cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dei fan Potsdam
thumb|Rykskânselier Adolf Hitler bûget foar Rykspresidint Paul von Hindenburg thumb|Hitler en oare leden fan it [[kabinet-Hitler foar de Garnisonskirche]] thumb|Hitler jout in taspraak yn de Garnisonkirche thumb|Hitler mei kroanprins Willem fan Prusen, soan fan de ôftreden keizer Willem II De Dei fan Potsdam (Dútsk: Tag von Potsdam) op 21 maart 1933 wie de offisjele iepeningsseremoanje yn de Dútske stêd Potsdam fan de nij keazen Ryksdei, dêr't de ienheid fan it âlde Dútske Keizerryk en it nije nasjonaalsosjalistyske Dútslân toand waard.
Oanrin
Adolf Hitler waard op 30 jannewaris 1933 ta Rykskânselier beneamd troch Rykspresidint Paul von Hindenburg. Hitler trúnde Von Hindenburg oan op ûntbining fan de Ryksdei en útskriuwing foar nije ferkiezings. Nei de Ryksdeibrân, dêr't Hitler de kommunisten de skuld fan joech en hy in klopjacht op harren begûn om 'rêst, oarder en ienheid fan it folk op te helpen', wûn er in soad sitten yn de Ryksdei. Hy en syn NSDAP krigen lykwols net de ferwachte absolute mearderheid en foarme in koälysje mei it rjochtse Striidfront Swart-Wyt-Read, dy't ûnder oaren bestie út de nasjonalistyske, monargistyske Dútsk Nasjonale Folkspartij (DNVP). De NSDAP woe de Machtigingswet, dy't makke dat hja sûnder parlemintêre stipe regearje koene en dy't neffens de partij nedich wie en help de oarder en ienheid fan it folk op, trochfiere. Neffens de Grûnwet fan Weimar wie der twatredde fan de stimmen nedich. De nazys hiene stipe nedich fan de liberalen, de katolike Sintrumpartij en de DNVP. Mei de Dei fan Potsdam hopen de nazys de rjochtse en boargerlike partijen te oertsjûgjen fan harren bining mei it âlde Prusen en woene hja sjen litte dat Rykspresidint Paul von Hindenburg it wiere haad fan steat wie.
Ferrin
De iepening fan it parlemint wie dit kear net yn it Ryksdeigebou, dat in wike foar de ferkiezings troch brân skansearre wie. Hitler hie it barren nei Potsdam ferpleatst. Dêr hiene Dútske en Prusyske foarsten harren paleizen en ûnthieten hja harren ivige trou. Potsdam wie foar it barren fersierd mei swartwytreade flaggen fan it âlde keizerryk en mei heakekrúsflaggen. Foar Rykspresidint Von Hindenburg en de protestantske Ryksdeileden wie der in tsjerketsjinst yn de Nikolaikirche en foar de katoliken wie der in tsjerketsjinst yn de Stadtpfarrkirche. Nei in triomfmars troch de stêd wie der noch in seremoanje yn de Garnisonkirche, dat in symboalysk plak fan it âlde Prusen wie. Rykspresidint Von Hindenburg stie njonken de lege keizerstroan en hie it uniform fan in Prusyske fjildmaarskalk oan. Hy spruts Hitler, dy't gjin uniform mar in jaket oan hie, oan mei de wurden: Mei de âlde geast fan dit romrofte plak ek it hjoeddeiske geslacht libben jaan, mei it ús frijmeitsje fan eigenikkichheid en partijstriid en ús yn nasjonaal omtinken en sielsfernijing gearfoegje ta it lok fan in feriene, frij en grutsk Dútslân. Op de treppen fan de Garnisonkirche bûgde Hitler foar de 85-jierrige Rykspresidint en priizge him yn in taspraak. De Ryksdeileden fan de Sosjaaldemokratyske Partij fan Dútslân (SPD) wegeren dêrby oanwêzich te wêzen. De kommunisten koene der net by wêze, om't in soad fan harren oppakt wiene of nei konsintraasjekampen stjoerd wiene.
Doel fan de Dei fan Potsdam
It doel fan de Dei fan Potsdam wie en om sjen te litten dat it nije Dútslân ûnder de nazys in fuortsetting fan it âlde monargistyske Prusen wie, dêr't Adolf Hitler yn 'e rige fan grutte lieders lykas Freark de Grutte, Otto von Bismarck en Paul von Hindenburg presintearre waard. Om't it Ryksdeigebou troch de brân skansearre wie, moast der in oar plak fûn wurde foar de ynwijing fan de nije Ryksdei. Hja keazen tige bewust foar Potsdam, om't dy stêd foar 1918 de residinsje wie fan de Prusyske keningen en in symboal wie foar it romrofte Dútske Keizerryk. Sels de datum fan de Dei fan Potsdam, 21 maart, wie in hûgenis oan it keizerryk, want op 21 maart 1871 kaam de earste Ryksdei fan it keizerryk byïnoar. Joseph Goebbels, minister fan propaganda, hie it gânse barren ta yn alle hoeken en gatten taret. Alle Dútsers koene it barren oer de radio folgje.
Machtigingswet
Twa dagen nei de Dei fan Potsdam waard de machtigingswet oannaam, dy't it regear wetjouwend foech joech. De Kommunistyske Partij fan Dútslân (KPD) wie der net by en alle SDP-leden stimden tsjin. Alle oare partijen stimden foar. Troch de Dei fan Potsdam ûntstie it byld dat de NSDAP in "tradisjonele partij" wie en waard it nasjonalistysk fielen by in soad Dútsers fersterke.
Papyrus
Papyrus is in iere foarm fan papier. It wurdt makke fan de stâlen fan de papyrusplant, Cyperus papyrus en waard yn de âldheid brûkt om op te skriuwen. De tekst waard bewarre as boekrôle, bekend as in papyrusrôle. Letter waard it wenst om fellen fan de rôlen te snijen en gear te foegjen - dêr komt de moderne boekfoarm, codex neamd, út fuort. It brûken fan papyrus begûn sawat fiiftûzen jier lyn yn Egypte en foar’t neist ek op oare plakken.
In tal lagen, yn lange repen snien, papyrusstâlen waarden dwers opinoar lein, en wylst se noch wiet wiene byinoar knypt. It kleverige plantesop tsjinne as bynmiddel. As it blêd drûch wie, waard it papyrusoerflak behannele mei in soarte lym, sadat de inket net útrûn, en glêd polyste.
Yn in drûch klimaat lykas dat fan Egypte is papyrus goed te bewarjen. Yn in klimaat mei in hegere luchtfochtigens sil papyrus begjinne te skimmeljen. Dêrom binne de measte fynsten fan papyrus yn it woastynklimaat fan it Midden-Easten dien. Yn it wiete Jeropa is hast alle papyrus út earder tiden ferrotte.
Papyrusrôlen binne by opgravings ûnder oare fûn yn grêftomben, huzen en ôfeartheappen út de âldheid, en hawwe al in soad oer de skiednis fan it âlde Egypte en omkriten sein. Benammen de fynsten yn Oxyrhynchus binne in boarne fan ynformaasje oer it deistich libben.
Madonna del Sasso (Orselina)
De Madonna del Sasso (Madonna fan de Rots) is in hillichdom en beafeartsplak yn Orselina boppe de stêd Locarno yn Switserlân. It is it belangrykste beafeartsplak yn it Italjaansktalige diel fan Switserlân. De bou fan it hillichdom giet werom op in fizioen fan de muonts Bartolomeo d'Ivrea. De Fransiskaan seach yn de nacht fan 14 op 15 augustus 1480 de Jongfaam Marije.
It ynterieur fan de yn 1902 renovearre tsjerke is tige fersierd fresko's en skilderijen. Fan grutte wearde is it wûnderdiedige byld fan Madonna del Sasso (ein 15e iuw). Ut deselde tiid stamt in groep houten bylden fan de Beskrieming fan Kristus.
Under de alterstikken is benammen de "Flecht nei Egypte" fan de Lombardyske skilder Bramantino (± 1520) yn it súdlike sydskip it neamen wurdich. It alter yn de tredde kapel fan it noardlike tsjerkeskip hat in skilderij fan Antonio Ciseri (1870) mei in foarstelling fan Kristus dy't nei it grêf brocht wurdt.
It plein foar de tsjerke jout in skitterend oersjoch oer de stêd Locarno.
Fanút it sintrum fan Locarno rint in kabelspoarwei nei de Madonna del Sasso.
Galiléakapel (Ljouwert)
De Galiléakapel yn Ljouwert is in eardere herfoarme kapel út 1850 en sûnt de jierren 1980 it plak dêr't de Christengemeenschap gearkomt.
Skiednis
De kapel stiet op it plak dêr't ea it Fransiskaner kleaster stien hat, dat mei de reformaasje opheven waard.
Yn 1850 liet de herfoarme tsjerke in ienfâldich gebou delsette foar earme minsken om dêr godstjinstich ûnderrjocht te krijen. De kapel krige yn de folksmûle ferskillende bynammen. Guon neamden de kapel it Skipperstsjerke fanwegen de skippers fan de Easterkade dy't hjir harren tsjerketsjinst fierden. Oaren neamde it de Earappeltsjerke om't de skippers earappelkistjes meinamen om tidens de tsjinst op te sitten en wer oaren joegen it de namme Earmentsjerkje. It Van Dam-oargel út 1865 dat hjir oarspronklik stie ferhûze yn 1924 nei de herfoarme tsjerke fan De Rottefalle. . Fan ôf 1930 waard de kapel brûkt troch de Feriening fan Frijsinnige Herfoarmen en ferlear it gebou tydlik de tsjerklike funksje. Letter, yn de jierren 1950 en 1970, krige it de tsjerklike funksje werom doe't it gebou ferhierd waard oan oare lytse tsjerkegenoatskippen.
In ôfbraak yn de jierren 1980 waard tefoarren kommen troch't de Christengemeenschap it gebou oankocht. It gebou waard renovearre en krige doe ta oantinken fan it Galileeërkleaster, dat ea op dit plak stie, de hjoeddeiske namme.
Oargel
Yn it tsjerkje stiet in sekretêre-oargel út 1819.
Lokaasje
De tsjerke stiet oan in grienfersjenning en wurdt fan alle kanten omsletten troch de bebouwing fan de Twibaksmerk, Tunen, Easterkade en Droevendal.
Saint Peter Port
Haven
De haven fan St. Peter Port is in tijhaven, dy't allinne by heechwetter oandien wurde kin. Njonken in stik as wat fiskkotters herberget de haven in soad sylboaten fan rekreänten en lju dy't lange seereizen meitsje. Cruiseskippen ankerje op de ree foar de haven.
Strânen
De strânen fan St. Peter Port binne Part of Belle Greve Bay, Havelet Bay, Soldiers Bay en Part of Fermain Bay.
Fampier
In fampier is in ûndead mytysk wêzen út 'e folkloare fan East-Jeropa, dat oerlibbet troch him- of harsels te fieden mei de essinsje fan it libben, ornaris yn 'e foarm fan it bloed fan libbene minsken. Dêrta binne hja yn 'e regel tarist mei ekstra lange boppehoektosken, wêrmei't hja harren slachtoffers bite kinne (meast yn 'e hals) om dan it bloed út 'e wûnen op te sûgen. Soms drinke se mar in bytsje en oerlibbet it slachtoffer it barren, hoewol't hy of sy neitiid in mystike bân mei de fampier ûnderhâlde soe en dernei langje soe om op 'e nij sa brûkt te wurden. Yn oare ferhalen komt it foar dat fampieren harren slachtoffers yn ien kear 'leechdrinke', oant se it bestjerre fan bloedferlies. Fampiers binne in ûnderwerp dat graach brûkt wurdt yn 'e sjenres fan 'e horror en de fantasy.
Eigenskippen
As men biten wurdt troch in fampier dy't by jin drinkt en men drinkt dêrnei sels ek fan it bloed fan 'e fampier, dan soe men sels ek in fampier wurde. Der wurdt ek gauris in, sij it dizenige, konneksje lein tusken fampieren en flearmûzen, mooglik om't it beide wêzens binne dy't nachts aktyf binne. Guon fiksjewurken wolle hawwe dat fampieren har yn flearmûzen feroarje kinne.
Yn East-Jeropa stiene fampieren der oarspronklik om bekend dat se nei harren dea weromkamen om harren djipdrôven te besykjen en dêrby kattekwea en stjergefallen feroarsaken yn it om-en-by fan harren eardere wente. Hja droegen yn 'e regel lykkladen en waarden gauris omskreaun as opsetten, mei in rodzige of dûnkere hûdskleur, wat it tsjinstelde is fan hoe't fampieren tsjintwurdich foarsteld wurde: lykbleek en meager.
Skiednis
Hoewol't fampiereftige wêzens yn 'e measte minsklike kultueren foarkomme, krong de term 'fampier' foar it earst yn 'e iere achttjinde iuw troch yn West-Jeropa, nei't mei in stream Eastjeropeeske ymmigranten ek it byleauwe yn fampieren út it easten wei oerkommen wie. It oarsprongsgebiet fan it leauwen yn fampieren lei benammen yn it súdlike part fan East-Jeropa en op 'e Balkan, yn it gebiet dat no de lannen Roemeenje (mei Transsylvaanje), Bulgarije, Grikelân, Masedoanje, Albaanje, Kosovo, Montenegro, Servje, Bosnje, Hongarije, Slowakije, Moldaavje en de Oekraïne omfiemet. Ek noardliker, yn Poalen, Wyt-Ruslân en Litouwen, waard wol yn it bestean fan fampieren leaud.
Yn it súdeasten fan Jeropa kamen in protte folksferhalen oer fampieren foar, hoewol't der foar sokke wêzens ferskillende nammen bestiene: shtriga (Albaanje), vrykolakas (Grikelân), strigoi (Roemeenje), ensfh. Yn 'e achttjinde iuw, wylst yn it westen fan Jeropa de Ferljochting opkaam, late it leauwen yn it bestean fan fampieren yn eastlik Jeropa ta in massahystery, wêrby't yn 1721 in 'útbraak fan fampiere-oanfallen' yn East-Prusen plakfûn, en fan 1725 oant 1734 in noch grutteren yn Servje en oangrinzgjende gebieten, in krite dy't doe ta Keizerryk Eastenryk hearde. Twa bekende gefallen fan fampirisme wiene dy fan 'e Servyske boeren Arnold Paole en Petar Blagojević. De hystery rûn dêrby sa út 'e hân, dat yn guon gefallen grêven iepene waarden om 'e liken previntyf in staak troch it hert te slaan, wylst guon libbenen berjochte waarden op 'e oanklacht dat se eins fampieren wiene.
Geandewei de njoggentjinde iuw stoar op 'e measte plakken it leauwen yn it bestean fan fampieren út, hoewol't yn guon net-Jeropeeske kultueren it leauwen yn oare fampiereftige wêzens, lykas de Portorikaanske chupacabra, noch altyd fuortlibbet. It iere folksleauwe yn fampieren wurdt wol taskreaun oan ûnwittendheid op it mêd fan ûntbining fan it minsklik lichem nei de dea, en oan 'e manieren dêr't lju yn pre-yndustriële maatskippijen de riedseleftige feroarings fan en lûden makke troch de stoflike omskotten fan 'e ferstoarnen besochten te rasjonalisearjen.
De 'moderne fampier', in garismatysk en heechûntwikkele figuer út 'e moderne literatuer, ûntstie yn 1819 doe't de Italjaansk-Ingelske skriuwer John Polidori syn ferhaal The Vampyre publisearre. Dat wie tige súksesfol en oefene in ûnbidich grutte ynfloed út op it byld fan 'e fampier sa't dat der yn it Westerske folksbewustwêzen út kaam te sjen. It wie lykwols de roman Dracula, út 1897, fan 'e hân fan 'e Ierske auteur Bram Stoker, dy't beskôge wurdt as it meast ikoanyske fampiereferhaal. Ut it súkses fan Stoker syn horrorboek kaam yn 'e tweintichste iuw in hiel subsjenre fan literatuer, films en tillefyzjesearjes fuort. It bewiis dat de fampier yn 'e ienentweintichste iuw noch in like oansprekkend personaazje is as twa iuwen lyn, wurdt bewiisd troch it súkses fan tillefyzjeprogramma's as Buffy the Vampire Slayer, films as Interview with the Vampire en de (ek ferfilme) Twilight-romanrige fan 'e Amerikaanske skriuwster Stephenie Meyer.
Nasjonaal Register fan Histoaryske Plakken
It Nasjonaal Register fan Histoaryske Plakken (Ingelsk: National Register of Historic Places) of NRHP is in offisjele list fan it Amerikaanske federale regear, dêr't alle as sadanich erkende monuminten yn 'e Feriene Steaten yn opnommen binne. Dêrby giet it net inkeld om gebouwen of oare bouwurken, mar kin it ek gean om hiele stedsbuerten of ûnbeboude perselen lân dy't fan histoaryske wearde binne. Plakken dy't opnommen binne yn it NRHP kinne ferlike wurde mei ryksmonuminten yn Nederlân. Hoewol't de opname fan in stik ûnreplik goed yn it NRHP foar it meastepart fan symboalyske wearde is, kin de eigner dêrtroch wol yn oanmerking komme foar belestingfoardielen of subsydzjes oangeande de kosten dy't it ûnderhâld meibringt.
It NRHP waard yn 1966 stifte doe't it Amerikaanske Kongres de Wet op it Nasjonaal Histoarysk Behâld (NHPA) oannaam en dy wet ûndertekene waard troch presidint Lyndon B. Johnson. Der binne tsjintwurdich mear as in miljoen perselen lân yn it NRHP opnommen, wêrfan't 80.000 yndividueel fermelden binne. De rest wurdt opmakke troch wenten en oare gebouwen yn histoaryske stedsbuerten. Elts jier wurde der sa'n 30.000 nije perselen oan it register tafoege, itsij as ûnderdiel fan in grutter gehiel, itsij as yndividuële fermeldings. Guon perselen wurde automatysk oan it NRHP tafoege, nammentlik as se de status krije fan nasjonaalhistoarysk punt (national historic landmark), nasjonaalhistoarysk plak (national historic site), nasjonaalhistoarysk park (national historic park), nasjonaal militêr park (national military park) en nasjonaal tinkteken (national memorial). Itselde is it gefal by beskate (mar net alle) nasjonale monuminten.
It bestjoer fan en tafersjoch oer it NRHP hat sûnt 1966 yn 'e hannen west fan 'e National Park Service (NPS), in buro dat diel útmakket fan it Amerikaansk Ministearje fan Binnenlânske Saken, behalven yn 'e perioade fan 1978 oant 1981, doe't it register yndield wie by de Heritage Conservation and Recreation Service (HCRS), in oar buro fan it Ministearje fan Binnenlânske Saken. It doel fan it NRHP is om 'e eigners fan 'e opnommen perselen en belangegroepen, lykas de National Trust for Historic Preservation (NTHP) te helpen by it koördinearjen, identifisearjen en beskermjen fan plakken fan histoaryske wearde yn 'e Feriene Steaten. Inkeld wurde ek gebouwen bûten de grinzen fan 'e Feriene Steaten dy't lykwols al in bân mei de Feriene Steaten hawwe, yn it NHRP opnommen. In foarbyld dêrfan is de Amerikaanske ambassade yn Tanger, yn Marokko.
Om yn it NRHP opnommen te wurden, moat in nominearre monumint evaluëarre wurde yn it ramt fan fjouwer kritearia, hoewol't it net oan alle fjouwer kritearia hoecht te foldwaan. De tapassing fan dizze kritearia is ûnderwerp fan krityk fan histoarisy, boukundigen en politisy. Boppedat wurde se op ferskillende wize tapast by ferskillende soarten nominearre monuminten; sa jilde foar maritime monuminten (lykas skipswrakken) oare regels as foar gebouwen. De fjouwer kritearia binne:
Special effects
Special effects (Ingelsk foar "bysûndere effekten"), soms ôfkoarte ta SFX of SPFX, binne optyske, meganyske, digitale of auditive techniken dy't ynset wurde yn films, tillefyzje, toaniel en fotografy om effekten te skeppen dy't gewoanwei net berikt wurde kinne. Ek wurde special effects wol brûkt as sokke effekten wol fia de gewoane wei berikt wurde kinne, mar as dat te djoer of te gefaarlik is. De earste 'film' mei special effects waard yn 1857 makke troch de Sweedske filmpionier Oscar Gustave Rejlander, dy't dêrfoar ferskillende stikjes fan tritich negativen kombinearre.
Der binne ferskate soarten special effects. Mei optyske (of fisuële, of fotografyske) techniken kinne film- en tillefyzjebylden en foto's sadanich manipulearre wurde dat se sjen litte wat de makker wol dat se sjen litte (wat hiel wat oars wêze kin as dat se oarspronklik wier sjen lieten). In foarbyld is it gebrûk fan in saneamd bluescreen, wêrby't bylden opnommen wurde tsjin in neutrale eftergrûn, dy't neitiid ferfongen wurdt troch in oar (bewegend) byld of troch digitale animaasje.
Fierders binne der meganyske effekten, lykas eksploazjes (pyrotechnyk), reekmasines, ensfh., dy't direkt ûnder it filmjen ynset wurde. Ta einbeslút binne der ek noch lûdseffekten, dat keunstmjittich kreëarre of manipulearre lûden binne (bgl. fan tonger, wapengekletter of fûstslaggen). Dizze lêste kategory special effects wurdt net inkeld yn films, op 'e tillefyzje en op it toaniel, mar ek wol op 'e radio brûkt, fral yn harkspullen. Ek wurde se ynset by kompjûter- en fideospultsjes.
Everswyn
right|thumb|300px|De fersprieding fan it everswyn, sawol it lânseigen (dûnkergrien) as it útlânske foarkommen (blaugrien). It everswyn (Latynske namme: Sus scrofa), ek wol bekend as de ever of evert, it wylde swyn of de wylde baarch, is in sûchdier út it skift fan 'e evenhoevigen (Artiodactyla) en de famylje fan 'e bargen (Suidae). It is lânseigen yn hast hiel Jeropa, it grutste part fan Aazje en dielen fan Noard-Afrika, mar komt no ek as eksoat yn oare gebieten foar, lykas de Amearika's en Australaazje. It everswyn is dêr faak ferantwurdlik foar frijwat ekologyske skea oan 'e lânseigen floara en fauna. Yn Fryslân komt dizze omnivoar inkeld foar yn it uterste súdeasten. Everswinen libje yn famyljetroepen en binne benammen yn 'e skimer aktyf. Us domestisearre baarch stammet fan it everswyn ôf en plantet him der noch altyd sûnder swierrichheden mei fuort.
Fersprieding
Yn Nederlân kaam it everswyn foar 1800 frij algemien foar, ek yn Fryslân. Yn 'e terpen binne in soad swineskeletten fûn, al wiene dat almeast de fersille oerbliuwsels fan bisten dy't bejage, tamakke en opiten wiene. Yn 'e rin fan de njoggentjinde iuw waard it everswyn op 'e measte plakken útrûge. Yn 1888 krige men by Beetstersweach noch ien te pakken. Yn 1907 waard it everswyn, op oanstean fan prins Hendrik, wer fannijs útset op 'e Feluwe. Hjoed de dei binne der yn Nederlân twa gebieten dy't foar everswinen bedoeld binne: Nasjonaal Park De Hege Feluwe en Nasjonaal Park de Meinwei, by Roerdalen, yn Limboarch. Dêrnjonken komme se ek foar yn grutte parten fan Limboarch, Twinte en Drinte, yn súdeastlik Brabân, it Ryk fan Nimwegen en op 'e Uterter Heuvelrêch, hoewol't de oerheid se dêr it leafst ferdwinen sjen soe. Yn Fryslân, benammentlik yn 'e uterste súdeastpunt fan 'e provinsje, yn 'e krite fan De Fochtel en Appelskea, komme se sûnt de Twadde Wrâldoarloch wer sporadysk foar.
It everswyn is lânseigen yn hast hiele Jeropa (útsein Yslân, Noarwegen, sintraal en noardlik Sweden en Finlân, en parten fan noardlik Ruslân. Op 'e Britske Eilannen wie it everswyn al sûnt de Midsiuwen útstoarn troch oerbejaging, mar sûnt de jierren tachtich binne fral yn súdlik Ingelân wer, sij it yllegaal, everswinen útset en/of troch bisterjochte-akvisten frijlitten út fokkerijen dy't "wyld" leveren oan eksklusive ythuzen. Bûten Jeropa is it everswyn lânseigen yn Sintraal-Aazje, de Fruchtbere Healmoanne fan it Midden-Easten, Iraan, it Nyl-bekken oant yn Súd-Sûdaan, yn Syrenaika en yn it Atlasberchtme fan Noard-Afrika; fierders op it hiele Yndiaaske subkontinint (Sry Lanka ynbegrepen), it fêstelân fan Súdeast-Aazje, Sumatra, Java en de measten fan 'e Lytse Sûnda-eilannen; yn 'e eastlike helte fan Sina, op Taiwan, de Japanske eilannen (útsein Hokkaido) en it hiele Koreaanske Skiereilân en yn parten fan Mongoalje en súdlik Sibearje. As eksoat komt it everswyn boppedat ek noch foar yn Kalifornje, in part fan Arizona, Floarida en it saneamde Djippe Suden fan 'e Feriene Steaten, yn in diel fan súdlik Argentynje, op Nij-Guineä en yn in grut part fan noardlik en noardeastlik Austraalje.
Uterlik
Folgroeide everswinen hawwe in kop-romplingte fan sa'n 120-170 sm, mei in skofthichte fan 60-110 sm. De bearen hawwe in gewicht fan 60-150 kg en de sûgen fan 45-100 kg. De bear is dan ek frijwat grutter as de sûch en beskikt oer kromme slachtosken yn 'e ûnderkaak (wat eins de ûnderhoektosken binne), dêr't er rare ferwûnings mei meitsje kinne as men him ferget of oer it mad komt. It meast opfallende oan it stal fan it everswyn is dat syn skouders heger binne as syn efterliif. Oer de wringe rint in stripe stiif rjochtoppich boarstelhier en de sturt hat in kwast oan it útein. Lykas by alle bargen is de noasspegel útgroeid ta in soarte fan skiif, dy't it bist brûkt om yn 'e ierde om te wrotten nei fretten.
Biotoop
Everswinen komme benammentlik foar yn boskgebieten, it leafst leaf- en mingde wâlden mei in protte leechhout en oare ûndergroei, mar ek wol yn âldere nuddelwâlden, gebieten mei opgeand strewelleguod, reidfjilden, moerassen en moerasbosken. Se jouwe har del yn ûndjippe kûlen dy't se op drûge plakken yn 'e boskgrûn útgroeven hawwe. Ek grave se gauris gatten op wietere plakken, dêr't dan wetter yn stean bliuwt, sadat se in modderbad nimme kinne. As de dridze opdrûget, komme der parasiten, lykas flieën en tiken yn fêst te sitten, dy't se dan troch tsjin in beam oan te wriuwen mei de opdrûge drekskulfers kwytreitsje kinne.
Hâlden en dragen
thumb|250px|left|In sûch mei biggen. Everswinen binne benammentlik yn 'e skimer en nacht aktyf en libje yn matriargale troepen wêrby't de sûgen dúdlik in hegere status hawwe as de bearen. Sa'n troep, dy't bestiet út in stikmannich folwoeksen sûgen mei harren healwoeksen en jonge biggen, kin útgroeie ta in stik as tritich bisten, al sil in troep fan dy grutte mei gauwens útinoar falle as der brekme oan fretten is. Jonge bearen skiftsje har by it berikken fan folwoeksenens ôf en liede dan in solitêr bestean, behalven yn 'e djoeitiid, dy't tusken septimber en jannewaris falt. Dan foegje de bearen har by de troepen en befjochtsje inoar om it rjocht om mei de rûzige sûgen te pearjen. Dêrby kinne se inoar mei harren slachtosken slim ferwûnje. Yn echt wylde omstannichheden dogge de sûgen fan twajierrige en de bearen fan fjouwer- of fiifjierrige âldens mei oan 'e fuortplanting, mar yn kultuerlânskippen begjinne se dêr faak al mei op 'e âldens fan 9-10 moanne, as se noch mar krekt geslachtsryp wurden binne. De draachtiid duorret 16-17 wiken, wêrnei't der tusken jannewaris en april ornaris sân of acht streekbûnte biggen smiten wurde. As de earste smeet it troch lykfol hokker redens net hellet, folget der nochris in djoeitiid, mei in twadde smeet tusken augustus en novimber. De sûch fan it everswyn is berucht om har fûleindige ferdigening fan 'e biggen, wêrby't se nearne foar wykt. Yn it wyld wurde everswinen op syn heechst in jier as njoggen; yn finzenskip kinne se de tritich jier wol helje.
Fretten
thumbnail|Everswyn. It everswyn is in allesiter dy't net sinnich is. Ikels en bûkenútsjes hawwe de foarkar, mar gers, plantewoartels, poddestuollen, larven, wjirmen, slakken, ynsekten en sels de jongen fan bisten as kninen, kjifdieren of fûgels wurde ek wol iten. Teffens frette everswinen wol ies, itsij fan bisten dy't in natuerlike dea stoarn binne, itsij de restanten fan proaien fan rôfdieren. Se binne opportunisten, dy't it grutste part harren kost byinoar skarrelje troch mei harren gefoelige noazen oer de boskflier en tusken de fallen blêden troch te wrotten. Ies kinne se mei harren skerpe rooksin faak al fan fierrens rûke. Se meitsje ornaris in gnoarjend lûd, mar kin heechtoanich piipje as se opwûn of yn panyk reitsje.
Status en bejaging
It everswyn hat de IUCN-status fan "net bedrige", wat sizze wol dat der gjin kâns op útstjerren bestiet. No't natuerlike fijannen as de wolf, lynks, brune bear en — yn it gefal fan biggen — de oehoe, fanwegen harren weromkringen út it wengebiet dat it everswyn mei de minske dielt, suver nearne mear in dûk yn 'e populaasje meitsje kinne, is de minske sels foar it everswyn it wichtichste rôfdier wurden. Bejaging troch ûnkundige (of ûnferskillige) lju liedt faak ta ûnlykwichtige populaasjes fan benammentlik jonge bisten. Yn Nederlân mei it everswyn tsjintwurdich net mear bejage wurde, al ferlient de oerheid somtiden in ûntheffing foar ôfskot as de populaasjedruk op 'e omlizzende gebieten te grut wurdt.
Undersoarten
Der wurde yn 'e regel fjouwer groepen ûndersoarten erkend.
Yndyske ûndersoarten (cristatus)
thumb|Everswinen (Sus scrofa affinis) op Sry Lanka.
Joe Medicine Crow
Joe Medicine Crow (folút: Joseph Medicine Crow; Lodge Grass (Montana), 27 oktober 1913 – Billings (Montana), 3 april, 2016) wie in Amerikaansk skiedkundige, antropolooch, publisist en berneboekeskriuwer fan Yndiaansk komôf. Hy wie in etnyske Krie, en in foaroansteand lid fan 'e federaal erkende Krieë Stamme. Medicine Crow hie in protte skreaun oer de kultuer fan syn folk en de ynfloed dy't de dominante Westerske kultuer fan 'e blanke Amerikanen dêrop hân hat, mar it bekendst fan syn oeuvre binne syn autobiografy Counting Coup en syn wurken en lêzings oer de ferneamde Slach oan de Little Bighorn, fan 1876. Under de Twadde Wrâldoarloch tsjinne Medicine Crow yn it Amerikaanske Leger en wied er it lêste oarlochsopperhaad fan 'e Krieën. Hy berikte yn 2013 de hege âlderdom fan hûndert jier, en wie it lêste libbene oarlochsopperhaad fan alle Flakte-Yndianen. Medicine Crow wie ûntfanger fan it Légion d'Honneur en de Presidinsjele Frijheidsmedalje.
Jonkheid en oplieding
Medicine Crow waard yn 1913 berne yn it doarp Lodge Grass, yn it Krieë Yndianereservaat yn 'e Amerikaanske steat Montana. Hy wie de styfpakesizzer fan 'e kriger Blanke-Man-Regearret-Him, dy't dyn 1876 as ferkenner foar it Amerikaanske Leger behelle wie yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn.
Medicine Crow studearre fan 1928 ôf oan it Bacone Kolleezje yn Muskogee, yn 'e steat Oklahoma. Yn 1938 behelle er in bachelorstitel oan it Linfield Kolleezje yn McMinnville, yn Oregon. Neitiid learde er fierder oan 'e Universiteit fan Súdlik Kalifornje, dêr't er yn 1939 in mastergraad yn 'e antropology helle. Medicine Crow wie it earste lid fan 'e Krieë Stamme dy't it safier brocht. Syn proefskrift, mei as titel The Effects of European Culture Contact upon the Economic, Social, and Religious Life of the Crow Indians hat him sûnt ûntjûn ta ien fan 'e meast lêzen wurken oer de kultuer fan 'e Krieën.
Yn it leger
Nei't de Feriene Steaten yn 1941 troch de Japanske oanfal op Pearl Harbor aktyf by de Twadde Wrâldoarloch belutsen waarden, naam Medicine Crow yn 1943 tsjinst as ferkenner by de Amerikaanske 103e Ynfanterydifyzje, dy't oan it front yn Jeropa focht. As er de striid yngie, droech er altiten syn oarlochsferve ûnder syn unifoarm en in hillige earnefear ûnder syn legerhelm. Geandewei de oarloch fierde er alle fjouwer taken út dy't nedich wiene om in oarlochsopperhaad fan 'e Krieën te wurden: it oanreitsjen fan in fijân sûnder dyselde te deadzjen (of sels ferwûne te reitsjen); it bútmeitsjen fan in wapen fan 'e fijân; it lieden fan in súksesfolle oerfal op 'e fijân; en it stellen fan in hynder fan 'e fijân.
Karriêre
Medicine Crow skreau ek in autobiografy, mei as titel Counting Coup: Becoming a Crow Chief on the Reservation and Beyond, dy't yn 2007 publisearre waard. Dat boek waard troch de Amerikaanske Nasjonale Ried foar Sosjale Stúdzjes útkard as in "oanriedbere paperback foar de jongerein". Dêrnjonken ferskynde yn 1998 fan Medicine Crow syn hân it berneboek Brave Wolf and the Thunderbird. Hy wie fierders ek ien fan 'e oprjochters fan 'e Tradisjonele Rûnte fan Yndiaanske Aldsten & Jongerein. Yn 1999 spriek Medicine Crow de Feriene Naasjes ta. Hy waard gauris frege om te sprekken oan it Little Bighorn Kolleezje en yn it Little Bighorn Battlefield Museum. Teffens wurke er mei oan ferskate dokumintêres oer de Slach oan 'e Little Bighorn.
Yn 1999 ûntfong Medicine Crow in earedoktoraat fan it Rocky Mountain Kolleezje yn Billings. Neitiid folgen noch earedoktoraten fan twa fan 'e unversiteiten dêr't er syn oplieding folge hie: de Universiteit fan Súdlik Kalifornje (2003) en it Bacone Kolleezje (2010). Yn 2008 waard Medicine Crow troch it regear fan 'e Frânske Republyk it Légion d'Honneur takend. Teffens krige er datselde jiers de Amerikaanske Brûnzene Stjer, in militêre ûnderskieding. Op 12 augustus 2009 ûntfong er boppedat út 'e hannen fan presidint Barack Obama de Presidinsjele Frijheidsmedalje, de heechst Amerikaanske ûnderskieding foar boargers. Yn 2013 berikte Medicine Crow de âldens fan hûndert jier. Ek op dy hege jierren bleau er noch aktyf as publisist en jouwer fan lêzings. Medicine Crow kaam op 3 april 2016 yn Billings te ferstjerren, yn 'e hege âlderdom fan 102 jier.
Alexander Zick
Alexander Zick (Koblenz, 20 desimber 1845 - Berlyn, 10 novimber 1907) wie in Dútsk skilder en yllustrator.
De skilder en arsjitekt Januarius Zick (1730-1797) wie Alexander syn âlde-pake, de soan fan Johannes Zick (1702-1762).
Hy studearre oan de Keunstakademy Düsseldorf; earst byldhouwen by August Wittig en dêrnei skilderjen by Eduard Bendemann.
Yn it lêst fan syn libben yn Berlyn ûntwurp Alexander Zick twa Dútske biljetten, de 5 mark Reichskassenschein 1904 en de 10 mark Reichskassenschein 1906.
Mearwiverij
Mearwiverij of polygyny (fan it Grykske πολυγυνία, polygynia, fan πολύ-, poly-, "in soad", en γυνή, gyne, "frou") is in relaasjefoarm wêrby't ien man troud is mei mear as ien frou. It is fierwei de meast foarkommende foarm fan polygamy (it troud wêzen mei ferskate houlikspartners fan it oare geslacht). It tsjinstelde fan mearwiverij, as men it sa neame kin, is polyandry, wêrby't in frou troud is mei mear as ien man.
Foarkommen
Histoarysk sjoen kaam mearwiverij geregeldwei foar, benammen by keningen of oare rike lju. Sa wurdt yn it Alde Testamint fan 'e Bibel beskreaun dat kening Salomo trijehûndert froulju hie. Hjoed de dei wurdt der yn ferskillende kultueren hiel ferskillend tsjin it ferskynsel oansjoen. Sa is it yn 'e hiele Westerske wrâld ferbean. Dêr wurdt it as in foarm fan bigamy beskôge, wat in misdriuw is dêr't finzenisstraf op stiet. Yn 'e measte islamityske lannen is mearwiverij tastien (útsûnderings op dy regel binne Tuneezje, Turkije en de Sintraalaziatyske republiken Kirgyzje, Oezbekistan, Tadzjikistan en Turkmenistan).
Lannen dêr't mearwiverij legaal is, binne: Afganistan, Algerije, Bachrein, Bangladesj, Boerkina Faso, Bûtan, Dzjibûty, Egypte, de Feriene Arabyske Emiraten, Gabon, Gambia, Guinee-Bissau, Iraan, Irak, Jemen, Jordaanje, Kameroen, Katar, Kenia, Koeweit, de Komoaren, de Republyk Kongo, Libanon, Lybje, de Malediven, Maly, Marokko, Mauretaanje, Oeganda, Omaan, Pakistan, Sambia, Saûdy-Araabje, Senegal, de Sintraal-Afrikaanske Republyk, Syrje, Somaalje, Súd-Sûdaan, Sûdaan, Swazylân, Tanzania, Togo, Tsjaad en de Westlike Sahara.
Lannen dêr't mearwiverij legaal is, mar inkeld foar moslims, binne: Brûnei, de Filipinen, Yndia, Maleizje, Singapoer en Sry Lanka. In lân dêr't mearwiverij inkeld legaal is yn in beskate regio, is Yndoneezje (ntl. yn Atjee).
Lannen dêr't mearwiverij yn teory yllegaal is, mar dêr't de autoriteiten der net tsjin optrede, binne: Benyn, Birma, Botswana, Gana, Kazachstan, de Demokratyske Republyk Kongo, Lesoto, Libearia, Malawy, Mozambyk, Namybje, Nigearia, Niger, Ruslân, Sierra Leöane, Simbabwe en Súd-Afrika.
Yn 'e Westerske wrâld waard mearwiverij oant 1890 noch bedreaun troch de mormoanske Tsjerke fan Jezus Kristus fan 'e Hilligen fan 'e Lêste Dagen. Tsjintwurdich komt it noch foar by beskate lytse mormoanske splintertsjerken yn 'e Feriene Steaten, lykas de Fûnemintalistyske Tsjerke fan Jezus Kristus fan 'e Hilligen fan 'e Lêste Dagen.
Maatskiplike kwestjes
Yn guon lannen dêr't polygamy yllegaal is en fan oerheidswegen bestriden wurdt, mar dêr't mearwiverij likegoed noch de maatskiplike noarm binne, en soms sels ek yn lannen dêr't polygamy gewoan legaal is, hawwe manlju ynstee fan mear as ien frou soms ien of mear mêtresses (njonken it houlik mei harren frou). De status fan in mêtresse is net gelyk oan dy fan in oarehelte, en oerwûne bern, dy't út sokke foarmen fan oerhoer berne wurde, kinne wetlik sjoen gjin oanspraak meitsje op bgl. in erfenis. Sosjologysk ûndersyk hat fierders útwiisd dat oerhoer en ek prostitúsje mear foarkomme yn lannen dêr't mearwiverij legaal is, mar dêr't jongemannen it sluten fan in houlik útstelle om ekonomyske redens.
Krityk op mearwiverij
De oarspronklike krityk op mearwiverij waard krapoan acht iuwen lyn formulearre troch de teolooch Tomas fan Aquino, dy't riddenearre dat it ûnrjochtfeardich is foar froulju en bern. Hy stelde ek dat mearwiverij rivalisearjende styfbern kreëarret, dy't mei-inoar konkurrearje moatte foar oandacht, iten en drinken, en ûnderdak. Fierders fûn er dat mearwiverij de "tradisjonele easken" fan 'e houlikstrou skeint.
Yn 'e moderne tiid is mearwiverij benammen ek út 'e hoeke fan it feminisme wei ûnder fjoer kommen te lizzen. Feministen binne fan tinken dat manlju en froulju gelikense partners yn in houlik hearre te wêzen. Mearwiverij wurdt dêrby sjoen as in behindering foar sawol de maatskiplike as de ekonomyske ûntjouwing fan 'e froulike houlikspartner(s). Yn tradisjonele kultueren, bygelyks yn in soad Afrikaanske lannen, kinne froulju harren inkeld oan in polygaam houlik ûntlûke troch harren breidspriis oan harren man werom te beteljen. Dat is wat dêr't se òf it jild net foar hawwe, òf dat harren yn djippe earmoede efterlit. Dêrby komt noch dat de man de hichte fan 'e breidspriis bepaalt, en dy wurdt ornaris mei opsetsin heech holden om foar te kommen dat in frou by him wei gean kin. Fierders ferliest in frou troch sa'n skieding elts rjocht op kontakt mei har bern.
Foarburch
thumb|150px|Riedhûs Swaensteyn út 1632 thumb|150px|Alde Tsjerke yn Foarburch Foarburch (Nederlânsk: Voorburg) is in stêd en eardere gemeente yn Súd-Hollân dy't op 1 jannewaris 2002 fusearre mei Leidskendam ta de hjoeddeiske gemeente Leidskendam-Foarburch. Foarburch leit oan it Ryn-Schiekanaal (ek wol Vliet neamd) en grinzet oan De Haach, Ryswyk en (binnen de eigen gemeente) oan Leidskendam. Hoewol't Foarburch hielendal fêstgroeid is oan De Haach hat it in âlde doarpskearn en in eigen skiednis. Foarburch is hielendal ferstêdlike. Binnen de gruttere gemeente Leidskendam-Foarburch binne noch wol lanlike gebieten.
Wiken en buerten yn Ljouwert
thumb|300px|Wykyndieling fan de gemeente Ljouwert sûnt 2018 De gemeente Ljouwert wurdt foar statistyske doelen ûnderferparte yn wiken en buerten. De gemeente is ferparte in statistyske wiken. Yn 2018 waard de wykyndieling feroare.
Wykyndieling
De gemeente Ljouwert bestiet sûnt 2018 út 22 wiken.
Buerten
In statistyske wyk bestiet gauris út ferskate buerten. Understeande tabel jout de buertyndieling mei kentallen neffens it CBS (2008):
William Henry Christman
Libben
Christman wie in sljochtwei arbeider út Pocono Lake, yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania, dy't berne wie yn 1843. Hy naam op 25 maart 1864 tsjinst yn it Noardlike Leger, om yn 'e Amerikaanske Boargeroarloch tsjin 'e Súdlike Konfederearre Steaten fan Amearika te fjochtsjen. Op 1 maaie, fiif wiken letter, waard er mei de mûzels opnommen yn it Lincoln General Hospital yn Washington, D.C., dêr't er op 11 maaie kaam te ferstjerren. Christman waard tweintich jier âld. Twa dagen dêrnei, op 13 maaie 1864 wie hy de earste persoan dy't beïerdige waard op it nije Nasjonaal Begraafplak Arlington. Troch it wurk fan histoarikus Rick Bodenschatz is koartby syn libbensferhaal bekend wurden.
Antonio Ciseri
Antonio Ciseri (Ronco sopra Ascona, 25 oktober 1821 - Florâns, 8 maart 1891) wie in Switsersk-Italjaansk keunstskilder.
Ciseri waard as soan fan Giovan Francesco, ek in skilder, en Caterina Materni yn Ronco sopra Ascona yn it Switserske kanton Ticino berne. Hy ferfear yn 1833 nei Florâns, dêr't er by Niccola en Pietro Benvenuti yn de Accademia di Belle Arti Benvenuti fierder foarme waard. Hy wurke in soad yn opdracht fan Italjaanske en Switserske tsjerken. Fierder skildere Ciseri in grut tal portretten.
Yn 1853 iepene Ciseri in eigen skilderskoalle. Syn learlingen wiene û.o. Silvestro Lega (1826–1895), Niccolò Cannicci (1846–1906), Girolamo Nerli (1860–1926) en Raffaello Sorbi (1844–1931). As bêste learling fan Ciseri wurdt Egisto Sarri (1837–1901) beskôge.
Yn 1852 waard Ciseri beneamd ta professor oan de Akademy foar Heger Underwiis.
Fanwegen de hege Switserske belestings naam Ciseri yn 1877 de Italjaanske nasjonaliteit oan.
Ciseri ferstoar yn de âldens fan 70 jier en waard yn de San Miniato al Monte yn Florâns byset.
Icelandair
Icelandair is de wichtichste loftfeartmaatskippij fan Yslân en is fêstige op lofthaven Reykjavík by Reykjavík. It bedriuw waard 1937 oprjochte as Flugfélag Akureyrar. Icelandair ferfierde 2014 mear as 2,6 miljoen passazjiers.
Float
De float fan Icelandair bestiet 25 july 2015 út 26 fleanmasines mei in gemiddelde âldens fan 20 jier.
Ynterslavysk
It Ynterslavysk (medžuslovjansky, Syrillysk: меджусловјанскы) is in konstruearre Slavyske helptaal, dy't ornearre is foar kommunikaasje tusken minsken út ferskillende Slavyske lannen, dy't net deselde memmetaal hawwe. De taal kin ek brûkt wurde troch minsken dy't gjin Slavyske taal prate om mei Slaven te kommunisearjen. De wurdskat en de grammatika binne basearre op de oerienkomsten tusken de moderne Slavyske talen en tagelyk kin de taal beskôge wurde as in modernisearre foartsetting fan 't Aldtsjerkeslavysk. It Ynterslavysk wurdt sawol mei it Latynske as mei it Syrillyske alfabet skreaun.
Skiednis
Oant de 20e iuw wie de taal nau ferbûn mei it pan-Slavisme, de filosofy dat alle Slaven ta ien en deselde grutte naasje hearre en dêrnei ek it stribjen nei in mienskiplike Slavyske steat. Nei de Earste Wrâldkriich kaam de klam mear te lizzen op it befoarderjen fan de ynternasjonale kommunikaasje tusken Slaven ûnderinoar troch de wei fan in "Slavysk Esperanto", wat resultearre yn ferskate sterk ferienfâldige ûntwerpen.
Hjoed de dei bestiet it Ynterslavysk út twa aktive projekten:
De beide ferzjes binne hast identyk en brûke datselde wurdboek, mar der binne lytse ferskillen yn grammatika en stavering. Mei inoar wurden se sprutsen troch inkele hûnderten minsken.
Stavering
It Ynterslavysk kin sawol mei it Latynske as mei it Syrillyske alfabet skreaun wurde. It Latynske basisalfabet is as folget:
Dêrnei kinne ek ferskate letters mei diakrityske tekens brûkt wurde. Dizze lettertekens tsjinje foar it trochjaan fan ekstra etymologyske ynformaasje oan de lêzer. Se meie mar hoege net skreaun te wurden:
It Syrillyske basisalfabet bestiet út de folgende letters:
Inkele âldsyrillyske, Russyske en/of Servyske letters binne net-offisjeel yn 't Ynterslavysk, mar wurde bytiden wol brûkt:
Grammatika
De grammatika fan 't Ynterslavysk is in ferienfâldige foarm fan 'e uterst komplisearre grammatika fan 't Aldtsjerkeslavysk en is hast hielendal regelmjittich.
Krekt sa as de oare Slavyske talen hat it Ynterslavysk trije wurdgeslachten (manlik, froulik, ûnsidich) en yn de bûging fan haadwurden, eigenskipswurden en foarnamwurden wurdt ûnderskied makke tusken iental en meartal; it Novoslověnsky hat ek twatal, lykas it Sloveensk en it Sorbysk. Fierders hat it krekt as de measte oare Slavyske talen (útsein it Bulgaarsk en it Masedoanysk) sân namfallen: nominatyf, genityf, akkusatyf, datyf, ynstrumintalis, lokatyf, fokatyf, dy't foar alle trije geslachten aparte foarmen kinne. Op inkele útsûnderings nei is de bûging lykwols regelmjittich.
Yn de bûging fan tiidwurden wurdt ûnderskied makke tusken de earste, twadde en tredde persoan, iental/meartal (yn it Novoslověnsky ek twatal) en geslacht. Fierders kin it Ynterslavysk it (typysk Slavyske) aspektûnderskied tusken ymperfektive en perfektive tiidwurden; in ymperfektyf tiidwurd wurdt almeast perfektyf makke mei help fan in foarheaksel. Der is notiid, doetiid en dantiid (yn it Novoslověnsky kin der ek ûnderskied makke wurde tusken folsteine notiid, unfolsteine doetiid en folsteine doetiid). Yn de notiid binne der twa konjugaasjes.
Schildwolde
Stifting en namme
Schildwolde is ûntstien om de tsiende iuw hinne as in heechfeanûntginning lâns de Fivel. Hjir leit ek de wierde fan Hooghammen, dy't mooglik al út de njoggende iuw datearret. Tsjerklik wie it doarp ferbûn mei it dekanaat Loppersum, oars as it buordoarp Hellum, dat ûnder Farmsum foel.
Schildwolde wurdt foar it earst koart foar it jier 1000 skreaun as Scelduualda, yn de alfte iuw as Scalduuualda. De 'Kroniek van Bloemhof' neamt yn 1204 de parochy oan it Skyld (parochia Skeldense), letter Skeldwalda of Sceldwald. De namme komt fan it Aldfryske *scald 'sompich lân mei de útgong -uualda 'wyldernis, moeraslân'. In diel fan de doarpen Schildwolde en Hellum - mooglik it âldste diel - lei oan de noardkant fan de Skyldmar en it Schildmaar en waard dêrom Extra Scaldmeda (healannen - mieden - oan de oare kant fan it Skyld) neamd. Dat is grif de omjouwing fan De Hammen, Luddeweer, De Paauwen, Graauwedijk en Overschild, dêr't yn de fyftjinde iuw noch fersprate bewenning wie. Dizze streek waard ek wol Ickingeburen neamd. Om 1470 waard ûnderskied makke tusken lannen dy't bûten en binnen de Schylt leine, dat is benoarden en besuden it Schildmaar en de Skyldmar; yn 1544 wie sprake fan lannen over den Schylt.
It gebiet benoarden it Schildmaar (de lettere Overschildjerpolder) hie fan de ein fan de midsiuwen ôf te krijen mei in soad wetteroerlêst en bleau dêrtroch oant healwei de njoggentjinde iuw foar it grutste part ûnbewenne. Dat jildt ek foar de leech lizzende stikken oan de súdkant fan it maar, dêr't inkele feanmarkes of meerstallen as it Dannemeer en it Schattersmeer ûntstiene. Njoggentjinde-iuwske kadasterkaarten toane fiif fan soksoarte markes lâns de Schildwoldermeenteweg, dy't wyls ta sompelân wurden wiene.
De bewenning ferhuze al gau nei de hege sânrêch dêr't it hjoeddeiske doarp Schildwolde op leit. Dêr lizze fjouwer of fiif bewenningslinten efter elkoar. It âldste bewenningslint bestie út de fersprate bebouwing yn de buorskippen Denemarken en Uiterburen (Zandjerpolder). Dêr efter leit de bebouwing yn de buorskip De Zanden. De hjoeddeiske buorren mei de tsjerke slút oan by it doarpslint fan 't Klooster mei de (Schildwolder- of Groenedijk). It súdwestlike diel fan it doarp is dêrnei op 'e nij ferpleatst yn de rjochting fan de hjoeddeistige Hoofdstraat oan de súdkant fan de tsjerke. Noch fierder efterút leit de bebouwing oan it Padje by de Geertsemaheerd, yn it ferlingde fan Slochteren, en inkelde fersprate pleatsen benoarden dêrfan. De folchoarder fan dy delsettings liket der op te wizen dat it oanmeitsjen en ûntwettering fan it heechfean fan súd nei noard barde, wêrby't de âldste delsettings it earst nei hegere plakken ferhuze binne.
Ynformaasje
Ynformaasje (fan Latynsk ‘’informare’: “foarmjaan, foarmje, ynstruearje”) is alles wat kennis tafoeget en sa it net witten, de ûnwissens of it net krekt witten ferminderet. Strikt nommen is ynformaasje earst ynformaasje as dy te ynterpretearjen is. Ynterpretearjen en yntegrearjen fan ynformaasje resultearret yn kennis. Troch de tiid hinne ferskynden der hûnderten definysjes fan it begryp. Dat komt om’t in tal (sub)wittenskippen en tapassingsmêden it ferskillend brûke. Ynformaasje wurdt oerdroegen troch kommunikaasje. Wa’t in boadskip oerdraacht is de stjoerder en wa’t it boadskip krijt is de ûntfanger. Meastentiids is der twarjochtingsferkear.
Gegevens, ynfo en kennis
Ynformaasje wurdt gauris betize mei de begripen gegevens en/of kennis. Gegevens binne feiten of symboalen en wurde ynformaasje as se betsjutting, praktysk nut of nijswearde hawwe foar de ûntfanger. In oare definysje hâldt út dat de mjitte dêr’t de ûnwissens mei opheft wurdt, in mjitte foar de hoemannichte oan ynformaasje is.
Kennis is in produkt dat útmakke wurdt troch de ynformaasje, ûnderfining, feardigens en hâlding dêr’t de persoan oer beskikt. Masines (lykas kompjûters begripe ynformaasje net lykas in minske, se ferwurkje data (gegevens).
In bekend foarbyld fan it ûnderskied tusken ynformaasje en gegevens is út te lizzen oan de hân fan in telefoanboek. De telefoannûmers út it telefoanboek binne gegevens. Se kinne ferwurke wurde. Jo kinne de telefoannûmers oprinnend sortearje op abonneenûmer, mar jo kinne de gegevens ek sortearje op efternamme. Jo kinne in seleksje meitsje fan alle nûmers mei in beskaat netnûmer. As immen it telefoannûmer fan syn mem siket yn it telefoanboek, om dat nûmer dêrnei te skiljen, dan is dat iene nûmer de ynformaasje. Jo witte dat jo de telefoan pakke moatte, om it nûmer draaie of toetse te kinnen. De nûmers moatte efterinoar trochjûn wurde. Yn guon gefallen kin it lânnûmer of sels it netnûmer weilitten wurde. Inkeld moat de earste 0 yn it netnûmer fuortlitten wurde. Dat moate jo allegearre witte om de ynformaasje op de goede manier te brûken. Witte jo dat net, dan is it net mear as in gegeven, en wurdt it yn guon gefallen sels as rûs ûnderfûn.
Ynformaasje yn in boadskip
In sammeling ynformaasje dy’t mei in doel oerdroegen wurdt is in ‘boadskip’. Dy hat ynformaasje en meta-ynformaasje. Sûnder betsjutting (bygelyks om’t de taal of de symboalen ûnbekend binne) kin de ynfo net folslein oerbrocht wurde. Ynformaasje is dus in subjektyf begryp.
Ynformaasje-easken
Hokker easken moatte oan ynformaasje steld wurde?
Dat is de betrouberens fan de ynformaasje. It is wichtich dat jo de ynformaasje bygelyks net feroarje om it positiver te meitsjen as it yn werklikheid is. Jo moatte de krekte gegevens notearje dy’t op dat stuit jilde.
Dat is hoe goed de ynformaasje oanslút op de easken fan de klant. Dêrby kinne jo tinke oan de opmaak, hokker gegevens yn it oersjoch foarkomme moatte, ensfh. De ynformaasje moat der net brollich útsjen, dy moat yn in dúdlik oersjoch jûn wurde.
Dat is de hoemannichte ynformaasje. It is wichtich om folsleine ynformaasje te jaan, oars kin it foarkomme dat der beskate ynformaasje net werjûn wurdt wat foar de iene persoan faaks net wichtich is mar foar de oare krekt wol wichtich wêze kin.