cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
De Slag om de Schelde
Plot
Dy nachts stekt in kontingint Kanadeeske soldaten, mei Will dêrby, yn boatsjes fia it farwetter dat op 'e kaart oanjûn is, it Sloe oer nei Walcheren, wylst it meastepart fan 'e Kanadeeske troepen in nije oanfal op 'e Sloedaam útfiert. Will-en-dy geane oan lân en falle de Dútsers yn 'e rêch oan, mei as gefolch dat de Dútske ferdigening ynstoart. De Dútske Wehrmacht lijt swiere ferliezen, mei't der gâns soldaten omkomme. It meastepart fan 'e rest jout him oer. In stikmannich flechtsje de mânselhege reidfjilden yn en ûntkomme. Under dy lêsten is Marinus, dy't efterfolge wurdt troch Will. Marinus komt Will fan efteren oer it mad en rjochtet in pistoal op him, mar kiest derfoar om net te sjitten. As er fuortgiet, beslút Will en doch lyk om lyk, dat hy lit him gean.
Marinus jout him fierder nei it westen wer by de Dútske troepen yn in kommandopost dêr't Teuntje finzen holden wurdt. As it berjocht komt dat de Kanadezen yn oantocht binne, folget der in evakuaasje dy't halje-trawalje útfierd wurdt. Ien Dútske ofsier beslút it him oan tiid te dwaan om Teuntje earst noch eefkes stânrjochtlik te eksekutearjen. Marinus, dy't no folslein klear is mei de oarloch, grypt yn en stekt de ofsier del, wêrnei't er de man mei de kolf fan syn eigen pistoal deaslacht. Yn 'e wrakseling hat de ofsier Marinus lykwols twaris yn it boarst witten te sjitten, en neitiid ferstjert er wylst Teuntje helpeleas tasjocht. Will is by de Kanadeeske foarhoede dy't mominten letter de Dútske kommandopost berikt, en hy ken yn Marinus de Dútske soldaat werom dy't er de foargeande nachts ûntkomme litten hat. As de Kanadezen fierder optsjogge yn 'e rjochting fan Flissingen en Middelburch, set Teuntje harren geandefoets efternei om nei hûs.
Produksje
De Slag om de Schelde waard makke om in frij ûnbekende episoade út 'e Nederlânske skiednis en it ferrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch te beljochtsjen, nammentlik: de Slach om 'e Skelde, wêrby't tusken 2 oktober en 8 novimber 1944 yn totaal 6.367 Kanadeeske militêren, 6.506 oare Alliëarden en 10.000 oant 12.000 Dútske soldaten omkamen. Yn 2020 wie de befrijing fan Nederlân persiis 75 jier lyn, en de film moast it betinkingsjier ôfslute. Dêrta waard opdracht jûn ta it meitsjen fan 'e film troch it Nasjonaal Fûns foar Frede, Frijheid en Feteranesoarch (ek bekend as it 'vfonds'). It doel wie om 'e hjoeddeistige jongerein op in oansprekkende wize bekend te meitsjen mei ferskate aspekten fan 'e Twadde Wrâldoarloch. Lykas yn oare kwaliteitsfilms oer de Twadde Wrâldoarloch ornaris ek dien wurdt, sprekke de ferskillende nasjonaliteiten yn De Slag om de Schelde har eigen taal, wat betsjut dat de film Nederlânsk-, Ingelsk- en Dútsktalich is.
De Slag om de Schelde waard regissearre troch Matthijs van Heijningen jr. nei in senario fan Paula van der Oest op basis fan in idee fan Van der Oest en Jesse Maiman. As produsinten wiene Alain de Levita, Mark van Eeuwen en Van der Oest by it projekt belutsen foar Van Heijingen syn filmstudio Levitate Film en it Belgyske Caviar. De film waard ko-produsearre troch de EO, de NPO en de Amerikaanske streamingtsjinst Netflix. Dêrmei wie it in Nederlânsk-Belgysk-Amerikaanske ko-produksje. Teffens wie it de earste Nederlânske produksje dêr't Netflix by belutsen wie. Foar De Slag om de Schelde wie in budget beskikber fan €14 miljoen; dêrmei wie de film de op ien nei djoerste Nederlânske oarlochsfilm aller tiden, nei Zwartboek (2006). De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Lennert Hillege, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Emilie Levienaise-Farrouch.
Opnamen
De opnamen foar De Slag om de Schelde setten yn it neijier fan 2019 útein en fûnen foar it meastepart plak yn Litouwen. Guon sênes waarden yn Flissingen en Middelburch opnommen, en in diel fan 'e eigentlike fjildslach waard filme yn 'e omkriten fan Sint-Truiden, yn Belgysk Limburch.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige De Slag om de Schelde oer it algemien positive resinsjes. De webside High on Films rikkemandearre syn lêzers oan: "Slaan dizze net oer!", want "[it] is in spannende oarlochsfilm dy't wurket" oer in diel fan 'e Twadde Wrâldoarloch "dat it mainstreampetear [oer dat konflikt] net helle hat." De webside Decider, dy't syn lêzers by eltse resinsje foar de kar steld om 'e film "te streamen of oer te slaan", rette diskear oan om De Slag om de Schelde te streamen. Dêr waard as kommentaar oan taheakke: "[Dizze film] komt it berik en it gefoel fan in oarlochsepos benei, wylst er dochs syn fokus op it tige ferskillende trijetal persoanen […] behâldt dy't foarbestimd binne om inoar yn 'e oarloch te moetsjen."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat De Slag om de Schelde in goedkarringspersintaazje fan 100%, mar dat is mar basearre op 7 ûnderskate resinsjes, en jout dus gjin lykwichtich byld. Fan lju dy't de film sjoen hiene, krige De Slag om de Schelde op Rotten Tomatoes in goedkarringspersintaazje fan 77%, wat in bettere yndikaasje fan 'e kwaliteit fan 'e film is.
Resultaat
De Slag om de Schelde brocht yn 'e bioskopen yn totaal $5.976.231 op. As men dy opbringst ôfset tsjin it budget fan €14 miljoen, is, nettsjinsteande it ferskil fan muntienheid tusken Amerikaanske dollars en euro's, dúdlik dat de film foar miljoenen ferlies makke. Dat is lykwols foar it meastepart te witen oan 'e beheinings oan bioskoopbesyk dy't yn ferbân mei de koroanapandemy oplein waarden doe't De Slag om de Schelde útkaam, en net sasear oan gebrek oan belangstelling by de bioskoopgongers.
Tjipke Visser
thumb|220px|Tjipke Visser (rjochts) makket byld fan [[Peter Debye (1937)]] Tjipke Visser (Warkum, 12 desimber 1876 - Bergen, 22 jannewaris 1955) wie in byldhouwer.
Libben en wurk
Visser wie in soan fan de houthanneler Tjebbe Visser en Wiepkje Hiemstra.
Visser wie in learling fan Jan Derk Huibers, Joseph Mendes da Costa, Ludwig Jünger en Allebé. Hy wurke as learaar oan de gemeentlike tekenskoalle fan Edam tusken 1902-1904. Hy makke ferskate bûtenlânske stúdzjereizen.
Stjer
In stjer is in ljochtôfjaand bolfoarmich himellichem besteande út superferhjitte en dêrtroch baarnende gassen, dy't gearholden wurde troch de eigen swiertekrêft. De druk en temperatuer fan 'e gaskonsintraasje yn 'e kearn fan in stjer binne sa alderferskuorrendste heech dat der spontane kearnfúzjereäksjes plakfine wêrby't wetterstof omset wurdt yn helium. Dêrtroch wurdt in ôfgryslik soad enerzjy produsearre, dy't troch de stjer útstriele wurdt yn ferskate weachlingten, mei as wichtichste de spektrale bân fan it sichtbere ljocht. It eigenskipswurd dat by 'stjer' heart, is stellêr, fan it Latynske stella ("stjer"). De leechte tusken stjerren wurdt nei ferwiisd as de ynterstellêre romte. Stjerren ûntsteane troch it proses fan stjerformaasje en einigje harren bestean nei in nova of supernova as in stellêr restant.
Stjerrekunde
Al sûnt de prehistoarje hat de minskheid fassinearre west troch stjerren, dy't troch harren ûnwitten ôfstân fan 'e Ierde lytse spjeldepuntsjes ljocht op fêste plakken oan 'e nachtlike himel lykje te wêzen, en dy't lykje te flikkerjen troch it effekt fan 'e planetêre atmosfear, dy't harren ljocht passearje moat om it ierdoerflak te berikken. Histoarysk waarden de prominintste stjerren groepearre yn saneamde stjerrebylden, dy't nammen krigen as de Grutte Bear, de Liuw en de Skealjes. De sinneljocht wjerkeatsende planeten fan ús sinnestelsel, lykas Fenus, Mars en Jupiter, waarden oarspronklik ek as stjerren beskôge; dêrfandinne dat Fenus wol bekend stiet as de 'Jûnsstjer'. Doe't men de nachtloft yngeander beächte, die lykwols bliken dat sokke 'stjerren' ûnfêst wiene, sadat se yn it Aldgryksk de namme ἀστήρ πλανήτης, astēr planētēs krigen, dat "swalkjende stjer" betsjut.
Tjipke Visser
Libben en wurk
In part fan Vissers wurk bestiet út bistefigueren (út Artis). Fierders makke er bylden fan ferneamde persoanen, sa as  Abraham Kuyper (Amsterdam) en Carel Steven Adama van Scheltema en yn Ljouwerteradiel fan Pieter Jelles Troelstra. Wurk fan him is te finen yn Stania State yn Oentsjerk, it Frysk Museum, it gemeentlik museum fan De Haach en yn de herfoarme tsjerke fan Warkum.
De dochter fan Visser út syn earste houlik mei Maria Hoeben, Marijcke Visser (1915-1999) waard lykas har heit byldzjend keunstner. Sy wie byldhouster en edelsmid.
Stjer
Stjerrekunde
Ut de stúdzje fan 'e nachtlike himel kaam de astronomy fuort, de wittenskiplike stúdzje fan it hielal, mar ek de astrology, in pseudo-wittenskip dy't de takomst besiket te foarsizzen út 'e stân fan stjerren en planeten. De skieding tusken dy beide ferskynsels is trouwens fan resinte datum; oant de Ferljochting seach men neat tsjinstridichs tusken astronomy en astrology. De moderne astronomy makket gebrûk fan ûnbidich grutte tilleskopen yn saneamde observatoaria of stjerrewachten. De meast spesjalisearre observatoaria binne op bergen fêstige, om sa min mooglik lêst te hawwen fan ljochtfersmoarging. Troch desennia fan bodzjen hawwe astronomen dy't ferbûn binne oan sokke observatoaria stjerrekatalogussen gearstald wêryn't standerdisearre stjerrenammen fêstlein binne.
Museum Sorgdrager
Museum Sorgdrager is in kultuerhistoarysk museum yn Hollum op It Amelân. Tema is de kultuer op eilân It Amelân dat eartiids frijwat isolearre lei.
Stjer
Neiste stjerren
De stjer dy't it deunst by de Ierde stiet, is de sinne (of Sol, yn wittenskiplike nomenklatuer), dy't ús sinnestelsel beljochtet en fan enerzjy foarsjocht. Alle libbene wêzens op 'e Ierde besteane úteinlik fan sinneljocht, dat troch planten yn it proses fotosynteze ta iten makke wurdt en as sadanich de hiele itenskeatling fan it Ierdske ekosysteem ûnderstipet. In grut tal oare stjerren is nachts by skjin waar mei it bleate each sichtber oan 'e himel, mar wurdt oerdeis wei yn it ljocht fan 'e sinne. De neiste fan dy oare stjerren is Proxima Centauri, dy't op 39,9 triljoen km (of 4,2 ljochtjier) ôfstân fan 'e Ierde stiet. As men reizgje soe mei de faasje dy't in romtefear yn in baan om 'e Ierde berikt (8 km de sekonde of krapoan 30.000 km de oere), soe men der 150.000 jier oer dwaan om Proxima Centauri te berikken.
Museum Sorgdrager
It museum bestiet út in kommandeurswente, in yn 1751 troch Pieter Cornelis Sorgdrager yn Hollum boude Sorgdragershuuske. Kommandeurs wienen kapiteins fan ûnder oare keapfardijskippen en walfiskfarders. Ien fan de keamers is ynrjochte as stylkeamer sa't dy der yn 1751 útsjoen hat. Op de boppeferdjipping is in tentoanstelling oer Amelanner folkskeunst.
Stjer
Sinne- en stjerrestelsels
Ut astronomysk ûndersyk is sûnt 2000 bleken dat in grut part fan 'e stjerren wierskynlik ien of mear planeten hat, dy't fongen binne yn 'e swiertekrêft fan 'e oangeande stjer en dêr sadwaande yn in fêste baan omhinne draaie. Sa'n stjer mei satelliten wurdt in planetestelsel of sinnestelsel neamd. Us eigen sinnestelsel telt njoggen fan sokke planeten (of acht, as men Pluto net meirekkenet. Guon planetestelsels telle mear as ien sinne (of stjer); sokken neamt men mearstjerrestelsels. As der twa stjerren ominoarhinne draaie, sprekt men fan in binêre stjer, en as der trije ominoarhinne draaie, is it in trinêre stjer. Gruttere groepen ominoarhinne draaidende stjerren, dy't stjerreklusters neamd wurde, besteane ek.
Stjerren binne net yn gelikense mjitte ferspraat oer it hielal, mar klútsje foar it meastepart mei ynterstellêr gas en stof gear yn groepen, dy't stjerrestelsels of molkewegen neamd wurde. It is lykwols in misfetting dat stjerren útslutend yn stjerrestelsels foarkomme, mei't der ferskate saneamde yntergalaktyske stjerren (yn 'e romte tusken stjerrestelsels) ûntdutsen binne. In trochinoar stjerrestelsel omfiemet hûnderten miljarden stjerren, en der binne mear as 100 miljard stjerrestelsels yn it waarnimbere (!) hielal. Yn 2010 waard sadwaande in skatting dien dat it tal stjerren yn it waarnimbere hielal 300 triljard wie, of yn wiskundige notaasje 3×1023.
Museum Sorgdrager
Yn de museumpleats der njonken wurdt middels in eksposysje mear omtinken jûn oan de walfiskfangst en oan it ûntstean fan It Amelân. It museum is ek útgongspunt fan kuiertochten troch Hollum en der wurde teffens lêzingen hâlden.
Stjer
Libbenssyklus fan stjerren
De measte stjerren binne tusken 1 en 10 miljard jier âld, al kinne guon sels tichteby 13,7 miljard jier âld wêze (wat neffens de kennis fan no de âlderdom fan it hielal is). It libben fan in stjer begjint mei it proses fan stjerformaasje troch de swiertekrêftymploazje fan in ynterstellêre gasdize. As stjerren har yn ús Molkewei foarmje, binne se gearstald út likernôch 71% wetterstof en 27% helium, mei in fraksje swierdere eleminten, lykas izer. Oan 'e ein fan syn libben kin in stjer ek foar in part út ûntaarde matearje (degenerate matter) bestean. Wat massiver in stjer, wat koarter oft er libbet, benammentlik om't massive stjerren gruttere druk op harren kearn hawwe. Dat soarget der nammentlik foar dat se flugger harren wetterstof ferbaarne. De massivere stjerren hâlde it sadwaande yn trochsneed mar in pear miljoen jier út, wylst stjerren mei in minimale massa (reade dwergen) harren branje tige stadich ferbaarne, sadat sy tsientallen oant hûnderten miljarden jierren bestean bliuwe kinne.
Stjerren ferbaarne harren wetterstof yn harren kearn troch kearnfúzje wêrby't wetterstof omset wurdt yn helium. Dat is in proses dat spontaan úteinset as de druk yn stjerkearn swierdernôch is. In byprodukt fan dat proses is de enerzjy dy't útstriele wurdt nei de romte yn 'e foarm fan sawol elektromagnetyske strieling (ynkl. sichtber ljocht) as dieltsjesstrieling (oftewol sinnewyn). De kleur fan in stjer (dy't bepaald wurdt troch de pykfrekwinsje fan it sichtbere ljocht) hinget ôf fan 'e temperatuer fan 'e bûtenste lagen fan 'e stjer, ynkl. de fotosfear. Behalven sichtber ljocht strielje stjerren trouwens ek foarmen fan elekromagnetyske strieling út dy't ûnsichtber binne foar it minsklik each, fan 'e langste weachlingte fan ynfraread, oant 'e koartste weachlingte fan ultrafiolet, röntgenstrielen en gammastrielen.
In stjer mei in massa dy't 0,4 kear sa grut of grutter is as de sinne, groeit út ta in saneamde reade reus as de wetterstof úteinlik oprekket. Wylst de stjer almar grutter groeit, stjit er in diel fan syn massa, ferrike mei swiere eleminten út 'e kearn, út nei de ynterstellêre romte, dêr't it letter foar nije stjerformaasjes brûkt wurde sil. Underwilens ferwurdt de stjerkearn ta in stellêr restant: in wite dwerch, in neutroanestjer of, as er dêr massyf genôch foar is, in swart gat.
Klassifikaasje fan stjerren
De tsjintwurdige klassifikaasje fan stjerren (it Yerkes-klassifikaasjesysteem) is basearre op temperatuer: yn it foarste plak is der de ien-letterklassifikaasje dy't giet fan O, wat tige hjit is, fia B, A, F, G en K nei M, wat sa koel is dat der har molekulen foarmje kinne yn 'e atmosfear fan 'e stjer. In ferskaat oan seldsume spektrale types hawwe spesjale oantsjuttings binnen dit systeem; de meast foarkommende dêrfan binne L en T, dy't de kâldste en minst massive stjerren, resp. brune dwergen klassifisearje. Eltse letter hat 10 ûnderferdielings, nûmere fan 0 oant 9, yn folchoarder fan ôfnimmende temperatuer, al moat dêrby fernijd wurde dat dit systeem fêstrint by ekstreem hege temperatueren, mei't de klassen O0 en O1 wierskynlik net besteane.
Fierders kinne stjerren noch klassifisearre wurde oangeande de helderheids-effekten yn 'e spektrale linen (dy't korrespondearje mei harren romtlike grutte en bepaald wurde troch swiertekrêft en oerflak). Dizze klassifikaasje giet fan 0 (hyperreuzen) fia Ia (helderste superreuzen), Ib (minder heldere superreuzen), II (heldere reuzen), III (reuzen), IV (subreuzen) nei V (haadrigedwergen), wylst guon wittenskippers noch VI (subdwergen) en VII (wite dwergen) tafoegje. De measte stjerren behearre ta de kategory fan 'e haadrigedwergen, dy't bestiet út gewoane, wetterstofbaarnende stjerren. De sinne, bgl., is in giele dwerch, neffens dit systeem klassifisearre as in G2V-stjer.
Ta ein beslút kinne der dan noch oantsjuttings yn lytse letters oan sokke klassifikaasjes tafoege wurde, lykas e (dat de oanwêzigens fan emisjelinen oantsjut), m (dat de oanwêzigens fan ûngewoan hege nivo's metalen oanjout) en var. (dat fariaasjes yn it spektrale type oantsjut). Wite dwergen hawwe harren eigen klassifikaasje, dy't begjint mei de letter D en fierder opdield is yn DA, DB, DC, DO, DZ en DQ, ôfhingjend fan 'e types fan promininte linen yn it spektrum. Dizze oantsjuttings wurde dan folge troch in nûmerike wearde dy't de temperatueryndeks oanjout.
Klassike Aldheid
De Klassike Aldheid is de tiid fan likernôch in milennium fan beskaving sa't dat him yn ferskate kultueren foardien hat om it begjin fan de jiertelling hinne.
In presys begjin fan dizze perioade is der net. Sjoen nei de hiele wrâld begjint de Klassike Aldheid mei it begjin fan de Spiltiid, likernôch 800 f.Kr. Foar de Gryksk-Romeinske beskaving wurde gauris de Perzyske Oarloggen, fan 500 f.Kr. ôf, as begjin naam, om't dêrút de Grykske ienheid ûntstie.
Yn Jeropa omfiemet dit tiidrek in opkomst en de ûndergong fan de Middellânske Seebeskavings, de Klassiken.
Presize einen binne der al foar dizze perioade. Wrâldwiid besjoen einiget de Klassike Aldheid mei de wrâldramp fan 535 doe't de útbarsting fan de Krakatau wrâldwide gefolgen hie. Foar de Gryksk-Romeinske beskaving wurdt lykwols gauris 476 naam; de formele ein fan it West-Romeinske Ryk.
Thimphu
Thimphu is de haadstêd fan it Aziatyske berchsteatsje Bûtan; it leit yn it Distrikt Thimphu, yn it westen fan it lân oan de rivier Wang Chu. It plak leit op 2300 meter hichte en is omjûn troch bergen. It is ien fan meast lytse haadstêden fan de wrâld. Ferkearsljochten binne dêr net, at it nedich is wurdt it ferkear regele troch in plysje. Heechbou ûntbrekt, de huzen binne yn tradisjonele styl boud.
Jigme Dorji Wangchuk, doe de kening, hjitte yn 1955 dat Thimphu tenei de iennige haadstêd wêze soe. Dêrfoar hie Bûtan twa haadstêden: Punakha, de winterhaadstêd en Thimphu, de simmerhaadstêd. Foar 1960 wie Thimphu in samling doarpkes en buorskippen, ferspraat lizzend oer de delling.
Thimphu is it politike en ekonomyske sintrum fan Bûtan. Lânbou en feehannel binne it meast fan belang en drage foar 45% by oan it BNP fan it lân. Toerisme, earst tastien yn 1974, is ek fan tanimmend ekonomysk belang, mar wurdt strang regulearre. Der wurdt besocht om in lykwicht te finen tusken tradysje, ûntjouwing en moderniteit wat dat oanbelanget.
De hiele kultuer fan Bûtan, wat literatuer, religy, gewoanten, de nasjonale klaaiing, de kleasterpraktyk, muzyk, dûns, literatuer en yn de media oanbelanget, wurdt wjerspegele yn Thimphu.
W.Th. Zandstra B.V. Gruthannel en Reedfabryk
As oprjochtingsdatum wurdt 26 maart 1825 oanhâlden, de dei dat Wouter Th. Zandstra (1797-1868) in pân yn Snits begûn mei in seilmakkerij. Hy wreide it bedriuw letter út mei de touslaggerij fan syn broer en mei in taanderij. Yn 1855 waard it bedriuw oernomd troch soan Thomas W. Zandstra (1846-1902), en yn 1902 waard dy syn soan Wouter (1869-1925) de eigener. Dy lêste wreide it bedriuw út mei in sealmakkerij. Nei syn ferstjerren yn 1925 waard de op dat stuit 18-jierrige Thomas Zandstra (1906-1984) de eigener.
Thomas Zandstra rjochte him al gau benammen op redens. Nei in strange winter wie der grutte fraach nei redens, wêrnei't Zandstra út Noarwegen in pear tûzen redens ymportearre. De hannel yn redens groeide út nei fyftich persint fan de omset fan it bedriuw. Neist it ymportearjen fan redens kocht Zandstra BV net-brûkte partijen op fan ûnder oare Batavus, dy't dêrnei assemblearre waarden. Nei in perioade fan sêfte winters rjochte it bedriuw him yn it begjin fan de jierren santich mear op gruthannel yn wettersportartikels.
Zandstra waard yn 1975 oernomd troch Wouter Zandstra (1943-2019), de soan fan Thomas. Yn 1983 ferhuze it bedriuw fan Snits nei De Jouwer. Wouter Zandstra betocht de kombi-noar, wêrby't de standert ridersskoech op in hege noar ferfongen waard troch in iishockeyskoech. Ek betocht hy de easy glider, in moderne keunststoffariant fan de Fryske trochrinder. Zandstra BV wurket in soad gear mei Nijdam Schaatsen, dy't de redens makket.
Wouter Zandstra ferstoar yn jannewaris 2019 op 75-jierrige leeftiid.
Súd-Dakota
Súd-Dakota (Ingelsk: South Dakota; útspr.: [saṷθ də'koʊtə], likernôch "saus de-koo-te"), offisjeel de Steat Súd-Dakota (Ingelsk: State of South Dakota), is ien fan 'e fyftich steaten dy't mei-inoar de Feriene Steaten fan Amearika foarmje. Súd-Dakota wurd byneamd de Coyote State (nei de prêrjewolf of coyote) of ek wol de Mount Rushmore State, nei it ferneamde monumint fan Mount Rushmore. De steat is ien fan 'e Dakota's en leit yn it noarden fan it lân. Súd-Dakota wurdt ta de gruttere regio fan it Amerikaanske Midwesten rekkene. De haadstêd is Pierre, mar de grutste stêd is Sioux Falls. Neffens in skatting út 2014 hie de steat doe 853.000 ynwenners, wêrmei't it kwa befolkingsgrutte de 46e steat fan 'e Feriene Steaten is. Oangeande oerflak is Súd-Dakota mei krapoan 200.000 km² de 17e steat. Súd-Dakota stiet bekend om it Mount Rushmore-monumint, de Black Hills, de grutte Yndianereservaten en it histoaryske Bloedbad fan Wounded Knee.
Etymology
Súd-Dakota is ferneamd nei de Dakota, in Yndiaansk folk dat mei de nau besibbe Lakota diel útmakket fan 'e Sû (Sioux).
Geografy
Súd-Dakota hat in oerflak fan 199.729 km², wêrfan't 1,7% út wetter bestiet. It wurdt troch de rivier de Missoery fertikaal midstwa spjalten; it diel bewesten de rivier wurdt West River neamd, en it diel eastlik derfan East River. De steat leit ek yn twa tiidsônes: de eastlike helte heart ta de Sintrale Tiidsône (UTC –6, simmertiid –5), wylst de westlike helte ûnderdiel útmakket fan 'e Berchtiidsône (UTC –7, simmertiid –6). De grins tusken de tiidsônes folget lykwols net de rin fan 'e Missoery.
Súd-Dakota wurdt folslein omjûn troch oare Amerikaanske steaten. Yn it noarden grinzget it oan Noard-Dakota, wêrmei't it de regio fan 'e Dakota's foarmet. Yn it noardwesten wurdt de steat begrinzge troch Montana, yn it westen troch Wyoming, yn it suden troch Nebraska, yn it súdeasten troch Iowa en yn it easten troch Minnesota. Súd-Dakota kin opdield wurde yn trije dielen. It eastlike trêdepart fan 'e steat bestiet út in leechlân dat trochsnien wurdt troch rivieren, wêrfan't de Missoery, de James en de Minnesota de grutsten binne. De rivier de Minnesota foarmet yn it uterste noardeasten de grins mei de steat Minnesota.
It westlike twatrêde part fan Súd-Dakota heart fierhinne ta de Grutte Flakten fan Noard-Amearika, in fan oarsprong mei prêrje begroeid gebiet dat heger leit en drûger is as it rivierlân yn it easten. Hoewol't sprutsen wurdt fan 'flakten', is it eins mear in lânskip fan gloaiïge ferheffen en bedelten, mei hjir en dêr ravinen en steile, plattoppige heuvels dy't buttes (útspr. "bjûts") neamd wurde. De Badlands, yn it suden fan 'e steat, binne in krite fan fulkanysk stiente en sterk erodearre heuvels, dy't ryk binne oan fossilen en dêr't net folle groeid, mar dy't lykwols yn 'e regel ta de Grutte Flakten rekkene wurdt.
Yn 'e súdwesthoeke fan 'e steat, ta einbeslút, lizze de Black Hills, in leech berchtme fan steile rotsige, mei nullewâld begroeide piken fan 600 oant 1.200 m heech. Yn 'e Black Hills leit ek it ferneamde Mount Rushmore, in kontroversjeel monumint wêrby't de gesichten fan fjouwer Amerikaanske presidinten (George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt en Abraham Lincoln) úthoud binne yn 'e rots. Op 27 km ôfstân fan Mount Rushmore is men al sûnt 1948 oan 'e gong om it Tinkteken foar Mâl Hynder út te houwen, in reuseftich byld fan it Lakota-opperhaad Mâl Hynder.
Ljussens
Ljussens is in doarp yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Ljussens leit noardlik fan Moarre, eastlik fan Nes, westlik fan Eanjum en besuden Peazens. Ljussens hat  ynwenners. De doarpskearn fan Peazens leit benammen oan de Reinsleat, Doarpsstrjitte en Siniastrjitte.
Súd-Dakota
Geografy
It heechste punt yn fan Súd-Dakota is Harney Peak, yn 'e Black Hills, op 2.207 m boppe seenivo, en it leechste punt is de kust fan 'e Big Stone-mar, mei in hichte fan 294 m boppe seenivo. De langste rivier fan 'e steat is de Missoery. Oare wichtige rivieren binne de Cheyenne, de James, de Grutte Sioux, de Wite Rivier en de Minnesota. Troch de bou fan keardammen binne der yn 'e Missoery fjouwer grutte opslachmarren makke, te witten: de Oahe-mar, de Sharpe-mar, de Francis Case-mar en de Lewis en Clark-mar.
Ljussens
Mei Moarre foarmet Ljussens it twillingdoarp Moarre-Ljussens.
Skiednis
Opfallend is dat de terp fan Ljussens eastlik fan de tsjerke leit. De namme fan it hege stee wie Huickwert, letter troch de Ljussemers ferbastere ta 'Hoek en Wâd'. De kaart fan Schotanus lit sjen dat dy begjin 18e iuw al net mear beboud wie. Deselde Schotanus skriuwt ein 17e iuw ek: "plag de mond van de Paesens eertijds zo wijd en diep te zijn, dat men met carvielen en de andere grote schepen tot Lioessens kon invaren".
Ljussens waard neamd yn in brief fan de Utertske biskop David út 1480. Hy joech dêryn hear en master Botto, pastoar fan Eanjum en Johan, pastoar fan Ljussens, it foech om in útspraak oer in skeel tusken de hege hearen fan Easternijtsjerk en Ljussens te dwaan. Neffens de Tegenwoordige Staat van Friesland út 1786 is de tsjerke fan Ljussens ûntstien nei dat skeel. De Ljussemers besleaten doe om harren los te meitsjen fan it memmedoarp Easternijtsjerk.
Tusken Moarre en Ljussens waard yn 1915 it molkfabryk 'De Dongerdielen' stifte, dat yn 1973 sletten waard. Foaral oan de bou fan de direkteurswente en it kantoar waard omtinken jûn. Tsjintwurdich wurdt it kompleks renovearre en ferboud ta rekreaasjewenten. Fan 24 augustus 1913 oant 15 maaie 1935 hiene de doarpen Ljussens en Moarre in stasjon fan de tredde klasse oan it spoar tusken Eanjum en Dokkum. Sûnt 1933-1936 waarden der al gjin reizgers mear ferfierd, mar it stasjonsgebou is noch oanwêzich en docht hjoed-de-dei tsjinst as wenhûs en ek de namme "Stasjonswei" is oerbleaun.
Súd-Dakota
Skiednis
De earste bewenners fan it gebiet dat no Súd-Dakota foarmet, wiene Yndiaanske jager-sammelders, dy't neffens argeologysk bewiismateriaal omtrint 7.000 jier lyn út 'e krite ferdwûnen. Tusken 500 en 800 (n.Kr.) waard sintraal en eastlik Súd-Dakota bewenne troch de saneamde Terpbouwers, dy't oan lânbou diene. Tsjin 'e tiid fan it earste kontakt mei de blanken waard in grut diel fan 'e Misourydelling bewenne troch de Arikara, wylst de westlike flakten behearske waarden troch de Lakota, en yn minder mjitte troch de Noardlike Sjajinnen en de Krieën. It súdeasten waard bewenne troch de Dakota, dy't yn 'e mande mei de nau besibbe Lakota it gruttere etnyske ferban fan 'e Sû (Sioux) foarmje.
Ljussens
Skiednis
Sûnt 2019 leit Ljussens yn de gemeente Noardeast-Fryslân, dêrfoar lei it yn de gemeente Dongeradiel en foar 1984 lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente East-Dongeradiel.
Herfoarme tsjerke
thumb|left|Petrustsjerke Yn de toer fan de oarspronklik oan de apostel Petrus wijde herfoarme tsjerke sit noch 12-iuwsk mitselwurk fan dowestien. It 13e-iuwske part fan de tsjerke is noch it bêste te besjen oan de noardkant. Yn de 15e iuw is de tsjerke ferbrede en ferhege yn goatyske foarm. De klok mei reliëfs fan Sint-Petrus en Sint-Katarina is fan 1498.
Súd-Dakota
Skiednis
Yn 1743 wiene de leden fan 'e ekspedysje fan 'e Frânsman Louis-Joseph Gaultier de La Verendrye de earste Jeropeänen dy't Súd-Dakota berikten. Verendrye naam it gebiet yn besit foar de Frânske Kroan, as ûnderdiel fan it gruttere Louisiana. Dy koloanje, dy't him útstriek fan 'e mûning fan 'e Mississppy oant yn wat no Kanada is, kaam yn 1762 ûnder Spaansk bestjoer. Nei't de Spanjerts it gebiet yn 1802 oan Frankryk weromjaan moatten hiene, besleat Napoleon, dy't it doe yn Parys foar it sizzen hie, de koloanje oer te dwaan oan 'e Feriene Steaten, in transaksje dy't syn beslach krige yn 1803, by de saneamde Louisiana-oankeap.
Ljussens
De grifformearde tsjerke
De tsjerke lykas dy der no stiet is fan 1927. De arsjitekt wie Ane Nauta. De grifformearde tsjerke is stifte yn 1851. It wie de ienige ôfskieden tsjerke yn East-Dongeradiel. Hoewol't in protte minsken yn de Dongeradielen sympatyk foar de ôfskieding oer stiene, fûnen hja de stap dochs te grut. It grutte brek is dan ek kommen mei de Doleânsje nei 1886. It oargel út 1876 is boud troch Lodewijk Ypma en yn 1932 yn de tsjerke set. It stie earder yn de Sint-Martinustsjerke fan Boalsert.
Súd-Dakota
Skiednis
Yn 1804 en 1806 teach de ferneamde Ekspedysje fan Lewis en Clark troch Súd-Dakota, ûnderweis nei en fan 'e Amerikaanske westkust. Yn 1817 stiften de Amerikanen in hannelspost oan 'e Missoery, dy't de namme fan Fort Pierre krige. Dat wie it begjin fan 'e Amerikaanske kolonisaasje fan it gebiet. Yn 1855 kocht it Amerikaanske Leger Fort Pierre oan, mar tanke it yn 1857 al wer ôf doe't Fort Randall, mear nei it suden ta, yn gebrûk nommen waard. Tsjin dy tiid streamden blanke kolonisten stadichoan mar ûnophâldlik nei it gebiet ta, sadat de opperhaden fan 'e Jankton-Dakota, oanfierd troch Slein-troch-de-Ree, har yn 1858 twongen fielden en tekenje in ferdrach wêrby't it meastepart fan eastlik Súd-Dakota oan it Amerikaanske regear oerdroegen waard.
Yn 1861 waard it Dakota-territoarium stifte, dat gearstald wie út 'e hjoeddeistige steaten Súd-Dakota, Noard-Dakota, Montana en Wyoming. Nei't yn 1873 in spoarferbining mei it easten reekaam, naam it tempo fan 'e kolonisaasje sterk ta. Yn 1874 ûntdiek de militêre Ekspedysje nei de Black Hills, ûnder lieding fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer, goud yn 'e Black Hills, en fuortendaliks dêrnei setten goudsikers en oare kolonisten útein mei de kolonisaasje fan dat gebiet by wat de Goudkoarts fan de Black Hills kaam te hjitten. It probleem wie dat de Black Hills foar de Lakota hillich wiene en dat de krite boppedat diel útmakke fan it Grutte Sû Reservaat, dat it Amerikaanske regear de Lakota ûnder de betingsten fan it twadde Ferdrach fan Fort Laramie, fan 1868, 'foar ivich' taparte hie.
Ljussens
Mienskip
thumb|260px|Doarpskafee De Bûnte Bok 'De Stikel' is it mienskiplike doarpshûs fan Ljussens-Moarre. It stiet yn Moarre en it wie earder it herfoarme ferieningsgebou fan de frijsinnigen. De doarpskrante hjit 'Oer de Brêge'. Ljussens hat in kafee dat de namme 'De Bûnte Bok' draacht.
Súd-Dakota
Skiednis
De Grutte Sû-Oarloch fan 1876 briek út nei't de Amerikaanske oerheid wegere om 'e goudsikers út it reservaat te hâlden, wylst de Lakota út noch yn gjin goudsykjen op har hillige lân tastean woene. Yn dy oarloch brochten de Lakota en harren bûnsgenoaten, de Noardlike Sjajinnen en de Noardlike Arapaho, de Amerikanen in ferpletterjende nederlaach ta yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn (yn Montana), wêrby't se it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer fierhinne útrûgen. Uteinlik moasten se lykwols dochs belies jaan, en neitiid waarden de Black Hills en ferkate oare dielen fan it Grutte Sû Reservaat troch it Amerikaanske regear yn beslach nommen en frijjûn foar kolonisaasje, wylst de rest fan it reservaat ferkrommele waard ta fiif lytsere reservaten. (Yn 1980 wiisde it Amerikaansk Heechgerjochtshôf oan acht Lakota- en oare Sû-stammen in skeafergoeding fan goed $105 miljoen ta: $17,1 miljoen dollar foar de merkwearde yn 1877 fan it harren ûnrjochtmjittich ôfnommen lân en $88 miljoen oan rinte. De Lakota woene lykwols it lân sels weromhawwe, en wegeren de skeafergoeding oan te nimmen.)
Ljussens
Tsjerke
thumb|260px|Grifformearde tsjerke
Súd-Dakota
Skiednis
Nei't Montana en Wyoming al har eigen wei gien wiene, waard it restearjende Dakota-territoarium úteinlik midstwa dield yn it noardlik en in súdlik part. Op 2 novimber 1889 ûndertekene presidint Benjamin Harrison de proklamaasjes dy't de talitting ta de Amerikaanske Uny regelen foar sawol Noard- as Súd-Dakota. Harrison liet de papierren skodzje as wie it in kaartspul, sadat er net ien fan beide nije steaten befoardiele, en it is winliken ûnbekend hokker fan beide proklamaasjes oft it earst tekene waard, en hokker fan 'e steaten oft dus it earste tatrede. Lykwols ornearret men yn 'e regel dat Súd-Dakota de 40e steat fan 'e Uny is.
Ljussens
Ferienings
thumb|260px|Masterspaad
Súd-Dakota
Skiednis
Underwilens wie ûnder de Lakota de synkretistyske religy fan 'e geastedûns populêr wurden. De oanhingers fan dy pasifistyske beweging, dy't it kristendom kombinearre mei eleminten út 'e foarâlderlike natoerreligyen fan 'e Yndianen, leauden dat se de tiid werom en de troch de blanken útrûge bizons wer ta libben dûnsje koene. As se gjin alkohol mear dronken, harsels ritueel wosken en mar fûlernôch leauden, soene se werberne wurde yn in wrâld sûnder blanken, mar mei al har ferstoarne freonen en famyljeleden. It wie feitliks net mear as it lêste, patetyske besykjen fan in ferrinnewearre kultuer om mei himsels yn it reine te kommen, mar it Amerikaanske regear seach it as in opstannige beweging dy't daliks de kop yndrukt wurde moast. Uteinlik late dy tsjinstelling op 29 desimber 1890 ûnder de Geastedûnsoarloch ta it kweaferneamde Bloedbad fan Wounded Knee, wêrby't ûnder barre winterske omstannichheden 290 Yndianen (wêrûnder 200 froulju en bern) troch it Amerikaanske Leger ôfslachte waarden. (Oan 'e kant fan 'e Amerikanen sneuvelen 25 soldaten, foar in grut part troch freonlik fjoer.) Dizze oarlochsmisdie foarme it slútstik fan 'e Sû-Oarloggen, dy't krapoan fjirtich jier duorre hiene.
Ljussens
Strjitten
Alddyk, De Kamp, Doarpsstrjitte, Dyksterwei, Garewei, Grytsjewei, Hoek en Waad, Masterspaad, Moarsterwei, Mûnehiem, Mûnewei, Reinsleat, Siniastrjitte, Tsjerkepaed.
Súd-Dakota
Skiednis
Yn 'e 1930-er jierren late in kombinaasje fan oanhâldende drûchte, ekstreem hege temperatueren en dwersferkearde lânboumetoaden yn Súd-Dakota en ferskate oare steaten ta de saneamde Dust Bowl. Dêrby waard de fan syn prêrjebegroeiïng ûntdiene en ta moude útdrûge fruchtbere boppelaach fan 'e grûn troch de wyn fuortblazen yn in oanhâldende rige fan massive stofstoarmen. Ferskate rispingen waarden dêrtroch folslein ferrinnewearre, en om't de Dust Bowl gearfoel mei de Grutte Depresje, koene in protte lytse boeren it doe net mear bolwurkje en giene bankrot. Dat hie wer ta gefolch dat in soad minsken harren lân kwytrekken en op 'e siik nei wurk fuortteagen nei de stêden. Tusken 1930 en 1940 ferlear Súd-Dakota mear as 7% fan syn befolking.
Ljussens
Sjoch ek
Mear ynformaasje oer Ljussens is ek te finen ûnder Moarre.
Súd-Dakota
Skiednis
Ekonomyske stabiliteit waard weromwûn doe't der grutte fraach nei lânbouprodukten ûntstie nei't de Feriene Steaten ein 1941 troch de Japanske oanfal op Pearl Harbor aktyf by de Twadde Wrâldoarloch belutsen rekke wiene. Yn 1944 waard it Pick-Sloan Plan goedkard troch it Amerikaanske Kongres, as ûnderdiel fan 'e Wet op it Tsjingean fan Oerstreamings. Dat plan omfieme de oanlis fan seis grutte keardammen mei opslachmarren yn 'e rivier de Missoery, wêrmei't net inkeld de wetterstân behearske wurde koe, mar dy't ek wetterkrêftenerzjy leverje soene. Fjouwer fan dy dammen en marren lizze alteast foar in part op it grûngebiet fan Súd-Dakota.
Sûnt de ein fan 'e jierren sechtich hat der in kulturele oplibbing plakfûn ûnder de Lakota en oare Yndiaanske folken, wêrby't fral de jongerein him sterk makke foar bettere libbensomstannichheden en dêrnjonken syn boargerrjochten opeaske. Ien fan 'e meast dramatyske ynsidinten wie datoangeande de Besetting fan Wounded Knee, in plak dat dêrfoar útkeazen wie fanwegen it bloedbad fan 1890. Sa'n twahûndert Oglala-Lakota en oare leden fan 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging (AIM) holden Wounded Knee yn 1973 fan 27 febrewaris oant 8 maaie beset, en trochstiene dêrby 71 dagen it belis troch de FBI en de United States Marshals Service. Oan 'e kant fan 'e AIM foelen twa deaden en trettjin ferwûnen, wylst der oan 'e kant fan 'e oerheidstsjinsten twa lju ferwûne rekken.
Sûnt de 1960-er jierren hat Súd-Dakota himsels omfoarme fan in hast folslein agraryske steat nei in folle mear diversifiëarre ekonomy. Troch de bettere ynfrastruktuer is neitiid it toerisme sterk tanommen, mei de Black Hills as foarnaamste bestimming. Ek it bankwêzen en de Amerikaanske Striidkrêften hawwe har ûntjûn ta wichtige ekonomyske sektoaren.
Bestjoer
Súd-Dakota bestiet bestjoerlik út 66 countys. De steatshaadstêd, Pierre, leit yn Hughes County, deunby it geografyske sintrum fan 'e steat, oan 'e igge fan 'e rivier de Missoery. Krekt as alle Amerikaanske steaten wurdt Súd-Dakota bestjoerd troch in steatsregear mei oan it haad de gûverneur. De wetjaande macht is yn 'e hannen fan it Parlemint fan Súd-Dakota, dat bestiet út 'e Steatssenaat mei 35 sitten en it Steatshûs fan Offurdigen mei 70 sitten. Yn 'e Amerikaanske Senaat wurdt Súd-Dakota, lykas alle Amerikaanske steaten, fertsjintwurdige troch 2 senators. Yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hat Súd-Dakota fanwegen syn lytse befolkingsgrutte mar 1 sit.
It politike lânskip fan Súd-Dakota wurdt behearske troch de beide grutte Amerikaanske politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij. Alle oare partijen spylje mar in marzjinale rol. Dêrby is Súd-Dakota in bolwurk fan 'e Republikeinen; inkeld Alaska hat noch minder faak op 'e hân west fan Demokratyske presidintskandidaten. Sels George McGovern, in Demokraat út Súd-Dakota, slagge it yn 1972 net om it yn syn thússteat fan 'e Republikein Richard Nixon te winnen. Sûnt 1974 hat Súd-Dakota fierders altyd in Republikeinske gûverneur hân.
Ekonomy
Yn 2010 hie Súd-Dakota in bruto steatsprodukt fan $39,8 miljard, wat delkaam op in bedrach fan $38.865 de ynwenner. Yn 2008 libbe lykwols 12,5% fan 'e steatsbefolking ûnder de earmoedegrins. Benammen ferskaten fan 'e Yndianereservaten fan 'e steat hearre ta de earmste gebieten fan 'e hiele Feriene Steaten. De grutste ûnderdiel fan 'e ekonomy fan Súd-Dakota is de tsjinstesektor. Dêrby binne fral it bankwêzen en de oerheid wichtich. De Lofmachtbasis Ellsworth, by Rapid City, is de op ien nei grutste wurkjouwer fan 'e steat.
Histoarysk hat de lânbou altyd fan krúsjaal belang west foar de steatsekonomy fan Súd-Dakota. Hoewol't oare sektoaren sûnt de 1970-er jierren fluch oanwoeksen binne, kin de lânbou noch altyd net fuortsifere wurde. De wichtichst agraryske produkten út Súd-Dakota binne kowefleis, maïs, sojabeane, weet, bargefleis en koalsied. Besibbe bedriuwstûken, lykas slachthuzen en etanolproduksje, hawwe ek in oansjenlike ekonomyske ynfloed.
In oare wichtige sektor is foar Súd-Dakota it toerisme. In protte lju komme ôf op 'e natoerskientme fan 'e Black Hills en de Badlands en monuminten lykas Mount Rushmore, it Tinkteken foar Mâl Hynder en it histoaryske stedsje Deadwood. Fierders is de fiifdeiske Motorcross fan Sturgis, dy't op jierlikse basis holden wurden, ien fan 'e grutste toeristyske eveneminten yn 'e steat. Yn 2013 kamen dêr mear as 460.000 minsken op ôf. Yn 2006 wiene yn Súd-Dakota 33.000 minsken wurksum yn 'e toeristyske sektor.
Demografy
Neffens in offisjele rûzing troch it Amerikaanske Folkstellingsburo (op grûn fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010) hie Súd-Dakota yn 2014 853.175 ynwenners, wat in groei fan 4,8% is yn ferhâlding ta de stân fan saken yn 2010. De befolkingstichtens wie yn 2014 4,3 minsken de km². De grutste stêd fan 'e steat is Sioux Falls, mei 154.000 ynwenners yn 2010. Oare gruttere stêden binne: Rapid City (68.000), Aberdeen (26.000), Brookings (22.000), Watertown (21.000), Mitchell (15.000), Yankton (14.000), de steatshaadstêd Pierre (14.000), Huron (13.000) en Vermillion (11.000).
Sioux Falls is in sintrum fan it bankwêzen, de detailhannel en de sûnenssoarch. Rapid City, fuort beëasten de Black Hills en mei de Loftmachtbasis Ellsworth fuortby, is fral tawijd oan toerisme en definsje. Yn 'e steatshaadstêd Pierre binne de measte oerheidsynstellings fêstige, en Brookings en Vermillion binne de lokaasjes fan 'e beide grutste ûnderwiisynstellings fan Súd-Dakota, de Steatsuniversiteit fan Súd-Dakota (SDSU), resp. de Universiteit fan Súd-Dakota (USD). Fan 'e tsien grutste stêden fan 'e steat leit allinnich Rapid City bewesten de Missoery. Pierre is de op ien nei lytste steatshaadstêd fan 'e Feriene Steaten.
Etnisiteit
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e befolking fan Súd-Dakota doe sa: 83,8% blanken; 8,5% Yndianen; 2,7% Latino's; 1,2% swarten; 0,9% Aziaten; 2,9% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Blanke Súddakotanen binne fierhinne fan Noard-, Noardwest- en Middenjeropeeske orizjine, mei as grutste oarsprongsgroepen Dútsers (40,7% fan 'e totale steatsbefolking), Noaren (15,3%), Ieren (10,4%) en Ingelsen (7,1%). Súd-Dakota hat ek de grutste populaasje Hutteristen fan alle Amerikaanske steaten. Dat binne leden fan in minnistyske streaming dy't in eigen taal sprekt, it Hutteristedútsk.
De Yndianen yn Súd-Dakota binne foar it oergrutte part etnyske Sû (Sioux), dy't opdield wurde kinne yn Lakota, Eastlike Dakota en Westlike Dakota. Bewesten de rivier de Missoery meitsje dy 20% fan 'e befolking út. Súd-Dakota hat yn ferhâlding ta syn befolkingsgrutte de op twa nei heechste proporsje Yndianen (en/of Inûyt) fan alle Amerikaanske steaten, nei Alaska en Nij-Meksiko. Fiif fan 'e countys yn 'e steat lizze folslein binnen de grinzen fan Yndianereservaten.
Der binne 9 federaal erkende Yndianestammen yn Súd-Dakota: Al dizze stammen binne oansletten by de Feriene Sû Stammen. Se hawwe fierders ek allegear harren eigen reservaat. Der binne yn Súd-Dakota gjin stammen mei inkeld erkenning op steatsnivo.
De libbensomstannichheden binne yn 'e measte reservaten yn Súd-Dakota in stik minder as dat yn 'e Feriene Steaten normaal is. Yn 2008 lei de wurkleazens yn Fort Thompson, yn it Crow Creek Yndianereservaat, op 70%, en beskikte 21% fan 'e húshâldings dêr net oer wetterlieding of simpele kokenapparaten. Ziebach County, yn it Cheyenne River Yndianereservaat, wie yn 2009 de earmste county fan 'e hiele Feriene Steaten. En neffens in stúdzje fan it Amerikaanske Folkstellingsburo hie yn 1995 58% fan 'e wenten yn it Pine Ridge Yndianereservaat noch gjin tillefoanoansluting.
Taal
De offisjele taal fan Súd-Dakota is it Ingelsk, dat neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 doe foar 93,5% fan 'e befolking de memmetaal wie. Op it twadde plak kaam it Spaansk, dat foar 2,1% fan 'e befolking, rom 15.000 minsken, de memmetaal wie. Tred wie it Sû (Sioux), dat eins útinoar falt yn twa ferskillende talen, it Lakota en it Dakota (dêr't it Amerikaanske Folkstellingsburo lykwols gjin ûnderskie tusken makke). De Sû-talen waarden yn 2010 troch 1,4% fan 'e befolking, oftewol 10.282 persoan, as memmetaal sprutsen. Oare talen wiene it Dútsk (1,4%), it Fjetnameesk (0,2%), it Sineesk (0,1%) en it Russysk (0,1%).
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestie yn 2001 86% fan 'e befolking fan Súd-Dakota út kristenen, wêrûnder 61% protestanten en 25% roomsen. De grutste protestantske denominaasjes wiene Evangelysk-Lutherske Tsjerke yn Amearika mei 113.000 leden en de Feriene Metodistyske Tsjerke mei 36.000 leden. Ateïsten en agnosten foarmen 8% fan 'e befolking. Alle oare godstsjinsten mei-inoar besloegen 3%.
Klimaat
Súd-Dakota hat in lânklimaat, mei hjitte wietige simmers en kâlde drûge winters. Simmerdeis binne temperatueren oerdeis fan 32 °C alhiel net útsûnderlik, wylst it kwik by 't winter maklik sakje kin oant moannegemiddelden ûnder it friespunt. Rekôrtemperatueren wiene 49 °C, op 15 july 2006 yn Usta, en –50 °C op 17 febrewaris 1936 te McIntosh. Delslachhoemannichten rinne útinoar; yn it drûge noardwesten fan 'e steat falt jiers mar sa'n 380 mm, wylst it súdeasten wol 640 mm kriget. It eastlike diel fan 'e steat wurdt faak as ûnderdiel fan Tornado Alley beskôge, en dêr komme by 't simmer en hjerstmis dan ek wol 30 tornado's yn 't jier foar. Winterdeis kin der ek min waar wêze, dat him benammen uteret yn 'e foarm fan sniestoarmen.
Romaanske arsjitektuer
Romaanske arsjitektuer, of yn 't koart romaansk, is de beneaming foar in stylperioade yn de arsjitektuer yn Europa dy't duorre fan likernôch 1050 oant sa'n 1250. Yn Frankryk ferskynden om 1130 hinne de earste goatyske bouwurken, benoarden de Alpen en yn Spanje wie dat yn de rin fan de 13e iuw. De term Romaansk wurdt fral yn ferbân brocht mei arsjitektuer, sa as tsjerkgebouwen, mar wurdt ek brûkt foar oare keunstfoarmen út dat tiidrek, benammen de byldhoukeunst en de skilderkeunst; de romaanske keunst.
Terminology
De term romaansk datearret út 1820 en waard foar it earst brûkt troch de Frânske keunsthistoarikus Charles de Gerville, dy't yn de arsjitektuer oerienkomsten seach mei dy fan it âlde Rome. De term waard wenst meidat De Gervilles syn mear ferneamde kollega Arcisse de Caumont him oernaam. Oant 1820 waarden oare oantsjuttings brûkt, sa as foar-goatyske-, Byzantynske- en rûnbôgestyl.
Romaanske arsjitektuur
Nettsjinsteande de beneaming is de romaanske boustyl net streekrjocht basearre op de boustyl fan de Romeinen. Feitlik is it romaansk ûntstien út de Karolingyske styl, dêr't prinsipes út de Romeinske arsjitektuer fannijs yn ûntdutsen en tapast binne. Yn de romaanske styl kamen dy fierder ta ûntjouwing. De romaanske styl hat as wichtige skaaimerken de lytse rûnbôgefinsters en dekoraasjes ek mei rûne bôgen. De muorren binne meast tige tsjok en fersierd mei lisenen, friezen en sparfjilden dêr't ek rûne foarmen de oerhân yn hawwe. De muorren droegen it grutstepart fan it gewicht fan it gebou, sadat gruttere finsters net mooglik wiene. Dêrom binnen romaanske tsjerken frijwat tsjuster fan binnen. Boppeneamde skaaimerken binne frij algemien, mar it romaansk hat grutte regionale ferskillen. Boppedat makke it stadichoan ûnjouwings troch dy't úteinlik, troch it grutskalich brûken fan it krúribferwulft, útmûnje soenen yn de goatyske boustyl, dêr't it romaansk troch ferkrongen waard. Oergongsstilen tusken romaansk en gotyk wurde wol oantsjut mei romanogotyk.
De measte gebouwen yn dy tiid waarden boud fan hout en oare natuerlike materialen, dat allinne de tsjerken en kleasters yn de romaanske boustyl binne oerbleaun út dy tiid.
Jan de Salle
Jan Urbeijns de Salle (berne yn De Haach, ferstoarn om 1626 hinne) wie in Frysk portretskilder út de 17e iuw.
Romaanske arsjitektuer
Romaanske arsjitektuer yn Nederlân
De wichtichste romaanske tsjerken hearre ferskate abdijtsjerken en kapitteltsjerken ta. Omdat dy macht sjen litte moasten binne sy faak grut, mei hege tuorren en ryklik fersierd. Belangrike foarbylden binne de Sint-Servaasbasilyk en de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek yn Maastricht, de Sint-Plechelmusbasilyk yn Oldenzaal, de tsjerke fan abdij Rolduc yn Kerkrade en de eardere abdijtsjerken fan Susteren en Sint Odiliënberg.
Jan de Salle
Yn 1628 waard syn hûs yn de Bontepapestege yn Ljouwert, troch skuldeaskers ferkocht. Syn wurken binne benammen yn it Frysk Museum en yn Ryksmuseum Twinte te besjen.
Romaanske arsjitektuer
Romaanske arsjitektuer yn Nederlân
In aparte foaroansteand plak hawwe de saneamde Bernoldtsjerken, stiftingen fan biskop Bernold fan Utert. Dêr binne noch fan oer, de Pieterstsjerke en de Janstsjerke yn en de krypte fan de Lebuïnustsjerke yn Deventer. In tal tsjerken moast it oansjen fan in wrâldlike macht wjerspegelje, dêrfan binne allinne de Valkhofkapel yn Nymwegen en de Munstertsjerke yn Roermond oerbleaun.