cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
De Fuortgong
Fryske oersetting
Birds of Passage waard ûnder titel De Fuortgong yn it Frysk oerset troch Klaas Bruinsma, dy't benammen bekend is troch syn ferfrysking fan Homêros syn Ilias en Odyssee en in hiele rige Aldgrykske toanielstikken fan skriuwers as Sofokles, Aiskylos, Euripides en Aristofanes. Bruinsma syn oersetting fan Birds of Passage is op 'e noed fan Tresoar. Ut it lemma yn it digitale argyf fan Tresoar, dêr't De Fuortgong op ien bulte smiten wurdt mei guon oare fertalings fan Bruinsma, kin net opmakke wurde oft it ek publisearre is. Likemin wurdt der in datum neamd, behalven dan dat it fan nei 2000 is ("20XX").
Porcupine (Súd-Dakota)
Porcupine ['pɔɹkjəpa:in] (Lakota: Pȟahíŋ Siŋté; útspr.: [pˣa'hĩ: sĩ'te:]) is in plak yn Oglala Lakota County (foarhinne Shannon County), yn it súdwesten fan 'e Amerikaanske steat Súd-Dakota, dat yn 1890 stifte waard. It leit binnen de grinzen fan it Pine Ridge Yndianereservaat (Pine Ridge Indian Reservation), fan 'e Oglala Sû Stamme (Oglala Sioux Tribe). Fierders is it de ûnoffisjele haadstêd fan 'e net-erkende Republyk Lakota. Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 bedroech it ynwennertal fan Porcupine doe krapoan 1.100 minsken.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2000 wie doe fan 'e befolking fan Porcupine 3,9% âlder as 65 jier en 42,0% jonger as 18 jier. Fierders bestie 10,1% fan 'e húshâldings út ien persoan, wylst 28,8% fan 'e befolking ûnder de earmoedegrins libbe. Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2000 sa: 98,3% Yndianen; 1,2% blanken; 0,5% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Edmonia Lewis
thumb|Edmonia Lewis om 1870 Mary Edmonia Lewis (Greenbush, Rensselaer County, New York; wierskynlik 4 july 1844 - Hammersmith, Londen, 17 septimber 1907) wie in Amerikaanske byldhouster. Har heit wie in Haïtiaan dy't nei de Feriene Steaten emigrearre wie, en har mem wie fan mingd Afro-Amerikaansk en Odjibwe-Yndiaansk komôf. Lewis wie de earste Afro-Amerikaanske byldhouster dy't yn de ynternasjonale keunstwrâld wurdearre en ferneamd waard.
Siuwsk-Flaanderen
Siuwsk-Flaanderen (Nederlânsk: Zeeuws-Vlaanderen; Siuwsk: Zeêuws-Vlaonderen) is in lânstreek dy't it súdlike part omfiemet fan 'e Nederlânske provinsje Seelân. It gebiet leit ynklamme tusken de Westerskelde en de Belgyske grins, en wie foarhinne it iennichste diel fan Nederlân dat op it fêstelân lei en dochs gjin lânferbining mei de rest fan it lân hie, mei't it yn it easten fan 'e provinsje Noard-Brabân ôfsnien wurdt troch de Skeldemûning. Yn Siuwsk-Flaanderen lizze de yndustryplakken Terneuzen en Sas-fan-Gint, de histoaryske stedsjes Hulst, Aksel en Slûs, en de bekende fiskershaven Breskens.
Skiednis
Yn it ferline wie de noardkust fan Siuwsk-Flaanderen ferbrokkele en bestie it gebiet fral yn it noardwesten út in grut tal eilannen, wêrby't Eastburch, dat no fier yn it binnenlân leit, oan 'e súdkust fan it súdlikste eilân sitewearre wie. Breskens, dat ek dy kusten út leit, hjit net foar neat "Breskes"; it wie dêr doedestiden al 'en duvel eilantsjes. In oar eilân wie Saamslach, dêr't Terneuzen, Aksel en de doarpen Saamslach, Hoeke en Bierfliet op leine. Dat eilân waard kolonisearre fan oare kant de Westerskelde ôf, troch lju fan it eilân Walcheren. Sadwaande is dat gebiet noch altyd protestantsk, wylst de rest fan Siuwsk-Flaanderen in sterk roomsk karakter beholden hat.
Bewesten Terneuzen bleau de Braakman, in see-earm dy't djip it lân yn snie, noch oant de fyftiger jierren fan 'e tweintichste iuw iepen. Noch fierder nei it westen ta, dêr't no de grins tusken Nederlân en Belgje is, lei foarhinne it Swin, dat fia Damme oan Brugge ta it binnenlân ynstiek, sadat it dêr oant Slûs ta iepen see wie.
Yn 'e Tachtichjierrige Oarloch lei Siuwsk-Flaanderen lange tiid yn 'e frontliny, wêrby't fral de fêstingstedsjes Aksel en Hulst geregeldwei yn oare hannen oergiene. Uteinlik bleau dit gebiet lykwols yn Steatske hannen, wylst de rest fan Flaanderen foar de Opstân ferlern gie. As resultaat fan dy útkomst waard it protestantske gebiet om Terneuzen hinne as committimus fanút Middelburch troch de Steaten fan Seelân bestjoerd, wylst de rest fan 'e streek as Steatsk-Flaanderen by de Generaliteitslannen kaam.
Fan 1795 oant 1814 hearde Siuwsk-Flaanderen by Frankryk. Nei ôfrin fan 'e Frânske Tiid beävensearre de lettere kening Willem I yn 1814, noch foar syn kroaning, dat it eardere Steatsk-Flaanderen ûnder de nije namme Siuwsk-Flaanderen by de provinsje Seelân komme soe. Dy ynliving waard op 19 septimber 1814 in feit. Nei't Belgje him yn 1830 fan Nederlân ôfskaat hie, ûntjoech Siuwsk-Flaanderen him ta in wier smokkelparadys. Nei de Earste Wrâldoarloch riddenearren de Belgen dat Nederlân, troch him neutraal op te stellen, eins de Dútsers holpen hie. As fergoeding fan 'e dêrtroch litte skea easken se doe de provinsje Limburch en Siuwsk-Flaanderen op. Mei't dy easken gjin stipe krigen fan 'e Alliëarde grutmachten, rûn dat foar Nederlân mei in skamper ôf.
Geografy
Siuwsk-Flaanderen leit ynklamme tusken de Westerskelde yn it noarden, dy't it gebiet skaat fan 'e eardere eilannen Walcheren en Súd-Bevelân, en de Belgyske grins yn it suden. Benoarden de tasmeljende eastpunt fan it gebiet leit yn 'e Westerskelde it Ferdronken Lân fan Saaftinge, dêr't yn 'e Midsiuwen ferskate doarpen wiene, mar dat der letter ûnder strûpt is. De eastpunt fan Siuwsk-Flaanderen wurdt troch de mûning fan 'e rivier de Skelde skaat fan it uterste súdwesten fan provinsje Noard-Brabân.
Ofsjoen fan 'e gruttere plakken Terneuzen en Hulst bestiet Siuwsk-Flaanderen noch út frij tinbefolke, agrarysk gebiet. De streek omfiemet sûnt de lêste gemeentlike weryndieling, fan 2003, noch mar 3 gemeenten:
Demografy
Siuwsk-Flaanderen hie yn 2013 in befolking fan rom 106.000 minsken, wat mei in oerflak fan 733,2 km² delkomt op in befolkingstichtens fan 144,6 minsken de km². It gebiet hat in sterke regionale identiteit, wêrby't de leauwens- en kultuerferskillen tusken protestanten en roomsen fan ûndergeskikt belang binne. Der bestiet in eigen streekfolksliet, dat yn 1917 skreaun waard troch ds. Jacob Pattist en J. Vreeken as reäksje op 'e Belgyske gebietseasken. Op 'e nijjiersresepsje fan 2009 presintearren de trije Siuwsk-Flaamske gemeenten mei-inoar in streekflagge, dy't in offisjele status krigen hat.
Yn Siuwsk-Flaanderen wurde fan âlds trije ûnderskate dialekten sprutsen. Fan west nei east binne dat it West-Siuwsk-Flaamsk (of Lân-fan-Kadsânsk), it Lân-fan-Akselsk en it East-Siuwsk-Flaamsk (of Lân-fan-Hulstsk). Dêrfan wurde it West-Siuwsk-Flaamsk en it Lân-fan-Akselsk ta it Siuwsk rekkene. Dy beide dialekten foarmje tegearre de Súdsiuwske dialektgroep, dy't de oergong foarmet mei it Westflaamsk fan Belgje, dêr't it Siuwsk in dialektkontinuum mei hat. It East-Siuwsk-Flaamsk is gjin Siuwsk, mar in Eastflaamsk dialekt, dat mear besibbe is oan it Brabânsk.
Nasjonaal Begraafplak Arlington
Skiednis
Yn 1802 krige George Washington Parke Custis, in beppesizzer fan Martha Washington (de frou fan 'e Amerikaanske presidint George Washington) út har earste houlik mei Daniel Parke Custis, it lân yn besit dat no it Nasjonaal Begraafplak Arlington foarmet. Hy liet dêr yn 1803 Arlington House sette, dat noch altyd stiet, en dat no in monumint is dat wijd is oan Robert E. Lee. Nei Custis syn ferstjerren, yn 1857, kaam de plantaazje yn it besit fan syn dochter Mary Anna Custis Lee, dy't troud wie mei de Amerikaanske generaal Robert E. Lee. By it útbrekken fan 'e Amerikaanske Boargeroarloch, yn 1861, naam dyselde ûntslach út it Amerikaanske Leger om tsjinst te nimmen yn it leger fan 'e nije Konfederearre Steaten fan Amearika, in ferbûn fan alve Súdlike steaten (wêrûnder Firginia) dy't har fan 'e Feriene Steaten besochten ôf te skieden. Neitiid klom Lee op ta de kommandant fan it Leger fan Noardlik Firginia, dat de wichtichste militêre formaasje fan 'e Konfederaasje wie.
Op 7 maaie 1861 waard de Arlington-plantaazje beset troch troepen fan 'e steatsmilysje fan Firginia. Om't dy dêrwei oer de rivier de Potomac de Noardlike haadstêd Washington, D.C. ûnder fjoer nimme koene, wie dat in ûntwikkeling dy't it Noarden net talitte koe. Lee syn frou Mary Anna seach yn dat har plantaazje mei gauwens yn Noardlike hannen falle soe, en dêrom begroef se alle kostberheden dy't se net meinimme koe en naam doe op 14 maaie de wyk nei de plantaazje fan suster yn it súdliker leine Fairfax County. Op 24 maaie naam it Noardlike leger ûnder brigadegeneraal Irvin McDowell de stêd Alexandria en de Arlington-plantaazje yn. Dat gebiet soe de hiele fierdere oarloch troch yn Noardlike hannen bliuwe.
Oan it begjin fan 'e Boargeroarloch waarden de militêren dy't deunby Washington, D.C. kommen wiene te sneuveljen, begroeven op Nasjonaal Begraafplak fan it Amerikaanske Soldatetehûs yn 'e haadstêd sels, of op it Nasjonaal Begraafplak Alexandria, yn Alexandria. Tsjin 1863 begûn dêr lykwols gebrek oan romte te kommen. Dêrop joech de kertiermaster-generaal fan it Amerikaanske Leger, Montgomery C. Meigs, befel dat der útsjoen wurde moast nei oare gaadlike plakken om 'e deaden te beïerdigjen. It die bliken dat Arlington fanwegen syn hege lizzing tige geunstich wie (de grêven koene dêr net fuortspiele by oerstreamings) en dêropta seach it út op Washington, D.C. en wie it in estetysk ynnimlike krite. Dêr kaam noch by dat it eigendom wie fan 'e fijannige legerkommandant, en Meigs skepte der sadwaande in bysûnder soad fernoegen yn om Robert E. Lee it gebrûk fan syn plantaazje nei ôfrin fan 'e oarloch te ûntsizzen.
De earste begraffenis dy't op it nije begraafplak te Arlington plakfûn, wie dy't fan soldaat William Henry Christman, op 13 maaie 1864, deunby wat no de noardeastlike tagongspoarte is. Meigs joech lykwols pas op 15 juny fan dat jier formeel tastimming om Arlington as militêr begraafplak yn gebrûk te nimmen. De earste Afro-Amerikaan dy't te Arlington beïerdige waard, wie in William H. Johnson, dy't tsjinstfeint west hie fan 'e Amerikaanske presidint Abraham Lincoln. It wie Lincoln sels dy't derfoar soarge dat Johnson te Arlington begroeven waard, en hy liet it wurd citizen ("steatsboarger") yn 'e grêfsark kervje. Lykwols wie Arlington in segregearre begraafplak, dêr't blanken by blanken en swarten by swarten beïerdige waarden, oant presidint Harry Truman yn 1948 in ein makke oan dy praktyk.
Doe't grutte oantallen feteranen út û.m. de Twadde Wrâldoarloch, de Koreaanske Oarloch en de Fjetnamoarloch oanjoegen te Arlington begroeven wurde te wollen, rekke it begraafplak geandewei de twadde helte fan 'e tweintichste iuw almar foller. Yn 1990 waard 5,3 ha lân by it begraafplak lutsen dy't earder as parkearplak tsjinst dien hie, folge troch 4,9 ha bosklân yn 1996 dy't foarhinne by it monumint Arlington House heard hie, en 15 ha grûn fan it Amerikaansk Ministearje fan Definsje yn 1999. Datselde jiers waard nochris 3,2 ha oan Arlington tafoege dy't earder by de legerbasis Fort Myer heart hie, folge troch nochris krapoan 4 ha fan Fort Myer yn 2005. Yn 2007 waard by it saneamde Millennium Project foar $35 miljoen oan bosklân oankocht om by it begraafplak foege te wurden, hoewol't de National Park Service him dêr fûleindich tsjin fersette en ek út oare hoeken swiere krityk kaam. In fierdere útwreiding folge yn 2013, wêrby't lân hinne en wer skood waard tusken it begraafplak, it Ministearje fan Definsje en Arlington County. Yn maaie 2014 waard it 150-jierrich bestean fan it Nasjonaal Begraafplak Arlington fierd. In moanne earder, yn april fan 2014 wie it hiele begraafplak opnommen yn it Amerikaanske Nasjonaal Register fan Histoaryske Plakken, wêrmei't it in monumintale status krige.
Ferneamde beïerdigings
Der binne fiif steatsbegraffenissen holden op it Nasjonaal Begraafplak Arlington: dy fan 'e presidinten William Howard Taft (1930) en John F. Kennedy (1963), dy fan Kennedy syn bruorren minister fan Binnenlânske Saken Robert Kennedy (1968) en senator Ted Kennedy (2009), en dy fan generaal John J. Pershing (1948), dy't it befel hie oer de Amerikaanske Striidkrêften ûnder de Earste Wrâldoarloch. Hoewol't begroeven wurde te Arlington yn prinsipe foarbeholden is oan oarlochsfeteranen, komme presidinten fan 'e Feriene Steaten der altyd foar yn oanmerking, om't se de oerbefelhawwers fan 'e Amerikaanske Striidkrêften binne. De meast besochte grêven op it Nasjonaal Begraafplak Arlington binne dy fan 'e fermoarde presidint John F. Kennedy en syn frou Jackie Kennedy, dy't yn 1994 njonken him begroeven waard. It Nasjonaal Begraafplak Arlington is ek de lokaasje fan it Grêf fan de Unbekende Soldaat yn 'e Feriene Steaten.
Boek
It boek is in soad brûkte wize om ynformaasje fêst te lizzen yn de foarm fan tekst en yllustraasjes en om dy ynformaasje wer te jaan, op te slaan en te fersprieden. It is in dokumint fan gauris net al te lytse omfang.
Omskriuwing en etimology
In boek is yn tradisjonele sin in gearfoege hoemannichte papier mei tekst, ôfbyldings of allebeide. Dêrnjonken wurdt mei de term de oanbelangjende ynformaasje, of in lyksoartige sammeling ynformaasje, oantsjut (‘in boek skriuwe’, ‘in boek downloade’).
It wurd ‘boek’ komt foar’t neist fan it Germaanske wurd foar boek, boche. De omslaggen fan de earste boeken wiene nammentlik makke fan rjochthoekich (boeke)hout. It Grykske wurd ‘’biblia’’ (boeken) is it meartal fan ‘’biblion’’ wat oarspronklik ‘papyruske’ betsjutte, it materiaal dêr’t yn de âldheid meast op skreaun waard, en letter brûkt waard as oantsjutting fan papier, skrift en boek(rôle).
Siednis fan it boek
Foar’t de hjoeddeistige boekfoarm mei siden, de codex, útfûn waard, bestie skreaune ynformaasje-oerdracht al yn de foarm fan ynbeiteljen yn stien, boekrôlen fan papyrus of perkamint, klaaitabletten, stikken bonke, learen fellen en soksoarte guod. Koarte notysjes dy’t net bewarre hoegden te wurden, waarden meastentiids op diggels skreaun. Dat kaam sa om’t yn elts húshâlden skalen, bekers en foarriedfetten fan keramyk brûkt waarden en der geregeldwei wat briek sadat der oan diggels gjin brek wie.
Romeinen
De Romeinen skreaune harren notysjes op waakstaffeltsjes. Sa’n waakstafel bestie út in plankje mei in lyts opsteand rantsje dêr’t bijewaaks yn oanbrocht wie. Mei in stift (in stylus) skrasten se dan it boadskip yn de waaks. As it boadskip net mear nedich wie, strutsen de waaks wer glêd en koe it waakstaffeltsje fannijs brûkt wurde. Foar langere tynges brûkten se meardere waakstaffeltsjes. As dy dan mei in (learen) skernierke meiïnoar ferbûn waarden, ûntstie in soarte fan boekfoarm (codex). It boek sa’t wy dat kenne is sadwaande foar’t neist in Romeinske útfining.
Kodeks fersus boekrôle
Se seagen al gau de foardielen fan in kodeks foar de gebrûklike boekrôle oer. De kodeks is handiger by it opsykjen fan ynformaasje troch te blêdjen, wylst de boekrôle meast in hiel stik ôfrôle wurde moast. In kodeks kin folle mear ynformaasje befetsje (om’t fan de blêden beide siden brûkt wurde) en is boppedat folle robúster troch de stive boekbân as de skuorgefoelige boekrôle. Fan it begjin fan de kristlike jiertelling ôf ferkrong de kodeks de boekrôle dan ek gau.
Midsiuwen (tusken sawat 400 en 1400 nei Kristus)
Om fersliten boeken te ferfangen of mear eksimplaren te meitsjen, waarden de manuskripten mei de hân en in oanskerpe reidpinne of guozzefear oerskreaun troch saneamde kopiïsten Yn de âldheid barde dat meastentiids yn de hellenistyske bibleteken yn opdracht fan de oerheid, inkeld ek yn opdracht fan rike útjouwers dy’t meardere eksimplaren brek wiene foar de ferkeap. Yn de Midsiuwen fertrouden se dat wurk meast ta oan muontsen yn kleasters. Dêr hiene se by de kleasterbibleteek meast in spesjale skriuwromte foar, it skriptoarium. Dêr koene de muontsen der sa lang oer dwaan as nedich wie om in boek kreas oer te skriuwen; boppedat pasten se faak kalligrafy ta en allerhande fersierings en yllustraasjes. It wurd muontsewurk hat dêrom de betsjutting krigen fan langduorjend en sekuer wurk. Se brûkten dêr swarte inket by; reade inket keazen se foar de fersierings en begjinletters. De kopiïsten skreaune mei ferdrach mar troch ûnkunde en wurgens net altyd frij fan flaters boeken oer fan de saneamde lizzer of it oarspronklik besteande boek. Troch it muoisume wurk fan it kopiearjen begûn de hiele lea linkendewei sear te dwaan. Hoewol’t mar ién hân ferweegde rekke de hiele lea stikken. Fersinnen sjogge jo nei kontrôle yn baren troch de tekst bewegen, op dy stuiten dat it omtinken fan de kopiïst nei skoften wurk minder waard. Sa makke in kopiïst fan Godfried fan Bouillon de ûnbekende figuer ‘Godefridus fan Beliren’. In oare kopiïst skreau ea oer de mem fan God Maria yn stee fan 'een rose boven alle bloemen' slim ôfwêzich 'haese boven alle bomen'.
Ien fan de bekendste hânskriften út dat tiidrek is it Brugske Gruuthuse-hânskrift fan om 1400 hinne, dat eaget as in mânsk boekwurk.
Bûdelboek
Yn de midsiuwen bestie der in bûdelboek, in gebedeboek, manuskript of printe, wêrby’t oan de ûnderkant fan de bân in bûdel of sek ferbûn wie, dy’t as it boek net brûkt waard, nei boppe lutsen waard en mei in koarde tichtreaun, sadat it tsjin skeinen beskerme wie.
Utfining boekprintkeunst
De útfining fan it printsjen mei losse letters op papier makke fan healwei de 15e iuw ôf it ûntjaan fan de meganyske boekdrukkeunst mooglik. Mooglik bestie dy keunst yn it Fiere Easten, Midden-Amearika en it Midden-Easten al earder en is dy as it ware hieltyd fannijs útfûn. Yn 1442 waard it allerearste mei losse letters printe boek útjûn. It earste boekwurk dat yn oplage printe waard wie de Gutenbergbibel. Dêrnei kaam de massaproduksje fan boeken flot op gong. Boeken dy’t set binne mei losse letters, printe fóár 1 jannewari 1501 yn Jeropa, wurde ynkunabelen neamd. It printsjen mei losse letters waard letter ferfongen troch allerhande oare en flottere printtechniken lykas de rotaasjedruk dêr’t de printplaat silinderfoarmich by is. Dy printsilinder waard om in rôle dien en yn in drukmasine set dêr’t fia ferskate oare rôlen in rôle papier troch fierd waard. Dêrtroch koe yn in kontinu proses tige flot printe wurde.
Troch de boekprintkeunst ferdwynt stadichoan it hânskrift út de literatuer as opslachfoarm. It oerlibbet noch as helpmiddel foar akteurs, kladden foar skriuwers en kopij foar printers.
Twadde helte 19e iuw en 20e iuw
Yn de 19e iuw en 20e iuw kamen hieltyd mear middels ta foldwaan foar de útjefte fan it skreaune wurd yn boekfoarm troch it útfinen fan efterinoar de typmasine, de stinselmasine, it kopiearapparaat en de persoanlike kompjûter mei printer.
Soarten boeken
Boeken kinne yndield wurde nei foarm en nei ynhâld. Fansels makket by in papieren útjefte de grutte fan de ynhâld (en mei de grutte fan de letters, de hoemannichte wyt en de tsjokte fan it papier) ek de omfang út. De omfang is lyts ferlike mei de grutte fan de ynhâld by bygelyks in lytse Bibel (troch in behindich lettertype en tin papier) en grut by boeken foar lytse bern en lju dy’t min sjen kinne (grutte letters, faak ek dikker papier).
Papieren boek
In boek is opboud út de binnenkant, besteande út katernen, en in bûtenkant, it kaft of de boekbân: By naaide katernen binne de skutblêden derfoar om de boekbân oan it boekblok te ferlymjen. Lime boeken (bygelyks byldferhalen) ha gjin skutblêden, om’t harren funksje net nedich is.
Brosjuere
In brosjuere is in boek fan lytse omfang. In brosjuere bestiet út meardere fellen teard papier, dy’t yn de rêch byinoar holden wurde troch bygelyks kramkes. It tal siden is altyd it meartal fan fjouwer. Hjoeddedei wurde brosjueres yn in digitale printomjouwing lykwols ek wol lime en dêrby jildt it meartal fan fjouwer net wylst de fellen meast ek net teard wurde mar út A3-oversized snien.
Pocketboek
Goedkeaper, mar minder duorsum as in naaid as bûn boek is it pocketboek, koartwei de pocket. De rêch fan in pocket is lime; it kaft is in papieren omslach mei in plestyk laachje en de siden binne meast fan in wat mindere papierkwaliteit.
E-boek
In boek kin ek de foarm fan in digitale tekst hawwe, al of net mei ôfbyldngs. Jo hawwe it dan ek wol oer in e-boek, dat download wurde kin of op in gegevensdrager stiet. It is te brûken troch fan in skerm ôf te lêzen of út te printsjen. Ek binne der ûnderwilens spesjale e-boeklêzers makke, spesjale apparatuer dêr’t e-boeken mei lêzen wurde kinne, gauris mei in spesjaal soarte skerm, saneamd e-papier. E-boeken kinne ek lêzen wurde op handhelds lykas Palm, Pocket PC en smartphones.
Ynhâld
Boeken kinne globaal yndield wurde yn de folgjende kategoryen:
Der binne it literêre boek, it (âlderwetske) printeboek en it fotoboek. Elts boek wurdt yn in beskate kategory yndield, lykas sciencefiction, roman, poëzij of detektive, en foarsjoen fan in Ynternasjonaal Standert Boeknûmer (ISBN), in universeel administraasjenûmer. Ek wurde de skriuwer(s), de útjouwer, de eventuele oersetter en oarspronklike titel, de ferskate printingen en oare bysûnderheden yn it boek opnommen, meastentiids yn it kolofon, dat meast foar yn it boek en inkeld efteryn te finen is. Gauris hat in boek in prolooch (foarwurd) nedich en/of in ynlieding. Guon boeken ha in epilooch (neiwurd).
In boek hat in foarwurk, in haadpart en in neiwurk. It foarwurk hat faak in Frânske- of titelside, in copywrightside, in foarwurd en in ynhâldsopjefte. It haadpart hat de haadstikken, meastentiids in soad siden ynhâld en inkeld yllustraasjes en/of foto’s. It oansjen wurdt útmakke troch de brûkte lettertypes, de blêdspegel, de tekstyndieling, de papiersoarte, it formaat en de foarm fan it boek.
Produksje, distribúsje en ferkeap
De auteur skriuwt in boek meast mei in tekstbewurker, dêrnei wurdt in elektroanysk manuskript (hjir dus net yn de letterlike betsjutting fan in hânskreaune ferzje) nei de útjouwer stjoerd. In papieren boek wurdt printe troch in printer en bûn troch de boekbiner. In distributeur fersoarget meast de logistyk fan it fersprieden nei boekhannels en oare ferkeapplakken; dêrnjonken binne der systemen foar de distribúsje fan e-boeken. By distribúsje en ferkeap binne boekdata fan belang om it yndividuele boek fine te kinnen tusken de miljoenen leverbere titels. By it produsearjen fan boeken binne njonken auteur, útjouwer en printer ûnder oaren grafysk foarmjouwers, yllustrators, boekbânûntwerpers, fotografen, redakteuren en korrektors belutsen, wa’t mar foar in útjefte nedich binne.
In och sa bekende ‘merk’ foar boeken, dêr’t útjouwers út de hiele wrâld inoars útjeften besjen kinne en titels foar oersetten keapje kinne, is de jierlikse Frankfurter Buchmesse.
By literêre útjeften is benammen de earste printinge fan in boek fan belang by lettere antikwaryske ferkeap. Benammen de skriften fan bekende skriuwers kinne dan in hiel soad mear opsmite.
Nijsgjirrich
Begjin oktober 2010 presintearre in Australyske útjouwer op de Frankfurter Buchmesse it fysyk grutste oant dan ta printe boek. It gie om in atlas fan 1,8 by 2,75 meter en koste 72.000 euro. Jo hawwe beide hannen nedich om der trochhinne te blêdzjen.
Der binne yn Nederlân sûnt 1970 mear as 1 miljoen titels útjûn, en alle dagen komme dêr sawat 60 titels by.
Elizabeth fan Ruslân
Elisaveta Petrovna Romanova (Russysk: Елизавета Петровна Романова; Moskou, 29 desimber 1709 — Sint-Petersburch, 5 jannewaris 1762 neffens de Juliaanske kalinder) regearre fan 1741 oant 1761 as tsarina oer it Russyske Ryk. Under Elizabeths bewâld waard de deastraf yn de praktyk ôfskaft. Hja befoardere de barokke keunst en wittenskip en liet Ruslân in grut tal barokke monuminten nei lykas it Winterpaleis en it Smolnikleaster.
Under har bewâld focht Ruslân mei súkses yn de Sânjierrige Kriich en har dea wurdt troch guon histoarisy as in faktor sjoen by de rêding fan Prusen.
Mei de dea fan Elizabeth stoar de oarspronklike Romanovdynasty út.
Jonkheid
Elizabeth waard yn 1709 yn Kolomenskoje by Moskou berne as it ûnwettich bern fan Peter de Grutte en Martha Skravronska, letter Katarina I. Pas twa jier letter, yn 1711, waard se troch it houlik fan har âlders wettich en as gruthartoginne grutbrocht. Hja brocht har bernetiid ynearsten yn Kolomenskoje troch en om't har heit en mem faak net thús wiene brochten russyske en finske fammen har grut. Letter waard de soarch oan har muoike Praskovja Fjodorovna Saltikova tabetroud, dy't yn Ismailovo by Moskou wenne. Troch har muoike ûntwikkele Elizabeth har as in djip religieus persoan. Hja hold har oan de fêsteltiden, bidde in soad en pylgertochten waarden al gau in fêst ûnderdiel fan har libben. Pas doe't se acht waard krige se regelmjittich ûnderrjocht fan ferskate ûnderwizers, dy't har heit ynhierd hie. Se krige lykwols benammen les yn bûtenlânske talen lykas Frânsk, Dútsk en Italjaansk, sa't se goed útrist wêze soe op in libben oan it hôf yn it bûtenlân, mar fierder stelde har foarming net it measte foar.
Yn 'e âldens fan tolve jier waard Elizabeth mearderjierrich ferklearre. Bûtenlânske gesanten wiene optein oer de kreaze ferskining fan de gruthartochinne en ek rapportearren se oer har muzikale talint.
Houlik
Doe't Peter de Grutte yn 1717 yn Parys wie gyngen de gedachten foar it earst nei in ryssysk-frânks houlik út. Yn 1721 waarden dy gedachten konkreter en der ûnstiene tige komplekse ûnderhannelings, dy't lykwols fanwegen religieuze kwestjes en de ûnwettige komôf fan Elizabeth speak rûnen. Fan Frânske kant waard yn stee fan Loadewyk XV Loadewyk fan Chartres nei foarren skood. De tsaar soe syn kandidatuer fanwegen de poalske kroan ynearsten stypje, mar de nije ûnderhannelings gyngen wer tige swier. Fan frânske kant waard easke dat it houlik pas sletten waard nei't de hartoch fan Chartres ta kening fan Poalen keazen waard. Dêr hie Peter de Grutte it net op stean; de doedestiidske kening fan Poalen August de Sterke libbe noch altiten. Yn 1725 ferstoar Peter de Grutte en de mem fan Elizabeth folge him as Katarina I op as keizerin. Katarina fersei Elizabeth oan Karel August fan Sleeswyk-Holstein-Gottorf, prins-biskop fan Lübeck, foar wa't Elizabeth oprjochte gefoelens hie. Fanwegen sykte fan Katarina I moast it houlik lykwols ferskood wurde; Katarina I ferstoar yn 1727 en 13 dagen letter ferstoar ek de oansteande breugeman fan de grutfoarstinne oan de pokken. Elizabeth soe doe besletten ha net te boaskjen.
Erfstriid
Katarina I liet de russyske troan oan Peter II nei. Peter wie de soan fan Aleksej (1690–1718), de legitime soan fan Peter de Grutte. Om't Peter II doe noch mar 12 wie regele Aleksander Danilovitsj Mensjikov de regearsaken. De beide dochters fan Peter de Grutte soene alle twa in rojale skeafergoeding krije om 't der gjin gebrûk makke waard fan harren troanrjochten, mar Mensjikov soarge der foar dat dy fergoeding net útbetelle waard. Anna Petrovna ferliet mei har man dêrnei Ruslân en ferstoar yn 1728, wylst Elizabeth yn tige ienfâldige omstannichheden efterbleau. Om gjin lêst mei Elizabeth te krijen besocht Mensjikov har oan in man te sliten, mar Elizabeth wist har dêr mei súkses tsjin te warjen en hie in yntime ferhâlding mei Aleksander Borissovitsj Bûtoerlin. Nei't Peter II dat yn 'e noas krige ferballe er Bûtoerlin nei Sibearje. Dat wie foar Elizabeth in hurde klap en de relaasje mei har broer Peter soe net mear goedkomme. Elizabeth loek har werom yn Ismailovo by Moskou en libbe dêr ienfâldich as hospita. Yn dy tiid kaam se yn de kunde mei minsken dy't letter, doe't se keizerin waard, wichtige funksjes yn har Ryk krigen: Michael Larionovitsj Vorontsov (letter vise- en grutkânsler), Peter Ivanovitsj Sjûvalov (letter senaatspresidint), Aleksander Ivanovitsj Sjûvalov (letter haad fan de geheime plysje) en Armand Lestocq (har dokter). Lykas har heit mocht ek Elizabeth har graach mei it gewoane folk ôfjaan; fral it dragen fan bern fan gewoane komôf by de doop brocht har in soad freugde. Dat bleau ek letter sa; Elizabeth soe ien fan de meast "folkske" hearskers fan it Russyske Ryk wurde.
Nei de ûnferwachtse dea fan Peter II kaam neffens it testamint fan har mem de troan rjochtmittich oan Elizabeth ta. De grutfoarstinne moast har libben yn Ismailovo opjaan en hie nei Moskou gean moatten, mar dat die hja net. Elizabeth die hielendal neat en sa barde it dat de troch Katarina I oprjochte Hege Geheime Ried Anna Ivanovna, in heale nicht fan Elizabeth en de hartoginne fan Koerlân, ta de nije russyske keizerin keas. Skiedkundigen begripe noch net werom't Elizabeth har net ta keizerin kieze liet, mar sels sei se dat se bliid wie dat se it net dien hie, se fûn harsels op dat stuit noch te jong en wie benaud dat it folk har net akseptearje soe.
Sa lang't Anna Ivanovna op de troan siet bleau Elizabeth fral yn Ismailovo of yn wat letter Tsarskoje Selo waard. Hja mocht graach jeije of toaniel sjen, dat noch al ris de gek hie mei it hôf fan Anna Ivanovna. De keizerin wie dêr min oer te brûken en liet Elizabeth mei in netwurk fan spionnen kontrolearje en minsken út de omjouwing fan de gruthartoginne ferwiderje. Hieltyt wer moast Elizabeth deemoedige brieven oan Anna Ivanovna stjoere om genede foar har ûndergeskikten te freegjen. By offisjele gelegenheden liet Elizabeth har lykwols graach oan it hôf sjen en troch har skientme en humor wist se Anna Leopoldovna yn it skaad te stellen, de nicht fan Anna Ivanovna dy't troch de keizerin as troanopfolgster oanwiisd wie. Ek Elizabeth's minnaar Aleksej Sjûbin waard troch de keizerin nei Sibearje deportearre en jimmeroan waard de gruthartoginne fanwegen har hâlden en dragen drige mei it opsluten yn in kleaster as se net gau trouwe soe. Elizabeth liet har net fan 'e wiis bringe en troude net. Yn 1735 learde Elizabeth in man kennen dy't tenei har libben lang oan har side bliuwe soe: Aleksej Razûmovski, in sjonger yn de hofkapel fan Oekraynske komôf. Mooglik is Elizabeth yn 1748 yn it geheim yn de tsjerke fan it doarp Perovo by Moskau troud, mar dat is net te bewizen. Wol is der in oanwizing fan in lyts dûbelportret mei it opskrift: "It geheim is segene".
Nei de dea fan Anna Ivanovna yn 1740 wie it net har nicht Anna Leopoldovna dy't op de troan kaam, mar dy har soan Ivan VI (1740-1764), dy't noch mar krekt op de wrâld wie. As regint hie Anna Ivanovna har sekretaris Biron beneamd, mar dy waard al yn in pear wike tiid troch Anna Leopoldovna oan 'e kant reage, sadat se sels foar regintesse opslaan koe. Doe't Biron yn novimber 1740 oppakt waard, gyng it praat ûnder it folk dat de arrestaasje yn namme fan Elizabeth plak fûn hie, dy't no fan doel wie de troan foar harsels op te easkjen. It kaam ta in spontane weach fan sympaty foar de gruthartoginne, itjinge in soad pine yn 't liif by Anna Leopoldovna fersoarsake. Wylst de regintesse, in dochter fan in Dútske foarst, har wikenlang skûl hold, wie de grutfoarstinne oeral yn de haadstêd te sjen.
Steatsgreep
Op 5 desimber 1741 joech Anna Leopoldovna it befel oan de garderezjiminten, dy't yn Sint-Petersburch efter bleaun wiene, om harren klear te meitsjen en ek nei it front te gean. Elizabeth hie yntusken it beslút nommen om fan de sitewaasje gebrûk te meitsjen en yn de nacht fan 6 desimber besocht Elizabeth de kazernes fan it Preobrazjenski-garderezjimint. Hja liet de soldaten trou swarre en ûnthjitte dat nimmen by de putsch deade wurde soe; delegaasjes waarden fuortendaliks nei oare rezjiminten stoerd en de steatsmannen fan it âlde rezjym oppakt. Om 02:00 oere dy nacht ried Elizabeth oan it haad fan it Preobrazenski-garderezjimint nei it Winterpaleis. De steatsgreep ferrûn fredich, der wie gjin ferset en de minderjierrige Ivan VI waard mei syn mem finzen nommend. Neffens in oerlevering soe Elizabeth Anna Leopoldovna sels wekker makke ha mei de wurden: "susterke, it is tiid om fan 't bêd ôf". Nei alle gedachten hawwe de twa froulju inoar dy nacht lykwols net sjoen. Op de iere moarn waard it folk mei in manifest yn 'e kunde brocht fan de steatsgreep, dy't fierder sûnder bûtenlânske help útfierd waard.
Soraya Post
250px|thumb|Soraya Post Soraya Viola Heléna Post (Goateboarch, 15 oktober 1956) is in Sweedsk politikus.
Elizabeth fan Ruslân
Steatsgreep
Ynearsten wie Elizabeth fan doel Anna Leopolvona en Ivan VI nei Dútslân te stjoeren, mar se hold de famylje as gizelers yn Ruslân. Nei 't yn 1743 in gearspanning ûntdutsen waard hoegde de famylje net mear op útreis te rekkenjen en waard de famylje nei Cholmogori oan de Wite See ferballe. De lytse Ivan VI waard letter opsletten yn de Schlüsselburg op in eilân yn de Neva, dêr't er oant syn dea yn 1764 bliuwe soe.
Mei de oanhingers fan it âlde rezjym waarden yn de foarm fan in grutskalich sjoproses ôfrekkene en hja makke fral regaat mei de Dútske ynfloed op it lânbestjoer. De oanklage persoanen krigen allegear de deastraf. Sa woe de nije keizerin in foarbyld stelle, mar doe't de feroardielde manlju op 29 jannewaris 1742 nei it eksekúsjeplak brocht waarden, hearden se dat de deastraffen yn ferballlings omset waarden. It folk wie it net iens mei dy barmhertigens fan Elizabeth en der ûntstie opskuor, dy't se mei hurde hân delsloech.
Kroaning
Yn maaie 1742 folge de kroaning fan Elizabeth yn Moskou. Wat noch gjin russyske hearsker earder die doarste Elizabeth wol oan: se sette de keizerskroan sels op 'e holle. By de kroaning swarde de keizerin gjin deadsfonnissen mear te ûndertekenjen. De deastraf waard dêrmei net ôfskaft yn it Russyske Ryk, mar ûnder har regear waard dy net mear útfierd. Deafonnissen waarden yn ferballings omset. It marteljen bleau lykwols wol mooglik en it barde wol dat by it marteljen de dea folge.
Op 18 novimber 1742 wiisde Elizabeth de soan fan har suster Anna Petrovna, Peter Fjodorovitsj (de lettere Peter III), oan as har opfolger.
De polityk ûnder Elizabeth
Alhoewol't de kriich mei Sweden foar Ruslân geunstich ferrûn, woe se dêr fanwegen de kosten stomme graach in ein oan te meitsje. Op 18 augustus 1743 waarde de Frede fan Åbo sletten. Sweden moast oan Ruslân in pear lytsere gebieten ôfstean en Elizabeth koe de kar foar Adolf Freark ta kening fan Sweden trochsette. Dat wie in broer fan har eardere oansteande man. Elizabeth jildt yn Ruslân as de belicheming fan in absolutistyske hearsker. Har hôf wie tige pronksuchtich en hja liet in grut tal barokke paleizen bouwe, lykas it Grutte Paleis yn Peterhôf, it Katarinapaleis yn Tsarskoje Selo en benammen it Winterpaleis yn Sint-Petersburch. Under har bewâld waard it earste russyske Nasjonale Teäter stifte. Yn Moskou waard yn 1755 de earste russyske universiteit en yn Sint-Petersburch waard de Russyske Keunstakademy iepene.
Al gau nei de kroaning rekke Elizabeth de ynteresse yn steatssaken kwyt. Hja joech har riedsmannen faak de frije hân en dat hie ek te meitsjen mei har sûnens. Benammen yn de jierren 1750 wie de keizerin regelmjittich siik en somtiden sa slim dat har ferstjerren net sa fier ôf like.
In oar grut projekt ûnder Elizabeth wie om it ryk kadastraal yn oarder te bringen. Dêrmei waard yn 1752 útein set, mar fanwegen striid mei de grûnbesitters, dy't harren eigendommen besochten te fergrutsjen mei lân fan de steat, mislearren de earste oansetten. Dêrnjonken wiene der ek te min kundige lânmjitters. It kadastraal fêstlizzen wie nedich woarn, om't it nochal ris barde dat besitters fan lân echte wapene konflikten mei inoar útfochten. Yn 1752 feroardene de keizerin in ferbod op dat soarte konflikten. It útbrekken fan de Sânjierrige Kriich makke ynearsten in ein oan it projekt.
Oan de tradysje fan liifeigendom feroare Elizabeth neat. Nei de stifting fan de Adelsbank waard it yn 1756 tastien in hypteek te nimmen op in liifeigene. De wearde fan ien liifeigene waard op 10 rûbel fêststeld.
As leauwich minske befoardere Elizabeth de russysk-otterdokse doktrine. Elizabeth woe de foarming fan russysk-otterdokse geastliken ferbetterje en se sette har yn foar in nije Bibeloersetting. Hja stifte de "Kânselarij foar de bekearing fan Heidenen" om mohammedanen te winnen foar de otterdoksy. Dat waard bytiden mei hurde hân oppakt, yn dy tiid waarden in grut tal moskeeën ôfbrutsen. Tusken 1743 en 1760 waarden neffens de akte fan de kânselarij 409.894 persoanen foar de otterdoksy wûn. Njonken de mohammedanen hiene de âldotterdoksen te lijen ûnder de polityk fan Elizabeth. De ûnderdrukking fan âldotterdoksen liede ta in grut tal rituele selsferbaarnings, dat yn it tiidrek fan Elizabeth op sa'n 6.000 deadlike slachtoffers rûsd wurdt. Ek moast Elizabeth net in soad fan joaden ha; se woe yn 1742 alle joaden it lân útsmite. Doe't de senaat frege om dêr noch ris oer nei te tinken om't de hannel dêr ûnder te lijen krige, rôp Elizabeth dat se fierder gjin gebrûk meitsje woe fan "de fijannen fan Kristus".
Gearspanning 1743
Yn 1743 koe Elizabeth in gearspanning delslaan, it saneamde Lopûtsjina-komplot. De gearspanners wiene in groep om Natalja Lopûtsjina, dy't in persoanlike wrok op Elizabeth hie, en de Eastenrykske gesant yn Ruslân, Botta Adorno. Alhoewol't de gearspanning mear út lossinigens ûntstie en de keizerin net in earnstich gefaar rûn, wie har réaksje net sunich: hja liet de gearspanners tamtearje en sels in mandélige hôfdame, dy't swier wie, krige gjin oare behanneling.
Botta wie op dat stuit net mear yn Ruslân en yn feite koe der neat konkreets fêststeld wurde. Dochs ferballe Elizabeth de gearspanners foar ivich nei Sibearje. Hja joech boppedat it befel om Natalja Lopûtsjina de tonge út te lûken. It is net dúdlik of dy opdracht útfierd waard. Gjin fan de fertochte gearspanners oerlibbe de ferballing, allinne Lopûtsjina mocht as in âld minske werom komme nei Sint-Petersburch, mar fanwegen de swiere reis ferstoar hja al gau nei oankomst. De wegering fan Eastenryk om Botta as dielnimmer fan it komplot oan de russyske autoriteiten oer te dragen feroarsake foar koarte diplomatike spannings tusken beide lannen.
It komplot hie in grutte ynfloed op Elizabeth, dy't tenei om harsels tsjin in nachtlike oerfal te beskermjen alle nachten yn in oare keamer slepte. Letter waard se sa benaud, dat se oerdeis slepte en nachts wekker bleau.
Dea
Mei't de foarstinne âlder waard krige se in wat nuver karakter. Se hold der fan om allinne te wêze, slepte oerdeis, wie nachts wekker en koe oerenlang bidde op har knibbels foar de ikoanen. Se tocht oan troansôfstân en liet it Smolni-kleaster yn Sint-Petersburch bouwe, dêr't se har lêste dagen as non slite woe. Hja wie faak siik en liet har dêrom net in soad sjen. Mar yn 1757 krige se in beroerte by in tsjinst yn 'e tsjerke fan Tsarskoje Selo. By dy tsjinst wie aardich wat folk oanwêzich en de minne sûnens fan de keizerin waard sa algemien bekend.
De opfolging fan Elizabeth foarme in dreech ferhaal. Bern hie se net en mei Peter II wie it hûs fan Romanov útstoarn. Elisabeth hie sels har muoikesizzer Peter Fjodorovitsj oanwiisd as opfolger, mar fanwegen syn bewûndering foar Freark II fan Prusen, mei wa't Elizabeth yn kriich wie, mocht hja him min lije. Hoe siker de keizerin waard, namste mear de hoflings harren fan Elizabeth ôfkearden en by de troanopfolger besochten yn in goed boekje te kommen. Sa waarden de súksessen oan it russysk-prusyske front op it thúsfront ferneatige, dêr't in jimmeroan mear pro-prusysk belied fierd waard. Elizabeth liet nochris fernimme dat se noch net útspile wie en ferballe ferskate minsken nei Sibearje, mar it wie te let.
De keizerin ferstoar op 5 jannewaris 1762 yn de âldens fan 52 jier, al gau nei't se in algemiene amnesty feroardene hie. Op 3 febrewaris 1762 waard se begroeven yn de Petrus- en Pauluskatedraal fan Sint-Petersburch. Nei har dea waarden de militêre súksessen tsjin Prusen troch har opfolger Peter III ferneatige. De hjoeddeiske stêd Kropyvnytsky waard as Elisabethgrad nei de keizerin ferneamd.
Loan Maclibhuin
Loan Maclibhuin, Loan Maclibuin of Lon Mac Liomtba, dy't bekendstie as de Dûnkere Smid fan Drontheim, wie in legindaryske Noarske wapensmid. Neffens de folkloare fan it eilân Man, yn 'e Ierske See, dat yn 'e Midsiuwen lange tiid in ûnder Noarsk bestjoer stie, wie Maclibhuin de soan fan 'Wynpet' (Windy Cap), de kening fan Noarwegen. It 'dûnker' yn 'e oantsjuting 'Dûnkere Smid fan Drontheim' slacht op in dûnkerder hûdskleur as normaal is foar Noaren, en is net in ferwizing nei swarte magy of sokssawat. 'Drontheim' is in ferbastering fan Trondheim, de âlde haadstêd fan in Noarwegen.
Leginde
Neffens in Manksk folksferhaal hie de Noarske ealman Kitter mei syn many foar de jacht al it wyld útrûge op it Keal fan Man, it lytsere eilantsje foar de kust fan Man dêr't syn kastiel stie. It folk fan it haadeilân wie bang dat er no mei it wyld op Man sels begjinne woe, dat sadwaande fregen se de heks Ada om help. Troch dy har tadwaan foel Kitter syn kok Eaoch fan de Lûde Stimme ûnder it itensieden yn 'e sliep, wêrnei't it kastiel ôfbaarnde mei Kitter deryn. Eaoch sels hie lykwols witten te ûntkommen, mar neitiid waard er troch de Noarske freonen fan syn master grypt, dy't him fertochten fan kweade opset, en op beskuldiging fan moard foar de Noarske kening fan Man sleept, Olave Goddardson (wierskynlik basearre op 'e histoaryske Olaf I Godredsson).
Kening Olave spriek oer Eaoch it deafûnis út, mar neffens de Noarske siden en pligen mocht de feroardielde sels bepale hoe't er stjerre soe. Eaoch besleat dat er syn holle op 'e skonken fan 'e kening lizze woe en dan ûnthalze wurde woe mei de kening syn eigen swurd, Macabuin, dat "Unbesmodzge" betsjut. Dat swurd wie makke troch de ferneamde wapensmid Loan Maclibhuin, de Dûnkere Smid fan Drontheim, en koe troch it hurdste granyt hinne snije troch it lims der lichtsjes tsjinoan te hâlden. De Noarske eallju oant it hof fan kening Olave smeken harren foarst om Eaoch syn lêste winsk njonken him del te lizzen, mei't it dúdlik wie dat de kok hope dat behalven syn holle ek de skonken fan 'e kening ôfsnien wurde soene. Mar de kening wegere om syn wurdt te brekken en oardere dat de útfiering fan 'e deastraf taret wurde moast.
Dêrop ferskynde lykwols de heks Ada, dy't de Noaren fertelde dat se njoggen kear njoggen poddehûden oer de skonken fan 'e kening hinne lizze moasten, en dêroer hinne likefolle popeltwigen en dêroer hinne nochris safolle njirre-aaien. Dêr wer boppe-op liet Eaoch syn holle rêste. Doe't de kening neitiid it lims fan syn swurd lichtsjes tsjin 'e nekke fan 'e kok oanlei, snie Macabuin dêr daliks trochhinne, en troch de njirre-aaien en de popeltwigen ek, mar yn 'e poddehûden bleau er heakjen.
Doe't Maclibhuin oer dit foarfal hearde, waard er poerlulk, want hy hie kening Olave it swurd jûn ûnder it betingst dat it net besmodzge wurde soe mei it bloed fan in leechberne persoan. Dêrop stjoerde er syn helper Hiallus-nan-urd, dy't in sels in skonk kwytrekke wie by it timperjen fan it swurd, nei Man ta, dêr't er Olave útdage om mei him werom te reizgjen nei Drontheim om him foar Maclibhuin te ferantwurdzjen. Olave reizge doe nei Noarwegen ta, dêr't er him nei Drontheim bejoech. De measte ferzjes fan it ferhaal litte de reis fierhinne bûten beskôging.
Mei opsetsin arrivearre Olave earder by de smidderij fan Maclibhuin as Hiallus-nan-urd, tsjin wa't er doe de doar barrikadearre. Hy naam in slaaie en sloech dêrmei it stiennene ambyld midstwa. Fan Maclibhuin syn dochter Emergaid, dy't op it leven ôfkaam, krige Olave te hearren dat de smid eins in soan fan 'e Noarske kening wie. Teffens fertelde hja him dat er Olave nei syn smidderij lokke hie om't er in nij en better swurd meitsje woe, dat er fan doel wie te dwêstgjen yn it bloed fan 'e kening fan Man. Dêrop griep Olave it nije swurd en die mei Maclibhuin wat dy mei him dwaan wollen hie. Neitiid smiet er de doar fan 'e smidderij iepen en houde er Hiallus-nan-urd mei it nije swurd yn 'e lingte midstwa. Dêrnei reizge er mei Emergaid werom nei Man, dêr't er har ta frou naam.
Der Zauberlehrling
Der Zauberlehrling, wat út it Dútsk oerset wurde kinne soe as De Tsjoenderslearling, is in ferneamd gedicht fan Johann Wolfgang von Goethe, dat er skreau yn 1797, mar dat pas yn 1827 publisearre waard, as ûnderdiel fan 'e bondel Ausgabe Letzter Hand. It is in ballade yn fjirjin kûpletten oer de learling fan in âlde tsjoender, dy't fan himsels mient dat er mear wit as dat eins it gefal is. It gedicht fertoant sokke grutte oerienkomsten mei it Gryksktalige koarte ramtferhaal Philopseudes ('Leagenminner'), fan 'e skriuwer Lusianus fan Samosta, út likernôch it jier 150, dat it wol dúdlik is dat Goethe him dêrop basearre hat.
Ynhâld
It gedicht iepenet as de learling allinnich efterbliuwt yn 'e wurkpleats fan syn master om in stikmannich putsjes op te knappen, wylst de tsjoender sels earne hinne moat. As er de flier dweilje sil, hat de jonge syn nocht derfan om sels wetter by it ammerfol ophelje te moatten, dat hy betsjoent in biezem om it foar him te dwaan, dêrby tsjoenderij brûkend dy't er noch net alhiel foar it ferstân hat. Al rillegau stiet de hiele flier splis en hellet de biezem noch altyd mar mear wetter op, wylst it de learling dan begjint te daagjen dat er dat net tsjinkeare kin om't er net wit hoe't dat moat.
Hy kriget dan it lumineuze idee om 'e betsjoende biezem te ferneatigjen en slacht it ding midstwa mei in bile. Mar elts fan 'e beide einen wurdt in nije biezem en dan giet it wetterheljen twaris sa hurd. As alle hope ferlern liket, komt de âlde tsjoender wer thús, ferbrekt de tsjoen en rêdt it hiele spul. It gedicht einiget mei de útspraak fan 'e tsjoender dat sa'n machtige geast inkeld oproppen wurde mei troch de master sels.
Ynfloed
Der Zauberlehrling is tige bekend yn 'e Dútsktalige lannen. Benammen de rigel wêryn't de learling de weromkearende tsjoender smeket om him te helpen mei it soadsje dat er derfan makke hat, is yn in wat ferbastere foarm ("Die Geister, die ich rief") in steande útdrukking wurden yn it moderne spraakgebrûk. Men omskriuwt der in sitewaasje mei wêrby't men de help ynroppen hat fan bûnsgenoaten dy't men sels net yn 'e macht hat, benammen yn 'e polityk.
Bûten de Dútsktalige lannen, en fral yn 'e Angelsaksyske wrâld, waard Der Zauberlehrling popularisearre troch in fragmint fan 'e bekroande Disney-film Fantasia, út 1940, wêryn't Mickey Mouse de learling spilet. Fantasia bliuwt hiel ticht by Goethe syn orizjineel, behalven dan dat de tsjoender lilk is as er weromkomt en syn wurkpleats ûnder wetter oantreft (in aspekt dat wol wer yn Philopseudes foarkomt).
Keppelings om utens
● De tekst fan Der Zauberlehrling op Wikisource
Lalla Weiss
Lalla Weiss (folút: Zielwa Weiss; Dieren, 1961) is in Nederlânsk aktiviste en bestjoerster fan Roma-komôf, dy't har al in fearnsiuw ynset foar de rjochten fan 'e Sinty en Roma yn Nederlân.
Libben
Weiss waard yn 1961 berne yn in wenweinkamp yn Noard-Brabân, as de dochter fan Hannes Weiss, in lieder fan 'e Sinty-subgroep fan 'e Roma. Nettsjinsteande de manljuskultuer mank de Roma en hoewol't hja al op har alfde fan skoalle gie, ûntjoech hja har ta ien fan 'e meast foaroansteande Roma-lieders yn Nederlân. Yn 1989 stie hja oan 'e widze fan 'e Lanlike Sinty Organisaasje (LSO), dy't fan 2005 ôf de Stifting Lanlike Sinty/Roma Organisaasje (LSRO) hiet. Dat wie in non-gûvernemintele organisaasje dy't opkaam foar de rjochten fan 'e Sinty en Roma yn Nederlân en fêstige wie yn Best. Lalla Weiss wie koördinatrise en die nei bûten ta it wurd.