cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oaljeramp yn de Golf fan Meksiko (2010)
Justisjeel ûndersyk
In rapportaazje dy't earder yn 2011 produsearre wie troch in kommisje ynsteld troch it Wite Hûs, kaam ta deselde konklúzje en stelde fierders dat sa'n ramp, "as der gjin yngeande herfoarmings kamen fan sawol de praktiken fan 'e oaljesektor as fan oerheidsbelied, skoan op 'e nij barre [kin]."
Yn septimber 2014 die in Amerikaanske gerjochtshôf de útspraak dat BP yn haadsaak oanspraaklik wie foar de oaljeramp dy't it gefolch fan 'e ûntploffing wie, omreden fan grouwélige neilittichheid en domdryst dwaan. As gefolch dêrfan stimde BP yn july 2015 yn mei it beteljen fan $18,7 miljard oan boetes oan 'e Amerikaanske oerheid. Dat wie de grutste skikking fan in bedriuw yn 'e Amerikaanske skiednis. Dêropta waarden ek alle kosten fan 'e skjinmakoperaasje ferhelle op BP, dy't tsjin 2018 oprûn wiene ta mear as $65 miljoen.
Museum De Koloniehof
thumb|Museum De Koloniehof yn Frederiksoord Museum De Koloniehof is in museum yn Frederiksoord.
It museum De Koloniehof is in herinneringsmuseum oan it wurk fan de Maatskippij fan Woldiedichheid, dy't yn de earste helte fan de 19e iuw yn it ramt fan de earmoedebestriding meardere koloanjes yn it destiidske Feriene Keninkryk fan de Nederlannen stichte. thumb|left|Kolonistewenning mei bou It museum is yn 1993 oprjochte by gelegenheid fan it 175-jierrich bestean fan de Maatskippij fan Woldiedichheid. Yn it museum wurdt de skiednis fan it ûntstean fan de koloanjes yn Drinte en Oerisel en it libben fan de kolonisten toand. Nei de Frânske tiid wie Nederlân tige ferearme. De stichter fan de Maatskippij fan Woldiedichheid, Johannes van den Bosch, besocht de earmoede te bestriden troch op grutte skeal earme minsken út de stêd oer te bringen nei noch net ûntgûne gebieten yn ûnder mear Drinte en Oerisel. troch elke kolonist in wenning te bieden, in stik grûn fan 3 hektare en wat fee soenen se yn harren eigen libbensûnderhâld foarsjen kinne. Begûn waard yn 1818 mei in proefkoloanje yn Frederiksoord.
Middels in diafoarstelling, in permaninte tentoanstelling, lesmateriaal en in koloanjehúske op it museumterrein mei in byhearrende ikker wurdt it deistige bestean fan de kolonisten yn ûnder mear it Drintske Frederiksoord, Boschoord en Wilhelminaoord en it Oeriselske Willemsoard ynsichtlik makke. Op de ikker wurde de gewaaksen út de tiid fan de kolonisten ferboud, ûnder oare tarwe, rogge, hjouwer, garst, spelt, tabak en himp.
Besikers fan it museum kinne it kompjûterbestân ynsjen oft foarâlden kolonist west hawwe yn ien fan de koloanjes fan de Maatskippij fan Woldiedichheid.
Yn de omjouwng fan it museum herinnerje noch in soad bouwurken, wêrûnder ferskate yn takt bleaune kolonistewenningen, oan de ûntsteansskiednis fan de koloanjes fan Woldiedichheid.
Weilheim-Schongau (Landkreis)
Weilheim-Schongau is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Beieren en hat 131.241 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1972.
Yndieling
thumb|left Weilheim-Schongau is ferparte yn 34 gemeenten. Trije gemeenten hawwe de status fan stêd en twa gemeenten binne Märkte.
Märkte
Oare gemeenten
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1908
200px|thumb|right|It Olympyske Stadion fan Londen 1908 De Olympyske Simmerspullen 1908, ek wol de IVe Olympiade neamd waarden yn 1908 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It wrakseljen waard hâlden yn it White City Stadium.
White City Stadium
It White City Stadium waard yn 1907 boud foar de Olympyske Simmerspullen yn 1908. It hie doe plak foar 93.000 taskôgers. It hie in Atletykbaan fan 536,44 m in baanhurdfytsbaan fan 660 meter in Swimbad fan 100 meter mei in dûktoer. De oarspronklike atletykbaan hat tsjinst dien oant 1914. Yn 1927 is de atletykbaan fuorthelle en ynsiedde mei gêrs om plak te meitsjen foar wynhûndraverijen. Yn 1985 is it White City Stadium ôfbrutsen om plak te meitsjen foar de gebouwen fan in tillefyzjestjoerder.
De Vrije Fries (Frysk Genoatskip)
De Vrije Fries is in wittenskiplik jierboek dat troch it Frysk Genoatskip yn gearwurking mei de Fryske Akademy útjûn wurdt. It blêd bestiet al sûnt 1839 en is ien fan de âldste wittenskiplike tydskriften fan Nederlân. Oant 1968 kaam De Vrije Fries ûnregelmjittich út, mar sûnt dat jier wurdt it elk jier útjûn. Yn 2010 kaam de 90e edysje fan De Vrije Fries út.
It jierboek is in boek mei wittenskiplike artikels en artikels oer de Fryske skiednis, keunst, literatuer en argeology. Ek krityske lûden oer de hjoeddeiske Fryske kultuer krije romte yn De Vrije Fries.
Ynstellings fan de Jeropeeske Uny
thumb|Sprieding fan de Jeropeeske ynstellings. De Jeropeeske Uny wurdt bestjoerd troch sân ynstellings. Dy binne yn te dielen yn fjouwer politike en trije net-politike ynstellings.
Politike ynstellings
De Rie fan de Jeropeeske Uny
It Jeropeesk Parlemint
De Jeropeeske Kommisje
De Jeropeeske Rie
Net-politike ynstellings
It Hôf fan Justysje
De Rekkenkeamer
De Jeropeeske Sintrale Bank
Oare net-formele ynstellings
Sistemul politic al Uniunii Europene
Barok (stylperioade)
thumb|250px|Foarbyld: De Hillige Trijefâldichheid troch [[Hendrick van Balen]] right|thumb|250px|Foarbyld:''de Sabynske Fammerôf De barok is in Jeropeeske stylperioade, dy't duorre fan de 17e iuw oant de earste helte fan de 18e iuw. Hy hie syn oarsprong yn Itaalje en utere him yn de arsjitektuer, túnarsjitektuer, skilderkeunst, byldhoukeunst, literatuer en muzyk. It wurd barok komt fan it Portugeeske barroco, wat 'ûnregelmjittich foarme pearel' betsjut. Men ûnderskiedt iere-, hege- en lettebarok.
Barok yn de boukeunst
De boukeunst út de barokperioade hat as skaaimerken: brûkme fan perspektyf en faak ovalen. Fierders:
Barok yn de Skilderkeunst
Skaaimerken:
Barok yn de muzyk
Yn de 19e iuw kriget de barok opnij omtinken en komt in neo-barokke styl op.
List fan planetoïden 27801-27900
Dit is in list fan planetoïden 27801-27900.
Syndroom fan Asperger
It syndroom fan Asperger, ek wol aspergersyndroom, is in pervasive ûntwikkelingssteurnis. It syndroom is neamd nei de Weenske bernedokter dr. Hans Asperger. Skaaimerken fan it syndroom binne beheiningen op it mêd fan sosjale ynteraksje en kommunikaasje. Dêrneist is it tal ynteresses en aktiviteiten beheind. Oars as by de klassike autistyske steurnis is der gjin sprake fan fertraging yn de ûntwikkeling fan de taalfeardigens op jonge leeftyd. Der is in normale of bytiden hege yntelliginsje en it stribjen om kontakt te meitsjen leit op in trochsneed nivo.
Ornaris wurdt it aspergersyndroom sjoen as in syndroom dat de minske by de berte meikriget en net te genêzen is. It syndroom oppenearret him sa likernôch op in leeftyd fan fjouwer jier. De krekte oarsaak fan it syndroom is net bekend.
Skiednis
It syndroom is neamd nei de Eastenrykske psychiater en bernedokter Hans Asperger, dy't yn 1944 in proefskrift skreaun hat oer it ferskynsel. Dêryn neamt hy syn pasjinten "lytse professors" fanwege har yntinse belangstellingen en formele taalgebrûk. Yn tsjinstelling ta it artikel fan Leo Kanner oer autisme dat yn deselde tiid skreaun waard, krige de publikaasje fan Asperger lange tiid mar in bytsje oandacht. Syn wurk waard pas yn breder fermidden bekend troch it omtinken dat de Amearikaanske Lorna Wing der oan joech yn 1981. Yn 1994 waard it syndroom opnommen yn it Amerikaanske Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM).
Kontroverses
Al sûnt Lorna Wing de earste kritearia publisearre, besteane der kontroverses oer de klassifikaasje en de status fan it syndroom. In wichtige fraach dêrby is oft it aspergersyndroom itselde is as heechfunksjonearjend autisme, in foarm fan autistyske steurnis wêrby't gjin mentale retardaasje optreedt. Soe dat sa wêze, dan is it neffens guon wittenskippers net nedich om it syndroom fan Asperger as aparte krupsje yn de klassifikaaskjesystemen op te nimmen. In stúdzje út 1997 konkludearre bygelyks dat de bern dy't Hans Asperger beskreau, neffens de kritearia fan it DSM net it syndroom fan Asperger, mar in autistyske steurnis hienen.
In protte wittenskippers sjogge it syndroom fan Asperger no as in foarm fan heechfunksjonearjend autisme. Sa skreau Lorna Wing yn 1998: "Asperger syndrome and high-functioning autism are not distinct conditions". Troch neuropsychologysk ûndersyk ûntstienen der lykwols wer oare stânpunten. Ut ûndersyk nei Non-verbal Learning Disabilities (NLD) die nammentlik bliken dat minsken mei NLD en it aspergersyndroom in sterk oerienkommend neurologysk profyl hawwe. Dat profyl bliek yn ferliking mei dat fan heechfunksjonearjende autisten in soad ferskillen te hawwen. Dat soe betsjutte kinne dat asperger en autisme neurologysk sjoen ferskillende krupsjes binne.
Baron-Cohen
Noch mear as oare steurnissen út it autismespektrum blykt it syndroom fan Asperger mear foar te kommen by manlju as by froulju.
Baron-Cohen sprekt net oer in steurnis, mar fan in kognitive styl, mei syn eigen kwaliteiten, dêr't net needsaaklik eat oan "ferbettere" hoecht te wurden.
Asperger en it autismespektrum
It syndroom fan Asperger wurdt ta it autismespektrum rekkene. Krekt as by de oare steurnissen út dit spektrum is der sprake fan in ûnhandige motoryk, swierrichheden mei it ynlêzen fan sosjale situaasjes, gebrek oan ynlibbingsfermogen, swierrichheden mei feroarings, in oanstriid ta fêste gewoantes, in foarkar foar beuzichheden en ynteresses mei sterk werheljende of systematyskhe eleminten, oanstriid ta obsessyf gedrach en maklik opgean yn in fantasywrâld.
It stellen fan in ûndûbelsinnige diagnoaze wurdt soms lestiger troch de grutte ferskillen yn de symptoamen per diagnoaze en troch de ferskillen yn metoaden en ynstruminten om it syndroom fan Asperger fêst te stellen. Neist de Amerikaanske diagnosekritearia fan it DSM-IV, binne der ek dy fan de Wrâldsûnensorganisaasje (ICD-10), de Szatmari diagnostyske kritearia, de kritearia fan Gillberg en de kritearia dy't Tony Attwood hantearret.
DSM-kritearia
It aspergersyndroom wurdt standert diagnostisearre as immen oan dizze kritearia foldocht, in IQ boppe 85 hat en gjin efterstân yn de taalûntwikkeling ûnderfûn hat.
Sifers
Sifers oer it foarkommen fan it syndroom fan Asperger hawwe meastentiids betrekking op bern. Foardat de diagnoaze fan it aspergersyndroom erkend waard, en allinnich nei ‘klassyk autisme’ sjoen waard, hiet 1 op de 2200 minsken "autistysk". Sûnt de term ‘autismespektrumsteurnis’ hieltiten mear akseptearre rekket wurdt oannomd (ûnder mear troch it Flaamske Autisme Centraal) dat 1 op de 1000 minsken klassyk autisme hat en 1 op de 200 minsken in steurnis yn it autistysk sprektrum hat. It Nederlânske Lanlike Netwurk Autisme nimt oan dat ûngefear 1 op de 400 minsken autistysk is, dêr't 25% froulik fan is.
Sosjale beheinings
Minsken mei it syndroom fan Asperger fine it lestich om in ferskil te meitsjen tusken boadskippen dy't letterlik bedoeld binne en boadskippen fan metafoaryske aard. It bewustwêzen fan maatskiplike regels, rjochtlinen en wearden is foar minsken mei Asperger net in spultsje fan yntuysje. De minsken dy't mei it syndroom oantangele binne fine it dêrom lestich om harren emosjonele tastân mei de krekte nuânse of mimyk te uterjen.
Yn ferliking mei minsken mei klassyk autisme hawwe minsken mei it syndroom fan Asperger bettere mooglikheden om harren beheining yn 'e mjitte komme. Sa kinne minsken mei Asperger better ta harren gerak komme as der oan it ferlet fan struktuer foldien wurdt. Minsken mei Asperger kinne ferbaal tige sterk wêze. Troch it brûken fan de sterke kanten fan de persoanlikheid kin it syndroom dan ridlik kamûflearre wurde foar oare minsken. It boartsjen mei net-letterlik taalgebrûk is ek te learen. De beheinings binne dus troch ynset fan ferstân en oefening yn de rin fan de jierren faak diels te kompensearjen. Men leart dan yn de adolessinsje wat makliker mei oare minsken om te gean. De "handicap" kin mei dêrtroch troch helpferlieners ûnderskat wurde. Sibbe en kunde kinne minsken mei Asperger better begripe troch wittenskiplike ynformaasje en psychologyske advizen.
Minsken mei it aspergersyndroom fine drokte faak ferfelend. Sosjale eveneminten mei in protte minsken wurde dan net sjoen as ûntspanning en ferdivedaasje. In soad minsken mei it syndroom soenen harren sosjale feardichheden wol better ûntwikkelje wolle, mar negative ûnderfinings troch harren sosjaal (ûn)fermogen soargje der yn in soad gefallen foar dat men op dat gebiet grutte beheiningen fielt.
Opgean yn yntinse ynteresses
Minsken mei it syndroom fan Asperger kinne yntinse preokkupaasjes koesterje. De presize ynteresse ferskilt per persoan; faak is dizze sterk spesjalisearre en makket op bûtensteanders in willekeurige yndruk. Sammelwoede komt in soad foar: net allinnich fan postsegels, mar ek ûngewoane soarten objekten as fentyldopkes. Ek it sammeljen fan ensylopedyske kennis oer útienrinnende ûnderwerpen komt in soad foar. Kenmerkend foar it syndroom fan Asperger (en autisme yn it algemien) is net sasear wat de presize ynteresse is, mar foaral de yntinsiteit dêr't men mei dwaande is.
Hans Asperger neamde de bern mei it syndroom fan Asperger dy't hy observearre, ‘professorkes’ omdat hy fêststelde dat de 13-jierrige pasjinten in like útwreide en nuânsearre byld hienen oer harren 'ûndersyksgebiet’ as professors. Mar typearend is dat it oersicht faak ûntbrekt. Ek spruts Hans Asperger oer yntelliginsje-automaten, fanwege it idee dat dizze pasjinten alles mei harren yntelliginsje dogge, en har gefoelslibben weidrukt wurdt en dêrom net of amper oanwêzich liket te wêzen. Se wurken letterlik mei in 'input' en 'output' mei dêrtusken in (komplisearre) logyske programmearring mei wat der hieltiten mei de input dien wurde moat, krektas in automaat of robot.
It is gewoanlik al sa dat immen mei it syndroom fan Asperger yn syn bernetiid in pear kear fan ynteresse wikselt. Yn de puberteit komt de definitive ynteresse meastentiids fêst te lizzen. Opfallend is wol dat in grut oantal minsken mei it aspergersyndroom hjirby faak foar technyske, wittenskiplike, systematyske, en bèta-fakrelatearre ynteresses kieze; faak typyske 'manlju-ynteresses'.
Soksoarte ynteresses biede in keunstmjittige oardere wrâld, dy't ien mei in aspergersyndroom útstel jout fan de ûnfoarspelbere en ûnhannelbere wrâld fan al den dei. It jout in doel, útdaging en befrediging wêrfan men de regy sels yn de hân hat. It ferslaavjende en ferlossende effekt is wol wat te ferlykjen mei dat fan ferslaavjende middels. Minsken mei it syndroom fan Asperger hawwe it swier mei de sinjouwing fan harren libben, en religys binne faak slim fanwege de gruttere neiging nei it wittenskiplike en de faak rasjonele ynstelling fan de persoanen mei in aspergersyndroom. Meastal binne se dan ek byldtinker.
In kombinaasje fan beperkte sosjale feardichheden en yntinse belangstelling op in bepaald gebiet kin liede ta ûngewoane gedragingen dy't faak omskreaun wurde as preokkupaasjes of stereotype gedrach. Mar grutte gedrevenheid, geduld en sterke fiksaasje en konsintraasje op it oplossen wolle fan in bepaald probleem, it begripe wolle fan in kompleks gehiel of it berikke wolle fan in bepaald beëage doel, kinne ek bysûndere resultaten of prestaasjes opleverje. Grutte keunstsinnige prestaasjes waarden levere troch minsken dy't oan it syndroom lijd hawwe soenen. Seker is dat it aspergersyndroom net altyd in handicap is, mar ek syn positive kanten hat. Sommige minsken mei asperger kinne fan de ûnderwerpen dêr't se in soad fan ôfwitte en dêr't se har yn spesjalisearre hawwe harren berop meitsje.
Bysûnder taalgebrûk
Minsken mei it syndroom fan Asperger stean al yn harren bernetiid bekend om harren "pedante" manier fan praten. Harren taalgebrûk is faak opfallend formeel en barok foar de jûne situaasje; se komme ek faan autoritêr oer, troch de wissichheid fan harren útspraken en faak ientoanige útspraak. Minsken mei it syndroom fan Asperger kinne faak tige lang oer harren spesjalisme trochpraten bliuwe (dit wurdt 'fipen' neamd), wylst de oare der úteinlik al gjin ynteresse mear foar toant. Se kinne lykwols útblinke yn stavering en genietsje fan diktees en fan ít útlizzen fan stavering- en grammatikaregels, se kinne lêze en foarlêze as bern dy't jierren âlder binne; dit alles stiet los fan de ynhâld fan de tekst, dy't se miskyn net iens begripe (hyperleksy).
In 'asperger'ropt troch syn wize fan praten faak hilariteit, of krekt deadlike earnst op; dit kin de oanset wêze ta in imago as grapmakker, wêrby't de klam faak lizze sil op taalgrappen (wurdboarterij, wurdspul, kreupelrym, satire) en absurde humor; krekt net op serieuze krityk of op situaasjonele humor wêrby't de ynteraksje tusken minsken fan belang is. Hoewol't 'aspergers' oer it generaal gjin steurnis yn har taalûntwikkeling en spraak hawwe, kinne se absolút wol muoite hawwe om it petear op gong te hâlden. Soms kin it barre dat se efkes neat witte te sizzen en net of min út har wurden komme kinne. Dit is ek tige ôfhinklik fan de ynhâld fan it petear, de situaasje en it gespreksonderwerp. As in asperger oer ditsjes en datsjes prate moat sil hy gauwer fêstrinne dan as it oer syn kennisgebieten giet of in oar 'saaklik' ûnderwerp. Minsken mei it syndroom fan Asperger fine it dan soms ek wûnderlik dat neurotypyske minsken samar hiel maklik oer frije ûnderwerpen prate kinne en dêrby ek noch samar it petear geande hâlde kinne.
De sprutsen taal is foar harren itselde as de skreaune taal. Soms bart it dat se earder monologen as dialogen hâlde en bygelyks lûdop tsjin harren sels prate ynstee fan tsjin in oar. Ek it praten tsjin foarwerpen kin soms foarkomme. Uteraard wit de persoan mei in aspergersyndroom dat it foarwerp neat weromseit en is it besef fan de realiteit net fersteurd.
Echolaly krektas palilaly komme ek foar by minsken mei Asperger. likegoed as by oaren út it autismespektrum. Dochs jouwe bern mei it syndroom fan Asperger faak blyk fan foardere mooglikheden op it flak fan taal yn fergeliking mei har leeftiidsgenoaten.
Emoasjonele bysûnderheden
Ien mei it syndroom fan Asperger hat it soms slim om emoasjes fan oaren te brgripen, benammen de subtile boadskippen troch gesichtsútdrukkings, eachkontakt en (yntym) lichaamlik kontakt. Se binne faak sterk egosintrysk, mar lang net altyd egoïstysk. Aspers binne fakentiden emoasjoneler as oaren, mar it fermogen om dizze emoasjes te kanalisearjen en op in maatskiplik akseptearre wize te uterjen, ûntbrekt. Bedoelings opnimme en de foarm om harren eigen bedoelings te uterjen, is by minsken mei it syndroom fan Asperger min te realisearjen. In soad aspergers kinne dit goed ynsjen en hawwe goed yn de gaten at eat goed oerkomd of net. Sa binne se faak by steat alternative strategyen te finen en jouwe se yn tsjinstelling ta minsken mei autisme faak blyk fan foardere mooglikheden om goed en foar it each normaal te reagearen nei oaren.
In persoan mei it syndroom fan Asperger kin as saken op in ûnferwachte wize gean lêst krije fan emoasjonele spanning. Weromlûking, flechtgedrach, lilkens, agresje, panyk of in gûlbui kin by guon it gefolch wêze. Foar de bûtewrâld binne dizze autistyske refleksen en uteringen net altyd te begripen. Dêr wêr't neurotypysken krekt op minsken ôfstappe, kommunisearje en heftich yn petear gean at se in probleem hawwe, naaie aspergers soms út en kinne dan folslein ûnberikber wurde. As soks fasak bart kinne se in grut wantrouwen of wjersin opbouwe nei de net-autistyske bûtewrâld.
It meastepart fan de wittenskiplike ynformaasje dy't beskikber is oer it syndroom fan Asperger hat betrekking op bern. Oer de wize wêrop it syndroom by folwoeksenen ta útdrukking komt hawwe we oant no ta mear fermoedens as hurde feiten. Men ferûnderstelt dat de measte minsken mei it syndroom fan Asperger nei ferrin fan tiid om leart te gean mei de symptomen.
Ferskate kenmerken
Minsken mei it syndroom fan Asperger hawwe in ferskaat oan síntúcjlike, ûntwikkelings- en psychologyske bysûnderheden. Fine motoaryske feardichheden kinne bygelyks fertrage wêze, en der kin sprake wêze f an in nuveraardige manier fan rinnen of in preokkupearre manier fan finger-, hân-, earm- of skonkbewegen. Typearend is ek dat motivaasje in tige wichtige rol spilet. As in asperger in bepaalde sport of muzykynstrumint ta syn ynteresse makket kin hy op sa'n dielgebiet wól útblinke. Opfallend is fierders dat wat betreft sport en spul benammen faak foar yndividuele en solistyske aktiviteiten keazen wurdt.
In soad minsken mei it syndroom fan Asperger tinke ekstreem fisueel en konkreet en binne byldtinkers. Alles wat fisueel waarnomd wurdt, wurdt hast letterlik as foto's en fideo's opslein. Ek it romtlik ynjoch is faak tige sterk ûntwikkele. Typearend is dat dit allinnich opgiet salang it oersjoch der is. Yn in nije omjouwing kin in asperger soms folslein ferdwale en yn paniek reitsje as der gjin dúdlike plattegrûn oanwêzich is. Ek al kinne guon ekstreem goed kaartlêze, as de werklikheid soms mar in lyts detail ôfwykt fan de kaart, kan dit grutte betizing, panyk of frustraasje feroarsaakje. Antisipearje en dingen rêstich op kreative wize oplosse is in hâlding dy't net fansekls giet mar dy't oanleard wurde moat.
Ek it (langetermyn) ûnthâld wurket soms oars by aspergers. In soad neurotypyske minsken helje har de dingen fan earder faak yn in globale trant yn it sin, as in ferhaal. Minsken mei it syndroom fan Asperger ûnthâlde soms minder de gebeurtenissen yn in 'totaal-ferhaaltsje', mar earder yn losse opienfolgingen fan tige detaillearre sênes. Se kinne dan safolle foarfallen of details te binne bringe dat neurotypsyke minsken harren besouwe.
In protte aspergers fiele har oanlutsen ta oarder en rûtine, wylst feroaring yn dy rûtines en fêststeande oarders by sommige eangstoanfallen of irritaasje feroarsaakje kin. Sa hie in ûndferwizeres oan in skoalle foar aspergers hast altyd deselde klean oan en wie it lokaal altyd op deselde wize ynrjochte. Der binne der ek by dy't krekt tige ûngeregeld libje en min rûtines ynbouwe kinne yn harren libben.
Oergefoelichheid foar taast, lûden en smaken komt soms foar. Dizze ta oerprikkeling liedende oergefoelichheid makket dat men him minder konsintrearje kin. De gefoelichheid foar ûnregelmjittige prikels is faak grutter as foar regelmjittige. Guon inne sels ekstreem gefoelich foar hude lûden of sterke geuren, of hâlde der net fan om oanrekke te wurden. It tikjen fan in klok of it dripkjen fan wetter kin ta razernij liede. Te fel ljocht, knipperjend ljocht lykas tl-ferljochting en te felle kleuren kinne letterlik in marteling wêze. Dochs, by de measte minsken mei in aspergersyndroom komt dizze ekstreme gefoelichheid net foaor. Wol hawwe in protte muoite om bygelyks lûd te filterjen yn in lawaaiige omjouwing, wêrtroch't se oare minsken yn sa'n lawaaiige omjouwing net goed fersteankinne.
Ek ûnderprikeling is mooglik, men reageart dan net of hast net op bepaalde prikels, soms sels net op grutte pineprikels. Dit komt lykwols faker foar by oare steurnissen yn it autismespektrum.
Bernetiid
thumb|Bern mei it syndroom fan Asperger, dat in spesifike ynteresse en kennis hat yn [[Molekúl|molekulêre struktueren]] Minsken mei it syndroom fan Asperger erfare faak problemen yn sosjale relaasjes mei leeftiidgenoaten. Yn harren bernetiid binne it fakentiden de 'stúdzjebollen sûnder freonen'. Se boartsje faak allinnich en binne net folle dwaande om freonen te finen. Soms wurdt dat wol prebearre, mar meastentiids sûnder folle súkses. Typearend gedrach is bygelyks it allinnich omrinnen op it skoalplein en faak yn eigen gedachten ferdjippe wêze. Men is hast oan ien tried wei mei de eigen interesses dwaande. Faak wurdt mei ferwûndering nei bern mei is aspergersyndroom sjoen, omdat se 'harsels sa goed fermeitsje kinne' sûnder betrokkenheid fan tredden. Ek komt it wol foar dat in bern mei asperger in optocht freaontsje betinkt, yn in eigen fantasywrâld of yn de echte wrâld. Dit kin bygelyks in bepaalde knuffel, in hûsdier of in foarwerp dat by in bepaalde ynteresse heart wêze.
Minsken mei in aspergersyndroom wurde sawol yn de bernetiid as yn de adolesinsje troch harren ôfwikende gedrach, taal en ynteresses en troch harren beperkte mooglikheden sosjaal kommunicatyf gedrach te fertoanen, nochal ris it mikpunt fan pleagerijen en pesterijen. Faak binne aspergers har net bewust dat se pesten wurde of waarden. Se tinke faak dat harren pesters harren freonen binne, wylst oaren fuortendaliks sjogge dat dizze 'freonen' har efter de rêch útlaitsje. Oan de oare kant binne der ek bern of jongeren mei it syndroom dy't depressyf wurde, omdat se slim te lijen hawwe fan it pestgedrach. Yn de hjoeddeiske tiid wurdt hast standert fan bern ferwachte dat se soajaal warber binne, fan har ôf bite en op de goede manier foar harsels opkomme. Trich it swakkere EQ fan aspergerbern binne dit krekt dingen dy't se net of matich ûntwikkelje. Omdat de jongeren faak yn in eigen wrâld libje en mear mei harsels as mei oaren dwaande binne, hawwe se minder ynteresse foar de bûtewrâld. Se sille har logyskerwize net lykas oaren 'automatysk' mei de wrâld om har hinne dwaande hâld. Faak tinke se dat alles basearre is op it garjen fan kennis. It besef ûntbrekt dan dat sommige dingen net op skoalle leard wurde kinne, mar yn it deistige libben troch ûnderfining ûntdekt, leard of útfûn wurde moatte.
Jan II fan Wassenaar
thumb|150px|Jan II fan Wassenaer, nei [[Jan Mostaert (1520-1522)]] thumb|150px|Jan van Wassenaar útstald yn in izeren kouwe (1512), tekening fan [[Barend Wijnveld.]] Jan II fan Wassenaar (1483 - Ljouwert, 4 desimber 1523) wie de soan en lienfolger fan Jan I fan Wassenaar († 1496). Hy leit begroeven yn it dominikaner kleaster yn De Haach.
Syndroom fan Asperger
Bernetiid
Dêrby nimme dizze bern de dingen faak ekstreem letterlik, sa hawwe bygelyks muoite om sarkasme en sinisme te herkennen. It kin ek wêze dat in asperger tinkt dat ien net earnstich is, wylst dat krekt al sa bedoeld is. Of krekt oarsom; tinke dat in grap serieus bedoeld is. Faak binne bern of tsieners mei Asperger har net bewust fan wat der ferkeard gien is en hoe. Binne se har wol bewust fan fouten, dan hawwe se dat folle letter troch. De keunst foar in asperger is bygelyks te learen om sarkasme te herkenen en te negearen om sa konflik te foarkommen.
Bern mei it syndroom fan Asperger binne, oars as folle oare bern út it autismespektrum, earst wol tige aktyf sosjaal sykjende. Hoe mear harren beperkte sosjale feardichheden har tsjinslaggen opleverje, nammerste mear sille se har weromlûke en úteinlik sels antisosjaal gedrach fertoanen gean.
De kombinaasje fan beperkingen én útsûnderlike mooglikheden dy't dizze kamûflearje kinne, kinne op skoalle soms liede ta problemen mei leararen, de organisaasje of meilearlingen. Sommige minsken mei it syndroom fan Asperger negeare of beseffe harren status net yn harren sosjale omjouwing, omdat dit in sosjale konvinsje is. Se behannelje eltsenien dansa'n bytsje itselde, los fan de sosjale posysje. Aspergerbern geane by leararen nochal ris troch foar 'probleemleerling’. In soms beperkte tolerânsje foar ordinêre opdrachten sûnder útdaging makket dat aspergers in lege frustraasjedrompel hawwe kin en dan eigenwiis en net dissiplinearre oerkomt. It bern kin dêrtroch agresje-oanfallen en flechtgedrach fertoane.
Jan II fan Wassenaar
Syn troch Jan Mostaert skildere portret hinget yn it Louvre-museum yn Parys; in wizige werhelling hinget yn de Lakenhal fan Leien (earder yn it Museum Arnhim). Ek binne der op Duvenvoorde en Twickel. In tekene portret, ek fan syn frou, yn it ‘Receuil d'Arras’.
Syndroom fan Asperger
Bernetiid
In soad aspergers hawwe in bûtengewoan grut moreel gefoel en sille net dingen dwaan dy't net meie en krekt in soad respekt hawwe foar gesachhawwenden as leararen, direksje en plysje. It bart nochal ris dat se in 'foarbyldlearling' of 'foarbyldboarger' binne omdat se har, mear as oaren, oan de regels hâlde en goede resultaten helje. Dit ekstreme morele besef kin lykwols hiel goed ta uting komme as in aspergerlearling trochgiet foar probleemlearling mei in soad gedrachsproblemen. Bygelyks troch spontaan út harsels strafrigels bejinne te skriuwen of selsstannich nei de direkteur te stappen om oerdreun te 'bychtsjen'. "Ik fertsjinje dit!" brûke se dan faak as motivaasje, it is in utering fan oerdreaun sterk ûntwikkele rjochtfeardichheidsgefoel. In oar foarbyld is oerdreaun foarbyldich ferkearsgedrach sjen te litten troch bygelyks elts boerd letterlik op te folgjen en de offisjele foarrangsregels yn elke situaasje ekstreem letterlik korrekt ta te passen.
Jan II fan Wassenaar
Hy boaske yn 1511 mei Josina, dochter fan Jan, earste greve fan Egmond. Hy liet twa dochters Maria en Margaretha en in bastertsoan Andries nei.
Syndroom fan Asperger
Bernetiid
Ek as it learen op skoalle gjin probleem is kinne der wol problemen ûntstean by bygelyks staazjes of opliedingen mei net folle struktuer, lykas lesmetoaden wêrby't net klassikaal lesjûn wurdt. By sokke lesmetoaden wurde skoalbern achte selsstannich te wurkjen, selsstannich te studearjen en de help fan de learaar yn te roppen as der in probleem is. De stap om nei de learaar ta te gean kin foar minsken mei it syndroom fan Asperger te grut wêze. Ek it ûntbrekken fan dúdlike struktuer kin foar problemen soargje. Fierders kinne de mear praktyske kanten fan it learen in obstakel foarmje. In soad jongeren mei it syndroom fan Asperger hawwe bygelyks mear muoite om autoriden te learen en helje dêrtroch har rydbewiis letter as in soad oaren. Bestjoerders mei in aspergersyndroom kinne faak min oan in petear meidwaan wylst se autoride en ride dan ek leafst allinnich. Krekt it drokke ferkear wurdt as in ûnfoarspelbere en gaotiske bûtewrâld arfaren wêry't se har net thús fiele.
Algemien
In soad minsken mei it aspergersyndroom sille har, oerflakkich besjoen, krekt sa ûntwikkelje as elk oar. Pas as krekter nei sa'n persoan sjoen wurdt of as de persoan yngeand psychologysk ûndersocht wurdt, sil blike dat der wat oan de hân wêze kin. Mei hjirtroch krije in soad aspergers relatyf let in goede diagnoaze. Mar ek komt it foar dat allinnich it kennis krijen fan de betsjutting fan it aspergersyndroom of autisme al genôch is om te ûntdekken dat in persoan it syndroom fan Asperger hat. In oarsaak foar it te let yn de gaten krijen is de grutte ûnbekendheid fan de steurnis yn de maatskippij; ek ûnder medisy en oare helpferlieners. Dit yn tsjinstelling ta bygelyks ADHD, dêr't hast eltsenien wol wat fan wit. Ynformaasjefersprieding oer it syndroom fan Asperger is dus tige belangryk.
It komt faak foar dat ien mei Asperger in selsdiagnoaze docht middels boeken of ynformaasje fan ynternet. Sommige minsken mei in aspergersyndroom hawwe teloarstellende ûnderfinings troch de blykbere ûnkennis en ûnkunde fan psychiatryske en medyske helpferlieners. It kin ek foarkomme dat ien offisjeel it label syndroom fan Asperger opplakt krijt, wylst sa'n ien sels net of hast net problemen yn syn ûntwikkeling ûnderfûn hat. Hjirút blykt ek dat it syndroom fan Asperger net altyd in slimme handicap of steurnis hoecht te betjutten, soms is it tsjindiel it gefal.
In protte minsken mei it aspergersyndroom erkenne harren beperkingen en besykje har der by oan te passen. It slagget folwoeksenen mei it syndroom fan Asperger faak sels har oanpassingsproses te regeljen, sûnder behandeling of begelieding. Se erfare lykwols faak deselde problemen as in soad misken mei autisme. It ferskil is dat aspergers op folle toeren harren -hege- yntelliginsje brûke om harren oanpassingsproses foarm te jaan, yn tsjinstelling ta leger funksjonearjende autisten dy't soms libbenslang help nedisch hawwe en ûnoanpast bliuwe, én yn tsjinstelling ta neurotypysken dy't by harren oanpassingsproses sosjaal-emoasjonele feardichheden as yntelliginsje brûke. In gefolch is dat mannich asperger yntellektueel fierder ûntwikkele is as de gemiddelde neurotypical.
Minsken mei it aspergersyndroom kinne tige yn har spesifike ynteresses opgean en hjir tige bedreaun yn wêze, wylst se altyd muoite hâlden bliuwe mei ienfâldige dingen as it húshâlden. Soms is der sels sprake fan ynertens. Ofwaskjen freget dan bygelyks in protte muoite, wat bytiden de yndruk jout dat in asperger lui is. In soad brûke dêrom in deiskema dat harren libben makliker makket.
Hûsfêsting
De measte folwoeksen aspergers kinne selsstannich wenje. Guon kieze foar bepaalde eksterne ûndersteuning, lykas begelaat wenjen, ynterieurfersoarging of steun by de administraasje en finansjen. Oaren kieze derfoar sa lang mooglik thús te wenjen. Dit kin praktyske foardielen hawwe, bygelyks op finansjeel gebiet en troch persoanlike ûntlesting. Benammen it begjin fan selsstannich wenjen kin wat spanning jaan omdat men eins noch 'ynwurke' wurde moat yn it behearen fan in húshâlden. It kin lestich wêze om op eigen inisjatyf dingen út te sykjen en te regeljen. Dêrneist hat in asperger mear muoite om yn in nije omjouwing en feroaringen yn de leefsituaasje wêrtroch't soms sterke ûnwennichheid ûntstean kin. Neidat ienkear in sekere rûtine opboud is, stelt de swierrichheidsgraad faak net safolle mear foar. Rûtine, werhelling, kennis fan saken hawwe en it witten en behearskjen fan dingen soarget altyd foar mear rêst yn de holle. Beskerme wenjen of 24-oers begelieding komt, oars as by klassike autisten, by minsken mei in aspergersyndroom net safolle foar.
Wurk
De ynteresses fan harren bernetiid kinne minsken mei it syndroom fan Asperger mooglik in betelle baan opleverje, al bliuwe de sosjale beperkingen in net te ûnderskatten drompel ta slagjen. Undanks harren faak "gelearde" taalgebrûk, grutte algemiene kennis en normale oant hege yntelliginsje ûnderfine in soad aspergers grutte swierrichheden om in betelle baan te krijen en te hâlden. Faak rûnet men in oplieding mei súkses ôf, mar skoart komt net troch in sollisitaasjegesprek of oare geskiktheidsûndersiken. Of men ûnderfynt, as men in baan fûn hat, in protte misferstannen of pestgedrach op it wurk. Ek ûntslach sûnder dat men goed begrypt wêrom komt faker foar.
Guon aspergers binne dan ek sûnder wurk of wurkje by of fia in sosjale wurkplak of hawwe soksoarte deibesteding. Ek wurkje minsken yn dieltiid, of binne foar in part of folslein arbeidsûngeskikt ferklearre.
Relaasjes
Minsken mei it syndroom fan Asperger hawwe faak grutte problemen om in libbensgesel te finen, of reitsje skieden om tal fan redenen buûten harren wil. In soad bliuwe libbenslang allinnich en hawwe nea in relaasje hân. Dit kin in bewuste kar wêze, mar faker is it gjin frije wil. Wyst der bytiden in soad muoite foar dien wurdt slagje aspergers der faak net yn om in partner te finen, lit stean te trouwen en bern te krijen. Sels oant op lettere leeftiid hawwe aspergers it gefoel der net by te hearen. In soad folwoeksen aspergers libje benammen yn harren frije tiid as "einzelgänger". Se hawwe har der by dellein om it fierdere libben allinne te bliuwen.
Fan de oare kant binne der ek folwoeksenen mei it syndroom fan Asperger dy't trouwe, bern krijge, in lokkich gesinslibben erfare, in universitêre titel krije en in goed betelle baan hawwe. Dêr binne dan wol in soad selskennis, oanpassingsfermogen, in júste fokus op mooglikheden en ûnmooglikheden en oanpassingen troch de omjouwing by nedich.
Nederland
Der binne yn Nederlân ferskate ynstânsjes dêr't minsken mei in atistyske steurnis terjochte kinne foar begelieding of lotgenoatenkontakt. Neist offisjele ynstânsjes lykas de GGZ binne der ferienings as 'Persoanen út it Autisme Spektrum (PAS) dy't har rjochtsje op normaal bejeftige folwoeksenen (18+) mei autisme. Dêrneist is der de Nederlandse Vereniging voor Autisme dy't har benammen rjochtet op âlden mei autistyske bern. De stifting AutSider biedt de mooglikheid online te kommunisearjen mei minsken mei in autistyske steurnis fia Ûnder oare in foarum en in chatkanaal.
Wylde apel
De wylde apel (Malus sylvestris = apel út it bosk) is in plant út de roazefamylje (Rosaceae). De soarte komt foar yn Jeropa en Súdwest-Aazje yn hagen en strewiel. It is in lytse beam of strûk, dy't tsien meter heech wurde kin, mar meast is stik lytser bliuwt. Fan de wylde apel stamje de kweekte rassen ôf: Malus domesticus. Somtiden wurdt de stamme noch as ûnderstamme brûkt dêr't nijmoadrige rassen op inte wurde, mar faker wurde stadiger groeiende ûnderstammen brûkt. Wylde apels wurde ek wol as als sierstrûk kweekt.
Skaaimerken
De wylde apel hat in tichte, lege en koepelfoarmige kroan mei tichte, kringeljende tûken. De bast is griiseftich brún of donkerbrún. Faak is de bast barsten yn rjochthoekige stikjes. De twigen binne ribbelich en faak toarnich. De boppekant is donkerpears en de ûnderkant is bleekbrún. Der sitte lytse knoppen op fan 4-5 mm. Dizze binne donkerpears en bedutsen mei lytse hierkes.
De wylde appel hat aaifoarmige blêden mei in ôfrûne of kilige foet. De spitske blêden binne kartele of skerptakkich. It blêd is sa'n 5 x 3 sm grut. De blêdstâle is mei groeven en ticht behierre. Het blêd is oan de boppekant heldergrien en oan de ûnderkant bleek en dûnzich.
De wylde appel hat lytse blommen mei fiif wite kroanblêdsjes dy't út in rôzens skine. Der binne in soad giele moalstêfkes. De bloeiwijze is in skermfoarmige string en sit oan de útein fan de koarte lotten.
De frucht (de apel) is bolfoarmich en grienich-giel mei wite spikkels. Somtiids binne se in bytsje read. De top en basis binne wat yndûke. Wylde apels binne soer, mar wol lekker.
Gebrûk
De Wylde Apel wurdt foar de sier brûkt, mar ek foar it hout. It readbrune hout is hurd en taai. It hat in fine fezel en wurdt brûkt foar snijwurk en eartiids yn de weinmakkerij en foar houten skroeven.
Weimarer Land (Landkreis)
Weimarer Land is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Tueringen en hat 84.279 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1994.
Golden Gate Brêge
thumb|right|200px|Golden Gate Brêge fan in boat ôf. De Golden Gate Brêge is in hingbrêge oer de seestrjitte mei deselde namme Golden Gate dy't it skiereilân fan San Fransisko ferbynt mei Marin County dat noardlik fan de seestrjitte leit. De brêge is heech genôch foar de grutte seeskippen om de haven yn de baai fan San Fransisko te berikken. De brêge is 2737 m lang, en oerspant 1280 meter wetter. De brêge hinget oan kabels fan goed in meter (92,7 sm) trochsneed.
De brêge is ferneamd nei de entree nei de Grutte Oseaan. John C. Fremont neamde de entree 'Chrysopylae', dat Gouden Poarte betsjut, omdat dy him tinken die oan de haven fan Istanbûl dy't 'Chrysoceras' hiet (Gouden Hoarne).
Eartiids waard der in Kalifornje goud fûn. In protte minsken kamen doe fia de baai fan San Fransisko nei Kalifornje om goud te sykjen. Doe't dy minsken yn de baai oankamen, neamden sy him de "Gouden Poarte" (Golden Gate).
De brêge waard ûntwurpen troch Joseph B. Strauss en iepene op 28 maaie 1937. It is in tolbrêge, mar der wurdt allinnich tol heft fan ferkear nei San Fransisko ta. Omdat de brêge al mear as 70 jier âld is, is der hieltyd wer in soad ûnderhâld oan.
Keppeling om utens
thumb|center|800px|Golden gate brêge
Frislân
thumb|right|250px|De Zeno-kaart wêrop Frislân te sjen is. It eilân is te sjen ûnder oan, krek wat lofts fan 'e midden. thumb|right|250px|In detaillearre kaart fan Frislân. Frislân, ek wol Frischlân, Fryslân, Freezelân, Frislandia of Fixlân neamd, is de namme fan in mytysk eilân dat neffens tal fan kaarten út de 16e en 17e iuw yn de Atlantyske Oseaan lei. De namme fan it eilân moat net trochinoar helle wurde mei de Nederlânske provinsje Fryslân.
Hoewol't it eilân ek al op inkele eardere kaarten foarkomt, en dêrop hast wis in oare namme foar Yslân is (it moat ek net útsletten wurde dat it om de Faeröer-eilannen giet), kaam it lân echt yn de belangstelling te stean doe't it op kaarten fan de Fenesjaan Nicolò Zeno (1558) as ôfsûnderlik eilân besuden Yslân te sjen wie. Zeno makke de kaart by in ferslach fan tochten dy't syn foarâlden, Nicolò en Antonio Zeno, makke hienen nei it lân. In tiid lang stie it lân op alle Europeeske kaarten fan it gebiet, as in eilân besuden Yslân, op likernôch 60-61° NB.
Martin Frobisher miende it sjoen te hawwen, mar hy moat by de súdkante fan Grienlân fard ha.
It nuvere oan it eilân is dat der wol tocht waard dat it om Yslân, de Faeroër-eilannen of om Grienlân gie, mar op guon kaarten steane dy trije lannen tegearre mei Frislân.
Underwizer
In ûnderwizer, skoalmaster, learaar, dosint of learkrêft is in persoan dy’t kennis oerdraacht oan learlingen as ûnderdiel fan it skoalgean. De term 'ûnderwizer' en it ferâldere 'skoalmaster' wurde yn 'e regel beheind ta it basisûnderwiis, wylst men op 'e middelbere skoalle yn 'e regel fan in 'learaar' sprekt. 'Dosint' en 'learkrêft' passe yn alle omstannichheden, ek yn it heger ûnderwiis. De korrespondearjende froulike foarmen binne ûnderwizeresse of skoaljuffer op 'e basisskoalle, leararesse yn it fuortset ûnderwiis en dosinte foar algemien gebrûk. De termen 'learaar' en 'leararesse' wurde behalven op skoallen ek yn oare omstannichheden brûkt, lykas yn beskate sporten (bgl. by kûng fû). Ek by beskate religys brûkt men de term.
Op de basisskoalle jout de ûnderwizer meardere fakken. Yn it fuortset ûnderwiis jout de learkrêft ien fak. Op grûn fan syn fakkennis oanfolle mei in pedagogysk diploma (PABO). Op de universiteit funksjonearje heechleararen, haaddosinten. Studinten dy’t har doktoraat tariede kinne ek dosintetaken krije.
Nederlân
Yn it basisûnderwiis sprekke de learlingen de learkrêft oan mei master of juf.
Wynjammer
thumb|275px|Wynjammers yn de haven fan [[Hamburch ± 1900]]
Wynjammer is de oantsjutting foar in, meast dwers túchd, grut sylskip dat in de 19e iuw en it begjin fan de 20e iuw brûkt waard yn keapfardij, nei it ferdwinen fan de klippers.
De term ferwiist nei it typyske âljend lûd dat ûntstiet at de wyn troch it túch fan stieltried blaasd, in hiel oar lûd as wat it âlderwetske touwurk joech. De meast foarkommende, meast effisjinte wynjammertugaazje wie de fjouwermêst bark; it resultaat fan lange aerodynamyske stúdzje en iuwen fan ûnderfining mei de seefeart.
De Finske reder Gustaf Erikson út Mariehamn, Ålandseilannen, wie ferneamd om syn float fan wynjammers dy't er noch yn it wurk hie tusken beide wrâldkrigen. Oare bekende rederijen dy't it lang mei sylskippen útholden hawwe wiene F. Laeisz fan Hamburch en A.D. Bordes út Dúntsjerk (Frankryk).
Ferneamde wynjammers
De meast grutte wynjammer wie France II. De grutste dy't no noch bestiet is dee fjouwermêst bark Moshulu, no in restaurantskip yn Philadelphia, PA, FSA. In oarenien dy't noch fard is it Russysk skoalleskip Sedov, ek in fjouwermêst bark. De lêste wier oarspronklike wynjammer is de Pommern, no in museumskip yn Mariehamn.
Algerije
Algerije (Arabysk: الجزائر; Berbersk: Lz̦ayer), folút de Demokratyske Folksrepublyk Algerije, is in lân yn it noarden fan it wrâlddiel Afrika.
Lânskip
thumb|left|It Ahaggar-berchtme yn Súd-Algerije. Algerije bestiet foar 85% út woastyn-gebieten, de Sahara en foar it oare part út in fruchtbere kustflakte efter de 1300 km lange Middellânske Seekust. Bylâns de kust wenne ek de measte Algerijnen.
Yn it kustgebiet hearsket in Mediteraansk klimaat yn de woastyngebieten in woastynklimaat.
Teunis fan Wassenaar
Anthonius (Teunis) Nicolaï van Wassenaar (Dokkum om 1520? - emeritus 1599) wie preester yn Hegebeintum, mar al yn 1545 herfoarme.
Algerije
Bestjoerlike yndieling
Algerije is diele yn 48 provinsjes. In oersjoch fan bestjoerlike yndieling nei provinsjes:
Teunis fan Wassenaar
Hy flechte nei East-Fryslân en waard dêr predikant yn Uplewert oant 1566, yn Ljouwert (1566 en foar 1574), Inkhuzen (1574-1576), Warkum en tydlik Wurdum en Sleat (1584-1586), Stiens (-1599). Yn juny 1595 wie hy foarsitter fan de synoade te Frjentsjer. Tsjin 1599, nei in omdôchs fersyk om ûntslach en pensjoen yn 1591, waard er emeritus en oansteld as Raad der Kerk van Leeuwarden. In skriuwen fan syn hân De magistratu is troch de synoades fan 1583 oant 1595 ûndersocht en foar útjefte reemakke. It ferhaal fan syn rûzje mei de synoade ensfh., wêryn't hy neist Ruard Acronius stie, dy't sa heech opspile, dat it op 't lêst gie om it gesach fan de synoade, joech G.H. van Borssum Waalkes, yn it Argyf fan 1903. Romein neamt twa bruorren fan him, nammentlik Tiberius of Tjebbe en Johannes. Faak stelde hy rekwesten op, út namme fan de synoade, oan de oerheid oer ferskate tsjerklike belangen, bygelyks tsjin de Menisten; yn 1587 oan de kening fan Ingelân.
Algerije
Skiednis
Mei de komst fan Islam kamen yn 'e 8e iuw in protte feroaringen yn it lân. Arabysk waard de nije taal en de Islam it nije leauwen, der wienen doe al in grut tal minsken dy Kristlik of Berberleauwen bleaun oanhingjen. Oant 777 wie Algerije in part fan it Arabyske Ryk ûnder de Omajjaden. Nei 777 krige it mear ûnôfhinklikens ûnder de Rustamiden dynasty. Letter wienen de Fatimiden, de Almoraviden en de Almohaden oerhearskjend.
Yn 1516 ferovere it Ottomaanske Ryk Algerije, dat bleau sa oant healwei de 19e iuw. De Frânsen oermasteren Algerije healwei de 19e iuw en fêstige hjir in Frânske koloanje.
ûnôfhinklikens
Yn Novimber 1954 ferklearre it Front de Libération Nationale (FLN) de kriich oan de Frânsen. Mei in ûnôfhinklikenskriich mei folle blûd wie Algerije yn 1962 ûnôfhinklik.
Tsjin de winsk fan 'e Frânsen yn Algerije, ferklearre Presidint Charles de Gaulle Algerije op 3 july 1962 ûnôfhinklik. Op 25 septimber 1962 waard offisjeel de nije republyk stift.
Ahmed Ben Bella, stifter fan it FLN, waard premier en in jier letter waard hy presidint fan Algerije.
Op 19 juny 1965 besocht kolonel Houari Boumédienne de macht oer te nimmen en ynstee fan in demokrasy in militêre diktatuer yn te fieren. Hawar, nei tsien jier regearen oer Algerije ferklearre Boumédienne dat it tiid wie foar ferkiezings. De nije grûnwet waard by referindum oannaam yn novimber 1976. Meidat allinnich FLN-leden it rjocht hiene op 'e ferkiezings list te stean, waard Boumédienne op 'e nij as presidint keazen.
De ferkiezings fan desimber 1991 binne wûn troch it Islamityske Front Islamique du Salut'. De oerwinning fan it Islamityske FIS kaam hurd oan yn Frankryk. It leger besocht de macht oer te nimme, tenei it FIS ferbean waard en presidint Bendjedid, dy herfoarmings tasein hat, waard ôfset. Syn plakferfanger waard de stive Liamine Zeroual, dy stipe hie fan it Frânske regear. Yn tsjinstelling oant wat folle minsken yn harren tinzen hienen. Kaam der dochs yn guerilja kriich en waard mei in terroristyske kriich tsjin de steat útein set. Likernôch 100.000 minsken binne yn de boargerkriich ferstoarn.
Yn 2003 waard it noarden troch in swiere ierdskodding troffen.