cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ku Klux Klan
Terminology
De earste Klan fierde foar liederskipsfunksjes in folslein eigen titulatuer yn, dy't tsjintwurdich foar it meastepart yn ûnbrûk rekke is, op inkele titels nei. Sa is de lieder fan in lanlike Ku Klux Klan-organisaasje de imperial wizard ("rykstsjoender"). Imperial is ferwizing nei it Invisible Empire of the Ku Klux Klan ("Unsichtbere Ryk fan 'e Ku Klux Klan"). Oarspronklik wie de titel grand wizard ("gruttsjoender"). De imperial klaliff is de op ien nei heechste posysje ûnder de imperial wizard. Klaliff is in gearlûking fan Klan en bailiff ("baljuw" of "parketwacht"). De lieder fan in KKK-organisaasje yn in ôfsûnderlike Amerikaanske steat is in grand dragon ("grutdraak"). In imperial kleagle is in funksjonaris belêstge mei rekrutearring fan nije leden; in klabee is in skathâlder; in kligrapp is in sekretaris; in night hawk ("nachthauk") is it haad befeiliging by in gearkomste en in imperial kludd is in aalmoezenier. It rituele boek fan 'e KKK wurdt de Kloran neamd, in gearkomste is in klonvokation en in pleatslike ôfdieling hjit in klavern.
Oarsprong fan religy
Organisearre religy
Letter, doe't it proses fan steatsfoarming op gong kaam, ûntstiene riken lykas it Alde Egypte, it Akkadyske Ryk en it Keizerryk Sina, dy't eins teokrasyen wiene, mei in monarch oan it haad dy't himsels op ien hichte stelde mei de goaden, en dêrmei foaroanman wie op sawol maatskiplik as religieus mêd. Antropologen hawwe fêststeld dat yn frijwol alle steatsmaatskippijen út 'e hiele wrâld de hearsker syn wrâldske macht rjochtfeardige troch dêrnjonken ek oanspraak op religieus gesach te meitsjen. Dat suggerearret in lange skiednis fan it brûken fan religy foar politike doelen.
Ku Klux Klan
Keppelings om utens
Om't der ferskate Ku Klux Klan-groepen binne, besteane der ek ferskate offisjele websiden. Hjirûnder twa websiden fan antyfaksistyske organisaasjes dy't listen fan sokke groepen byhâlde: Sjoch ek:
Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich
thumb|Betinkstien yn Kennemerdunen op it plak dêr't de lichems fan 92 fermoarde fersetslju fûn binne It Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich is de sammelnamme foar alle persoanen en groepen dy't yn de Twadde Wrâldkriich wjerstân bean hawwe oan de Dútske besetting fan Nederlân (1940-1945) en de Japanske besetting fan Nederlânsk-Ynje (1942-1945). .
Yllegale parse
Al rillegau nei de kapitulaasje ûntstie de yllegale parse. Omdat de besteande parse, it ANP foarop, lykskeakele waard, moasten de besteande kranten en radio-omroppen harren hâlde oan wat troch de besetter tastien waard.
Yllegale kranten:
Koeriers en koerierstsjinsten
Koeriers en koeriersters wurken in alle dielen fan it lân en yn alle ûnderdielen fan it ferset. In soad gruttere organizaasjes hiene harren eigen koerierstsjinsten. Foar de illegale kranten wie in distribúsje-apparaat fan libbensbelang. Ien fan de bekendste koeriersters wie Betty Trompetter, dy't gearwurke mei Johannes Post.
Wisla
thumb|In foto fan de rivier de Wisła De Wisła (Dútsk: Weichsel; Latyn: Vistula) is de grutste rivier fan Poalen. De rivier ûntspringt yn de Beskiden, in berchtme dat diel ûtmakket fan de Karpaten. De twa boarnerivieren binne de Biała Wisełka en de Czarna Wisełka (efterelkoar de Wite en de Swarte Lytse Wisła) en mûnet nei 1070 km fia it Wisłahaf (Zalew Wiślany) út yn de Eastsee.
Wichtigste stêden oan de Wisła binne Krakau, Warsjau en Toruń. Súdlik fan Malbork splitst de rivier har yn in eastlike takke, de Nogat, dy nei it Wisłahaf streamt, en in westlike takke, de Deade Wisła (Martwa Wisła), dy't fia Gdańsk rint.
De rivier is sawat oeral befarber, mar allinnich foar boaten mei net folle djipgong. Foaral yn de omkriten fan Warsjau is de rivier meastal te ûndjip om befearn te wurden. Dêrtroch is der ek gjin kommersjele skipfeart mear mooglik, yn tsjinstelling mei bygelyks de Oder. Wichtige sydrivieren binne de San en de Narew (dy ek it wetter fan de Bug oanfiert).
Milfpornografy
Milfpornografy is in foarm of sjenre fan pornografy wêrby't de aktrises (milfs) oer it algemien tusken de 35 en 50 jier âld binne en seksuële omgong hawwe mei jongere (of alteast jonger útsjende) manlike tsjinspilers. De dynamyk dy't it ferskil yn âldens opsmyt, is wêr't pornografysk materiaal fan dit soarte om draait.
Milfpornografy is in groeiend ûnderdiel fan 'e pornoyndustry en hat de karriêres fan pornografyske aktrises ferlinge oant fier boppe wat oant de ein fan 'e jierren njoggentich gebrûklik wie. Der besteane yn 'e Feriene Steaten ferskate prizen foar milfpornografyske aktrises, lykas de XRCO MILF of the Year Award, de AVN MILF/Cougar Performer of the Year Award, de CAVR MILF of the Year Award en de Urban X Award for Best MILF Performer.
Foarbylden fan aktrises dy't bekend binne fan milfpornografy, binne: Veronica Avluv, J.R. Carrington, Alana Evans, Ariella Ferrera, Tara Holiday, Ava Lauren, Lisa Ann, Brandi Love, Kendra Lust, Tiffany Mynx, India Summer en Teri Weigel. It tsjinstelde fan milfpornografy is lolitapornografy, wêrby't jonge aktrises seksuële omgong hawwe mei âldere (of âlder útsjende) manlike akteurs.
Sjoch ek
MILF
Keunstdûken op de Olympyske Simmerspullen 1908
200px|thumb|right|De dûktoer yn it White City Stadium fan Londen 1908 De Olympyske Simmerspullen 1908, ek wol de IVe Olympiade neamd waarden yn 1908 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It keunstdûken waard hâlden yn it White City Stadium.
White City Stadium
It White City Stadium waard yn 1907 boud foar de Olympyske Simmerspullen yn 1908. It hie doe plak foar 93.000 taskôgers. It hie in Atletykbaan fan 536,44 m in baanhurdfytsbaan fan 660 meter in Swimbad fan 100 meter mei in dûktoer. De oarspronklike atletykbaan hat tsjinst dien oant 1914. Yn 1927 is de atletykbaan fuorthelle en ynsiedde mei gêrs om plak te meitsjen foar wynhûndraverijen. Yn 1985 is it White City Stadium ôfbrutsen om plak te meitsjen foar de gebouwen fan in tillefyzjestjoerder.
Thijs Feenstra (akteur)
Thijs Feenstra (Snits, 31 july 1959) is in Frysk akteur.
Wurkpaad
Nei't Feenstra ôfstudearre wie oan de Akadeemje foar Ekspresje yn Kampen, spile er in pear jier foar it Fryske teaterselskip Tryater. Hy spile dêr ferskate rollen, bygelyks yn de foarstelling Equus, 11-stêdetocht en Medea fan Euripides. Ek mei Tryater hat er op it Oerolfestival stien op Skylge. Neist Tryater hat er ek spile foar de teatergroep De Appel, dêr't er te sjen wie yn it stik Antonius en Kleopatra fan Shakespeare. Ek wie Feenstra te sjen by in tal fan frije produksjes, lykas Er valt een traan op de tompoes fan Annie M.G. Schmidt.
Op de tillefyzje hat Feenstra yn ûnderskate Fryske en Nederlânske searjes spile. Hy hie in fêste rol yn de searjes Bureau Kruislaan, Doei en Baas Boppe Baas. Yn de lêste spile er de rol fan Sjoerd Baas, de soan fan Beant Baas dy't spile waard troch Rense Westra. De rezjy wie yn hannen fan Steven de Jong. Hy hie in gastrol yn de searjes Baantjer, Parels en Zwijnen, Bij ons in de Jordaan en Keizer en de Boer advocaten.
Neist it teater en tillefyzjesearjes hat Feenstra ek spile yn ûnderskate spylfilms, lykas Maten en Nynke fan Pieter Verhoeff en Zwartboek fan Paul Verhoeven.
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach (21 maart 1685 - 28 july 1750) wie in Dútsk komponist, muzykpedagooch, organist en dirigint fan muzyk út de Barok.
Hy skreau muzyk foar oargel, foar klavesimbel en foar orkest.
Jierliks waard troch de Ljouwerter Bach Feriening (sûnt 1948) yn gearwurking mei it Frysk Orkest, fiif oant seis kear op sneintemiddei yn de Menniste Tsjerke oan de Wurdumerdyk yn Ljouwert (om Krysttiid hinne yn de Westertsjerke) in Bachkantate - bytiden ek in oar wurk - útfierd.
De Mattheüspassion wurdt om de Peaskedagen hinne yn in soad plakken fan Nederlân útfierd.
Omgong fan Frankryk foar froulju 2022
Startplak en einstreek
De start wie yn Parys krekt foar de oankomst fan de manlju, op de Champs-Élysées de breedste strjitte fan Parys, dy't ferneamd is nei de Elysyske Fjilden.
De einstreek fan de earste edysje lei op de Planche des Belles Filles, in 1148 meter hege berchtop yn de Fogezen.
Flydoarp
thumb|left|Fliedoarp op de lânkaart fan Blaeu út 1648 Flydoarp (histoarysk: Fledorp, Grinslannersk: Vliedörp, Nederlânsk: Vliedorp) is de namme fan in streek even benoarden Houwersyl yn de gemeente It Hegelân (oant 2019 gemeente De Marne) yn de provinsje Grinslân. It leit fuort benoarden de Houwersylsterfeart en besuden it dykstreekje (earder wetterrin) Flakke Ryd. It is ek de namme fan it wierdedoarp dat hjir lei oant healwei de 17e iuw. Yn 1651 waard it doarp tsjerklik feriene mei Houwersyl, omdat it amper noch wat foarstelde. De tsjerke en it tsjerkhôf bleaunen yn gebrûk.
Nei 1695 waard de tsjerke troch ferfal net mear brûkt en is koart dêrnei ôfbrutsen. Troch de Krystfloed fan 1717 luts de al ôfnimmende befolking noch hurder fuort, nei it doarp Nijtsjerk. It tsjerkhôf bleau lykwols noch oant 1868 yn gebrûk, sadat der de nuvere omstannichheid wie, dat it doarp Houwersyl syn deaden sa'n 2 km bûten it doarp begroef op in plak dat faak allinnich oer de Houwersylsterfeart mei de boat te berikken wie.
It noardlik diel fan de wierde waard ein 19e iuw ôfgroeven om de fruchtbere grûn, wêrtroch't it noardlike stik fan it tsjerkhôf no op meanfjildhichte leit. Yn 1999 waard de wierde renovearre. It Wierdetsjerkhôf yn Flydoarp mei 12 grêfstienen is der noch altiten en wurdt beheard troch It Grinslanner Lânskip. Nei de oanlis fan in fytspaad yn de ruilferkaveling is it plak wer oer lân te berikken.
Yn de folksmûle hjit de wierde fan Flydoarp Ol Weem, ek stavere as Olle Weem of Olweem. Weem komt fan it Aldfryske wetheme en betsjut tsjerklik besit. Ol komt fan âld.
Turf (brânstof)
Turf is drûge fean dat eartiids as brânstof brûkt waard.
It brûken fan fean as branje is al tige âld. De Romein Plinius maior beskreau yn Historia Naturalis dat de Sjauken fan modder ballen draaiden en dy as brânstof brûkten. Sûnt de Midsiuwen waard fean yn de foarm fan turf as brânstof brûkt. Yn sompe- en feangrûnen foarmje de ôfstjerrende planten in soarte grûnstof dy't útspitten waard (turfstekke) en te drûgjen lein waard op de saneamde stripen. De útstutsen turf waard faak mei platboaiemskippen troch de saneamde wiken nei de opslach fard. De stof wurde brûkt as brânstof. De turf út it heechfean wie oer it generaal fan bettere kwaliteit as turf út leechfean.
Noardwest- en West-Nederlân
Yn Hollân, Flaanderen en omkriten wie turf oant de komst fan de stienkoal yn de 19e iuw de wichtichste brânstof. Omdat de waaksende stêden in soad ferlet hienen oan dizze brânstof waard turf yn West-Nederlân op grutte skaal út feanplassen baggele. Sa binne in soad grutte plassen ûntstien (bygelyks de Nieuwkoopse Plassen en de Vinkeveense Plassen). De Haarlimmermar koe mei troch turfwinning oan de ouwers en weachslach waakse ta de grutste mar yn Hollân. In protte plassen binne letter ynpoldere om it ferlies oan lân binnen de perken te hâlden. Oare plassen út dy tiid binne lykwols noch oanwêzich en waarden natoerreservaten. Yn Fryslân is dat noch te sjen yn It Damshûs yn Nij Beets. Yn De Deelen en by Earnewâld yn De Alde Feanen is oan it lânskip mei wetter en stripen goed te sjen dat der turf stutsen is.
Noardeast-Nederlân
Yn Noardeast-Nederlân en it oanswettende Dútske gebiet lei in grut sompegebiet, it Bourtanger Moor. Troch it út de stêd Grins wei stiftsjen fan de saneamde Grinslanner Feankoloanjes sûnt 1600, waard it gebiet stadichoan ûntgûn foar de ikkerbou. De wûne turf waard ferkocht as brânstof.
Dat proses is yn it Nederlânske diel trochgien oant ûngefear 1980 doe't eastlik fan Emmen de lêsten kommersjele feanterij sluten waard. Turf waard ferkrongen troch oare fossile enerzjyboarnen as oalje en gas en stadichoan in ûnbelangryk produkt foar de feanterij. Potgrûn en aktive koal (troch Norit) waarden de wichtichste opfolgers. Noch altiten wurdt fean as brânstof hjirfoar brûkt, allinnich wurdt it no op oare plakken yn Europa wûn. Dútslân en hieltiten mear de Baltyske lannen binne de grutste leveransiers.
Yn Barger-Compascuum wurdt yn it Feanpark de skiednis fan de turfwinning yn súdeast-Drinte noch libben holden.
Aebingastins
thumb|right|300px|Aebingastins yn 1723 De Æbingastins stie yn Hijum yn de gemeente Ljouwerteradiel.
Om 1787 waard Hijum yn diel 14 fan de ’Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden, vervattende het vervolg der beschryvinge van Friesland’ beskreaun as: ''Hyem, gelegen aan de vaart Hyemer meer genoemd, welke de scheiding is van Leeuwarderadeel en Ferwerderadeel. Dit dorpje is klein, doch het voornaame Stamhuis van de Aebinga’s, hebbende hier in de vyftiende eeuw gewoond. Feike Æbinga, Grietman van Leeuwarderadeels Noorder-Trimdel. Ook liggen hier de overblyfzels van het sterke Slot van Eminga, niet ver van Æbinga State. Weleer werden deeze Staten door twee haatdraagende zusters bewoond, welke een geweldigen kryg in deezen hoek veroorzaakten. Hyem heeft 14 stemmen.''
Op in âlde kaart fan It Bilt en omkriten stiet Æbingastins tekene as in toerspits fan trije ferdjippings heech mei saneamde arkeltuorkes op de fjouwer hoeken en dêr tusken in skyldtek. Oan de hân fan de ruïne dy't Stellingwerf yn 1723 tekene falt ôf te lieden dat de stins letter, hoewol wat better bewenber makke, nea útgroeid is ta in state. De Aebinga’s binne dan ek frij ier 'útflein' nei oare oarden.
Willem Wilstra
Nei in tiid by de kustfeart kaam Wilstra by rêdingsmaatskippij KNZHRM.
Yn desimber 1964 begûn Willem as stjoerman op de Insulinde op De Skâns neidat Klaas Toxopeus mei pensjoen gien wie. Siep Zeeman wie skipper en publisearre ek foto's. Letter waard Wilstra skipper op de Gebroeders Luden (1964-1971).
Ein 2011 ferskynde syn boek Het Zeegat uit. It jout in oersjoch fan syn tiid op see tusken 1960-1980 yn de foarm fan 300 swart-wyt foto's. It earste eksimplaar fan it boek waard oanbean oan steatssekretaris Joop Atsma en trije sinjearde boeken wienen der foar keninginne Beatrix, kroanprins Willem Alexander en foar Pieter van Vollenhoven. Dy wienen alris troch Wilstra op de foto setten doe't se op de Gebroeders Luden meifarden.
Jeropeeske Ynvestearringsbank
De Jeropeeske Ynvestearringsbank waard yn 1958 mei it Ferdrach fan Rome oprjochte. De bank is it ynstrumint fan de Jeropeeske Uny foar langjierrige krediten. De Jeropeeske Ynvestearringsbank is aktyf yn de JU en yn 140 lannen oer de hiele wrâld, dêr't de JU oerienkomsten mei sletten hat.
Maystadt út Belgje wie de earste dy't yn jannewaris 2000 as foarsitter keazen waard.
Rol
De Jeropeeske Ynvestearringsbank jout krediten oan de publike en private sektor foar projekten fan Jeropeesk belang. De bank docht dat op in non-profit basis. De krediten binne meast ornearre foar:
Fidzjy
Fidzjy is in lân yn Oseaanje op it súdlik healrûn. Fidzjy bestjit út 332 eilannen dêr't om-ende-by 110 fan bewenne binne. De grutste binne Viti Levu dêr't de haadstêd Suva op leit en Vanua Levu.
Lizzing
De Fidzjy-eilannen wurde begrinzge troch de territoriale wetters fan:
Bombay (liet fan Golden Earring)
Bombay is in nûmer dat oarspronklik yn 1975 opnaam is troch Golden Earring en útbrocht op Contraband. Bombay wie it earste nûmer op it album en waard op 26 novimber 1976 útbrocht as iennichste single fan it album.
Fidzjy
Lânskip
thumb|left|[[Fanua Levu fanôf see]] It gebiet bestiet út mear as 320 eilannen, dêr't guons atollen fan binne, guons fulkanyske eilannen en 110 fêst bewenne. De twa wichtichste eilannen binne: Fity Levu en Fanua Levu dy't beide bot berchich binne mei piken boppe de 1300 meter. De heechste pyk is de Tomanivy of Fiktoria, op 1324 meter.
De Fidzjy-eilannen hawwe in tropysk klimaat en binne bedekt mei tropyske bosken. De foar it each ûneinige strannen meitsje fan de eilannen in populêre fakânsje bestimming. Op Fity Levu leit de haadstêd, dêr't sawat trijefearn fan de totale befolking wennet.
Bombay (liet fan Golden Earring)
Oer it nûmer
Bombay giet oer in man dy 't út Los Angeles fuortgiet en yn Bombay in nij libben opbout sûnder in spoar efter te litten. Sawol de muzyk as de tekst fan 'Bombay' hawwe Aziatyske ynfloeden. Bekend is de yntro, dy 't bestiet út in drumsolo fan Cesar Zuiderwijk. Patricia Paay is as eftergrûnsjongeres te hearren.
Fidzjy
De eilannen
thumb|right|225px|Kaart mei de eilânkloften Fidzjy is ferdield yn de folgjende eilânkloften:
Skiednis
De Fidzjy-eilannen binne ûntdekt waan troch Abel Tasman yn 1643. Dêr wienen spoaren fan bewenning troch Polyneezjers. Mar it duorre oant 1874 foar't de Ingelsen de basis foar in Britske koloanje leinen. Yn 1970 waard Fidzjy ûnôfhinklik, mar it bleau wol in part fan it Britske Gemienguod. Nei een steatsgreep yn 1987 waard Fiji in republyk.
Befolking
De befolking fan de Fidzjy-eilannen besteane foar it grutste part út lânseigen Fidzjianen dy't fan Melanezysk komôf binne (54.3%), alhoewol't guons ek Polynezyske foarâlden hawwe, en Yndo-Fidzjianen (38.1%), ôfstammelingen fan Yndiaaske kontrakt-arbeiders dy't troch de Ingelsen yn de 19e iuw nei de eilannen brocht waarden. It persintaazje Ynjers is de lêste desennia lykwols tebek rûn as gefolch fan emigraasje yn gong set nei de kûp fan 2000 doe't nochal wat geweld brûkt is tsjin de Yndyske Fidzjianen. Fierders is der ek in lytse mar wichtige kloft fan ôfstammelingen fan kontrakt arbeiders fan de Salomonseilannen.
Religy
De lânseigen Fizjianen binne foar it grutste part kristenen (97.2% neffens tellingen út 1996), de Yndyske Fidzjianen meast hindoes (70.7%) en moslims (17.9%). Oer de hiele befolking ferdield lizze de persintaazjes op: kristenen 64.5%, hindoes 27.9%, moslims 6.3%, sikhs 0.3%, oaren 0.3%, gjin 0.7% (telling 2007).
De Fjoertoer
De Fjoertoer is in film út 1994 fan Pieter Verhoeff (1938-2019). De trijedielige film waard makke foar de VPRO, frij nei oantinkens fan Verhoeff oan in stikje fan syn jeugd yn Fryslân.
De fjoertoer is in tige persoanlike, mar net autobiografyske film, opdroegen oan de soan fan Verhoeff, Auke. Haadpersoan Gerben is fjirtjin, fyftjin jier âld en wennet yn in fiskersdoarpke oan de Iselmarkust, bygelyks De Lemmer. Mei syn beide maten swalket Gerben om de ferlitten fjoertoer, swimt yn de mar en makket er muzyk. Hy rekket fereale, ûntdekt syn eigen lichem en sjocht syn âlden fan harren fuotstik fallen. Omdôch besiket hy kontakt te krijen mei syn út Ynje weromkomde broer. Mei in omke giet er nei it Konsertgebou yn Amsterdam, oan de oare kant fan it wetter. Dat binne de grutte foarfallen. Like wichtich yn De Fjoertoer binne de deiske details, it libben yn en om de lytse wenning, dêr't muoike Fokje yn har hystearyske laits útbarstet en syn heit fûleinich op in rôt jaget. Neigeraden Gerben âlder wurdt, wurde syn waarnimmings better oardere, mar in ferhaalline ûntbrekt. Wat al weromkomt is ferlies: Gerben ferliest efter elkoar syn buorfamke oan in bloedsykte, syn grutte leafde oan Eric de Noarman en syn broer oan in oarlochstrauma. Ek de fjoertoer, symboalysk foar de bân fan de trije jonges mei harren bertegrûn, giet ferlern, vlak foardat se útswermje sille nei de grutte stêd.
De fjoertoer waar makke yn gearwurking mei toanielgroep Tryater, wêrfan benammen Rense Westra as omke Sake en Hilbert Dijkstra as broer Fimme opfalle. Peter Tuinman stammert oertsjûgjend en Annet Malherbe bringt mei har dijen in hommaazje oan Fellini's Amarcord. Hans Heerschop, de jonge dy't Gerben spilet, waard troch Verhoeff ûntdekt op in skoallefestival. Nuver genôch spilet de jonge trompet en stammert syn vader, krektas yn de film.
De fjoertoer koste 2,7 miljoen gûne. De telefyzjeferzje waard werombrocht nei in bioskoopferzje fan 100 minuten.
Martha Gellhorn
thumb|300px|Martha Gellhorn en Ernest Hemingway mei ûnbekende Sineeske offisieren, [[Tsjoengking, Sina, 1941]] Martha Ellis Gellhorn (St. Louis, Missoury, 8 novimber 1908 — Londen, 16 febrewaris 1998) wie in ferneamd Amerikaansk skriuwster en oarlochskorrespondint. Gellhorn hat praktysk alle grutte wrâldkonfikten ferslein yn har 60 jier duorjende karriêre. Gellhorn wie fan 1940 oant 1945 de tredde frou fan de Amerikaanske romanskriuwer Ernest Hemingway. Doe't hja 89 wie, siik en hast folslein blyn, hat hja harsels tekoart dien.
Ta Gellhorns eare waard nei har dea de Martha Gellhorn Prize for Journalism ynsteld; in Britske priis foar oarlochsferslachjouwing dy't der út pykt.
Ludwig van Beethoven
Van Beethoven skreau klassike muzyk foar piano en foar orkest. Syn ferneamste stikken binne syn fiifde en syn njoggende symfony, en it pianostik Für Elise (Foar Elise).
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 2004
De Olympyske Simmerspullen 2004, ek wol de XXVIIIe Olympiade neamd, waarden yn 2004 hâlden yn Atene, de haadstêd fan Grikelân. De gymnastyk waard hâlden yn it Athens Olympic Indoor Hall.
Selebes
Geografy
Yn it suden fan it eilân leit Makassar (it eardere Ujung Pandang), de haadstêd fan Selebes, dêr't fral Buginezen en Makassaren libje. Makassar wie in wichtige havenplak foar de Nederlânners yn de tiid fan de Feriene Eastyndyske Kompanjy (VOC). In protte fan de speserijen út de Molukken waarden fia dat havenplak nei Jeropa ferfard.
Yn it heuvelige midden fan Selebes leit Toraja-lân, in gebiet dat bekend stiet om syn nijsgjirrige arsjitektuer, syn begraffenisrituelen en syn kofje.
Medway (rivier)
Oant 1746 koe net fierder fearn wurde as Tonbridge, mar yn 1828 waard de befarberheid ferbettere oant Leigh.
Selebes
Geografy
Yn it noarden lizze de omkrite Minahasa en de stêd Manado. Dat gebiet jildt as ien fan de pear gebieten yn Yndoneezje dêr't allinnich kristenen wenje. De taal dy't dêr sprutsen wurdt, is trochspekt mei Nederlânske wurden. Foar de kust leit it fulkanyske eilân Manado Tua ('Ald Manado') en in dúkersgebiet. Bunaken is ien fan de bekendere eilantsjes yn dat gebiet.
Bestjoerlike yndieling
Selebes is opdield yn seis provinsjes:
Medway (rivier)
De Medway ferdielt it greefskip Kent yn twaen, yn in eastlik en in westlik diel. Pas yn 1814 waard it greefskip gearfoege.
Selebes
Skiednis
De Feriene Eastyndyske Kompanjy boude yn 1655 in fort yn Manado en twong de sultan fan it wichtige hannelssintrum Makasar him net mei dizze kriten te bemoeien. Botsende belangen laten ta ferskate hannelskrigen en ta ûnderdrukking fan de Makasaarske hannel. Selebes waard lang-om-let troch de militêre ekspedysje fan 1905-1906 folslein troch de Nederlanners ûnderwurpen.
Yn de Twadde Wrâldkriich waard it eilân troch de Japanners beset. Nei 1945 herstelden de Nederlanners harren bestjoer, letter folge troch krêftige suveringsaksjes ûnder de Polisjonele aksjes. As resultaat fan de Nederlânske polityk om de bûtengewesten fan de republyk Yndoneezje ôf te skieden waard yn july 1946 de steat East-Yndoneezje proklamearre. De jierren 1946-1949 ferrûn ûngefear lyk as de sosjale revolúsje op Sumatra. De eallju yn it suden fan it eilân waard útrûge. De steat East-Yndoneezje ferdwûn yn 1950 en gie op yn de ienheidssteat Yndoneezje.
Medway (rivier)
Yn 2003 waard in 1,3 km lange spoarbrêge foar de hegesnelheidsline Parys-Londen oanlein by it plakje Cuxton. In autowei (M2) rint der bylâns.
De Medway is ferneamd wurden yn de Twadde Ingelske Oarloch yn 1667 doe't in float ûnder lieding fan Michiel de Ruyter de Medway opfear en de Ingelske float dy't dêr oplein wie foar in part yn de brân stuts: de befaamde Tocht nei Chatham.
Yn 1942 waard dêr de earste ûnderseeske oaljepiiplieding oanlein by Operaasje Pluto (Pipe-Lines Under The Ocean).
Auckland City
thumb|left|Plak fan Auckland op it Noardereilân Auckland City is de grutste stêd yn de tichtbefolke regio Auckland op it Noardereilân yn Nij-Seelân.
Georg Pauli
Georg Vilhelm Pauli (Jönköping, 2 july 1855 - Stokholm, 28 novimber 1935) wie in Sweedsk keunstskilder.
Hy wie in soan fan apteker en parfumfabrikant August Ferdinand Pauli (1815-1904) en Maria Laurentia Augusta Gagner. It laach Pauli kaam oarspronklik fan Itaalje en waard yn 1625 fan Sweedske adel makke. Yn 1887 troude Georg Pauli mei Hanna Hirsch, dy't ek keunstskilder wie. Georg Pauli wenne fan 1905 oant syn dea yn Storängen, Nacka, yn de omkriten fan Stokholm. Georg Pauli studearre oan de keunstakademy yn Stokholm, dêrnei yn Parys en Italië. Hy hat in soad stúdzjereizen nei it bûtenlân makke.
Fan de 90er jierren ôf har er in protte dwaande west mei muorrekilderkeunst; Pierre Puvis de Chavannes wie syn grutte foarbyld. Wichtiche plakken dy't er foarseach fan fresko’s binne it eardere Keunstmuseum fan Göteborg (no Göteborgs Stadsmuseum), Prins Eugens Waldemarsudde yn Stokholm en it haadkantoar fan Handelsbanken, ek yn Stokholm. Teffens hat er meidien oan de ûntwerpkriich foar de dekoraasje fan de hal fan it Nationalmuseum yn Stokholm, mar dat waard neat. Carl Larsson krige dy opdracht.
Tegearre mei Carl Larsson wie Georg Pauli de wichtichste fertsjintwurdiger fan de Sweedske muorreskilderkeunst om 1900 hinne.
Olennius
Skiednis
Oer it libben fan Olennius witte wy einliks net folle. Hy is foaral bekend wurden troch in passaazje út de Annales fan Tasitus. Hjiryn wurdt beskreaun op hokker wize Olennius troch syn hurde opkommen by de Friezen in opstân útlokke tsjin it Romeinske Ryk. Under Drusus, de foargonger fan Ollenius hie der in myld belêstingrezjym hearske by de Friezen. Ienkear jiers moasten sy kowehûden leverje en oer de kwaliteit dêrfan waard net ferfelend dien. Dat feroare allegearre mei de komst fan Olennius. Hy stelde as mjitte fan de hûden de hûd fan in oerokse fêst.
Omdat harren fee de ôfmjittings fan oeroksen net hiene koenen de Friezen net foldwaan oan dizze nije easken. Neffens Tasitus gou it dêrom earst harren fee, doe harren lân en lang om let harren froulju en bern as slaaf.
Opstân fan de Friezen
Yn 28 ûntstie der rebûlje by de Friezen en kamen hja yn it ferhef tsjin Olenius. Earst waarden Romeinske belêstingophelles fermoarde, dêrnei foelen de opstannelings mei in grutte striidmacht de Romeinen oan. Olenius hie al oanfield wat der komme soe, dat hy koe fuortkomme en flechte nei Flevum: in Romeinske castellum noardlik fan de Ryn. Hjir kaam it ta in fjochtsjen mei de Friezen - earst op it lân en letter ek oer it wetter - Flevum waard belegere. Doe't de Friezen fernamen dat de Romeinen fersterkings nei Olenius stjoerden, loeken sy harren werom yn it wâld fan Baduhenna. Der kaam it dochs noch ta in slach, (slach fan Baduhenna), dy't de Friezen wûn ha. It gefolch fan de oerwinning wie dat Ollenius him weromlûke moast út it gebiet noardlik fan de Ryn. Earst jierren letter, yn 47, waarden de Friezen troch Korbulo ferslein en waard it Fryske gebiet op 'e nij tafoege oan it Romeinske Ryk. Oer Olennius is fierder neat mear bekend.
Long Blond Animal
Long Blond Animal is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Golden Earring en útbrocht op Prisoner of the Night. Long Blond Animal wie it earste nûmer op it album en waard op 12 septimber 1980 útbrocht as earste single fan it album. Yn 1993 waard in akoestyske live ferzje fan it nûmer útbrocht as single. It nûmer behelle doe in 30ste plak yn de top 40.
Pieter van Vollenhoven
Pieter van Vollenhoven (Skiedam, 30 april 1939) is in Nederlânsk heechlearaar, foarsitter fan it Fûns Slachtofferhelp en earder foarsitter fan de Undersyksried foar Feiligens. Hy is boaske oan Margriet Francisca van Oranje-Nassau.
Aebingahûs
thumb|left|200px|Aebingahûs foar [[1565]] thumb|right|300px|Aebingahûs nei [[1565]] Aebingahûs wie in stedsstate oan de Grutte Tsjerkestrjitte 14-16 yn Ljouwert en waard boud foar 1500.
Yn 1565 is Goffe fan Aebinga eigener en keapet yn dat jier foar F 609, - it ruïneuze prebendehûs dat oan de westkant fan Aebingahûs stiet. Om al yn 1565 "ruïneus" wêze te kinnen moat it oarspronklike hûs dêr al in skoft stien hawwe en moat it hûs dus fan foar 1500 wêze. Goffe fan Aebinga hearde mei ûnder mear Doeke fan Martena fan it Martenahûs oan de Nijstêd en Rienck fan Cammingha (op Camminghaburch) ta de njoggen Ljouwerter eallju dy't yn 1568 wegeren in eed te swarren, dat se de stêd tsjin de fijannen fan kening Philips II ferdigenje soenen.
Nei de dea fan Goffe fan Aebinga (1579) kocht syn widdo, Byuck fan Cammingha, yn 1591 ek it eastlik fan har dûbele wente lizzende hûs (Camstrahûs), mei skuorre en pleats foar 1110 gûne fan in dochter fan de boarger Hans Snitger, dy't syn bern ferskate gruttere huzen yn de stêd neilitten hie. Al trije jier earder hie Beyts fan Haerda, widdo fan neamde Rienck fan Cammingha, dat hûs keapje wollen foar 953 gûne, mar dat wie doe troch de fâden fan de noch minderjierrige erfgenamten behindere. Yn it kohier fan de skoarstienjilden yn it Aldehouster espel, in belestingboek út 1606, wurdt Byuck oanslein foar mar leafst 9 skoarstiennen en har buorfrou "Aaltie Donia" op Camminghahûs foar 'mar’ 4 skoarstiennen. thumb|right|300px|besit Byuck Cammingha yn [[1579]] It Aebingahûs ferervet tagelyk mei it Camstrahûs oan inkelde neisieten fan Goffe en Byuck. As eigeners trede efterinoar op de famyljes Fan Camstra, wêrûnder Tjalling Homme fan Camstra en syn frou Foockel fan Burmania dy't simmerdeis op Lyts Hermana yn Minnertsgea wennen en Fan Haersolte. Sy wennen der net sels, want se joegen de foarkar oan it neistlizzende Camstrahûs (nr. 20), mar ferhiere it hûs oan edelen en notabelen. Sa hiert yn 1733 oerste Van Glinstra it hûs en tsien jier letter de oerste-luitenant Fan Heemstra, beide spitigernôch net neier identifisearre. Dêrnei hiere de "juffers Asimont" (nei alle gedachten de dochters fan de Waalske predikant Pierre Azimon) it hûs foar 115 gûne jiers en begjinne dêr in damespensjon. Ut it Quotisatiekohier (ek alwer in belestingboek) fan 1749 blykt dat hja op syn minst 5 gasten hawwe wêrtroch't de juffers "de kost winne". Mei oare wurden, se kinne der reedlik fan rûnkomme. Se wurde oanslein foar 94 gûne en 15 stuorren, sadat opmakke wurde kin dat se op in fermogen fan 8000 gûne rûsd waarden. In trochsneed boer mei eigen hûs, ark en feebeslach (mar mei pachte lân) waard yn de oangrinzjende gritenij Tytsjerksteradiel oanslein foar in fermogen fan 3500 gûne. De dames koene dus yndied aardich "de kost winne".
Yn 1763 liet Allegonda Susanna fan Haersolte, dûariêre fan Johan baron fan Ychten, it hûs iepenbier ferkeapje. Keapster foar rom 2000 gûne wie Suffrida Aurelia Wielinga, "begoedige" jongste dochter fan ûntfanger-generaal en boargemaster Everhardus Wielinga, dy't de "huisinge, paardestal en coetshuis" foar de oankeap al hierde foar 115 gûne yn 't jier.
Suffrida (Sjoerdtje) sil der net sels wenne hawwe, want letter waard it hûs foar 280 gûne ferhierd oan de postmaster Michael Onuphrius baron thoe Schwarzenberg en Hohenlansberg. Dy sil it as "postkantoar" brûkt hawwe, want hy wenne sels yn it Schwarzenbergshûs (no It Grytmanshûs) op de hoeke fan de Bollemanssteech. Dêrnei folgen in tal ferervingen en ferkeapingen oant yn 1808 it hûs mei bygebouwen foar 3275 gûne kocht waard troch Abraham Elkan Levy. Dy syn kuratoaren ferkochten twa jier letter de "voortreffelijke huisinge met de onbebouwde grond ten noorden en westen, mitsgaders de bouwmaterialen en hetgeen zich wijders op die grond is bevindende" foar 2720 gûne. Blykber hie Abraham (te) grutte bouplannen dy't troch it fallisemint net fierder útfierd wurde koene. Ut de fermelding fan de "onbebouwde grond ten noorden en westen" blykt lykwols al dat it Aebingahûs doe al sloopt wie.
Yn 1832 wie de timmerman en deakistemakker Bouwe Hettes van Dijk de eigener fan de doe út trije perselen besteande gebouwen. De oerflakte fan dy perselen wie 3 kante roeden en 18 kante jellen. Der is dan gjin sprake mear fan in grut aadlik hûs, want sûnttiid wurde de hjoeddeiske nûmers 14 en 16 apart bewenne. Nûmer 14 brûkt eigener Van Dijk sels as timmerwinkel en boppewenning, it pân nûmer 16 ferhiert hy as hearehûs yn it earstoan foar 250 gûne jiers oan ferskillende herfoarme predikanten, de "muzijk- en dansmeester" Willem Johan Swarts, de riedshear mr. E.G. Colson Aberson en de wettersteatsyngenieur Adam van Hooff. De widdo Van Dijk ferkocht dit hearehûs yn 1882 oan de ‘oerbuorman’ wynhannelbedriuw Firma A. Menalda & Soannen. Nei in lytse ferbouwing waard op de ferdjipping it kantoar fan de firma fêstige en de ûnderferdjipping as wenhûs ferhierd oan ûnderwizers, hannelsreizgers en op it lêst oan in begjinnend abbekaat.
Yn 1930 waard it kantoar fan de firma Menalda nei it foaroerlizzende nr. 15 oerbrocht. Neidat der al yn 1928 oer tocht wie om "het huis van den buurman te koopen (maar door onwil van dezen zal hiertoe wel geen mogelijkheid bestaan)" gie it doe 1 are en 90 sa grutte perseel nr. 16 yn 1938 dochs oer yn it besit fan de N.V. Jongbloed foar 4600 gûne.
Nei it ferhúzjen fan Jongbloed nei It Hearrenfean is it dûbele pân splitst yn trije wenhuzen dy't partikulier bewenne wurde.
Skotlân
Skotlân (Ingelsk: Scotland, útspr.: ['skɒtlənd]; Skotsk: Scotland, útspr.: ['skɔtɫənd]; Skotsk-Gaelysk: Alba, útspr.: ['al̪ˠapə]) is in dielútmeitsjend lân (constituent country) fan it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân. It hat sûnt 1999 in beheinde foarm fan selsbestjoer, mei in eigen parlemint en in eigen regear. It gebiet bestiet út 'e noardlike ein fan it eilân Grut-Brittanje, ynkl. in grut tal lytsere eilantsjes foar de westkust (de Hebriden) en yn 'e Noardsee (de Orkney- en de Sjetlâneilannen). Neffens in skatting út 2013 hie Skotlân doe 5.328.000 ynwenners.
Fan 'e Iere Midsiuwen ôf wie Skotlân in ûnôfhinklik keninkryk, it Keninkryk Skotlân, dat gauris yn oarloch wie mei Ingelân, dêr't it yn it suden oan grinzget. Nei't kening Jakobus VI fan Skotlân yn 1603 as Jakobus I op 'e Ingelske troan kaam, waarden de beide lannen lykwols yn in personele uny mei-inoar ferbûn. Dy bân waard yn 1707 omset yn in politike uny, wêrby't Skotlân syn selsstannigens en selsbestjoer ferlear en ûnderdiel waard fan Grut-Brittanje, dat út 'e Ingelske haadstêd Londen wei regearre waard.
Nei ferskate mislearre opstannen yn 'e santjinde en achttjinde iuw wiene de Skotten twongen om har ûnder it Britske bewâld del te jaan, mar sûnt de ein fan 'e tweintichste iuw is der yn it lân in sterke ûnôfhinklikheidsbeweging ûntstien, dy't oanfierd wurdt troch de nasjonalistyske partij SNP. Yn 2014 waard foar it earst in referindum oer ûnôfhinklikheid holden, wêrby't 45% fan 'e Skotten foar stimde.
Etymology
De namme "Skotlân" is ôfkomstich fan it wurd Scoti, de Latynske namme foar de Gaelen (de Kelten yn it noardwesten fan 'e Britske Eilannen, dêr't behalven de Skotten ek de Ieren en de Manksen ta hearre). Hoewol't de Latynske term Scotia oarspronklik in oantsjutting foar Ierlân wie, kaam de namme troch de Gaelyske ferovering fan westlik Skotlân, yn 'e sechsde iuw, op dat gebiet te slaan. Neitiid ferwiisden de kenings fan it feriene Skotlân nei harsels as Basileus Scottorum of Rex Scottorum ("kening fan de Gaelen"; basileus is Gryksk foar "soeverein", en rex is Latyn foar "kening"), of ek wol Rex Scotiae ("kening fan Gaelelân"). Dy lêste foarm wie nei gedachten in oanpassing dy't feroarsake waard trochdat de Ierske hege kening Brian Borúma himsels yn 1005 de titel Imperator Scottorum ("keizer fan 'e Gaelen") oanmeat. Oant yn 'e alfde iuw bleau "Skotlân" in term dy't inkeld brûkt waard foar it Gaelysktalige diel fan it lân, benoarden de rivier de Forth. (Dêrnjonken waard ek "Albaanje", in ôflieding fan it Skotsk-Gaelyske Alba, wol brûkt foar dat gebiet.) Pas fan 'e Lette Midsiuwen ôf rekke de term "Skotlân" yn gebrûk foar hiel it lân.
Geografy
It fêstelân fan Skotlân beslacht it noardlike trêdepart fan it eilân Grut-Brittanje, dat foar de kust fan Noardwest-Jeropa yn 'e Atlantyske Oseaan leit en ta de Britske Eilannen heart. Skotlân hat in totaal oerflak fan 78.387 km², wêrfan't 1,9% út wetter bestiet. Dêrmei is it kwa grutte ferlykber mei Tsjechje. De iennichste lângrins fan Skotlân is dy mei Ingelân, dy't yn it suden oer in ôfstân fan 96 km fan it súdwesten nei it noardeasten rint, fan 'e Solway Firth yn it westen oant de mûning fan 'e rivier de Tweed yn it easten.
Skotlân wurdt oan trije kanten troch see omjûn: yn it easten en noardeasten troch de Noardsee, yn it noarden en westen troch de iepen Atlantyske Oseaan, en yn it súdwesten troch de Ierske See en it Noarderkanaal, dy't de eilannen Grut-Brittanje en Ierlân faninoar skiede. Yn dyselde krite rikt de útein fan it skiereilân Kintyre oant op 30 km ôfstân fan 'e kust fan Noard-Ierlân. It tichstbye diel fan it fêstelân fan Jeropa is de kust fan súdwestlik Noarwegen, op 305 km ôfstân nei it noardwesten, wylst de autonome Deenske Fêreu-eilannen op 270 km nei it noarden lizze.
It Skotske fêstelân kin rûchwei opdield wurde yn trije kriten, wêrfan't de bercheftige Skotske Heechlannen geografysk sjoen fierwei de grutste binne, mei't se de hiele noardwestlike helte fan it lân beslane. De Heechlannen kinne sels ek wer opspjalten wurde yn twa parten, ntl. de Noardwestlike Heechlannen yn it uterste noardwesten, en de Grampians yn it midnoarden. Dy beide kriten wurde faninoar skaat troch de Great Glen, in sintrale delling dy't fan it súdwesten nei it noardeasten dwers troch it berchlân rint, en dêr't û.m. it ferneamde Loch Ness, de djipste mar fan 'e Britske Eilannen, yn leit. De Heechlannen omfiemje ek de heechste berch fan 'e Britske Eilannen, de Ben Nevis, mei in hichte fan 1.344 m, en Skotlâns langste rivier, de Tay, mei in lingte fan 180 km. Fierders lizze se besiedde mei marren, wêrûnder it ferneamde en skildereftige Loch Lomond.
Súdlik fan 'e Heechlannen leit it Skotske leechlân, in relatyf smelle bân fan flak gebiet dat fan kust nei kust rint. Dat gebiet is fierwei it tichtst befolke, mei as foarnaamste wenkearnen de Skotske haadstêd Edinburch, oan 'e eastkust, en de yndustrystêd Glasgow, oan 'e westkust. Hjirby moat trouwens oantekene wurde dat "leechlân" en "flak" yn Skotlân mar relative begripen binne. Yn eardere geologyske tiidrekken hat it leechlân nammentlik ek bergen kend; sa is Arthur's Seat, binnen de beboude kom fan Edinburch, in útdôve fulkaan. Besuden it leechlân wurdt it gebiet tsjin 'e Ingelske grins oan dominearre troch it Súdskotsk Berchlân, in rige heuvels fan hast 200 km lang, dy't fan Stranraer oan 'e Ierske See oant East-Lothian oan 'e Noardsee rikt. Dit gebiet wurdt trochsnien troch brede dellingen en telt withoefolle heuvelpjutsen, wêrfan't de heechste de Merrick, yn 'e krite Gallowegen is, mei in hichte fan 843 m.
Skotlân telt fierders mear as 790 eilannen, dy't rûchwei yn trije arsjipels yndield wurde kinne. De Hebriden, dy't foar de noardwestkust lizze, foarmje de grutste fan dy trije groepen, en wurde ek wol fierder opspjalten yn 'e Binnenste en de Bûtenste Hebriden. De grutste Binnenste Hebriden binne Skye, Mull, Islay en Jura; it eilân Arran, dat oare kant it skiereilân Kintyre leit, wurdt yn 'e regel net ta de Binnenste Hebriden rekkene. De grutste Bûtenste Hebriden binne Lewis, Harris, Noard-Uist en Súd-Uist. It petiterige en no ûnbewenne Sint-Kilda leit westlik fan 'e Bûtenste Hebriden in hiel ein de Atlantyske Oseaan yn. Noardlik fan Skotlân lizze de oare beide grutte eilannegroepen, de Orkney-eilannen (foar de Noardskotske kust) en de Sjetlâneilannen (fierder de Noardsee op). Dêrnjonken lizze der ek eilannen yn 'e riviermûnings fan 'e Firth fan Clyde en de Firth fan Forth.
Floara en fauna
Skotlân is ferneamd om syn natoerskientme, hoewol't ferskate gruttere sûchdieren der yn 'e histoaryske perioade troch de minske mei oerbejaging útrûge binne, lykas de lynks, de brune bear, de wolf, de eland, it everswyn, de bever en de walrus. Tsjintwurdich binne der yn 'e Heechlannen noch altyd grutte populaasjes reaharten, reeën, wylde katten, beamotters, fiskotters, harmelingen, murden en sniehazzen. Oan 'e Skotske kusten libje grutte koloanjes gewoane en grize seehûnen. Foar it reade iikhoarntsje, dat yn oare dielen fan Grut-Brittanje yn 'e knipe kommen is troch de opmars fan it út Amearika ôfkomstige grize iikhoarntsje, binne de nullewâlden fan 'e Skotlân in wier taflecht wurden. Der binne sûnt 2000 eksperiminten geande mei it op 'e nij útsetten fan bevers en everswinen.
Wat fûgels oangiet is de keningsearn min ofte mear in nasjonaal symboal fan Skotlân wurden. De sniehin, dy't winterdeis in wyt fearreklaad kriget, komt rûnom foar yn 'e Heechlannen. Op rotsen foar de kust nestelje ûnbidige koloanjes ginten, seepappegaaien en oare seefûgels. Ferskate rôffûgelsoarten dy't ferdwûn wiene, binne sûnt 1975 wer op 'e nij yntrodusearre, wêrûnder de see-earn en de reade glee.
De floara fan Skotlân bestiet út sawol mingd wâld as nullewâld, mei dêropta heide- en toendrasoarten. Hoewol't it lân mar in relatyf leech oantal faskulêre planten (Tracheophyta) telt, komme der nammenste mear moassen (Bryophyta) foar. It op grutte skaal oanplantsjen fan produksjebosken, en it behearbelied oangeande weidlân foar skiep en kommersjele fjildsportaktiviteiten (golfbanen) hat in negative ynfloed hân op 'e fersprieding fan lânseigen planteguod. In spjirrebeam oan 'e igge fan Loch Fyne, dy't dêr yn 'e 1870-er jierren plante is, hat de namme de heechste beam fan it Feriene Keninkryk te wêzen, wylst de Taksisbeam fan Fortingall nei gedachten omtrint 5.000 jier âld is en dêrmei mooglik it âldste libbene organisme yn Jeropa.
Prehistoarje
It is ûnbekend hoenear't de earste minsken har yn 'e Prehistoarje yn Skotlân nei wenjen setten, mei't de opmars en weromtocht fan 'e gletsjers ûnder ferskate iistiden alle spoaren fan minsklike bewenning fan foàr it Mesolitikum útwiske hat. Yn alle gefallen kamen de earste minsklike jager-sammelders fan nei de lêste iistiid omtrint 12.800 jier lyn yn Skotlân oan. Permaninte wenten waarden ynsafier bekend foar it earst likernôch 9.500 jier lyn boud, en de earste doarpen waarden omtrint 6.000 jier lyn oanlein. Ut dy snuorje datearret it goed bewarre bleaune doarp Skara Brae, op it haadeilân fan 'e Orkney-eilannen. Wenten, grêven en fynplakken fan rituële betsjutting út it Neolitikum binne fral goed bewarre bleaun op 'e Orkey- en Sjetlâneilannen en op 'e Bûtenste Hebriden, dêr't de lju troch in tekoart oan beammen twongen wiene om mei stien te bouwen.
Yn 2009 waard te Forteviot, deunby Perth, in 4.000 jier âlde grêftombe mei rike grêfgeskinken fan in fierders ûnbekende hearsker út 'e iere Brûnstiid opdobbe. Saakkundigen wolle wol hawwe dat Skotlân doedestiden diel útmakke fan in hannelskultuer dy't de Atlantyske Brûnstiid neamd wurdt en dêr't ek oare Keltyske riken yn Ingelân, Frankryk en op it Ibearysk Skiereilân ta heard hawwe soene. Ut dy tiid datearje in grut tal monolityske monuminten (wêrûnder stiensirkels) en grêftombes.
De Romeinske Tiid
Histoaryske boarnen oer (sij it net út) Skotlân begjinne mei de ferovering troch de Romeinen fan it súdlike twatrêde part fan it eilân Grut-Brittanje, yn it jier 43. Yn dy tiid waard Skotlân fan Kaledoanje neamd, en de bewenners fan dat lân hiene neat op mei útlânske oerhearsking. Neffens de Romeinske skiedskriuwer Tasitus namen de Kaledoaniërs as ien man de wapens op tsjin 'e Romeinen. Se foelen Romeinske fortifikaasjes oan en fierden in soarte fan guerilja-oarloch tsjin 'e Romeinske legioenen, wêrby't se soms spektakulêre súksessen behellen. Sa wisten se by in nachtlike oanfal hast it hiele Romeinske 9e Legioen út te rûgjen foar't dat ûntset wurde koe troch in ôfdieling hynstefolk.
Yn 83 of 84 waarden de Kaledoaniërs lykwols yn 'e Slach by Mons Graupius ferslein troch de Romeinske fjildhear Gnaius Julius Agrikola. Neffens Tasitus soe harren lieder in Kalgakus west hawwe, dy't de Romeinen derfan beskuldige de wrâld ta in woastenije te meitsjen en dat "it bringen fan frede" te neamen. Nei Agrikola syn oerwinning teagen de Romeinen einlings op nei it noarden, dêr't se deunby de grins tusken it leechlân en de Heechlannen in ferdigeningsliny begûnen oan te lizzen. De ferovering rûn lykwols op 'e non, en trije jier letter hiene de Romeinen har alwer weromlûke moatten oant yn it Súdskotsk Berchlân. Dêr leine se de ferneamde Muorre fan Hadrianus oan, dy't fan 'e Ierske See oant de Noardsee rûn, en de noardgrins waard fan 'e Romeinske provinsje Brittanje.
Yn twa koarte perioaden (de lêste fan 208 oant 210) wisten de Romeinen de grins in eintsje op te skowen nei it noarden, dêr't se yn it sintrale leechlân de minder bekende Muorre fan Antoninus bouden. Mei't de Romeinske besetting fan in oansjenlik part fan súdlik Skotlân mar in fjirtich jier duorre, kin steld wurde dat Skotlân bûten it Romeinske Ryk bleau, al soarge de neite fan 'e provinsje Brittanje derfoar dat it tusken de earste en de fyfde iuw wol deeglik in sterke romanisaasje ûndergie.
De fiif folken fan Skotlân
Yn 'e Midsiuwen ûntjoech Skotlân him ta in grienmank fan folken en riken. It noarden en noardeasten fan it lân waard bewenne troch de Pikten, in folk fan ûndúdlik komôf. It wurdt tsjintwurdich wierskynlik achte dat hja ôfstammelingen wiene fan 'e earste weach fan Keltyske lânferhuzers dy't yn it lêste milennium f.Kr. fan it fêstelân fan Jeropa oerstiek nei de Britske Eilannen en him dêr fermong mei de besteande Pre-Yndo-Jeropeeske bewenners. Mei't der lykwols net genôch fan 'e Piktyske taal oerlevere is om ta in wisse klassifikaasje te kommen, is it net út te sluten dat se eins gjin Kelten wiene, mar it lêste selsstannige restant fan 'e oerbefolking fan Skotlân.
It Súdskotsk Berchlân en it grutste part fan it leechlân waard al foarôfgeande oan 'e Romeinske Tiid bewenne troch Brytoanyske Kelten dy't opdield wiene yn ferskate stammen. Hja wiene nau besibben oan soartgelikense stammen oare kant de Muorre fan Hadrianus, wêrûnder de sterk romanisearre Briganten, dy't al yn 'e earste iuw troch de Romeinen ûnderwurpen wiene. Dizze Brytoanyske Kelten sprieken dialekten dy't nau besibbe wiene oan it Welsk, en sadwaande wurdt it Midsiuwske suden fan Skotlân en it oangrinzgjende diel fan noardlik Ingelân troch wittenskippers wol oantsjut mei de Welske namme Hen Ogledd, "it Alde Noarden". It wichtichste ryk fan 'e Brytoanyske Kelten yn súdlik Skotlân wie Strathclyde, dat syn sintrum hie by it hjoeddeiske Glasgow.
Fierders setten omtrint 500 de earste Gaelen (of Skotten) út Ierlân har nei wenjen oan 'e Skotske westkust. Hja namen taal en kultuer mei út Ierlân, en út harren Gaelyske Keltyske taal soe him neitiid it Skotsk-Gaelysk ûntjaan. Ek wiene sy it dy't (yn 'e persoan fan 'e tsjerkfaar Kolumba) it kristendom nei Skotlân ta brochten. Oan 'e ein fan 'e sechsde iuw waarden de lytse Gaelyske rykjes troch kening Aidan feriene ta it keninkryk Dalriada, dat Dunadd as haadplak hie. De riken fan 'e Gaelen en de Pikten rekken meitiid almar mear mei-inoar fergroeid, oant de Gaelyske kening Kenneth MacAlpin yn 843 op 'e Piktyske troan kaam. Om't bekend is dat de erfopfolging by de Pikten fia de mem rûn, wurdt wol tocht dat Kenneth syn mem in Piktyske prinsesse west hawwe moat.
Underwilens wiene de Germaanske Angelen mei de Saksen en guon Jutten en Friezen by it Germaanske Folkeferfarren oan 'e ein fan 'e Romeinske Tiid nei de Britske Eilannen tein. Yn 'e sânde iuw hiene hja yn noardlik Ingelân it keninkryk Noardumbrje stifte, en dêrwei begûnen se yn 'e achtste iuw oan in opmars yn súdlik Skotlân, ta skea fan 'e ûnderskate riken fan 'e Brytoanyske Kelten dêre. Op it hichtepunt fan har macht behearsken de Angelen it hiele súdeasten fan Skotlân, oan Edinburch ta, mar fan likernôch 800 ôf brochten ynterne strideraasjes harren hegemony ûnder fuotten. Boppedat waarden ek de Angelen doe slim teheistere troch de ynfallen fan 'e Wytsingen.