cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kenau Simonsdochter Hasselaer
Leginde
Dit (nei alle gedachten ûnwiere) ferhaal giet werom op in beskriuwing fan it belis troch Kenau har tiidgenoat Emanuel van Meteren, dat seit: "Die van binnen Haerlem hadden ooc een cloecke vrouwe ende eerbaer weduwe, omtrent XLVI jaren out, Kennau genoemt, die dander vrouwen in allen noot aenvoerde ende met eenighe andere veel manlycke daden boven vrouwen aert bedreef op ten vijant, met spiessen, bussen ende sweert, als een man haer behelpende in vrouwelycke habijt." Hjirby wurdt lykwols net sein dat se de oare froulju yn 'e striid oanfierde, mar krekt dat sy en in pear oare froulju oan 'e striid dielnamen. Los dêrfan wurdt it wierheidsgehalte fan dit ferslach troch moderne histoarisy as twifelich beskôge, mei't yn oare kontemporêne boarnen omdôch socht nei soartgelikense ynformaasje.
Neitins
Nei Kenau Simonsdochter Hasselaer binne ferneamd: it Kenaupark en de Kenaustraat yn Haarlim (de Eerste en Tweede Hasselaerstraat en it Hasselaerplein, yn dyselde stêd, binne net ferneamd nei Kenau, mar nei har muoikesizzer Pieter Dirksz. Hasselaer). Fierders: de Kenau Hasselaerstraat yn Flissingen, de Kenau Simons Hasselaarstraat yn Amsterdam, de Kenaustraat yn De Haach, de Kenaustraat yn Utert en de Kenauweg yn Leien.
Yn 1808 skreau Adriaan Pietersz. Loosjes de trageedzje Kenau Hasselaar, of: De Heldin van Haarlem. Romans oer Kenau binne: The Hasselaers, fan E.E. Cooper, út 1880; Kenau, fan Theun de Vries, út 1945; An Army of Judiths: A Novel of Kenau Hasselaar of Haarlem, fan C.J. Underwood, út 2013; en Kenau: Roman, fan Tessa de Loo, ek út 2013. Yn 2014 gie de spylfilm Kenau yn premiêre, dy't regissearre waard troch Maarten Treurniet, mei aktrise Monic Hendrickx yn 'e titelrol.
Trije-ienheid-Sergius Lavra
18e iuw
Mei in dekreet fan Katarina II út 1764 ferlear it Lavra in grut diel fan it grûnbesit, dat oan de steat oerdroegen wurde moast. Ynstee dêrfan krige it kleaster foar it ûnderhâld alle jierren in fêst bedrach takind. Yn dizze tiid waard ek it arsjitektoanysk ensemble fan it kleaster foltôge. De klokketoer (1741–1770), de Tsjerke fan Smolensk (1748) en de metropolitenapparteminten (1778) datearje út dizze perioade.
19e iuw
Oan it ein fan de 19e iuw foarme it Lavra it sintrum fan de yntusken om it kleaster hinne ûntwikkele stêd Sergiev Posad en nettsjinsteande de ûnteigening fan de grûn hearde it kleaster noch jimmeroan ta de meast fermogende tsjerklike ynstituten fan it Russykse Keizerryk. It kleaster hie boppedat in alles oerhearskjende ynfloed op it ekonomyske en politike libben fan de stêd Sergiev Possad. Gjin inkeld beslút fan belang koe sûnder de meiwurking fan it kleaster ta stân komme. Oan it begjin fan de 20e iuw hearde ta it kleaster, dêr't 400 muontsen wurken, in printerij, twa hotels, ferskillende saken en meardere hierhûzen yn Sergiev Posad. Ek joech it kleaster sûnt 1814 plak oan de âldste hegeskoalle fan Ruslân, de Moskouse Akademy foar Geastliken.
20e iuw
thumb|left|260px|It kleaster yn it begjin fan de 20e iuw De revolúsje brocht in ein oan it geastlike libben yn it kleaster, sa't dat ek by tal fan oare tsjerken, katedralen en kleasters it gefal wie. Mei yngong fan jannewaris 1918 waarden alle kleasters yn it lân ûnteigene. De muontsen fan it kleaster waarden yn de nacht van 2 op 3 novimber 1919 fuortstjoerd en guon moasten sels flechtsje. In diel fan de muontsen fûn ûnderdak binnen de muorren fan it Tsjernigovsky-skit, dat earder ûnder de jurisdiksje fan it Lavra foel. Ek de Akademy foar Geastliken waard mei de nasjonalisaasje fan it kleaster sletten. thumb|260px|De Trije-ienheidskatedraal yn it begjin fan de 20e iuw It grut part fan de bouwurken fan it kleaster waard troch de bolsjewiken sekularisearre en krige in oare bestimming. Bysûndere gebouwen, lykas de Trije-ienheidskatedraal, waard offisjeel in museum. De oerheid liet lykwols in soad gebouwen ferkomme en tsjin it ein fan de jierren 1930 wie de tastân fan it ûnderhâld fan it kleaster net botte bêst. Pas nei't it Lavra yn 1940 de heechste momumintenstatus fan it lân krige, koene de gebouwen troch renovaasjes foar fierder ferfal bewarre wurde. Nei de oarloch rekke it anti-religieuze belied fan Stalin de skerpste rânen kwyt en krige de tsjerke yn 1946 tastimming om in diel fan it kleaster wer te brûken. Op it kleastergebiet mocht yn 1948 ek de Akademy foar Geastliken wer útein sette.
It Lavra bleau oant 1983 de sit fan it Moskouske Patriargaat. Yn dat jier krige de patriarch tastimming om de sit te ferhûzjen nei it Danilov Kleaster yn Moskou.
Yn 1993 waard it kleaster as earste monumint fan Ruslân op de list fan it UNESCO-Wrâlderfskip opnommen. Net yn it lêste plak wie dit mooglik om't de restauraasjes yn de jierren 1940 en 1960 in grut tal kleastergebouwen werom brocht hiene yn de oarspronklike steat.
Arachnology
Arachnology is de tûke fan 'e biology dy't him taleit op it bestudearjen fan spineftigen, en heart dêrmei ta de soölogy. It wurd 'arachnology' komt fan it Grykske ἀράχνη, arachnē ("spin"), en -λογία, -logia ("kunde"). Foarhinne waard dizze stúdzje ta de entomology rekkene, mar tsjintwurdich wurdt it der yn 'e regel los fan sjoen. Under dizze tûke fan wittenskip falt net allinnich de stúdzje fan 'e spinnen, mar ek fan ferskate groepen besibbe bisten, lykas de skorpioenen, de bastertskorpioenen en de heaweinen.
Raymond Briggs
Raymond Redvers Briggs (Wimbledon, 18 jannewaris 1934 - Brighton 9 augustus 2022) wie in Ingelsk yllustrator en berneboekeskriuwer. Briggs is it meast ferneamd wurden troch de tekenfilm The Snowman, in ferfilming fan it boek dat er yn 1978 skreau. De film likegoed as it boek typearje har troch de ôfwêzigens fan it brûken fan taal.
Briggs ferstoar op 9 augustus 2022, yn 'e aldens fan 88 jier yn in sikenhûs yn Brighton.
De Oerdracht (Haulerwyk)
De Oerdracht is de eardere grifformearde tsjerke fan Haulerwyk. Tsjintwurdich is it ien fan de twa tsjerken fan de PKN-gemeente Haulerwyk-Waskemar. De tsjerke wurdt lykwols net brûkt troch de PKN, mar troch de Evangelyske gemeente Roderesch-Haulerwyk.
Skiednis
Nei de ôfskieding fan 1834 ûntstie der ek in ôfskieden gemeente yn Haulerwyk. De gemeente kaam ynearsten by inoar by Auke Rienks de Boer, dy't yn it doedestiidske Beneden-Haulerwyk (tsjintwurdich Waskemar) wenne. Op 15 april 1838 waard de gemeente ynstitúsjonearre troch dûmny Hendrik de Cock. Foar de bou fan it earste tsjerkje stelde Auke Rienks de Boer in stik grûn njonken syn hûs beskikber. Ynearsten foarmde de gemeente ien gehiel mei Donkerbroek, mar yn 1873 ûntstie dêr in selsstannige gemeente. It ledetal fan de gemeente naam ta en yn 1876 kaam der in nije tsjerke op in nij plak oan de Haadwei Boppe. It tsjerkje yn Waskemar is doe ôfbrutsen. Nei ferrin fan tiid waard ek dy tsjerke te lyts en ferfongen troch de krústsjerke fan 1929-1930. It âlde tsjerkegebou is doe noch in skoft brûkt as ferieningsgebou en leslokaal en waard yn 1963 lang om let ôfbrutsen. Achter de tsjerke is doe it nije ferieningsgebou Pro Rege boud, dat yn 1996 wer is ferfongen troch nijbou.
Sûnt 1 maaie 2004 foarmet de grifformearde gemeente mei de herfoarme gemeente de protestanske gemeente Haulerwyk-Waskemar. Twa gebouwen yn ien doarp wie foar de PKN tefolle romte, wylst de Evangelyske gemeente fan Roderesch foars groeide en om romte ferlegen siet. Yn 2019 sette de Evangelyske gemeente fan Roderesch in sustergemeente yn Haulerwyk op, dêr't al in soad leden fan de Evangelyske gemeente wennen.
Oargel
It oargel yn de tsjerke datearret fan 1990. It ynstrumint is boud troch it Grinslânske oargelbedriuw Mense Ruiter en waard op 8 desimber 1989 yn gebrûk nommen. It front fan it âlde oargel út 1922 bleau by de nijbou fan Mense Ruiter bewarre. By de bou fan it nije oargel makke Mense Ruiter gebrûk fan piipwurk en in tal registers fan it âlde Standaart-oargel.
Hans Staden
thumb|Hans Staden troch H.J. Winkelmann, 1664 Hans Staden (Homberch, om 1525 - Wolfhagen of Korbach, om 1579) wie in Hessysk soldaat en seeman, dy't mids 16e iuw nei Súd-Amearika reizge. Op syn twadde reis waard er finzennaam troch de Tupinambá, in yndianestam yn Brazilië.
Georges Cuvier
Georges Cuvier (Frânske útspr.: ['ʒɔʀʒə 'kyvje:], likernôch: "zjorzje kúvjee"; folút: Jean Léopold Nicolas Frédéric Cuvier; Montbéliard, 23 augustus 1769 – Parys, 13 maaie 1832) wie in Frânsk natoerûndersiker en biolooch, dy't him benammen talei op 'e stúdzjes fan 'e ornitology, de ichtyology en de bredere soölogy. Fanwegen syn baanbrekkend wurk op it mêd fan 'e ferliking fan libbene bisten mei fossilen stiet er ek wol bekend as de "Heit fan de Paleöntology". Fierders wreide er it taksonomyske systeem dat betocht wie troch Linnaeus út troch de klassen fierder yn te dielen yn legere taksons, lykas skiften, famyljes en skaaien. Hoewol't Cuvier him fûleindich tsjin 'e evolúsjeteory kearde, dêr't neffens him gjin bewiis foar bestie, wurdt er noch altyd beskôge as ien fan 'e wichtichste figueren út 'e skiednis fan 'e biology. Syn meast ferneamde publikaasje wie La Règne Animal ("It Bisteryk"), út 1817. Yn 1819 waard er fanwegen syn ferstjinsten yn 'e adelstân ferheft.
Jonkheid en oplieding
Cuvier waard yn 1769 berne yn Montbéliard, no yn 'e Franche-Comté, dat doedestiden ûnder de namme Mömpelgard ta it Dútske hartochdom Wuerttemberch hearde (en pas yn 1793 troch Frankryk anneksearre wurde soe). Syn protestantke famylje wenne dêr al sûnt de Reformaasje, en wie mooglik oarspronklik fan Dútsk etnysk komôf. Dêrom wurdt yn Dútsktalige boarnen wol fernijd dat Cuvier syn "eigentlike" namme Johann Leopold Nicolaus Friedrich Küfer west hawwe soe, wêrby't ek syn rodzige uterlik oanhelle wurdt, dat troch Frânske auteurs oan in sykte witen wurdt.
Syn heit, Jean Georges Cuvier, wie in luitenant by de Switserske Garde en in boarger fan Montbéliard, en syn (folle jongere) mem, Anne Clémence Chatel, joech de jonge Cuvier syn hiele skoaltiid troch thús byles, sadat er fierwei de bêste fan syn klasse waard. Neitiid learde er fierder oan it pleatslike gymnasium, dêr't er him û.m. Latyn en Gryksk eigen makke, en net folle muoite hie mei wiskunde, skiednis en ierdrykskunde.
Mei tsien jier, koart nei't er op it gymnasium kommen wie, kaam Cuvier in eksimplaar tsjin fan 'e Historiæ Animalium fan Conrad Gessner, dat yn him foar it earst in ynteresse yn natoerhistoaryske ûnderwerpen wekker makke. Doe't er fjirtjin jier wie, waard Cuvier nei de Wuerttemberchske haadstêd Stuttgart ta stjoerd om dêr oan 'e universiteit te studearjen. Hoewol't er by syn oankomst mar kwealk in wurd Dútsk spriek, wûn er njoggen moanne letter in priis foar syn kennis fan dy taal. Yn 1787 studearre er cum laude ôf.
Karriêre
Om't Cuvier nei de foltôging fan syn stúdzje gjin jild hie om fan te bestean, naam er yn 1788 in baan oan yn Normandje as de priveelearaar fan 'e iennichste soan fan 'e protestantske greve fan Héricy. Dêr sette er yn 'e it begjin fan 'e 1790-er jierren foar it earst útein mei it ferlykjen fan libbene bisten mei fossilen. Yn it tichteby leine doarp Valmont wenne er fierders geregeldwei gearkomsten by oangeande lânboukundige ûnderwerpen. Dêr mette er in Henri Alexandre Tessier, in wittenskipper dy't Parys ûnder it Skrikbewâld ûntflechte wie en no yn Normandje ûnder in skûlnamme libbe. Cuvier hie lykwols syn artikels yn 'e Encyclopédie Méthodique lêzen en koe him dêroan werom nei't er it oer lânboukundige saken hân hie. Hja rekken befreone, en fia Tessier kaam Cuvier yn 'e kunde mei dy syn kollega's yn Parys, dêr't er yn 1795 oansteld waard as de assistint fan heechlearaar ferlykjende plante-anatomy Jean-Claude Mertrud.
Datselde jiers waard it wittenskiplike Ynstitút fan Frankryk stifte, en 1796 waard Cuvier dêr lid fan. Teffens waard er ta lid fan 'e Frânske Akademy fan Wittenskippen keazen. Yn april fan dat jier hold er in lêzing fan syn earste paleöntologyske artikel, dat yn 1800 publisearre wurde soe ûnder de titel Mémoires sur les Espèces d'Éléphants Vivants et Fossiles ("Oantinkens oan Libbene en Fossile Oaljefantesoarten"). Dêryn makke Cuvier in analyze fan de skeletten fan Yndyske en Afrikaanske oaljefanten, mammoetfossilen en it fossyl fan in slurfdier dat doedestiden bekendstie as it 'Ohio-bist', wêrmei't er foar it earst bewiisde dat Afrikaanske en Yndyske oaljefanten ferskillende soarten wiene, en dat mammoeten noch wer in oare soarte wiene, dy't net mear foarkaam en dus útstoarn wêze moast. Fierders woed er hawwe dat it 'Ohio-bist' noch wer in oare soarte fertsjintwurdige. Jierren letter, yn 1806, soed er yn in oar artikel foar dat bist de namme mastodont betinke.
Yn syn twadde artikel, dat er ek yn 1796 op papier krige, beskreau en analysearre Cuvier in grut skelet dat yn Paraguay ûntdutsen wie, en dat er letter de namme Megatherium jaan soe. Syn konklúzje wie dat dit skelet ek fan in útstoarn bist wie, en troch ferlykjend ûndersyk mei skedels fan libbene bisten stelde er fêst dat it in soarte fan op 'e grûn libjende reuzeloaiert west hawwe moast. Tegearre nommen foarmen dizze beide artikels in mylpeal yn de skiednis fan 'e biology, wêrmei't Cuvier de grûnslach fan 'e paleöntology lei, en dêropta ek fan de ferlykjende anatomy. Hjirmei fêstige er syn reputaasje en besljochte er de doe langrinnende diskusje oer de fraach oft it útstjerren fan bistesoarten wol echt bestie.
Yn 1799 folge Cuvier Louis-Jean-Marie Daubenton op as heechlearaar natoerhistoarje oan it Collège de France. Yn 1802 waard er ek oansteld as titulêr heechlearaar oan de Jardin des Plantes, en datselde jiers waard er beneamd ta beselskipjend kommisaris fan 'e ynspekteurs-generaal fan iepenbier ûnderwiis. Yn dy lêste hoedanichheid besocht er súdlik Frankryk, mar doe't er begjin 1803 keazen waard ta permanint siktaris fan it departemint fan natoerwittenskippen fan de Frânske Akademy fan Wittenskippen, kearde er werom nei Parys. Nettsjinsteande de opskuor fan de oangeande Napoleontyske Oarloggen wie Cuvier syn rom yn 1806 sa grut wurden, dat er dat jiers as bûtenlânsk lid talitten waard ta de Britske Royal Society. Yn 1812 waard er ek lid fan 'e Keninklike Sweedske Akademy fan Wittenskippen en yn 1827 fan 'e Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen. Underwilens wied er doe sûnt 1818 ek lid fan de Académie française, de Frânske taalakademy.
Fanôf de ein fan 'e jierren 1800 lei Cuvier him benammen ta op trije fraachstikken: de struktuer en klassifikaasje fan 'e weakdieren; de ferlykjende anatomy en systematyk fan fisken; en it ûndersyk nei fossile sûchdieren en reptilen. Yn 1812 stelde er dat it ûnwierskynlik wie dat der noch grutte bisten wiene dy't noch net troch de minske ûntdutsen wiene; dêr wied er mis mei, want bgl. de okapy, in sibbe fan 'e sjiraffe, waard troch de Westerske wittenskip pas 'ûntdutsen' yn 1901. Cuvier wie wol mei mear dingen mis; sa wied er in grut oanhinger en fersprieder fan 'e teory fan it katastrofisme, it leauwe dat der in opienfolging fan prehistoaryske wrâlden bestien hie dy't troch in skeppende macht hieltyd wer op 'e nij folle wiene mei harren eigen floara en fauna, om úteinlik by in grutte katastrôfe (dêrfandinne de namme) ferwuostge te wurden. Dy teory stiet diametraal foar de evolúsjeteory oer, wêryn't de stadige ûntwikkeling fan soarten en it oerlibjen fan 'e bêst oanpasten sintraal stiet. Cuvier wie dan ek in fûleindich bestrider fan dy lêste teory, dêr't neffens him gjin inkeld bewiis foar wie.
Ferstjerren
Under syn libben tsjinne Cuvier yn hege funksjes ûnder Napoleon, ûnder de restaurearre Bourbons en ûnder kening Loadewyk-Filips, de 'Boarger-Kening'. Yn 1814 waard er beneamd ta steatsried, en yn 1818 sloech er it oanbod om minister fan Binnenlânske Saken te wurden ôf, al stied er flak foar syn dea op it punt om dat dochs noch te oanfurdzjen. Yn 1819 waard er foar syn fertsjinsten yn 'e adelstân ferheft en ta baron makke. Nettsjinsteande it roomske karakter fan Frankryk wied er fan berte in lutheraan, en bleau er dat leauwe syn hiele libben trou. Georges Cuvier ferstoar yn 1832 hommels ûnder in grutte Paryske goalera-epidemy, doe't er 62 jier wie. Hy is ien fan 'e 72 Frânsen fan wa't de nammen yn 'e Eiffeltoer kurven binne.
Grutte Brân fan Smyrna
De Grutte Brân fan Smyrna (Gryksk: Καταστροφή της Σμύρνης; Ramp fan Smyrna; Turksk: 1922 İzmir Yangını, Brân fan Izmir yn 1922; Armeensk: Զմիւռնիոյ Մեծ Հրդեհ) ferwoastge yn septimber 1922 in grut part fan de havenstêd Smyrna, it hjoeddeiske Izmir.
Henri Pieck
Henri Christiaan (Han) Pieck (Den Helder, 19 april 1895 – De Haach, 12 jannewaris 1972) wie in Nederlânsk byldzjend keunstner, kommunist, spion en fersetsman. Hy wie de twillingbroer fan de bekende keunstner Anton Pieck en heit fan de meubelûntwerper en aventurier Han Pieck.
Tomorrow Never Dies (film)
Tomorrow Never Dies is in Britsk-Amerikaanske spionaazjeskriller út 1997 ûnder rezjy fan Roger Spottiswoode. De haadrollen waarden fertolke troch Pierce Brosnan as geheim agint James Bond, Michelle Yeoh as Bond girl Lin Wai, en Jonathan Pryce as de smjunt Elliot Carver. De titel betsjut "Moarn Stjert Nea", en ferwiist skynber nei de krante dy't Carver útjout, dy't Tomorrow ("Moarn") hjit. Tomorrow Never Dies waard makke nei in folslein orizjineel senario.
Henri Pieck
Libben en wurk
Doe't er 14 wie helle Henri Pieck tagelyk mei syn broer Anton de legere akte tekenjen. Trije jier letter slaggen se foar de middelbere akte. Dêrnei die Henri Pieck in ferfolchoplieding oan de Amsterdamske Akademy foar Byldzjende Keunsten.
Tomorrow Never Dies (film)
De film folget James Bond, dy't diskear it útbrekken fan in driigjende oarloch tusken syn heitelân en de Folksrepublyk Sina foarkomme moat. Hy smyt dêrfoar de lapen gear mei de Sineeske geheim aginte Lin Wai. Tegearre ûntdekke se dat de sadistyske, megalomane mediamagnaat Elliot Carver beide kanten bespilet om aktyf in oarloch te feroarsaakjen, poer om't him dat útstjoerrjochten opleverje soe yn Sina, dat syn ynfloed oant no ta bûtendoar holden hat.
Grutte Brân fan Smyrna
Neffens tsjûgen begûn de brân op 13 septimber 1922. De brân waard oanstutsen nei't Turkske troepen op 9 septimber 1922 it Turkske bestjoer oer de stêd op 'e nij ynstelden, nei't earder Grykske striidkrêften trije jier earder op 15 maaie 1919 oan lân kamen. Op 22 septimber 1922 kaam der in ein oan it alles fertarjende fjoer. It tal Grykske en Armeenske boargerslachtoffers troch de brân wurdt rûsd op 10.000 oant 100.000.
Tomorrow Never Dies (film)
Tomorrow Never Dies wie it achttjinde diel út 'e James Bond-filmsearje en folge as sadanich op GoldenEye, út 1995. It wie it earste diel út 'e rige dat makke waard nei it ferstjerren fan filmprodusint Albert R. Broccoli, dy't fan it begjin ôf oan by de rige belutsen west hie. Tomorrow Never Dies is oan him opdroegen. Fan 'e filmkritisy krige Tomorrow Never Dies mingde resinsjes, mar yn 'e bioskopen wie de film in grut kommersjeel súkses. In folgjend diel yn 'e rige, The World Is Not Enough, kaam út yn 1999.
Henri Pieck
Libben en wurk
Lykas syn broer Anton Pieck makke hy ek grafysk wurk, dat troch saakkundigen heger oanslein waard as dat fan syn broer. Henri syn wurk is ek folle seldsumer. Earst net it ferstjerren fan Anton Pieck waard der publisearre oer it libben fan syn broer. Henri wie in tige sosjaal belutsen man en kommunist. Om 1930 hinne waard er lid fan de Kommunistyske Partij Nederlân. Foar de Twadde Wrâldoarloch wie Henri Pieck in geheim agint fan de Sowjet-Uny en de oarloch siet er yn it ferset. Hy hat in skoft fêstsitten yn û.o. konsintraasjekamp Buchenwald.
Tomorrow Never Dies (film)
Titel
De titel fan Tomorrow Never Dies hat neat mei libben of wurk te krijen fan Ian Fleming, de geastlike heit fan James Bond, mar waard ynstee ynspirearre troch de namme fan it liet Tomorrow Never Knows ("Moarn Wit Nea") fan 'e Beatles. Dêr waard fan makke Tomorrow Never Lies ("Moarn Liicht Nea"), ferwizend nei de krante Tomorrow, dy't yn 'e film de wichtichste publikaasje is fan it mediaympearium fan sakeman Elliot Carver. De úteinlike titel ûntstie troch in typflater: de l fan lies waard by fersin ferfongen troch de d fan dies. Filmdistributeur Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) fûn it op dy manear ûntstiene Tomorrow Never Dies sa oantreklik, dat it moast en soe de titel fan 'e wurde.
Grutte Brân fan Smyrna
Om oan it fjoer te ûntkommen flechte de Grykske en Armeenske befolking fan de stêd nei de kaai, dêr't hja ûnder tige drege omstannichheden twa wiken lang bliuwe moasten. Turkske troepen ferlearen de ynearsten oanwêzige dissipline en begûnen harren dêrnei skuldich te meitsjen oan wreedheden en moardpartijen ûnder de kristlike befolking fan de stêd. Foar de stêd leine alliëarde skepen, dy't net yngrepen en wêrfan't de bemanning op ôfstân taseagen en ferslach diene.
Henri Pieck
Libben en wurk
Nei de oarloch is Henri Pieck wiidweidich ûnderfrege troch it Buro Nasjonale Feilichheid oer syn kontakten mei de Sowjet-Uny en mei kommunisten yn de konsintraasjekampen.
Tomorrow Never Dies (film)
Yntroduksjesêne
James Bond, in geheim agint foar de Britske ynljochtingetsjinst MI6, ferkent "oan 'e Russyske grins" in merk op it mêd fan 'e yllegale wapenhannel, wêrby't er fan op ôfstân begelaat wurdt troch syn superieuren yn Londen. Skout-by-nacht Roebuck fan 'e Britske Keninklike Marine slacht de goerie fan M, de sjef an MI6, om Bond syn misje ôfmeitsje te litten, yn 'e wyn. Hy jout it Britske fregat de HMS Chester befel om 'e merk mei in krúsraket op te blazen. Pas neitiid ûntdekt Bond de oanwêzigens fan twa nukleêre torpedo's oan 'e wjukken fan in Aero L-39 Albatros-strieljager, dy't te keap oanbean wurdt. De krúsraket is dan al bûten berik fan 'e HMS Chester en kin net weromroppen of ferneatige wurde. Bond moat alles op alles sette om 'e L-39 te kapen en dermei fuort te fleanen ear't de krúsraket doel treft, om sa in kearnramp foar te kommen, mar it slagget him.
Grutte Brân fan Smyrna
It fjoer liet neat oer fan de Grykske en Armeenske stedsdielen, wylst de islamityske en joadske wiken sparre bleaune. De net-Turkske boarnen lizze de ferantwurdlikens foar de brân by Turkske soldaten, dy't hûzen en saken fan de kristlike befolking yn 'e brân stieken. Tradisjonele Turkske boarnen wolle lykwols hawwe dat de Griken en de Armenen sels de brân stiften.
De stêd foar de ramp
Smyrna wie ien fan de meast bloeiende stêden yn it Ottomaanske Ryk. Oant 1922 bestie de befolking fan de stêd út Griken, Turken, Armenen, Joaden en ynwenners mei woartels yn de Levant. Ofhinklik fan de boarne foarmen de Griken en oars de Turken de mearderheid fan de befolking. Ottomaanske sifers fan 1905 neame 100.356 moslims, 73.646 otterdokske kristenen, 11.127 Armeenske kristenen en 25.854 ynwenners fan in oare tsjerklike rjochting. Neffens de Amearikaanske histoarikus Katherine Elizabeth Flemming wie it Grykske befolkingsoandiel yn de jierren 1919-1922 150.000. Dêrmei foarmen de Griken krekt minder as de helte fan de totale befolking mar mei in ferhâlding fan ien op twa in folle gruttere mienskip as de Turken. Henry Morgenthau, de Amearikaanske ambassadeur út dy tiid yn it Ottomaanske Ryk, sei dat mear as de helte fan de befolking fan Smyrna bestie út Griken. De Amearikaanske konsul yn Smyrna út dy tiid, George Horton, skreau dat foar de brân de stêd 400.000 ynwenners hie: dêrfan wiene 165.000 Turken, 150.000 Griken, 25.000 joaden, 25.000 Armenen en 20.000 bûtenlanners (benammen Italjanen, Frânsen en Britten).
Meardere gelearden stelle dat yn Smyrna mear Griken wennen dan yn Athene, de haadstêd fan Grikenlân. De Ottomanen joegen fanwegen it grutte tal Griken en oare net-moslims de stêd de bynamme Gavur Izmir, itjinge it "ûnleauwige Izmir" betsjut.
De Turkske troepen komme yn Smyrna oan
Op 9 septimber begûnen de Turkske troepen systematysk mei it bedriigjen fan de Armeenske mienskip troch harren winkels en hûzen te plonderjen, manlju en froulju fan inoar te skieden en de froulju te misbrûken. De Gryksk-otterdokske biskop Chrysostomos waard tamtearre en deaslein troch in Turkske binde, wylst Frânske soldaten op ôfstân tasjen moasten om't hja fan harren ofsier net yngripe mochten. De Armenen sochten skûl wêr't hja mar koene, lykas yn de Amearikaanske en Europeeske wiken. Guon fûnen plak op it terrein fan it American Collegiate Institute en oare ynstellings, mar in soad Amearikanen en Europeanen wiene ek benaud de relaasjes mei it Turkske regear te bedjerren en wegeren dêrom help te jaan.
De Turkske razernij trof ek bûtenlânske boargers. Sa waard op 9 septimber de Nederlânske hannelsman Otto de Jongh mei syn frou troch de Turkske kavalery fermoarde, wylst earne oars in âlde Britske dokter yn syn hûs deaslein waard om't hy besocht it skeinen fan in tsjinstfaam tefoarren te kommen.
De brân
De earste brân ûntstie op 13 septimber let yn de middei, fjouwer dagen nei't it Turkske leger de stêd binnenteach. It Armeenske stedsdiel (tsjintwurdich de Basmane-wyk) wie it earst oan bar. De brân wist gau it paad te finen nei oare plakken. Turkske soldaten brûkten brânstof om it fjoer oan te wakkerjen en de wyn en brek oan minsken en materjaal om it fjoer te dwêsten diene de rest. Neffens de Britske skriuwer Giles Milton yn syn wurk "Paradise Lost (Smyrna 1922)":
Ek oaren wiene tsjûge fan Turken dy't fjoer stiften. Claflin Davis fan it Amearikaanske Reade Krús seach Turken brânstof oer de strjitten jitten om sa it paad fan it fjoer te lizzen. De direkteur fan Credit Foncier Bank of Smyrna seach Turken gebouwen yn 'e brân stekken en doe't hy frege wat hja fan plan wiene, seine hja dat hja oarders útfierden om alle hûzen yn it gebiet op te blazen en del te baarnen. De brânwar die al it mooglike om de brannen te dwêsten, mar it wiene der sa'n soad, dat der gjin hâlden oan wie. Twa mannen fan de brânwarbrigade tsjûgen letter by it rjocht dat Turkske soldaten it fjoer yn de gebouwen oanstieken. Doe ien fan dy mannen him by de Turken dêroer beklage, sei in Turkske soldaat: "Jimme hawwe jimme oarders, en wy de uzes. Dit hjir binne Armeenske eigendommen en wy hawwe de opdracht krige om alles yn de brân te stekken.
It fjoer twong de minsken te flechtsjen nei de kaai, dy't fan it westlike ein fan de stêd nei it noardlike ein rûn. De Amearikaanske kapitein Japy Hepburn beskreau de panyk op de kaai:
De Turkske troepen hiene de kaai ôfsletten en holden sa de Armenen en Griken yn it brângebiet finzen. Ferslagen fan tsjûgen beskriuwe dat de flechtlingen yn panyk yn it wetter sprongen om oan it fjoer te Ûntkommen. Op 15 septimber wie it slimste foarby, mar Turksk geweld tsjin de Griken en Armenen hold druk op de alliëarde skepen om de flechtlingen sa gau mooglik te evakuëarjen. It fjoer wie op 22 septimber hielendal út en op 24 septimber leine de earste Grykske skepen oan om minsken mei te nimmen.
De evakuaasje
It wie in drege evakuaasje, ek al dienen de Britske en Amearikaanske seelju harren bêst om de oarde yn de gaos en it triuwen te hanthavenjen. Fertsjintwurdigers fan de organisaasjes YMCA en YWCA besochten it lijen fan de flechtlingen te fersêftsjen, mar waarden besketten troch Turkske soldaten en ek wiene der meldings fan it beroofjen fan de helpers. Op de kaai waarden de flechtlingen troch Turkske soldaten en oar folk regelmjittich slein en berôve of ynrekkene as hja harren fersetten. Der wiene ek meldings dat Turkske troepen harren gedroegen, âlde froulju holpen en besochten oarder te hâlden, mar dit wie lykwols in hiele lytse minderheid yn ferlikening mei de meldings dy't wreedheden en stellerij beskreaunen.
Tomorrow Never Dies (film)
Film
It Britske fregat de HMS Devonshire is op patrûlje yn 'e Súdsineeske See as it oerflein wurdt troch in pear Shenyang J-11-strieljagers fan 'e Loftstriidkrêften fan it Folksbefrijingsleger (de Sineeske loftmacht), dy't in warskôging ôfjouwe om't it skip him djip yn territoriale wetters fan 'e Folksrepublyk Sina befynt. De bemanning fan 'e Devonshire checkt de posysje fan harren skip oan 'e hân fan GPS-ynformaasje dy't streekrjocht ôfkomstich is fan satelliten, en stelt fêst dat se har noch altyd yn ynternasjonale wetters befine. De spanning tusken beide partijen rint heech op.
Henri Pieck
Libben en wurk
Henri Pieck skildere en tekene net allinne, mar yllustrearre ek berneboeken en in stikmannich misdiedboeken fan Ivans en fan Jacques van Workum. Pieck wie ek boekbânûntwerper, binnenhûsarsjitekt en ûntwerper-ynrjochter fan tentoanstellingsgebouwen.
Grutte Brân fan Smyrna
De evakuaasje
De brân ferwoastge alle kristlike wiken fan de stêd, ek de Levantynske. Allinnich de Turkske en joadske wiken blaune yntkat. Fan de bloeiende haven fan Smyrna, ien fan de drokste havens yn de fiere omkriten, bleau neat oer. Likernôch 150.000–200.000 Grykske flechtlingen waarde evakuëarre, wylst om en de by 30.000 Grykske en Armeenske manlju nei it binnenlân waarden deportearre. Under barre omstannichheden stoaren ûnderweis in soad fan dizze manlju. Oaren waarden tidens de tocht gewoan deamakke.
Hjirmei kaam oan de 3.000 jier Grykske bewenning fan Anatoalje's Egeyske kust no tegearre mei it Megali Idea (it ferienigjen fan alle gebieten dêr't Griken wennen) ynienen in ein. De Grykske skriuwer Dimitris Pentzopoulos skreau: ''It is net oerdreaun om it jier 1922 "it grutste rampjier yn de moderne Hellenistyske skiednis" te neamen
Tomorrow Never Dies (film)
Film
As de Sineeske strieljagers op 'e nij oerfleane, stjoert Stamper in op eigen krêft ûnder wetter fuortbewegende boarmasine op 'e Devonshire ôf, dy't troch de Britten oansjoen wurdt foar in troch de Sinezen ôfwurpen torpedo. De boar boarret troch de romp fan it marineskip, sadat dat sinkt sûnder dat der bot skea oanrjochte wurdt. De bemanning stjoert in berjocht nei de Britske Admiraliteit dat se ta sinken brocht binne troch de Sinezen. Stamper sjit ien fan 'e beide strieljagers del, sadat de Sinezen miene dat it fleantúch delsketten is troch de Britten. Neitiid sjit er de Britske drinkelingen dea mei in mitrailleur mei Sineeske munysje. Dûkers fan it stealthskip stelle ien fan 'e krúsraketten út it sonken wrak fan 'e Devonshire.
Grutte Brân fan Smyrna
Tal slachtoffers
It tal slachtoffers fan de brân is nea dúdlik wurden. Mooglik fûnen oant 100.000 Griken en Armenen de dea. De Amearikaanske histoarikus hold it op 10.000 oant 15.000 en de histoarikus Richard Clogg op 30.000. De skriuwer John Freely neamde in tal fan 50.000 slachtoffers, wylst de wittenskipper Rudolph Joseph Rummel it tal op 100.000 rûsde.
Tomorrow Never Dies (film)
Film
Yn Londen is de top fan 'e Britske Striidkrêften yn alle steaten. Skout-by-nacht Roebuck stiet der by de minister fan Definsje op oan om 'e Britske float nei de Súdsineeske See te stjoeren. M besiket wat reedlikens yn 'e sitewaasje yn te bringen, troch te sizzen dat der earst mar ris ûndersocht wurde moat wat der no eins bard is, foar't it Feriene Keninkryk de Folkrepublyk Sina de oarloch ferklearret. De minister hinget nei har stânpunt oer, mar as dan de media fan Carver bekendmeitsje dat de Fjetnameeske kustwacht liken fan 'e drinkelingen fan 'e HMS Devonshire fûn hat dy't trochsingele binne mei Sineeske kûgels, feroaret er fan gedachten en jout Roebuck de frije hân om 'e float te stjoeren. M kriget sadwaande mar 48 oeren om in oarloch tsjin te kearen.
M is erchtinkend wurden foar Carver oer om't MI6 wit dat de nijsberjochten oer de trochsingele liken yn 'e media fan Carver oeren earder publisearre binne as dat de Fjetnameeske autoriteiten de liken eins fûn hawwe. Dêrom stjoert se James Bond nei Hamburch, dêr't it haadkertier fan Carver syn bedriuw stiet, om 'e man ris goed ûnder de lûp te nimmen. Hja oarderet him om Paris, de frou fan Carver, mei wa't Bond yn it ferline in relaasje hân hat, te brûken om oan ynformaasje te kommen.
Grutte Brân fan Smyrna
Tal slachtoffers
Ek al lei der in grut tal skepen fan de alliearden yn de haven fan Smyrna, de measte skepen holden har strikt oan de neutraliteit en namen gjin Griken en Armenen op dy't flechtsje moasten foar it Turkske leger en it fjoer. Militêre bands spile lûde muzyk om it geraas fan dyjingen dy't ferdronken of dy't mei geweld wegere waarden oan board te kommen te oerstimmen. Dêrfoar oer smiet in Japansk frachtskip alle lading oer board om safolle mooglik flechtlingen om te nimmen en nei de Grykske haven Piraeus te bringen. In soad flechtlingen waarden troch in ymprovisearre reddingsopperaasje fan de Amearikaanske sindeling Asa Kent Jennings holpen.
Tomorrow Never Dies (film)
Film
Yn Hamburch docht Bond him foar as bankier en ynfiltrearret er de feestlike gearkomste yn it haadkertier fan Carver om 'e earste útstjoering fia in nij satellytnetwurk te fieren. Dêrmei binne Carver syn nijsprogramma's no yn 'e hiele wrâld te folgjen, útsein yn 'e Folksrepublyk Sina, dêr't him noch altyd útstjoerrjochten ûntholden wurde. Op it feest moetet Bond Paris wer, dy't him by wize fan begroeting in klap yn it gesicht jout, om't er al dy jierren lyn ôfskie fan har nommen hat mei de wurden "Ik bin direkt werom." Bond moetet ek in tsjeppe Sinese, Lin Wai, dy't seit dat se foar it parseburo New China wurket. Yn in petear mei Carver lit Bond ferskate kearen hints falle oer "ferdwaald wêzen" en "fan koers reitsjen" om 'e man út 'e tinte te lokjen. Dat slagget as Carver in kwartet swiere jonges op him ôf stjoerd om him yn in lûdtichte keamer te mishanneljen oant er fertelt wa't er is en wat er wol. Bond jout ynstee de fjouwer mannen in bêst wan bruien en bedjert dan Carver syn taspraak oan 'e wrâld fia it nije satellytnetwurk, troch de elektrisiteit yn it hiele gebou út te skeakeljen.
Letter kriget Bond yn syn hotelkeamer besite fan Paris, mei wa't er de nacht trochbringt nei't se har mei-inoar fermoedsoene hawwe. De oare moarns fertelt se him dat Carver boppe-yn syn haadkertier in geheim laboratoarium hat wêrfan't sy it bestean eins net heart te witten, en dat dat tagonklik is troch in lûk yn it dak. Underwilens is Carver poerrazen dat Bond him foar de hiele wrâld oer foar gek set hat. Gupta hat it petear fan Bond mei Paris op it feest, dat er ôflústere hat, ûntdien fan eftergrûnlûden, sadat it te ferstean is. Ut har wurden blykt dúdlik dat Paris altyd al wist dat Bond gjin bankier mar in geheim agint wie. Carver beskôget dat as ferrie en stjoert guon fan syn mannen efter har oan.
Grutte Brân fan Smyrna
Tal slachtoffers
It tal flechtlingen feroaret neffens de boarne. Kranten út dy tiid skriuwe dat fuortendaliks nei de ferneatiging fan de stêd likernôch 400.000 Grykske en Armeenske flechtlingen út Smyrna en omkriten help krigen fan it Reade Krús. Oare rûzings bedrage 150.000-250.000 flechtlingen dy't evakuëarre waarden en nochris 30.000 Griken en Armenen, dy't nei it binnenlân fan Anatoalje deportearre binne om dêr te stjerren.
Ien fan de Grykske oerlibbenen wie Aristoteles Onassis, dy't letter ien fan de rykste mannen fan 'e wrâld waard. Syn biografyen jouwe ferslach fan syn ûnderfinings tidens de brân fan Smyrna. It mânske famyljebesit rekke syn famylje mei de ramp kwyt. Trije fan syn omkes stoaren. Syn muoike stoar mei har man en dochter doe't Turkske soldaten de tsjerke yn Thyatira yn 'e brân stieken, dêr't mear as 500 kristenen harren skûl holden om te ûntkommen oan Turkske soldaten.
Tomorrow Never Dies (film)
Film
As se boppe wetter komme, blykt Lin har skip ûnderwilens lykwols oernommen te wêzen troch Stamper en oare trewanten fan Carver, dy't har en Bond finzen nimme. Se wurde mei hânboeiens oaninoar fêstset en meinommen nei it regionale haadkertier fan Carver yn Súdeast-Aazje, dat sitewearre is yn it Fjetnameeske Saigon*. Lin, dy't in geheim aginte blykt te wêzen fan 'e Sineeske Eksterne Folksfeilichheidstsjinst, ken dêr de Sineeske generaal Chang werom, dy't krekt nei bûten komt. As Bond en Lin by Carver brocht binne, wol dy bêst útlizze wêr't er mei dwaande is, om't er dochs fan doel is en romje harren beiden út 'e wei. Hy skûlet ûnder ien tekken mei generaal Chang en wol in wapene konfrontaasje útlokje tusken de Britske en Sineeske floaten. As it Sineeske polytburo dan yn Peking yn spoedsitting gearkomt, is er fan doel en sjit de stellen krúsraket út 'e HMS Devonshire ôf op dat gebou, dêr't generaal Chang dan as iennichste polytburolid 'tafallich' net oanwêzich wêze sil om't er fêstsit yn 'e file. Neitiid sil it foar Chang in kâld keunstke wêze om frede mei it Feriene Keninkryk te berikken, mei't net ien fan beide partijen wier oarloch hawwe wol. Mei in nije reputaasje as fredesstifter sil nimmen yn Sina Chang noch fan 'e macht ôfhâlde kinne. En Carver kriget dan einlings de troch him sa fel begearde útstjoerrjochten yn 'e Folksrepublyk, sadat syn programma's tenei echt oeral op 'e wrâld te sjen binne. *) eins Ho Chi Minhstêd, mar yn 'e film wurdt konsekwint de âlde namme brûkt.
De beide geheim aginten wegerje lykwols om oan Carver syn snoade plannen mei te wurkjen. Se ûntkomme, noch altyd oaninoar boeid, op spektakulêre wize troch boppe-yn 'e wolkekliuwer út it finster te springen en har oan in reuseftich spandoek mei de likenis fan Carver nei ûnderen sakje te litten. Se stelle in motorfyts en besykje wei te wurden yn 'e grimelgrammel fan strjitsjes en steechjes yn 'e âlde binnenstêd fan Saigon, wêrby't se earst efterfolge wurde troch Carver syn trewanten yn in pear auto's en letter troch guon yn in helikopter. Troch iendrachtich gear te wurkjen, witte se mei alle tsjinstanners ôf te weven.
Nei't se harsels befrijd hawwe fan 'e hânboeiens, stelt Bond foar om gear te wurkjen, mar Lin wiist dat foarstel ôf en pykt út. Bond folget har, en as se oanfallen wurdt troch in stikmannich trewanten fan generaal Chang helpt er har om koarte metten mei dyselden te meitsjen. Dan stimt se einlings mei gearwurking yn. Bond en Lin nimme kontakt op mei harren respektivelike regearings om út te lizzen dat Carver efter de oarlochsstokelderij sit. Dy kennis makket it lykwols noch net wis dat in oarloch foarkomd wurde kin, mei't it foar beide partijen no in saak fan nasjonaal prestiizje wurden is. De iennichste manear om wis te wêzen dat it allegear mei in skamper ôfrinne sil, is om Carver út te skeakeljen, sadat dy net mear stokelje kin.
Bond en Lin riddenearje út wêr't it stealthskip fan 'e mediamagnaat ferburgen wêze moat. Twaresom bejouwe de geheim aginten har dêrhinne, en ûnopmurken witte se it stealthskip te ynfiltrearjen. Harren bedoeling is om bommen te pleatsen dy't de stealthtechnology skansearje sil, sadat it skip tenei foar sawol de Britten as de Sinezen op 'e radar te sjen wêze sil. Lin Wai wurdt lykwols trappearre en troch Stamper finzen nommen. Bond deadet ien fan Stamper syn mannen en brûkt it lyk dan om by in fjoergefjocht yn it skimertsjuster syn eigen dea yn sêne te sitten. Dêrnei kringt er djipper it skip yn. Om't Lin de ûntstekkers foar de bommen by har hie, binne dy no fan nul en gjinderlei wearde. Mar Bond ymprovisearret in eigen bom mei in hângranaat, in glêzen potsje en in piper, dy't er neitiid by in brânstoftank pleatst. Dêrnei nimt er Gupta yn gizeling, makket himsels bekend en besiket de terrorist út te wikseljen tsjin Lin. Carver sjit Gupta lykwols leaver dea as dat er Lin gean lit, en hy ropt Bond ta dat er wol in plan B hat. Bond antwurdet dat hy dat ek hat en aktivearret mei syn mobile tillefoan de piper, wat it potsje brekt, wat de hângranaat ôfgean lit. De resultearjende ûntploffing liedt ta gaos oan board, en Lin sjocht dêrtroch har kâns skoan om te ûntkommen. Teffens rekket de romp fan it stealthskip sadanich skansearre, dat it net mear ûnsichtber is foar de radar. Nei oerlis tusken de Sinezen en de Britten litte de Sinezen it oan 'e Britten oer om mei it skip ôf te weven.
Wylst it Britske fregat de HMS Bedford it stealthskip begjint te besjitten mei syn skipsgeskut, besiket Lin om 'e oandriuwing fan it flugge stealthskip te sabotearjen, sadat it net útpike kin. Underwilens docht Bond war om 'e krúsraket fan 'e HMS Devonshire ûnklear te meitsjen, om foar te kommen dat dy dochs noch op Peking ôfsketten wurde kin. Lin slagget yn har opset, mar Bond net. Se wurde op 'e nij finzen nommen, mar wylst Carver Bond ferfeelt mei ien fan syn megalomane tirades, wit Bond temûk de reuseftige boar oan te setten dy't earder brûkt is om 'e HMS Devonshire sinke te litten. Hy komt Carver yn in ûnoplettend momint oer it mad en triuwt him tusken de trije rotearjende boarkoppen fan 'e masine, sadat er oan smots meald wurdt.
As Bond dêrnei fannijs besiket de krúsraket te sabotearjen, wurdt er konfrontearre mei Stamper, dy't Lin as gizelder brûkt en har omwuolle hat mei in metalen keatling. Sy wit Bond de ûntstekkers ta te smiten, dy't er oan it oandriuwingsmeganisme fan 'e raket befêstiget. Stamper kegelet Lin oan it keatling oerboard, en troch it gewicht fan it metaal sakket se safier as it keatling lang is ûnder wetter. Stamper, dy't grutter en sterker is as Bond, wurdt Bond dêrnei yn in fjochtpartij op in hier nei oermânsk, mar Bond wit Stamper syn foet fêst te setten tusken de krúsraket en de lansearynstallaasje, foar't er sels efter Lin Wai oan springt. It ôftellen foar de lansearring einiget op dat eigenste stuit, en as it oandriuwinsmeganisme fan 'e raket oangiet, soargje de ûntstekkers foar in reuseftige eksploazje, dy't raket, Stamper, stealthskip en al ferwoasget. Underwilens dûkt Bond ûnder wetter nei de hast ferdrinkende Lin, dy't er it libben rêdt troch ûnder wetter syn mûle op harres te pleatsen en syn lucht mei har te dielen.
Nei't er Lin fan it keatling befrijd hat, swimme Bond en sy nei it wetteroerflak, dêr't se tegearre op in omdriuwend diel fan it stealthskip kladderje. In skoft letter, wylst HMS Bedford mei skynwerpers tusken de wrakstikken troch fart en mei lûdsprekkers om Bond en Lin ropt, beprate sy beiden oft se harren al rêde litte sille. Se beslute fan net en begjinne inoar hertstochtlik te tútsjen.
Produksje
Doe't GoldenEye yn 1995 nei in hiaat fan seis jier yn 'e James Bond-filmsearje in súkses waard, ûntstie der druk om mei in ferfolchfilm de âlde heechtijdagen werlibje te litten. Dy druk kaam sawol fan 'e publike opiny as fan miljardêr Kirk Kerkorian, de nije eigner fan filmstudio Metro-Goldwyn-Mayer (MGM), dy't in folgjende Bond-film lyktidich útbringe woe mei nije oandielen fan it bedriuw. Der waard sadwaande koartseftich wurke, en it resultaat wie Tomorrow Never Dies.
Dy film waard regissearre troch Roger Spottiswoode nei in folslein orizjineel senario fan Bruce Feirstein. As produsinten wiene Michael G. Wilson en Barbara Broccoli by it projekt belutsen foar de filmstudio's Eon Productions en United Artists. Dêrmei wie Tomorrow Never Dies in Britsk-Amerikaanske ko-produksje. Foar de film wie in budget beskikber fan $110 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Robert Elswit. De filmmuzyk waard fersoarge troch David Arnold en de titelsong Tomorrow Never Dies waard songen troch Sheryl Crow.
Casting
Foarôf waard derfan grute dat de Kanadeeske aktrise Natasha Henstridge de wichtichste Bond girl yn Tomorrow Never Dies spylje soe, mar dat gie net troch. De plot frege om in aktrise mei in mongolide uterlik, en dy waard fûn yn Michelle Yeoh. Hoewol't hja doe al grutte bekendheid hie yn har heitelân Maleizje en yn Hongkong, foarme har rol as Lin Wai yn Tomorrow Never Dies har grutte trochbraak nei de Westerske filmyndustry. Brosnan wie tige fan har ûnder de yndruk en neamde har in "geweldige aktrise" dy't "serieus wie en tawijd oan har wurk". Yeoh woe nei't it skynt har eigen stunts dwaan, mar dêr lei regisseur Roger Spottiswoode it near op, net allinne om't er dat te gefaarlik fûn, mar ek om't de fersekering fan 'e filmproduksje it net tastie.
Foar de rol fan 'e sekundêre Bond girl Paris Carver die Sela Ward audysje. Tsjin har soe doe sein wêze dat de produsinten har graach hawwe wollen hiene, mar dan tsien jier jonger. Neffens Brosnan die ek de Italjaanske aktrise Monica Bellucci audysje foar de rol, mar (yn syn wurden) "de sufferts seine nee." Nederlânse Daphne Deckers, dy't yn 'e film in minuskúl roltsje as Carver syn p.r.-meiwurkster hat dat lykwols breed útmetten waard yn 'e Nederlânske media, befêstige dat hja Bellucci troffen hie doe't hja sels audysje die. De rol fan Paris Carver gie úteinlik nei Teri Hatcher, dy't bekend wie fan har titelrol yn 'e doe noch rinnende Amerikaanske fantasytillefyzjesearje Lois & Clark: The New Adventures of Superman. Hja wie op dat stuit 32 jier (sân jier jonger as Ward), mar ek trije moannen swier. Letter fertelde Hatcher dat se spyt hie dat se de rol oannommen hie; se neamde Paris Carver "sa'n keunstmjittich soarte fan personaazje" en sei dat se fan it spyljen fan 'e rol "gjin bysûndere befrediging" krigen hie.
Opnamen
De opnamen setten op 18 jannewaris 1997 útein. Foar de binnendoarsênes koe gjin gebrûk makke wurde fan 'e Leavesden Studios, in yndustrieel kompleks dat spesjaal foar de foargeande James Bond-film, GoldenEye, ta studio's omboud wie, om't dêr op dat stuit de opnamen plakfûnen foar de science fiction-film Star Wars: Episode I – The Phantom Menace. Dêrom waard útwykt nei de Elstree Studios, wylst guon binnendoarsênes, lykas fan âlds by Bond-films dien wie, filme waarden yn 'e Pinewood Studios yn Buckinghamshire.
De fjouwer minuten duorjende yntroduksje mei de yllegale wapenmerk waard filme op 'e Lofthaven Peyresourde-Balatestas, by Peyragudes, yn it Frânske departemint Hautes-Pyrénées. De sênes mei de Britske marineskippen waarden foar de Ingelske súdkust by Portsmouth opnommen. Dêrby gie de HMS Westminster troch foar ferskate fiktive fregatten. De sêne op 'e Amerikaanske loftmachtbasis op Okinawa waard ynstee filme op 'e Loftmachtbasis Lakenheath yn Ingelân, wylst Bond syn parasjutesprong nei it wrak fan 'e HMS Devonshire útfierd waard yn 'e Baja Studios, op it Kalifornysk Skiereilân yn Meksiko, boppe in ûnbidich grutte wettertank dy't oarspronklik boud wie foar de histoaryske rampefilm Titanic (1997).
Guon sênes soene opnommen wurde yn Ho Chi Minhstêd, yn Fjetnam, dêr't se yn 'e film ek wier spylje. As dat bard wie, hie Tomorrow Never Dies de earste Amerikaanske film west dy't nei de Fjetnamoarloch yn Fjetnam makke wie. Mar twa moannen foar't it mei de opnamen heve soe, loek de Fjetnameeske premier Võ Văn Kiệt de tastimming yn, wêrnei't de produksje útwike moast nei de Taiske haadstêd Bangkok. (Mooglik dat Ho Chi Minhstêd dêrom yn 'e film konsekwint by de âlde, pre-kommunistyske namme Saigon neamd wurdt.) Neffens filmprodusint Anthony Waye waard it Fjetnameeske beslút om fan meiwurking ôf te sjen beynfloede troch de bylden by de begjintitels fan GoldenEye, wêryn't (frijwol) neakene, mar inkeld yn silhûet beljochte froulju mei slaaien kommunistyske symboalen lykas de hammer en sichte oan gruzeleminten slane.
Distribúsje
De distribúsje fan Tomorrow Never Dies waard yn 'e Feriene Steaten fersoarge troch Metro-Goldwyn-Mayer en yn oare lannen en territoaria troch United International Pictures. De film gie op 9 desimber 1997 yn Londen yn premiêre, en iepene dêrnei op 12 desimber yn 'e Britske bioskopen en op 19 desimber yn dy yn 'e Feriene Steaten. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 27 novimber 1997 by platemaatskippij A&M Records.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Tomorrow Never Dies mingde resinsjes. Yn 'e Chicago Sun-Times joech Roger Ebert de film 3 fan 4 stjerren. Hy skreau: "Tomorrow Never Dies docht wat men fan dizze film ferwachtsje mei, soms op spannende wize, faak mei styl." Ek neamde er de antagonist Elliot Carver "in lyts bytsje mear fan dizze tiid en oannimliker as meastal it gefal is" en murk er yn 'e film in bytsje "satire [op] dy't subtiler as gewoanlik" wie. Kenneth Turan fan 'e Los Angeles Times fûn dat Tomorrow Never Dies in "foltrôpe gefoel fan déjà-vu" hie en amper ferskilde foar foargeande films, wylst de foaroansteande ynternetfilmkritikus James Berardinelli dan wer fûn dat it "de bêste Bond-film yn withoefolle jierren" wie.