cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jetty Mathurin
Biografy
Mathurin wennet yn Amsterdam. Yn 2017 waard har de Frans Banninck Cocqpenning fan de gemeente Amsterdam takend. De kabaretiêre ûntfong de peinje net allinnich fanwegen it feit dat sy as de earste swarte froulike kabaretier it teäterlânskip yngeand feroare hat, mar benammen fanwegen har jierrenlange belutsenens by sosjaal-maatskiplike projekten yn Suriname en Nederlân. Se realisearre bygelyks in ambulânse-projekt en stipe in âldereinklinyk yn Suriname. Se helpt allinnichsteande memmen yn de skuldhelpferliening en treedt geregeldwei ûnbaatsuchtich op om alderhanne sosjale projekten te stypjen. Dêrneist betsjut hja in soad foar de kwaliteit fan de soarchferliening yn Nederlân troch yn soarchsintra spesjale foarstellingen te fersoargjen.
Yn 2020 naam die sy mei oan de 'BN-ers special' fan First Dates. Sy spile Elly yn De familie Claus 2 yn 2021. Yn de telefyzjefilm Herman vermoordt mensen út 2021 spile sy meibewenster Gerda en yn 2022 spile se mei yn Goede Tijden, Slechte Tijden as buorfrou Betsy, de buorfrou fan húshâldster Lynn de Gruiter dy't wurket foar Ludo en Jeanine Sanders.
Wrâldkampioenskippen baanhurdfytsen froulju
De Wrâldkampioenskippenbaanhurdfytsen binne in rige wedstriden om te bepalen wa't Wrâldkampioen wurdt yn de ferskate ûnderdielen fan it baanhurdfytsen. De wedstriden wurde alle jierren troch de UCI organisearre yn ferskate kategoryen.
Lis Hartel
Lis Hartel (Hellerup, 14 maart 1921 - Kopenhagen, 12 febrewaris 2009) wie in earder Deensk dressuerruter.
biografy
Hartel waard yn 1921 berne yn it Deenske Hellerup, Yn 1944 op 23 jierige leeftyd doe't se swier wie fan har earste poppe krige Hartel polio wêrtroch't se in lichaamlike beheining oan har skonken krige.
Tidens de Spullen fan 1952 wie Hartel ûndanks dat se help nedich hie om op har hynder te kommen, ien fan de earste froulju dy't mei diene oan de hynstesport op de Olympyske Simmerspullen. Sy wûn by it dressuer de sulveren medalje en waard dêrmei de earste frou dy't in medalje wûn op de Olympyske Simmerspullen.
Twa jier letter yn 1954 waard se Wrâldkampioene by it dressuer en yn 1956 by de Spullen yn Stokholm waard se wer twadde.
Lis Hartel ferstoar yn 2009 op 87 jierige leeftyd yn Kopenhagen. Yn Doorn is in maneezje mei oanpassingen foar minsken mei in beheining nei har ferneamd.
Hichtepunten
Olympyske Spullen: Wrâldkampioenskippen: Deenske kampioenskippen: 7x gouden medalje tusken 1943 en 1959 mei Jubilee en Limelight
Lâningte fan Panama
thumb|right|250px|Lâningte fan Panama.
De Lâningte fan Panama is in lâningte, begrinzge troch de Karibyske See yn it noarden en de Stille Oseaan yn it suden, it is neamd nei it lân dêr’t it yn leit, Panama. De lâningte de ferbining tusken de wrâlddielen Noard-Amearika en Súd-Amearika en is likernôch trije miljoen jierren lyn ûntstien, yn de tiid fan it Plioseen.
Lykas in soad oare lâningten hat de lâningte in tige grutte strategyske wearde. Fanwegen harren lokaasje wie de Lâningte fan Panama dan ek tige geskikt foar de oanlis fan in kanaal. Tusken 1906 en 1914 waard hjir it Panamakanaal dolle. It kanaal krige in langte fan 81,6 kilometer en ferbynt sadwaande de Karibyske See mei de Stille Oseaan. Troch it kanaal waard de reis fan de eastkust nei de westkust fan Noard-Amearika mei de helte koarter.
Yn 1513 wie Vasco Núñez de Balbao de earste oermasterder dy’t de lâningte oer gie. Hy koe fêststelle dat Amearika in wrâlddiel wie, omdat hy útkaam by de Stille Oseaan.
Dam Jaarsma
thumb|right|Dam Jaarsma hûs yn Eastermar Dam Jaarsma (folút Adam Aukes Jaarsma; Eastermar, 29 july 1914 - Drachten, 10 july 1991) wie in Frysk predikant, skriuwer en oersetter.
Jaarsma wie in soan fan Auke Adams Jaarsma, feehâlder yn Eastermar, en fan Hinke Okkes Bosgra. Hy studearre teology oan de Ryksuniversiteit Grins. Fanwegen de Twadde Wrâldoarloch hat er syn stúdzje net foltôge. Dêrnei waard er helppreker en foargonger by de Frijsinnich Herfoarme tsjerke yn Delfsyl. Hy wie folklorist en samler fan folkskeunst en redakteur fan 'It Heitelân' (1955). Hy skreau Fryske gedichten (û.o. oersettingen út it Dútsk en Ingelsk). Yn 1954 krige er foar syn gedicht Allinne de Rely Jorritsmapriis dy't yn dat jier foar it earst útrikt waard. Fierders 'skreau er 'It skriuwboerd' (1956), bernelektuer, en toanielstikken mei Jelle van der Meulen sa as 'Rinte' (1953) en 'Fremer' (1954) en sammele yn opdracht fan it (lettere) Meertens Ynstitút sa'n 15.000 folksferhalen, foaral út De Wâlden. Op dat mêd wurdt er yn ien sike wei neamd mei Ype Poortinga.
Dam Jaarsma komt ek foar yn de romansyklus Het Bureau fan de Nederlânske skriuwer J. Voskuil as J.J. Damsma.
Jaarsma stoar july 1991 yn sikehûs 'Nij Smellinghe' yn Drachten.
Bibliografy
Ek skreau er, diels mei oaren as Sjouk Koopmans, Jelle van der Meulen en Hinke Castelein, ferskate toanielstikken ûnder mear foar bern.
Stasjon Felp
Stasjon Felp (Vp) is in spoarweistasjon yn it Nederlânske doarp Felp yn de provinsje Gelderlân. En waard iepene yn 1865 oan de Steatsline A (Arnhim Sintraal - Ljouwert).
Irma la Douce (film)
Plot
De Rue de Casanova yn Parys, fuortby de Grutte Merk, is in plak dêr't prostituees wurkje, lykas Kiki de Kozak, Amazône Annie, Lolita, Mimi de MauMau en Irma la Douce, dat "Irma de Swiete" betsjut. Hoewol't prostitúsje yllegaal is, kinne sy en harren poaiers dêr sûnder swierrichheden har berop útoefenje. De plysje sjocht nammentlik de oare kant út. Ienris yn 'e wike komt de wykagint del yn it kafee Chez Moustache, lyk foar it Hotel Casanova oer, dêr't de prostituees harren klanten mei nei ta nimme. Hy leit syn kepy (de pet fan Frânske plysjes) ûnderstboppest op in barkruk, draait de rêch dêrhinne en bestelt in drankje by de útbater fan it kafee, dy't himsels 'Moustache' ("Snor") neamt. Underwilens drage de poaiers elts in diel fan harren winst ôf troch it yn 'e kepy te dwaan. As er syn drankje op hat, set de plysjeman ôf mei de kepy en de omkeapsom. Om 'e skyn op te hâlden, wurde der ien kear yn 'e wike foar de foarm in pear prostituees oppakt, dy't lykwols mei in oerke wer oan it wurk kinne. Sa libje prostituees, poaiers en plysjes dêr allegearre yn harmony gear.
Stasjon Felp
Gebou
200px|thumb|left|1e stasjonsgebou stasjon Felp tusken 1890 en 1906 200px|thumb|left|1e stasjonsgebou stasjon Felp yn 1966 It oarspronklike spoarweistasjon fan Felp wie in standertstasjon fan de Steatsspoarwegen, in stasjon fan it type SS fiifde Klasse, boud yn de jierren sechtich fan de 19e iuw, en wie ien fan de achtentritich stasjons dy 't ea yn dy klasse boud wie. It gebou waard ûntwurpen troch de arsjitekt Karel Hendrik van Brederode. Yn 1914 krige it middenpart der in ferdjipping by.
Irma la Douce (film)
Plot
Dat feroaret as de naïve jonge plysjeman Nestor Patou oerpleatst wurdt út it park Bois de Boulogne, nei't er it libben fan in jonkje rêden hat dat hast ferdronken wie. De oerpleatsing is in foarm fan beleanning, mei't er him no mei earnstiger saken bemuoie mei as boartsjende bern, mar it rint út op in fiasko. Yn 'e buert yn 'e binnenstêd dy't er op 'e noed krigen hat, ûntdekt Nestor yn 'e Rue de Casanova in hiele rige froulju dy't mar wat op 'e strjitte omhingje. Hy rekket oan 'e praat mei in frommeske dat Irma hjit en by de yngong fan Hotel Casanova har skoathûntsje oan it útlitten is. Har fertrout er ta dat er fermoedet dat dy froulju yn 'e strjitte wolris prostituees wêze kinne, dat hy riedt har oan om har kefferke tenei earne oars út te litten. Irma betanket him foar it advys. As Nestor har lykwols fuort letter mei in man it hotel yngean sjocht, kriget er foar it ferstân dat sy sels ek wolris in prostituee wêze kin.
Stasjon Felp
Gebou
It stasjon waard yn 1973 ôfbrútsen en ferfongen troch in tal abry's pas yn 1982 krige stasjon Felp wer in echt stasjonsgebou fan de hân fan arsjitekt Cees Douma. It stasjonsgebou is hjoed-de-dei yn gebrûk as snackbar.
Irma la Douce (film)
Plot
Nestor giet nei Chez Moustache, dêr't er Moustache dielgenoat makket fan syn ûntdekking. Dêrby leit er syn kepy ûnderstboppest op 'e kruk njonken syn eigen del, en merkt net dat ûnderwilens de poaiers dêr it fêste omkeapbedrach yn dogge. Letter set er de kepy wer op en hat er noch neat troch. Nestor skillet it plysjeburo op en ropt fersterking yn om't er in wier broeinêst fan sedemisdriuwen ûntdutsen hat. Under syn lieding fiert de plysje in ynfal yn it Hotel Casanova út, dêr't alle prostituees oppakt en harren klanten ûnderfrege wurde. De prostituees wurde yn in arrestaasjebuske nei it plysjeburo riden, wêrby't Nestor efteryn pleatsnimt by de arrestantes. De froulju hawwe de gek mei him en pleagje him ûnophâldlik, en inkeld Irma is aardich foar him en hjit de oaren om op te hâlden. Op it buro arrivearre, moat Nestor by ynspekteur Lefèvre op kantoar komme, dêr't bliken docht dat de ynspekteur eins ien fan 'e klanten is dy't Nestor earder yn Hotel Casanova ûnderfreegje woe. As er syn kepy ôfset, reint it papierjild, wêrnei't er op steande foet ûntslein wurdt foar korrupsje. Fernedere keart Nestor dy jûns yn boargerklean werom nei de Rue de Casanova, dêr't er op 'e sympaty fan Moustache rekkenje kin. Dyselde hie al besocht him te warskôgjen foar't er de ynfal yn it hotel organisearre, mar Nestor woe net harkje. No ûntjout de kafee-eigner him stadichoan ta in fertrouling fan 'e âld-plysjeman. Yn in weromkearende grap hellet Moustache, dy't derút sjocht as in gewoane barkeeper, allegeduerigen oantinkens op oan oare funksjes dy't er yn syn skynber tige ferskate wurkpaad útoefene hat. Sa beweart er, ûnder oaren, in heechlearaar ekonomy oan 'e Sorbonne west te hawwen, in súksesfol abbekaat, in kolonel yn it Frânske Frjemdlingelegioen en in dokter mei as spesjalisme ferloskunde. Elts ferhaal beëiniget er mei de wurden "Mar dat is wer in oar ferhaal."
Nestor rekket dy jûns yn Chez Moustache ek wer oan 'e praat mei Irma. As har gewelddiedige poaier Hippolyte de Okse har hurdhannich te plak set om't se yn it kafee eefkes beskûl socht hat foar de rein, nimt Nestor him dêroer geweken. Dat liedt ta slaanderij, dy't Nestor mei lok en trochsettingsfermogen wit te winnen. It docht bliken dat de prostituees en de oare poaiers Hippolyte dochs net lije mochten, dat Nestor wurdt troch harren allegearre mei entûsjasme wolkom hjitten. Irma nimt him mei nei har ienkeamerappartemintsje, dêr't se dy nachts mei-inoar op bêd reitsje. De oare deis blykt Nestor, ta syn eigen ferheardens, Irma har nije poaier wurden te wêzen.
Dat giet net lang goed. Nestor rekket fereale op Irma, en hy blykt in tige jaloersk man te wêzen, dat hy kin it net útstean dat sy mei oare manlju op bêd giet. Irma hat him lykwols daliks goed yndruid dat se net lykas har mem wol, dy't har troch in man derta ferliede liet om op te hâlden mei har wurk as prostituee, en doe't er har úteinlik ferliet, te âld bliek te wêzen om har âlde berop noch wer op te pakken. Dat, mei de ûnwillige help fan Moustache betinkt Nestor in snoad plantsje om Irma út 'e prostitúsje te krijen sûnder dat se it sels merkt. Hy skaft in momkape oan fan in Ingelske aristokraat, "Lord X", mei in trijedielich pak, paraplu, hoed, wantsjes, falsk burd, falske snor en in eachlapke. Mei in neibeard bekakt Ingelsk aksint hiert er Irma yn, mar allinnich om pasjânse te spyljen, mei't Lord X yn 'e Twadde Wrâldoarloch ferwûne rekke is yn 'e skamstreek, sadat er noch mar "in heale man" is. Hy betellet Irma 500 Frânske frank, mei't er útrekkene hat dat as er dat twaris yn 'e wike docht, sy gjin oare klanten mear hoecht te ûntfangen.
De earste 500 frank lient Nestor fan Moustache. Hy ornearret dat it jild troch Lord X oan Irma jûn wurdt, troch Irma oan har poaier (hysels) en troch him wer oan Moustache. Probleem oplost. Moustache warskôget him noch dat dat ekonomysk sjoen waansin is (sa't er wit út syn tiid as heechlearaar), mar Nestor wol wer net harkje. Nei't Lord X har 500 frank betelle hat, bestelt Irma by Chez Moustache lykwols sjampanje foar eltsenien, dêr't in moaie hap fan 'e 500 frank mei hinne giet, en teffens wol se nije klean en húsried oanskaffe, en boppedat moatte Nestor en sy ek noch itende bliuwe. Mei't Moustache syn 500 frank weromhawwe wol, sit der foar Nestor neat oars op as om wurk as sjouwer te sykjen op 'e Grutte Merk. Eltse dei as Irma en hy tsjin 'e moarn op bêd geane, wachtet er oant se sliept. Dan pykt er temûk út en wurket acht oeren op 'e merk om dan wer temûk nei binnen te glûpen, krekt foar't Irma wekker wurdt. Dêrnei is er te wurch en slûch om foar de jûn noch wat út 'e wei te setten.
Moustache, dy't himsels ta Nestor syn abbekaat beneamt, drukt syn kliïnt op it hert yn om net de wierheid te fertellen. Dan soed er nammentlik útlizze moatte dat er Lord X net fermoarde hat om't er dat net kin om't er sels Lord X is, allinnich, eins is er net Lord X, mar in poaier, allinnich, eins is er net in poaier, mar in sljochtwei arbeider dy't eltse dei op 'e Grutte Merk wurket, sadat er 500 frank fertsjinje kin, sadat er betelje kin om op bêd te gean mei syn eigen faam, mei wa't er eltse nacht fergees op bêd kin, allinnich, dêr is er te wurch foar om't er it jild fertsjinje moat sadat er dat oan Lord X jaan kin, sadat Lord X dat oan Irma jaan kin, sadat Irma dat wer oan himsels jaan kin. As er dàt fertelt, sa druit Moustache him yn, dan sil eltse sjuery him feroardielje en mei er noch yn 'e hannen knipe as er net yn in psychiatrysk sikehûs bedarret. Dat, Nestor bekent dat er Lord X ombrocht hat.
Moustache foeget dêroan ta dat se ris nei it motyf sjen moatte. In poaier soe wol gek wêze om in klant fan syn prostituee te fermoardzjen dy't twaris yn 'e wike 500 frank betellet; dat soe itselde wêze as de goes te slachtsjen dy't de gouden aaien leit. En dat Irma mei Lord X útnaaie woe, is ek gjin jildige reden: Nestor is sa populêr by de prostituees dat se allegear wol foar him wurkje wolle. Dus it iennichste stekhâldende motyf is jaloerskens: Nestor koe it net útstean dat Irma mei Lord X omsloech om't er sa fan har hold dat er har foar himsels allinne hâlde woe. As se dat heart, slacht Irma, dy't yn alle steaten wie oer de moard op Lord X, ynienen om as in blêd oan 'e beam, en wylst Nestor troch de plysje ôffierd wurdt, lizze sy en hy harren skeel by.
It meigean yn Moustache syn plantsje pakt foar Nestor net sa goed út, mei't er feroardiele wurdt ta 15 jier twangarbeid. As er ûntdekt dat Irma swier is en op alle dagen rint, ûntsnapt er lykwols mei help fan Moustache út it tichthûs en komt by har werom. Hy wol mei har trouwe, mar ear't se fierdere plannen meitsje kinne, docht de plysje by Irma in ynfal. Nestor ûntkomt oan arrestaasje troch syn âlde plysje-unifoarm oan te dwaan en him mank de sykjende plysjes te bejaan. Yn it kafee fertelt Moustache yn fertrouwen oan Hippolyte dat Nestor ûnderdûkt sit ûnder de brêge oer de Seine by it plak dêr't er Lord X fermoarde hat, om't eltsenien wit dat kriminelen altyd weromkeare nei it plak fan harren misdieden, sadat dat sa foar de hân leit dat de plysje dêr nea sykje sil. Sa't Moustache al ferwachte hie, skillet Hippolyte fuortendaliks de plysje op om Nestor te ferrieden, mar as Hippolyte, ynspekteur Lefèvre en in kloft oare plysjes op it plak fan 'e 'moard' arrivearje, fine se dêr Nestor net. Wol binne se krekt op 'e tiid om te sjen hoe't Lord X, libben en wol, út 'e Seine op it drûge klimt. Om't er net nochris arrestearre wurde kin foar in moard wêrfan't de plysje no wit dat dy nea plakfûn hat, hastiget Nestor him neitiid nei tsjerke ta om halje-trawalje mei Irma te trouwen, dy't ûnderwilens al weeën krigen hat. De pastoar raffelet de seremoanje ôf om derfoar te soargjen dat de poppe gjin oerwûn bern wurdt.* Fuort nei't se troud binne, befalt Irma yn 'e tsjerke mei help fan Moustache fan in sûn famke. * ) Dit is in tinkflater yn it filmskript: eins soe sa'n houliksseremoanje yn Frankryk, oars as yn 'e Feriene Steaten, foar de status fan it bern gjin effekt hawwe, mei't it religieus houlik yn Frankryk gjin wetlike status hat, inkeld it boargerlik houlik.
Ynspekteur Lefèvre arrivearret yn tsjerke om Nestor syn âlde baan by de plysje oan te bieden, mar Nestor wol dat allinne akseptearje as er wer yn it Bois de Boulogne stasjonearre wurdt. Dêrnei hastiget er him nei Irma har side ta. Underwilens is de tsjerke leechrûn, en Moustache, dy't klear is mei popheljen, wurdt in ienlik figuer efteryn 'e tsjerke gewaar. As dy man oerein komt en by him lâns rint, blykt it nimmen oars as Lord X te wêzen, wylst efter Moustache Nestor dochs sûnder mis mei Irma de poppe oan it bewûnderjen is. In dúdlik ferbjustere Moustache sjocht fan 'e iene nei de oare en wer werom, en brekt dan de fjirde muorre troch rjocht yn 'e kamera te sjen en tsjin it filmpublyk te sizzen: "Mar dat is wer in oar ferhaal."
Produksje
Irma la Douce wie basearre op 'e fan oarsprong Frânsktalige musical Irma la Douce, út 1956, mei tekst fan Alexandre Breffort en muzyk fan Marguerite Monnot. De Hollywood-ferfilming waard yn 't earstoan yn 1962 betocht as in fehikel foar Marilyn Monroe, wêryn't hja weriene wurden hawwe soe mei regisseur Billy Wilder en akteur Jack Lemmon. Mei dyselden hie se nammentlik earder gearwurke yn Some Like It Hot, út 1959. Nei Monroe har ûntidich ferstjerren waard de film wercast mei Shirley MacLaine yn 'e froulike haadrol, dy't earder mei Wilder en Lemmon gearwurke hie yn The Apartment (1960).
Regisseur Wilder wurke op basis fan in senario dat skreaun wie troch himsels en I.A.L. Diamond. As produsinten wiene hysels, Diamond, Edward L. Alperson, Doane Harrison en Alexandre Trauner by it projekt belutsen foar de filmstudio The Mirisch Corporation. Foar Irma la Douce wie in budget beskikber fan $5 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Joseph LaShelle, en de filmmuzyk waard fersoarge troch André Previn op basis fan 'e muzikale tema's fan Marguerite Monnot út 'e musical.
Distribúsje
De distribúsje fan Irma la Douce waard fersoarge troch United Artists. De film gie op 5 juny 1963 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. De soundtrack fan Irma la Douce ferskynde op 13 july 1998 foar it earst yn 'e foarm fan in muzykalbum op LP by platemaatskippij Rykodisc.
Remakes
Fan Irma la Douce waarden ferskate remakes makke. Kırmızı Fener Sokağı is in Turkske remake út 1968. Irma la Douce út 1972 wie in Frânske remake foar de tillefyzje. En yn 2018 kaam Manoranjan út, in kontroversjele Yndiaaske Hindytalige remake mei yn 'e haadrollen Sanjeev Kumar en Zeemat Aman, dy't besocht om yn Yndia stereotypen omtrint sekswurk te trochbrekken.
Wetterplant
In wetterplant is in plant dy't yn oerflaktewetters libbet, itsij yn swiet wetter, itsij yn sâlt wetter. Sokke planten wurde ek wol hydrofyten (letterlik "wetterplanten") of makrofyten neamd. Se hawwe har oanpast oan in tydlik of kontinu submersk (ûnderwettersk) bestean en groeie dêrmei op plakken dy't sa fochtich binne dat planten dy't oanpast binne oan it bestean op it lân der net oerlibje kinne. Oarsom kinne wetterplanten wer net op drûch lân libje.
Wetterplanten hearre yn 'e taksonomyske yndieling fan it planteryk frjemd genôch foar it grutste part ta de lânplanten (Embryophyta), mei't de measte algen tsjintwurdich net mear ta de planten (Plantae) rekkene wurde, mar ynstee ta de supergroep fan 'e oerplanten (Archaeplastida of Primoplantae), wêrbinnen oft se op gelikense hichte steane mei de "echte" planten. Dat yn acht nommen, kin seewier, dat eins in rjusellich soarte fan see-alch is, dus eins net ta de wetterplanten rekkene wurde.
Guon wetterplanten libje hielendal submersk, wylst oaren boppe it wetteroerflak útstykje. In soad foarkommende oanpassings fan wetterplanten oan har biotoop binne driuwende blêden, in sloppe stâle (want as de blêden driuwe, hoecht de stâle ommers gjin stevichheid te bieden) en by guon soarten woartels dy't net ferankere binne yn 'e boaiem, mar focht en fiedingsstoffen streekrjocht út it wetter helje. De wichtichste beheinende faktor foar de fersprieding fan wetterplanten is de djipte fan it wetter en de doer dat it wetter op in beskaat plak stean bliuwt. Oare faktoaren binne de oan- of ôfwêzigens fan fiedingsstoffen, fersteuring troch weachfoarming, beweiding troch wetterdieren en it sâltgehalte fan it wetter.
Ien fan 'e grutste wetterplanten yn 'e wrâld is de Amazônewetterleelje (Victoria amazonica), dy't blêden hat fan wol 3 m yn trochsneed. Ien fan 'e lytsten is it dwerchkroas (Lemna minuta), in soarte fan einekroas, mei bledsjes fan mar 2½ mm yn trochsneed. Guon soarten wetterplanten, lykas wylde rys (Zizania), Sineeske wetterkastanje (Eleocharis dulcis) en wetterkers (Rorippa nasturtium-aquaticum), binne fan belang foar minsklike itensproduksje en -konsumpsje.
De Sportman fan de Ieu
Ferhaal
De film lit Taeke's libbenslange passy foar Pealsitten sjen. Hy besiket om it rekord fan sawat 250 dagen te oertreffen. Iten wurdt brocht ta op 'e peal, sadat it liket oft der gjin pauzes binne, net iens foar sanitêre behoeften.
Hy docht it fan jongs ôf oan. As jong folwoeksene set hy yn sa'n wedstryd op de peal in bern by syn freondinne Tsjitske (Ricky Koole). Hja is foar in frijpartij op de peal klommen. It rekket út neidat Tsjitske Taeke om help freget wegens famyljeomstannichheden, en Taeke wegeret om dêrom de wedstryd ôf te brekken. (Hy wit noch net dat se swier fan him is.) Tsjitske trout mei Taeke syn rivaal Rintje, de soan fan in dikke boer. Wannear't de brulloftstaasje lânskomt brekt Taeke syn rekordpoging dochs noch ôf, mar dan is it te let.
Rhein-Erft-Kreis
Rhein-Erft-Kreis is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen en hat 465.578 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1975.
Tennis op de Olympyske Simmerspullen 1984
200px|thumb|right|It Olympysk Tennis Stadion fan Los Angeles 1984
De Olympyske Simmerspullen 1984 ek wol de XXIIIe Olympiade neamd waarden yn 1984 yn Los Angeles, de Feriene Steaten hâlden. It tennis waard hâlden yn it Los Angeles Tennis Center. It Tennis stie wer foar it earst sûnt se Spullen fan 1968 yn Meksiko op it programma en wie lykas yn 1968 yn 1984 in demonstraasjesport.
De Sportman fan de Ieu
Ferhaal
Taeke komt yn de finzenis. Dêr giet er ek pealsitten. Spitigernôch komt hy earder frij sadat hy gjin rekord festigje kin.
Omdat Rintje Taeke hieltiten dwers sit, makket Tjsitske it út mei Rintje. It is wer oan tusken Teake en Tsjitske at Teake fan Tsjitske heart dat hy de heit fan har famke is.
List fan Nederlânske gemeenten
thumb|300px|Nederlânske gemeenten (2023)
De Sportman fan de Ieu
Ferhaal
Uiteinlik stjert hy as âldman ûnder it pealsitten.
Domein (taksonomy)
In domein, bopperyk of ympearium is in taksonomyske rang dy't boppe dy fan ryk leit en dêrmei de alderheechste is yn 'e yndieling fan libbene organismen. Oarspronklik wie in ryk de heechste rang, mar geandewei de tweintichste iuw die bliken dat men mei de âlde yndieling yn in stik as wat riken net mear út 'e fuotten koe, om't guon riken nauwer mei-inoar besibbe blieken te wêzen as oaren. Tsjintwurdich wurdt dêrom útgien fan trije domeinen: Dêrby wurde ûnder de eukaryoaten alle oare libbensfoarmen beflapt: de dieren (Animalia), de planten (Plantae), de skimmels (Fungi), de protisten (Protista) en ferskate lytsere groepkes. Tusken it nivo fan 'e domeinen en dat fan 'e riken yn wurdt de lêste tiid noch wer in ekstra nivo ynbrocht, dat fan 'e saneamde supergroepen; sa wurde de planten tsjintwurdich faak mei guon lytsere groepkes lykas de gromalveolaten (Chromalveolata), dêr't û.m. de measte algen ta hearre, ûnderbrocht yn 'e supergroep fan 'e oerplanten (Archaeplastida).
Mitsubishi Ki-46
De Mitsubishi Ki-46 "Dinah" wie in flugge twamotorige ferkenningsfleanmasine fan it Keizerlik Japanske leger yn de Twadde Wrâldkriich.
Sykheljen
thumb|It [[mulruft is de wichtichste spier by it sykheljen]] Sykheljen is it proses fan ynheljen en útstjitten fan lucht yn de longen troch in minske as bist mei fan gefolgen it opnimmen fan soerstof yn en it ferlitten fan koaldiokside fan it bloed.
Mitsubishi Ki-46
De earste flecht fan it prototype wie 14 novimber 1939. De earste produksjemodellen waarden yn 1941 operasjoneel. De waard yn it foarste plak as lange-ôfstâns ferkenner ynset. Mei in topfaasje fan boppe de 600 km/o wie it ek foar te fluchste Alliearde jagers tige dreech om him te ûnderskeppen.
It ûntwerp fan de Ki-46 wie konvinsjoneel: in leechdekker mei in grutte cockpit fan glês foar twa man en twa stjermotors yn de fleugels. It tastel hie goede aerodynamyske kwaliteiten. Tsjin de ein fan de oarloch wiene der 1742 eksimplaren fan makke.
Spesifikaasjes
Ki-46-III
Ki-46-III-KAI
Skiere goes
De skiere soes (Anser anser) is in 75-90 sm grutte fûgel út de famylje fan de Einfûgels. De skiere goes hat meast grize fearren mei in wite ûnderein en in wite sturt. Fierders hat er in grauwe hals en in oranje snaffel en poaten. De skiere goes is de foarfaar fan de nuete goes dy't troch de minsken hâlden wurdt. De nuete goes is faak wyt.
Oare namme
De skiere soes wurdt yn it Frysk ek wol oantsjut as Grutte Wytgat.
Fersprieding
Oars as in protte oare guozzen, dy't yn it hege noarden briede, lykas de blesgoes, briedt de skiere goes yn grutte parten fan Jeropa: yn Skandinaavje, Grut-Brittanje, Nederlân, Dútslân en grutte parten fan Midden-Jeropa en op de Balkan. Yn de noardlike gebieten is de skiere goes in trekfûgel mar súdliker is er op in protte plakken it jier rûn te finen. De skiere goes hat in skoft net mear yn Nederlân bret fanwege it jeien. Mei it ynpolderjen fan de Flevopolders kaam er wer werom yn Nederlân te brieden. Yn 2003 wiene der wer sa'n 8000 pearkes fan de skiere goes.
Fuortplanting
De Skiere guozzen foarmje in pearke foar it libben. It wyfke bout in nêst, dêr't se de 4-9 aaien yn útbret. It mantsje bliuwt yn de buert om it nêst te bewekjen. Nei 27-29 dagen komme de aaien út. De jongen wurde 2 moanne troch de âlden fersoarge mar meast bliuwe se by har âlden oant en mei it folgjende jier at de âlden wer begjinne te brieden.
Pelota
thumb|Pelote op in fronton yn Baskenlân thumb|In pala of paleta, slachhout thumb|In xistera of chistéra thumb|Fronton libre yn Ustaritz Pelota (Baskysk en Katalaansk: Pilota , Frânsk: Pelote fan it Latynske Pila) is in balsport besibbe oan it keatsen dy't yn ferskillende farianten spile wurdt yn Baskelân en Kataloanje, mar wêrfan yn Midden-Amearika al troch de Maja, Asteken en Tolteken in soartgelyk spul spile waard ûnder de namme Nahuatl (Asteeksk).
De lêste jierren binne der inisjativen om, foar it ûntwikkeljen fan mear ynternasjonale kompetysje, te kommen ta in beheind tal foarmen mei likense regels en materiaal.
Baskysk Pelota
It spul wurdt spile mei hurde massive gummyballen. Dêrby wurdt de bal mei de bleate hân (Pelota mano) as mei in helpmiddel yn ien-tsjin-ien as mei meardere spilers ôfwikseljend tsjin de frontmuorre slein. Der binne fjouwer baantypes: it fronton libre (ien frijsteande muorre), it trinket (4 muorren, mei links in soarte fan ôfdakje), in fronton mei in linker muorre ("la mur á gauche", 2 as 3 muorren) en de Jai-alai baan (3 muorren). Troch de kombinaasje fan de baan en de brûkte helpmiddels binne der 22 farianten yn it Baskysk spul te beneamen. Dat oantal is feitlik noch grutter omdat de grutte fan de teams ek noch fariearet. De telling liket in soad op dy fan it Fryske keatsspul en tennis. Yn 'e regel wint it partoer dat as earste 22 punten hellet.
De "want" by it Pelota hat him yn ferskillende regio's ferskillend ûntwikkele. Fan in ienfâldich slachhout (Pala), fia in racket nei de meast ekstreme foarm, de Cesta, in flochten healrûne ferlinging fan de earm dêr't de bal yn opfongen wurdt en yn deselde beweging mei hege snelheid wer nei de muorre slingere wurdt. Mei dat materiaal is yn Amearika it saneamde Jai-alai ûntstien, de balsport dêr't de ballen de heechste snelheid by helje (oant boppe de 300km yn it oere).
Yn 1929 is de Ynternasjonale Federaasje foar Baskysk Pelota oprjochte. Dizze federaasje organisearret fan 1952 ôf geregeld (earst om de 3 jier, fan 1958 ôf om de 4 jier) wrâldkampioenskippen yn de ferskillende farianten fan it spul.
Baskysk pelota wie yn 1968 (Meksiko) en 1992 (Barselona) demonstraasjesport op de Olympyske Spullen. Allinne yn 1924 (Parys} hat de sport op it offisjele program fan de Olympyske Spullen stien.
Falensiaansk Pelota
It meast kenmerkjende oan it Falensiaansk pilota is dat it altyd spile wurdt mei de bleate hân (dy 't lykwols wol mei plakteep mei dêrûnder tinne stikjes karton, hout as metaal beskerme wurdt.) Oer it algemien wurdt der ek net tsjin in muorre spile mar lykas by it spul yn it âlde Grikelân en it tsjintwurdige tennis steane de spilers tsjin inoar oer, wêrby it fjild opdield is troch in line of in net. In oar yn it each rinnend detail is dat de taskôgers har yn it fjild befine.
Reutlingen (Landkreis)
Landkreis Reutlingen is in lânkring yn de Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch mei goed 288.000 (2021) ynwenners. De lânkring waard oprjochte yn 1934 en leit foar it grutste part yn de Schwäbische Alb.
Pelota
Falensiaansk Pelota
De taskôgers fan it spul kinne weddenskippen slute, wêrby de trinkets en de spilers kommisje krije.
Alpe d'HuZes
Stichting Alpe d'HuZes is in evenemint dat sûnt 2006 bestiet, wêrby't, allinnich of yn in groep, de Alpe d 'Huez minimaal seis kear beklommen wurde moat. It sponsorjild dat hjirmei ophelle wurdt giet nei de KWF kankerbestriding.
Reutlingen (Landkreis)
Skiednis
De lânkring giet werom op it Oberamt Reutlingen, dat yn 1803 oprjochte waard doe't de foarhinne frije ryksstêd Reutlingen ûnderdiel fan Wuerttemberch waard. Yn 1934 waard it in lânkring en yn 1938 waard de kring Urach opheft en ferdield tusken de lânkringen Reutlingen en Münsingen. De lânkring Münsingen waard yn 1973 opheft en it grutste part dêrfan waard by de lânkring Reutlingen foege. Fierder waarden der ek in pear gemeenten fan oare lânkringen by Reutlingen yndield.
Teije Harms Tol
Teije Harms Tol (Eastermar, 5 juny 1822 - dêre, 1897) wie in blauferver en genêzer/wûnderdokter út Eastermar.
Alpe d'HuZes
Fanôf 2006
thumb|right|Gert-Jan Theunisse, foar itt Stjerrefytsteam meidogger oan de Alpe d'HuZes 2011 Op 6 juny 2006 ha 66 hurdfytsers 6 kear de bekende alpekol Alpe d'Huez beklommen. Yn totaal ha se doe mear as 370.000 euro by elkoar fytst. Dit bedrach is hielendal nei de KWF kankerbestriding gien. It jier derop wie it bedrach trije kear sa folle mei mear as in miljoen euro. Dêrmei is dit evenemint ien fan de grutste partikuliere jildynsamlingaksjes foar de kankerbestriding. Op 5 juny 2008 ha der 100 yndividuele en 54 ploegen dielnommen oan de Alpe d'HuZes. Sei ha doe mei syn allen 3,6 miljoen byelkoar fyts.
Teije Harms Tol
Hy wie in soan fan Harmen Teyes Tol en Haalke Klazes Klaver. Hy is syn libben lang frijfeint bleaun. Teye stie bekend as yntelligint en hy hie boeken. Hy learde himsels Gryksk, Latyn en Hebriuwsk. Jierrenlang kamen in soad pasjinten by him, dy't er behannele mei sels sochte krûden. De fêstige genêskunde liet him gewurde, sadat er rêstich syn wurk dwaan koe. Hy die ek oan stjerrekunde
Alpe d'HuZes
It goeie doel
Alle jierren giet it folsleine bedrach nei in nij ûndersyksfûns fan de KWF kankerbestriding. Foar 2009 is it bedrach bestimd foar ûndersyk dêr't de langere termyn effekten fan kanker op in minske mei ûndersocht wurde. Se sjogge nei hoe't je libje kinne mei kanker en hoe't jo fierder libje kinne neidat jo genêzen binne fan kanker. Hjirfoar bestiet it plan in ûndersyksprogramma, A-CaRe neamd, te starten oan yn fan de Nederlânske universiteiten. Der binne op it stuit kontakten mei VUMC, it AMC, it NKI-AVL en it Roessingh Sintrum. Ek komt der fan 2009 ôf in heechlearaar dy't him dwaande hâlde sil mei dat program.
Teije Harms Tol
Teye Tol soe frijmitseler west hawwe.
Danjel Hermannus Beucker Andreae
Danjel Hermannus Beucker Andreae (Sint Anne, 23 maart 1772 - Ljouwert, 18 maart 1828) wie in jurist.
Andreae hearde ta it patrysjerslaach Andreae en wie in soan fan gritenijsekretaris mr. Henricus Beucker Andreae (1736-1806) en Baukje Maria Lycklama à Nijeholt (1730-1805). Hy boaske yn 1803 mei Catharina Elizabeth Huber (1779-1822), regintes fan it Nij Steds Weeshûs, mei wa't er fiif bern krige.
Andreae studearre rjochten yn Frjentsjer en promovearre dêr 1829 op it proefskrift Quas ... ex auctoritate ... Laurentii Meyer ... pro gradu doctoratus.
Yn de revolúsjedagen nei 1789 (Frânske Revolúsje) wie er fan tuskenbeiden politike oertsjûging, hy tsjinne yn De Haach de republyk en waard drost fan it alfte distrikt (Ferwerderadiel, It Bilt en Menameradiel, 1802-1811) en griffier fan de rjochtbank yn Ljouwert (1812-1828). Hy wie in grutte boekefreon en in warber botanikus. As fûl pleitbesoarger foar it Frysk woe er dat it Frysk op skoalle jûn wurde moast.
Panteïsme
Yn it panteïsme is der gjin grins tusken it godlike en it natoerlike. Ynstee fan transendinsje te besitten - los fan alles - befynt god him yn alles (alles yn al). Neffens it panteïsme kin men in god net persoanlik yntinke. Elk objekt is yn wêzen godlik.
Ek paganistyske libbensbeskôgingen mei woartels yn it âlde Keltyske en Germaans heidendom, lykas Druicca en Wicca, sterk ferbûn mei it panteïsme. Oanhingers fan dizze streamingen sjogge 'Mem Ierde' as makster fan alles dat libbet. Hja wurdt troch haren - benammen yn tsjoensterfermiddens - ek wol "Goadinne" neamd. Dizze Gadinen sioe werom te finen wêze yn alles wat de natoer biedt.
Okarina
right|205px||thumb|Okarina.
De okarina is in ienfâldich ynstrumint en ornaris net geskikt om mei oare muzykynstruminten op te spyljen, troch syn stimming (of it missen dêrfan); nei it bakken is it mar ôfwachtsjen hoe't de stimming útfalt.
Natuerkundich falt it lûd fan de okarina op troch it hast hielendal ûntbrekken fan boppetoanen: it is in goed beneikommen fan de sinusoïde weachfoarm.
Jeraziatyske Avaren
thumb De Jeraziatysk Avaren (net te betiizjen mei de hjoeddeiske, Kaukazyske Avaren) wienen in fan oarsprong mingd, benammen Turksk-Mongoalsk nomadefolk dat yn it kylwetter fan de Hunnen en Turken mei migrearre nei Jeropa en in ryk stifte yn it Wolga-gebiet yn de 6e iuw.
It Avaarske Ryk
It ryk fan de Avaren lei ynearsten tusken de Wolga en de Eastsee. Fan dêrút ferdreaunen hja de Gepiden en de Longobarden út de Donaufallei en wreiden har ryk fierder út nei it westen. Hja ferbûnen har mei it Byzantynske Ryk en fochten tsjin de Slaven en Bulgaren. Ynfallen yn Itaalje yn 610 mislearren en ek de oanfallen op Konstantinopel, de haadstêd fan de Byzantinen, yn 619 en 626 wienen fergees.
Letter litten sy ûnder de Slavyske en Bulgaarske ekspânsje en brocht Karel de Grutte op de ein fan de 8e iuw harren swiere nederlagen ta yn syn fjildtochten fan 791, 795, 796 en 797. Hy makke fan de Pannonyske Donau de eastgrins fan syn Frankyske Ryk. Lang om let waard it Avaarske ryk ferneatige troch de Bulgaarske khan Krum yn de 9e iuw.
Transsindinsje
thumb|250px|"Wat gjin each sjoen, gjin ear heard hat“ (Oculus non vidit, nec auris audivit) Transsindinsje is it bewustwêzen fan it oerstigen fan de foarmen, foarskriften en dogma’s om de yndividuele essinsje fan it libben te finen. Troch transindinsje ûntstiet de frije kar en kin in persoan syn frije wil folgje. It tsjinstelde fa transsindinsje is ymmaninsje.
Yn de wiisgearige rjochtingen wurdt ûnder transsindinsje in soad ferskillende dingen ferstien, lykas it Wêzen en alles wat boppe ús begryp útgiet. Oare filosofen fine dat der net folle sinnichs oer sein wurde kin, al is it in sintraal begryp yn de metafysika.
Keatsferiening O.G. Huzum
Keatsferiening O.G. Huzum folút Onderling genoegen Huizum, is in keatsferieniging yn it Ljouwerter Huzum.
Keltemuseum
thumb|Museum fan de Kelten It Keltemuseum of Museum fan de Kelten (Frânsk: Musée des Celtes) is in museum yn it Belgyske plak Libramont. It museum waard yn 1998 iepene om de resultaten sjen te litten fan tritich jier archeologyske opgravingen nei de Kelten yn de Ardennen. It Keltemuseum wurdt beheard troch it Centre de recherches archéologiques en Ardenne (CRAA). Tusken 2019 en 2021 waard it Museum fan de Kelten fernijd en is no húsfeste op de earste ferdjipping fan de pleatslike tentoanstellingshal.
It Museum van de Kelten sit yn in eardere pastorij. It museum hat seis útstallingssealen. Oan de hân fan archeologyske fynsten wurdt omtinken jûn oan de Kelten en de skiednis fan de Ardennen. Ferskate fasetten fan it deistich libben wurde beljochte: begraffenisrituelen, hannel, klean, wenningen, ark, ensfh.
Isidoarus fan Sevilla
right|thumb|200px|Isidoarus mei syn ensyklopedy, skildere troch [[Murillo.]] Isidoarus fan Sevilla (Kartagena, 560 - Sevilla, 4 april 636) ek wol Isidoar neamd is de beskermhillige fan it ynternet. Syn hjeldei is 4 april. Isidoarus waard troch de Roomsk-Katolike Tsjerke hillich ferklearre yn 1598 en yn 1722 ta tsjerkelearaar ferheft. Hy is benammen bekend wurden troch de ensyklopedy dy't er gearstalde.
Libben
Isidoarus, berne yn Kartagena, wie de soan fan Severianus en Teodora en libbe yn Spanje yn de Iere Midsiuwen. Syn famylje levere ferskate wichtige geastliken lykas syn bruorren Leander en Fulgentius, beide biskop, en syn suster Florentina dy't talrike kleasters stifte. Hy folge syn broer Leander op as aartsbiskop fan Sevilla. Syn oare broer Fulgentius wie biskop fan Astigi.
Isidoarus wie biskop yn it roerige tiidrek dat folge nei de fal fan it West-Romeinske Ryk. Hy besocht de Goatyske kultuer fan de Fisigoaten, dy't Spanje sûnt it Grutte Folkeferfarren beset holden, mei de oerlevere Romeinske kultuer en de kristlike lear te kombinearjen. Dêrby rûge hy ek de lêste fan it arianisme út doe't hy de Fisigoatyske kening Reccared I ta it katolisisme bekearde. Hy wie prominint oanwêzich op it Konsylje fan Sevilla yn 619 en it Konsylje fan Toledo yn 633. By dat lêste konsylje stelde hy seminaarjes yn by alle Spaanske katedralen. Gryksk, Hebriuwsk en de frije keunsten as stúdzje stelde hy dêrby ferplicht, wylst rjochten en medisinen troch him oanmoedige waarden. Troch dizze inisjativen fan him, is foar in grut part te tankjen dat in soad klassike kennis troch de midsiuwen hinne yn Spanje behâlden bleaun is.
Beskermhillige
Isidoarus is troch syn ensyklopedyske wurk de beskermhillige fan de katalogus, de ensyklopedy en (sûnt 2003 net offisjeel) it ynternet. Hy wurdt ôfbylde mei in inketpôt, in guozzefear en in boek. Soms draacht hy fanwege syn prediking in bijekoer by him. Tsjintwurdich wurdt hy ek ôfbylde mei in kompjûter of in Toetseboerd.
Hollânsk
It Hollânsk (Hollânsk: Hollands) is ien fan 'e haaddialekten fan 'e Nederlânske taal, en wurdt benammen sprutsen yn 'e provinsjes Noard- en Súd-Hollân, mar ek yn dielen fan Fryslân, Noard-Brabân en Utert. De Nederlânske standerttaal sels is yn prinsipe in standerdisearre foarm fan it Hollânsk en wurdt dêrom troch taalkundigen yn 'e regel beskôge as in Hollânsk dialekt, ynstee fan oarsom. Yn Flaanderen wurdt de term "Hollânsk" brûkt om te ferwizen nei it Nederlânsk sa't dat yn Nederlân sprutsen wurdt, wylst der yn it bûtenlân (en ek faak yn Fryslân) simpelwei it Nederlânsk mei oantsjutten wurdt.
Taalgeografy
Ta it Hollânske taalgebiet hearre de folgjende gebieten, ferdield oer fiif Nederlânske provinsjes. Ta einbeslút soe men de Noardeastpolder (útsein it earder eilân Urk) en de Flevopolders (en dan ek de Noardhollânske Wieringermarpolder) noch ta it Hollânske taalgebiet rekkenje kinne, ôfhinklik fan 'e fraach oft men it Standertnederlânsk as in Hollânske taalfariant beskôget of net. Soms wurde trouwens ek de Utertsk-Alblasserwaardske dialekten noch beskôge as ûnderdiel fan it Hollânsk.
Skiednis
Oarspronklik waard der yn hiele Hollân Frysk sprutsen. It is net alhiel dúdlik hoe't de súdlike en sintrale parten fan Hollân ûntfryske rekke binne; mooglik waarden de Friezen dêre troch Nederfrankysk sprekkende kolonisten hieltyd fierder weromkrongen. Oanhingers fan dy "ferkringingsteory" ferwize gauris nei de saneamde Grutte Untginning yn 'e Hollânsk-Utertske Leechflakte, yn 'e perioade fan 'e alfde oant de trettjinde iuw, dy't in protte folk út oare kontreien oanlutsen hawwe soe. It kin lykwols ek wêze dat de Fryske bewenners fan Hollân stadichoan Nederfrankyske foarmen oernommen en sa it Frysk ferlern hawwe. Yn elts gefal hat him yn 'e Midsiuwen út dat Nederfrankysk wei it Hollânsk ûntjûn, krekt sa't har der ek it Utertsk-Alblasserwaardsk, it Brabânsk en it Siuwsk-Westflaamsk út ûntwikkele hawwe. Yn it easten, súdeasten en suden giet it Hollânsk dan ek noch altyd stadich oer yn dy trije dialektgroepen.
Tsjin 1300 wie súdlik Hollân, op 'e krite fan De Kaach nei, alhiel ûntfryske rekke, en de Noardhollânske Noardseekust oant op 'e hichte fan Alkmaar allyksa. Yn West-Fryslân, op 'e Westfryske eilannen (Teksel en Flylân ynbegrepen) en yn 'e Saanstreek en Wetterlân waard lykwols oant yn 'e lette Midsiuwen noch Frysk sprutsen. Pas nei't greve Floaris V yn 1289 de Westfriezen ferslein en ûnderwurpen hie, waard dêr it Frysk stadichoan ferkrongen troch it Hollânsk. Ut dat proses ûntstiene troch it oerbliuwen fan in Frysk substraat it Saansk en Wetterlânsk en de Westfryske dialekten. Yn twa isolearre gebieten, it eilân Seefang, yn Wetterlân, en Skagen en omkriten, yn West-Fryslân, waard it Frysk noch lange tiid beholden, mooglik sels oant yn 'e njoggentjinde iuw.
Yn 'e iere sechstjinde iuw kaam der wat standerdisaasje yn it skreaune Hollânsk ta stân, mei't yn dy tiid Antwerpen fierwei de machtichste hannelsstêd yn 'e Nederlannen wie en sadwaande de Hollânske elite derta oerhong syn skriuwtaal oan dy fan it Antwerpsk oan te passen. Soks hie nei alle gedachten lykwols net in protte ynfloed op 'e sprektaal fan de elite – en alhielendal net op dy fan it sljochtwei folk, dat yn grutte mearderheid analfabeet wie.
De Hollânske sprektaal waard lykwols àl beynfloede, doe't Antwerpen yn 1585, as ûnderdiel fan 'e Tachtichjierrige Oarloch, troch de Spanjerts ynnommen waard en tsientûzenen Brabanners en Flamingen nei Hollân ta flechten. Om't dy harren frijwol allegear yn 'e stêden fêstigen, ûntstie dêr in sprektaal dy't in ferminging west hawwe moat fan 'e oarspronklike Hollânske stedsdialekten en it Brabânsk en Flaamsk fan 'e nijynkommelingen. Mei't de oarspronklike dialekten mar fragmintarysk oerlevere binne, is no net mear nei te gean hoe grut oft de relative bydrage fan 'e beide groepen oan 'e nije sprektaal west hat. Underwilens skreau de stedske elite noch altyd yn 'e Brabânske skriuwtaal, dy't yn 'e rin fan 'e iuwen mar hiel stadich oan 'e sprektaal oanpast waard en pas in grutte feroaring trochmakke troch Heechdútske en Nedersaksyske tafoegings fia de Steatefertaling (fan 'e Bibel) fan 1618.
De Hollânske sprektaal is pas goed oerlevere út 'e njoggentjinde iuw. Yn dy tiid waarden der yn 'e stêden dialekten sprutsen dy't har fral fan 'e standerdisearre skriuwtaal ûnderskaten troch in beskaat aksint, wylst der op it plattelân hjir en dêr sterk ôfwikende dialekten foarkamen. It is net dúdlik hoe't dat krekt kaam. It soe kinne dat dy sitewaasje in gefolch wie fan it ferrinnewearjen fan 'e oarspronklike stedsdialekten troch de ynfloed fan 'e skriuwtaal, wat betsjutte soe dat de plattelânsdialekten oerbliuwsels wiene fan it oarspronklike Hollânsk. Mar it is ek mooglik dat de ynfloed fan 'e skriuwtaal krekt de ûntwikkeling fan 'e stedsdialekten remme hie, trochdat eardere stadia skriftlik fêstlein wiene en men him fan taalferoaring bewust waard en dat proses doe besocht tsjin te kearen, wylst de minder mei de skriuwtaal yn kontakt steande plattelânsdialekten almar fierder begûn wiene ôf te wiken.
Dat lêste ferskynsel hat him nammentlik yn Flaanderlân foardien, dêr't iuwenlang it Frânsk de offisjele taal en dêrom ek de skriuwtaal wie. Mei't de West- en Eastflaamske en Brabânske dialekten dêr net mear yn kontakt stiene mei de Nederlânske standerttaal, hawwe dy har troch de iuwen hinne yn eigen rjochtings ûntwikkele en binne se tsjintwurdich grutdiels net mear ûnderling fersteanber mei it Standertnederlânsk. Sadwaande kin no sein wurde dat fan alle Nederlânske haaddialekten it Hollânsk it tichtst by de standerttaal stiet. Fierders seit in folkswiisheid dat binnen de Hollânske dialektgroep it suverste dialekt sprutsen wurdt yn Haarlim, dêr't men de Nederlânske aa útsprekt as [a:] (aa fan "laad") en net as [ɔ:] (ô fan "nôt"), lykas yn 'e rest fan Hollân (dêr't dy klank trouwens ornaris stavere wurdt as ao).
Hjoeddeistige sitewaasje
Sûnt it begjin fan 'e tweintichste iuw binne de Hollânske dialekten hieltyd mear ûnder ynfloed fan it Nederlânsk kommen te stean. Guon lytse dialekten, lykas it Flylânsk, koene dat net oan en binne ûnderwilens útstoarn, wylst oaren allinnich noch mar troch de âlderein sprutsen wurde en op it rântsje fan it útstjerren balansearje. De grutste dialekten, lykas it Amsterdamsk, it Rotterdamsk, it Haachsk en it Leisk, hawwe noch mear as genôch sprekkers, ek ûnder de jongerein, mar dy hawwe wer te krijen mei in grutte ynfluks fan Ingelske lienwurden.
Sprekkerstal
Hoewol't dúdlik is dat it Hollânsk hjoed de dei mei it Brabânsk ien fan 'e beide meast sprutsen haaddialekten fan it Nederlânsk is, is it dreech om oan te jaan hoefolle sprekkers oft it persiis hat. In foarsichtige rûzing op grûn fan gegevens út 2005 kaam op 650.000 út, wêrfan't de grutte mearderheid dan socht wurde moat yn stêden as Amsterdam, Rotterdam, De Haach, Leien, Delft, ensfh. In oare skatting, út 1999, kaam út op sa'n 1.250.000 sprekkers.
Kaval
thumb|Kaval In kaval is in blaasynstrumint dat op de Balkan en op it Turkske plattelân in soad brûkt wurdt, foaral troch harders. It bestiet út in silindryske, rjochte iepen buis mei 7 toangatten. It ynstrumint wurdt bespile troch it ûnder in hoeke fan sa'n 45 graden oan de lippen te setten en de luchtstream op de skerpe râne te mikken. It kostet wat muoite om der foar it earst lûd út te krijen. De measte kavals steane yn D, mar der binne ek oare stimmings.
Lykas mear blaasynstruminten hat de ek de kaval njonken de toangatten oan de útein noch in tal ekstra gatten dêr't akoestyske ympedânsje stadiger ferrint fan it ynstrumint nei de lucht der omhinne.
Hollânsk
Sprekkerstal
Sokke ferskillen kinne allicht ferklearre wurde troch de kritearia dy't men steld by it tellen fan dialektsprekkers, want yn Hollân wurdt in protte "licht dialekt" sprutsen. Dêrby ûnderskiedt it dialekt him inkeld noch fan it Standertnederlânsk troch klankferskillen lykas [ɛ:] (ê fan "bêd") foar de Standertnederlânsk [ɛ.i̭] (de Wâldfryske ei fan "dei") en [ʌ:] (eu fan "freule", Frânske útspraak) foar de Standertnederlânske [ʌi̭] (ui fan "bui"). Hoelang't men yn sokke gefallen noch sprekke kin fan in dialekt en wêr't de grins lutsen wurde moat mei in regionaal kleure Nederlânsk (regiolekt), dêr sille in soad minsken grif ferskillende mienings oer hawwe.
Kaval
De klankkleur fan in kaval is in bytsje te ferlykjen mei dy fan in dwersfluit, mar de kaval is noch wat 'heazer'.
Beharkje hjir in kaval
Hollânsk
It Hollânsk en oare Nederlânske dialekten
Fan alle oare Nederlânske haaddialekten ûnderskiedt it Hollânsk him fierder troch it gearfallen fan 'e klassen fan 'e manlike en froulike haadwurden, it foarkommen fan 'e foarmen nou ("no") en jou ("dy") (Siuwsk: noe en joe; Brabânsk: nu en u/oe). Oare ferskillen beslane ûnder mear it útslutende brûken fan it persoanlik foarnamwurd jij ynstee fan 'e âldere foarm gij en it bestean fan 'e ferlytsingsfoarmen op -ie en -tje (Siuwsk: -je en -tje; Brabânsk: -ke en -ske).
Kaval
Кавал
Hollânsk
Oarstalige ynfloeden
Wat ynfloeden fan oare talen en dialekten oangeane, hat der yn Noard-Hollân benoarden it IJ al sûnt de Midsiuwen troch it Fryske substraat dêre in dúdlik Fryske ynfloed bestien. Oan 'e oare kant fan it taalgebiet, yn it suden fan Súd-Hollân, ek wol bekend as Súd-Hollân-Súd, is krekt in dúdlik Siuwske ynfloed werom te finen.