cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frysk
Fryske plak- en wetternammen
Per 1 jannewaris 2014 is Boarnsterhim opheft, en it grûngebiet fan 'e eardere gemeente is ferdield oer de gemeenten Ljouwert en it Hearrenfean en de nije fúzjegemeenten Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren. Ljouwert en it Hearrenfean hawwe in Nederlânske gemeentenamme, en binne út noch yn net fan doel om dy te ferfryskjen. Lykwols binne se troch de anneksaasje fan in diel fan Boarnsterhim foar de wet de opfolger fan dy gemeente, en om't it ûnder it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen simpelwei ferbean is om boargers har taalrjochten te ûntnimmen (it hawwen fan in gemeentenamme yn har eigen taal ynbegrepen), sille dy beide gemeenten úteinlik dochs omlyk moatte. In wurdfierder fan 'e Topografyske Wurkgroep Fryslân, sei dêroer yn 'e Ljouwerter Krante: "Minsken út de gemeente Boarnsterhim ha dizze namme yn har paspoart te stean. It kin net sa wêze dat de Fryske gemeentenamme yn in offisjeel dokumint plakmeitsje moat foar in Hollânsktalige namme. Dat soe in efterútgong fan de status fan in minderheidstaal betsjutte. En dat mei net." Neffens boargemaster Ferd Crone fan Ljouwert is ferfrysking fan 'e gemeentenamme lykwols net nedich, om't de Gemeentewet boppe it Jeropeesk Hânfêst giet. Dat liket tige ûnwierskynlik, mei't Jeropeeske ferdraggen oant no ta frijwol altyd foarrang krigen hawwe. Neffens de Topografyske Wurkgroep hoecht der mar ien boarger te wêzen dy't nei de rjochter stapt, en dan komt de Frysktalige gemeentenamme der gewoan. De Ried fan de Fryske Beweging hat foar dat doel al it Fryslân Fûns oprjochte, om gewoane minsken by de gong nei de rjochter finansjeel te stypjen. De Wurkgroep ferwachtet fierder ek dat ynwenners fan 'e fjouwer opfolgergemeenten fan Boarnsterhim tenei mei súkses de ferfrysking fan 'e namme fan har eigen doarp by de rjochter ôftwinge kinne sille, mei't it net sa wêze kin dat binnen ien en deselde gemeente de ynwenners fan bygelyks Wergea wol en dy fan Wurdum net rjocht hawwe op in plaknamme yn 'e eigen taal.
Yn it basis- en fuortset ûnderwiis
Wat it ûnderwiis oanbelanget, waard it Frysk al yn 1937 (op opsjonele basis) as ekstra fak op 'e legere skoallen tastien, hoewol't it pas yn 1956 de status fan folweardich skoalfak krige. Yn 1980 waard it in ferplichte fak op 'e basisskoallen, en yn 1993 waard it ek ferplichte foar it earste jier fan it fuortset ûnderwiis. Ek mei it Frysk op 'e basisskoallen offisjeel brûkt wurde as lestaal (d.w.s. de taal dy't brûkt wurdt om yn les te jaan), eat dat op sa'n 80% fan 'e Fryske skoallen yn hegere of mindere mjitte dien wurdt. It brûken fan it Frysk yn it ûnderwiis is wetlik regele yn kêst 9-4 fan 'e Wet Primêr Underwiis en yn kêst 11a-2 fan 'e Wet op it Fuortset Underwiis.
Yn it ramt fan it Frysk as skoalfak binne yn it basisûnderwiis gjin einnoarmen fêststeld oangeande de behearsking fan it Frysk. It fak Frysk stiet sadwaande ek net ûnder it tafersjoch fan 'e skoalynspeksje. Yn it fuortset ûnderwiis moatte skoallen it Frysk nei it (ferplichte) earste jier as fakultatyf learfak oanbiede, en dan wurde de einnoarmen troch de eksameneasken bepaald, alteast foar de learlingen dy't it yn har eksamenpakket opnommen hawwe. Skoallen kinne ûntheffing oanfreegje fan 'e ferplichting om Frysk as lesfak yn harren ûnderwiisprogram oan te bieden en in fyfdepart fan 'e skoallen yn it fuortset ûnderwiis yn Fryslân makket fan dy mooglikheid gebrûk.
Pronkriden
Materiaal
Foar it pronkriden binne redens mei in koarte, brede, rûnslipe izers nedich.
Wedstriden
Yn 1895 waard it earste Nederlânsk Kampioenskip pronkriden foar pearen holden, yn Dimter wie dat. J.G. de Boom-Van Hasselt en Jac. Mensen waarden de earste kampioenen. Yn 1902 waard yn Swol it earste NK foar froulju hâlden en yn 1906 wie dêr ek it earste NK foar manlju.
Frysk
Yn it heger ûnderwiis
As universitêre oplieiding hie it Frysk al yn 1896 as in privaat dosintskip tagong krigen ta de Ryksuniversiteit Utert en yn 1917 ta de Ryksuniversiteit Grins. Yn 1930 kaam der in lektoraat Frysk oan 'e Ryksuniversiteit Grins, dat yn 1941 omset waard yn in folweardige learstoel. Al earder wiene oan 'e Universiteit fan Amsterdam (1934) en oan 'e Ryksuniversiteit Utert (1935) bysûndere learstuollen ta stân kommen. Yn 1951 krige fierders de Frije Universiteit yn Amsterdam in gewoane learstoel, dy't yn 1994 lykwols wer opheft waard. Op 't heden is der ien gewoane learstoel Frysk, oan 'e Ryksuniversiteit Grins, en binne der trije bysûndere learstuollen Frysk, oan 'e Universiteit Utert, de Universiteit fan Amsterdam en de Ryksuniversiteit Leien.
Yn 'e deiblêden
Yn 'e media hat it Frysk wikseljende resultaten boekt. Yn 'e skriuwende parse wurdt it Frysk mar yn likernôch 5% fan 'e artikels brûkt yn 'e beide provinsjale kranten, de Ljouwerter Krante en it Frysk Deiblêd. Op in ynternasjonale konferinsje oer twatalichheid en sjoernalistyk, dy't begjin juny 1999 yn Ljouwert holden waard, besauden Welsen, Finlânsweden, Katalanen en oare leden fan taalminderheden yn 'e Jeropeeske Uny har oer dy miste kâns. Yn oare minderheidstaalgebieten spylje nammentlik de krante(n) in wichtige rol yn 'e taalstriid, en ferskine se (hast) hielendal yn 'e minderheidstaal.
De doetiidske haadredakteur Pieter Sijpersma fan 'e Ljouwerter Krante makke him derôf troch te sizzen dat it mei 5% Frysk yn 'e krante mear as takin. "Teveel Fries irriteert de lezers," sa wie syn ûnderfining, "De overschakeling van Nederlands naar het Fries in een artikel leidt de lezers af. Ze begrijpen het niet en ze vinden het niet mooi. Zou de krant overwegend in het Fries zijn geschreven, dan is het einde van de Leeuwarder Courant gauw in zicht." En oer de maatskiplike ferantwurdlikheid fan 'e Fryske deiblêden: "Wij voelen ons verantwoordelijk voor de krant en meer niet." Wol wurde yn 'e Ljouwerter Krante en it Frysk Deiblêd Fryske sitaten yn fierders Nederlânsktalige artikels yn it Frysk werjûn, wat unyk is foar Jeropa, mar inkeld om't yn oare kranten út minderheidsgebieten it hiele artikel yn 'e minderheidstaal steld is.
Ut in breed ûndersyk út 1994 die trouwens bliken dat it fral Nederlânsktaligen binne dy't har oan it Frysk yn 'e kranten steure. De measte Frysktaligen is it ien toetmem oft in artikel yn it Frysk of it Nederlânsk steld is. Neffens taalûndersiker Durk Gorter soe it dan grif ek net sa'n feart rinne mei de ein fan 'e Ljouwerter Krante as der wat mear Frysk brûkt waard. Sûnt 2009 bestiet de Frysktalige ynternetkrante It Nijs, dy't oprjochte is op inisjatyf fan 'e Ried fan de Fryske Beweging, en him ta doel stelt om 'e Friezen op in folweardige manear wrâldnijs yn 'e eigen taal oan te bieden. Dit digitale deiblêd kaam neitiid lykwols yn opspraak troch amateurisme, dubieuze praktiken lykas it oanhâldend bringen fan ûnkorrektheden en it wegerjen om dy te rektifisearjen, en beskuldigings fan sinsuer op reäksjes fan lêzers.
Yn famyljeberjochten
Yn 'e famyljeberjochten yn 'e beide provinsjale deiblêden wurdt wol hieltyd mear Frysk brûkt. Neffens in telling út it begjin fan 'e santiger jierren wie doe 12% fan 'e famyljeberjochten yn it Frysk, neffens in telling út 1991-1992 23% en neffens in stekproef út 2000 sa'n 30%.
Yn tydskriften
Yn 1997 waard Frysk en Frij opheft, dat it lêste breed oriïntearre Frysktalige tydskrift wie. It blêd hie op it lêst 300 oant 400 abonnees en dûbeld safolle lêzers. De provinsje loek it subsydzje yn, om't Deputearre Steaten it jild effektiver oan in hûs-oan-hûsblêd bestege seagen. Dat kaam bestege seagen. Dat kaam der lykwols net, mar ta ferfanging kaam der al in stikmannich jierren de saneamde F-side dy't ien kear yn 'e wike yn 'e beide provinsjale deiblêden ferskynde. Dat wie in Frysktalige side dy't lykwols dúdlik fan in oar kaliber wie en op it mêd fan ynhâld net yn it skaad fan Frysk en Frij stean koe. Ek oare Frysktalige publikaasjes, lykas de literêre tydskriften Trotwaer, Hjir, Kistwurk en M3 binne ûnderwilens opdoekt.
Lettelbert
thumb|275px|Herfoarme tsjerkegebou Lettelbert Lettelbert (Grinslânsk: Lepterd) is in doarp yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân yn Nederlân. Lettelbert hat likernôch 200 ynwenners. It doarp ûntstie yn de Midsiuwen op in sânrêch yn it Westerkertier (dêr't ek Mearum, Midwolde en Tolbert op lizze) by it Lettelberterdjip. De lânbou en greidbuorkerij wienen de wichtichste boarne fan ynkommen.
Lettelbert betsjut de lytse buorren, yn de omkriten fan Lettelbert lizze ek de olde buert en de nije buert, nammentlik Tolbert en Niebert.
De Herfoarme tsjerke fan Lettelbert is yn besit fan de Stichting Oude Groninger Kerken. De ienbeukige tsjerke is yn de 13e iuw boud en hat fiifsidich sletten prysterkoar en in dakruter.
Lettelbert hat in behindige jachthaven oan de Lykstermar en in natoerkemping ("de Hondenhoek").
Frysk
Yn tydskriften
Foar de jongerein binne der twa tydskriften: Switsj en LinKk, dy't beide útjûn wurde troch it Taalsintrum Frysk/CEDIN. Switsj, foar bern fan 10 oant 12 jier, bestiet sûnt 1997, en hat in oplaach fan 2.300 eksimplaren, dy't benammen nei de basisskoallen giet. LinKk is bestimd foar bern fan 12 oant 15 jier, en bestiet sûnt 2001. Dit lêste tydskrift hat in oplaach fan 3.100 eksimplaren, wat foar Fryske begripen in massamedium is.
Op 'e radio
Neffens hoe't it der mei de skreaune parse foarstiet, is it it Frysk op 'e radio better ôfgien. It earste Frysktalige radioprogramma waard útstjoerd yn 1946, troch de regionale stjoerder RONO (Regionale Omroep Noord en Oost) dy't doedestiden sawat de helte fan Nederlân besloech. Pas yn 1977 waard de provinsjale Radio Fryslân, letter omdoopt ta Omrop Fryslân, oprjochte. Tsjintwurdich stjoert dy op 'e radio tachtich oeren yn 'e wike út en is it de populêrste radiostjoerder fan 'e provinsje.
Op 'e tillefyzje
Op 'e lanlike tillefyzje stjoert Omrop Fryslân de measte wiken in programma fan likernôch in heal oere út en fierders nochris tweintich minuten skoaltillefyzje. Mei-inoar komt dat út op 37 oeren yn it jier. Sûnt 1994 fersoarget de Omrop ek regionale tillefyzje. Yn 't earstoan omfieme dat mar ien oere jûns, mei de rest fan 'e jûn werhellings, mar letter waard de stjoertiid wat útwreide. Tsjintwurdich wurdt der ek gauris live ferslach dien fan wichtige barrens, lykas in keninklik besyk, de PC of it skûtsjesilen.
Op 'e kompjûter en it ynternet
Op it ynternet is in grut tal Frysktalige websteeën te finen, dy't in grut skala oan ûnderwerpen behannelje. Sa wurdt sûnt 2 septimber 2002 wurke oan 'e Fryske Wikipedy, dy't op it stuit siden hat. Om yn it Frysk makliker tekstferwurkje te kinnen, hat it Amerikaanske IT-bedriuw Microsoft yn gearwurking mei de Fryske Akademy yn 2000 in Fryske staveringshifker ûntwikkele. Foar OpenOffice is der sûnt febrewaris 2007 ek in staveringshifker. Utlis oer it ynstallearjen fan de Fryske staveringshifkers yn ferskillende programma's is te finen yn Frysk op kompjûters.
Op 'e sosjale media
Wat de sosjale media oangiet, kaam yn novimber 2014, op 'e nij troch de ynset fan Wim Benes en Hindrik Sijens, diskear holpen troch in kloft frijwilligers, de folslein Fryske ferzje fan Facebook ôf.
Yn septimber 2021 promovearre Lysberth Jongbloed oan 'e Universiteit fan Maastricht op it proefskrift Frisian on Social Media. Dêrfoar hie se yngeand ûndersyk dien nei uterings yn it Frysk troch Frysktalige brûkers fan sosjale media. Sa hie se troch 2.200 Fryske jongeren fan tusken de 14 en 18 jier in fragelist ynfolje litten oer harren taalgebrûk op Twitter, Facebook en WhatsApp en letter hie se nochris 2.000 oare jongeren befrege oer harren taalgebrûk op WhatsApp, Snapchat en Instagram. Ut it ûndersyk fan Jongbloed die bliken dat fan 'e jongeren mei twa Frysktalige âlden 60% op 'e sosjale media faak of altyd it Frysk brûkt. Dat persintaazje kelderet lykwols as ien fan beide âlden, of allebeide, Nederlânsktalich binne. Ek as ien mei twa Frysktalige âlden mei syn freonen almeast gjin Frysk sprekt, of as sa'nent in minne skriuwfeardigens yn it Frysk hat, belunet de kâns dat hy of sy him of har op 'e sosjale media yn it Frysk uteret. Jongbloed konkludearre alderearst dat "it Frysk syn wei fûn hat op 'e nije kommunikaasjeplatfoarms," mar ek dat it taalûnderwiis yn it Frysk better moast. Se hie it gebrûk fan it Frysk troch Fryske jongeren op 'e sosjale media ferlike mei it gebrûk fan oare minderheidstalen troch jongeren út oare minderheidstaalgebieten yn Jeropa, te witten: Wales, Ierlân en Limburch, en hie opmurken dat jongeren út Wales en Ierlân minder faak it Welsk of Iersk as memmetaal hawwe, mar it op 'e sosjale media faker brûke as Fryske jongeren it Frysk brûke, om't se der better ûnderwiis yn krigen hawwe.
Yn 'e literatuer
Wat de literêre produksje oangiet, ferskynden oant foar in pear jier likernôch hûndert nije Frysktalige fiksje- en non-fiksjewurken jiers, wat hiel kreas wie foar sa'n lytse taal. De oplagen wiene ornaris altyd al frij beheind; it meast ferkochte Frysktalige boek is noch altyd de roman De Gouden Swipe (1941), fan Abe Brouwer, dêr't 30.000 eksimplaren fan oer de toanbank gien binne, al stekt Feroaring fan Lucht (1971), fan Rink van der Velde, mei 29.900 ferkochte eksimplaren, dat nei de kroan. Fan It Wrede Paradys, fan Hylke Speerstra, dat as in grut súkses beskôge wurdt, waarden 25.000 eksimplaren ferkocht.
Sûnt it útbrekken fan 'e ekonomyske krisis, yn 2008, wurde der wat minder Fryske boeken publisearre en is it dêrmei foar skriuwers en oersetters dus dreger wurden om har wurk útjûn te krijen. De beide grutte útjouwerijen op it mêd fan Frysktalige literatuer binne de Friese Pers Boekerij te Ljouwert en Utjouwerij Bornmeer op 'e Gordyk. Ferskate oare, lytsere útjouwerijen binne krektlyk op dit mêd aktyf, wêrûnder Utjouwerij Frysk en Frij en Utjouwerij Wijdemeer, al bringt de lêste mear Nederlânske as Fryske boeken út. De Afûk konsintrearret him op Frysktalich lesmateriaal en op berneboeken, wylst de Kristlik Fryske Folksbibleteek him taleit op kristlike en tradisjonele lektuer.
Begjin 2014 waard de nije útjouwerij Regaad oprjochte, en ein 2013 joech de yn Hoarn fêstige Hollânske útjouwerij Hoogland & Van Klaveren oan dat se tenei ek Frysktalige boeken útbringe woene. Dêrby wiene beide lêst neamde útjouwerijen fan doel om har ta te lizzen op oersettings yn it Frysk. Op datselde terrein is ek al langere tiid Utjouwerij Elikser út Ljouwert aktyf, dy't foar de útjefte fan sok wurk, mar ek fan oarspronklike literatuer, in beskieden bydrage fan 'e skriuwer/oersetter freget. Ek ferskate algemiene Nederlânske útjouwerijen hawwe har de lêste jierren op 'e Fryske merk bejûn, bygelyks Athenaeum-Polak & Van Gennep, út Amsterdam, mei de oersetting Tsiis, fan Willem Elsschot, en Luitingh-Sijthoff, ek fêstige yn Amsterdam, mei de oersetting Ynferno, fan 'e Amerikaanske skriuwer Dan Brown.
Yn teäter en toaniel
Op it mêd fan toaniel bestiet der in profesjoneel Frysktalich teäterselskip, Tryater, dat in frij grutte populariteit genietet. Fierders hat hast elts doarp syn eigen amateurtoanielferiening, dêr't de grutte mearderheid fan feriene is yn it Bûn fan Fryske Toanielselskippen. Dy organisaasje is wer oansletten by it Fryske Amateur Toaniel, dat lid is fan 'e Ried fan de Fryske Beweging.
Yn film en tillefyzjedrama
De lêste desennia binne der fierders ek ferskate Frysktalige spylfilms makke troch regisseurs as Pieter Verhoeff en Steven de Jong. Sa ferskynde yn 1985 De Dream; yn 1996 De Gouden Swipe; yn 2001 Nynke; en 2002 De Fûke. Sûnt 2001 waard der ek in Frysktalige dramarige op 'e regionale tillefyzje útstjoerd troch Omrop Fryslân, mei as titel Baas Boppe Baas. Nei fjouwer seizoenen waard dy ferfongen troch Dankert & Dankert, in searje oer in pear abbekaten.
Yn 'e tsjerken
Ien plak dêr't it Frysk noch net echt trochkrongen is, is yn 'e tsjerken. De grutte mearderheid fan 'e tsjerketsjinsten is oant hjoed de dei ta yn it Nederlânsk. Dochs wurde der alle sneinen wol in stikmannich Fryske tsjinsten holden, ornaris tusken de tsien en de tweintich, ferspraat oer de hiele provinsje. Der hat yn it ferline wol altyd oandacht foar it oersetten fan 'e psalmen en lieten west. Dêrnjonken hat de Yntertsjerklike Kommisje foar de Fryske Earetsjinst (YKFE) der yn 2004 foar soarge dat it Lieteboek foar de Tsjerken no ek op cd te krijen is. Yn 1953 is it Ferbân fan Fryske Foargongers oprjochte, dat ta doel hat om it gebrûk fan it Frysk yn it tsjerklik libben fuort te sterkjen.
Namfallen
Yn it Aldfryske tiidrek beskikte it Frysk noch oer in folslein namfallesysteem, mei nominatyf, genityf, datyf en akkusatyf, sa't men dat hjoed oan 'e dei noch tsjintkomt yn it besibbe Dútsk. Tsjin it begjin fan 'e Midfryske perioade wie dat lykwols fierhinne ferdwûn. Tsjintwurdich binne sokke namfallen beheind ta in stikmannich ferstienne útdrukkings, lykas "by dizzen", wêryn't de "-n" in restant is fan 'e datyf of trêde namfal. Inkeld de genityf, of twadde namfal, is noch funksjoneel, benammen yn tiidsoantsjuttings as "moarns", "middeis" en "jûns", "twa kear jiers" of "ien kear wyks", mar ek wol yn konstruksjes as "ús heite pet", "ús memme fyts" en "ús pake’ hûs". In oar foarbyld is it freegjend en betreklik foarnamwurd "waans" (dat trouwens inkeld ferwize kin nei manlike en ûnsidige saken, en net nei froulike saken of meartallen). Foarmen as "dêr't it lân de soargen leannet fan der minsken warb're hân" (fan 'e warbere hân fan 'e minsken, dus) binne argaysk en sille net folle mear brûkt wurde, en perfoarst net yn 'e sprektaal. Yn 'e skriuwtaal komt soks lykwols yn guon konstruksjes noch wol foar, lykas yn: "hy hat it eigener hân makke."
Sinsbou
Op it mêd fan 'e sinsbou komt it Frysk sterk oerien mei it Nederlânsk, en in stik minder mei it eins nauwer besibbe Ingelsk. Ferlykje bgl. de ûndersteande sin: Oan dit foarbyld is te sjen dat it Frysk deselde sinsbou brûkt as it Nederlânsk. Wat de tiidwurdsfolchoarder oangiet, besteane der lykwols dúdlike ferskillen. Dêrby hat men it wol oer de griene en de reade folchoarder, wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr't mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene. It Frysk lei yn it griene gebiet (en brûkt dus de "griene folchoarder"), wylst it Nederlânsk yn it reade gebiet lei (wêrby't men fan 'e "reade folchoarder" sprekt). Dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders. Sa't oan it boppesteande foarbyld te sjen is, kin de reade folchoarder yn it Frysk net, want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes, dochs sil it de measte Frysksprekkers noch as skuorde klokken yn 'e earen beare. Yn it Nederlânsk, lykwols, kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder, al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn 'e ban dien (mooglik om't dy behalven yn it Frysk ek yn it Dútsk brûkt wurdt).
Brekking
It ferskynsel brekking nimt in wichtich plak yn 'e Fryske grammatika yn. Der besteane trije farianten fan:
Foar de beskriuwing fan it Frysk is benammen de nijere brekking fan belang. Dat is in taalkundich ferskynsel dat yn it Standerfrysk de brekking fan in seistal twaklanken omfiemet, wêrby't dy yn it grûnwurd in oare útspraak hawwe as yn ferbûgings:
Ferkoarting
In oare oanpassing yn 'e útspraak by ferbûgings is ferkoarting fan 'e fokaal. Dat docht him bygelyks foar by de meartalsfoarming ("hân" > "hannen"), by ferlytsing ("blêd" > "bledsje"), en by suffigearring (it tafoegjen fan in efterheaksel) ("leech" > "lichte"). Ek kin it foarkomme by it foarmjen fan gearstallings ("piip" > "pypskoft").
Einûntstimming
In ferskynsel dat it Frysk mei it Dútsk en it Nederlânsk gemien hat, is einûntstimming. Dêrby wurde stimhawwende bylûden oan 'e ein fan wurden stimleas. Men seit dus fan "reade", mei in [d], mar fan "read", mei in [t]. It Ingelsk hat soks net; dêr seit men fan red, mei in hearbere [d] oan 'e ein; mei oare wurden, yn it Ingelsk bestiet der dus in útspraakferskil tusken let ([lɛt]; "litte") en lead ([lɛd]; "lead"). Yn it Frysk moat sa'n útspraak oarspronklik ek bestien hawwe, en yn it tige behâldende Skiermûntseagersk komt it by hiel âlde sprekkers noch foar.
Nederlânske ynfloed
Hoewol't it Frysk troch de iuwen hinne in sterke ynfloed fan oare talen ûndergien hat, is de Fryske wurdskat noch foar it oergrutte diel fan Germaanske oarsprong. By in nau besibbe taal as it Ingelsk leit dat hiel oars, mei't dy taal in ûnbidige soad Romaanske lienwurden opnommen hat út it Normandysk en it Frânsk. Fral it Nederlânsk hat sûnt de santjinde iuw lykwols in tige sterke ynfloed op it Frysk hân. Hoewol't it Frysk as taal frij kûlant (!) omgiet mei lienwurden út oare talen, makket de niging dy't Frysktaligen gauris hawwe om har ôf te setten tsjin it Nederlânsk, dat krekt foar lienwurden út dy taal in útsûndering makke wurdt. Sokke wurden wurde sadwaande wol omskreaun as "ynslûpsels", "Hollânske moadepopkes", "koekútsjongen" of op syn bêsten ynterferinsjes. Eltsenien dy't Frysk lêzen en skriuwen leart, wurdt op it hert drukt dat it gebrûk fan sokke hollanismen dwersferkeard is en dêrom bûge of barste foarkomd wurde moat.
Frânske ynfloed
Njonken it Nederlânsk hat histoarysk sjoen fral it Frânsk lange tiid in sterke ynfloed útoefene op 'e ûntwikkeling fan it moderne Frysk. De âldste lichting Frânske lienwurden is eins allinne foar taalkundigen noch wer te kennen. It giet dêrby om wurden as "bist"/"beest", fan it Aldfrânske beste (Nijfrânsk: bête); "duorje", fan durer; "kâns", fan chance, "sjeas", fan chaice; en "keatse", fan chasser, fia it Pikardyske cachier. It opnimmen fan Frânske lienwurden yn it Frysk sil ornaris fia it Nederlânsk gien wêze (ferlykje foar boppeneamde foarbylden de Nederlânske foarmen beest, duren, kans, sjees en kaatsen).
Mar it Frysk hat ek guon lienwurden út it Frânsk opnommen dy't yn it Nederlânsk net foarkomme, lykas "perfoarst", fan par force; "argewaasje", fan arguer; "ave(n)searje", fan avancer; "krupsje", fan corruption; "rompoai", fan rompu; "koese", fan coucher; en "aljemint", fan alignement. Foar it neist is de ynfier fan dizze foarmen lykwols ek fia it Nederlânsk gien, allinnich binne de Nederlânske ekwifalinten neitiid wer yn ûnbrûk rekke.
Ynternasjonalismen
In selde byld lit de grutte en groeiende kloft ynternasjonalismen sjen dy't it Frysk oernommen hat. Dêrby moat men tinke oan wurden as "kompjûter", "sport", "wykein", "terapeut", "biology", "tillefyzje", "akwadukt", "traine" en "religy". Dy wurden komme tsjintwurdich yn hast alle Jeropeeske talen foar; der binne mar inkelen, lykas it Iislânsk, dy't foar al sokke begripen in eigen wurd betinke. Yn Fryslân bestiet oer it algemien frijwat wjerstân tsjin ynternasjonalismen, benammen ûnder lju dy't fan har berop út mei it Frysk omslane, lykas skriuwers en ûnderwizers. In grut diel fan dy kategory sil bgl. leaver it wurd "godstsjinst" brûke as "religy" en leaver "oefenje" as "traine". Ek besteane der foarmen dy't fanút dizze groep propagearre wurden binne, mar dy't it net helle hawwe en sadwaande fierhinne yn it ferjit rekke binne, lykas "sneinoer", foar "wykein". Lykwols hat it ferset tsjin ynternasjonalismen nea algemien west; sa wie de skriuwer, oersetter en letterkundige Douwe Kalma (1896-1953) krekt in grut foarstanner fan 'e opname fan soksoarte wurden yn it Frysk. Hy ferwiisde nei it Ingelsk, dat ek in ûnbidige soad lienwurden út oare talen ta him nommen hat, sûnder dat it dêr in sprút minder fan wurden wêze soe.
In punt dat hjirmei besibbe is, is de ferfrysking fan sokke ynternasjonalismen. Yn 'e hjirboppe neamde foarbylden waard al sprutsen fan "tillefyzje" ynstee fan "telefyzje"; dat is in oanpassing fan in frjemd wurd oan 'e útspraak fan it Frysk. "Tillefyzje" klinkt Frysker en glidet in Fries no ien kear makliker fan 'e tonge as "telefyzje". Oare foarbylden fan sa'n ferfrysking fan ynternasjonalismen binne "siktaris" ("sekretaris"), "rimmetyk" ("reumatyk"), "perfester" ("professor") en "sitewaasje" ("situaasje"). Lange tiid bestie ek dêr grutte wjerstân tsjin; soks paste in himsels respektearjende taal ommers net, it wie de útspraak fan in dommenien en wa't soks die, makke sawol himsels as it Frysk bespotlik. Sadwaande die de generaasje fan mids tweintichste iuw al sokke foarmen yn 'e ban. Stadichoan komme se lykwols allegear wer werom. En wêrom ek net, sa betoogde skriuwer Trinus Riemersma yn 1996. In grutte taal as it Ingelsk docht soks krekt-en-gelyk: psychology en architect hawwe wol har Frânske skriuwwize beholden, mar wurde útsprutsen as "saikòlledzjy" en "aketekt".
Fêstlizzing fan 'e wurdskat
Der binne troch de tiid hinne ferskate Fryske wurdboeken ferskynd. Ien fan 'e earsten dy't besocht om 'e Fryske wurdskat op dy wize fêst te lizzen, wie de grutte literator Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869), dy't syn Lexicon Frisicum yn it Latyn opstelde, mar net fierder kaam as de letter F. Yn 1900 ferskynde it earste diel fan it troch Waling Dykstra en oaren bewurke Friesch Woordenboek, folge troch de oare beide dielen yn 1903 en 1911. Dêryn waarden de Fryske yngongen beskreaun yn it Nederlânsk. By syn oprjochting yn 1938 stelde de Fryske Akademy him daliks ta doel om dit wurdboek te ferbetterjen. Dêrta waard mei help fan withoefolle frijwilligers in tige grut kaarte-apparaat opset. Yn 't earstoan wie men fan doel en skreau in wurdboek dat ferlykber wêze soe mei de Nederlânske Dikke Van Dale, mar der kaam safolle materiaal binnen dat men úteinlik besleat om it noch folle grutskaliger oan te pakken.
Sa begûn it wurk oan it reuseftige Grut Wurdboek fan de Fryske Taal, wêrfan't it earste, 400 siden tellende diel yn 1984 útkaam. Uteinlik soe pas yn 2011 it 25ste en lêste diel reekomme. It is in ûnbidich wittenskiplik wurdboek wurden, dat de Fryske lemma's tige yngeand yn it Nederlânsk ferklearret en de betsjuttings yllústrearret mei withoefolle sitaten út 'e Fryske literatuer. Wylst it wurk oan dit meunsterprojekt geande wie, waarden troch de Fryske Akademy ek lytsere wurdboeken útbrocht. Sa ferskynden yn 1952, resp. 1956 it Frysk Wurdboek: Nederlânsk-Frysk en it Frysk Wurdboek: Frysk-Nederlânsk, dy't yn 1985, resp. 1984 yn in folslein op 'e nij besjoene ferzje werútjûn waarden. It earste wurdboek wêryn't de Fryske wurden ek yn it Frysk beskreaun waarden, wie it twadielige Frysk Hânwurdboek, út 2008.
Wurdfoarming
Oars as yn it Ingelsk, mar krekt as yn it Nederlânsk en hast alle oare Germaanske talen, brûkt it Frysk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm. Dus as men bgl. fan 'e wurden "beam" en "hûs" in gearstalling meitsje wol, dan wurdt dy skreaun as "beamhûs", en net mei de iepene foarm, as "beam hûs", sa't men dat yn it Ingelsk foar de moade hat (tree house). Gauris kriget by it foarmjen fan sa'n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging: "hûnehok", ynstee fan "hûnhok". As it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget, dan wurdt der in keppelstreekje ynfoege: "FNP-kieslist" en "Swarte-Seekust".
Hoewol't dêr neffens de staveringsregels neat fan doocht, hat in grut part fan 'e Fryskskriuwers tsjintwurdich de niging om gearstallings yn 'e iepen foarm te skriuwen, net inkeld wurden as "FNP kieslist" en "Swarte Seekust", mar sels "syktekosten fersekerder", "oersettings debút" en "hynste stamboek". Dizze praktyk wurdt wol "de Ingelske sykte" neamd.
Stavering
It Frysk wurdt skreaun mei in oanpaste foarm fan it Latynske alfabet. Dat Fryske alfabet bestiet net lykas it Nederlânske út 26, mar út 23 letters. Yn it Frysk komme nammentlik de letters q en x net foar. Boppedat wurdt de letter y beskôge as in fariant fan 'e i en dêr ek ûnder alfabetisearre, sadat in wurd as "ympulsyf" yn in Frysk wurdboek bygelyks foàr "inisjaasje" stiet. Fierders komt de letter c yn it Frysk allinne foar yn 'e kombinaasje ch. De letters v, z en ch komme nea foar oan it begjin fan in wurd en de letter g nea oan 'e ein fan in wurd. De karakteristikens fan it skreaune Frysk komt benammen ta utering yn 'e lûden mei diakrityske tekens (â, ê, ô, û en ú), dy't yn it Nederlânsk net foarkomme. Krekt as it Nederlânsk hat it Frysk in ekstra letter, de digraaf ij, dy't stiet foar it twalûd [ɛ.i̭], dat ek wol skreaun wurdt as ei. Mar oars as yn it Nederlânsk wurdt dy letter yn it Frysk altyd alfabetisearre as i-j, en bestiet der gjin beweging dy't der in aparte letter fan it alfabet fan meitsje wol.
Njonken de boppeneamde diakrityske tekens dy't in útspraakûnderskiedend diel fan 'e stavering foarmje, ken it Frysk ek noch ferskate oare diakrityske tekens, dy't soms tafoege wurde om 'e bedoelde útspraak dúdliker te meitsjen. It faakst komt it trema foar, dêr't mei oanjûn wurdt dat twa fokalen efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte, en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje, lykas yn: "beëinigje", "beämte", "koöperaasje", "reüny" en "ateïsme". Fierders wurde sawol it skerpteken as it klamteken brûkt om 'e útspraak fan in wurd te fertsjutskjen troch oan te jaan wêr't de klam leit. De e mei in skerpteken (é) komt sûnt de staveringsherfoarming fan 1980 yn prinsipe noch mar yn fiif wurden fêst foar ("grouwélich", "mandélich", "oerdédich", "oerémis" en "tréwes"); yn alle oare gefallen is it tafoegjen fan in skerp- of klamteken opsjoneel (bygelyks yn "foàrkomme" en "foarkómme").
Fokalen
It Frysk beskikt oer in tige yngewikkelde fokaalynventaris. Yn it foarste plak binne der in tsiental koarte lûden: [a] (a fan "dak"), [ɛ] (e fan "lek"), [ɪ], (i fan "pit"), [i] (i fan "bite"), [ɔ] (o fan "hok"), [o] (o fan "bok"), [u] (û fan "rûch"), [œ] (u fan "put"), [y] (ú fan "tút") en de sjwa of reduksjefokaal [ǝ] (e fan "gewoan"). Dêrby moat opmurken wurde dat der eins twa foarmen fan 'e koarte a besteane, mar dat ferskil yn útspraak is net betsjuttingsûnderskiedend. Fierders binne der 9 lange lûden: [a:] (aa fan "baas"), [ɛ:] (ê fan "bêd"), [e:] (ee fan "feest"), [ø:] (eu fan "deun"), [i:] (ii fan "wiid"), [ɔ:] (ô fan "nôt"), [o:] (oo fan "rook"), [u:] (û fan "sûch") en [y:] (ú fan "drúf"). De lange lûden [e:], [ø:] en [o:] wurde yn it Frysk almeast reälisearre as [e:i], [ø:y], resp. [o:u], dus oan 'e ein niigjend nei i, ú, resp. û. Fan 'e koarte lûden kinne der 8 en fan 'e lange lûden ek 8 nasalisearre wurde, wat foarkomt as se mei in -n derefteroan útsprutsen wurde foàr in f, j, l, r, s, w of z, lykas yn "ûnsin" of "branje". Fierders hat it Frysk 20 ôfgeande twalûden en 8 opgeande twalûden, wêrfan't teminsten 6 ek wer yn nasalisearre foarm foarkomme kinne. Ta einsluten binne der dan noch 8 trijelûden. Dêrmei is it Frysk folle klankriker as de measte besibbe talen, lykas it Ingelsk en it Nederlânsk.
Konsonanten
It Frysk hat teminsten 28 bylûden, dy't yn fonetysk skrift sa skreaun wurde: [b], [x], [d], [ʣ], [ʤ], [f], [ɡ], [ɣ], [h], [j], [k], [l], [m], [n], [ŋ], [ɲ], [p], [r], [s], [ʃ], [t], [c], [ʦ], [ʧ], [v], [ʋ], [w], [z] en [ʒ]. Dêrfan binne [b], [d], [f], [h], [j], [k], [m], [n], [p], [s], [t], [v] en [z] gjin fierdere útlis brek. De [x] is de ch fan "berch", dy't trouwens yn it Frysk, as it derop oankomt, ornaris fierder nei efteren yn 'e mûle útsprutsen wurdt, as [χ]. Itselde is it gefal mei de [l], wêrfan't de útspraak yn it Frysk dúdlik "dûnkerder" of "tsjûker" is as yn it Nederlânsk of it Ingelsk, en mear oerienkomt mei de útspraakwize yn it Skotsk of de Slavyske talen. Om dat útspraakferskil wer te jaan kin it teken [ɫ] brûkt wurde. De [r] wurdt yn it Frysk krekt altyd "rôljend", op 'e punt fan 'e tonge útsprutsen; in breikjende r ([ʀ]), dy't ek wol foarkomt, is altyd persoansbûn en wurdt yn it Frysk as in spraakgebrek beskôge.
Fierders hat it Frysk twa g's: de plofklank [ɡ] (fan "goed") en de wriuwklank [ɣ] (fan "drage"), en twa w's: de [ʋ] (fan "wat") en de [w] (fan "skowe"). De [ɣ] en de [w] kinne nea oan it begjin fan wurden foarkomme, likemin as de [x], de [v] en de [z]. De [ʣ] is de dz fan "widze"; [ʤ] is de dzj fan "siedzje"; [ŋ] is de ng fan "bang"; [ɲ] is de nj fan "njonken"; [ʃ] is de sj fan "sjippe"; [c] is de tj fan "tjems"; [ʦ] is de ts fan "tsiis"; [ʧ] is de tsj fan "tsjerke"; en [ʒ] is de zj fan "garaazje". Ek komt yn it Frysk de glottisslach ([ʔ]) wol foar, mar inkeld tusken twa deselde lûden, lykas yn "koöperaasje" of "Kanaän". Dizze útspraak is dus grutdiels ûnbewust, en de glottisslach wurdt dan yn it skreaune Frysk ek net werjûn, of it moat wêze troch it trema op it twadde lûd.
Dêrnjonken binne der noch in dozyn palatalisearre konsonanten: [bʲ] (as yn "bjinne"), [xʲ] (as yn "ferlechje"), [ɟ] (as yn "djoer"), [fʲ] (as yn "fjochtsje"), [ɡʲ] (as yn "gjin"), [ɣʲ] (as yn "weagje"), [kʲ] (as yn "kjel"), [lʲ] (as yn "ljip"), [mʲ] (as yn "mjitte"), [pʲ] (as yn "pjut"), [rʲ] (as yn "rjocht") en [vʲ] (as yn "weevje"). De palatalisaasje fan dizze konsonanten wurdt lykwols ek wol taskreaun oan it feit dat se folge wurde troch in opgeand twalûd. Men kin de "jo"-klank yn "rjocht" dus op twa manearen útlizze: as "r-jo-cht" (mei in opgeand twalûd), of as "rj-o-cht" (mei in palatalisearre konsonant). Ta einbeslút binne der ek noch fjouwer labialisearre konsonanten: [dʷ] (as yn "dwaan"), [kʷ] (as yn "kwea"), [sʷ] (as yn "swart") en [tʷ] (as yn "twa").
Foarútsichten
Al iuwenlang binne der om it hoartsje lju dy't de ûndergong fan 'e Fryske taal binnen fyftich of hûndert jier foarsizze. Sokke "ûnheilsprofeten" wiene bygelyks Foeke Sjoerds yn 1765, Johan Winkler yn 1868, Waling Dykstra yn 1884, Jan Jelles Hof yn 1927, en Tony Feitsma yn 1962. Yn dit ferbân moat men der rekken mei hâlde dat it begryp 'ûndergong' by de âldere skriuwers net needsaaklikerwize betsjut dat de Frysktaligen op it Nederlânsk oergiene en harren memmetaal falle lieten. Yn Waling Dykstra syn tiid, bygelyks, spriek fierwei it meastepart fan 'e befolking nei wenst Frysk, mar rûn de kwaliteit fan 'e sprektaal bot werom. Der kamen gjin nije Fryk begripen by foar nije ferskynsels; dêrfoar waarden lienwurden út it Nederlânsk oernommen. It Nederlânsk waard dêrmei ymplisyt as noarm erkend. (Dykstra sei dêrom: "it Frysk hat de tarring.") As hjoed de dei oer 'ûndergong' sprutsen wurdt, giet it lykwols net allinnich om in kwalitative, mar ek om in kwantitative efterútgong, as Fryske memmetaalsprekkers de taal mar amper of alhiel net mear brûke of de taal net trochjouwe oan harren bern.
Yn 1951 waard in telling ûnder alle skoalbern holden troch ûnderwiisynspekteur Krine Boelens. Twatrêde part hie as memmetaal it Frysk. Op it Fryskstalige plattelân fan 'e provinsje wie dat hast 95%. De bernetaal wie dêr foar hast elk Frysk; net fan hûs út Frysktalige bern learden en sprieken Frysk troch de omgong mei harren wol Frysktalige leeftydsgenoaten. Yn 1967 waard der troch Lieuwe Pietersen foar it earst in represintative enkête oer de posysje fan it Frysk holden. It die bliken dat doe 71% fan 'e ynwenners fan Fryslân it Frysk as memmetaal hie. Yn 1980 fûn der op 'e nij in represintative enkête plak en dêrút bliek dat doe noch mar 55% fan 'e ynwenners fan Fryslân it Frysk as memmetaal hie. Dat wie dus in efterútgong fan 16% yn trettjin jier – of alteast sa liek it op it earste gesicht. As men dat persintaazje ferrekkenet mei de útstream fan Frysktaligen út Fryslân, de ynstream fan Nederlânsktaligen yn 'e provinsje en de groei fan 'e Fryske befolking, dan ûntstiet der in nuansearder byld. Doe't der yn 1994 wer in enkête holden waard, neffens it stramyn fan dy fan 1980, wie it persintaazje Frysktaligen stabyl bleaun op 55%. As men dat ferrekkenet mei de befolkingsgroei yn Fryslân yn de tuskenlizzende perioade (fan sa'n 580.000 nei 615.000), kin men dus stelle dat der yn dy perioade in absolute taname fan Frysktaligen west hawwe moat fan rom 19.000. En dan is emigraasje út 'e provinsje wei troch foar in grut part Frysktaligen en ymmigraasje nei de provinsje ta troch foar in grut part Nederlânsktaligen net meirekkene. Hoewol't harren relative oandiel yn 'e befolking fan Fryslân foàr 1980 ôfnommen en dêrnei gelyk bleaun is, kin dus steld wurde dat der, yn absolute sifers ynstee fan persintaazjes, noch nea yn 'e skiednis safolle Frysktaligen west hawwe as hjoed de dei. Under harren nimt fierders it tal twadde-taalsprekkers ta.
Wat de takomst fan it Frysk oanbelanget: resinte ûndersiken litte sjen dat hieltyd minder âlden it Frysk oan harren bern trochjouwe en dat allyksa minder bern ûnderling it Frysk brûke, ek dyjingen dy't it Frysk fan har âlden al leard hawwe. It ûnderwiis is der oant no ta net yn slagge it skreaune Frysk as taalkultuer en taalnoarm oer te dragen, en de Frysktaligen brûke it dan ek net op nivo. De lytse minderheid dy't Frysk skriuwt, docht dat foar in grut part neffens in eigen sprektaalnoarm: eins dus sûnder noarm en sûnder erkende noarmearring, wat betsjut dat it Nederlânsk (of eins 'oerset' Nederlânsk) de noarmfunksje oernimt. Dit proses soe yn 'e takomst de standerttaal-status yn gefaar bringe kinne en it Frysk weromferwize kinne nei in dialektstatus. Mar hoe dan ek, om't der hjoed de dei noch altyd bern binne dy't it Frysk as memmetaal hawwe, al wurde it geandewei minder, sil it Frysk perfoarst de twaentweintichste iuw helje. Oft dan in minderheid Frysktalich wêze sil, en wat de kwaliteit fan 'e taal dan is, bliuwt no fansels noch ûnwis.
ISO 639-Taalkoades
De ISO 639-taalkoades foar it Frysk binne "fy" en "fry". Om't it Wikipedia-projekt, sa't op it ynternet wisânsje is, de twaletterige koades brûkt, wurdt de Fryske Wikipedy oantsjut mei de koade "fy:".
Keppelings om utens
{| class="vatop"
Sportpark Ljouwerterdyk
thumb|Sportpark Ljouwerterdyk Sportpark Ljouwerterdyk (boujier 1928) is in sportpark yn it noarden fan de stêd Snits is ien fan de ryksmonuminten yn de gemeente Snits.
Histoarje
It sportkompleks waard ûntwurpen troch de Snitser gemeentearsjitekt Jan de Kok. Yn 1928 waard it offisjeel yn gebrûk nomd. It sportpark is ferneamd nei de njonken de trochgeande wei rjochting Ljouwert lizzende Ljouwerterdyk. De grûn foar it nije sportpark waard destiids beskikber steld troch it Old Burger Weeshûs út Snits. Dizze organisaasje finansiere ek de bou fan de kantine, klaaikeamers, direksjekeamer, tribune ensafuorthinne. De gebouwen binne allegear boud nei de Amsterdamske Skoalle. De tribune fan it sportpark oan de Ljouwerterdyk is yn 1999 foar sa'n oardel miljoen gûne restaurearre en waard op 14 septimber 1999 oanwiisd as ryksmonumint. It tribunegebou is sterk kubistysk fan foarm, neffens kenners unyk binnen de Amsterdamske Skoalle.
LSC 1890
Sûnt de begjinjierren fan it sportpark brûkt fuotbalferiening LSC 1890 de fjilden. Oarspronklik brûkte de feriening, in fúzjeklub fan de ferienings Lycurgus en Sparta, it fuotbalfjild op de hjoeddeiske Feemerk. Dit moast lykwols wike foar de feehandel en yn 1928 waard der ferhuze nei it Sportpark Ljouwerterdyk.
Antonius Nicolai
Antonius Nicolai fan Wassenaar (Dokkum? - ± 1600) wie in pastoar en herfoarmer.
Kamjanske
Kamjanske (Oekraynsk: Кам'янське) is in stêd yn de Oekraïne, yn de oblast Dnjepropetrovsk. Tusken 1936 en 2016 hjitte de stêd Dniprodzerzjynsk. Dy namme ferwiisde tagelyk nei de Dnjepr as nei Feliks Dzerzjinski, de oprjochter fan de Tsjeka, de earste bolsjewistyske geheime tsjinst.
Kamjanske leit oan de rivier de Dnjepr en is feitlik in satellytstêd fan de miljoenenstêd Dnipro. De stêd is bekend fanwege dat Sovjetlieder Leonid Brezjnev dêr berne waard.
Fan 1941-1943 waard Kamjanske troch de Dútske Wehrmacht beset en foar in grut part ferneatige.
Ekonomy
De stêd hat in ferskaat oan grutte yndustry: 57% is metaalyndustry en 17% gemyske yndustry. Dêrfandinne is it ek ien fan de meast fersmoarge stêden yn de wrâld.
De grutte keardaam yn de Dnjepr waard yn 1964 oplevere.
Sebaldebuorren
thumb|[[Herfoarme tsjerke (Sebaldebuorren)|Tsjerke fan Sebaldebuorren]] thumb|De Eendracht Sebaldebuorren (Nederlânsk en offisjeel: Sebaldeburen; Grinslânsk: Seballeburen) is in doarp yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. Op 1 jannewaris 2005 hie it doarp 672 ynwenners.
Sebaldebuorren is ûntstien op de middelste fan trije sânrêgen dy't fan west nei east troch it súdlike Westerkertier rinne. Oarspronklik wie it it wichtichste doarp yn it Langewold, ien fan de fjouwer ûnderkertieren fan it Westerkertier. It doarp krige yn 1805 in nije tsjerke. De doedestiidske dûmny, Nicolaus Westendorp, hat oer de bou fan de tsjerke in wiidweidige beskriuwing makke fan syn gemeente en de skiednis derfan. Neffens him komt de namme fan it doarp fan de hillige Sebaldus.
Krekt benoarden it doarp stiet de poldermole De Eendracht. In bekend barren yn Sebaldebuorren is de Trekkertrek.
Nijs
Op sneintejûn 3 augustus 2008 waard it bûtengebiet fan Doezum-Lutjegast-Sebaldebuorren troffen troch in swiere wynhoas. Sa'n fyftjin gebouwen waarden tige slim fernield, wêrtroch in miljoeneskea ûntstie. Der foelen gjin slachtoffers.
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1928
200px|thumb|right|It Olympysk wrakselstadion fan Amsterdam 1928
Latynsk alfabet
It Romaanske alfabet wurdt brûkt yn dit artikel. It komt fan it âld Latyn, mar ferskate talen brûke dit alfabet foar harren skrift. It hat de neikommende standertletters:
It Latynske alfabet sa 't de Romanen it skriuwe:
Guon oare talen hawwe ferskate letters basearre op dit alfabet. In pear binne: á é í ó ú à è ì ò ù ä ë ï ö ü ñ â ê ô ạ ẹ ị ọ ụ ã ẽ ĩ õ ũ ả ẻ ỉ ỏ ủ đ. In tal talen dêr't dizze letters yn skreaun wurde, binne it Finsk, Esperanto, Tsjechysk, Poalsk, Roemeensk, Fjetnameesk, en Ibo.
Hiem
thumb|right|200px|Hûs 't Velde by Warnsfjild (Gelderlân), mei in part fan it hiem.
It hiem is it stik grûn dat by it hûs heart. Net allinnich de tún, mar ek dat wat op it hiem boud is wurdt ta it hiem rekkene, bygelyks in hikke of in skut, mar ek in beam. Mei in hiem wurdt meastentiids it gebiet fan in pleats bedoeld.
Neist de tún en wat dêr op boud is kin mei hiem ek de oprit oantsjutten wurde.
Iissilen
thumb|220px|Iissile op de [[Balatonmar yn Hongarije]] thumb|Iissilers op de beferzen Gousee yn 1938.|alt= Iissilen is in sport dêr't by mei boatsjes op it iis syld wurdt. It iissilen wurdt ûngefear fan 1840 ôf as sport beöefene. IIssile is as transportmetoade fan minsken en guod sa om 1600 hinne ûntstien yn Nederlân.
Iissiler
In iissiler is in boatsje dêr’t redens ûnder set binne. De redens binne meastentiids tusken 0,76 m en 0,91 m lang.
Fersprieding
It iissilen wurdt foaral dien yn lannen mei in soad marren en plassen en kâlde winters. De lannen dêr’t in soad iissyld wurdt binne:
Jan Brander
thumb|right|200px|Jan Brander Jan Brander (Wergea, 1946) is in Fryske amateurhurdfytser, dy't sûnt april 2007 hâlder is fan it UCI wrâldoererekord foar sechtich-plussers (42,370 km).
Brander is berne yn Wergea, mar groeide op yn Hilfertsom en letter Duerswâld (sûnt 1974 diel fan Wynjewâld). Hy is makeler yn Drachten en wennet tsjintwurdich yn Oerterp. Op sportyf mêd wie hy yn it earstoan aktyf as amateur-fuotballer, mar yn 1996, doe't hy fyftich jier wie, begûn hy mei hurdfytsen.
Hy wûn ûngefear 120 weiwedstriden en tiidritten en waard twa kear Nederlânsk kampioen tiidriden yn de kategory 50+. Brander die tsien kear mei oan it Nederlânsk Kampioenskip op de wei, wêrby't hy njoggen kear yn de top-10 einige. Yn april 2007 helle hy op de fytsbaan fan Alkmar it wrâldoererekord yn de kategory 60+ (42,370 km), wêrmei't hy teffens € 12.000 foar in goed doel ophelle.
Daniella Cicarelli
thumb|200px|Daniela Cicarelli. Daniela Cicarelli (6 novimber 1978, Belo Horizonte, Brazylje) is in earder Brazyljaansk telefyzjepresintatrise foar MTV Brazylje, en ek in fotomodel.
Daniela Cicarelli begûn as model op har tolfde. Doe't sy yn 2001 meidie oan in tv-reklame fan Pepsi waard sy ferneamd. Yn 2003 krige sy ferkearing mei fuotballer Ronaldo Luis Nazário de Lima, dêr't har ferneamdens noch grutter fan waard.
Spaanske-strânskandaal
Op 17 septimber 2006 waard op in Spaanske telefyzjestjoerder Telecinco in seksfideo sjen litten, opnaam troch de paparazzo Miguel Temprano, dy't Cicarelli mei har freon sjen liet wylst sy yn de brâning oan it boartsjen wiene, wêrnei't sy seks hiene. De oare deis wy de fideo op YouTube te sjen, omdat de seks op in iepenbier plak barde koe You Tube yn 2007 yn ferskate prosessen net feroardiele wurde foar it pleatsen fan it filmke. Cicerelli hie op dat plak gewoan gjin privacy ferwachtsje moatten, wie de rjochter fan betinken.
Peter Lely
Libben en wurk
Lely waard berne as Pieter van der Faes út Nederlânske âlden yn Soest, Westfalen. Syn heit wie in militêr-amtner yn tsjinst fan de karfoarst fan Brandenboarch. Lely studearre skilderkeunst yn Haarlim, mooglik mei Pieter de Grebber as learmaster. Hy waard master-skilder fan it Sint-Lucasgilde yn Haarlim yn 1637. Hy wie bekend ûnder de efternamme "Lely" (ek wol stavere as Lilly) fanwegen in leelje op de gevel fan it hûs dêr't syn heit yn Den Haach berne wie. Lely komt yn Londen oan om 1641 hinne. Hy waard úteinlik freeman fan it skildersgilde yn 1647 en wie portretskilder oan it hof fan kening Karel I.
Nei de eksekúsje fan Karel hat er syn karriêre dochs fuortsette kind, en skildere er Oliver Cromwell, ("mei warten en al") en ek Richard Cromwell. De dichter Sir Richard Lovelace skreau yn dy peroade twa gedichten oer Lely, Peinture en See what a clouded majesty....
Nei de restauraasje fan it keningshûs waard Lely yn 1661 troch Karel II beneamd ta hofskilder mei in talage fan £200 yn 't jier. Lely waard in naturalisearre Ingelsk ûnderdaan yn 1662.
Lely en syn studio wiene tige produktyf. Bekend is de rige fan 10 portretten fan dames fan it keninklik hof, dy't as de "Beauties of Windsor" bekend steane, en in searje fan 12 admiraals en kapteins dy't yn de Twadde Ingelsk-Nederlânske Oarloch fjochten, en dy't no bekend binne as de "Flagmen of Lowestoft".
Lely spile in wichtige rol by de yntroduksje fan de mezzotint yn Grut-Brittanje, mei trochdat er kâns seach om syn portretten by in grut publyk bekend te krijen. Hy moedige Nederlânske 'mezzoartysten' oan om syn wurk te kopiearen en stie dêrmei oan de widze fan de Ingelske mezzotinttradysje.
Yn dy tiid waard er ek de Londense agint fan de Amsterdamske keunsthanneler Gerrit van Uylenburghen wie er samler fan âlde masters, sa as Paolo Veronese, Titiaan, Claude Lorrain en Rubens en hie er in enoarm grutte samling tekeningen, dy't nei syn dea ferparte en ferkocht waard en de mânske som fan £26,000 opsmiet.
Lely waard yn 1680 yn de adelstân ferheft. Rilke gau stoar er foar syn (skilders)ezel yn Covent Garden, by it skilderjen fan it portret fan de hartoginne fan Somerset. Hy waard begroeven yn St Paul’s Church yn Covent Garden.
Boarne
🇦🇹. Painting in Britain 1530 to 1790. Fourth Edition, New York, Viking Penguin, 1978.
Baanhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 2012
200px|thumb|right|200px|Baanhurdfyts lokaasje tidens de Spullen fan Londen 2012
Medaljespegel
De top-9 fan lannen dy't by it baanhurdfytsen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 2012.
160
Ferstoarn
160er
Bartlehiem
thumb|280px thumb|left|It earder molkfabryk thumb|Fearten by Bartlehiem, east-west de Dokkumer Ie, op de eftergrûn de betonnen brêge oer de Aldtsjerksterfeart. thumb|Brechje by Bartlehiem dêr't de riders út Frjentsjer wei ûndertroch komme.
Bartlehiem is in buorskip tusken Wânswert yn Noardeast-Fryslân en Aldtsjerk yn Tytsjerksteradiel, op de krúsing fan ’e Dokkumer Ie, de Feinsumer Feart en de Aldtsjerkster Feart. It leit foar in grutste part yn Tytsjerksteradiel, mar foar in part ek yn de gemeenten Ljouwert en Noardeast-Fryslân. Der wenje sawat 70 minsken (2006).
Namme
De namme "Bartlehiem" is in ferbastering fan "Bethlehem", nei it eardere kleaster mei dy namme, wat in heale kilometer fierder nei it easten stie.
Strafrjocht
It strafrjocht is it rjocht dat him dwaande hâldt mei de berjochting fan fertochten fan strafbere feiten.
Opdieling
Strafrjocht wurdt yn it algemien opdield yn twa parten: it materieel strafrjocht en it formeel strafrjocht. It materieel strafrjocht hâldt in tal fan ferboaden en geboaden yn, de strafbere feiten. Op it oertrêdzjen fan in gebod of ferbod stiet straf. It formeel strafrjocht hannelet oer hoe't in berjochting/proses yn syn wurk giet en oer de boargen om it strafproses hinne.