cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Woastynklimaat
right|thumb|300px|Gebieten op de wrâld mei in woastynklimaat It woastynklimaat komt benammen foar yn de Sahara (Noard-Afrika), Araabje en Austraalje, en op heech lizzende skrokke flakten yn bergen.
Skaaimerken
It woastynklimaat beslacht 12% fan it ierdoerflak. Yn gebieten mei dat klimaat komt net folle begroeiing foar. Allinnich sterke planten dy't lange tiid sûnder wetter kinne, lykas kaktussen. Yn de omkriten fan in oaze groeien somtiids wat palmen.
Der falt sawat gjin delslach (likernôch 200 mm yn it jier), mar as it al útein set mei reinen (ien kear yn de pear jier) komt it mei bakken tagelyk út de himel fallen.
De grûn yn dit klimaat is tige skrok, net fuchtber en bestiet meastentiids út sân en rotsen. Yn dizze gebieten wenje dêrom ek net folle minsken.
Boksen op de Olympyske Simmerspullen 1988
De Olympyske Simmerspullen 1988 ek wol de XXIVe Olympiade neamd, waarden yn 1988 yn Seoul, Súd-Korea hâlden, It boksen waard hâlden yn it Jamsil Students' Gymnasium.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it boksen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1988.
Harmonyorkest
thumb|Harmony Excelsior, [[Pijnacker]] In harmonyorkest of koartwei harmony is in orkest dat bestiet út blaasynstruminten (sawol koper as hout) en slachwurkynstruminten.
Oars as by in fanfare bestiet in harmonyorkest net allinnich út koperblazers, slachwurkers en saksofoanen, mar dogge ek houtblazers lykas klarinet, dwersfluit, hobo en fagot mei. Troch dy besetting is de harmony by steat om in grut skala oan nuânses te meitsjen.
Net-blaasynstruminten
It selskip jout poadiumkonserten of marsjearret op de maat fan de muzyk. By marsjearjen rint foar de harmony inkeld in tamboerkorps dat efter in tamboer-maître oan marsjearret. Dy lêste makket it marstempo út en jout de rûte oan. De dirigint jout meast oan wat it repertoire is, mar 'op 'e dyk' wurdt soks gauris oan de tamboer-maître oerlitten.
It harmonyorkest is fuortkommen út de militêre orkesten dy't in funksje hiene (en hawwe) om seremoarnjes muzikaal te begelieden. Troch it goedkeaper ynstrumintarium (yn ferliking mei de djoere strykynstruminten) wie it finansjeel te dwaan om yn in soad doarpen en stêden in harmonyorkest op te rjochtsjen foar de amateur-muzikant. Profesjonele (militêre) orkesten hiene in foarbyldfunksje yn it repertoire mei premjêres fan nije stikken en it útjaan fan CD's.
Underskie tusken harmonyorkesten en symfoanyorkesten
Yn tsjinstelling ta it symfoanyorkest is it moderne harmonyorkest in relatyf jonge orkestfoarm, hoewol't der ferienings binne fan sa'n 200 jier âld, de âldste is oprjochte yn 1775 en dat is de Koninklijke harmonie van Roermond. Oare ferskillen binne de funksje en it repertoire fan it harmonyorkest. Spilet it symfoanyorkest allinnich yn in konsertseal, in blaasorkest hat ek in sosjale funksje en wurdt ynset by allerhande barrens lykas festiviteiten, huldigings ensfh. It repertoire fan in harmonyorkest is meast breder as dat fan in symfoanyorkest, sa wurdt gauris ek amusemintsmuzyk en popmuzyk foar de fuotljochten brocht. De djipgong by klassike muzyk is lykwols meast wer minder as by it symfoanyorkest.
Bepalende stikken
Mei dizze wurken is der foar soarge dat it harmonyorkest as serieuze orkestfoarm sjoen waard. Troch de mannichte útfierings yn in relatyf lang skoft hat se bewiisd dat se mei de tiid mei kinne.
Minder bepalende stikken
Ek dizze stikken ha bewiisd dat se mei de tiid mei kinne ek al meitsje se in wichtich part út fan it harmonyrepertoire, dochs hat se noch net safolle ynfloed hân as boppesteande wurken.
Nijere stikken
Understeande stikken binne noch net âld genôch om sizze te kinnen yn hokker kategory se hearre, al liket it der op dat se yn ien fan beide boppesteande kategoryen telâne komme sille.
Transkripsjes
Der wurde fansels ek mannich âldere stikken arranzjearre en werskreaun foar harmonyorkesten. Oant yn de fyftiger jierren fan de tweintichste iuw bestie it wenstige repertoire foar it harmonyorkest benammen út bewurkings fan klassike ûvertueres en marsen. Nei dy tiid kaam der in weach fan nije orizjinele wurken dêr't in soad stylfernijings yn trochfierd waarden. Guon moderne komponisten meitsje sels ferskillende ferzjes fan har stikken, sadat se sawol troch in fanfare-, harmony- as in symfoanyorkest útfierd wurde kinne. Mei de hieltyd better wurdende muzikanten, it ynstrumintarium en de profesjonele diriginten, kinne hjoed de dei ek amateurorkesten knappe útfierings jaan fan technysk en muzikaal slim drege stikken.
Konkoersen
In typysk ferskynsel yn de wrâld fan de blaasmuzyk is it hâlden fan konkoersen, wedstriden tusken muzykferienings. In feriening kin dêr oan meidwaan om har eigen nivo te testen en om de ear fan de feriening of it doarp of stêd heech te hâlden. Ek binne harmonyorkesten ferplichte om ienkear yn de fiif jier oan sa'n konkoers mei te dwaan, om't se oars net yn in beskate difyzje fan ien fan de muzykbûnen sitten bliuwe meie. Inkelde konkoersen steane heech oanskreaun, lykas it Certamen Internacional de Bandes de Música Ciutat de Valencia yn het Spaanske Valencia dat alle jierren holden wurdt, of it Wereld Muziek Concours yn Kerkrade dat ienkear yn de fjouwer jier holden wurdt, it Weltjugendmusikfestival yn Surich en de MidEurope Conference yn Schladming, Easteryk. Fierder wurdt om it jir in konferânse fan de World Association for Symphonic Bands and Ensembles (W.A.S.B.E.) organisearre, dêr't foaroansteande harmonyorkesten út de hiele wrâld konserten mei nije stikken jouwe.
Fryslân en it harmonyorkest
Yn Fryslân sil men net gau in harmonyorkest tsjinkomme. Harmonyorkesten hawwe har plak yn it suden fan it lân. Yn Fryslân sjocht men - yn alle gefallen op it plattelân - meast allinnich fanfares en brassbands. Dat kin ek noch slim betiizjend wêze want guon fanfares hawwe yn har namme it wurd 'harmonie' stean. It tal harmonyorkesten yn Fryslân sit om de tsien hinne en dy binne benammen yn de gruttere plakken/stêden te finen. CMV Euphonia út Wommels is op it stuit de best prestearende harmonyferiening en is it ienichste harmonyorkest yn Fryslan dat yn 'e earste difyzje spilet.
De Ulesprong (Sint-Nyk)
De Ulesprong is in rekreaasjegebiet en strân oan de Tsjûkemar by Sint-Nyk. It gebiet wie oant de santiger jierren rûch reidlan. Doe't ein santiger jierren de nije A6 oanlein waard troch de Tsjûkemar wienen der by Sint Nyk plannen foar in grut rekreaasjegebiet. Fanút Sint Nyk rûn de dyk dea nei in parkearterrein foar it strantsje. De grutskalige opset is letter net trochgien. Simmerdeis leit der tsjintwurdich in flonder foar deirekreaasje. Yn de moanne july wurdt hjir it Beachrockers Festival hâlden as opfolger fan it eardere Marpop.
Sjitsport
thumb|right|200px|In dielnimmer oan in sjitsport De sjitsport bestiet út in tal kompetive sporten dêr't krektens, gong en it soarte gewear/pistoal of doel it ferskil yn meitsje. It sjitten mei pylk en bôge falt net ûnder sjitsport, mar ûnder it bôgesjitten, wylst it sjitten fan wyld falt ûnder it jeien. Faak wurdt jeien wol assosjearre mei de sjitsport. Yn it ferline wie dat ek sa, doe't der by de Olympyske Simmerspullen op libbende dowen sketten waard.
Skiednis
De sjitsport bestiet nei alle gedachten al salang't der wapens besteane. Yn de 19e iuw begûnen sjitters nasjonale wedstriden te organisearjen. Yn 1851 organisearre Willem III de earste Nederlânske sjitwedstriid, dêr't 13 skutterijen oan meidiene. Om 1852 hinne waard de Nederlandsche schutterijen (bûn fan in tal skutterijen) oprjochte. Dy assosjaasje waard letter de Keninlike Nederlânske Skutters Assosjaasje (KNSA).
Yn de rin fan de jierren hat de sport in soad feroarings ûndergien. In soad dissiplines ferdwûnen, waarden oanpast of waarden taheakke. De libbende doelen dy't fral yn it begjin brûkt waarden, waarden ferfongen troch sjitskiven of lansearre objekten. Wat net feroare is dat de sport inkel ûnder de omtinken fan de media komt wannear't it de Olympyske Spullen oanbelanget. Nettsjinsteande is it wannear't sjoen wurdt nei it tal beoefeners ien fan de grutste sporten yn de wrâld.
Sliepmûzen
De sliepmûzen (wittenskiplike namme: Gliridae) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia) en it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (Sciuromorpha). Dizze famylje omfettet 29 libbene soarten, wêrfan't de sânslieper, de ikelmûs, de hazzemûs en de beamslieper it bekendst binne.
Skaaimerken
Sliepmûzen binne lytsige kjifdieren mei in lichemslingte fan 6-19 sm en in gewicht fan 15-180 g. Hoewol't se folle nauwer oan iikhoarntsjes besibbe binne as oan mûzen, lykje se mear op mûzen, útsein wat har swierbehierre sturt oangiet, dy't mear tinken docht oan 'e plomsturt fan in iikhoarntsje. De measte (mar net alle) soarten sliepmûzen libje yn 'e beammen, en foar it meastepart binne it nachtdieren. Se hawwe allegear in treflik gehoar. Sliepmûzen binne omnivoaren, dy't benammen fruchten, beien, blommen, nuten en ynsekten frette. By 't winter hâlde sliepmûzesoarten dy't foarkomme yn noardliker kontreien in wintersliep dy't wol sân moanne duorje kin. De wyfkes produsearje ien of soms twa nêsten jongen jiers. Har libbensferwachting is oant fiif jier.
Diana (Russysk fregat)
De Diana wie in fregatskip fan de Keizerlike Russyske Marine. Sy waard boud yn 1853 en wie it flaggeskip fan admiraal Jevfimy Poetjatin doe't hy Japan besocht yn 1854.
Poetjatin syn float wie skansearre rekke troch in tsûnamy, dy’t folge op de swiere Ansei-Tōkai-ierdskodding fan 23 desimber 1854. De Diana sonk ûnderweis fan Sjimoda nei Heda dêr’t sy reparearre wurde soe. Sy sonk yn de Baai fan Miyajima-mura (it moderne Fuji-shi).
De Russyske seelju bouden doe mei help fan 300 Japanske timmerlju yn twa moanne tiid in nij skip op basis fan ûntwerptekeningen dy’t de ‘Diana’ oan board hie. It waard in twa-mêst skoender fan 100 ton en 24 meter dy’t de namme 'Heda' krige. It skip waard neamd nei de Japanske stêd dy’t holpen hie by de bou.
Man (eilân)
Man is in eilân yn ’e Ierske See, yn it geografyske mulpunt fan ’e Britske Eilannen, op likernôch gelikense ôfstân fan noardlik Ingelân, yn it easten, Noard-Ierlân, yn it westen, en Skotlân, yn it noarden, ôf. Wales, yn it suden, en Ierlân, yn it súdwesten, lizze der wat fierder fanôf. Man is in selsbestjoerend gebiet dat ôfhinklik is fan ’e Britske Kroan, mar gjin diel útmakket fan it Feriene Keninkryk. Ek sit Man net by de Jeropeeske Uny.
Geografy
left|thumbnail
Man leit tusken 54º en 55º noarderbreedte en tusken 4º en 5º westerlingte yn de Ierske See. It is likernôch 48 km lang fan noard nei súd en fan 13 oant 24 km breed fan west nei east. It grûnoerflak fan it eilân is likernôch 572 km².
Yn it súdwesten en it noarden fan it eilân lizze twa heuvelrêgen. De iennichste berch op it eilân is de 621 meter hege Snaefell, yn it noardeasten. Neffens in âlde Mankske siswize kin men fan ’e top dêrfan sân keninkriken lizzen sjen: Man, Skotlân, Ingelân, Ierlân, Wales, de Himel en dat fan Neptunus. Tusken de beide heuvelrêgen troch rint in sintrale delling fan ’e westkust oant ’e eastkust. Oan ’e eastlike ein dêrfan, leit Douglas (Manksk: Doolish), de haadstêd fan Man. It uterste noarden fan it eilân bestiet út in marine sedimintaasjeflakte.
Skiednis
thumb|right|250px|De [[Braaid yn it sintrum fan it eilân, mei de oerbliuwsels fan âlde beskavings op it eilân.]]
It Keltyske Tiidrek (±450-±850)
Man waard nei gedachten net earder as de 5e iuw nei Kristus kolonisearre troch Gealsktalige stammen út Ierlân. Der binne guon archeologyske oanwizings fûn dat it eilân foar dy tiid troch Welsktalige minsken bewenne west hawwe kin. De namme fan Man is ôflaat fan Mannanan, de Keltyske god fan ’e see.
Walter Benjamin
thumb|right|250px|Walter Benjamin in 1928 Walter Benjamin (Berlyn, 15 july 1892 – Portbou, 27 septimber 1940) wie in Joadsk-Dútske marxistyske kultuerfilosoof. Syn wurk hat betrekking op ûnder oare filosofy, teology, literatuerkrityk en keunstskiednis.
Teksten fan Benjamin
In soad fan dizze teksten binne yn de rin fan de tiid yn it Nederlânsk oersetten. Alle teksten binne te finen yn Gesammelte Schriften (Frankfurt am Main, Suhrkamp), mar in grut diel derfan is ek los te krijen.
Man (eilân)
It Keltyske Tiidrek (±450-±850)
Oer de skiednis oant likernôch 850, it Keltyske Tiidrek, is net in protte bekend, om’t der eins gjin betroubere boarnen binne. Fan ’e bemasterings en grutte dieden fan Baetan Mac Cairill, kening fan Ulster, bygelyks, dy’t neffens de oerlevering plakfûnen op Man, is no bekend dat dy yn súdlik Skotlân bard wêze moatte. En ek is it net wis at de ferovering fan Man troch Edwin, de Angelsaksyske kening fan Northumbria, yn 616, wol echt plakfûn hat. Mocht dat al sa west hawwe, dan kin it Angelsaksyske bestjoer op it eilân net lang duorre hawwe, want koarte tiid letter ferlear Northumbria de Noardingelske westkust en waard dêrmei ôfsnien fan Man. Mar men soe spekulearje kinne dat nammen en jiertallen trochinoar helle binne en dat kening Ekfryd fan Northumbria, doe’t dy yn 684 de Ierske eastkust plondere, koarte tiid Man beset holden hat.
Neffens de oerlevering wie it de Ierske sindeling Maughold (Maccul), dy’t it Kristendom op Man brocht hat. Hy waard letter hillich ferklearre en nei him is noch altyd ien fan ’e Mankske gemeenten neamd.
It Wytsingtiidrek (±850-1266)
Om it jier 800 hinne begûnen op Man, krekt as yn grutte parten fan ’e rest fan West-Jeropa, de plondertochten fan ’e Wytsingen. Mar fan likernôch 815 ôf begûnen guon fan harren har nei wenjen te setten op it eilân. Om 850 hinne wie harren ynfloed op Man sa sterk wurden, dat se it bestjoer oernamen en Man losmeitsje koenen fan ’e Skotske Hebriden, dêr’t it yn dy tiid byhearde. Fan dy tiid ôf wie it eilân in keninkrykje, dat ûnder it machtige Noarske keninkryk fan Dublin foel.
Godred syn soan, Olaf I, dy’t regearre fan 1113 oant 1152, skynt sokke nauwe bannen mei de keningen fan sawol Ierlân as Skotlân hân te hawwen, dat nimmen him in foet dwers doarde te setten. Syn soan, Godred V (1153-1158), ferlear yn 1156 de eilannen foar de kust fan Argyl, yn súdwestlik Skotlân, wêrtroch syn keninkryk yn twaen spjalte waard, mei Man yn it suden en de Hebriden yn it noarden. Yn dyselde tiid libbe Wimund, de earste biskop fan Man, dy’t yn ’e tritiger jierren fan ’e 12e iuw oansteld wie. Hy die net ûnder foar de Wytsingen en gong mei in groep folgelingen op plondertocht op ’e omlizzende eilannen en it fêstelân fan Skotlân. Somerled, dy’t regearre fan 1158 oant 1164, wie de lêste kening fan Man en de Eilannen; nei syn dea waard Man wer in ôfsûnderlik keninkryk.
Yn dizze hiele snuorje foelen de keninkrykjes dy’t de Wytsingen stifte hienen op Man, yn Dublin, op ’e Hebriden en op oare plakken op ’e Britske Eilannen yn namme ûnder de Noarske Kroan. Mar ôfstannen wienen grut yn dy tiden en de keningen fan Noarwegen lieten mar komselden wat fan harren hearre. Fan alle Noarske keningen fêstigen allinne Harald Kreashier, om 885 hinne, en Magnus Bleatfoet, om 1100 hinne, harren gesach stevich op sawol Man as de Hebriden, troch dy eilannen te feroverjen en sa de grutske keninkjes fan dy gebieten oan ’e leie rinne te litten. Fan ’e midden fan ’e 12e iuw oant 1217 hienen de Noarske keningen swierrichheden tichter by hûs, mar dêrnei waard de leie wer oanhelle. Underwilens wie Skotlân, dat oant doe yntern ferdield west hie, einlik feriene en no woe it baas yn eigen hûs wurde. It wie dêrom net te fermijen dat de Noaren en Skotten deilis mei-inoar reitsje soenen. Yn 1263 fûn de Slach by Largs plak en yn dat beslissende treffen waard kening Håkon IV fan Noarwegen ferslein troch kening Aleksander III fan Skotlân. Magnus III, kening fan Man (1252-1265), dy’t by Largs oan ’e Noarske kant fochten hie, ferlear dêrnei alle eilannen dêr’t er oer regearre útsein Man sels.
It Skotske Tiidrek (1266-1333)
Yn 1266 waard it Ferdrach fan Perth sletten tusken Noarwegen en Skotlân. Dêrby waard Man mei alle oare Noarske eilannen, útsein de Orkaden en Sjetlân, troch de Noarske kening Magnus IV oan Skotlân ferkocht foar it bedrach fan 4.000 marken yn ien kear en in jierliks bedrach fan 100 marken dêroerhinne. De Manksen wienen it mei dizze gong fan saken lykwols net iens en sadwaande duorre it oant 1275, doe’t se troch de Skotten ferslein waarden yn ’e Slach by Ronaldsway, tichteby Castletown, eart de Skotske hearskippij oer Man ek yn ’e praktyk gou.
De Ingelske kening Edward I bemastere Man yn 1290, doe’t yn Skotlân ferskate eallju om ’e (lege) troan fochten, mar yn 1313 kaam it wer by Skotlân te hearren, doe’t de Skotske kening Robert I nei in belis fan fiif wiken it kastiel fan Rushen ynnaam. Fan likernôch 1320 ôf bestie der in wat betize tastân en wie Man noris yn Ingelske en dan wer yn Skotske hannen.
It Ingelske Tiidrek (1333-1866)
Yn 1333 wisten de Ingelsen Man foargoed te bemachtigjen en kening Edward III koech it eilân doe oan William de Montacute, de trêde baron fan Montacute, en letter de earste greve fan Salisbury. Dy syn soan ferkocht it yn 1392 oan Sir William Le Scroope, dy’t yn 1399 troch kening Hindrik IV ûntholje litten waard foar ferrie. Man waard doe, mei alle oare besittings fan Le Scroope, yn beslach nommen troch Ingelske Kroan en oan Henry Percy, de earste greve fan Northumberland, jûn. Nei dy syn deafûnis, yn 1405, waard it op ’e nij konfiskearre en diskear mei it beskermhearskip fan it bisdom fan Man oan Sir John Stanley en syn erfgenamten jûn yn ruil foar it jaan fan twa falken en it jaan fan nochris twa falken by eltse kroaning fan in kening fan Ingelân yn ’e takomst.
De tiid dat it Hûs Stanley oer Man hearske (1405-1736), wie ien fan ’e bettere snuorjes út ’e Mankske skiednis. Hoewol’t dizze hearen fan Man harren eilân mar komselden besochten, soargen se derfoar dat it bestjoerd waard troch kundige gûverneurs, dy’t de Mankske befolking ornaris rjochtfeardich behannelen. John II Stanley, bygelyks, dy’t regearre fan 1414 oant 1437, lei de macht fan ’e Tsjerke oan bannen, ferfong rjochtspraak troch it swurd troch sjueryrjochtspraak en joech opdracht om ’e âlde wetten fan it eilân skriftlik fêst te lizzen.
James I Stanley (1627-1651), ek wol de Grutte Stanley neamd, krige yn 1643, yn ’e tiid fan ’e Ingelske Boargeroarloch, fan ’e Ingelske kening Karel I de opdracht om persoanlik nei Man te gean en dat foar de royalisten te behâlden. Sûnder mis ûnder ynfloed fan ’e foarfallen yn Ingelân drige der doe nammentlik op Man ek in opstân út te brekken. Doe’t Stanley lykwols mei Ingelske soldaten op it eilân oankaam, rûn dat mei in skamper ôf. Hoewol’t de Manksen yn syn tiid swiere belestings betelje moasten en boppedat de Ingelske soldaten dy’t er op it eilân brocht hie by harren ynkertiere wienen, wist er har oansjen te winnen trochdat er him oprjocht foar har swierrichheden ynteressearre. Sa liet er lju út Ingelân oerkomme om ’e Manksen ynnovaasjes yn ferskate ambachten by te bringen en ek besocht er de boeren te helpen troch it Mankske hynderras mei nije fokmetoaden te ferbetterjen. In heal jier nei de ûntholling fan kening Karel I, yn 1649, krige Stanley fan ’e republikeinske generaal Ireton it befel om it eilân oer te jaan, eat dat er grutsk ôfwiisde. Yn stee dêrfan stuts er yn augustus 1651 mei trijehûndert Manksen oer nei Ingelân om him by kroanprins Karel II te jaan. Hy naam diel oan ’e Slach by Worcester, dêr’t de royalisten beslissend ferslein waarden en dêr’t hy finzennommen waard. Hy waard in hoart opsletten yn it Kastiel fan Chester, mar nei’t er feroardiele wie troch in kriichsrie, waard er yn Wigan eksekutearre.
Wat lykwols al foar alteraasje soarge, wie it feit dat de nije hear, Charles Stanley, dy’t regearre fan 1660 oant 1672, de duorsumens fan ’e hierpleatsen yn twifel luts, dat wol sizze: it rjocht om dy fan heit op soan oer te dragen. Dit late hast ta in iepen opstân en boppedat ta it ferwaarleazgjen fan ’e lânbou op it eilân. Yn stee dêrfan begûnen de Manksen harren mear op ’e fiskerij en smokkelderij te rjochtsjen. De ûnrêst bleau bestean oant 1704, doe’t James II Stanley, Charles syn broer, dy’t regearre fan 1702 oant 1736, nei bemiddeling fan ’e biskop fan Man in oerienkomst sleat mei de hierboeren, dy’t fêstlein waard yn in wet, de Act of Settlement (“de Wet op ’e Fêstiging”). Neffens dy Act of Settlement koenen de hierboeren en harren neiteam harren hierpleatsen foar altyd hâlde, mei as betingst de betelling fan in fêste, jierliks hier en in lytse boete yn it gefal fan beërf of ôfstân fan rjochten. Om’t meitiid de wearde fan ’e hierpleatsen omheech gong en de fêste hier troch ynflaasje op it lêst suver neat mear foarstelde, wie dizze oerienkomst fan grutte betsjutting foar Man.
Nei de dea fan James II Stanley, yn 1736, kaam Man yn it besit fan James Murray, de twadde hartoch fan Atholl. Doe’t dy yn 1764 stoar, waard it eilân urven troch syn dochter en ienlingsbern Charlotte baronesse Strange. Nei de gewoante fan dy tiid waard har man, John Murray, foar har yn it plak hear fan Man. Underwilens hie sûnt likernôch 1720 de smokkelderij fan Manksen sokke foarmen oannommen, dat Londen needsake wie der stappen tsjin te ûndernimmen. Dêrom kocht it Britske regear yn 1765 de soevereine rjochten en de dûaneynkomsten fan Man fan ’e Murray’s foar it bedrach fan 70.000 pûn, mei noch in jierjild deroerhinne. De Murray’s beholden lykwols harren hearlike rjochten op Man, it beskermhearskip fan it bisdom Man en beskate oare privileezjes, oant se dy yn 1828 ek ferkochten foar de útsûnderlik hege som fan 417.144 pûn.
Goed in iuw lang, fan 1765 oant 1866, stie Man dêrnei streekrjocht ûnder Britsk bestjoer. Hoewol’t it eigen parlemint fuortbestie, foelen dûane, havens en keapfardij tenei ûnder it regear yn it fiere Londen en boppedat feroaren de Britten soms wetten dy’t troch it Mankske parlemint goedkard wienen, troch der útsûnderings of klausules dy’t de oangeande wetten tsjinsprutsen oan ta te foegjen. Soks taaste de âlde eigen wetjouwing fan it eilân fansels folle mear oan as de oerdracht fan ’e hearlike titel oan ’e Britske kening. En hoewol’t gjin inkelde hear fan Man echt in foarbyldich regear fierd hie, hienen de measten wol omsjoen nei it wolwêzen fan harren ûnderdienen. No, lykwols, waard it eilân bestjoerd troch in groep profesjonele amtners, dy’t it as in lestich smokkeldersnêst seagen, dat allinne goed wie foar it beteljen fan safolle mooglik belesting.
Doe’t fan 1793 oant 1826 John Murray, de fjirde hartoch fan Atholl, gûverneur wie, waarden de lêsten wat ferlichte en ek nei it ôfrinnen fan syn amtstermyn waard it ûnmeilydsume belied dat de Britske bestjoerders earst fierd hienen, net wer oppakt. Dêrby spile fansels mei dat tsjin dy tiid it smokkeljen sterk yn it neigean rekke wie en boppedat wie Man wolfearender wurden, sadat it mear belesting opbringe koe. Nei petysjes fan it Mankske folk oan Britske ministers yn 1837, 1844 en 1853 waarden de aksynzen wat ferlege en koe der sels wat jild fûn wurde om oan ’e ferwaarleazge iepenbiere wurken op it eilân bestege te wurden.
De Moderne Tiid (fan 1866 ôf)
Yn 1866 krige Man selsbestjoer en ûntstie de steatkundige sitewaasje sa’t dy hjoed de dei noch is, mei Man los fan Grut-Brittanje. Hoewol’t dat selsbestjoer yn ’t earstoan yn ’e praktyk noch net in soad foarstelde, boeken de Manksen sûnt dy tiid in opmerklike foarútgong.
Yn ’e iere 20e iuw wie der in oplibbing fan guon aspekten fan ’e Mankske Keltyske kultuer, lykas muzyk en dûns, mar net fan ’e taal. Fan ’e ein fan ’e fjirtiger jierren ôf waard it toerisme foar de Mankske ekonomy tige wichtich. Doe’t de Britske en Ierske toeristen oan it begjin fan ’e jierren santich nei Spanje en Frankryk op fakânsje begûnen te gean, soarge it Mankske regear der mei in geunstich belesting- en ynvestearingsklimaat foar dat bedriuwen har op Man fêstigen. Mei’t dêrûnder in protte banken en oare finansjele ynstellings wienen, krige it eilân lykwols al rillegau te meitsjen mei korrupsje, fraude en wytwaskpraktiken.
Sûnt ’e sechstiger jierren wurdt de rop om folsleine ûnôfhinklikens foar Man hieltyd lûder. Fan ’e ein fan ’e tachtiger jierren ôf is der in nije oplibbing fan ’e Mankske kultuer en taal.
Befolking
Yn 2000 wie 18% fan ’e befolking fan Man jonger as fyftjin jier en 17% âlder as 65. Neffens in rûzing út 2005 leit it persintaazje fan ’e befolkingsgroei op 0,52%, mei 5,47 migranten, 11,69 berten en 11,98 stjergefallen per tûzen ynwenners. De poppestjerte is 5,93 per tûzen berten (2005) en yn 2000 wie de libbensferwachting 74,98 jier foar manlju en 81,87 jier foar froulju. It totale fruchtberenspersintaazje wie 1,65 bern de frou.
Taal
Man hat gjin wetlik fêstleine, offisjele taal, mar de taal dy’t it Mankske regear brûkt is it Ingelsk, dat dêrom as offisjele taal beskôge wurde kin. It Manksk, de oarspronklike taal fan Man, genietet in beskate erkenning yn ’e wet en wurdt by spesjale gelegenheden noch brûkt yn it Mankske parlemint.
It Manksk
It Manksk, dat yn ’e eigen taal Gaelg of Gailck neamd wurdt, is in Keltyske taal. Mei it Gealsk en it Iersk heart it ta de Gealske subgroep fan ’e Keltyske taalfamylje.
Troch de iuwen hinne hat it oan sterke ynfloeden fan benammen it Noarsk en it Ingelsk bleatstien. Lykwols bleau it oan ’e njoggentjinde iuw ta yn gebrûk as sprektaal èn as bestjoerstaal. Dat it Manksk fan likernôch 1830 ôf hieltyd mear terrein priisjaan moast, lei net oan druk fan boppe-ôf troch in Ingelsktalich regear, mar oan it gefoel dat in protte Manksen sels hienen, dat se allinne mar mei koenen yn ’e wrâld as se Ingelsk sprutsen. Dêrtroch waard der sa op it Manksk delsjoen, dat de âlden it harren bern net mear learden. Om 1910 hinne wie it hielendal út it iepenbier ferdwûn en waard it allinne noch mar yn it húslike fermidden sprutsen en, iroanysk genôch, yn guon offisjele ynstellings dêr’t stevich yn tradysjes ferankere wie, lykas de tsjerke en rjochtspraak.
It djiptepunt kaam foar it Manksk yn ’e santiger jierren. Yn 1974 stoar Ned Maddrell, dy’t neffens taalkundigen de lêste wie dy’t it Manksk as memmetaal hie. Sûnt ’e jierren tachtich makket de taal lykwols in opmerklike oplibbing troch, eat dat foar in grut part te tankjen wie oan in lytse hurde kearn fan lju dy’t it Manksk as twadde taal fan harren pakes en beppes leard hienen. Neffens de folkstelling fan 1991 hienen doe 650 ynwenners fan Man kennis fan it Manksk, al moat oannommen wurde dat der grutte ferskillen bestienen tusken de nivo’s fan dy kennis. Yn 1992 waard it Manksk wer ynfierd as skoalfak en der is no sels in skoalle dêr’t al it ûnderwiis yn it Manksk bart. Neffens de folkstelling fan 2001 sprutsen doe 1.689 minsken it Manksk as twadde taal, wylst der ek foar it earst yn jierren wer bern (27, om krekt te wêzen) wienen dy’t it Manksk as memmetaal hienen.
It Manksk-Ingelsk
De meast sprutsen taalfoarm op Man is hjoed de dei it Manksk-Ingelsk, dat net betize wurde moat mei it Manksk. It Manksk-Ingelsk is it Ingelsk sa’t him dat troch de iuwen hinne op Man ûntjûn hat ûnder sterke ynfloed fan it Keltyske Manksk en ek fan it Noardingelske dialekt fan Lancashire, dêr’t in protte kontakten mei wienen. It wykt frij sterk ôf fan ’e Ingelske standerttaal (it saneamde Oxford-Ingelsk) en fan alle oare Ingelske dialekten, ynklusyf dy dy’t harren ûnder ferlykbere omstannichheden ûntwikkele hawwe yn oare Keltyske gebieten, lykas Skotlân, Ierlân en Wales.
Bestjoer
It eilân Man is in selsbestjoerend gebiet ôfhinklik fan ’e Britske Kroan. It steatshaad is keninginne Elizabeth II, dy’t de histoaryske titel Lord of Mann (“Hear fan Mann” - tink om ’e âlderwetske stavering fan ’e namme fan it eilân) draacht. Op Man wurdt sy fertsjintwurdige troch de luitenant-gûverneur, dy’t in amtstermyn fan fiif jier hat. Yn oktober 2005 karde it Mankske parlemint in útstel goed om dy titel te feroarjen yn it Manksktalige Barrantagh y Chrooin (“kommissaris fan ’e Kroan”). Dit foarstel is no foar goedkarring nei Londen stjoerd, mar it Britske Ministearje fan Grûnwetlike Saken hat al tasein dat it nei alle gedachten gewoan trochgean kin.
It regear fan Man wurdt foarme troch de saneamde Council of Ministers (“Rie fan Ministers”), dy’t foarsitten wurdt troch in minister-presidint mei de titel Chief Minister (“haadminister”). Dit regear hat foech yn frijwol alle bestjoerssaken, útsein definsje en bûtenlânske saken, dêr’t it Britske regear ferantwurdlik foar is.
It Tynwald
It parlemint fan Man is it Tynwald (Manksk: Tinvaal), dat it âldste ûnûnderbrutsen funksjonearjende parlemint fan ’e wrâld is. It is oprjochte yn it jier 979 en hoewol’t de parleminten fan sawol Yslân as de Faeröer fan foar dy tiid datearje, hawwe dy yn ’e njoggentjinde iuw beide inkelde tsientallen jierren lang opheft west.
thumbnail|De flagge fan it Tynwald, it Mankske parlemint.
It Tynwald is in twakeamerich parlemint, mei in legerhûs, it saneamde House of Keys (“Hûs fan ’e Kaaien”), en in hegerhûs, de Legislative Council (“Wetjaande Rie”). It House of Keys hat 24 sitten en de leden derfan wurde ienris yn ’e fiif jier by algemiene ferkiezings keazen troch de Mankske befolking. De Legislative Council hat tsien sitten; acht dêrfan wurde keazen troch de leden fan it House of Keys, wylst de oare beide yn ’e hannen binne fan ’e anglikaanske biskop fan Sodor en Man en fan ’e prokureur-generaal, dy’t gjin stimrjocht hat. Sûnt 2005 besteane der plannen om fan ’e Legislative Council ek in streekrjocht keazen lichem te meitsjen, krekt sa’t men dat yn Londen mei it Britske Hegerhûs dwaan wol.
Alle jierren op 5 july, Tynwalddei, wurde fanâlds de wetten fan it eilân troch de wetsprekker foarlêzen op ’e Tynwaldheuvel. Dêr wapperet dan de eigen flagge fan it Tynwald, dy’t blau is, mei yn goud in Wytsingskip derop. De wetsprekker wurdt yn it Manksk Yn Lhaihder neamd, dat “de lêzer” betsjut. It foarlêzen fan ’e wetten bart yn it Manksk.
Bestjoerlike Yndieling
Man bestiet út seis bestjoerlike distrikten, dy’t sheadings neamd wurde. Wêr’t dy namme weikomt en wat er oarspronklik betsjutte is net alhiel mear dúdlik. Wierskynlik is it in wurd fan Noarske komôf en wie it de beneaming foar in gebiet dat ferantwurdlik wie foar it leverjen fan in fêststeld tal oarlochsskippen yn it gefal fan oarloch. Mar it kin ek fan Keltyske oarsprong wêze en “sechsdepart” betsjutte. Hoe’t it ek sij, de seis sheadings fan Man binne: Ayre, Glenfaba, Garff, Michael, Rushen en Middle. Alle sheadings binne ûnderferdield yn trije gemeenten (parishes), útsein Glenfaba, dat út twa gemeenten bestiet. Alle sheadings en gemeenten hawwe in eigen rie, dy’t keazen wurdt troch de ynwenners. En datselde jildt ek foar de stêden Douglas, Castletown, Peel en Ramsey en de doarpen Laxey, Port Erin en Port St Mary.
Relaasje mei it Feriene Keninkryk
It is in tige algemien misferstân dat Man in ûnderdiel foarmet fan it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân. Dat is net sa, ek al fersoarget it Britske regear foar Man saken as definsje en bûtenlânske betrekkings.
Oaze
right|thumb|In oaze. In oaze is in plak yn de woastyn, dêr't oerflaktewetter is en dêr't meastentiids palmbeammen en oar fegetaasjes waakse. It is in griene flek yn it trochstrings skrokke en keale omjouwing. Hiel faak leit by in grutte oaze in doarp of stêd.
Man (eilân)
Relaasje mei it Feriene Keninkryk
Alle net-Manksen, ynklusyf Britten, binne ferplichte om in wurkfergunning oan te freegjen foar’t se op Man wurkje meie. Oarsom jildt dat net, want om’t Man gjin eigen steatsboargerskip hat en Manksen dêrom Britske paspoarten hawwe, jilde se foar de Britske wet as Britske steatsboargers en kinne se dus frij yn it Feriene Keninkryk reizgje, wurkje of wenje.
Relaasje mei de Jeropeeske Uny
Oars as it Feriene Keninkryk is Man net lid fan ’e Jeropeeske Uny, en ek is it der net mei assossearre. Fierders leit Man bûten it gebiet fan ’e Jeropeeske Ekonomyske Romte. Dochs stiet Protokol 3 fan it talittingsferdrach fan it Feriene Keninkryk ta wat doe noch de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip hiet, de ynfier fan Manksk guod ta sûnder dat dêr heffings oer betelle hoecht te wurden. Tegearre mei de Britsk-Mankske Dûane- en Aksynze-oerienkomst makket dat frijhannel mei it Feriene Keninkryk mooglik.
Oaze
Foarbylden fan oazen binne Tozeur en Douz yn Tuneezje en Palmyra yn Syrje.
Man (eilân)
Relaasje mei de Jeropeeske Uny
Lykwols, ek al is frij ferkear fan guod dus tastien, frij ferkear fan minsken, jild en tsjinsten is dat net. Hoewol’t Manksen Britske paspoarten brûke, hawwe se dêr in spesjale oantekening yn dy’t tsjinkeart dat se frij libje en wurkje kinne yn ’e oare lidsteaten fan ’e Jeropeeske Uny.
Polityk
Partijpolityk spilet op Man net in grutte rol, mei’t de measte Mankske politisy ûnôfhinklik binne. Dat wol lykwols net sizze dat der hielendal gjin partijen binne. De grutsten binne de rjochtse Alliance for Progressive Government (it “Ferbûn foar Progressyf Regear”) en de loftse Manx Labour Party (“Mankske Arbeidspartij”), dy’t trouwens gjin bannen hat mei de Britske Labour Party.
In oare opmerklike partij is Mec Vannin (“Soannen fan Man”), dy’t yn 1962 troch in groep Mankske nasjonalisten oprjochte waard mei as doel om fan Man in folslein ûnôfhinklike, soevereine republyk te meitsjen. It iennichste lid fan Mec Vannin dat ea ta parlemintslid keazen waard, wie Peter Craine, yn ’e ferkiezing fan 1976. Lykwols hawwe der ferskate oare parlemintsleden west, dy’t foartiid of neitiid lid fan Mec Vannin wienen of waarden of dy’t iepenlik mei de doelstellings fan ’e partij sympatisearren.
Foarhinne bestienen der op Man ek in Manx National Party (“Mankske Nasjonale Partij”) en in Manx Communist Party (“Mankske Kommunistyske Partij”).
Op ’t heden (ein 2005) is de Mankske minister-presidint Donald Gelling. De luitenant-gûverneur is fise-admiraal Sir Paul Haddacks. Fan ’e 24 sitten yn it House of Keys binne op dit stuit njoggentjin yn ’e hannen fan ûnôfhinklike parlemintsleden, wylst de Alliance for Progressive Government trije beset en de Manx Labour Party der twa hat. De earstfolgjende ferkiezings binne plend foar 2006.
Ekonomy
Fan ’e jierren sechtich fan ’e tweintichste iuw ôf binne lânbou en fiskerij, dy’t foar dy tiid de foarnaamste ynkommensboarnen op Man wienen, minder wichtich wurden. It geunstige belestingklimaat op it eilân en it belied fan it regear om belienings te jaan oan finansjele en high-tech-bedriuwen dy’t har op it eilân fêstigen, hat derfoar soarge dat tsjintwurdich banken en oare tsjinstferlienende ynstellings en ek high-tech-bedriuwen de wichtichste pylders fan ’e Mankske ekonomy foarmje. In oare wichtige, sij it seizoensbûne sektor is it toerisme.
Yn 2000 wurke 86% fan ’e Mankske befolking yn ’e tsjinstesektor, 13% yn ’e yndustry en 1% yn ’e lânbou en de fiskerij. Yn 2003 wie it bruto nasjonaal produkt fan Man wie $28.500,- per ynwenner.
De Triskelion
De triskelion is it nasjonale symboal fan Man, besteande út trije bûgde skonken, elts mei in spoar en wapenrêsting oan, dy’t oaninoar sitte by it bil. It is in stokâld symboal, dat nei alle gedachten weromgiet op ’e Keltyske tiid fan Man en dat al mear as trijehûndert jier op ’e Mankske flagge stiet. It wurdt ek wol de trinacria of de ‘skonken fan Man’ neamd.
Der is gjin offisjele foarm fan ’e triskelion, sadat der withoefolle ferskillende farianten besteane en brûkt wurde. By de measten steane de fuotten deselde kant út - d.w.s. mei de teannen nei lofts - mar net by allegear. In oar ferskil is de bûgingsgraad fan ’e knibbels. Op ’e Mankske flagge is dy 90º, mar by oare foarmen fan ’e triskelion kin er oeral tusken 60º en 120º sitte. Fierders kin ek de fersiering fan ’e wapenrêsting en de spoaren gâns ferkille.
De wapenspreuk fan Man - Quocunque jeceris stabit (“Wêr’t jo it ek smite, sil it stean”) - slacht op ’e triskelion mei syn trije skonken. Ut ’e ynterpretaasje fan wapenspreuk en triskelion tegearre wurdt it Mankske folk stânfêstens en robústens tatocht.
Sport
Man is ûnder sportleafhawwers wierskynlik fral bekend fan ’e TT-moterwedstriden, dy’t der elts jier oan ’e ein fan maaie en it begjin fan juny holden wurde. Dit barren is yn 1904 begûn as in autowedstrydevenemint.
Oare sporten dy’t op Man beoefene wurde, binne bygelyks fuotbal, rugby, basketbal, hockey en fansels cricket. De Isle of Man Football Association (it “Mankske Fuotbalbûn”) hat it tafersjoch oer in fuotbalkompetysje dêr’t 27 klubs, ferdield oer twa difyzjes, oan meidogge. Fierders is der in ôfsûnderlike kompetysje foar de reservetiims fan ’e klubs fan ’e haadkompetysje. Der is ek in nasjonaal Manksk fuotbalalvetal, mar om ûnferklearbere redens docht dat net mei oan UEFA- of FIFA-kampioenskippen. De Isle of Man Cricket Association (it “Mankske Cricketbûn”), lykwols, docht sûnt 2004 wol mei oan ynternasjonale kampioenskippen.
De Mankske Kat
thumbnail|In sturtleaze Mankske kat.
Eat oars dêr’t it eilân in beskate bekendheid fan krigen hat, is de Mankske kat (Manksk: kayt Manninagh). Dat is in katteras mei in natoerlik foarkommende mutaasje oan ’e rêchbonke, dy’t de sturt ferkoartet. De Mankske kat wurdt wol sturtleas neamd, mar dat is net alhiel krekt; hy kin sturtleas wêze mar dat hoecht net. Feitliks komt er foar mei alle lingten sturten fan hast like lang as by oare katterassen, oant sturtleas. It is wol sa dat sturtleaze of hast sturtleaze bisten mear foarkomme as katten mei langere sturten.
Monoteïsme
It monoteïsme is de foarm fan godstsjinst dêr't mar ien god by erkend en/of fereare wurdt. De bekendste monoteïstyske religyen binne it kristendom, it joadendom en de islaam. Monoteïstyske religyen kinne op twa manearen ûntstean: itsij troch in iuwenlange stap-foar-stap-ûntwikkeling út polyteïsme wei troch filosofyske skôging, itsij mei in abrupt skokeffekt troch in profetyske oprop ta it útslutende erkennen en tsjinjen fan 'e "Iene God".
Untstean troch filosofyske skôging
Yn it gefal fan in ûntstean fan monoteïsme troch in stadige ûntwikkeling fanút in earder polyteïsme (meargoaderij) binne der altyd guon tuskenstappen. De meast foarkommende dêrfan binne henoteïsme en monolatry. Henoteïsme hâldt it leauwen yn in oergod yn, dy't oan it haad stiet fan it panteön mei alle oare goaden. Monolatry is it útslutende tsjinjen fan ien beskate god as dejinge dêr't men op betrout, wylst men it bestean fan in grut tal oare goaden net ûntkent. It monoteïsme kin dan ûntstean út in henoteïstysk of monolatrysk polyteïsme op grûn fan it religieus-filosofyske betinken dat alle goaden manifestaasjes of ferskillende aspekten binne fan ien heechste oppergodheid.
Dy opfetting bestie bygelyks yn Grikelân en it Midden-Easten yn 'e hellenistyske tiid (350-100 f.Kr.), û.o. by wiisgearen as Plato en Aristoteles, en tsjintwurdich komt it noch foar yn in part fan it hindoeïsme. Men moat dêrby wol beseffe dat it yn sa'n gefal nea om in strang monoteïsme yn 'e Westerske, kristlike sin fan it wurd gean kin; de oergong tebek nei henoteïsme en monolatry bliuwt yn 'e regel floeiend. Ek is filosofyske skôging ornaris eat dêr't mar in lyts part (de elite) fan in befolking tiid of begryp foar hat, sadat dit soarte fan monoteïsme de legere klassen (of kasten, yn it gefal fan it hindoeïsme) nea berikt.
Untstean troch in profetyske oprop
It monoteïsme dat op abrupte wize ûntstien is troch in profetyske oprop, is it monoteïsme dat yn 'e Westerske wrâld it bekendst is. Dit strange monoteïsme komt, yn elts gefal hjoed de dei, ek fierwei it meast foar en foarmet de basis fan it joadendom, it kristendom en de islaam, en ek fan it sikhisme, it bahaïsme, guon hindoeïstyske sekten en in tal lytsere godstsjinsten. left|thumb|300px|[[Farao Achenaton en syn húshâlding yn 'e sinnestrielen fan Aton. (De 2e f. l. is Tutanchamon, de soan fan Achenaton.]]
It ierste monoteïsme
De alderearste – of teminsten de âldst bekende – foarm fan monoteïsme ûntjoech him frjemd genôch min ofte mear op beide manearen, nammentlik troch de filosofyske skôging fan ien man, dy't dêrnei syn ideeën oan syn ûnderdienen oplei, eat dat foar harren grif as in grutte skok kaam.
Hjirby gie it om 'e saneamde Amarna-tiid yn it âlde Egypte. In farao út 'e Achttjinde Dynasty, Amenhotep IV, dy't regearre fan 1364 oant 1347 f.Kr., sa'n hûndert jier foar't Mozes syn jahwistyske leauwe stifte, helle nammentlik ien god út it Egyptyske panteön en foarme dêr in monoteïstyske kultus om hinne. Dy god wie Aton, de ferpersoanliking fan 'e sinneskiif, en oant it begjin fan 'e Achttjinde Dynasty net in godheid op himsels, mar in aspekt fan 'e sinnegod Amon-Ra. Amenhotep (dat betsjut "Amon is tefreden") feroare syn namme yn Achnaton ("Dy't Aton behaget") en ferhuze de haadstêd fan it ryk fan Tebe nei it nij boude Achetaton ("Ljochtlân fan Aton"), de hjoeddeiske ruïnestêd Tell el-Amarna.
It is net alhiel dúdlik oft de Aton-kultus wol echt monoteïstysk wie. Wat de farao Achnaton sels oangong, wie dat wierskynlik wol sa. Foar de elite om 'e farao hinne sil it lykwols mear yn 'e rjochting fan in monolatrysk polyteïsme gien wêze, en foar it sljochtwei folk wie it nei alle gedachten in henoteïstysk polyteïsme. Hoe dan ek, nei Achnaton syn dea waarden syn herfoarmings troch syn opfolgers, Smenchare en de bekende Tutanchamon (berne as Tutanchaton), rigoereus weromdraaid en fan 'e ein fan 'e Achttjinde Dynasty ôf waard Achnaton as in ketter beskôge; syn namme waard fuortskrast út ynskripsjes en op offisjele keningslisten kaam er net mear foar.
Fûnemintalisme
Dy ynboude yntolerânsje yn it monoteïsme hat yn 'e lêste twahûndert jier de opkomst fan in streaming feroarsake dy't yn alle grutte monoteïstyske religyen foarkomt (en dêrbûten folle minder): it fûnemintalisme, dat it weromkearen nei de fûneminten fan 'e oangeande religy foarstiet. De Britske publisiste Karen Armstrong hat der op wiisd dat it iroanyske is dat fûnemintalisme krekt anty-monoteïstysk of sels idolatrysk is, omdat dêrby net mear God sintraal stiet, mar fergoade tinkbylden, lykas it Hillige Lân (by joadsk fûnemintalisme), de Bibel en "gesinswearden" (by kristlik fûnemintalisme), de histoaryske islaam (by islamitysk fûnemintalisme) of de Gouden Timpel fan Amritsar (by sikhistysk fûnemintalisme).
Pallas (Russysk fregat)
De Pallas (of Russysk: Паллада-Pallada) is de namme fan in skip fan de Russyske marine yn de 19e iuw. It waard boud yn 1833. Anno 2012 hat Ruslân wer in fregat (tall ship) mei de namme Pallada.
De Pallada wie in fregat en wie it flaggeskip fan admiraal Jevfimi Poetjatin by syn diplomatike besite oan Japan yn 1853. Admiraal Ivan Unkovsky wie de gesachfierder fan it skip by dy ekspedysje, dy't laat hat ta it tekenjen fan it Ferdrach fan Sjimoda yn 1855, in hannelsoerienkomst tusken Ruslân en Japan. Oant doe ta hannele Japan mei mar ien Westersk lân, mei Nederlân, op it eilantsje Desjima by Nagasaky.
De Pallas arrivearre op 12 augustus 1853 yn Nagasaky, ien moanne nei de missy mei itselde doel fan de Amerikaan Matthew Calbraith Perry.
De Pallas hie in soad te lijen hân fan stoarms en in orkaan op de reis en waard by de mûning fan de rivier de Amoer ûnttakele.
Monoteïsme
It feroarjende godsbyld
Foar de opkomst fan it - bûtengewoan ynfloedrike - fûnemintalisme hienen de measte monoteïsten abslút gjin muoite mei dy feroarlikens fan it godsbegryp. Foar harren wie it fanselssprekkend dat har foarstellings fan God allinne mar provisoarysk wêze koene, om't de minsklike ideeën oer God folslein losstienen fan 'e ûnbeskriuwbere wurklikheid dy't dermei symbolisearre waard. In Midsiuwsk mystikus gie dêr sels safier yn, dat er sei dat dy uterste wurklikheid, dy't de minsken "God" neame, sels net iens yn 'e Bibel neamd wurdt.
B-film
thumb|right|200px|[[Pals of Saddle (1938)]] thumb|right|200px|[[Raw Deal (1948)|Raw Deal (1948)]] thumb|right|200px|[[Rocketship X-M (1950)]] thumb|right|200px|[[The Raven (1963)|The Raven (1963)]] In B-film is in film dy't makke wurdt mei in relatyf lyts budget en (trochstrings) nije of ûnbekende akteurs, en dy't útbrocht is mei in bytsje omtinken yn de media. It tsjinstelde, in film mei in oansjenlik budget, bekende akteurs en in eigen marketingkampanje, wurdt sadwaande wol in A-film neamd.
Jierren '20
It budzjet fan in grutte filmstudio oan de ein fan it tiidrek fan de stomme film (1927-1928) ferskilde fan $190.000 by 20th Century Fox oant $275.000 by Metro-Goldwyn-Mayer. Columbia Pictures en Film Booking Offices of America makken yn dy tiid films mei in lytser budget, fan om de $50.000 hinne. De film duorre koarter en waard útstjoerd yn lytse bioskopen yn stêden as bioskoopsealen yn doarpen. Films út dy tiid mei in budget fan om de $3.000, waarden Poverty Row-films neamd. Dy moasten profyt helje yn lytsere sealen.
Mei de stigende populariteit fan de lûdsfilm yn 1929, brochten selsstannige filmmakkers filmsjoernaal, koarte films en cartoons yn, folge troch de saneamde double feature. Ek dy films waarden yn it lyts útbrocht yn dy tiid. It twadde part fan sa'n double feature joech sa'n filmmakker lykwols de kâns om him op mannichte te rjochtsjen.
Jierren '30
Grutte filmstudio's, dy't yn it earstoam wegeren mei te dwaan oan B-films, pasten har al rillegau oan. De teaters waarden ferplichte in hiel seizoen films fan in beskate filmstudio te keapjen, hoewol't sy faaks mar yn de helte fan de films ynteresse hienen. Stadichoan mear teaters lieten B-films sjen. Sa spruts it fansels dat in B-film winst opsmiten gong. Dochs wie it foar in protte eksploitanten riskant om films te keapjen eardat sy dy sjoen hienen.
A-films waarden troch de fiif grutste filmstudio's (Metro-Goldwyn-Mayer, Paramount Pictures, 20th Century Fox, Warner Bros. en RKO Pictures), útbrocht yn de grutste bioskoopsealen. Dy stjoerden no gjin B-films en double features út. De teaters dêr't B-films yn premiêre gongen, kaam it faak foar dat it programma twa as trije kear wyks feroare. De B-films duorren net langer as 60 minuten en waarden meast mar in dei as fjouwer yn produksje hâlden. Dêrom waarden sy quickies neamd. De lytste teaters waarden grindhouses neamd. De films dy't dêr te sjen wienen, hienen meast gjin reklames. A-films hienen in langere spyltiid.
De kosten foar in film gienen omheech nei de yntroduksje fan de lûdsfilm. In standerd A-film koste yn de jierren '30 meastal om de $375.000. Neist A- en B-films makken ek de programmers opgong. Dat wienen films sûnder dúdlik oersjoch. Sy koenen in grut súkses wurde, mar it die oan de oare kant ek gjin nij at sy in flop wurde soenen. De hegere kosten makken ek B-films djoerder. De totale útjeften fan Warner Bros. oan B-films gie yn 1935 omheech fan 12% nei 50%. By 20th Century Fox gong de helte fan it totale budzjet fan in studio nei B-films. Studio's dy't allinne B-films útbrochten waarden ek hieltiid minder populêr. Ferneamde foarbylden dêrfan binne Monogram Pictures en Republic Pictures. In totaal fan 75% fan alle films yn de jierren '30, alle studio's meirekkene.
Sjênres
B-films hienen in grut ferskaat oan sjênres en fan guon films waard in folsleine rige makke. Foarbylden dêrfan binne: Charlie Chan-mystearjes, Ritz Brothers-komeedzjes en musikals mei bernestjer Jane Withers. Andy Hardy stiet apart. De rige films fan Andy Hardy wienen A-films fan MGM.
Der binne aparte perioades te ûnderskieden dêr't in beskaat sjênre foar B-films populêr yn wie. Yn de jierren 30 wiene in protte B-films westerns, wylst yn de jierren 50 en 60 sciencefiction- en mûnsterfilms in soad minsken lutsen.