cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Doet Boersma
Oant har achttjinde wennet se op de âlderlike pleats yn Wjelsryp. Oer har bertegrûn hat yn 2008 in eksposysje west yn it Martenahûs. Fan 1991 ôf hâldt se har allinne dwaande mei eigen byldzjend wurk en jout lessen yn eigen atelier. Doet Boersma skildert in soad (Fryske) lânskippen en brûkt in soad kleur. Har meast figurative wurken geane bytiden oer yn abstrakte lânskippen. Doet is oprjochter fan it Frysk Skildershûs yn Ljouwert. Dêr makket se yn har atelier frije opdrachten mar wurket ek yn opdracht. Boppedat jout se skilderlessen en wurkshops. Boersma eksposearret sa no en dan op ferskate plakken.
De Hoekstien (Nijemardum)
De Hoekstien yn Nijemardum, gemeente De Fryske Marren is ien fan de trije tsjerken fan de PKN-gemeente Aldemardum-Nijemardum-Sondel.
Skiednis
Doe't dûmny Geelkerken him nei eardere konflikten yn 1926 fersette tsjin de synodale útspraak fan de Grifformearde Synoade oer hoe't de sûndefal útlein wurde moast, waard hy mei in tal oare dûmny's tydlik út it amt set en ôfset. Yn dy tiid keas de grifformearde dûmny fan Nijemirdum tsjin it sin fan in mearderheid fan de gemeente al te dúdlik de kant fan Geelkerken en liet dat ek fernimme yn 'e preek, yn 't gebed of troch stikken yn kranten te skriuwen. It slagge de gemeente net om de dûmny wer yn it gareel fan de synoade te krijen en tegearre mei in âlderling waard er op in gearkomste fan 26 novimber 1926 foar trije moanne út it amt set. It late ta in grutte skuorring yn de gemeente, dy't dwers troch famyljes hinne rûn en de grifformearden ferdielde tusken "gielen" en "swarten". De "gielen", 235 sielen, fûnen ûnderdak yn de "Grifformearde Tsjerken yn Hersteld Ferbân"; hja krigen harren tsjerke yn de eardere iepenbiere skoalle oan de Lyklamawei 34, wylst de "swarten" de grifformearde tsjerke holden. Yn 1967 gyng dat tsjerkegenoatskip oer yn de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke.
De skuorring hie ek grutte gefolgen foar it grifformearde ferieningslibben fan Nijemardum. Sels de kristlike skoalle krige lêst fan de skuorring, doe't yn 1928 it nije haad fan de skoalle beneamd waard. It die bliken dat er by de "gielen hearde en in soad hûshâldings lieten fan argewaasje de bern fan skoalle helje om har nei de kristlike skoalle fan Sondel te stjoeren, dêr't in grifformeard haad stie.
Nei in tiid fan 'Samen-op-Weg' fusearre de herfoarme gemeente fan Aldemirdum, Nijemirdum en Sondel op 1 jannewaris 2007 mei de Grifformearde Tsjerke fan Nijemardum. It herfoarme tsjerkegebou waard ferkocht en is ferboud ta wente. Yn 2018 is it âlde ynterieur fan de grifformearde tsjerke by in ferbouwing ferfongen troch in nij ynterieur.
Oargel
It oargel waard yn 1923 troch Bakker & Timmenga boud. Dêrby brûkte de oargelbouwer âldere pipen fan in Kruse-oargel út 1896, dat earder yn de herfoarme tsjerke fan Midslân stie. Bakker & Timmenga wreide it oargel yn 1943 út mei in Subbas 16' op it pedaal. Yn 1956 folge in feroaring en útwreiding troch de firma Reil. It oargel waard yn de jierren 1986-1987 restaurearre.
Wybrant Jans
Wybrant Jans (fan Hartwert) wie in 16e-iuwsk martelder, de earste dy't yn Fryslân syn ûnleauwe, dêr't er út rasjonalistyske oerwegings ta komd wie, mei de dea betelje moatten hat (1530).
Boise (Idaho)
Boise (útspr.: /'bɔisi/) is de haadstêd en teffens it grutste plak fan 'e noardwestlike Amerikaanske steat Idaho. Fierders is it ek it haadplak fan Ada County. Boise leit oan 'e rivier de Boise en is de grutste stêd yn 'e útstrutsen, mar tinbefolke woastynkrite tusken Salt Lake City, yn Utah, en Portland, yn Oregon. Neffens in offisjele skatting út 2012 (basearre op 'e gegevens fan 'e folkstelling út 2010) hie Boise doe goed 212.000 ynwenners. De stêdekloft dy't bestiet út Boise en de beide oare grutste plakken fan Idaho, Nampa en Meridian, hie yn 2010 in befolking fan goed 615.000 minsken. Boise wie yn 2010 kwa befolkingsgrutte de 99ste stêd fan 'e Feriene Steaten, wêrmei't it sûnt 2000, doe't it noch it 105de plak beklaaide, seis plakjes op 'e ranglist opskood wie. Yn it Amerikaanske Noardwesten (de steaten Washington, Oregon en Idaho) is Boise de trêde stêd, nei Seattle, yn Washington, en Portland, yn Oregon.
Skiednis
It is net alhiel dúdlik wêr't de namme fan Boise weikomt, mar it wierskynlikst is dat de stêd neamd is nei de rivier de Boise, in troch beammen omjûne griene streek dy't dwers troch in woastynplato hinne rint. Yn de tweintiger jierren fan 'e njoggentjinde iuw, doe't de earste pelsjagers fan Jeropeesk komôf, dat Frânsk-Kanadezen wiene, yn it gebiet trochkrongen, soene dy't de rivier la Rivière Boisée neamd hawwe, wat "de Beboske Rivier" betsjut. "Boise" soe dan in Ingelsktalige ferbastering fan dy Frânske namme wêze.
Yn elts gefal stie de krite al as bekend as Boise, doe't yn 'e 1830-er jierren de Britske Hudsonbaaikompanjy der in fort oanlei. Dat fort, dat Fort Boise neamd waard, stie 64 km bewesten it tsjintwurdige Boise, deunby de grins mei Oregon, op it plak dêr't de rivieren de Boise en de Snake gearfloeie. Yn 'e 1850-er jierren joech de Hudsonbaaikompanjy dat fort op, nei't it Oregon-territoarium (dêr't doedestiden ek Idaho ta hearde) yn 1846 yn Amerikaanske hannen oergien wie. Oanfallen fan 'e lânseigen Yndiaanske folken op kolonisten dy't oer it ferneamde Oregon Trail nei it westen ta teagen, foarmen foar it Amerikaanske Leger lykwols de oantrún om yn 1863 in nij fort yn it gebiet oan te lizzen. Dêrfoar waard it plak útsocht dêr't Boise no leit, om't it Oregon Trail dêr de wegen krúse dy't noardlik nei Idaho City, doedestiden de grutste stêd fan Idaho, en súdlik nei it mynboustedsje Silver City ôfsloegen.
Der ûntstie al daliks in delsetting om it nije Fort Boise hinne, dy't fluch oanwoeks, en in jier letter al, yn 1864, krige Boise de status fan stêd taparte. De earste haadstêd fan it Idaho-territoarium wie Lewiston, yn noardlik Idaho, dat om dy tiid hinne in folle grutter plak wie as Boise. Mar doe't yn 1866 Montana fan Idaho losmakke waard, waard nei in protte strideraasje Boise ta de haadstêd fan it folle behindiger Idaho-territoarium makke.
Besjensweardichheden en oare bysûnderheden
Hjoed de dei stiet Boise bekend om 'e kuier- en fytstochten dy't men fuort bûten de stêd meitsje kin, en fierders is it ek in topbestimming om te angeljen, swimmen en wyldwetterfarren, en winterdeis te skyen, snowboarden en skyrinnen. Yn 'e stêd sels binne de toeristyske trekpleisters Zoo Boise, de pleatslike dieretún, en it iepenbier akwarium Idaho Aquarium. Boise is it thús fan it honkbalteam de Boise Hawks, it iishockeyteam de Boise Steelheads en it basketbalteam de Idaho Stampede. Fierders stiet Boise ek bekend om 'e etnyske Baskyske mienskip fan likernôch 15.000 minsken (de grutste Baskyske mienskip fan 'e Feriene Steaten), dy't benammen konsintrearre is yn it saneamde "Baskyske Stedsblok" (Basque Block), yn 'e binnenstêd.
Demografy
It ynwennertal fan Boise groeit stadichoan troch, fan 34.000 yn 1960 nei 75.000 yn 1970, 102.000 yn 1980, 126.000 yn 1990, 186.000 yn 2000, 206.000 yn 2010 en 212.000 yn 2012. Fan 'e befolking fan Boise wie yn 2010 11% âlder as 65 jier en 23% jonger as 18 jier. Fan 'e húshâldings bestie 41% út ien persoan. Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, wie dy neffens de gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 sa: 86% blanken; 7,1% Latino's; 3,2% Aziaten; 1,5% swarten; 0,7% Yndianen; 5,5% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Klimaat
Boise hat in steppeklimaat mei fjouwer dúdlike ûnderskate jiertiden, hjitte drûge simmers en kâlde winters. De waarmste moanne is july, mei in trochsneed deitemperatuer fan 32,9 °C, wylst de kâldste moanne desimber is, as it oerdeis yn trochsneed 3,1 °C is. In gemiddelde fan 51 dagen jiers leit de temperatuer boppe de 32 °C, en acht dagen jiers boppe de 38 °C, wylst er winterdeis yn trochsneed trije nachten ûnder de –18 °C dûkt. Rekôrtemperatueren wiene 44 °C op 19 july 1960 en –33 °C op 16 jannewaris 1888. Oer de hiele winter ferdield falt der yn trochsneed 48 sm snie, yn 'e regel by laachjes fan 8 sm of minder.
Blauhûs (Achtkarspelen)
Blauhûs ek: Blauwhuis is in buorskip bewesten Surhústerfean yn de gemeente Achtkarspelen. Hy is neamd nei de state Blauhûs, mooglik hie it blauwe dakpannen of wat oars blaus. Der binne yn Fryslân mear pleatsen mei de namme Blauhûs: yn Dronryp, Sint Jabik, Offenwier, Ternaard, Wommels en Westhim.
Friedrich von Schiller
thumb|Friedrich von Schiller right|thumb|[[Litografy út 1905, ôfbyld "Friedrich von Schiller" ta oantins fan syn adeling yn 1802. Digitaal restaurearre]]
Johann Christoph Friedrich (sûnt 1802 von) Schiller (Marbach am Neckar, 10 novimber 1759 - Weimar, 9 maaie 1805) wie in Dútsk toanielskriuwer, filosoof en dichter. Hy jildt as ien fan de grutte literatoaren yn de Dútske skiednis.
Schiller's wurk wie yn it earstoan frijwat revolúsjonêr. Dat betsjutte doetiids: stribje nei frijheid en gelikens, it ôfwizen fan ûnrjochtfeardigens en fan nei eigen goedachtsjen hannelje. Letter waard er mylder. Schiller is ûnder oaren bekend fan it gedicht An die Freude (1785) dat troch syn tiidgenoat Beethoven foar in part ferwurke waard yn it ein fan syn Njoggende Symfony.
Yn Weimar, dêr't Schiller lange tiid wenne, wurdt er eare mei in stânbyld. Neist him stiet stêd- en tiidgenoat Johann Wolfgang von Goethe.
Friedrich Schiller hâlde yn Weimar ta oant syn dea troch tuberkuloaze; hy wie doe 45 jier.
Yn 1889 waard Schillers erfenis eigendom fan de gruthartogin fan Saksen-Weimar-Eisenach, Sophie dy't it Goethe-Schiller-Archiv oprjochte.
In ferneamde útspraak fan Schiller oangeande it wurk fan de filosoof Immanuel Kant oer de Noumenale frijheid is: "Je kinne omdat je moatte".
Houlik en hûshâlding
Op 22 febrewaris 1790 boaske Schiller oan Charlotte von Lengefeld (1766–1826). Der waarden twa soannen (Karl Friedrich Ludwig en Ernst Friedrich Wilhelm) en twa dochters (Karoline Luise Henriette en Luise Henriette Emilie) berne tusken 1793 en 1804. De lêst libjende neikommeling fan Schiller wie in pakesizzer fan Emilie, Baron Alexander von Gleichen-Rußwurm, dy't yn Baden-Baden stoar yn 1947.
Erfenis en neitins
Schiller waard foar syn fertsjinsten adele yn 1802 troch de hartoch fan Weimar. Syn namme waard doe feroare fan Johann Christoph Friedrich Schiller yn Johann Christoph Friedrich von Schiller. De earste biografy fan Schiller waard troch syn skoansuster Caroline von Wolzogen skreaun yn 1830.
De kiste mei Schiller's bonkerak stiet yn it Weimarer Fürstengruft, it begraafplak fan de Hûzen fan Gruthartoggen (großherzoglichen Hauses) fan Saksen-Weimar-Eisenach op it histoarysk tsjerkhôf fan Weimar. Op 3 maaie 2008 fernijden wittenskippers dat út DNA-testen bliken die dat de plasse yn it grêf net fan Schiller wie. De oare dielen fan it geramte wienen ek fan oaren, ûnbekenden. Dy skedel en it deamasker fan Schiller en ek portretten fan Schiller lieten frijwat oerienkomster oan de bûtenkant sjen, dat saakkundigen ornearren dat de skedel wol fan Schiller wêze soe. Al yn de 19e iuw wie der striderij oer de 'echtheid' fan it skelet dat tûzenen besikers yn it jier luts. Goethe hat de plasse fan syn freon sjoen en der in "Ode oan Schillers plasse" oan wijd dat postúm publisearre waard. thumb|right|Schiller op syn deabêd — tekening troch [[Ferdinand Jagemann, 1805]]
Michail Zosjtsjenko
thumb|Michail Zosjtsjenko.. Michail Michailovitsj Zosjtsjenko (Russysk: Михаил Михайлович Зощенко) (Poltava, 10 augustus 1895 - Leningrad, 22 july 1958) wie in Sovjet-Russyske skriuwer fan humoristyske en satiryske ferhalen.
Libben
Zosjtjenko waard berne yn Poltava, yn de Oekraïne, út in aadlik laach. Syn heit wie keunstner en syn mem hie aktrise west. Hy studearre rjocht yn Sint-Petersburch. Yn de Earste Wrâldkriich naam er tsjinst yn 't leger. Hy gie as faandrich nei de rinfourgen oan it front. Twa jier letter wie er kaptein. Yn 1917 waard er siik by in gifgasoanfal. Hy hat dêrtroch syn libben lang lêst hân fan syn hart en lever.
Zosjtjenko hie faak te lijen fan swiersettichheid en sels depresjes. Psychoanalyze holp him neat. Hy rekke ûnder de ynfloed fan Pavlov syn teory fan 'refleksen mei betingst' en paste dy ta op syn eigen psychyske ûntjouwing. Hy begûn mei it notearjen fan situaasjes út syn jeugd dy't er him te binnen bringe koe en dy't letter bondele binne yn 'Foar sinne-opgong' (1943).
Nei 1946 doe't syn wurk net mear ferkocht wurde koe, libbe en stoar Zosjtjenko yn grutte earmoed.
Zosjtjenko waard bewûndere troch de komponist Dmitri Sjostakovitsj fanwege syn satiryske krityk op it Sovjetsysteem en om syn literêre opfettings.
Wurk
thumb|right| De Serapion bruorren. Werom fan it front meldde hy him oan as skriuwer by it troch Maksim Gorki oprjochte Hûs fan de Keunsten yn Sint-Petersburch (hiet dan Petrograd). Hy makke dêr diel út fan de saneamde Serapionbruorren, (sa neamd nei de kluzener Serapion út in ferhaal fan E. T. A. Hoffmann).
Zosjtjenko wie tige populêr yn de 20er jierren mei syn koarte koartswillige satiryske ferhalen. Dêr wiene ek berneferhalen oer Lenin by. Syn wurk hie oplagen fan wol 1 miljoen eksimplaren. Hy brûkte ienfâldige taal, sels dialekt en bargoensk, in betingst foar literatuer fûn er. Syn wurk jout in realistysk byld fan it libben yn dy tiid, yn tsjinstelling ta it wurk fan de sosjaal realistyske skriuwers. Yn de jierren 30 hat er noch wolris besocht him oan de sosjaal-realistyske easken oan te passen, mar dat mislearre him.
Nederlânske Kampioenskippen reedriden ôfstannen manlju
De Nederlânske Kampioenskippen reedriden ôfstannen manlju wurde sûnt 1987 hâlden. Dêrby wurdt om de nasjonale titels op de 500 m., 1000 m., 1500m., 5 km en 10 km striden.
Michail Zosjtsjenko
Wurk
It útkommem fa 'Foar sinne-opgong' kaam Zosjtjenko op in protte krityk te stean. Andrej Zjidanov, siktaris fan it Sintraal Kommitte fan de Kommunistyske Partij baarnde him ta de gûn ta ôf. Zosjtjenko wie ûnder oaren 'egosintrysk', 'fatalistysk, 'in pornograaf sûnder doel' en syn wurk azeme in te fersmiten moraal. Foar soks en sokken wie gjin plak yn de Sovjet-heilsteat en al hielendal net yn in tiid dat de rest fan it folk him tige warde yn de 'Grutte Heitelânske Kriich' (WK II).
Syn wurk mocht net mear útbrocht wurde fan 1946 ôf. Earst nei de dea fan Stalin yn 1953 waard er rehabilitearre. Dêrtroch koe er noch meimeitsje dat yn 1956 in bondel samle wurk útjûn waard.
Pieter Wijbenga
Pieter Wijbenga, (Wurdum, 12 febrewaris 1912 - Oentsjerk, 19 febrewaris 1990), wie in Frysk sjoernalist en learaar.
Wybenga wie yn de besettingsjierren ien fan de twa lieders fan Knokploech Fryslân (mei Krijn van den Helm). Healwei july 1944 folge Piet Oberman fan Dokkum beide mannen op. Syn skûlnammen yn it ferset wienen Geale en Lammert.
Nei de oarloch makke er stúdzje fan it desintralisaasjeprobleem en fan de Fryske archeology wie redakteur fan it Frysk Deiblêd en wurke as learaar oan it kristlik lyseum yn Dokkum.
Murder of Crows
"Murder of Crows", "A Murder of Crows" of "The Murder of Crows" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Germaanske mytology
De Germaanske mytology beskriuwt de ferhalen dy't by de foar-kristlike Germanen de rûnte diene oer de oarsprong en de skiednis fan de goaden, de wrâld en de minsken. Yn de Germaanske mytology wurdt ûnderskied makke tusken Germaansk en Noard-Germaansk of Skandinavysk. Dy mytologyen lykje in soad op inoar, mar der binne lykwols inkelde ferskillen. Sa binne der yn Skandinaavje Frigg en Freya twa ferskillende, mar wol dúdlik oaninoar besibbe goadinnen, wylst sy yn de Germaanske mytology mar ien goadinne is.
Yn it Germaanske skeppingsferhaal wurdt de himel troch fjouwer Ierdmantsjes ûndersteund, Nordry, Sudry, Austry en Vestry. Dêr is hiel dúdlik de oerienkomst yn te sjen mei de fjouwer wynrjochtings noard, súd, east en west.
Wikedagen en feestdagen
Om't it ferbân tusken de wikedagen en de, sichtbere, himellichems yn West-Jeropa net bekend wie, waarden de planetenammen almeast oerset yn de betsjuttings fan goadenammen. Sa hjitte snein en moandei nei de sinne en de moanne, en sneon sinnejûn, wylst de oare dagen nei goaden hjitte: tiisdei komt Tiwaz-dei, woansdei is ferneamd nei Weda, Wodan, tongersdei nei Tonger, Thor en freed nei Freya.
In soad nammen, begripen en brûkmen dy't yn ús hjoeddeiske maatskippij foarkomme, stamje noch út ús heidenske foarskiednis: sa binne de hjeldagen lykas Peaske en Krysttiid ferkristlike foarmen fan heidenske jiertiidsfeesten, it midwinterfeest en it maitiidsfeest.
Sa liket ús Sinteklaas in protte op Weda, Wodan (Skandinaavje: Odin) sa as dy te sjen is op inkelde ôfbyldings. Foarbylden dêrfan binne syn burd, hoed (ferfongen troch in miter), spear (no: stêf) en mantel. Boppedat rydt Weda ek yn de loft op in griis hynder, Sleipnir neamd, lykas Sinteklaas oer de dakken op syn skimmel. It struien mei letters wurdt wol keppele oan it feit dat Weda de minske de runetekens jûn hat.
keppeling om utens
Mitologia nórdica
Kaniel
thumb|Piip-kaniel. Kaniel is in speserij foar yn de koken. Kaniel wurdt wûn út de binnenbast fan de leaten fan de Kanielbeam (Cinnamomum verum). Kaniel wurdt net allinnich brûkt yn it iten, mar wurdt ek tafoge oan bygelyks tee. Guon lju fine kaniel lekker om oan te slikjen fanwegen de wat swiete smaak.
Kassy
Njonken de kultivearre ferskillen yn kanielsoarten wurdt ek Kassy wol as kaniel beskôge. Dit is lykwols in oare plant (Cinnamomum aromaticum). Kassy is wat swieter, mar ek skerper. Poeierkaniel
Foarmen
Kaniel wurdt ferkoft yn de foarm fan piip-kaniel. Der wurd ek poeierkaniel ferkoft, mar dat is ornaris kassy, somtiden mei gewoane kaniel bymingd.
Fahéjfa 실론계피나무 കറുവ
Wia Bouma
Wia's grutste ynspiraasjeboarnen binne minsk en natoer. Har wurk bestiet dan ek foar in grut part út portretten en lânskippen. It natoerlike aspekt fan beweging en stilte, yntimiteit en romte komme yn de ûnderwerpen werom.
Se hat meidien oan de Iepen Atelierrûte yn Ljouwert. Yn 2008 hie se in solo eksposysje yn Artemisa mei as tema 'It lânskip, de ferve en ik'.
Sjippesieder
225px|thumb|Sjippesiede yn de [[19e iuw]] In sjippesieder is it berop fan immen dy't sjippe makket.
In sjippesieder makke sjippe út natuerlike fetten sa as riezel, bûter, levertraan, himpoalje, lynoalje, raapoalje of in mjuks fan dy oaljes. Al dy oaljesoarten besteane út triglyseriden, esters fan fetsoeren en glyserine. Sjippesieden as ambacht is in âld proses; it wurdt sûnt begjin 20e iuw benei net mear dien op kommersjele basis, guon dogge it noch út leafhawwerij.
It fet waard earst sean yn in grutte koperen tsjettel mei looch, meast in mingsel fan potjiske en kalklooch. Sadwaande fersjippe it fet. It mingsel fan oalje en looch moast rierd wurde oant der in homogene massa ûntstie. Troch ôfkuoljen waard de massa tsjok, sa ûntstie yn in pear dagen in sêfte sjippe.
Wybrant Lolkes
Wybrant Lolkes, ek Lytse Wybren (fan Wieren) (Osingahuzen (útbuorren yn 'e himrik fan Heech), 2 maart 1725 - Drylts, 8 oktober 1801), wie in lytse minske.
In dwerch sa lang as in Dimterkoeke, liet him besjen op merken, wylst syn frou him op de earm hie. Syn stim wie opfallend swier.
Blauforlaet
thumb|right|250px|Blauforlaet, brêge oer Pr. Margrietkanaal Blauforlaet is in buorskip yn de gemeente Achtkarspelen. Blauforlaet leit tusken Stynsgea (dêr't it ûnder falt) en Bûtenpost, by de brêge yn de N358 oer it Prinses Margrietkanaal. De buorskip kaam oan syn namme troch it blau ferve slúske yn it Knillesdjip, it hjoeddeiske Prinses Margrietkanaal. Yn it Frysk hie it plak foar in lange tiid gjin fêste stavering en kaam de namme ek foar as Blaufallaat en Blaufellaat. Yn 2016 besleat de gemeenteried fan Achtkarspelen de offisjele namme as Blauforlaet fêst te stellen.
De skipfeartslûs Blauferlaat yn it Knillesdjip ûnder Stynsgea is om 1800 hinne opromme.
Dmitri Sjostakovitsj
Dmitri Dmitrijevitsj Sjostakovitsj (Russysk: Дмитрий Дмитриевич Шостакович) (Sint-Petersburch, 12/25 septimber 1906 – Moskou, 9 augustus 1975) wie in Russysk komponist en pianist. Sjostakovitsj wie ien fan de grutte symfonyskriuwers fan de 20e iuw.
Symfonyen
800x73px
Konserten
thumb|200px|right|Russyske postsegel ta neitins fan Sjostakovitsj
Winteroarloch
De Winteroarloch of Winterkriich, ek wol de Sovjet-Finske Oarloch of de Russysk-Finske Oarloch, is in koarte oarloch tusken Finlân en de Sovjet-Uny dy’t útein sette op 30 novimber 1939 en einige op 13 maart 1940 mei de ûndertekening fan de Frede fan Moskou. As gefolch fan dy oarloch waard de Sovjet-Uny op 14 desimber 1939 út it Folkebûn setten.
By de ynfal hie Sovjetlieder Josef Stalin de ferwachting dat Finlân oan de ein fan it jier hielendal oermastere wie, mar de Finske wjerstân hat de Sovjets, dy’t de Finnen trije tsjin ien yn mannichten oertrof, tige ferrast. Finlân joech ûnder de Russyske oermacht gjin belies, en tekene it fredesferdrach (Frede fan Moskou) yn maart 1940. Dêrby ferlear Finlân 10% fan syn grûngebiet en 20% fan syn yndustry oan de Sovjets.
De oarloch hie ferskate gefolgen. It slagge it Reade Leger wol om troch de Finske ferdigening te brekken, mar dat wie mei hiele grutte ferliezen. Troch dy ferliezen rekke it oansjen fan de Sovjet-Uny ynternasjonaal swier skansearre. Dêrnjonken waard dúdlik dat it leger fan de Sovjet-Uny net sa sterk wie as dat earder tocht waard. Under oare dêrtroch hat Adolf Hitler letter besletten om Operaasje Barbarossa útein te setten. It Sovjetleger slagge net yn syn haaddoel fan de oarloch, it feroverjen fan Finlân. Mar in lyts part fan Finlân waard oermastere, de Finnen beholden harren selsstannigens en de sympaty foar it lân waakse ynternasjonaal oan.
De Winteroarloch wie in militêre ramp foar de Sovjet-Uny. Wol hat Stalin gebrûk makke fan de ôfrin fan de oarloch, troch it leger fan syn lân te herfoarmjen. Nei de oarloch beslute it Kremlin om nije offisieren oan te stellen en it Reade Leger te modernisearjen. Dy maatregels hawwe der ta laat dat de Sovjet-Uny de Dútsers letter in soad wjerstân biede koe by de ynfal fan Dútslân.
Eftergrûn
[[Ofbyld:Northern europe november 1939 finnish.png|thumb|right|250px|De grins tusken Finlân en Ruslân yn novimber 1939, foar it útbrekken fan de Winteroarloch.
Rol yn de Twadde Wrâldoarloch yn novimber 1939:
Grien : Neutrale lannen
Blau : Dútslân en de aneksearre lannen
Read : Sovjet-Uny en de aneksearre lannen
Oranje : Lannen mei militêre basissen fan de Sovjet-Uny]]
De ferhâlding tusken de Sovjet-Uny en Finlân bleaun min. Stalin wie benaud dat Nazi-Dútslân úteinlik oergean soe ta in oanfal, en mei de Sovjet-Finske grins op mar 32 kilometer fan Leningrad, soe it Finske grûngebiet in tige goeie basis foarmje foar in oanfal. Dêrom waard yn 1932 in net oanfalsferdrach tusken de Sovjet-Uny en Finlân tekene. Dizze oerienkomst waard yn 1934 nochris foar tsien jier ferlinge.
Yn april 1938, mooglik sels earder, is de Sovjet-Uny diplomatike ûnderhannelings oangien mei Finlân om te besykjen om tegearre in ferdigening op te setten tsjin Dútslân. De Sovjets wienen noch hieltyd benaud dat Dútslân Finlân as sammelplak foar militêren brûke soe om sa Leningrad oan te fallen. De Sovjet-Uny woe mear grûn ha fan Finlân. Nei in jier wie der eins noch neat bard, wylst de sitewaasje yn Jeropa hieltyd slimmer waard.
Nazi-Dútslân en de Sovjet-Uny tekenen op 23 augustus 1939 in net oanfalsferdrach, it Molotov-Ribbentropferdrach. Dit ferdrach slute ek in geheime klausule yn wêryn neffens it ferdrach de lannen yn East-Jeropa tusken de beide lannen yn ferdield wurde. Der waard oerienkommen dat Finlân ûnder ynfloed fan de Sovjet-Uny stean komme soe. De Dútske oanfal op Poalen op 1 septimber waard folge troch in oanfal fan de Sovjets yn it easten. Yn in pear wike tiid ferdielden de lannen Poalen yn twaen.
Yn de hjerst fan 1939, nei dat Dútslân Poalen yngien wie, easke de Sovjet-Uny dat Finlân der mei ynstimme soe dat de grins tusken de lannen 25 kilometer fierder fan Leningrad komt te lizzen. Ek wol de USSR dat Finlân it Hankoskiereilân foar 30 jier oan it lân ferhiert sadat de Sovjet-Uny dêr in float oprjochte kin. Yn ruil dêrfoar soe Finlân in grut part fan Kareelje werom krije. Mar it Finske regear wegere oan de Sovjet-easken te foldwaan.
Op 26 novimber hat in barren plak wêrby de bân tusken Finlân en de Sovjet-Uny noch fierder op skerp te stean kaam. It doarpke Mainila, op de grins fan de Karelyske Lâningte, waard oanfallen mei artilleryfjoer wêrby fjouwer Russyske soldaten omkamen en njoggen ferwûne rekken. Fuortendaliks waard it regear fan Finlân beskuldige en ûntfong it regear in nota mei de eask om de Finske troepen lâns de grins werom te lûken. Mar neffens de Finnen hie it neat te krijen mei de oanfal, wol wie it Finske regear der ta beried ûnderhannelings oan te gean oer it werom lûken fan de legers oan beide kanten fan de grins. Mar foar Ruslân wie it op dat stuit dien, op 28 novimber stapten se út it netoanfalsferdrach en de dei dêrnei woe it ek gjin diplomatike bannen mear mei it lân hawwe.
De Sovjet-Uny sammelet hjirop 21 difyzjes by de grins mei Finlân, yn totaal bestie de legermacht út 450.000 manskippen. Op 30 novimber om 6.50 oere waard sûnder oarlochsferklearring de oanfal op Finlân ynsetten. De Russen bombardearren de foarstêden fan Helsinki en al gau waard de wichtige Mannerheimline berikt.
De Sovjet-Uny stelde op 1 desimber 1939 yn it besette Finske grinsdoarp Terijoki (no Zelenogorsk) in marionetregear yn, ûnder de namme Finske Demokratyske Republyk en ûnder it bewâld fan Otto Ville Kuusinen. De deis dêrnei waard mei dit Finkse Folksregear in oerienkomst sletten dy’t alle eardere Russyske betingsten oernaam. De Finske Republyk hat bestien oant 12 maart 1940 en is letter oergien yn de Russyske Karelo-Finske SSR.
Oarloch
thumb|left|250px|De Mannerheimliny. Oan it begjin fan de oarloch hie Finlân in leger fan mar 180.000 manskippen mobilisearre, mar se ha sjen litten goeie tsjinstanners te wêzen as it oan kaam op gueriljataktiken, fluch bewegende skytroepen, en pleatslike kennis fan it terrein. It ark fan de militêren hie net in soad om it liif. In ymprovisearre petroaljebom waard mei grut súkses brûkt, de bom is letter bekend kommen te stean as de Molotovcocktail. De omstannichheden yn de oarloch wienen min. De winter fan 1939/1940 wie tige swier, mei temperatueren oant -40°, de Finnen slaggen der lykwols yn om dy omstannichheden yn harren eigen foardiel te brûken. Se keazen der faak foar om net mei standert oarlochfiering de fijân te liif te gean, earder keazen se foar taktiken as it isolearjen fan parten fan it Russyske leger, wêrnei de Finske militêren de lytsere groepen oanfalle koenen. Dat isolearjen fan troepen wurdt yn it Finske leger wol “motitus” neamd, in isolearre kloft soldaten is dan in “motti”.
thumb|right|250px|Grutte bewegings fan it Sovjet-leger tusken [[30 novimber en 22 desimber 1939.]]
Ta fernuvering fan sawol it Sovjetregear en de Finnen, stipe it meastepart fan de Finske sosjalisten de ynfal fan de Sovjet-Uny net, mar sels fochten neist harren lânsminsken tsjin de Russen. Grutte mannichten Finske kommunisten binne yn de 1930’er jierren nei Ruslân tôge om dêr it “Sosjalisme op te bouwen”, en net om slachtoffer te wurde fan Stalin syn Grutte Suvering. Dit laat ta de ûntnochtering en sels iepenlike haat tsjin it Sovjetrezjym ûnder de sosjalisten yn Finlân. In oar elemint wie de foarútgong fan de Finske mienskip en de ynfierde wetten nei de boargeroarloch dy’t holpen om it grutte gat tusken de ferskate stannen yn de mienskip te ferminderjen. It mei-inoar ferwurkje fan de wûnen fan de Finske Boargeroarloch (1918) en it opkommen foar de Finske taal laat ta de saneamde “Geast fan de Winteroarloch”. Lykwols wienen der ek in soad kommunisten dy’t harren net ynskreaunen foar it leger fanwegen harren politike eftergrûn.
De Sovjets wienen eigenwiis en net ree foar de oarloch, it hat in wichtige faktor spile yn de oarloch. De oanfallers hienen net rekkene op in soad wjerstân en begûnen de oanfal sels mei marsorkesten yn de ferwachting dat de oarloch gau oer wêze soe. Tal fan histoaryske ferslaggen ferhelje oer Russyske soldaten doe’t earm yn earm de Finske liny naderen, wylst se Sovjet lieten oan it sjongen wienen. As gefolch fan Stalin syn suverings wie 80% fan de foaroanmannen fan it Rede Leger ferlern gien, dy plakken waarden opfolt troch minsken dy’t minder foech hienen en dy’t loyaler nei harren mearderen wienen.
It Sovjetleger wie ek min tariede op oarlochsfiering yn de winter, benammen yn de bosken. De Sovjets hienen in soad motorisearre reau, wat net brûkber wie yn de wâlden fan Finlân. De Russen besiken om it reau oan de praat te hâlden om sa de brânstof net befrieze te litte, mar dat slagge net en brânstof tekoarten wienen it gefolch.
In karakteristyk barren yn de oarloch hat de nederlaach fan de 44e Ynfantery Difyzje fan de Sovjets west. Dizze difyzje bestie út 25.000 manskippen, mar rekke yn in leach fan de Finske 'Osasto Kontula', besteande út 300 manskippen. Dizze lytse ienheid fan de Finnen hat de Russyske difyzje folslein ferneatige. De 300 Finnen slaggen deryn om de difyzje ta stilstân te bringe, wylst de Finske 9e Difyzje (6.000 manskippen), ûnder lieding fan Kolonel Siilasvuo, it paad werom ôfsnienen. Sadwaande wisten de Finnen de Sovjet difyzje yn lytsere parten te ferdiele en stik foar stik te ferneatigje. De ferliezen oan de kante fan de Sovjets rûnen op ta 23.000 manskippen, wylst de Finnen mar 800 minsken kwyt rekken. Dêrnjonken wisten de Finnen in soad tanks, hynders, munysje, medysk en kommunikaasje materiaal, ensfh. bût te meitsjen.
As gefolch fan it eigenwiis wêzen fan it Sovjetleger en te min ûnderfining fan de manskippen, slaggen de Russen der net yn om yn it begjin fan de oarlochin foardiel te heljen. Finlân hie 130.000 soldaten en 500 kanonnen yn de Karelyske lâningte byelkoar brocht, wylst de Sovjets mei mar 200.000 manlju en 900 kanonnen oanfoelen. De Sovjets brochten ek noch 1.000 tanks nei it front, mar dêr waard min gebrûk fan makken.
De Finske tarissing wie ek in wichtige faktor yn de oarloch. Tsjin it begjin fan de oarloch wie de soldaten allinnich wat basiskennis by brocht, wêrnei se in unifoarm en in wapen krigen. Oaren moasten mei harren eigen klean de striid yn. De Finnen wisten de sitewaasje wat te ferbeterjen troch bût makke guod te goed te brûken.
Troch syn etnyske paranoia wie it measte part fan Stalins' leger fan Súd-Russyske komôf. Stalin wie fan betinken dat de Russen dy't deunby de grins mei Finlân wennen net te fertrouwen wienen om tsjin de Finnen te fjochtsjen. Mar de manskippen út it suden fan de Sovjet-Uny wienen it net went om yn it kâlde arktyske klimaat te libjen, se wienen net goed tariede op de omstannigens yn it gebiet, wylst de Finske troepen yn de measte gefallen sels harren eigen winterklean oan hawwe koenen. De measte fan de Finske manskippen hienen yn it gebiet wenne wêr't de oarloch harren ôfspile. Dit allegear hat in wichtige rol spile yn de oarloch, ek omdat de winter yn it jier fan de Winteroarloch ien fan de strangste yn lange tiid wie.
Yn de loft hie Finlân har talein op de 'fjouwerfingerformaasje'(hjirby fleane fjouwer fleantugen, ferdield yn twa ienheden fan twa, ûnôfhinklik fan elkoar fjochtsje, mar elkoar dochs ûnderstypje). Dizze Finske loftgefjochtsstyl wie in grut súkses yn de oarloch. Dizze taktyk is letter ek in soad brûkt yn de Twadde Wrâldoarloch en ek hjoed de dei wurdt de taktyk noch hieltyd ynsetten. De fjouwerfingerformaasje en it kredo fan de Finske fleanders om altyd oan te fallen nettsjinsteande de grutte oermacht fan de tsjinstanner hat in wichtige bydrage hân yn it mislearren fan de Russyske bommesmiters om swiere skea oan te rjochtsen oan de Finske stellings, stêden en doarpen. De Finske loftmachtoperaasjes yn de Winteroarloch binne goed dokumintearre. De Finske loftmacht hat 5.900 fleanbewegings makke, wêrfan 3.900 ûnderskeppingsaksjes, 800 bomoanfalaksjes, 70 loftfotografy flechten en 1100 tafier- en ferfarskingsaksjes. Guon boarnen sprekke oer it delheljen fan 190 oant 280 fijannige fleantugen, wylst de Finnen sels mar 35 oant 62 fleantugen ferlern binne.
Stipe fan bûten
thumb|left|230px|Noarske frijwilligers warber yn de Winteroarloch.
Oeral op de wrâld waard mei fielt mei de Finnen. De Twadde Wrâldoarloch wie noch net yn folle heftigens útein setten en it publyk seach de oarloch as in skynoarloch; op it stuit fan de Winteroarloch wienen de ienichste skermutselingen dy't barren dy yn Poalen troch de ynfallen fan Dútslân en Ruslân, dat de Winteroarloch krige in soad omtinken op de wrâld. De agresje fan de Sovjets wurdt oer it algemien sjoen as ûnrjochtlik. Ferskate útlânske organisaasje hawwe materiële stipe, bygelyks medyske foarrieden, jûn. Finske ymmigranten yn de Feriene Steaten en Kanada kamen werom nei harren heitelân, in soad frijwilligers binne nei Finlân tôge om harren oan te slute by it Finske leger. Yn totaal kamen der 1.010 Denen, 895 Noaren, 372 Ingriërs, 450 Hongaren, 150 Italjanen, 350 Amearikanen, 230 Ingelsken en 346 Finnen om utens nei Finlân foar dat de oarloch om wie. Ek wienen der noch 210 oare frijwilligers dy't út oare lannen kamen, wêrûnder 17 út Nederlân. Utlânske ferslachjouwers yn Helsinki hawwe ferslach dien oer de Finske fernimstichheid en fjochtsúksessen, somtiden waarden de berjochten bot oerdreaun.
Sweden hat foar militêre foarrieden, jild, humanitêre stipe en hast 8.700 frijwilligers soarge. Nei alle gedachten wie de meast wichtige fan dizze frijwilligers de Sweedske Frijwilliger Loftmacht, dy’t yn aksje kaam fan 7 jannewaris ôf, mei 12 fjochtfleantugen, 5 bommesmiters en 8 oare fleantugen, wat op dat stuit ien-tredde fan de Sweedske loftmacht wie. Frijwillige fleanders en wurktúchkundigen wienen ek ûnder de frijwilligers. De ferneamde fleander Greve Carl Gustav von Rosen, famylje fan Hermann Göring, hat him ûnôfhinklik foar frijwillige tsjinst opjûn. Der wienen ek frijwillige arbeiders fan likernôch 900 arbeiders en yngenieurs.
It Sweedske Frijwilligerskorps, dy’t mei 8.402 minsken yn Finlân wienen, hawwe heal febrewaris de fiif Finske bataljonnen by Märkäjärvi ôflosse. Tegearre mei de trije oerbleaune Finske bataljonnen hat it korps tsjinoer twa Sovjet difyzjes stien en harren tariede tsjin in oanfal heal maart, mar waard dêrfan ferhoede troch de fredesoerienkomst. 33 soldaten binne yn finzenskip stoarn, ûnder harren de oanfierder fan de earste ôflosienheid, Luitenant-Kolonel Magnus Dyrssen.
Njonken de stipe fan Sweden en de minsken dy’t fan oare lannen kamen, krige Finlân ek stipe fan oare lannen sels. Finansjele stipe en wapenstipe waard ek oanbean troch de Feriene Steaten, Argentynje, Fenezuëla en Súd-Afrika. Sa hat Súd-Afrika nei it útbrekken fan de Winteroarloch 29 Gloster Gauntlet opliedingsfleantugen by de RAF kocht en oanbean oan Finlân.
Paus Pius XII feroardielde yn in taspraak op 26 desimber 1939 yn it Fatikaan de oanfal fan de Sovjets.
Wapenstilstân
Tsjin de ein fan de winter waard dúdlik dat it Russyske leger oanein wie, Dútske fertsjintwurdigers stelden foar dat Finlân mei de Sovjet-Uny ûnderhannelje moast. De Russen hienen in soad lêst fan ûngemakken en de sitewaasje wie in boarne fan politike ûnienigens foar it Sovjet-regear. Mei de kommende maaitiid en it ranen fan de snie, rûnen de Russen it risiko dat it fêst kaam te sitten yn de bosken fan Finlân, de Russen hawwe op 12 febrewaris fredesbetingsten oanbean oan Finlân. Njonken de Dútsers woenen ek de Sweden graach dat der in ein kaam oan de oarloch. De Sweden woenen net ha dat Finlân hielendal ynstoarte soe.
Tsjin de ein fan febrewaris wie de minúsje fan de Finnen hast op. De Sovjet-Uny slagge der úteinlik ek yn om troch de eardere ûntrochlitbere Mannerheimliny te brekke. Uteinlik stimde it Finske regear op 29 febrewaris yn om ûnderhannelings mei de Sovjet-Uny oan te gean. Op 5 maart rikte it leger fan de Sovjets oant 10 oant 15 kilometer foarby de Mannerheimliny en hienen se de foarstêden fan Viipuri berikt. It Finske regear hat op deselde dei in wapenstilstân foarstelt, mar de Sovjets woenen de druk derop hâlden en gienen net akkoard mei it oanbod. De fjochterijen gienen troch oant de dei dat it fredesferdrach sletten waard.
By de oarloch hawwe de Sovjets te krijen hân mei grutte ferliezen oan manskippen en materieel. In generaal fan it Sovjet leger hat stelt dat it Rede Leger “krekt genôch grûngebiet oermastere hat om ús deaden te bediïerdigje”. Rûzings oer it tal ûngemakken oan de Sovjetkant rinne útien fan 48.000 deaden, ferwûnen en fermisten oant wol 270.000 neffens Nikita Khruschev. Finske feteranen sizze wol dat foar eltse deade Finske soldaat der yn de Winteroarloch tsien Sovjetsoldaten om it libben kamen. Ek hat de Sovjet-Uny in soad materieel ferlern, sa hawwe se mear as 2.000 tenks ferlern yn de oarloch. Finlân har ferliezen waard beheind ta 22.830 deade soldaten.
Frede fan Moskou
thumb|right|200px|De gebieten dy't Finlân ôfstean moast nei de Frede fan Moskou.
Op 12 maart 1940 waard de Frede fan Moskou tekene. Hjirby waard Finlân twong parten fan Kareelje ôf te stean, wêrûnder de Mannerheimliny, de eilannen Suursaari, Tytärsaari, Lavansaari, Seiskari yn de Finske Golf en de stêd Viipuri, dat yn dy tiid de twadde stêd fan Finlân wie. Ek gienen fierder nei it noarden parten fan de gemeenten Salla en Kuusamo oer nei de Russen, wylst yn it uterste noardeasten it westlike part fan it Kalastajansaarento Skiereilân yn de Barentssee, wêrfan de helte al oant de USSR tahearde. Dêrnjonken moast it de basis Hanko oan de begjin fan de Finske Golf foar tritich jier oan de Sovjet-Uny ferhiere.
De heule Finske befolking fan de gebieten waard nei Finlân ferfarre, foar de oarloch bestie dy út likernôch 422.000 minsken, sa’n 12% fan de totale Finske befolking. Yn totaal ferlear Finlân 40.000 kante kilometer, rûchwei de grutte fan Nederlân, oan de Sovjet-Uny, dit makke likernôch 10% fan it totale oerflak fan Finlân út. Njonken lân ferlear Finlân ek wichtige yndustriële fasiliteiten. Sa gie 10% fan harren lânbou-yndustry ferlern, lykas 17% fan it totale treinspoarnetwurk en 17% fan de elektryske kapasiteit. Dêrnjonken gienen ek hûnderten publike gebouwen oer nei de Russen en ferlernen se in wichtich histoarysk argyf.
Winteroarloch yn kultuer
Yn 1989 waard in Finske film útbrocht mei de namme talvisota. De film ferhellet oer in Finsk peloton fan reservisten fan de gemeente Kauhava yn de provinsje Pohjanmaa/Osttrobottnia dy’t harren hûs efter litte om oan de oarloch diel te nimme.
Yn 2006 brocht de Argentynske death metal groep Warbreed op harren earste kompakt skiif “So Cry Havoc...” in ferske út mei de namme Aliy Sneg (Bloedreade Snie). It ferske beskriuwt it drôve lânskip fan de Winteroarloch, in konflikt wêryn nimmen wat wûn hat, útsein bloedreade snie.
Shmi Skywalker
Shmi Skywalker is in fiktyf personaazje fan minder belang út 'e Star Wars-franchise fan 'e Amerikaanske filmmakker George Lucas. Hja is in slavinne dy't op 'e planeet Tatooine bedarret en it libben skinkt oan in soan, Anakin, mei wa't de hiele Skywalker Saga begjint. Shmi Skywalker waard yntrodusearre yn Star Wars: Episode I – The Phantom Menace (1999). It personaazje waard yn dy film en yn it ferfolch Star Wars: Episode II – Attack of the Clones (2002) spile troch de Sweedske aktrise Pernilla August. Yn 'e tekenfilmsearje Star Wars: The Clone Wars spriek August ek de dialooch fan Shmi yn.
Fiktive biografy
De eftergrûn fan Shmi Skywalker wurdt yn oare wurken út 'e Star Wars-franchise út 'e doeken dien. Har oarspronklike thúswrâld is ûnbekend, mar se wurdt as jong famke mei har âldelju ta slaaf makke troch piraten. Neitiid wurdt se ferskate kearen trochferkocht oan nije eigners, dy't har fan it iene planetestelsel meislepe nei it oare. Se libbet in dreech bestean en praat nea mear oer it lot fan har âlden, as se dêr al weet fan hat. Geandewei rekket Shmi bekend mei masines en hoe't dy reparearre wurde moatte, wat in weardefolle eigenskip yn in slaaf is foar eltse eigner. Uteinlik bedarret se yn 'e delsetting Mos Espa, op 'e woastynplaneet Tatooine. Dêr wurdt se eigendom wurdt fan 'e froulike gangster Gardulla de Hutt, dy't har by in weddenskip oer in podrace ferliest oan 'e ynklauwerige Toydariaan Watto. Dyselde lit har neitiid wurkje yn syn winkel yn twaddehâns technologyske ûnderdielen.
Op Tatooine rekket Shmi swier sûnder dat se mei in man op bêd west hat. (Jedi-master Qui-Gon Jinn leit dat letter út troch der op te wizen dat de Krêft sa sterk is yn har famylje, dat der gjin manlike partner nedich wie foar de befruchting.) Se befalt fan in soan, Anakin, yn wa't de Krêft noch sterker oanwêzich is as yn Shmi sels. Dat jout de jonge wetterflugge refleksen, eat dêr't Watto fan profitearret troch Anakin meidwaan te litten oan gefaarlike races yn swevende fiertugen dy't podracers hjitte. Troch weddenskippen op 'e útkomst ôf te sluten, ferriket de Toydariaan him danich oan Anakin, al stiet Shmi by eltse race deadseangsten út dat de jonge it net oerlibje sil.
Neitiid moetet Shmi de boer en widner Cliegg Lars, dy't fereale op har rekket. Hy keapet har frij út slavernij en trout mei har, wêrnei't se styfmem foar syn syn foarsoan Owen wurdt. Sa't de film Star Wars: Episode II – Attack of the Clones ferhellet, wurdt Shmi tsien jier nei't Anakin mei Qui-Gon ôfset is, ûntfierd troch Tusken-kapers, dy't har meifiere de woastyn fan Tatooine yn en har slim tramtearje. Cliegg, Owen en oare freonen fan harres geane har efternei, mar kinne har net fine. Anakin, dy't har pine fia de Krêft gewaarwurdt, reizget halje-trawalje nei Tatooine, dêr't er allinne de woastyn yn giet en syn mem opspoart. Hja is dan lykwols sa slim mishannele, dat se yn syn earms ferstjert. Anakin ûntstekt neitiid yn razernij en rûget de hiele clan Tusken-kapers út dy't ferantwurdlik is foar syn memme dea, de froulju en bern ynbegrepen. Dat barren is in wichtige stap op syn ôfgliidzjende paad nei de tsjustere kant fan 'e Krêft.
Allert Wijngaarden
Allert Wijngaarden (Louwert, 1724 - dêre, 19 augustus 1808) wie in sulversmid.
Hy waard master yn 1748, wurk fan him yn it Frysk Museum.
Wyk (sydkanaal)
In wyk is in fan it haadkanaal ôfgeande lytsere feart, dy't yn it heechfean groeven waard. Der waard groeven oant de sângrûn en dêrnei lieten se earst it turffjild drûgje. Wyken waarden faak oanlein op 10 oere sadat de turf middeis yn de sinne drûge wurde koe.
At de turf drûch wie giene de turfskippen troch de wiken om it turf ôf te fieren.
Wiken waarden neamd nei ferfeanters, eigeners fan de oanbelangjende lannen, lokale bysûnderheden, mar yn de easthoeke fan Ald-Skoatterlân waarden se yn de 19e iuw mei in nûmer oantsjutten.
Julianne Moore
thumb|right|200px|Julianne Moore yn 2008 thumb|right| Julianne Moore, berne as Julie Anne Smith (Fayetteville (Noard-Karolina), 3 desimber 1960) is in Amerikaansk aktrise dy't de Britske nasjonaliteit oannommen hat. Sy waard foar Boogie Nights (1997) en The Hours (2002) neamd foar in Academy Award foar Bêste Frouljus Byrol en foar sawol The End of the Affair (1999) as Far from Heaven (2002) foar deselde priis yn de kategory 'Bêste aktrise". Moore krige mear as 35 akteerprizen takend, dêr't in Sulveren Bear, in Golden Globe en in Satellite Award ûnder wiene.
Douwe Kalma
Douwe Kalma (Boksum, 3 april 1896 - Ljouwert, 18 oktober 1953) wie in Frysk skriuwer, dichter en oersetter. Hy wie ek in bekend lid fan de ultrarjochtse partij de FFP, in partij ûntstien út it Frysk Fassisten Front (FFF), dat in skoftke oansletten west hat by de NSB. Hy wie de soan fan 'e boer Petrus Douwes Kalma en dy syn frou Sytske Schukking. Hy ferlear syn heit al yn 1907, en wenne neitiid mei syn mem efterinoar yn Boksum, Wurdum, Dearsum en Raerd. Hy wie in skoft lang lieder fan 'e Jongfryske Beweging en syn ynbring hat fan grutte ynfloed west op de ûntwikkeling fan de Fryske literatuer. Yn 1943 waard oan him de Harmen Sytstra-priis takend, dy't troch it nasjonaal-sosjalistyske Departemint fan Folksfoarljochting en Keunsten ynsteld wie. Hy stjoerde de priis lykwols werom, omdat er der bewust fan waard dat dy him nei de oarloch net yn tank ôfnommen wurde soe. Syn libben is ien fan 'e histoaryske ûnderwerpen dy't beljochte wurde yn 'e Kanon fan Fryslân.
Eftergrûn
Kalma hie fan syn achttjinde libbensjier ôf al dúdlik foar eagen hoe't Fryslân him posysjonearje moatte soe yn de wrâld. Kalma stribbe nei in ientalich Frysk Fryslân binnen Europa. Yn de earste helt fan de njoggentjinde iuw waard yn Fryslân in nasjonalistyske beweging opset, dy't him fral rjochte soe op it gebrûk fan de eigen taal, it Frysk. Ynearsten naam de hege boargerij dêryn it inisjatyf, mar yn de twadde helte fan de njoggentjinde iuw waarden sjoernalisten, ûnderwizers en it ambachtsfolk út de lytse boargerij dy't de inisjatyfnimmers wiene. Hja organisearren har yn it Frysk Selskip (1844).
Foar harren wie literatuer it middel om it Frysk te konservearjen. Tagelyk makke hja gebrûk fan harren macht, troch gewoane Friezen - it folk - ferskate boargerlike deugden by te bringen, wêrûnder iver, reedlikens en dissipline. Harren liederskip wurdt dan ek wol oantsjutten as folksskriuwerij. Tsjin dy streaming sette Kalma him ôf.
Hy besocht de ferkalke Fryske beweging te herfoarmjen en die dat op ferskate wizen, begjinnend troch oare literêre idealen te uterjen. Op it Snitser gymnasium, dêr't er fan 1908 oant 1914 nei skoalle gie, krige er troch de lessen fan Pieter Sipma in grutte leafde foar de Tachtigers. Ynspirearre troch ûnder oare dy Tachtigers, begûn er gedichten te skriuwen dêr't er syn eigen gefoelslibben yn ta útdrukking brocht. Syn favorite foarm wie it klassike sonnet.
Nei syn eineksamen begûn Kalma mei teology te studearjen yn Grins, mar trochdat er tefolle mei it Frysk dwaande wie, moast er nei in jier de stúdzje wer ôfbrekke. Hy gie dêrnei yn militêre tsjinst en hâlde him in stikmannich jierren allinne mar dwaande mei literatuer. Fan 1927 oant 1931 studearre er yn Grins Ingelske taal- en letterkunde. Dêrnei wie er fan 1931 oant 1942 learaar Ingelsk yn Eindhoven. thumb|left|250px|Wykein leden fan de [[Jongfryske Mienskip oan 'e Snitser Mar; oan 'e wâl û.o. Douwe Kalma (mei hoed) en Tsjisse de Jager (yn bûsgroentsje mei pet op).]]
Underwilens waard Kalma in ynspirearjend idoal. Yn in lyts skoftke tiid wist er grutte groepen jongerein oan him te binen, yn it troch him oprjochte Jongfryske Mienskip (1915). De Fryske beweging waard dêrmei in jongereinbeweging dêr't ek foar froulju in rol yn weilein wie, wat oars alhiel yn oerienstimming is mei de groei fan de jongereinkultuer yn de rest fan de wrâld.
Tekenjend foar de groep wie harren oriïntaasje. Under it motto ‘Fryslân en de wrâld’ sette Kalma Fryslân del as ûnderdiel fan in Noardseekultuer. Fryslân soe in brêgefunksje ferfolje moatte tusken de besibbe Ingelske en de Skandinavyske kultueren. Yn dizze tiid organisearre de Jongfryske Mienskip alle jierren simmerkampen, dy’t op in waadeilân hâlden waarden. Dat wie in nij fenomeen foar dy tiid. Op dy kampen liezen de Jongfriezen allerhanne heechsteande ynternasjonale literatuer. Dêr spilen hja ek toanielstikken dy’t Kalma skreaun hie – gauris keningsdrama’s – en songen lieten dy’t spesjaal foar de gelegenheid skreaun wiene.