cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Drabbelkoek
In Drabbelkoek is in rûne koek fan tarwemoal, bûter, molke en sûker. Sa'n koek wurdt makke troch slierten daai troch bûter te drabbeljen.
Drabbelkoeken wurde sûnt 1850 troch de firma Haga yn Snits bakt en yn bussen mei in ôfbyld fan in Fryske sjeas en de Snitser Wetterpoarte ferkocht. Ek yn museumdoarp Allingawier wurde drabbelkoeken makke, dy't yn it kofjehûs ferkocht wurde.
Twadde Brief fan Petrus
It Twadde Brief fan Petrus, yn it oarspronklike Gryksk: Β' Επιστολή του Πέτρου, Bēta Epistoli tou Petrou, ek wol koartwei 2 Petrus neamd, is it 22ste boek fan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. It is de 17de fan 'e brieven, en de trêde fan 'e Algemiene Seinbrieven. De earste folsleine Fryske oersetting fan 2 Petrus stie yn 'e fertaling fan it Nije Testamint fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1933 útkaam.
Ynhâld
2 Petrus ferskilt sawol kwa ynhâld as skriuwstyl gâns fan 1 Petrus. Nei it opskrift en in groetnis (2 Petr. 1:1-2), leit de skriuwer út wat de ropping fan 'e kristenen is, hoe't hja libje moatte en wat de kristlike deugden binne (2 Petr. 1:3-21). Dan folget in feroardieling fan dwaalleararen (2 Petr. 2:1-22), dy't it folk op 'e doele bringe mei har ûnleauwe yn 'e werkomst fan 'e messias, en mei har sloppens en sleauwens fan it yn 'e praktyk bringen fan 'e kristlike noarmen en wearden. De skriuwer leit út hoe't it sit mei de werkomst fan Kristus (2 Petr. 3:1-16); dy is wol deeglik op kommendeweis, mar men moat net ferjitte dat tûzen jier foar de minske allyk in inkele dei is foar God. It brief beslút mei in lêste fermoanning en in lofprizing op Jezus Kristus.
Fryske oersetting
Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe û.m. in oersettingsfragmint fan eigen hân fan 2 Petr. 3:8-13 út. De earste folsleine Fryske oersetting fan 2 Petrus stie yn it Nije Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dat yn 1933 útkaam en dat fan 1943 ôf ûnderdiel útmakke fan 'e earste Fryske bibeloersetting. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan 2 Petrus waard dêrby dien troch drs. H.J. Brouwer, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch perfester dr. Jelle Hendriks Brouwer.
Apia
Apia is de haadstêd fan de Oseanyske eilannekloft en lân Samoä. De stêd leit oan de noardkust fan Upolu, Samoä's twads grutste eilân, oan in natuerlike haven by de mûning fan de rivier Vaisigano. Dêr wurdt Ingelsk en Samoaansk praat. Apia is in lytse stêd mei sa'n 38.000 ynwenners (2006). It is Samoä's ienige stêd en haven.
Apia hat in mjuks fan âlde koloniale huzen en moderne westerske bouwurken, gewoanwei oantsjut as Fale Palagi ('hûs fan de wite man'); de tradisjonele wenten fan Samoä wurde Fale Samoa neamd.
De ferneamde 19e-iuwske Skotske skriuwer Robert Louis Stevenson is begroeven op in hichte oan de râne fan de stêd; syn hûs dêre, Vailima, is no in museum ta syn eare.
Skiednis
thumb|left|150px|In haadman fan Apia, Seumanutafa Pogai, om 1890-1910 hinne.
Apia wie oarspronklik in lyts doarp dêr't de lettere haadstêd de namme fan oernaam hat. It âlde doarp Apia bestiet noch yn it moderne Apia, dêr't no ek in protte oare doarpen ta beheare.
It moderne Apia waard stifte yn de fyftiger jierren fan de 19e iuw en hat de offisjele haadstêd fan Samoä west sûnt 1959.
Begjin 20e iuw begûn Samoä’s stiid foar ûnôfhinklikens, organisearre yn de nasjonale Mau-beweging. Apia wie doe it plak dêr't geweldleaze protestmarsen holden waarden en dêr't doe in protte Samoänen arrestearre binne. Op de saneamde 'Swarte Sneon' roan in freedsume Mau-gearkomst út op it deadwaan fan haadman Tupua Tamasese Lealofi III troch Nij Seelânske plysjes, dat wie op 28 desimber 1929.
Klimaat
Apia hat in tropysk reinwâld klimaat mei frijwat fêst waar en temperatueren it hiele jier troch. Apia's meast drûge moannen binne july en augustus mei in trochsneed delslach fan sa'n 80 mm. Desimber oant maart falt it measte wetter, maklik mear as 300 mm. De trochsneed temperatuer foar Apia is 26 graden Celsius.
Bestjoer
Apia is in part fan it polityk distrikt Tuamasaga en fan it kiesdistrikt Vaimauga-west en Faleata-east. Apia hat gjin stedsbestjoer. Apia bestiet nammentlik út sa'n 45 selsstannige doarpen. It eigentlike Apia proper is mar in doarpke tusken mûningen fan de rivieren Vaisigano (east) en Mulivai (west) en de doarpen Vaisigano en Mulivai; meielkoar foarmje dy 'de stêd Apia'.
Underwiis
Apia hat in oantal beuker-, legere- en middelbere-skoallen en ek ynstituten foar fuortset ûnderwiis, dêr't ek de iennichste universiteit fan Samoä ta heart, de Nasjonale Universiteit fan Samoä. Fierders hat de Lânbouskoalle fan de Universiteit fan de Súd-Pasifyk in kampus yn Alafua oan de râne fan Apia.
Plüschow
Plüschow is in plak en eardere gemeente in de Dútske dielsteat Meklenburch-Foarpommeren, en is part fan it distrikt Noardwestmeklenburch en it Amt Grevesmühlen-Land.
Plüschow hat 530 ynwenners. Ekonomysk besjoen moat de gemeente it fan de lânbou hawwe.
Ta de gemeente hearre de plakken Friedrichshagen, Hilgendorf, Meierstorf, Naschendorf en Waldeck. Plüschow waard op 1 jannewaris 2019 opnommen yn de gemeente Upahl.
Plutschouw
thumb|left|Tsjerke fan Friedrichshagen De efternamme Plutschouw komt wierskynlik fan Plüschow. De namme is in seldsumheid yn Nederlân en komt fanâlds suver allinne yn Fryslân foar. Yn 2007 wienen der 40 minsken mei de namme Plutschouw (dêr 12 fan yn Dongeradiel), yn 1947 mar 20.
5 maart
Berne
right|thumb|100px|Hindrik II
Oleg Gontsjarenko
Oleg Gontsjarenko naam oan alle trije grutte ynternasjonale reedrydskampioenskippen diel dy't yn syn reedrydperioade ferriden waarden. Hy debutearre op op it WK fan 1953 en waard daalks wrâldkampioen. Dêrnei hearde Gontsjarenko meardere jierren ta de wrâldtop fan it reedriden, behelle nochris twa kear de wrâldtitel en wûn twa brûnzen medaljes op de Olympyske Winterspullen fan 1956 yn Cortina d'Ampezzo.
Utjouwerij Louise
Utjouwerij Louise (Nederlânsk en offisjeel: Uitgeverij Louise) is in Fryske útjouwerij dy't fêstige is yn Grou. It is in selsstannich bedriuw dat op ideële basis oprjochte is yn it foarjier fan 2010. Neffens de ynformaasje op 'e eigen webside hat de útjouwerij him ta doel steld om "moaie boeken" te meitsjen, "wêrby't de minsklike mjitte foarop stiet. Boeken dy't derta dogge, boeken dêr't minsken oer neitinke en dêr't minsken wat by fiele." Utjouwerij Louise is ynskreaun by de Keamer fan Keaphannel yn Ljouwert.
Ien fan 'e bekendste útjeften fan Utjouwerij Louise wie Alpita de Jong har biografy fan Joast Hiddes Halbertsma: Joost Halbertsma 1789-1869: Triomfen en tragedies van een uitmiddelpuntig man. Dat boek ferskynde yn it ramt fan it Halbertsmajier yn april 2018.
Oleg Gontsjarenko
Oleg Gontsjarenko ferstoar op 16 desimber 1986, yn 'e aldens fan 55 jier.
Przewalskyhynder
It Przewalskihynder, ek wol it Dzjûngaarske hynder (Equus ferus przewalski), is in seldsume wylde hyndersoart, dy’t yn 1969 foar it lêst yn it wyld sjoen is yn Mongoalje. It hat nei alle gedachten it hyndersoart west dêr’t de Mongoalske krigers fan Dzjengis Kaan op riden ha. De Mongoalske namme foar it ras is Takhi, útsprutsen as Tech.
Namme
Yn 1881 waard it Przewalskihynder ûntdutsen troch Nikolaj Przewalski. It krige syn namme. L.S. Poljakov konkludearre dat dit hynder in wylde hynstesoart wie, hy joech it de offisjele wittenskiplike namme Equus przewalski (Poljakov 1881). Hjoed-de-dei is de offisjele namme Equus ferus przewalski (Poliakov 1881).
Skaaimerken
It Przewalskihynder hat koartere skonken as oare hynders. Trochstrings is de hichte 1.32 meter, de lingte 2.01 meter mei in 90 sintimeter lange sturt. Se hawwe in gewicht fan likernôch 300 kilo.
De kleur is wat bêzje brún, wat donkerder op de rêch en gieler nei de búk ta. Troch it jier hinne feroaret de kleur wat. Simmerdeis is de kleur in stik ljochter as winterdeis. De manen fan it hynder steane rjocht oerein.
Gedrach
Hynsten sette it gebiet fan de keppel út troch it markearen fan de úteinen. Dat bard troch dong út te lizzen om in beskate ôfstân. As in merje mige moat docht in hynst dat faak ek op itselde plak, sa lit hy sjen dat de merje by syn keppel is.
thumb|right|250px|Przewalskyhynders oan it weidzje.
Populaasje
De wrâld populaasje fan it Przewalskihynder bestiet út allegear neikommelingen fan 9 fan de 31 hynders dy’t yn 1945 yn finzenskip sieten. Dizze njoggen wienen wer neikommelingen fan likernôch 15 hynders dy’t om 1900 hinne finzene binne.
Yn it wyld libje der op it stuit sa’n 250 fan Przewalskyhynders. Yn totaal wurdt rûsd (2005) dat der 1.500 Przewalskihynders binne op it stuit.
Skiednis
Yn de 15e iuw, Johann Schiltberger dokumintearre as ien fan de earste Jeropeanen it hynder yn it deiboek fan syn trip nei Mongoalje as finzene fan de Mongoal Khan. It hynder is neamd nei de Russyske koalenel Nikolai Przewalsky (1839-1888). Hy beskreaun it hynder yn 1881, nei dat der op ekspedysje gien wie om it hynder op te sykjen.
In protte hynders binne om 1900 hinne troch Carl Hagenbeck finzene en yn bistetúnen belâne.
It Przewalskihynder as wylde soart is yn de jierren ’60 fan de 20e iuw útstoarn. It lêste keppel is yn 1967 sjoen en it lêste yndividuele hynder yn 1969. Ekspedysjes nei it hynder slaggen der net yn it Przewalskihynder yn it wyld te fine. It hat dêrnei foar safier bekend mear as 30 jier útstoarn west yn it wyld.
Nei 1945 wienen der noch twa populaasjes oer, yn de bistetúnen fan Múnchen en Praach. In wichtige groep hynders yn Askania-Nova is troch Dútske soldaten ôfmakke en in groep yn de Feriene Steaten wie útstoarn.
thumb|left|250px|In keppel Przewalskyhynders yn it Hustain Nuruu Nasjonaal Park fan Mongoalje (2006).
Omdat om 1900 hinne in stik as wat fôlen finzene naam wienen wêrmei fierder fokt wie, wienen der yn bistetúnen genôch bisten om it tal hynders grutter te meitsjen. De basis fan alle libben Przewalskihynders is werom te fieren op 15 hynders.
As ynteelt safolle ûnderdiel útmakket fan in soart, dan moat der mei in stamboek rêd in grut tal bisten fokt wurde wêrnei it mooglik wurdt om bisten fierder út te selektearjen.
Yn 1977 wienen der oer de wrâld 300 Przewalskihynders. Der waard in stamboek oprjochte en ferskate bloedlinen waarden byinoar brocht. It resultaat wie sûnere fôlen. Yn 1997 wienen der alwer sa'n 1.500 Przewalskihynders. Bisten út Jeropeeske bistetúnen binne yn ûnder oare it Natuerpark Lelystêd útset. In oare reservaat foar dit doel wie de Ooijpolder yn Dútslân. Fan hjirút binne de Przewalskihynders wer op ‘e nij útset yn Mongoalje.
Yn 1990 is begûn mei it wer útsetten fan de hynders yn it Hustain Nuruu Nasjonaal Park. Om de 2 jier waarden der 16 hynders frijlitten op it 60.000 hektare grutte gebiet.
Yn de tige swiere winter fan 2001 op 2002 binne der 20 fan de 60 hynders omkaan. Yn juny 2002 is der opnij in groep fan 14 hynders frijlitten yn it gebiet.
Tsjintwurdich wurd it hynder net mear as útstoarn yn it wyld beskôge mar as bedrige bistesoart.
Plutschouw
Plutschouw is in efternamme. De namme komt wierskylik fan it Dútske plak Plüschow.
De namme is in seldsumheid yn Nederlân en komt fanâlds suver allinne yn Fryslân foar. Yn 1947 wiene der 20 minsken mei de namme Plutschouw en yn 2007 wienen der 40 (dêr't 12 fan yn Dongeradiel tahâlden). .
Hubertus fan Luik
Hubertus waard yn de midsiuwen yn grutte dielen fan Europa fereare. De ikonografy fan syn leginde wurdt fakentiden betiizgde mei dy fan Sint-Eustachius.
Hy ferstoar op 30 maaie yn it jier 727 yn of by in plak mei de Latynske namme Fura. Eartiids mienden se dat dat Tervuren by Brussel yn Belgje wie, mar tsjintwurdich tinke gelearden dat it Voeren west hawwe moat, tusken Maastricht en Luik. Hubertus wurdt betocht op 3 novimber.
Jonkheid
Hubertus waard yn likernôch it jier 656 yn Akwitaanje (mooglik yn Toulouse) berne as de âldste soan fan hartoch Bertrand. As jonge waard er nei it hôf fan Theurderik III yn Parys yn doedestiidske Neustrje stjoerd. Lykas in soad oare manlju fan syn stân mocht Hubertus him dêr graach fermeitsje troch te jeijen, mar de tirranike lieding fan hôfmeijer Ebroin feroarsake in eksoadus fan ealju nei it hôf fan Austraasje yn Metz. Al gau folge Hubertus de oaren en waard dêr troch Pepyn fan Herstal waard wolkom hjitten, dy't him fuort de lieding joech oer it hûshâlden.
It fizioen fan Hubertus
Nei't syn frou by de berte fan harren soan ferstoar loek Hubertus him werom fan it hôf yn de wâlden fan de Ardennen, dêr er him úttjirge mei it jeien op wyld. In grutte ommekear kaam doe't op in Goed Freed de tsjerken fol sieten mei minsken, wylst Hubertus him wer ris ôfjoech om te jeien yn de bosken.
Wylst er dêr efter in grut hert oan siet, draaide it bist him ynienen om en seach Hubertus in krúsbyld tusken de hoarnen fan it hart. Tagelyk hearde Hubertus in stim sizzen: "Hubertus, as jo jin net ta de Heare keare en gjin hillich libben liede wolle, dan sille jo gau de hel sjen". De skrokken Hubertus gyng fan 't hynder, bûgde him foar oer en frege: "Heare, wat wolle jo dan dat ik doch?" As andert krige er dat er Lambertus opsykje moast en dat dy him wol oanwizings jaan soe.
It ferhaal fan it hart ferskynt foar it earst yn ien fan de lettere legindaryske samling fan hilligenlibbens (Bibliotheca hagiographica latina, nûmers 3994-4002) en waard oernommen fan de leginde fan Sint-Eustachius. Yn it fizioen fan Hubertus soe it hert him sein ha dat er de bisten as Gods skepsels sjen moast, dy't in eigen wearde en rjochten hawwe en him ynstruksjes jûn ha wat wol en wat net yn de jacht tastien wurde koe om sa ta in humanere jacht-etyk te kommen.
Hubertus sette nei it fizioen fuort ôf nei Maastricht, want dêr wie Lambertus biskop. Lambertus helle him freonlik yn en begeliede Hubertus yn religieuze saken. Hubertus die ôfstân fan alles en joech syn berterjochten yn Akwitaanje troch oan syn jongere broer Odo, dy't ek op syn soan Floribanne passe moast. Nei't er al syn besit ferdield hie en foar preester studearre hie, waard er ynwijd en ien fan Lambertus' neiste meiwurkers yn it bisdom. Op oantrunen fan Lambertus makke Hubertus yn 708 in pylgertocht nei Rome. Mar wylst Hubertus yn Rome wie, waard Lambertus fermoarde troch oanhingers fan Pepyn. Hilligebeskriuwings wolle ha dat de paus yn in fizioen fan de moard op de hichte steld waard en dat yn dat fizioen Hubertus as opfolger oanrikkomandearre waard. Hubertus waard de opfolger fan Lambertus en ferdielde syn ynkomsten as biskop ûnder de earmen. Hy wie krigel en sekuer yn de fêstel- en gebedstiden en ferneamd fanwegen syn preken op de kânsel. Yn 720 liet Hubertus it omskot fan Lambertus opgrave en yn in grutte prosesje yn oanwêzigens fan biskoppen út oanbuorjende bisdommen oerbringe nei Luik, dêr't Lambertus de martlersdea ferstoar. Oer it nije grêf yn Luik, dat doe noch mar in lyts doarpke wie, waard in basilyk boud en in jier letter waard it in katedraal doe't it bisdom fan Maastricht nei Luik ferhûze.
Hubertus wurke as apostel ûnder de heidenen yn de bosken fan de Ardennen en ûnder de Toksandrjers, in gebiet dat tusken Tongeren en de rin fan de Waal en de Ryn lei.
Dea
Hubertus slepte yn in plak mei de namme Fura op 30 maaie 727 of 728 rêstich yn, likernôch 45 kilometer fan Luik. Ynearsten waard Hubertus byset yn de Petrustsjerke fan Luik. Dêr waard er yn 825 opgroeven en oerbrocht nei de Benediktynske Abdij fan Andage ("Andagium", it hjoeddeiske Saint-Hubert yn Belgje) yn the Ardennen. De abdij waard in drokbesocht plak foar pylgers oant de reliken yn de tiid fan de reformaasje ferdwûnen.
De feestdei fan Hubertus is 3 novimber, nei alle gedachten de dei fan it oerbringen fan syn reliken nei Andage.
Ferearing
Sint-Hubertus waard yn de midsiuwen yn grutte dielen fan Europa fereare. Ferskillende ridderoarders waarden nei him ferneamd. Op Hubertusdei waard eartiids bôle, sâlt en wetter wijd en it iten of drinken derfan soe helpe tsjin hûnsdûmens en slangebiten.
Hy is beskermhillige fan de jagers. Boppedat is er de patroan fan hûnen as helper tsjin hûnsdûmens, bûntbewurkers, slachters, metaalbewurkers, buksenmakkers. optisiens, wiskundigen en minsken dy't wiskundige apparaten meitsje.
Mei Quirinus, Kornelius and Antonius is Hubertus ien fan de Fjouwer hillige Maarskalken, dy't as beskermhilligen by net te ferklearjen syktes yn benammen it Rynlân oanroppen waarden.
List fan planetoïden 33501-33600
Dit is in list fan planetoïden 33501-33600.
Basketbal op de Olympyske Simmerspullen 1996
200px|thumb|right|It Olympysk Basketbal Stadion fan Atlanta 1996
De Olympyske Simmerspullen 1996, ek wol de XXVIe Olympiade neamd, waarden yn 1996 hâlden yn de Amerikaanske stêd Atlanta. It basketbal waard hâlden yn it Georgia Dome.
Scotiasee
De Scotiasee is in see yn it súdwesten fan de Atlantyske Oseaan en foar yn part ek yn de Súdlike Oseaan, tusken Súd-Amearika en Antarktika. De see wurdt yn it noarden, easten en suden fan it oerbliuwende diel fan de Atlantyske Oseaan kieden troch de Scotiarêch, in bôge fan eilannen (ûnder oaren Súd-Georgië en de Súdlike Sandwicheilannen) dy't it berchtme fan it Antarktysk Skiereilân mei dat fan Fjoerlân en de Andes ferbynt. Yn it westen is de Strjitte Drake de skieding mei de Grutte Oseaan en it oare part fan de Súdlike Oseaan. De Scotiazee berint sa'n 900.000 km². Likernôch de helte fan dizze see leit boppe it kontinitaal plat.
Klaas van Tuinen
Klaas van Tuinen (Aldeboarn, 28 oktober 1840 - dêre, 14 july 1905) wie in biolooch, letter bekend ûnder de namme Klaas Bisschop van Tuinen.
Libben
Fan jongs ôf oan hie er niget oan de natoer, benammen plant- en dierkunde. Hy wurke earst in skoft op de siktary fan Boarn mar begûn yn 1879 in stúdzje oan de Universiteit fan Amsterdam. Yn 1880 slagge er foar de eksamen MU yn dychstof- ierd- plant- en dierkunde. Yn 1871 folge in beneaming as learaar natoerlike histoarje oan de RHB yn Swol. Yn 1879 waard er ek learaar oan it gymnasium. Fierders joech er in jier of wat les yn plant- en dierkunde oan de normaalskoalle foar ûnderwizers yn Swol.
Ek wie er konservator oan it museum fan de Feriening foar Provinsjale Wolfeart yn Oerisel en bestjoerslid fan de Swolske ôfdieling fan de Maatskippij fan Túnbou en Plantkunde en siktaris-ponghâlder fan de muzykskoalle. Benammen aktyf wie Van Tuinen foar de ‘Nederlânske Entomologyske Feriening’ en skreau fan dêrút stikjes yn it tydskrift fan de feriening.
Klaas van Tuinen wie de earste dy't it slagge mei in kamera en in mikroskoop de seagen fan blêdwapsen te fotografearjen. Fan it herbarium dat hy mei syn buorjonge Franciscus Holkema oanlein hat, is harren earste fûns (de Weegbree), yn brûklien ôfstien troch it Ryksherbarium yn Leien. It proefskrift fan Franciscus (it ienige noch besteande eksemplaar yn de orizjinele bân) en ek foto's fan de seagen fan de blêdwapsen dy't er makke, binne ûnderbrocht yn in permaninte eksposysje fan Aldheidkeamer Uldrik Bottema fan Aldeboarn.
Bibel
De Bibel is de gongbere namme foar in kanonike samling teksten dy't yn ûnderskate gearstallings as hillich beskôge wurdt troch de joadske en kristlike godstsjinsten. Ferskillende religieuze groepen beflappe ferskillende boeken yn harren kanons of foegje ekstra materiaal ta oan 'e kanonike teksten. Yn 'e Westerske wrâld (en dêrmei dus ek yn Fryslân) sil mei "de Bibel" ornaris de algemiene kristlike kanon fan 66 boeken bedoeld wurde, mar de kanon fan 'e Etiopysk-Otterdokse Tsjerke beslacht 88 boeken, wylst de joadske Bibel, de Tenach, mar 24 boeken hat. Dy omfettet inkeld it earste diel fan 'e kristlike Bibel, it saneamde Alde Testamint, dat oarspronklik skreaun wie yn it Hebriuwsk, mei beskate passaazjes yn it Arameesk. It twadde diel fan 'e kristlike bibel, it Nije Testamint, is in lettere tafoeging en wie oarspronklik skreaun yn it Gryksk.
Koartsein fertelt de Bibel it ferhaal fan 'e skiednis fan 'e wrâld en de minske, hoe't dy troch de iene God skepen binne en hoe't it dermei ôfrinne sil oan 'e ein fan 'e tiden. Hoewol't it eins in samling fan losse geskriften is dy't oanwiisber skreaun binne troch in ferskaat oan skriuwers (likernôch fjirtich), oer in perioade fan om-ende-by de tûzen jier, beskôget in grut part fan 'e joadske en kristlike leauwenden de Bibel dochs as "it Wurd fan God"; sy hâlde út dat de skriuwers de wurden dy't se delskreaune fan God krigen hawwe moatte troch de wei fan godlike ynspiraasje.
De âldste oerlibjende folsleine kristlike Bibels binne Gryksktalige manuskripten út 'e fjirde iuw. It âldste hanskrift fan 'e joadske Tenach, yn it Hebriuwsk en it Arameesk, datearret út 'e tsiende iuw. De Bibel is it meast ferkochte boek yn 'e wrâld, mei in jierlikse ferkeap fan 25 miljoen eksimplaren. It is ek it meast oersette boek en hat troch de iuwen hinne in grutte ynfloed hân op 'e Westerske kultuer en op 'e talen fan joadske en kristlike folken. De earste folsleine Fryske bibeloersetting, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, ferskynde yn 1943.
De Joadske Bibel
De namme foar de joadske Bibel is "Tenach". De yndieling dêrfan is sa:
De Kristlike Bibel
thumb|left|200px|De Bibel fan [[Kristiaan III fan Denemark, de earste Deenske bibeloersetting. Printe yn Kopenhagen yn 1550.]] De kristlike Bibel bestiet út twa dielen: it Alde en it Nije Testamint, beiden ûnderferdield yn in rige aparte boeken en geskriften dy't ûnderling tige ferskille kwa lingte en styl, en dy't net skreaun binne as parten fan 'e Bibel, mar neitiid gearstald binne ta de Bibel. Dêrby is in kar makke hokfoar boeken oft kanonyk binne, en dus al ta de Bibel hearre, en hokker oft apokryf binne en net ta de Bibel hearre. De mienings oangeande dy yndieling binne ferdield, en der besteane dan ek grutte ferskillen tusken de gearstalling fan 'e Bibels fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke en de ûnderskate protestantske, eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse denominaasjes. De measte bibelboeken binne skreaun yn proazafoarm, mar guon, lykas de Psalmen en it Heechliet, komme ûnder it kopke poëzij. De boeken fan 'e kristlike Bibel binne fierders ûnderferdield yn haadstikken (troch de trettjinde-iuwske aartsbiskop fan Canterbury Stephen Langton) en dy haadstikken wer yn fersen (troch de sechstjinde-iuwske Frânske printer Robert Estienne). Hjoed de dei wurde bibelsitaten oanhelle mei boek, haadstik en fers (bgl. Genesis 1:1-10).
It Alde Testamint
It Alde Testamint komt rûchwei oerien mei de joadske Tenach, al hat it in oare yndieling. It fertelt efterinoar oer it oanbegjin en de skepping fan 'e wrâld en de minske troch God, de sûndfloed, de aartsfaars, de Ballingskip yn Egypte, de weromkear fan 'e âlde Hebreeërs nei it Unthjitten Lân, de skiednis fan it keninkryk Israel en letter teffens fan it keninkryk Juda ûnder de rjochters en dêrnei de keningen, de ferrinnewearring fan dy beide keninkriken troch de Babyloaniërs en de Alde Assyriërs, de Babyloanyske Ballingskip en de weromkear fan 'e joaden út Babyloanje, en einiget mei de profesijen fan in hiele rige profeten.
Mei't ferskate streamings binnen it kristendom harren eigen ideeën hawwe oer hokker boeken al of net ta de Bibel rekkene wurde moatte, besteane der ferskillen tusken de Bibels dy't brûkt wurde troch de ûnderskate kristlike tsjerken. Dy ferskillen konsintrearje har yn it Alde Testamint. Yn guon protestantske streamings wurde sadwaande de boeken dy't dêr net ta de kanon rekkene wurde (de saneamde apokrife of deuterokanonike boeken) oan 'e ein fan it Alde Testamint opnommen as in nuttige taheakke, mar yn oare, strangere, denominaasjes wurdt dat wer beslist net dien.
Boeken fan it Alde Testamint
Hjirûnder de opsomming fan 'e boeken fan it Alde Testamint. De kanon (en folchoarder) is dy fan 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978. (De tradisjonele ûnderferdieling yn Wet, Skiednis, Poëzij en Wiisheid, Grutte Profeten en Lytse Profeten is ûnoffisjeel en net yn hokfoar bibel ek werom te finen.)
Yn 'e kanon fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke folgje de boeken Tobit en Judit fuort nei Nehemia, wylst Ester (Gryksk) oan Ester tafoege is. Nei Ester komme 1 Makkabeeërs en 2 Makkabeeërs en nei it Heechliet folgje de Wysheid fan Salomo en Jezus Sirach. Barûch (it Brief fan Jeremia ynbegrepen) stiet tusken Kleilieten en Ezechiël yn; Azarja (of It Liet fan Azarja) foarmet in passaazje fan it boek Daniël (nei Daniël 3:23); en Suzanne en Bel en de Draak binne oan Daniël tafoege as de beide lêste haadstikken.
Jan Piterssoan Sweelinck
Jan Pieterssoan Sweelinck (Dimter, [??] maaie 1562 - Amsterdam, 16 oktober 1621) wie in Nederlânsk komponist, organist, klavesinist, muzykpedagooch, muzykorganisator en ensemblelieder. Hy jildt as de wichtichste Nederlânske komponist út de ier-moderne skiednis.
Bibel
Boeken fan it Alde Testamint
De Anglikaanske Tsjerke makket yn 'e liturgy gebrûk fan 'e deuterokanonike boeken. Sadwaande befetsje anglikaanske Bibels in taheakke oan it Alde Testamint mei dêryn alle apokrife boeken dy't ek yn 'e Fryske bibeloersetting steane, en dêropta noch 1 Esdras, 2 Esdras en it Gebed fan Manasse.
Nijhoarne
Nijhoarne (Nieuwehorne) is in doarp yn de gemeente It Hearrenfean, noardwest fan it trijegemeentenpunt mei de Stellingwerven. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1934 makke it, lykas it susterdoarp Aldhoarne, diel út fan de gemeente Skoatterlân.
Jan Piterssoan Sweelinck
Jeugd
Jan Piterssoan Sweelinck wie de âldste fan trije bern fan Pieter Sywertssoan (of Swibbertssoan) en Elsgen Sweling, dochter fan de Dimter stêdssjirurgyn Johan Zwelick. De bern brûkten de efternamme fan mem út reden fan it foaroansteand plak dat har famylje yn Dimter hie. thumb|left|200px|De Haach, Sweelinckplein. Monumint J.P. Sweelinck fan [[Dirk Bus.]]
Bibel
Boeken fan it Alde Testamint
De Gryksk-Otterdokse Tsjerke en de Russysk-Otterdokse Tsjerke erkenne alle boeken fan 'e protestantske kanon en de boppeneamde roomske tafoegings, en dêropta ek noch 3 Makkabeeërs, 1 Esdras, it Gebed fan Manasse en Psalm 151. Mei de Georgysk-Otterdokse Tsjerke erkent de Russysk-Otterdokse Tsjerke fierders teffens 2 Esdras. It boek 4 Makkabeeërs wurdt inkeld as kanonyk erkend troch de Georgysk-Otterdokse Tsjerke, al wurdt it yn 'e Gryksk-otterdokse Bibel wol as apokrife taheakke ôfdrukt.
Nijhoarne
Nijhoarne leit lykas in protte oare doarpen yn it gebiet "Tusken Feart en Tsjonger" tusken de Skoatterlânske Kompanjonsfeart oan de noardkant en de rivier de Tsjonger oan de súdkant. It leit tusken Ketlik en Aldehoarne yn. Der binne in soad houtwâlen. It gebiet hat him ûntwikkele troch de ferfeaning. De Skoatterlânskewei rint mei in soad lintbebouwing troch de doarpen. Yn it noarden fan Nijehoarne is by in fallaat yn de Kompanjonsfeart it buorskip Bontebok ûntstien, dit doarp hat yn 1979 de status fan in apart doarp krige.
Jan Piterssoan Sweelinck
Jeugd
Heit Piter wie in soan fan Swibbert fan Keyzersweerd, in musikus dy't yn de iere 16e iuw út (it doe noch Nederlânsktalige) Neder-Rynlân nei Dimter ferfarde en dêr organist fan de Grutte of Sint Lebuïnustsjerke waard. By syn wiif sette er sân bern oan, ûnder oaren Piter, dy't him letter opfolgje soe as organist fan de grutte Dimter stêdstsjerke.
Bibel
Boeken fan it Alde Testamint
Ta de kanon fan 'e Syrysk-Otterdokse Tsjerke hearre Psalm 151, de Psalmen 152-155, de Iepenbiering fan Barûch en 2 Barûch (ek wol bekend as it Brief fan Barûch). De Etiopysk-Otterdokse Tsjerke erkent û.m. de boeken Jubileeën, Henoch en 1, 2 en 3 Meqabyan (net te betiizjen mei 1, 2 en 3 Makkabeeërs).
Nijhoarne
Lytse en Grutte Kiekenberch en de tichtby lizzende Ketlikerheide en Ketlikerskar binne unyk. Ald- en Nijhoarne lizze oan De Tsjonger dêr't simmerdeis in soad boaten troch Slûs I farre.
Jan Piterssoan Sweelinck
Jeugd
Yn 1564 ferhuze Piter Swibberts nei Amsterdam dêr't er organist fan de Alde of Sint Nikolaastsjerke waard. Fan Sweelinck syn heit en syn pake binne gjin komposysjes bekend.
Bibel
It Nije Testamint
It Nije Testamint is in lettere kristlike tafoeging oan 'e Bibel, besteande út 'e fjouwer kanonike evangeeljes, dy't fertelle oer it libben en hanneljen fan 'e kristlike ferlosser Jezus Kristus; de Hannelingen fan 'e Apostels, wêryn't de skiednis fan 'e iere kristenen fêstlein is; 21 brieven (14 fan Paulus, 3 fan Jehannes, 2 fan Petrus en 1 elkmis fan Jakobus en Judas); en de Iepenbiering, dy't de ein fan 'e tiden foarseit.
Nijhoarne
Mienskip
thumb|right|300px|lizzing fan Nijhoarne
Jan Piterssoan Sweelinck
Ferskaat
Joast fan den Vondel skreau it folgjende grêfskrift foar him:
Bibel
Boeken fan it Nije Testamint
Dêrûnder binne fjouwer boeken dy't troch Marten Luther net as kanonyk beskôge waarden. Dat binne it Brief oan de Hebreeërs, it Brief fan Jakobus, it Brief fan Judas en de Iepenbiering fan Jehannes. Dy bibelboeken, dy't neffens de lutherske tsjerken dus apokryf binne, wurde ornaris wol opnommen yn 'e lutherske Bibel, mar dêr steane se byinoar yn in taheakke efter alle oare boeken fan it Nije Testamint.
Nijhoarne
Mienskip
Yn Nijhoarne stiet de Sevenaerskoalle it doarpshûs De Kiekenhof. Hjiryn sit ek it pjutteboartersplak De Lytse Bearkes. Op de lêste sneon yn septimber steane Ald- en Nijhoarne yn it teken fan it Flaeijelfeest. Tsien kear yn 't jier ferskynt doarpskrante De Hoarnekrite. De VVV organisearret in soad doarpsaktiviteiten.
Jan Piterssoan Sweelinck
Ferskaat
Dits Sweelinck's sterfelyk deel; ten troost ons nagebleven;
Bibel
Boeken fan it Nije Testamint
De protestantske tsjerken, de Roomsk-Katolike Tsjerke, de eastersk-otterdokse tradysje en ferskate oriïntaalsk-otterdokse tsjerken (lykas de Syrysk-Otterdokse Tsjerke en de Etiopysk-Otterdokse Tsjerke) hâlde allegearre harren eigen oardering fan 'e boeken fan it Nije Testamint oan.
Yn it Nije Testamint binne net opnommen û.m. de folgjende boeken:
Jan Piterssoan Sweelinck
Ferskaat
't Ontsterfelyk hout de maet by Godt in 't eeuwig leven;
Nijhoarne
Iepenbier ferfier
Line fan Qbuzz:
Bibel
Aldste teksten en oerlevering
thumb|240px||Diel fan de Jesajarol, ien fan de âldste en bêst bewarre Bibelhânskriften. De tekst is om it jier 180 f.Kr. skreaun. Bibelske hânskriften út de Aldheid binne oerlevere op papyrus- of lederrôlen, en binne skreaun mei in inket op koalstof-basis. De lingte fan de rôlen wie beheind om't de rôlen oars net te hantearjen wienen. De âldst bewarre komplete rol fan in Bibelsk hânskrift is ien fan de Deade-Seerôlen, de 7,34 meter lange lederen Jesajarôl dy't om it jier 180. f.Kr. hinne skreaun wurden wie. Fan oare boeken fan de Joadske Bibel út dy tiid binne talrike fragminten bewarre bleaun. Dielen fan de Hebriuwske Bibel waarden om it jier 250 f.Kr. hinne yn Aleksandrje yn de Grykske ferkearstaal Koiné oerset, in folsleine oersetting dêrfan wie om it jier 100 n.Kr. klear. De útwreiding fan it kristendom droech tige by oan it bewarjen fan de Grykskse Bibeloersetting mei de namme Septuaginta. De âldst folslein oerlevere Bibelteksten, mei it hiele Nije Testamint, binne de Codex Sinaiticus en de Codex Vaticanus út de fjirde iuw. Yn de fyfte iuw folget de Codex Alexandrinus.
Jan Piterssoan Sweelinck
Ferskaat
Daer streckt hy, meer dan hier omvatten ons gehoor,
Bibel
Aldste teksten en oerlevering
Troch de fynst fan Bibelfragminten yn de geniza fan Kaïro om 1850 hinne, en benammen de Deade-Seerôlen (1947-1956 en 1961), waard de oanname fan in unifoarme Hebriuwske „oertekst“ foar in diel ûnderút helle. Foar en nei de kanonisaasje wienen der ferskillende tekstfarianten dy't parallel neist elkoar bestienen, bygelyks de Septuaginta neist de Samaritaanske Pentateuch (fjirde iuw f.Kr.). Lykwols befêstigje de nije fynsten de grutte oerienkomsten tusken de Masoretyske ferzjes en de âldere Hebriuwske Bibelteksten. De ferskillen komme nei alle gedachten fan de talrike skriuwers en redaktoaren dy't oan de oerlevering fan de Bibel meiwurken. De ienheidsferzje fan de Masoreten kaam lykwols oan 'e ein fan dat lange proses, net oan it begjin fan dy tradysje.
Ynfloed en fersprieding
Nei de fal fan it Romeinske Ryk wreide it kristendom him fluch út oer Jeropa. Yn 'e Midsiuwen kaam frijwol hiele Jeropa ta de kristlike wrâld te hearren, en krong it kristendom troch yn elts faset fan 'e Westerske maatskippij en it deistich bestean fan 'e minsken. Oan 'e Ferljochting ta wie de ynfloed fan 'e Bibel op religieus mêd fan grut belang, wylst dy ek yn 'e taal, wetjouwing, keunst, filosofy en op oare terreinen dúdlik te merkbiten wie. Troch de dominante posysje dy't Jeropa yn 'e twadde helte fan it twadde milennium yn 'e wrâld krige, wreide de ynfloed fan 'e Bibel him ek oant bûten de Westerske wrâld út.
Jan Piterssoan Sweelinck
Ferskaat
Een goddlycke galm in aller Enghlen oor.
Bibel
Ynfloed en fersprieding
Mei de Ferljochting, de skieding fan tsjerke en steat en de wittenskiplike revolúsje yn Jeropa en Noard-Amearika belune de ynfloed op it iepenbiere libben fan it kristendom en sadwaande ek dy fan 'e Bibel. Yn 'e lêste iuwen is it tal minsken ôfnommen dat oan 'e godlike oarsprong fan 'e Bibel leaut. Troch de sekularisaasje fan de Westerske wrâld is de Bibel as paadwizer foar religieuze en etyske fragen foar in protte lju net mear fan belang. Yn oare dielen fan 'e wrâld, bygelyks East-Aazje, Latynsk-Amearika en Afrika, wurdt de belangstelling foar de Bibel troch grutskalige bekearingen krekt grutter.
Jan Piterssoan Sweelinck
Diskografy
Yn 2010 kaam in doas mei 17 cd's út, mei alle muzyk fan Sweelinck dêr't wy fan witte, totaal 254 fokale stikken, byinoarbrocht ûnder de titel Het Sweelinck Monument en mei wiidweidige taljochtingen yn seis boeken. Utfierende artysten binne it Gesualdo Consort Amsterdam û.l.f. Harry van der Kamp en organist Bernard Winsemius.
Bibel
Ynfloed en fersprieding
Foar somlike wittenskippers, de saneamde kreasjonisten, is de Bibel sawol histoarysk as natuerwittenskiplik korrekt. De measten sjogge yn 'e Bibel lykwols net folle mear as in ynteressant kultureel, literêr en religieus dokumint. De Bibel wurdt oer it generaal beskôge as it bêst ferkochte boek fan alle tiden. Neffens rûzingen wurde der elk jier sa’n 100 miljoen Bibels printe. De folsleine Bibel is yn 475 talen oerset, dielen fan 'e Hillige Skrift binne yn mar leafst 2.538 talen te lêzen.
Jan Piterssoan Sweelinck
Sweelinckjier 2012
Yn 2012 sil der omtinken wêze foar it feit dat Jan Piters Sweelinck 450 jier lyn yn Dimter berne waard.
Bibel
Ynfloed en fersprieding
Oan 'e fersprieding fan 'e Bibel en syn boadskip hawwe ek de printebibels tige bydroegen. Yn printebibels steane plaatsjes dy't de bibelske ferhalen fertsjutskje moatte, soms mei in lyts stikje tekst as útlis. Der binne hiele boekwurken mei printen, of losse printen dy't mei-inoar it ferhaal fan 'e Bibel of in diel derfan fertelle. Dy wiene oarspronklik ornearre foar ûngeletterden of ûnwittenden, wat de reden is dat se ek wol de "boeken fan de leken" neamd waarden, of yn it Latyn biblia pauperum (earmebibel). De printebibels wiene foaral fan 'e sechstjinde oant en mei de njoggentjinde iuw tige populêr. Foar bern binne der, benammen sûnt de midden fan 'e tweintichste iuw, aparte bernebibels. Sokke printebibels of bernebibels moasten helpe om in religieus fûnemint te lizzen, en teffens waarden se brûkt foar kategisaasje.
Fryske oersetting
Hoewol't it ferfryskjen fan 'e Bibel al yn 'e Midsiuwen úteinsette mei fragmintaryske oersettings yn 'e Aldfryske rjochtsteksten (benammentlik fan Ex. 20:1-17, de Tsien Geboaden, en Mt. 6:9-13, it Us Heit), en yn 'e santjinde iuw fierder gie mei Gysbert Japiks, dy't in fyftichtal Frysktalige psalmeberimings makke, hat it Frysk yn ferliking mei omwenjende folken dochs frij let syn bibeloersetting krigen. Dêrmei waard yn 'e njoggentjinde iuw úteinsetten, doe't der ferskillende evangeeljes yn it Frysk ferskynden.
De Nije Fryske Bibeloersetting (1978)
Yn 1966 rekke dy earste Fryske Bibel útferkocht, mar men fûn it doe net daliks ferantwurde of gaadlik om ienfâldichwei in nije printinge te publisearjen. Der wie ntl. beswier út sawol teologyske as taalkundige hoeke tsjin 'e oersetting Wumkes-Folkertsma. Teologysk sjoen wie men fan tinken dat dy tefolle stipe op 'e Nederlânske Steatefertaling fan 1637 en te min omtinken joech oan it nije begryp fan 'e grûntekst dat sûnt dy tiid ûntstien wie. Yn taalkundich opsjoch waard de taal fan 'e earste oersetting nei fiifentweintich jier al te âldfrinzich fûn en ek wied er op plakken ûndúdlik of sels ûnbegryplik. Boppedat woe men behalven de protestantske tsjerken diskear ek de Roomsk-Katolike Tsjerke yn 'e oersetting behelje. Sadwaande waard besletten ta in folslein nije fertaling ûnder de ferantwurdlikheid fan 'e Stifting Yntertsjerklike Kommisje foar de Nije Fryske Bibeloersetting. Oan 'e nije oersetting wurken sokke grutte nammen mei as Ype Poortinga, Douwe Tamminga, Fedde Schurer, Ulbe van Houten, Paulus Akkerman en dû. Bernard Smilde. Mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel waard it wurk foltôge en kaam yn 1978 de Nije Fryske Bibeloersetting út. Dy is noch altiten yn gebrûk, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De stifting Fryske Bibel foar de ienentweintichste ieu, wêr’t Liuwe H. Westra by belutsen is, hat plannen bekend makke foar in nije Fryske oersetting fan de Bibel.
Oare nijsgjirrige oersettings
thumb|right|250px|It Nije Testamint en de Psalmen yn it [[Sealterfrysk.]]
Oare oersettings yn Nederlân
By de Synoade fan Doardt waard yn 1618 frege oan 'e Steaten-Generaal om 'e oersetting fan in Nederlânske bibel út 'e oarspronklike talen wei te bekostjen. De út dat fersyk fuortkommen Steatefertaling waard útjûn yn 1637 en hat ûnder mear bydroegen oan 'e tastânkomming fan it Standertnederlânsk en it yn it neigean reitsjen fan 'e ûnderskate dialekten en minderheidstalen yn Nederlân.
Faber
Faber is in Nederlânske, Fryske en Dútske efternamme, in oersetting fan it Latynske Faber, dat smid betsjut.
Persoanen mei de namme Faber
Nederlanners, of it moat oars oanjûn wêze.
Ek:
Pypketsjerke
Pypketsjerke is in fersprate buorskip besuden Stynsgea oan de wei nei Surhuzum.
Op nije kaarten stiet de namme oanjûn by in protestantske tsjerke dy't yn 1887 troch grifformearden fan Stynsgea en Surhuzum mienskiplik boud waard. In wetterkearing tusken de beide doarpen soe Pije hjitten hawwe en de tsjerke soe hjir nei neamd wêze. De grins tusken beide doarpen hiet lykwols Homear en de brêge oer dat wetter sil grif in piip (healrûne stienen brêge) west hawwe. Mei ferrin fan tiid waard it stee yn de folksmûle Pijekerk of Pypketsjerke neamd. It tsjerkebestjoer hat letter by dy namme oansluten.
Akashi-Kaikyō Brêge
thumb|right|250px|De Akashi-Kaikyō Brêge yn Japan.
De Akashi-Kaikyō Brêge, ek wol de Parelbrêge, is in hingbrêge tusken de stêd Kobe en it eilân Awaji yn Japan en leit oer de Akashi Seestrjitte. It foarmet in part fan de snelwei tusken Honshû en Shikoku. De Akashi-Kaikyō Brêge is de langste hingbrêge op de wrâld, mjitten nei de lingte, 1990,8 meter, fan de middelste haadoerspanning tusken de pylders. De brêge waard yn 1998 oplevere.
De brêge is ien fan de wichtichste ûnderdielen fan it Honshû-Shikoku Brêge Projekt.
Skiednis
Foardat de Akashi Kaikyō Brêge boud wie, farden der fearboaten oer de Akashi Seestrjitte yn Japan. Dizze gefaarlike wetterwei hat faak te krijen mei swiere stoarmen, en yn 1955 sonken der twa fearboaten yn in stoarm, mei 168 deaden as gefolch. De reaksje fan it publyk soarge derfoar dat it Japanske regear wurk makke fan in brêge oer de seestrjitte.
It plan wie om ek in spoar oer de brêge te bouwen, mar by de start fan de bou yn april 1986 waard besletten om allinnich in wei mei 6 rydbanen te bouwen. De bou fan de brêge wie yn 1998 klear en op 5 april fan dat jier waard de brêge foar it ferkear iepene.
Arsjitektuer
De Akashi Kaikyōbrêge hat trije oerspannings. De middelste oerspanning is 1990,9 meter lang, de twa oare oerspannings hawwe in lingte fan 960 meter. De brêge is yn totaal 3.911 meter lang. De sintrale oerspanning soe earst 1990 meter wurde, mar troch in ierdskodding op 17 jannewaris 1995 kamen de twa tuorren hast in meter fierder fan elkoar te stean.
De bou hat sa’n 3,8 miljard euro koste. Dit moat werom fertsjinne wurde mei it heffen fan tol by riders dy’t oer de brêge ride.
Robert I fan Skotlân
Robert I, ek wol bekend as Robert de Bruce, mei as alternative stavering Robert the Bruce (Midsiuwsk Skotsk-Gaelysk: Roibert a Briuis; modern Skotsk-Gaelysk: Raibeart Bruis; Normandysk-Frânsk: Robert de Brus; Skotsk: Robert Brus; Kastiel fan Turnberry, 11 july 1274 – Dumbarton, 7 juny 1329) wie kening fan Skotlân fan 1306 oant syn dea yn 1329. Hy wie fan Normandysk-Skotske adel en waard beskôge as ien fan 'e kundichste legeroersten fan syn generaasje. Robert klom ûnder de Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen tsjin 'e Ingelsen op ta lieder fan 'e Skotten, en wist úteinlik de selsstannigens fan syn heitelân mei trijehûndert jier te ferlingjen. Hy wurdt noch altyd beskôge as ien fan 'e nasjonale helden fan Skotlân.
Jonkheid
Robert de Bruce waard yn 1274 berne, wierskynlik op it Kastiel fan Turnberry, yn it Skotske Ayrshire, de residinsje fan 'e greven fan Carrick, de famylje fan syn mem. Hy wie de âldste soan fan Robert fan Bruce, 6e hear fan Annandale, en Marjorie, grevinne fan Carrick. De famylje fan syn mem wie in âld Gaelysk laach, dat sûnt minskewitten it greefskip Carrick, yn Galloway, yn besit hie. Robert syn mem Marjorie wie de lêste fan har skaai, en as erfdochter wie se oant har houlik regearjend grevinne fan Carrick. Neffens it ferhaal wie hja in formidabele frou, dy't Robert syn heit op har kastiel finzen hold oant er deryn tastimde om mei har te trouwen.
Oan syn heitekant stamme Robert út in Normandysk riddergeslacht, dat him ûnder it regear fan kening David I yn 1124 yn Skotlân fêstige hie, en dat dêr de hearlikheid fan Annandale, yn Dumfries en Galloway, yn besit krigen hie. It Hûs Bruce hie lykwols ek grutte lânerijen yn Durham, yn it noarden fan Ingelân, en yn Esseks en Middelseks, yn súdlik Ingelân. Robert syn heit Robert fan Bruce stamme fia syn beppe oan heitekant Isabella fan Huntingdon fan (dy har oerpake) kening David I ôf, wat Robert letter in oanspraak op 'e Skotske troan jaan soe.
Oer Robert syn jonkheid is suver neat bekend. Nei alle gedachten waard er grutbrocht yn in ferminging fan 'e Anglo-Normandyske kultuer fan 'e aadlike fermiddens fan noardlik Ingelân en súdeastlike Skotlân, dêr't syn heite famylje ta hearde, en de Gaelyske kultuer fan súdwestlik Skotlân dêr't syn memme famylje út fuortkaam. Yn it doedestiden Skotsk-Gaelysktalige Carrick en Annandale soe Robert wierskynlik trijetalich grutbrocht wêze, sadat er like floeiend Normandysk-Frânsk, Skotsk-Gaelysk as Skotsk spriek. Robert hie njoggen bruorren en susters, en it is goed mooglik dat hy en syn broer Edwert in diel fan harren jonkheid as pleechbern troch oare aadlike famyljes grutbrocht binne, sa't wenst wie ûnder de âlde Gaelyske adel.
Nei it ferstjerren fan kening Aleksander III yn 1286, fjouwer jier letter folge troch de dea fan syn iennichste erfgenamte, syn pakesizzer Margareta, byneamd de Faam fan Noarwegen, ûntstie der in krisis yn Skotlân wêrby't de troan foarearst leech bleau. Robert wie doedestiden sechstjin jier, âldernôch om him bewust te wêzen fan 'e wichtigens fan sokke foarfallen, yn 't bysûnder mei it each op 'e eigen keninklike konneksje fan syn famylje. Om dyselde tiid hinne waard er ta ridder slein, en twa jier letter, yn 1292, kaam syn mem ûntidich te ferstjerren. Datselde jiers besleat Edwert I fan Ingelân, dy't him op fersyk fan 'e saneamde beskermhearen fan Skotlân oer de troanstriid, de saneamde 'Grutte Kwestje' (Great Cause), bûgd hie, dat de Skotske troan oan Jan fan Balliol jûn wurde moast, dat in efterneef fan Robert syn pake oan heitekant wie. Syn pake, Robert fan Bruce, 5e hear fan Annandale, joech suver fuort dêrnei net inkeld syn oanspraak op 'e Skotske troan, mar ek syn hearskippij oer Annandale op, mooglik sadat er net trou hoegde te swarren oan syn efterneef. Sadwaande waard Robert syn heit, Robert fan Bruce, 6e hear fan Annandale doe regearjend hear oer Annandale, en joech er syn regear oer Carrick, it greefskip fan syn frou, op, dat doe oan 'e jonge Robert tafoel.
By de kroaning fan Jan fan Skotlân, te Berwick-upon-Tweed, twong Edwert fan Ingelân lykwols foar himsels erkenning ôf as "alderheechste hear" (Lord Paramount) fan Skotlân, wat derop delkaam dat hy tenei de lienhear fan 'e kening fan Skotlân wie. Om't Robert syn pake en heit har eigen oanspraak op it keningskip as de iennichste jildige beskôgen en Jan fan Balliol as in usurpator seagen, dy't ûnrjochtlik de Skotske troan beset hold, stipen de leden fan it Hûs Bruce Edwert by it ûndergraven fan it gesach fan 'e nije kening. Jan wie dêrtroch twongen om him, ta argewaasje fan 'e measte Skotten, wat langer wat mear as in fazal fan 'e Ingelske kening te hâlden en dragen.
Yn 1294 easke Edwert I fan 'e Skotske kening en eallju dat se yn it Ingelske leger tsjinje soene, dat op it fêstelân fan Jeropa tsjin 'e Frânsen focht. Dat wie sels foar Jan ûnakseptabel, dat ynstee sleat er in bûnsgenoatskip mei Frankryk, dêrby stipe troch syn regearingsrie, dy't dominearre waard troch it mei him ferbûne Hûs Comyn. Dat betsjutte oarloch mei Ingelân, mar doe't it oare jiers it Skotske leger oproppen waard, wegeren de leden fan it Hûs Bruce en de greven fan Angus en March om oan dy oprop te foldwaan. Ynstee loek it Hûs Bruce him tydlik út Skotlân werom nei harren lânerijen yn Ingelân, en Annandale en Carrick waarden dêrop troch kening Jan yn beslach nommen en oan syn bûnsmaat Jan Comyn, greve fan Buchan jûn. Yn dy ûnlijige snuorje fûn de jonge Robert noch tiid om tusken de bedriuwen troch mei syn earste frou te trouwen, Isabella fan Mar, de dochter fan Donald I, greve fan Mar, mei wa't er yn 1296 in dochter, Marjorie, krije soe.
It begjin fan 'e Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen
De Earste Skotske Unôfhinklikheidsoarloch begûn op 26 maart 1296 mei in Skotske oanfal op 'e Ingelske fêstingstêd Carlisle, yn Kumbria. Dat wie net sasear in oanfal fan Skotlân of Ingelân, as wol in oanfal fan it Hûs Comyn op it Hûs Bruce. Sawol Robert syn pake as syn heit wiene nammentlik (efterinoar) warder (foar de Ingelske kening) fan it Kastiel fan Carlisle, en nei it ferlies fan Annandale en Carrick oan 'e Comyns, yn 1295, wie Carlisle de wichtichste sit fan 'e Bruces wurden. Robert moat grif holpen hawwe om dizze oanfal ôf te slaan, en dêrby yngeande kennis oangeande de ferdigeningswurken fan Carlisle opdien hawwe. De folgjende kears dat de Skotten foar dizze stêd belis sloegen, wie yn 1315, en doe stie Robert oan it haad fan 'e belegerers.