cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nazy-Dútslân
Delgong
Nei de ynfaazje yn Normandië en de alliearde opmars oan it westfront beslute Hitler ta it Ardennenoffensyf. It wie it lêste offensyf fan Nazy-Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich. Nettsjinsteande it ferrassingselemint rûn it offensyf frij gau fêst. Operaasje Market Garden wie definityf it lêste Dútske sukses. Yn de earste moannen fan 1945 wie der sawol oan it eastfront as oan it westfront sprake fan grut terreinferlies. Yn jannewaris 1945 bruts it eastfront hast nei in massale Russyske oanfal. Yn de Slach om Berlyn waard de Volkssturm ynset, in folksmilysje mei manlju fan tusken de 16 en 60 jier. Op 30 april 1945 die Hitler himsels tekoart yn syn bunker yn Berlyn. Op 8 maaie tekene Karl Dönitz de folsleine Dútske kaputilaasje. Dêrmei kaam it nazy-rezjym ta in ein.
Lieding fan it Ryk
Adolf Hitler wie de iennige politike lieder, as diktator mei Führer as titel. De twadwichtichste persoan, nei Hitler, wie Heinrich Himmler, de lieder fan de Schutzstaffel. Doe't Hitler himsels tekoart die op 30 april 1945, waard admiraal Karl Dönitz Dútslâns politike lieder. Under Dönitz ûntstie it Flensburchregear. Op 23 maaie 1945 waard Dönitz en syn regear fêstnommen troch de Alliearden. De folsleine kaputilaasje fan Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich wie dêrfoar al tekene, wat feitlik de ein wie fan it Tredde Ryk.
Bestjoerlike yndieling
Yn 1933 bestie Nazy-Dútslân út de neikommende lannen: thumb|Grutdútske Ryk yn 1944 De NSDAP besocht it bestjoer safolle mooglik te sintralisearjen yn Berlyn. Dêrby hearde in nije bestjoerlike yndieling. De bestjoerlike ienheid dy't ûnder it sintrale regear foel wie de 'Ryksgoa'. Oan 'e ein fan 1942 wienen Lúksemboarch en Eastenryk folslein anneksearre troch it Tredde Ryk. Elsas en Lotaringen hearden foar de Earste Wrâldkriich by Dútslân en waarden ek anneksearre. Yn it easten waard it Sudetelân in ryksgoa. Wat oerbleau fan Tsjechje wie it Protektoraat Bohemen en Moravië. It grutste part fan it hjoeddeiske Poalen waard anneksearre, it eastlike part foel ûnder it 'Generalgouvernement Polen'. De anneksearre gebieten waarden yn Ryksgoäen yndield.
Om fierdere anneksaasje mooglik te meitsjen waard it Reichskommissariat ynfierd. Meiïnoar wienen der fjouwer Reichskommissariaten:
It ferskil tusken in Reichskommissariat en Militärverwaltung is it bestjoer. By in Reichskommissariat wurdt it gebiet troch NSDAP pommeranten bestjoerd. By de Militärverwaltung wie in militêre kommandant bestjoerder.
Sjoch ek
20 px Tema:Twadde Wrâldkriich – Wikipedy hat ek in temaside oer de Twadde Wrâldkriich
Evangeelje fan Markus
It Evangeelje fan Markus, yn it oarspronklike Gryksk: τὸ Εὐαγγέλιον κατὰ Μᾶρκον, to Euangelion kata Markon (mar meastentiids koartwei Markus neamd), is it âldste evangeelje, en ien dat erkend wurdt as ien fan 'e fjouwer kanonike evangeeljes. It is it twadde boek fan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel en foarmet yn 'e mande mei de evangeeljes fan Mattéus en Lukas ien fan 'e trije synoptyske evangeeljes. It fertelt fan it libben en ûnderrjocht, de dea en de weropstanning út 'e dea fan 'e joadske learmaster Jezus fan Nazaret, dy't troch de kristenen beskôge wurdt as de messias en de Soan fan God. De earste ûnderskate Fryske oersettings fan it Evangeelje fan Markus ferskynden al yn 'e njoggentjinde iuw.
Oarsprong
It Evangeelje fan Markus wurdt troch moderne bibelwittenskippers en histoarisy datearre tusken 66 en 73 n.Kr., om't it frij wis is dat de skriuwer op 'e hichte wie fan 'e Joadske Opstân. Sûnt de tiid fan Klemins fan Aleksandrje hawwe teologen oannomd dat it yn Rome skreaun is; tsjintwurdich tinkt men earder oan Syrje, bgl. de stêd Antiochje. De tekst op himsels jout gjin oanwizing oangeande de identiteit fan 'e skriuwer, mar neffens de tradysje, dy't weromgiet op 'e teolooch Irenaeus en de biskop Papias fan Hiëropolis, beiden út 'e twadde iuw, moat it Jehannes Markus west hawwe, deselde dy't neamd wurdt yn 'e Hannelingen fan 'e Apostels, it Earste Brief fan Petrus en de brieven fan Paulus oan Filémon en de Kolossers. Hy soe earst in reismaat fan Paulus west hawwe en letter in assistint fan Petrus, dy't de wichtichste boarne foar syn ferhaal foarmje soe. Der is gjin ier kristlike tradysje bekend dy't it Evangeelje fan Markus oan in oar taskreaut as Jehannes Markus. Guon hjoeddeiske bibelwittenskippers (bgl. R. Pesch, J. Gnilka e.o.) binne lykwols fan tinken dat de skriuwer in anonime kristen wie.
Ynhâld
Yn alle gefallen wie de skriuwer sels gjin eachtsjûge fan 'e yn Markus beskreaun foarfallen, mar hat er him by it skriuwen basearre op 'e oerlevering. De grûnslach foarme dêrby de tradysje (of mooglik in earder skreaune boarne) oer it lijen en de krusiging fan Jezus, dêr't de skriuwer oare gegevens út 'e Jezustradysje oan tafoege. Oan dat gehiel joech er in sterke literêr-teologysje struktuer mei. Dêrby moat wol oantekene wurde, dat guon ferhalen út Markus (dy't letter ek oernommen binne yn Mattéus en Lukas) frijwol wis net fan kristlike oarsprong binne. Sa bestiet der in teory (fan Dennis R. MacDonald and Richard Carrier) dy't hawwe wol dat it ferhaal fan "Legioen" (Markus 5:9) en dat fan 'e frou mei de albasterne flesse nardusbalsem (Markus 14:3-9) allebeide ûntliend binne oan Homêros syn Odyssee en basearre binne op Polyphemus, resp. Eurycleia.
Der wurdt fan útgien dat it Evangeelje fan Markus ynearsten foaral brûkt waard troch net-joadske kristenen, omdat joadske nammen en Arameeske útdrukkings ("Boanerges" (3:17); "Talitha Koem" (5:41); "Korban" (7:11); "Bartiméus" (10:46); "Abba" (14:36); "Eloi," ensf. (15:34)) yn dit evangeelje altyd hiel krekt ferkleare wurdt. Ek komme der relatyf sjoen net in protte ferwizings nei en sitaten út it Alde Testamint yn foar.
Relaasje mei oare synoptyske evangeeljes
Markus is net inkeld it âldste evangeelje; it is ek it koartste. Boppedat hat it as boarne tsjinne foar sawol it Evangeelje fan Mattéus as it Evangeelje fan Lukas. Sadwaande hat Markus fan syn 662 fersen 406 gemien mei Mattéus en Lukas beiden en dêropta nochris 145 inkeld mei Mattéus en 60 inkeld mei Lukas. Net mear as 51 fersen steane allinne mar yn Markus. Sadwaande wurde dizze trije nau besibbe boeken de synoptyske evangeeljes neamd.
Fryske oersetting
De earste Fryske oersetting fan it Evangeelje fan Markus ferskynde om 1860 hinne (ek wol datearre as: tusken 1853 en 1860) ûnder de titel Da Godstyding Bescreauwn trog Marcus, fan 'e hân fan dû. Waalke van Borssum Waalkes (1818-1866), herfoarme predikant te Gau. Yn 1897 kaam der in oare oersetting fan Markus út, diskear fan ûnderwizer en boekferkeaper Sake Kornelis Feitsma (1850-1918). Yn 1912 waard de oersetting fan Van Borssum Waalkes yn in "omstavere" ferzje útjûn troch Gerben Postma en Pieter de Clercq, mar dy hiene de tekst sa yngeand bewurke en oanpast, dat it eins in hiele oare fertaling wurden wie (sjoch ûnder). It hiele Frysktalige Nije Testamint kaam út yn 1933, yn in fertaling fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, deselden dy't yn 1943 ferantwurdlik wiene foar de earste folsleine bibeloersetting, dy't in útjefte fan it Nederlands Bijbelgenootschap yn opdracht fan it Kristlik Frysk Selskip wie. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting, mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel. Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan it Evangeelje fan Markus waard dêrby dien troch pater dr. S. Galama ofm, ûnderstipe troch frisikus M.J. de Haan. Lykwols kaam der yn 1994 in nije evangeeljefertaling út fan Wybren Jan Buma e.o., ûnder de titel De Fjouwer Evangeeljes, op 'e nij ferfryske.
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 1968
De Olympyske Simmerspullen 1968, ek wol de XIXe Olympiade neamd, waarden yn 1968 yn Meksiko-Stêd, Meksiko hâlden. De hynstesport waard hâlden op it Campo Militair Marte, Avándaro Golf Club en yn it Estadio Olímpico Universitario
Lokaasjes
De wedstriden fan it fuotbal tidens de Olympyske Simmerspullen 1968 waarden beoefene op de folgjende lokaasjes.
Utslaggen
{| width=100%
Medaljespegel
De top-sân fan lannen dy't by de hynstesport medaljes wûn ha op de Olympyske Simmerspullen fan 1968.
Basketbal op de Olympyske Simmerspullen 1936
De Olympyske Simmerspullen 1936, ek wol de XIe Olympiade neamd waarden yn 1936 yn Berlyn, Dútslân hâlden. It basketbal waard hâlden yn it Tennis Stadium. It wie de earste kear dat it basketbal op it programma stie fan de Olympyske Simmerspullen.
Tennis Stadium
It Tennis Stadium hie plak foar 832 taskôgers. It leit oan de súdwest kânt fan it Olympysk Stadion.
Geograaf
In geograaf of ierdrykskundige is ien dy't de relaasje tusken minsken en harren natuerlike omjouwing fan in romtelik perspektyf út bestudearet. In protte bekende geografen komme fuort út oare dissiplines as de geografy. Oarsom is de geograaf Willem Frederik Hermans folle bekender wurden as skriuwer.
thumb|250px|Johannes Vermeer - De Geograaf (1669) Fan Johannes Vermeer is in skilderij De Geograaf bekend, sinjeard en datearre 1669. It skilderij wurdt faak yn ferbân brocht mei it skilderij De Astronoom (1668). Dy twa skilderijen wurde wol sjoen as ôfspegeling fan de tanimmende ynfloed fan wittenskiplik ûndersyk yn Jeropa op de ein fan de 17e iuw.
Oplieding
Nei in stúdzje oan de universiteit wurdt men ierdrykskundige of geograaf.
Yn Nederlân wurdt ûnderskied makke tusken de sosjaal-geograaf, de fysysk-geograaf en de histoarysk-geograaf.
Oan de Frije Universiteit Amsterdam, Universiteit fan Amsterdam en de Universiteit Utert kin in "mastertitel yn de ierdwittenskippen" helle wurde; oan de Katolike Universiteit Nymwegen, de Ryksuniversiteit Grins en de Universiteit fan Amsterdam "Master yn de sosjale geografy". Yn de jierren '60 is fan de sosjale geografy út de dissipline planology ûntstien. De Wageningen Universiteit is op it stuit ien fan de liedende universiteiten yn de romtelike planning.
Earder ûntstie út de sosjale geografy al de histoaryske geografy, dy't ûnderjochte wurdt oan de Wageningen Universiteit, de Ryksuniversiteit Grins, de Universiteit Utert en de Frije Universiteit Amsterdam.
Hugo Suringar
Rinse Willem Hugo Suringar (Ljouwert, 7 desimber 1834 - Wageningen 20 jannewaris 1911) wie in Nederlânske útjouwer dy't yn Ljouwert festige wie.
Suringar wie bekend fan útjeften fan de Gemeente-atlas fan Nederlân út 1871, dy't no ta it publyk domein heart. Hy joech ek publkaasjes fan syn broer, de botanikus W.F.R. Suringar út, bygelyks yn 1895 de achtste printinge fan Zakflora: Handleiding tot het bepalen van de in Nederland wildgroeiende planten.
Sonneberg (Landkreis)
Sonneberg is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Tueringen en hat 56.818 ynwenners yn 2015. It distrikt waard oprjochte yn 1994. Kreisstadt is de stêd Sonneberg.
Untjouwing ynwennertal
thumb|left|Befolking Landkreis Sonneberg fan 1994 oant 2013
Astana (Kazachstan)
Astana (earder Tselinograd, Aqmola en Nursultan, Kazachsk en Russysk: Астана) is de haadstêd fan Kazachstan en leit oan de rivier Isjim, yn Noard-Kazachstan, yn in flak steppegebiet.
De stêd, dy't yn 2022 sa'n 1 350 228 ynwenners telde, is sûnt 1997 haadstêd fan Kazachstan. De namme Astana betsjut 'haadstêd' yn it Kazachsk. Polityk en regearing binne de wichtichste ekonomyske faktoaren yn Astana. Astana foarmet in spesjale ekonomyske sône.
Kop-hals-romppleats
250px|thumb|Kop-hals-romppleats ûnder [[Hallum (Kleaster Mariëngaard)]] thumb|250px|Kop-hals-romppleats [[Feitsmastate (Kollum)|Feitsmastate by Kollum]] De kop-hals-romppleats is in type pleats dat in soad foarkomt yn Fryslân en yn it westen en noarden fan Grinslân. De pleats hat dizze beneaming krigen trochdat de foarm tinken docht oan in lizzende ko. Hjirby is it wenhûsdiel de kop, it middendiel de hals en de skuorre de romp.
Skiednis
De kop-hals-romppleats is ûntstien út de langhûspleats. Om 1600 gie it yn Fryslân tige goed yn de lânbousektor en wiene foar de rispinge gruttere opslachplakken needsaaklik. Oan de sydkant fan de pleats waard in stik oanboud. Hjirtroch ûntstie de kop-hals-romppleats, wêrby't it wendiel net rjocht foar de skuorre stiet. De nije pleatsen waarden sûnt dy tiid ek op dizze wize boud.
De kop-hals-romppleats is ek geskikt foar it moderne boerebedriuw.
Konstruksje
In kop-hals-romppleats wie geskikt foar feehâlderij en lânbou. Der is wol in ferskil yn de foarm fan de pleats:
De kop fan in kop-hals-romppleats hat topgevels mei skoarstiennen. Op de beide nalen fan de romp waard as beskerming in ûleboerd setten. Dat is in trijehoekich boerd mei in gat yn 'e midden dêr't ûlen troch yn en út gean koenen.
Noost
Noost ('boarntrôge') is in tydskrift foar Noardfryske literatuer. De redaksje bestiet út Jarich Hoekstra, Christina Tadsen en Ommo Wilts. Noost komt sûnt 2003 twaris yn it jier út.
Fêste bydragen komme fan û.o. Erk Petersen, Ingo Laabs en Ellin A. Nickelsen.
Universiteit fan Kiel
thumb|De universiteitsbibleteek De Christian Albrechts-Universiteit (Christian-Albrechts-Universität zu Kiel), stifte yn 1685, is in universiteit yn de Dútske stêd Kiel yn de dielsteat Sleeswyk-Holstein. De namme fan de universiteit ferwiist nei har stifter, hartoch Kristiaan Albrecht fan Sleeswyk-Holstein-Gottorp.
Fakulteiten
Der binne de neifolgjende fakulteiten:
Wjerstân
thumb|right|Wjerstannen Wjerstân is de eigenskip in beweging tsjin te wurkjen. It is ek de oantsjutting foar in elektryske komponint dy't it rinnen fan stroom fermindert.
Dy komponinten binne ornaris sa lyts dat der is gjin plak en beskriuw de sterkte. Dêrom is dy sterkte kodearre mei kleurringen:
In ezelsbrechje om dizze folchoarder ûnthâlde te kinnen is: "Sy Bringt Roazen Oan Geart's Grêf By Fiis Grau Waar". Mar 3 oant 7 binne ek yn de folchoarder fan de reinbôge.
De earste (almeast) trije bannen joue it getal fan de sterkte oan, en de fjirde it tal fan nullen dat der noch efterkomt. De fiifde jout in persintaazje oan fan hoe presiis de kompenint dy sterkte hat.
NSDAP
thumb|Embleem fan de NSDAP De Nasjonaalsosjalistyske Dútske Arbeiderspartij (NSDAP, Dútsk: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) wie in politike partij yn de Weimarrepublyk en it Tredde-Ryk dy't 24 febrewaris 1920 ûntstie út de Dútske Arbeiderspartij (DAP, Deutsche Arbeiterpartei). Adolf Hitler wie lieder fan de partij. Nei de Gleichstellung yn 1933 waard Adolf Hitler diktator en de NSDAP waard lyksteld oan it folk. Oare partijen waarden ferbean en der koe nei 1933 foar of tsjin de NSDAP stimt wurde; in tsjinstim wie itselde as ferried.
Nederlân
De Nederlânske susterpartij wie de NSB laat fan Anton Mussert, dy't har partijprogramma foar it grutste part út it partijprogramma fan de NSDAP helle. Ek de net sa bekende Nasjonaal Sosjalistyske Nederlânske Arbeiders Partij kin as susterpartij beskôge wurde.
Midnederdútsk
It Middelnederdútsk is in Nederfrankysk-Nedersaksyske taal dy't fan likernôch 1150 oant 1600 praat waard yn fan it midden fan Nederlân oant it easten fan Dútslân.
De taal wie fuortkaam út it Aldsaksysk, en waard de ferkearstaal fan de Hânze. Mei it ôfnimmen fan it belang dêrfan rûn ek it belang fan de taal tebek, oant dy yn in groep dialekten sûnder skriuwtaal útelkoar foel. Middelnederdútsk is de oertaal dêr't de Nedersaksyske talen út ûntstien binne.
Freestyleskyen op de Olympyske Winterspullen 1998
It freestyleskyen op 'e Olympyske Winterspullen 1998 waarden fan 8 oant en mei 18 febrewaris 1998 hâlden yn Nagano. It hie plak yn Iizuna Kōgen Sukī-jō.
Medaljespegel
De top-7 fan lannen dy't by it freestyleskyen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Winterspullen fan 1998.
Stasjon Bad Nijeskâns
Stasjon Bad Nijeskâns (Nsch) is in spoarweistasjon yn it Nederlânske doarp Bad Nijeskâns yn de provinsje Grinslân. It stasjon waard iepene yn 1868 oan de Steatsline B (Harns Haven - Bad Nijeskâns).
Gebou
200px|thumb|left|stasjonsgebou stasjon Bad Nijeskâns mei dûanefasiliteiten yn 1970 It oarspronklike spoarweistasjon fan Bad Nijeskâns wie in standertstasjon fan de Steatsspoarwegen, in stasjon fan it type Hoogezand, boud yn de jierren sechtich fan de 19e iuw. It wie ien fan de tsien stasjons dy 't ea yn dy klasse boud waard. It gebou waard ûntwurpen troch de arsjitekt Karel Hendrik van Brederode. It gebou yn Bad Nijeskâns wie grutter as de oare tolve stasjons fan de searje om 't hjir in grut gebou mei dûanefasiliteiten njonken it eigentlike stasjon siet.
It stasjon waard yn 1973 ôfbrútsen, mar der kaam net in nij stasjonsgebou foar werom, alline in tal abry's.
Sint-Jehannes de Dopertsjerke (Parregea)
thumb|Sint-Jehannes de Dopertsjerke (2011) De Sint-Jehannes de Dopertsjerke is in iergoatyske tsjerke oan de Tsjerkebuert yn Parregea en boud yn de 13e of 14e iuw. thumb|left|Jehannes de Dopertsjerke mei it tagongsstek nei it begraafplak
Beskriuwing
De tsjerke is ± 1300 boud. De muorren besteane meast út giele kleastermoppen. By lettere reparaasjes binne, benammen yn de súdlike muorre, lytsere giele stiennen brûkt. De sealdaktoer, dy't grif fan wat jongere datum is, waard oplutsen fan reade moppen. Yn dy toer binne ek platen Bremer sânstien ferwurke. De tsjerke waard wijd oan Jehannes de Doper. De massive toer hat tsien opfallende rûnbôgige galmgatten. De liedklok datearret, neffens Karstkarel en Stenvert, út 1402 en soe getten wêze troch in Hermanus. Neffens in ynformaasjepaniel by de tsjerke is de klok lykwols út de 16e iuw. De klok, dy't Jehannes neamd wurdt, draacht de nammen fan Heer Arent, Heer Harma, Heer Jarich Tjallongs en Eelcke Douwes. Yn 1543 stie pastoar Arents yn Parregea. Neffens dy ynformaasje soe hy wolris de liedklok ynsegene hawwe kinne.
Yn 1898 en yn 2003 is de tsjerke restaurearre. De houten sinnewizer, dy't bewarre waard op de souder fan de tsjerke, sit sûnt 2003 wer oan de bûtenmuorre fan de tsjerke fêst.
Tsjerke en toer binne erkend as ryksmonumint. Itselde jildt foar it tagongsstek nei it tsjerkhou om de tsjerke. Yn it stek, dat om 1880 makke is, is de tekst oanbrocht "Gedenk te sterven". De stekpylders drage deadssymboalen as krúste útdôve toartsen, krúse seines, in fleugele sânrinder en in deadsholle mei krúste bonken.
Jaïnisme
thumb|''Jaïnflagge troch Jaume Ollé mei [[swastika (symboal)|swastika of svastika.]] thumb|Jaïn-timpel yn Wilrijk.
It jaïnisme, dat tradisjoneel as jain dharma bekendstiet, is in âlde Yndiaske religy dy't sûnt iere tiden as ûnôfhinklik leauwe en filosofy jildt. It wichtichste geskrift is de Tattvartha Sutra. Jaïnisme hat fan begjin ôf wichtich west foar de Yndiaaske kultuer en hie ynfloed op de Yndiaaske filosofy, keunst, arsjitektuer, wittenskippen en polityk en hat ek bydroegen ta it geweldleaze Yndiaaske ônôfhinklikheidsstribjen fan Mahatma Ghandi.
Oanhingers
Mei ûngefear 8 oant 10 miljoen oanhingers, is it jaïnisme ien ian de lytste wichtige wrâldreligys. Der binne sawat 6000 jaïnyske nonnen en 2500 jaïnyske muontsen - de maste muontsen en nonnen binne lid fan Shvetambar. De grutste oanhing wennet yn it Yndiaaske gebiet Punjab, benammen yn de stêd Ludiana. Der wienen ek in soad jaïnisten yn Lahore (de histoaryske haadstêd fan Punjab) en oare stêden foar de Ferdieling fan 1947 yn Yndia en Pakistan. In soad ferhuzen doe nei it Yndiaaske diel fan Punjab. Yn Yndia hawwe de folgelingen fan it jaïnisme de famyljename Jain. As ien fan bûten de leauwensminskip tatreedt, feroaret hy syn famyljenamme yn Jain. Jaïnisten sille der alles oan dwaan om harren bern mei leauwensgenoaten trouwe te litten. Yn Wilrijk, in dielgemeente fan Antwerpen, is de grutste jaïn-timpel bûten Yndia boud, dy't yn augustus 2010 yn gebrûk nomd is.
Swastika
It hillichste Jaïnsymboal is de rjochtswizende swastika. Jaïnleauwigen hawwe de gewoante om fan losse ryskerrels swastika-symboalen te meitsjen om it alter fan harren timpel. Linkswizende swastika's, lykas yn it boedisme, wurden yn de Jaïnreligy net brûkt. It swastika-symboal is sûnt 3000 f.Kr. yn Yndia yn gebrûk
Klean
As Svetambara Jains rituelen dogge, drage se doeken, muhapatti, oer harren mûle en noas om te foarkommen dat der flibe op teksten of hillige ôfbylden falt.
Aldheechdútsk
250px|thumb|It Aldheechdútske taagebiet (om [[950) yn it Hillige Roomske Ryk.]] It Aldheechdútsk is de histoaryske foarm fan it Dútsk sa't dat tusken likernôch 600 en 1200 sprutsen waard. It wie in Súdwestgermaanske taal dy't ûntstie troch in rige fan feroarings, dêr't de saneamde Heechdútske Lûdferskowing de wichtichste fan wie, en is fan 'e achtste iuw ôf oerlevere.
Sikhisme
thumb|150px|right|De [[Harmandir Sahib (foarhinne: Gouden Timpel'', links) is it wichtichste hillichdom foar sikhs.]] It sikhisme (Pûnjaby: ਸਿੱਖੀ Sikhy) is in monoteïstyske godstsjinst dy't yn it begjin fan de 16e iuw ûntstie yn noardlik Yndia troch de earste learmaster Guru Nanak Dev. It is in apart leauwe en gjin gearfoeging fan hindoeïsme en islam, sa't wol miend wurdt. De measte oanhingers wenje yn de Yndiaaske dielsteat Pûnjab; hjir wenje sa'n 21 miljoen fan de 26 miljoen oanhingers fan it sikhisme (sikhs). Der binne ek sikhmienskippen yn Maleizje, Singapore, East-Afrika, it Feriene Keninkryk, de Feriene Steaten en Kanada.
It sikhisme waard ynspirearre op it ûnderwiis fan tsien goeroes: wichtige religieuze ûnderwizers en prekers. In separate en progressive religy mei as basisgedachten ien God, gelykheid, rjochtfeardichheid en frijheid foar eltsenien. Dizze religy docht in berop op syn folgelingen om in libben fan dissipline, hurd wurkje, woldiedichheid en meditaasje te lieden. Se akseptearret it bestean fan alle leauwen en tolerearret gjin befoaroardieling of ûnderdrukking op basis fan godstsjinst, kaste, kleur, leauwensbelidenis, ras en/of sekse.
De doktrines binne fêstlein yn de Goeroe Grant Sahib, it hillige boek foar sikhs. De stichter en de earste goeroe wie Goeroe Nanak (1469–1539). Goeroe Nanak stichte dit leauwe yn de 15de iuw mei syn ideology fan "Alle minsken binne lyk, foarmje in ûnderdiel fan it Godlike ljocht en inne de alderheechste (spirituele) steat berikke troch gear te ranen ofwol op te gean yn dy IENE Almachtige God".
Healwei
Healwei (offisjeel Halfweg) is in buorskip east fan it doarp West-Skylge op it Waadeilân Skylge. Formeel falt de buorskip ûnder West-Skylge. De buorskip bestiet út in lyts tal ferspraat oan de haadwei fan Skylge lizzende pleatsen en wenhuzen. De measte pleatsen binne ferboud ta appartemintekompleks. Ta Healwei hearre ek in pear kempings en karavanterreinen. Der is in hotel (Bornholm), in pizzeria en in midgetgolf-baan.
Benoarden Healwei lei earder it doarpke Stattum. Dat is lykwols ferdwûn troch oerstowing mei dúnsân. East fan Healwei lei it ferdwûne doarpke Skittrum.
It natuerteater De Nollekes is fan Steatsboskbehear.
List fan planetoïden 27501-27600
Dit is in list fan planetoïden 27501-27600.
Sesiliatsjerke (Easternijtsjerk)
De Sint-Sesiliatsjerke is ien fan de twa tsjerkegebouwen fan de protestantske gemeente Easternijtsjerk (gem. Noardeast-Fryslân). De tsjerke wie oant de fúzje mei de grifformearde gemeente yn 2006 in herfoarme tsjerkegebou. De twadde tsjerke fan de protestantske gemeente, De Bining, stiet oan de Langgrousterwei en wie oant 2006 de grifformearde tsjerke fan Easternijtsjerk. De Sesiliatsjerke is in ryksmonumint.
Skiednis
De tsjerke is in ienskippich gebou dat oarspronklik wijd waard oan de hillige Romeinske marteleres Sesilia. It skip fan de tsjerke ferfong yn de 16e iuw it 13e iuwske skip en hat in trijesidich koer. Oan de bounaad tusken it skip en it koer is te sjen dat it yn twa fazen ta stân kaam. De sealtektoer stamt noch út de 13e iuw. De tsjerke waard yn de jierren 1990-1991 foar it lêst restaurearre.
Ynterieur
Yn de tsjerke stiet oan de súdlike muorre in rokoko-preekstoel mei doophek. Oan de noardlike muorre steane twa hearebanken, dy't krekt as de preekstoel út de 18e iuw binne. Ek de trije kroanljochters dy't de tsjerke ferljochtsje stamme út dy tiid. In boerd mei de list mei dûmnys oan de eastlike koermuorre is fanôf 1593 bywurke. De hjoeddeiske kleurstelling fan it ynterieur stamt út de tiid fan de lêste restauraasje yn de jierren 1990.
De klok yn de toer út 1668 waard getten troch Jurjen Balthasar en yn 1909 fanwegen in skuor op 'e nij getten troch de bruorren Van Bergen (Midwolda).
Oargel
It piipoargel is yn 1814 boud troch Jan Adolf Hillebrand. Albertus van Gruisen wreide it ynstrumint yn 1831 út mei in twadde manuaal en in ûnderposityf. De lêste restauraasje hie yn 1970 plak troch it Ljouwerter oargelbedriuw Bakker & Timmenga.
Literatuerpriis
Ferneamde prizen foar Fryske literatuer
Dr. Joast Halbertsmapriis / Dr. Obe Postmapriis / Fedde Schurerpriis / Gysbert Japicxpriis / Junior Rely / Piter Jellespriis / Rely Jorritsmapriis / Rink van der Veldepriis
Ferneamde priis foar Fryske berneliteratuer
Simke Kloostermanpriis
Ferneamde prizen foar Dútsktalige literatuer
Alfred-Döblin-Preis / Anton-Wildgans-Preis / Aspekte-Literaturpreis / Astrid-Lindgren-Gedächtnis-Preis / Berliner Literaturpreis / Brandenburger Literaturpreis / Büchnerpreis / Deutscher Jugendliteraturpreis / Deutscher Schulbuchpreis / Deutscher Science Fiction Preis / Erich-Fried-Preis / Evangelischer Buchpreis / Frau Ava Literaturpreis / Friedenspreis des Deutschen Buchhandels / Georg-Büchner-Preis / Gottfried-Keller-Preis / Großer Österreichischer Staatspreis für Literatur / Großer Preis der Deutschen Akademie für Kinder- und Jugendliteratur e.V. / Hans Christian Andersen Award / Heinrich-Wolgast-Preis Heinrich-Böll-Preis / Hermann-Hesse-Preis / Hermann-Lenz-Preis / Ingeborg Bachmann-Preis / Joseph-Breitbach-Preis / Jury der jungen Leser / Kleist-Preis / Kurt Lasswitz Preis / Leipziger Buchpreis für Europäische Verständigung / Oldenburger Kinder- und Jugendbuchpreis / Österreichischer Staatspreis für Europäische Literatur / Österreichischer Staatspreis für Kinder- und Jugendliteratur / Österreichischer Staatspreis für Kinderlyrik / Petrarca-Preis / Rattenfänger-Literaturpreis der Stadt Hameln / Romulus-Candea-Preis / Siegfried-Unseld-Preis / Solothurner Literaturpreis / Stern LESERstimmen / Troisdorfer Bilderbuchpreis / Tukan-Preis der Stadt Münschen / Umweltpreis für Kinder- und Jugendliteratur / Volkach / Wilhelm-Raabe-Literaturpreis / Wolfgang-Hohlbein-Preis /
Ferneamde prizen foar Hollânsktalige literatuer
Yn Nederlân:
AKO Literatuerpriis tusken 1997 en 1999 de Generale Bank Literatuerpriis / Anjerfûns-Blamanpriis / Anna Bijnspriis / Anton Wachterpriis / Aristeionpriis / Busken Huetpriis / Charlotte Köhler-priis / Constantijn Huygenspriis / Debutantepriis / Eddy du Perron-priis / Frans Erenspriis / F. Bordewijkpriis (foarhinne: Vijverbergpriis) / Geertjan Lubberhuizenpriis / Gouden Ezelsear / Gouden Strop / Henriëtte de Beaufort-priis / Herman Gorterpriis / Ynternet Poëzypriis / Jan Campertpriis / Jan Greshoffpriis / Jan Hanlo Essaypriis / Libris Literatuerpriis / Linschoten-pinning / Lucy B. en C.W. van der Hoogt-priis / Martinus Nijhoffpriis / Multatulipriis / P.C. Hooft-priis / Priis fan de Nederlânske Letteren / Prix des Ambassadeurs / Publykspriis foar it Nederlânske Boek / Stripskipspriis / VSB Poëzypriis /
Yn Flaanderen:
Arthur Cornettepriis / Arthur Merghelynckpriis / Ary Sleekspriis / August Beernaertpriis / ASLK-priis foar it literêre debút / AT&T-priis (foarhinne: NRC-priis) / Joris Eeckhoutpriis / Lode Baekelmanspriis / Guido Gezelle-priis / Karel Barbierprijs / Karel Bourypriis / Literêre priis foar Letterkunde fan de Flaamske provinsjes / Maurice Gilliamspriis / Nestor De Tièrepriis / Oeuvrepriis Flaamske Mienskip / Poëzijpriis Flaamske Mienskip / Priis fan de Flaamske lêzer / Priis foar letterkunde fan de Flaamske provinsjes / Provinsjale priis letterkunde Provinsje West-Vlaanderen / Proazapriis Flaamske Gemeenschap / Yang-priis /
Ferneamde prizen foar Hollânsktalige berneboeken
Boekensleutel / Gouden Griffel / Gouden Penseel / Gouden Uil / Gouden Zoen / Kinderboekwinkelprijs / Nienke van Hichtumprijs / Prijs van de Nederlandse Kinderjury / Prijs van de Jonge Jury / Theo Thijssenprijs (foarhinne: Staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur) / Vlaamse Cultuurprijs voor Jeugdliteratuur / Woutertje Pieterseprijs / Zilveren Griffel / Zilveren Penseel / Zilveren Zoen /
Ferneamde prizen foar Ingelsktalige literatuer
American Book Award / Betty Trask Prize and Awards / Booker Prize / British Book Awards / Commonwealth Writers Prize / David Cohen British Literature Prize in the English Language / Forward Poetry Prizes / Geoffrey Faber Memorial Prize / Guardian Fiction Prize / Hawthornden Prize / Heywood Hill Literary Prize / Irish Times Literature Prizes / James Tait Black Memorial Prize / Mail on Sunday/John Llewellyn Rhys Prize / National Book Critics Circle Award / Orange Prize for Fiction / Pulitzer Prize / Somerset Maugham Awards / Sunday Express Fiction Award / T. S. Eliot Prize / WH Smith Award / WH Smith Thumping Good Read Award / Whitbread Prize / Yorkshire Post Book Award /
Ferneamde prizen foar Frânsktalige literatuer
Grand Prix de la Societé du Gens de Lettres / Prix Aujourd'hui / Prix de l'Académie Française / Prix des Cinq continents de la francophonie / Prix des Libraires / Prix Europe 1 / Prix Fémina / Prix Flore / Prix Goncourt / Prix Interallié / Prix Médicis / Prix Renaudot /
Literaturpremioj Lijst van literatuurprijzen pt:Anexo:Lista de prémios literários
Piet van Vliet
thumb|Pieter van Vliet om 1909 Piet van Vliet, (Aldebiltsyl, 12 febrewaris 1858 - De Haach, 18 desimber 1941) wie in politikus.
Skreau, hoewol AR-lid, tusken 1870 - 1880 yn it Friesch Volksblad. Rjochte mei it Wurkljuferbûn 'Patrimonium' op. Wie 1891 AR-Keamerkandidaat, waard dêrom by de liberale Ljouwerter Krante ûntslein. Lanlik foarsitter fan Patrimonium' tusken 1909 - 1927, AR-lid fan de Twadde Keamer ( 1901 - 1918 ).
Noardsee
thumb|260px|Noardsee, NASA-satellytbyld De Noardsee is in see fan de Atlantyske Oseaan, dy't leit tusken Noarwegen en Denemarken yn it easten, Dútslân, Nederlân, Belgje en It Kanaal yn it suden en Grut-Brittanje yn it westen. In útrinner fan de Noardsee is it Skagerrak, tusken Denemarken, Noorwegen en Sweden, dat de Noardsee mei de Baltyske See ferbynt troch it Kattegat, Sont, de Grutte Belt en de Lytse Belt. Yn it suden wurdt de Noardsee mei de rest fan de Atlantyske Oseaan ferbûn troch It Kanaal, en yn it noarden troch de Noarske See. Dizze lêste grins wurdt meast op 61° noarderbreedte lein, of minder formeel tusken Bergen en Sjetlân.
Belangrike rivieren dy't yn de Noardsee útkomme binne: It Kieler Kanaal, ien fan de wrâld syn drokste troch minsken makke wetterwegen, ferbynt de Noardsee mei de Baltyske See.
Namme
De namme komt fan de relaasje fan de Noardsee mei it lân fan de Friezen. Sy wenje direkt súdlik fan de Noardsee, bewesten de Eastsee, noard fan de eardere Sudersee (no de Iselmar) en oan beide siden fan de tsjintwurdich ynpoldere Middelsee.
Yn de periode fan de Romeinen waard de Noordsee ek wol Mare Frisicum neamd. Dit kaam om't de Friezen om een grut diel fan dy see wennen en sy ek folle op de see farren. Yn klassike tiden waard de Noardsee ek as Oceanum Germanicum of Mare Germanicum oantsjutten, wat Germaanske Oseaan as See betsjutte. Dizze namme waard gewoanwei brûkt yn it Ingelsk en oare talen nêst de namme Noardsee, oant it begjin fan de 18e iuw. Tsjin de tiid fan de lette 19e iuw wie Germaanske See in seldsume, wittenskiplike term wurden. Yn it Deensk hjit de Noardsee nêst Nordsøen ek Vesterhavet, de Westsee, om't de Noardsee west fan Denemark leit.
Bekkens
Yn de Kromer Tiid wie der in natuerlike daam fan kalk tusken it South Foreland en Wytkaap, de Ingelske Lânbrêge. Dy is lykwols trochbrutsen, nei alle gedachten yn de Elster Iistiid. Sûnt dy tiid is de Tekselspoar, in richel tusken Frisia en noard Norfolk, it heechste part fan de ferbining tusken kontinintaal Europa en Grut-Brittanje. Yn iistiden, mei in leech seenivo, wurdt dizze ferbining in lânbrêge.
Yn de tuskenperioaden, mei in heger seenivo, ferdwynt de Tekselspoar ûnder wetter en wurdt sa in seerichel dy't it bêd fan de Noardsee yn twa bekkens opdielt. In perioaden mei in leech seenivo falle de bekkens drûch. It súdlike bekken wetteret dan ôf op it Kanaal, wylst it Noardlike bekken ôfwetteret op de Noarske See. Yn guon iistiden hat it part noard fan de Tekselspoar ûnder it iis lein wylst it part besuden de richel tûndra wie.
De geology is noch altyd wichtich. Sa is de Kanaaltunnel, mei it gruttefaasjespoar tusken Dover en Kales dat hjoed de dei Ingelân en Frankryk ferbinet, boud yn de kalk fan it restant fan de Ingelske Lânbrêge.
Fryslân
Foar it lânskip fan Fryslân hat de Noardsee ek tige wichtich west. De balstienliemlagen en it sân dat it iis fan de iistiden efterlitten hie, kamen tegearre mei it sân fan de doetiidsk drûge Noardsee yn Fryslân te lizzen. Under it Holoseen ûntstiene oan de râne fan de Noardsee dêr't it sân opwaaide strânwâlen. Efter dizze strânwâlen besonk sân en wat fierderop klaai. Doe't oan de lânkant ek plantegroei him goed festige hie, en it hjirfan ôfstoarne plantemateriaal ûnder wetter kaam te stean, ûntstie der ek noch fean. Troch it opwaarmjende klimaat kaam it seenivo hieltyd heger te lizzen, mar der wiene altyd wer tiidrekken dat it wer efkes leger lei. Dizze perioade fan transgresje en regresje makken dat der in wikselwurking tusken it lân en de Noardsee wie dy't der foar soarge dat der op Fryslân hieltyd wer sân, klaai of fean kaam te lizzen, of fuortslein waard troch de see. Dit kombinearre mei de ôfwetterings fan rivieren en slinken, en lâns dizze plakken ûntstiene kwelderwâlen dêr't de ofsettings wat dikker lizze as earne oars. Sa is it Fryslân fan foar de ynpolderings ta stân kaam, mei tank oan de Noardsee.
Ferkear
Neist de natuerlike skiednis hat de Noardsee in rike minsklike skiednis. In drok befarren stik wetter sûnt de folken yn de lannen om de Noardsee hinne kamen te wenjen, is it noch altyd in belangrike skipfeartrûte. Belangrike seehavens as eartiids bygelyks Dorestêd en de Hânzehavens en no London, Rotterdam en Hamburch hienen of hawwe iepen ferbinings mei de Noardsee.
Oerstreamings
thumb|right|210px|Néderlân wurdt beskerme troch dúnen Ek hat de Noardsee syn slachtoffers easke. Nêst ûntelbere ferdronkene sielen, hat de Noardsee in stikmannich ymposante oerstreamings feroarsake. De bekendste is de Grutte Stoarm, dy't yn de nacht fan 13 op 14 desimber 1287 de súdlike Noardseekust fan foarm feroare, mei as wichtichste gefolch it trochbrekken fan de see nei de Flevomar wat late ta it ûntstean fan de Sudersee. Resinter is de wettersneedramp fan 1 febrewaris 1953, doe't 1.835 minsken yn Seelân en Noard-Hollân fersûpten.
Natuerlike boarnen
200px|right|thumb|[[Hjerringen binne te finen yn de Noardsee]] Grutte boarnen fan ierdoalje en ierdgas lizze ûnder it seebêd. De lannen om de Noardsee hinne hawwe allegear maatskippijen dy't aktyf dwaande binne mei it ûntginnen fan dizze boarnen. Fierders hat de Noardsee foar in part min berikbere kusten, dy't ryk binne oan dierlik libben, lykas de Waadsee en de Wash. Ek binne de banken yn de Noardsee wichtige ridden. Hoe't de iene foarm fan natoerlike rikens beskerme wurde moat tsjin de gefolgen fan it winnen fan de oare liedt yn de lannen om de Noardsee hinne nochalris ta diskusje.
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 2008
200px|thumb|right|200px|It Olympysk Wraksel stadion fan Peking 2008
De Olympyske Spullen fan de XXIXe Olympiade waarden fan 8 oant en mei 24 augustus 2008 hâlden yn Peking, de haadstêd fan Sina. It wrakseljen hie plak yn it China Agricultural University Gymnasium.
Wegering
De Sweedske wrakseler Ara Abrahamian hie de brûnzen medalje wûn yn de klasse oant 84 by it Gryksk-Romeinsk wrakseljen mar by de medaljeseremoanje stapte hy mei de medalje dy't hy krekt dêrfoar krigen hie fan it poadium ôf, lei de medalje op de wrakselmatte en is dêrnei de seal útrûn, út protest tsjin de arbitraazje tidens syn heale finale. It YOK hat dêrop besletten him út de útslach te skrassen om't sy it in skeining fan de olympyske gedachte, en respektleas foar alle oare wrakslers oer fûnen. Syn medalje wurdt net oan in oare wrakselder takend.
Frysk damjen
Frysk damjen (ek wol oer alles hinne of damjen, Frysk spul) is in tinksport, in oare tûke fan damjen as it "gewoane", ynternasjonale damjen. It is in âld spul, dat al sûnt de 17e iuw spile wurdt. Der jilde oare regels as by it gewoane damjen. In spiler mei nammentlik alle kanten opslaan, skean, rjochtút en oerdwers. Hjirtroch sit der protte aksje yn it spul, wat lykwols net ynhâldt dat it ienfâldiger is as it gewoane damjen. De Fryske fariant is noch altyd populêr en wurdt tsjintwurdich ek yn oare lannen spile. Yn augustus 2018 waard it earste wrâldkampioenskip Frysk damjen holden.
Franciscus Holkema
Holkema ûntduts yn 1868 op Skylge de Grutte feanbei of Cranberry. Hy meldde de fynst fan dy fan oarsprong Amerikaanske plantesoart as "de schoone nieuwelinge in de Europese flora" ûnder de âlde wittenskiplike namme Vaccinium macrocarpon (tsjintwurdich Oxycoccus macrocarpos).
Aldnederfrankysk
It Aldnederfrankysk wie de Westgermaanske taal dy't fan 'e sânde oant de alfde iuw sprutsen waard yn 'e Ryn-, Maas- en Skeldedelta fan it hjoeddeistige súdlik Nederlân, noardwestlik Belgje, westlik Dútslân en noardlik Frankryk. It Aldnederfrankysk ûntjoech him yn 'e sânde iuw út it Aldfrankysk, de taal fan 'e Franken, en bestie út twa haaddialekten: it Aldeastnederfrankysk en it Aldwestnederfrankysk. Ut it Aldnederfrankysk ûntjoegen har neitiid de Nederfrankyske talen.
Aldnederfrankysk en Aldnederlânsk
Foarhinne waard it Aldnederfrankysk as min ofte mear synonym mei it Aldnederlânsk sjoen, al wie Aldnederfrankysk in wat bredere term, mei't dêr ek alle net oerlevere sprektaaldialekten ûnder beflapt waarden. Netssjinsteande dat waard der earder troch in protte Nederlânske taalkundigen wol foar pleite om inkeld noch fan Aldnederlânsk te sprekken en de term Aldnederfrankysk hielendal ôf te skaffen. Sûnt de erkenning fan it Limboarchsk as in aparte taal, yn 1997, hat de saak lykwols in hiel oar oansjen krigen. It Aldnederlânsk wurdt no sjoen as fuortkommend út it Aldwestnederfrankysk, wylst it Limboarchsk weromgiet op it Aldeastnederfrankysk. Mei de term "Aldnederfrankysk" wurdt no ferwiisd nei de âldere foarmen fan sawol it Nederlânsk as it Limboarchsk.
Oerlevering
It âldste dokumint mei inkele Aldnederfrankyske wurden is de Lex Salica of Salyske Wet. Yn 1996 is lykwols yn 'e grûn fan in ikker te Bergakker, yn 'e Betuwe, in swurdskie fûn mei dêrop yn runetekens in noch âldere Aldnederfrankyske tekst: de saneamde Runeynskripsje fan Bergakker. It dêrop oerlevere boadskip is lykwols beheind en kin net iens mei wissichheid lêzen en/of oerset wurde.
Reinder Brolsma
Reinder Brolsma (Stiens, 23 maaie 1882 - Ljouwert, 23 novimber 1953) wie in Frysk skriuwer en sjoernalist.
Libben
As ien fan de acht bern fan Uilke Hessels Brolsma en Jantsje Jolkes Timmerman kaam Brolsma op syn sechtjinde yn de lear by syn âldere broer Jolke om ferver te wurden. Yn 1910 festige hy him as ferversbaas yn Lichtaard. Letter wurke er as sjoernalist by de Ljouwerter Krante. Hy skreau ûnder mear de rubryk 'Gesprekken op de brug'. Op 5 maart 1910 boaske Brolsma yn Ferwert mei Janke Lieuwes Westerbaan. It pear krige trije bern. Soan Lieuwe Brolsma en pakesizzer Ulke Hessel Brolsma hawwe ek yn it Frysk fersprieden. De lêste fjirtjin dagen fan syn libben wenne Brolsma yn it St. Antonius Gasthûs. Brolsma kaam om troch selsferdrinking yn it Van Harinxmakanaal. Dy selsmoard wie mulk mei it folch fan syn hâlden en dragen yn de kriich. Yn 2001 ferskynde de libbensbeskriuwing Sa'n tûzen blauwe skriften fan de hân fan Doeke Sijens.
Wurken
Yn syn soad romans, ferhalen, sketsen en toanielstikken toant er him in skerp waarnimmer fan it libben op it plattelân en fan de wenstige man en efterbuertbewenner út de stêd. Syn wurk is realistysk, mei in mylde blik op syn meiminske. Faak byldet er de minsken út yn de swiere striid om it bestean, lykas dy yn de lânboukrisis fan 1880 en 1930 troch in soad fierd wurde moasten. Hy ûntliende syn ynjouwing jamk oan de doarpsbewenners fan syn berteplak Stiens of oan syn húshâlding, bylyks syn ferhaal 'Hy' yn 'Sa seach ik Fryslan'. Brolsma wie sekretaris fan de rederikerskeamer Halbertsma yn Stiens. Syn earste publikaasje, it koarte ferhaal 'Sinnestrielen', ferskynde yn 1903 yn it tydskrift Sljucht en rjucht. Yn It Beaken, tydskrift fan de Fryske Akademy, jiergong 1971, is in beskriuwing jûn fan Brolsma's wurk. Hanskriften, brieven en soksoarte binne troch de famylje yn brûklien jûn oan Tresoar.
Atene
Atene (Gryksk: Αθήνα, Athína; Aldgryksk: Ἀθῆναι, Athênai) is de haadstêd fan Grikelân en is de grutste stêd fan it lân. Grut-Atene hat goed 3.700.000 ynwenners. De stêd wurdt dominearre troch de Akropolis mei de tempel it Partenon. Atene is oan de ein fan de 20e iuw fluch waakst, wat in soad problemen mei loftfersmoarging, ferkearsopstoppings en oerbefolking meibrocht hat.
Skiednis
Der hawwe sûnt de neolityske tiid al minsken yn Atene wenne. Yn de brûnstiid ûntstie foar it earst in mear organisearre maatskippij, part fan de Myseenske kultuer, dy't lykwols om 1200 f.Kr. hinne mei dy kultuer ferdwûn. Likernôch fan 900 f.Kr. oant 640 f.Kr. woeks de stêd as keninkryk, mei neffens de tradysje Teseus as earste kening. Nei de keningstiid kaam in perioade mei tirannen. Sy joegen Atene wetten, en ûnder harren kaam ek de kultuer ta waakst. Yn 510 f.Kr. feroaren de ynwenners fan Atene, mei help fan Sparta, lykwols de steatfoarm. De nije steatfoarm wie in foarm fan demokrasy.
Fan 494 oant 479 f.Kr. wie der oarloch mei de Perzen, dy't op it lêst troch Atene wûn waard. Dy oerwinning brocht de stêd ek de macht yn Grikelân. Dat brocht twa kear oarloch mei Sparta, wêrtroch de macht fan Atene wer wat tebekrûn. Yn 338 f.Kr. waard Atene, krekt as oare parten fan Grikelân, oerwûn troch Masedoanje. Mar ek doe't Atene gjin selsstannige steat mear wie, bleau it in wichtige stêd, fral op it mêd fan kultuer en oplieding, en de filosofyske skoallen lutsen studinten út grutte parten fan Grikelân, letter ek út oare parten fan it Romeinske ryk.
Yn 86 f.Kr. waard Hellas ynnaam troch de Romeinen. Yn it Romeinske ryk wienen de wichtige stêden lykwols Rome en Byzantium. Doe't it ryk opsplitst waard, waard Atene yn it Byzantynske ryk in stêd yn de provinsje. Fan 1204 oant 1458 waard tusken Byzantium, Frânsen en Italianen om Atene en oare Gryske stêden fochten, en Atene krige Frânske, Katalaanske en Sisyliaanske hearskers. Yn 1458 waard Atene tafoege oan it Ottomaanske Ryk. Der waarden lykwols noch ferskate oarloggen oer en om útfochten.
Yn 1822 waard Atene ynnaam troch de Grykske opstân. It waard yn 1826 wer Turksk, mar waard yn 1833 definityf Gryksk. Atene waard de haadstêd fan it moderne Grikelân.
Olympyske Spullen
It YOK (It Ynternasjonaal Olympysk Kommitee) hat Atene trije kear oanwiisd foar it hâlden fan de Olympyske Spullen, yn 1896, yn 1906 en yn 2004.
Ferneamde ynwenners
thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|>]]
Cajuns
250px|thumb|It wengebiet fan 'e Cajuns. De Cajuns binne in etnyske groep yn de Amerikaanske steat Louisiana. Se stamje ôf fan Frânske kolonisten dy't harren ynearsten festige hienen yn it Kanadeeske Akaadje en dy't dêrwei nei Louisiana teagen. De krite dêr't se wenje wurdt de "Cajun Triangle" neamd en rint rûchwei tusken New Orleans, Lake Charles en Alexandria.
Skiednis
Akaadje wie eartiids in Frânske koloanje yn Kanada, yn de tsjintwurdige provinsje Nij Brunswyk en Nova Scotia. De befolking wie Frânstalich. Yn 1713 waard it Ingelsk en nei in tiidrek fan ûnderlinge spannings waard yn 1755 it meastepart fan de Frânske befolking troch de Ingelsken ferdreaun. Se kamen yn de sompen (bayous) fan Louisiana terjochte, dat doe noch fan de Frânsken wie. De Amerikanen, dy't it gebiet yn 1803 fan Napoleon kochten, neamden harren "Acadians". Yn it Amerikaansk-Ingelsk is dy beneaming geandewei ferbastere ta Cajuns, de tsjintwurdige namme foar de befolking, en Cajun, foar harren muzyk en itensiederij.
Taal
De taal fan de Cajun-befolking, Cajun-Frânsk oftewol patois ("plat"), wurdt distiid noch mar troch in lyts part fan de befolking sprutsen; fral troch de âlderein yn de deistige omgong. Sûnt de sechstiger jierren fan de foarige iuw is der wol fernijde belangstelling foar de taal en wurde der in protte kulturele aktiviteiten yn dy taal dien, faak op inisjatyf fan de steat Louisiana. Lykwols rint it oantal Frânsksprekkers hurd tebek.
Muzyk
De Cajuns hawwe in eigen muzykstyl, de Cajun-muzyk. Dy muzykfoarm is om 1900 ûntstien troch in mingeling fan âlde Frânske folksmuzyk en de muzyk fan oare ymmigranten lykas û.o. Dútsers en ek de perkusjonistyske ritmyk fan de Kreoalen yn Louisiana. De diatoanyske akkordeon (lûkharmoanika mei tsien knoppen) spilet in wichtige rol, begelaat troch fioele en triangel ('tit fer oftewol: "lyts izer"). Meastentiids wurdt mei hege stem derby songen yn it Cajun-Frânsk.
Flearen (skaai)
thumb|[[Trosflear (Sambucus racemosa)]] De Flearen (Sambucus) is in skaai fan hurdgroeiende strûken of lytse beammen.
Waaksdom
Yn de maitiid (ein maaie-juny) drage se skermstrûzen fan wite of krêmekleurige blommen, dêrnei komme lytse reade, blauëftige of swarte fruchten, dy't beien neamd wurde, mar feitlik stienfruchten binne. Der binne ek flearen mei goudkleurich en pears blêd en rôze blommen. Jonge tûken binne grien, krûdeftich, binne beset mei koarkwarten, befetsje in wyt, spûnzich moarch en ferhoutsje letter.
De Flearen hawwe ferlit fan stikstofrike grûn, mar fierders binne der gjin bysûndere waakstbetingsten.
Soarten
Dan binne der noch de neikommende rassen, spesjaal foar de produksje fan beien mei in heech kleurstofgehalte: 'Skondol', 'Samyl', 'Sampo', 'Mammut' en 'Haschberg'.
Hûsmiddel
Fanâld wurde der allerhanne genêskreftige eigenskippen oan de flear taskreaun, foaral at er by of op in deahúske groeide. De seane bast (nei boppe ta skyld) befoardere it switten en it opjaan fan iten. At de bast nei ûnderen ta ôfskyld wie befoardere dat de trochgong. Fierders waard flear tapast by de flearen (jicht) en in ôflûksel fan de bast koe tsjinje as eachwetter.
Yn Wierum ferballe men koarts yn in flearbeam (lokaal: bossebeam). Yn de Wâlden koe men in kweade geast mei in fleartûke út de bedstee ferjeie.
In splinter fan flearhout, ferkrige troch it snijen fan in krús yn de bast, wie goed tsjin pine yn 'e mûle. By hûzen waard in flear set om miggen oan te lûken en sa út it hûs te hâlden en it soe ek mycheamels op in ôfstân hâlde.
Keuken
Sawol de blommen as de beien wurde brûkt foar it meitsjen fan wyn; de beien wurde ek ferwurke ta jenever, likeur en sjem, sjerp of sjelei. De beien kinne better net rau iten wurde om't se in licht fergiftige stof befetsje, it saneamde sambunigrine, dat troch sieden ûnskealik makke wurdt. Alle griene parten fan de flear kinne net iten wurde fanwegen de stof glukoside.
Fierders wurde de blommen wol ferwurke yn oaljekoeken en kin der ranja fan makke wurde.