cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Crouching Tiger, Hidden Dragon
Crouching Tiger, Hidden Dragon (Ferienfâldige Sineesk: 卧虎藏龙; Tradisjoneel Sineesk: 臥虎藏龍; formele pinyin-transliteraasje: Wò Hǔ Cáng Lóng) is de ynternasjonale titel fan in Taiwaneesk-Sineesk-Hongkongsk-Amerikaanske film út 2000. Dizze Mandarynsktalige film heart ta it wuxia-sjenre fan 'e tradisjonele Sineeske histoaryske fantasy en waard regissearre troch de Taiwaneeske regisseur Ang Lee. De haadrollen waarden fertolke troch Chow Yun-fat, Michelle Yeoh en Zhang Ziyi. De film is basearre op 'e roman mei deselde namme fan Wang Dulu út 1942.
It ferhaal folget de legindaryske swurdfjochter Lǐ Mùbái, dy't yn it njoggentjinde-iuwske Keizerryk Sina wraak nimme wol op in mysterieuze moardneresse mei de bynamme 'de Jadefoks'. Hy ûnderhâldt in komplekse relaasje mei Yú Xiùlián, de eigneresse fan in bedriuw dat befeiligingslju ferhiert oan hannelskarafanen. Xiùlián komt yn Peking yn 'e kunde mei de jonge ealfrouwe Yù Jiāolóng, de dochter fan gûverneur Yù, dy't op it punt stiet om troch har heit úthylke te wurden. It docht bliken dat it fanke mear is as se liket. De striid om it besit fan it romrofte swurd fan master Lǐ bringt alle haadpersoanen byinoar. Crouching Tiger, Hidden Dragon waard foar it earst fertoand op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes. De film krige fan 'e filmkritisy yn oerweldigjende mjitte positive resinsjes en wie yn 'e bioskopen in reuseftich kommersjeel súkses. Crouching Tiger, Hidden Dragon wûn fjouwer Oscars, twa Golden Globes, fjouwer BAFTA's en in grut tal oare prizen. Yn 2016 waard in ferfolchfilm makke ûnder de titel Crouching Tiger, Hidden Dragon: Sword of Destiny.
Titel
De titel fan 'e film, Crouching Tiger, Hidden Dragon, is in letterlike oersetting fan út it Sineesk (Ferienfâldige Sineesk: 卧虎藏龙; Tradisjoneel Sineesk: 臥虎藏龍; formele pinyin-transliteraasje: Wò Hǔ Cáng Lóng). Oerset yn it Frysk betsjut it "Beslûpende Tiger, Ferburgen Draak". Dat is in sitaat dat ferwiist nei in sitewaasje dy't smoarfol sit mei ûnopmurken masters. It komt út in tige ferneamd gedicht út it wurk fan 'e dichter Yǔ Xìn (513-581), dêr't stiet: "暗石疑藏虎 / 盤根似臥龍", wat safolle betsjut as "efter de rots yn it tsjuster ferberget him wierskynlik in tiger, en de reuseftige rûngeande woartel liket wol in yninoar krûpte draak". Mei it each op 'e feministyske ûndertoan fan 'e film, mei in plot dy't fierhinne droegen wurdt troch de trije froulike personaazjes Yú Xiùlián, Yù Xiāolóng en Jadefoks, wurdt suggerearre dat mei dy ferburgen masters út it ferline froulju bedoeld wurde.
Wò Hǔ Cáng Lóng is ek in Sineeske útdrukking dy't ferwiist nei ûnderstreamings fan emoasje, hertstocht en ferburgen begearte dy't ûnder it oerflak beskûlgeane fan 'e fatsoenlike omgong yn 'e hegere maatskiplike fermiddens. Dêropta betsjutte de lêste wurdlidden fan 'e foarnammen Xiǎohǔ en Xiāolóng respektivelik "tiger" en "draak".
Plot
Yn it achttjinde- of njoggentjinde-iuwske Keizerryk Sina, ûnder de Qing-dynasty, is master Lǐ Mùbái (útspr. likernôch: "ly mûbai") in ferneamd swurdfjochter fan 'e Wudangsekte. Syn freondinne Yú Xiùlián (útspr. likernôch: "ú sjû-ljen") is har heit opfolge as de eigneresse fan in súksesfol bedriuw dat befeiligingspersoniel ferhierd oan hannelskarafanen. Se is net troud, in feit wêrmei't se harsels bûten de oarder pleatst hat, mei't soks maatskiplik eins net akseptabel is. Mùbái en Xiùlián koesterje al tige lang romantyske gefoelens foarinoar, mar hawwe dêr nea wat mei dien. Xiùlián wie nammentlik ferloofd mei Meng Sizhao (útspr. likernôch: "mung si-dzjau"), de bêste freon fan Mùbái, foar't dyselde stoar, en sadwaande fiele se har allebeide noch bûn oan 'e neitins fan Sizhao en hawwe se nea oer harren gefoelens praat.
Mùbái kiest derfoar om op te hâlden as swurdmaster, mei't er fynt dat er al tefolle minsken om hals brocht hat. Hy jout syn romrofte iuwenâlde swurd, dat "It Griene Lot" hjit (fanwegen syn kleur), oan Xiùlián as se mei in karafaan nei Peking sil. Dêr moat se it oerdrage oan harren beider woldogger, hear Te (útspr. likernôch: "tee"). Mùbái wol no inkeld noch wraak nimme op 'e moardneresse dy't bekendstiet as 'Jadefoks'. Dyselse woe lang lyn de geheimen fan 'e Wudangsekte leare, mar doe't har dat wegere waard om't se in frou wie, deade se de master fan Mùbái en Sizhao en stiel se it boek dêr't er al syn kennis yn opskreaun hie.
Nei't Xiùlián yn Peking oankommen is, bejout se har nei hear Te ta, oan wa't se It Griene Lot oerdraacht. Hy nimt it swurd mar mei tsjinnichheid oan, om't er fynt dat it Mùbái sines bliuwe moat, en jout it in eareplak yn syn hûs. Hy stiet der by Xiùlián tige op oan om yn syn fillakompleks te útfanhûzjen. Wylst se dêr ferbliuwt, komt Xiùlián yn 'e kunde mei de jonge frou Yù Jiāolóng (útspr. likernôch: "ú tsjaulûng"), de dochter fan 'e rike en machtige gûverneur Yù (útspr. likernôch: "ú") , in oare gast fan hear Te. Hja stiet op it punt om te trouwen, mar dat is foar har gjin gelegenheid fan gelokkigens, mei't se úthylke wurde sil oan in man om 'e politike karriêre fan har heit te skewielen. Jiāolóng benidet Xiùlián om har frijheid, ek al besiket Xiùlián har út te lizzen dat sa'n frijheid mei syn eigen priis komt. De beide froulju slute freonskip, wat bot tsjin 't sin is fan 'e gûvernante fan Jiāolóng, dy't fynt dat in jonge ealfrouwe har net mei sa'nent as Xiùlián ynlitte moat.
Jûns glûpt in maskere dief de wente fan hear Te binnen en stelt It Griene Lot. Xiùlián en Liú Tàibǎo (útspr. likernôch: "ljoo taibau"), in tsjinner fan hear Te, folgje de dief oant er weiwurdt yn 'e gebouwen dêr't gûverneur Yù en syn gefolch hûsfêste binne. Tàibǎo komt by syn speurtocht op it spoar fan in âldere man en in jonge frou, dy't by it fillakompleks fan hear Te omhingje. As er harren de oare deis opspoart, docht bliken dat it master Cài (útspr. likernôch: "tsai") en syn dochter Cài Mèi (útspr. likernôch: "tsai mee") binne. Hy is in plysje-ynspekteur út it binnenlân, waans frou fermoarde is troch Jadefoks. Hy hat it spoar fan 'e moardneresse folge nei it gefolch fan gûverneur Yù en fermoedet dat hja dêr op 'e iene of oare manear yn ynfiltrearre is. As er dat heart, giet Tàibǎo derfan út dat Jadefoks dejinge is dy't It Griene Lot stellen hat. Net lang nei de tsjeafte fan syn swurd arrivearret Mùbái yn Peking; eltsenien nimt oan dat er kommen is om syn swurd te sykjen, mar yn in petear mei Xiùlián fertelt er dat er neat fan 'e ferdwining fan it wapen ôfwist oant er yn Peking oankaam. Ynstee suggerearret er dat er har efternei reizge is.
Underwilens daget Jadefoks fia in skreaun boadskip dy jûns ynspekteur Cài en syn dochter en Tàibǎo út ta in krêftmjitting. Nei in lang gefjocht stiet se op it punt it trijetal oermânsk te wurden, as Mùbái op it toaniel ferskynt en Jadefoks tebek driuwt. Sy bringt út dat se de master fan Mùbái fermoarde hat om't dy wol mei har op bêd woe, mar har net as learling oannimme woe. It liek har dêrom net mear as poëtyske rjochtfeardichheid as er deadien waard troch in frou. Krekt as Mùbái har deameitsje sil, komt de maskere dief dy't It Griene Lot stellen hat tuskenbeiden en helpt Jadefoks. Wylst de dief it opnimt tsjin Mùbái, bynt Jadefoks de striid wer oan mei Tàibǎo, ynspekteur Cài en Cài Méi, wêrby't se de ynspekteur deadet foar't de dief, dy't yn it gefjocht ferslein is troch Mùbái, har meiskuort en se tegearre weiwurde.
Neitiid docht bliken dat de dief eins nimmen oars is as Yù Jiāolóng, wylst Jadefoks har langjierrige gûvernante is. Nei't Jadefoks Jiāolóng fjochtsjen sjoen hat mei Mùbái, beseft se dat har pupil har bedragen hat. It hânboek dat Jadefoks fan 'e master fan Mùbái stiel, stelde har foar in probleem: mei't se analfabeet wie, koe se inkeld de diagrammen folgje, mar de tekst bleau in riedsel foar har. Dêrom naam se in betrekking as gûvernante oan yn 'e húshâlding fan gûverneur Yù. Se ferlate de doe achtjierrige Jiāolóng om har learling te wurden en fertroude op it famke, dat lêze koe, om har de tekst fan it hânboek te ferklearjen. Ut it gefjocht tusken Jiāolóng en Mùbái docht lykwols bliken dat Jiāolóng ynformaasje foar Jadefoks efterholden hat, en dat se dêrtroch ûnderwilens har mentor fier foarbystribbe is yn har kunde fan fjochtsport.
Dy nachts kringt in Oeigoerske bandyt, dy't fan Luó Xiǎohǔ hjit (útspr. likernôch: "lwoo sjauhû"), yn 'e sliepkeamer fan Jiāolóng yn en freget har om mei him út te naaien. Yn in lange flashback wurdt toand wat der barde doe't gûverneur Yù jierren lyn oansteld waard yn in ûnherberchsume woastynkrite yn Sinkiang-Oeigoerje, yn it uterste westen fan it Keizerryk Sina. Underweis mei har mem om har dêr by har heit te jaan, waard de karafaan dêr't Jiāolóng mei reizge, oanfallen troch banditen. De ûnferskrokken en skelmdoggerige rôverhaadman Xiǎohǔ stiel de ornamintele kaam fan Jiāolóng, wêrnei't se har flaufallen mem yn 'e koets efterliet, in bandyt fan syn hynder skuorde en Xiǎohǔ efterfolge om har kaam werom te krijen. Hoewol't se him in kear bewusteleas sloech en hy har letter in skoft finzen hold, rekken se úteinlik smoarfereale opinoar. Xiǎohǔ fertelde Jiāolóng doe in leginde oer in man dy't fan in klif sprong om syn winsk útkomme te litten; om't er suver fan hert wie, oerlibbe er dat. De syktocht nei syn dochter dy't gûverneur Yù optúgde, makke lykwols dúdlik dat se tegearre nea feilich wêze soene, dat op 't langelêst oertsjûge Xiǎohǔ Jiāolóng derfan om werom te kearen nei har famylje. Dat wie in beslút dêr't er letter alderraarste spyt fan krige, dat hy ferliet de woastyn om har te sykjen. Jiāolóng wegeret lykwols om mei him út te naaien en freget him om fuort te gean, hoewol't se begjint te gûlen nei't er oan har fersyk foldien hat.
Underwilens is Xiùlián ta de (korrekte) konklúzje kommen dat Jiāolóng de dejinge is dy't It Griene Lot stellen hat. Se giet by har op besite en praat derop om dat hear Te de saak fierder gewurde litte sil as it swurd weromjûn wurdt. Dy nachts bringt Jiāolóng it swurd yndie werom. Se wurdt trappearre troch Mùbái, dy't har befjochtet en op 't lêst oanbiedt om har as learling oan te nimmen, ek al is se in frou. Jiāolóng stegeret him ôf. Inkele dagen letter fynt it houlik fan Jiāolóng mei Lǔ Jūnpèi (útspr. likernôch: "lû tsjûnpee") plak. Wannear't de breidsstaasje foarbykomt, springt Xiǎohǔ ynienen foar 't ljocht en ropt mei útset lûd Jiāolóng oan om it houlik net troch te setten. As bewekkers him efternei sette, ûntkomt er oer de dakken. Wylst it houlik plakfynt, beprate Mùbái en Xiùlián Xiǎohǔ om nei it Wudangberchtme te gean en dêr op syn leafste te wachtsjen. Mei in yntroduksjebrief fan Mùbái sil er dêr talitten wurde en feilich wêze foar de famylje fan Jiāolóng, dy't poerrazen op him is om't er harren mei syn dwaan danich yn ferlegenheid brocht hat.
Op 'e houliksnacht, noch foar't it houlik konsummearre is, naait Jiāolóng út by har man wei en stelt op 'e nij It Griene Lot om dat wapen mei te nimmen. Yn 'e momkape fan in jongeman wurdt se yn in herberge oanfallen troch in groep krigers dy't op it swurd longerje. Yn in lang gefjocht, wêrby't de herberge slim skansearre rekket, weeft se mei de hiele kloft ôf. Mùbái en Xiùlián folgje har spoar, dat deunby it plak lâns liedt dêr't Xiùlián wennet. Hja giet nei hûs, dêr't hja opsocht wurdt troch Jiāolóng. Xiùlián fertelt har dat Xiǎohǔ yn it Mudangberchtme op har wachtet. Jiāolong mei der lykwols net oer dat oaren har sa mei har priveelibben bemuoie, en de beide froulju krije spul, dat útrint op in gefjocht. Hoewol't Xiùlián dúdlik de bettere fjochtster is, slacht Jiāolóng mei It Griene Lot elts wapen stikken dat Xiùlián te pakken krije kin. Lang om let wit Xiùlián har tsjinstanster te ferslaan mei in brutsen swurd, mar as se dan genede toant, ferwûnet de dwerse Jiāolóng har oan 'e boppe-earm.
Ear't der mear bloed fergetten wurde kin, arrivearret Mùbái, dy't Jiāolóng nei bûten ta jaget, in bamboewâld yn. Yn in gefjocht yn 'e beamtoppen docht bliken dat Jiāolóng sels mei It Griene Lot Mùbái lang net oer kin. Hy biedt fannijs oan om har as learling oan te nimmen. Sy ûnthjit arrogant dat se har ûnder syn mentorskip deljaan sil as er har It Griene Lot yn trije bewegings ôfnimme kin. Mùbái docht dat yn ien beweging, mar Jiāolóng hâldt har net oan har wurd. Dêrop smyt Mùbái it swurd oer in wetterfal hinne. Jiāolóng dûkt it efternei, mar ferdrinkt dêrby hast. Se wurdt rêden troch Jadefoks, dy't har yn bewusteleaze steat meinimt.
Yn in grot wurdt Jiāolóng troch Jadefoks drogearre troch opium te ferbrânen, wêrnei't se sels útgiet om in boadskip. Mùbái en Xiùlián treffe Jiāolóng yn 'e grot oan en besykje har mei te krijen. Ynienen keart Jadefoks werom, dy't de oaren besjit mei fergiftige pylkjes út in blaaspiip. Mùbái en Xiùlián warje de pylkjes ôf mei harren swurden, en Mùbái wreket einlings syn master troch Jadefoks mei it swurd deadlik te ferwûnjen. Pas dêrnei, as de stjerrende Jadefoks him dêrop wiist, beseft er dat ien fan har pylkjes him yn 'e sydkant fan 'e hals rekke hat. Ear't se stjert, bekent Jadefoks dat it eins har doel wie om Jiāolóng te deadzjen, mei't dy de geheimen fan 'e Wudangsekte út it foar har ûnlêsbere hânboek foar har ferburgen holden hat, wat se as ûnferjaanber ferrie beskôget.
Jiāolóng oppenearret dat se wit hoe't se it tsjingif meitsje moat foar it gif dêr't Mùbái mei rekke is. Se ferlit de grot om dat by Xiùlián thús ree te meitsjen. Underwilens bliuwe Mùbái en Xiùlián tegearre efter yn 'e grot. It duorret te lang, en Mùbái beswykt oan it gif. Mei syn lêste siken bycht er op dat er altyd fan Xiùlián holden hat. Hy ferstjert yn har earms, mominten foar't Jiāolóng weromkeart mei it tsjingif. Xiùlián drukt Jiāolóng op it hert dat se no mei har libben dwaan moat wat se wol en har net liede litte moat troch wat oaren fan har wolle. Sels bringt se It Griene Lot werom nei hear Te yn Peking. Jiāolóng reizget nei it Wudangberchtme, dêr't se har by Xiǎohǔ jout. Hja bringe in nacht tegearre troch. De oare deis, as Xiǎohǔ wekker wurdt, is it plak njonken him leech. Hy fynt har op in brêge oer in djippe kleau. Yn in neigalm fan 'e leginde dy't er har jierren lyn yn 'e woastyn ferteld hat, freget se him om in winsk te dwaan. Hy winsket dat se wer tegearre yn 'e woastyn wêze kinne. Dêrop springt Jiāolóng fan 'e brêge. Se falt lykwols net, mar fljocht middenmank de wite wolkens.
Produksje
Crouching Tiger, Hidden Dragon waard regissearre troch de Taiwaneeske regisseur Ang Lee nei in senario fan Wang Hui-ling, James Schamus en Kuo Jung-Cài. Dat wie basearre op 'e roman Crouching Tiger, Hidden Dragon, út 1942, fan Wang Dulu, dy't eins it fjirde diel út in pentalogy wie. Sawol de boarne as de film hearre ta it sjenre fan 'e wuxia, in tradisjoneel Sineeske foarm fan histoaryske fantasy. Hoewol't yn 'e film gjin magy of mytyske wêzens foarkomme, is der dúdlik in fantastysk elemint, de skynber boppenatuerlike krêften fan 'e fjochters yn acht nommen as se sûnder muoite by muorren opdrave, fan dak nei dak springe oer ôfstannen fan fiif meter of mear, en yn 'e toppen fan bamboebeammen mei-inoar skermje.
As produsinten wiene Ang Lee sels, Bill Kong en Hsu Li-kong by it projekt belutsen. Hja wurken foar de filmstudio's Zoom Hunt International Productions Company út Taiwan; China Film Co-Production Corporation út Sina; EDKO Films út Hongkong; Columbia Film Production Asia, Sony Pictures Classics en Good Machine International út 'e Feriene Steaten; en United China Vision en Asia Union Film & Entertainment, dy't sûnder spesifikaasje fan nasjonaliteit spesjaal foar dizze produksje oprjochte waarden. Dêrmei wie Crouching Tiger, Hidden Dragon in ynternasjonale ko-produksje. Foar de film wie in budget beskikber fan $17 miljoen. James Schamus en David Linde hiene as útfierende produsinten it tafersjoch oer de hiele produksje. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Peter Pau, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Tan Dun.
Opnamen
De opnamen foar Crouching Tiger, Hidden Dragon fûnen foar it meastepart plak yn 'e Sineeske haadstêd Peking. Der waard op lokaasje filme yn 'e Sineeske provinsjes Anhui, Hebei en Jiangsu en yn 'e Gobywoastyn yn 'e autonome regio Sinkiang-Oeigoerje. It stuntwurk waard foar it oergrutte part troch de akteurs sels dien. Regisseur Ang Lee sei letter yn in fraachpetear dat der hast gjin special effects oan 'e film tafoege wiene; inkeld de feilichheidstriedden (dêr't de akteurs op 'e dakken en yn 'e beammen oan hongen) waarden letter digitaal fuortpoetst.
In komplisearjende faktor waard by de opnamen foarme troch de aksinten fan 'e akteurs. De film is opnommen yn it Mandarynsk, de offisjele taal fan Sina. Fan 'e fjouwer wichtichste akteurs spriek allinne Zhang Ziyi, dy't ôfkomstich wie út Peking, aksintleas Mandarynsk (of alteast Mandarynsk mei it juste aksint). Chang Chen kaam fan Taiwan en spriek wol Mandarynsk, mar mei in Taiwaneesk aksint. Chow Yun-fat kaam út Hongkong en hie sadwaande it Kantoneesk as memmetaal. En Michelle Yeoh wie in lid fan 'e Sineeske etnyske minderheid yn Maleizje en spriek fan hûs út Hokkineesk. Kantoneesk en Hokkineesk binne krekt as Mandarynsk Sinityske talen, mar se binne net ûnderling fersteanber. Chow spriek wol Mandarynsk, mar as twadde taal en mei in aksint; Yeoh spriek hielendal gjin Mandarynsk en moast har tekst fonetysk út 'e holle leare.
Mei't Ang Lee syn film spesifyk rjochte op it Westerske filmpublyk, ynstee fan op 'e Sinezen yn Sina, Hongkong en Taiwan, dy't al bekend wiene mei wuxiafilms, wie der ferlet fan Ingelske ûndertiteling fan hege kwaliteit, en net it stienkoale-Ingelsk dat ornaris yn Sineeske films foar oersettings brûkt wurdt. Lee, dy't oan in Westerske universiteit studearre hie, besleat dat putsje sels op te knappen om der wis fan te wêzen dat it goed dien waard.
Distribúsje
De distribúsje fan Crouching Tiger, Hidden Dragon waard yn Noard-Amearika fersoarge troch Sony Pictures Classics en yn 'e rest fan 'e wrâld troch Columbia TriStar Film Distributors International. De film waard foar it earst fertoand op 18 maaie 2000 op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes, yn Frankryk. Crouching Tiger, Hidden Dragon gie op 7 july 2000 yn premiêre yn Taiwan, op 8 july yn Sina, op 13 july yn Hongkong en pas op 8 desimber yn 'e Feriene Steaten. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde yn 2000 by platemaatskippij Sony Classical Records. Crouching Tiger, Hidden Dragon waard op 5 juny 2001 útbrocht as VHS-keapfideo en op dvd.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Crouching Tiger, Hidden Dragon yn oerweldigjende mjitte positive resinsjes. Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Crouching Tiger, Hidden Dragon in tige heech goedkarringspersintaazje fan 97%, basearre op 157 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "De film dy't Ang Lee omheech kattepûltearre nei de boppeste rangen fan Hollywood-filmmakkers, Crouching Tiger, Hidden Dragon, omfettet in knaphandige ferminging fan ferbjusterjende fjochtsportgefjochten, prachtige lânskippen en smaakfol drama." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Crouching Tiger, Hidden Dragon in goedkarringspersintaazje fan 94%, basearre op 32 resinsjes.
Opbringst
Crouching Tiger, Hidden Dragon brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $128,1 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $85,5 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $213,6 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $17 miljoen betsjut dat in winst fan $196,6 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie Crouching Tiger, Hidden Dragon de meast opbringende film yn in bûtenlânske taal yn Noard-Amearika út 'e hiele filmskiednis.
Prizen
Yn 2001 waard Crouching Tiger, Hidden Dragon yn 'e Feriene Steaten by de Oscars nominearre foar prizen yn 10 kategoryen, wêrûnder bêste film, bêste regisseur, bêste adaptearre senario, bêste filmmontaazje, bêste kostúmûntwerp en bêste orizjinele liet (A Love Before Time fan Jorge Calandrelli, Tan Dun en James Schamus). De film wûn 4 Oscars, foar bêste bûtenlânske film, bêste kamerarezjy (Peter Pau), bêste orizjinele filmmuzyk (Tan Dun) en bêste artdirection (Timmy Yip). By de Golden Globes, de oare grutte Amerikaanske filmprizen, waard Crouching Tiger, Hidden Dragon nominearre foar 3 prizen, wêrûnder bêste orizjinele filmmuzyk. De film wûn 2 Golden Globes, foar bêste bûtenlânske film en foar bêste regisseur (Ang Lee).
Broedertrouw
De feriening stelt har yn it earste plak de lotsferbettering fan de arbeiders as doel. De feriening, dy't al gau 500 leden hie, organisearre meardere stakings, faak ek rjochte tsjin de keppelarbeid. De ôfdieling St.-Jabik fan Broedertrouw formulearret yn de maitiid fan 1890 har leaneask en leit dy foar oan de boeren. De boeren wegerje op it foarstel yn te gean mei as gefolch dat op 17 maaie de lânarbeiders it wurk dellizze. De reaksje op it súkses fan Broedertrouw komt gau. Yn de midden fan 1890 fine 150 boeren yn It Bilt elkoar en ferbine har ta ûnderlinge steun by wurkstaking. It ferrin fan de staking is rêstich, dochs beslút it regear 100 man ynfantery, 25 fjildwachters en in oantal maresjesees nei it 'oproerige' gebiet te stjoeren. De bouboeren besykje de staking te brekken mei help fan ûnderkrûpers dy't se 15 sinten yn it oere betelje mei kost en ynwenning. Germ van Tuinen en Jan Stap, de stakingslieders, wurde der fan beskuldige ûnderkrûpers mei de dea bedrige te hawwen. Beide wurde lykwols frijsprutsen. Harren abbekaat wie Pieter Jelles Troelstra.
Crouching Tiger, Hidden Dragon
Prizen
By de BAFTA's, de wichtichste Britske filmprizen, waard Crouching Tiger, Hidden Dragon nominearre yn 14 kategoryen, wêrûnder bêste film, bêste aktrise (Michelle Yeoh), bêste byrol fan in aktrise (Zhang Ziyi), bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje, bêste lûd, bêste produksje-ûntwerp, bêste fisuele effekten en bêste hierstyling en fisazjy. De film wûn 4 BAFTA's, foar bêste film yn in oare taal as it Ingelsk, bêste regisseur, bêste filmmuzyk en bêste kostúmûntwerp (Timmy Yip). De film wûn ek 3 Independent Spirit Awards, foar bêste film, bêste regisseur en bêste byrol fan in aktrise (Zhang Ziyi), de publykspriis op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto en 8 Hong Kong Film Awards.
Ynfloed
It súkses fan Crouching Tiger, Hidden Dragon late ta in grutte oplibbing fan 'e populariteit fan wuxiafilms yn 'e Westerske wrâld, dêr't dat sjenre oant doe ta frijwol ûnbekend wie. Neitiid waarden oare wuxiafilms, wêrûnder House of Flying Daggers en Hero ek rjochte op in Westersk filmpublyk. Crouching Tiger, Hidden Dragon foame foar aktrise Zhang Ziyi de trochbraak yn har karriêre.
Ferfolchfilm
Yn 2016 waard ûnder rezjy fan Yuen Woo-ping in ferfolchfilm makke op Crouching Tiger, Hidden Dragon, mei as titel Crouching Tiger, Hidden Dragon: Sword of Destiny ("Beslûpende Tiger, Ferburgen Draak: Swurd fan it Lot"). Dy film wie basearre op 'e roman Iron Knight, Silver Vase, it fyfde en lêste diel fan 'e pentalogy fan Wang Dulu. Fan 'e cast út 'e earste film die inkeld Michelle Yeoh mei oan it ferfolch; Zhang Ziyi waard wol frege, mar woe inkeld op 'e nij yn 'e hûd fan Yù Xiāolóng krûpe as Ang Lee wer regisseur wie. Oars as de oarspronklike film waard Crouching Tiger, Hidden Dragon: Sword of Destiny yn it Ingelsk filme ynstee fan yn it Mandarynsk, en foarsjoen fan Mandarynske ûndertitels ynstee fan Ingelske.
Renato Longo
Renato Longo (Vittorio Veneto, 9 augustus 1937 – Conegliano, 8 juny 2023) wie in Italjaansk hurdfytser. Longo begûn yn 1958 mei wedstriden te fytsen, Hy waard yn 1960 profesjoneel hurdfytser. Hy helle syn belangrykste oerwinningen yn it fjildriden dêr't er fiif kear wrâldkampioen waard.
Bauke Tuinstra
Bauke Tuinstra (Nijeberkeap, 7 maaie 1900 - Snits, 3 oktober 1975) wie in notaris út Wommels. Hy wie bestjoerslid fan it Boun fan Fryske Keunstners en de Fryske Kultuerried. Yn de fyftiger jierren hied er faak de lieding op boekejûnen.
Hy skreau novellen en ferhalen yn tydskriften:
Renato Longo
Renato Longo ferstoar op 8 juny 2023, yn 'e âldens fan 85 jier.
Wynmotor De Feanhoop
De Wynmotor De Feanhoop is in poldermole by it doarp De Feanhoop yn de gemeente Smellingerlân.
De mole is in grutte mealreeë Amerikaanske wynmotor fan it merk Herkules, type Metallicus. De mole waard makke by de Deutsche Windturbinen Werke yn Dresden en ymportearre troch de handelsmaatskippij R.S. Stokvis en Zonen út Rotterdam. Hy hat in wynrêd fan 30 blêden en in diameter fan 11 meter.
De mole waard eartiids yn 1921 delsetten foar de bemealing fan de 391 ha grutte polder De Hege Warren. Hy hat tsjinne oant 1962, doe waard hy ferfongen troch in elektrysk gemaal. In jier letter waard de wynmotor troch in partikulier oankocht, dy't him foar takomstige generaasjes bewarje woe. De kosten dêrfoar blieken lykwols heech. Yn 1996 wie de mole yn sa'n minne steat dat hy om slimmer te foarkommen sloopt waard en opslein. Hy waard foar it symboalyske bedrach fan ien gûne ferkocht oan in oare partikulier. Dy waard ferplichte de mole te restaurearjen, mar hy koe de kosten dêrfoar net opbringe. Nei bemiddeling fan de gemeente Smellingerlân waard de mole dêrnei - wer foar ien gûne - ferkocht oan de hjoeddeiske eigener, de Stifting It Damshûs, dy't yn Nij Beets in iepenloft-feanterijmuseum eksploitearret. Dy liet de mole restaurearje. Yn 2000 waard de wynmotor wer yn gebrûk nomd op syn hjoeddeiske stee inkele hûnderten meters benoardeasten De Feanhoop. Dêr bemealt hy oan de Binnenringfeart de Grutte Feanpolder, dy't part is fan it natoerûntwikkelingsprojekt Petgatten De Feanhoop fan It Fryske Gea.
De wynmotor, dy't beheard wurdt troch it Wetterskip Fryslân, is oanwiisd as ryksmonumint. Hy is net te besichtigjen.
Tatjana Averina
Tatjana Borisovna Averina (Gorki, 25 juny 1950 - Moskou, 22 augustus 2001) wie in Russysk reedrydster, dy't útkaam foar de Sovjet-Uny.
Sy die sân kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, trije kear oant it Wrâldkampioenskip sprint en it Europeesk kampioenskip en twa kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1976 en 1980). Sy waard by dizze kampioenskippen ien kear wrâldkampioen allround, en twa kear Olympysk kampioen. Sy waard ek ien kear allround kampioene en trije kear sprint kampioene fan de Sovjet-Uny. Tatjana Averina ferstoar op 22 augustus 2001, yn 'e âldens fan 51 jier.
Wide Wimerts
thumb|Plak fan de Wide Wimerts thumb|De Wide Wimerts by Osingahuzen (2007) De Wide Wimerts leit yn de gemeente Súdwest-Fryslân, fan it Wiiddraai by Nijesyl, oan de westkant fan Drylts, oant de Jeltesleat oan de eastkant fan Heech. Foarby it Wiiddraai giet it wetter nei it noarden fierder as De Wimerts, nei it suden giet it foarby de Jeltesleat fierder as de Nauwe Wimerts. Fan it noarden út foarmet earst de Weinsleat nei it easten in ferbining mei de súdein fan Drylts. Dan giet de Wide Wimerts troch Osingahuzen. En krekt foar de Jeltesleat komme noch de Hegemer Far en de Sânsleat op it wetter út.
Longspesjalist
In longspesjalist hâld him dwaande mei syktes fan de longen. It spesjalisme heard by it beskôgjende spesjalisme.
Epo Sjuck fan Burmania
Epo Sjuck fan Burmania (Koarnjum, 31 oktober 1698 - Ljouwert, 1 febrewaris 1775) wie in Fryske regint.
Hy studearre rjochten oan de Universiteit fan Frjentsjer, wie ûntfanger-generaal en boargemaster fan Dokkum (1738-1768) en lid fan Deputearre Steaten. Fan Burmania wie in oanhinger fan prins Willem IV, krektas syn freon Wybrand fan Itsma. Dy (en net Burmania) skreaun it oranjistyske Schuite- en Jagtpraatjes. Brieven fan Fan Burmania oan de Oranjes wurde bewarre yn it Keninklik Hûsargyf.
Epo Sjuck wie neist magistraat mei in soad ynfloed ek keunstleafhawwer.
Normande
right|thumb|250px|Normande's De Normande of it Normandyske ras, is in koweras dat oarspronklik út Normandje yn Frankryk komt.
It ras soe ûntstien wêze út de kij dy't dêr troch de Wytsingen hinnebrocht binne.
It ras is in dûbelddoelras, mar de klam leit op de molkproduksje, dy't op sa'n 8000 kg it jier leit. De molke is fral gaadlik foar it meitsjen fan tsiis. De molke hat in fetgehalte fan 4.30% en in aaiwytgehalte fan 3.50%
Kim Holland
Kim Holland, echte namme: Yvonne Meulendijk-Van Zelderen (Gouda, 22 maaie 1969), is in Nederlânsk neakenmodel, stripper, pornografysk aktrise, pornoprodusinte, publisiste en kolumniste út Ryswyk.
Priveelibben en begjin fan har karriêre
Kim Holland ferlear har mem doe't se fjirtjin wie. Neitiid socht se in stikmannich jierren har heil by de Jehova's Tsjûgen en gie mei harren ek by de doarren lâns om te evangelisearjen. Hja ferliet dy leauwensmienskip lykwols doe't se fia har wurk as tillefoniste by in grutte fersekeringsmaatskippij mei har hjoeddeiske man yn 'e kunde kaam. Se learde minder lichemsskruten en mear iepen te wêzen oer seks, doe't se frijwillichster wurke by de Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming (NVSH). Nei't se har earste pornografyske film sjoen hie, besleat se yn 'e midden fan 'e jierren njoggentich om in karriêre as pornoaktrise te folgjen. Behalven as aktrise wie se yn 'e Nederlânske pornoyndustry ek al gau as produsinte wurksum. Oant hjoed de dei ta begeliedt se dêrby Nederlânske amateur-pornoaktrises en publisearret fideo's mei harren op it ynternet en op dvd.
Op tillefyzje
Kim Holland krige bekendheid by in breder publyk, doe't se yn 2000, mei û.o. Harry Slinger (foarhinne fan 'e band Drukwerk) en motivaasjegoeroe Emile Ratelband, in wike lang yn it Big Brother-hûs ferbleau. Sûnt is hja yn 'e belangstelling bleaun en ferskynt hja geregeldwei op tillefyzje, bgl. yn it praatprogramma fan Robert Jensen. Ein 2005 wiene op 'e stjoerder Talpa twa ôfleverings fan 'e realitysoap Op z'n Hollands te sjen. Der wiene oarspronklik acht ôfleverings plend, maar Talpa fûn de show úteinlik net passen yn syn programmearring. Yn 2006 stjoerde Talpa dochs noch de hiele searje út, sij it yn gekuiste foarm. Yn 2007 begûn Holland mei it programma Een Uurtje Ondeugend, op 'e regionale stjoerder fan Rotterdam, RTTN7; dit programma is ûnderwilens troch de stjoerder beëinige.
Yn 2010 begûn Holland in eigen eroatyske tillefyzjestjoerder, Meiden van Holland. Dêrby spilet sy sels inkeld efter de skermen in rol. Ein 2010 feroarsake Holland wat trelit trochdat se yn it Algemeen Dagblad oankundige om by wize fan publisiteitsstunt foar Meiden van Holland oan 'e jierlikse nijjiersdûk te Skeveningen dielnimme te wollen mei in stikmannich neakene jongfammen. Nei't woarstefabryk Unox, dy't de nijjiersdûk organisearret, lichtsjes protest oantekene hie, besleat Holland der in topless-aksje fan te meitsjen, yn acht nommen dat der ek gesinnen mei lytse bern te ferwachtsjen wiene.
Oar wurk
Njonken har wurk as pornoaktrise en -produsinte wie Kim Holland oant septimber 2005 ek eigneresse fan har eigen seksklub, Club Live, yn Skeveningen. Fierdersoan skreau se in hoartsje kollums foar de website FOK! en hat se noch altiten in kollum yn it moanneblêd Foxy. Yn 2004 skreau Holland it boek Sexpower, dat in soarte fan hânlieding foar froulju is om seksueel selsfertrouwen te winnen.
Ryksabdij Salem
De Ryksabdij Salem wie in kleaster fan de sistersjinzers yn de gemeente Salem yn de Dútske dielsteat Baden-Württemberg en ien fan de rykste en wichtichste abdijen út de omkriten fan de Bodensee. Fan 1155 oant 1803 wie it in selsstannige steat fan it Hillige Roomske Ryk.
It yn de jierren 1137-1138 stifte kleaster wist yn de lette midsiuwen syn posysje en de privileezjes goed út te bouwen. Mar yn de 17e iuw krige it kleaster lêst fan oarloggen en in brân feroarsake de folsleine ûndergong fan it kleaster. In twadde bloei sette yn de 18e iuw útein mei de bou fan de beafeartstsjerke Birnau as in sintrum fan de Súdwest-Dútske rokoko en de oprjochting fan de earste spaarbank fan Dútslân.
It wiidweidige kleasterkompleks (boud yn de jierren 1697–1706 troch Franz Beer) mei de heechgoatyske munstertsjerke fan Salem (liknernôch 1285–1414) gyng yn 1802 mei de sekularisaasje oer yn hannen fan de markgreven fan Baden. Sûnt wurdt it kompleks ek Slot Salem neamt, dat tsjinne as it domisylje fan de markgrefelike famylje en sûnt 1920 ek as in ynternaat. Yn de maaitiid fan 2009 ferkocht de famylje Von Baden it grutste part fan de gebouwen oan de dielsteat. In part wurdt lykwols noch bewenne.
Stifting en ûntjouwing
thumb|left|200px|Bernardus fan Clairvaux Antonio Palomino (1655–1726) De stifting fan Salem wie yn de tiid fan Bernardus fan Clairvaux ( ± 1090-1153), dy't der yn in koart skoftke tiid yn slagge om de oarde fan de Sisterzjinzers oer hiel sintraal Europa te fersprieden. Sels hat de oardestifter nea yn Salem west, mar de earste abt fan Salem, Frowin, soe him wol kend ha en him yn 1149 as oersetter beselskippe ha om it fjoer oan te stekken foar de Twadde Krústocht. Salem wie ien fan de earste sistersjinzerske kleasters yn it Hillige Roomske Ryk, dy't fanút de abdij fan Morimond stifte waard. Morimond wie ien fan de fjouwer primêre abdijen fan de sistersjinzers.
Yn it jier 1137 of 1138 krige Salem de status fan abdij. Oant hjoeddedei binne der ferskillende mieningen oer it krekte stiftingsjier fan Salem. Alhoewol't nij ûndersyk de datum 15 maaie 1138 neamt, dy't op in Himelfeartsdei foel, hâldt de kleastertradysje it jiertal 1134 oan. Yn 1984 waard it 850-jierrich jubileum fan de abdij fierd.
Salem tsjinne as rykskleaster ek as ûnderkommen foar de reizgjende keizers. Sa besocht keizer Freark III op 20 augustus 1485 it kleaster. De doetiidske abt Johannes Stantenat wist fan dy besite handich gebrûk te meitsjen troch belangrike privileezjes út te ûnderhanneljen. Sa joech in keizerlike frijbrief fan 26 maaie 1487 it kleaster it rjocht om ûnder ûnderdanen sels belesting te heffen en dejingen dy't de heffing net betellen sels te straffen. Ek mocht Salem tenei sels syn beskermhear kieze en ôfsette. Dêrmei hie Salem de folle ryksûnmidlikheid mei de measte privileezjes fan in ryksstân opstrutsen. Tsjinne it kleaster nei de stifting noch as in polityk ynstrumint, no besiet it kleaster mei alle privileezjes de grutst mooglike autonomy.
Keizer Karel V liet op de Ryksdei fan Worms yn 1521 nochris de privileezjes fan de abdij en syn beskerming fan it Ryk fêstlizze. Yn dy tiid berikte Salem yn syn rykspolitike betsjutting syn hichtepunt: yn de jierren 1500 en 1521 waarden de abten fan Salem beneamd as lid fan it tweintichkoppige ryksrezjimint, dat ûnder foarsitterskip fan de kening de politike lieding yn it Hillich Roomske Ryk hie.
Reformaasje
thumb|left|250px|De let 13e-iuwske munstertsjerke It opkommen fan it protestantisme en de reformaasje yn de 16e iuw hie ek grutte gefolgen foar de Sisterzjinzers. Likernôch de helte fan de Dútske kleasters waard sletten en dêrûnder ek Salem's dochterkleaster Königsbronn. Salem sels lei yn katolyk gebiet en bleau sadwaande bestean. Yn it no lytsere Dútske kleasterlânskip woeks de betsjutting fan Salem namste mear: de generaal-abt fan Morimond beneamde de abt fan Salem yn 1596 ta fikaris-generaal fan de oardeprovinsje Opperdútslân, mei it rjocht tenei sels abten te wijen.
Minder belestingynkomsten en plonderingen yn de oarloggen fan de 16e iuw besoargen de abdij finansjele swierrichheden. Grutte skea ûnstie yn de Schmalkaldyske Kriich, doe't omswalkjende troepen beskermingsjild fan it kleaster opleinen en ferpleging of ûnderkommen easken. De skulden en hege belestings twongen it kleaster hiele doarpen en tsienderjochten foar in apel en in aai te ferkeapjen. It duorre oant yn de 18e iuw dat de ekonomyske sitewaasje wer ferbettere.
Mar ek al wiene der prakkesaajses oer it jild, dochs naam Thomas I Wunn fuort nei syn oanstelling as abt yn 1615 it kleaster út te bouwen. It kleasterkompleks wie yn dy tiid ien fan de grutste bouprojekten yn de kontreien. De âlde kleastergebouwen, yn de rin fan de iuwen withoefaak ferboud en feroare, waarden ferfongen troch in nij kompleks yn unifoarme styl.
Yn de Tritichjierrige Kriich (1618–1648) rekke it kleaster tusken de striidzjede partijen. De abdij hie op 'e nij te meitsjen mei rûnswalkende troepen, dy't it kleaster jimmeroan wer bestielen en plonderen en dêrnjonken ynkertiering easken. Salem hie him yn 1609 by de Katolike Liga foege, mar wegere sûnt 1623 noch by te dragen oan de Liga om't troepen fan dy Liga it kleaster ôfsetten en jild easken, mar faaks ek om't it kleaster benaud wie dat it protestantske Württemberg by in oerwinning mei in lid fan de Katolike Liga ôfweve soe. Yn 1632 foelen Sweedske troepen Súd-Dútslân binnen. Yn de maaitiid fan 1634 liet de Sweedske fjildmaarskalk Horn it kleaster plonderje. Wat letter fernielden soldaten dielen fan de munstertsjerke. Faak moast de abt mei syn mienskip nei Konstanz flechtsje en yn 'e hjerst wie de abt sels twongen om it kleaster op te heffen en de muontsen nei oare kleasters te stjoeren. Pas mei de wapenstilstân tusken Beieren, Sweden en Frankryk yn maart 1647 kearde yn Salem de rêst werom. Foar safier de muontsen noch libben koene hja no werom komme, mar de skulden fan it kleaster wiene heech en op 'e nij moast der besit ferkocht wurde om it kleaster wer op te bouwen. Salem bleau lykwols noch in hiel skoft yn 'e skulden sitte en koe de needsaaklike reparaasjes oan de gebouwen hast net betelje.
Brân en nijbou
thumb|250px|left|De Kleasterbrân fan Salem Andreas Brugger Yn de nacht fan 9 op 10 maart 1697 ûnstie der brân yn in stikkene hurd yn de wachtromte yn it noardeasten fan it kleaster. It fjoer wreide him gau út en mei't it houten dakstuolte oantaast waard, sprong it fjoer fan dêr oer op it sikehûs en oare kleastergebouwen. De measte kleastergebouwen gyngen ferlern en allinne de munstertsjerke en in westlike fleugel fan it abdijgebou bleaune sparre. In grut part fan de keunstskatten en de weardefolle manuskripten fan de abten gyngen ferlern, mar de bibleteek en it kleasterargyf dêrfoaroer bleaune beholden.
Weropbou
In pear wike nei de brân waard beletten it kleaster fan de grûn ôf wer nij op te bouwen. De boumaster Franz Beer waard oansteld, dy't it grutskalich kompleks delsette moast. Abt Stephan I Jong slagge der yn 350.000 gûne foar de bou op te bringen. De bou duorre mar tsien jier en al yn 1706 waard in diel yn gebrûk nommen.
Yn de rin fan de kontrareformaasje yn de 17e iuw sette de katolike tsjerke útein om yn hillige gebouwen in oerweldichjende byldepracht oan te bringen en leauwigen te oertsjûgjen fan de gloarje fan God. Soks paste eins net by de sistersjinzers om't de regels fan Sint-Bernardus oars learden. Dy ferbeane it om kleastergebouwen te fersieren, mar Bernardus makke in útsûndering op de regel: ienfâld wie allinne ornearre foar de leden fan it kleaster, dy't troch tefolle pronksucht ôflaat waarden fan devoasje, wylst leken krekt mei pracht en praal makliker foar it leauwe oer te heljen wiene. thumb|left|250px|Rokokodekoraasjes yn it [[refektoarium]] Mei dat besef en harren represintaasjeplicht as keizerlike abdij makken de keunstsinnige 18e-iuwske abten fan Salem in sintrum fan rokoko. Byldhouwers, skilders en boumasters waarden nei Salem roppen om foar de dekoraasjes fan de kleastergebouwen en de fierdere ûntwikkeling fan praal te soargjen. Ferskillende leden fan de saneamde Wessobrunner Skoalle wurken in skoft yn Salem; de byldhouwersfamylje Feuchtmayer en harren wurkers libben dêr en bleaune generaasjeslang yn tsjinst fan it kleaster. thumb|right|260px|Beafeartstsjerke fan Birnau (1850) It grutste bouprojekt út dy tiid wie de beafeartstsjerke fan Birnau, dy't de boumaster Peter Thumb fan 1746 oant 1750 op in heuvel oan de Bodensee bouwe liet. In oar projekt dat in soad yndruk makke wie de ûnbidich grutte klokketoer op de munster, dy't Johann Caspar Bagnato ûntwurp. thumb|260px|Salem mei de yn de 18e iuw boude en de 19e iuw ôfbrutsen toer boppe de munstertsjerke
De Wezebank
Njonken sikesoarch en it helpen fan earmen wie in oare taak fan de abdij de fersoarging fan de wezen. Om't it fermogen fan wezen faak troch harren fâlden of stiefâlders oantaast waard, stifte abt Anselm II yn 1749 de wezekas, om dêr it fermogen fan wezen rintedragend ûnder te bringen. De wezenkas fan Salem wurdt beskôge as de earste sparbank fan Dútslân, om't it gjin partikulier kredytynstitút foar keaplju wie, mar in publike organisaasje dy't it jild fan lytse sparders behearde. Neffens dat foarbyld waarden letter ek op oare plakken yn Dútslân wezekassen stifte.
Sekularisaasje
thumb|left|@50px|Salem yn 1798 Frânske troepen marsjearden yn 1795 it Bodenseegebiet yn en namen fanút Frankryk harren anty-klerikale hâlding mei. De kleastermienskip waard ferskillende kearen twongen te flechtsjen nei Switserlân. Sawol de Frânske troepen as de Russyske troepen, dy't yn 1799 ynmarsjearden, twongen de abdij beskermjild te beteljen.
Salem wie troch de revolúsjonêre omstannichheden yn Frankryk al fan de oardestruktuer isolearre en syn bestean wie troch de oarloch ûnwis, doe't op 24 augustus 1802 de bûtengewoane Ryksdeputaasje gearkaam om oer de opheffing fan de geastlike ryksstannen te praten. Om de skea fan de Dútske foarstedommen goed te meitsjen waarden de besittings fan de kleasters sekularisearre. In soad hearskers lieten de kleasters op harren gebiet noch yn de hjerst fan itselde jier yn beslach nimme. En sa barde dat ek mei it kleaster Salem, dat op 1 oktober provisoarysk en op 4 desimber 1802 offisjeel troch de markgreve Karl Friedrich von Baden yn besit nommen waard. It Reichsdeputationshauptschluss fan 25 febrewaris 1803 ratifisearre dat beslút en besegele dêrmei it lot fan Salem. Op 23 novimber 1804 waard de abdij definityf sletten. De measte muontsen ferlieten it kleaster en setten harren as preester nei wenjen yn omlizzende plakken. Oars as op in soad oare plakken waard it kleaster net mei geweld sletten. De opheffing waard kontraktueel fêstlein en de paters krigen kompinsaasje mei pensioenen.
Op it stuit fan de opheffing hie Salem in heech jierynkommen en in fermogen fan likernôch trije miljoen gûne, dêrûnder 330 km² lân dêr't likernôch 6000 minsken op libben. De kleasterbibleteek waard foar it measte troch de universiteitsbibleteek fan Heidelberg oankocht. It yn 1766-1768 troch Karl Joseph Riepp boude oargel waard nei Switserlân oan de stedstsjerke fan Winterthur ferkocht, in oar oargel gyng nei Konstanz. De klokken rekken ferspraat oer ferskillende plakken. Tsjerklike keunstwurken waarden ek ferkocht om dêr de grutte skulden troch de oarloch mei ôf te beteljen.
Slot Salem
thumb|left|250px|left|Slot Salem Sûnt de sekularisaasje tsjinne de abdij as simmersit fan de gruthartogelike famylje, dat no 'Slot Salem' neamd waard.
It Hartochdom Baden liet nei it yn beslach nimmen tusken 1807 en 1858 in rige fan gebouwen ôfbrekke. Dêrûnder wie de hege munstertoer. Ek de parochytsjerke Sint-Leonardus, in poartegebou en oare kleastergebouwen waarden sloopt. Pas ûnder it bewâld fan Friedrich I, fan 1852 oant 1907 lânshear fan Baden, ûnstie der omtinken foar de monumintaliteit fan de gebouwen. Nei in lange striid oer de finansiering waard earste de munstertsjerke tusken 1883 en 1892 restaurearre. Dêrnei waard úteinset mei de renovaasje fan de skeinde kleastergevel.
Nei it ein fan de Earste Wrâldkriich en it Gruthartochdom Baden bleau it slot yn hannen fan de famylje Von Baden. Nei syn ôfsetting as rykskânsler waard it slot yn 1919 permanint bewenne troch Max von Baden. De eardere rykskânsler liet yn it kleasterkompleks yn 1920 in skoalle iepenje, dêr't syn eigen bern ek hinne koene. It ynternaat fan Salem is ien fan de bêste privéskoallen yn Dútslân en hat noch altiten syn sit yn it meast westlike diel fan it slot. Der wurdt tsjintwurdich allinne noch les jûn oan learlingen fan it fuortset ûnderwiis.
Ferkeap
thumb|260px|De flak foar de sekularisaasje werynrjochte Kleasterbibleteek Yn oktober 2007 makke Bernhard von Baden bekend dat er it slot ferkeapje woe om de famyljeskulden fan € 30 miljoen te fereffenjen. It regear fan de dielsteat koe it mei de famyle iens wurde om it slot en de dêrby hearrende keunstsamling foar € 57 miljoen oer te nimmen. Op 6 april 2009 waarden de akten ûndertekene. Dielen fan it slot bleaune yn besit fan de famylje en wurde ek noch brûkt troch de famylje.
Besichtiging
De tunen fan it kleasterkompleks en it slot binne te besichtigjen. Yn septimber 2014 waarden twa nije musea iepene.
Alle jierren bringe likernôch 130.000 minsken in besite oan de abdij. Dêrmei hat de abdij as toeristeattraksje in mear as regionaal belang.
Om de gebouwen fan binnen te besjen is in groepsbesichtiging ûnder lieding fan in gids mooglik.
De Rôt (skûtsje)
De Rôt is in skûtsje dat yn 1887 troch Mulder op de werf Vierverlaten yn Grinslân boud is. It wie it earste izeren skûtsje nei de houtbou en hie as brânmerk L383N.
It skip waard boud fanwege de kasteleins fan herberch 'De Koekoek' en herbech 'It Wapen van Smallingerland' yn Rottefalle. It 17 ton swiere skip (mjitten 11,90 x 3,15 x 0,5 m) waard eartiids brûkt as beurtskip foar passazjiers en fracht tusken Rottefalle en Ljouwert. Nei 1903 waard der op de Waadsee mei op grenaten fiske en krige it de namme Sâltkamp 2. Doe't it in plesierfartúch waard, kaam der in dieselmotor yn it skûtsje.
Yn 1978 waard it skip kocht troch Ruud († 2009) en Jannie Haan út Spaarnedam. Sy lieten it skipke restaurearje en benei yn de oarspronklike steat werombringe. It die letter noch mei oan it skûtsjesilen en oare nautyske eveneminten. Yn 2011 gie De Rot werom nei Rottefalle, dat wie de winsk fan R. de Haan. Om it jild by elkoar te krijen waard stifting 'Freonen fan de Rot' oprjochte, ek hawwe de 'Compagnons' en partikulieren it projekt stipe.
Rottefalle sil de thúshaven fan De Rot wurde en der binne plannen om it skip te ferhieren en der tochten mei te dwaan.
Haarlimmer klokkespul
In moaie stinzeplant is it Haarlimmer klokkespul, de folde foarm fan de Knolstienbrek. Saxifraga granulata 'plena' is in plant út de stienbrekfamylje (Saxifragaceae). It is in foldblommige cultivar dy't ferwyldere as stinzeplant foarkomt by bûtens as Martenastate yn Koarnjum, Skierstins (Feanwâlden), Hûs te Manpad (Heemstede), Thijsse's Hof (Bloemendaal), en de Haarlimmerhout.
Beiryd
De namme Beiryd jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Oude Beyried.
Galloway (ko)
300px|thumb|Galloways yn [[Millingerwaard]] 300px|thumb|Galloways yn [[Alfen oan de Ryn]] In galloway is meast swart koweras, mei hoarnen, dat oarspronklik út Skotlân komt. Galloways wurde faak yn natuergebieten ynset as grutte gerskers. Sy kinne har gau rêde yn it wyld en binne net agressyf.
Oarsprong
De Galloway stammet ôf fan meast swart fee, dat sûnt de Keltyske tiid yn Skotlân foarkaam. Dat Keltysk fee moat de basis west hawwe foar de Galloway fan Súdwest-Skotlân.
Skaaimerken
De Galloway hat frijwat koarte poaten sit rûch yn it hier, sadat er winterdeis bûten bliuwe kin en in protte kjeld hawwe kin. It hier fan de Galloway is lang en slaggerich en ek de earen binne karakteristyk. Galloway-kij hawwe in trochsneed skofthichte fan 120 sm en wage 450-590 kg: bollen binne trochstrings 130 sm en wage 600-900 kg. De bisten binne robúst. Rieren kinne ûnder de bolle at sy 20-27 moannen binne, sy kinne elts jier kealje.