cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Primož Roglič
Skânsspringen
Roglič begûn yn 2003 mei skânsspringen. Yn 2006 pakte Roglič op it wrâldkampioenskip skânsspringen foar junioaren de sulveren medalje yn de lannewedstriid. In jier letter pakte er mei it Sloveenske team de wrâldtitel by de junioaren. Roglič persoanlike rekôr by it skânsspringen is 146,5 meter, dat sprong er yn 2007 yn Planica. Fanwegen in swiere fal moast Roglič yn 2011 in punt efter syn karriêre yn it skânsspringen sette. By syn refalidaasje rjochte Roglič him op it hurdfytsen, wêrnei't bliken die dat er goed meikomme koe yn it peloton.
Beetster Feart
De Beetster Feart is in wetter yn de gemeente Opsterlân. De feart rint fan Beetstersweach nei it suden oant it Alddjip dy't ek wol Keningsdjip neamd wurdt, en trochsnijt dêrby de Walle. It ferlingde fan de Beetster Feart is de Skipsleat.
De namme Beetster Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Beetstervaart.
Primož Roglič
Hurdfytsen
Yn 2016 fytste Roglič syn earste grutte omgong, Yn de Omgong fan Itaalje wist er de tiidrit yn de 9e etappe te winnen. Hast twa wiken nei de Giro waard Roglič Sloveensk nasjonaal kampioen tiidriden, wêrmei't er him kwalifisearre foar de Olympyske Simmerspullen yn Rio. Yn 2017 die Roglič foar it earst mei oan de Omgong fan Frankryk en wûn de 17e etappe. Hy wie dêrmei de earste Sloveen dy't in etappe wist te winnen yn de Omgong fan Frankryk. Yn 2018 en 2020 soe er yn de top tsien yn einigje yn de Omgong fan Frankryk. Yn 2019 die Roglič wer mei oan de Omgong fan Itaalje en behelle syn earste poadiumplak yn in Grutte omgong. Yn de Omgong fan Spanje pakte Roglič de einoerwinning, de earste fan trije oerwiningen yn de Vuelta.
De Rattelwacht
De Rattelwacht wie in yllegaal Frysk tydskrift dêr't ien nûmer fan ferskynde yn july 1944 ûnder redaksje fan Fedde Schurer. De fuortsetting wie yn de foarm fan moanneblêd De Tsjerne.
Sliepbonke
thumb|Sliepbonke (mids pearsich) (út [[Gray's Anatomy) ]] De sliepbonken (ossa temporalia, iental: os temporale) binne bonken oan wjerskanten fan de plasse. De sliepbonke wurdt ferparte yn:
Frysk Anti-Faksisme Komitee
It Frysk Anti-Faksisme Komitee, koartwei FAFK wie in beweging út Ljouwert dy't him ynsette by it bestriden fan faksisme.
Begûn yn 1976 as aksjegroep tsjin faksistyske tendinzen yn en bûten Fryslân en waard yn 1978 offisjeel oprjochte. Wie aktyf tusken 1978-1998 en fierde aksjes middels demonstraasjes, pamfletten en organisearren it Befrijingsfestival en betinking fan de kristalnacht. Bekende leden wienen Jan Kuitert, Sicko Heldoorn en Ate de Jong. De FAFK waard yn 1998 opheft troch te min frijwilligers. Boppedat waard faksisme juridysk bestriden troch profesjonele organisaasjes as antidiskriminaasjeburo's en diskriminaasjemeldpunten.
Cisca Dresselhuys
Francisca Wilhelmina (Cisca) Dresselhuys (Ljouwert, 21 april 1943) wie fan 1 novimber 1981 oant 1 april 2008 (oant har pensjoen) haadredaktrise fan Opzij, in feministysk moanneblêd. Har sjoernalistike karriêre begûn by it deiblêd Trouw.
Dresselhuys groeide op as neikommerke mei in âldere broer en twa âldere susters, wêrfan de jongste njoggen wie doe't se berne waard. Op har alfde ferlear se har heit.
Op 11 juny 2001 krige se de Anne Vondelingpriis. Dy priis waard útrikt foar har publikaasjes yn it jier 2000. De priis bestie út in jildbedrach fan 5000 gûne en in byld fan Anne Vondeling. Op 8 desimber 2008 krige Cisca Dresselhuys op it Tydskriftegala de Mercur d'Or/LOF Priis (Lucas-Ooms Fûns). Dy priis is in oeuvrepriis, wêrby sjoen wurdt nei bysûndere fertsjinsten of betsjutting foar it tydskriftefak oer in langere perioade. Oan de Mercur d'Or/LOF Priis foar Publykstydskriften is in bedrach fan €10.000 ferbûn, te besteden oan in inisjatyf ten geunste fan it tydskriftenfak. De winner bepaalt wêroan.
Op 1 maart 2011 kaam fan har it boek "Drukker dan ooit" út (ISBN 9789089751577), wêryn ynterviews mei ferskillende bekende wurkjende 65-plussers steane en wêryn't se ek mei Dick Swaab (bekend fan it boek "Wij zijn ons brein") praat oer de fysike foardielen fan trochwurkjen nei it 65e jier en mei Douwe Draaisma (fan ûnder oare "Het Vergeetboek") oer de psychologyske mearwearde fan langer trochwurkje.
Gerben van Tuinen
Gerben van Tuinen (Froubuorren, 25 desimber 1849 - Sint-Jabik, 18 maart 1937) wie in lânarbeider en fakbûnslieder.
Foarum (wurkgroep)
Wurkgroep Foarum wie in groep dy't tusken 1995 en 1999 mear noardlik selsbestjoer bepleite.
Untwikkele him fan in diskusjegroep ta in politike beweging. Beëage listlike Teun Jan van Zanen soe yn 1998 mei Nieuw Foarum oan de ferkiezings meidwaan, mar troch te min jild en te min sympatisanten út de trije noardlike provinsjes gie dat net troch.
Doelstellings wiene bygelyks it brûken fan in diel fan de ierdgasopbringsten foar it noarden en it feilich stellen fan de Langman-miljarden foar it Noarden. In diel fan de doelstellings waard ek neistribbe troch de Fryske FNP en it Drintske OPD.
Andreas Cornelius
Andreas Cornelius (Starum, ? - Harns, 1589) wie in kronykskriuwer. Neffens Suffridus Petrus, dy't fan apokrife skiedskriuwing fertocht wurdt, in Harnzer oargelist fan Starum.
Enno II fan Eastfryslân
Enno II (om 1505 - Emden, 1540) wie greve fan Eastfryslân. Hy wie soan fan Edzard de Grutte fan Eastfryslân.
Andreas Cornelius
De kronyk waard publisearre yn 1597 yn Ljouwert ûnder de titel Croniicke ende waarachtige Beschrijvinge van Vrieslant. Yn syn foaropwurd beweart Cornelius dat hy him basearret op wurken fan Ocko fan Skarl (út de 10e iuw) en op in kronyk fan Johannes Flytarp, skriuwers dy't fierders net bekend binne. It wurk waard al troch Ubbo Emmius as folslein ûnbetrouber ôfwiisd. Oer de troch Cornelius oanfierde boarne Johannes Flytarp is fierders neat bekend. Hy soe de sekretaris west ha fan in potestaat Martena, dy't ek troch nimmen oars neamd wurdt. Waterbolk fermoedet dat de kronyk troch Joachim Hopperus of in oare Fryske humanist út it fermidden fan Viglius fan Aytta komponearre wurden wêzen kin.
Enno II fan Eastfryslân
Skiednis
De Luterske Enno II waard yn 1528 greve fan Eastfryslân en regearre in lang skoft mei syn katolike broer Jehan. Enno II hat wakker yn 't spier west foar de Luterske tsjerke yn Eastfryslân, dy't dêrtroch aloan grutter waard yn Eastfryslân.
Enno II die it minder goed as syn heit. Under it bewâld fan Enno II ferlear Eastfryslân it Jeverlân en Bûtjadingen. It Harlingerlân ferovere hy yn 1530, mar mei stipe fan de hartoch fan Gelre koe Baltasar Oomkens fan Esens op 'e nij haadling wurde yn it Harlingerlân.
Hermannus Venema
thumb|Herman Venema troch [[Jacobus Houbraken (nei Bernard Accama) ]] Hermannus Venema (Wildervank, 1697 - Ljouwert, 1787), ek: Heit Venema, wie in Fryske teolooch.
Hy stie fan 1723 oant 1774 as heechlearaar yn Frjentsjer en hie in soad learlingen. Hy keppele in sterke wierheidsleafde oan in grutte ekspertize. Kaam benammen nei foaren as tsjerkehistoarikus. Beskuldige fan ûnrjochtsinnichheid, troch ûnder oaren A. Driessen, pleite hy foar tolerânsje en ferdigene Johannes Stinstra. Hy bestried de stivens fan it learstelsel en lei de klam op it kristlike libjen. Stie tige yn oansjen by Epo Sjuck fan Burmania.
Gemyske rige
De eleminten fan it periodyk systeem fan de eleminten kinne yn in tal rigen, wêrby de gemyske en fysyske eigenskippen geleidelik fariearje. Dizze rigen kinne sawol parallel rinne oan de groepen as ek oan de perioaden, mar se kinne ek diagonaal oer it periodyk systeem rinne, sa as de metalloïden.
Der binne tsien rigen dy’t ûnderskieden wurde:
Oare groeperen binne it periodyk systeem binne: Oare groepering yn it periodyk systeem binne:
Glenda Jackson
Glenda May Jackson OBE (Birkenhead, 9 maaie 1936 – Londen, 15 juny 2023) wie in Ingelsk aktrise en politika.
Jackson begûn as aktrise op it toaniel en wie as sadanich fan 1964 ôf fjouwer jier lang ferbûn oan de Royal Shakespeare Company. Yn 1963 makke se har filmdebút yn This Sporting Life. Se bruts troch mei har rol yn de ferfilming fan D.H. Lawrence syn Women in Love (1969), dêr't se in Oscar foar wûn.
Nei de ein fan har politike karriêre yn 2015 kaam se werom nei it toaniel. Yn 2018 wûn sy in Tony Award foar har rol yn Edward Albee's Three Tall Women. Dêrmei waard sy ien fan de pear akteurs dy't in Triple Crown of Acting beset hawwe troch it winnen fan sawol in Oscar, in Emmy en in Tony.
Yn 2019 spile se de haadrol yn de Britske telefyzjefilm Elisabeth is missing, wêryn 't de tachtichjierrige en deminte Maud op syk giet nei har ferdwûne bêste freondinne Elisabeth.
Glenda Jackson ferstoar op 15 juny 2023, yn 'e aldens fan 87 jier, nei in koart siikbêd.
De Tsjerne
De Tsjerne wie in frysk literêr moanneblêd, in fuortsetting fan De Rattelwacht, sûnt jannewaris 1946. It hie as doel om it Fryske literêre libben te ferbreedzjen, yn in bepaalde ûnôfhinklikheid fan de Fryske Beweging.
It ûntliende syn betsjutting oan de krityske funksje en oan de bûtengewoane nûmers, ek op it mêd fan bûtenlânske literatuer (J. Slauerhoff (1946), Fryske muzyk (1947), Bretagne (1948), Fedde Schurer (1948), Edgar Allen Poe (1949), Amearika (1950), Suriname (1952) en Obe Postma (1953). Yn 1955 ferskynde it Befrijingsnûmer, yn 1956 it tema Noarwegen.
Achlumer Mole
De Achlumer Mole stiet by Achlum en is in ryksmonumint.
Skiednis
De Achlumer mole waard yn 1851 boud om de Noardpolder te bemeallen en is de lêste fan de eartiids fjouwer poldermûnen om Achlum.
De houten achtkant waard troch de foarrige eigner Haye Thomas skonken oan de 'Stifting De Fryske Mole'. Fan dy mole stie doe allinnich de romp noch. De mole hat in flecht fan 18.60 / 18.70 m
Yn 2007 is hy folslein restaurearre. De al yn 1954 weihelle keningsspil, it sturtwurk, it geflecht en de kape waarden opnij oanbrocht. Sûnt 1950 draaide de skroef op in elektromotor. Mei Wetterskip Fryslân is ôfpraat dat de mole no wer mei wynenerzjy ynsetten wurde sil foar it bemeallen fan Achlumer Noardpolder. By de mole stiet de eardere moolnerswente, dy't no foar rekreaasje brûkt wurdt.
Zemaitiu Kalvareje
Zemaitiu Kalvareje (smg: Žemaitiu Kalvarėjė, lt: Žemaičių Kalvarija) is in doarp yn de regio Samogitia yn Litouwen. Yn 2001 hie it doarp hie 798 ynwenners. It is in ferneamd roomsk-katolyk beafeartplak.
Alle jierren is der yn july in grut tsjerkefestival, it Grutte Žemaičių Kalvarija Festival. It festival lûkt in protte toeristen út hiel Litouwen en út it bûtenlân. It is foar de measte Roomsk-katoliken fan Litouwen in barren dat jin meimakke hawwe moatte. De grutte tsjerke fan it doarp hat in byld fan in krusige Jezus en in skilderij fan Marije, dat mids 17e iuw fan Rome nei it doarp brocht waard. It skilderij wurdt as hillich beskôge.
Gundohar
Gundohar (? - 437) wie tusken 407 en 436 kening fan de Boergonden, in Germaansk folk. Syn namme wurdt ek wol oantsjutten mei Gundahar, Gundahari, Gundacar.
Skiednis
Gundohar wie de soan fan Gebikka en folge syn heit yn 407 op as kening. Dat jier hienen de Boergonden, doe't ferskate Germaanske folken oer de Ryn–grins hinne gongen de side keazen fan de Britske usurpator Konstantyn III ynstee fan de offisjele keizer Honorius. Doe't Konstantyn III yn 411 ferslein waard by Arles, joech Gundohar yn it earstoan syn stipe oan in nije usurpator Jovinus. Mar doe't dizze lykwols wer ferslein waard yn 413, ûnderwurp hy him oan keizer Honorius. Mei dizze keizer sleat hy in foederaty-ferdraach dy't syn folk oan de Romeinen ferbûn. Sy waarden belêste mei de ferdigening fan de Limes fan de Alpen oant Metz en mochten harren foar fêst festigje oan de bopperin fan de Ryn yn de Romeinske provinsje Boppe-Germaanje. Gundobar hie in grutte foarm fan autonomy. Tichtby Worms stifte hy in keninkryk doe't de Romeinske macht minder waard.
Siegfriedleginde
thumb|Gundohar hjit Hagen de Nibelungenskat yn de Ryn te smiten. [[Peter von Cornelius, 1859]]
Ferskate ferhalen binne oer Gundohar ferskynd yn Latynske, Ald-Noarske, Germaanske en Ald-Ingelske teksten. De bekendste ferhalen dêr't Gunther yn foarkomt binne it Nibelungenliet en de Thidrekssaga. Hjiryn stean syn relaasje mei de held Siegfried sintraal en syn úteinlike dea oan it hof fan Attila de Hun. Benammen it ferhaal dat Gundohar troch Flavius Aetius of Attila de Hun ferieden wurde soe, wie in populêr ûnderwerp yn de midsiuwen.
Lyts wangpûdiikhoarntsje
It lytse wangpûdiikhoarntsje (Latynske namme: Neotamias minimus; foarhinne: Tamias minimus), ek wol de lytse chipmunk neamd, is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (Marmotini), it boppeskaai fan 'e wangpûdiikhoarntsjes (Tamias) en it skaai fan 'e Amerikaanske wangpûdiikhoarntsjes (Neotamias). Sa't de namme al oanjout is dit de lytste soarte fan 'e wangpûdiikhoarntsjes of chipmunks, en dêrnjonken is it ek de meast ferspraat foarkommende soarte fan Noard-Amearika.
Uterlike skaaimerken
It lytse wangpûdiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 18½-21¾ sm, mei in sturtlingte fan 7½-10 sm en in gewicht fan 25-66 g.
De pels is bêzje-eftich oant ljochtbrún op 'e boppeste dielen fan 'e efterpoaten en de ûnderkant fan 'e kop, mei in wat ljochtere bealch, wylst de ûnderste dielen fan 'e efterpoaten, de foarpoaten, de fangen, de snút en de sturt rodzich oant oranje-eftich kleurd binne. Oer de rêch rinne yn 'e lingterjochting fiif smelle swartige streken mei brune rânen, dy't faninoar skaat wurde troch (fjouwer) witige streken. Oer de boppeste helte fan 'e kop rinne twa opfallende witige streken fan 'e snút ûnder en boppe de eagen lâns nei de earen ta. De wangen, it stikje pels tusken de beide streken yn, de boppekant fan 'e kop en de earen binne dûnkerbrún.
Hâlden en dragen
Lytse wangpûdiikhoarntsjes binne oerdeis yn 't spier en frette benammentlik sieden, nuten, beien en oare fruchten en ynsekten. Se libje yn eigengroeven ûndergrûnske hoalen, dêr't se itensfoarrieden oanlizze om 'e winter troch te kommen. Hoewol't se yn 'e kâlde moannen lange perioaden yn djippe sliep (oftewol winterrêst) trochbringe, hâlde se gjin echte wintersliep. De peartiid falt yn 'e iere maityd. De wyfkes smite jiers ien nêst fan 5-6 jongen. De wichtichste natuerlike fijannen binne ferskate soarten hauken, ûlen en martereftigen.
Status
It lytse wangpûdiikhoarntsje hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.
Harold Verwoert
Hendrik Tjalling (Harold) Verwoert (Ljouwert, 15 jannewaris 1968) is in Nederlânske akteur en popmuzikant.
Nei de havo gie er twa jier nei it Konservatoarium yn Grins; dêrnei folge er in oplieding oan de Akademy foar Lichte Muzyk fan Conamus.
Fjouwer kear die er mei oan it Nationaal Songfestival en jierrenlang wie er de leading-man fan de teatergroep 'Jeans!'. Hy spile mei yn de show '3,4,5,6,7 en 8'. Ek produsearret er platen, docht stimmen by neisyngroanisaasje fan tekenfilms. Yn de commercials die er radiospotsjes foar McDonald's en makke reklame foar de Euroknallers. Sûnt maart 2010 is Verwoert te sjen as presintator fan Sterren.nl,tegearre mei Kees Tol.
Komponist/Tekstdichter
Harold Verwoert is neist sjonger, presintator en akteur ek komponist/tekstdichter. Foar syn alter-ego Coole Piet Diego skriuwt er nûmers mar ek foar ûnder oare Sjon & Sjeffrie en yn 2009 foar it nasjonale sjongfestival komponearre er in ferzje fan it nûmer "Sjalalie sjalala" fan Pierre Kartner en ek foar "De Mosselman" in ferzje fan dat nûmer. Yn 2010 hat er it simmerske nûmer "Koning van het strand" útbrocht.
Sinteklaas
Fan 2001 oant en mei 2007 wie Harold om sinteklaastiid hinne as Coole Piet yn de rige De Club van Sinterklaas op de stjoerder Jetix te sjen. Sûnt de twadde rige (novimber 2001), De Nieuwe Club van Sinterklaas, song er ek de titelsongs fan de rige. Tegearre mei Profpiet, Testpiet, Muziekpiet, Hoge Hoogte Piet en Hulppiet wie er yn dy rige te sjen en te hearen.
Coole Piet skoarde yn desimber 2005 in nûmer 1-hit yn de Single Top 100 mei De Streken van Tante Toets. Yn 2006 skoarde er syn twadde nûmer 1-hit mei Paniek in de Confettifabriek.
1960
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1960-er jierren.
Marchigiana
De Marchigiana is in koweras út Itaalje. Oarspronklik komt it ras út de regio Marche, de Marchigiana is in grut ras dat hjoeddedei om it fleis hâlden wurdt. Foar de jierren 1950 waarden Machigiana-oksen ek as wurkbist brûkt.
De Marchigiana waard ûntwikkele yn de lette 19e en iere 20e iuw troch lânseigen Podoliaansk-fee te krusen mei de Chianina en Romagnolas. Tsjintwurdich is dy besibbens mei de Chianina noch goed te sjen, hoewol't it ras wat lytser bliuwt. Marchigiana's foarmje sa'n 45% fan de fleisfeestapel fan Itaalje en binne eksportearre nei de Feriene Steaten en oare lannen. It ras waakst hurd, komt mei en sûnder hoarnen foar en hawwe in koarte wyt-grize facht. Somtiids komt dûbelde bespiering foar (groubil-fenotype).
Mirandesa
It ras komt suver allinne foar yn it noardeasten fan Portugal, yn it distrikt Braganza. De molkproduksje kin der mei troch yn de earste moannen nei de berte fan de keallen, dêrnei wurdt it hurd minder en steane de kij rillegau drûch.
Spyker
thumb|left|1898 Spyker Gouden Koets thumb|left|1903 Spyker 60HP Race Auto Spyker of Spijker wie in Nederlânske koetse-, auto- en fleantúchfabrikant, begûn yn 1880 troch smidden Jacobus en Hendrik-Jan Spijker. Oarspronklik fêstige yn Hilversum, ferhuze it bedriuw yn 1898 nei Trompenburg, Amsterdam.
Skiednis
Sterkenburg, broer fan John Tjaarda en omke fan Tom Tjaarda, wiene beide autoûntwerpers.
Yn 1898 Spyker produsearre de "Gouden Koets", dy't noch altyd yn gebrûk is as ien fan 'e twa foarnaamste seremoniële steatskoetsen fan 'e Nederlânske monargy.
Yn 1899 begûnen se auto's te bouwen, en yn 1900 sette se har earste modellen te sjen, twa-silinder 3 hp en 5 hp fergelykber mei de Benz.
Fjouwer-silinder modellen waarden yntrodusearre yn 1903, tegearre mei de seis-silinder Spyker 60 HP, in racer dat wie de wrâld ea fjouwer-wheel drive auto mei in inkele motor en fjouwer-wheel remmen. It wie de earste auto dy't ea boud waard mei frontmotor, fjouwer-wheel-drive layout, en syn motor mei seis silinders wie ek de earste fan 'e wrâld.
De auto's fan 1905 hienen in rûn radiatorgrille, wat in eigenskip waard fan in protte fan 'e foaroarlochske auto's. Yn 1907 konkurrearre in 18 hp-model yn de 15.000 km Monsterrace fan Peking nei Parys, en einige as twadde yn de meast slopende race fan syn tiid.
Kelsey Chow
Kelsey Chow (útspr.: ['kɛlsi ʧa:ṷ], likernôch: " kel sy tsjau "; folút: Kelsey Asbille Chow; Columbia (Súd-Karolina), 9 septimber 1991) is in Amerikaansk toaniel-, tillefyzje- en filmaktrise, dy't ek wol wurket hat ûnder de namme Kelsey Asbille. Se waard bekend troch har rol as Mikayla yn 'e bernekomeedzjesearje Pair of Kings fan Disney. Ek wie se te sjen yn tillefyzjesearjes as One Tree Hill, Teen Wolf en Yellowstone. Op it wite doek hie se rollen yn û.m. The Amazing Spider-Man, The Wine of Summer en Wind River.
Jonkheid en oplieding
Chow waard yn 1991 berne yn Columbia, de haadstêd fan 'e Súdlike Amerikaanske steat Súd-Karolina. Hja is fan mingd komôf, mei in etnysk Sineeske heit dy't fan Taiwan komt, en in Amerikaanske mem mei Dútsk en Ingelsk bloed. Sels hâldt se út dat se oan har memmekant ek ien of inkele Yndiaanske foarâlden fan it folk fan 'e Sjeroky (Cherokee) hat, dy't ta de Eastlike Troep fan Sjeroky-Yndianen (yn Noard-Karolina) hearden. Dy stamme-organisaasje hat lykwols sein dat Chow dêr net bekend is en dat der yn 'e argiven ek gjin bewiis fûn wurde kin dat se in ôfstammelinge wêze soe. (Dêrby moat oantekene wurde dat soks ek net hoecht om wat Yndiaansk bloed te hawwen, mei't der gjin inkele ferplichting bestiet foar Yndianen om harren relaasjes en de bern dy't dêrút fuortkomme by harren stamme op te jaan, no net en yn it ferline alhielendal net.)
Yn 2010 hat Chow sein dat se wol mear floeiend wêze woe yn it sprekken fan Mandarynsk. Ek soe se wol by steat wêze wolle om tradisjonele Sineeske karakters te lêzen. Se hat in jongere broer mei wa't se twa jier skeelt, en in jongere suster mei wa't se acht jier skeelt. Se folge fuortset ûnderwiis oan 'e Hammond School yn Columbia. Yn 2011 wenne se yn Los Angeles. Yn 2017 studearre se minskerjochten oan 'e Columbia Universiteit yn New York.
Aktearkarriêre
Nei't se wat ûnderfining op it mêd fan aktearjen opdien hie op it toaniel, wist Chow yn 2005, doe't se trettjin jier wie, har earste rol op 'e tillefyzje te bemachtigjen. Dat wie yn 'e searje One Tree Hill, wêryn't se oant 2009 de weromkearende rol fan Gigi Silveri fertolke. Yn 2008 hie se in gastrol yn 'e bernekomeedzjesearje The Suite Life of Zack & Cody fan it Disney Channel. Ek spile se yn 2010 de rol fan Matisse Burrows yn 'e Disney-tillefyzjefilm Den Brother. Fan 2010 oant 2013 hie se in haadrol yn 'e Disney XD-bernekomeedzjesearje Pair of Kings, wêryn't se de rol fan Mikayla Makoola fertolke.
Chow makke yn 2012 har debút op it wite doek yn 'e superheldefilm The Amazing Spider-Man, hoewol't har oanpart yn dy film net folle mear as in figuranteroltsje ynhold. Yn 2013 spile se yn 'e films Run en The Wine of Summer. Datselde jiers wurke se ek mei oan 'e fideoklip fan it nûmer Sleepwalker fan Bonnie McKee. Yn 2014 waard se cast yn 'e dramasearje Hieroglyph fan Fox, mar dy rige waard nei de pilotôflevering skrast. Wol spile se dat jiers yn 'e koarte film Found Footage. Chow wie yn 2015 mei Stefanie Scott te sjen yn 'e fideoklip fan it nûmer Girls Like Girls fan Hayley Kiyoko, en teffens yn 'e film Full of Grace en de koarte film Chicago Sanitation.
Fan 2015 oant 2016 hie Chow in weromkearende rol as Tracy Stewart yn seizoen 5 fan 'e searje Teen Wolf. Yn 2016 hie se fierders as Marissa in haadrol yn 'e rige Embeds, en yn 2017 spile se ûnder de namme Kelsey Asbille yn 'e tillefyzjefilm Brimming with Love. Under dyselde namme fertolke se datselde jiers de rol fan it Yndiaanske slachtoffer Natalie Hanson yn 'e neo-western Wind River, oer in ferkrêftings- en moardsaak yn it Wind River Yndianereservaat fan Wyoming.
Yn 2018 hie Chow in gastrol yn twa ôfleverings fan 'e searje Splitting Up Together. Datselde jiers sette se ek útein mei it spyljen fan 'e rol fan 'e Yndiaanske Monica Long Dutton yn 'e neo-westernsearje Yellowstone, mei yn 'e oare haadrollen û.o. Kevin Costner en Luke Grimes. Dêrfoar brûkte se op 'e nij de namme Kelsey Asbille. De makkers fan Wind River en Yellowstone krigen út guon hoeken krityk om't se Chow, dy't "net echt Yndiaansk" wêze soe, yn in Yndiaanske rol cast hiene. Dat se foar dy rollen har efternamme 'Chow' falle liet, sadat it liek as besocht se har Sineesk komôf te ferbergjen, makke dat allinnich mar minder. Yn 2020 hie Chow ek in weromkearende rol as Swanee Capps yn seizoen 4 fan 'e dramasearje Fargo.
Priveelibben
Chow hat sûnt 2012 in relaasje mei de Britske akteur William Moseley.
Filmografy
N.B.: By al har rollen wurke de aktrise ûnder de namme Kelsey Chow, of it moat wêze dat it yn 'e tabel hjirûnder oars fermeld stiet.
Spyker
Skiednis
Yn 1913 hie it bedriuw wer finansjele problemen, en yn 1915 waard it oernommen troch nije eigeners en omdoopt ta Nederlandsche Automobiel en Vliegtuigfabriek Trompenburg (Nederlânsk auto- en fleanmasinebedriuw). Under de nije eigners, de foarige komplekse model berik waard ferienfâldige en in nije auto, de 13/30 C1, waard yntrodusearre; ferkeap wiene teloarstellend.
Yn 1914 fusearre Spyker mei Dutch Aircraft Factory N.V. en it bedriuwsmotto waard Nulla Tenaci invia est fia latin foar "Foar de fêsthâlden is gjin wei ûnbegeanber". Yn de Earste Wrâldkriich, wêryn Nederlân neutraal wie, guon 100 Spyker fjochtsfleantugen en 200 fleanmasine motoren waarden produsearre.
Yn 1919, in auto mei twa sitten, de C1 "Aerocoque", mei aerodynamysk streamlynd karrosserie beynfloede troch fleanmasineûntwerp, waard foar it earst toand. It wie bedoeld as in showauto, mar waard ek produsearre op in tige beheinde skaal.
Op 27 novimber 1920 de earste Spyker 30/40HP C4 waard foltôge, sportend in 6-silinder Maybach-motor fan 5.742 cc (350,4 kubike yn). De auto krige de bynamme "Tenax" (Latyn foar "hardhâldend") en ferbettere it 15.000-mile (24.000 km) lange-ôfstân-úthâldingsrekord, holden sûnt 1907 troch de Rolls-Royce Silver Ghost mei sa’n 6.000 km. De C4 hat yn goed in moanne 30.360 km yn it Nederlânske winterwaar ôfmakke.
Yn 1922 gie coureur Selwyn Edge nei Brooklands yn in Spyker C4 foarsjoen fan streamlynd racecarrosserie, en sette in nij "Double 12" gemiddelde wrâldsnelheidsrekord, oer 1.782 miles (2.868 km) op in gemiddelde snelheid fan 120 km/h (75) mph) foar it aggregaat fan 24 oeren fan twa perioaden fan 12 oeren.
Ek yn 1922 gie it bedriuw wer fallyt en waard it oernommen troch de distributeur fan Spyker yn Brittanje, dy't it bedriuw omdoopte Spyker Automobielfabriek. De produksje gie troch en de prizen sakken, mar it bedriuw bleau te sakjen. Finale produksje wie fan 'e C2 twa-ton frachtwein en de C4 auto, dy't duorre oant 1926 doe't fûnsen úteinlik rûnen op.
It wurdt rûsd dat de totale Spyker-autoproduksje op syn heechst 2000 auto's wie.
Yn 1999 waard in nij bedriuw, Spyker Cars, oprjochte, net besibbe oan it orizjinele bedriuw, mar foar de merknamme, motto en logo.
Gemyske kloft
Faak wurdt in kloft ferneamd nei de namme fan it earste elemint yn de kloft, sa as by de boarkloft. Oare kloften hawwe faak om histoaryske redens in aparte namme, sa as by de edelgassen. Der binne ek kloften dy’t hjoed de dei in oare, mear systematyske, namme hawwe dan earder, sa as by de stikstofkloft, dy’t earder pnikogeen neamd waard.
Oare groepen yn it periodyk systeem binne:
Ep van Hijum
thumb|right|300px| Ep van Hijum Ebele van Hijum, (Ikkerwâld, 29 augustus 1951), is in Frysk skriuwer, skoaldirekteur en libellekenner út Warns. Algemien direkteur fan Nije Gaast, in kombinaasje fan 15 basisskoallen yn Súdwest-Fryslân.
Wybe Hayes Tuinhout
Wybe Hayes Tuinhout wie boargemaster fan Warkum (1672 - 1715).
Swimmen op de Olympyske Simmerspullen 1952
200px|thumb|right|It Olympyske Swimbad fan Helsinky De Olympyske Simmerspullen 1952, ek wol de XVe Olympiade neamd waarden yn 1952 yn Helsinki, Finlân hâlden. It swimmen waard hâlden yn it Helsinki Swimming Stadium.
Helsinki Swimming Stadium
Mei de bou fan it Helsinki Swimming Stadium waard yn de jierren tritich fan de foarige iuw begûn en waard boud foar de Olympyske Simmerspullen fan 1940, mar dy waarden ôflaske yn ferbân mei de Twadde Wrâldkriich. De bou kaam troch de kriich stil te lizzen en pas yn 1947 waard it swimbad ôfmakke; der wie plak foar 12.500 taskôgers. It Helsinki Swimming Stadium leit oan de noardeastkânt fan it Helsingin olympiastadion, en wurdt hjoed de dei brûk as rekreaasje swimbad.
4x200 meter Frije Slach estafette
{| width=100%
Roeien op de Olympyske Simmerspullen 1948
200px|thumb|right|Medalje seremoanje by it roeien tidens de Spullen fan 1948 De Olympyske Simmerspullen 1948, ek wol de XIVe Olympiade neamd waarden yn 1948 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It roeien hie plak by Henley-on-Thames yn de Teems op de Henley Royal Regatta baan. De wedstriden waarden hâlden oer in ôfstân fan 1.850 meter.
Medaljespegel
De top acht fan lannen dy't by it roeien medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1948.
Geartsje Douma
thumb|right|300px| Geartsje Douma Geartsje Douma (Heech, 29 febrewaris 1956) is in Frysk beukerliedster en skriuwster.
Libben
Geartsje is hikke en tein op De Pein. Har leafde foar taal en muzyk krige se fan thús mei, se waard grut yn in tige muzikale húshâlding, sy en haar beide âldere suskes songen yn in bernekoar en learden ferskate ynstruminten te bespyljen. Doe’t se as bern blokfluitles krige moast se sels ek wolris in ferske meitsje, sa ûntdiek se dat dat har maklik ôfgie. Se boarte graach mei taal en wyskes kamen fansels yn har op. As famke fan seis jier wûn se in priis op in foardrachtskriich en krige dêrfoar in Frysk berneboekje, har earste: Krommelomke, fan Diuwke Winsemius. Op skoalle learde se gjin Frysk, se krige wat mei fan de opsisferskes út 'Tutte mei de linten', fan Diet Huber.
Geartsje Douma folge de oplieding foar beukerliedsters yn Ljouwert. Dêr moast se wer Frysk lêze en ûntdiek doe, dat dy taal har it meast eigen en fertroud wie. Mar skriuwe yn it Frysk die se noch net, al krige se wol wer de smaak fan it meitsjen fan berneferskes te pakken. Se makke yn dy tiid 29 Hollânske en 1 Frysk berneferske. Oan publisearjen wie se noch net ta, se kaam foar de klas te stean, troude in pear jier letter, waard mem en stapte út it ûnderwiis. Tsien jier letter, yn 1989, krige se in beneaming oan basisskoalle ‘It Maitiidslibben’ yn De Pein. Dat wie foar har oanlieding om ek wer te begjinnen mei it meitsjen fan berneferskes, diskear yn har memmetaal. Se kaam yn ’e kunde mei Hindrik van der Meer fan Goaiïngahuzen, dy’t ûnder oaren it boek mei berne-ferskes Kwek kwek minemyn op syn namme stean hie. Tegearre hawwe se wurke oan in bondel mei berneferskes, dy’t yn 2000 ferskynde mei de titel Deuntsjes foar dy. De bondel befettet mear as hûndert nije lietsjes oer alderhande tema’s dy’t ticht by it deistige libben fan lytse bern stean, sa as: oanklaaie, ite, hygiëne, skoalle, boartsje en sliepe, oant ferskes foar spesjale gelegenheden as jierdei, de tiden fan it jier en Sinteklaas; Marijke Klompmakker makke de yllustraasjes by de lietsjes. Twa jier letter kamen der boppedat ek noch 2 cd’s út mei deselde titel, dêr’t de ferskes op te hearren binne. Yn it bondeltsje Sjongersfeest (2003) steane benammen ferskes dy’t skreaun binne foar de kristlike feestdagen. Se beheint har net allinne ta it meitsjen fan ferskes foar lytste bern, mar skriuwt dêrnjonken ek gedichtsjes. Soms yn ferhaalfoarm lykas yn de rige ‘Wemke’ boekjes: yn dy boekjes mei de titels, Feest foar Wemke (2004), In broerke foar Wemke en Nifelje mei Wemke (ferskynt yn 2007). De opset en útfiering fan dy boekjes docht tinken oan de boekjes fan Dick Bruna; yn fjouwer rymjende rigels op in side wurdt it ferhaaltsje ferteld. Yllustratrise Sylvia van Ommen hat de sprekkende tekeningen by de ferhaaltsjes makke. Geartsje Douma makket sûnt 2006 diel út fan de wurkgroep dy’t de útjefte fan de ‘Tomke’-boekjes fersoarget, de boekjes mei it lytse jonkje Tomke en syn hûntsje Romke yn de haadrol, ferskine alle jierren fanôf 1997. It projekt is bedoeld om it Frysk lêzen en foarlêzen fan en oan lytse bern te befoarderjen. Fan 2001 ôf makket Douma de ferskes, passend by it wikseljend tema fan de boekjes.
Sjajinnen
De Sjajinnen (Ingelsk: Cheyenne) binne in lânseigen Yndiaansk folk fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika, dat tsjintwurdich benammentlik yn 'e Amerikaanske steaten Montana en Oklahoma wennet. Harren taal, it Sjajinsk, heart ta de Algonkwynske taalfamylje, en hja binne nau besibbe oan guon oare Algonkwynske folken fan 'e Grutte Flakten, de Arapaho en de Gro Wânt (Gros Ventre). Hoewol't de Sjajinnen histoarysk sjoen bûnsgenoaten wiene fan 'e Sû (Sioux) en op kultureel mêd witwat mei dat folk gemien hawwe, benammen fanwegen in wengebiet dat no ienris in gelikense libbenswize ôftwong, binne se net mei harren besibbe.
Etymology
De namme Sjajinnen is in ferfrysking fan it Ingelske Cheyenne, dat wer ôflaat is fan 'e namme dy't de Dakota-Sû foar harren hiene: Šahíyena. Dat is in ferlytsingsfoarm fan Šahíya, en hoewol't ûndúdlik is wa't dêrmei bedoeld waarden, tinkt men gauris dat it in namme foar de Kry (Cree) wie, in oan 'e Sjajinnen besibbe Algonkwynsk folk. De betsjutting fan Šahíya is nei alle gedachten "readsprekkers", d.w.s. "lju dy in frjemde taal sprekke" (de Sû neamden harsels en folken dy't in dúdlik besibbe taal praten "wytsprekkers"). Šahíyena soe dan letterlik "lytse readsprekkers" betsjutte. De namme dy't de Sjajinnen foar harsels hawwe, is Tsétsêhéstâhese (inkeltal: Tsétsêhéstaestse; ek wol ferbastere ta Tsitsistas), dat oerset wurde kin as "sokken as ús" of gewoan as "minsken".
Demografy
De Sjajinnen kinne opspjalten wurde yn 'e Noardlike Sjajinnen en de Súdlike Sjajinnen, dat eins twa ûnderskate folken binne. Foar likernôch 1800 moatte de Sjajinnen ien inkele etnyske groep foarme hawwe, mar troch in oar wengebiet, in aparte skiednis en it sprekken fan ferskillende dialekten, rekken de beide bruorrestammen geandewei de njoggentjinde iuw almar fierder faninoar ferfrjemde. Dêrby komt noch dat de Sûtajo (Sutaio), in mei de Sjajinnen ferbûn folk dat in nau oan it Sjajinsk besibbe taal spriek, om 1850 hinne yn 'e Súdlike Sjajinnen opgien binne.
De Noardlike Sjajinnen neame harsels Notameohmésêhese dat "noardlike iters" betsjut (of koartwei Ohmésêhese, "iters"). Hja libje sûnt de ein fan 'e njoggentjinde iuw foar it meastepart yn Montana, dêr't se in eigen reservaat hawwe, it Noardlike Sjajinne Yndianereservaat, mei as haadplak Lame Deer. De Noardlike Sjajinne Stamme is in federaal erkende stamme, wat sizze wol dat er troch Amerikaanske oerheid erkend wurdt as in soevereine naasje binnen de grinzen fan 'e Feriene Steaten. Neffens sifers út begjin 2014 hie de stamme doe likernôch 10.050 leden, fan wa't goed 4.900 permanint yn it reservaat wennen. Fan 'e befolking fan it reservaat is 91% fan etnysk Yndiaansk komôf en bestiet 72,8% út leden fan 'e Noardlike Sjajinne Stamme. Goed 25% fan 'e befolking boppe de fiif jier sprekt in oare taal as it Ingelsk.
De Súdlike Sjajinnen neame harsels Heévâhetaneo'o, wat "bûne minsken" betsjut. Sûnt de ein fan 'e njoggentjinde iuw hâlde sy fral ta yn Oklahoma, dêr't se tegearre mei de nau besibbe Súdlike Arapaho ien federaal erkende stamme foarmje, de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma. Dy stamme hat gjin eigen reservaat mear (hast gjin inkele stamme yn Oklahoma hat dat noch), om't it Sjajinne en Arapaho Yndianereservaat yn 1898 opheft is. It haadkertier fan 'e stamme is fêstige yn Concho. De stamme hie yn 2011 12.130 leden, wêrfan't yn 2003 likernôch 8.000 har identifearren as Sjajinnen. Dêrby moat oantekene wurde dat it troch it oanhâldende yninoar omtrouwen hieltyd dreger wurdt om noch te sizzen wa't in Sjajinne en wa't in Arapaho is. Dat wurdt ek wjerspegele yn 'e namme fan 'e stamme, dy't sûnt 2000 feroare is fan Súdlike Sjajinne en Arapaho Stammen fan Oklahoma (meartal) yn Sjajinne en Arapho Stamme fan Oklahoma (inkeltal). Guon Súdlike Sjajinnen iverje foar it winnen fan federale erkenning foar de tradisjonele Súdlike Sjajinne Naasje, it Sjajinske diel fan 'e Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma, mar dat liket net te einjen.
Iere skiednis
Yn 'e tiid dat de Jeropeänen foar it earst kontakt mei harren makken, likernôch healwei de santjinde iuw, libben de Sjajinnen yn wat no it sintrale part fan 'e steat Minnesota is, tusken de rivier de Mississippy en de Mille Lacs-mar yn. Sels doe al wiene se gauris bûnsgenoaten fan 'e Arapaho en de Sû. Neffens harren eigen oerlevering soene se yn 'e earste helte fan 'e santjinde iuw út it gebiet fan 'e Grutte Marren wei ferdreaun wêze troch Assiniboin (Assiniboine). Se foarseagen yn har ûnderhâld mei it sammeljen fan wylde rys en mei de jacht, yn it bysûnder op 'e Amerikaanske bizon, dy't op 'e flakten bewesten harren wengebiet libben. De Sjajinnen beskikten doedestiden net oer ryddieren, mar ûndernamen geandefoets mei troch hûnen lutsen travois lange foerazjearringstochten oer de flakten. Neffens harren tradysje berikten se dêrby yn 1676 foar it earst de iggen fan 'e rivier de Missoury.
Koart nei 1700 stieken se foargoed de Mississippy oer om har yn it gebiet te fêstigjen dat no Noard- en Súd-Dakota foarmet. Se fongen de wylde mustangs dy't op 'e flakten omdoarmen en ôfstammelingen wiene fan eksimplaren dy't de Spanjerts yn harren koloanje Nij-Spanje (it tsjintwurdige Meksiko) ûntkomd wiene, en namen de hynstekultuer oan dy't letter sa ûnferbreklik mei harren ferbûn rekke. Se fêstigen in nomadyske libbenswize yn 'e Black Hills fan Súd-Dakota en de krite fan 'e rivier de Powder, yn Montana, en yntrodusearren om 1720 hinne it hynder by harren bûnsgenoaten, de Sû.
Resint ûndersyk nei de iere Jeropeeske boarnen oer harren liket út te wizen dat guon Sjajinnen yn elts gefal noch oant likernôch 1765 yn it gebiet fan 'e Mille Lacs-mar yn Minnesota efterbleaune, doe't harren Dakota-bûnsgenoaten dêre ferslein waarden troch de mei gewearen tariste Odjibwe (Ojibwe). De lêste Sjajinnen yn Minnesota moatte doe mei de Dakota ferdreaun wêze nei de rivier de Minnesota, dêr't se yn 1766 waarnommen waarden. Underwilens hiene de Sjajinnen op 'e Grutte Flakten mei stipe fan 'e Arapaho de Kajowa (Kiowa) nei it suden ta ferdreaun, wylst sysels fierder nei it westen ta krongen waarden troch de Sû, dy't folle grutter yn oantal wiene. Tsjin 1776, doe't yn it easten fan it kontinint de Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch begûn, wiene de Sjajinnen frijwol hielendal út 'e Black Hills ferdreaun, al besochten de ferneamde ûntdekkingsreizgers Lewis en Clark yn 1804 noch in oerbleaun Sjajinsk doarp yn Noard-Dakota.
Op 'e flakten
Op 'e flakten leine de Sjajinnen har as nomaden alhiel ta op 'e bizonjacht, en sammelen se gjin of hast gjin plantaardich iten mear. Neffens harren oerlevering wie it de profeet Rjochtoppige Hoarnen dy't de haadlju derfan oertsjûge om dy feroaring troch te fieren. In oare profeet, Swiet Medisyn, soe de oarlochsgenoatskippen fan 'e Sjajinnen organisearre hawwe, en teffens harren rjochtsstelsel en de Rie fan Fjouwerenfjirtich haadlju. It folk wie ferdield yn tsien troepen, dy't elts fjouwer haadlju hiene, en dy kamen op fêste tiden gear om mei-inoar te oerlizzen. Sokke gearkomsten fûnen ornaris plak yn 'e marzje fan it jierlikse sinnedûnsritueel, dat in inisjaasjerite foar jonge manlju wie.
Apokrive skiedskriuwing
Apokrive skiedskriuwing is it efterôf skriuwen fan skiednis mei it doel om it ferline fan it eigen folk te idealisearjen.
Yn de 15e iuw is der in stribjen om eftergrûnen en doel te jaan oan it eigen folk, en dan leafst sûnder ûnderbrekkings. Omdat der faak net genôch boarnen wienen waarden âlde kroniken optocht en opskreaun. Yn Fryslân waard dat de kronyk fan Ocko Scharlensis. Dy soe dan troch Andreas Cornelius bewarre west ha en fuortset. Dat waard de basis fan in steech trochgeand sjenre troch:
Ubbo Emmius wjerlei lykwols it besykjen fan Suffridus Petrus: syn krityske metoade krige oanhing. Mar sûnt de 17e iuw wurdt men lykwols kritysk tsjinoer wat opskreaun is en hâldt men it by wat mûnling oerlevere is. Yn de tiid fan de Romantyk wurde guont hielendal poer sadat men yn de 19e iuw noch altyd krijen hat mei apokrive skiedskriuwing. De ferhalen fan de Bruorren Halbertsma dogge spylje dêryn net swak by. De foar it meastepart aadlike Deputearre Steaten beskermje it sjenre ek. Se ferwachtsje fan lanlike skiedskriuwers as Furmearius en Winsemius dan ek dat dy de rom fan harren famylje en dy fan Fryslân goed útkomme lieten en net tefolle de geskriften fan Ubbio Emmius acht sloegen.
Sjajinnen
Iere njoggentjinde iuw
Yn 1811 of dêromtrint sleaten de Sjajinnen in formeel bûnsgenoatskip mei de Arapaho, dat oant hjoed de dei stânhâldt. Tegearre fochten de beide stammen yn it suden fan harren domein, yn 'e krite fan 'e Reade Rivier, tsjin 'e Komansjen, Kajowa en Flakte-Apachen. Dy striid waard yn 1840 beëinige, doe't der in fredesferdrach en sels in ferbûn sletten waard. Mei de stipe fan harren nije Kajowa-bûnsmaten wisten de Sjajinnen doe foar it earst troch te kringen yn Teksas en yn 1853 sels in ynfal yn Meksiko te ûndernimmen, al einige dat jammerdearlik doe't se yn gefjocht rekken mei in ôfdieling Meksikaanske lansiers. Oan 'e noardkant fan harren territoarium fernijden de Sjajinnen harren alliânsje mei de Sû, mei wa't se yn 'e kompe diene tsjin mienskiplike fijannen as de Swartfuotten, Krieën (Crow), Assiniboin en Pâny (Pawnee).
Geandewei de njoggentjinde iuw krigen de Sjajinnen en de oare flaktestammen mear te stellen mei de blanke kolonisten, dy't har net inkeld harren lân ûntfytmannen, mar teffens gefaarlike sykten as de pokken en goalera ferspraten, dêr't de Yndianen gjin ferwar tsjin hiene. Sa rûst men dat yn 1849 likernôch twatûzen Sjajinnen beswieken oan goalera, wat delkaam op miskien wol de helte fan harren totale populaasje. It earste Ferdrach fan Fort Laramie, fan 1851, befêstige de Sjajinnen en Arapaho yn it besit fan harren diel fan 'e flakten, mar yn 1856 resultearre de ferwûning fan in Sjajinske kriger troch in blanke yn in eskalearjende útwikseling fan gewelddiedichheden, dy't syn hichtepunt berikte yn 'e strafekspedysje fan 'e Amerikaanske kavalery tsjin 'e Sjajinnen yn 1857. Oan 'e rivier de Solomon waard in skermutseling mei ûnbesliste útkomst útfochten dy't de skiednis yngie as de earste slach tusken de Sjajinnen en it Amerikaanske leger. De útbraak fan 'e saneamde "Lytse Boargeroarloch" mei de mormoanen yn Utah wjerhold de Amerikanen der op dat stuit fan om 'e Sjajinnen fierder noch tenei te kommen.
De Flakte-Yndiaanske Oarloggen
Fanôf de Goudkoarts fan Kolorado, yn 1859, begûnen blanke kolonisten har yn it Wylde Westen op lân nei wenjen te setten dat neffens it Ferdrach fan Fort Laramie reservearre wie foar de Sjajinnen en oare Flaktestammen. Under lieding fan it opperhaad Swarte Tsjettel namen de Sjajinnen diel oan nije ûnderhannelings dy't laten ta it Ferdrach fan Fort Wise. By dy oerienkomst stimden de ûndertekeners dermei yn om it grutte territoarium dat se yn 1851 taparte krigen hiene, yn te ruiljen foar in lytsich reservaat yn súdeastlik Kolorado. Wat de blanken net begriepen, wie dat de opperhaden dy't dit nije ferdrach tekenen yn begjinsel inkeld foar harsels sprieken: harren gesach wie net sa grut dat se har folksgenoaten har wil oplizze koene, en de measte Sjajinnen loeken har dan ek neat fan it Ferdrach fan Fort Wise oan en giene troch mei te libjen en jeien yn harren tradisjonele wengebiet.
Yn 'e maityd fan 1864 begûn kolonel John M. Chivington, de befelhawwer fan 'e Territoriale Milysje fan it Kolorado-territoarium, yn opdracht fan 'e territoriale gûverneur John Evans, in rige oanfallen op Sjajinnen dy't har bûten it fêststelde reservaat opholden. Op 29 novimber 1864 foel Chivington it Sjajinske doarp fan opperhaad Swarte Tsjettel oan, hoewol't men dêr in wite flagge hyst hie. By dat raar ferneamde Bloedbad fan Sand Creek waarden tusken de 70 en 163 Sjajinnen, meast warleaze froulju en bern, koelbloedich fermoarde. De oerlibbenen, wêrûnder Swarte Tsjettel, joegen har by oare Sjajinske kampen, en as gefolch fan 'e slachting briek doe de saneamde Kolorado-oarloch út, wêrby't de Sjajinnen help krigen fan harren bûnsgenoaten, de Arapaho en Sû. Oant 1879 kaam der nea wer echt frede. Oer en wer waard der yn dy jierren hiel wat ôfmoarde, al loeken de Yndianen ornaris oan it koartste ein. Op 27 novimber 1868 foel de Amerikaanske kavalery ûnder generaal George Armstrong Custer it kamp fan Swarte Tsjettel oan 'e rivier de Washita oan, dat binnen de grinzen fan in nij Sjajinsk reservaat yn Oklahoma opslein wie. Yn dy Slach oan de Washita fermoarden Custer-en-dy mear as 100 Sjajinnen, op 'e nij meast froulju en bern. Under de deaden wie diskear ek Swarte Tsjettel, ien fan 'e wichtichste foarstanners fan frede mei de blanken.
Op 25 juny 1876 fochten de Noardlike Sjajinnen en in lyts kontingint Arapaho ûnder lieding fan it opperhaad Twa Moannen mei harren Sû-bûnsgenoaten yn 'e Slach oan de Little Bighorn tsjin it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer. Dyselde miende dat er in mar amper ferdigene Yndiaansk kamp oer it mad komme soe, mar troch klearebare tafal hiene har yn 'e delling fan Little Bighorn doe nei skatting 10.000 Sû, Noardlike Sjajinnen en Arapaho sammele. De Amerikanen litten in tepletterjende nederlaach, en in grut part fan it 7de Kavaleryrezjimint kaam om, de drystmoedige generaal Custer ynbegrepen.
Nederlaach en reservaten
De Yndiaanske oerwinning duorre net lang, want der wie it Amerikaanske regear alles oan gelegen om 'e ear te rêden troch it ferset fan 'e Flaktestammen no sa fluch mooglik de kop yn te drukken. Yn 1877 wie de grutte mearderheid fan 'e Noardlike Sjajinnen twongen om him oer te jaan. Se ferwachten dat se, neffens de ôfspraken fan it twadde Ferdrach fan Fort Laramie, fan 1868, nei it Grutte Sû Reservaat yn 'e Black Hills stjoerd wurde soene, mar ynstee waarden se nei it Yndiaanske Territoarium (it hjoeddeiske Oklahoma) deportearre om har yn it Sjajinne en Arapaho Yndianereservaat, fan 'e Súdlike Sjajinnen en de Súdlike Arapaho, nei wenjen te setten. De libbensomstannichheden dêre wiene poermin, der wie net genôch iten en der hearske malaria. Op 9 septimber 1878 sette in grutte troep Noardlike Sjajinnen, ûnder lieding fan 'e opperhaden Stomp Mês en Lytse Wolf, wer ôf nei it noarden, in barren dat bekend kaam te stean as de Uttocht fan de Noardlike Sjajinnen. Nei't se útinoar gien wiene, waard de groep fan Stomp Mês ein septimber besingele en finzen nommen by Fort Robinson, yn Nebraska. Doe't dúdlik waard dat se weromstjoerd wurde soene nei it Yndiaanske Territoarium, besochten se op 8 jannewaris 1979 ûnder barre winterske omstannichheden út te brekken, wêrby't de measten fan harren, fral froulju en bern, omkamen. Dat barren krige de namme fan it Bloedbad fan Fort Robinson. Stomp Mês sels wist mei in stikmannich oaren te ûntkommen, en stoar fjouwer jier letter noch as frij man. De groep fan Lytse Wolf wist nei in lange tocht Montana te berikken, dêr't se úteinlings bliuwe mochten en har fêstigen yn 'e neite fan Fort Keogh (by it tsjintwurdige Miles City).
Neitiid namen in protte Noardlike Sjajinnen as ferkenners tsjinst by it Amerikaanske leger, en waarden se ynset tsjin oare Yndiaanske folken, lykas de Nez Persé. By Fort Keogh kamen almar mear Noardlike Sjajinnen gear, wêrfan't de measten har koarte tiid letter in eintsje súdliker, oan 'e rivier de Tongue, nei wenjen setten. Op 16 novimber 1884 waard dêr yn opdracht fan presidint Chester A. Arthur it Tongue River Indian Reservation stifte, dat letter omneamd waard ta it Noardlike Sjajinne Yndianereservaat. Yn 't earstoan hie it nije reservaat in oerflak fan 1.502 km², mar op 19 maart 1900 waard it yn opdracht fan presidint William McKinley fergrutte ta 1.797 km² troch der oan 'e eastrâne in stik lân oan ta te foegjen. Dêrop moasten de Sjajinnen dy't doe noch altyd bûten de grinzen fan it reservaat wennen, beëasten de rivier de Tongue, ferhúzje nei oare kant de rivier. Meitiid waard it de Noardlike Sjajinnen dy't by de Sû ynwennen yn it Pine Ridge Yndianereservaat fan Súd-Dakota, tastien om ek nei it eigen reservaat te ferfarren.
Sûnt de njoggentjinde iuw
De Noardlike Sjajinnen libje noch altiten deunby de Black Hills, it lân dat se as hillich beskôgje. Se hawwe harren kultuer, godstsjinst en taal witten te behâlden, en binne hjoed de dei ien fan 'e minmachtige Yndiaanske stammen yn 'e Feriene Steaten dy't it grutste part fan 'e grûn yn fan harren eigen reservaat yn 'e hannen hawwe, op 't heden 98%.