cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diederanalyze
Diederanalyze, of yn it Ingelsk offender profiling of criminal profiling, is in opspoaringstechnyk dy't troch in soad plysjekorpsen en resjerzje-ienheden yn 'e wrâld brûkt wurdt om swiere misdriuwen op te lossen. Dêrby wurdt in diederprofyl opsteld troch in saneamde profiler, dat ta doel hat om: Diederanalyze ûntstie yn 'e 1970-er jierren yn 'e Feriene Steaten. Doedestiden wiene de measte saakkundigen fan betinken dat dizze technyk inkeld relevant wie yn it ramt fan sedemisdriuwen lykas seksuële oantaasting, ferkrêfting en moard mei ferkrêfting. Letter kamen dêr 'gewoane' gefallen fan searjemoard by en ek ûntfiering. Sûnt de ein fan 'e 1990-er jierren wurdt diederanalyze ek wol ynset foar gefallen fan brânstifting (sûnt 1998), terrorisme (sûnt 2000) en sels ynbraak (sûnt 2017).
Diederanalyze is in metoade fan diederidentifikaasje dy't de geastlike en emosjonele skaaimerken en de persoanlikheid fan in dieder besiket fêst te stellen op basis fan 'e dingen dy't dyselde dieder dien en efterlitten hat op in plak delikt. It fundamintele útgongspunt is dêrby dat út hâlden en dragen persoanlikheidsskaaimerken ôf te lieden binne. Twa fierdere oannames fan diederanalyze binne gedrachskonsistinsje en homology. Gedrachskonsistinsje is it idee dat de misdriuwen dy't troch deselde dieder begien binne, wol beskate dúdlike oerienkomsten mei-inoar fertoane moatte, om't de dieder syn of har persoanseigen hâlden en dragen inkeld op oerflakkige manearen feroarje kin. Homology is it idee dat misdriuwen dy't opinoar lykje, begien wêze moatte troch dieders dy't opinoar lykje.
Dy oannames, benammen de homology-oanname, wurde troch de hjoeddeistige psychology en gedrachswittenskippen as efterhelle beskôge. Ek wurdt it meastepart fan 'e metoades foar diederanalyze karakterisearre troch de oanname dat hâlden en dragen fan in dieder benammen ôfhinget fan syn of har persoanlikheid, en net fan faktoaren dy't eigen binne oan 'e spesifike sitewaasje fan it oangeande misdriuw. Dat is in oanname dy't de psychology al sûnt de 1960-er jierren as in flater beskôget. Kritisy fan diederanalyze hawwe dizze praktyk sadwaande omskreaun as in pseudowittenskip en ferlike mei astrology. Nettsjinsteande dat nimt it gebrûk fan diederanalyze troch plysjetsjinsten wrâldwiid noch altyd ta.
Scouting yn Fryslân
thumb|Ynsynje yn foarm fan [[Fryske flagge op it scoutingunifoarm Fryske skout]]
Skiednis
Scouting yn Fryslân begûn yn 1911 doe de earste skouts (doe paadfynders) tegearre in groep oprjochten, de ynstallaasje fan de jonges fûn plak yn it Oranjehotel yn Ljouwert op 10 juny 1911. De âldste besteande scoutinggroep yn Fryslân is Burmania ut Ljouwert, dizze groep is offisjeel ynskreaun yn 1928.
It begjin (1911 - 1939)
Scouting ferspried har rap yn Fryslân, lykas dat yn 'e hiele wrâld bart. Rûnom wurde groepen oprjochte en der wurde lanlike regels en ferienings opset om Scouting yn goeie banen te lieden.
In oantal Fryske Skouts giet ek nei de 5e Wrâld Jamboree dy’t hâlden wurdt yn 1938 yn Vogelenzang by Bloemendaal, Nederlân.
Twadde Wrâldkriich (1940 – 1945)
"Padvindersorganisaties ontbonden en verboden - Krachtens verordening van den Rijkscommissaris werden door de veiligheidspolitie de gezamenlijke padvindersorganisaties in het bezette Nederlandsche gebied ontbonden en verboden. De Nederlandsche padvinders, die een deel waren van de internationale Boy-scouts beweging en centraal uit het internationale padvindersbureau te Londen geleid werden, waren een actief Instrument der Britsche cultureele en politieke propaganda. Ook na de bezetting werd tegen de belangen van het Duitsche rijk gerichte werkzaamheden voortgezet. Daar de Nederlandsche padvinders, wier leiding eenzijdig op Engeland was ingesteld, ontdanks uitdrukkelijk verbod van talrijke tochten en voorbereidend-militaire oefeningen hielden, zijn de van het standpunt der bezettende macht niet duldbare padvindersorganisatie ontbonden."''
It boppesteande stik jout it begjin fan de brutaliteit tsjin Scouting oan ûnder de besetting fan de Dútsers. De dagen foarôfgeand oan dit stik yn de Ljouwerter Krante hâlden de Nasjonale scoutingorganisaasjes en de top fan de Nasjonale Jeugdstoarm oerlis. Dit rûn op neat út trochdat de scoutingorganisaasje wegeren te yntegrearjen yn de Nasjonale Jeugdstoarm. Scouting wurdt sjoen as in bedriging en wurdt ferbean. Scoutingunifoarmen en oare scouting attributen wurde ynnaam foar de Nasjonale Jeugdstoarm en de Hitler-Jongerein (Dútsk: Hitler-Jugend). Hiele scoutinggroepen gean hjirtroch ûndergrûns en sels yn it ferset.
1945 oant no
Nei de kriich komme oeral skouts tefoarskyn, yn te lytse unifoarm dy se ferburgen hâlden ha foar de Dútsers. Scouting yn Fryslân is grutter as ea. Oeral wurde nije groepen oprjochte, yn in plak as It Hearrenfean sit krekt nei de kriich in tal fan scoutinggroepen.
Yn de jierren dêrnei giet it ledetal omheech en omleech. Yn grutte weach fan leden komt mei de oare Wrâld Jamboree yn Nederland, dy fan 1995 by Dronten yn Flevolân.
Easterein
thumb|300px|right|Sicht op de toer thumb|300px|right|Van Eijsingaleane-Sibadawei'' thumb|300px|De Martinytsjerke yn Easterein thumb|300px|right|Kafee en pastorije Easterein is in Frysk doarp dat midden yn 'e Greidhoeke leit en diel útmakket fan 'e gemeente Súdwest-Fryslân. Foarôfgeande oan 'e gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2018 hearde it ta Littenseradiel, en foar de weryndieling fan 1984 lei it yn Hinnaarderadiel. It sintrum fan it doarp hat de status fan beskerme doarpsgesicht. Easterein wurdt ek wol it filmdoarp neamd, om't it yn ferskate films as dekôr tsjinne hat. Opfallend yn 'e buorren wiene eartiids de wipbrêgen dy't no ferfongen binne troch fêste stiennen brêgen. Oan de westkant fan it doarp is yn de jierren '90 noch in nijbouwyk komd. Op 1 jannewaris 2017 hie Easterein 964 ynwenners. De plaknamme 'Easterein' is yn 1991 offisjeel yn it Frysk fêststeld.
Bouwurken
It meast opfallend yn it doarp is de Martinytsjerke. De tsjerke is foar it meastepart midsiuwsk (13e iuw) en hat de âldste (1400) sakristy fan Fryslân. Fierder falt de seldsume kreake út 1554 mei ryk houtfykwurk út de tiid fan de rennêssânse op. Yn de tsjerke sit ek noch in hearebank út de 17e iuw.
It eardere (gereformearde) tsjerkegebou yn it doarp, wurdt as wenning mei keunstromte brûkt. Tsjerke is iepen op oanfraach, en eltse freed fan 13:30 oant 17:00 (mrt-okt)
Súdlik fan it doarp stiet de Rispenserpoldermûne, in oarspronklik ut 1821 datearjende grûnsiler.
Mienskip
Easterein hat in nij multyfunksjoneel sintrum. Hast alle ferienings út it doarp sitte dêryn, lykas pjutteboartersplak De Poaskepôle en keatsferiening. Sa kinne sport, kultuer, soarch en wolwêzen alle kanten op. Mei útsûndering alle tsjerkelike aktiviteiten, dizze fine plak yn de romte fan de monumintale Martinytsjerke. It gebou is net geskikt foar gelegenheden fan persoanlike aard (feestkes, begraffenissen ensfh.). Yn 2000 binne de earste plannen betocht. Yn 2005 binne de finansjele saken regele. It gebou is betelle mei subsydzje en bydragen fan ferienings, en Tsjerke hat 150.000 euro stoart. Ek de bewenners fan Easterein ha meiholpen.
Der is fierders in basisskoalle, dêr't ek de bern fan Hidaard hinne geane. Sporthal De Greidhoeke is sûnt 1977 de sportlokaasje foar de ferienings út it doarp en fan 'e eardere gemeente Littenseradiel. Nije ynwenners krije fan Doarpsbelang it ynformaasjeboekje 'Hâld Faasje'. Yn 1995 ferskynde in boekje oer Easterein.
Op de fjirde woansdei fan july wurdt yn Easterein de troch it KNKB organisearre Jong-Feintepartij ferkeatst.
Strjitten
't Heechhiem, 't Kleaster, A Joustrastrjitte, De Ljits, De Singel, De Streek, Dobbelân, Eeskwert, Fabrykswei, Foarbuorren, Grieneleane, Hofsleane, It Risplân, Koaifinne, Meilahuzen, Populiereleane, Sibadawei, Sjaardaleane, Skilplein, Skippersbuorren, Skoallestrjitte, Skrok, Smidslân, Stittenserleane, Tsjerkebuorren, Van Eijsingaleane, Vrijburg, Wynserdyk.
Beweging fan Sonja de Vries
De religeuze beweging fan Sonja de Vries is fan Sjoerdtje de Vries-Schaafsma (1944). De beweging is ûnderbrocht yn de stichting Uit de Bron van Christus.
Sonja de Vries is begûn yn 1983 yn it Noardhollânske De Rijp as genêzeres. De stichting 'Uit de Bron van Christus' waard op 4 july 1986 te Ljouwert oprjochte. Yn 1987 ferhuze de beweging nei Aldhoarne. De beweging fan Sonja de Vries wol, yn opdracht fan ingelen, it evangeelje sa as it wie yn de dagen fan de earste apostels werombringe. Se wolle dat wat Kristus yn beweging set hat opnij sintraal stelle. In underdiel fan it leauwen is dat de minsken yn syn oarsprong ferstruid binne as fonkjes. Dizze fonkjes moatte wer wêrom nei God, nei it Ljocht. Sonja de Vries is oerstjûge dat in ingel Roravyanus d’Aquilya mei har praat. Syself en har oanhingers, apostels, neame har 'Lhyza'. De beweging hat sawat twa hûndert apostels, foaral út Fryslân en Noard-Hollân. De measte binne fan Kristlike komôf.
De beweging krige gâns negative publikaasje en opposysje. Fan 1988 oant 1997 woene de apostels de boadskip fan de ingelen yn de tsjerken bringe. Dy fielden der neat foar. Meastal mochten de apostels net yn de tsjerke. Fan 1992 ôf binne dêr iepen jûnen. De beweging wurde yn de media betitelje as sekte. De beweging hat doe in hûs-oan-hûs brief yn Fryslân besoarge om de negative publikaasje te wjerlizzen en út te lizzen wêr't de beweging foar stiet.
Kaapske Bosken
Natoer
Yn de bosk fan mear as hûndert jier âld is in grutte fariaasje yn floara en fauna wurdt in soad wannele. Der binne spoaren fan âlderwetske boskoanplant, mar ek plakken dy't min ofte mear natoerlik binne. Dat is uteinlik de bedoeling fan Natoermonuminten. Benammen hoalebrieders profitearje fan de âlder wurdende bosk. Spjochten en boskûle hawwe in plak fûn. Dêrfan profitearret de beamotter dy't de âlde spjochtehoalen brûkt.
Utsjochtoer
It útsjoch fan de fernijde toer yn de Kaapske bosken is spektakulêr. De yn 2006 folslein fernijde útsjochtoer is opboud út metalen segminten dy't beklaaid binne mei panielen fan larikshout út de Kaapse bosken. De toer is 25 meter heech en by helder binne Amersfoort en Utert te sjen.
Ferdrach fan Ferdun
It Ferdrach fan Ferdun yn 843 regele it ferpartsjen fan it Frankyske ryk, ek wol it ryk fan de Karolingen neamd, nei de dea fan Loadewyk de Fromme († 840) ûnder syn trije soannen, Lotarius I, Loadewyk de Dútser en Karel de Keale. Dizze ryksferparting en it derút folgjende fierdere ferdielen fan it Frankyske ryk foarmet de grûnslach fan de iuwenlange polarisaasjestriid yn Jeropa dêr't pas yn ús tiid in ein oan komd is. thumb|400 px|right
Betsjutting
It Ferdrach fan Ferdun late ta it ferparten fan West-Jeropa yn trije grutte parten. Ut it westlike part ûntstie Frankryk, út it eastlike part Dútslân en út it midden, Nederlân, Belgje, Lúksemboarch, Switserlân en Itaalje. Lang om let hat it ferdrach de fûneminten lein foar it moderne Jeropa.
Eftergrûn
Nei't keizer Karel de Grutte yn 814 ferstoar naam syn soan Loadewyk de Fromme it ryk oer. Under syn regear ferdielde er syn ryk tusken al syn soannen, sa't dy as ûnderkening ûnder harren heit oer harren eigen keninkriken hearskje koene. Lotarius I, de âldste soan, krige de keizerstitel. Mar nei ferskate feroarings yn de ferdieling en de rebûljes fan de oare soannen, waard syn macht net al te grut. Doe't Loadewyk de Fromme yn 840 ferstoar, easke Lotarius it opperhearskippij fan it gânse keizerryk op. Hy stipe syn omkesizzer, Pepyn II fan Akwitaanje, dy't Akwitaanje, in hartochdom yn it westen fan it Frankyske Ryk, hawwe woe. Lotarius syn broer Loadewyk de Dútser en syn healbroer Karel de Keale wegeren it opperhearskippij fan Lotarius te erkennen en ferklearren him de kriich. Nei in bloedige boargerkriich fersloegen hja Lotarius yn de Slach by Fontenoy yn 841 en hja ûnderhannelen oer in frede yn 842 en mei de Eed fan Straasburch en kamen hja ta in oerienkomst.
Ferdieling
It Frankyske Ryk waard yn trije parten ferdield:
Neilittenskip
De ferdieling wie in spegeling fan it âlde Frankyske gebrûk en ferdiel it keninkryk tusken de kening syn soannen, yn plak fan dat de âldste soan it erfgenamt fan de kroan is. Dy praktyk waard letter yn de Westfrankyske en Eastfrankyske keninkriken wol wer oannaam. It Midfrankyske Ryk wie in lang ryk en hie swakke grinzen en kaam in minne ynterne ferbining tekoart trochdat de Alpen it Ryk yn twaen sniene. Boppedat wie it gjin etnyske en skiedkundige ienheid sa as it gefal wie by it West- en Eastfrankyske Ryk. It wie net maklik om it gânse Karolingyske Ryk wer te ferienigjen. Dat barde lykwols foar in koart skoftke ûnder keizer Karel de Grouwe. Mei it Ferdrach fan Prüm yn 855, doe't nei it ferstjerren fan Lotarius it Middenryk ferdield waard, ûntstie yn it noarden it swakke keninkryk Loataringen dat betwiste waard troch de machtigere steaten dy't fuortkamen út West- en East-Frânsje. Ek de Friezen, dy't ûnder dat keninkryk kamen stribben nei selsbestjoer. De steaten yn it noarden fan Loataringen, dy't der út fuortkamen waarden selsstannige steaten, wylst in tredde part yn it suden, Elsas-Loataringen, hinne en wer foel tusken Frankryk en Dútslân. Yn 1766 kaam it ta Frankryk en yn 1871 kaam it nei de oerwinning fan Prusen en syn bûnsgenoaten yn de Frânsk-Dútske Kriich wer ta it Dútske Keizerryk. Yn it Ferdrach fan Versailles yn 1919 nei de Earste Wrâldkriich kaam it wer ta Frankryk en Dútslân anneksearre it wer yn 1940. Ta einbeslút waard nei de Twadde Wrâldkriich yn 1945 fêststeld dat it in Frânsk gebiet wie en dat is hjoed-de-dei noch hieltyd sa, sa'n goed tûsen jier nei it Ferdrach fan Ferdun. It ynstoarten fan it Midfrankyske Ryk droech ek by oan it fersnipperjen op it Italjaanske skiereilân oant yn de njoggentjinde iuw.
Bibliobus
thumb|Bibliobus yn [[Nice]] thumb|thumbtime=12|De Bibliobus ferskynt yn 1951 yn Fryslân. Bibliotekaresse en sjauffeur is Wilke Meijboom
Bibliobus of bibleteekbus is de beneaming foar in ridende, faak iepenbiere, biblioteek yn in autobus of frachtwein. Sa'n bibleteek wurdt meast brûkt om minsken yn ôfhandige gebieten, dêr't fanwege hokker redenen ek gjin biblioteekgebou is, yn de gelegenheid te stellen boeken te lienen. Ek wurdt de bibliobus in protte brûkt om minsken mei in beheining te berikken, sa as yn in âldereinhûs as ferpleechhûs. Bibliobussen biede tsjintwurdich, lykas alle biblioteken, ek oar mediamateriaal, sa as cd's, DVD's, ensafuorthinne.
De bibliobus ferskynde it earst yn Washington County yn Maryland, de Feriene Steaten. Dêr waarden yn 1905 mei hynder en wein boeken útliend. Nei de Earste Wrâldoarloch wreide it ferskynsel him fierder út oer de Feriene Steaten en Grut-Brittanje. Wyls binne bibliobussen yn it oare part fan Europa gewoan wurden.
Yn Nederlân sette de earste bibliobus yn 1951 útein, út Ljouwert wei, mei as sjauffeuze en bibliotekaresse mej. Wilke Meijboom.
Harm de Boer
Harmen (Harm) de Boer (Wergea, 30 juny 1887 - Ljouwert, 20 maaie 1941) wie in ûnderwizer en politikus.
Nei de kweekskoalle hat De Boer ûnderwizer west yn Penjum, oant 1907, en yn Ljouwert fan 1907 oant 1918. Yn 1914 waard er sekretaris foar de SDAP foar it gewest Fryslân. De Boer wie warber foar de gehielûnthâlding en wie tusken 1930-1933 Twadde Keamerlid. Hy kaam yn de Keamer tsjin it sin fan it partijbestjoer dat de foarkar joech oan Koos Vorrink. Yn de Keamer wie er ûnder mear dwaande mei binnenskippers, lânbou, yndustry en it Frysk. Yn 1930 ynterpellearre er minister Paul Reymer oer de needtastân yn de binnenskipperij. Yn 1933 waard er wol troch de gewestlike fergadering op it earste plak fan de Fryske kandidatelist set, mar it partijbestjoer sette him op it twadde plak efter Pieter Hiemstra. Dêrnei waard er ek net nochris keazen. Dêrnei, yn 1936, waard er wer gewestlik sekretaris en partijpropagandist SDAP foar it noarden. Hy wie boppedat fan 1939 ôf gemeenteriedslid en wethâlder fan Ljouwert en lid fan de Fryske Steaten.
Harmen wie in soan fan feehâlder Tiemen Martens de Boer, dy't ien fan de oprjochters fan de SDAP-ôfdieling Wergea en ek provinsjaal politikus wie.
Hy kaam te hôf yn Eagum.
List fan bylden yn Snits
Dit is in (ûnfolsleine) gronologyske list fan bylden yn Snits. Under in byld wurdt hjir ferstien elk trijediminsjoaal fisueel keunstwurk yn de iepenbiere romte fan de gemeente Achtkarspelen, wêrby't byld brûkt wurdt as sammelbegryp foar skulptueren, stânbylden, ynstallaasjes en oare byldhouwurken.
Dili
thumb|260px|It distrikt Dili
Dili is de haadstêd fan East-Timor. De stêd leit oan de noardkust fan it eilân Timor. Dili is fierwei de kommersjeel en kultuereel wichtichste stêd fan it lân.
Dili waard om 1520 hinne stifte troch de Portugezen. Yn 1596 waard Dili haadstêd fan Portugeesk Timor.
Carpentras
Geografy
It oerflak fan Carpentras is 37,9 km², de befolkingstichtens bedraacht 688,4 ynwenners per km².
Tatianus
Tatianus wie in iere Gryksk Kristlike skriuwer yn de (2e helte 2e iuw n.Kr.). Hy wie ôfkomstich út Mesopotaamje en kaam nei Rome, dêr't er learling waard fan Justinus de Marteler. Om-ende-by 172 kearde hy werom nei it Easten en waard geastlik lieder fan in tige strange sekte. Hy is bekend wurden as grut propagandist fan de enkrateia, in foarm fan rigoureuze assese.
Hy wie ûntwerper fan de Diatessaron ('út fjouwer gearstald'; skreaun tusken 170 en 180), in harmony fan de fjouwer evangelyen. Fan al syn oare wurk is allinnich de Oratio ad Graecos ('Rede ta de Griken') beware bleaun. Dat is in apologetysk skrift, dêr't de tiidleaze suverheid fan it kristendom yn ferhearlike wurdt en de heidenske kultuer fel kritiseare.
Aisopus
200px|thumb|left|Boarstbyld fan Aesopus, Rome. 1e - 4e iuw f.Kr. thumb|Aisopos útbyld troch [[Diego Velasquez ±1640]] Aisopos of Aesopus of Esopus (±620 f.Kr. – 564 f.Kr.) wie in Grykske dichter fan fabels. De saneamde Aisopyske fabels wiene yn de âldheid al ferneamd en foarmen in ynspiraasjeboarne foar lettere skriuwers.
Biografy
Aisopos' biografy is mar in bytsje fan bekend en der is striderij oer. Syn berteplak is ûnbekend, mar Aristoteles sei dat er fanTraasje kaam. Neffens Herodotos (Hist. 2, 134) wie Aisopos as slaaf yn tsjnst by Iapedon, op it eilân Samos, en dat er fermoarde wurden is. Herodotos beskôget dit ferhaal as bekend, want hy giet der fierder net op troch. Herakleidos Pontikos giet er noch wat neier op yn: Aisopos soe in gouden offerskeal stellen hawwe en dêrfoar straft wêze. Mar hy moat dan dochs frij man wurden wêze, want letter libbe er oan it Hof fan Kroesus, dêr't er Solon moete en iten hat oan de tafel fan Periander yn Korinte. Yn de regearperioade fan Peisistratus soe er Athene besocht hawwe en syn fabel De kikkerts dy't in kening winsken ferhelle hawwe. De bedoeling dêrfan binne ek wer ferskillend ferhalen fan yn omrin.
It falt wol op dat der faak Afrikaanske bisten optrede yn syn ferhaalsjes. Richard Lobban, in Ingelske professer Afrikaanske Stúdzjes, hat beargumintearre dat syn namme fan "Etioopjer" komme kin, in wurd dat de Griken brûkten foar eltsenien mei in donkere hûd út Afrika. Oare Ingelske gelearden sprekke dat wer tsjin. In soad histoarisy tinke tsjintwurdich oan Frygje yn Lyts Aazje as te bertegrûn fan Aesopus.
Guon gelearden twifelje sels oft Aisopos wol wier bestien hat. Neffens de Grykske tradysje moast els literêr sjenre in al as net optochte - euretes of útfiner hawwe. Herodotos neamt Aisopos as sadanich oangeande de fabels. At er no al as net bestien hat, hy waard wurdearre en wie ferneamd yn it klassike Athene. Syn populêrens docht ûnder oaren bliken út it feit dat Aristofanes us faker as ien kear fernijt mei syn namme yn syn komedy (Waspen f. 1259; De Frede f. 139).
Wurk
Oan Aisopos wurde mear as 350 fabels taskreaun. Sy binne yn it Gryksk en ferskille yn lingte. Oer de pesise komôf fan de gidichten is men net wis. Der wurdt oannomd dat net alle fabels fan Grykske oarsprong binne.
Guon Aisopische fabels, sa as It imerke en de mieren en De raven en de foks binne yn Nederlân, yn in wat oanpaste foarm, noch algemien bekend. Dit is te tankjen oan Phaedrus, Jean de la Fontaine en in ûnbekende midsiuwske Nederlânsktalige auteur dy't de bondel de Esopet skreau.
Loadewyk de Dútser
thumb|It Segel fan Loadewyk de Dútser 250px|thumb|Keninkryk East-Frânsje yn 843 Loadewyk de Dútser (806 — Frankfurt am Main, 28 augustus 876) wie de tredde soan fan keizer Loadewyk de Fromme en Ermengarde fan Haspengoa. Hy waard as Loadewyk II kening fan East-Frânsje, it lettere Dútslân. Letter waard hy ek kening fan Loataringen, hjir as Loadewyk I. Hy krige de bynamme de Dútser om him te ûnderskieden fan syn omkesizzer, Loadewyk II fan it Hillige Roomske Ryk, dy't kening fan Itaalje wie, en ek de keizerskroan droech. Mei it Ferdrach fan Ferdun waard it Frankyske ryk fan Loadewyk de Fromme ferparte oer syn trije soannen: Loadewyk de Dútser, Karel de Keale en Lotarius I. Sa al earder sein krige Loadewyk East-Frânsje. Nei de dea fan syn âldste broer Lotarius I waard syn part fan it Frankyske ryk, it Middenryk, fierder ferparte ûnder syn trije soannen: Lotarius II, Loadewyk II en Karel de Jonge. Dizze trije omkesizzers fan Loadewyk koenen harren sels net hanthavenje. Yn 869 pikte Loadewyk Loataringen yn. Loadewyk de Dútser wurdt tsjintwurdich beskôge as de meast bekwame telch fan de doetiidske Karolingen.
Iere libben
Loadewyk wie yn syn iere jierren gauris oan it hof fan syn pake, keizer Karel de Grutte, dêr't er in goede relaasje mei hie. Nei't syn heit Loadewyk de Fromme keizer waard nei it ferstjerren fan Karel de Grutte, stelde dy yn 817 it Ordinatio Imperii, in feroardering dy't de ferdieling fan it ryk oer syn trije soannen regele, gear en waard Loadewyk de Dútser as ûnderkening fan it hartochdom Beieren oansteld. Karel de Grutte begûn mei sokke praktiken; dat er in famyljelid oanwiisde om as ûnderkening fan in pleatslike keninkryk te wurden. Loadewyk regearre fanút Regensburch, de âlde haadstêd fan de Bajuwaren. Yn 825 rekke er belutsen yn oarloggen tsjin de Wenden oan de eastlike grins. Yn 827 boaske er mei Emma, suster fan syn styfmem Judit fan Beieren, beide dochters fan Welf, de stifter fan it Hûs fan de Welfen dy't besittings hie fan de Elsas oant Beieren.
Rebûlje tsjin syn heit
Yn de earste boargerkriich tsjin it regear fan syn heit wie er amper by belutsen. Yn de twadde boargerkriich hiene syn bruorren Lotarius I, doe kening fan Itaalje, en Pepyn I, hartoch fan Akwitaanje, him oerhelle Alemanje, dy't harren heit oan harren jongere healbroer Karel de Keale jûn hie, oan te fallen. Hja seine Loadewyk it ferôvere lân ta nei in oerwinning. Yn 832 late er in leger Slaven yn Alemanje, mar syn heit treau him werom. Loadewyk de Fromme hie him ûnturven, mar de opstannige soannen wisten harren heit finzen te nimmen en ôf te setten, mar waard gau wer oanstald. De keizer sleat doe frede mei syn soannen en Loadewyk krige yn 836 Beieren wer werom, dat er winliken nea ferlern hie. Loadewyk begûn de tredde boargerkriich yn 839, nei't in stripe fan syn lân oan Karel de Keale jûn waard. Loadewyk foel Alemanje fannijs oan. Ditkear andere Loadewyk de Fromme fluch en de jongere Loadewyk waard fier yn it súdeasten fan syn gebiet treaun en waard twongen frede te sluten.
Boargerkriich 840-843
220px|thumb|Portret fan Loadewyk de Dútser Doe't keizer Loadewyk de Fromme yn 840 ferstoar en Lotarius it hiele Keizerryk opeaske, gie Loadewyk in alliânsje oan mei Karel de Keale en hja fersloegen Lotarius en harren omkesizzer Pepyn II fan Akwitaanje, de soan fan Pepyn I dy't yn 838 ferstoar, yn de Slach by Fontenoy yn juny 841. Yn juny 842 moeten de trije bruorren op in eilân yn de rivier de Saône en ûnderhannelje oer de frede. Elts stelde 40 fertsjinwurdigers oan dy't de grinzen fan harren keninkriken fêststelden. Dat late ta it Ferdrach fan Verdun, ôfsletten yn augustus 843, dêr't Loadewyk it measte gebiet beëasten Fryslân en de Ryn krige. It gebiet om Speyer, Worms en Mainz hinne, oan de westigge fan de Ryn kamen ek ta Loadewyk syn keninkryk East-Frânsje, neffens de Eed fan Straasburch fan 842. Syn gebiet omfieme Beieren, dêr't syn haadstêd Regensburch yn lei, Swaben (of Alemanje), Franken, Tueringen en Saksen. Loadewyk kin wol sjoen wurde as de stifter fan it Keninkryk Dútslân, dochs syn besykjen it gânse Keizerryk te ferienigjen wiene om 'e nocht. Yn 842 ûnderdrukte er de Stellinga-opstân yn Saksen en yn 844 twong er de Slavyske Abodriten syn hearskippij te erkennen en hy liet harren hartoch Gozmovil ombringe. Syn hartoch fan Tueringen, Takolf, late ekspedysjes tsjin de Bohemen, Moraavjers en oare Slavyske folken, mar hie net in soad súkses tsjin de plonderjende Wytsingen.
Skeel mei Karel de Keale
Yn 852 stjoerde Loadewyk syn soan Loadewyk de Jongere nei Akwitaanje, dêr't pleatslike eallju harren tsjin it regear fan Karel de Keale fersetten. De jongere Loadewyk ferfear net earder as 854 en kaam in jier letter wer werom. Fan 853 ôf besocht Loadewyk ferskate kearen de kroan fan West-Frânsje te krijen. Neffens de Annalen fan Fulda (Annales Fuldenses) hawwe minsken yn dat lân him de kroan oanbean, om't hja it wrede bewâld fan Karel de Keale ferspijden. Nei oanmoediging fan syn omkesizzers Pepyn II fan Akwitaanje en Karel fan Provence foel Loadewyk West-Frânsje yn 858 oan. Karel de Keale koe sa gau gjin leger opbringe en moast nei Boergonje flechtsje. Letter yn dat jier fêstige er syn gesach yn West-Frânsje, mar dat duorre net lang. Opskuor yn it leger en de trou fan de Akwitaanske biskoppen oan Karel de Keale makken it hiele ûndernimmen dêrfan ta in mislearrring. Op 7 juny 860 sleaten Karel en Loadewyk yn Koblenz de frede ûnthieten dat yn it iepenbier. Nei't keizer Lotarius I yn 855 ferstoar, makken Karel en Loadewyk plannen en ferdiel syn keninkryk Midden-Frânsje. Mar Lotarius hie syn keninkryk krekt foar syn dea tusken syn trije soannen ferdield. Loadewyk II krige it Keninkryk Itaalje en de keizerstitel, Lotarius II krige it keninkryk Loataringen en Karel fan Provence krige Provence en Nederboergonje. Doe't Lotarius II yn 869 ferstoar wie Loadewyk de Dútser siik en syn legers wiene yn 'e striid tsjin de Moraavjers ferwikkele. Karel de Keale naam Lotarius syn lân hastich yn, mar doe't Loadewyk wer better waard, twong him ûnder kriichsdriging werom te lûken. Hja sleaten it Ferdrach fan Meerssen yn 870 en ferdielden Loataringen.
Ferdieling fan syn keninkryk ûnder syn soannen
De lettere jierren fan Loadewyk de Dútser stie yn it ramt fan rebûljes fan syn soannen. De âldste soan Karloman fan Beieren kaam yn 861 yn opstân en twa jier letter wer ris. Dêrnei folgen syn twadde soan Loadewyk de Jongere, dy't stipe waard troch syn broer Karel de Grouwe. Yn 864 waard Loadewyk twongen Beieren oan Karloman te skinken, itjinge er sels earder ek die ûnder syn heit. Yn 865 ferdielde er it rest fan it lân. Saksen, Franken mei Tueringen gie nei Loadewyk de Jongere En Swaben mei Raetia gie nei Karel de Grouwe. Berjochten dat keizer Loadewyk II fan Itaalje dea wie, late ta frede tusken Loadewyk en syn soannen mei de hope op de keizerskroan foar syn âldste soan Karloman. Ek Karel de Keale besocht nei Itaalje te gean om de kroan te krijen. Mar Loadewyk II wie net dea en hja koene allegear wer nei hûs keare. . Loadewyk makke himsels klear foar in nije kriich doe't er op 28 augustus 876 yn Frankfurt ferstoar. Hy waard begroeven yn de abdij fan Lorsch. Syn soannen namen de eardere ferdielings fan it keninkryk oan en wiene tefreden mei harren eigen gebieten.
Houlik en bern
Loadewyk wie boaske mei Emma (ferstoar op 31 jannewaris 876) en hja hiene:
Klaas Dijkstra (pseudowittenskipper)
Klaas Dijkstra (Snits, 20 maart 1895 - Hilfertsom, koart foar 4 juny 1969 ) wie in Nederlânske amateurwittenskipper en morosoof dy't hawwe woe dat de Ierde plat wie.
Dijkstra begûn om 1911 as edelsmid mei it siselearjen fan lânskippen yn koper en sulver dy't op sigaredoazen fêstset waarden. Hy hie in bedriuw yn Snits, dat yn de grutte ekonomyske krisis fan 1929 sneuvele, wêrnei't er flak foar de Twadde Wrâldkriich nei Hilfertsom ferfear.
Teory fan de Platte Ierde
Dijkstra sette mei syn ûndersyk út ein yn 1931 en kaam yn 1947 mei syn konklúzje dat de Ierde plat wie en hold dat út oant syn ferstjerren yn 1969. De Ierde is neffens Dijkstra in platte rûne skiif mei in opsteande râne fan iis. Dy iisrâne is neffens him itselde as wat de súdpoal neamd wurdt; as it immen slagje soe om oer dy râne te klimmen, soe er yn de rûmte falle. Dijkstra neamt de súdpoal de "sône fan de apaty", de wrâld hâldt dêr op, de loft is yl en it kompas docht it dêr net mear. De noardpoal leit yn it middelpunt fan Dijkstra's platte Ierde. Doe't Edmund Hillary en Vivian Fuchs yn 1958 de súdpoal oerstutsen, wie Dijkstra nei't er sei ferbjustere, mar hold wol fertrouwen yn syn teory:
Dijkstra neamde de oanhingers fan de 'teory' dat de Ierde bol is, bollandisten. Ek nei de Apollo-romteflechten yn 1968 en de foto's fan de Ierde dy't dat opsmiet woe it Dijkstra net oan:
Yn syn boek Pleidooi voor de platte aarde seit Dijkstra sels dat er kontakt hat mei bûtenierdske wêzens.
Hjoed-de-dei hat Dijkstra's teory noch oanhingers ûnder guon kreasjonisten, sa as bygelyks Ab Klein Haneveld (dy't oars ek úthâldt dat de Ierde hol is).
Salt Lake City
Salt Lake City, gauris ôfkoarte ta Salt Lake of SLC, is de haadstêd en teffens de grutste stêd fan 'e westlike Amerikaanske steat Utah. Ek is it it haadplak fan it omlizzende Salt Lake County. In letterlike oersetting fan 'e namme Salt Lake City soe "Sâltmarstêd" opsmite; de Bosatlas út 1877 sprekt noch fan "Grutte Sâltmarstêd". Dêrmei wie dy efter de tiid rekke, want yn 1868 wie yn Utah al offisjeel besletten om it "Great" fan Great Salt Lake City falle te litten. Hoe dan ek, de stêd is neamd nei de Grutte Sâltmar (Great Salt Lake), oan 'e igge wêrfan't er stifte is. Neffens in offisjele skatting út 2012 lei it ynwennertal fan Salt Lake City doe krekt ûnder de 190.000, wylst de hiele stêdekloft mei Salt Lake City as mulpunt in befolking fan krapoan 1.150.000 minsken hie. Dêrmei is Salt Lake City de grutste agglomeraasje yn it Tuskenberchske Westen en ien fan 'e beide grutte stedske sintra yn 'e Grutte Dobbe (Great Basin); de oare is Reno, yn Nevada). Salt Lake City stiet benammen bekend as it haadkertier fan 'e oer de hiele wrâld aktive mormoanske Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen, en sûnt 2002 yn Nederlân ek om't it ien fan 'e fluchste oerkape iisbanen fan 'e wrâld hat.
Skiednis
Ear't Salt Lake City bestie, hie de Delling fan de Sâltmar iuwenlang bewenne west troch de Sjosjoanen en de Jût- en Pajût-Yndianen. Op 24 july 1847 waard Salt Lake City oan 'e eastkant fan 'e Grutte Sâltmar stifte troch in groep mormoanen, besteande út 143 manlju, trije froulju en twa bern. Dy wiene ûnder lieding fan harren profeet Brigham Young de leauwensferfolging ûntflechte dêr't hja yn Missoury en Illinois ûnder te lijen hiene, om yn it ûnherberchsume Westen in nij bestean op te bouwen. Op dy bewuste dei spriek Brigham Young, dy't de lieder fan 'e mormoanen wurden wie nei de moard op harren tsjerkfaar Joseph Smith, by it sjen fan 'e delling de histoaryske wurden "dat is it rjochte plak, dêrhinne." Hy ferwiisde dêrby nei in fizioen dat er hân hawwe soe wêryn't him it plak tsjut wie dêr't de mormoanen harren fêstigje moasten.
De krite dêr't hja harren nei wenjen setten, hearde doedestiden eins noch ta Meksiko, mar lei te fier nei it noarden ta om troch it Meksikaanske regear behearske te wurden. De mormoanen stiften der mear as hûndert delsettinkjes yn wat Young "Deseret" neamde, en regearre as in folslein ûnôfhinklike teokrasy. Nei't it gebiet yn 1848 mei û.m. Kalifornje troch Meksiko ôfstien wie oan 'e Feriene Steaten, kaam it bekend te stean as it Utah-territoarium. De nij stifte stêd waard it mulpunt dat territoarium, en úteinlik, yn 1858, ek de haadstêd. De Timpel fan Salt Lake City, de sit fan 'e Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen, waard wer it mulpunt fan 'e stêd sels. De bou fan dat mânske gebou sette yn 1853 útein, en it waard pas fjirtich jier letter, yn 1893, foltôge. Hoewol't Utah foar in grut part út woastyn en rotsgrûn bestie, wisten de mormoanen der troch harren kommunale wurkwize en heech ûntwikkele lânboumetoaden te oerlibjen en sels te florearjen. Fan 1848 oant 1890 wiene der allegeduerigen botsingen mei it Amerikaanske regear yn Washington, oant de mormoanen úteinlik de troch harren as ûnderdiel fan har leauwe beliden polygamy (mearwiverij) ôfswarden. Yn 'e 1850-er jierren waard der sels eefkes fochten, yn wat wol de "Lytse Boargeroarloch" neamd wurdt. Amerikaanske troepen ûnder de lettere Súdlike generaal Albert Sidney Johnston kamen yn 1857 om Salt Lake City te besetten, mar ûntdieken dat Young-en-dy de stêd ûntromje litten hiene. Troch dizze kwestje waard Utah pas yn 1896 as in folweardige steat yn 'e Amerikaanske Uny opnommen, folle letter as dat op grûn fan ynwennertal hoegd hie.
Yn 1869 waard it Earste Transkontinintale Spoar by Promontory Summit, oan 'e noardkant fan 'e Grutte Sâltmar, foltôge, doe't de spoarlinen dy't út it easten en westen wei oanlein waarden dêr byinoar kamen. Salt Lake City sels waard yn 1870 op it spoar oansletten, wat reizgjen in stik makliker makke. Yn 'e tiid fan it Wylde Westen wie Salt Lake City ien fan 'e grutste en meast bloeiende stêden yn it westlike binnenlân. De stêd groeide stadich troch oant it ynwennertal healwei de tweintichste iuw in hoart ôfnaam fanwegen in migraasjeweach út it sintrum nei de foarstêden. Sûnt de ein fan 'e jierren tachtich groeit Salt Lake City wer, mei trochdat in protte ymmigranten út Midden- en Súd-Amearika har der fêstige hawwe. Ek binne der relatyf grutte mienskippen fan Samoänen en Tonganen. Yn 2002 waarden yn Salt Lake City de Olympyske Winterspullen holden. Dêr ûntstie yn 1998 in skandaal oer doe't oan it ljocht kaam dat der jild delteld wie om 'e ferkiezing ta gaststêd fan 'e Spullen te bewissigjen.
Salt Lake City hjoed de dei
Salt Lake City leit yn in grutte delling, de Delling fan de Sâltmar (Salt Lake Valley). Ut 'e stêd wei binne de skygebieten yn 'e bergen binnen in healoere te berikken. Trochdat dy fuortby Salt Lake City lizze, hat de stêd de namme krigen dat der de bêste snie fan 'e wrâld leit. Eastlik en súdlik fan Salt Lake City binne ferskate boskgebieten, lykas it Nasjonaal Wâld Wasatch-Cache, it Nasjonaal Wâld Asley, it Nasjonaal Wâld Uinta, it Nasjonaal Wâld Manti-la Sal, it Nasjonaal Wâld Fishlake en it Nasjonaal Wâld Dixie.
Demografy
De befolking fan Salt Lake City woeks tusken 1850 en 1960 stadich oan fan 6.200 ta 189.000. Doe folge der in weromfal, ta 160.000 yn 1990. Sûnt is it ynwennertal wer oan it tanimmen, mei 182.000 yn 2000 en 186.000 yn 2010. Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie doe 18,5% fan 'e ynwenners fan Salt Lake City berne yn it bûtenlân, wylst 27% yn 'e hûs in oare taal spriek as Ingelsk. Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 52,8% blanken; 22,3% Latino's; 4,4% Aziaten; 2,7% swarten; 2,0% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs, 1,2% Yndianen; en 14,6% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Klimaat
Salt Lake City hat in lânklimaat mei drûge simmers en wiete winters. De Grutte Sâltmar benoarden de stêd hat in moderearjend effekt op it winterwaar, dat de temperatuer komt mar inkeldris ûnder de –20 °C. Ek de simmer hat troch de sâltmar in tuskenbeiden karakter, mei troch it feit dat de stêd op in hichte fan hast 1300 meter boppe de seespegel leit. De trochsneed temperatuer oerdeis yn 'e kâldste moanne, jannewaris, is 3 °C, en yn 'e waarmste moanne, july, 33,7 °C. Alle jierren binne der lykwols wol in pear dagen mei temperatueren fan boppe de 37 °C, mar dy binne net ûndraachlik, om't de luchtfochtichheidsgraad yn dy drûge jiertiid bysûnder leech leit. Wat delslach oangiet, dêrfan kriget Salt Lake City yn in trochsneed jier 408,9 mm. Fan july oant septimber hearsket der in reinseizoen dat út en troch felle tongerbuien bringt. Fan snie falt der jiers trochstrings 143 sm, ferdield oer de perioade fan novimber oant maart, mar dêrby falt yn 'e delling mar inkeldris mear as 30 sm tagelyk. Heger leine plakken yn 'e buert krije faak it mearfâldige dêrfan.
Pompejus Onno van Vierssen
Pompejus Onno van Vierssen (Ljouwert, 11 juny 1765 - It Hearrenfean 15 april 1852) wie in Frysk politikus.
Pompejus wie de soan fan Livius van Vierssen en Sophia Henrietta de Valeke. Foar 1795 luitenant by de ynfantery, yn 1812 Algemiene Ried fan it Departemint Fryslân, yn 1813 maire en yn 1816 Skout fan de Knipe en grytman fan Stellingwerf-Westein. De lêste betrekking wiksele hy yn 1820 mei dy fan Skoatterlân.
Hy troude yn 1799 Martha Kinnema fan Scheltinga,(* 25 juny 1775 - 8 febrewaris 1847). Hy stoar yn de âldens fan 86 jier as amteleas boarger op It Hearrenfean, neidat hy yn 1833 syn earfol ûntslach as grytman fan Skoatterlân krigen hie.
Frâns Julius Johan fan Eysinga (1752-1828)
thumb|Frâns Julius Johan fan Eysinga Skildere troch [[Friedrich Ludwig Hauck en Johann Ludwig Hauck ]] thumb|De Fan Eysinga's yn 1784 Jonkhear Frâns Julius Johan fan Eysinga, (De Jouwer, 15 juny 1752 - Ljouwert, 3 augustus 1828), wie de soan fan Skelte Hessel Roorda fan Eysinga en fan C.J. Vegelin fan Claerbergen.
Fan Eysinga kaam út it laach Eysinga. Hy waard yn 1773 grytman fan Doanjewerstâl en lid fan de Steaten fan Fryslân, yn 1786 lid fan de Admiraliteit yn Harns en yn 1789 lid fan Deputearre Steaten. Yn dy kolleezjes waard hy achtenearre om syn wiisheid en heitelânsleafde. By de ôfskaffing fan de gritenijen yn 1795 moast ek hy ôfstân fan syn amt dwaan en wenne sûnttiids amteleas op syn Osingastate yn Langwar, dat hy grif erfd hie fan Johan Vegelin fan Claerbergen. Yn 1784 liet hy dizze stins hielendal restaurearje. Yn Langwar hie hy in hearebank yn de herfoarme tsjerke fan Langwar. Yn Ljouwert wenne hy yn it Eysingahûs. Yn de Frânske tiid waard der in ferfolging tsjin him ynsteld, nei alle gedachten foar dielnimming oan in oranzjistysk komplot, en is hy útnaaid. Hy ferburch him by ien fan syn pachters, dêr't hy ûnder in skûlnamme wenne, mar kaam letter werom op Osingastate, waard yn 1812 lid fan de Algemiene Ried fan it Departemint Fryslân en yn 1815 lid fan de Provinsjale Steaten. By de werynfiering fan de gritenijen waard hy wer beneamd as grytman fan Doanjewerstâl mar frege en krige yn 1819 as sadanich syn earfol ûntslach.
Doe't as ien fan de resultaten fan it Kongres fan Wenen it keninkryk fan de Nederlannen ûntstie, waarden de ridderskippen yn de ferskillende gewesten opnomd ûnder de Nederlânske adel, wêrby't Hollânske aadlike titels takend waarden, n.l. by langduorjende adeldom de titel fan baron, oars dy fan jonkhear. Omt it laach fan Eysinga mei ta de âldste Fryske adel hearde, waard dus oan Frans Julius Johan fan Eysinga by de yndieling fan syn geslacht yn de adel fan it nije keninkryk de titel fan baron oanbean. Grif mei tsjinsin tsjin dizze nijmoadrichheden - ommers de Fryske adel hie gjin rangen - waard dit oanbod net oannomd. Doe is it laach fan Eysinga by de Nederlânske adel yndield mei de jonkhearstitel, in ûnregelmjittichheid dy't dêrnei bestean bleaun is.
Jong-Feintepartij
De Jong-Feintepartij is in keatswedstryd dy't elts jier op 'e fjirde woansdei fan 'e moanne july holden wurdt yn it Fryske doarp Easterein. It is in partij foar jongfeinten fan 17 oant 21 jier (junioaren). De Jong-Feintepartij wurdt organisearre troch it KNKB. It is in saneamde 'ôfdielingswedstryd', dêr't eltse by it KNKB oansletten keatsferiening ien of mear partoeren foar ynskriuwe mei.
Skiednis en beskriuwing
It winnende partoer is in jier hâlder fan 'e wikselpriis de "Sulveren Leest", dy't beskikber steld waard troch Jan Hiemstra fan Frjentsjer, in âld-lid fan Keatsferiening Easterein en de skriuwer fan 'e jubileumboeken Bûkelje en Boppeslaan en Fol Faasje Fierder. Njonken de wikselpriis binne der bykommende prizen yn 'e foarm fan sulverne keatsballen en in slûf mei prizejild. Yn totaal omfettet de prizepot mear as €3.300,– wêrfan't it meastepart troch sponsoring byinoar brocht is.
Winnerslist
Dit is in opsomming fan 'e winnende partoeren fan 'e Jong-Feintepartij.
Vaucluse (departemint)
Vaucluse (84) is in Frânsk departemint yn de regio Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Skiednis
It departemint wie 1 fan de 83 departeminten dy't ynsteld waarden ûnder de Frânske Revolúsje, op 4 maart 1790 as gefolch fan de ynfiering fan de wet fan 22 desimber 1789. It departemint waard ferneamd nei it doarp Vaucluse, dat sûnt 1946 ta ûnderskieding Fontaine-de-Vaucluse hiet. De namme betsjut einliks "sletten delling", ôflaat fan it Latynske "Vallis clausa".
Geografy
Vaucluse is omfieme troch de departeminten Gard en Ardèche yn it westen, Drôme yn it noarden, Bouches-du-Rhône en Var yn it suden en Alpes-de-Haute-Provence yn it easten. It kanton Valréas is in eksklave fan Vaucluse, omjûn troch it territoarium fan it departemint Drôme.
Vaucluse bestiet út trije arrondisseminten:
Vaucluse bestiet út 24 kantons:
Vaucluse bestiet út 151 gemeenten:
Jan Harm Kruis
thumb|right|Jan Harm Kruis om 1938 hinne. Jan Harm Kruis (Lúnbert, 26 maart 1904 – Haskerdiken, 14 april 1945) wie in Frysk feehâlder en fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich.
Iere libben
Kruis wie it ien nei âldste bern út in feanwurkersgesin fan fjirtjin bern. Syn heit, Hendrikus Jans Kruis (17 maart 1870 - 26 juny 1938) hie him omheechwurke fan feanarbeider oant feehâlder, lânbouwer en fjildwachter. Jan Kruis wie boerenknecht by ferskate boeren yn Fryslân. Ien fan dizze boeren hat Jan Kruis, nei in rúzje oer in stellen hinne-aai, oanjûn by de polysje. Kruis is doe op steande doet ûntslein, net allinnich om it stellen aai, mar mear om't hy, koart nei dat hy trappearre wie, de boer mei syn holle in skoftke yn in sleat ûnder wetter hâlden hie. Kruis fûn dat hy as ynwennende knecht te min te iten krige. Om gjin honger te leien hie hy in aai pakt en rau opiten. De heit fan Kruis wie yn 1938 om it libben kaam by in fal fan in heasouder, Jan Kruis naam doe as soarte fan bedriuwslieder, yn tsjinst by syn mem, it wurk op de buorkerij oer.
Twadde Wrâldkriich
Tsjin de ein fan de Twadde Wrâldkriich wie Kruis lid fan de yn de perioade stifte Nederlânske Ynlânske Striidkrêften (N.Y.S.). Jan Kruis stoar op 14 april 1945, de foarlêste dei fan de befrijding fan It Hearrenfean, yn in streekrjochte konfrontaasje mei de harren weromlûkende soldaten fan de Dútske Luftwaffe. It barren hie plak yn it fean, op de Bûtendykske Kavelstripe by de Heabrêge ûnder Haskerdiken, noardwestlik fan It Hearrenfean (de Bûtendykske Kavelstripe wie in wei tusken Haskerdiken yn it westen en Lúnbert yn it easten, tsjintwurdich hat de dyk de namme P.G. Otterweg).
thumb|right|It [[Oarlochsmonumint It Hearrenfean.]]
Wat der wier spile hat waard pas op 11 juny 2001 bekend makke troch Anne Wind, dy’t yn dy tiid ek by de fersetsgroep siet dêr’t Jan Kruis ek by wie. Oant dan hienen likernôch tritich fersetsstriders, hoewol't hja tsjûge west hienen fan it barren op 14 april, harren stil hâlden, út skamte foar wat der dy dei allegear bard wie.
Op dy 14e april hienen trije N.Y.S.-groepen fan elk likernôch tsien leden harren ier yn de moarn ferstoppe op trije pleatsen yn it fean oan de Kavelstripe. Kanadeeske militêren wienen al tichtby Lúnbert en de fersetslju hienen harren dêr fuortset omdat de ferwachting wie dat de Dútsers dy’t dêr yn de omkriten stasjonearre wienen oer de Kavelstripe der útnaaie soenen nei It Hearrenfean. Om njoggen oere yn de moarn slagge Jan Kruis der allinnich yn, sûnder ek mar in skot los te litten, om in earste groep fan fiif flechtsjende Dútske soldaten kriichsfinzene te krijen by de pleats fan Klaas de Jong, dy’t yn de fierste pleats wenne.
Kruis hie besletten de aksje út te fieren omdat de Dútsers oars bûten skotsôfstân kamen en se sa oars fuortkaam wienen nei It Hearrenfean. Mei it oppakken en ûntwapenje fan de fiif Dútsers waard it foar de rêst fan de oanwêzige N.Y.S.-leden dúdlik hoe flechtsjende Dútske soldaten kriichsfinzen naam wurde koenen. It slagge de fersetslju dy sneon dan ek noch in pear kear om finzenen te meitsjen. By it tichter by komme fan in fjirde groep Dútsers mei fjouwer soldaten ûntstie der foar it earst in fjoerwikseling doe’t dizze soldaten ticht by de earste pleats, fan Evert Wind, kamen. In N.Y.S.-er út de groep fan Kruis liet by ûngelok in skot los, wêrnei de Dútsers harren yn de sleat oan de side fan de Binnendykske Efterfeart ferstoppen. De manear om de flechtsjende Dútsers oan te hâlden nei't dy de pleats fan Wind foarby wienen, en dermei ynklamme rekken tusken twa pleatsen, wie mislearre. No’t de Dútsers warskôge wienen waard der wjerstân bean. Om út dy situaasje te kommen wie it op ‘e nij Jan Kruis dy’t inisjatyf naam troch te easken dat de Dútsers harren oerjaan soenen. Wylst hy en syn maten harren sels op 'e grûn goaid hienen probearre hy kontakt te meitsjen mei de Dútsers, mar der kaam gjin reaksje. "Dan mar steande," moat hy tocht hawwe, dat hy kaam oerein om op ‘e nij te easken dat de Dútsers harren oerjaan moasten. Ynstee fan it dellizzen fan de wapens krige Kruis de folle laach fan in automatysk gewear. Hy waard yn syn búk rekke. Krûpendeweis ferdwûn hy nei in pleats, dêr’t hy in pear oeren letter ferstoar. Al slaggen de oare fersetslju der yn om de Dútsers finzene te krijen.
thumb|left|De aksje fan Jan Kruis en Anne Wind op 13 april 1945, it smokkeljen fan wapens, ferstoppe ûnder in laach hea.
It hjirboppe beskreaune ferhaal fan Anne Wind is in moanne letter autorisearre troch Sjoerd Bakker, in lokaal amateur-histoarikus fan Tsjalbert, en wurdfierder fan de yn 2001 noch libjende Harm Smink (doe 84 jier en wenjende yn Lúnbert). Smink hie N.Y.S.-kommandant west fan de groep wêr’t Jan Kruis lid fan wie.
Fan Anne Wind komt ek it ferhaal oer it manmoedich wêzen fan Jan Kruis.
Op 13 april 1945, in dei foar de dea fan Kruis, waard ûnder lieding fan Jan Kruis, mei assistinsje fan Anne Wind, in grutte stunt útfierd. Der waard ûnder in stapel hea op in boerewein in grutte partij wapens ferfierd. De wapens kamen út in N.Y.S.-wapenopslachplak yn Nijskoat en moasten nei de Kavelstripe ferfierd wurde, dwers troch it troch Dútske soldaten besette sintrum fan It Hearrenfean. Fan de súksesfolle aksje is op it hiem fan Evert Wind in foto makke troch N.Y.S.-lid Diedrich Jansen. De sibben fan Jan Kruis hawwe it orizjineel fan de foto noch, mar der binne kopyen yn de argiven fan it NIOD yn Amsterdam, it Museum Willem van Haren op It Hearrenfean, de Provinsjale Bibleteek yn Ljouwert en yn ferskate lokale bibleteken yn Fryslân.
Earbewizen
thumb|left|It grêf fan Jan Kruis by Loenen. Troch in misbegryp by de gemeente It Hearrenfean en de sibben fan Jan Kruis waard syn earste grêf op it Katolike tsjerkhôf op It Hearrenfean yn 1991 romme. Syn oerbliuwsels binne doe bedarre yn in grêf op it militêre earefjild yn Loenen. In middenhânsbonke fan Jan Kruis is doe as relikwy apart byset yn it haadaltaar fan de Katolike tsjerke op It Hearrenfean.
thumb|right|It strjitnamboerd fan de J.H. Kruisstrjitte, mei dêrûnder de tekst: Fersetsstrider 1940 - 1945. Al gau nei de oarloch waard Kruis ear takend. Op 15 jannewaris 1946 waard op It Hearrenfean in strjitte nei him omneamd, de J.H. Kruisstraat, de strjitte wêr Sportpark Noard, it letter Abe Lenstra Stadion, oan stie. Op 5 maaie 1949 waard de namme fan Jan Kruis opnaam as ien fan de nammen it oarlochsmonumint oan de Fan Maasdykstrjitte.