cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reinout Oerlemans
Reinout Oerlemans (Mill, 10 juny 1971) is in Nederlânske akteur, regisseur, telefyzjepresintator en -producer.
Karriêre
Oerlemans krige lanlike bekendheid as Arnie Alberts yn de Nederlânskse soaprige Goede tijden, slechte tijden, in rol dy't hy seis jier lang (fan 1990 - 1996) die.
Nei seis jier Goede Tijden stoppe hy mei aktearen en lei him ta op presintearjen. Oerlemans presintearre de programma's: Heartbreak Hotel, Gekkenhuis, Wedden Dat, Idols en de talkshow Pulse. Yn 2001 rjochte hy syn eigen produksjebedriuw op: Eyeworks. De Bauers, So You Wanna Be A Popstar en de IQ-test binne populêre programma's fan it produksjebedriuw. Foar Talpa en Versatel produsearret Oerlemans de fuotbalwedstriden. En yn 2004 wûn hy de Suilveren Televizier Stjer foar de bêste manlike televysjepersoanlikheid. Nei 15 jier foar RTL 4 wurke te hawwen ferhuze hy yn septimber 2005 nei de TROS. By de TROS presintearret hy koart as opfolger fan Ivo Niehe de TV Show. Yn desimber 2007 nimt Niehe de TV Show wer oer. Hy presintearre yn 2007 ek it programma Lachen met de TROS. Oerlemans stiet mei syn bedriuw Eyeworks op it tredde plak fan de Quote 100% Selfmade, in list mei rike ûndernimmers fan ûnder de 40 dy't harren fortún eigenhannich garre hawwe.
Persoanlik
Tegearre mei syn frou sûnt 2005, Daniëlle Overgaag hat Oerlemans fjouwer bern. De húshâlding wenne fan 2008 oant 2009 yn Los Angeles en wennet no wer yn Nederlân.
Akteur
right|thumb|200px|''Oerlemans as [[Arnie Alberts yn 1996]]* Goede tijden, slechte tijden (1990-) - Arnie Alberts (1990-1996)
Jumbo
thumb|225px|Jumbo nei de botsing op 15 septimber 1885 yn Sint Thomas, Ontario Jumbo (om Kryst 1860, Sûdan - † 15 septimber 1885, Saint Thomas, Kanada) wie de ferneamdste oaljefant ea. It is nei him dat "Jumbo" in oantsjutting foar "oaljefant" en foar "grut" wurden is.
Jonge jierren
Jumbo wie in Afrikaanske oaljefantbolle, bêrne ein 1860, of teminsten yn 1861 fongen as twajierrige. Hy wie net folle mear as in meter heech doe't er kocht waard troch bistesamler Johann Schmidt, dy't him meinaam nei Frankryk en him dêr ferkocht oan de Jardin des Plantes yn Parys. Yn 1865 wie er net mear as 20 sm. grutter wurden, dat hy waard ruile, tegearre mei in oare oaljefant, tsjin in noashoarn fan de London Zoo. Fan de minsken fan de London Zoo krige er de namme "Jumbo", fan it West-Afrikaanske wurd "onjamba", "in oaljefant".
Sirkus
Yn Londen waakste er folle better en waard er ferneamd om't er rûntsjes troch de bistetún makke mei minsken op syn rêch. Hy hie in oaljefantsit dêr't er wol sechtich bêrn op meinimme koe. Yn 1882 waard er ferkocht oan Phineas T. Barnum, ien fan de mannen efter it nije Barnum & Bailey sirkus, "The Greatest Show on Earth" ("de beste fertoaning op de wrâld"). Hy gong mei mei de omreizen fan it sirkus. Barnum makke der in soad wurk fan dat eltsenien Jumbo koe as de kening fan de oaljefanten, grutter as eltse oare oaljefant. Yn de London Zoo wie er likernôch 3,25 meter heech west; op it lêst fan syn libben waard er omskreaun as 4 meter heech. Om him noch grutter lykje te litten rûn der somtiden in poppe-oaljefantsje mei him mei.
Dea
Jumbo hat fjouwer jier by it sirkus west. Doet it sirkus yn 1885 op it stasjon fan Saint Thomas yn Ontario, Kanada, ynladen waard yn de trein, kaam der in ekstra trein foarby. De oaljefanten dy't op de rails stienen koenen net hurd genôch fuortkomme en Jumbo waard swier rekke troch de lokomotyf, en stoar in pear minúten letter. Syn skelet en syn opfolle hûd, gongen noch fan 1886 oant 1889 mei mei it sirkus. Yn dat jier is it skelet fan Jumbo oan it Amerikaansk Museum foar Natuerlike Histoarje yn New York City jûn, en de opfolle hûd oan Tufts Universiteit yn Medford. It skelet wurdt noch altyd tentoansteld, mar de hûd is foar it grutste part ferbaarnd doe't de Barney Hall dêr't er yn stie yn 1975 delbaarne.
Dêr't Jumbo ferstoarn is yn 1985 in monumint delset ta syn neitins. De sportteams fan Tufts wurde noch altiten neamd efter Jumbo.
Jan sûnder Freze
thumb|right|250px|Jan sûnder Freze
Jan sûnder Freze (28 maaie 1371 - 10 septimber 1419) wie hartoch fan Boergonje.
Jan is berne yn Dijon, en wie de âldste soan fan Filips de Dryste, hartoch fan Boergonje en Margareta fan Flaanderen. Hy hat syn bynamme te tankjen oan syn dielnimmen oan de krústocht tsjin de Ottomaanske sultan Bayezid I, dy't it Hongaarske keninkryk bedrige. Yn de Slach by Nikopolis (1396) waard er finzen nommem en foar in ûnbidich bedrach troch syn heit frijkocht.
Hy wie troud mei Margareta fan Beieren. Ut dit houlik binne 5 bern berne: Maria, Anna, Margareta, Agnes en Filips de Goede, syn lettere opfolger.
Dan hie er ek noch ûnwettige bern by:
Mem
In mem is in frou of wyfkesbist mei neiteam. Dit is in foarm fan earstegraads besibskip. By de minske wurdt sokke neiteam spesifiker oantsjut as (ien of mear) bern, dat sawol jonges as famkes wêze kinne. As it om in jonge giet, sprekt men fan in soan, en as it om in famke giet, fan in dochter. By bisten wurdt ornaris de algemiene term 'jongen' oanholden, sûnder fierder ûnderskie te meitsjen tusken de geslachten. De relaasje tusken in mem en har bern wurdt oantsjut as it memwêzen, en ek wol as de memmesteat of materniteit. De jierlikse feestdei dêr't it memwêzen op fierd wurdt, hjit Memmedei. Poppenammen foar in mem binne yn it Frysk memmy of memke. Yn wurdferbinings komt fierders de argayske foarm moer noch wol foar (lykas yn 'moerfoks', in wyfkesfoks). It eigenskipswurd dat ferwiist nei de mem is memme-, memmich of maternaal.
De manlike wjergader fan 'e mem is de heit. Mem en heit wurde tegearre de âlden, âldelju of âlders neamd, en foarmje mei harren bern in famylje-ienheid dy't it gesin hjit, en dy't faak beskôge wurdt as de basisienheid fan 'e minsklike maatskippij. It komt net selden foar dat de heit net oan it grutbringen fan syn bern dielnimme wol of kin, en dat de mem dan de bern allinne grutbringt; yn sa'n gefal sprekt men fan in allinnichsteande mem. Foarhinne wie it in grutte skande as de heit útpykt wie, en bearden froulju dan faak dat se widdo wiene. Tsjintwurdich binne brutsen gesinnen troch skieding fan 'e âlden in rûnom foarkommend ferskynsel.
Johanna Jacoba
De Johanna Jacoba is in beurt- en passazjiersskip fan hast 18 meter dat yn 1909 boud waard op de werf fan Bortje, Ensing & Co yn Grinslân.
Humalda
Skiednis
thumb|225px|Humalda op de Schotanuskaart fan 1718 Yn 1440 komt in Hessel Humalda foar dy't mei Botte Jarla fan Jaarlastate op de mieden fan Kleaster Sion (Nijewier) striden hat om de eare fan in meistanner. Yn 1453 wurdt in Buwe Humalda neamd. Yn 1488 is Hessel Humalda syn 'huys toe Ee' it toaniel fan striderij mei Sydts Bottinga syn feinten en Gabbe Jaerla, dy't dêr dea by rekket. It twingt Hessel om frede te sluten mei de stêd Grins. Frans Aebinga Humalda wenne op it stee oan syn dea yn 1557 en syn dochter Geel en Frans Canter wurde yn 1567 as bewenners neamd. Geel har broer Sjuck is yn 1580 neamd bewenner.
Mem
De bân tusken in mem en har bern is almeast ien fan besibskip, wêrby't de mem de bern sels troch swierwêzen en befalling te wrâld brocht hat yn in biologysk proses dat fuortplanting neamd wurdt. Om dizze gong fan saken te ûnderskieden fan oare foarmen fan 'e memmesteat, wurde sokke memmen ek wol bertemem of biologyske mem neamd. As de biologyske mem om 'e iene of oare reden har bern net grutbringe kin of wol, kin in bern hielendal of foar in diel troch in oare frou grutbrocht wurde. Soks kin bygelyks foarkomme troch sykte of ferstjerren fan 'e biologyske mem, om't dy fanwegen emosjonele ûngeskiktheid (bernemishanneling) út har rjochten set is, of om't de âlden útinoar gien binne en de heit de hiele of dielde fâdij oer de bern krigen hat.
Johanna Jacoba
Earste eigener wie Freark Faber, dy't it skip oant 1929 trije kear deis farre liet as beurt- en passazjiersskip tusken Warkum en Boalsert. Net allinnich minsken, mar ek wol fee en tsiis waard der mei ferfierd.
Mem
Yn dat lêste gefal wurdt de nije frou of freondinne fan 'e heit de styfmem neamd. As bern ûnderbrocht wurde by lju dêr't se hielendal gjin famyljebân mei hawwe, is de mem in pleechmem, of, as der in formele adopsje plakfûn hat, in adopsjemem. Yn 'e praktyk wurde alle neamde soarten memmen troch de bern faak gewoan mei 'mem' oansprutsen. Foar froulju dy't sels net by steat binne om swier te wurden of om in bern te foldragen, mar dy't dochs in bernewinsk hawwe, kin soms in draachmem ynset wurde, wêrby't in oare frou harsels (frijwol altyd yn in laboratoariumsitewaasje) swiermeitsje lit mei it genetysk materiaal fan 'e oansteande heit en mem. Nei de befalling stiet hja de poppe dan oan harren ôf. Fierders wurdt de mem fan jins oarehelte oantsjut as in skoanmem.
Humalda
Skiednis
Sjuck Humalda wie fan 1582 oant 1586 grytman fan East-Dongeradiel en syn soan Frâns wie yn 1614 hopman fan in Frysk rezjimint. Sy widdo Ebel fan Meckama wenne yn 1648 noch yn Ie en har soan Sjuck Aebinga van Humalda wurdt yn 1670 ynwenner fan Ie neamd ; hy wie ûnder oaren kurator fan de Hegeskoalle te Frjentsjer. It stimkohier fan 1698 jout Frans Binnert Glins fan Aebinga fan Humalda as eigner, yn 1710 wie it Erens Binnert en yn 1728 Petrus Bergsma, fiskaal fan East-Dongeradiel dy't yn Dokkum wenne en dêr letter ek notaris wie.
Johanna Jacoba
Yn 1929 waard Piter Sybesma út Drylts eigener dy't it seis kear deis in beurtfeart meitsje liet tusken Drylts en Snits.
Yn 1956 waard it skip ôfkard foar passazjiersfeart troch de skipfeartynspeksje. Dêrnei waard it skip ferkocht oan in famylje yn Saandam dy't it as plezierskip ferboude.
Yn 1992 waard waard it skip werom kocht troch de gemeente Wymbritseradiel. Mei op oanstean fan de Snitser begraffenisûndernimmer Jan de Boer waard it skip restaurearre en De Boer waard sels skipper op it skip. De Johanna Jacoba waard eigendom fan in Stifting mei in ploech frijwilligers.
Lanlike bekendheid krige it skip yn 1993 doe't keninginne Beatrix en har famylje in rûnfeart troch Snits makken op de Johanna Jacoba. It skip fersoarge ek dêrnei rûnfearten om Snits en Drylts hinne.
Hasselter Kwestje
De Hasselter kwestje wie in kwestje tusken Fryslân en Hollân yn 1592.
De partij om Karel Roarda woe it stedsje Hasselt, dat skeel hie mei Swol, by Fryslân lûke. Willem Loadewyk fersette him hjir tsjin. De spanning tusken beide partijen berikte dêrby in hichtepunt. Doe't in brief fan Karel Roarda yn hannen kaam fan Willem Loadewyk koe dy him útskeakelje. Hasselt waard troch it Fryske garnizoen ûntromme, wylst Hollân syn troepen út Starum weromluts.
Charlotte's Web (film út 1973)
Charlotte's Web is in Amerikaanske tekenfilm út 1973, regissearre troch Charles A. Nichols en Iwao Takamoto. De film is basearre op it berneboek mei deselde namme fan E. B. White. De film duorret ûngefear 94 minuten.
It wie de earste fan yn totaal trije films dy't Hanna-Barbera Productions ea útbrocht dy't net baseare wienen op ien fan har eigen animaasjefilms. Dêrnei folgen Heidi's Song (1982) en Once Upon a Forest (1993).
In ferfolch op de film, Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure, waard útbrocht yn 2003. Itselde ferhaal ferskynde yn 2006 as gewoane film.
Willem Baudartius
thumb Willem Baudaert of  Baudartius (Deinze, 13 febrewaris 1565 - Sutfen, 15 desimber 1640) wie in Nederlânsk teolooch.
Willem Baudartius waard as Willem Baudart berne yn Deinze (Flaanderen) út protestantske âlden, dy't doe't Alva, de Nederlannen ûntflechten en nei Sandwich yn Ingelân ferfarden. Baudartius wie in fûl kontra-remonstrant en waard om syn grutte kennis fan it Hebriuwsk frege om mei te dwaan oan de Steatefertaling.
Lieuwe de Boer
Lieuwe de Boer (Oerterp, 26 juny 1951) is in eardere hurdrider. Hy die mei oan de Olympyske Winterspullen fan 1980 yn Lake Placid yn de Feriene Steaten. Hy wûn dêr in brûnzen medalje op de 500 meter.
Willem Baudartius
Hy studearre yn Canterbury, Gint, Leien, Frjentsjer en Heidelberch en waard predikant te Kampen (1593), Lisse (1596) en Sutfen.
Baudartius skreau ûnder oaren in samling spreuken (Apophthegmata Christiana, ofte gedenckweerdige, leerzame en aerdige spreucken... (1605, 1620) en in pamflet tsjin it Tolvejierrich bestân (Morghen-Wecker der vrye Nederlantsche provintien (1610). Yn 1622 waard syn "Polemographia Auraico Belgica" útbrocht. Dêryn wurdt it barren beskreaun en sjen litten út de begjinjierren fan de Tachtichjierrige Kriich. It waard útjûn troch Michael Colinius te Amsterdam. De gravueres binne foar in grut part ferlytse kopyen fan wurk troch Frans Hogenberg.
Gonggryp
Gonggryp is in boerelaach út Goaiïngaryp, yn de 17e iuw amtners fan de Fryske Admiraliteit en yn de 18e iuw yn it regear te Harns en Snits.
De âldste staach (mei ûnder oaren de bruorren Thomas en Tsjalling Gonggryp, bekende glêsskilders) siet oant ± 1900 yn Fryslân. Letter nei alle gedachten útstoarn. De jongste staach ferliet Fryslân nei 1800 en fêstige har foar in grut part yn Nederlânsk-Ynje en Suriname.
Holsteinsee
De Holsteinsee is in see dy't Fryslân foar in part bedekte yn it Elster-Saale ynterglasiaal, de middelste iistiid.
Pontyske Griken
thumb|300px|right|Tradisjoneel Pontysk hús
Skiednis
Under de Earste Wrâldkriich en de dêrop folgjende Turkse Unôffhinklikheidsoarloch (dêr't de Gryksk-Turkse Oarloch diel fan útmakket) kamen in protte Anatolyske Ponten om it libben. Yn 1923 waarden de measte fan de oerlibjende Pontyske Griken nei Grikelân oerbrocht, as gefolch fan de befolkingsútwikseling tusken Turkije en Grikelân.
Wûnsliny
thumb|De Wûnsliny thumb|200px|De Wûnsstelling yn it [[Kazemattemuseum]] De Wûnsliny, de Wûnsstelling of de Stelling Wûns wie in ferdigeningsliny út de Twadde Wrâldkriich en waard oanlein yn it tiidrek fan de mobilisaasje. De liny bestie foar it grutste part út mei hout en ierde fersterke fersterkingen dy't as molsheapen út de greiden opstieken. De liny wie ferdield yn trije fakken: fak Surch, fak Wûns en fak Makkum. Kommandant fan de Wûnsstelling wie majoar Bouwe Smid fan it 1e bataljon fan it 33e rezjimint Ynfantery. De totale sterkte wie ûngefear 1400 man (weromlûkende troepen meirekkene). De stelling stie ûnder kommando fan de Stelling De Helder. De bataljonskommandopost húsmanne yn in tankstsjon oan it begjin fan de Ofslútdyk.
De liny hie as doel de opmars fan it Dútske leger te fertragen sadat it weromlûkend Nederlânsk Leger oer de Ofslútdyk in goed hinnekommen fine koe rjochting Noard-Hollân.
Op 11 maaie 1940, de twadde dei fan de oarloch, arrivearren de Dútske troepen om-ende-by 17:00 oere yn de omkriten fan de Wûnsliny en jûns wie der in fjoergefjocht mei in Dútsk ferkenningsienheid. De folgjende dei kaam de echte oanfal doe't de Dútsers fanút Penjum oprukten. Al gau dy bliken dat de liny fiersten te swak wie om goed wjerstân te bieden en yn de rin fan de dei wei striid oer en hiene de Nederlânske soldaten harren stellingen ferlitten en wiene se nei de ôfslútdyk flechte. Dêrnei folge de Slach om de Ofslútdyk
Grypskerk
thumb|It âlde gemeentehûs fan Grypskerk út 1913, de ferfanger fan in âlder gemeentehûs út 1887 oan oarekant fan de sttjitte. Foar 1887 hierde de gemeente romte yn loozjemint Hotel Vogelzang. thumb|Grypskerk (2007) Grypskerk (Nederlânsk en offisjeel: Grijpskerk; Grinslânsk: Gruupskerk) is in doarp yn Grinslân. De ynwenners hiene eartiids de bynamme Smaalruggen. Yn 2008 wennen der 2.809 minsken.
Namme
Yn 1507 wurdt it plak foar it earst neamd as Grijpskercke. Op guon âlde kaarten en yn de pauslike bul fan 1561 komt de namme 'Engewerd' foar. Neffens Formsma (1986), s. 14-15 is dat lykwols in ferkearde stavering fan Rugewerd (Rûgewaard) omdat dy namme foar it earst op in kaart fan Jakob fan Dimter ferskynt, wylst 'Ruegewerdt alias Grijpskercke' (op in oar ôfskrift Grijpscapelle) al fan 1507 ôf foarkomt. Yn de 16e iuw wurdt it plak ôfwikseljend mei Grijpskerk en 'Westerdijken' oantsjut, mar nei ferrin fan tiid komt de namme Grijpskerk allinne noch foar. Yn de 17e iuw wurdt de namme 'Westerdijken' brûkt foar de kontrei Westerhorn ûnder Grypskerk. Westerdiken komt it earst foar yn in dokumint út 1426 en ferwiisde doe nei Sebaldebuorren-ûnder; it noardlike nij bepoldere part fan dat karspel, dat leger lei as it âlde gebiet.
Doarpswapen
thumb|100px|left|It wapen fan Grypskerk It wapen fan Grypskerk waard yn 1903 takend en bestiet út 2 dielen: it boppeste part hat in griffioen, it wapen fan de famylje Grijp (grijp=griffioen). It ûnderste part fan it wapen lit de tsjerke fan Nicolaas Grijp sjen.
Fasiliteiten
It doarp hat ûnder oare in bedriuweterrein, in winkelstrjitte, in grutte C1000-supermerk, in ferwaarme swimbad, in sporthal (De Enk) en sportpark en in wensoarchsintrum (De Wierde). Op it bedriuweterrein stiet de âlde suvelfabryk 'de Kievit' (1889-1969), dat no tsjinnet as bedriuwesammelplak.
Ferkear en ferfier
Grypskerk leit oan de N355 en it spoar Grins-Ljouwert (stasjon Grypskerk). Sa'n 1½ km besuden it doarp rint it Van Starkenborghkanaal. It Poeldjip (it ferlingde fan it Wolddjip nei it noarden) ferbynt it doarp mei it kanaal. It lêste stik is tichtsmiten, dat skippen moatte no fia it Hoeredjip (hoere = hore = slyk) farre.
Sport
It doarp hat in sportkompleks mei de namme 'De Enk', dêr't in ferskaat oan sporten beoefene wurde. Yn it park derefter lizze de fjilden fan fuotbalferiening VV Grijpskerk en in tennisbaan. Teffens leit dêr de iennichste fierljepbaan fan Grinslân.
It besjen wurdich
<Gallery> Ofbyld:Kerk Grijpskerk - achterzijde.jpg|Herfoarme tsjerke (1605) Ofbyld:Pastorie Grijpskerk.jpg|Pastory (16e iuw) Ofbyld:Notariswoning Grijpskerk.jpg|Notariswent (1911) Ofbyld:Villa Rustoord Grijpskerk.jpg|Filla 'Rustoord' (1891) Ofbyld:Kievit Grijpskerk.jpg|Nôtmûne "De Kievit" (1899) Ofbyld:Grijpskerk - hotel spoorzicht.jpg|Kafee-restaurant De Tapperij, earder Hotel Spoorzicht (18e iuw)
NAM-park
Yn 1990 waard troch de NAM in protte ierdgas fûn tusken Grypskerk, Niesyl en Kommersyl. Boppedat waard ek in boaimlaach fûn dy't gaadlik is foar de opslach fan gas. Der is 1 miljard gûne ynvestearre yn in kompleks fan 50 hektare foar ûndergrûnske gasopslach dat op 1 jannewaris 1997 iepene waard en dat tsjinnet as lanlik opslachplak foar ierdgas, sadat foar it lanlike pykferlet ynstean wurde kin. Yn 2007 kaam in piiplieding nei Noard-Hollân klear, dêr't it gas ek troch nei it Feriene Keninkryk brocht wurde kin. Om de NAM-lokaaske hinne is in natoerpark, it NAM-park, oanlein, om de gebouwen en ynstallaasjes foar it grutste part oan it each te ûntlûken, om sa tsjinstanners en bewenners yn it gebiet yn de mjitte te kommen en tefreden te hâlden. It natoerpark wurdt ekologyske beheard.
Tjipke Postma
thumb|Tjipke Postma Tjipke Postma (Feanwâlden 5 augustus 1866 - Feanwâlden, 18 juny 1956) wie in skipper en folksdichter.
Hy sette him yn foar de binnenfeart en wie jierrenlang meiwurker oan De Schuttevaer. Hy wie ek in humoristysk folksdichter en meiwurker oan Fryske tydskriften. Hy wie skipper fan in houten skûtsje fan 20 ton, "Martsje", dat letter de namme "Johanna" krige. Yn 1913 waard de "Swanneblom", in izeren skûtsje fan 34 ton yn opdracht fan Postma makke. De "Swanneblom" waard 1924 foar Fl 2800 ferkocht en Postma kaam oan 'e wâl te wenjen. Yn 1939 krige er de earemedalje yn 't goud yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Postma troude mei Martje Osinga op 7 novimber 1891.
Stengun
thumb|Stengun Mk VI thumb|Stengun Mk II De Stengun (yn 't koart Sten) wie in rige Britske 9 mm pistoalmitrailleurs, wêrfan't de earste yn 1941 yntrodusearre waard. Sokke wapens waarden yn de Twadde Wrâldkriich en de Koreaanske kriich in protte brûkt troch de striidmacht fan it Feriene keninkryk en it Britske Mienebest. It wie in ienfâldich ûntwerp en de produksjekosten wienen realtyf leech. De namme STEN is in akronym dat ôflaat is fan de nammen fan de wichtichste ûntwerpers, majoar Reginald Shepherd en Harold Turpin, kombinearre mei de letters EN fan "ENfield", it festigingsplak fan de Royal Small Arms Factory (RSAF) yn Enfield Lock yn Londen. Yn de jierren '40 binne der sa'n fjouwer miljoen fan makke.
Jacob Adriaensz Backer
Jacob Adriaensz Backer (Harns, 1608 - Amsterdam, 27 augustus 1651) wie in Nederlânsk skilder fan Frysk komôf. Hy wie tige betûft yn it skilderjen fan hannen, fuotten en stoffen. Ek syn tekeningen, manlik en froulik neaken, binne fan grutte kwaliteit. Backer skilderde noait in lânskip of it moast al in eftergrûn foar in pastoraal wurk wêze.
De minnist Jacob Adriaensz Backer, soan fan in Harnzer bakker, wie al op jeugdige leeftyd út Fryslân wei nei Amsterdam ferhuze. Tegearre mei Govert Flinck waard hy nei alle gedachten learling fan de Ljouwerter skilder Lambert Jacobsz. Net oantoand kin wurde, dat hy lykas Govert Flinck learling west hat fan Rembrandt, wol is dy syn ynfloed werkenber yn it wurk fan Backer. Backer wie learmaster fan Jan de Baen, Jan van Noordt en Abraham van den Tempel.
Oer Backer syn libben is fierders net folle bekend: hy hat nea troud west, kocht noait in hûs en der binne gjin skandalen oer him bekend. Backer koe tige hurd arbeidzje, der binne sa'n 140 skilderijen bekend, dêr't 70 portretten by binne. De fervelagen lykje trochsichtich. It Amsterdamsk Histoarysk Museum hat in regintestik wêrmei Backer op jonge jierren al ferneamd waard.
In bekend portret skildere troch Backer, Portret fan in jonge yn it griis, sit yn de kolleksje fan it Mauritshûs yn De Haach.
Emden
Emden is mei 49.751 ynwenners (desimber 2012) de grutste stêd fan Eastfryslân en de lytste Kreisfreie Stadt fan de dielsteat Leechsaksen. De meast westlike havenstêd fan Dútslân leit oan de mûning fan de Iems, oan de noardlike igge fan de Doalert.
De stêd is om it jier 800 ûntstien as Frysk hannelsplak mei in seehaven dy't yn de skiednis fan Emden altyd in grutte rol spile hat. Yn de tweintichste iuw waard de basis lein foar in moderne seehaven mei ferskillende yndustriële ûndernimmingen. As ekonomysk sintrum en de iennichste Kreisfreie Stadt fan Eastfryslân hat Emden in sintrumrol op it mêd fan wurk en ûnderwiis en ferdivedaasje. Sûnt 1973 hat Emden in hegeskoalle binnen syn stedsgrinzen.
Yn it jier 1530 waarden 300 folwoeksenen yn de Grutte Tsjerke dope troch Melchior Hoffman. Dat foarfal kin sjoen wurde as it begjin fan de dopersbeweging yn it noardwesten fan Dútslân en de Nederlannen. Yn de tiid fan de Reformaasje teagen grutte groepen religieuze flechtlingen út de Nederlannen op de stêd oan, dy't opfongen waarden yn de Grutte Tsjerke. Yn 1660 stifte harren neiteam út tankberens de Nije Tsjerke of Neue Kirche, eastlik fan de Grutte Tsjerke, en neamden dy tsjerke „moederkerk“ of „Mutterkirche“. Yn 1571 waard de earste Synoade fan de Nederlânsk Grifformearde Tsjerke yn Emden holden. Troch syn betsjuttende rol yn de tiid fan Reformaasje krige Emden yn desimber 2013 fan de Mienskip fan Protestantske Tsjerken yn Europa as earste stêd op it Europeeske kontinint de titel „Europeeske Stêd fan de Reformaasje“.
Geografy
De stêd leit sa likernôch 25 kilometer noardwestlik fan Lier, en sa'n 25 kilometer súdwestlik fan Auwerk. Oare gruttere stêden yn de omkriten binne Aldenboarch (goed 70 kilometer eastlik) en Bremen (goed 110 kilometer eastsúdeastlik). De stêd Grins leit goed 50 kilometer westsúdwestlik fan Lier, mar mei de trein of mei de auto is de ôfstân in stik langer omdat men om de Doalert hinne moat. De stêd Wilhelmshaven leit sa'n 60 kilometer eastnoardeastlik.
It stedsgebiet leit krekt boppe seenivo. De heechste punten fan it stedsgebiet binne in terp út de midsiuwen (7,5 meter boppe seenivo) en in ôffalberch (15 meter boppe seenivo).
Wetter
thumb|left|Stedsgrêft. De stêd leit oan 'e mûning fan de Iems dy't súdlik fan de stêd troch de Doalert streamt. De haven fan Emden leit 38 seemilen fan it plak dêr't de Iems by Boarkum oergiet yn de Noardsee. De stêd, wêrfan't it grutste part noch mar krekt boppe seenivo leit, wurdt troch de Iemsdyk beskerme tsjin ynfloeden fan de see. Ferskillende mei de hân ôfgroeven wetters lykas de havens en kanalen en sluzen wurde mei de natuerlike streamen dy't ornaris oanjûn binne mei '-djip' (Tief) brûkt foar ôffier fan wetter. By it plak Pewsum is in gemaal dat ûnder oaren brûkt wurdt foar de ôffier fan wetter út it Emder stedsgebiet.
Binnen de stedsgrinzen is Emden ek ryk oan wetter. 770 hektare wetter leit der binnen de stedsgrinzen, wat 6,85 persint fan it totale stedsgebiet beslacht. In grut part fan it wetteroerflak leit yn it havengebiet, in oar substansjeel oanpart hawwe de grêften en kanalen dy't mei-inoar sa'n 150 kilometer lang binne. In diel fan de grêften en kanalen binne fanâlds natuerlike streamen dy't letter kanalisearre binne, in oar diel is útgroeven. Yn de 17e iuw waard de stedsgrêft oanlein mei in ierden wâl dy't de stêd tsjin frjemde troepen beskermje moast. Dêrneist binne der noch kanalen groeven foar de skipfeart lykas it Treckfahrtstief, it Ems-Seitenkanal en it Iems-Jade-Kanaal. Boppedat binne der noch twa marren, de Uphuzer Mar en de Bansmar, dy't ûnderdiel binne fan it stedsgebiet. Alle marren binne mei kanalen ferbûn mei de haven en oare wetterwegen yn de regio. It Hinter Tief en it Larrelter Tief ferbine de stêd mei oare kanalen yn it noarden en westen en binne úteinlik ek ferbûn mei de wetterkrite fan de Krummhörn, it Fehntjer Tief en Iems-Jade-Kanaal ferbine de stêd mei oare kanalen eastlik fan de stêd. Troch it Iems-Jade-Kanaal en oare streamen en kanalen kin men mei de boat ek nei Aldenboarch en de Wezer ta komme. Yn de haven fan Emden binne twa seesluzen.
Stedsdielen
thumb|300px|Stedsdielen fan Emden. Emden hat 26 stedsdielen. Yn de statistiken wurde se net altiten separaat neamd, de ferskillende stedsdielen wurde dan as ien bestjoerlik stedsgebiet presintearre. It stedsgebiet fan noard nei súd is maksimaal 7,7 kilometer lang, fan west nei east strekt it stedsgebiet him maksimaal oer 20,4 kilometer út.
By lokale weryndielingen yn 1928, 1945 en 1972 is it stedsgebiet groeid omdat buorgemeenten ûnderdiel waarden fan de Kreisfreie Stadt. Benammen troch de lêste bestjoerlike weryndieling fan 1972 is it stedsgebiet aardich grutter wurden. De neikommende doarpen/gemeenten binne yn de 20e iuw ûnderdiel wurden fan de stêd Emden:
It sintrum fan de stêd kin yn de neikommende wiken ferdield wurde: Altstadt, Behördenviertel, Bentinkshof, Boltentor, Groß-Faldern en Klein-Faldern. Neffens statistiken fan de stêd Emden binne de trije grutste stedsdielen it sintrum (sa’n 8700 ynwenners), Barenburg (sa’n 7000 ynwenners) en Borssum/Hilmarsum (sa’n 6100 ynwenners).
It sintrum fan Emden is yn ferliking ta oare Dútske stêden fan deselde grutte of noch grutter frij ticht befolke. Dat hat foar it neist te krijen mei de bestimmingsplannen foar it wer opbouwen fan de stêd, dy’t yn ‘e oarloch swier troffen wie troch bombardeminten. In protte bouwurken yn it sintrum waarden fanâlds brûkt foar kommersjele doelen. Yn de bestimmingsplannen foar it wer opbouwen fan de stêd kaam dêr yn in hiel soad gefallen inkeld wenromte foar yn ‘t plak. It súdlike diel fan it sintrum kin mei syn lytsere oerslachhavens en werven as ûnderdiel fan it havengebiet sjoen wurde. De haven fan Emden is ûnderdiel fan ferskillende stedsdielen lykas Transvaal, Borssum, Friesland en it sintrum.
Klimaat
Emden leit yn in matige klimaatsône dat beynfloede wurdt troch de Noardsee. Binnen de matige sône heart Emden by it Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste. Yn de simmer binne de temperatueren oerdeis leger as yn it binnenlân, yn de winter binne de temperatueren meastal heger. Simmerdeis is der relatyf mear delslach as yn 'e winter.
Neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen leit Emden yn in gebiet mei de yndieling Cfb. (tuskenbeiden seeklimaat).
Skiednis
thumb|Emden om 1575 hinne. Om it jier 800 hinne begjint de skiednis fan Emden mei hannelsdelsetting oan de Iems. De stêd wie yn it earstoan net mear as in stikmannich huzen op in terp, doe hiet it plak noch fan Amuthon. Yn de midsiuwen groeide it plakje stadich, en waard ek wol Embda, Emda en Embden neamd. Emden wie yn de 13e iuw ûnderdiel fan it Fryske goa mei de namme Emsigerlân. Yn 1252 waard Eemsgo ferkocht oan de biskop fan Münster, mar dy hie yn werklikheid net safolle te sizzen oer de stêd en Emden wie frijwat ûnôfhinklik ûnder it bewâld fan de famylje Abdena. Emden (en oare frijwat ûnôfhinklike stêden yn de omkriten) waarden ek wol boererepubliken neamd. De haadlingefamylje de Cirksenas ferovere de stêd yn 1433 mei help fan de Hânze. Emden wie fan 1464 ôf it plak dêr't Greve Ulrich I wei regearre.
Yn de 16e iuw wie Emden it plak fan de Reformaasje. Tûzenen kalvinistyske flechtlingen út Nederlân teagen nei de stêd. Om 1590 koene it stedsbestjoer en greve Edzard II fan East-Fryslân it net lykfine. De greve wie fan betinken dat de stêd tefolle op himsels stie en mear ûnderhearrich wêze moast oan East-Fryslân. De greve fan East-Fryslân wie Lutersk wylst it meastepart fan de stêd kalvinistysk wie. Yn 1603 wurdt de stêd semy-ûnôfhinklik nei swierrichheden mei de Nederlannen en East-Fryslân. It Nederlânsk wurdt lykwols de fiertaal yn 'e haven en by it boargerlike bestjoer. Op 26 maaie 1744 stjert de lêste prins fan East-Fryslân. Op dy dei waard East-Fryslân mei Emden anneksearre troch Prusen.
Yn 1751 waard troch Frederik II fan Prusen de Emder Eastaziatyske Hannelskompanjy oprjochte. De earste tochten nei Sina wienen in súkses en de meibrochte produkten waarden yn Emden mei grutte winst ferkocht. Mei it útein setten fan de Sânjierrige Kriich wie it dien mei it súkses. De direkteur naaide út nei it neutrale Delfsyl, twa skippen waarden yn 'e haven ôftuge, en it fjirde skip fan de kompanjy kaam yn de Ingelske haven Plymouth telâne. Nei de Sânjierrige Kriich waard de hannelskompanjy yn 1765 troch Frederik II fan Prusen opheft. Ekonomysk buorke de stêd ûnder Frederik II stadichoan in lyts bytsje foarút.
Yn 1806 waard Emden in Nederlânske stêd nei it tafoegjen fan East-Fryslân oan it Keninkryk Hollân. Yn 1810 waard it hiele Keninkryk Hollân troch Frankryk ferovere en Emden waard de haadsted fan it departemint Ems Oriental. Yn 1813 waard de sted ferovere troch it leger fan Prusen. Nei't de Frânsen by de Slach by Waterloo ferslein waarden yn 1815 kaam Emden by it Keninkryk Hannover, en yn 1866 wer by Prusen. Mei de stifting fan it Dútske Keizerryk yn 1871 bliuwe Emden en de rest fan Eastfryslân ûnderdiel fan Prusen. Yn 1885 wurdt de stêd Emden loskeppele fan it Kreis Emden en krijt dêrtroch de status fan Kreisfreie Stadt. thumb|left|Autohaven fan Volkswagen. Op septimber 1944 waard Emden, dat in wichtige haven- en yndustrystêd fan belang wie foar it Dútske leger, slim bombardearre troch sa'n 800 Amerikaanske fleanmasinen. Hast 80% fan de stêd wie skansearre, ek de histoaryske binnenstêd. 370 minsken stoaren by de bombardeminten.
Nei de Twadde Wrâldkriich waard Emden op 'e nij in yndustry- en havenstêd. It wer opbouwen fan de skeinde stêd wie oan it begjin fan de sechtiger jierren fierhinne klear, mei de iepening fan it nije riedshûs yn 1962 kaam der offisjeel in ein oan. Om’t de huzen noch net allegear klear wienen wennen der oan it begjin fan de sechtiger jierren noch hieltyd minsken yn barakkekampen. Wylst de stêd hurd troffen wie troch it oarlochsgeweld kamen der dochs flechtlingen út de eardere Dútske gebieten yn it easten dy’t Dútslân yn 1945 ôfstean moast oan oare lannen. Nei oantrunen fan it Alliearde militêre bestjoer waarden Larrelt, Uphusen en Harsweg bestjoerlik ûnderdiel fan de stêd Emden.
Yn de fyftiger jierren waarden der wer seeskippen en werven boud. In wichtige ûntjouwing foar de haven fan Emden wie de bou fan it Volkswagen fabryk dy’t yn 1964 begûn. Dêr waard yn 1965 begûn mei de bou fan de VW-kever. Mei de bestjoerlike weryndielings fan 1972 krige it stedsgebiet fan Emden syn hjoeddeiske formaat. By dy weryndieling kamen de stedsdielen Wybelsum, Logumer Vorwerk, Twixlum, Petkum, Widdelswehr en Jarßum derby. Under it nije stedsgebiet foel ek it hjoeddeiske yndustrygebiet Rysumer Nacken. Nei 1970 krige de stêd foarsjennings lykas in teäter, de Nordseehalle en de Hegeskoalle Emden/Lier. Yn de tachtiger jierren waard de Kunsthalle Emden boud, yn de njoggentiger jierren de Johannes a Lasco Biblioteek.
Befolking
Ynwenners fan Emden wurde yn it Dútsk Emder neamd. Dêrneist wurdt ek it adjektyf Emdener brûkt. Yn it Frysk soe in ynwenner fan Emden as "Emdener" of "Emdner" oantsjut wurde kinne.
In diel fan de Emder befoking praat Eastfrysk Plat. Krekt as yn oare streken yn Eastfryslân nimt it tal platpraters ûnder de jongere ynwenners ôf. Dêr komme noch minsken by dy’t net mei it Plat grutbrocht binne en it ek net leard hawwe. Under oaren troch de hegeskoalle en de havenyndustry krige de stêd in ymport fan ynwenners dy’t net út Eastfryslân kamen.
De sifers foar 1600 en 1744 binne rûsd. De ynwennertalllen fan foar 1970 komme fan de Eastfryske Lânskip De ynwennertallen fan 1975 en letter binne de amtlike sifers.
Religy
thumb|It âlde diel fan de Grutte Tsjerke. Emden waard al yn de earste helte fan de 16e iuw in protestantske stêd. Healwei de 16e iuw kamen der in protte kalvinistyske flechtlingen út de Nederlannen nei Emden ta. Om 1600 hinne wie de stêd dêrom in broeinêst foar de protestantisme. De Grutte Tsjerke fan Emden wurdt ek wol de Moederkerk of Mutterkirche neamd fan it protestantisme yn Nederlân en Noard-Dútslân. Yn de iuwen nei 1600 groeide foaral it oantal luteranen yn stêd. De Luteranen hawwe hjoed-de-dei in mearheid yn de stêd.
Foar de 1300 moslims yn de stêd waard yn 2009 de earste moskee fan Eastfryslân iepene. Foar de Twadde Wrâldkriich hie Emden noch in Joadske mienskip, yn 1941 waarden de lêste Joaden út de stêd deportearre.
Ekonomy & fasiliteiten
thumb|Nordseewerke thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân. De haven fan Emden oan 'e mûning fan de Iems wie al om it jier 1600 hinne in wichtige seehaven. Yn de iuwen dêrnei waard it belang fan de Emder haven hieltyd lytser, pas yn de lette 19e iuw begûn de hannel yn 'e haven wer mear te brûzjen. Der binne ferskillende grutte kanalen oanlein lykas it Iems-Jadekanaal en it Dortmund-Iemskanaal nei it Ruhrgebiet ta. Troch it Dortmund-Iemskanaal, dat yn 1847 iepene waard, kinne grutte skippen it binnenlân yn komme. Hjoed-de-dei is de betsjutting fan de binnenfeart minder wurden en wurde de kanalen hieltyd mear foar wettertoerisme brûkt.
De status fan de Emder haven as tredgrutste autohaven fan Europa komt foar it aldergrutste diel troch de auto's fan it bedriuw Volkswagen dy't dêrwei de wrâld oer gean. By Volkswagen wurkje mei-inoar sa'n 8600 minsken. In oar grut bedriuw dat gebrûk makket fan de haven fan Emden is de wynmûnemakker Enercon. Yn de haven wurde ûnder oaren grutte skippen, marineskippen en baggerskippen produsearre. De primêre werf is de Nordseewerke, in dochterûndernimming fan ThyssenKrupp. Dêrneist is der út de haven wei in fearboatferbining mei Boarkum.
Fierders is Emden in wichtich plak foar de ynfier en útfier fan ierdgas. By Emden komt in 400 kilometer lange gaspiip út Noarwegen wei oan lân. Dat gas wurdt yn de stêd opslein yn in grutte terminal en út Emden wei trochfierd nei Nederlân, België en it Ruhrgebiet. Yn de Wybelsumer Polder yn it westen fan it stedsgebiet leit in it wynmûnepark mei yn totaal 54 wynmûnen ferdield oer 380 hektare. It wynmûnepark oan ‘e Iems hat in opbringst fan 70 megawatt.
Ferkear
Emden krige yn 1854 mei de Hannoversche Westbahn syn earste spoarferbining. Hjoed-de-dei is dat noch de wichtichste ferbining nei it suden ta. Der is ek in oare treinferbining benoarden de stêd nei Norden en it badplak Norddeich. Der binne twa treinstasjons yn de stêd; Emden Hauptbahnhof en stasjon Emden Außenhafen.
Fan de haven fan Emden sette fearboaten fan de AG Ems ôf nei it waadeilân Boarkum, simmerdeis fart der in fearboat nei Delfsyl. Fan it lytse fleanfjild fan Emden fljocht de Ostfriesische Lufttransport nei Boarkum en de oare Eastfryske Waadeilannen ta. It fleanfjild wurdt ek brûkt foar sportfleantugen. It grutste ynternasjonale fleanfjild, dat it tichst by Emden leit, is it fleanfjild Bremen.
De Bundesautobahn 31 is in sneldyk út it suden wei. Hy komt yn it súdeasten by de stêd oan en rint noardlik om de stêd hinne en bûcht dan wer as in heale ringwei nei it súdwesten ta. Dy sneldyk ferbynt de stêd en de rest fan East-Fryslân mei it Ruhrgebiet. De Bundesstraße 210 giet fan Emden nei Auwerk, Wytmûn. Jever en Wilhelmshaven en is de wichtichste east-west ferbining fan it East-Fryske skiereilân.
Underwiis
Yn it jier 2000 waard de Hegeskoalle Eastfryslân fusearre mei de hegeskoalle fan Aldenboarch en Wilhelmshaven. Yn 2009 waard de hegeskoalle wer loskeppele en wurket wer selsstannich ûnder de namme Hochschule Emden/Leer. Yn Emden wurde stúdzjes oanbean op it mêd fan maatskiplik wurk/sûnens, technyk en ekonomy. Yn Leer wurde maritime stúdzjes oanbean. Yn 2013 hie de hegeskoalle sa’n 4300 studinten. Emden hat tsien basisskoallen. In relatyf grut part fan de skoalbern yn it fuortset ûnderwiis komt út it Landkreis Aurich. Dêrtroch hat Emden yn ferliking mei it oantal basisskoallen aardich wat skoallen dy’t fuortset ûnderwiis op ferskillende nivo’s oanbiede. Dêrneist hat de stêd noch in muzykskoalle, folkshegeskoalle en in keunstskoalle.
Media
Yn Emden ferskine twa regionale kranten. Dat binne de Emder Zeitung en de regionale útjefte fan de Ostfriesen-Zeitung. Yn 'e stêd sit ek de haadredaksje fan it regionale radiostasjon Radio Ostfriesland.
Ferdivedaasje
thumb|Grêfmonumint yn de Grutte Tsjerke (Johannes a Lasco biblioteek).
Musea
De Kunsthalle Emden is in museum foar moderne keunst. It Ostfriesische Landesmuseum yn it Emder Riedshûs is in regionaal museum dat him rjochtet op Emden, Fryslân en Europa. Pronkstik fan it Landesmuseum is de wapenkeamer. Yn 1986 waard it Otto-Huus iepene dat wijd is oan de ferneamde kabaretier Otto Waalkes. Neist oantinkens út syn jeugd wurde dêr stikken út syn konferinsjes sjen litten.
De Johannes a Lasco biblioteek yn de ruïnen fan de Grutte Tsjerke waard yn 1995 nei tritich jier boutiid iepene. Underdiel dêrfan binne in argyf en in samling boeken dy't de reformearde gemeente Emden sûnt 1559 bewarre hat en tsjinnet hjoed-de-dei as iepenbiere biblioteek mei as sintrale tema it reformearde protestantisme.
It Neue Theater Emden hat mear as 600 sitplakken en waard oan it begjin fan de santiger jierren fan de 20e iuw boud. It teäter is ûnderdiel fan it saneamde Kulturviertel (kulturele kwartier) dêr’t ek de evenmintehal Nordseehalle ûnderdiel fan is. It teäter wurdt sawol foar toanielstikken as foar konserten brûkt.
Johannes Basius
Johannes Basius (Ljouwert,± 1540 - Delft, 11 septimber 1596) wie in Frysk rjochtsgelearde.
Hy studearre yn Leuven en dêrnei yn Frankryk, wêr't hy master yn de rjochten waard. Yn 1561 waard hy abbekaat yn Ljouwert. Hy flechte foar Alva en waard adviseur fan prins Willem de Swijer (-1584). Hy skriuwde Paradoxorum Disputationem Juris Civilis. Basius stoar as skriuwer fan de senaat yn Delft.
Emden
Oare bouwurken
Yn de buert Klein-Faldern yn it sintrum fan Emden binne noch âlde strjitten mei histoaryske bouwurken bewarre bleaun. De Emder Stedswâl om it hjoeddeistige sintrum hinne is in ferdigeningswurk út de 17e iuw en tsjinnet hjoed-de-dei as stedspark. In diel fan de ierden wâl is út de loft wei werom te kennen en komt oerien mei âlde stedskaarten dêr’t de stedswâl ek op stiet. Oan it begjin fan de njoggentjinde iuw waarden op de hichten fan de stedswâl ferskillende wynmûnen boud wêrfan der no noch trije stean. Yn de earste helte fan de 17e iuw waarden ek ferskillende stedspoarten boud. Dêrfan is allinnich de Emder Havenpoarte fan 1635 bewarre bleaun. De Nije Tsjerke waard tusken 1643 en 1648 boud. By bombardeminten yn de oarloch waard de tsjerke ferneatige en binne allinnich de bûtenmuorren stean bleaun. Yn de jierren 1949/1950 waard de tsjerke wer opboud mar mei in oar ynterieur. Yn 1998 waard in feriening opsetten dy’t de Nije Tsjerke sa goed mooglik yn de âlde steat werombringe wol. De Kesselschleuse is de iennichste slús yn Europa dy’t fjouwer wetterwegen mei elkoar ferbynt.
It Emder Riedshûs is noch hieltyd it symboal fan de stêd. Fannijs iepene yn 1962 giet it by it riedshûs om nijbou op it plak dêr’t foar de bombardeminten it iuwenâlde riedshûs stie. Oare bouwurken dy’t bepalend binne foar it stedsbyld binne de wettertoer en de grutte hyskraan fan de Nordseewerke.
Sport
thumb|It Ostfriesland-Stadion. Troch de see en it binnenwetter hat Emden ek fasiliteiten foar wettersport. Jachthavens binne de te finen yn de binnen- en bûtenhaven, oan de Lytse Mar (Hieve), de Uphuser Mar, yn de stedsgrêft en yn it Ems-Seitenkanal. Troch de bau fan de Friesentherme Emden mei sawol in binnen- as bûtenbad binne der yn de stêd no trije iepenloftswimbaden en ien oerdekt swimbad. De Fryske sporten Boßeln en kloatsjitten wurde ek yn Emden dien. Emden hat as ûnderdiel fan Eastfryslân ek in relatyf goede ynfrastruktuer foar fytsers, it tal fytspaden leit dan ek in stik heger yn ferliking mei de rest fan Dútslân.
BSV Kickers Emden is grutste fuotbalklup fan de stêd en spilet op regionaal nivo mei yn de Landesliga Niedersachsen (Weser-Ems). De fuotbalklup spile yn seizoen 2008/2009 yn de 3. Liga, mar troch finansjele problemen is de klup doe frijwillich degradearre. De klup spilet yn it Ostfriesland-Stadion mei in kapasiteit foar 7200 besikers.
Eveneminten
Ien kear yn it jier wurde it Matjesfest, it Delftfest en it Emder filmfest yn de maitiid en simmer holden. It Matjesfest wurdt foar it riedshûs yn de binnenstêd holden en is in earbetoan oan de hjerringfiskers út it Emder ferline. It Delftfest wurdt ornaris yn july holden yn it ramt fan it maritime karakter fan de stêd. Dêrby lizze dan ferskillende histoaryske boaten en rekreative boaten yn de 'Ratsdelft', in grêft dy't mei de binnenhaven yn ferbining stiet en oan it Emder riedshûs ta rint. It Ynternasjonale Filmfeest Emden-Norderney duorret acht dagen en waard yn 1990 foar it earst organisearre. Yn july en augustus wurdt de Musikalischen Sommer Ostfriesland/Groningen holden wêrfan op syn minst ien klassyk konsert yn de stêd Emden plakfynt. Yn desimber is der yn de 'Ratsdelft' in krystmerk mei diskes op it wetter.
Cherry Kiss
Cherry Kiss, echte namme: Ivana Slavkovic (31 desimber 1992), is in Servysk neakenmodel, pornografysk aktrise en prostituee.
Libben en karriêre
Sy wurke foar Amerikaansk porno-label Evil Angel, Kanadeesk porno-label Mofos en Tsjechysk porno-label Legal Porno. Under har karriêre wurke Kiss op mei kollega-aktrises as Shrima Malati en mei manlike tsjinspilers as Rocco Siffredi.
Lichemsskaaimerken
Cherry Kiss is Europeesk, mei brune eagen en blond hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.73 m lang, mei in gewicht fan 55 kg. Kiss hat in tatoeaazje en gjin piercings.
Spaanske Ynkwisysje
thumb|Pedro Berruguete: Sint-Dominikus oersjocht in [[kettergerjocht (auto da fe)(1475). Artistike foarstellingen litte ornaris martelingen en ferbaarningen yn it faaiefjoer sjen by de auto da fe.]] De Spaanske Ynkwisysje is in yn 1478 oprjochte ynstitút troch de Reyes Católicos fan Spanje om de katolike ortodoksy te hanthavenjen by harren hearskippij. Se stie fuort ûnder lieding fan de Spaanske monargy. Se waard pas foarfêst ôfskaft yn 1834 by it bewâld fan Isabella II
De Ynkwisysje hie yn begjinsel as in rjochtbank nei kanonyk rjocht allinnich sizzenskip oer doopte kristenen. Yn har skiednis lykwols, at se net bestie yn Spanje of oanwêzich wie yn dy syn territoriaal ôfhinklike gebieten, waard har jurisdiksje útwreide ta praktysk alle ûnderdienen fan de kening fan Spanje.
Stass Allie
Stass Allie is in fiktyf personaazje fan minder belang út 'e Star Wars-franchise fan 'e Amerikaanske filmmakker George Lucas. Sy is in Jedi-master fan it bûtenierdske ras fan 'e Tholothianen, en teffens in lid fan 'e Hege Jedi Ried, it bestjoer fan 'e Jedi Oarder. Stass Allie waard yntrodusearre yn Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith (2005). It personaazje waard yn dy film spile troch aktrise Lily Nyamwasa.
Eftergrûn
Stass Allie wurdt berne as in Tholothiaanse op 'e planeet Tholoth, dy't de thúswrâld fan it Tholothiaanske ras fan bûtenierdske wêzens is. Omreden fan har oanberne Krêftgefoeligens wurdt se al jong nei de Jedi Timpel ta brocht, it haadkertier fan 'e Jedi Oarder op Coruscant, dêr't se oplaat wurdt ta Jedi-ridder. Hja is in folle nicht fan Adi Gallia, in oare Tholothiaanske Jedi. Allie spesjalisearret har yn genêskunde en diplomasy, en ûntjout har meitiid ta in foaroansteande Jedi.
Kloane-oarloggen
Wannear't yn 22 f.Sl.Y. de Kloane-oarloggen útbrekke, wêryn't de Konfederaasje fan Unôfhinklike Stelsels him besiket ôf te skieden fan 'e Galaktyske Republyk, nimt Stass Allie in aktivere rol op har. Se wurdt in generaal yn Grutte Leger fan 'e Republyk, dat bestiet út 'e kloansoldaten dy't Jedi-master Sifo-Dyas mear as tsien jier earder op Kamino besteld hat. Dêrby hat se yn 't earstoan de lieding oer it Medysk Korps.
Yn 19 f.Sl.Y., as har nicht Adi Gallia omkomt op 'e planeet Florrum yn in gefjocht mei de Sith-learling Savage Opress, wurdt Allie yn it plak fan Gallia beneamd ta lid fan 'e Hege Jedi Ried, it bestjoersorgaan fan 'e Jedi Oarder. Sadwaande is hja oanwêzich by de beruchte sitting wêryn't Anakin Skywalker in sit yn 'e Hege Jedi Ried tawiisd kriget as persoanlike fertsjintwurdiger fan kânselier Palpatine, mar wêrby't de oare leden fan 'e Ried, ûnder lieding fan master Mace Windu, him de titel fan Jedi-master ûnthâlde, sadat er gjin stimrjocht hawwe sil oangeande de besluten fan 'e Ried.
Oan 'e ein fan 'e Kloane-oarloggen nimt Allie ek diel oan riedplachtings fan 'e Hege Jedi Ried, wêrby't de lieders fan 'e Jedi Oarder njonken de stân fan saken yn 'e oarloch ek besprekke hoe't se mei kânselier Palpatine oan sille, dy't himsels ûnder it mom fan 'e troch de oarloch feroarsake needsitewaasje withoefolle bykommend foech ta-eigene hat en net ree liket om dêr frijwillich wer ôfstân fan te dwaan.
Dea
Tsjin 'e ein fan 'e Kloane-oarloggen wurdt Stass Allie belêstge mei it bringen fan fersterkings nei de planeet Felucia, dêr't de striid noch yn alle fûleindigens geande is. Neitiid wurdt se nei de planeet Saleucami stjoerd, dêr't se de lieding kriget oer in militêre operaasje fan it 91e Mobile Ferkenningskorps, dy't ôfweeft mei de lêste restanten fan 'e wjerstân fan separatistyske troepen dêre.
Wylst Allie op Saleucami is, furdiget kânselier Palpatine, dy't eins de boasaardige Sith-master Darth Sidious is, Oarder 66 út, ta de útfiering wêrfan't de kloansoldaten fan it Grutte Leger fan 'e Republyk troch tadwaan fan syn hantlanger greve Dooku foarprogrammearre binne. Dat befel hâldt de moard troch de kloanen op harren eigen Jedi-ofsieren yn, in foarfal dat letter bekend wurdt as de Grutte Suvering fan 'e Jedi. As Allie, begelaat troch twa kloansoldaten, op in glydmotor oer it keale lânskip fan Saleucami jeit, hâlde de beide kloanen ynienen wat yn, wêrnei't se har fan efteren ôf ûnder fjoer nimme. Allie is op slach dea, mei't har glydmotor frijwol daliks ûntploft.
Keppelings om utens
List of Star Wars characters
Thomas Harmens Gonggryp
Thomas Harmens Gonggryp (Snits, 2 july 1730 - Ljouwert, 29 maart 1814) wie in glêsskilder.
Hy wurke mei syn broer Tsjalling Gonggryp (Snits, 9 novimber 1736 - dêre 12 desimber 1813). Hy skildere syn suske Jetske (1748). Wurk fan beide manlju hinget yn de Nederlânsk herfoarme tsjerke fan Akkrum.
Gerrie van Delft-Jaasma
Gerbrich (Gerrie) van Delft-Jaasma (Snits, 24 juny 1947- 29 novimber 2017) wie in Nederlânsk politikus fan de PfdA.
Jabik van der Bij
Dr Jaap (Jabik) van der Bij (Bitgummole, 1941) is in ûnderwiisman en Frysk beweger út Twellingea. Waard berne op de klaai mar hat syn woartels yn De Wâlden (Garyp), wennet mei syn frou Baukje sûnt 1978 oan it Prinses Margrietkanaal yn Twellingea.