cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hindrik VIII (toanielstik)
Ynhâld
Nei't er Buckingham út 'e wei romme hat, set Wolsey de oanfal yn op keninginne Katerine. Hy trunet de kening oan om syn (bernleaze) houlik mei har neatich ferklearje te litten en set eigenhandich in gerjochtlik proses yn wurking om dat te berikken. Dêrta bringt er de kening yn 'e kunde mei de pauslik gesant kardinaal Campeius, dy't foar rjochter spylje sil. Boppedat soarget er dat Hindrik op in bal de jonge, kreaze Anne Boleyn treft (troch de toanielskriuwers trouwens konsekwint "Anne Bullen" neamd). Under it proses beskrobbet Katerine Wolsey foar syn hâlding foar har oer, mar de kening nimt syn minister yn beskerming en bringt op 't aljemint dat er sels ek twifels hat oer de jildichheid fan syn houlik. Katerine jout har mei steand seil ôf, wêrnei't it proses opskoarre wurdt. Letter konfrontearje Wolsey en Campeius har mank har hofdames, wêrby't sy op emosjonele wize protestearret tsjin har behanneling.
De hartoggen fan Norfolk en Suffolk, de greve fan Surrey en de keamerhear fan 'e kening spanne ûnderwilens gear tsjin Wolsey, en soargje derfoar dat in stikmannich brieven fan him oan 'e paus by de kening telâne komme. Ut dy brieven docht bliken dat Wolsey in dûbeld spul spilet en eins de paus stipet ynstee fan 'e kening. Hindrik is alhiel breinroer, en Wolsey beseft dat it der no net bêst mei him foar stiet. Hy stjoert syn hantlanger Cromwell fuort sadat er dy net meislepe sil yn syn fal.
De beide nammeleaze hearen keare werom om it publyk op 'e hichte te bringen fan 'e kroaning fan Anne Boleyn ta keninginne. In trêdenien jout him by harren en bringt noch mear geroften oan, oer de opkomst fan Thomas Cromwell yn 's kenings geunst en gearspannings tsjin Thomas Cranmer, de aartsbiskop fan Canterbury. Underwilens is keninginne Katerine siik rekke. As kardinaal Campeius har besiket, sprekt se lykwols har oanhâldende trou oan 'e kening út, ek al hat dy him fan har skiede litten. Teffens winsket se de nije keninginne it bêste ta.
De kening ûntbiedt in senuweftige Cranmer, en sprekt syn stipe foar de man út. Letter, as leden fan 'e Keningsrie de aartsbiskop ûnfoech behannelje, set Hindrik harren teplak. Anne Boleyn skinkt it libben oan in dochterke, de takomstige keninginne Elizabet. It stik einiget mei in beskriuwing fan 'e ûnbidige en entûsjaste minskemassa's dy't by de doop fan it lytse prinseske op 'e foet komme.
Fryske oersetting
Henry VIII waard ûnder de titel Kening Hindrik VIII yn it Frysk oerset troch Douwe Kalma. Yn 1965 waard it publisearre troch de Fryske Shakespeare Stifting te Drachten, as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte Shakespeare's Wurk Dl. V, yn 'e mande mei de fertalings fan guon oare Shakespeariaanske keningsstikken, lykas Hindrik IV, Diel 1, Hindrik IV, Diel 2, Hindrik V en Richard II.
Noas
right|thumb|180px|In [[hûnenoas.]] De noas (Latyn: nasus) is by wringedieren (wêrûnder de minske) in anatomysk útsteksel mei dêryn de beide noasters (of noasgatten), dy't mei de mûle by it sykheljen de yn- en útlaten foar lucht binne. De hûdflappen oan 'e bûtenkanten fan 'e noasters wurde de noaswjukken neamd. De noas sit yn 'e regel sintraal op it gesicht. By it sykheljen hat de noas de funksje om 'e ynkommende lucht te reinigjen en op te warmjen ear't dy fierder it lichem yngiet. By de yngong fan 'e noasters sitte de noashierkes, dy't foarkomme moatte dat grutte, skealike dieltsjes yn 'e lucht de luchtwegen binnenkringe kinne.
Efter de noasters lizze de noasholtes mei dêryn oan wjerskanten trije noasskelpen (concha nasalis), dy't beklaaid binne mei slymfluezzen en dy't it oerflak fan 'e holte sterk fergrutsje. Dizze slymfluezzen binne goed trochblet en waarmje de binnenkommende lucht sadwaande sterk op. Boppe-oan yn 'e noasholte, ûnder de skedelbasis en tusken de eagen, sit by minsken it rookslymflues mei it rooksintúch (ferbûn mei it brein troch de rooksenuw), al wurdt dat yn it gewoane spraakgebrûk ornaris lykslein mei de hiele noas. De lofter- en rjochternoasholte wurde faninoar skaat troch it noastuskenskud of it noasseptum (septum nasi), dat bestiet út in foarste diel fan kreakbien en in efterste diel fan bonke, de noasbonke. Hielendal efteroan komme de noasholtes út yn 'e noas-kielholte of farynx. Troch de buis fan Eustachius stiet dat diel fan it lichem streekrjocht yn ferbining mei de middenearen.
By bisten is de noas faak ferlinge ta in snút. Dêrby is troch folle gruttere rookslymfluezzen de rooksin yn 'e regel ek folle grutter as by minsken. Benammen hûneftigen steane om har "goede noas" bekend. By sokke bisten, dy't in wiete noas hawwe (d.w.s. de bûtenkant fan 'e noas heart by har fochtich te wêzen), ferfollet de noas ek de funksje fan rjochtingsorgaan, mei't se (krekt as oan in befochtige opstutsen finger) oan har noas fiele kinne wêr't de wyn wei komt.
Snút
Guon bisten hawwe in tige sterk ûntwikkele snút, dy't faak in "slurfke" neamd wurdt. Te tinken falt oan tapirs en see-oaljefanten. By de slurfdieren (oaljefanten en besibbe bisten) hat dy ûntwikkeling him noch fierder trochset ta in ferlingde snút, dy't slurf of proboscis neamd wurdt. Dêrby binne de noas en de boppelippe ferraand ta in orgaan dat like lang is as in skonk en dat oan 'e útein twa fingereftige útsteksels hat dêr't dingen mei fêstpakt wurde kinne.
Reade wrotmûzen (tûke)
De reade wrotmûzen (wittenskiplike namme: Myodini) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae) en de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), dêr't û.o. de reade wrotmûs ta heart, dy't ek yn Fryslân foarkomt. Dizze taksonomyske ôfdieling moat net betize wurde mei it bekendere skaai fan 'e reade wrotmûzen (Myodes).
Wetterrôt
De wetterrôt of wrotrôt (Latynske namme: Arvicola amphibius, foarhinne Arvicola terrestris), is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae) en it skaai fan 'e wetterrotten (Arvicola), dy't libbet yn hast hiel Jeropa en grutte dielen fan Aazje. Ek yn Fryslân komt er rûnom foar. Hy wurdt ek wol de noardlike wetterrôt of Jeropeeske wetterrôt (of noardlike wrotrôt of Jeropeeske wrotrôt) neamd om him te ûnderskieden fan nau besibbe soarten. Hoewol't er in "rôt" hjit te wêzen, is de likenis tusken de wetterrôt en echte rotten mar út 'en rûchte. Wetterrotten hawwe in bredere kop, in rûnere snút, in tsjûkere pels, folle lytsere earen en behierre poaten, earen en sturt, wylst dy by echte rotten keal of sa goed as keal binne.
Algemien foarkommen
De wetterrôt is lânseigen yn hiel East- en Midden-Jeropa, de Benelúks, eastlik Frankryk, Grut-Brittanje en de Lears fan Itaalje. Hy ûntbrekt yn Jeropa allinnich yn it uterste noarden fan Ruslân, Finlân en Skandinaavje, súdwestlik Noarwegen, de Skotske Heechlannen, op 'e Hebriden, yn hiel Ierlân, westlik Frankryk, op it Ibearysk Skiereilân, op 'e Mediterraanske eilannen en yn kontinintaal Grikelân (útsein it uterste noarden). Bûten Jeropa komt er foar yn it grutste (sintrale en noardeastlike) part fan Lyts-Aazje, de Kaukasus (Armeenje, Georgje, Azerbeidzjan), noardwestlik Iraan, westlik en sintraal Sibearje (mei in útrinner suver oan 'e kust fan 'e See fan Ochotsk ta), noardlik Kazachstan en lytse dielen fan noardwestlik Sina en noardlik Mongoalje.
Foarkommen yn Nederlân
Yn Nederlân komt de wetterrôt oeral frij algemien foar, al lykje der minder waarnimmings dien te wurden yn Twinte, op 'e Feluwe, yn sintraal Noard-Brabân, op 'e Peel en yn Midden-Limburch. Folslein ûntbrekke docht er lykwols allinnich mar op 'e Waadeilannen.
Uterlike skaaimerken
De wetterrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 13-20 sm, mei in sturtlingte fan 9-13½ sm en in gewicht fan 100-210 g, mei útsjitters nei hast 300 g. Nei de muskusrôt is de wetterrôt de grutste wrotmûzesoarte fan Nederlân. Eksimplaren fan 'e Britske Eilannen binne yn 'e regel grutter as dy fan it Jeropeeske fêstelân. De mantsjes binne ornaris ek justjes grutter as de wyfkes, mar in soad skeelt it net. Wetterrotten hawwe in tige tichte pels dy't rûch is en glânzget, en yn kleur fariëarje kin fan bêzje oant suver swart, al is er meast readbrunich. Beide geslachten hawwe op 'e fangen lytse keale plakjes dêr't de rookklieren sitte. De bealchkant skaait ljochter út as de rêchside. De sturt, dy't oer de folle lingte begroeid is mei koart, ticht hier, is frij lang foar in wrotmûs, ntl. 55-70% fan 'e kop-romplingte. De eagen en earen binne lyts en kypje mar kwealk út 'e pels wei.
Biotoop
Wetterrotten libje oan 'e wetterkant fan beken, rivieren, sleatten, fearten, kanalen en yn mindere mjitte fan puollen en marren, benammen as it dêr rûch begroeid is. De wetterdjipte moat teminsten 20 sm wêze, en de hichte fan 'e wâlen maksimaal 1 m. Sterk wikseljende wetterstannen hâlde se net fan. Nettsjinsteande har namme komme wetterrotten lykwols ek op drûch lân foar, yn ikkers, wyngerds en oar kultuerlân, al bejouwe se har yn 'e regel net grutte einen fan wetter ôf. Yn 'e Alpen komt de wetterrôt foar oant op 2.400 m hichte.
Hâlden en dragen
Wetterrotten binne fral deis, mar ek wol nachts yn 't spier, mei tuskenskoften fan 3-4 oeren en aktiviteitspiken yn 'e skimerperioaden. Sa't men ferwachtsje meie soe, binne wetterrotten goede swimmers en dûkers. Se peddelje mei de poaten, wêrby't it lichem foar mear as de helte boppe it wetter útstekt (folle mear as by swimmende brune rotten). Swimmend kinne wetterrotten in faasje fan 50 sm/sek. helje, wylst se likernôch 90 tellen efterinoar ûnder wetter bliuwe kinne (en yn dy tiid 7 m swimme kinne). Frette dogge wetterrotten op in protsje sittend, wêrby't se har foer yn 'e foarpoaten beethâlde en nochal wat fergrieme.
It territoarium hat by wetterrotten in langrutsen foarm, mei't it almeast de igge fan in wetterstream folget. Wetterrotten grave betûft en fluch, dêrby sawol gebrûk meitsjend fan 'e foarpoaten as fan har útsteande kjiftosken. Yn wâlen dolle se gongestelsels dy't wol 15 m lang en oant 1 m djip wêze kinne. Se meitsje har nêsten almeast ûndergrûnsk, mar soms ek wol op driuwtillen (driuwende wetterplanten of in fan 'e oere losrekke gersseadde). De wichtichste rôfdieren dêr't de wetterrôt foar oppasse moat, binne de murd, harmeling, Jeropeeske nerts, Amerikaanske nerts, otter, das, foks, hûskat, ferskate soarten ûlen, en sels de ielreager en de snoek. Yn it wyld wurde wetterrotten oer it generaal mar in moanne as 5, mei in maksimum fan 2 jier, wylst se yn finzenskip 3½ jier wurde kinne.
De peartiid begjint by de wetterrôt yn maart/april en duorret oant septimber/oktober. De territoaria fan drachtige wyfkes kinne inoar by hege populaasjetichtheden oerlaapje, wylst de territoaria fan 'e mantsjes dat just inkeld dogge by lege populaasjetichtheden. De mantsjes pearje mei mear as ien wyfke, mar de wyfkes mar mei ien mantsje. De draachtiid duorret likernôch 3 wiken, wêrnei't 2-7 (yn útsûnderlike gefallen oant 11) jongen te wrâld komme. Ornaris smyt in wetterrottewyfke 3 nêsten jiers. De jongen ferlitte nei fjirtjin dagen it nêst en binne nei 2 moanne geslachtsryp. Jonge wyfkes tsjogge soms fuort, mar fêstigje har ek wol yn in diel fan it territoarium fan 'e mem; jonge mantsjes doarmje altiten fuort. Opmerklik is dat mantsjes har dêrby oer it algemien oer lân bewege, wylst wyfkes gebrûk meitsje fan wetterwegen.
Fretten
De wetterrôt libbet fierhinne fan plantaardich guod dat er oan 'e wetterkant fynt, lykas reid, gers en sigge, en fierders de stâlen fan hynsteblommen en oare krûden. Dêrnjonken meitsje se soms twigen, fruchten, knoppen en woartels lytsman. Komselden wike se fan har normaal fegetaryske dieet ôf troch fisken, ies, ynsekten, kikkerts, slakken en fûgelaaien te fretten. Sa seagen ûndersikers yn it Súdingelske greefskip Wiltshire hoe't wetterrotten kikkerts fongen, de poaten ("kikkertbillen") opfrieten en de rest lizze lieten. Men spekulearret deroer dat sok hâlden en dragen mei in aaiwyttekoart te krijen hat.
Status
De wetterrôt hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn it grutste part fan syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Yn beskate dielen fan dat ferspriedingsgebiet, is it mei de soarte lykwols yn it neigean rekke troch in kombinaasje fan ûngaadlike lânboumetoaden en wetterhúshâldingstechniken, en de yntroduksje fan eksoaten as de Amerikaanske nerts (Neovison vison), dy't de wetterrôt ferkringe. Sa wiene der yn Grut-Brittanje yn 2004 noch mar 220.000 wetterrotten oer (fan 'e hast 8 miljoen fan foàr 1960). Dêrfandinne dat de wetterrôt sûnt 2008 yn it Feriene Keninkryk de status fan in beskerme bistesoarte krigen hat. Tsjin 2014 wiene der oanwizings dat de populaasje stadichoan wer wat begûn oan te winnen.
Joert
In joert is in maklik ôfbrekbere en ferpleatsbere rûne wente of tinte dy't tradisjoneel brûkt wurdt troch folken yn Sintraal-Aazje. It wurd "joert" is ôflaat fan it Turkske yurt, dat eins ferwiist nei de ôfdruk dy't sa'n wente efterlit op it gers, en, yn it ferlingde dêrfan nei immens wenplak, streek en heitelân. Inkeld yn oare talen (lykas it Russysk, dat it trochjoech oan oare Westjeropeeske talen) wurdt it brûkt om 'e wente sels oant te tsjutten.
Opbou
In joert bestiet út rûnich houten ramt dat ornaris dy foarm oannommen hat troch it te ferhjitsjen mei steam en it dan te ferbûgen. Oer it ramt hinne wurdt in filten fuorring oanbrocht, dy't makke is fan skieppewol. Yn it ramt is doariepening makke, en it wurdt ûnderstipe troch in stikmannich balken of peallen dêr't it stevige, krektlyk mei filt oerdutsen dak op rêst. Dak, peallen en ramt wurde byinoar holden mei touwen of linten. Soms wurdt der noch in kanvas beklaaiïng oer it filt hinne oanbrocht, of oars sinneskermen.
De hiele struktuer stiet oanhâldend ûnder druk fan 'e swiere filtene fuorrings, wêroan't soms noch in gewicht tafoege wurdt, dat dan oan it dak befêstige wurdt. Der wurde gjin hjerrings brûkt, mei't der fan âlds in kultureel taboe rêste op it skeinen fan 'e grûn. Joerten komme foar yn in ferskaat oan mjitten en gewichten, mar binne allegear ûntwurpen om maklik ôfbrutsen en yn in pear oeren tiid wer opboud te wurden. De ôfsûnderlike ûnderdielen binne hânsum genôch om tuskentroch mei kamielen of jaks nei in oar stee ta ferfierd te wurden.
Hals
De hals is it diel fan it lichem dat by wringedieren (wêrûnder de minske) de holle of kop mei de rest fan it lichem (de romp) ferbynt. As sadanich is it ien fan 'e krúsjaalste en kwetsberste lichemdsdielen. Yn 'e ingere sin wurdt mei de hals ek wol inkeld de fintrale side fan 'e hals bedoeld, yn tsjinstelling ta de nekke, dy't it dorsale diel omfettet.
Boppe-oan yn 'e hals sit de kiel, dêr't de luchtwegen en it spiisfertarringsstelsel gearkomme efteryn de mûle. Leger rinne troch de hals in stikmannich lichemsdielen dy't fan it alderheechste belang binne. Yn it foarste plak moat de wringe neamd wurde, dy't de harsens fia senuwen mei de rest fan it lichem ferbynt, en sa beweging en libben (want sykheljen) mooglik makket.
Dêrnjonken is der de luchtpiip, dy't de longen fan soerstof foarsjocht, en de slokterm dêr't it iten troch ferfiert wurdt fan 'e mûle nei de mage. Ek de strôte sit yn 'e hals, mei de stimbannen dy't spraak mooglik meitsje. Fierders binne der de halsslachieren, dy't de harsens fan bloed foarsjogge, de skyldklier, dy't in wichtige rol ferfollet yn 'e hormoanhúshâlding, en de byskyldklieren. Manlju beskikke ek noch oer de adamsapel, in diel fan 'e strôte dat soms tige prominint ûnder de hûd útstykje kin, mar dat gjin funksje hat.
Shoreditch
thumb|It âld riedhûs fan Shoreditch Shoreditch is in wyk yn it Londenske distrikt Hackney, yn de regio Grut-Londen.
Tean
right|thumb|200px|De teannen fan in [[minske.]] In tean is yn 'e anatomy fan rêchstringdieren (wêrûnder de minske) ien fan in stikmannich útstykjende en ûnôfhinklik beweechbere ûnderdielen fan 'e foet of poat. By minsken befine de teannen har oan 'e foarside fan 'e foet, mar by guon bisten, lykas de measte fûgels, sit ien tean oan 'e efterside. Yn oare gefallen, lykas by bearen, sitte de teannen sa fier faninoar ôf dat de bûtensten har oan wjerskanten fan 'e poat befine.
Funksje
Teannen spylje by de minske in wichtige rol by it rinnen. Flak foar't men jins foet optilt, stipet men op 'e teannen. Wichtiger is noch dat men (ûnbewust) mei teannen jins lykwicht korrizjearret. Minsken dy't ien of mear teannen ferlern hawwe (bgl. oan befriezing), ûnderfine dan earst ek in protte muoite by it rinnen, oant se har oan 'e nije sitewaasje oanpast hawwe. By guon bisten hawwe teannen mear of oare funksjes. Sa hawwe se by evenhoevigen (lykas kij) en ûnevenhoevigen (lykas hynders) de funksje fan it rinnen hielendal oernommen fan 'e foet; de hakke sit by sokke bisten suver healwei de skonk. By apen hawwe de teannen har ûntjûn om mei te gripen, en fungearje se min ofte mear itselde as fingers. De grutte tean is by sokke bisten faak opponearber wurden en fungearret lykas de tomme oan 'e hân.
Henry Gray
Henry Gray (Londen, 1827 – dêre, 13 juny 1861) wie in Britsk anatoom en sjirurch dy't fral ferneamd waard fan it learboek oer anatomy, Gray's Anatomy. Hy waard keazen ta Fellow of the Royal Society (FRS) doe't er noch mar 25 jier wie.
Libben
Gray skreau him yn 1845 as studint yn oan St. Georges Hospital yn Londen, dêr't er letter dosint anatomy waard. As studint waard er al ûnderskieden mei in priis fan de Royal College of Surgeons foar syn The Origin, Connexions and Distribution of nerves to the human eye and its appendages, illustrated by comparative dissections of the eye in other vertebrate animals. 1852 waard er lid fan de Royal Society.
Yn 1858 waard de earste útjefte fan Gray’s Anatomy, mei goed 750 siden en mear as 350 yllustraasjes, publisearre. De yllustraasjes wiene fan Henry Vandyke Carter en diene harrens ta it súkses fan it wurk. It boek waard yn de rin fan de jierren ta ien fan de ferneamdste standertwurken fan de stúdzje medisinen yn de Angelsaksyskre wrâld.
Gray stoar juny 1861 oan de pokken. Hy waard beïerdige yn Londen op de Highgate Cemetery.
Swimflues
By minsken komme hiel selden oanberne swimfluezzen foar tusken de teannen, yn 'e regel tusken de twadde en de trêde tean (as men de grutte tean as de earste beskôget). Dat is in genetyske mutaasje, dy't as yrritant ûnderfûn wurde kin. Tsjintwurdich litte de measte minsken dy't soks yn 'e Westerske wrâld hawwe, it troch in ienfâldige plastyske operaasje fuorthelje.
Sniemûs
De sniemûs of Jeropeeske sniemûs (Latynske namme: Chionomys nivalis, foarhinne: Microtus nivalis) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae) en it skaai fan 'e sniemûzen (Chionomys), dat foarkomt yn 'e berchtmen fan Midden-, Súd- en East-Jeropa en de Balkan en fierders yn dielen fan súdwestlik Aazje. Hy wurdt beskôge as in reliktsoarte út 'e lêste iistiid, waans ferspriedingsgebiet framintearre rekke is sûnt de weromlûking fan it lâniis. Yn Nederlân komt de sniemûs net foar.
Fersprieding
De sniemûs wurdt yn Jeropa as lânseigen beskôge yn 'e Alpen, de Pyreneeën, de berchtmen fan it Ibearysk Skiereilân, de Apeninen fan Itaalje, de Karpaten fan Roemeenje, de Tatra fan Slowakije en Poalen, en op 'e Balkan de Dinaryske Alpen fan Kroaasje en Bosnje-Hertsegovina, it Balkanberchtme fan Bulgarije, it Grykske Pindusberchtme en de berch de Olympus. It iennichste Mediterrane eilân dêr't er foarkomt, is it bercheftige Euboea, lyk foar de Eastgrykske kust. Yn Aazje libbet er yn 'e Kaukasus, Libanon, Syrje, westlik en noardlik Iraan en súdlik Turkmenistan.
Taksonomyske skiednis
De sniemûs waard foar it earst beskreaun yn 1842 as Microtus navalis (en dus as in lid fan it skaai fan 'e fjildmûzen). Yn 1972 waard lykwols it nije skaai fan 'e sniemûzen oprjochte, en de namme Chionomys nivalis is no algemien akseptearre, hoewol't alle wederwarichheden oer de sniemûs noch net bekend binne. Fossyl bewiismateriaal wiist derop dat de sniemûs him tsjin it Lette Pleistoseen yn Jeropa ûntwikkele hat. Troch de weromlûking fan it lâniis is syn habitat sûnt de lêste iistiid ferbrokkele rekke.
Uterlike skaaimerken
De sniemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-14 sm, mei in sturtlingte fan 5-7½ sm en in gewicht fan 40-68 g. It is in mânske wrotmûs, mei in tichte, langhierrige pels dy't ljochtgriis oant brúngriis fan kleur is. De langste hierren binne hol en befetsje lucht, sadat de sniemûs goed tsjin 'e berchkjeld isolearre is. Dy hierren binne dûnkerder as de oaren, wat it bist in wat strekerich oansjen jout. De snorhierren binne wyt en ek de sturt, dy't foar in wrotmûs relatyf lang is, hat fierhinne in witige kleur. De earen stekke justjes út 'e pels wei.
Biotoop
Sniemûzen binne berchbewenners, dy't it noflikst bine boppe de beamgrins, mank rotsen en los pún op berchgreiden en -skeanten, yn rotsspjalten en op terrein mei strewelleguod en leechgroeiend beamte. Yn Frankryk komme se ek leger foar, ynsafier't dêr rotsige biotopen te finen binne, lykas by Glun, yn 'e Ardèche, en yn 'e omkriten fan Nîmes. Hoewol't de sniemûs dus ek wol op minder grutte hichten libbet, docht er it hegerop better, mei't er dêr foar syn fretten minder konkurrinsje ûnderfynt fan 'e Alpenmarmot, de stienbok en de gims. By foarkar libbet er sadwaande tusken de 1.000 en 2.500 m, mar op 'e Mont Blanc is er oant op 4.700 m hichte oantroffen. Pleatslik weaget er him deunby minsklike bebouwing en soms kringt er sels yn berchhutten troch, mar dat komt eins inkeld winterdeis foar, as it tige min waar is.
Hâlden en dragen
De sniemûs is fral yn 'e skimer warber, mar by sinneskynwaar weaget er him gauris ek oerdeis bûten om op 'e rotsen te sinnebaaien. Rinne docht er heech op 'e poaten en mei de sturt omheech. Hy graaft hoalen mei ferskate yn-/útgongen mank rotsen en beamwoartels. Simmerdeis rispet er gers en blêden, dy't er yn 'e sinne drûget om se dan yn ûndergrûnske romten op te slaan, wierskynlik om se letter te brûken as nêstmateriaal. Sniemûzen hâlde gjin wintersliep, en bliuwe dus it hiele jier rûn aktyf.
Dy peartiid falt foar de sniemûs, ôfhinklik fan 'e pleatslike omstannichheden, yn 'e perioade fan maaie oant septimber. Nei in draachtiid fan 3 wiken wurde der meastal 2 kear jiers 1-4 (mar yn trochsneed 3) jongen te wrâld brocht. Mei 18 dagen wurde dy ôfwûn en mei 4 wiken binne se selsstannich. Oant en mei de winter hâlde se ta yn it territoarium fan 'e mem. Se binne yn 'e regel pas it jiers nei har berte geslachtsryp. De libbensferwachting bedraacht by sniemûzen 2-4 jier. Har wichtichste natuerlike fijannen binne de harmeling, de wezeling, de foks, de raven, de oehoe en de wâldûle.
Fretten
Sniemûzen frette yn 'e regel inkeld plantaardich guod, lykas gerzen, blêden, stâlen, woartels, gersleaten, knoppen en fruchten, lykas blebberbeien. Soms wurdt it menu oanfolle mei ynsekten of ynsektelarven.
Status
De sniemûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't de soarte it noch altyd goed docht yn syn natuerlike habitat en dêr rûnom foarkomt, nettsjinsteande it fragmintaryske ferspriedingsgebiet. De populaasje liket stabyl te wêzen en hat foar safier bekend net mei spesifike bedrigings te krijen.
Foet (betsjuttingsside)
"Foet" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Grutte Rivieren
De Grutte Rivieren (Nederlânsk: Grote Rivieren) is de namme dêr't de Ryn, Lek, Waal, Maas en Merwede yn Nederlân faak ûnder beflapt wurde. Dy rivieren streame yn Midden-Nederlân deun byinoar troch itselde leechleine gebiet yn 'e provinsjes Gelderlân, Noard-Brabân en Súd-Hollân. Ferskate bekende lânstreken wurde folslein troch de rivier omjûn, wêrûnder de Betuwe, it Lân fan Maas en Waal, de Bommelerwaard, de Tilerwaard, it Lân fan Altena, de Biisbosk, de Alblasserwaard, it Eilân fan Doardt, Iselmûne, de Hoekske Waard en Foarne-Putten. Inkeld wurdt de Isel ek wol ta de Grutte Rivieren rekkene, mar meastal net, om't dy in hiele oare koerts folget.
De oantsjutting "de Grutte Rivieren" wurdt behalven as in poer geografysk begryp likefolle brûkt as in grins om Nederlân yn twaen te spjalten. Dan hat men it oer "benoarden fan 'e Grutte Rivieren" of "súdlik fan 'e Grutte Rivieren". Dy funksje binne de rivieren nammenste mear gaadlik foar om't se de grins foarmje tusken it protestantske noarden en it roomske suden (al nimt it grutste part fan Seelân datoangeande in útsûnderingsposysje yn). In dêrmei ferbânhâldend ferskynsel is de fiering fan it karnaval, dêr't besuden de Grutte Rivieren altyd al rûnom oan dien waard, mar dy't noardlik derfan (op in pear isolearre roomske enklaves nei) pas resint yntrodusearre is, en dat noch inkeld yn 'e gruttere stêden.
Bochotnica
Bochtonica (IPA [bɔxɔtˈnit͡sa]) is in stêd yn it súdeasten fan Poalen mei 1.500 ynwenners (2010), en in gebiet fan 20 km². Boargemaster is Jadwiga Kozak.
Wringe (rêchbonke)
De wringe of rêchbonke (Latynsk: columna vertebralis), faaks better bekend as de rêgegraat (wat eins in hollanistyske ynterferinsje is) of ûnder de Nederlânske beneamings fan ruggengraat of wervelkolom, is de sintrale bonke fan it lichem fan alle wringedieren. By minsken bestiet er út 33 of 34 wringen of draaibonken (wervels), mei dêrtuskenyn hieltyd in tuskenwringeskiif, behalven tusken de beide boppeste wringen (de atlaswringe en de aksiswringe).
Opbou
De minsklike rêchbonke bestiet út (fan boppen nei ûnderen):
Troch de holle foarm fan 'e wringen en om't se opinoar steapele binne, ûntstiet der in tunnelfoarmige iepening fan 'e stuten oant de nekke dy't it wingekanaal of canalis vertebralis neamd wurdt. Dêryn befynt him it rêchpiid (ruggenmerg). De funksje fan 'e wringen is trijefâld. De hiele rêchbonke mei-inoar draacht it gewicht fan it minsklik lichem en makket troch syn fleksibiliteit de frije beweging dêrfan mooglik. Mar like wichtich is de beskerming fan it rêchpiid, dat as senuwsintrum in krúsjale rol ferfollet by de bestjoering fan it lichem.
Noard-Nederlân
Noard-Nederlân is in Nederlânske regio (ek wol lânsdiel neamd) dy't de noardlike provinsjes Fryslân, Grinslân en Drinte omfiemet. Dit gebiet foarmet in statistyske NUTS 1-regio, en sûnt 1992 wurkje de trije provinsjes gear yn it Gearwurkingsferbân Noard-Nederlân (GNN).
It GNN
It doel fan it GNN is om 'e ekonomyske posysje fan Noard-Nederlân fuort te sterkjen. Dêrta wurdt besocht om it romtlike en ekonomyske belied fan 'e trije provinsjes opinoar ôf te stimmen. Yn 2013 waard in nije koerts foar Noar-Nederlân fêststeld yn 'e nota Noordervisie2040. Dêrnjonken fiert it GNN út namme fan 'e trije provinsjes ûnderhannelings mei it nasjonaal regear yn De Haach en de Jeropeeske Uny yn Brussel. In wichtige advysrol wurdt dêrby ferfolle troch de stêden Grins, Ljouwert, Assen en Emmen.
As basis foar de beslútfoarming oer de ynset fan ynvestearrings fan it ryk op romtlik-ekonomysk mêd fungearret de saneamde Gebiedsagenda Noord-Nederland, dy't datearret út 2009. Der wurdt wurke oan in nije "gebietsaginda", dy't nei ferwachting yn 2014 noch fêststeld wurde sil. Binnen it GNN is sûnt 2010 in iepentlik skeel ûntstien tusken Fryslân en Grinslân oer de allokaasje fan beskikbere middels en de fêstiging fan oerheidstsjinsten, dy't rjochtsom of loftsom allegear yn Grins lykje te bedarjen.
Grutste gemeenten
Boarne:CBS Statlline
Grutste plakken
De 10 grutste plakken yn Noard-Nederlân binne:
Boarne: CBS Statline
Soal
Keppelings foar geografyske oantsjuttings It Soal
Kening Jan (toanielstik)
Kening Jan, yn it oarspronklike Ingelsk: King John (folút eins: The Life and Death of King John, "Libben en Dea fan Kening Jan"), is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. It is yn prinsipe in trageedzje, hoewol't it yn 'e tradisjonele yndieling fan Shakespeare syn wurk ûnder de Shakespeariaanske histoaryske stikken falt. Sa't de titel al oanjout, is dit stik basearre op it libben fan kening Jan fan Ingelân, dy't regearre fan 1199 oant 1216, al hat it toanielstik net bot wei fan 'e histoaryske foarfallen. Kening Jan moat earne yn 'e 1590-er jierren skreaun wêze, mar it waard pas foar it earst útjûn as ûnderdiel fan 'e First Folio, yn 1623. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma ferskynde yn 1965.
Eftergrûn
Jan fan Ingelân, byneamd Jan sûnder Lân of Jan Sêftswurd, leit yn 'e Ingelske skiednis bepaald net op in goede namme. Yn syn The History of England, Volume I: Foundation skriuwt de foaroansteande Britske histoarikus Peter Ackroyd dêroer: "Hy stekt Richard III nei de kroan oangeande wa't beskôge wurdt as de 'kwea-aardichste' fan 's lâns keningen. Mar feitliks wiene Jan en Richard neat gemiener of wreedslûger as withoefolle oare, mear bewûndere soevereinen; se troffen it lykwols miskien wat ûngelokkich mei de kronykskriuwers dy't it op har namen om harren dieden op te tekenjen." Ien sa'n kronykskriuwer skreau by Jan syn dea: "De hel fielde himsels besmoarge troch him [Jan] ta te litten." Net wat wy hjoed de dei ûnpartijige skiedskriuwing neame soene. Neitiid waard it byld fan Jan dat troch sokke lju jûn wie, befêstige troch Shakespeare syn stik.
Yn wurklikheid wie it regear fan Jan ien fan 'e kearpunten yn 'e Ingelske skiednis. Jan ferlear de measte Ingelske oerseeske besittings (Normandje, Anzjû en Maine) oan Frankryk, sadat de grins wer, lykas foàr de Slach by Hastings, yn 1066, yn it Kanaal kaam te lizzen, wat de him ûntjaande Ingelske nasjonaliteit allinne mar te'n goede kaam. Jan bemuoide him ek persoanlik mei it bestjoer en de rjochtspraak, saken dy't syn soargeleaze âldere broer Richard Liuwehert altiten oan syn ministers oerlitten hie wylst er sels it belestingjild ferkwânsele oan sinleaze oarloggen. Ut Jan syn ferfrjemding mei de eallju kaam úteinlik de ferneamde Magna Charta fuort, dy't tsjintwurdich beskôge wurdt as in foar dy tiid unike ferklearring fan rjochten fan 'e minske foar de steat oer. En ta einbeslút wie Jan de earste Ingelske kening sûnt 1066 dy't sawol yn Ingelân berne waard as der stoar.
Ynhâld
It stik iepenet as kening Jan in Frânske gesant ûntfangt, dy't in ultimatum fan 'e Frânske kening Filips II oerbringt: Jan moat op slach en stel syn troan ôfstean oan syn omkesizzer Artur, de wiere erfgenamt fan Richard Liuwehert, of oars sil it oarloch wurde tusken Ingelân en Frankryk. Jan leit dy eask fansels njonken him del, dat de oarloch brekt út. Kening Filips belegeret it stedsje Angiers, in ûnderdiel fan 'e Ingelske besittings yn Frankryk, en bedriget de ynwenners mei in bestoarming as se Artur net as harren hear erkenne. Dan arrivearret it Ingelske leger, dat de boargers fan Angiers mei in bestoarming bedriget as hja Jan net as harren hear erkenne. De stedsbewenners, dy't tusken de wâl en it skip driigje te kommen, sizze dat se de rjochtlike kening erkenne, wa't dat dan ek mar wêze mei.
Dêr hat fansels net ien wat oan, en guon eallju wolle dat Frankryk en Ingelân in ferbûn slute om mienriedich de rebelske stêd te straffen. De boargers fan Angiers stelle dan út dat Filips syn soan, de dauphin Loadewyk, mei Jan syn omkesizzer Blanche trouwe sil; troch dat houlik soe Jan syn gryp op 'e Ingelske troan fuortsterke wurde, wylst Filips fia de breidsskat it Frânske grûngebiet útwreidzje kinne soe. Hoewol't Artur en syn furieuze mem Konstânse Filips derfan betichtsje harren yn 'e steek te litten, stimt de Frânske kening mei it foarstel yn, en fynt it houlik plak.
Dan arrivearret kardinaal Pandolf út Rome mei in formele beskuldiging dat kening Jan de paus oerhearrich west hat troch op eigen manneboet in aartsbiskop te beneamen. Jan wegeret it spul werom te draaien, en wurdt fan gefolgen ekskommunisearre. Pandolf wit dêrop de twifelige Filips te bepraten om in nije oarloch tsjin Ingelân te begjinnen. Mar it slagget de Ingelsen en feroverje Angiers, dêr't Artur yn harren hannen falt. Jan oarderet Hubert, in boarger fan Angiers, om Artur temûk út 'e ljochten te helpen, mar de rjochtskepene man kin himsels der net ta bringe. Jan syn eallju wolle dat er Artur frijlit, en Jan stimt dêr úteinlik yn ta, mar dan wurdt him de foet dwers set troch Hubert, dy't ferkundiget dat Artur dea is. De eallju, dy't miene dat Jan efter de dea fan syn omkesizzer sit, rinne oer nei Loadewyk, dy't ûnderwilens op oantrún fan Pandolf oan in ynfaazje fan Ingelân begûn is. Neitiid docht by in lulke konfrontaasje tusken de kening en Hubert bliken dat Artur noch libbet. Jan is dêr no feringele mei en stjoert Hubert nei syn eallju ta om it goede nijs buorkundich te meitsjen.
Mar dan stjert Artur by in sprong fan in kastielmuorre (Shakespeare lit iepen oft it dêrby om selsmoard of om in mislearre besykjen om te ûntsnappen giet). De eallju fiele har no befêstige yn har leauwe dat Jan Artur fermoardzje litten hat, en stegerje Hubert ôf. Syn rie te'n ein slút Jan dan in oerienkomst mei Pandolf: hy swart trou oan 'e paus, yn ruil wêrfoar't Pandolf foar him mei de Frânsen ûnderhannelje sil. Loadewyk, dy't no de wyn yn it seil hat, wegeret lykwols en harkje nei de kardinaal. De oarloch wurdt fuortset mei grutte ferliezen oan beide kanten, wêrûnder Loadewyk syn fersterkings, dy't omkomme by it oerstekken fan it Kanaal. In stjerrende Frânske ealman, de boarchgreve fan Melun, bringt oan de Ingelske eallju út dat Loadewyk fan doel is om harren allegear te deadzjen, as er de oarloch ienris wûn hat. In grut tal Ingelske eallju jout him sadwaande wer by kening Jan. Dy wurdt lykwols fergiftige troch in mûnts, dy't wrokket oer de swiere belesting dy't de kening de kleasters oplein hat. Ear't er stjert, swarre de eallju trou oan syn soan Hindrik, en Pandolf arrivearret noch mei in fredesferdrach. It stik einiget mei de dea fan kening Jan.
Fryske oersetting
King John waard ûnder de titel Kening Jan yn it Frysk oerset troch Douwe Kalma. Yn 1965 waard it publisearre troch de Fryske Shakespeare Stifting te Drachten, as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte Shakespeare's Wurk Dl. V, yn 'e mande mei de fertalings fan guon oare Shakespeariaanske keningsstikken, lykas Hindrik IV, Diel 1, Hindrik IV, Diel 2, Hindrik V en Richard II.
Edmund Izerkant (toanielstik)
Edmund Izerkant, yn it Ingelsk: Edmund Ironside (folút eins: Edmund Ironside, or: War Hath Made All Friends, "Edmund Izerkant, of Oarloch Hat in Elk ta Freon Makke"), is in toanielstik fan ûnbekend auteurskip út 'e Elizabetaanske Tiid, dat basearre is op it bewâld fan 'e Ingelske kening Edmund II, byneamd Edmund Izerkant, dy't koart regearre yn it jier 1016. It stik waard yn 'e Elizabetaanske Tiid nea publisearre en it is ûnwis wannear't it skreaun is, mar literêr histoarikus Eric Sams datearret it yn 1587. It iennichst bekende manuskript is op 'e noed fan it Britsk Museum.
Shakespeariaansk auteurskip
Teminsten trije saakkundigen, Sams, Peter Ackroyd en E.B. Everitt, wolle hawwe dat Edmund Izerkant in ier — of miskien wol it ierste — wurk fan 'e grutte toanielskriuwer en dichter William Shakespeare is, dêrby wizend op sterke gelikenissen mei Titus Androanikus, wêrfan't fêststiet dat it in iere Shakespeariaanske trageedzje is. Edmund Izerkant wurdt sadwaande ta de Shakespeariaanske apokrifa rekkene.
Ynhâld
Knút de Grutte (in Ingelsk kening út it Deenske Hûs fan de Knútlingen dy't regearre fan 1016 oant 1035) hat te krijen mei in opstân fan 'e lânseigen Angelsaksyske befolking, ûnder lieding fan Edmund Izerkant. Sûnder dat se it witte, hawwe se lykwols in mienskiplike fijân, in ferriedlik ealman dy't fan Edricus hjit, en dy't fan doel is en gryp de kroan foar himsels.
Nekke
By de minske is de nekke ûnder normale omstannichheden wat hol (hat in lichte lordoaze), om te kompinsearjen foar de lichte bolheid (kyfoaze) fan 'e boarstwringen (borstwervels). De yndividuële nekwringen wurde fan boppenôf yn medysk jargon C1-7 neamd. De C stiet foar cervix, dêr't it eigenskipswurd foar de nekke, "servikaal", fan ôflaat is. De nekwringe C1 wurdt ek wol de atlaswringe neamd en C2 hjit fan aksiswringe. De oare fiif hawwe gjin selsstannige nammen. De atlaswringe wurdt sa neamd om't er de holle draacht (nei Atlas, dy't yn 'e Grykske mytology de wrâld droech). De atlaswringe stiet op in opsteand stikje fan 'e aksiswringe ("aksis" betsjut "as"), en dêrtroch is men by steat en draai de holle.
By ûngemakken mei in protte enerzjy kin der op it plak dêr't de atlaswringe en de aksiswringe gearkomme in brek ûntstean. Dat is tige gefaarlik, want as it rêchpiid (ruggenmerg), it binnenste fan 'e wringen, op dat punt skansearre rekket, sil men dat foar 't neist net oerlibje. De nervus phrenicus, in senuw dy't nei it mulruft ta rint en it sykheljen beävensearret, rint hjir nammentlik troch it rêchpiid, dat it ôfsnijen fan dy senuw betsjut dat der net mear sykhelje wurde kin. De atlaswringe en de aksiswringe binne de iennichste draaibonken dy't net skaat wurde troch in tuskenwringeskiif. Soms kin it m dy skiven op oare plakken heal tusken de draaibonken wei skowe, wat in tige pynlike nekhernia opsmyt, dy't mooglik ek liede kin ta krêftsferlies oan ien kant fan it lichem en in dôf gefoel yn ien fan 'e earms.
De nekwringen wurde stabilisearre troch de nekspieren en in ûnbidich grut spierbanne-apparaat, dat teffens grutdiels it gewicht fan 'e holle draacht. By beskate ûnferwachtse hurde bewegings (lykas in oanriding fan efteren) kinne dy spieren en/of spierbannen ferrutsen of ferstûke reitsje, wat in whiplash ("swypslach") neamd wurdt. Soks is tige dreech om wer te genêzen, en kin faak jierren lêst jaan. Ek pineholle (yn 'e foarm fan spanningspineholle) wurdt faak feroarsake troch in te grutte spanning op 'e nekspieren.
Floaridawetterrôt
Fersprieding
De Floaridawetterrôt libbet yn it grutste part fan 'e Amerikaanske steat Floarida, dêr't er inkeld ûntbrekt yn 'e Floridiaanske Panhandle, en fierders yn in diel fan it noardeasten en in part fan it noardwestlike kustgebiet. Hy komt ek foar yn súdeastlik Georgia. Syn hjoeddeistige fersprieding komt oerien mei de fynsten fan fossilen fan 'e Floaridawetterrôt op ferskate plakken, dy't tebek geane oant it Lette Pleistoseen.
Uterlike skaaimerken
De Floaridawetterrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 18⅔-21⅓ sm, mei in sturtlingte fan 9,9-16,8 sm en in gewicht fan 262 g (♀) oant 279 g (♂). Folwoeksen eksimplaren hawwe in brune pels dy't nei de bealch ta wat ljochter útskaait. Jongen binne earst griis oant jiskegriis. De feroaring fan kleur falt foar as de jongen mei 7-30 dagen en nochris mei 35-50 dagen de earste beide kearen ferhierje. Folwoeksen eksimplaren ferhierje almeast hjerstmis.
Biotoop
Floaridawetterrotten jouwe dúdlik de foarkar oan grutte moeraskriten, al komme se ek wol yn oare biotopen foar. Weidlân dêr't in soad fee holden wurdt, mije se almeast.
Hâlden en dragen
De Floaridawetterrôt is in semy-akwatysk bist (d.w.s. dat er in oansjenlik diel fan 'e tiid yn it wetter trochbringt) en teffens in nachtdier. Hy is faak beskreaun as in sosjaal bist, dat gearlibbet mei soartgenoaten, mar nij ûndersyk sugerearret dat soks net sasear in natuerlik hâlden en dragen is, mar mear in út need berne oanpassing is oan in tekoart oan gaadlik wengebiet. Floaridawetterrotten libje fral fan wetterplanten, dy't se opdûke en dan omdriuwkeljend op in driuwtille lytsman meitsje. Binnen har territoaria hawwe se 10-15 beskûle plakken dêr't se har geregeldwei deljouwe. Sokke skûlplakken besteane út boppegrûnske nêsten dy't boud binne út in tsjûke laach fegetaasje. De gefaarlikste rôfdieren binne foar de Floaridawetterrôt de Amerikaanske alligator en fierders hauken en goudûlen, al liket de measte predaasje troch rôffûgels foar te fallen as de Floardidawetterrôt troch oerstreamings út syn natuerlike habitat ferdreaun is. De populaasjetichtheid leit yn 'e regel om 'e 250-300 bisten de ha.
Status
De Floaridawetterrôt hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Der wurdt wol tocht dat de oanwêzigens fan 'e Floaridawetterrôt yn Floarida de reden is dat de muskusrôt, dy't frijwol deselde ekologyske nys ferfollet, dêr ûntbrekt.
De Klaachsang fan in Minneresse
De Klaachsang fan in Minneresse, yn it oarspronklike Ingelsk: A Lover's Complaint (of ek wol The Lover's Complaint), is in lang, ferheljend gedicht, dat foar it earst publisearre waard yn 1609, as in taheakke op 'e earste útjefte fan William Shakespeare syn Sonnetten. Hoewol't it dus yn in boek fan Shakespeare ferskynde en sadwaande iuwenlang oan dy wiidferneamde Ingelske toanielskriuwer en dichter taskreaun is, is it auteurskip fan De Klaachsang fan in Minneresse yn akademyske fermiddens noch altiten in saak fan ûnienichheid. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma ferskynde yn 1976.
Ynhâld
It gedicht bestiet út sânenfjirtich sânrigelige kûpletten, dy't skreaun binne yn it saneamde rhyme royal, d.w.s. mei it rymskema ababbcc, mei in metrum en opbou dy't identyk binne oan dy fan Shakepeare syn gedicht De Rôf fan Lukresia. Yn it gedicht sjocht de sprekker in jonge frou dy't oan 'e rivierkant sit te skriemen en ûnderwilens teskuorde brieven, ringen en oare leafdestekens yn it wetter smyt. In âldman freget har nei de reden fan har fertriet, en se antwurdet mei him te fertellen oer in eardere minner dy't har it hof makke, har ferlate en har neitiid yn 'e steek liet. Se beslút har ferhaal mei de bekentenis dat se op 'e nij foar de falske sjarmes fan 'e jongfeint falle soe.
Auteurskipsdiskusje
Nettsjinsteande de publikaasje fan De Klaachsang fan in Minneresse yn in dichtbondel fan Shakespeare wurdt de taskriuwing oan him dochs gauris yn 'e kiif steld. It gedicht befettet nammentlik withoefolle wurden en taalfoarmen dêr't men yn Shakespeare syn (fierdere) wurk omdôch nei sykje sil, wêrûnder ferskate argaïsmen en latinismen. Ek wurdt De Klaachsang fan in Minneresse soms as ritmysk en opboutechnysk ûnhandich beskôge, al fine oaren it krekt fan treflike kwaliteit. Hoe dan ek, der bestiet yn akademyske fermiddens in lange skiednis fan ûnienichheid oer it auteurskip fan dit gedicht, en hoewol't de measte saakkundigen it der tsjintwurdich oer iens binne dat Shakespeare nei gedachten yndie de skriuwer wie, sil de diskusje sûnder mis fuortbestean oant der in definityf bewiis fan it auteurskip fûn wurdt (en it liket ûnwierskynlik dat dat ea barre sil).
Fryske oersetting
A Lover's Complaint waard yn it Frysk oerset troch Douwe Kalma. Yn 1976 waard it publisearre troch de Fryske Shakespeare Stifting te Drachten, as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte Shakespeare's Wurk Dl. VIII, yn 'e mande mei de fertalings fan 'e oare Shakespeariaanske poëzij en fan guon Shakespeariaanske trageedzjes.
Keppelings om utens
● A Lover's Complaint by Project Gutenberg
Wybe Bernhardus Buma
thumb|Wybe Bernhardus Buma (1817) [[Jan Hendrik Matthijsen]] Wybe (Wibo) Bernhardus Buma (Ljouwert, 7 maart 1807 - Weidum, Borniastate, 8 april 1848) wie in Nederlânsk jurist en bestjoerder.
Biografy
Buma wie in soan fn Mr. Bernhardus Buma (1770-1838) en Rolina Maria Hora Siccama, frouwe fan Klinckema (1773-1826). Hy studearre rjochten oan de Ryksuniversiteit Grins en promovearre yn 1830. Hy wie dêrnei efterelkoar waarnimmend griffier fan it fredegerjocht yn Dronryp 1830-1831 en Ljouwert 1831-1834. Hy wie dêrnjonken ek advokaat. 1834 troude er Joanna Elisabeth baronesse van Haersolte (1813-1864). Harren soan Bernhardus Jouke Buma waard boargemaster fan Himmelumer Aldeferd en Noardwâld.
Buma folge 1834 syn heit op as grytman fan Baarderadiel. Teffens wie er dyksdeputearre fan it Wetterskip "Vijf Deelen Binnendijks" en lid fan de Twadde Keamer 1840-1844. Hy waard 1844 Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw. Fan 1845 oant syn ferstjerren wie er lid van de Provinsjale Steaten fan Fryslân.
Buma stoar yn de âldens fan 41 jier en waard beïerdige op it begraafplak fan de famylje Buma yn Weidum.
Hannelingen fan Paulus en Tekla
De Hannelingen fan Paulus en Tekla is in algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel. It is in yn it Gryksk steld pseudepigrafysk geskrift ûnder de namme fan 'e apostel Paulus, dat yn 'e regel datearre wurdt om it jier 160 hinne. De ûntdekking fan in Koptyske ferzje fan 'e Hannelingen fan Paulus hat befêstige wat wittenskippers al fermoeden, nammentlik dat de Hannelingen fan Paulus en Tekla oarspronklik ûnderdiel útmakke hat fan dy tekst, wat ek it abrupte begjin fan de Hannelingen fan Paulus en Tekla ferklearret. Hoewol't de tekst troch de anonime skriuwer yn it ramt fan 'e kanonike Hannelingen fan de Apostels pleatst wurdt, wykt it op ideologysk mêd ôf fan it nijtestamintysk boadskip, benammen oangeande de rol fan froulju yn 'e tsjerke.
Oerlevering
De Hannelingen fan Paulus en Tekla waard it earst oanhelle troch de tsjerkfaar Tertullianus, dy't it in kettersk geskrift fûn om't it froulju oanmoedige om te preekjen en te dopen. Tertullianus beweart fierders dat de skriuwer in kristlik preester út Lyts-Aazje wie, dy't út syn amt set waard fanwegen syn auteurskip fan dizze tekst (sij it net om 'e al of net ketterske ynhâld, mar om't er it foarkomme litten hie as soe Paulus de skriuwer west hawwe). Yn 'e Easterske Tsjerke wiene ûnderskate ferzjes fan 'e Hannelingen fan Paulus en Tekla rûnom yn sirkulaasje, yn it Gryksk, Syrysk, Armeensk, Koptysk en Ge'ez (de deade tsjerketaal fan Etioopje). Ek besteane der Latynske oersettings. Guon fan 'e oarstalige ferzjes wike aldertigenst ôf fan it Grykske orizjineel; sa mist yn 'e Ge'ez-oersetting Tekla har oanspraak op it preekjen en de doop, wêrmei't it ferhaal foar de helte syn sin kwytrekke is.
Ynhâld
As Paulus op ien fan syn Lytsaziatyske sindingsreizen de stêd Ikoanium (it hjoeddeisk Konya, yn Turkije) oandocht, rekket dêr in jongfaam út in foaroansteande húshâlding, Tekla, sa yn 'e besnijing fan syn preekjen, dat har mem en har ferloofde om har yn noed komme te sitten en de apostel oppakke litte. Mar Tekla keapet de sipier om en besiket Paulus yn syn sel, dêr't se oan syn fuotten sitten giet om op 'e nij nei syn wurden te harkjen. As har famylje dat ûntdekt, wurde sy en de apostel foar de gûverneur brocht. Om 'e goenamme fan 'e famylje fersiket Tekla har mem om 'e deastraf, dat Paulus wurdt feroardiele om gisele te wurden, wylst Tekla op 'e brânsteapel komt. Op it stuit dat dy oanstutsen wurdt, stekt der lykwols ynienen in slimme stoarm op dy't de flammen dwêstget, en Paulus en Tekla ûntkomme nei Antiochië yn Pisydje.
Dêr biedt in ealman dy't fan Aleksander hjit Paulus jild oan foar Tekla, mar Paulus hâldt út dat er neat mei har te krijen hat. Dêrop besiket Aleksander Tekla mei geweld te ûntfieren. Sy ferset har en ferkeapet him dêrby in pear terwinkels, ta fermaak fan it omsteand laach. Aleksander sleept har dêrop foar it gerjocht om't se in ealman oanfallen hat. Tekla wurdt feroardiele om troch wylde bisten opfretten te wurden. Se wurdt mei keatlings oan in woeste liuwinne fêstset en troch de stêd paradearre. Dêrnei wurde har de klean fan it liif skuord en wurdt se yn 'e arena foar de bisten smiten, nettsjinsteande de protesten fan 'e froulju fan 'e stêd. Mar Tekla wurdt fannijs op mirakuleuze wize rêden, earst troch de liuwinne, dy't har beskermet tsjin 'e oare bisten, en dêrnei troch in rige oare wûnders. Tige opmerklik is dêrby dat se harsels doopt troch yn in wetterbak mei "libbensgefaarlike" seehûnen te springen (de seehûnen wurde troch in wûnder fan God deade foar't se har "opfrette" kinne). Uteinlik gripe de froulju fan 'e stêd yn en befrije Tekla, dy't dêrop mei Paulus weromkeard nei Ikoanium om har mem te bekearen. De ûnderskate ferzjes fan 'e tekst einigje op ferskillende manearen; by ien dêrfan libbet Tekla de folgjende 72 jier as klúznerinne yn in grot, wêrnei't se nei Rome reizget om by Paulus begroeven te wurden.