cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mauthausen (konsintraasjekamp)
Mauthausen wie ien fan de earste grutte kampen fan it Tredde Ryk en it wie it lêste kamp dat befrijd waard. De twa grutste kampen, Mauthausen en Gusen I, wiene ûnder Stufe III yndield, dat wol sizze dat it de strangste kampen wiene foar de "ûnferbetterlike fijannen fan it Ryk". Yn de burelen fan it Reichssicherheitshauptamt krige it dan ek de bynamme Knochenmühle ("Bonkemûne").
Oars as oare konsintraasjekampen wie Mauthausen benammen ornearre foar it troch twangarbeid útroegjen fan de yntelliginsia en de boppelaach fan de yn de Twadde Wrâldkriich besette lannen. Tsjintwurdich is Mauthausen in museum.
Mauthausen
Op 9 augustus 1938 waarden finzenen fan it konsintraasjekamp Dachau by München nei Mauthausen yn Eastenryk fierd, om dêr in begjin te meitsjen oan de bou fan in nij wurkkamp. It plak wie keazen fanwegen de groeve dy't deunby lei en de gaadlike lizzing by it plak Linz. Alhoewol't it kamp fan it begjin ôf oan ûnder it behear fan de Dútske steat foel, waard it troch in partikulier bedriuw stifte as in ekonomysk bedriuw. De eigner fan de groeve Wienergraben wie in saneamd DEST-bedriuw, in akronym foar de Deutsche Erd– und Steinwerke GmbH. It hierde de stiengroeves fan de gemeente Wenen en sette útein mei de bou fan it kamp Mauthausen. In jier letter joech DEST de opdracht om ek it earste kamp by Gusen oan te lizzen.
It granyt dat dêr wûn waard wie earder brûkt foar it oanlizzen fan strjitten yn Wenen, mar foar de plannen om neffens ûntwerpen fan Albert Speer de grutte Dútske stêden te rekonstruearjen hiene de nazy's in soad granyt nedich. It finansierjen foar de oanlis fan Mauthausen koe mei lieningen fan de Dresdner Bank, it Dútske Reade Krús en it saneamde Reinthardt's Fûns (jild dat stellen wie fan de finzenen sels) dutsen wurde. Ynearsten wie Mauthausen as konsintraasjekamp foar gewoane kriminelen, huorren en oare kategoryen fan "Unferbetterlike Wetsoertreders" ornearre, mar op 8 maaie 1939 waard Mauthausen yn in wurkkamp omset, dat benammen brûkt waard foar it finzen setten fan politike tsjinstanners. thumb|200px|left|Loftfoto Gusen I and II
Gusen
De Gusen-kampen wiene trije ferskate konsintraasjekampen yn it distrikt Perg fan Opper-Eastenryk:
Lykas yn Mauthausen ferhierde de Gusen-kampen ek finzenen oan lokale bedriuwen om slavewurk te dwaan. Yn oktober 1941 waarden ferskate barakken yn it Gusen-kamp mei stikeltrie ôfset foar it ynrjochtsjen fan in apart wurkkamp foar kriichsfinzenen (Dútsk: Kriegsgefangenenarbeitslager). Yn it kamp waarden in soad Sovjet-ofsieren finzen set.
Yn 1942 waard Gusen fergrutte foar in sintraal depot fan de SS, om dêr saken dy't yn beslach nommen waarden yn de besette gebieten te sortearjen en te ferdielen oer Dútslân. Om't jimmeroan mear Eastenrikers oproppen waarden foar tsjinst yn de Wehrmacht waard de fraach fan bedriuwen nei nije wurkkrêften ek hieltiten grutter. It SS-depot waard yn maart 1944 omset yn in nij subkamp, Gusen II, dat oant de ein fan de kriich tsjinne as in improvisearre konsintraasjekamp wêr't sels de meast basale fasiliteiten ûntbrieken. Yn desimber 1944 waard it kamp Gusen III by Lungitz iepene. Ek al naam it tal kampen ta, it koe net ferhelpe dat de barakken fan de kampen jimmeroan foller waarden en fan 1940 oant 1944 naam it tal finzenen op ien bêd ta fan ien nei fjouwer.
Kampsysteem
thumb|left|250px|Satellytbyld fan Eastenryk mei in tal subkampen fan Mauthausen Alhoewol't de kampen fan Gusen en Mauthausen ynearsten foaral ynsetten waarden foar de lokale groeves, waarden se fanôf 1942 ek ûnderdiel fan de Dútske kriichsyndustry. Foar it jimmeroan oanwaaksjende tal slaven moasten nije subkampen (Dútsk: Außenlager) fan Mauthausen byboud wurde. Tsjin de ein fan de kriich foelen al 101 kampen ûnder Mauthausen, wêrfan 49 grutte subkampen, ferspraat oer hiel Eastenryk. Ofhinklik fan de funskje waarden kampen yn ferskate kategoryen ferdield: produksjekampen foar fabrykswurkers, saneamde Baulager foar bouwurksumheden, Aufräumlager foar it opromjen fan pún yn de troch de Alliearden bombardearre stêden en Kleinlager foar finzenen dy't spesjaal foar SS-ers wurkje moasten. thumb|200px|Kommandant Franz Ziereis De kommandant fan Mauthausen wie ynearsten Albert Sauer, dy't dy posysje fan 1 augustus oant 1 april 1939 offisjeel beklaaide. Sûnt mids febrewaris 1939 wie Franz Ziereis kampkommandant. Ziereis bleau oant de opheffing yn 1945 kommandant fan Mauthausen.
De produksje fan Mauthausen en de subkampen oertrof dy fan elk fan de fiif oer grutte wurkkampen: Auschwitz-Birkenau, Flossenbürg, Groß-Rosen, Marburg en Natzweiler-Struthof; sawol wat de produksjekwota as de winst oanbelanget. De list fan bedriuwen dy't gebrûk makken fan twangarbeiders út Mauthausen en de subkampen wie lang mei grutte nasjonale bedriuwen, mar ek lytsere en lokale bedriuwen en gemeentes. Guon dielen fan de groeves waarden omset yn in fabryk, dêr't Mauserpistoalen makke waarden. Yn 1943 waard yn Gusen in ûndergrûnske fabryk foar Steyr-Daimler-Puch boud. Meiïnoar makken 45 gruttere bedriuwen fan Mauthausen en de subkampen ien fan de meast winstjaande konstrintraasjekampen fan Nazy-Dútslân mei allinne al in winst fan 11.000.000 Ryksmark yn 1944.
Finzenen waarden ek as slaven ferhierd oan lokale buorkerijen, foar it oanlizzen fan diken, it reparearjen fan de iggen fan de Donau en de bou fan wenten yn Sankt Georgen of it bleatlizzen fan argeologyske lokaasjes yn Spielberg.
Doe't de Alliearden in begjin makke mei it strategysk bombardearjen fan de Dútske kriichsyndustry, besletten de nazy's om de produksje ûndergrûnsk te ferlizzen. Yn Gusen I krigen de twangarbeiders opdracht om in tal grutte tunnels ûnder de heuvels om it kamp hinne te graven. De kodenamme fan dy operaasje wie Kellerbau. Tsjin it ein fan de kriich hiene de twangarbeiders 29.400 m² útgroeven om in wapenfabryk yn ûnder te bringen. Yn jannewaris 1944 waarden ûnder de kodenamme Bergkristall troch de finzenen fan Gusen II ek sokke tunnels boud ûnder it doarp Sankt Georgen om yn de likernôch 50.000 m² grutte romte jachtfleantugen en rakketten fan Messerschmitt en oar kriichmaterjaal te produsearjen. Oan it ein fan 1944 wurken yn Gusen I en Gusen II likernôch 11.000 finzenen ûndergrûnsk, wylst nochris 6.500 minsken wurken oan de fierdere útwreiding fan it netwurk fan tunnels en romten. Alle moannen koene der yn 1945 1.250 fleantugen ôflevere wurde en dêrmei wie it nei de (ek ûndergrûnske) fabryk fan Mittelbau-Dora de grutste fleantúchfabryk fan Dútslân.
Finzenen
thumb|250px|Finzenen wachtsje by oankomst op de desynfeksje Oant teminsten 1942 waarden benammen politike en ideologyske tsjinstanners fan de nazy's nei Mauthausen stjoerd. It kamp tsjinne de Dútske kriichsmasjine en liet de minsken wurkje oant se stoaren. As finzenen folslein oanein wiene nei 12 oeren bealgjen yn de groeve, of as hja te siik wiene om noch te wurken, waarden se oerbrocht nei de sikenbarakken. Ynearsten hie it kamp net in eigen gaskeamer. De saneamde Muselmänner, finzenen dy't hielendal útrûpele wiene, waarden dan brocht nei oare kampen om se te deadzjen (meastentiids it Hartheim Eutanasy Sintrum, dat likernôch 40 kilometer fierder lei) of mei in ynjeksje fermoarde en dêrnei yn it kamp kremearre. Dat waard lykwols te djoer fanwegen de tanimmende oanwaaks fan nije finzenen en fanôf 1940 krige Mauthausen in eigen gaskeamer. Yn it begjin ried in mobile gaskeamer yn de foarm fan in frachtwein mei in útlaat dy't nei binnen gyng Mauthausen en Gusen op en del. Doe't de gaskeamer klear wie koene der 120 finzenen yn ien kear fergasse wurde.
Oant it begjin fan 1940 bestie de grutste groep finzenen út Dútske, Easterrykske en Tsjechoslowaakske sosjalisten, kommunisten, homoseksuelen en sigeuners. Op grûn fan leauwe waarden de Jehova's tsjûgen nei Mauthausen stjoerd, om't hja wegeren trou oan Hitler te swarren en net tsjinje woene yn de Wehrmacht. Yn it earste diel fan 1940 bestie de oanwaaks fan de finzenen benammen út Poalen. De earste groepen wiene artiesten, wittenskippers, leararen en professoaren, minsken út de boppelaach dy't yn it ramt fan de Interlligenzaktion en AB Action arrestearre wiene. Kamp Gusen II waard troch de nazy's Vernichtungslager für die polnische Intelligenz neamd. Letter yn de kriich koene de finzenen út alle kategoryen bestean, mar it wie wol sa dat minsken mei in oplieding en politike finzenen altiten oant yn it ein fan de kriich it grutste part fan de kampbefolking útmakke ha. Ek waarden grutte groepen Spaanske republikeinen nei Mauthausen en de subkampen deportearre. In soad fan harren wiene soldaten of aktivisten dy't foar Franco flechte wiene en troch de Dútsers finzen nommen waarden nei't Frankryk kapitulearre yn 1940 of troch de autoriteiten fan Vichy oerdroegen waarden oan de Dútsers. De measte minsken fan dy groepen arrivearren yn jannewaris yn 1941 yn Gusen. Hast alle Poalen en Spanjaarden waarden oan it begjin fan 1941 fan Mauthausen nei Gusen oerbrocht. Doe't Dútslân de Sovjet-Uny binnenfoel waard de kampbefolking oanfolle mei grutte tallen Russyske kriichsfinzenen, dy't yn aparte barakken fan de rest fan it kamp ôfsûndere waarden. De kriichsfinzenen út de Sovjet-Uny hearden ta de earste groepen dy't yn de nije gaskeamer yn 1942 fergast waarden. Yn 1944 arrivearre der ek in grutte groep Hongaarske en Nederlânske joaden, meiïnoar likernôch 8.000 minsken. Lykas by de oare groepen fûnen ek hja de dea troch de slavewurk en strieminne omstannichheden of in oare opsetlike wize fan fermoardzjen. Nei de nazy-ynfaazje fan Joegoslaavje yn april 1941 en it útbrekken fan it ferset fan de partisanen yn 'e simmer fan itselde jier, waarden in soad minsken dy't fertocht wiene fan stipe oan it Joegoslavyske ferset nei Mauthausen deportearre, meastentiids út Noard-Sloveenje en Servje. Likernôch 1.500 Slovenen ferstoaren yn Mauthausen.
De measte finzenen fan de subkampen fan Mauthausen hiene ear't se dêr telâne kamen earder al yn in tal oare kampen sitten, lykas yn Dachau en Auschwitz. It earste transport út Auschwitz kaam yn febrewaris 1942. It twadde transport wie yn juny fan dat jier en mei 1.200 finzenen folle grutter as it earste. Mear transporten folgen yn 1943 en 1944. Nei in besite fan Adolf Eichmann oan Mauthausen kaam der yn 1944 ek in tranport mei Hongaarske joaden út Auschwitz; it wie de earste groep dy't út Auschwitz evakuearre wurde moast fanwegen it naderjende Reade Leger. Ynearsten wiene it benammen de kwalifisearre twangarbeiders dy't fanút Auschwitz nei Mauthausen en de subkampen waarden oerbroncht, mar letter waarden der ek oare kategoryen finzenen nei Mauthausen, Gusen, Wenen en Melk deportearre.
Froulju en bern
Alhoewol't it Mauthausenkomplekt as in wurkkamp foar manlju ornearre wie, waard der yn 1944 ek in kamp foar froulju iepene yn Mauthausen, doe't der fanút Auschwitz in earste transport mei froulju oankaam. Dêrnei folgen mear transporten fan froulju en bern út Ravensbrück, Bergen-Belsen, Gross-Rosen en Buchenwald. Tegearre mei de froulike finzenen kamen ek in pear froulike bewakers; fan twintich is bekend dat hja wurke ha yn it kamp Mauthausen en sechtich yn it hiele kompleks. SS Oberaufseherin Margarete Freinberger liede earst it froulju's kamp en dêrnei Jane Bernigau. De measte froulike opsichters dy't yn Mauthausen tsjinnen kamen út Eastenrykske stêden. Yn it begjin fan april 1945 kamen nochris 2.500 froulike finzenen út de subkampen fan Amstetten, St. Lambrecht, Hirtenberg en Flossenbürg. Neffens Daniel Patrick Brown soe ek Hildegard Lächert (bekend ûnder de bynamme Blutige Brigitte) yn Mauthausen tsjinne ha.
Neffens de beskikbere statistiken fan Mauthausen soene yn de maaitiid fan 1943 2.400 finzenen ûnder de tweintich jier west ha. Dat komt oerien mei 12.8% fan de kampbefolking (18.655). Yn maart 1945 wie it tal jonge finzenen tanommen ta 15.048, itjinge oerienkomt mei 19.1% fan de totale kampbefolking fan dy tiid (78.547). It tal ûnfolwoeksenen yn it kamp wie dus mei de faktor 6.2 tanommen, wylst de folwoeksen kampbefolking mei de faktor 4.2 tanommen wie. Dat hie te meitsjen mei it jimmeroan tanimmende gebrûk fan jongerein út Poalen, Tsjechoslowakije, Ruslân en de Balkan foar it slavenwurk.
Behanneling
Mauthausen wie net it iennige kamp dêr't de Dútske autoriteiten harren útroegingsprogramma troch slavewurk útfierden, mar it rezjym wurdt dêr wol as ien fan it dreechst te dragen beskôge, sels neffens de noarmen fan in konsintraasjekamp. De kampbefolking hie net allinne slim te lijen fan honger, oerbefolking en mishanneling en it ôfseamjen fan kapo's en bewakers, mar ek troch de útsûnderlik swiere arbeid. Net alle finzenen fan Mauthausen koene fanwegen de oerbefolking tagelyk yn de groeve wurkje. De ûngelokkigen dy't dat al moasten wiene selektearre fanwegen sabeare ferkeard gedrach. It lytste fergryp, bygelyks it net groetsjen fan in foarbykommende Dútser, koe al genôch reden wêze om de groeve yn stjoerd te wurden. It wurk yn de groeves, somtiden by temperaturen fan −30 °C of ûndraachlike waarmte, risseltearre yn in soad stjergefallen. De porsjes iten stelden net in soad foar en yn de jierren 1940-1942 wie de gemiddelde finzene mar 40 kilo swier. Yn de rin fan de kriich sakke it tal kaloryen noch fierder en yn 1945 krige in finze net mear as 600 oant 1000 kaloryen deis, noch minder as in tredde dat in wurker yn de swiere yndustry nedich hat. Under de saneamde Deadentrep lei de stiengroeve fan Mauthausen. Finzenen moasten blokken granyt, dy't fakentiden wol 50 kilo swier wienen, oer 186 trêden nei boppe drage. De iene finzene moast de oare folgje. Underweis sakken de yn- en ynwarge finzenen somtiden yn. Dat feroarsake dan in domino-effekt, wêrby't de earste finzene oer de oare achter him hinnefoel ensafuorthinne, hielendal oant ûnder oan de trep. Sokke brutaliteiten wiene net seldsum. SS-bewakers twongen finzenen faak, nei oerelang twangarbeid sûnder iten en wetter, om mei stiennen blokken de trep op te draven. Dyjingen dy't der yn slaggen om boppe te kommen waarden faak yn in rige oan de râne fan it klif opsteld, dy't de Dútsers Fallschirmspringerwand neamden ("Parasjutenspringersmuorre"). Eltse finzene krige dêr de kar om deasketten te wurden of de finzene dy't foar him stie oer de râne fan it klif te triuwen. Finzenen dy't siik wiene, net mear geskikt wiene foar it swiere wurk of kollektyf ferantwurdlik steld waarden foar in fergryp waarden troch SS-bewakers of kapo's deaslein of yn bunkers úthongere, ophongen of deasketten. Somtiden smieten de kapo's mei sin finzenen yn it stikeltried, dêr 380 folt op stie of twongen se finzenen de grinzen fan it kamp te ferlitten om se sabeare ûnder de flecht ôf te sjitten. In oar foarbyld fan sadistyske metoades wiene de iiskâlde dûsen. Likernôch 3.000 finzenen stoaren oan ûnderkuolling nei't se twongen waarden in iiskâlde dûs te nimmen en dêrnei bûten yn de kjeld te bliuwen. Yn Gusen I waard in grut tal kampbewenners fermoarde troch se te fersûpen yn tonnen mei wetter.
Ek fierden de nazy's pseudo-wittenskiplike eksperiminten út op finzenen. Under de dokters wiene Sigbert Ramsauer, Karl Gross, Eduard Krebsbach en Aribert Heim. Heim waard troch finzenen Doktor Tod neamd; hy wie sân wiken yn Gusen, wat genôch wie om syn eksperiminten út te fieren. Ramsauer bekende ek dat sa'n 2.000 finzenen fan Mauthausen mei psychyske klachten yn it ramt fan Action 14f13 mei in fenol-ynjeksje fermoarde binne.
Nei de kriich rapportearre de Poalske arts Antoni Gościński dat der yn Mauthausen en Gusen 62 ferskate metoades wiene om minsken te fermoardzjen. De trochsnit libbensdoer fan nije finzenen waard troch Hans Maršálek rûsd fan seis moannen tusken 1940 en 1942 oant minder as trije moannen yn it begjin fan 1945. Nettsjinsteande dat waard mei de groei fan de yndustry yn de ferskate subkampen fan Mauthausen de sitewaasje foar guon finzenen stikken better. Wylst de rantoenen alle moannen lytser waarden, easke de swiere yndustry spesjalisten yn stee fan arbeiders sûnder oplieding. Boppedat wie op dy plakken de wredens fan de SS en Kapo's fan it kamp beheind. Alhoewol't finzenen noch jimmeroan mishannele waarden en de saneamde Muselmänner fermoarde waarden, mochten fanôf 1943 guon fabryksarbeiders (fakentiden Poalen en Frânsen) paketten fan famyljes ûntfange.
Op 6 en 7 septimber waarden 47 Britske en Nederlânske aginten troch de SS yn Mauthausen fermoarde. Dêrby kaam ek de út Rinsumageast ôfkomstige Meindert Koolstra om it libben.
Yn totaal namen de Dútsers 59 aginten finzen, dy't foar it meastepart yn kamp Haaren opsletten waarden. Dêrfan kamen 54 om yn de perioade van 6 oant en mei 8 septimber, hast allegeare troch eksekúsjes yn it konsintraasjekamp Mauthausen.
Yn febrewaris 1945 besochten 500 Sovjetofsieren meiïnoar te flechtsjen. Hast allegear waarden yn de trije wiken dêrnei troch SS-ers opjage en fermoarde by de saneamde Mühlviertler Hasenjagd ("De hazzejacht fan Mühlviertel"). Alve minsken oerlibben mei help fan de befolking de "jacht". De kriichsmisdied krige grutte bekendheid troch de film Hasenjagd – Vor lauter Feigheit gibt es kein Erbarmen fan Andreas Gruber.
Slachtoffertal
It krekte deadental fan Mauthausen en de subkampen sil nea bekend wurde. Ear't de SS-ers op 4 maaie 1945 de kampen ferlieten diene se alle war om safolle mooglik bewizen en dossiers te ferneatigjen. Nije finzenen krigen fakentiden nûmers fan finzenen dy't al dea wiene. It wurdt boppedat noch dreger troch't guon finzenen fan Gusen yn Mauthausen fermoarde binne en ek nochris 3.423 nei it eutanasysintrum Hartheim gyngen. Ek binne der tûzenen minsken fermoarde yn de gasweinen, sûnder dat de bewarre dokuminten dúdlik meitsje om hoefolle slachtoffers it krekt gyng.
Yn de earste dagen nei de befrijing besetten leden fan in Poalske fersetsorganisaasje it haadkantoar fan de SS. Sa kamen hja tefoarren dat oare finzenen it haadkantoar yn 'e brân stekke koene. Ien fan de Poalske oerlibbenen brochten de dêr oanwêzige argiven oer nei Poalen, dêr't se yn it Auschwitz-Birkenau Museum yn Oświęcim ûnderbrocht waarden. Ek in part fan de deadenlist fan Gusen I waard feilich steld troch Poalske finzenen, dy't it register nei Austraalje brochten. Yn 1969 waarden de listen oerdroegen oan de Ynternasjonele Opspoaringstsjinst fan it Ynternasjonale Reade Krús
De argiven dy't wol bewarre binne befetsje de persoanlike dossiers fan 37.411 fermoarde finzenen: 22.092 Poalen, 5.024 Spanjaarden, 2.843 Sovjet-kriichsfinzenen en 7.452 finzenen fan oare nasjonaliteiten. Yn Mauthausen ferstoaren 38.120 joaden. De deadenregisters fan Gusen neame nochris 30.536 nammen.
It eksakte deadental fan it hiele kampensysteem fan Mauthausen lit in grut ferskaat sjen, itjinge ôfhinget fan de boarnen dy't brûkt wurde. Undersikers neame tallen tusken 122.766 en 320.000. Ek wurde faak tallen fan 200.000 en "oer de 150.000" neamd. Ferskate skiedkundigen brûke foar de haadkampen Mauthausen, Gusen I, II en III sifers tusken 55.000 en 60.000. Dêrnjonken ferstoaren nei de befrijing nochris 1.042 finzenen yn de Amearikaanske fjildhospitalen.
Fan de likernôch 320.000 minsken dy't yn de hiele oarloch yn de ferskate kampen fan Mauthausen sitten ha, oerlibben mar 80.000.
Befrijing
Yn de lêste moannen foar de befrijing makke kommandant Franz Ziereis it kamp klear foar de ferdigening tsjin in mooglik Sovjet-offensyf. De oerbleaune finzenen waarden opjage om eastlik fan Mauthausen in liny fan graniten anty-tank obstakels oan te lizzen. Finzenen dy't it swiere wurk net mear dwaan koene waarden yn grutte oantallen fermoarde om romte te meitsjen foar nije transporten út oare kampen, benammen subkampen fan Mauthausen yn it easten fan Eastenryk. Yn de lêste moannen droege de wichtichste boarne fan iten op: de itenspakketten dy troch it Reade Krús stjoerd waarden. Guon finzenen makken plannen om it kamp te ferdigenjen foar it geval de SS fan doel wie om alle finzenen út te roegjen. Heinrich Himmler joech opdracht om alle finzenen ôf te slachtsjen en tefoarren te kommen dat harren wurkslaven as tsjûgen troch de Alliearden brûkt wurde koene. Ziereis wie fan doel om alle finzenen yn de tunnels fan de ûndergrûnske fabriken fan Kellerbau te jeijen en dêrnei de tagongen op te blazen. It plan waard bekend by ien fan de Poalske fersetsorganisaasjes, dy't ark begûn yn te sammeljen om yn de yngongen fentilaasjeskachten te graven.
It is net dúdlik woarn wêrom't de finzenen fan Gusen I en II net massaal fermoarde binne. Op 28 april, sabeare om't der in loftoanfal komme soe, waarden 22.000 finzenen fan Gusen yn de tunnels dreaun. Nei in pear oeren mochten se de tunnels lykwols wer ferlitte. Ien fan de redenen kin west ha dat Poalske finzenen der yn slagge wiene om de lonten troch de snijen. Neffens Ziereis sels soe syn frou him derfan oertsjûge ha om de oarders fan Himmler net út te fieren. Alhoewol't it plan net troch gyng, wiene de finzenen dochs benaud dat de SS de finzenen op oare wizen deadzje woene. Poalske, Frânske en Sovjet-finzenen rieden dêrom in plan ta om de SS-barakken oan te fallen om sa oan wapens te kommen. In ferlykber plan waard ek troch Spaanske finzenen taret.
Op 3 maaie makken de SS en oare bewakers tariedings foar de evakuaasje fan it kamp. De oare deis waarden de bewakers fan Mauthausen ferfongen troch leden fan de Volkssturm, dy't gjin wapens droegen, en in ynprovisearre ienheid fan âldere plysje-ofsieren en brânwachten út Wenen. It kamp krige in foarm fan selsbestjoer mei Martin Gerken, de heechste kapo fan de Gusenkampen, as nije kommandant. Hy besocht in soarte fan bestjoer foar it kamp te foarmjen oant it befrijd waard, mar him waard kollaboraasje mei de SS ferwiten en syn plannen mislearren. Al it wurk yn de subkampen fan Mauthausen waard del lein en de finzenen makken harren op foar de oansteande befrijing of ferdigening fan de kampen tsjin in mooglike oanfal fan de SS-ienheden dy't noch yn de omkriten oanwêzich wiene. Sa'n oanfal hat der yndied yn it subkamp Mauthausen west, mar de kampbewenners wisten de oanfal ôf te slaan en namen it kamp dêrnei oer. Fan de subkampen fan Mauthausen waard allinne Gusen III evakuëarre. Op 1 maaie moasten de finzenen op deadenmars rjochting Sankt Georgen, mar al nei in pear oeren krigen se de opdracht werom te gean nei it kamp. De oare deis waard de operaasje nochris besocht, mar no ôfblaasd. Wer in dei letter ferlieten de SS-bewakers it kamp en lieten de finzenen oan harren lot oer.
Op 5 maaie 1945 arrivearre in groep Amearikaanske soldaten fan it 41e Reconnaissance Squadron fan de Amearikaanske 11e Pantserdivyzje, it 3e Amearikaanske leger. De ferkenningsploech waard oanfierd troch stêfsersjant Albert J. Kosiek. Syn mannen ûntwapenen de plysjes en ferlieten dêrnei it kamp. Tsjin de tiid dat it kamp befrijd waard wiene de measte SS-ers fan Mauthausen al útnaaid. Mei de likernôch 30 achterbliuwers weefden de finzenen ôf en yn Gusen II waard in ferlykber tal troch de finzenen ombrocht. Op 6 maaie wiene alle restearjende subkampen fan Mauthausen, útsein de twa kampen yn de Loibl-pas, ek befrijd troch de Amearikaanske striidkrêften.
Ien fan de bekendste oerlibjenden wie Simon Wiesenthal, in arsjitekt dy't him de rest fan syn libben dwaande hold mei it opjagen fan nasjonaal-sosjalistyske kriichsmisdiedigers.
Nei de befrijing
Op de kapitulaasje fan Dútlân folge de besetting fan Eastenryk troch de troepen fan de Sovjet-Uny. De Sovjet-autoriteiten brûkten Mauthausen en Gusen I as kaserne. De ûndergrûnske fabriken waarden ûntmantele en as kriichsbút nei Ruslân transportearre. Nei dy tiid, tusken 1946 en 1947, waarden de kampen ferlitten en de gebouwen ôfbrutsen troch sawol soldaten fan it Reade Leger as de lokale befolking. De tunnels waarden yn de simmer fan 1947 troch de Sovjets opblaasd. Op de weromtocht fan it Reade Leger folge de oerdracht oan de boargerlike autoriteiten fan Eastenryk.
Betinkingsplak
Mauthausen bleau relatyf yntakt, mar nei de kriich binne op it plak fan de subkampen Gusen I, II en III wenwiken boud. It Eastenrykske Ministearje fan Ynlânske Saken krige yn 2016 dêrom in protestbrief, dy't troch in tal foaroansteande Poalen, de wittenskipper Shevah Weiss en de Poalske opperrabbyn Michael Schudrich ûndertekene wie.
Amsterdamned
Amsterdamned is in Nederlânsk horrorskriller, plysjefilm en slasherfilm út 1988 ûnder rezjy fan Dick Maas, mei yn 'e haadrollen Huub Stapel en Monique van de Ven. De titel is in gearlûking fan 'e plaknamme Amsterdam en it Ingelske wurd damned, dat "ferflokt" betsjut. It ferhaal folget plysjeman Eric Visser as er efter in psychopatyske searjemoardner oangiet dy't Amsterdam ûnfeilich makket en út 'e grêften fan 'e stêd wei liket te operearjen. Amsterdamned krige fan 'e filmkritisy oer it algemien positive resinsjes en wie kommersjeel súksesfol yn 'e bioskopen.
Plot
Op in jûns let yn Amsterdam nimt in prostituee in taksy nei hûs út it bordeel wei dêr't se wurket. De taksysjauffeur set op in stuit de auto oan 'e kant fan 'e strjitte njonken in grêft en besiket har mei geweld safier te krijen dat se him befrediget mei orale seks. As de ûnwillige prostituee him byt, smyt er har út 'e auto en riidt fuort. Wylst de prostituee op 'e knibbels op 'e klinkerts leit om har út har hântaske rûgele eigendommen op te sykjen, wurdt se oerfallen troch in moardner, dy't út 'e grêft wei op 'e kade klimt. Hy stekt har dea mei in grut slachtersmês en sleept har dan mei werom de grêft yn. De oare moarns wurdt it bluodderige lyk fan 'e prostituee ûnderstboppest oan in brêge hingjend weromfûn as in rûnfeartboat ûnder dyselde brêge trochfart, mei oan board in groep skoalbern en nonnen dy't troch de ûnderfining foar it libben traumatisearre reitsje.
Resjersjeur Eric Visser, in allinnichsteande heit dy't tegearre mei syn tolvejierrige dochter Anneke wennet, wurdt op 'e saak set. Hy wurdt bystien troch syn plysjepartner, de eptige resjersjeur Vermeer, en kriget bykommende assistinsje fan 'e froulike resjersjeur Potter. Visser is ien dy't it net sa nau nimt mei de wurktiden en dy't ek as er yn funksje is, wolris in slokje nimt. Nettsjinsteande dat wurdt er troch syn sjef beskôge as ien fan 'e bêste resjersjeurs fan 'e Amsterdamske Plysje. Nei't er ûnderweis op trochtaastende wize mei in oerfal op in bakkerij ôfweefd hat, arrivearret Visser op it plak delikt. Vermeer praat him by oer wat der oant no ta bekend is. Potter fynt de iennichste tsjûge, in âlde swerfster, dy't hawwe wol dat de prostituee fermoarde is troch in wettermeunster dat opriisde út 'e grêft.
Dy nacht lizze in pear miljeu-aktivisten, Hendrik en Kees, yn in roeiboat yn in grêft om meunsters fan 'e wetterkwaliteit te nimmen by in gemysk fabryk wêrfan't se fermoedzje dat dy nachts ôffalwetter yn 'e grêft fuortspielt. Ynstee fan bewizen foar miljeufersmoarging treffe se lykwols de moardner oan, dy't Hendrik oerboard skuort as dy it anker ynhelje wol en him ûnthalzet. As Kees dat sjocht, falt er fan skrik oerboard. Hy wit nei de kant te swimmen, mar wurdt troch de moardner weromskuord it wetter yn ear't er help beroppe kin.
De oare deis, as de stoflike omskotten fan 'e beide miljeu-aktivisten fûn wurde, komme Visser en Vermeer del om 'e dûbele moard te ûndersykjen. Se ornearje dat se nei alle gedachten te krijen hawwe mei in searjemoardner, mei't de kâns lyts is dat der twa moardners tagelyk yn 'e Amsterdamske grêften aktyf binne. Harren team kriget fersterking fan John, in lid fan 'e wetterplysje en in eardere freon fan Visser. Harren freonskip is in jier as tolve lyn bekuolle nei't Visser wat krige mei de mem fan syn dochter Anneke, dy't op dat stuit in relaasje mei John hie. Mei't se Visser (en Anneke) letter ek sitte litten hat en no yn Frankryk gearwennet mei in keunstner, fynt John dat Visser al genôch straft is en dat er John sels boppedat foar gruttere ellinde behoede hat troch mei it frommes út te naaien. Nettsjinsteande dat wurde de beide mannen gjin freonen mear.
Om't no wol dúdlik is dat de moardner in dûker is, giet de plysje alle Amsterdamske dûkklubs ôf om neifraach te dwaan. Visser giet sels by de grutste dûkklub del, dêr't er in oantreklike froulike dûkster moetet dy't Laura hjit. Hy freget har om wat mei him te drinken yn 'e kantine fan 'e klub, mar ear't dat syn beslach krije kin, wurdt Laura ôfhelle troch in Martin Ruysdael, in earder lid fan deselde dûkklub. Dy jûns wurdt in kollektante fan it Leger des Heils, dy't jild ûntfremdet út 'e kollektebus, fan 'e kade ôf de grêft yn skuord. De oare deis wurdt har lyk opfandele troch in boat fan 'e gemeentlike reinigingstsjinst dy't de grêften himmelet.
It plysje-ûndersyk foarderet mar traach, ta argewaasje fan Visser, want salang't de plysje gjin idee hat wa't efter de moarden sit, kin de searjemoardner ûnbehindere syn gong gean. De boargemaster rekket ek frustrearre oer it gebrek oan foarútgong yn it ûndersyk, en begjint druk út te oefenjen om Visser te ferfangen troch in resjersjeur dy't de saak wól oplosse kin. Visser syn sjef wegeret dêr lykwols oan mei te wurkjen en ferbynt syn eigen karriêrekânsen oan 'e útkomsten fan it ûndersyk fan Visser.
De middeis nimt Visser frij en siket er Laura op yn it Ryksmuseum, dêr't se rûnliedings fersoarget. Hy wol witte hoe't it sit tusken Ruysdael en har, mar sy bewissiget him derfan dat er inkeld in freon is, mear net. Dat kin ek net, want hy is har psychiater; Laura hat nammentlik in goed jier lyn de man ferlern, en dat hat har geastlik in rare knoei jûn. Visser freget har mei út op in ôfspraakje foar dy jûns en sy giet dêrop yn.
Wylst Visser en Laura tegearre yn in restaurant sitte, besiket Anneke har heit te helpen troch op eigen manneboet op 'e siik te gean nei de searjemoardner. Har skoalfreon Willy, dy't beweart paranormaal bejeftige te wêzen, giet yn trâns en wiist op in plattegrûn fan Amsterdam in plak oan dêr't neffens him de searjemoardner sit. Hy en Anneke geane dêrhinne, mar it blykt in flauwe grap fan Willy te wêzen om Anneke bang te meitsjen. By wize fan ferjilding jout se him in set, sadat er efteroer yn 'e grêft kneppelet. Pas as er ûnthjitten hat om tenei har húswurk foar wiskunde en Frânsk te dwaan, helpt se him wer op it drûge. Wylst se fuortkuierje, komt efter harren de searjemoardner boppe wetter.
De oare deis wurdt op ljochtskyndei in jonge frou fermoarde dy't yn bikiny yn in opblaasboatsje op 'e grêft oan it sinnebaaien is. Visser-en-dy krije einlings en te'n lêsten in tip dêr't se wat mei kinne, oer in dûker dy't foarhinne op boareilannen wurke. Dyselde man stiet bekend as in opljeppende driftkikkert dy't him fan en ta oerjout oan gewelddiedige útbarstings. In bekende is him koartby yn Amsterdam tsjinkommen en fûn dat er him apart hold en droech. Visser, Vermeer en Potter geane derop ôf, mar de ynfal yn it snústerige hoteltsje dêr't de man ferbliuwt, rint út op in wylde efterfolging as de fertochte út it finster springt en útpykt op in motorfyts. Visser giet der mei John yn in auto efteroan. Uteinlik riidt de fertochte himsels klem foar in iepensteande brêge. De man wurdt arrestearre, en as dat buorkundich wurdt, lit de hiele stêd in sucht fan ferromming slûpe.
Wannear't de arrestant yn 't ferhear nommen wurdt, begjint Visser lykwols twifels te krijen oft er wol echt de dieder is. Deprimearre begjint er te drinken, en midden yn 'e nacht set er nei Laura ta. Hoewol't se al sliepte, lit se him deryn. Sels riedt er har oan om him fuort te stjoeren, mar ynstee nimt se him mei op bêd, dêr't se seksuele omgong hawwe wylst it bûtendoar begjint te reinen dat it miicht. Yn 'e nacht snijt de moardner by needwaar de ôfmartouwen fan in wenark los en sleept de boat nei de midden fan 'e grêft, dêr't er him lek slacht. De bewenner, in dronken âldman, fermoardet er wylst it skipke te sink giet.
De oare moarns binne Vermeer en John al ier by de pinken, mar Visser is net te berikken om't nimmen wit dat er by Laura sliept hat. As se de lokaasje fan 'e sonken wenark fêststeld hawwe, beslút John dat er net op Visser wachtsje wol. Dêrom lûkt er in dûkerspak oan en giet er allinne op 'e boaiem fan 'e grêft op sneup nei wat er fine kin. Hy waant him feilich om't de searjemoardner ommers al efter slot en skoattel sit. Hy fynt de wenark, giet der nei binnen ta en ûntdekt de fermoarde bewenner. As er wer nei bûten ta sil, wurdt er by de útgong fan 'e roef opwachte troch de moardner, dy't him mei in dûkersmês tenei komt en deastekt. Vermeer en de unifoarmearre wetterplysjes helje John boppe wetter, mar it is al te let. In bûltsjesspoar, as fan in dûker mei in soerstofflesse, liedt by de wenark wei, en Vermeer-en-dy sette de efterfolging yn. As de dûker in slûs yn swimt, tinkt Vermeer dat er de dieder te pakken hat troch halje-trawalje de slûsdoarren ticht te draaien. Dêrnei lit er de slûs leechpompe. Visser arrivearret krekt op 'e tiid om te sjen dat de dûker inkeld syn soerstofflesse op 'e boaiem fan 'e slûs efterlitten hat, mar sels ûnder wetter swimmend ûntkommen is.
In tip dat der in man yn dûkerstaris út 'e grêft in loads op in jachtwerf binnenkrongen is, set Visser en Vermeer wer op it spoar fan 'e moardner. Dyselde wit lykwols fannijs te ûntkommen troch in speedboat te stellen. Visser nimt in oare speedboat derefteroan, mar Vermeer mist de boat. Der folget in spektakulêre speedboatefterfolging troch de Amsterdamske grêften, dy't einiget as de moardner net goed útsjocht en syn speedboat yn 'e side fan in folle gruttere frachtboat boarret, mei in grutte ûntploffing ta gefolch.
Visser fangt in glim op fan immen dy't in ein fierderop út it wetter fan 'e grêft wei in mânselheech rioel binnen giet. Hy set derefteroan en ûntdekt de moardner úteinlik as dy fia in rioelputsje út it rioel klimt. De moardner besjit him mei in harpoenpistoal, en Visser kriget de harpoen troch it skouder. Ear't de man syn gewear werlade kin, pakt Visser syn pistoal en sjit werom. Dêrby tebrizelet er de dûkbril fan syn oanfaller en jeit de man de skrik op it liif, mar ferwûnet him fierders net. De moardner spilet lykwols fan ruten, net wittend dat Visser fuort dêrnei bewusteleas rekket troch de pine fan syn wûne. Letter wurdt er wekker yn it sikehûs, dêr't Vermeer, dy't him úteinlik fûn hat, him hinne brocht hat. Laura is dêr ek en heart hoe't Visser en Vermeer it oer de stikkene dûkbril hawwe. De dokter wol Visser foarearst ter observaasje yn it sikehûs hâlde en spuitet him plat om foar te kommen dat er útpike sil.
De oare deis giet Laura nei har wyklikse psychiatersôfspraak mei Ruysdael. Hja is wat betiid en Ruysdael sels is der net. Syn húshâldster lit har deryn, mar stiet sels op it punt om fuort. Laura wachtet wat, mar as se lûd heart, doarmet se yn it lege hûs om en ûntdekt se yn it efterhûs in kelder dy't tagong jout ta de grêft. Dêr lizze ferskate foarwerpen dy't fan 'e slachtoffers fan 'e searjemoardner binne, lykas de kollektebus fan 'e heilssoldate, mar Laura hat dat net foar it ferstân. As se lykwols in dûkbril mei in ferbrizele glês opmerkt en in dûkerspak dat noch net goed drûch is, begjint se erchtinkend te wurden. Se skillet it sikehûs op om Visser te wurd, mar de ferpleechster wol har net trochferbine om't Visser ferlet hat fan rêst. Ynstee lit se dan mar in boadskip efter dêr't de ferpleechster gjin tou oan fêstknoopje kin, foar't se de hoarn der gau opsmyt om't Ruysdael thús komt. Laura siket in sideplak op en hâldt har sa stil mooglik.
Yn it sikehûs komt Vermeer mei Anneke en Willy op sikebesite en makket Visser wekker. De ferpleechster fertelt dat der in Laura foar Visser belle hat mei in urgint boadskip oer dat se wit wa't it is. Visser, dy't wit dat Laura hjoed om dizze tiid nei Ruysdael soe, ûntslacht himsels fuortendaliks út it sikehûs en set mei Vermeer ôf nei de wente fan Ruysdael. Dêr is de psychiater ûnderwilens begûn mei pianospyljen, wat Laura de kâns biedt om in feiliger hinnekommen te sykjen. Se giet wer nei de wetterkelder, mar stompt dêr by fersin wat om. Ruysdael giet op ûndersyk út nei wat dat leven feroarsake hawwe kin, en wannear't er mei de rêch nei Laura ta stiet, timmert se him del mei in peddel. As er bewusteleas is, sakket se yn ferromming op 'e knibbels del. Ynienen sjit der in dûker út it wetter omheech en grypt har by it ankel. Hy besiket Laura de grêft yn te slepen, mar se hâldt har fêst oan 'e spile fan in trepke dat yn 'e kelder omleech liedt. Krekt foar't de spile los skuord wurdt, smyt Visser de keldersdoar iepen en sjit syn pistoal leech op 'e dûker, dy't gau-gau ûnder dûkt en fuort swimt.
Rolferdieling
* ) De dialooch fan Edwin Bakker waard yn 'e postproduksje neisyngronisearre mei de stim fan Horace Cohen.
Produksje
Amsterdamned waard regissearre troch Dick Maas nei in senario fan himsels. As produsinten wiene Maas en Laurens Geels by it projekt belutsen foar harren filmstudio First Floor Features. Foar de film wie in budget beskikber fan ƒ6 miljoen, wat omrekkene likernôch €2,3 miljoen is. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Marc Felperlaan, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Dick Maas.
Titelsong
De Golden Earring, in band dêr't Maas ferskate fideoklips foar makke hie, skreau foar Amsterdamned de titelsong My Killer, My Shadow. Ta teloarstelling fan 'e band keas Maas lykwols foar de titelsong Amsterdamned, fan it duo Loïs Lane. My Killer, My Shadow waard doe as nûmer útbrocht op it Golden Earring-album Keeper of the Flame. Amsterdamned fan Loïs Lane berikte it 33e plak yn 'e Nederlânske Top 40, en My Killer, My Shadow it 24e plak.
Opnamen
De opnamen foar Amsterdamned fûnen foar it meastepart plak yn Amsterdam. De binnendoarsênes op it plysjeburo waarden filme yn 'e Stopera, it nije stedhûs oan 'e Amstel; dat stie ûnder de opnamen noch leech om't de gemeentlike organisaasje it pas yn septimber 1988 betrok. Filmjen op 'e Wallen, de rôze buert fan Amsterdam, bliek fanwegen de drokte dêre ûnmooglik. Dêrom waard de Groenburgwal foar inkele dagen behongen mei reade lampen, neönreklames en úthingbuorden. De Amsterdamske grêften wiene likemin gaadlik foar opnamen; dêrom waarden de ûnderwettersênes filme yn 'e Eastfoarnske Mar by Rotterdam.
De sêne fan Visser syn besyk oan 'e dûkklûb waard opnommen by de Sloterplas yn Amsterdam. De sêne wêryn't Visser de berôving fan in bakkerij feridelet, waard filme yn Utert, wylst de wente fan psychiater Martin Ruysdael yn it echt yn Heemstede stie. De gearkomste yn 'e wurkkeamer fan 'e boargemaster waard filme yn it stedhûs fan Leien. De efterfolging mei de fertochte op 'e motor waard foar in diel opnommen yn it gebiet by de Zeedijk en de Oudezijds Achterburgwal. De ferpaupering mei fertutearze pannen en tichtspikere doarren en finsters liket wol in oerdreaun effekt foar de film, mar wie ein 1980-er jierren de tryste reäliteit yn dy buert. De slûs dêr't de moardner resjersjeur Vermeer sa te fiter hat, wie de Amstelslûs by it Keninklik Teäter Carré. It bliek technysk net mooglik om dy echt leech te pompen. Dêrom waard foar it koarte byld fan 'e leechpompte slûs in skildering foar de kamera pleatst.
By de opnamen fan 'e speedboatefterfolging troch de Amsterdamske grêften ferlear ien fan 'e stuntlju op in stuit by it nimmen fan in bocht de behearsking oer it stjoer, mei as gefolch dat de speedboat mei in faasje fan 70 km/h tsjin 'e kademuorre oan klapte. Dêrby rûn akteur Huub Stapel, dy't ek oan board wie, in swiere hernia op dy't him trije wiken bûten aksje hold. Om't der yn Amsterdam gjin werfkelders mei leechleine terraskes binne, waard it stik fan 'e speedboatefterfolging wêrby't de beide speedboaten har in paad klearje troch in mei toeristen befolke terraske, oan 'e Oudegracht yn Utert opnommen. Oan 'e tsien sekonden dy't dat stikje fan 'e efterfolging yn 'e film ynnimt, waarden twa draaidagen spandearre. Foar de sêne wêrby't ien fan 'e speedboaten oer in brêge yn 'e grêft springt, waard de boat 'ôfsketten' mei in stikstofkanon. Foar de sêne yn it rioel waard yn 'e studio in riolearringsstelsel neiboud; yn it echt hat Amsterdam gjin rioelbuizen dy't sa grut binne dat in man der frijwol rjochtop yn rinne kin.
Yn 'e film binne ferskate cameo's fan bekende Nederlanners te sjen. De earste deis, koart foar't er de berôving fan 'e bakkerij feridelet, riidt Visser by in terraske lâns dêr't kollumnist Simon Carmiggelt sit. By de speedboatefterfolging moatte de beide speedboaten útwike foar in boat mei in orkest dat dirigearre wurdt troch regisseur Bert Haanstra (in ferwizing nei dy syn bekende film Fanfare). En by de speedboatefterfolging wurdt troch de moardner ek in âlder troud pear op in wetterfyts wiet spat; dat binne filmkritikus Simon van Collem en Inge Beekman, de mem fan regisseur Dick Maas. Dyselden hiene ek in cameo as troud pear yn Maas syn eardere film Flodder (1986), wêrby't se ek al wiet spat waarden (doe't der in auto yn harren swimbad ried).
Distribúsje
De distribúsje fan Amsterdamned waard yn Nederlân fersoarge troch First Floor Features en om utens troch Concorde Film. De film gie op 11 febrewaris 1988 yn 'e Nederlânske bioskopen yn premiêre. Yn 2017 waard Amsterdamned ûnder tafersjoch fan regisseur Dick Maas en filmeditor Hans van Dongen folslein restaurearre, om dêrnei yn 'e Feriene Steaten op blu-ray útbrocht te wurden.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Amsterdamned oer it algemien positive resinsjes. Websiden dy't resinsjes sammelje, lykas Rotten Tomatoes en Metacritic hawwe anno 2023 (noch) gjin oardiel oer Amsterdamned.
Resultaat
De opbringst fan Amsterdamned yn 'e Nederlânske bioskopen is ûndúdlik, hoewol't wol bekend is dat de film goed besocht waard en kommersjeel súksesfol wie. Op 'e Amerikaanske Filmmerk fan 1988 wie Amsterdamned de op twa nei heechst betelle film fan it jier. Vestron besette de filmdistribúsjerjochten yn 'e Feriene Steaten en liet de film yn it Ingelsk neisyngronisearje. Huub Stapel, Monique van de Ven en Serge-Henri Valcke sprieken dêrby harren eigen dialooch yn it Ingelsk yn. Amsterdamned waard yn 'e Feriene Steaten yn in beheind tal bioskopen útbrocht en behelle in opbringst fan $98.000.
Skraste ferfolchfilm
Begjin 1990-er jierren naam regisseur Dick Maas yn omtinken om in ferfolch op Amsterdamned te meitsjen. Dat moast dan net yn Amsterdam, mar yn Rotterdam spylje. Dêr wie de titel Rotterdoom foar betocht, in gearlûking fan 'e plaknamme Rotterdam en it Ingelsk wurdt doom, dat "doem" betsjut. Uteinlik besleat er dat plan lykwols net troch te setten.
Amaranthe
Amaranthe  is in Sweedske metalband oprjochte yn 2008 troch Olof Mörck, earder fan Nightrage, en Jake E, earder fan Dream Evil, yn Goateboarch. De band falt op fanwegen it feit dat der trije sjongers binne: Elize Ryd, GG6 en Nils Molin. De band brocht yn 2011 syn debútalbum Amaranthe út. Amaranthe hat seis studio-albums útbrocht.
Hamsherne
Hamsherne is in buorskip yn de gemeente Achtkarspelen. Hamsherne leit yn de himrik fan De Harkema besuden Droegeham en de A7.
De namme komt ek foar as Hamshorn en Hemshorn
Golfoarloch
upright=1.5|thumb|Grûntroepen bewegingen fan 24-28 febrewaris 1991 tidens de operaasje Desert Storm. thumb|Golfkriich (1990-1991) De Golfoarloch of Golfkriich wie in wapene konflikt fan augustus 1990 oant en mei febrewaris 1991. Dizze oarloch waard yn it earstoan de Twadde Golfoarloch neamd omdat de oarloch tusken Iraan en Irak (1980-1988) as de Earste Golfoarloch beskôge waard. Letter spriek men faak fan 'e Earste Golfoarloch om't de Amerikaanske ynfal yn Irak yn 2003 (it begjin fan 'e Irakoarloch) as de Twadde Golfoarloch beskôge waard.
Irak foel yn 1990, ûnder lieding fan Saddam Hoessein, om ekonomyske redenen syn buorlân Koeweit yn. De Feriene Naasjes (FN) kamen hjirtsjin meiïnoar yn aksje. Ynearsten besochten de FN te ûnderhanneljen. Dêrnei stelden sy in hannelsembargo yn tsjin Irak. Dat embargo hâlde yn dat Irak gjin guods yn- of útfiere mocht. Doe dat net holp, dienen de FN in mânske loftoanfal op Irak. Dizze oanfal ferdreau de Irakeeske troepen Koeweit út.
De loftoanfal stie benammen ûnder Amerikaanske lieding. Sawat alle lannen yn de wrâld joegen harren stipe oan de aksje, ek de Sowjet-Unie. It súkses fan dat yngripen late ta in nij optimisme wrâldwiid. Mei de 'Nije Wrâldoarde' fan nei de Kâlde Kriich soe de FN tenei yn steat wêze fredesfersteuringen gau en effektyf oplosse te kinnen.
École normale supérieure
De École normale supérieure (ENS) is in universiteit yn Parys, Frankryk. De universiteit waard yn 1794 stifte.
De Normale Sup einiget faak hiel heech yn ynternasjonale listen fan goede universiteiten.
Keppeling om utens
École normale supérieure (Paris)
Angela Campanella
Angela Campanella, (Rome, 24 july 1963) is in Italjaansk aktrise.
Hee
Hee is in doarp op Skylge. Hee leit tusken Midslân en West-Skylge. Benoarden Hee leit in lyts dúnmarke. Op 1 jannewaris 2005 hie it plakje 33 ynwenners Hee bestiet út in rychje pleatsen, dêr't de meast fan ferboud binne foar rekreaasje. Oan de binnendúnrâne siet de âlde pleats De Pidde. Under Hee falle in stik of wat grutte kempings en rekreaasjeterreinen om it Dúnmarke yn de binnendúnrâne.
Gea
Under Hee falt ek it reservaat de Koaiboskjes, yn behear by Steatsboskbehear. Dit natuerreservaat bestiet út healannen, elzesingels en elze-hakhoutboskjes. De healannen wurde ien kear yn 't jier meand. Seldsume plantesoarten dy't der foarkomme binne: Kaaiblommen, Sompefioeltsje (Viola palustris), Trijeblêd (Menyanthes trifoliata), Stjersigge (Carex echinata), Snaffelsigge (Carex rostrata), Weewoartel (Potentilla erecta), Trijenervige sigge (Carex trinervis), Dubelde sigge (Carex disticha) en Apehier of Holpiip (Equisetum fluviatile).
Top 100 fan de Rykstsjinst foar de Monumintesoarch
De Top 100 fan de Rykstsjinst foar de Monumintesoarch is in oardering fan ryksmonuminten yn Nederlân, dy't yn 1990 fêstlein waard troch de Rykstjinst foar de Monumintesoarch (no de Rykstsjinst foar it Kultureel Erfgoed). De Top 100 wie in seleksje út de monuminten dy't it rjocht hawwe en fier it ynternasjonaal kenteken dat heart by de Konvinsje fan De Haach fan 1954 (it blau-wite skyldsje). It wie fierders ûnderdiel fan it doetiidske belied foar kultuerbeskerming yn bûtengewoane omstannichheden. De list hie, ek al waard er yn 't earstoan publisearre as de UNESCO Top 100 fan Unreplike Objekten, neat te krijen mei de Wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO. Foar de hûndert op 'e list fernijde objekten koe in berop dien wurde op ekstra jild foar befeiligingsmaatregels.
Henk Stallinga
Henk Stallinga (Tytsjerk, 25 septimber 1962) is in Nederlânsk yndustrieel ûntwerper en keunstner,
Wurkpaad
Stallinga studearre yn 1993 ôf yn industrial design oan de Rietveld Akademy yn Amsterdam en rjochte itselde jier Studio Stallinga op.
Stallinga syn wurk ferkend de grinzen fan design en byldzjende keunst; it wol in lykwicht tusken funksjonaliteit en ferbylding wêze. Syn wurk nûget en daget de brûker as sjogger út om it yndustrieel produkt mei oare eagen te besjen.
Stallinga krige ynternasjonale erkenning mei de Mondriaan-eksposysje fan 1995 yn it MoMa New York; yn it Garden Café fan it MoMa wie wurk set fan Henk Stallinga, Joep van Lieshout en oaren.
Wurken
It wurk fan Stallinga wurdt ynternasjonaal wurdearre en is opnaam yn de permaninte kolleksjes fan:
Stallinga syn wurk is fierder te finen yn tal fan partikuliere samlingen.