cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rabat
Skiednis
De skiednis fan Rabat set út ein mei de stifting fan in delsetting yn de 3e iuw f.Kr., dy't Sjellah neamd waard op de igge fan de rivier Bou Regrech. Troch de Romeinen waard dizze stêd beset en sy neamden har Sala Colonia. De Romeinen hawwe de koloanje ferlitten yn 250.
Om-ende-by 1150 boude de Almohadyske sultan Abd al-Mumin by Rabat in kastiel dat letter de Kasbah fan Oudaïa wurde soe, in moskee en in ferbliuw. It geheel waard in ribat neamd, in festing. De tsjintwurdige namme is ôflaat fan Ribat Al Fath, wat "it kamp fan de oerwinning" betsjut. Ya'qub al-Mansur, in pakesizzer fan 'Abd al-Mumin, hat de festing grutter makke en fersterke mei in muorre derom hinne en brûkt as basis foar de Almohadske ekspedysjes yn Andalusje.
Yn 1912 waard Rabat troch de Frânsken ta haadstêd makke fan it Frânske protektoraat. Letter doe't Marokko yn 1956 bleau Rabat de wichtichste stêd fan it lân.
Underwiis
Yn Rabat is de Mohammed V-universiteit festige.
Nijsgjirrich
200px|thumb|Keninklik Paleis
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 1960
200px|thumb|right|De Olympyske Hynstesportlokaasje fan Rome 1960
De Olympyske Simmerspullen 1960, ek wol de XVIIe Olympiade neamd waarden yn 1960 hâlden yn Rome, de haadstêd fan Itaalje. It atletyk waard hâlden op it Piazza di Siena. It ûnderdiel Dressuer foar lannen stie net op it programma tidens dizze Spullen.
Piazza di Siena
It Piazza di Siena leit yn in 80 ha. grut lânguod hokker oanlein waard fanôf 1580 en bestiet út meardere villa's en túnen. Ek de bistetún fan Rome leit yn it lânguod. Der wie bij it Piazza di Siena plak foar 15.000 taskôgers.
Dressuer
{| width=100%
Skiednis fan Azerbeidzjan
It artikel oer de skiednis fan Azerbeidzjan beskriuwt de skiedkundige ûntjouwing fan sawol de republyk Azerbeidzjan as dat fan it 'gruttere Azerbeidzjan'.
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 1960
Eventing
{| width=100%
Skiednis fan Azerbeidzjan
Yn de rin fan de skiednis hawwe ferskate kultueren en folken hearske oer Azerbeizjan, ûnder oaren: Perzen, Griken, Romeinen, Arabieren, Turken, Mongoalen, Britten en Russen.
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 1960
Springe
{| width=100%
Skiednis fan Azerbeidzjan
Ynearsten waard it gebiet bewenne troch Kaukasyske Albanezen en Skyten yn de 9e iuw f.Kr. Dêrnei hearsken de Meden dy't troch de Achaemeniden om 550 f.Kr. ferslein waarden. Yn 330 f.Kr. oerweldige Aleksander de Grutte op syn beurt de Achaemeniden. Nei it tiidrek fan de Grykske Seleusiden (dy't de gebieten fan Aleksander urven) ûntstie der in ier ûnôfhinklik keninkryk Armeenje dat fan 190 f.Kr. oant de 8e iuw bestean soe, oant de Arabieren der in ein oan makken. Yn de 11e iuw waarden de Seljuk Turken de oerhearskjende macht. Yn de 13e – 14e iuw hie it gebiet te krijen mei ynvaazjes troch Mongoal-Tartaren.
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 1960
Medaljespegel
De top-seis fan lannen dy't by de hynstesport medaljes wûn ha op de Olympyske Simmerspullen fan 1960:
Skiednis fan Azerbeidzjan
De Safawiden, dy't it yn de 16e iuw foar it sizzen krigen, leinen de foar it grutste part Soennityske befolking it sjiïsme op en strieden tsjin it Ottomaanske Ryk. Nei de fal fan de Safawiden yn 1722 ûntstienen ferskate lytse kanaten yn it gebiet dat no Azerbeidzjan neamd wurdt. Dizze kanaten wienen hieltyd mei inoar yn kriich en koenen gjin fûst meitsje tsjin de omlizzende steaten. Yn de rin fan de 18e iuw kaam it hieltyd mear yn de Russyske ynfloedsfear te lizzen en begjin 19e iuw waard it ûnderdiel fan it Russyske ryk fan de tsaren.
Doe't op de ein fan de Earste Wrâldkriich de Russyske tsaar ôfsetten waard en der in flinke boargeroarloch wie (Russyske revolúsje), waard yn Azerbeidzjan de Azerbeidzjan Demokratyske Republyk stifte. Dizze republyk wie de earste demokratyske moslimrepublyk yn de wrâld en soe twa jier lang, fan 1918 oant 1920 bestean. It Reade Leger makke in ein oan de selsstannigens en Azerbeidzjan waard diel fan de Sowjetuny.
Oant en mei 1991 soe Azerbeidzjan by de Sowjetuny heare. Dat jier stoarte de Sowjetuny yn en krige it har ûnôfhinklikens werom krektsa as de neistlizzende buorlannen Armeenje en Georgje. Al gau ûntstie kriich mei Armeenje oer de kristlike enklave Nagorno-Karabakh. Yn 1994 foel Armeenje Azerbeidzjan oan en oermastere de enklave, dy't sûnt dy tiid troch har beset holden wurdt. Yn de kriich foelen mear as in miljoen slachtoffers, en moasten 800.000 mensen flechtsje.
Atropatene (res publica)
Straubing-Bogen (Landkreis)
Straubing-Bogen is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Beieren en hat 97.838 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1972.
Esperanto
It Esperanto is in ynternasjonale keunsttaal, betocht troch Ludwik Lejzer Zamenhof, en foar it earst publisearre yn 1887.
Belangrike skaaimerken fan it Esperanto
It Esperanto is opset mei in tal wichtige útgongspunten:
Skiednis
Esperanto waard optocht troch Doktor Zamenhof, yn syn middelbere skoaletiid. Yn 1878 hie er syn ynternasjonale taal ree, mar it doarre oant 1887 ear't er syn boek, "Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro" (In ynternationale taal. Foarwurd en kompleet learboek.) publisearre koe, ûnder it pseudonym Doktoro Esperanto (Dokter Hoopfol).
Minsken dy't graach ynternasjonale kontakten lizze woenen, learden de taal en begûnen him te brûken. Sa kaam it Esperanto op 'e wrâld. Njonkenlytsen stabilisearre it him en evoluearre ta in taal dy't brûkt en koestere wurdt troch minsken út in protte lannen.
De ISO 639 taalkoades foar it Esperanto binne "eo" en "epo". Der is ek in Esperantotalige Wikipedy.
Frisia Esperantista Rondo
Yn Fryslân waard yn 1926 in feriening fan Fryske Esperantisten oprjochte, Frisia Esperantista Rondo, dy't yn 1936 sa'n 130 leden telde en yn 1974 rom 50. Yn 1954 en 1964 waarden foar dielnimmers oan in ynternasjonaal kongres yn Fryslân ekskurzjes en gearkomsten organisearre.
Yn 1964 waarden út it Frysk in tal koarte ferhalen oerset: Frisaj Rakontoj ( red,. S.S. de Jong Dzn.) en yn 1966 fan Pieter Wybenga Mei de rêch tsjin de muorre ûnder de titel: Dorsekontrau la muro (s.j. red. Sipke Stuit). In oersetting fan Nienke fan Hichtums De Tsien fan Martens Afke troch Tine Brinkman kaam desimber 1974 út.
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 2004
200px|thumb|right|It Olympysk wraksel stadion fan Peking 2008
De Olympyske Simmerspullen 2004, ek wol de XXVIIIe Olympiade neamd, waarden yn 2004 hâlden yn Atene, de haadstêd fan Grikelân. It wrakseljen waard hâlden yn it Ano Liosia Olympic Hall. It wie de earste kear dat wrakselje foar de froulju op it programma stie fan de Simmerspullen.
De Bosk
304px|thumb|Stedsgebiet (giel) fan de stêd De Bosk yn de gemeente De Bosk thumb|Stedhûs fan De Bosk
De Bosk (Nederlânsk en offisjeel:  's-Hertogenbosch; yn 'e folksmûle ek faak: Den Bosch, Frânsk: Bois le Duc, Dútsk: Herzogenbusch) is in stêd en de haadstêd fan de provinsje Noard-Brabân. De stêd is ek de haadstêd fan de gemeente mei deselde namme. De stêd hie 111.025 ynwenners yn 2021 yn in gebiet fan sa'n 40 km². De Bosk krige yn 1184 stedsrjochten, itjinge sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer.
Midsiuwen
De namme fan de stêd is ôflaat fan it âlde Nederlânske des Hertogen bosch, dat "bosk fan de hartoch" betsjut. It soe om hartoch Hindrik I fan Brabân gean, waans famylje in grutte lape grûn by it tichteby lizzende Orthen foar goed fjouwer iuwen besiet. Hy stifte in nij plak op beboske sândunen yn 'e midden fan sompich lân. Yn 1184 joech er it plak stedsrjochten. Dat jiertal waard lykwols letter troch skiedkundigen jûn, want it plak wurdt yn boarnen pas yn 1196 neamd. It oarspronklike dokumint is weirekke. De hartoch joech de stêd stedsrjochten omreden fan it beskermjen fan syn lângoed tsjin Gelre en Hollân; hy makke fan de stêd in grutte fêsting. Yn 1203 rekke de stêd swier skansearre troch in militêre operaasje fan Gelre en Hollân, mar hy waard al rillegau wer opboud. Der binne noch oerbliuwsels fan de oarspronklike stedsmuorren.
Oan 'e ein fan de fjirtjinde iuw waarden de stedsmuorren fersterke om de grutter wurdende stêd better te beskermjen. Om de stêd hinne, bûten de muorren waarden grêften groeven, dêr't de rivieren de Dommel en Aa op oansletten waarden. De Bosk wie it berteplak fan ien fan de grutste skilders fan it tiidrek fan de noardlike Renessânse, Jheronimus Bosch. Yn 1463 wie der in grutte stedsbrân yn De Bosk dy't Bosch yn de âldens fan likernôch 13 jier meimakke. Dy brân foarme in ynspiraasjeboarne foar de skilderingen dêr't er letter ferneamd om wurde soe.
De stêd makke dêrnei in bloeitiid mei en wie om 1520 nei Utert de grutste stêd op it grûngebiet fan it hjoeddeistige Nederlân. Yn dy snuorje wie De Bosk ek it thús fan guon ferneamde muzikanten, lykas as Jheronimus Clibano, Mattéus Pipelare en Pierre Alamire.
Tachtichjierrige Oarloch
thumb|Stedsgesicht De Bosk yn 1767 Yn de tiid fan de Reformaasje rekke de stêd belutsen by de strideraasjes. De stêd waard in selsstannich bisdom. Yn de Tachtichjierrige Kriich keas de stêd de kant fan de Habsburchske machthawwers. De stêd waard ferskate kearen belegere troch prins Maurits fan Oranje-Nassau, steedhâlder fan it grutste part fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen, dy't de stêd ûnder syn bewâld bringe woe. De ferdigening fan de stêd slagge ûnder lieding troch Klaudius fan Berlaymont.
Under it Tolvejierrich Bestân waard it ferdigeningswurk fan de stêd swier fersterke. It omlizzende sompelân makke in konvinsjonele belegering ûnmooglik, en de fêsting krige de bynamme de "Sompedraak". Yn 1629 waard de stêd lang om let troch steedhâlder Freark Hindrik oermastere mei help fan in typyske Nederlânske strategy. Hy liet de rivieren Dommel en Aa omlizze, liet in polder oanlizze om mei in dyk fan 40 km sadat er it lân drûchmealle koe. Nei in belegering fan trije moanne, moast de stêd belies jaan en joech him oer. Dat wie in grutte tsjinslach foar de Habsburgers. De stêd waard fan de rest fan it Hartochdom Brabân ôfsnien en waard part fan de troch de Republyk besette gebieten, bekend as de generaliteitslannen, yn dit gefal Steatsk-Brabân. De generaliteitslannen wiene net lykweardich oan de oare goaen fan de Republyk en hiene alhiel gjin sizzenskip.
Iermoderne tiid
Nei de Frede fan Westfalen yn 1648 waarden de stedsmuorren fannijs fersterke. Yn 1672, it Nederlânske rampjier, ferdigene de stêd him tsjin de troepen fan kening Loadewyk XIV fan Frankryk. Yn 1794 foelen Frânske revolúsjonêre troepen ûnder lieding fan Charles Pichegru de stêd oan. De stêd wie net sterk ferdigene en foel al rillegau yn Frânske hannen. Dêrnei stuts er de rivieren oer en justjes dêrnei de Republyk foel.
Yn de Bataafske Republyk, dy't yn 1795 foarme waard, waarden katoliken en Brabanners lyksteld. Yn 1806 waard de stêd part fan it Keninkryk Hollân en yn 1810 fan it Earste Frânske Keizerryk. De stêd waard yn 1814 troch de Prusen befrijd.
Moderne tiid
thumb|Kaart fan De Bosk yn 1866 Yn 1815 waard it Feriene Keninkryk fan de Nederlannen stifte en waard De Bosk haadstêd fan de nije provinsje Noard-Brabân. In soad nije en nijmoadrige fêstingwurken waarden yn de omkriten fan de stêd boud. In nij kanaal, de Súd-Willemsfeart, waard groeven, dy't de stêd in ekonomyske ympuls joech. Hannel, niverheid en yndustry woeks. Oant 1878 wie it ferbean bûten de stedsmuorren te bouwen. Dat late ta oerbefolking yn de stêd mei de heechste bernestjerte yn it keninkryk.
Om't De Bosk offisjeel in fêstingstêd wie, koe de stêd net bûten syn stedsmuorren útwreidzje. Nei in wetsferoaring troch kening Willem III yn 1874 mocht de stêd lang om let yn 1880 bûten syn fêstingwurk bouwe. Dêrtroch kaam de yndustrialisaasje yn de stêd let op gong en dêrtroch naam it belang fan de stêd ôf.
Yn de Twadde Wrâldkriich wie der in konsintraasjekamp súdlik fan De Bosk, Kamp Vught by it doarp Vught, troch de Dútsers Herzogenbusch neamd. Dat wie ien fan de pear konsintraasjekampen yn west-Jeropa bûten Dútslân en Eastenryk. It kamp waard tusken jannewaris 1943 oant septimber 1944 brûkt en hie sa'n 30.000 finzenen, dêr't 12.000 fan Joaden wiene. De stêd waard tusken 24 en 27 oktober 1944 troch Britske soldaten fan de majoar-generaal Robert Knox Ross syn 53e (Welske) ynfanterydifyzje befrijd.
Nei de kriich, waard De Bosk modernisearre, lykas in soad oare stêden yn Nederlân. Der wiene ynearsten plannen om de âlde binnenstêd te fernijen en in soad âlde pânen te slopen om diken te ferbreedzjen. Al gau ûntstie it besef om de âlde histoarje fan de stêd te bewarjen en te beskermjen.
Klimaat
It klimaat fan De Bosk is in myld seeklimaat mei gjin grutte ferskillen tusken de utersten. Neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen hat it gebiet it subtype "Cfb".
Ekonomy en ferfier
thumb| It Stasjon De Bosk
Ekonomy
De Bosk is hjoed-de-dei t pleatslike sintrum foar yndustry, ûnderrjocht, bestjoer en kultuer. It is neffens ynwenners de fjirde stêd fan Noard-Brabân nei Eindhhoven, Tilburch en Breda. Ynternasjonale en nasjonale bedriuwen lykas Heineken, Epic Systems, Tyco International, SAP en oaren hawwe fêstigings yn de stêd. It Jeroen Bosch-Sikehûs is de grutste wurkjouwer yn de omkriten mei mear as 4.000 wurknimmers.
Ferfier
De stêd hat oer de A2 in goede ferbining mei Utert en Amsterdam yn it noarden en Eindhoven en Maastricht yn it suden, en troch de A59 mei Oss en Nimwegen yn it easten en Waalwyk, Tilburch en Breda yn it westen.
Ek krúst it spoar yn de stêd. It Stasjon De Bosk leit oan it spoar fan Utert nei Boxtel, as part fan de ferbining Amsterdam - Eindhoven, dêr't eltse tsien minuten in trein oankomt. Ek it spoar fan Nimwegen nei Tilburch docht it stasjon oan. De stêd hat in twadde stasjon, Stasjon De Bosk East.
It besjen wurdich
thumb|De [[Sint-Janskatedraal (De Bosk)|Sint-Janskatedraal]] thumb|It Merkplein yn it midden fan de stêd thumb|De Moriaan, it âldste stiennen gebou fan Nederlân thumb|Binnendieze
Alde binnenstêd
De Bosk is fanâlds in fêstingstêd en dat is hjoed-de-dei noch goed te sjen. Nei de Twadde Wrâldkriich wiene der plannen en modernisearje de âlde binnenstêd. Grêften soene tichtsmiten wurde moatte, wâlen en guon histoaryske gebouwen moasten sloopt wurde om diken te ferbreedzjen. Lokkigernôch, ear't de plannen útfierd wurde koene, waard de stêd oanwiisd as beskerme stedsgesicht. Dêrtroch is in soad fan de âlde stêd bewarre bleaun, lykas it fêstingwurk, grêften, hûzen, tsjerken en stânbylden.
Natoer
De Bossche Broek is in 22 hektare grut natoergebiet dat fan de âlde stedswâl alhiel nei Vught ta rint. It is in unyk natoergebiet om't dy tsjin it âlde sintrum oan leit.
Nijsgjirrich
Yn de karnavalstiid hjit De Bosk tydlik Oeteldonk.
Yn 1996 wie de stêd it begjinpunt fan de Omgong fan Frankryk.
Sipelsneon
De Sipelsneon is in jiermerk yn de stêd Sleat, dy't elts jier plakfynt yn 'e simmer. Der is in frijmerk, in tal sleepboaten, rommelmerk, in reüny fan âld-ynwenners en it túnfeest. Sleat wurdt ek wolris de Sipelstêd neamd, dat troch it boppe-oansjoch fan de stêd Sleat, wêrby't de orizjinele stêd de foarm fan in sipel hat.
Alle jierren, op de lêste sneon fan juny, steane om de grêft fan Sleat in soad diskes. Op it gersfjild neist de St.Fredericustsjerke is de tradisjonele bernefrijmerk en op it terrein fan it feefoerfabryk wurdt meastal in rommelmerk hâlden foar in pleatslike feriening. Der wurdt ek guod ferkocht troch de bewenners fan de stêd. Dat wurdt dien op de stoepen foar de huzen.
Monuminten en winkels binne ek iepen. By nôtmole "De Kaai" út 1755 wurdt elk jier kofje mei stro ferkocht, bakt fan it eigen mealde moal. De mole is iepen foar besichtiging en moalferkeap. Dêrneist binne ek it museum Stedhûs Sleat, de Grutte tsjerke en de St.Fredericustsjerke iepen foar besichtiging.
Alle jierren wurdt wat bysûnders organisearre. Sa ha der yn 2007 en 2008 helikopterflechten boppe de stêd west. En yn 2009 en 2010 wiene by camping De Jerden, oan de Lytse Jerden, it hiele wykein modeltreintsjes foar ynteressearren en bern.
Voodoo
Voodoo (vodun) is in foarm fan religy dy't syn oarsprong hat yn West-Afrika, mear bepaald yn Togo en Benyn. By dizze folken hat him yn de rin fan de iuwen in wrâldbeskôging ûntwikkele, wêryn leauwe yn in skepper, bystien troch goaden en goadinnen, foarâlden en geasten, fûneminteel is. Fan dêrút is voodoo letter mei de slaven nei oare wrâlddielen ferhuze. Se brochten de voodoo nei lannen as Kuba, Haïty, Brazylje, it Karibyske gebiet en ek yn Suriname. Yn Suriname fermong de Afrikaanske voodoo him mei alderlei yndianerituelen, wêrút it hjoeddeiske winty ûntstie.
Voodoo is in offisjele godstsjinst yn de steat Benyn. Al kin men him mei in oare godstsjinst ferminge, dochs bliuwt it in op himsels steande religy. By de deistige rituelen wurde foarwerpen brûkt dy't troch wijde persoanen makke binne en allinnich foar dizze doelen brûkt wurde. Sa binne der yn Togo en Benyn noch kleasters dêr't voodoo-folgelingen in beskate perioade yn trochbringe.
Sintraal by de rituelen steane potten, kalebassen, skalen en figueren fan stienguod. Se wurde brûkt om de 'voodoo-krêften' te fieden. Tagelyk binne se ek de tydlike behuzing fan dy krêften. Troch te putten út dit reservoir fan krêften soe de minsk syn libben in geunstige draai jaan kinne, bygelyks troch de geasten yn de foarwerpen geunstich te stimmen.
Yn de praktyk binne der sa in soad foarwepen ûntstien, dy't in rol spylje yn it deistige libben fan in voodoo-leauwige. Troch bepaalde rituelen, offers en soksoarte leaut men de geasten geunstich stimme te kinnen, wat de kwaliteit fan it libben ferbetterje kinne soe. Ek by sykte wurdt besocht middels voodoo de geasten geunstich te stimmen en sa it lot fan de sike te ferbetterjen. Der binne lykwols foarwerpen fan de wite en fan de swarte voodoo, wêrby't de swarte magy in rol spilet. It voodoo-stienguod is yn de eagen fan de folgelingen de voodoo sels. Se leauwe dat de voodoo werklik oanwêzich is yn de potten en bylden.
It wurd voodoo is ôflaat fan de Vodu, de 14 mindere goaden fan West-Afrika.
Fiadukt
thumb|right|200px|Foarbyld fan in ferkearsboerd dy't stean kin by in leech fiadukt. thumb|right|200px|Fiadukt yn Salta, [[Argentynje.]] In fiadukt is in brêge dy’t twa punten fan deselde hichte mei elkoar ferbynt. Fiadukten wurde benammen tapast by krusings fan spoarlinen en diken foar snelferkear.
It wurd fiaduk is in nijmoadrige ôflieding fan de Latynske wurden via (wei) en ducere (-ductum; liede). De earste fiadukten waarden faak op deselde wize yn elkoar setten as de Romeinske akwadukten, de oerspanning bestiet dan út in stik as wat bôgen mei likernôch deselde hichte.
De Millau Brêge is in kabelbrêge dy’t de delte oer de rivier de Tarn deunby Millau yn Súd-Frankryk oer giet. De brêge waard úttocht troch de yngenieur Michel Virlogeux, yn gearwurking mei de arsjitekt Norman Robert Foster. It is heechste brêge fan de wrâld, wêrfan ien pylder 343 meter heech is, krekt wat langer as de Eiffeltoer en mar 38 meter leger as it Empire State Building. It waard iepene op 14 desimber 2004 troch de Frânske presidint fan dy tiid, Jacques Chirac, en gie twa dagen letter foar it ferkear iepen.
Beheinde hichte
In grut neidiel fan fiadukten is de beheinde hichte. In hichte fan minimaal fjouwer meter jildt foar it weiferkear as genôch, op autosnelwegen wurde fiadukten meastentiids boud op in hichte fan 5,60 meter. By legere fiadukten wurde ferbodsboerden hinne setten en wurde mear maatregels nomd om tsjin te gean dat in ûnderdelkommend fiertúch it fiadukt of himsels skansearret.
Boarnegoa
300px|thumb|De Fryske Seelannen om 1300 hinne; Bornego njonken Westergo Boarnegoa (nl: Bornego) wie de namme fan in Frankyske goa yn de midsiuwen. Boarne slagget op de rivier de Boarn, dat de noardgrins wie mei Eastergoa, de súdgrins wie de Tsjonger. Yn it westen grinze Bornegoa oan Sudergoa, dat yn de 13e iuw nei alle gedachten opgie yn Westergo. It kin ek wêze dat Boarnegoa ûntstien is út in diel fan Sudergoa.
Om't Boarnegoa, doe't it opsplitse rekke, yn de 14e iuw ek útelkoar foel, wie der yn it suden fan Fryslân ferlet fan in nij ferbân. Dat waard begjin 15e iuw de Sânwâlden.
Kairo
Kairo (Arabysk: Al-Qāhira) is de haadstêd fan Egypte. Yn de stêd wenje offisjeel sa'n 8 miljoen minsken, mar troch it grutte tal yllegale ymmigranten yn de stêd moat dit oantal noch heger lizze. Mei de stêdekloft om Kairo hinne beskikt leit it oantal nei skatting op sa'n 16 miljoen ynwenners dêr't Kairo de grutste stêd fan Afrika mei is en fan it Midden-Easten en ien fan de grutste fan de wrâld. De stêd is ek ien fan de meast fersmoarge stêden fan de wrâld en it ferkear is ien grutte gaos.
Lizzing
De stêd leit oan de eastigge fan de Nyl yn it noarden fan Egypte, súdlik fan it plak dêr't dizze rivier har yn de delta fertakket yn de Rosetta en deDamietta. Westlik fan Kairo lizze Gizeh en de Piramiden fan Gizeh. Yn it suden is ek de lokaasje fan de klassike Egyptyske stêd Memfis.
Skiednis
De skiednis fan Kairo giet werom oant de Romeinske tiid, doe't op it plak fan de tsjintwurdige stêd in fort stie as symboal fan de Romeinske macht. Offisjeel waard de stêd yn 969 stiften troch de Fatimiden, een Noard-Afrikaanske dynasty. Sy bouden tichtby de garnizoenstêd Fustat in nije haadstêd en neamden de stêd Al-Medina Al-Qahirah, de Oerwinnende Stêd. Nei de ferwoasting fan Bagdad yn 1258 troch de Mongoalen, waard Kairo de wichtichste kulturele en yntellektuele stêd fan it Midden-Easten. thumb|left|Kairo, [[Hartmann Schedel, 1492]] Mei de komst fan Ismael, pakesizzer fan Mohammed Aly, healwei de 19e iuw soe de ûntjouwing fan de stêd yn in streamfersnelling telâne komme. Dêr't hjoed-de-dei it stêdsdiel fan Kairo leit, wie eartiids inkel in sompich gebiet dat alle jierren troch de Nyl oerstreamd waard. Troch Ismael waard de sompe drûch makke. Fierders nûge hy út Jeropa boumasters om njonken de âlde Islamityske stêd in modern Kairo yn nij-Jeropeeske styl te ûntwerpen. Yn dyselde tiid waard ek it Suezkanaal groeven en foar skipfeart iepensteld dêr't hy de stêd op de ynternasjonale kaart mei sette. Sûnt dan makket it Egyptyske sakenlibben in wichtige groei- en bloeiperioade troch, mar waard ek in protte skulden makke troch de stêd.
Yn 1882 kaam de stêd ûnder kontrôle fan de Britten oant alle skulden werom betelle wienen. Dizze besetting soe lang om let oant yn 1952 yn stân bliuwe, doe't in grutte revolúsje dêr ynienen in ein oan makke. Sûnt dy tiid hat de stêd in ûnbidige befolkingsgroei trochmakke, dy't late ta in gebrek oan húsfesting. Dêrom waard yn de jierren ’60 en ’70 de westlike ouwer fan de Nyl ynlive by de stêd en waarden hiel wat nije wiken út de grûn stampe. Dizze útwreidingen wienen lykwols net genôch om de wenningneed temjitte te kommen en der ûntstienen yn de woastyn eastlik fan de stêd sloppenwiken. Under it bewâld fan Hosni Mubarak binne stadichoan ferbetteringen kaam, mar dochs bleau de oerbefolking, earmoede en fersmoarging de stêd parten spyljen.
Nijsgjirrichheden
right|thumb|250px|De hege skyline fan Kairo op de eastigge fan de [[Nyl]]
Bouwurken
De âlde binnenstêd fan Kairo is troch de UNESCO ta wrâlderfgoed ferkleare.
New Cairo
New Cairo (Nij Kairo) is in nij stêdsdiel fan Kairo. De bou fan it megaprojekt begûn yn 2004. New Cairo is rommer fan opset as it âlde Kairo, dêrtroch is it ek skjinner en der is minder lûdsoerlêst.
800px|center|thumb|Panorama fan in strjitte mei terassen yn Rehab City, in part fan New Cairo.
ferkear en ferfier
Yn Kairo leit de ynternasjonale luchthaven Kairo Cairo International Airport (koade: CAI).
Fan Kairo set de Trans-Afrikaanske Kairo-Kaapstêd Snelwei útein. Dizze wei, dy't goed 10.000 kilometer lang is, folget in rûte troch it easten fan Afrika nei it suden en einigt yn Kaapstêd.
Jacht (fartúch)
In jacht is in fluch en faak lúksueus ynrjochte skip of boat, dat útslutend bestimd is foar it ferfier fan persoanen, foar it meidwaan oan races of foar rekreaasje en ferdivedaasje. Yn it lêste gefal sprekt men ek wol fan in plezierjacht. Faak is in jacht ek tsjintwurdich noch útrist mei seilen; dan wurdt it skip wol in syljacht neamd. Hat it in motor, dan kin men sprekke fan in motorjacht. Ornaris hawwe syljachten tsjintwurdich trouwens ek in motor, of alteast in bûtenboardmotor, foar as de wyn fuortfalt of te sterk oanlûkt en om 'e haven yn en út te farren.
Etymology
Etymologysk komt de oantsjutting 'jacht' út it Nederlânsk, fan 'jacht' yn 'e sin fan it jeien op wyld, fia 'jachtsjen', dat "fluch fuortbewegen" betsjut, nei in licht skipke dat him mei faasje fuortbeweecht oer it wetter.
Skiednis
De term 'jacht' waard oan 'e ein fan 'e sechstjinde iuw foar it earst foar in fartúch brûkt, te witten foar de lytse, lichte skipkes dy't de Hollânske steedhâlder Maurits fan Oranje-Nassau yn it ramt fan 'e Tachtichjierrige Oarloch foar oarlochsdoelen útstjoerde by de Flaamske kust lâns. Nei ôfrin fan dy oarloch ûntjoech dat type skip him ta in komfortabel ferfiermiddel foar oer it wetter.
Yn 'e santjinde en de achttjinde iuw kaam it Steatejacht yn gebrûk, dat bedoeld wie foar it ferfier fan pommeranten, lykas leden fan it lânsbestjoer of fan 'e Steaten, it besjoer fan 'e ôfsûnderlike gewesten. It selde type skipke waard ek brûkt foar it oerbringen fan driuwende berjochten. By de marine bleau it jacht foar soks yn 'e tsjinst oant 1843.
Yn 'e tweintichste iuw kamen jachten yn gebrûk as foarm fan ferdivedaasje foar de riken en letter ek foar de minder riken.
Botte Wiglius Schultetus Aeneae
Botte Wiglius Schultetus Aeneae, ek Aenée, (Sint-Jabik, 1817 - dêre, 9 jannewaris 1889) wie in dokter yn Sint-Jabik.
Hy studearre medisinen oan de Universiteit Grins en promovearre dêre op 16 juny 1841 op it proefskrift De haemorrhagiis uteri in graviditate
Hy waard bekend troch syn fertaling yn it Nederlânsk en útjefte fan Wopke Jakobs de Jong syn satirysk pamflet De Dominijs hifke, mar follen to licht achte (1840).
Klaas Ynzes Vlietstra
Klaas Ynzes Vlietstra (Boazum?, 21 juny 1785/1786 - Blessum, ± 1877), wie in boere- en timmerfeint en folksdichter.
Skreau:
Hein van der Vliet
Hein van der Vliet (Lippenhuzen, 1890 - 28 maart 1956) wie in timmerman-oannimmer en amateur-archeolooch.
Hein van der Vliet die in soad ûndersyk yn Súdeast-Fryslân. Hy waard ek wol de stientsjessiker fan Opsterlân neamd. Hy rekke yn de besnijing troch de fynst fan in rindierstang. Grif in diel fan in keunstfoarwerp dat rindierjagers mei droegen of offeren. It wie de oanlieding foar de jierrenlange syktochten fan him troch it Opsterlânske lânskip. Sykjend om boaiemgeheimen. Yn 1937 fûn Hein van der Vliet, by Weinterp tichtby it Keningsdjip in fjoerstien dy't de foarm fan in fûstbile hie. Nei yngeand ûndersyk die bliken dat it om ien fan de âldste fûstbilen fan Nederlân gie.
Ilse Warringa
Ilse Warringa (Dalfsen, 1 juny 1975) is in Nederlânske aktrise en stimaktrise.
Biografy
Warringa folge in sang- en keunstnersoplieding oan de ArtEZ hegeskoalle foar de keunsten yn Swol, dêr't hja yn 1998 ôfstudearre. It toanielselskip Stella Den Haag wie ien fan de earste dêr't hja yn spile. Yn 2004 rjochte se mei Lies Visschedijk en Marije Gubbels de toanielgroep Bloody Mary op. Dêr makke se ferskate foarstellingen mei, lykas Visnijd (2006), Hol (2008), Fok (2009), Broeders en zusters (2011), Schraap (2012), Paren (2014) en Selma & Louise (2015) grûnfêste op Thelma & Louise.
Yn tsjinst fan de NTR die se fan 2005 ôf oan mei oan Het Klokhuis en de rige koartswilige edukative telefyzjesearjes Welkom in de Gouden Eeuw, Welkom in de IJzeren Eeuw, Welkom bij de Romeinen en Welkom in de jaren 60.
Yn 2006 sette se út ein as stimaktrise mei de animaasjesearje Winx Club fan Nickelodeon. Teffens spile se yn ferskate telefyzjeprogrammas, ûnder oare yn Budget TV, Mag ik u kussen? en De Grote Improvisatieshow.
Yn 2018 spile Warringa de haadrol Juffrou Ank yn de NPO 3-komedysearje De Luizenmoeder, dy't hja tegearre mei Diederik Ebbinge skreau. Yn augustus fan dat jier hie se in gastrol yn De Film fan Dylan Haegens. Fan 2018 ôf is Warringa te sjen yn it persiflaazjeprogramma De TV Kantine.
Frank Spijkers
thumb|De Histotolk as de 17e-iuwer Luitenant Frans. thumb|De Dichter Frank Spijkers (Amsterdam, 1964) is in akteur en skriuwer. Spijkers woeks op oan de Amstel yn Amsterdam. Op skoalle hie er al niget oan skiednis. Yn 1985 ferfear er nei It Bilt. Nei it TWU folge er twa jier in jûnsstúdzje Skiednis twaddegraads, mar makke dat net ôf. Sûnt 2000 wennet er yn Boyl en hy besiket dêrom it Stellingwerfsk te learen. Frank Spijkers is de broer fan Mark Spijkers.
Drama
Sûnt 2001 spilet er histoaryske foarstellings op benammen basisskoallen. Hy neamt him dan 'Histotolk'. Earst spile er allinnich in Romein, letter binne der ek oare skiednisfigueren bykaam. Dêrneist skriuwt en dichtet er. Bytiden jout er publike foardrachten, allinnich of yn de mande mei oare keunstners. Ek spilet er mei syn broer Mark Spijkers as De Performer Meets Graaf van Medwert.
Yllustraasjes
Spijkers makket yllustraasjes foar boekjes en dekors. Doe't Stellingwerf yn 2009 sânhûndert jier bestie ferskynde syn tekenteltsje "Terug naar Stellingwerf/Weeromme naor Stellingwarf" yn de regionale kranten De Stellingwerf en de Nieuwe Ooststellingwerver.
Skilder
De measte wurken binne yn oaljeferve op houtpaniel. Weromkommende tema's binne lânskippen, skiednis en in inkeld portret.
Christopher Tolkien
Christopher John Reuel Tolkien (1924-2020) wie de jongste soan fan J.R.R. Tolkien en in bekende Ingelske akademikus, wittenskipper, en skriuwer. Nei it ferstjerren fan syn heit yn 1973, hat Christopher Tolkien in grutte rol spile yn it bewarjen en publisearjen fan de skriften en teksten fan syn heit, ynklusyf de "Silmarillion", in samling fan mytologyske ferhalen dy't in ynspiraasjeboarne foar it wurk fan syn heit wienen. Christopher Tolkien is ek bekend om syn wurk as redakteur en yllustrator fan de "The History of Middle-earth", in samling fan teksten dy't ynsjoch jouwe yn it kreative proses fan syn heit en it ûntwikkeljen fan syn wurk.
Teltow-Fläming (Landkreis)
Teltow-Fläming is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Brandenboarch. It waard oprjochte yn 1993.
Stêden
Stêden yn Teltow Fläming:
Claude Monet
thumb|right|Claude Monet
Claude Oscar Monet (Parys, 14 novimber 1840 - Giverny (Heech-Normandje), 5 desimber 1926) wie in Frânske skilder. Monet wie ien fan de liedende skilders yn de ympresjonistyske styl.
Biografy
Fan likernôch 1865 ôf hie Monet in relaasje mei Camille Doncieux. Yn 1867 waard harren earste soan, Jean, berne yn Parys. Se trouden yn de simmer fan 1870. Harren houliksreis gie nei Trouville, mar fanwege de oarloch tusken Frankryk en de Prusen flechten se nei Londen. Fia Nederlân kamen se werom yn Frankryk dêr't se harren yn Arqunteuil ta wenjen setten. Dat plak wie fia it Paryske stasjon Saint-Lazere, dêr't Monet ferskate skilderijen fan makke hat, maklik te berikken. Finansjeel gie it Monet yn dy perioade foar de wyn: syn skilderijen ferkochten goed. thumb|Pompeblêdefiver (1899) Yn 1879 waard de twadde soan, Michel, berne, koart foardat de famylje Monet nei Vétheuil ferhuze. Yn 1879 ferstoar Camille. Monet huze doe al mei Alice Hoschedé en har man Ernest. Dy ûngebrûklike ferhâlding wie de oanlieding ta in stream fan geroften en Monet syn relaasje mei kollega skilders kaam dêrtroch ûnder druk te stean. Yn 1883 ferhuze de 'ménage' mei harren acht bern nei Giverny. Yn 1891 ferstoar Ernest, wat it paad frij makke foar in houlik tusken Monet en Alice. Foar de famylje Monet bruts in rike tiid oan.
Yn 1911 ferstoar Alice, yn 1914 folge troch Monet syn âldste soan Jean. Jean wie troud mei de twadde dochter fan Alice, Blanche. Blanche soarge as widdo foar de skilder op jierren. Monet is 86 jier wurden.
Wurk
thumb|Impressions du soleil levant (1899) Nei earst benammen karikatuertekeningen makke te hawwen, begûn Monet op syn 24ste mei it skilderjen fan lânskippen yn de bûteloft, soks op oanrieden fan de Normandyske skilder Eugène Boudin. Monet skildere benammen de lânskippen yn syn eigen omjouwing: yn Arquenteuill it ferneamde fjild mei klaproazen en yn Giverny stikken fan syn eigen tún dy't letter in toeristysk plak wurden is. Syn skilderij Impression, soleil levant út 1874 joech oanlieding ta de namme ympresjonisme.
Willem de Sitter
thumb|Willem de Sitter. thumb|Einstein, Ehrenfest, De Sitter, Eddington en Lorentz yn de wurkkeamer fan De Sitter yn Leien (1923) Willem de Sitter (Snits, 6 maaie 1872 – Leien, 20 novimber 1934) wie in Frysk wiskundige, astronoom, kosmolooch en natuerkundige.
Libben
De Sitter is berne yn Snits yn ien fan 'e huzen neist de Snitser Wetterpoarte, as in soan fan rjochter Lamoraal Ulbo de Sitter en Katharina Bestling. By syn stúdzje wis- en natuerkunde yn Grins rekke hy hieltiten mear ynteresseard yn de kosmology. Fanút syn wiskundige eftergrûn makke hy mei statistyske techniken ferskillende modellen om it ûntstean fan de kosmos te beskriuwen.
De Sitter begûn sels in briefwikseling mei Einstein. Dat late úteinlik ta it no ferâldere Einsteins- De Sittermodel. Yn dit model is de kromming fan de romte hast gelyk oan nul en kin dêrtroch op in frijwol euklidyske wize beskreaun wurde. Yn in euklidysk universum is de koartste ôfstân tusken twa punten in rjochte streek.
Yn 1918 frege hy Anton Pannekoek foar de stjerrewacht yn Leiden. Mar dat koe net trochgean. De Minister Ruijs de Beerenbrouck kearde it op. Fanwege de linkse ideeën fan Pannekoek.
De Sitter is ferstoarn yn 1934 yn Leien. Op de moanne is in ynslachkrater nei him neamd.
Freulepartij
De Freulepartij is in keatswedstryd dy't alle jierren yn it Fryske doarp Wommels holden wurdt. Der komt elts jier in publyk fan sa'n 4.500 oant 5.000 minsken op ôf. De Freulepartij is de wichtichste keatspartij foar jonges fan 14 oant en mei 16 jier, en is dêrmei de manlike wjergader fan 'e Ald-Meiers Partij yn Hitsum, foar famkes fan dy âldens. It evenemint bestiet sûnt 1903, en wurdt elts jier op in woansdei yn begjin augustus holden, persiis in wike nei de PC yn Frjentsjer. (De PC wurdt holden op 'e fyfde woansdei fan july, of, as july mar fjouwer woansdeis hat, op 'e earste woansdei fan augustus.) De woansdeis nei de Freulepartij wurdt yn Jellum-Bears de Revâns-Freule ferkeatst.
Skiednis
De Freulepartij waard foar it earst spile op 5 augustus 1903. De wedstryd is ferneamd nei frelle (freule) Clara Jacoba de Vos van Steenwijk, dy't keatsen in sûn tiidferdriuw foar opslûpen jonges fûn. Dêrom stelde hja yn 1902 in flink bedrach oan jild beskikber foar de oprjochting fan in jierliks weromkearende wedstryd yn har wenplak Wommels. Dêrfoar waard se letter eare mei in boarstbyld dat op De Terp stiet, yn it sintrum fan it doarp.
Yn 1943 en 1944 gie de Freulepartij net troch fanwegen de Twadde Wrâldoarloch.
De organisaasje fan 'e Freulepartij wie mear as 110 jier yn 'e hannen fan 'e Keatsferiening Wommels, mar úteinlik groeide it evenemint sa grut dat men suver mear mei de Freulepartij dwaande wie as mei de saken dêr't in keatsferiening foar bedoeld is. Dêrom waard de organisaasje yn 2017 oernommen troch de nij oprjochte Stichting De Freulepartij Wommels. Dy sette doe útein mei in wiidweidich fernijings- en ferjongingsprogramma dat foar de edysje fan 2018 foar it earst fruchten begûn ôf te werpen.
Sa waard it publyk by de yngong fan it sportfjild oan De Keatsebaen tenei wolkom hjitten troch in grut digitaal boadskippeboerd en waarden alle frijwilligers yn in nij tenu stutsen. Ek waard der op 'e jûn fan 'e tiisdei foarôfgeande oan 'e Freulepartij foar it earst in 'Freulekafee' holden yn it Wommelser Kafee It Reade Hynder, dat troch Omrop Fryslân fan 19.00 oant 20.00 oere útstjoerd waard. Ek nij wie dat der yn it skoft foar de finale en nei ôfrin fan 'e keatspartij in optreden wie fan in dweilorkest, yn 2018 fersoarge troch De Menaemer Feintsjes.
Yn 2020 waard de Freulepartij fanwegen de wrâldwide koroanafiruspandemy sûnder taskôgers ferkeatst op sneon 19 septimber.
Regels en tradysjes
Dielname oan 'e Freulepartij stiet iepen foar jongespartoeren fan alle keatsferienings dy't as ôfdielings oansletten binne by it KNKB. Eltse ôfdieling mei maksimaal ien partoer nei de Freule ôffurdigje. De winners ûntfange goudene klokjes en in wikselpriis (de "Freule") dy't nei frelle De Vos van Steenwijk neamd is en bestiet út in miniatuer fan har filla. Jonges dy't de Freulepartij al in kear wûn hawwe, binne dêrnei útsletten fan fierdere dielname, ek al falle se yn 'e jierren dêrop noch binnen de leeftydskategory fan 14 oant en mei 16 jier.
It winnen fan 'e Freulepartij wurdt rekkene as it earste bledsje fan it saneamde Klaverke Fjouwer. De oare trije bledsjes kinne wûn wurde by: de Jong Nederlânpartij, de Bûnspartij foar Senioaren en de PC. It komt mar tige selden foar dat keatsers alle bledsjes fan it Klaverke Fjouwer winne.
Winners
Hjirûnder in list mei winners fan 'e Freulepartij.
Fjirtum
Fjirtum is in Fryske kulturele beweging dy't yn koarte tiid in oantal opfallende projekten fuortbrocht hat. De beweging moat oan de iene kant sjoen wurde as in oanjager fan keunst- en kultueruteringen yn brede sin yn Fryslân en oan de oare kant as in stúdzje fan de troch himsels ynsette ûntwikkelingen. Wat binne hjirfan de doelen?
In wichtich doel fan Fjirtum is it tagonkliker meitsjen fan de keunst en kultuer yn Fryslân. Ynstee fan in elitêr stânpunt yn te nimmen, lykas yn keunst- en kultuerfermiddens faak bart, wol Fjirtum de drompel sadanich ferleegje dat in protte minsken har oansprutsen fiele om sels ek in keunstsinnige of kulturele bydrage te leverjen yn hokker foarm dan ek. Fjirtum wol hjirfoar in platfoarm biede, se wol in moetingsplak en wurkplak wêze foar alle lagen fan de befolking en net in fan boppen-ôf opleine kultuer presintearje. Op it webstee binne hjirfan ferskate foarbylden te sjen lykas de projekten 'de Fjirtummer toer', de Fjirtummer symfony en de aventoeren fan Pompeblêdman.
It is de bedoeling dat safolle mooglik minsken har op ien of oare wize mei Fjirtum ferbûn fiele sille en eltsenien dy 't mei Fjirtum ferbûn is mei him in Fjirtumer neame.
Boarne
De tekst is, mei tastimmming, foar in diel ûntliend oan it Fjirtum-webstee
Josef Mengele
thumb|Josef Mengele yn 1956 thumb|Block 10 yn Auschwitz dêr't Mengele syn eksperiminten útfierde Josef Mengele (Günzburg, 16 maart 1911 – Bertioga (Brazylje), 7 febrewaris 1979) wie dokter yn konsintraasjekamp Auschwitz; hy wurdt ek wol 'Ingel fan de dea' neamd. Mengele moast yn 1940 nei de Wehrmacht. Hy melde him yn augustus 1940 frijwillich by de Waffen-SS. Hy begûn as bataljonsdokter, mar rekke slim ferwûne oan it eastfront. Om syn sûnens koe er net werom nei it front en waard dokter yn konsintraasjekamp Auschwitz op 30 maaie 1943 as SS-Hauptsturmführer (kapitein).
Kampdokter yn Auschwitz
Hy beslute dêr wa't libje mocht en wa't fuort dea moast. Hy is meast ferneamd om syn ferskriklike medyske eksperiminten. Dy eksperiminten dy er benammen mei twillingen. Hy sette se yn in kâlde keamer dêr't se bliuwe moasten oant se dea gongen, yn fakuümkeamers, amputearre dielen fan de lea en organen (meast sûnder ferdôving) en teste nije behannelings en genêsmiddels. Hy hat ek ris in twilling oan inoar nuddele omdat er witte woe oft er ek in siameeske twilling meitsje koe. Hy besocht mei blauwe floeistof om fan donkere eagen blauwe eagen te meitsjen. Syn eksperiminten mislearren faak en dat hie faak de dea fan syn 'testobjekten' ta gefolch.
Flecht
Nei de kriich bleau er fjouwer jier ferskûle op in boerepleats yn Beieren. Hy naaide yn 1949 út nei Súd-Amearika oer Itaalje. Hy wenne tusken 1949 en 1959 yn Buenos Aires yn Argentynje, mei finansjele stipe fan syn famylje. Yn 1954 gong er by de frou wei. Yn 1956 wie er op fakânsje yn Switserlân mei de widdo fan syn broer, syn soan en neef. Hy frege in Dútske pas oan ûnder syn eigen namme - dy't er ek krige. Hy troude wer yn 1958 yn Montevideo, Urûguay, mei syn skoansuster.
Op 3 augustus 1958 die de skriuwer Ernst Schnabel, dy't oer Anne Frank skreaun hie, oanjefte tsjin Mengele. Febrewaris 1959 waard in arrestaasjebefel makke. Mengele teach nei Paraguay en waard Paraguaansk steatsboarger. Doe't de MOSSAD yn de simmer fan 1960 Adolf Eichmann út Paraguay meinommen hie, gong Mengele nei Brazylje. Mengele stoar yn 1979 ûnder it swimmen oan in hertynfarkt of in beroerte. Hy is mei de namme 'Wolfgang Gerhard' te hôf brocht. Syn dea waard net kundich makke. Earst yn 1985 waard syn lichem opgroeven. Yn 1992 waard DNA fan it opgroeven lichem ûndersocht mei famylje dy't noch libben, en waard fêststeld dat it yndie Josef Mengele wie.
Anna Sipkema
Anna Sipkema (Liens, 6 septimber 1877 - Amsterdam, 30 july 1933) wie in Nederlânske grafysk ûntwerpster en weefster.
Sy folge fan 1894-1897 de Ryksnormaalskoalle foar Tekenûnderwizers yn Amsterdam.
Fan 1904 ôf wie hja learares tekenjen oan de Deiteken- en Keunststambachtsskoalle foar Famkes yn Amsterdam.
Tusken 1901 en 1911 wie sy boekbânûntwerper foar in tal útjouwers sa as: C.A.J. van Dishoeck, G.B. van Goor, P.H. van Kampen, Van Holkema & Warendorff en L.J. Veen. Har wurk wurdt wol yn ferbân brocht mei bûtenlânsk Art Nouveau en hat wol wat fan it wurk fan Gustaaf van de Wall Perné. Sy makke ûnder mear de jierkalinder Bloem en Blad (Utj. Van Dishoeck). Nei 1911 wurke se meast as weefster en joech sy ek les yn weven.
Blije
Blije is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Blije leit noardlik fan Ginnum, noardeastlik fan Ferwert, westlik fan Holwert en besuden de Waadsee. Blije hat  ynwenners. De doarpskearn leit by it sa neamde ‘pleintsje’, by de krusing fan de Unemastrjitte, Haadstrjitte, Farrewei, Foarstrjitte en Stasjonswei.
De buorskippen Boatebuorren, Farebuorren en Easterbeintum hearre ek by Blije. Earder hearde Tsjissebuorren ek by Blije, mar dy buorskip bestiet net mear.
Etymology
De âldst bekende namme fan it doarps is 'Blytha' yn de 13e iuwske libbensbeskriuwing fan abt Freark fan Hallum(† 1173). De betsjutting fan Blytha soe wêze: Doarp yn 't slyk. Oaren tinke oan "Blij" (rêstich) en "a" (wetter), doarp oan rêstich wetter. Neffens in oare ferklearring betsjut de namme blinkend slik.
Koarte skiednis
De âldst bekende grytman fan Ferwerderadiel hiet Tjaard fan Blije.
De tsjerke en it tsjerkhôf lizze op in tige lege terp. De âlde bebouwing fan it doarp leit wat ôfsidich fan de tsjerke oan in krúspunt fan wegen nei Holwert, Ferwert en ferspraad lizzende states. Oan dy diken is de measte bebouwing ûntstien. By dat krúspunt wie it haventsje fan de Blijer Feart. Op in ôfgroeven terpke leit Farebuorren oan de Blijer Feart dat op de Schotanuskaart fan 1684 al foarkomt.
Alear stie Blije bekend foar syn flaaksbou. Der waard wol sein dat der yn Blije foar it earst mei begûn wie. Teffens wie der in sûkereifabrykje dat yn 1927 tekene is troch Ids Wiersma.
The Times
thumb|Foarside út 1788 The Times is in Britsk deiblêd, oprjochte yn 1785 troch John Walter ûnder de namme The Daily Universal Register. De krante hjitte sûnt 1 jannewaris 1788 The Times of London. Tsjintwurdich wurdt de krante útjûn troch News International, in ûnderdiel fan Rupert Murdoch syn News Corp, foarhinne News Corporation.
Blije
Koarte skiednis
Sûnt 2019 leit Blije yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Foar dy tiid lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente Ferwerderadiel.
The Times
De krante is sawol digitaal as yn papierfoarm beskikber en wurdt yn in protte lannen ferspraat. It deiblêd hat it grutste part fan syn abonnees yn it hiele Feriene Keninkryk.
Blije
De Stinzen
Blije hat fjouwer stinzen hân: Aebinga State (Blije), Unema State, Scheltemastate en Monsma State. Fan de lêste twa is neat mear bekend. Fan Aebinga is bekend dat yn 1510 Sjoerd fan Aebinga troud is mei Beits Humalda. Sûnt dy tiid neamden se harren Aebinga fan Humalda. It slachte is útstoarn mei Idsert Aebinga van Humalda (1754-1834). Aebinga van Humalda wie yn 'e geunst by kening Willem I en sa waard er gûverneur fan Fryslân. Hy hie niget oan de Fryske taal.
Fan de Unema's is Janko fan Unema bekend. Hy hat him tige ward tsjin de Saksers en Karel V. Grutte Pier hat him sels noch ris út syn finzenskip befrije moatten. Letter hat er him ûnderwurpen oan Karel V. Dy betroude it net hielendal en hat Unema earst mar ris in skoft fêst setten. Yn 1547 binne de Unema's útstoarn en in Unema State yn hannen fan de Aylva's kommen. Ek dizze staten binne ôfbrutsen. It plak fan Aebinga en Unema is noch oan te wizen.
Blije Bûtendyks
Yn Blije hie it wetterskip "Blije Bûtendyks" in kantoar. Dat wetterskip wie it lytste fan Fryslân (en Nederlân) en hie sa'n 100 hektare lân oan de waadkant fan it doarp.
Mienskip
Under Blije falle Farebuorren (oan de Blijer Feart), Easterbeintum en Boatebuorren. It doarpsfeest mei optocht wurdt organisearre troch de Aktiviteitekommisje. thumb|260px|''Monumintsje "Blijer Bellefleur" (Frans Ram)
Befolking
In ynwenner fan Blije wurdt Blijer of Blijster neamd. Blijers waarden eartiids foar "Blijer Bellefleuren" útskolden. De namme Blijer bellefleur is ferbûn oan in apelras dat yn Blije tylt waard. It apelras ferdwûn yn de 20e iuw, mar is fan âld intmateriaal op 'e nij kweekt. Yn 2015 waarden yn it ramt fan it opfleurjen fan it doarp yn it sintrum in tal Bellefleur-fruitbeammen plante. In keunstwurk fan Frans Ram betinkt de eartiidske tylt fan de Blijster bellefleur.
Befolkingsferrin
Neffens de folkstelling fan 1744 wiene der 472 ynwenners. Van der Aa komt om 1840 hinne op 990. De "Ensyklopedy fan Fryslân" (1958) jout 1250 oan, op 1 jannewaris 2014 wiene dat 839 ynwenners. It ynwennertal fan Blije hat te lijen hân fan jimmeroan minder wurk yn 'e lânbou.
Tsjerklik libben
Blije hat trije tsjerken:
Blije hie eartiids ek in Fermanje. Dy tsjerke is yn 1935 sletten, mar likernôch trijefearn fan it gebou bestiet noch. Yn 1835 is der troch Hendrik de Cock in ôfskieden gemeente oprjochte, dy't yn 1843 gearfoege is mei dy fan Ferwert. Yn 1860 is der wer op 'e nij in ôfskieden gemeente oprjochte. Dy is letter wer opgien yn de Grifformearde Tsjerken. Sûnt 1946 is der yn Blije ek in Frijmakke Grifformearde Tsjerke. In protte foarmannen fan de frijmakken kamen út Blije of hienen dêr bannen mei.
Ferienings
thumb|260px|Farrewei
Sport en rekreaasje
Troch it doarp rint de Jeropeeske kuierrûte E9, ek wol North Sea Trail of Frysk Kustpaad neamd. De E9 rint bylâns de kust fan Portugal nei de Baltyske steaten.
Strjitten
Alle strjitten yn Blije.
Olympyske Simmerspullen 2008
De Olympyske Simmerspullen fan de XXIXe Olympiade waarden fan 8 oant en mei 24 augustus 2008 holden yn Peking, de haadstêd fan Sina. Der dienen likernôch 11.000 atleten oan mei.
Tawizing
Peking waard op 13 july 2001 yn Moskou troch it Ynternasjonaal Olympysk Kommitee keazen as stêd foar Olympyske Spullen fan 2008. De hope yn de tuskentiid hat west dat de spullen foar Sina in reden wêze soe om better mei de Minskerjochten om te gean. Dat is ek wol bard, mar it regear wol yn Sina perfoarst net dat der negative ferslaggen dien wurde ûnder de Spullen, dat de sitewaasje fan de eigen ferslachdoggers is bot minder wurden.
Kontroverze
De tawizing fan de Spullen oan Sina is yn sommige rûnten kontroversjeel fanwege de polityke situaasje en de minskerjochten. Amnesty Ynternasjonaal fernijde sawol yn april 2007 as yn july 2008, dat yn de oanrin nei de Spullen de situaasje foar de ta dea feroardielden en bûtenlânske sjoernalisten yn Sina ferbettere is, wylst de represje tsjin eigen sjoernalisten en politike aktivisten just tanaam wêze soe.