cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aldfrysk
Ferliking mei oare Westgermaanske talen
Oer it algemien komt it Aldfrysk sterk oerien mei it Aldingelsk (of Angelsaksysk). Sa dielt it bygelyks yn 'e palatalisaasje fan felêre konsonanten, dy't krektlyk yn it Aldingelsk foarkomt. Dus wylst de Súdwestgermaanske talen Aldsaksysk en Aldnederlânsk it felêre bylûd oan 'e ein fan dag beholden, krige it Aldfrysk dêrfoar dei, en it Aldingelsk dæġ (útspr.: [dæj]). Assibilaasje is in oar ingveonisme, in taalkundige fernijing dy't wol yn 'e Noardwestgermaanske talen foarkamen, mar net yn 'e Heechdútske talen, en mar sporadysk yn 'e Nederfrankyske talen. Dêrtroch waard de begjinklank fan "tsjerke" yn it Aldfrysk tziurke en yn it Aldingelsk ċiriċe (útspr. [ʧiriʧe]), wylst it yn it Aldsaksysk en it Aldnederlânsk (dat beide Nederfrankyske talen binne) kirika bleau. Fierders behold it Aldfrysk fan alle kontinintale Westgermaanske talen it langst de stimhawwende th (fan it Ingelske this) en stimleaze th (fan it Ingelske thin), oant de trettjinde of mooglik de fjirtjinde iuw ta, wylst dy klank doe yn it Aldsaksysk en it Aldnederlânsk al lang ferskood wie ta in [d], in feroaring dy't al yn 'e njoggende iuw yn it Aldheechdútsk úteinset wie.
Yn 'e tabel hjirûnder wurde ferskillende Aldfryske wurden mei oersettings fan oare Westgermaanske talen ferlike:
Oerlevere teksten
thumb|Earste side fan it [[Freeska Landriucht, it earste printe boek yn it Aldfrysk, datearjend fan likernôch 1485.]] It grutste part fan 'e geskriften dy't yn it Aldfrysk bewarre bleaun binne, binne rjochtsteksten. Dy binne benammen oerlevere yn sechtsjin kodeksen en ien printe boek. De teksten wurde almeast yndield op grûn fan geografysk komôf:
Hannover
Hannover is in stêd yn de Dútske dielsteat Nedersaksen. De stêd leit oan rivier de Leine.
De CeBIT is de grutste kompjûterbeurs fan de wrâld en wurdt ienris yn it jier yn de Hannover Messe holden. Yn it jier 2000 wie de wrâldútstalling Expo 2000 yn Hannover.
Tusken 1814-1866 wie Hannover de haadstêd fan it Keninkryk Hannover.
Yn 2006 wie Hannover ien fan de stêden dêr't it WK fuotbal holden waard.
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1976
De Olympyske Simmerspullen 1976 ek wol de XXIe Olympiade neamd waarden yn 1976 yn Montreal, Kanada hâlden. It wrakseljen waard hâlden yn it Centre Pierre Charbonneau.
Aukje Holtrop
Aukje Holtrop (Beverwyk, 1941) is in Nederlânsk (freelance) sjoernaliste en publisiste.
Holtrop studearre Nederlânsk oan de Universiteit fan Amsterdam. Hja publisearre in soad oer berneliteratuer en oer Nynke van Hichtum. Sy wurke by de krante Trouw en by it wykblêd Vrij Nederland en wie haadredakteur fan de jongereinkrante Primeur. Teffens docht hja mei oan ferskate tf-programma's en hat se in kommunikaasjeburo.
Alfen-Chaam
Alfen-Chaam (Nederlânsk: Alphen-Chaam) is in gemeente yn de Nederlânske provinsje Noard-Brabân. Op 30 april 2017 hie de gemeente neffens it CBS 10.040 ynwenners. It haadplak fan Alfen-Chaam is Alfen. Oare plakken binne Bavel, Chaam, Galder, Strijbeek en Ulvenhout.
Washington Monumint
thumb|right|250px|It Washington Monumint.
Marijetsjerke (Oentsjerk)
De Marijetsjerke is in tsjerke yn Oentsjerk yn de gemeente Tytsjerksteradiel yn Fryslân. De tsjerke wurdt brûkt troch de Protestantske gemeente Trynwâlden.
Beskriuwing
De tsjerke wie oarspronklik wijd oan Marije, de mem fan Jezus. It skip út de 13e iuw waard boud om in 12e iuwske romaanske foargonger te ferfangen. Yn de 14e iuw waard der in toer oan fêstboud dy't yn 1656 opklampe waard en in sealdak krige. De liedklok is fan 1493. De tsjerke hie twa transeptearms, mar dy binne letter wer ôfbrutsen. De fiifkante koarsluting is út de 19e iuw.
Washington Monumint
It Washington Monumint is in obelisk yn de stêd Washington, D.C. It monumint, makke fan moarmer, granyt en sânstien, is boud om de “heit fan it lân” te earen, generaal George Washington, dy’t de Feriene Steaten nei ûnôfhinklikens laad en de earste presidint fan it lân wie. It monumint is it heechste stiennen bouwurk fan de wrâld en de wrâlds langste obelisk, mei 169,294 meter. Der binne wol oare pylders op de wrâld dy’t heger binne, mar dy binne of net fan stien, of binne net in wiere obelisk. Ek is it it heechste bouwurk fan Washington, D.C.
De obelisk stiet deunby de westlike ein fan de National Mall, dy't rint fan it Tinkteken foar Lincoln oan it Amerikaanske Kapitoal ta. It Washington Monumint is op 'e noed fan 'e National Park Service. thumb|left|150px|It Washington Monumint om 1860 hinne. Sa hat it monumint der 25 jier bystien.
Marijetsjerke (Oentsjerk)
Beskriuwing
De ynventaris hat in preekstoel út 1632, makke troch Dirk Claesz, in oerkape hearebank (1641) en in stikmannich roubuorden. It oargel út 1872 is boud troch Petrus van Oeckelen.
Klokken
Oant yn de Twadde Wrâldkriich hie de tsjerke twa klokken, ien út 1493 en ien út 1768. De klokken waarden yn de oarloch troch de besetter foardere, mar allinne de âldste kaam werom nei Oentsjerk. Yn 2021 krige de tsjerke in ferfanger fan de klok út 1768. De yn Finsterwâlde getten klok krige de namme Anna, nei de mem fan Marije, en draacht it opskrift "in klok waard ús weinaam / troch iendracht kaam de nije / dat wy troch it hearren fan syn klank / ta God ús rjochtsje yn bea en tank".
Washington Monumint
De earste plannen foar de bou fan in stânbyld foar George Washington ûntstienen al yn de tiid dat Washington noch libbe. Yn 1832 stiften boargers de Washington National Monument Society de 100e bertedei fan Washington, mei as doel it finansierjen fan in stânbyld foar Washington. Nei in ûntwerpwedstriid yn 1836 kaam Mills as winner út de striid, syn ûntwerp bestiet út in obelisk mei oan de foet in earegebou mei stânbylden fan Washington en oare wichtige minsken út de skiednis fan de Feriene Steaten. De earste stien waard lein op 4 july 1848, de topstien waard lein op 6 desimber 1884. It Washington Monumint waard op 21 febrewaris 1885 ynwijde en it is offisjeel iepene op 9 oktober 1888. It hat al mei al mear as fjirtich jier duorre fan it begjin fan de bou oant de offisjele iepening. Dat hat ûnder oare te krijen mei de Amerikaanske Boargerkriich dy't yn dy tiid útbrutsen wie. Hjoed de dei lit in ferskil yn kleur op likernôch 46 meter yn it bouwurk sjen wêr’t mei de bou stoppe waard en fan wêr ôf letter wer begûn is mei bouwen. Mills sels hat nea sjoen hoe't de obelisk wurden is, hy ferstoar yn 1855. Fan Mills syn ûntwerp soe úteinlik allinne de obelisk oerbliuwe. Doe’t it gebou ree wie, wie dat it heechste gebou fan de wrâld, in titel dat it oernaam fan de Dom fan Keulen. It monumint soe it heechste gebou op de wrâld bliuwe oant it stuit de Eiffeltoer yn Parys ree wie.
Fan 1998 oant 2000 hat in grutte renovaasje plak fûn wêrby ûnder oare de 193 tinkstienen, dy’t yn it monumint lizze, restaurearre binne.
It Washington Monumint is iepene foar it publyk. Minsken kinne nei de top fan it monumint komme mei de lift of troch de trep fan 893 treden te nimme. Op de top hat men in útsjoch oer de heule stêd.
Arnold Aletrino
Arnold Aletrino (Amsterdam, 1 april 1858 - Chernex sur Montreux, 17 jannewaris 1916), ek wol bekend as Aäron Aletrino, wie in Nederlânsk skriuwer fan Sefardysk komôf, soan fan Salomon Aletrino en Selima Pineda. Aletrino publisearre oer homoseksualiteit yn 't Nederlânsk en Frânsk. Hy hearde by de Tachtigers, dy't neat hawwe moasten fan de fromme 19e-iuwske poëzy en proaza.
Libben
thumb|195px|Aletrino en syn oare helte Emilie Julia (Jupie) van Stockum foar it sjalet by Montreux, tusken 1909 en 1916 As studint medisinen yn Amsterdam kaam Aletrino yn 'e kunde mei de Tachtigers Willem Kloos, Lodewijk van Deyssel, Frederik van Eeden en oaren. Hy waard lid fan it literêr genoatskip Flanor, by wa't er 1885 syn earste ferhaal "In 't donker" foarlies. Dat soe in jier letter yn De Nieuwe Gids publisearre wurde. Fan 1910 oant 1912 wie er redakteur fan dat tydskrift.
Hy studearre ôf yn 1886 en promovearre yn 1889; hy waard dêrnei gemeentedokter en dokter fan de brânwar yn Amsterdam, en kaam sadwaande yn de kunde mei de earmste lagen fan de befolking. Yn 1891 troude er mei Rachel Mendes da Costa, dy't harsels tekoart die yn 1897. In jier letter boaske er oan Emilie Julia van Stockum.
It lêste part fan syn libben wie Aletrino syklik en rekke er dêrtroch ferslaafd oan morfine. Hy ferhuze mei syn wiif nei Switserlân, dêr't er yn 1916 ferstoar.
Homoseksualiteit
Yn 1899 krige er in universitêre oanstelling as lektor yn de kriminele antropology. Mei sy praktyske ûnderfining, stúdzjes en foardrachten wie er in paadsljochter op medysk-sosjaal mêd. Hy wie ien fan de pleiters fan de homoseksualiteit op in kongres yn 1902. Aletrino waard eare as in betûft en humanitêr wittenskipper. Yn 1903 besocht er mei Magnus Hirschfeld yn Berlyn in tal plakken dêr't homoseksuelen byinoar kamen; dat barren die er ferslach fan yn de brosjuere Hermaphrodisie en uranisme (1908).
Naturalisme
Aletrino wie in skriuwer fan by útstek trystige literatuer. Hy waard ynspirearre troch it Frânske Naturalisme en fûn genôch stof yn syn deprimearjende artsepraktyk. Oan 'e oare kant skreau er ûnder pseudonym fan P.A. Saaije Az. de foarrede fan Frederik van Eedens ironyske gedicht Grassprietjes.
Tieme Veenstra
Tieme Veenstra (1916 - It Hearrenfean, 28 oktober 1997) wie de âld-keeper fan it kampioensalvetal fan fuotbalferiening It Hearrenfean. Hy spile dêryn mei Abe Lenstra. Letter waard er de earste trainer fan follybalferiening Udiros.
Staffel (follybal)
In staffel is in term út it follybal. In staffel is in oanfalstaktyk, by dy oanfal is it de bedoeling om de ferdigening yn betizing te bringen troch in oanfaller in skynoanfal útfiere te litten. Dat bart trochdat in oanfaller, om sa mar te sizzen, ûnder de bal troch rint en nei de skynoanfal de bal slein wurdt troch in oanfaller dy't efter by him lâns rûn is. De earste oanfaller hat, as it goed is, it blok mei him meilutsen, dêrtroch kin de twadde oanfaller de bal slaan sûnder dat dy hindere wurdt troch it blok. Dat freget in protte oefening en in perfekte timing tusken de twa oanfallers en de spulferdieler. De blokkearing wurdt meastentiids troch de midspiler 'fuortlutsen', dêrtroch kin in bûtenoanfaller/passer-rinner of diagonaalspiler de bal frij slaan. De oanfaller falt troch in rinaksje op in ûnferwacht plak oan.
Súdlike luzerneflinter
De Súdlike Luzerneflinter (Colias alfacariensis) is in flintersoarte yn it skaai fan de Luzerneflinters (Colias).
Foarkommen
De súdlike luzerneflinter is in honkfêste soart. De flinter komt net foar yn ús lân. Hy is mar njoggen kear sjoen. De flinter komt wol foar yn de Ardinnen en Eifel. De flinter hâldt fan kalkgreiden mei reade klaver.
Fleantiid
De flinter fljocht fanôf april oant oktober. De flinter fljocht in twa generaasjes.
Rûp.
De rûp oerwinteret yn in struisellaach.
De rûp fret fan de reade klaver en kroankrûd.
thumb|270px|left thumb|234px|right
Juckemastate
thumb|Juckemastate yn 1723 Juckemastate wie in state ten noarden fan Stiens, oan wat Eekhoff yn 1845 de Hooge Heere Weg neamt, gemeente Ljouwerteradiel. Fan de state is neat werom te finen.
It hûs wurdt foar it earst neamd yn 1632, mar moat foar de 15e iuw boud wêze. It waard faak bewenne troch grytmannen fan de gritenij It Bilt. Yn 1632 wie eigener/bewenner de hear Philips fan Boschhuyzen, grytman fan It Bilt. Hy troude yn dat jier mei Anna fan Eysinga, widdo fan Opke fan Burmania fan de tichtby steande Burmaniastate. Hja oerlibbe ek har twadde man en stifte as widdo as neitins oan him it Boschhuyzen Gasthûs yn Ljouwert.
Yn 1722 wie Regnerus fan Andringa eigener fan de state. Hy wie yn dat jier grytman fan Lemsterlân, mar hy hat ek grytman fan It Bilt west. Yn 1754 wie it al dien mei de state. Yn dat jier waarden in soad swiere beammen ferkocht en in pear moannen letter 400 lêst "âlde friezen" (kleastermoppen), kommend fan de ôfbraak fan de state. Dat betsjut dat de oarsprong fan de stins/state sa tusken 1150 en 1400 rûsd wurde moat. De 5 meter hege terp waard pas yn 1899 ôfgroeven, doe't der in soad fraach wie nei de fruchtbere terpierde. Dy waard brûkt foar it fruchtber meitsjen fan ôfgroeven heechfeangebieten yn Drinte en it súdeasten fan Fryslân.
Mannheim
Mannheim is in stêd yn it súdwesten fan Dútslân. De stêd hat in lytse 310.000 ynwenners en is dêrtroch de twadgrutste stêd fan dielsteat Baden-Wuertemberch, allinnich de haadstêd Stuttgart is grutter. De stêd leit oan de rivier de Ryn, op het plak dêr't de Neckar dêryn útmûnet. De stêd is it sintrum fan de Rhein-Neckar-Dreieck, in stêdekloft mei sa'n 2,4 miljoen ynwoners.
thumb|left|Riedshûs mei merk
List fan Israelyske presidinten
thumb|right|150px|[[Chaim Weizmann]] thumb|right|150px|[[Shimon Peres]]
De presidint fan Israel hat foaral seremoanjele rol yn it Israelyske steatsbestel, mar hat wol macht by it oanstellen fan hege rjochters.
List fan presidinten:
Blitsaerd
De Blitsaerd is in buert fan Ljouwert dêr't earder de Bullepolder wie. De Blitsaerd is mei De Súdlannen ien fan de nijste wiken fan Ljouwert. Blitsaerd wie oarspronklik in terp, lizzend op it twadde persiel lofts fan de Lekkumerwei. Letter waard de buorskip Blitsaerd oantsjutten as it gebiet tusken de mear (grinssleat) de Bonke en de hjoeddeiske Miedwei. Hy wurdt yn 1490 Blitzaerda weij en letter ek Blissaerd, Bletsaerd en Blytssaerd neamd. De term ‘blits’ hat te krijen mei ‘blik’ en ‘blinkend’. By't winter lei it gebiet ûnder wetter. Yn de rin fan maaie kaam it gebiet drûch te lizzen en riisde it as glânzjend út it lânskip omheech. De doarpen om Blitsaerd hinne (Lekkum en Snakkerbuorren) hawwe de útwreiding fan Ljouwert lang opkeard. In 2006 waard begûn mei de bou en op 8 july 2006 waard de earste wente oplevere.
Strjitnammen
thumb|It keunstwurk Aukje oan de [[Bonkefeart]] De strjitten krigen as namme:
Besteande strjitnammen:
Sydlings
De ferneamdste bolle út Fryslân is Blitsaerd Keimpe.
Troanrede
thumb|Troanrede 2015 De troanrede is in regearferklearring dy't alle jierren troch de Kening fan de Nederlannen op Prinskesdei yn de Ridderseal foardroegen wurdt. De troanrede bestiet tradisjoneel út twa eleminten:
Ta stân kommen fan de troanrede
De troanrede wurdt foar it grutste part troch de ministers skreaun en wurdt ûnder politike ferantwurdlikens fan it kabinet útsprutsen. De tekst wurdt troch in protte minsken feroare ear't er foardroegen wurdt. De minister-presidint hat dêr de regy by yn hannen: hy moat derfoar soargje dat it in gearhingjend ferhaal wurdt mei in logyske opbou. In earste konsept wurdt yn de ministerried bepraat.
Johan Fabricius
Johan Fabricius (folút: Johan Johannes Fabricius; Bandung, 24 augustus 1899 – Glimmen, 21 juny 1981) wie in Nederlânsk skriuwer, yllustrator, boekbânûntwerper foar in tal fan syn eigen útjeften, sjoernalist en aventoersman. Hy waard benammen bekend troch syn histoaryske jongesboek De Scheepsjongens van Bontekoe, út 1924, dat withoefolle kearen werprinte waard. Fabricius skreau yn totaal 99 boeken en gou as in rasferteller.
Jonkheid en oplieding
Fabricius waard yn 1899 yn Bandung, yn Nederlânsk-Ynje, berne as de soan fan 'e dichter en toanielskriuwer Jan Fabricius. As sadanich wied er in Nedersakser fan Drintsk komôf. Hy brocht syn jonkheid troch yn Nederlânsk-Ynje, oant er yn 1914, doe't er 15 jier wie, oerkaam nei Nederlân. Hy studearre in jier oan 'e keunstakademy yn De Haach foar't er him yn 1915, ûnder de Earste Wrâldoarloch, oanmelde by it leger fan Eastenryk-Hongarije, om inkele moannen lang as Kriegsmaler (oarlochsskilder) te fungearjen oan it Pavia-front yn wat no noardlik Itaalje is. Yn dy tiid makke er in tekenreportaazje oer it libben oan it front. Letter soed er ek it boek De Oorlog van de Kleine Paardjes skriuwe oer syn ûnderfinings dêre.
Priveelibben
Yn 1925 troude Fabricius mei Ruth Freudenberg, mei wa't er twa soannen en in dochter krige. Nei't er yn 1968 widner wurden wie, wertroude er mei Anna Corneilia Bleeker.
Karriêre
Fabricius skreau yn totaal 99 boeken, wêrûnder ek in soad jeugdboeken. Syn debútroman wie Eiko van den Reigerhof, út 1922. Syn bekendste wurk wie it jongesboek De Scheepsjongens van Bontekoe, út 1924, dat withoe faak werprinte wurde moast om oan 'e fraach fan 'e lêzers te foldwaan. De legerroman Het Meisje met de Blauwe Hoed, út 1927, waard yn 1934 ferfilme. Oare bekende wurken fan Fabricius wiene De Wonderbaarlijke Avonturen van Bartje Kokliko, dat yn trije dielen útkaam fan 1930 oant 1931, Komedianten Trokken Voorbij (1931), De Grote Geus (1949) en Gordel van Smaragd (1953). As kommersjele opdracht fan 'e Nederlandsche Olie Fabrieken (N.O.F.) Calvé-Delft skreau en yllustrearre Fabricius ek de reklamerige De Wondere Avonturen van Arretje Nof (1926-1927). Fierders fungearre er ek as yllustrator fan syn oare wurk en ûntwurp er sels gauris de omslaggen fan syn boeken.
Oan it begjin fan 'e Dútske besetting fan Nederlân yn 'e Twadde Wrâldoarloch slagge it Fabricius yn 1940 om as Ingelânfarder út te wiken nei it Feriene Keninkryk. Dêr wied er ûnder de oarloch aktyf as nijslêzer en kommentator by de BBC Dutch Service. Nei de oarloch wurke er yn 1945 as korrespondint foar de BBC en de krante The Times yn Aazje. Sa fersloech er dêre û.m. de Earste Polisjonele Aksje yn Nederlânsk-Ynje. Fia in grutte omwei kearde er úteinlik nei it Feriene Keninkryk werom, dêr't er oant 1956 wenjen bleau ear't er him wer yn Nederlân fêstige.
Hoewol't Fabricius syn wurk fan foar de Twadde Wrâldoarloch as it hichtepunt fan syn oeuvre jildt, ferskynden ek yn 'e 1950-er jierren noch ynkringende, tige goed dokumintearre romans as De Heilige Paarden, oer de yn Jeropa frijwol ûnbekende wrâld fan it Nederlânsk-Yndyske (en letter Yndonezyske) eilân Sûmba. Yn 1961 ferbleau Fabricius in skoft op Kurasau, yn 'e Nederlânske Antillen, dêr't er lêzings fersoarge ûnder de jierlikse boekewike. Oer dat eilân skreau er de roman Het Geheim van het Oude Landhuis, dy't yn 1965 útkaam, en de ferhalebondel Onder de Hete Caraïbische Zon, út 1970.
Yn 1963 ferskynde fan Fabricius fierders noch de roman Jongensspel, dêr't er ta ynspirearre waard troch de Baarnske moardsaak, dy't spile yn 1960-1963. Yn 'e 1970-er jierren folgen fan Fabricius fierders noch de roman Toontje Poland, ferskate wurken dy't weromgriepen op syn tiid yn Nederlânsk-Ynje, en it autobiografyske Memoires (1980). Behalven fiksjewurken wie Fabricius ek auteur fan ferskate reisferhaleboeken, lykas Een Reis door het Nieuwe Indonesië (1973) en Gringo (1976), oer in reis op 'e rivier de Paraguay, yn Súd-Amearika.
Ferstjerren
Johan Fabricius kaam yn juny 1981 yn it Grinslânske Glimmen te ferstjerren yn 'e âlderdom fan 81 jier. Hy waard deun dêrby begroeven op it Nederlânsk-Herfoarme Begraafplak oan 'e Pollseweg yn Noardlaren.
Petrustsjerke (Jouswier)
De Petrustsjerke is de eardere herfoarme tsjerke fan Jouswier. Tsjintwurdich is it ien fan de tsjerkegebouwen fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken.
Bou
De oarsponklik oan Petrus wijde tsjerke waard yn 1557 boud op de fûneminten fan in âldere tsjerke út de 12e of 13e iuw. By de bou fan de fjouwersidich sletten sealtsjerke waard it ôfbraakmaterjaal fan de âlde tsjerke op 'e nij brûkt. De westlike muorre en de toer datearje út 1752. Nei alle gedachten waard doe ek de súdlike tagong fernijd. Yn de 19e iuw binne de spitsbôgeramen ynbrocht en mei de fernijing fan de kap doe ek de muorren ferhege.
Yn it lêste fearn fan de 19e iuw waarden tsjerke en toer wyt bepleistere. Yn 1915 waard de toer opklamme mei nije bakstien. By de restauraasje yn 1975 ûnder lieding fan it arsjitektenburo P.B. Offringa út Grins waard de pleisterlaach wer ferwidere. thumb|left||175px|Adema-oargel De op in gruttendiels ôfgroeven terp steande tsjerke hat in tradisjonele oriïntaasje, d.w.s. it koer leit op it easten. Op it westen stiet in sealtektoer. De tagong leit yn it westlike diel fan de súdlike muorre, wylst oan de oare kant de konsistoarje yn de foartsjerke tsjin de noardlike muorre in plak krige.
Ynrjochting
Yn de toer hinget in klok mei in diameter fan 80 sintimeter, dy't yn 1395 troch in sekere Hermanus getten is. De swart farve iken preekstoel mei doophek is 19e iuwsk. Oan de noardlike muorre hingje trije grutte roubuorden fan Willem Bergsma († 1774) en de frou († 1792) en harren dochter († 1781). De grêfkelder fan de famylje leit yn it middenpaad tsjin it koer oan. Ut de roomske tiid stamme de trije alterstiennen mei wijingskrúskes. Ek út de roomske tiid datearje de piskina yn de súdeastlike muorre en de sakramintsnis yn de noardeastlike muorre.
Oargel
Op de oargelgalerij, dy't op de foartsjerke leit, stiet in oargel dat oarspronklik foar in partikulier yn Makkum boud waard. It út 1872 stammende ynstrumint waard troch de bruorren Adema út Ljouwert boud en stie tusken 1895 en 1908 yn de grifformearde tsjerke fan Piaam. Bakker & Timmenga ferhûze it oargel yn 1916 nei Jouswier en itselde oargelbedriuw restaurearre it yn 1982.
Philip Hendrik Nering Bögel
Philip Hendrik Nering Bögel, ferneamd ûnder it alias Felipe Enrique Neri, Baron de Bastrop (Paramaribo, 23 novimber 1759 - 23 febrewaris 1827) wie in Nederlânsk belestingamtner en stichter fan in Anglo-Amerikaanske koloanje yn de steat Teksas.
Flecht nei Amearika
Yn 1793 ferlit Nering Bögel Fryslân hommels sûnder frou en bern. Tagelyk blykt dat der 250.000 karolusgûne út de provinsjekas ferdwûn is. De provinsje set in beleanning fan 1000 dukaten op de holle fan Nering. Lykwols is der nea hurd bewiis kaam dat Nering de dieder wie. Frjemd is it ek dat de saak gjin opskuor joech by de famylje. Hy komt boppe wetter yn doe noch Spaansk Louisiana (1762 oant 1802), dêr't er him útjoech foar in Nederlânsk ealman dy't it lân ûntflechte wie fanwege de Frânske ynfal: Felipe Enrique Neri, Baron de Bastrop. De measte minsken leauwe dat en rillegau rekket Nering belutsen by de keap en ferkeap fan lân en wurdt in tige begoedige ûndernimmer. Hy kriget tastimming om in koloanje te stichtsjen yn de delling fan de rivier de Ouachita. It kontrakt mei de Spaansk gûverneur Francisco Luis Hector de Carondelet foarseach yn in delsetting fan 850.000 acres oan de Ouachita. Hoewol't 99 kolonisten har dêr festigen, waard it projekt stillein doe't bliken die dat Louisiana net genôch stypje koe om de koloanje ta in (ekonomysk) súkses te meitsjen.
Teksas
Nering Bögel moete 1820 fannijs Moses Austin, waans fersyk om Ingelsk-Amerikaanske kolonisten nei Teksas te heljen krekt ôfwiisd wurden wie. Hy hie Moses Austin 20 jier earder ek alris moete yn in herberch yn, doe noch, Spaansk Missoury. Nering brûkte syn ynfloed om Moses Austin te helpen, en letter ek Stephen F. Austin, om tastimming te krijen om dy syn plan stal te jaan; letter soene dy Ingelsk-Amerikaanske kolonisten de Old Three Hundred neamd wurde.
Nering Bögel waard 1820 keazen ta folmachtige fan Stephen F. Austin’s koloanje. Yn 1823 waard er keazen yn de provinsjale ôffurdiging fan San Antonio, en 1824 ta lid fan de wetjouwende macht fan Coahuila y Tejas, in amt dat er oant syn dea op 23 febrewaris 1827 ferfolje soe. Hy liet net genôch jild foar syn beïerdiging nei, dat syn kollega's hawwe dy betelje moatten. Hy liet by testamint syn lân nei oan syn frou nei dy't wilens al ferstoarn wie en oan syn bern yn Nede rlân. Der is gjin bewiis fan kontakt mei syn frou en famylje yn de tiid dat er yn Amearika tahâlde. Earst yn 1955 kaam syn wiere e dintiteit oan it ljocht.
Nering Bögel soe yn Saltillo yn noardeast Meksiko beïerdige wêze, mar it plak fan syn grêf is net bekend.
Erfskip
Nering Bögel wie in wichtich persoan mei in soad ynfloed yn de skiednis fan de kolonisaasje fan Teksas. Guon tinke dat sûnder syn krewearjen Teksas net befolke west hawwe soe mei Anglo-Amerikanen.
De neikommende plakken binne nei him neamd:
Ferskaat
De Teksaanske filmprodusint Stan Ginsel is anno 2013 dwaande mei in dokumintêre oer it libben fan Nering-Bögel.
Hoftsjerke (Hurdegaryp)
De Hoftsjerke is ien fan de twa tsjerken fan de PKN yn Hurdegaryp, yn Tytsjerksteradiel yn Fryslân. De Hoftsjerke is in ryksmonumint.
Beskriuwing
De hjoeddeiske tsjerke ferfong yn 1711-1714 in 13e-iuwsk tsjerkje mei sealtektoer, dat doedestiids oan de Simmerdyk stie.
De sealtsjerke hat in trijesidich sletten koar en in houten geveltoer mei ynsnuorre spits oan de westside. De tsjerke mei rûnbôgefinsters is boud troch master-timmerman Eilef Johannes út Wyns. Boppe de yngongsdoar sitte wapenstiennen mei de nammen fan tsjerkfâden en doarpskommitearren.
Oarspronklik is de Hoftsjerke de herfoarme tsjerke, wylst it oare tsjerkegebou mei de namme Nieuw Perspectief de grifformearde tsjerke fan Hurdegaryp wie. Sûnt de fúzje fan de trije grutte tsjerkmienskippen yn 2004 hearre beide gebouwen by de Protestanske Tsjerke yn Nederlân.
Ynrjochting
De tsjerke hat in preekstoel fan 1670 en in oerkape hearebank mei in wapenskyld fan Roorda dat droegen wurdt troch twa ienhoarns. Tegearre mei in âlde sark stamme de preekstoel en de hearebank noch út it midsiuwske tsjerkje oan de Simmerdyk.
Oargel
It oargel út 1879 is makke troch Petrus van Oeckelen. Yn 1981 ferhûze it ynstrumint nei it koer. Foar dat doel moast in twadde hearebank opoffere wurde, dy't yn de tsjerke fan Feinsum telâne kaam. It oargel waard yn 2015 restaurearre troch Bakker & Timmenga.
Rjocht yn Fryslân
right|thumb|300px|[[Paleis fan Justysje (Ljouwert)|Paleis fan Justysje yn Ljouwert]] It rjocht yn Fryslân hat al in lange skiednis. Yn de Lex Frisionum waard it Fryske stamrjocht foar it earst skriftlik fêstlein.
Midsiuwen
By de Friezen bestie it rjocht ynearsten allinnich yn de mûnlinge oerlevering. Om 800 hinne waard it Fryske rjocht foar it earst troch fêstlein yn de Lex Frisionum, om't Karel de Grutte in algemien foarskrift útfeardige hie dat alle folksgerjochten kodifisearre wurde moasten. Yn de iuwen dêrnei waard noch mear op skrift set, meast yn it Frysk. De Friezen wienen sûnt Karel de Grutte ûnderdienen fan it Hillige Roomske Ryk, mar de keizer wie fier fuort en hie amper ynfloed. It slagge syn greven net om harren ynfloed te behâlden. Ek de Hollânske greven koenen Fryslân der net ûnder krije. Dêrtroch stienen de Friezen allinnich yn namme ûnder de keizer en regelen se yn de praktyk harren eigen bestjoer en rjochtspraak. De tiid fan de Fryske Frijheid soe oant 1498 ta duorje.
Sawol bestjoer as rjochtspraak wienen bot desintralisearre. De measte macht lei yn de dielen, de lettere gritenijen. Sintrale ynstellings kamen amper ta ûntwikkeling. De rjochtspraak waard útoefene troch in grytman, holpen troch in pear keazen ynwenners, de bysitters, dy't it amt om bar besetten. Heger berop wie mooglik op it gerjocht dat hâlden waard op de lândei fan de distrikten (Eastergoa, Westergoa en Sânwâlden).
Albrecht koe mei syn leger de Fetkeapers gau ferslaan. Hy waard noch yn 1498 troch de keizer beneamd as gubernator en potestaat oer Fryslân. Nettsjinsteande syn foech slagge it him en syn opfolgers net yn om harren gesach te fêstigjen. In oanhâldende oarloch mei de stêd Grins en opstannen fan de Friezen wienen de wichtichste oarsaken. Yn 1515 ferkocht syn soan George syn rjochten op Fryslân oan keizer Karel V.
Lânshearlike tiid
Op inisjatyf fan Albrecht fan Saksen kaam der yn 1498 in Hofgerjocht, in út sân persoanen besteand kolleezje, wêrfan de regint (letter de steedhâlder) fungeare as foarsitter, en fierders bestie út twa juristen en fjouwer Fryske hearskippen. Yn de Saksyske ordonnânsje waard fêstlein dat it kolleezje fjouwer kear yn it jier byien kaam en bedoeld as ynstânsje foar strafsaken. Yn siviele saken moast de boarger him earst ta it stêds- of plattelânsgerjocht wende foar der berop dwaan koe op it hofgerjocht.
Doe't Karel V it bestjoer oernaam ynstallearre hy yn 1515 it Hof fan Fryslân. Dat Hof hâlde har ûnder lieding fan de steedhâlder dwaande mei sawol bestjoer as rjochtspraak. Yn 1527 krige it Hof in profesjonele organisaasje. Net-juristen waarden amper mear beneamd. Om't de steedhâlder der yn de praktyk net in soad wie hie it Hof feitlik it deistich bestjoer oer it gewest. It Hof wie fan 1571 ôf húsfeste yn de Kânselarij. Dat gebou stiet noch altyd oan de Twibaksmerk yn Ljouwert.
Hoewol't der op lândagen regelmjittich mei de Steaten fan Fryslân oerlein waard, wie de ynfloed fan it gewest lyts. It regear woe de macht yn Brussel konsintrearje en woe de gewestlike autonomy minimalisearje. De ûnfrede oer dy polityk wie úteinlik ien fan de haadoarsaken fan de opstân dy't yn 1580 in definityf ein meitsje soe oan it Habsburchske bewâld.
De perioade fan de Republyk
Under de opstân waard yn 1578 in nij Hof ynstallearre troch de nije machthawwers. Dat Hof ferlear lykwols hast al syn bestjoerlik foech en fungearre allinnich as rjochtskolleezje.
Ferlike mei oare gewesten wie benammen de kriminele rjochtspraak yn Fryslân sterk sintralisearre. De measte saken fan belang waarden behannele troch it Hof. Allinnich lytse oertrêdings waarden behannele troch de Nedergerjochten dy't yn eltse stêd en gritenij fêstige wienen. Sivile saken waarden mear troch de Nedergerjochten behannele, mar der waard in soad gebrûk makke fan de mooglikheid om yn berop te gean by it Hof.
It Hof moast syn macht diele mei in pear oare rjochtbanken:
Njoggentjinde iuw
Fan de trije arrondissemintsrjochtbanken út 1838 bleau allinnich noch de "Rjochtbank" yn Ljouwert oer. Tsjinwurdich hat Fryslân noch fjouwer kantongerjochten, fêstige yn Ljouwert, op it Hearrenfean, yn Snits en yn Opsterlân (Beetstersweach), mar hja falle ûnder de rjochtbank Ljouwert. It Gerjochtshof dat ynearsten allinnich Fryslân as ressort hie wreide syn foech út oant de trije noardlike provinsjes.
Ienentweintichste iuw
De namme "kantongerjocht" is ferfallen en is oanpast ta "sektor kanton fan 'e rjochtbank". Sûnt 2006 wurde by it Gerjochtshof ek de heger beropsaken behannele út it ressort Arnhim, dit binne de rjochtbanksaken fan Swol-Lelystêd.
Egeyske See
De Egeyske See is de namme fan in part fan de Middellânske See dat tusken Grikelân en Turkije leit. Der lizze in soad eilannen yn de Egeyske See. Fierwei de measte eilannen hearre by Grikelân, mar guon binne ek fan Turkije. Yn it noardeasten foarmje de Turkske Dardanellen de grins, yn it noardwesten is dat it Grykske skiereilân Kalkidike, yn it westen de Grykske eilân Euboea en it fêste lân fan Grikelân, yn it easten it Turkske fêstelân en yn it suden de Grykske eilân Kreta.
It súdlike part fan 'e Egeyske See hjit de Kretinzyske See, it súdeastlike part is de Ikaryske See, it súdwestlike part is de Myrtoaanske See, it noardwestlike part is de Termayske Golf (de bocht foar Tessaloniki) en it aldernoardlikste part hjit de Trasyske See.
De eilannen yn de Egeyske See binne tige populêr by minsken dy’t foar harren wille fan eilân nei eilân reizgje. Faak steane by de haven fan in eilân minsken te wachtsjen op de fearboaten, om de toeristen keamers oan de bieden foar in oernachting.
Jehannes fan Glinstra
Jehannes fan Glinstra (Ljouwert, 1612 – 10 oktober 1678) wie abbekaat, skepen en pinsjonaris fan Ljouwert. Soan fan Cent Ypckes, boargemaster fan Ljouwert en Maycke Gadema, ûntliende syn namme oan de troch syn mem oankochte Glinstrastate ûnder Dronryp, liet him yn 1631 ynskriuwe as studint te Frjentsjer, 30 augustus 1634 te Leien, dêrnei oan Frânske akademys yn 1636.
Egeyske See
Fierders wurdt der ek fearn tusken de Grykske eilannen en it Grykske en Turkske fêstelân.
Jehannes fan Glinstra
Yn Frjentsjer ferdigene hy oant sân kear ta ûnder de heechlearaar meardere stellingen, dy't yn 1634 te Frjentsjer útjûn waarden ûnder de titel: Selectarum quaestionum, ad jus civile Justinianeum quinquaginta libris Pandectarum comprehensum, Disputationes Septem. Hjiryn, neist in foaropwurd en in troch de skriuwer hâlden Allocutio, ferskate ferzen, foar dy gelegenheid opsteld ûnder oare troch de heechleararen Schotanus en Rhala. Yn 1638 trede hy as abbekaat foar it Hof yn Ljouwert op, en waard tagelyk skepen en pensjonaris fan dy stêd. Fan desimber 1645 oant syn dea wie hy Riedshear yn it Hof fan Fryslân. Hy wie troud mei Jeepcke Lycklama à Nijeholt, dy't him gjin bern skonk. thumb|150px|Jeepke Lycklama (à Nijeholt), 1635 [[Hermannus Monsma ]]
Roeden
Roeden foarmje de basis fan it wjukkekrús fan in tradisjonele wynmole. Eartiids waarden dizze balken, dy't wol 30 meter lang wêze kinne fan hout makke, út ien stik, mar ek wol út trije stikken. (de saneamde boarstroede, in boarststik mei twa oplangers). Houten roeden binne oan de foar- en efterkant foar in bettere stroomline ôfskeane, wat baljoening neamd wurdt. Meastal waarden houten roeden brûkt (stutsen) fan it djoerdere greinen út Riga ynstee fan it ynlânske greinen. Letter waarden roeden makke fan it bettere Amerikaansk greinen. Brutsen roeden waarden faak as flierbalken yn in mole brûkt. Fan ± 1860 ôf begûn men stielen roeden te klinken en sûnt de Twadde Wrâldoarloch wurde roeden laske. Yn 2008 binne der oar it earst laske roeden makke, wêrfan de efterkant net fêstlaske is, maar losmakke wurde kin foar ynspeksje en in eventueel nije antirustbehanneling fan de binnenkant fan de roede. Ek wurde der proeven dien mei fersinkte roeden, dy't fanwege harren lingte net yn harren hiele hear en fear yn it sinkbad kinne en dêrom út twa gedieltes bestean, wêrby't it oan elkoar makke punt yn de kop fan de boppe-as falt.
Egeyske See
Etymology
Der binne yn de âldheid ferskate ferklearrings bekend foar de namme Egeysk. Der wurdt sein dat de namme in ferwizing is nei de stêd Aegae, in oare ferklearring komt fan Aegea, keninginne fan de Amazônen dy’t yn de see ferdronk ek in ferklearring foar de namme kin wêze Aigaion, de “seegeit, in oare namme foar Briareus, ien fan de Hekatoncheiren.
De see kin sinne namme ek krigen ha fan de sêge fan Aigeus, de heit fan Thèseus. Dy stoarte him, doe’t hy tocht dat er te witten kaam wie dat syn soan dea wie, yn dizze see.
Roeden
De binnenroede is de roede it tichtst by de mole en de bûtenroede is sa't de namme al oanjout de bûtenste. Omdat de toppen fan de wjukken yn itselde flak draaie moatte is de binnenroede kromd. Dit wurdt de porring neamd.
De stielen roeden hawwe meastentiids in plaatsje mei de namme fan de fabrikant en it folchnûmer, dat oanjout hokker roede it fan dy fabrikant is.
Gravepuoltsje
It Gravepuoltsje is in marke yn de gemeente De Fryske Marren. It wetter leit yn polder Bloksleat en wurdt trochsnien troch de A7 een de âlde dyk fan De Jouwer nei Snits.
Egeyske See
Etymology
Yn it Bulgaarsk wurdt de see ek wel de Wite See (Бяло море) neamd, as tsjinstelling tsjinoer de Swarte See. Dy oantsjutting is ôflaad fan it Turkske Ak Denis (Wite See) en Kara Deniz (Swarte See), wat werom giet op in âld Turksk gebrûk om de wurden wit en swart foar súd en noard te brûken.
Geografy
De Egeyske See hat in grutte fan likernôch 214.000 kante kilometer, de see is sa’n 610 kilometer lang en 300 kilometer breed. De maksimum djipte fan de see is 3.543 meter, krekt eastlik fan Kreta. De sammelnamme foar de eilannen yn de see is de term Egeyske eilannen, se wurde yn sân groepen ferdield:
Chaim Weizmann
thumb|right|250px|Chaim Weizmann Chaim Weizmann (Motol, 27 novimber 1874 - Rehovot, 9 novimber 1952) wie skiekundige, de fjirde presidint fan it ynternasjonale Sionistebûn, de earste presidint fan Israel en de oprjochter fan in ûndersykynstitút yn Israel, dat bekend wurde soe as it Weizmann Ynstitút fan Wittenskippen.
Chaim Weizmann is oarspronklik fan Russyske komôf. Hy wie earst skiedkundige fan berop mar waard yn 1905 keazen as presidint fan it ynternasjonale Sionisten Bûn. Oant dat momint wenne Weizmann yn Ingelân. Yn de Earste Wrâldkriich late er in laboratoarium. Dêr krige er kunde oan de Ingelske lieders. Ingelân wie op dat stuit de baas yn Palestina.
Chaim Weizmann is presidint bleaun oant syn dea op 9 novimber 1925. Nei syn dea is Albert Einstein frege om him op te folgjen. Einstein gie lykwols net yn op dit oanbod
Reduzum
Reduzum is in doarp oan de ein fan It Swin yn de gemeente Ljouwert. Alhoewol it no net mear sa dúdlik is, is it fan oarsprong in terpdoarp, en al út de tiid dat de Middelsee yn dit part fan Fryslân hearske.
Namme
De Nederlânske namme wie: Roordahuizum en yn it Frysk wie dit: Roardhuzum. Yn 1989 fierde de doetiidske gemeente Boarnsterhim Frysktalige plaknammen yn. Om't it Frysk mear in sprektaal as in skriuwtaal is waard dêrby yn it gefal fan Roardhuzum keazen foar de "fonetyske" namme Reduzum, dy't neat mear te krijen hat mei de namme (fan) Roorda, dêr't de namme fan ôflaat is.
Skiednis
thumb|left|250px|Alde doarpskafee Oarspronklik is it doarp ûntstien op in terp oan de âlde Middelsee. It wie it iennige doarp yn de gritenij Idaarderadiel dat letter in ynpoldere diel hie fan de Middelsee. Dêrnei ûntwikkele Reduzum him as in lintdoarp. Yn de 19e en 20e iuw waard der wer mear konsintrearre boud.
Troch de oanlis fan de Ryksstrjitte tusken Ljouwert en Swol yn de 19e iuw krige Reduzum wat mear bekendheid. By de ôfslach nei Reduzum kaam yn 1827 de Trije Romers te stean, letter ek De Grutte Trije Romers. De sintrale lizzing en de bining fan it doarp mei de boerestân makke dat yn dy herberge yn 1879 it Frysk Rundfee Stamboek en it Frysk Hynste-Stamboek stifte waard. Ek bekend waard it alkoholfrije kofjehûs 'De Blauwe Tent', dy't der û.o. troch it krewearjen fan dûmny Benjamin Boers kaam.
It âldste gebou fan it doarp is de Finsintiustsjerke. De tsjerke waard faaks as hûskapel fan de Aytta's boud yn de 15e iuw. De tsjerke en de folle nijere toer (1878) binne yn 1983 restaurearre.
Oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 hearde Reduzum by de gemeente Idaarderadiel. Sûnt dy tiid hearde Reduzum by de gemeente Boarnsterhim. Nei de opheffing fan de gemeente Boarnsterhim waard Reduzum by de gemeente Ljouwert yndield.
Tsjerke
thumb|260px|Finsintiustsjerke
Befolkingsferrin
thumb|260px|18e-iuwsk hûs oan de Haedstrjitte 24
Ferskaat
It Jabikspaad is in kuierrûte en in fytsrûte fan 150 km fan Sint Jabik nei Hasselt yn Noard-Oerisel en rint ek troch Reduzum.
Nuldernau
thumb|right|brêge yn de N301 oer it Nijkerkernau thumb|right|Nuldernau rjochting Ermelo'' It Nuldernau (Nederlânsk: Nuldernauw) is ien fan de Feluwerânemarren tusken Gelderlân en Flevolân. De mar grinzet yn it súdwesten oan it Nijkerkernau en it rint yn it noardeasten oer yn it Wolderwiid. It is tegearre mei it Nijkerkernau de smelste rânemar.
It Nuldernau wurdt troch in daam skieden fan it Nijkerkernau, yn dizze daam leit de Nijkerkerslûs, hjiroer rint de N301.
Oan it Nuldernau leit it Strân Nulde, in bekend rekreaasjeoard.
List fan planetoïden 28701-28800
Dit is in list fan planetoïden 28701-28800.
Joadske gemeente Ljouwert
thumb|Eardere synagoge oan de Sakramintstrjitte thumb|Eardere joadske skoalle oan it Jacobijnerkerkhof thumb|Learlingen en leararen Drusnusskoalle, 1929 Kolleksje [[Joadsk Histoarysk Museum ]] De Joadske gemeente yn Ljouwert wie lange tiid it wichtichste joadske sintrum fan it Noarden. Koart nei 1700 wie it de sit fan in opperrabbinaat. Yn 1755 waard de earste offisjele synagoge iepene. Ta it gebiet fan de joadske gemeente Ljouwert hearden ek Dokkum, Kollum en De Westerein.
Oant 1940
De earste joaden yn Ljouwert wurde neamd yn 1645 at it stedsbestjoer opdracht jout alle joadske ynwenners te registrearjen. Der wurdt wol tocht dat se fan Emden (hjir:) yn East-Fryslân kamen. Al yn 1670 waard oan 'Jacob de Jode', in soan fan de Emder rabbyn Mosje Ury HaLevy en fermoedlik deselde as Jacob Moises fan Emden dy't yn 1664 boargerrjocht fan Warkum krige, en syn neef út Kollum tastimming ta it beïerdigjen fan in deade jûn; dat wie it begjin fan it Joadetsjerkhôf by de Aldehou op it bolwurk. Dit begraafplak soe yn 1739, 1760 en 1771 útwreide wurde. Oant 1747 makken joaden út Grins ek gebrûk fan dit tsjerkhôf.
Nei 1670 komme joaden hieltyd wer foar in riedsferslaggen. De ried nimt maatregels tsjin de ynkommende earme, frjemde joaden. Ienkear ynwenner wurde de joaden trochstrings goedwillich behannele. Fan 1740 ôf wurde der in pear talitten by guon gilden, mei alle rjochten dy't dêr by hearden útsein it rjocht ta stemmen van officiers, mar dat bleau in útsûndering. De joadske beropsbefolking bestie fral út slachters, winkelmannen en marskreamers. In protte wiene earm, sy krigen nei 1750 deselde frijstellingen as ynwenners fan oare gesindten.
Fan 1700 ôf wurde der yn Ljouwert godstsjinstoefeningen holden. Yn it earstoan yn in gebou by de Amelânspiip oan de Alde Ie. Dat gebou moasten hja diele mei de katoliken, de oare net offisjeel erkende godstsjinstige minderheid yn it protestantske Ljouwert.
It âldste joadske argyfstik, it Sefer Zichronot, jout ynsjoch yn de ynterne konflikten fan de gemeente fan 1754 ôf. It skeel ûnder eigen minsken nei oanlieding fan de boargelike likens fan 1796 kaam in ein oan mei in, troch it froedskip goedkard, reglemint.
De âlde synagoge oan de Sakramintsstjritte wurdt yn 1805 ferfongen troch in nij gebou (mei 300 manljussitplakken en 200 frouljussitplakken) op itselde plak. Yn 1865 wurdt de synagoge noch útwreide, hoewol't de gemeente doe al oer har hichtepunt hinne wie.
Tusken 1900 en 1940 naam it ledetal fan de joadske gemeente tige ôf. Doch yntensivearre it joadske libben, wat bliken docht út de oprjochting fan zionistyske organisaasjes, sportferienings, ensafuorthinne. Yn de jierren 1930 waard ek noch in Kring van Joodsche Academici in Friesland oprjochte. Ek yn dy tiid wienen de joaden meast winkelmannen, hannelsreizgers en wiene hja mei hannel oan de streek, mar der wienen ek ambachtslju, professoren, oerheidstsjinners en artsen ûnder. In fetfabryk, in skuonfabryk en in metaalbedriuw hiene in joadske eigner.
1940 - 1945
thumb|Joadsk monumint Jacobijnerkerkhof By de Dútske ynfal fan maaie 1940 is út Ljouwert wei fergees besocht om 800 joadske flechtlingen út Westerbork nei de stêd te heljen; ein fan maaie moasten sy werom nei it kamp. Ear't it Fryske ûndergrûns ferset goed en wol stâl krige wie it lot fan de Ljouwerter joaden al hast besegele. Yn oktober 1941 waarden de joadske learlingen út it algemien ûnderwiis ferwidere en waard der in aparte legere- en middelbere skoalle iepene. Yn novimber 1941 krige Ljouwert in fertsjintwurdiging fan de Joadske Ried. De earste razzia yn Ljouwert wie op 13 april 1942; de massale deportaasjes sette men yn augustus 1942 mei útein en hawwe duorre oant febrewaris 1943. Fierwei it grutste part fan de Ljouwerter joaden is ombrocht yn de konsintraasjekampen. De oaren wisten troch ûnder te dûken te oerlibjen. Totaal 120 minsken. In oantal bern út oare plakken waard trich it Utertse Bernekomitee yn Ljouwert ûnderbrocht. De grutte synagoge is yn de besettingsjierren sparre bleaun, lykas it grutste part fan it ynterieur. It argyf fan de Joadske gemeente en in part fan de wetsrollen waard yn it Ryksargyf bewarre, it oerbliuwende guod wie ûnderbrocht by partikuliren yn Berltsum. It oare part fan de wetsrollen lei ûnder it hea by in boer yn Harns. In oare Harnser boer hie de tsjerkesieraden op’e noed. De bibleteek fan it learhûs en de joadske skoalle binne wol troch de Dútsers plondere.
Nei de oarloch
thumb|Gevelstien eardere joadske skoalle Nei de oarloch waard it desimearre joadske libben wer oppakt. De synagoge oan de Sakramintsstrjitte waard in 1948 opnij wijd, mar wie no te grut wurden, dat yn 1964 waard er sletten. In grut part fan it ynterieur en ritele foarwurpen waarden oan it jeugddoarp Kfar Batja, ûnder Ra'ana yn Israel skonken. In oar part gie yn 1986 nei it Joadsk Histoarysk Museum.
Op it Jacobijnerkerkhof, tsjinoer de joadske skoalle is yn 1987 in monumint oprjochte en in oanswettende strjitte hjit nei de deportearre opperrabbyn A.S. Levisson (1902-1945). It Fersetsmuseum Fryslân jout ek omtinken oan de joadeferfolging.
Splash (swimbad)
Splash, is in swimbad yn de stêd Snits.
Joadske gemeente Ljouwert
Nei de oarloch
Yn 1980 waard der in nije synagoge yn de Slotmakkersstrjitte ynwijd foar de noch besteande lytse joadske mienskip. It ynterieur komt fan de eardere synagoge fan De Gordyk. Op de Hege Feestdagen wurde dêr tsjinsten holden. De eardere synagoge yn de Sakramintsstrjitte herberget in dûnsskoalle en tsjinet op heechtijdagen as joadsk moetingssintrum. Yn 2005 waard it 200-jierrich bestean fan dizze synagoge fierd en waard in plakette oan de bûtenmuorre pleatst. Yn 1998 hat de stichting Boete en Verzoening it joadske begraafplak nij opmakke.
Splash (swimbad)
It swimbad is it jongste swimbad fan de stêd en hat in 20 meter-bad ynstruksje-bad. Haadgebrûker is de swimsoalle, dy't yn itselde gebou sit. Der wurdt priveeles oanbean. Dêrneist wurdt it brûkt troch rekreative swimmers en kin troch groepen hierd wurde.
It swimbad hat 13 meiwuerkers en is lid fan it Nasjonaal Platfoarm Swimbaden
Yn 2010 kaam it bad yn it nijs doe't de sprake fan wie om it swimbad yn Grou oernomd wurde soe. Sa'n oername is lykwols ôfkitst.
René Hooghiemster
René Hooghiemster (Oentsjerk, 30 july 1986) is in Fryske hurdfytser.
Yn 2007 begûn Hooghiemster mei fytsen op heech nivo foar de ploech Owik Meubelen wielerteam. Dêrnei hat er fytst foar de ploegen Ubbink-Koga, L, Asito Cyclingteam en Van Hemertgroep-DJR. Yn 2011 waard Hooghiemster Prof en gie der fytsen foar de Dútske ploech Team NSP.
Boston
Boston is de haadstêd en de grutste stêd fan 'e Amerikaanske steat Massachusetts. It is ek de grutste stêd yn hiele Nij-Ingelân, de noardeastlike regio fan 'e Feriene Steaten, en it haadplak fan Suffolk County. Neffens in offisjele skatting út 2012 hie Boston doe 625.000 ynwenners; as stêdekloft, mei alle foarstêden en de heal ferstedske plattelânskrite deromhinne, komt dat sifer út op mar leafst krapoan 4,6 miljoen minsken. Boston waard oarspronklik stifte op it Shawmut-skiereilân, mar hat troch de iuwen hinne syn grûngebiet útwreide troch in proses fan drûchlizzing en anneksaasje.
Skiednis
De krite dêr't Boston no leit, wie teminsten 5.000 jier lyn al bewenne. De earste Jeropeeske kolonisten dy't har dêr fêstigen, wiene Ingelske puriteinen, dy't de stêd yn 1630 stiften, en ferneamden nei it Ingelske Boston, yn it greefskip Lincolnshire. Boston woeks al rillegau út ta in plak fan formaat, en it wie de grutste stêd yn Britsk Noard-Amearika oant it yn 'e midden fan 'e achttjinde iuw foarbystribbe waard troch Philadelphia, mar it krige de offisjele status fan stêd pas yn 1822. Yn 1636 waard de earste Noardamerikaanske universiteit, de Universiteit fan Harvard, fuort bûten Boston, yn it plakje Cambridge oprjochte.