyk XIV fan Frankryk plannen makke om hiel West-Jeropa te oerhearskjen. Fan 1671 ôf waard de oarlochsdriging fan Ingelske kant almar iepentliker beliden. Karel II hie al yn 1670 it geheime Ferdrach fan Dover mei Loadewyk XIV sletten, wêryn't de beide keningen harren plannen ta de ferneatiging fan 'e Republyk skriftlik fêstlein hiene. Karel wie fan doel om, nei de kêsten fan it âlde Ferdrach fan Nonsuch út 1585, in garnizoen te legerjen yn Flissingen, mar ek om yn it ferlingde dêrfan hiel it eilân Walcheren ûnder syn macht te bringen. Yn reäksje op 'e Ingelske driging ferhege De Ruyter yn 1671 de paraatheid fan 'e Steatske float. By oefenings op 'e Noardsee waard de fjurfluggens fan it skipsgeskut op itselde nivo brocht as dat fan 'e Ingelske marine, en dêrnjonken waard ek de gearwurking fan 'e flottyljes fan 'e fiif admiraliteiten ferbettere, eat dat in stik makliker gie no't Tromp as steurende faktor weinommen wie.
Trêde Ingelske Oarloch
It jier 1672 wurdt yn 'e Nederlânske skiednis wol it Rampjier neamd, mei't de Republyk doe tagelyk mei fjouwer oare lannen yn oarloch rekke. Oer lân waard de Republyk út it suden oanfallen troch Frankryk, út it súdeasten troch it Karfoarstedom Keulen en út it easten troch it Prinsbisdom Múnster, wylst it lân oer see oanfallen waard troch Ingelân en Frankryk tegearre. De lânoarloch wie de Frânske Oarloch (ek: 'Hollânske Oarloch', in oantsjutting dy't de kriichshannelings yn it easten en noarden fan 'e Republyk folslein negearret), en de see-oarloch waard de Trêde Ingelske Oarloch neamd. Troch de gearwurking tusken Ingelân en Frankryk moast de Steatske float it tsjin in grutte oermacht opnimmen, mar nettsjinsteande dat wist De Ruyter daliks it inisjatyf te gripen troch op 7 juny yn 'e Slach by Solebay de Ingelsk-Frânske float te oerfallen doe't dy foar anker lei foar de Ingelske eastkust om befoarriede te wurden. Dêrby brocht er de fijân sa'n skea ta dat de plannen om op 'e Siuwske kust te lânjen en de havens fan 'e Republyk te blokkearjen in jier útsteld wurde moasten.
Underwilens rekke de sitewaasje yn 'e lânoarloch lykwols al rillegau krityk. Loadewyk XIV teach mei in leger fan 100.000 man Frânske en Keulske troepen op nei it noarden en naam sûnder slach of stjit de stêd Utert yn, wylst Kristoffel Bearend fan Galen, de prinsbiskop fan Múnster, it noarden fan 'e Republyk binnenfoel en de stêd Grins belegere. It folk waard, sa't generaasjes Nederlânske bern neitiid op skoalle leare soene, "redeloos", de bestjoerders rekken "radeloos" en it lân wie "reddeloos." Yn 'e stêden fan Hollân kaam de boargerij yn opstân om 'e steatsksinnige reginten ôf te setten en oranjesinnigen oan 'e macht te bringen. De nije bestjoerders griepen daliks harren kâns om in ein te meitsjen oan it Earste Steedhâlderleaze Tiidrek troch de jonge Willem III fan Oranje-Nassau ta steedhâlder te beneamen. Johan de Witt naam ûntslach as riedpinsjonaris. Neitiid waard er op 20 augustus 1672 mei syn sike broer Cornelis yn De Haach lyncht troch in breinroere oranjesinnige kliber, dy't dêrta ophyst wie as ûnderdiel fan in komplot dêr't ek Cornelis Tromp by belutsen wie.
Jan Keestra
Jan Keestra (It Hearrenfean, 9 juny 1825 - dêre, 10 april 1885) wie gemeentesekretaris fan Skoatterlân.
Jan wie de soan fan dûmny D.G. Keestra fan It Hearrenfean. Hy begûn syn loopbaan as notarisklerk en waard yn 1855 sekretaris fan Skoatterlân, wat er oant syn dea ta bliuwe soe. Hy wie mei-oprjochter fan Keninklike Iisferiening Thialf, dêr't er tusken 1855 - 1861 de earste sekretaris fan wie. Mei syn sweager, dokter Groeneboom, stifte hy in túnkerij mei kassen yn It Mar (letter fa. Visser en yn 2002 blommist Volbeda). Hy wenne op de Dracht yn it pân fan winkelman Popma, letter reisburo).
Michiel de Ruyter
Trêde Ingelske Oarloch
Nei ferrin fan tiid koe de folkshystery lykwols delbêde wurde, mei't de Hollânske Wetterliny in fierdere Frânske opmars tsjinkearde. Yn it noarden waard de biskop fan Múnster, dy't dêr ûnderwilens de bynamme 'Bommebearend' krigen hie, tsjinholden troch Steatske troepen ûnder Hâns Willem van Aylva (yn Fryslân) en Karl Rabenhaupt (yn Grinslân). Boppedat fielde Willem III der neat foar om in marionet fan syn omke Karel II te wurden. Dat betsjutte dat der oarloch op see fierd wurde moast, en dêrfoar hied er ferlet fan De Ruyter. Sadwaande koe De Ruyter oanbliuwe, wat as bykommend foardiel hie dat it tsjinje koe as in symboal foar de nasjonale fermoedsoening dy't Willem III no neistribbe, want no't er besletten hie en fier oarloch, koed er gjin ferdield lân mear brûke. Hy beävensearre sels in persoanlike fermoedsoening tusken De Ruyter en Cornelis Tromp, troch oan dy lêste temûk it ûnthjit te dwaan dat er De Ruyter opfolgje meie soe. Neitiid skodden de beide admiraals inoar iepentlik de hân yn it Rjochthûs fan Uthoarn. Om De Ruyter syn rang as kommandant fan 'e hiele marine dúdlik te meitsjen, waard er op 21 febrewaris 1673 befoardere ta de nije rang fan luitenant-admiraal-generaal, dus de pleatsferfanger fan 'e admiraal-generaal: Willem III sels.
Jan Keestra
De heakse ferbining tusken Karst de Jongwei en de Jan Mankesleane is yn 1958 nei him Keestrastrjitte neamd.
Michiel de Ruyter
Trêde Ingelske Oarloch
Yn 1673 besochten de Ingelsen en de Frânsen fannijs om lânings út te fieren op 'e Siuwske of Hollânske kust, mar dêrby waarden se suver likefolle behindere troch ûnderling ûnbegryp en wantrouwen as troch wjerstân fan Steatske kant. De Frânske float hie fan Loadewyk XIV de opdracht krigen om 'e Ingelsen safolle mooglik de kastanjes út it fjoer helje te litten. Sels moast men fral de keunst fan it oarlochfieren op see ôfsjen, it leafst fan 'e grutte master De Ruyter. De protestantske Ingelsen wiene der ûnderwilens troch de snoade propaganda fan Willem III fan oertsjûge rekke dat de dúdlik nei it roomsk-katolisisme oerhingjende Karel II en syn broer Jakobus fan Ingelân wer in roomsk lân meitsje woene. Hja hiene dêrom suver mear sympaty foar De Ruyter as foar harren ferfijde bûnsgenoaten, dy't se as de wiere fijân seagen.
Mei trije oerwinnings wist De Ruyter yn 1673 foar te kommen dat Ingelsk-Frânske float lânings of blokkade-aksjes útfiere koe. Yn 'e Earste en de Twadde Slach by Schooneveld makke er handich gebrûk fan 'e ûndjipten foar de Hollânske kust en it hommels omslaan fan 'e wyn, en wist sa troch masterlike maneuvers de fijannige float te ferdielen, sadat dy beide kearen yn dusoarder weromlûke moast. Dêrnei rjochte er yn augustus yn 'e Slach by Kijkduin, foar de kust fan Teksel, sa'n soad skea oan by de Ingelske float, dat it Parlemint fan Ingelân, dat dochs al net entûsjast west hie oer in bûnsgenoatskip mei Frankryk, Karel II twong om 'e djoere oarloch te beëinigjen mei in nije Frede fan Westminster. Neitiid waard wol sein dat De Ruyter mei syn fanwegen kommen de Republyk fan 'e ûndergong rêden hie. Dat wie eins wat te koart troch de bocht, mei't de Frânske legers fan Loadewyk XIV in grutter gefaar foar it fuortbestean fan it lân foarmen as de Ingelske float ea wêze koe. Mar feit is dat De Ruyter in briljante kampanje fochten hie, dêr't er yn elts gefal ien fan 'e fijannen mei ta frede twongen hie.
Frânske Oarloch
Yn 1674 koe de Republyk op 19 febrewaris frede slute mei Ingelân, op 22 april folge troch in frede mei Múnster en op 11 maaie troch in frede mei Keulen. Underwilens sleaten de prinsbiskoppen fan Trier en Mainz, kening Kristiaan V fan Denemark, de karfoarsten Karel I Loadewyk fan de Palts en Freark Willem de Grutte fan Brandenburch en úteinlik sels paus Klemens X foar de Pauslike Steat harren by de Quadruple Alliânsje oan. Sadwaande wie Loadewyk XIV yn 'e rin 1674 twongen en lûk syn Frânske legers út 'e Republyk werom, mei útsûndering fan Maastricht, dat noch in hiel skoft yn Frânske hannen bleau. De oarloch op lân soe fierders benammen útfochten wurde op it grûngebiet fan 'e Spaanske Súdlike Nederlannen en yn Loataringen en it Rynlân.
Underwilens ferpleatste de oarloch op see him fan 'e Nederlânske thúswetters nei it Karibysk Gebiet en de Middellânske See. Yn 1674 besocht De Ruyter de Frânske koloanje Martinyk, yn 'e Lytse Antillen, te oerfallen mei in float fan 48 skippen en 3.000 soldaten. Doe't er op 20 july by it eilân arrivearre, rekke er lykwols yn in wynstilte fersyld, mei as gefolch dat de Frânsen him al fan fierrens oankommen seagen en rom de tiid hiene om 'e ferdigening fan Martinyk ta te rieden en fuort te sterkjen. Nei't in earste lâningsmacht fan tûzen man by Fort Royal yn koarte tiid 50% ferliezen litte, briek De Ruyter de oanfal ôf en fear sûnder wat bedijd te hawwen werom nei Jeropa.
Yn augustus 1675 waard er mei achttjin skippen útstjoerd om Spanje te helpen by it delslaan fan 'e troch de Frânsen stipe Opstân fan Messina yn it Keninkryk Sisylje, dat ûnderdiel útmakke fan 'e Spaanske Kroan. Hoewol't De Ruyter fûn dat it eskader dat him taskikt wie, eins te swak wie om 'e opdracht goed útfiere te kinnen, lei er him del by syn oarders en fear er út nei de Middellânske See. Op 8 jannewaris 1676 focht er dêre yn 'e ûnbeslist einige Slach by Stromboli tsjin 'e Frânske float fan admiraal Abraham Duquesne om 'e stêd Napels te ferdigenjen. (Napels wie de haadstêd fan it Keninkryk Napels, dat ek ûnder de Spaanske Kroan foel.) As tank liet Fernando Joaquín Fajardo de Requesens, markys fan Los Velez, de Spaanske ûnderkening fan Napels, 26 protestantske Hongaarske predikanten frij dy't troch de (roomske) keizer Leopold I ferballe en yn Napels as galeislaaf tewurksteld wiene. Dat min ofte mear tafallige barren brocht De Ruyter yn Hongarije in protte rom, en it wurdt noch elts jier yn febrewaris betocht mei in seremoanje by it grêf fan Michiel de Ruyter yn Amsterdam, en by syn stânbyld yn 'e Hongaarske stêd Debrecen.
Op 22 april 1676 kaam it yn 'e Slach by Agosta ta in nije konfrontaasje mei de float fan Duquesne. Ek dat wie eins in ûnbeslist en frij beheind treffen, wêrby't oan beide kanten inkele hûnderten deaden foelen. Mar it strategysk foardiel lei oan 'e ein fan 'e seeslach by de Frânsen, benammen om't De Ruyter yn 'e striid troch in kanonskûgel rekke wie. Syn rjochterskonk waard dêrby alhiel tebrizele en fan syn lofterfoet ferlear er de teannen. De tebrizele skonk waard neitiid amputearre, en yn 't earstoan liek it derop dat er syn ferwûnings oerlibje soe. Mar nei in pear dagen rekke er oanhelle mei wûnkoart om't de wûnen ynfektearre wiene. Hy kaam in wike letter, op 29 april, oan board fan syn flaggeskip De Eendracht, yn 'e Baai fan Syrakuse, foar de eastkust fan Sisylje, te ferstjerren.
Neisleep
It stoflik omskot fan De Ruyter waard balseme mei krûden en brandewyn en dêrnei opbiere yn 'e kajút fan De Eendracht. It troch skipsdokter Johan Minnaart ferwidere yngewant soe earst yn 'e Katedraal fan Syrakuse begroeven wurde, mar op it lêste momint stieken de pleatslike preesters dêr in stokje foar om't De Ruyter in protestant wie. Dêrop waard in heuveltsje op in lântonge mei útsicht op 'e baai as nij begraafplak útsocht, dêr't de begraffenis op 1 maaie 1676 yn oanwêzichheid fan alle marine-ofsieren fan 'e ekspedysje plakfûn.
De Ruyter syn eskader bleau de rest fan it jier noch aktyf yn it Middellânske-Seegebiet, en kearde pas op 16 febrewaris 1677 werom yn Amsterdam. De hiele rûte by de westkust fan Frankryk lâns liet Loadewyk XIV by wize fan earbetoan oan 'e sneuvele admiraal salútskotten ôffjurje troch syn kustbatterijen. Kening Karel II fan Spanje ferhefte De Ruyter postúm ta hartoch.
It hie earst de bedoeling west dat De Ruyter yn 'e Alde Tsjerke te Amsterdam begroeven wurde soe, dêr't earder ek al ferskate admiraals byset wiene, mar doe't bliken die dat dêr gjin romte mear wie, waard besletten om him ynstee yn 'e Nije Tsjerke te begraven. De begraffenis fûn op 18 maart 1677 plak yn oanwêzichheid fan in grut tal pommeranten. Willem III en Cornelis Tromp ûntbrieken lykwols. De steedhâlder liet him fertsjintwurdigje troch syn siktaris Constantijn Huygens. De Amsterdamske heechlearaar Petrus Francius droech op 'e begraffenis in treurdicht yn it Latyn foar, dat út krapoan tûzen dichtregels bestie.
Pas yn 1681 waard it moarmeren prealgrêf fan De Ruyter foltôge, dat yn opdracht en op kosten fan de Steaten-Generaal ûntwurpen en makke wie troch de Haachske byldhouwer Rombout Verhulst. Yn 'e te besichtigjen grêfkelder ûnder it prealgrêf lei De Ruyter yn in leadene deakiste dy't oan 'e boppekant foarsjoen wie fan in ramtwurk mei lytse rútsjes dy't yn it lead fette wiene. Troch dy rútsjes koene belangstellenden it balseme lichem fan 'e seeheld bewûnderje. Sawol kiste as lyk rekken op dy manear oantaaste troch focht en bleatstelling oan soerstof. Yn 'e rin 'e iuwen gie boppedat it glês fan 'e rútsjes stikken, en koe men it lichem oanreitsje, mei as gefolch dat it ûntbiningsproses noch fierder oanboaze. Yn 1881 waard it stoflik omskot fan De Ruyter op kosten fan 'e Nederlânske steat op 'e nij kiste, en doe wie it út mei it gleskegnuven en oanreitsjen fan 'e seeheld.
Ferskate leden fan De Ruyter syn neiteam waarden letter ek yn 'e grêfkelder byset, de lêste, yn striid mei de doe jildende wet, dy't soks ferbea, noch op 12 july 1865. Yn 1949 waard de deakiste fan De Ruyter troch leden fan 'e famylje De Ruyter de Wildt iepene. Sawol de kiste as it lichem blieken yn tige minne steat te ferkearen, en de amputearre skonk wie sûnder dêr fierder oandacht oan te besteegjen njonken it lichem yn 'e kiste lein. De famylje besleat dat der nije kiste komme moast, en dat dy foargoed ôfsletten bliuwe moast. Guon sulveren lauwerkrânsen en palmtûken, dy't op 'e âlde kiste lein wiene, waarden neitiid ek wer op 'e nije kiste pleatst. De by de krânsen hearrende linten hingje oan 'e wand fan 'e kelder.
In een Blauw Geruiten Kiel
troch A.L. De Rop, 1906 (N.B.: De Ruyter hat Ynje lykwols nea besocht)
Lytse Sûnda-eilannen
thumb|250px|Lytse Sûnda-eilannen thumb|250px
De Lytse Sûnda-eilannen (of Nusa Tenggara) is in eilannegroep yn Súdeast-Aazje. Mei de Grutte Sûnda-eilannen foarmje sy de Sûnda-eilannen. De eilannekloft is ûnderdiel fan de Sûndabôge en meast fan fulkanyske oarsprong.
De eilannen lizze eastlik fan Java en omfiemje de Yndonezyske provinsjes Bali, West-Nusa Tenggara en East-Nusa Tenggara en dêrneis de ûnôfhinklike steat East-Timor. Der wenje likernôch 12 miljoen minsken op in oerflak fan 87.700 km².
De neikommende eilannen binne part fan de Lytse Sûnda-eilannen:
Erin Brockovich
Erin Brockovich (folút: Erin Pattee Brockovich; Lawrence (Kansas), 22 juny 1960) is in Amerikaansk juridysk adviseur, konsuminterjochte- en miljeu-aktiviste en tillefyzjepresintatrise, dy't bekendheid krigen hat troch har belutsenens by ferskate opsjenjaande rjochtsaken om skeafergoeding ôf te twingen fan grutte bedriuwen. Har wurk wie yn 'e 1990-er jierren fan krúsjaal belang foar it opbouwen fan 'e saak yn it ramt fan 'e grûnwetterfersmoarging fan Hinkley tsjin it enerzjybedriuw PG&E. Har namme rekke bekend by in breder publyk, ek bûten de Feriene Steaten, troch de film Erin Brockovich, dy't yn 2000 oer dy saak makke waard.
Jonkheid en oplieding
Brockovich waard yn 1960 berne as Erin Pattee yn Lawrence, yn 'e Amerikaanske steat Kansas, as de dochter fan yngenieur Frank Pattee (1924-2011) en dy syn frou Cindy H. O'Neal (±1923-2008), in sjoernaliste. Hja hie twa bruorren, Frank jr. en Thomas (1954-1992) en ien suster, Jodie. Brockovich genoat middelber ûnderwiis oan 'e Lawrence High School en learde doe fierder oan 'e Steatsuniversiteit fan Kansas yn Manhattan (Kansas). Letter studearre se tapaste keunsten oan it Wade Kolleezje yn Dallas (Teksas).
Iere jierren
Yn 1981 rûn Brockovich in skoft staazje foar in managementfunksje by de supermerkkeatling Kmart, mar dat joech se nei in pear moannen oer. Se ferfear nei de Amerikaanske westkust, dêr't se datselde jiers noch meidie oan in skientmewedstryd en de titel Miss Pacific Coast wûn. Yn 1982 sette se har nei wenjen yn Súdlik Kalifornje. Se troude datselde jiers mei in Shawn Brown, mei wa't se twa bern krige, in jonge en in famke, mar skiede yn 1987 fan him. Dêrnei wertroude se yn 1989 mei in Steven Brockovich, mei wa't se in twadde dochter krige. Dat houlik einige yn 1990 ek yn in skieding.
Karriêre
Op dat punt yn har libben wie Brockovich in allinnichsteande mem mei trije bern sûnder folle wurkûnderfining of oplieding. Se fûn it dreech om oan in baan te kommen, dy't se úteinlik lykwols dochs fûn as sekretarieel meiwurkster by it abbekatekantoar Masry & Vititoe yn Thousand Oaks. Yn 1993 spile Brockovich yn dy funksje in rol fan krúsjaal belang by de tarieding fan 'e rjochtsaak tsjin it enerzjybedriuw Pacific Gas & Electric Company (PG&E) yn it ramt fan 'e grûnwetterfersmoarging fan Hinkley.
Dy saak gie oer de miljeufersmoarging by it doarp Hinkley, dêr't in fabryk fan PG&E fêstige wie dy't desennia lang it tige giftige en kankerferwekjende groom-6, in middel om roast fan metalen troch kuolwetter tsjin te gean, mei opsetsin fuortlekke litten hie yn 'e grûn. Dêrtroch wie it grûnwetter fersmoarge rekke dat de ynwenners fan it doarp as drinkwetter brûkten, mei as gefolch dat in grut part fan 'e minsken alderhanne aaklike en faak potinsjeel deadlike sykten oprûn hie. Troch de ynset fan Brockovich woeks de rjochtsaak tsjin PG&E oan ta úteinlik 634 kliïnten en teffens krige hja bewiis boppe wetter dat it haadkantoar fan PG&E al yn 1966 fan 'e fersmoarging ôfwitten hie, mar opsetlik alles stilholden hie foar de doarpsbewenners. De saak waard yn 1996 troch binende arbitraazje fan in rjochter skikt, wêrby't PG&E $333 miljoen oan skeafergoeding oplein waard, it heechste bedrach dat in bedriuw yn 'e Amerikaanske skiednis ea betelje moatten hie yn sa'n saak. Dêrfan gie 40% (oftewol $133,6 miljoen), lykas yn 't foar mei de kliïnten ôfpraat, nei it abbekatekantoar, dat wurke op basis fan it prinsipe no cure, no pay. Brockovich ûntfong dêr persoanlik $2 miljoen fan.
Oer de saak-Hinkley, en Brockovich har rol dêryn, waard yn 2000 de spylfilm Erin Brockovich makke. Dêrtroch krige Brockovich sawol nasjonale as ynternasjonale bekendheid. De titelrol waard spile troch Julia Roberts, dy't dêrfoar yn 2001 sawol de Oscar as de Golden Globe wûn yn 'e kategory bêste aktrise.
Neitiid sette Brockovich har wurk oan soartgelikense fersmoargingssaken fuort, wêrby't se, krekt as by de saak-Hinkley, ornaris gearwurke mei har baas Edward L. Masry. By ien saak gie it om in soartgelikens gefal fan fergiftiging fan bewenners mei groom-6 troch de Whitman Corporation yn Willits. In oare saak, dy't ek om fergiftiging mei groom-6 gie, draaide om it kompressorstasjon Kettleman Hills fan PG&E yn Kings County. Dy saak, dêr't har likernôch 1.200 kliïnten by oansleaten, waard yn 2006 skikt foar in skeafergoeding fan $336 miljoen. In saak tsjin it Beverly Hills Unified School District, dat neffens Brockovich en Masry learlingen oan sûnensbedriigjende sitewaasjes bleatsteld hie troch ierdoaljeboarrings op skoalgerjochtichheid ta te stean, waard yn 2003 troch de rjochter ôfwiisd, wêrnei't Masry & Vititoe de skoalkoepel $450.000 betelje moasten ta fergoeding fan juridyske kosten.
Brockovich wie ek bûten Kalifornje belutsen by it oanspannen fan rjochtsaken tsjin grutte bedriuwen, lykas yn St. Joseph, yn Missoery, tsjin 'e leartouwerij Prime Tanning Corp., dy't mei groom-6 fermoarge slib oan boeren ferkocht hie om ta bedonging oer har ikkers út te riden, en yn Midland (Teksas), dêr't it pleatslike enerzjybedriuw der neffens Brockovich deselde praktiken op nei hold as PG&E yn Hinkley, allinne op gruttere skaal.
Brockovich hat tsjintwurdich har eigen bedriuw, Brokovich Research & Consulting. Hja wurke ek as juridysk adviseur (konsultant) foar it abbekatekantoar Girardi & Keese út Los Angeles, en noch altyd foar it New Yorkske abbekatekantoar Weitz & Luxenberg (dat him spesjalisearret yn persoanlike skeaclaims foar bleatstelling oan asbest) en it Australyske abbekatekantoar Shine Lawyers. Mei't se har wurdsje wol dwaan kin, is Brockovich, sûnt yn 2000 de film oer har útkaam, ek presintatrise wurden, fan 'e dokumintêresearjes Challenge America op ABC en fan Final Justice op 'e tillefyzjestjoerder Zone Reality.
Priveelibben
Brockovich wennet sûnt 1982 yn Súdlik Kalifornje. Se hat trije kear troud west: fan 1982 oant 1987 mei Shawn Brown; fan 1989 oant 1990 mei Steven Brockovich; en fan 1998 oant 2012 mei Eric L. Ellis. Ut dy houliken hat hja fjouwer bern: twa út it earste, ien út it twadde en ien út it trêde. Brockovich hat twa boeken skreaun en publisearre. It autobiografyske Take It from Me: Life's a Struggle, But You Can Win kaam út yn 2001. Superman's Not Coming, in non-fiksjeboek oer konsuminterjochten, ferskynde yn 2020. Oan Erin Brockovich is trijeris in earedoktoraat takend, troch de Lewis & Clark Law School yn Portland (Oregon) (2005), de Loyola Marymount Universiteit yn Los Angeles (2007), en de Jones Ynternasjonale Universiteit yn Centennial (Kolorado).
NightMoves Award
De útrikking fan 'e NightMoves Awards fynt plak sûnt 1993, en de organisaasje lit him derop foarstean dat it nei de AVN Awards en de XRCO Awards de âldste pornografyske filmprizen fan 'e Feriene Steaten binne. Under de pornoaktrises dy't alris in NightMoves Award wûn hawwe, binne Jenna Jameson (1995), Tera Patrick (2000), Gina Lynn (2002), Jesse Jane (2003), Sunny Lane (2005), Bree Olson (2007), Alexis Texas (2008) en Chanel Preston (2010).
Dar es Salaam
thumb|left|It plak fan Dar es Salaam yn Tanzania thumb|right|250px|Skyline fan Dar es Salaam Dar es Salaam (دار السلام, 'Hûs fan de Frede'), earder Mzizima, leit yn it easten fan Afrika oan de Yndyske Oseaan. It is de grutste stêd fan Tanzania. Dar es Salaam wie eartiids de haadstêd en is noch hieltiten it ekonomysk sintrum fan Tanzania. Ek is it de wichtichste havenstêd fan it lân. Fan de stêd wurde in ferskaat oan produkten kofje, katoen, sisal, en hûden eksportearre.
Skiednis
Yn 1859 kaam de earste Jeropeaan, Albert Roscher út Hamburch yn Mzizima ("de sûne stêd") oan. Yn 1865 of 1866 joech sultan Seyyid Majid fan Sansibar opdracht ta de bou fan in nije havenstêd deunby Mzizima, dy't de Arabyske namme Bandar as-Salâm krige, dy't Haven fan frede betsjut. Nei de dea fan Majid yn 1870 rekke de stêd yn ferfal, mar doe't de Dútske East-Afrika Maatskippij hjir in stasjon festige libbe de stêd wêr op. Dar es Salaam waard it bestjoerlik sintrum en de wichtichste hannelsplak fan Dútsk East-Afrika, en de yndustry wreide him sterk út as gefolch fan de oanlis fan de Sintrale Spoar oan it begjin fan de 20ste iuw.
Dútsk East-Afrika waard under de Earste Wrâldkriich oerweldige troch de Britten en waard tenei Tanganyika neamd. Dar es Salaam bleau it bestjoerlik- en hannelssintrum. Under it Britske yndirekte gesach ûntwikkelen harren op ienige ôfstân fan it stedssintrum âparte Europeeske gebieten (bygelyks Oyster Bay) en Afrikaanske gebieten (bygelyks Kariakoo en Ilala). Dêrneist is der ek noch in grutte groep ynwenners dy't in Súd-Aziaatyske komôf hawwe.
Nei de Twadde Wrâldkriich waakse Dar es Salaam hurd yn omfang. Politike ûntwikkelings, wêrûnder de oprjochting en groei fan de Tanganyika African National Union (TANU), late ta ûnôfhinklikens foar Tanganyika yn desimber 1961. Dar es Salaam bleau de haadstêd, ek doe yn 1964 Tanganyika en Sansibar byinoar gienen en Tanzania foarmen. Yn 1973 waard Dodoma, in mear sintraal lizzende stêd yn it binnenlân fan Tanzania, oanwêzen as nije haadstêd. Yn 1996 ferhuze de Nasjonale Gearkomste nei Dodoma. De ferhuzing is hieltiten noch net klear, in protte regearingsynstânsjes binne noch yn Dar es Salaam, en Dar es Salaam bliuwt Tanzania's belangrykste stêd.
Yn augustus 1998 die Osama Bin Ladens terroristyske organisaasje Al Kaida in bomoanslach op de Amerikaanske ambassade yn Dar es Salaam.
Befolking
Dar es Salaam is de grutste stêd fan Tanzania. Fan 2002 oant 2012 waakste de befolking mei 5,6 % it jier. Dat makket de stêd ien fan de trije fluchst waaksende stêden fan Afrika, mei Bamako aen Lagos. Der wurdt ferwachte dat de befolking fan de stêdekloft tsjin 2020 5,12 miljoen wêze sil.
Strange Onions
Strange Onions is in fjouwermansband dy’t stevige eigentiidske gitaarrock spilet. De band spilet eigen nûmers. De faak iroanyske teksten geane foar it grutste part oer teloarsteljende foarfallen yn it libben en yn ‘e leafde.
Skiednis
Strange Onions is oprjochte yn 1994 as in hobbybandsje fan trije Drachtsters dy’t ienris yn ‘e fjirtjin dagen muzyk meitsje woenen. De groep spile hast allinnich mar covers en in stik as acht eigen nûmers. De helte fan dy nûmers hie Ingelske teksten, de oare helte wie Frysk.