cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Atos
Geografy
De see om it eilân hinne kin gefaarlik wêze. Yn de skiednis fan it âlde Grikelân binne twa grutte skipsrampen bekend: yn 492 foar Kristus ferlear Darius, kening fan Perzje, 300 skippen ûnder generaal Mardonius en yn 411 foar Kristus fergyng in Spartaanske float fan 50 skippen ûnder admiraal Epicleas.
Tagong
It tal minsken dat de Berch Atos opsykje meie is beheind. Der moat in spesjale permisje oanfrege wurde en dy permisje jild foar in beheinde tiid. Allinne manlju krije tastimming foar in besite op it skiereilân, dat troch de muontsen de "Tún fan de Jongfaam Marije" neamd wurdt. Otterdokske kristenen hawwe by de oanfraach foar in besite foarrang. Bewenners fan it eilân moatte manlju fan teminsten 18 jier en lid fan de Eastersk-Otterdokske Tsjerke wêze; hja hawwe harren wurk op it skiereilân of hja binne muonts..
Kleasters
Der binne op Atos twintich kleasters. Neffens âlderdom binne dat:
Samyske talen
De Samyske talen foarmje in groep taalfariëteiten dy't ta de Finsk-Oegryske taalfamylje rekkene wurdt. De Samyske talen wurde troch de Samen (Sápmi) brûkt yn de noardlikste parten fan Noarwegen, Sweden en Finlân, en op it Kola-skiereilân yn Ruslân. De meast foarkommende talen binne hjoeddedei it Noardsamysk, it Lulesamysk en it Súdsamysk.
It tal sprekkers wurdt rûze op sa'n 23.000, dêrfan 12.000 yn Noarwegen, 7.000 yn Sweden, 3.000 yn Finlân en 1.000 yn Ruslân.
Noarwegen
Yn de njoggentiger jierren naam it parlemint fan Noarwegen in wet oan dy't it Samysk it steat fan offisjele taal joech yn njoggen noardlike gemeenten.
Sweden
Op 1 april 2000 waard it Samysk ien fan de fiif erkende minderheidstalen yn Sweden. Yn ferskate gemeenten kin it brûkt wurde by oerheidsynstânsjes. De universiteiten fan Umeå en Uppsala biede opliedings yn it Noardsamysk oan, en de universiteit fan Umeå biedt teffens it Ume- en it Súdsamysk oan.
Finlân
Yn Finlân hawwe de Samen sûnt 1991 it rjocht om it Samysk te brûken yn de kommunikaasje mei alle oerheidsynstânsjes. Trije Samyske talen binne erkend: Noard-, Skolt- en Inari-Samysk. De Samyske taalwet fan 2003 makke fan it Samysk in offisjele taal yn fjouwer Finske gemeenten.
Ruslân
Yn Ruslân hat it Samysk net it steat fan offisjele taal. Sûnt 2012 kin men de taal lykwols al oan de universiteit fan Moermansk studearje.
Folksrepublyk Sansibar en Pemba
De Folksrepublyk Sansibar en Pemba (Swahily: Jamhuri wa Zanzibar na Pemba; Ingelsk: People's Republic of Zanzibar and Pemba) wie in soeverein en ûnôfhinklik lân yn Afrika dat begjin 1964 in fearnsjier lang bestie. It besloech de Sansibareilannen, dy't foar de Eastafrikaanske yn 'e Yndyske Oseaan en ûntstie yn jannewaris 1964 nei in bloedige steatsgreep wêrby't de lêste sultan fan Sansibar ôfset wie. Under druk fan 'e ynternasjonale mienskip gie de Folksrepublyk Sansibar en Pemba trije moannen letter op yn 'e nije Feriene Republyk Tanzania.
Skiednis
It Sultanaat Sansibar wie yn 1890 ûnder Britsk bestjoer kommen doe't de Britten der in protektoraat fan makke hiene. Mids 1950-er jierren waarden der yn it sultanaat, foarútrinnende op 'e dekolonisaasje, demokratyske herfoarmings trochfierd. Der waarden ferskate politike partijen oprjochte, wêrfan't de Sansibareeske Nasjonale Partij (ZNP), dy't de etnyske Arabieren fertsjintwurdige, en de Folkspartij fan Sansibar en Pemba (ZPPP), dy't in mingde oanhing fan Arabieren en Swahily hie, de wichtichsten wiene. Fierders wiene der ek de lytse radikale Afro-Sjirazy Partij (ASP) en de Ummapartij (UP, "Partij fan it Folk"), in op it maoïsme ynspirearre ôfspjalting fan 'e ZNP.
Yn 1961 waard Tanganjika, it oanswettende diel fan it Afrikaanske fêstelân, ûnôfhinklik. Dat wie in eardere Dútske koloanje, dy't sûnt de ein fan 'e Earste Wrâldoarloch as in mandaatgebiet fan it Folkebûn en letter as in trustgebiet fan 'e Feriene Naasjes troch de Britten bestjoerd wie. Twa jier letter, op 10 desimber 1963, waard Sansibar sels ek ûnôfhinklik, yn 'e foarm fan in konstitúsjonele monargy. Der waarden ferkiezings holden, dy't wûn waarden troch de ZNP en de ZPPP; neitiid waard der in regear foarme troch de ZNP. Dêr leine de leden fan 'e ASP har net by del, dat op 'e jûn fan 'e 12 jannewaris 1964 diene se ûnder lieding fan in John Okello, dy't oarspronklik út Oeganda kaam, in greep nei de macht. Djamsjyd bin Abdûlla, de lêste sultan fan Sansibar, waard ôfset mank in protte bloedferjitten, wêrby't de tûzenen slachtoffers oer it algemien Sansibarezen fan Arabysk en Yndiaask komôf wiene. Neitiid fûn der in etnyske suvering plak, wêrby't frijwol alle Arabieren en teffens Swahily dy't foar in part Arabyske foarâlden hiene, it lân ûntflechten en beskûl sochten yn Omaan.
Nei't de ASP it op 'e Sansibareilannen foar it sizzen krigen hie, waard ûnder lieding fan Okello de Folksrepublyk fan Sansibar en Pemba útroppen. Abeid Karume, de lieder fan 'e ASP, dy't net by de revolúsje belutsen west hie, waard útnûge om út ballingskip yn Tanganjika werom te kearen en it amt fan presidint fan 'e nije republyk op te nimmen. De marxistyske politikus Abdulrahman Mohammad Babu, de lieder fan 'e UP, kearde ek werom, en waard beneamd yn 'e Revolúsjonêre Ried, it hegerhûs fan Sansibar. Foar himsels reservearre Okello de titel fan fjildmaarskalk, sûnder dy fierder te definiëarjen. Neitiid folge in trije moannen lange ynterne machtsstriid, wêrby't de betûfte Karume sawol Okello as Babu op in sydspoar wist te ranzjearjen. Sadree't Okello op reis gie en Sansibar ferliet, ferklearre Karume him ta in 'fijân fan 'e steat' en ta persona non grata. Troch it ferlies fan harren lieder en de oanwêzigens fan 'e Tanganjikaanske plysje, dy't Karume útnûge om yn Sansibar ta te sjen op 'e wetshanthavening, waarden Okello syn oanhingers bûtenspul setten.
Nol Gregoor
Nol Gregoor (De Haach, 10 augustus 1912 - Doorn, 15 maaie 2000) wie in Nederlânsk amtner, dichter, literator, biograaf en ynterviewer.
Folksrepublyk Sansibar en Pemba
Skiednis
Ynternasjonaal bestie yn it ramt fan 'e Kâlde Oarloch grutte noed mank de Westerske lannen oer de ynfloed fan Babu yn 'e nije folksrepublyk. Men freze dat dy de Sovjet-Uny de mooglikheid biede soe en fêstigje in brêgehaad op 'e Eastafrikaanske kust. Dêrom waard der druk útoefene om it lytse Sansibar gear te foegjen mei it gruttere en polityk stabilere Tanganjika. Yn april 1964 sleat Karume dêrta in oerienkomst mei de Tanganjikaanske presidint Julius Nyerere, sadat der op 26 april in nij lân ûntstie, de Feriene Republyk Tanzania, wêrfan't de namme opmakke wie út 'e earste wurdlidden fan 'e beide steaten dy't der yn opgiene. Yn it nije lân waard Nyerere presidint en Karume presidint fan 'e autonome republyk Sansibar, in amt dêr't it fise-presidintskip fan Tanzania oan ferbûn wie. Troch de uny mei Tanganjika wûn Karume de ynternasjonale legitimiteit foar syn regear dy't er earder net krije kinnen hie, mei as gefolch dat it him slagge om Babu en dy syn kommunistyske oanhingers folslein te marginalisearjen.
Nol Gregoor
Gregoor waard beken mei syn stúdzjes oer it wurk fan Simon Vestdijk. Yn de jierren sechtich wie er ynterviewer by literêre radioprogrammas fan de AVRO en de VARA. Hy hie fraachpetearen mei ûnder oaren de skriuwers Simon Vestdijk, Ferdinand Bordewijk, Hugo Claus, Remco Campert, Harry Mulisch en Willem Brakman.
Gregoor ferstoar yn de âldens fan 87 jier yn fersoarchingshûs Boswijk yn Doorn.
Publikaasjes
In kar:
Duckworth Books
Publikaasjes
Duckworth Books publisearret in breed ferskaat oan fiksje en non-fiksje, fan auteurs as Beryl Bainbridge, Joan Bakewell, John Bayley, Brian Clegg, J.J. Connolly, Robert Littell, Charles McCarry, Valerie Grosvenor Myer, Helmut Newton, William Vollmann en Mary Warnock. De fûnskatalogus fan it bedriuw omfettet sjenres as skiednis, populêre wittenskip, biografyen en autobiografyen, literêre fiksje en sels berneboeken. De argiven fan Duckworth, dy't tebekgeane oant 1936 en wiidweidige briefkerij fan 'e redakteurs mei skriuwers omfetsje, binne op 'e noed fan 'e Universiteit fan Londen.
Skiednis
Duckworth Books waard yn 1898 oprjochte troch útjouwer Gerald Duckworth ûnder de namme Gerald Duckworth and Company. It bedriuw wie lange tiid fêstige yn in âld pianofabryk yn 'e Londenske wyk Camden. Duckworth lei him yn 't earstoan benammen ta op it drukken en útjaan fan akademyske non-fiksjeboeken foar it heger ûnderwiis.
Geandewei de earste helte fan 'e tweintichste iuw waard der ek almar mear literêre fiksje útjûn, te begjinnen mei it wurk fan skriuwster Virginia Woolf, dy't de healsuster fan Gerald Duckworth wie. Oare grutte nammen dy't by Duckworth publisearren wiene û.o. W.H. Davies, Anthony Powell, John Galsworthy en D.H. Lawrence. Yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw begûn Duckworth ek boeken oer kompjûters en ynformatika út te jaan.
Yn 2003 rekke it mei Duckworth Books yn it neigean en moast de útjouwerij fallisemint oanfreegje. It bedriuw waard opkocht troch Peter Mayer, dy't earder in liedingjaande funksje by Penguin Books beklaaid hie. Dyselde wie al yn it besit fan The Overlook Press, in Amerikaanske útjouwerij yn New York, en ûnder syn lieding sette Duckworth útein mei in nauwe gearwurking mei Overlook op it mêd fan sawol produksje as marketing. Sa waarden der in protte paperbacks publisearre ûnder de mienskiplike Duckworth Overlook ymprint.
Yn 2006 publisearre Duckworth Books An Incomplete History of the Art of the Funerary Violin fan Rohan Kriwaczek, wêrby't it om in hoax bliek te gean mei de "keunst fan it funerêr fioelspyljen" nea bestien hie. De skriuwer hie it wurk as satire bedoeld, en Duckworth hie in protte baat by al it media-omtinken dat oan 'e saak skonken waard. Yn 2010 waard de fûnskatalogus op it mêd fan akademyske non-fiksje fan Duckworth opkocht troch Bloomsbury Publishing. Nei it ferstjerren fan Mayer, yn 2018, waard Duckworth oernommen troch Prelude Books en ferlear it bedriuw syn selsstannigens.
Ymprints
Duckworth Books omfettet de folgjende ymprints:
Fokker XB-8
De Fokker XB-8 wie in bommesmiter út de tweintiger jierren dy't foar it United States Army Air Corps ûntwurpen en boud waard; it tastel waard ôflaat fan de flugge Fokker O-27 ferkenningsfleanmasine út 1929.
Al ûnder it ûntwikeljen waard it twadde prototype fan de XO-27 ta in bommesmiter omboud. Alhoewol't de XB-8 folle flugger as alle besteande Amerikaanske bommesmiters wie, kaam it net ta in bestelling, mei't se net genôch bomlading meinimme koene. Twa YB-8 en fjouwer Y1B-8 waarden besteld, mar dy waarden ûnder de produksje al omboud ta de ferkenningsfariant Y10-27.
De fleugel fan de XB-8 en X0-27 wiene hielendal fan hout, de romp bestie út in stielen frame beklaaid mei kanvas. It wie de earste bommesmiter fan de USAAC mei in lâningsgestel dat ynlutsen wurde koe.
De konkurrint fan de XB-8 wie de Douglas Aircraft Company Y1B-7/X0-36. Beide fleantugen wiene flugger as de âlde dûbeldekker-bommesmiters fan it Loftkorps fan it leger. De Douglas XB-7 levere lykwols bettere prestaasjes as de XB-8, dêrom waarden der gjin oare ferzjes fan de XB-8 mear makke.
Tolve tastellen fan de ferkenningsfarianten YO-27 en Y1O-27 waarden mids 1932–1933 oan de USAAC yn Brooks Field, Teksas, levere.
Theresienstadt (konsintraasjekamp)
Theresienstadt (Dútsk) of Terezín (Tsjechysk) is de namme fan in fort yn de Tsjechyske festingstêd Theresienstadt. It ein 18e-iuwske fort, dat it eardere konsintraasjekamp fan Theresienstadt wie, hjit "Lytse Festing", de stêd sels wurdt "Grutte Festing" neamd.
Yn de lêste helte fan de 19e iuw tsjinne it fort as finzenis. Yn de Earste Wrâldkriich wie it fort in krichfinzenekamp, dêr't ek de moardner fan Frans Ferdinand, Gavrilo Princip oant 1916 fêstholden waard. Yn de Twadde Wrâldkriich brûkten de nazy's Theresienstadt as konsintraasjekamp en it Lytse Fort wie doe in Gestapofinzenis.
Theresienstadt yn de Twadde Wrâldkriich
Op 10 juny 1940 naam de Gestapo it befel yn Terezín oer. Tsjechyske en Moravyske fersetsstriders waarden yn it fort fêst set. Fan novimber 1941 ôf soe de stêd Theresienstadt (de Grutte Festing) tsjinje as getto foar deportearre Joaden en wie Theresienstadt feitlik in konsintraasjekamp wurden. Theresienstadt wie fral in trochstjoerkamp foar Joaden dy't meast rillegau nei Auschwitz-Birkenau of oare ferneatigingskampen stjoerd waarden.
Op 30 oktober 1941 moast SS-Obersturmführer Siegfried Seidl fanwege Adolf Eichmann it getto opsette. Fan novimber 1941 oant july 1943 funksjonearre Seidl as earste kommandant fan it getto. It kamp Theresienstadt gie offisjeel iepen op 24 novimber 1941. In soad Joaden út Tsjecho-Slowakije waarden doe nei Terezín deportearre. Simmer 1942 waard de net-Joadske befolking fan Theresienstadt fuortstjoerd. Under de 'nije bewenners' wiene in protte keunstners, musisy en juristen. Dêrtroch ûntstie in drok kultuereel libben yn it getto. Yn it kamp húsmannen neist de folwoeksenen ek sa'n 11.000 bern.
De Joadske gettobefolking hie min ofte mear selsbestjoer: de ried fan âlden. Dy rie moast ûnder mear listen opmeitsje fan wa't wol en net deportearre wurde soe. At sy wegeren om mei te wurkjen doene domwei alle bewenners deportearre en ombrocht wurde. Wyls waarden de libbensomstannichheden yn Theresienstadt hieltyd minder. Dêr't earst sa'n 7.000 Tsjechoslowaken wenne hienen, wienen der no 50.000 minsken húsfêste. Der wie te min iten en allinne al yn 1942 stoaren der om en de by 16.000 bewenners. Ynwenners dy't har fersetten tsjin de Dútsers as oars wat dienen dat harren net noaske, kamen yn it "lytse fort" (de finzenis) telâne, dêr't sy it noch folle minder hienen.
Modelstêd
thumb|250px|Ynterieur fan de barakken thumb|250px|Betinkstiennen by yngong Theresienstadt In 1943 waarden 500 Deenske Joaden nei Terezín stjoerd. It Deenske regear easke dat it Reade Krús tagong ta de finzenen krige. Ein 1943 krige it Reade Krús permisje om yn 1944 de stêd te besykjen. De nazy's makken doe sabeare kafees en winkels yn it kamp, om it op in normaal wenplak lykje te litten. Om de oerbefolking foar it Rode Kruis ferside te hâlden waard in soad Joaden nei Auschwitz stjoerd. Doe sieten net mear as trije minsken op ien keamer. It Reade Krús wie 'tefreden' oer de opfang fan Joaden en rapportearre dat ek; sy hienen har folslein ferrivelje litten.
De list wie sa'n súkses, dat der in propagandafilm oer Theresienstadt makke waard: Theresienstadt: Ein Dokumentarfilm aus dem jüdischen Siedlungsgebiet. Yn de film wurdt it sa foarsteld as hie Hitler de Joaden in moaie stêd jûn. De film toant finzen Joaden dy't sporte of winkelje yn it kamp. Nei de opnamea waarden sawol de akteurs as regisseur Kurt Gerron nei Auschwitz stjoerd en dêr fergast. De Duitsers woenen mei de film geroften oer konsintraasjekampen foar Joaden de kop yn drukke. It wie de bedoeling dat de film, fia it Reade Krús, de wrâld oer gean soe. By de befrijding fan Theresienstadt waard de film troch de alliearden fûn. De film wurdt no noch hieltyd sjen litten yn it museum op it stee fan it kamp.
Befrijding
Op 3 maaie 1945 droegen de nazy's de kontrôle oer it kamp oer oan it Reade Krús en op 8 maaie waard Theresienstadt offisjeel troch it Reade Leger befrijd.
Deadetal
De goed 140.000 nei Theresienstadt deportearre minsken kamen út de folgjende lannen:
Kroanprins
De term kroanprins is benammen yn gebrûk yn keninkriken en guon keizerriken (lykas it eardere Dútslân en Japan). Yn legere foarstedommen wurdt de troanopfolger oars oantsjut; bgl. yn in gruthartochdom (lykas Lúksemboarch) as erfgruthartoch en yn in prinsdom (lykas Monako) as erfprins. Ek yn eardere hartochdommen, greefskippen en boarchgreefskippen spriek men fan erfhartoch, erfgreve en erfboarchgreve. Yn in keninkryk dat in kroanprins hat, wurdt mei de term 'erfprins(esse)' it âldste bern fan 'e kroanprins oantsjut. As in sittende monarch (noch) gjin neikommelingen hat, dan komt syn jongere broer of suster of in omkesizzer yn oanmerking foar de opfolging. Sokken wurde meastal gjin kroanprins neamd, mar 'fermoedlike troanopfolger'. Mei 'kroanprinsesse' kin yn prinsipe ek de oarehelte fan 'e kroanprins oantsjut wurde, mar dat bart net faak.
Yn in soad lannen hat de kroanprins in spesifike oantsjutting of titel. Sa waard yn it Ruslân út 'e tiid fan 'e tsaren de kroanprins de tsarevitsj neamd (letterlik: "tsaresoan"), en yn it eardere Frânske keninkryk de Dauphin, in oantsjutting dy't ûntliend wie oan 'e titel 'greve fan 'e Daufinee'. Yn Ingelân draacht de kroanprins de titels prins fan Wales en hartoch fan Cornwall; yn Skotlân hartoch fan Rothesay; yn Belgje hartoch fan Brabân; yn Nederlân prins fan Oranje; en yn Spanje prins fan Astuerje.
Provinsjaal monumint
thumb|175px|De [[wettertoer fan Assendelft is in provinsjaal monumint.]] In provinsjaal monumint is in bouwurk, argeologysk fynplak of lânskippelike struktuer dy't op grûn fan in provinsjale monuminteferoardening beskerme wurdt om reden fan bysûndere kultuerhistoaryske of arsjitektonyske wearde. Objekten mei in provinsjale monumintstatus binne faak fan regionaal belang; monuminten fan nasjonaal of ynternasjonaal belang, binne yn in nasjonaal register ynskreaun.
Objekten dy't fan nasjonaal belang binne, binne as ryksmonumint ynskreaun. Yn Nederlân kin in objekt ek as gemeentlik monumint oanmurken wurde; dy objekten binne dan fan pleatslik belang. Provinsjale monuminten komme allinne yn Drinte en Noard-Hollân foar, al hat de provinsje Limburch wol in provinsjaal belied op it mêd.
Gardner Dozois
Gardner Dozois (útspr.: [ˈgaːɹdnəɹ doʊˈzwɑː], likernôch: " gaar -dnur doo- zwaa "; folút: Gardner Raymond Dozois; Salem (Massachusetts), 23 july 1947 – Philadelphia, 27 maaie 2018) wie in Amerikaansk skriuwer en redakteur fan benammen science fiction-literatuer. Hy wurke fan 1984 oant 2004 as haadredakteur fan it tydskrift Asimov's Science Fiction en stie benammen bekend om syn gearstalling fan in grut tal blomlêzings mei koarte ferhalen (fan oare auteurs), net inkeld op it mêd fan science fiction, mar ek fan fantasy en horror. Dozois wûn 16 kear de prestizjeuze Hugo Award, de wichtichste priis foar science fiction- en fantasyliteratuer, en dêropta ek 2 kear in Nebula Award, 1 kear in World Fantasy Award en mar leafst 43 kear in Locus Award. Hy waard yn 2011 opnommen yn 'e Science Fiction Hall of Fame.
Jonkheid en oplieding
Dozois waard yn 1947 berne yn Salem, yn 'e Amerikaanske steat Massachusetts, yn in famylje fan Frânsk etnysk komôf. Hy slagge yn 1965 foar syn eineksamens oan 'e middelbere skoalle Salem High School. Fan 1966 oant 1969 tsjinne er ûnder de Fjetnamoarloch yn it Amerikaanske Leger, mei de funksje fan sjoernalist. Nei't er ôfswaaid wie, sette Dozois him nei wenjen yn New York-Stêd, dêr't er begûn te wurkjen as redakteur op it mêd fan science fiction-literatuer. Neffens himsels fielde er him al fan bern ôf oan ta dat sjenre oanlutsen as manear om oan 'e lytsboargerlikheid fan syn berteplak te ûntsnappen.
Karriêre
As skriuwer brocht Dozois benammen koarte fiksje út. Ien fan syn koarte ferhalen waard yn septimber 1966 troch Frederik Pohl publisearre yn it tydskrift If. Dêrnei ferskynden der pas wer (fjouwer) ferhalen fan him yn 1970, wêrûnder trije yn 'e blomlêzingsrige Orbit, fan Damon Knight. Dozois wûn twaris de Nebula Award yn 'e kategory bêste koarte ferhaal: yn 1983 foar The Peacemaker en yn 1984 foar Morning Child. Syn koarte ferhalen waarden sammele yn fjouwer ferhalebondels: The Invisable Man (1977), Slow Dancing through Time (1990), Morning Child and Other Stories (2004) en When the Great Days Come (2011). Twa oare bondels, Geodesic Dreams (1992) en Strange Days (2001), befetsje werpublikaasjes fan syn bêste ferhalen.
Romans meitsje in folle behindiger diel fan Dozois syn oeuvre út. As solo-skriuwer produsearre er mar ien roman, Strangers (1978). Dêrnjonken skreau er Nightmare Blue (1977) mei George Alec Effinger en Hunter's Run (2008) mei George R.R. Martin en Daniel Abraham. In fjirde roman, City under the Stars, dy't er tegearre mei Michael Swanwick skreau, waard yn 2020 postúm publisearre. Swanwick foltôge ek in lang fraachpetear mei Dozois, wêryn't eltse publikaasje út syn lange karriêre op 't aljemint kaam. It krige de titel Being Gardner Dozois: An Interview by Michael Swanwick, en waard publisearre yn 2001. It wûn de Locus Award foar non-fiksje en wie in finalist foar de Hugo Award foar bêste oanbesibbe literatuer.
As redakteur sette Dozois syn karriêre yn 'e 1970-er jierren útein mei wurk foar tydskriften as Galaxy Science Fiction, If, Worlds of Fantasy en Worlds of Tomorrow. Yn 1984 waard Dozois haadredakteur fan it tydskrift Asimov's Science Fiction. Neitiid begûn er him mear dwaande te hâlden mei it redigearjen fan oarmans wurk en publisearre er sels minder. Foar (benammen) syn wurk by Asimov's wûn er de prestizjeuze Hugo Award foar bêste profesjonele redakteur fyftjin kear yn 'e santjin jier tusken 1988 en syn pinsjonearring yn 2004.
Dozois skreau ek resinsjes oer boeken foar it tydskrift Locus. Boppedat brocht er in grut tal blomlêzings fan oarmans wurk út, faak yn gearwurking mei oaren. Sa sette er yn 1984 útein mei de rige The Year's Best Science Fiction, wêrfan't er úteinlik 35 edysjes publisearre. Mei Sheila Williams brocht er fan 1989 ôf in rige blomlêzings út mei de bêste koarte fiksje dy't yn Asimov's Science Fiction ferskynd wie. Mei Jack Dann fersoarge er foar Ace Books in lange rige tematyske blomlêzings mei selsútlizzende titels lykas Aliens!, Mermaids! en Clones, wêrfan't de earste al yn 1980 ferskynde. En fan 2009 oant 2015 redigearre er tegearre mei George R.R. Martin in stikmannich blomlêzings mei ferhalen út ferskillende sjenres fan spekulative fiksje.
Neffens George R.R. Martin wie Dozois de wichtichste en ynfloedrykste science fiction-redakteur sûnt John W. Campbell. Koarte ferhalen dy't hy útornearre foar edysjes fan syn rige The Year's Best Science Fiction hiene ein 2015 44 Hugo Awards, 41 Nebula Awards, 32 Locus Awards, 18 Theodore Sturgeon Awards en 10 World Fantasy Awards wûn. Sels wûn Dozois mei syn wurk yn totaal 43 Locus Awards, 16 Hugo Awards, 10 Science Fiction Chronicle Awards, 2 Nebula Awards, en 1 World Fantasy Award (foar de blomlêzing Dangerous Women, út 2014, mei George R.R. Martin). Syn koarte novelle Counterfactual wûn yn 2006 de Sidewise Award for Alternate History. Yn 2016 wûn er foar syn hiele oeuvre de Edward E. Smith Memorial Award for Imaginative Fiction (better bekend as de Skylark Award) fan 'e New England Science Fiction Association (NESFA). Yn 2011 waard Dozois ynhuldige as lid fan 'e Science Fiction Hall of Fame.
Priveelibben
Dozois troude omtrint 1970 mei Susan Casper; harren houlik duorre oant har ferstjerren yn 2017.
Yn 2004 rekke Dozois swierferwûne doe't de taksy wêryn't er weromkearde fan in honkbalwedstryd fan 'e Philadelphia Phillies by in ferkearsûngemak belutsen rekke. Dêrtroch miste er dat jiers foar it earst yn desennia de science fiction-konvinsje Worldcon, mar hy bettere wer hielendal op.
Op 6 july 2007 waard Dozois oan it hert operearre en krige er in fiiffâldige bypass. In wike letter krige er komplikaasjes dy't de dokters derta brochten om by him in defibrillator te ymplantearjen.
Ferstjerren
Dozois kaam op 27 maaie 2018 yn 'e âlderdom fan 70 jier yn in sikehûs yn syn wenplak Philadelphia te ferstjerren oan in ynfeksje dy't him troch syn hiele lichem ferspraat hie.
De Kening Komt Wer
De Kening Komt Wer, yn it oarspronklike Ingelsk: The Return of the King, is in fantasy-roman fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Britske skriuwer en taalkundige J.R.R. Tolkien (1892-1973). Yn 'e mande mei It Selskip fan de Ring en De Twa Tuorren makket it diel út fan 'e epyske trilogy Master fan Alle Ringen (The Lord of the Rings), dy't Tolkien syn wiidweidichste en bekendste wurk is. De Kening Komt Wer, dat it trêde diel fan 'e trilogy is, fertelt it ferhaal fan 'e hobbit of healmling Frodo Balsma (Ingelsk: Frodo Baggins) en syn gefaarlike kweeste om 'e Iene Ring fan 'e dûnkere hear Sauron werom te bringen nei de fjurren fan 'e Doemberch, yn it fiere en yslike lân Mordor, dat it iennichste plak is dêr't it nuodlike ding ferneatige wurde kin. De roman waard foar it earst publisearre yn 1955; yn 2003 kaam de populêre en bekroande ferfilming The Lord of the Rings: The Return of the King fan regisseur Peter Jackson út. De Fryske oersetting fan it boek, fan 'e hân fan Liuwe Westra, is op kommendeweis, mar sil wierskynlik op syn betiidst yn 'e rin fan 2022 ferskine.
Eftergrûn
The Return of the King, dat foar it earst útjûn waard op 20 oktober 1955, beslacht de lêste beide fan 'e seis "boeken" dêr't Master fan Alle Ringen yn opdield is en dêrnjonken ek de wiidweidige taheakken. De titel The Return of the King waard betocht troch Tolkien syn útjouwer Rayner Unwin; Tolkien sels fûn dat dy titel tefolle priisjoech oer it ferhaal, en hie de roman leaver The War of the Ring neamd.
Krekt as yn De Twa Tuorren makket Tolkien foar de fertelling fan De Kening Komt Wer gebrûk fan in wat onhandige parallelle ferhaalopbou: de foarfallen yn Boek V en Boek VI fine lyktidich plak, mar wurde los faninoar ferteld. Yn syn film The Lord of the Rings: The Return of the King skafte Peter Jackson dat ôf en fermong er de beide boeken mei-inoar, wat it ferhaal wol sa spannend makket.
Ynhâld
It ferhaal spilet yn in net neier oantsjutte (en optochte) oertiid fan ús wrâld tusken de opkomst fan it feeëryk en de hearskippij fan 'e minske.
De Kening Komt Wer ferfettet it ferhaal daliks fan it punt ôf dêr't it yn De Twa Tuorren ophold. Sjoch dêre foar útlis oer wat foarôf gie.
Boek V
De tsjoender Gandalf en de hobbit Pepyn arrivearje te Minas Tirith, de haadstêd fan it súdlike keninkryk Gondor, en bringe Denethor, de steedhâlder fan Gondor, de tynge dat in temoarzeljende oanfal op syn lân troch Sauron, de dûnkere hear fan Mordor, op kommendeweis is. Pepyn nimt dan tsjinst ûnder Denethor, by wize fan wearjild foar Denethor syn soan Boromir, dy't sneuvele is wylst er Pepyn en dy syn maat, Merten, ferdigene tsjin in kliber oarken. Yn 'e tabbert fan 'e Toerwacht is Pepyn dêrnei tsjûge fan alle barrens yn Minas Tirith, wylst de oarloch almar neieroan komt en Denethor hieltyd fierder wei rekket yn sljochtsinnigens. Faramir, Boromir syn jongere broer, komt werom fan it front mei de fersille oerbliuwsels fan syn kompanjy. Denethor, dy't Boromir altyd it leafste hie en it Faramir no kwea-ôf nimt dat Boromir sneuvele is en hy net, stjoert him suver daliks alwer út om 'e hopeleaze ferdigening fan 'e ferrinnewearre eardere haadstêd fan Gondor, Osgiliath, oan 'e Grutte Rivier, op him te nimmen. Al gaueftich dêrnei wurdt Osgiliath troch de oarken ûnder de foet rûn en in swierferwûne Faramir wurdt troch syn oerlibjende ûnderhearrigen thúsbrocht by Denethor. Minas Tirith wurdt dêrnei omsingele troch de legers fan Sauron. Denethor is, ûnder ynfloed fan Sauron, ta proai fallen oan hopeleazens, en mei lân en folk ferlern (of sa liket it him ta) en syn iennichst oerbleaune soan stjerrende, lit er in brânsteapel bouwe om himsels en Faramir tegearre libben te kremearjen.
Underwilens risselwearret men yn Rohan foar de kommende oarloch. Aragorn, de lêste ôfstammeling fan 'e minskene keningen fan oersee, set mei syn maten, de elf Legolas en de dwerch Gimli, en in selskip doarmers út it âlde noarderryk Arnor ôf om fia de Paden fan 'e Deaden nei Gondor te gean. Dy Paden fan 'e Deaden foarmje in tunnel troch de Wite Bergen dêr't de ûndeade geasten fan 'e eedbrekkers tahâlde, lienlju fan Gondor dy't wegeren om Aragorn syn foarfaar Isildur te helpen yn 'e Oarloch fan it Lêste Ferbûn. Aragorn is no fan doel om dit leger fan 'e deaden te rekrutearjen.
Wylst Aragorn fuortset mei dy ûnmooglik lykjende taak as doel, bringt de Rohander kening Théoden syn leger byinoar om Gondor te help te kommen. De hobbit Merten, dy't by de Rohirrim efterbleaun is, wol graach mei, mar dat wurdt him freonlik en út goederbêst wegere troch Théoden, dy't net ynsjocht hoe't de healmling himsels yn 'e slach steande hâlde kinne sil. Uteinlik biedt ien fan 'e ruters, de jongeling Dernhelm, oan om mei him syn hynder te dielen en sa slagget Merten dochs, sij it temûk, mei it folslein út ruterij besteande Rohander leger op 'en paad. Underweis docht bliken dat de knaap Dernhelm net in jonge is, mar de frouwe Éowyn, Théoden syn omkesizzer en de suster fan dy syn erfgenamt Éomer. Mei help fan 'e Woazen, in stamme fan wylde minsken dy't yn it Wâld fan Druadan tahâldt, ûntrinne de Rohirrim in mûklaach dy't opset is troch de oarken en berikke se de Fjilden fan 'e Pelennor, fuort bûten Minas Tirith, sûnder dat de fijân der aan fan hat.
De legers fan Mordor, ûnder lieding fan de freze heksekening fan Angmar, de machtichste fan 'e njoggen Nazgûl of ringsjammen, slagget it einlings om troch de poarten fan Minas Tirith te brekken, mar de oanfal fan it Rohander hynstefolk komt krekt op 'e tiid. Wylst de Rohirrim it oarkeleger bûten de stêd de wringe brekke, en de Gondoreeske ferdigeners de fijân dy't al yn 'e stêd trochkrongen wie, weromslane, komt Pepyn by Gandalf om him te warskôgjen dat Denethor op it punt stiet om himsels en Faramir libben te ferbrânen. It slagget Gandalf om Faramir te rêden, mar Denethor is te fier hinne om noch fan syn bedoelings ôfbrocht te wurden en hy ferbaarnt himsels.
Underwilens is bûten de stêd de Slach fan 'e Fjilden fan 'e Pelennor noch altiten geande. De oarken binne weromslein troch de Rohirrim fan Théoden en de ta de stêd útkommen Gondorezen ûnder lieding fan Imrahil fan Dol Amroth, mar dan smyt de heksekening fan Angmar syn myriaden fersterkings yn 'e striid, mei dêrûnder suderlingen út it Fiere Harad mei reuseftige oarlochsoaljefanten. De swarte float fan 'e kapers fan Umbar komt ek de Grutte Rivier opsilen, en de legers fan Mordor binne earst optein om dy te sjen, mar dan docht bliken dat de kapers in ein streamôf al ferslein binne troch Aragorn, en dat de skippen no bemanne wurde troch dy syn leger fan 'e deaden. Yn 'e slach wurdt kening Théoden fan Rohan ombrocht troch de heksekening fan Angmar, mar dêrop wurdt dy op syn beurt deade troch Éowyn, dy't dêrby holpen wurdt troch Merten. Uteinlik triomfearje de legers fan Gondor en Rohan, mar de priis dy't se dêrfoar betelje moatte, is ferskriklik.
Nei de slach wurdt Aragorn ynhuldige as kening fan Gondor (al wegeret er foarearst noch om kroane te wurden). Hy besiket it sikehûs en genêst Faramir, en ek Éowyn en Merten, dy't slim ferwûne rekke binne by harren deadzjen fan 'e heksekening. Wylst se opbetterje, groeie Éowyn, dy't lang mar sûnder hope fereale west hat op Aragorn, en Faramir nei inoar ta. Underwilens beslute Gandalf en Aragorn, dy't beseffe dat it inkeld in kwestje fan tiid is ear't Sauron fannijs fanwegen komme sil, om alle legers út Mordor wei te lokjen, sadat Frodo en Tabe in bettere kâns hawwe sille om 'e Doemberch te berikken en harren kweeste te folbringen om 'e ring yn 'e fjurren fan dy fulkaan te ferneatigjen. Sadwaande marsjearje se mei in leger dat ek Éomer, de nije kening fan Rohan, en dy syn troepen omfettet, op nei de Swarte Poarte, in pas dy't tagong jout ta it lân Mordor. Dêr fynt de lêste slach plak, in treffen dat net goed út liket te pakken foar de bûnsgenoaten, want harren plan is wat al te goed slagge en Sauron stjoert alle legers yn Mordor op harren ôf.
Boek VI
Underwilens binne Frodo en Tabe yn 'e pas fan Cirith Ungol djip yn 'e swierrichheden kommen. Nei't er stutsen waard troch de reuseftige spin Shelob is Frodo bewusteleas rekke. Om't Tabe him foar dea hâldt, nimt hy de ring fan him oer, mar neitiid, as oarken Frodo fine en fuortdrage nei harren wachttoer, makket er út har praat op dat er mis west hat en dat Frodo noch libbet. Troch sels de ring om te dwaan, dy't de drager ûnsichtber makket, wit Tabe no syn master fan tramtearring en dea út 'e wachttoer te rêden.
Nei't se ûntkommen binne, reizgje se tegearre fierder troch it keale ûnlân fan Mordor, dêrby op 'e nij hjitfolge troch it taaie wêzen Gollum, dat noch altiten de hope net opjûn hat om syn "skatsje" (de ring) werom te winnen. Frodo en Tabe wurde ynhelle troch in kloft oarken, mar witte har op 'e tiid te ferskûljen. Ferklaaid yn oarkske wapenrissings ferfetsje se harren tocht. Mei't Sauron al syn legers gearlûkt by de Swarte Poarte, leit Mordor der ferlitten hinne en wurdt der Frodo en Tabe net in protte yn 'e wei lein. Nei in wurchsume en nuodlike reis berikke se einlings en te'n lêsten de Doemberch, harren bestimming, al moat Tabe Frodo it lêste ein drage. Mar as se by de Doemspjalten binne, dêr't Frodo de ring yn it fjoer smite moat, docht bliken dat er tefolle ûnder de ynfloed fan it smoarch ding rekke is; hy kin der gjin ôfstân mear fan dwaan. Op dat stuit komt Gollum him oer it mad en yn 'e dan folgjende wrakseling rûgelt dyselde mei de ring yn 'e Doemspjalten. Op datseldichste stuit swynt Sauron, waans macht ommers fierhinne yn 'e ring besletten lei, fuort ta neat en syn Swarte Toer stoart yn, wylst swiere ierdbevings hiele Mordor ferrinnewearje en de Doemberch útbarst. Frodo en Tabe, dy't finzen komme te sitten tusken lavastreamen, wurde rêden troch earnen en troch de loft by harren freonen foar de Swarte Poarte brocht. No't Sauron der net mear is, falle syn legers útinoar en reitsje fersille of wurde ferdylge troch Aragorn en syn bûnsgenoaten.
As de oerwinners weromkeard binne yn Gondor, wurdt Aragorn einlings kroane ta hege kening fan 'e suder- en noarderriken Gondor en Arnor. Faramir, dy't no fersein is oan Éowyn, wurdt ferheft ta prins fan Ithilien, de weromwûne provinsje fan Gondor oare kant de Grutte Rivier. Koarte tiid letter komt Arwen, de dochter fan Elrond de healelf, oan wa't Aragorn fersein is, oan yn Minas Tirith, en fynt it keninklik houlik plak. Neitiid keare de fjouwer hobbits werom nei hûs, dêr't se harren lân, it Goa, yn ûnstjoer oantreffe en regearre troch in rôverhaadman dy't nimmen oars as de fersleine tsjoender Saruman blykt te wêzen. Mar Frodo-en-dy hawwe no tefolle belibbe om har dêr noch troch fan 'e wize bringe te litten en weve handich ôf mei sawol Saruman as dy syn trewanten. Dêrnei jouwe se har wer rêstich del yn har âlde libbens, as wie de kweeste fan 'e ring nea bard. Alteast, sa is it foar Tabe, Merten en Pepyn. Frodo, lykwols, hâldt duorjend lêst fan syn wûnen, de stekken dy't de heksekening fan Angmar en de spin Shelob him tabrocht hawwe. It boek einiget as Frodo twa jier letter mei Bilbo, Gandalf en Galadriel yn in elveboat skipgiet om oersee nei it lân Valinor ta, dêr't de elven foar ivich biidzje. right|thumb|200px|John Ronald Reuel Tolkien yn [[1916.]]
Taheakken
Yn 'e taheakken wurdt ek ynformaasje jûn oer oanbesibbe wjerfarrens, dy't frjemd genôch yn 'e rest fan Master fan Alle Ringen net neamd wurde. Sa docht bliken dat der net inkeld yn Gondor fochten waard, mar yn it hiele streamgebiet fan 'e Grutte Rivier. Trijeris waard it elveryk fan Lothlórien út Dol Guldur, Sauron syn âlde bolwurk yn it Moarkwâld, wei oanfallen, mar eltse kear wisten de elven ûnder lieding fan Galadriel en har gemaal Celeborn de oanfal ôf te slaan. Yn it noarden fan it Brimsterwâld waard it ryk fan 'e boskelven fan Legolas syn heit, kening Thranduil, binnenfallen, en der fûn in fûleindich útfochten slach ûnder de beammen plak. Beëasten it wâld stiek ûnderwilens in leger easterlingen, dat fazallen fan Sauron wiene, de rivier de Carnen oer en belegere de minskene kening Brand fan Dol yn syn haadstêd. Mar de dwergen fan 'e Ienlike Berch kamen fanwegen en der waard trije dagen efterinoar ferheftich striid levere oan 'e foet fan 'e Berch. Sawol Brand as de dwergene kening Dáin Izerfoet fûnen dêrby de dea, mar harren oerwinning joech de easterlingen neat, want de Ienlike Berch koene se net ynnimme. Doe't de tynge fan Sauron syn nederlaach yn it noarden buorkundich waard, kamen Celeborn en syn elven út Lothlórien wei opsetten en stieken de Grutte Rivier oer en sljochten Dol Guldur. Tegearre namen Celeborn en Thranduil de oarken yn it Moarkwâld yn 'e skjirre en se fersloegen harren en suveren de bosk en metten inoar yn 'e midden. Yn it easten brieken de minsken en dwergen troch de belegering fan 'e Ienlike Berch en weefden ôf mei de easterlingen. Brand syn soan Bard II waard doe kening fan Dol, en Dáin syn soan Thorin Stienhelm waard kening ûnder de Berch.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan The Return of the King (ynearsten ûnder de wurktitel fan De Kening Komt Wer) is op kommendeweis. Dizze fertaling sil, krekt as de foargeande beide dielen fan Master fan Alle Ringen (It Selskip fan 'e Ring en De Twa Tuorren) fan 'e hân fan dû. Liuwe H. Westra wêze, predikant en universitêr meiwurker te Lollum. Mar om't de útjefte fan De Twa Tuorren, ferskate jierren fertraging oprûn hat en pas yn novimber 2016 plakfûn, wylst De Kening Komt Wer fanwegen de mânske taheakken dy't derby hearre it dreechste diel is, sil it trêde diel pas op syn gaust yn in Fryske oersetting ferskine yn 'e rin fan 2022.
Tsjerke fan Oldendorp
Skiednis
Oldendorp falt ûnder de âldste doarpen fan it Reiderlân en hearde foar de reformaasje ta de proasdij Hatzum yn it bisdom Múnster. Yn de tiid fan de reformaasje gyng de gemeente oer op de grifformearde lear. Oer de boutiid fan de sealtsjerke bestiet gjin ienriedigens: de tsjerke waard yn de 13e of 14e iuw boud. De muorren binne oant 1,2 meter dik en út de 13e iuw stamt de klokketoer, dy't oan de noardlike kant fan de tsjerke stiet. De âldere klok is út it begjin fan de 14e iuw, wylst de jongere klok yn 1609 getten waard.
De tsjerke waard yn de rin fan de iuwen ferskillende kearen ferboud. It oarspronklike noardlike portaal waard tichtmitsele en in westlik portaal waard nei alle gedachten yn de 17e iuw iepene. Yn de eastlike muorre binne fjouwer goatyske bline nissen, werfan't de middelste oarspronklik iepen wiene. Fan de fiif goatyske finsters fan de súdlike muorre binne mooglik trije letter ris fergrutte. Wylst de finsters oan de bûtenkant fan de dikke muorre spitse bôgen hawwe, binne se yn de tsjerke rûnbôgich.
De súdlike muorre waard nei kriichsskea yn 1955 fernijd. Oan de westlike muorre binne noch gatten fan it sjitten yn de Twadde Wrâldkriich te sjen. De noardlike muorre waard yn 1964 fernijd. De tsjerke krige ek in nij skylddak.
Ynterieur
Yn it koer lizze de grêfsarken fan twa Oldendorper dumny's. De âldste is fan 1663 en betinkt Arnoldi Johannis (dy't fan 1638 oant syn dea yn de gemeente wurke) en syn frou Margarete Arnoldi Johannis. De grêfsark foar dûmny Rosendal hat in Nederlânsktalich opskrift: ''HIER ONDER RÜST HET STOFVELYK DEEL VAN DEN WEL EERWAARDEN HEER HARMANNUS POPPEN ROSENDAL. IN LEVEN VEL GEAGT EVANGELIE DIENAAR IN DESE GEMEYNTE. GEBOREN 27. DECEMBER 1727, OVERLEDEN 26. APRIL 1768 IN HET 13DE JAHR SYNER BEDIENING.'' Op de noardlike muorre is yn brune letters de tekst Selig sind, die Gottes Wort hören und bewahren skildere.
Fan it nachtmielsreau is in beker út 1675 it neamen wurdich.
Oargel
It oargel stiet op de eastlike galery waard 1870 troch de Eastfryske oargelbouwer Arnold Rohlfs boud. It ynstrumint hat sân registers op ien manuaal en oanhongen pedaal. De frontpipen moasten yn 1917 útboud wurde as grûnstof foar de wapenyndustry. Fan 1993 oant 1994 waard it oargel troch oargelbouwer Regina Stegemann restaurearre.
Geoff Pierson
thumb|Pierson, [[21 jannewaris 2006]] Geoffrey "Geoff" Pierson (folút Chicago, 16 juny 1949) is in Amerikaansk akteur.
Jan Buisman
Jan Buisman (Kulemboarch, 19 febrewaris 1925) is in Nederlânsk histoarysk geograaf. Hy waard opbrocht yn Borkulo.
Libben
Nei syn oplieding oan de Kristlike Kweekskoalle yn De Haach wie Buisman ferskate jierren ûnderwizer. Letter studearre er ierdrykskunde en skiednis yn Amsterdam en 1968 helle er syn doktoraaleksamen histoaryske geografy. Buisman stie 28 jier foar de klasse en skreau sa'n tweitich boeken.
Nei syn pinsjoenearring sette Buisman út en mei syn grutte wurk: de mânske rige Duizend jaar wind en water in de Lage landen, dy't úteinlik út acht dielen bestean sil. Fiif dielen binne al ferskynd (maart 2013), it sechde wurdt yn 2014 ferwachte. Yn dy boekesearje behannelet Buisman de waarsomstannichheden yn Nederlân en Belgje fan jier oant jier fanôf 763. Hy hellet de waarfeiten út de meast útienrinnende boarnen.
De boekerige ferskynt yn nau oparbeidzjen mei it KNMI yn De Bilt en wurdt útjûn troch útjouwerij Van Wijnen. Maart 2011 ferskynde tuskentroch in boek dat de hûndert hichtepunten út de waarskiednis fan Nederlân beskriuwt: ''Extreem weer! Een canon van weergaloze winters & zinderende zomers, hagel & hozen, stormen & watersnoden.''
Op 29 april 2011 waard Jan Buisman riddere; hy waard ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau. Yn 2017 krige Jan Buisman de Sulveren Anjer foar syn ûndersyk en publikaasjes oer it waar yn Nederlân. Dy binne fan grutte wearde foar de meteorology en de Nederlânske skiedskriuwing. Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen heart ta it kultureel erfgoed fan Nederlân.
Nitraat
thumb|Nitraat thumb|Nitraat-ion Nitraat is in sâlt mei de algemiene namme fan in poly-atomysk anion (NO3-) of funksjonele groep (R-O-NO2) dy't ien stikstof-atoom en trije soerstof-atomen befettet. Yn nitraten hat stikstof in oksidaasjetastân fan +5. Gemysk sjoen is salpetersoer (HNO3) de stamferbining fan de nitraatgroep.
Nitraat-ioanen foarmje mei metalen altyd ioanogene ferbinings, benammen mei (ierd-)-alkalimetalen. De ferbinings sulvernitraat en lead(II)nitraat wurde in soad brûkt yn laboratoariums. Mei alle metaal-ioanen, en it ammoanium-ion, foarmet it nitraat-ion nijsgjirrich genôch altyd in yn wetter te oplossen sâlt. Salpetersoer is in krêftige oksidator. Nitraatesters binne faak tige goed te baarnen en te ûntploffen.
Nitraten wurde yn de triviale nammejouwing gauris as it efterheaksel salpeter neamd:
Struktuer
It anion is it konjugearre tsjinsoer fan salpetersoer, dat út ien stikstof-atoom yn it midden omjûn troch trije likense ferbûne soerstof-atomen yn in trigonaal planêr systeem bestiet. It nitraat-ion hat de lading fan -1. Dat waard feroarsake troch de formele lading dêr't elts fan de trije soerstof-atomen in lading hawwe fan −⅔ en it stikstof-atoom in lading fan +1 hat, dy't de formele lading fan it nitraat-ion foarmje. Dy regeling wurdt gauris brûkt as in foarbyld fan resonânsje. Lykas it iso-elektroanysk karbonaat-ion, hat it nitraat-ion de folgjende resonânsje-struktueren:
Keunstdong
Nitraatsâlten wurde ek brûkt as keunstdong, om't se maklik op te lossen binne en om't se stikstof befetsje. Almeast giet it dêr om ammoanium- en natriumnitraat. Kalkammonsalpeter (KAS) bestiet út sa'n 70% ammoaniumnitraat (NH4NO3), 25% kalsiumnitraat (CaCO3) en de rêst út magnesiumokside (MgO). Ek besteane der mingdongstoffen (NPK), dêr't útsein ammoanium (N) ek oare dongstoffen taheake binne lykas fosfaat (P) en kaly (K). Ek silisalpeter (NaNO3) wurdt brûkt. Silisalpeter komt út de Sileenske woastyn wei. Nitraat wurdt ek gauris brûkt yn de foarm fan ammoanium, ureum of sels mei de ynjeksje fan ammoniak. Dat hat as foardiel dat de nitraat stadiger frij komt, om't ammonium earst troch nitrifisearjende baktearjes omsetten wurde moat ta nitraat. Ek hat ammoanium foar bepaalde gewaaksen it foardiel dat de pH leger is.
Nettsjinsteande de soad foarmen fan stikstofhâldende dongstoffen, fan nitraat ta ureum en fan organysk ta anorganysk, jilde foar alle stikstofboarnen it selde hoemannichte kg suvere stikstof. 100 kg nitraat (NO3) wurdt dan ek oanjûn as 23 kg suvere stikstof.
Nitraat is part fan de stikstofrûntegong. De boarne fan nitraat en oare stikstofhâldende dongstoffen wurdt foarme troch loftstikstof (N2), dêrfan't de loft 78% út bestiet. Nitraat kin ek op natuerlike wize ûntstean, lykas stikstofbining troch woartelknollen yn flinterblommigen en as NOx as gefolch fan in lykwichtsreaksje tusken soerstof en loftstikstof bij wjerljocht. Ek fynt dy lykwichtsreaksje plak by natuerlike ferbaarningsprosesssen sa as bygelyks tsjettels en ferbaarningsmotors. Nitraatferlies fynt plak troch it opnimmen troch planten, útspieling troch in rynske reinfal en troch denitrifikaasje as, as gefolch fan in minne struktuer fan de boaiem, bepaalde baktearjes de soerstof-atomen yn it nitraat brûke. By denitrifikaasje ferdwynt de nitraat dan ek as loftstikstof tebek yn de atmosfear, dat de stikstofrûntegong wer rûn makket.
Oare gebrûken
Nitraten wurde ek yn laboratoariums brûkt om't it sâlt maklik op te lossen is. Ek foar fjoerwurk en oare eksplosiven wurdt it brûkt.
Aleksander Petsjersky
thumb|Plakette oan it hûs dêr't Petsjersky wenne Aleksander (Sasja) Aronovitsj Petsjersky (Russysk: Алекса́ндр Аро́нович Пече́рский) (Krementsjûk (no: Oekraïne), 22 febrewaris 1909 – Rostov oan de Don, 19 jannewaris 1990) wie in Russysk-Joadsk ofsier en organisator en oanfierder fan de opstân fan de Joadske finzenen yn it ferneatigingskamp Sobibór yn Poalen yn de Twadde Wrâldoarloch.
Sobibór
Op 18 septimber 1943 waard er mei mear as twatûzen Joaden út Minsk, dêr't 100 joadske kriichsfinzene Sovjetmilitêren ûnder wiene, yn 'e trein nei it ferneatigingskamp Sobibór transportearre. Hy en syn mannen waarden net direkt fermoarde, mar opsluten yn Kamp I. Dêr betocht er - yn 'e mande mei de Poal Leon Feldhendler - in grut opset flechtplan, dat al op 14 oktober 1943 útfierd waard. Soks koe barre, nei it deadzjen fan in oantal wachters mei messen en bilen. Op it lêst ûntflechten en oerlibben 53 finzenen. Alle efterbleaune finzenen en ek de flechtlingen dy't pakt wiene waarden eksekutearre. It kamp waard in skoft letter hielendal ûntmantele en ferneatige.
Nei't er ûntkaam wie sleat er him oan by in groep Poalske partisanen en focht mei harren oant yn de simmer fan 1944.
Werom by it Reade Leger waard Petsjersky promovearre ta kaptein en dekorearre foar syn bewiisde tsjinsten. Syn tsjûgenissen en it rapport oer it barren yn Sobibór waarden letter opnommen yn it Black Book skreaun troch Vasily Grossman en Ilya Ehrenburg.
Nei de oarloch
Nei de oarloch kaam er werom nei Rostov-oan-de-Don dêr't er in baan fûn as betsjinner by in teater. Erkenning fan syn fertsjinsten by de opstân krige er net. Foar persoanlike moed wie ûnder it stalinisme taboe. Boppedat waarden Joaden ek nei de oarloch yn de Sovtjet-Uny beneftersteld. Yn it ramt fan it Proses fan Neurenberch waard Petsjersky troch de Russyske oerheid behindere om te tsjûgen. Sels by prosessen dy't ferbân holden mei Sobibór mocht er net prate. Dat koe er dan wer wol by it proses tsjin Adolf Eichmann dat plak hie yn Israel, mar dan allinne yn Moskou en ûnder tafersjoch fan de KGB.
Op de ein fan it Stalinrezjym waard er as Joad ferballe nei de goelag, tegearre mei syn broer. Nei de dea fan Josef Stalin en ynternasjonale druk kaam er frij, syn broer wie ûnderwilens ferstoarn. Alexander gong op 'e nij syn brea fertsjinjen yn in teater. Nei syn ferstjerren yn 1990 waard er te hôf brocht yn Rostov oan de Don. Earst yn 2007 waard in plakette befêstige op it hûs dêr't er wenne hie. Mar de oantins oan him soe benammen fierder libje yn films, betinkingsgearkomsten en dokumintêres.
Freark fan Utert
Freark I fan Utert wie biskop fan Sticht Utert tusken 815/816 en 834/838, hillige en martelder fan de Roomsk-Katolike Tsjerke en de Eastersk-Otterdokse Tsjerke.
Libben
Frederik waard om 780 berne yn in Fryslân en soe in pakesizzer fan de Fryske kening Redbad west hawwe. Neffens de tsjerke is er stoarn op 18 july 838, oare boarnen jouwe tusken 834 en 838. It liket derop dat er fermoarde is.