cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Opstân fan Tambov
thumb|260px|It gebiet fan de opstân fan Tambov De Opstân fan Tambov (Russysk: Тамбовское восстание; Tambovskoje Vosstanije) wie in wapene opstân fan boeren mei it sintrum yn it gûvernemint Tambov. De opstân wie tsjin it bolsjewistyske regear en begûn yn augustus 1920 mei it ferset tsjin de twongen foarderings fan nôt (en ek oare produkten fan boeren, lykas bôle, lear of tsiis). It ferset naam de foarm oan fan in gueriljakriich tsjin it Reade Leger, ienheden fan de Tsjeka en de Sovjetrussyske burokraten. Der wurdt rûsd dat yn de rin fan it delslaan fan de opstân sa'n 100.000 minsken finzen setten en 15.000 minsken deasketten waarden. By it delslaan fan de opskuor sette it bolsjewistyske regear ek gemyske wapens yn. In grut part fan it boereleger wie yn 'e simmer fan 1921 ferslein, mar lytsere groepen wisten it noch oant yn it jier dêrnei út te hâlden. Oanfierder fan de opstân wie Aleksander Stepanovitsj Antonov, de opstân wurdt dêrom ek wol 'Antonovsjtsjina' neamd.
Wat der oan foarôf gyng
De bolsjewiken wiene der op oergien om op it plattelân foar de stêden sûnder finansjele kompinsaasje nôt te foarderjen. Om't dat net frijwillich gyng, hiene de boeren faak mei geweld en oare plonderings te meitsjen fan de brigades dy't de foarderings útfierden. Op de werklike produksje waard gjin acht slein en de kommisjes rûsden neffens foaroarlochske sifers, sûnder rekken te hâlden mei in minne rispinge, ferneatiging en befolkingskrimp. Om't de boeren ûnder it kommunisme gjin ekonomyske prikkels mear hiene, ferbouden hja boppedat lytsere oerflakken, sadat de rûzings noch ûnrealistysker wiene. Oars as yn 'e stêden hiene de bolsjewiken net in soad oanhing op it plattelân, dêr't de Sosjaal-Revolúsjonêre Partij yn 1917 in mearderheid helle hie. Foar it grutste part hiene de boeren neat mei dy bolsjewistyske ideology en de bolsjewiken behannelen de boeren mei in grutte ûnferskilligens. De Sovjet-politikus Vladimir Antonov-Ovsejenko, dy't ek mandélich wie oan it ûnderdrukken fan de opstân en letter yn de tiid fan de Grutte Terreur nei in sjoproses deasketten waard, omskreau de boeren sa:
Ek it gûvernemint Tambov krige te meitsjen mei de foarderings fan Moskou. Yn dy tiid hiene de minsken it yn Tambov noch relatyf goed. It gebiet, dat op sa'n 350 kilometer fan Moskou lei, wie fral agrarysk. De boeren fan it gûvernemint stiene foar in grut part achter de Oktoberrevolúsje, fral om't Lenin's dekreet oer lân en grûn de ûnteigening fan de grutgrûnbesitters betsjutte. Dochs hiene de bolsjewiken yn de rin fan de tiid swierrichheden om kontrole oer it gebiet te krijen. Yn maart 1918 waarden yn it ramt fan de frede mei it Dútske Ryk harren ôffurdigen sels út de lokale sovjets set. Alhoewol't de bolsjewiken der yn slaggen harren macht te konsolidearjen, wie foar dat doel fral geweld nedich.
Foar de revolúsje produsearren de boeren yn it gûvernemint likernôch 1 miljoen ton nôt. In tredde dêrfan wie foar de eksport ornearre. Dy sifers, dy't gjin rekken holden mei de feroarings troch de revolúsje en de boargerkriich op it plattelân dy't dêrnei folge, soene it útgongspunt wurde fan de fierstente hege foarderings. Neffens in rûzing fan Orlando Figes soe eltse boerehûshâlding nei in foardering mar 10% fan it nôt oerhâlde foar eigen behoeften en om út te siedzjen. Yn jannewaris 1921 wie de helte fan it rûsde nôt yn beslach nommen en Antonov-Ovsejenko stelde út eigen ûnderfining fêst dat eltse twadde boer yn Tambov honger hie.
It begjin fan de opstân
Yn augustus 1920 gyng it boereferset yn it doarp Chitrovo oer op ferset mei wapens. De boeren wegeren langer it nôt te leverjen en fermoarden dêr de leden fan de brigade dy't it foarderje soene. In offisjeel Sovjet-rapport ferklearre it útbrekken fan it geweld sa:
thumb|left|250px|Wapene boeren yn it gûvernemint Tambov De boeren yn it doarp sochten wapens om't hja in oanfal fan it Reade Leger ferwachten, dy't grif de foardering fan nôt ôftwinge soe. Der wiene mar in pear gewearen en de wapens bestiene dêrom foar it measte út heafoarken, knuppels en oar boerereau. Wat letter brieken ek op oare doarpen ûngeregeldheden út en mei help fan rebellen wisten de boeren dêr de Sovjet-amtners en lokale kommunisten te deadzjen. Yn Tambov wiene der foar it hiele gûvernemint mar 3.000 soldaten fan it Reade Leger, dy't faak út de streek kamen en net in soad nocht hiene om tsjin harren eigen minsken te fjochtsjen.
Antonov easke frije hannel en frij ferkear fan guod, dat der in ein kaam oan de útrûpeling fan boeren troch Moskou en de ûntbining fan it Sovjet-regear en de Tsjeka. As lieder fan de opstân gyng er oer op guerrillataktiken en syn troepen fierden sabotaazje-aksjes út op spoarferbinings, kollektive buorkerijen en de autoriteiten. De befolking stipe syn troepen en de doarpen waarden brûkt om as skûl- en rêstplak te tsjinjen. Syn troepen klaaiden harren faak as soldaten fan it Reade Leger om sa fan it iene plak nei it oare te gean en om it ferrassingselemint te fergrutsjen. De sosjaal-revolúsjonêren yn it gûvernemint stiften ek in Uny fan Arbeiders, dy't funksjonearje moast as de politike organisaasje fan de rebellen. Antonov wurke dêr mei gear, ek al hied er sels de partij ferlitten. Tsjin it ein fan 1920 hie Antonov likernôch 8.000 rebellen ûnder syn befel, mar yn 'e maitiid fan 1921 fierde Antonov yn de opstannige gebieten de tsjinstplicht yn foar boeren en dêrmei krigen syn troepen in sterkte fan 20.000 oant 50.000 man. Hy organisearre de boeren lykas it Reade Leger yn sa'n 18 oant 20 rezjiminten mei eigen politike kommissarissen, ferkennings- en kommunikaasjesôfdielings. De boeren brûkten in reade flagge en eigenen harren dêrmei it symboal fan de revolúsje ta. thumb|left|250px|Partisanenleger yn Tambov De lettere maarskalk fan de Sovjet-Uny, Georgi Zjûkov, dy't yn 'e striid mei de rebellen it befel fierde oer in kavalery-eskader, beskreau de strategy fan de rebellen yn syn memoires as folget:
De rebellen slaggen der yn grutte dielen fan de regio yn te nimmen. Ek wisten hja treinen mei de foardere foarrieden te oermasterjen. Al it nôt dat hja sels net nedich hiene waard wer ferdield ûnder de boeren. De opstân sloech oer nei de regio's Voronezj, Saratov en Penza en oeral dêr't hja foar master opsleagen, waarden de Sovjet-ynstellings ôfskaft. Likernôch 1.000 leden fan de Kommunistyske Partij waarden troch de rebellen deade, yn 'e regel nei't hja earst goed neisjoen wiene troch de rebellen. Yn oktober 1920 hiene de bolsjewiken de kontrole oer it lannelike gebiet folslein ferlern, allinne yn de stêd Tambov en in pear lytsere plakken wisten hja noch hoek te hâlden.
De ûnderdrukking
Yn augustus waard de steat fan belis oan it gûvernemint Tambov oplein. De bolsjewiken besochten de rebellen yn 'e propaganda min te meitsjen en ôf te skilderjen as banditen ûnder lieding fan de sosjaal-revolúsjonêren. Ut offisjele rapporten fan de Sovjetautoriteiten docht lykwols bliken dat de lieding hiel goed wist dat it in spontane opstân fan boeren wie sûnder in grutte rol fan de Sosjaal-Revolúsjonêre Partij. De Sosjaal-Revolusjonêre Partij feroardiele de opstân boppedat publikelik en ferbea de leden eltse stipe oan de rebellen. Dy oprop krige lykwols gjin gefolch fan lokale partijleden. Mar ek de Tsjeka loek him neat fan de feroardieling oan en fierde ûnder leden fan dy partij yn it gûvernemint in weach fan ûnderdrukking en terreur út op it plattelân, ek op plakken dêr't gjin opstân wie. Hûnderten boeren waarden deasketten en meardere doarpen platbaarnd, mar dêrmei wie de opstân net foarby.
Yn febrewaris 1921 waard Vladimir Antonov-Ovsejenko as foarsitter fan in kommisje mei folmacht nei Tambov stjoerd om in ein te meitsjen oan de opskuor. De kommisje rapportearre streekrjocht oan Lenin en stie fuort ûnder syn gesach. Antonov-Ovsejenko syn doel wie om de boargers ûnder de oanhingers fan de rebellen earst oan te pakken. Mei goedkarring fan Lenin joech er opdracht ta in rige fan deportaasjes en it delsjitten fan gizelers. Yn maaie 1921 stjoerde Lening Michail Tûchatsjevski as militêre opperbefelhawwer nei Tambov. Hy krige 100.000 soldaten, tanks en swiere artillery ta syn beskikking. Ek soldaten fan it Reade Leger waarden by syn troepen yndield, mar dy wiene yn 'e minderheid. It grutste part fan de ienheden bestie út spesjale kommando's fan de Tsjeka. Tûchatsjevski's ienheden bestiene ek út ynternasjonele ienheden fan Hongaren en Azatysk-etnyske groepen. Dy wiene neffens Tûchatsjevski better tarist om tsjin de boeren yn aksje te kommen dan de rekruten fan it Reade Leger, dy fakentiden ek út de boerestân ôfkomstich wiene. Dêrnjonken wie ek in diel ôfkomstich út de kommunistyske jongereinorganisaasje Komsomol, om't dy polityk loyaal wie. De rebellen beänderen de aksjes fan Tûchatsjevski mei it nimmen fan wraak op famyljeleden fan partijleden en leden fan it Reade Leger. De striid mei de rebellen krige no it karakter fan in boargerkriich en de middelen en de organisaasjestruktueren dy't tsjin de rebellen ynset waarden, liken op dat fan in boargerkriichfront. Zjûkov beskreau de striid mei in ienheid fan de rebellen sa:
Antonov-Ovsejenko réagearre troch syn taktyk oan te skerpjen. Boargers dy't wegeren harren namme te haan, waarden tenei fuortendaliks deasketten. Waarden der wapens fûn, dan waard it âldste bern dat wurkje koe deasketten. Dat gou ek foar it ferstopjen fan rebellen. Yn dat gefal waard boppedat de hiele hushâlding ûnteigene en deportearre. Under dy regeling foel ek it opfangen fan bern of wezen fan rebellen. Foar it gefal in hûshâlding flechte, waard de boer ûnteigene, it hûs platbaarnd en syn besit ûnder loyale boeren ferdield. Lang om let waard yn maart 1921 yn de opstannige kriten in ein makke oan de twongen konfiskaasje fan nôt. Dàt yn kombinaasje mei de strange straffen soarge foar minder reewilligens fan de boargers om de rebellen te stypjen. Yn maaie 1921 besocht Tûchatsjevski de rebellen te isolearjen en nei de beboske gebieten fan it gûvernemint te jijen troch systematysk doarpen yn te nimmen. Hy krige yn juny tastimming fan Lenin om gifgas te brûken en die dat ek. Net allinne de rebellen mar ek boargers yn de doarpen om de bosken waarden slachtoffer. Yn juny 1921 waard it leger fan Antonov omsingele en ferneatige. Antonov sels wist út te piken mar waard in jier letter dochs pakt en troch de Sovjet-autoriteiten deasketten. Begjin septimber 1921 wiene der hjir en dêr noch groepkes rebellen aktyf, faaks meiïnoar sa'n 1.000 wapene manlju. It duorre noch oant healwei 1922 dat de rêst yn it gûvernemint werom wie.
Gefolgen
De ûnderdrukking fan de opstân feroarsake tige grutte ferliezen ûnder de befolking. Neffens rûzings wiene yn july 1921 likernôch 50.000 minsken yn konsintraasjekampenfinzen set, wêrûnder 1.000 bern. De finzenen hienen slim te lijen ûnder golera- en tyfusepidemiën en yn 'e hjerst fan 1921 lei it stjertesifer op sa'n 15-20% de moanne. Krekte sifers oer de slachtoffers fan de opstân binne net oanwêzich. Rûzings geane út fan likernôch 100.000 finzenen en likernôch 15.000 troch de autoriteiten eksekutearre persoanen. Sa'n 6.000 rebellen joegen harren oer; hja waarden deasketten of deportearre. Nei it delslaan fan de opstân waarden de deportearren oerbrocht fan lokale kampen nei spesjale kampen yn de noardlike regio's fan Ruslân, kampen dy't ornearre wiene foar de ofsieren fan it Wite Leger en finzen nommen rebellen út Kronstadt. It rezjym dêr wie noch slimmer as yn oare kampen en it stjertesifer yn de kampen wie tige heech. It lânboubelied fan it Sovjet-regear, de striid en de strafmaatregels laten ta grutte hongersneed. Njonken Tambov waarden mei grutte dielen fan it lân swier troffen troch tekoarten oan iten.
Mar de opstân makke de Sovjetlieders ek dúdlik dat it sa langer net koe mei de boeren. Sa wurdt de opstân sjoen as ien fan de faktoaren dy't Lenin der ta brocht om syn Nije Ekonomyske Polityk út de doeken te dwaan. De Russyske sosjoloog Pitirim Sorokin loek sels de konklúsje dat de rebellen de bolsjewiken ta de Nije Ekonomyske Polityk twongen hiene. It nije belied wie mear basearre op in belesting yn natura op basis fan de werklike produksje. Op militêr gebiet wurdt sein dat de Sovjetkommandant Michail Frûnze ûnder de yndruk wie fan it ferset fan de rebellen tsjin de troepen. Dêrom joech hy as opperbefelhawwer fan it Reade Leger yn de jierren 1920 opdracht ta it bestudearjen fan guerrillaoarlochsfiering. Dat wurdt sjoen as in tarieding fan de partisanenkriich fan it Reade Leger yn de Twadde Wrâldkriich tsjin de Dútske ynkringers.
Fockemastate
De Fockemastate wie in state yn Jorwert yn de gemeente Littenseradiel. It is net bekend wêr't de state krekt stien hat. Dizze state komt net foar op de kaarten fan Christianus Schotanus út 1664, net op dy fan François Halma út 1718 en likemin op de fan Wopke Eekhoff út 1844. Dochs wurdt skreaun dat yn 1500 Liwa à Fondens, dy't troud wie mei Catharina fan Aylva, eigener wie. Hy sneuvele yn 1500 yn de striid om Frjentsjer. Dit span wenne op Fockemastate.
Yn 1533 wie Hotze Fûns, of sa't doe skreaun waard Hotthio à Fondens, pastoar yn Jorwert. Hy erfde Fockemastate yn dat jier, mar wat der barde mei de state nei syn dea op 26 novimber 1556 is ûnbekend.
Jouswier
De buorskippen Lyts Midhuzen (grutendiels) en Grut Midhuzen (lyts diel) hearre ek by Jouswier.
Jouswier hat  ynwenners.
Etymology
Jouswier waard yn 1495 fernijd as Juusweer; letter ek as Jwsweer (1511), Juyswier (1543), Ionswie (1588) en Iuswier (1622). De namme soe sokssawat as 'wierde fan Juw' betsjutte kinne.
Skiednis
Foarhinne hie it doarp trije states: Eernsmastate, Winiastate en Jangastate. Se wienen yn 1800 al ôfbrutsen.
Jouswier leit op in relatyf hege terp dy't oan it begjin fan de jiertelling ûntstie. Yn de terp is in 5e-iuwske mantelspjeld en in fluit fûn. In soad bebouwing hat Jouswier nea hân. De Tegenwoordige Staat (1789) skreau dat Jouswier it lytste doarp fan de gritenij wie en dat it doarpke mar 7 stimmen hie. Noch jimmeroan is Jouswier net mear as de tsjerke mei wat hûzen der omhinne. De wei hat altiten al oer de terp rûn.
De tsjintwurdich dearinnende Bergsmawei wie eartiids it paad nei Eastrum oer Tilbuorren. De strjitte is ferneamd nei de famylje Bergsma. Pieter Arriens Bergsma (1668-± 1735) wie ôfkomstich fan de state Barwegen ûnder Ingwierrum. Hy waard sekretaris fan Eastdongeradiel en om ynfloed út te oefenjen op de ferkiezings foar grytmannen en oare funksjes kocht syn soan Willem Bergsma (1706-1774) healwei de 18e iuw stimhawwende pleatsen op yn de gritenij. Dêrnei ferkocht er de pleats sûnder de grûn dêr't de pleats op stie en dêr't it stimrjocht oan ferbûn wie. 220px|thumb|left|Eardere buorkerij yn Jouswier Yn Jouswier wiene mar sân stimhawwende pleatsen. As immen fjouwer stimhawwende pleatsen besiet, hie dy it sadwaande foar it sizzen. Bergsma slagge der yn 1758 yn om fjouwer fan de sân pleatsen yn hannen te krijgen. Tsien jier letter wied er eigener fan alle sân pleatsen en koed er him mei rjocht en reden "hear fan Jouswier" neame. Willem wie û.o. kommittearre foar de Steaten fan Fryslân, dykgraaf en sekretaris fan Eastdongeradiel. Syn soan Petrus Adrianus Bergsma (1743-1824) waard grytman fan Dantumadiel en fan him en syn frou hingje roubuorden yn de Damwâldster Benediktustsjerke.
Dy dyk roan eartiids oer de Reidswâl en hie by Jouswier in heakske bocht. Yn 1949 waard útein set mei it rjochtlûken fan dy wei en kaam der in nije brêge oer de Súdie: de Kowebrêge (yn de folksmûle: Nije Brêge)
Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984 makke Jouswier diel út fan de gemeente East-Dongeradiel. Tusken 1984 oant de lêste weryndieling yn 2019 lei Jouswier yn de gemeente Dongeradiel.
De tsjerke
thumb|220px|left|Petrustsjerke
It pronkstik fan Jouswier is de tsjerke. De tsjerke wie wijd oan Petrus. De bou fan de yn de rin fan de tiid faak ferboude tsjerke wie yn 1557. Yn 1978 hat der in restauraasje plak fûn en is de bepleistering fuorthelle en de tsjerke stiet der no wer yn syn âlde gloarje.
De tsjerke is oerdroegen oan de Stifting Alde Fryske Tsjerken. Elektryske ferljochting hat de tsjerke net; op de banken steane bleakers en der hingje kearsekroanen.
Opfallend binne de trije roubuorden foar de Bergsma's. De Bergsma's hawwe op it wapen trije bargen stean en dêrom wurdt de tsjerke ek wol de "Bargetsjerke" neamd.
De toer
De tsjerke hat in sealtektoer en der hinget in troch Hermanus getten klok út 1395. It ynwurk fan de toer is fernijd yn 1752. Yn 1915 is de toer opklampe mei nije bakstien, útsein de eastlike muorre, dy't bepleistere waard.
Mienskip
It doarp hat in feriening foar Doarpsbelang. De tsiisbuorkerij fan de famylje van Zelderen is ferneamd nei de eardere mar; 'it Marlânner Tsiishûs'.
Anders Minnes Wijbenga
De bekende Fryske dichter A.M. Wybenga (1881-1948) ferwurde it doarp en syn omkriten mei it fers:
Wapen
De kaai yn it wapen ferwiist nei Petrus, de patroanhillige fan it doarp. De kleuren fan dat fjild binne ûntliend oan it wapen fan it bisdom Utert en it wapen fan Eastergoa.
De bargekop is ôfkomstich fan it wapen fan de famylje Bergsma, dy't stimhawwende pleatsen opkocht om sa in soad ynfloed te krijen. Dy famylje hie sels alle stimhawwende pleatsen fan Jouswier yn hannen. De griene kleur ferwiist nei de mei gers begroeide terp.
Strjitten
Bergsmawei, Humaldawei, Winia's Reed.
Tsjasker De Hoeve
thumb|240px|Tjasker De Hoeve yn 2008 De Tjasker De Hoeve is in poldermole by it doarp De Hoeve yn de gemeente Weststellingwerf.
De tsjasker is mealree en waard yn 1975 boud en setten by de wetterpipen fan in einekoai oan de Aldfeart by Snits. De mole waard yn 1980 ôfbrutsen en opslein, mar letter opnij op syn hjoeddeiske stee yn it natuergebiet fan Steatsboskbehear setten.
Lady and the Tramp (film út 1955)
Lady and the Tramp is in Amerikaanske tekenfilm út 1955. De film, de 15e jûnfoljende tekenfilm dy't makke waard troch de Walt Disney Productions, stie ûnder rezjy fan Clyde Geronimi, Wilfred Jackson, en Hamilton Luske. De wichtichste rollen waarden ynsprutsen troch stimakteur Larry Roberts en stimaktrise Barbara Luddy.
Lady and the Tramp waard útbrocht op 22 juny 1955. Yn 2001 kaam in ferfolch op de film út ûnder de namme Lady and the Tramp II: Scamp's Adventure.
Kanaal fan Korbulo
thumb|right|250px|Kaart mei de rin fan it kanaal fan Korbulo thumb|250px|Rekonstruksje fan it kanaal mei Romeinske brêge thumb|250px|Rutermasker fûn yn it Kanaal fan Korbulo yn Matilo De Fossa Corbulonis of Kanaal fan Korbulo wie in om 47 n.Kr. hinne groeven kanaal yn Súd-Hollân dat de Maas mei de Ryn ferbûn. Hoe't it kanaal krekt rûn hat, is lykwols net bekend, mar der binne oanwizings dat it it Romeinske legerplak by Naaldwyk ferbûn mei it fort Matilo (by Leien) en foar in part parallel rûn oan de Flyt.
Oanlis
It kanaal hat de namme fan de Romeinske fjildhear Korbulo, omdat hy syn soldaten opdracht joech de 23 Romeinske milen lange kanaal (± 34 km) te graven. Wierskynlik hoegden de soldaten net folle te graven, omdat sy allinnich mar de besteande wettergongen, wêrûnder de Gantel, mei elkoar ferbine moasten.
It kanaal hie as doel om skipfeart tusken Maas en Ryn mooglik te meitsjen sadat sy net oer de Noardsee hoegden. De skippen dy't benammen yn dat tiidrek brûkt waarden, wienen foaral lytse platboaiems en net bot seeweardich.
Opgravings
Yn 1962 is te noardwesten fan Leiden in part fan it âld kanaal opgroeven. Oare opgravings hawwe west tusken 1989 en 1992 by Leidschendam en yn 2004, allyksa by Leidschendam. Ut ûndersyk docht bliken dat it om in kanaal mei houten beskoeiïng gie, dat om-ende-by 50 n.Kr. te plak brocht wie. It kanaal wie 12 oant 14 meter breed en sa'n 2 meter djip en der binne spoaren fûn fan in jaachpaad by it kanaal del. Ek docht bliken dat der in earste kanaal wie dat tichtslike en dat der op 'e nij in twadde kanaal groeven is. Yn de wenwyk De Reidfink yn Leidschendam is in rekonstruksje makke, kompleet mei houten brêge lykas eartiids.
Naaldwyk
Yn Naaldwyk is yn 2004 in part fan in brûnzen plaat fûn, nei alle gedachten in fragmint fan in sokkel fan in stânbyld fan keizer Klaudius. Earder wie yn de omkriten dêrfan al in brûnzen hân oantroffen. Yn de Romeinske tiid kaam de Maas by Naaldwyk del en der wurdt sein dat oan dy kant in Romeinske floatbasis wie.
Ray Liotta
thumb|Ray Liotta Raymond Allen Liotta (Newark (Nij-Jersey) 18 desimber 1954 – Santo Domingo (Dominikaanske Republyk) 26 maaie 2022) wie in Amerikaanske akteur en stimakteur. Hy spile ûnder mear yn de films Something Wild (1986), Goodfellas (1990), Cop Land (1997) en Hannibal (2001). Hy waard yn syn karriêre nominearre foar in Golden Globe en hy wûn ien Emmy Award. Hy krige yn 2023 in stjer op de Hollywood Walk of Fame.
Oersetting
right|thumb|200px|De stien fan Rosetta In oersetting is it oersetten fan in wurd of tekst yn in oare taal as de oarspronklike.
Om goede oersettings meitsje te kinnen is mear nedich as kennis fan beide talen. Fan de boarnetaal moatte net allinnich de letterlike betsjutting, mar moate ek de nuânses, grapkes en wurdboarterijen begrepen wurde (sjoch it foarbyld hjirûnder). Yn de doeltaal moat ek in sadanige behearsking oanwêzich wêze dat de oersetter sûnder muoite wat op in grut oantal ferskillende wizen sizze kin. Eltse taal hat in eigen idioom, stylkonstruksjes dy't net ien op ien oer te setten binne. Ek mei de kultuer fan it lân fan de boarnetaal moat de oersetter einliks goed yn thús wêze. Foar ien dy't net twatalich grutbrocht is, is meastentiids net mooglik om folslein yn in taal te skriuwen dy't net de memmetaal is.
In goede oersetting lit in tekst sjen dy't wat kontekst oangiet de bêste kar is, dy't it bêst oerienkomt mei de betsjutting yn de oarspronklike taal, en dêr't net oan te sjen is dat it in oersetting is. Meastentiids is der diskusje oer hoe letterlik oerset wurde moat. De doelgroep dêr't foar oerset wurde moat, spilet in grutte rol by de beslissingen dy't de oersetter nimme moat by it oersetten. Hjir spilet ek it medium in wichtige rol: by de ûndertiteling fan in bûtenlânsk programma moat útsein oersetten de sinnen meastentiids sterk bekoarte wurde.
In technyske hantlieding moat meastentiids letterliker oerset wurde as in romantysk ferhaal. Ferskillen yn kultuer liede faak, of altyd ta begripen yn de oarspronklike taal dy't foar de doelgroep sûnder ekstra útlis net te folgen binne, sokke ekstra útlis wurde realia neamd. De oersetter moat yn sokke gefallen kieze foar mear útlis, of foar it substituere fan in oar mar ferlykber begryp in de doeltaal. In manier fan oersetten dy't troch in protte as ideaal sjoen wurdt, is in tekst sa ôf te leverjen dat it foar de lêzer krekt sa liket dat de skriuwer yn de eigen taal fan lêzer skreaun hat.
Berucht binne wurden dy't wat foarm oan giet in soad likje op (meastentiids etymologyske besibbe) wurden yn de oare taal, mar in oare betsjutting hawwe. In foarbyld: it Fryske wurd 'dreech' hat in folslein oare betsjutting as it Nederlânske droog.
Pervasive ûntwikkelingssteuring
Soarten
Tsjintwurdich wurdt as synoniem ek wol de term autismespektrumsteurings of autisme brûkt, mar op etiologyske grûnen en klassifikaasjes fan hâlden en dragen hâldt dat net foar eltsenien itselde yn. Yn maaie 2006 kaam der dan ek in foarstel om de kategory te wersjen en ûnderskied te meitsjen tusken autistyske pervasive ûntwikkelingssteurings en net-autistyske pervasive ûntwikkelingssteurings.
Kiki Dee
thumb|220px|Kiki Dee yn 1974. Kiki Dee, skûlnamme fan Pauline Matthews, (Bradford, 6 maart 1947) is in Ingelske sjongster en lieteskriuwster.
Lette jierren '60 waard sy ferneamd as blanke soulsjongster. Sy wie de earste Britske sjongster dy't in kontrakt krige by it soullabel Motown (yn 1970). Kommersjeel súkses kaam lykwols earst doe't sy oergie nei Elton John syn platelabel Rocket Records. Mei de ballade "Amoureuse" helle sy yn 1973 nûmer 13 yn Ingelân. Yn dy tiid hie sy ek har grutste hits: "I've got the music in me" (1974), it duet "Don't go breaking my heart" (1976) mei Elton John (dat in hit waard yn Jeropa én Amearika) en "Star" (1981).
Fan 1984 ôf die sy ek mei yn (West End-)musikals.
Sûnt mids jierren '90 foarmet sy in duo mei gitarist, komponist en produsint Carmelo Luggeri, mei wa't sy trije CD's útbrocht en fierders fral yn it Britske schnabbelsirkwy optredet.
Pervasive ûntwikkelingssteuring
Mentaal
Op mentaal mêd hawwe pervasive steurings fiergeande ynfloed op it ferrin fan de ûntwikkeling op tal gebieten as sosjale relaasjes en vaardigheden, taal en voorstellingsvermogen, motoryk, selsbesef, gefoelens, spel, fantasy, begryp fan de deilikse wrâld.
Lichaamlik
Op lichaamlik mêd hawwe dizze steurings út en troch gefolgen foar it ôfwarsysteem, de endokrinology, het fetsoermetabolisme, het aminosoer - of purinemetabolisme, en taname fan oksidative stress troch in ôfwiken yn de wurking fan de neurotransmitters.
Pieter Tjeerdsma
Pieter (Piet) Tjeerdsma (Garyp, 7 juny 1916 - Beetstersweach, 13 july 2010) wie in Nederlânsk politikus út namme fan de ARP en letter it CDA.
Tjeerdsma wurke ienentweintich jier by it CNV. Tusken 1971 en 1981 wie er boargemaster fan Wûnseradiel. Hy wie twa perioades (1971-1974 en 1976-1983) lid fan de Earste Keamer.
Hy waard ûnderskieden as Offisier yn de Oarder fan Oranje-Nassau en Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw. Teffens waard him it fersetskrús útrikt.
Swartewetterskleaster
thumb|right
Swartewetterskleaster (Nederlânsk en offisjeel: Zwartewatersklooster) is in doarpke dat leit yn Oerisel, yn de gemeente Swartewetterlân. It leit noardlik fan Hasselt en súdeastlik fan Swartslús.
Yn 1233 waard hjir in benediktissenkleaster stifte: Mariënberg, letter better bekind as it Swartewetterskleaster. It kleaster waard mooglik stifte as in betinkplak foar de manlju, lykas ûnder oaren de biskop Otto II fan de Lippe, dy't omkamen yn de slach by Ane yn 1227. It is in lyts smûk doarpke middenyn in natuergebiet. Op it plak dêr't it kleaster stien hat is no in tsjerkhôf. thumb|left
Anke de Jong
Jonkheid en oplieding
De Jong waard yn 1987 berne op It Hearrenfean en groeide op op De Gordyk, dêr't se Frysktalich grutbrocht waard op 'e maneezje fan har heit, omke en muoike. Har âlden skieden doe't se seis jier wie, mar holden in freonskiplike relaasje. Nei de pleatslike basisskoalle trochrûn te hawwen, gie De Jong nei de HAVO oan 'e Iepenbiere Skoallemienskip Sevenwolden op It Hearrenfean. Yn dyselde tiid wurke se bûten skoaltiid in protte yn in moadewinkel op De Gordyk. Se hie altyd alhiel besleifere west fan moade en klean, en mei har HAVO-diploma binnen ferfear De Jong yn 2004 mei sechstjin jier nei Amsterdam. Dêr folge se in HBO-oplieding media en kommunikaasje oan 'e Hegeskoalle fan Amsterdam, wêrby't se ôfstudearre op marketing en publishing.
Karriêre
As ûnderdiel fan har stúdzje yn Amsterdam rûn De Jong staazje by it tydskrift JAN, dêr't se nei ôfrin fan 'e staazjeperioade in bybaantsje wist te bemachtigjen. Nei har ôfstudearjen wurke se as marketingmanager by Hide & Chic en dêrnei beklaaide se deselde funksje by de Gijrath Media Groep, foar de tydskriften Jackie, JFK en Miljonair Magazine. Dêrnei klom se op ta brandmanager ("merkmanager") by it moadeblêd Glamour, dêr't yn 2016 oansteld waard as haadredaktrise. Mei har 29 jier wie se doe de jongste haadredakteur dy't Glamour ea hân hie.
By Glamour moast De Jong omgean mei de algemiene delgong dêr't alle printe media mei kampe troch de ûntlêzing en de opkomst fan sosjale media. De oplaach fan it blêd gie mei de helte omleech en de omset keldere. Under lieding fan De Jong sette Glamour folop yn op 'e onlineferzje. Net allinnich dat, mar it blêd begûn ek eltse moanne in evenemint foar lêzeressen te organisearjen dêr't flink oan fertsjinne wurde koe. Fierders gie Glamour yn see mei ynternasjonaal ferneamde floggers en modellen, lykas Nikkie Tutorials en Ashley Graham, sadat der ek foardiel helle waard út 'e sosjale media. It blêd sette Glamour BeautyTV en GlamourTV op, ynternetkanalen dêr't flochsters en redaktrises it publyk op meinimme nei û.m. de grutte moadeshows fan Parys en Milaan.
Under it haadredakteurskip fan De Jong kamen der ek artikels yn Glamour te stean dy't ynhâldliker wiene as oant doe ta gewoan wie. Neffens de Jong is it blêd in wichtige influencer, mei in miening dy't in soad gewicht yn 'e skaal lizze kin. Sadwaande kaam der in tema-edysje oer feminisme, wêrfan't 20% mear ferkocht waard as fan oare nûmers. De Jong sels skode oan by presintator Umberto Tan yn it praatprogramma RTL Late Night, om it te hawwen oer de salarisferskillen tusken manlju en froulju. Fierders makket Glamour mei opsetsin gebrûk fan modellen mei in normaal postuer ynstee fan 'e barnhoutmeagere mannekêns dy't men meastal yn 'e haute couture sjocht.
Priveelibben
De Jong wennet troch de wike yn Amsterdam, mar bringt de wykeinen gauris troch op It Hearrenfean, dêr't se by har famylje wêze en Frysk prate kin, wat se nei eigen sizzen "sa fijn" fynt. Mids 2018 hie se al acht jier in relaasje mei tennisser Igor Sijsling.
Deo Volente
Deo Volente is in Latynske útdrukking, dy’t “as de heare it wol” betsjut. Dizze útdrukking wurdt faak ôfkoarten ta “D.V.”. It wurdt brûkt by oankundigen fan fergaderingen, brulloften en oare eveneminten om oan te jaan dat men as minsk de takomst net ûnder kontrôle hat, mar ôfhinklik is fan God.
Dizze útdrukking komt út de tekst Brief fan Jakobus 4:13-15. No jo der sizze: wy sille no of moarn nei de stêd reizgje, en der in jier trochbringe, en hannelje, en winst meitsje. Jo, dy net witte, wat moarn sil barre, want hoe is jo libben. It is in damp, dy’t yn tiid as neat wurdt sjoen, it sil ferdwine. Yn plak dat jo sizze: As de Hear it wol, en wy libje sille, sa sille wy dit of dat dwaan.
skriuwwize.
D.V heart by de datum. Derom moat D.V op ien rigel skeaun wurde. Bygelyks:
Sint-Jânsgea
thumb|right|250px|gemaal en mole De Hersteller Sint-Jânsgea (ek: Sint Jut) is in doarp yn de gemeente De Fryske Marren, súd fan it Nannewiid. It doarp hat likernôch 860 ynwenners (2004). It foarmet eins in twillingdoarp mei Rotsterhaule. De doarpen wurkje dan ek gear mei skoallen, tsjerken en ferienings. Sint-Jânsgea is neamd nei de tsjerke fan it doarp, dy't wijd is oan de hillige Johannes. Dizze tsjerke stiet hjir al jierren net mear. Nei de ynpoldering en it yn kultuer bringen fan it lân is de Streek fertichte ta in lintbebouwing dy’t oan de noardkant noch altyd tichter is dan oan de súdkant fan de Streek. Fan de âlde Streek ôf is noch dúdliker dan yn it buordoarp Rotsterhaule te ûnderfinen, hoe leech it lân leit.
Feanôfgraving
Yn it gebiet is yn it ferline in soad fean ôfgroeven, dit waard as turf ferskippe. It gebiet waard slim wiet en strûpte by min waar hielendal ûnder wetter, it waard it Unlân neamd. De polder is lykwols drûchmeald troch fjouwer mûnen, de lêst oerbleaune mûne is troch de befolking rêden fan de sloop: De Hersteller. De Hersteller bestie yn 2007 150 jier. By dy gelegenheid is in jubileumboek útkaam. De mûne waard yn 1857 boud om de polder drûch te hâlden. Yn de jierren santich fersutere de mûne en doe is er yngreven opknapt.
Bakkers
Hoe't it komt is net rjocht dúdlik, mar sa'n 40 à 50 jier ferlyn wennen en wurken oan de Streek yn it twillingdoarp wol tsien ferskillende bakkers. Ta in brea-oarloch is it net komd. Krekt oarsom, se organisearren har yn in ynkeapferiening en ien kear jiers gienen se mei harren froulju in dei oderop út. De measte fan dy bakkerijen bine yn de jierren sechtich ferdwûn, mar de saken dy't oerbleaunen binne útgroeid ta grutte bedriuwen. It koekefabryk fan Sint-Jânsgea, Wieger Ketellapper (ûnderdiel fan Keninklike Peijnenburg B.V.), is bekend in hiel Nederlân, krektas it roggebreafabryk fan Van Dijk en yn Rotsterhaule it koeke- en pipernutenfabryk fan Modderman. thumb|right|250px
Mienskip
In bysûnder gebou is ‘Yn ’e Doarpsfinne’, in wenmienskip foar âlderein mei in oerdekte binnentún. Hjir by yn sitte ek in soos foar jongerein en in pjutteboarterssplak. De Trieme en De Schakel binne de basisskoallen fan it doarp.
Doarpsfeest
In doarpsfeest is in feest dat fierd wurdt yn en troch in doarp, en dêr't (hast) it hiele doarp oan meidocht. Yn Fryslân hat de grutte mearderheid fan 'e doarpen in doarpsfeest, dat meastal ienris yn it jier holden wurdt. Ornaris duorret it twa of trije dagen (faak fan tongersdei oant en mei sneon), mar by lytsere doarpen komt it foar dat it mar ien dei feest is. By gruttere doarpen nimt it doarpsfeest net selden de foarm oan fan in merke (lykas it gefal is by de Rypster Merke), hoewol't der njonken de merke-attraksjes ek oare aktiviteiten organisearre wurde.
Der binne ferskate aktiviteiten dy't hast altyd diel útmeitsje fan in doarpsfeest. Dêrby moat men tinke oan ien of mear sportwedstriden. Sa is, alteast yn noardwestlik Fryslân, keatsen in ûnmisber ûnderdiel fan elts doarpsfeest. Dêrnjonken komme fuotbal en darts, om mar wat te neamen, ek foar. Fierders wurde der faak "Aldhollânske" spullen organisearre, lykas koekhappen, sekrinnen en sjoelen. Ek wurdt der gauris in optocht holden mei fersierde weinen, makke troch de bewenners fan ferskillende strjitten. De as moaiste beoardiele wein wint dan in priis. De jûns is der yn 'e regel live-muzyk, fersoarge troch in band yn in grutte feesttinte.
Frâns II fan Bretanje
Frâns II fan Bretanje (Bretonsk: Frañsez II; Frânsk: François II; Clisson, 23 juny 1433 – Couëron, 9 septimber 1488) wie yn 'e twadde helte fan 'e fyftjinde iuw hartoch fan it ûnôfhinklike Hartochdom Bretanje. Hy wie in telch út 'e dynasty fan Dreux-Montfort dy't ek greve fan Montfort en Étampes wie en yn namme ek (mar net feitlik net) greve fan Richmond yn it Keninkryk Ingelân. Hy folge syn omke Arthur III yn 1458 op as hearsker oer Bretanje. Syn tritichjierrich regear waard karakterisearre troch syn krewearjen om it Keninkryk Frankryk op in ôfstân te hâlden, dat longere op anneksaasje fan Bretanje. Sadwaande wied er allegeduerigen deilis mei kening Loadewyk XI fan Frankryk en dy syn dochter Anna fan Frankryk, dy't nei har heite dea regintesse wie foar har jonge broer Karel VIII. Yn 1487 berikte dat in hichtepunt yn 'e saneamde Dwaze Oarloch, in militêr konflikt mei Frankryk dat Bretanje net winne koe. Frâns II waard twongen ta it tekenjen fan it fernederjende Ferdrach fan Verger, dat de facto in ein makke oan 'e Bretonske selsstannigens. Koarte tiid letter kaam er om by in ûngemak, wêrnei't er opfolge waard troch syn dochter Anna fan Bretanje.
Belutsenens by de Roaze-oarloggen
Yn 'e twadde helte fan 'e fyftjinde iuw waard it Keninkryk Ingelân teheistere troch in boargeroarloch tusken de rivalisearjende huzen fan York en Lancaster, dy't iuwen letter bekend kommen is te stean as de Roaze-oarloggen. Beide huzen wiene tûken fan it Ingelske keningshûs Plantagenêt en allebeide makken se oanspraak op 'e Ingelske troan. Yn 1471 waarden de lancastrianen yn 'e Slach by Barnet en de Slach by Tewkesbury ferslein troch de yorkisten. De lankastriaanske kening, Hindrik VI fan Ingelân, en syn ienlingssoan Edwert fan Westminster kamen om yn 'e neisleep fan 'e striid by Tewkesbury. Fan gefolgen wist de yorkistyske kening Edwert IV fan Ingelân de folsleine behearsking oer it keninkryk yn 'e hannen te krijen. Deselden dy't wegeren en lis har ûnder syn bewâld del, waarden ta lânferrieders ferklearre, en harren besittings waarden yn beslach nommen.
Under de lancastrianen dy't om dy reden om utens yn ballingskip gean moasten, wiene de Welske ealman Jasper Tudor en syn omkesizzer Hindrik Tudor (de lettere Hindrik VII fan Ingelân). Dy lêste wie de iennichste lieder fan 'e lancastrianen dy't noch in spoar fan 'e keninklike bloedline hie en dêrom oanspraak op 'e Ingelske troan meitsje koe. De Tudors en harren meistanners besochten yn sylskippen It Kanaal oer te flechtsjen nei it Keninkryk Frankryk, mar troch hurde wyn wiene se twongen om ynstee yn Le Conquet oan lân te gean, dat yn it Hartochdom Bretanje lei. Dêr waard de hiele kloft yn 'e hechten nommen op befel fan Frâns II. Hy seach Hindrik Tudor as in wichtich ruilmiddel dat er yn 'e takomst mooglik brûke koe om 'e help fan Ingelân ôf te twingen by in Bretonsk konflikt mei Frankryk. Dêrom paste er goed op 'e lancastrianen; hy húsfêste de beide Tudors en ferskate neiste meistanners yn it Kastiel fan Suscinio yn Sarzeau, dêr't se in fan alle gemakken foarsjoen libben hiene op kosten fan Frâns II.
Edwert IV fan Ingelân die net bot war om 'e ballingen werom te krijen, mei't er Hindrik Tudor beskôge as "in nimmennet". Wol easke er healslachtich harren oerdracht fan Frâns II, mar doe't dy wegere, liet er de saak fierders gewurde. Yn oktober 1483, doe't er al tolve jier yn Bretanje libbe, die Hindrik Tudor foar it earst in wraam op 'e Ingelske troan. Frâns II droech 40.000 gouden kroanen en 15.000 soldaten by oan dat krewearjen, mar de lancastriaanske float fan fyftjin skippen wêrmei't it ynvaazjeleger It Kanaal oerstekke moast, waard útinoar blaasd troch in stoarm. Fan gefolgen kaam Hindrik Tudor mar mei twa skippen by de Ingelske kust oan, dêr't er opwachte waard troch in yorkistysk leger fan 'e nije kening Richard III fan Ingelân. (Syn gearspanning tsjin 'e yorkisten mei Hindrik Stafford, hartoch fan Buckingham, wie nammentlik al ûntdutsen en Buckingham wie finzen nommen, feroardiele en ûnthalze foar't Hindrik Tudor Bretanje sels mar ferliet.) Hindrik besleat doe wyslik om net oan lân te gean, mar werom te kearen nei Bretanje.
Oerlibbenen fan 'e mislearre opstân yn Ingelân flechten neitiid It Kanaal oer en joegen har by de Tudors yn Bretanje. Op earste krystdei 1483 swarde Hindrik Tudor yn 'e Katedraal fan Rennes in eed dat er mei Elizabeth fan York trouwe soe, de dochter fan Edward IV silger, om 'e huzen fan Lancaster en York te ferienjen. Tsjin dy tiid wie Hindrik in wiere bedriging wurden foar de Ingelske troan, dat Richard III die bot war om Frâns II te bewegen syn gasten oan him út te leverjen. Frâns II woe sa'n útlevering yn 't fet hâlde foar eventueel letter gebrûk. Mar doe't er mids 1484 siik wie en it regear oer Bretanje dêrtroch tydlik yn 'e hannen kaam fan syn tesaurier, Pierre Landais, berikte dyselde mei Richard III oerienstimming oer de útlevering fan 'e Tudors yn ruil foar in ûnthjit om 3.000 Ingelske bôgeskutters te stjoeren as Bretanje ea binnenfallen waard troch de Frânsen. It nijs lekte lykwols út en de Tudors waarden warskôge, wêrnei't Hindrik en syn omke Jasper allebeide los faninoar nei Frankryk wisten te ûntkommen, dêr't se ûnder beskerming stiene fan 'e Frânske Kroan. Doe't Frâns II koarte tiid letter wer opbettere, wied er min te sprekken oer it dwaan fan Landais. Om it goed te meitsjen, bea er de 400 oare lancastriaanske ballingen yn Bretanje frije trochtocht nei Frankryk en betelle sels alle ûnkosten foar de reis.
Oansluting by de Liga foar it Miene Goed
De keningen fan Frankryk seagen it Hartochdom Bretanje as in ôffallich diel fan harren keninkryk, dat weromwûn wurde moast. Dêrta yntrigearren se oan ien wei troch om ynfloed yn Bretanje te winnen. Net ien dy't in gruttere yntrigant wie as Loadewyk XI fan Frankryk, dy't om dy reden bekend stie as "de Grutte Spin" (om't er as spin yn it web fan syn yntriizjes siet). Mei't Frâns II krewearre foar it behâld en it fergrutsjen fan 'e Bretonske ûnôfhinklikheid, makke er himsels ta in fijân fan Loadewyk XI.
Yn 1465 sleat Frâns II him oan by de Liga foar it Miene Goed, in ferbûn fan Frânske eallju dy't har fersetten tsjin 'e sintralistyske plannen fan Loadewyk XI. Dyselde woe nammentlik net inkeld Bretanje, mar alle ûnôfhinklike en semy-ûnôfhinklike hartochdommen, wêrûnder Boergonje, Normanje, Berry en oaren, streekrjocht ûnder it bewâld fan 'e Frânske Kroan bringe. De Liga wie it geastesbern fan Karel de Stoute, de greve fan Charolais en de soan fan 'e Boergondyske hartoch Filips de Goede, en hie 's kenings broer Karel fan Valois, hartoch fan Berry as boechbyld.
Yntriizjes oer en wer
Loadewyk XI kaam yn 1483 te ferstjerren. Hy waard opfolge troch syn soan Karel VIII fan Frankryk, mar salang't dy noch minderjierrich wie, hearske (Loadewyk) syn dochter Anna fan Frankryk as regintesse. Frâns II, dy't yn it regintskip in perioade fan Frânske swakte tocht te bespeuren, sleat him oan by hartoch Loadewyk fan Orléans (de lettere Loadewyk XII fan Frankryk) en greve Karel fan Agoulême, dy't har tsjin regear fan Anna oankanten.
Trochdat er benammen belangstelling hie foar wat der oare kant de Frânske grins barde, ferwaarleazge Frâns II de Bretonske binnenlânske oangelegenheiden. Syn korrupte en autoritêre earste minister, Guillaume Chauvin, waard yn 1477 ûnder fuotten helle troch syn tesaurier-generaal, Pierre Landais. Underwilens slagge it earst Loadewyk IX en nei syn dea Anna fan Frankryk om, gebrûk meitsjend fan 'e ûnderlinge fetes binnen de Bretonske adel, in grut diel fan 'e Bretonske eallju om te keapjen. Yn 1485 fierden dy Frânsksinnigen in steatsgreep út, wêrby't Landais ôfset en finzen nommen, en úteinlik ophongen waard.
De Dwaze Oarloch
Dêrop foarme Frâns II in militêre alliânsje mei oare fijannen fan Frankryk, te witten: keizer Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk, kening Ferdinand II fan Aragon en kening Hindrik VII fan Ingelân. Ferskate eardere bûnsgenoaten fan Frâns II út 'e Liga foar it Miene Goed joegen har by him. Ien fan harren, Alain fan Albret, dy't om 'e hân fan Anna fan Bretanje stike, sterke it Bretonske leger fuort mei 5.000 man dy't betelle waarden troch Ferdinand fan Aragon. Maksimiliaan stjoerde 1.500 fan syn eigen soldaten út it Aartshartochdom Eastenryk, en Edward Woodville, lord Scales stiek It Kanaal oer mei in pear hûndert Ingelske bôgesjitters.
Lykwols waarden de Bretonnen, yn wat neitiid de Dwaze Oarloch kaam te hjitten, op 28 july 1488 troch de Frânsen ferpletterjend ferslein yn 'e Slach by Saint-Aubin-du-Cormier. Dat wie foar in grut part te witen oan 'e korrupsje fan it Hof fan Frâns II en oan ynterne skelen mank de Bretonske adel, fan wa't in diel oan 'e Frânske kant tsjin 'e eigen hartoch meifocht. Scales sneuvele yn 'e slach, wylst de Frânske rebellen Loadewyk fan Valois, hartoch fan Orléans en Jan IV fan Châlon-Arlay, prins fan Oranje kriichsfinzen nommen waarden. Albret en Jan IV fan Rieux ûntkamen oan dat lot en spilen neitiid in wichtige rol by de fuortsetting fan 'e striid.
Op 10 augustus wie Frâns II lykwols twongen om it fernederjende Ferdrach fan Verger te ûndertekenjen. Under de kêsten fan dat ferdrach moast er himsels ûnderwerpe as in fazal fan Karel VIII, en moast er alle útlânske troepen út Bretanje wei bonsjoere. Ek moast er Saint-Malo, Fougères, Dinan en Saint-Aubin-du-Cormier oan 'e Frânske kening oerdrage en boppedat wie fan dat stuit ôf foar in houlik fan syn dochter Anna ferlet fan goedkarring fan 'e Frânske Kroan. Mar inkele moannen letter kaam Frâns II te ferstjerren doe't er ûngelokkich fan syn hynder knoffele. Hy waard opfolge troch syn dochter Anna, dy't troch de nederlaach yn 'e Dwaze Oarloch en de suver algemiene Frânske ynfloed yn Bretanje dy't dêrfan it gefolch wie, yn in ûnmooglike posysje brocht wie. Hja die wat hja koe om 'e Bretonske ûnôfhinklikens te beskermjen, mar it wie om 'e nocht: Bretanje kaam ûnder Frânske hearskippij en soe yn 1532 folslein troch Frankryk anneksearre wurde.
Grêf
Hartoch Frâns II fan Bretanje rêst yn in grut prealgrêf yn 'e Katedraal fan Nantes. Syn tombe waard besteld troch syn dochter Anna. It is in wichtich foarbyld fan ier renêssansistysk byldhouwurk yn Frankryk. It grêf waard ûntwurpen troch Jean Perréal en de byldhouwurken binne fan 'e hân fan Michel Colombe.
Neiteam
Frâns II troude twaris.
Syn earste houlik wie mei Margareta fan Bretanje (1443-1469), de âldste dochter fan Frâns I fan Bretanje (in folle neef fan Frâns II) en prinsesse Isabella fan Skotlân. Mei har krige er in soan, Jan, greve fan Montfort (29 juny oant 25 augustus 1463), dy't lykwols nei 58 dagen kaam te ferstjerren.
Syn twadde houlik wie mei Margareta fan Foix (1449-1486), in prinsesse fan Navarra, de dochter fan greve Gaston IV fan Foix en keninginne Eleönoara fan Navarra. Mei har krige er twa dochters: Dêrnjonken hie Frâns II ek ferskate oerwûne bern mei Antoinette fan Maignelais, in eardere mêtresse fan kening Karel VII fan Frankryk.
Willem Winters
Hy studearre sosjology oan de Ryksuniversiteit Grins te en waard learaar yn it middelber en heger beropsûnderwiis.
Winters skreau artikels en boeken oer de âldereinsoarch − ûnder oaren oer de skiednis fan de AOW − oer keunst en kultuer yn De Strikel, Ljouwerter Krante, Kistwurk, De Moanne en Hjir.
Sâltpoel
De Sâltpoel is in mar op de grins fan de gemeente De Fryske Marren. De mar leit besuden Terherne by de brêge Hearrensyl, dy't ferbining jout mei de Terkaplester Puollen. Troch it Hearregat komt men op de Snitser Mar. De namme Sâltpoel jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zoutepoel.
Skiednis
Yn eardere tiden wie de Sâltpoel in poel dat net yn iepen ferbining stie mei de Middelsee. Troch it stigen fan de seespegel oerstreamde de Middelsee geregeld. It wetter krong fanút it waad fier Fryslân yn en it brak wetter blieu yn de Sâltpoel stean, dêr't it ferfolgens foar in part ferdampte wertroch't de poel hieltyd sâlter waard. Fanôf de 12e en 13e ieu waarden leechfeanôfgravings dien yn dy omkriten dy't de poel grutter makken. Op kaarten út de 16e en 17e iuw wurdt de poel al oanjûn. Net yn de hjoeddeiske foarm, mar wol oanwêzich. Hjir waard fean groeven dêr't sâlt út wûn waard. De feangrûn wie frijwat sâlt troch de eardere oerstreamings. It fean waard ôfgroeven, drûge en ferbaarnd, wêrnei't de sâlte jiske mei skippen ferfierd waard nei in plak dêr't it fierder ferwurke waard.
Wrotmûs
Oan de Sâltpoel stiet oan de Kleasterwei in pankoekpaviljoen. Der hat in soad ferset west doe't dat restaurant der komme soe. Natoerleafhawwers mienden yn 2003 dat de seldsume Noardske wrotmûs (M. oeconomus) yn it gebiet foarkaam. Alhoewol't it bist net wer oantroffen waard krige it paviljoen dochs de namme "De Wrotmûs". De Sâltpoel wurdt yn it ramt fan it Kameleondoarp Terherne ek wol oantsjutten mei de "Mar fan Lenten". De folksnamme 'Pankoekhaven', in ynholte fan de Sâltpoel, is ûntstien yn de perioade 1700-1800, doe't der in iepen trochgong wie tusken de Terkaplester Puollen en de Sâltpoel. At de wyn út it westen kaam, en de mar te rûch wie om oer te stekken, bleau men faak yn de ynholte lizzen. 'Mem de frou' hie it dan oan tiid om pankoeken te bakken foar it middeisiten.
Adam en Eva en it Lusiferbosk
Yn de Sâltpoel lizze twa lytse eilânnen met de namme Adam en Eva. It binne fermoedlik oerbliuwsels út de tiid fan de feanôfgravings. It mei beammen begroeide eilân is Adam, it oare Eva. Mear resinter is it Lusiferbosk. It bosk waard foar de twadde wrâldoarloch oanlein om foar houtkap te tsjinjen. Lykwols is it dêr neat fan kaam, de ôffier fan it hout soe te folle jild kostje. Dêrom is it bosk stean bleaun en foarmet tjintwuridch in markant herkenningspunt fanút it doarp Terherne.
Elfûlen
De Elfûlen (Micrathene) binne in skaai yn de famylje fan de Ulefûgels. It skaai hat mar ien soarte, de Elfûle (Micrathene whitneyi).
De latynske namme foar it skaai is yn 1866 yntrodusearre troch Elliot Coues. Yn 1889 stelde er út om yn stee dêrfan Micropallas te brûken om't de namme oars te ticht by it skaai Micrathena lizze soe. Yn it midden fan de 20e iuw waar lykwol keazen foar Micrathene.