cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seltsjoeken
right|thumb|300px|It Seltsjoekeryk op syn grutst De Seltsjoeken wienen in Turkske stamme, dy't oarspronklik út Sintraal-Aazje wei kamen en begjin 11e iuw in ryk yn it Midden-Easten stifte dat stân hold oant de 13e iuw, mar dat syn hichtepunt meimakke op de ein fan de 11e iuw. Ikoanion, it latere Konya wie haadstêd fan dat Ryk.
Iere tiid
De stamheit fan de Seltsjoekedynasty wie Seltsjoek, mar as feitlik grûnlizzer fan harren macht jildt Tuğrul Beg in pakesizzer fan him. Seltsjoek wie in bey (lieder) fan de Kinik, in ôftakking fan de Oghuzen, en gong mei syn folk om-ende-by 960 oer ta it islamityske leauwen.
Neidat de Seltsjoeken yn 1026 troch Mahmoed fan Ghazna ferslein wienen, splitsten sy har op yn trije groepen. Wylst ien groep yn Sintraal-Aazje bleau, lutsen twa groepen westoan nei Korasan en Afganistan. Yn 1037 waard Merv ferovere en yn 1038 Herat en Nisjapoer. Nei de dea fan Seltsjoek ferparten syn pakesizzers Tuğrul Beg en Sjagry Beg it lân. Tuğrul krige it westlike part en soe it ryk fierder útwreidzje.
Yn 1040 fersloech Tuğrul de Gaznaviden, yn 1042 ferovere hy it westen fan Iran, yn 1052 ferovere hy Siraz en yn 1054 waard er soeverein hearsker oer Azerbeidzjan en Koezistan.
Dêrnei rjochte hy him op Irak, dêr't Bagdad de yn dy tiid dewichtichste stêd fan it Midden-Easten fan wie. As soennyt woe hy Bagdad "befrije" fan de sjiïtyske Boeyiden. Yn 1055 slagge it him Bagdad te feroverjen. Mei de oermastering fan Bagdad kontrolearren de Seltsjoeken it kalifaat en as sadanich feitlik ek de islam.
Alp Arslan
Nei de dea fan Tuğrul yn 1063 waard in neef fan him Alp Arslan de nije lieder. Tegearre mei syn ynfloedrike grûtfizier Nizam al-Moelk boude Alp Arslan in machtige steatsorganisaasje op. It leger fan hierlingen waard omfoarme ta in steand leger. Yn 1070 erkende de Sjaryf fan Mekka de soevereiniteit fan de Alp Arslan en dêrtroch wie de pylgerrûte nei Mekka fersekere.
Yn Anatoalje oermasteren losse kloften Turken ferskate stêden lykas Caesarea (1067) en Konya (1069. Alp Arslan feriene de Turkske troepen en fersloech de Byzantinen yn 1071 yn de slach by Mantzikert dêr't Anatoalje troch iepen lei foar de Turken. (Yn reaksje op dizze nederlaach soe de Byzantynske keizer help ynroppe by de Paus, wat úteinlik liede soe ta de Krústochten.
Mikojan
thumb|MiG-15 thumb|MiG-21 thumb|MiG-23 thumb|MiG-25 It Fleanmasineûntwerpburo fan Mikojan, earder Mikojan-Goerevitsj, is in Russyske fleanmasinemakker, oprjochte yn 1939. Faak wurdt de ôfkoarting MiG brûkt, ôflaat fan it Russyske "Микоян и Гуревич" (Mikojan i Goerevitsj) wat 'Mikojan en Goerevitsj' betsjut.
Skiednis
It bedriuw waard oprjochte troch Artjom Mikojan en Michail Goerevitsj. Nei it ferstjerren fan Mikojan yn 1970 krige it bedriuw de namme Mikojan. It bedriuw is op it heden mei Iljoesjin, Irkoet, Soechoj, Tupolev, en Jakovlev part fan in nij bedriuw, de Feriene Fleanmasineboukorporaasje.
Seltsjoeken
Alp Arslan
Nei dizze oerwinning yn Anatoalje luts Alp Arslan fierder eastoan, mar waard yn 1072 deade doe't er mei it leger de Oksus oerstiek.
Lettere tiid
Alp Arslan waard troch Malik Sjah I, in soan fan him opfolge. Dy boude de steat fierder út mar ûnder syn regear waard al dúdlik dat er net by steat wie it ôfgryslik grutte ryk byinoar te hâlden. Nei syn dea yn 1092 foel it dan ek útinoar yn trije parten. Syn neifolgers strieden ûnderling om de macht wat noch mear ta ûnderlinge ferdieldheid liede soe.
Lang om let foel it Seltsjoekeryk útien yn ferskate lytse steatsjes.
Doarpskrante
In doarpskrante is in krante mei nijs oer dat doarp. Lytsere doarpen hawwe ek wolris in krantsje foar mear as harren eigen doarp (4H). De doarpskrantsjes kinne útjûn wurde troch Pleatslik Belang of in kommisje dêrfan mar ek troch in groepke minsken dat der niget oan hat of him ferantwurdlik fielt.
De namme fan in doarpskrantsje kin ûntliend wêze oan it doarp, bg. Op 'e Hichte foar in terpdoarp of in algemiene namme as It Pompeblêd.
Krantsjes ferskine bytiden fjouwer kear yn 't jier mar ek wol tsien of alve kear yn 't jier. De lêste jierren komme de krantsjes hieltyd faker digitaal beskikber op de webstee fan it doarp. Der binne ek doarpen dy't der oer tinke om de krante yn de takomst allinnich noch mar op de webstee beskikber te stellen. De feriening Doarpswurk hat tips foar de redaksjes doarpswebside jûn.
Ad Infinitum
Ad Infinitum is in Switserske metalband oprjochte yn 2018 yn Montreux troch sjongeres Melissa Bonny. De band brocht yn 2020 syn debútalbum Chapter I: Monarchy út. De teksten fan de band gean benammen oer skiednis, revolúsje en romantyl. Ad Infinitum hat trije studio-albums útbrocht.
Caro van Eyck
Op har 14e ferliet de húshâlding Taytelbaum Batavia; heit krige wurk yn Nederlân. Caro studearre ynearsten rjochten en wie fan 1936 ôf oan by it toaniel belutsen. Sa spile se de haadrol yn La machine infernale fan Jean Cocteau by it studintetoaniel. Har beropskarriêre begûn by it Hofstadtoneel. Dêrnei spile se ûnder mear mei it Residentie Toneel, it Amsterdamsk Toanielselskip, it Rotterdamsk Toanielselskip en de toanielgroep Theater en Ensemble. Teffens hat se in stikmannich jierren ferhalen, dy't hja sels skreau, foardroegen.
Yn 1959 ûntfong Van Eyck de Theo Mann-Bouwmeesterring út hannen fan Jan Musch en yn 1979 krige se de Theo d'Or. Dy lêste wie foar har rol as Forsia Dorsey yn Coburn syn Een gelukkige hand. "Ik heb tenminste afscheid genomen met een mooie rol", fertelde Caro van Eyck krekt foar har dea oan har freon de skriuwer Simon Carmiggelt. Yn 1965 waard se teffens beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Van Eyck wie troud mei de akteur Paul Steenbergen en letter mei produsint Hans Boekman. Neist har toanielwurk spile hja ek yn ferskate tillefyzjerigen, ûnder oaren yn: De Stille Kracht (1974), De kleine waarheid (1971), De Kleine zielen (1969), Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan (1975) en Ritmeester Buat (1968).
Toaniel
Sjoch: Caro van Eyck yn de Nederlânsktalige Wikipedy
Stopplak Kâldewei
Stopplak Kâldewei (Kd) wie in stopplak tusken Sint-Anne en Sint-Jabik oan it eardere spoar fan Stiens nei Harns. De halte wie iepene fan 1904 oant 1 desimber 1940.
Paralympyske Winterspullen 1988
De IVe Paralympyske Winterspullen waarden yn 1988 hâlden yn it Eastenrykske Innsbruck.
Sporten
By dizze spullen stiene der fjouwer sporten op it programma.
Berkelland
300px|thumb|Lizzing fan de gemeente Berkelland Berkelland is in gemeente yn it easten fan de Nederlânske provinsje Gelderlân yn de krite Achterhoeke tsjin de grinzen fan Oerisel en Dútsklân oan. De gemeente hat ynwenners (, boarne: CBS) op in oerflak fan 260,21 km². De gemeente is neamd nei de rivier de Berkel.
De gemeente ûntstie op 1 jannewaris 2005 nei in fúzje fan de gemeenten Borculo, Eibergen, Neede en Ruurlo. It haadplak fan de gemeente is Borculo.
Plakken
De gemeente bestiet út 11 offisjele kearnen:
Oare kearnen en buorskippen binne: Avest, Brammelerbroek, Brinkmanshoek, Broeke, De Bruil, Dijkhoek, De Haar, Heure, Heurne (foar in part), Holterhoek, Hoonte, De Horst, Hupsel, Kisveld, Kulsdom, Leo-Stichting, Lintvelde, Lochuizen, Loo, Mallem, Nederbiel, Noordijkerveld, Olden Eibergen, Oosterveld, Overbiel, Respelhoek, Ruwenhof, Schependom, Spilbroek, Veldhoek (foar in part), Waterhoek en Zwilbroek.
300px|thumb|left|Gemeentekaart fan Berkelland
Dwinger (jiskelân)
In dwinger, jiskelân, jiskefek of stoart is in opslachplak fan foar ôffal.
Sûnt 1954 binne 54 hinderwetfergunnings foar sokke stoartplakken útjûn, wylst nei 1963 48 fergunnings op grûn fan de provinsjale feroardering Opskriften en Opslachplakken ferliend waard.
Oant yn de jierren '60 wie der yn hast elke gemeente in jiskelân. Nei de ynfiering fan de neamde feroardering is fan provinsjewege in sterke fermindering fan dit oantal neistribbe en rûn it tal stoartplakken hurd werom. Dizze fermindering waard makilker troch de sintrale ôffalferwurking yn ûnder mear it Bûtenfjild (ôffalbegraafmetoade) en yn Ljouwert (ôffalferbaarning 1974). It stribjen fan it Provinsjaal Bestjoer wie om alle ôffal troch ferbaarnen te ferwurkjen, mei ûnen yn Ljouwert en op It hearrenfean.
Underseeboat
thumb|right|250px|USS Chicago (SSN 721) op [[periskoop-djipte by Maleizje]] In ûnderseeboat, ûnderseeër of dûkboat, is in fartúch dat ûnder wetter farre kin. Troch dy eigenskip is er foar minsken dy't oan de oerflakte farre mei it each net te sjen. Militêre dûkboaten binne dêrtroch faak lestich op te spoaren, ek omdat sy harren ferstopje oant sy opdracht krije om oan te fallen. In dûkboat dy't oan de oerflakte, of dêr hiel ticht tsjinoan, fart is op de radar te sjen en ek noch mei it each, fral út de loft wei sjoen.
Himmole
thumb|right|250px|Himmole De Himmole is yn 1800 yn Grou delset en yn 1982 fersetten en oerbrocht nei Snits. Op sneon 12 jannewaris 2008 is in fan de roeden brutsen troch houtrot/âlderdom.
Underseeboat
Djipteregeling
In ûnderseeboat hat in oantal ballasttanks foar de djipteregeling. Om te dûken wurde de haadtanks fold mei wetter. Dan wurde de trimtanks ôfsteld op neutrale feart, dat betsjut dat de boat like swier is as it wetter dat er ferpleatst. Neffens de wet fan Argimedes sil er dan net stige of sakje.
Om te stigen of te sakjen wurdt brûk makke fan de saneamde dûkroeren. Dy sitte oan wjerskanten fan de romp (foar en efter), of yn 'e midden, oan wjerskanten fan de toer. Dat in ûnderseeboat moat faasje meitsje om bestjoerber te wêzen en stige of dale te kinnen.
Skiednis
thumb|250px|Los Angeles-klasse ûnderseeboat Cornelius Drebbel wie de útfiner fan de earste bestjoerbere ûnderseeboat. Hy boude de ûnderseeboat yn opdracht fan Jakob I fan Ingelân, en presintearre syn ûnderseeboat yn 1620 yn de rivier de Teems.
Yn de Amerikaanske Unôfhinklikenskriich bouden de Amerikanen de earste militêre ûnderseeboat. De Turtle waard yn 1776 fergees ynset om it Britske flaggeskip HMS Eagle ta sinken te bringen.
Karl Dönitz fjochte yn de Earste Wrâldkriich foar it Dútske Keizerryk yn in ûnderseeër. De Dútsers hienen yn de Earste Wrâldkriich grutte súksessen mei harren U-boot. Yn 1915 sonk de Britske RMS Lusitania. De ûnderfining fan Dönitz waard brûkt by it meitsjen fan nije dûkboaten foar de Dútske 'Kriegsmarine' yn de Twadde Wrâldkriich. De Torpedo wie in Dútske útfining. De Dútsers hienen de measte dûkboaten yn de Twadde Wrâldkriich, dêr't se 734 fan ferlearen.
Hjoed-de-dei binne der fiif lannen mei nukleêre dûkboaten: de Feriene Steaten, Grut-Brittanje, Frankryk, Ruslân en Sina.
Grand River (rivier yn Noard- en Súd-Dakota)
De Grand River is in sydrivier fan de Missoury yn 'e Amerikaanske steaten Súd-Dakota en Noard-Dakota. De rivier is 170 km lang.
De Grand River ûntstiet út it byelkoar kommen fan de noardlike tûke (80 km lang) en de súdlike tûke (90 km lang) ûnder it plak Shadehill yn Perkins County yn Súd-Dakota, yn de buert fan it nasjonaal park "Grand River National Grassland". De rivier streamt nei it easten troch it Standing Rock Indian Reservation (berteplak fan de legindaryske Yndianelieder Sitting Bull) en mûnet út yn Lake Oahe yn de Missoury, sa'n 16 km noardwest fan Mobridge.
De foarke fan de Grand wie it plak dêr't yn 1823 de ferneamde pionier Hugh Glass oanfallen waard troch in grizzly bear.
Dialekt
In dialekt is in yn prinsipe sprektalige taalfoarm dy't troch in mienskip, gewoanlik yn ien plak of regio konsintrearre, sprutsen wurdt en dêryn dúdlik ôfwykt fan oare besibbe taalfoarmen. Der wurdt wol sein dat in taal ûngelikense dialekten hat, mar it better te sizzen dat meardere dialekten mei-inoar in taal foarmje.
Kloften
Sa hat bygelyks yn Fryslân hast elts doarp in eigen spraak, en wat minder jildt dat ek foar eltse stêd. Benammen sûnt de Twadde Wrâldoarloch, de folgjende yndustrialisearring en tanommen mobiliteit fan 'e befolking binne de doarpsdialekten yn it neigean rekke. De regio en ek wol it Standertfrysk hat de taal fan it doarp beskieden en better kin sadwaande praten wurde fan regiolekten. Yn it ferline hat de dialektology al dy doarpstalen ta kloften fan besibbe dialekten gearfette: Klaai-, Wâldfrysk, Súdwesthoeksters, eilanners. En it Frysk omfiemet úteins dizze farianten. Net-Fryske farianten waarden gearfette as Stedsk of it Biltsk en wer oare as Stellingwerfsk.
Talen
Guon fan de net Fryske kloften binne wer sa sterk besibbe oan oare farianten bûten Fryslân dat se mei dy-en in gruttere talige mienskip foarmje. Dêryn is it Oertsjongersk (Stellingwerfsk) wer in dialekt fan it Nedersaksysk.
Dynamyk
It ûntstean en it útstjerren fan dialekten stiet yn ferbân mei it ferminderjen of fergrutsjen fan it kontakt tusken gebieten of groepen minsken. By isolearre groepen binne de dialekten fierder útelkoar rûn. Dizze ûntwikkeling kin sa fier gean dat de dialekten ta aparte talen wurde. Sa ûntstienen út it Germaansk ûnder oaren de aparte talen Frysk, Saksysk en Frankysk. Oarsom wurdt de spraak fan minsken mei mear kontakt geandewei lyksoartiger.
Standerttaal
Bysûnder dêrby is de standerttaal, in dialekt keazen, of gearstald, as standertferzje fan de taal. Dit begûn troch in maatskiplik, ekonomysk en polityk machtige stêd of in feodale hearsker dy't foar syn administraasje en as symboal fan syn macht in fêste taalfoarm fanneden wie en dizze oplizze koe oan dy't fan him ôfhinklik wie. De moderne steat naam dizze standert oer en lei har op oan syn ûnderdanen of steatsboargers, ek om optimale kommunikaasje mooglik te meitsjen. It Frysk is lykwols in útsûndering om't it net troch in steat droegen wurdt.
In standerttaal ûntwikkelt him krekt as oare dialekten, dat wêr de standerttaal as de definysje fan in taal sjoen wurdt, kinne oare dialekten dy't harren oars ûntwikkelje ta aparte talen wurde.
Kultuertaal
By genôch kontakt ûntstiet lykwols tusken groepen dy't elkoar net goed begripe kinne ek sûnder in standerttaal in kultuertaal. Meast hat in kultuertaal in hegere status as de eigen spraak, dat yn it gebiet fan in kultuertaal ferminderje faak de dialekten, at der kontakt bliuwt. Dat betsjut lykwols net dat de dialekten daalks útstjerre; it duorret meast generaasjes ear't in dialekt ferdwynt, en ek dan bliuwt der noch in substraat oer yn de kultuertaal.
Om (rivier)
thumb|275px|Middenrin fan de Om by Koejbysjev De Om (Russysk: Омь) is in Russyske rivier yn it suden fan it West-Sibearysk Leechlân. It is in sydrivier fan de Irtysj yn it streamgebiet fan de Ob. De rivier ûntspringt yn de Vasjoegansompen op de grins fan de oblasten Novosibirsk en Tomsk. De rivier streamt troch de oblasten Novosibirsk en Omsk. Sydrivieren binne de Itsja, Oegoermanka, Oezakla, Kama en Tartas. Totale lingte is 1091 km. De Om is fan ein oktober/begjin novimber ôf oant april/begjin maaie berferzen.
De wichtichste stêden oan de rivier binne Barabinsk, Kalatsjinsk, Koejbysjev en Omsk (by de ynstream yn de Irtysj).
Infrastruktuer en gebrûk
By heechwetter is de Om oant Kuibyschew befarbar, mar de rivier jildt net as in offisjeel binnenfeartwetter. Parallel oan de midden- en ûnderrin fan de rivier leit de Trans-Sibearyske spoar.
Hydrometry
Wetter troch de Om (yn m³/sekonde) by it hydrometrysk stasjon fan Kalatsjinsk Trochsneed oer 64 jier
Stasjon Tsjummearum
It stasjon is boud nei it stasjonsûntwerp mei de namme Standerttype NFLS, dat benammen brûkt waard foar stasjons yn Fryslân. It stasjon yn Tsjummearum foel binnen it type NFLS halte 1e klasse. Sa út en troch wie it nei de sluting noch wol yn gebrûk. It waard op 't lêst troch de NS ferkocht oan de gemeente Barradiel. It stasjonsgebou krige doe in wenbestimming. De lêste bewenster hat healwei de jierren tachtich it stasjonsgebou ferlitten. Dêrnei hat it jierren leech stien en stie der ein jierren njoggentch jammerdearlik by. Oan it begjin fan it nije millennium kamen lykwols Europeeske subsydzjes beskikber foar it opknappen fan yndustrieel erfguod. De stichting DBF (Doarp en Bedriuw Fryslân) hat de restauraasje fan it stasjonsgebou op him nomd. De restauraasje wie ein septimber 2003 dien. Op 5 desimber 2003 is it stasjonsgebou feestlik weriepene troch Ed Nijpels (kommissaris fan de Keninginne Fryslân), frou M.J. Haveman (boargemaster Frjentsjerteradiel) en Sinteklaas.
Troch de restauraasje is de bûtenkant wer folslein yn de âlde, orizjinele steat wersteld. Binnen is it stasjonsgebou, mei oandacht foar de histoaryske eleminten, geskikt makke foar bedriuwsdoeleinen. Sa is bygelyks it loket bewarre bleaun. By de restauraasje is ek it perron wersteld en is der wer in stik rails dellein. Ek de bygebouwen binne restaurearre. Ien fan dizze bygebouwen is it âlde retiradegebou (toilet). Yn de retirade sit in permaninte tentoanstelling fan de âldheidkundige feriening Barradiel, mei ûnder oare in skaalmodel fan it stasjon en in fideopresintaasje mei in oersjoch fan de histoarje fan it stasjon.
Tom (rivier)
thumb|Rin fan de Tom mei syn ôfwetteringsgebiet Tom (RussyskТомь) is in rivier yn Ruslân, in rjochter sydrivier fan de Ob mei in lingte fan 871 km.
De Tom ûntsprigt op 903 m. hichte oan it Abakanberchtme (de noardlike fuortsetting fan it Altajberchtme), en streamt nei it noardenand troch de Kûznetskbekken. De Tom berikt de Ob sa'n 50 km benoarden Tomsk en is dêr in foech kilometer breed. It ferfal tusken boarne en mûning is 836 m..
Stêden oan de Tom binne Mezjdoeretsjensk, Novokoeznetsk, Kemerovo, Joerga, Tomsk en Seversk. De Aba libje fanâlds oan dizze rivier.
Ingelske Oarloggen
right|thumb|300px|De tocht nei Chatham De Ingelske Oarloggen (of inkeld ek wol de Ingelsk-Nederlânske Oarloggen; Ingelsk: Dutch Wars of Anglo-Dutch Wars) is de beneaming foar de see-krigen dy't yn de 17e en de 18e iuw fierd waarden tusken de Feriene Nederlannen en Ingelân, en harren oarsaak hienen yn de heftige konkurrinsje tusken beide lannen troch de oerseeske hannel en koloniale ekspânsje.
De Twadde Ingelske Oarloch (1665-1667)
De Twadde Ingelske Oarloch wie in gefolch fan de werovering yn 1664 troch De Ruyter fan troch de Ingelske yn fredestiid bemachtige besittings fan de West-Ynjyske-Kompagy. Yn dizze kriich waard mei wikseljend súkses striden (Slach by Lowestoft, Seeslach fan fjouwer dagen, Seeslach fan twa dagen by Dúnkerke, Tocht nei Chatham), lang-om-let broch de Frede fan Breda op 26 july 1667 ûnder mear de erkenning fan it Nederlânske allinnich gesach yn East-Ynje en Nij-Amsterdam bleau yn Ingelske hannen.
De Tredde Ingelske Oarloch (1672-1674)
As gefolch fan de polityk fan Karel II briek de Tredde Ingelske Oarloch út. Karel II hie Frankryk stipe tasein tsjin de Republyk. De bekendste seeslaggen wienen dy by Solebay, Schooneveld (tsjinoer de Westerskelde) en by Kijkduin. Troch de Frede fan Westminster (19 febrewaris 1674 waard de Feriene Nederlannen ferplichte ta it fergoedzjen fan alle skea.
De Fjirde Ingelske Oarloch (1780-1784)
De Fjirde Ingelske Oarloch wie it gefolch fan de stipe dy't troch de Nederlannen oan de Amerikaanske Opstân jûn wie. Diskear late de Republyk swiere ferliezen ûnder mear yn de slach by de Doggersbank. Tanksij Frânske help wie de Frede fan Parys (20 maaie 1784 net al te ruïneusk.
Universidade do Estado de Minas Gerais
De Universidade do Estado de Minas Gerais (UEMG), earder ek oantsjutten as Universidade de Minas Gerais (UMG), is in universiteit yn Belo Horizonte, Minas Gerais, Brazylje.
De UEMG bestiet sûnt 1989.
Teheran
Teheran (Perzysk: تهران, Tehran) is de haadstêd fan Iran. De stêd leit yn it noardlike part fan it lân oan de foet fan de Elboers. Yn Teheran wenje 10 miljoen minsken en mei de foarstêden derby nei skatting 13 miljoen.
Geografy
Teheran leit op in hichte dy't fariearret fan om-ende-by 1100 meter yn it súdlike diel fan de stêd oant 1750 meter yn it noardlike.
Teheran hat in lânklimaat mei grutte temperatuerferskillen tusken simmer en winter fariearjend fan -9 °C as minimumtemperatuer yn jannewaris oant +42 °C as maksimumtemperatuer yn augustus. Yn de winter falt geregeld snie yn de stêd.
Skiednis
Oer Teheran wurdt foar it earst skreaun yn de 11e iuw f.Kr., út archeologyske opgravings docht lykwols bliken dat de earste bewenners har sa om 3000 f.Kr. hinne der fêstigen. Eartiids wie Teheran in doarp flakby de grutte âlde stêd Rey. Pas sûnt de 17e iuw ûntwikkele Teheran har ta in echte stêd. Agha Muhammad Khan, de stifter fan de Kadjaren-dynasty, keas Teheran yn 1788 út as haadstêd foar Iran.
De twadde sjah van de Kadjaren, Fath Ali, dy't de grûnslach lei foar in Perzyske kulturele renêssânse, liet moaie en grutte paleizen bouwe yn Teheran. Under syn bewâld fêstigen har in soad ambachtslju en keaplju út oare Perzyske sintra lykas Kashan, Isfahan, Shiraz en Tabriz yn de nije haadstêd.
Teheran tsjintwurdich
Yn dizze tiid is de befolking foar it meastepart jong en heech oplieden, alhoewol't frij folle (heechopliede) jongeren troch de minne ekonomyske omstannichheden de stêd ferlitte en har oars yn de wrâld festigje.
Teheran hat in soad lêst fan loftfersmoarging dy't feroarsake wurdt troch de minne ferkearssituaasje yn de stêd, it sterk ferâldere weinpark en ek troch de net geunstige lizzing.
Bouwurken
Ferneamd binne de bazaar yn it suden fan de stêd dêr't in kar oan produkten ferkocht wurde kin, it eardere paleis fan de sjah en de protte parken dy't yn de stêd lizze.
Teheran hat ferskate musea, lykas it Nasjonaal Museum fan Iran en it Tapitemuseum.
Keppeling om utens
ടെഹ്റാന്
Bundesautobahn 28
De Bundesautobahn 28 (BAB28) is in autodyk yn it noarden fan Dútslân. De wei rint fan Lier oer Aldenburch nei Bremen. De hiele autodyk, 92 kilometer lang, is ûnderdiel fan de E22.
By Dreieck Leer giet de A28 oer yn de A31 rjochting Oberhausen. It trasee tusken Dreieck Leer en Emden (fan de A31) ferrint middels in aparte ôfslach.
Berucht is de oansluting by Delmenhorst Dêr jout de B322 fan Dreieck Delmenhorst ôf oansluting op de A1. Dy minne ferbining feroarsaket in soad files. Yn 2008 wie de B322 hielendal omboud ta autogongwei. De wei hat wyls al 2x2 rydstripen.
1991
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1990-er jierren.
Bundesautobahn 293
De Bundesautobahn 293 (koartwei A293) is in Dútske autosnelwei dy't westlik fan Aldenburch rint. It is in 7 kilometer lange ferbining tusken A28 yn it suden en de A29 yn it noarden.
Urne (band)
Urne is in Ingelske stonermetalband oprjochte yn 2016 yn Londen. Yn 2021 brocht de band it album Serpent & Spirit út. De teksten fan de band gean benammen oer yntern konflikt.
Marten Douwes Teenstra
thumb|Marten Douwes Teenstra thumb|Teenstraheerd, berteplak Marten Douwes Teenstra thumb|Grêf fan Marten Douwes Teenstra yn Ulrum
Libben
Yn 1826 waard er opsichter fan brêgen en diken op Java. Hy wie dêr mar twa jier, wêrnei't hy nei Suriname oerpleatst waard en dêr lânbouadviseur waard. Rillegau waard er dêr ek beneamd ta ynspekteur fan brêgen, strjitten, diken en wetterwurken en krige er ek opspoaringsfoech, wat eigentlik ûnder it gesach fan de prokureur-generaal foel. Teenstra ûndersocht de grutte brân fan Paramaribo fan 3-4 septimber 1832.
Yn 1834 kaam Teenstra werom yn Nederlân en kocht in hûs yn Ulrum mei de namme 'Noord-Indië'. Dêr skreau er in soad boeken en kroaniken, ûnder oaren syn standertwurk 'De landbouw in de kolonie Suriname'. Hy makke berneboeken en skiednisboeken en brocht twa tydskriften út.
Teenstra wie dopersk, frijmitselder, fûl tsjinstanner fan De Cock. en tsjinstanner fan slavernij.
Wurk
Tydskriften:
IVN
right| Mei IVN wurde de 'IVN Feriening foar natoer- en miljeuedukaasje' mar ek de 'Stichting IVN' bedoeld. Yn de feriening binne frijwilligers organisearre, wylst yn de Stichting beropskrêften wurkje. De letters yn IVN stiene tusken 1960 en 1992 foar 'Instituut voor Natuurbeschermingseducatie'. Dy omskriuwing wurdt sûnttiids lykwols net mear brûkt.
Skiednis
IVN bestiet yn 2011 út in feriening fan frijwilligers en dêrneist in beropsorganisaasje dy't omtinken en wurdearring fan minsken foar natoer en miljeu fergrutsje wol. It hjoeddeiske IVN stiet foar in duorsume mienskip en wol dêrfoar de belutsenheid fan minsken fergrutsje by natoer en omjouwing. Natoerekskurzjes, Civil society, sosjale koheezje en duorsumheid steane dêrom heech op de wurklist. It IVN berikt yn Nedrlân mei har aktiviteiten sa'n 2 miljoen minsken yn it jier (2007).
Tolvejierrich Bestân
thumb|right|300px|[[Maurits fan Oranje|Prins Maurits]] It Tolvejierrich Bestân is in bestân fan tolve jier dêr't net yn fochten is yn de Tachtichjierrige Oarloch.
IVN
Organisaasje
It 'IVN, Vereniging voor natuur- en milieueducatie' hat 174 lokale ôfdielings, dy't mei elkoar 18.000 leden hawwe. De leden binne frijwilligers. Elke IVN-ôfdieling hat wer oare aksinten. In soad ôfdielings organisearje ekskurzjes ûnder lieding fan diplomearre IVN-Natoergidsen. Dy ekskurzjes wurde yn de pleatslike media oankundige. De ôfdielings wurde ûndersteund troch de ledenservice, ûnderdiel fan it Lanlik Bureau.
Tolvejierrich Bestân
Perioade fan frede yn de Tachtichjierrige Oarloch
It bestân duorre fan 1609 oant 1621. It bestân is sletten troch Johan fan Oldenbarnevelt. Foaral de Hollânske keaplju woenen graach frede, de striid koste in slompe jild en blokkearre de frije hannel.
IVN
Kursussen
Foar natoergidsen bestiet binnen de Feriening IVN in aparte oplieding: de IVN-Natoergidsenkursus. Dy kursus is in wichtich kaderfoarmjend middel. De IVN-Natoergidsenkursussen wurde op lanlik en regionaal nivo koördinearre troch de BCN, de Begeliedingskommisje Natoergidsenkursus. Sûnt desimber 2007 is de Bestjoerskommisje IVN Kursussen aktyf foar alle kursussen.
Tolvejierrich Bestân
Perioade fan frede yn de Tachtichjierrige Oarloch
Dit soarge foar spanningen tusken minsken dy’t frede woenen en minsken dy’t trochfjochtsje woenen. Ien fan dy minsken dy’t trochfjochtsje woenen wie Prins Maurits. Yn 1600 wie Prins Maurits it net iens om in leger nei Dúnkerken te stjoeren. De Slach by Nijpoart dy’t yn dy fjildtocht plakfûn waard mar krekt wûn troch Maurits. Hy kaam dan ek poer thús. Oan de goede gearwurking tusken Johan fan Oldenbarnevelt en Prins Maurits kaam dan ek in ein.
IVN
Kursussen
In soad ôfdielings organisearje wat koartere, minder djipgravende kursussen: de grienkursus, ek wol maitiidskursus, neijierskursus, basiskursus neamd. Bedoeld foar eltsenien dy't mear fan natoer, miljeu en lânskip yn de eigen omjouwing witte wol en der mear fan genietsje wol. Yn de ynfolling is de ôfdieling hielendal frij. Spesifike jeugd- en jongerenaktiviteiten binne te finen by ôfdielingen en by WoesteLand, de jongerein fan it IVN.
Tolvejierrich Bestân
De striid gie troch
Yn 1621 waard de striid tsjin Spanje trochset, neidat Albertus fan Eastenryk de lanfâd fan de súdlike Nederlân sûnder bern ferstoar en de súdlike Nederlannen wer ûnder de Spaanske kening foelen. It hie de bedoeling west dat it bestân útrinne soe op in definitive frede. Mar de mieningsferskillen wienen djipgeand. Dy mieningsferskillen sieten him yn de hannel mei East- Ynje, dy’t neffens de Spanjerts ophâlde moast. Ek de posysje fan de katoliken wie de Spanjoalen slim yn 'e wei. It oantal katoliken wie yn it noarden noch sa grut, dat de protestantske hegerein tige foar de oarloch wie.
IVN
Stichting IVN
Dêrneist ûndersteune de beropskrêften fraachgerjocht groepen, organisaasjes en ynstellingen by de ûntwikkeling en útfiering fan natoer- en miljeuedukative aktiviteiten en by foarljochting en kommunikaasje oer natoer, miljeu, duorsumheid en leefberheid.
IVN Ynternasjonaal
IVN Ynternasjonaal, dêr't beropskrêften én frijwilligers yn sitte, wurket nau gear mei partners yn benammen Europa en Afrika.
Mienskip
It lanlik bureau fan it IVN is yn Nederlân de fertsjintwurdiger fan Earth Education; IVN is ûnder mear oansluten by IUCN de Nederlânske Feriening foar Frijwilligerswurk NOV, it Lânskipsmanifest, FEEN (Foundation for Environmental Education NL), Europarc en de Koalysje foar de Habitat fan de Ommetjesmaker; sûnt 2008 is it IVN partner yn de Dutch Caribbean Nature Alliance. SME Advys is as selsstannich sosjaal ekologysk expertisebureau sûnt 2005 ûnderdiel fan it IVN.
Griene Moanne
De Griene Moanne is de tema-moanne-beneaming foar de hiele moanne septimber. Dy temamoanne is sûnt it jier 2000 foar Nederlân ynsteld troch IVN Feriening foar natoer- en miljeuedukaasje; dêrom wurdt nau gearwurke mei besibbe organisaasjes, yn it ramt fan promoasje fan duorsumheid, natoer en miljeu. Soks wurdt ek dien yn kombinaasje mei lânbou, rekreaasje en toerisme.
Lokale aktiviteiten: IVN-ôfdielings en natoerwurk
Ynteressearre aktive frijwilligers fan alle leeftiden kinne har oanmelde by it lanlik bureau of de ôfdielingen fan it IVN. Foar jongerein fan 12 oant 30 jier is der Woesteland; jeugd fan sirka 6 oant 18 jier kin meidwaan oan jeugdgroepen fan de IVN-ôfdielingen.
Friesche Oudheden
Friesche Oudheden is in boek mei 32 grutte platen dat yn 1875 troch it Frysk Genoatskip útjûn waaard. De ynlieding is fan Wopke Eekhoff. It foarme it begjin foar de oprjochting fan it Frysk Museum yn 1881.
Ingrid Bergman
Ingrid Bergman, (Stockholm, 29 augustus 1915 – Londen, 29 augustus 1982) wie in Sweedsk aktrise. Ien fan har ferneamdste rollen wie dy fan Ilsa yn de film Casablanca (1942) mei as tsjinspiler Humphrey Bogart.
Libben
Bergman ferlear op jonge leeftiid har beide âlden en waard troch famyljeleden grutbrocht. Se studearre oan de Keninklike Teäterskoalle yn Stockholm en har earste rol wie yn de Sweedske film Munkbrogreven (1934). Nei njoggen films yn Sweden gie se yn 1938 nei Dútslân, dêr't se in kontrakt tekene mei de UFA foar trije films. Allinne de earste, Die vier Gesellen, waard echt makke. Dêrnei sette se ôf nei de Feriene Steaten, nei alle gedachten foar har man Petter Aron Lindström. Se makke dêr namme troch in rol yn de film Intermezzo (1939).
Yn 1949 bloeide op de set fan Stromboli it kontakt mei Roberto Rossellini op ta in affêre. Trochdat se beide boaske wiene, waard de relaasje, wêrby't se ek swier waard, in skandaal wêrûnder har karriêre hast beswiek. Nei de berte fan harren poppe (Renato), boaske it stel. Bergman waard ek noch mem fan de twilling Isabella Rossellini (aktrise) en Isotta Rossellini.
Yn 1978 spile se yn Ingmar Bergmans Herfstsonate. Se sprúts floeiend meardere talen, wêrûnder Sweedsk, Dútsk, Frânsk, Ingelsk en Italiaansk.
Se ferstoar oan kanker op har jierdei yn 1982 yn de âldens fan 67-jier en waard kremearre yn Sweden.
Prizen
thumb|200px|right|[[Cary Grant en Ingrid Bergman yn Notorious (1946)]]
Skear
thumb|In skear yn ûndjip wetter foar de kust fan it eilân Krøttøy yn Noarwegen. thumb|right|Loftfoto fan de skearekust by Naantali, Finlân. thumb|right|Archipel In skear is in lyts rotseilantsje, ornaris te lyts om op te wenjen. It kin sels allinnich út ien stik rots bestean. Skearen binne ûntstean yn de iistiden yn ferskate gebieten fan it noardlik healrûn.
Etymology
De wurd skear komt fan it Aldnoarske wurd sker, dat letterlik in rots yn de see betsjut. It wurd komt yn alle Skandinavyske talen foar: Yslânsk en Faroëesk: Sker Noarsk: Skjær en skjer Sweedsk: Skär Finsk: Kari
Grutte eilannegroepen dy’t út skearen besteane wurde yn Skandinaavje skärgård (Sweedsk) skjærgård (Noarsk en Deensk) en saaristo (Finsk) neamd. Dat betsjut letterlik skearetún.
Foarkommen
Skearen komme foar op it noardlik healrûn. Se komme foar by it Skagerrak, de Eastsee, en de Botnyske Golf lâns en yn it noarden fan Ruslân, bygelyks by it Taymyr Skiereilân. Ek binne yn Ruslân de Mininaskearen yn de Karasee. Ferneamd binne de skearen fan Bohuslän oan de Sweedske westkust, de skearen fan Stokholm oan de Sweedske eastkust, en fan Turku oan de Finske súdwestkust. Ek yn Noarwegen, dat benammen ferneamd is om syn fjorden, binne oan hast de hiele kust skearen te sjen.
Yn Noard-Amearika, by de kust fan Kanada en fan de Feriene Steaten lâns komme ek skearen foar.
Bundesautobahn 29
De Bundesautobahn 29 (koartwei A29) is in Dútske Autobahn dy't Wilhelmshaven mei de A1 by Ahlhorn ferbynt. UNderweis slút by Aldenburch de A28 oan op de A29.
thumb|upright|left|De A29 by Ahlhorn as needlanningsplak by de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO-oefening "Highway 84"]] De A29 is meast as fjouwerstrookswei útfierd, en wurdt benoarden fan Oldenburg net folle brûkt. Mei de bou fan it JadeWeserPort yn Wilhelmshaven wurdt lykwols in flinke taname fan t ferkear op de A29 ferwachte.
Op it súdlike gedielte fan de A29 wie tusken de ôfritten Großenkneten en Ahlhorn oant oktober 2006 in saneamde Autobahn-Notlandeplatz (in gedielte autosnelwei dat yn relatyf koarte tiid ta lanningsbaan foar fleantugen omboud wurde koe). Wylst is de middelste betonstrook weihelle en is dy wer grien wurden.
Ta de bou fan de A29 waard yn 1968 besletten, en yn 1984 waard de hiele autosnelwei foar it ferkear iepene, de totale boukosten leine by 680 miljoen DM (sa. 350 miljoen euro).
Stasjon Tytsjerk
thumb|Halte Tytsjerk en wachtpost 33 (rj.), 1910-1915 Stasjon Tytsjerk (Tj) is in eardere halte oan Nederlânske Steatsline B, it spoar fan Ljouwert nei Harns en fierder fan Stasjon Grins nei Stasjon Nieuweschans. De halte lei by Tytsjerk tusken de hjoeddeiske styasjons Stasjon Ljouwert Camminghabuorren en Stasjon Hurdegaryp. It stasjonsgebou bestie fan 1880 oant 1950 thumb|De eardere wachterswent (2018)
Telefoan
In telefoan of tillefoan is in foarm fan telekommunikaasje wêrby't men troch it gebrûk fan twa apparaten dy't mei-inoar yn ferbining steane in petear fiere kin mei immen dy't oars te fier ôf is om mei te praten. Telefoanen kinne mei in snoer oansletten wêze op in netwurk (in 'fêste' telefoan), mar se kinne ek 'los' wêze. Sokke losse apparaten wurde mobile telefoans neamd. De telefoan waard yn 1876 útfûn troch Alexander Graham Bell.
Skiednis yn Fryslân
Foar de telefoan falle de grinzen fan it distrikt Ljouwert gear mei dy fan de provinsje Fryslân. Konsesjes foar in pleatslik net waarden yn 1882 oanfrege troch de Nederlânske Bell Maatskippij en yn 1883 ferliend oan de firma Ribbink van Bork yn Amsterdam foar 15 jier, yn 1900 waard it ferlinge.
De sintraalpost siet yn de begjinjierren op de souder fan de haadwacht, 1900 yn Telefoanburo Iewâl 55. Doe kaam oansluting op it ynterlokale net, wêrtrocht it tal abonnees hurd oprûn ( 1885:90, 1899:169, 1900:206 en 1910:645 ). It earste kantoar yn it ressort Ljouwert wie Berltsum (1907) en rillegau dêrnei folge Gytsjerk-Oentsjerk. It Ljouwerter net is ( mei dat fan 9 oare Nederlânske plakken) op 1 jannewaris 1919 oernomd troch it Ryk. Yn 1930 folge automatisearring mei de sintraalpost yn it Post- en Tillegraafkantoar op Twibaksmerk 25, de distriktsadministraasje siet op nûmer 27.
De measte lokale netten yn Fryslân binnne sûnttiids automatisearre. Ein 1957 kaam de administraasje yn gebou Twibaksmerk, hoeke Droevendal (arsjitekt P.de vries). Der wienen yn 1956 30.400 oanslutings, wêrfan 7150 op it lokale net Ljouwert. Yn dat jier waarden 20.500.000 lokale en 12.500.000 ynterlokale gesprekken fierd.
Afro-Amerikanen
De Afro-Amerikanen as Afrikaansk-Amerikanen binne ynwenners fan 'e Feriene Steaten fan Amearika, dêr't harren foarâlden yn 'e perioade foarôfgeande oan 'e Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) as slaven út Afrika wei nei ta brocht binne. De oantsjutting wurdt ek brûkt foar lju dy't mar foar in diel fan negerslaven ôfstamje (en ornaris foar de rest fan blanke slavehâlders). Ut en troch wurde Afro-Amerikanen ek wol swarte Amerikanen as Afrikaanske Amerikanen neamd, mar dat is eins in bredere groep, dy't ek Afrikaanske ymmigranten omfiemet dy't har tusken 1860 en hjoed yn 'e Feriene Steaten nei wenjen set hawwe. De Afro-Amerikanen binne yn omfang de twadde rasiale en etnyske minderheid en de trêde rasiale en etnyske groep fan 'e Feriene Steaten, nei de Latino's en de blanke mearderheid.
De measten fan harren stamje streekrjocht ôf fan Afrikaanske slaven út West- of Sintraal-Afrika, mar de foarâlden fan guon fan harren hawwe in "tuskenstop" makke as slaven yn it Karibysk Gebiet, of, folle minder faak, yn Sintraal- of Súd-Amearika. In soad resintere ymmigranten út Afrika en harren ôfstammelingen identifisearje har as Afro-Amerikanen, hoewol't se strikt nommen net ta dy groep hearre. De Afro-Amerikanen wurde feriene troch in mienskiplike skiednis fan slavernij, diskriminaasje, rasseskieding en de Amerikaanske Boargerrjochtebeweging. Hoewol't de trochsneed Afro-Amerikaan noch altyd minder ûnderwiis genoaten hat as de trochsneed Amerikaan, minder sûn is, in koartere libbensferwachting hat en op ekonomysk mêd in swakkere posysje ynnimt, hat de ynfloed fan 'e Afro-Amerikanen op 'e Amerikaanske kultuer sûnt de sechtiger jierren ûnbidige grut west, fral as it om muzyk, tillefyzje en film giet. Der binne hjoed de dei mear as 42 miljoen Afro-Amerikanen.
Namme
De term "Afro-Amerikanen" (African Americans) is de lêste út in rige nammen dy't yn 'e Feriene Steaten brûkt waarden om it swarte befolkingsdiel oan te tsjutten. Oarspronklik spriek men fan "nikkers" (niggers), in wurd dat begûn as in neutrale term, mar dat tsjintwurdich as tige oantstjitjaand beskôge wurdt. Neitiid kaam "negers" (negroes) in hoart yn 'e moade, wat eins ienfâldichwei it Spaansk/Portegeeske wurd foar "swart" is, mar ek dat krige meitiid in negative lading, en wurdt sadwaande net folle mear brûkt. Tsjintwurdich sprekt in faak fan "swarten" (blacks), mar ek dat is in gefoelige term; as men polityk korrekt wêze wol, kin men better fan "Afro-Amerikanen" sizze, in term dy't foar it earst oan 'e ein fan 'e jierren sechtich fan 'e tweintichste iuw ynfierd waard.
Iere skiednis
De earste Afrikaaanske slaven arrivearren yn Noard-Amearika yn 1526, as ûnderdiel fan 'e mislearre Spaanske koloanje San Miguel de Gualdape, dy't wierskynlik sitewearre wie oan 'e Winyahbaai, yn it hjoeddeistige Súd-Karolina. De earste permaninte Jeropeeske koloanje yn Noard-Amearika, Sint-Augustinus, yn Floarida, dy't yn 1565 stifte waard troch Pedro Menendez de Aviles, omfette ek in tal Afrikaanske slaven, sawol as frije swarten.
Yn 1619 fierden de Britten foar it earst "in tweintichtal negers" yn yn harren koloanje te Jamestown, yn Firginia. Yn 't earstoan wiene dat net slaven mar kontraktarbeiders, al wie der yn 'e praktyk net folle ferskil. Kontraktarbeiders giene in kontrakt oan om foar harren ferfier nei de Nije Wrâld te beteljen troch der op it plak fan oankomst foar te wurkjen. It wiene like faak blanken as swarten, mar se koene krekt as slaven kocht, ferkocht en ferpachte wurde, en as se oerhearrich wiene of besochten út te naaien, mochten se slein wurde. Wol wie it sa dat se nei in yn 't foar fêststelde perioade harren kontrakt ferfolle hiene, en yn frijheid steld waarden. Ek wie it sa dat se yn har frije tiid, as se dy al hiene, har eigen gewaaksen ferbouwe of fee hâlde mochten, wêrfan't se de opbringst brûke koene om earder oan har kontrakt te foldwaan, en dus feitlik harsels frij te keapjen. Afrikaanske kontraktarbeiders trouden mei oare Afrikanen en soms mei blanken en Yndianen, en tsjin 1650 wiene der yn 'e omkriten fan Jamestown ferskate rike swarte famyljes fan grutgrûnbesitters.
Slavernij
It ierst bekende gefal fan slavernij sûnder ein datearret út 1640, doe't in gerjochtshôf yn Firginia de swarte kontraktarbeider John Punch feroardiele ta libbenslange tsjinstberens oan syn master Hugh Gwyn om't er earder útpykt wie. Stadichoan rekke tsjin 'e ein fan 'e santjinde iuw it ferskynsel slavernij mear ynboargere, mar dêrby wiene it net inkeld blanken dy't swarte slaven holden, mei't ek frije swarten en Yndianen slaven yn besit hiene. It bekende konsept fan slavernij op rasiale basis begûn him pas letter te ûntjaan, mei as ierste begjin de ynfier fan alve swarte slaven troch de Westyndyske Kompanjy yn 'e Steatske koloanje Nij-Nederlân, yn 1625. Lykwols waarden dêr alle slaven yn frijheid steld doe't dat gebiet letter yn Britske hannen foel. Massachusetts wie de earste Britske koloanje dy't de slavernij ynfierde, yn 1641. Yn 1662 waard der yn Firginia in wet oannommen wêryn't fêstlein waard dat de bern fan slavinnen deselde status as harren mem krigen (ynstee fan deselde status as harren heit, sa't it yn 'e Ingelske wet regele wie). En yn 1699 waard der ûnder in oare wet yn Firginia bepaald dat alle frije swarten út 'e koloanje deportearre wurde moasten, in soarte fan etnyske suvering dus, wêrmei't alle efterbliuwende swarten doe lykslein wurde koene mei slaven.
Tsjin 1775 foarmen negerslaven en frije swarten mei-inoar (al wie de earste groep folle grutter as de twadde) sa'n 20% fan 'e befolking fan 'e trettjin oarspronklike Amerikaanske koloanjes. Dat wie fierhinne in gefolch fan 'e Atlantyske slavehannel. Harren tal wie it grutst yn 'e súdlike gebieten, Firginia en Noard- en Súd-Karolina, dêr't slaven nedich wiene om 'e grutte tabaks- en katoenplantaazjes te bewurkjen. Under de Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch fochten sawol slaven as frije swarten oan 'e kant fan 'e Amerikaanske kolonisten tsjin 'e Britten. Sa spile de Afro-Amerikaan James Armistead yn 1781 in wichtige rol by it beheljen fan 'e Amerikaanske oerwinning by Yorktown.
Nei't de Feriene Steaten harren ûnôfhinklikheid wûn hiene, begûnen de noardlike steaten al rillegau de slavernij ôf te skaffen. Massachusetts (doe noch ynklusyf Maine) en Pennsylvania yn 1780; Nij-Hampshire yn 1783; Rhode Island en Konettikut yn 1784; Fermont yn 1793; New York yn 1799; en Nij-Jersey yn 1804. Yn 1808 waard boppedat foar it hiele grûngebiet fan 'e Feriene Steaten de ymport fan nije slaven út it bûtenlân ferbean. Neitiid skaften de noardlike (en westlike) territoaria de slavernij ôf sadree't se as folweardige steaten ta de Amerikaanske Uny talitten waarden: Ohio yn 1802; Indiana yn 1816; Illinois yn 1818; Iowa yn 1846; Michigan en Wiskonsin yn 1848; Kalifornje yn 1850; Minnesota yn 1858; Oregon yn 1859; en Kansas yn 1861. Yn it Suden wie de slavernij tsjin dy tiid lykwols in ynstitút wurden dat krúsjaal wie foar de regionale ekonomy en wêroan't dus net toarne wurde mocht.
De Boargeroarloch en de ôfskaffing fan de slavernij
Tsjin 1860 wiene der 3½ miljoen negerslaven yn it Amerikaanske Suden, wylst nochris 500.000 frije swarten benammen yn it Noarden libben. Fan 'e Amerikaanske Boargeroarloch wurdt faak tocht dat dy útfochten waard tusken de smjuntefige Súdlike slavehâlders en de rjochtskepen Noardliken dy't de slaven befrije woene, mar dat is in misbegryp. Yn it foarste plak bestie mar in relatyf lyts part fan 'e blanke befolking fan it Suden út rike plantaazje-eigners dy't grutte oantallen slaven yn besit hiene. Folle mear blanken wiene earme gerniers of komelkers dy't harsèls mar kwealk itende hâlde koene, lit stean in espel slaven. Fierders seach yn it Noarden de grutte mearderheid fan 'e befolking krektlyk sa del op 'e swarten as dat de Súdlike blanken dat diene; rasisme wie yn dy tiid yn 'e hiele maatskippij ynstitúsjonalisearre. De abolysjonistyske beweging, de "ôfskaffers", dy't de slavernij ôfskaffe woene en it "Undergrûnske Spoar" (Underground Railroad) bewurkmasteren om ûntsnapte slaven te helpen en ûntkom nei Kanada ta, omfette mar in relatyf lyts, sij it wol lûdroftich groepke lju.
Nije ûnderdrukking
De perioade fan 'e weropbou nei de Boargeroarloch wie yn 't earstoan in tiid fan grutte foarútgong foar de befrijde negerslaven yn it Suden. Se (d.w.s. de manlju) mochten foar it earst stimme yn nasjonale, steats- en pleatslike ferkiezings, se rjochten eigen tsjerken, skoallen en ferienings op, en ûntwikkelen in bloeiende kultuer. Yn 'e 1870-er jierren kaam der lykwols in weromslach yn 'e foarm fan diskriminaasje en yntimidaasje troch blanken. It wie yn dy tiid dat de rasistyske Ku Klux Klan oprjochte waard. Yn 'e 1890-er jierren namen de Súdlike steaten ien foar ien saneamde Jim Crow-wetten oan, dy't de rasseskieding en de útsluting fan swarten fan it kiesrjocht fan hegerhân opleine. De measte Afro-Amerikanen leine har dêr by del en bearden hearrich en ûnderdienich te wêzen om net it slachtoffer te wurden fan rasistysk geweld. Yn 1896 stelde it Amerikaansk Heechgerjochtshôf de Súdlike steaten op it mêd fan 'e rasseskieding yn 'e saak Plessy vs. Ferguson yn it gelyk.
De Afro-Amerikaanske Folksferhuzing en de Boargerrjochtebeweging
Om't de swarten yn it Suden behalven it stimrjocht ek frijwol eltse ekonomyske ûntwikkelingsmooglikheid ûntsein waard, kaam oan it begjin fan 'e tweintichste iuw de Afro-Amerikaanske Folksferhuzing op gong. Dêrby lieten hûnderttûzenen earme swarten de útsichtleaze sitewaasje yn it Suden efter har om nei de grutte stêden yn Noarden te ferfarren. Se bedarren fral yn 'e stêden oan 'e hegere eastkust (Philadelphia, Washington, D.C., Baltimore, New York en yn mindere mjitte Boston) en yn it Midwesten (Chicago, Detroit), dêr't se meastal it minst beteljende wurk ferrjochten as fabryksarbeiders en yn earme wiken kamen te wenjen dy't faak net folle mear as getto's wiene.
It ûntstean fan dizze nije befolkingsgroep yn 'e noardlike steaten, en de muoisume ekonomyske ûntwikkeling fan 'e Afro-Amerikanen yn 'e gruttere stêden fan it Suden lei de basis fan in mienskip dy't nei de Twadde Wrâldoarloch gjin genoegen mear naam mei de hanthavening fan 'e status quo. Sa kaam om 1954 hinne de Amerikaanske Boargerrjochtebeweging op, dy't sa neamd waard om't de oanhingers derfan (dat trouwens net inkeld swarten wiene) foar de Afro-Amerikanen deselde boargerrjochten opeasken as dy't de blanke Amerikanen genoaten. De striid dy't dêrút fuortkaam, en dy't oant 1968 duorje soe, waard fan 'e kant fan 'e Afro-Amerikanen en harren bûnsgenoaten oer it algemien min ofte mear op pasifistyske wize fierd, mar der waard troch de Amerikaanske autoriteiten, fral yn it Suden, mei grou geweld tsjin optreden.
De wichtichste lieder út dy tiid wie de swarte dûmny Martin Luther King, dy't in foarbyld naam oan 'e geweldleaze striid foar de ûnôfhinklikheid fan Britsk-Ynje troch Mahatma Gandhi. In oare lieder wie Malcolm X, dy't in folle radikalere hâlding oannaam. Beide mannen waarden úteinlik fermoarde troch harren politike tsjinstanners. U.m. troch de saneamde Mars op Washington en de taspraak dy't dûmny King dêr oan 'e foet fan it Tinkteken foar Lincoln hold (bekend fan syn útspraak I have a dream...), kaam it Amerikaanske regear ûnder druk te stean om wat oan 'e sitewaasje te dwaan. Under de presidinten John F. Kennedy en Lyndon B. Johnson waarden doe ferskate wetten oannommen dy't de rasseskieding en oare rasistyske regeljouwing ferbeane. Sa waard mei de Boargerrjochtewet fan 1964 alle diskriminaasje op it mêd fan hûsfêsting, wurk en fakbûnen ferbean, en joech de Kiesrjochtwet fan 1965 it federale regear foech om tafersjoch te hâlden oer de registraasje fan kiezers en it hâlden fan ferkiezings yn 'e ôfsûnderlike steaten. Fan 1966 oant 1975 soarge de saneamde Black Power-beweging foar in útwreiding fan 'e politike doelen fan 'e Boargerrjochtebeweging ta ekonomyske selsstannichheid en frijheid fan blanke autoriteit.
Sûnt 1975
Hoewol't de Afro-Amerikanen hjoed de dei yn trochsneed noch altyd ta de earmere lagen fan 'e Amerikaanske maatskippij hearre, hawwe se sûnt 1975 dochs substansjele politike en ekonomyske foarútgong boekt. Yn 1989 waard Douglas Wilder de earste Afro-Amerikaan yn 'e skiednis fan 'e Feriene Steaten dy't keazen waard ta it amt fan gûverneur. Yn 2000 wiene der 8.936 Afro-Amerikanen dy't in iepenbier amt ferfollen, mei dêrûnder leden fan it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen, leden fan 'e Amerikaanske Senaat, gûverneurs en opperrjochters. Yn 2001 wiene der yn totaal 484 swarte boargemasters yn 'e Feriene Steaten.