cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Singin' in the Rain (film)
Untfangst
Tsjintwurdich hat Singin' in the Rain in suver legindaryske status berikt. De film wurdt no faak beskôge as de bêste filmmusical dy't ea makke is, en teffens as ien fan 'e bêste Hollywoodfilms aller tiden. Yn 1989 wie Singin' in the Rain ien fan 'e earste 25 films dy't troch de Library of Congress omreden fan kulturele, histoaryske en/of estetyske wearde útornearre waarden foar preservearring yn it Amerikaanske National Film Registry.
Adaptaasjes
Singin' in the Rain waard yn april 1952 adaptearre ta in stripalbum (Eastern Color Movie Love #14).
De film waard (folle letter) ek adaptearre ta in toanielmusical mei deselde namme, dy't yn 1983 iepene yn it Londenske West End en yn 1985 op Broadway yn New York.
Gallo (taal)
It Gallo (Gallo: Gallo) soms ek Gallo-Bretonsk, Bretonsk-Romaansk of Galleesk (langue gallèse) neamd, is in Romaanske streektaal yn it easten fan Bretanje, in skiereilân oan 'e westkust fan Frankryk. It is ien fan 'e Oïlyske talen en wurdt faak beskôge as in dialekt fan it Frânsk. Tegearre mei it Keltyske Bretonsk (dêr't it net mei betize wurde moat) is it ien fan 'e beide lânseigen talen fan Bretanje en it Bretonske folk. It Gallo genietet yn Frankryk op nasjonaal nivo gjin erkenning. It tal sprekkers bedraacht likernôch 28.000 en rint stadich fierder tebek, wêrmei't de taal sterk yn syn fuortbestean bedrige is.
Etymology
De term gallo (soms stavere as galo of gallot) komt fan it Bretonske wurd gall, dat "frjemdling" of "bûtenlanner" betsjut en troch de iuwen hinne in bybetsjutting fan "Frânsman" krigen hat.
Taalbesibskip
It Gallo is in Romaanske taal, en moat net betize wurde mei de oare, Keltyske taal fan Bretanje en de Bretonnen: it Bretonsk. It Gallo is ien fan 'e Oïlyske talen, in lytse taalkloft dy't ta de Gallo-Romaanske groep fan 'e Westromaanske talen heart. Ta de Oïlyske talen hearre ek it Frânsk en ferskate streektalen dy't yn westlik Frankryk om it Gallo hinne sprutsen wurde, lykas it Normandysk fan Normanje, it Anzjevynsk fan Anzjû en it Poitevynsk fan Poitou. It Normandysk wurdt noardeastlik fan it Gallo sprutsen, it Anzjevynsk eastlik en it Poitevynsk súdeastlik. De Oïlyske talen wurde faak sjoen as dialekten fan it Frânsk, mar it binne eins taalfoarmen dy't har ûnôfhinklik ûntwikkele hawwe fan it Frânsk, dat fuortkomt út it Oïlyske dialekt fan Parys.
It Gallo ûnderskiedt him benammen fan 'e oare Oïlyske talen troch in sterkere Keltyske ynfloed, dy't feroarsake is troch iuwenlang direkt kontakt mei sprekkers fan it Bretonsk. Dy ynfloed is lykwols frij beheind bleaun, en de wurdskat fan it Gallo bestiet foar de grutte mearderheid út Romaanske wurdfoarmen. De ynfloed fan it Bretonsk op it Gallo nimt boppedat wat langer wat mear ôf wat fierder eastlik (by de taalgrins mei it Bretonsk wei) men komt.
De measte oerienkomsten hat it Gallo mei it Anzjevynsk, wêrmei't it ûnderling fersteanber is en de Gallo-Anzjevynske groep fan 'e Oïlyske talen foarmet. Mei it Normandysk en it Poitevynsk is de ûnderlinge fersteanberens tuskenbeiden oant min. It Poitevynsk hat in sterkere ynfloed fan it Oksitaansk fan súdlik Frankryk ûndergien (dat net ta de Oïlyske talen heart), wylst it Normandysk in superstraat fan Aldnoarsk ynkorporearre hat om't Normanje in gebiet is dat yn 'e Iere Midsiuwen troch de Wytsingen (of Noarmannen, dêrfandinne de namme) kolonisearre waard. Mei oangrinzgjende fariëteiten fan it Normandysk yn it súdwesten fan Normanje, en ek mei it Jerseyaansk en Guernseyaansk fan 'e Kanaaleilannen, dat Normandyske dialekten binne, hat it Gallo in ridlike ûnderlinge fersteanberens, mar dêr't it Normandyske dialektkontinuum op it fêstelân ferskoot nei it Mayenneesk fan Mayenne bestiet in dúdlike isoglosse.
Taalgebiet
It (oarspronklike) taalgebiet fan it Gallo beslacht it eastlike diel fan it skiereilân Bretanje, dat fan it fêstelân fan Noardwest-Jeropa ôf nei it westen ta de Atlantyske Oseaan ynstekt. Spesifyk wurdt it taalgebiet fan it Gallo oantsjut as Opper-Bretanje, wylst de Bretonsktalige útein fan it skiereilân Neder-Bretanje neamd wurdt. De westlike taalgrins fan it Gallo, dêr't it grinzget oan it Bretonsk, is in tinkbyldige line dy't mei in flauwe S-bocht dwers oer it skiereilân rint fan Plouha oan 'e kust fan It Kanaal nei it Rhuys-skiereilân oan 'e kust fan 'e Golf fan Biskaje.
De eastlike taalgrins fan it Gallo is in stik dreger oan te jaan, mei't dêr in taalkontinuum bestiet mei it Anzjevynsk. De taalgrins wurdt dêrom oer it algemien lykslein mei de grins fan it histoaryske Bretanje, d.w.s. mei de eastgrins fan it departemint Ille-et-Vilaine, dat ta de bestjoerlike regio Bretanje heart, en (súdlik dêfan) mei de eastgrins fan it departemint Loire-Atlantique, dat ta de regio Lân fan 'e Loire heart. Yn it noardeasten fan it taalgebiet wurdt it Gallo ek sprutsen yn in diel fan (súdwestlik) Normanje, wylst yn it suden yn it Pays de Retz, in skiereilân oan 'e súdkant fan 'e Loiremûning dat ta it departemint Loire-Atlantique heart, gjin Gallo mar Poitevynsk sprutsen wurdt.
Skiednis
It Gallo ûntjoech him oarspronklik yn 'e saneamde Marken fan Neustrje, in grinsgebiet fan it Frankyske keninkryk Neustrje. Dy krite komt oerien mei it hjoeddeistige grinsgebiet fan Bretanje en Normanje en mei de histoaryske Frânske provinsje Maine, wêrfan't de stêd Le Mans it sintrum is. De Kelten fan 'e Britske Eilannen dy't har yn 'e fyfde en sechsde iuw yn Bretanje nei wenjen setten, namen harren eigen Brytoanyske taal mei, dêr't him it Bretonsk út ûntjoech. De foarm fan it Gallo-Romaansk dy't foartiid yn Bretanje sprutsen wie, stoar út doe't it Bretonsk dêr de dominante taal waard.
Yn 'e njoggende iuw berikte de útwreiding fan it Bretonske taalgebiet syn grutste omfang, doe't de taalgrins mei it Gallo fan Mont-Saint-Michel oan 'e kust fan It Kanaal nei Saint-Nazaire oan 'e kust fan 'e Golf fan Biskaje rûn. Yn 'e omkriten fan Rennes en Nantes, de haadstêden fan Bretanje, dy't beëasten dy line lizze, hat it Bretonsk nea lânseigen west en waard altyd al Gallo sprutsen. Fan 'e njoggende iuw ôf wiek de eastlike taalgrins fan it Bretonsk stadichoan almar fierder tebek nei it westen ta, yn it foardiel fan Gallo, dat him dêrhinne útwreide.
Yn it Hartochdom Bretanje, dat oant 1532 in ûnôfhinklik lân wie, en dêrnei yn it Keninkryk Frankryk, koe it Gallo himsels goed hanthavenje. Histoarysk wie Frankryk nammentlik in lân mei in heech gehalte oan taalkundich ferskaat en in navenant grutte tolerânsje op dat mêd. De Frânske Revolúsje fan 1789 makke dêr lykwols abrupt in ein oan. Mei't de jakobinen it bestean fan minderheidstalen seagen as ien fan 'e oarsaken foar de oanhâldende ûngelikensens tusken de ûnderskate maatskiplike klassen, besleaten se dat alle minderheidstalen útrûge wurde moasten om 'e sprekkers fan dy talen te 'befrijen' fan har oanberne foarm fan ûngelikensens. Mei oare wurden: foar etnyske minderheden en minderheidstalen wie tenei yn Frankryk gjin romte mear.
Nei ôfrin fan 'e Napoleontyske Oarloggen waard dêrom yn 'e njoggentjinde iuw besocht om fia it ûnderwiis alle sprekkers fan minderheidstalen oergean te litten op it Frânsk. Skoalbern waarden bgl. op 'e skoallen yn Bretanje troch de ûnderwizers swier bestraft as se har memmetaal sprieken. It tinken dat minderheidstalen útrûge wurde moasten, bestie fuort oant djip 'e 1960-er jierren, doe't presidint Charles de Gaulle yn 1962 mei it Haut Comité pour la Défense et l'Expansion de la Langue Française noch in nije kampanje lansearre om 'e ynfloed fan it Frânsk út te wreidzjen yn it neidiel fan 'e minderheidstalen. En noch yn 1994 waard de Loi Toubon oannommen, in wet wêryn't fêstlein waard dat alle publikaasjes fan 'e oerheid inkeld yn it Frânsk skreaun wêze mochten.
Toch it frânsifisearringsbelied fan 'e Frânske oerheid rekke it mei it Gallo sterk yn it neigean. Oars as by it Bretonsk yn 'e tweintichste iuw it gefal wie, kaam der foar it Gallo gjin ommekear oangeande it taalferfal en it gebrek oan prestiizje. Krektoarsom, it Gallo hat tsjintwurdich net inkeld te lijen ûnder de oanhâldende druk fan it Frânsk, mar ek fan 'e taaloplibbing fan it Bretonsk, dat dêrtroch terrein wint yn gebieten dêr't foarhinne Gallo sprutsen waard. Dêrby komt noch it probleem dat it Gallo altyd in sprektaal en nea in skriuwtaal west hat, en dat de ferskate rivalisearjende staverings dy't derfoar ûntwikkele binne, faak frijwol net nei te kommen binne, sels foar lju foar wa't it Gallo har memmetaal is. De taaloerdracht fan âldelju op bern is foar wat it Gallo oangiet, noch altyd ekstreem leech.
Taalstatus
De iennichste offisjele taal fan 'e Frânske Republyk is it Frânsk. Gjin inkele minderheidstaal genietet yn Frankryk op nasjonaal nivo erkenning. Yn 1982 waard it Gallo lykwols as opsjoneel skoalfak talitten ta it ûnderwiis yn 'e regio Bretanje, wêrby't der sels eksamen yn dien wurde koe by it Baccalaureat, de eineksamens fan it fuortset ûnderwiis. It duorre jierren foar't de tastimming om it Gallo te ûnderwizen omset waard yn wurklik ûnderwiis yn 'e taal. Yn 2002 waard lykwols fan hegerhân besletten om ûnderwiis yn it Gallo op 'e middelbere skoallen te ferbieden. Dêr kaam, benammen yn it departemint Ille-et-Vilaine, dalje op fan in netwurk fan tawijde Gallo-aktivisten, dy't tastimming werom wisten te winnen om it ûnderwiis yn 'e taal op 'e middelbere skoallen te behâlden.
Yn 2004 waarden sawol it Bretonsk as it Gallo troch de folksfertsjintwurdiging fan 'e regio Bretanje erkend as langues de Bretagne ("talen fan Bretanje"). Mar dat is winliken inkeld in symboalyske erkenning, mei't de Frânske oerheid noch altyd tige ôfwizend stiet foaroer help oan of erkenning fan minderheidstalen. Sûnt 2004 binne der op guon plakken Gallotalige plaknammebuorden oan besteande Frânsktalige buorden taheakke. Nettsjinsteande dat is de taal sels yn it sintrum fan syn taalgebiet, yn 'e omkriten fan Rennes (Gallo: Resnn; Bretonsk: Roazhon) minder sichtber as it Bretonsk, dat dêr fan âlds net sprutsen wurdt. Yn july 2008 waard de tekst fan 'e Frânske Grûnwet oanpast. De sin "De taal fan 'e Republyk is it Frânsk," bleau stean, mar dêr waard kêst 75-1 oan tafoege, dat stelt: "de streektalen hearre ta it erfskip fan Frankryk." Dy tekst is lykwols sa dizenich dat it wol fan alles betsjutte kin, en der waard gjin inkele ferplichting oan taheakke om dat 'erfskip' foar it neislachte te behâlden.
Tal sprekkers
It is dreech om it krekte tal memmetaalsprekkers fan it Gallo fêst te stellen. Dat komt benammen om't it Gallo en it nau besibbe Frânsk itselde sosjolinguïstyske lânskip diele, wêrby't in trochrinnend spektrum tusken de beide talen bestiet. Oan it iene uterste sprekt men folslein Gallo, en oan it oare uterste sprekt men folslein Frânsk. Dêrtuskenyn sitte withoefolle tuskenfoarmen, wêrby't, rekkene fan it Frânske útein ôf, hieltyd mear Gallo yn 'e taal opnommen wurdt. Wat mear Frânsk der brûkt wurdt, wat mear taalprestiizje de sprektaal hat.
It is sadwaande dreech en stel fêst wat Gallo is en wat Frânsk. Ornaris wurdt der lykwols fan útgien dat der noch 28.000 memmetaalsprekkers fan it Gallo binne, in sifer dat datearrret fan omtrint 2010. Mei't de âlderein ûnder de sprekkers sterk oerfertsjintwurdige is, buorket it Gallo stadichoan efterút troch it ôfstjerren fan sprekkers. Troch it ûnderwiis komme der, benammen yn it departemint Ille-et-Vilaine, wer wat sprekkers fan 'e jongere generaasjes by, mar oan 'e oare kant kenne in protte lju yn Loire-Atlantique, dêr't it gebrûk fan it Gallo hielendal net stimulearre wurdt troch de pleatslike autoriteiten, it wurd "Gallo" net iens.
Literatuer
It Gallo hat gjin literêre tradysje, hoewol't der yn 'e taal fan âlds wol mûnlinge oerlevering fan folksferhalen foarkaam, en der ek tsjintwurdich noch folksmuzyk yn it Gallo produsearre wurdt. It âldste oerlevere Gallo is de taal wêryn't Etienne fan Fougères yn 1178 Le Livre des Manières skreau. Le Roman d'Aquin is it oar ier wurk yn it Gallo, in ridderroman dy't inkeld oerlibbet yn in fyftjinde-iuwske ferfrânske kopy, mar wêrfan't de tekst likegoed eleminten befettet dy't karakteristyk wiene foar it Midsiuwske Gallo fan Opper-Bretanje. Dêrnei bleau it lange tiid stil oant folkloristen yn 'e njoggentjinde iuw Gallotalige mearkes, leginden en sêgen begûn op te tekenjen. Armand Dagnet (1857-1933) wie de earste auteur dy't in tal orizjinele wurken yn it Gallo skreau, wêrûnder it toanielstik La Fille de la Brunelas út 1901. Sûnt de 1970-er jierren besteane der ferskate rivalisearjende standertstaverings foar it Gallo, dy't net ien fan allegear botte populêr binne.
Ezechiël (bibelboek)
Ezechiël, yn it oarspronklike Hebriuwsk: יחזקאל, Yěḥezq'el, is in boek fan sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach is Ezechiël it 12de boek (fan 24) en falt it ûnder de Neḇi'im Aḥaronim (de "Lettere Profeten"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel is it (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978) it 26ste boek (fan 39) en heart it ta de Grutte Profeten. Yn it boek Ezechiël binne de fizioenen fan 'e preester en profeet Ezechiël, út 'e sechsde iuw f.Kr., fêstlein. Neffens it boek ûndergie de profeet, dy't as balling yn Babyloanje tahold, sân ûnderskate fizioenen, ferspraat oer de 22 jier fan 593 oant 571 f.Kr., in snuorje dêr't de ferwuostging fan Jeruzalim en de joadske Timpel, yn 586 f.Kr., middenyn falt. De measte moderne bibelwittenskippers akseptearje de autentisiteit fan Ezechiël as in ferslach fan syn eigen fizioenen skreaun troch de profeet Ezechiël, al stelle se dêrby fêst dat der letter frij mânske bewurkings en oanfollings oan it boek tafoege binne. De earste folsleine Fryske oersetting fan Ezechiël stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.
Ynhâld
De fizioenen en it boek Ezechiël as gehiel hawwe trije haadtema's. Yn it foarste plak it oardiel oer it folk fan Israel (Ezech. 1-24); oard it oardiel oer de naasjes, oftewol de buorfolken fan 'e Joaden (Ezech. 25-30) en trêd de takomstige seinigings foar Israel (Ezech. 33-48). Ezechiël iepenet mei in fizioen fan God, wêryn't dy Ezechiël beneamt ta syn profeet. Dêrnei folgje fizioenen dy't foarútwize nei de ferwuostging fan Jeruzalim en de Timpel, en wurdt dat as straf fan God útlein foar de dôfhûdigens fan 'e Joaden, dy't harren ferbûn mei God ferbrutsen hawwe troch oare goaden te tsjinjen. Dêrnjonken wurdt ek de ferdylging fan 'e folken foarsein dy't de Israeliten sa lang dwerseide hawwe: de Ammoniten, de Moäbiten, de Edomiten, de Filistinen, Egypte en de Fenisyske stêdsteaten Tyrus en Sidon. It boek beslút mei it ûnthjit dat de ballingskip ta in ein komme sil en dat der in nije Timpel opboud wurde sil, dêr't de Joadske ballingen ta gearkomme sille om seinigings te ûntfangen lykas nea tefoaren.
Fryske oersetting
Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes, yn syn Ut 'e Heilige Dobbe, û.m. it hiele haadstik Ezech. 2 en oersettingsfragminten fan eigen hân fan Ezech. 3:1-3 en 13:10-16 út. De earste folsleine útjefte fan Ezechiël stie yn it Alde Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dêr't dy yn 1943 de earste Fryske bibeloersetting mei foltôgen. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Ezechiël waard dêrby dien troch dû. Bernard Smilde, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch frisikus M.J. de Haan.
Barter
Barter is in koart ferhaal fan it science fiction-sjenre, fan 'e hân fan 'e Amerikaanske skriuwster Lois McMaster Bujold. De titel betsjut: "Ruilhannel". It ferhaal giet oer in opjage mem en húsfrou dy't in tige ûnferwachtse oplossing fynt om fan har houtenhammersliper fan in man en har trije klierige bern ôf te kommen en sa wat heechnedige rêst en kalmte te bemachtigjen. Barter wie it trêde koarte ferhaal dat Bujold skreau, mar it earste dat publisearre waard. It ferskynde yn it maart/april-nûmer fan it tydskrift The Twilight Zone Magazine. Dat wie de alderearste kear foar Bujold dat har skriuwen jild opsmiet. It ferhaal waard yn 1996 werpublisearre yn 'e bondel ferhalen en essays Dreamweaver's Dilemma, en jitris yn 2012 yn Proto Zoa, in ferhalebondel yn 'e foarm fan in e-boek.
Ynhâld
Mary Alice is in oerwurke hûsmem mei trije egoïstyske kringen fan bern: Teddy fan sân, Janie fan fiif en Bryan fan twa. Se jouwe net om sizzen en driuwe harren mem ta waansin, û.m. mei harren sinnigens op it mêd fan it iten dat Mary Alice mei muoite klearmakke hat. De beide katten drage by oan 'e gaos yn 'e hûs, en fan har man giet hielendal neat út; dy sjocht net nei de bern om, en lit de húshâlding, de opfieding en alle putsjes yn en om 'e hûs hinne oan Mary Alice oer. Ynstee giet er mei in maat fan him nei de automatehal ta om fideospultsjes te spyljen en it krappe jild dertroch te bringen dat Mary Alice útsparre hat troch de oanskaf út te stellen fan guon dingen dêr't se echt ferlet fan hat.
Op in dei driuwt Janie har mem ta wanhope troch it folume fan 'e tillefyzje hieltyd suver op it alderlûdst te setten, wegeret Teddy syn iten, en brûkt Bryan syn miel inkeld om 'e katten mei te bekûgeljen, dy't it opfrette. Har man hie Mary Alice pas witte litten dat er fan doel wie om bûten de doar te iten, nei't se it iten al klear hie, dat sels hat se twa poarsjes tsjin heuch en meuch yn opite moatten. De iene kat koarret it iten fan Bryan wer op, net op 'e tegels, fansels, mar op 'e flierbedekking, en Janie wâdet dêrtrochhinne foar't Mary Alice it ophimmelje kin. Underwilens stjit de oare kat it lêste grutte itensboard dat noch oer wie, fan it oanrjocht ôf, dat op 'e tegelflier oan diggels falt.
Krekt op dat stuit wurdt der oanbelle. It blykt in alderapartst mantsje te wêzen dat oan 'e doar is, mei in koffer by him dy't njonken him sweven bliuwt sûnder dat er it ding oanrekket. Hy sjocht der net al te sûn út en liket yn need te wêzen, dat se nûget him deryn. De frjemdling freget Mary Alice driuwend om ammoniak, en as se him de beide twaliterske flessen mei dat guod jout dy't se in pear wiken earder kocht hat om't dat doe yn 'e oanbieding wie, drinkt er der daliks in pear kopfollen fan op. Dêr knapt er dúdlik fan op. It mantsje, dat, sa hat Mary Alice no wol foar 't ferstân, in bûtenierdsk wêzen is, seit dat er gjin jild hat, mar hy wol graach wat ruilje tsjin 'e ammoniak. It iennichste dat Mary Alice betinke kin dêr't se echt ferlet fan hat, seit se by wize fan grap, is in út-knop op 'e bern. It mantsje hellet dêrop eat út syn koffer dat er in 'biostasisfjild' neamd. Nei't er op 'e katten demonstrearre hat hoe't it wurket, past er it op har bern ta. As Mary Alice dan op in knop drukt, ferstiivje se yn 'e hâlding dy't se op dat momint hawwe en dogge se neat mear.
Beseffend dat dit foar har in útkomst wêze kin, freget Mary Alice oft it mantsje ek wat wit foar har man, dy't net sasear ferlet hat fan in út-knop, mar mear fan in oan-knop. Ek dêr wit it mantsje wol wat op: eat dat er in 'focusstimulator' neamt. Mary Alice ruilet sa'n ding mei him foar in oansprutsen flesse gloar, dat it mantsje beskôget as it ekwifalint fan sterke drank. As har man thúskomt, stelt Mary Alice it bûtenierdske wêzen foar as in Jehova's tsjûge. Har man ferliest daliks alle belangstelling, en as er him omdraait, om't er eefkes lizzen gean wol nei alle ynspanning yn 'e automatehal, ynstallearret it mantsje gau de focusstimulator. Daliks fearret manleaf op en beslút er om 'e daksgoaten ris te himmeljen. Nei't it bûtenierdske wêzen ôfset is, beslút Mary Alice dat syn besyk it bêste is dat har ea oerkommen is. Se kin de bern en de katten fansels net altyd útstean litte, mar no hat se teminsten de tiid om ris it hûs te himmeljen sûnder dat alles al wer smoarch makke is foar't se der klear mei is.
Ferfilming en oersetting
Koart nei de earste publikaasje fan Barter ferkocht Bujold de tillefyzjerjochten op it ferhaal oan Tales from the Darkside, in tillefyzjesearje mei op harsels steande ôfleverings, dy't mar in koart libben beskern wie. It waard ek echt ferfilme en as in ôflevering op tillefyzje útstjoerd, mar nei't de skriptskriuwers deroer gear west hiene, liek it mar kwealk mear op Bujold har ferhaal. Barter is ek oerset yn it Russysk, ûnder de titel Bartjer, troch T. Čerjezova, yn 2003.
Georgysk-Otterdokse Tsjerke
De Georgysk-Otterdokse Tsjerke, of eins de Georgyske Apostoalyske Autosefale Otterdokse Tsjerke (Georgysk: საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესია, Sakartvelos Samocikulo Avṭoḳepaluri Martlmadidebeli Eḳlesia), is in kristlike tsjerke fan eastersk-otterdokse synjatuer, dy't fanâlds de steatstsjerke fan Georgje wie (oant 1921, doe't troch de Sovjet-autoriteiten in skieding fan tsjerke en steat trochfierd waard). It is in autosefale (selsbestjoerende) tsjerke yn kommuny mei de oare eastersk-otterdokse tsjerken, ûnder it bewâld fan 'e patriarch fan Georgje, dy't residearret te Tbilisi.
Skiednis
Yn 1801 setten de Russen de lêste Georgyske kening (David Bagrationi) ôf en anneksearren se de foarstedommen ien foar ien. Yn 1811 skaften se it selsbestjoer fan 'e Georgysk-Otterdokse Tsjerke ôf en degradearren se de patriarch ta in aartsbiskop fan 'e Russysk-Otterdokse Tsjerke. De Georgysktalige liturgy waard ferbean en ferfongen troch it Tsjerkeslavysk, dat yn Georgje frijwol nimmen ferstie. Iuwenâlde fresko's yn 'e tsjerken waarden wytkalke en religieuze literatuer yn it Georgysk waard slim sinsurearre. Nei de Oktoberrevolúsje fan 1917, doe't yn Ruslân de kommunisten oan 'e macht kamen, waard yn Georgje de ûnôfhinklikheid útroppen en it selsbestjoer fan 'e Georgysk-Otterdokse Tsjerke iensidich fannijs ynsteld. Nei't de Earste Republyk Georgje yn 1921 ûnder de foet rûn wie troch it Reade Leger, krige de Georgysk-Otterdokse Tsjerke slim te lijen fan 'e ûnderdrukking troch it ateïstyske kommunistyske rezjym. Pas yn 1943 waard it selsbestjoer fan 'e Georgysk-Otterdokse Tsjerke einlings en te'n lêsten erkend troch de Russysk-Otterdokse Tsjerke. Dêrnei duorre it noch oant 1990 foar't ek it Oekumenysk Patriargaat fan Konstantinopel der syn goedkarring oan joech.
Hjoed de dei
Sûnt de ein fan 'e Kâlde Oarloch en it útinoar fallen fan 'e Sovjet-Uny hat de Georgysk-Otterdokse Tsjerke yn it nije Georgje fierhinne syn âlde plak wer ynnommen. De Georgyske grûnwet skinkt erkenning oan 'e bysûndere rol dy't de Tsjerke yn 'e skiednis fan it lân spile hat, mar hâldt fêst oan 'e skieding fan tsjerke en steat. De bannen tusken dy beide ynstituten binne fêstlein yn it Konkordaat fan 2002. De Georgysk-Otterdokse Tsjerke is de iennichste religieuze ynstelling dy't yn Georgje offisjele erkenning fan oerheidswegen genietet. De Tsjerke hat in ledetal fan sa'n 3,2 miljoen yn Georgje sels en noch ferskate hûnderttûzenen yn oare lannen, benammentlik yn Ruslân. Yn 2002 besloech de Georgysk-Otterdokse Tsjerke 35 bisdommen, likernôch 600 tsjerken en sa'n 730 preesters. Kwestjes dy't de lêste jierren foar frijwat trelit soarge hawwe, binne de ûnienichheid mei de Armeensk-Otterdokse Tsjerke oer it besit fan guon yn 'e kommunistyske tiid ûnteigene tsjerkegebouwen (dat al spilet sûnt de it útinoar fallen fan 'e Sovjet-Uny yn 1991), en de ôfskieding fan 'e Abgazysk-Otterdokse Tsjerke (yn 'e de facto ûnôfhinklike steat Abgaazje), yn 2009.
Skroef fan Archimedes
300px|thumb|Animaasje fan de skroef fan Archimedes thumb|Skroef fan Archimedes De skroef fan Archimedes, ek wol wetterskroef, opfierskroef of Egyptyske skroef, is in fizelpomp yn in mûne dêr't wetter, poeier en nôtkerrels by ferfierd wurdt. Yn in buis is in spiraalfoarmige skroef mei lagers ophongen dy't troch syn draaiende beweging it te ferfieren guod, almeast omheech, opdriuwt.
Foar it pompen fan it wetter hat de skroef in bysûndere foarm, sa't it wetter yn in rûne omgong fan de skroef net werom nei ûnderen rinne kin. Dy foarm, mank mei de skeane stân fan de skroef, soarget dêrfoar dat it wetter bytsje by bytsje omheech ferfierd wurdt. Troch it gewicht fan it wetter yn de buis moat de mûne net te lang wêze. Dêrtroch hat de skroef in lytse opfierhichte, yn tsjinstelling ta in fizel. In fizel hat gjin buis, mar allinnich oan de ûnderkant in rûne opfergong.
Op de tekening hjirnjonken is in tonmûne te sjen, dy't hânmjittich betsjinne wurdt. By in tsjasker is op it plak fan de slinger in wjukkekrús oanbrocht.
Gruttere poldermûnen en in soad poldergemalen hawwe as wetteropfierreauwen in gruttere skroef fan Archimedes, in fizel dêr't allinnich in spiraalfoarmige skroef rûndraait yn in healrûne kûpe, de fizelkom.
Hoewol't Archimedes as de útfiner sjoen waard, waard it systeem al folle earder brûkt yn it Alde Egypte.
Skiednis
thumb|Tsjasker [[Sânpoel (mole)|Sânpoel yn de Sânpoel.]] De wetterskroef is de âldste bekende ferfierpomp. De earste boarnen dêrfan komme fan foar de tredde iuw f.Kr. út it Hellenistyske Egypte. De Egyptyske skroef, dy't brûkt waard om wetter út de rivier de Nyl te pompen, bestie út buizen dy't om in silinder hinne draaid wiene. In letter ûntwerp yn Egypte hie in skroeffoarmige groef dy't oan de bûtenkant fan in houten silinderblok útsnien wie, dêr't de silinder sels by bedutsen waard mei in houten of metalen plaat op it oerflak tusken de groeven.
Guon ûndersikers hawwe foarsteld dat de skroef it meganisme wie dy't de Hingjende tunen fan Babylon, ien fan de Sân Wrâldswûnders, bewettere. In ynskripsje yn spikerskrift fan kening Sanherib fan Assyrje (704-681 f.Kr.) waard troch Stephanie Dalley ferdútst as in beskriuwing fan wetterskroeven 350 jier earder. Dy komt oerien mei de beskriuwing fan Strabo, dy't neamde dat de Hingjende Tunen mei skroeven bewettere waarden.
De wetterskroef waard letter fan Egypte nei Grikelân brocht. Dat waard troch Archimedes beskreaun by in besite oan Egypte omtrint 234 f.Kr.. Dat wol dus sizze dat de Griken it meganisme net earder kenden. Archimedes hat nea útholden dat hy it wie dy't it meganisme útfûn hie, mar Diodoarus hat him 200 jier letter dy eare taskreaun, om't er leaude dat Archimedes de wetterskroef yn Egypte ûntwurpen hie.
Territoarium (biology)
thumb|In wolf beakenet syn territoarium ôf In territoarium is yn 'e biology in gebiet dat beset wurdt troch ien beskaat bist fan in soarte, dy't dat as syn domein beskôget, en der almeast gjin soartgenoaten fan itselde geslacht duldet. Territoaria wurde yn 'e regel ôfbeakene mei geurflaggen yn 'e foarm fan miich, stront of muskes. De grutte fan territoaria rint útinoar per soarte. De territoaria fan mantsjes fan in beskate soarte binne ornaris grutter as dy fan wyfkes, sadat it territoarium fan in mantsje dy fan ferskate wyfkes oerlapet.
China National Space Administration
China National Space Administration (Ingelsk foar "Sineesk Nasjonaal Bestjoer foar de Romtefeart"), ornaris ôfkoarte ta CNSA, is de offisjele ynternasjonaal brûkte namme fan 'e nasjonale romtefeartorganisaasje fan 'e Folksrepublyk Sina. De namme yn it Sineesk is 国家航天局 (ferienfâldige Sineeske karakters) of 國家航天局 (tradisjonele Sineeske karakters); pinyin-transliteraasje: Guójiā Hángtiān Jú; letterlike betsjutting: "Nasjonaal Romtefeartburo". De CNSA waard yn 1993 oprjochte. It haadkertier is fêstige yn Peking.
Skiednis
De CNSA ûntstie yn 1993, doe't it eardere Sineesk Ministearje fan Romtefeartyndustry opspjalten waard yn twa nije organisaasjes (de oare wie de China Aerospace Corporation, CASC). Fan dat stuit ôf waard it belied oangeande romtefeart makke troch de CNSA en útfierd troch de CASC. Dat bliek in ûnbefredigjende regeling te wêzen, mei't de opspjalting fral op papier bestie en de beide organisaasjes yn 'e praktyk fierhinne itselde personiel en deselde fasiliteiten omfetten.
Sadwaande folge yn 1998 in nije reorganisaasje, wêrby't de CASC fierder opspjalten waard yn in stikmannich lytsere steatsbedriuwen. It liket de bedoeling west te hawwen om 'e wenstige sitewaasje yn 'e Westerske wrâld nei te bearen, wêrby't de oerheid militêre kontrakten útbesteget oan partikuliere bedriuwen. It is ûndúdlik hoe goed sa'n systeem funksjonearret as ek de bedriuwen dy't de kontrakten krije winliken eigendom fan 'e oerheid binne.
Herfoarme tsjerke (Driezum)
De herfoarme tsjerke oan de Sytzamawei yn Driezum is de tsjerke fan de herfoarme PKN-gemeente.
Skiednis
Al ier yn de midsiuwen stie op de terp fan Driezum in houten kapel, dy't om en de by yn 1150 ferfongen waard troch in dowestiennen tsjerke. De tsjerke krige net earder as yn 1562 in patroanhillige. Gjin hillige lykas wenst, mar 'God de Almachtige' sels waard as patroan fan de tsjerke keazen.
De yn 1469 sealtektoer moast fanwegen brekfalligens yn 1875 ôfbrutsen wurde. De gemeente Dantumadiel liet doe de hjoeddeiske toer bouwe.
Ynrjochting
Oan de eastlike muorre stiet de preekstoel út 1716 mei fykwurk fan Jan Oenema út Ljouwert. Yge Rintsjes makke yn 1771 in cartouche foar it middenpaniel fan de preekstoel om de koperen lessener fan de Dokkumer Lieuwe Geerts (1772) te dragen. Jan Oenema fike ek de earnen op de fleugelstikken fan it achterskot, dy't ferwize nei de wurden fan Deuteronomium 32:11: 'Lykas in earnfûgel syn broed oantrunet, boppe syn jongen hinne en wer fljcoht, de wjukken útspriedt en syn jong opheint, en it draacht op syn wjuk, sa late allinne de Heare him'.
De tsjerke hat twa famyljebanken. Oan de noardlike kant stiet de Van Sytzamabank út 1745 mei in ryk fike opsetstik. De oare bank stiet oan de súdlike kant en is ienfâldiger en is op de rêch fersierd mei it alliânsjewapen fan Haersma-Canter.
Tusken de finsters en yn it koer binne byldhoude wapenstiennen ynmitsele. De wapenstiennen datearje út 1720.
Yn de toer hinget in klok dy't yn 1617 getten waard troch Hans Falck.
Oargel
Yn 1782 krige oargelbouwer Hinsz opdracht om in oargel te bouwen lykas dat fan Dantumawâld. Hinsz boude lykwols in grutter oargel foar Driezum, dat 11 registers telde. Yn de rin fan de tiid waard der in soad oan it oargel wurke en feroare de disposysje, mar yn de twadde helte fan de jierren 1990 waard it ynstrumint restaurearre en krige it de oarspronklike disposysje werom.
Cerisy-la-Forêt
Cerisy-la-Forêt is in plak en gemeente yn it Frânske departemint Manche (regio Normandje). It doarp makket diel út fan it arrondissemint Saint-Lô. Bayeux leit 18 kilometer noardeastlik, Saint-Lô, prefektuer fan it departemint, 14 km súdwestlik en Caen 42 km eastlik.
Skiednis
De ierste fermelding fan Cerisy-la-Forêt stamt út de 6e iuw, yn de tiid doe't Vigorus, de lettere biskop fan Bayeux, it gebiet kristene. De evangelist krige fan de lokale hear fiifentwintich doarpen om him te tankjen foar it de ferlossing fan "in heislike slang dy't minsken en bisten fermoarde". Vigorus stifte in oan Petrus en Paulus wijd kleaster op it plak wat earder foar druïden in hillich plak wie. Yn de 9e iuw waard it gebiet troch Wytsings oerfallen. Hja plonderen yn 891 Bayeux en it kleaster waard ferneatige.
Kening Karel III joech Rollo it gebiet, dêr't letter Normandje út ûnstie en Cerisy waard in wichtich plak. Rollo joech ek opdracht ta de bou fan in abdij, dy't bestie út tsientallen parochy's en acht priorijen, wêrûnder twa yn Ingelân (Sherborne en Peterborough). De abdij waard yn de Frânske Revolúsje opheft.
Untwikkeling ynwennertal
De ûntwikkeling fan it ynwennertal is as folget:
Abdij fan Cerisy-la-Forêt
De Abdij fan Cerisy-la-Forêt wie in oan biskop Vigorus wijde abdij yn Normandje. Fan de oarspronklike gebouwen is de abdijtsjerke en de Sint-Gerbolduskapel bewarre bleaun.
De abdij stie yn Cerisy-la-Forêt (tichteby Saint-Lô yn it departemint Manche) en folge de benediktynske regel. De abdij mocht de titel keninklike abdij drage en stie dus ûnder de beskerming fan de kening fan Frankryk.
Skiednis
Yn 1032 stifte hartoch Robert de Duvel de abdij en skonk tagelyk de abdij besit mei privileezjes. De oan de earste biskop fan Bayeux wijde abdij waard foar de omkriten in wichtich ekonomysk en yntellektueel sintrum en ferskillende kearen brochten Frânske kenings in besite oan de abdij. De abdij telde ûnder de muontsen ferskillende yntellektuelen en hie in grut tal úthôven, dy't mei harren bydragen foar in ûnbidich grut ynkommen soargen. Tsjin it ein fan de midsiuwen makke de abdij in tiid fan ferfal mei. De abdij krige in kommendatêre abt. Dat betsjutte dat de abt langer net troch de mienskip keazen waard en in leek wêze koe. Fakentiden wenne de abt net iens yn de abdij, mar profitearre wol fan de ynkomsten. Mei de komst fan de herfoarmjende mauristen yn 1715 bloeide de abdij wer op en waarden der nije bedriuwsgebouwen tafoege.
Mei it útbrekken fan de Frânske Revolúsje yn 1790 waarden de lêste muontsen ferjage en de abdijtsjerke waard de iennige parochytsjerke fan it doarp Cerisy-la-Forêt. De gebouwen waarden nasjonalisearre en ferkocht foar ôfbraak; it frijkommen boumateriaal brûkt foar de oanlis fan wegen en de bou fan hûzen. Ek de lannerijen waarden ferkocht. Ien kleastergebou mei de dêrboppe lizzende goatyske 13e-iuwske Sint-Gerebolduskapel waarden ferkocht oan de abdij-pleats, dy't it gebou konservearre.
Yn 1811 waard tsjin it sin fan de preester besletten om fjouwer romaanske traveeën en in 13e-iuwsk goatysk portaal fan it tsjerkeskip fan de abdijtsjerke ôf te brekken. De tsjerke wie te grut en de lesten fan it ûnderhâld waarden te swier. De opbringst fan it boumateriaal waard brûkt om it restant fan de tsjerke te renovearjen.
Sûnt 1840 is de tsjerke in histoarysk monumint. De rest fan de abdij krige dy status yn 1938.
Grutte Priis Formule 1 fan Itaalje 2005
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Itaalje 2005 yn Monza op 4 septimber 2005. It wie de fyftjinde fan 19 races fan de Formule 1 yn 2005. Hy waard op it Sirkwy fan Monza hâlden. De race waard hâlden oer 53 omgongen, op it 5,7 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 306,7 kilometer.
Nena (sjongeres)
Gabriele Susanne Kerner better bekent as Nena (Hagen, 24 maart 1960) is in Dútske sjongeres. De band mei deselde namme Nena hie yn de 1980'er jierren grutte hits mei ûnder oaren "99 Luftballons", dy't wrâldwiid in hit waard, "Nur geträumt", "Leuchtturm", "Fragezeichen" en "Irgendwie, irgendwo, irgendwann". Yn 1989 gie Nena allinnich fierder. Yn it begjin mei minder súkses as yn de perioade mei de band. Yn 2002 kaam se súksesfol werom nei't se tegearre mei Kim Wilde in hit skoarde mei "Anyplace, Anywhere, Anytime". Nena hat ek wurke as aktrise en presintatrise.
Masoreten
De Masoreten (Hebriuwsk: בעלי המסורה, ba'alei hamasorah) wiene in groep fan almeast karaïtyske joadske skriftlearden dy't wurksum wiene fan 'e sânde oant de tsiende iuw en benammentlik yn 'e Palestynske stêden Tibearias en Jeruzalim taholden, mar ek wol yn Mesopotaamje. Eltse groep stalde in systeem yn 'e foarm fan diakrityske tekens gear dat helpe moast by de útspraak, de grammatika, de opdieling yn fersen en haadstikken en it foardragen fan 'e Tenach, de joadske Bibel (dy't skreaun is yn it Hebriuwsk alfabet, dat gjin fokalen werjout). Dêrby wûn it systeem fan 'e Ben Asher-famylje it úteinlik fan dat fan 'e konkurrearjende Ben Naftali-famylje. Harren ferzje fan 'e Tenach, dy't de Masoretyske Tekst neamd wurdt, is noch altiten de meast gesachhawwende foarm fan 'e joadske Bibel.
Grutte Priis Formule 1 fan Sina 2015
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Sina 2015 yn Shanghai op 12 april. It wie de tredde race fan 19 races fan de Formule 1 yn 2015. Hy waard op it Sirkwy fan Shanghai hâlden. De race waard hâlden oer 56 omgongen, op it 5,5 km lange sirkwy oer in raceôfstân fan 305 kilometer.
Territoarium (betsjuttingsside)
"Territoarium" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Echte rotten
De echte rotten (wittenskiplike namme: Rattus) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e mûseftigen (Muridae) en de ûnderfamylje fan de mûzen en rotten fan de Alde Wrâld (Murinae). Ta dit skaai hearre 66 soarten rotten, wêrfan't de bekendste en meast fersprate sûnder mis de brune rôt (Rattus norvegicus) en de swarte rôt (Rattus rattus) binne. As it allinnich om fersprieding giet, komt de Polynezyske rôt (Rattus exulans) perfoarst op it trêde plak.
Withoefolle soarten mûseftigen en oarsoartige kjifdieren dy't taksonomysk sjoen gjin rotten binne, wurde wol faak as sadanich oantsjutten. Fan mûzen ûnderskiede rotten har eins inkeld trochdat se grutter binne. Rotten lizze oer it algemien by de minske op in tige minne namme as fiis en skealik ûngedierte, mar eins binne it yntelliginte bistkes, dy't traind wurde kinne foar in ferskaat oan needsaaklike en gefaarlike putsjes. Teffens is fral de brune rôt yn 'e lêste heale iuw hieltyd mear akseptearre rekke as húsdier.
Soarten
right|thumb|250px|In domestisearre [[brune rôt.]] right|thumb|250px|In rottefleisgerjocht yn 'e [[Sina|Sineeske provinsje Guangxi.]] right|thumb|250px|Hillige [[swarte rôt|swarte rotten yn 'e hindoeïstyske Karni Mata-timpel, yn Yndia.]]
Quentin Tarantino
thumb|Quentin Tarantino yn 2015 Quentin Jerome Tarantino (Knoxville, Tennessee, 27 maart 1963) is in Amerikaanske filmregisseur, akteur en senarioskriuwer. Syn filmoeuvre omfettet Reservoir Dogs (1992), Pulp Fiction (1994), Jackie Brown (1997), Kill Bill: Volume 1 (2003), Kill Bill: Volume 2 (2004), Death Proof (2007), Inglourious Basterds (2009), Django Unchained (2012), The Hateful Eight (2015) en Once Upon a Time in Hollywood (2019). Hy hat ek films produsearre en fungearre as (film)akteur. Yn 1995 wûn er in Oscar foar it senario fan Pulp Fiction en yn 2013 wûn er deselde priis foar it senario fan Django Unchained. Fierders waard er nominearre foar de Oscar foar bêste regisseur yn 1995, 2009 en 2020 foar respektivelik Pulp Fiction, Inglourious Basterds en Once Upon a Time in Hollywood.
Op 2 april 2023 joech Tarantino in lêzing yn Keninklik Teäter Carré oer syn boek Cinema Speculation.
Besetting fan Wounded Knee
De Besetting fan Wounded Knee wie in barren dat begûn op 27 febrewaris 1973, doe't likernôch 200 Lakota-Yndianen fan 'e Oglala-substamme en oare leden en sympatisanten fan 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging (American Indian Movement, AIM) it plakje Wounded Knee, yn it Pine Ridge Yndianereservaat yn it súdwesten fan 'e Amerikaanske steat Súd-Dakota besetten út prostest tsjin 'e wegering fan it Amerikaanske regear om him oan 'e histoaryske ferdraggen mei de Yndiaanske folken te hâlden. Wounded Knee waard foar de besetting útsocht fanwegen it Bloedbad fan Wounded Knee, ien fan 'e bekendste oarlochsmisdieden fan 'e Amerikanen tsjin 'e Yndianen, dat dêr yn 1890 plakfûn hie. De besetting duorre 71 dagen en wapene konfrontaasjes fan 'e besetters mei de Amerikaanske autoriteiten kosten twa minsken it libben.
Foarskiednis
Sûnt de ein fan 'e jierren sechtich fan 'e tweintichste iuw fûn der ûnder de Lakota, krekt sa't dat by oare Yndiaanske folken yn Noard-Amearika it gefal wie, in kulturele oplibbing plak, wêrby't fral jongerein him sterk makke foar bettere libbensomstannichheden en dêrnjonken de eigen boargerrjochten opeaske. Yn it Pine Ridge Yndianereservaat (Pine Ridge Indian Reservation) fan súdwestlik Súd-Dakota wie doedestiden de stampresidint Dick Wilson oan 'e macht, in setbaas fan it federale regear yn Washington, D.C., dy't mei syn autoritêre manear fan dwaan grutte opskuor yn it reservaat feroarsake. De Oglala Civil Rights Organization (OSCRO) beskuldige Wilson fan machtsmisbrûk, korrupsje en fysike mishanneling fan syn politike tsjinstanners. Yn 1972 besocht de OSCRO Wilson út syn funksje ûntheft te krijen fia in formele ôfsettingsproseduere, mar dat besykjen mislearre om't de Amerikaanske oerheid, yn 'e foarm fan it ynfloedrike Buro fan Yndiaanske Saken (BIA), fjouwerkant efter Wilson stean bleau.
De besetting
De reäksje fan 'e Amerikaanske oerheid wie om 'e plysje derop ôf te stjoeren, benammentlik besteande út de saneamde GOONs, Wilson syn priveemilysje, FBI-aginten en U.S. marshals. De wegen om Wounded Knee hinne waarden hast 25 km yn alle rjochtings ôfset. Doe't nei tsien dagen de dykôfsettings koarte tiid opheft waarden, streamden sjoernalisten en tillefyzje- en radiokorrespondinten út alle wynrjochtings nei Wounded Knee ta om it barren te ferslaan. De besetters ferklearren dat Wounded Knee no ûnôfhinklik gebiet wie, en easken ûnderhannelings mei de Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken. In lytse delegaasje fan sympatisanten fan 'e besetters, mei dêrûnder de Oglala-stamâldste Frank Fools Crow (en dy syn tolk, mei't de âldman it Ingelsk net machtich wie), fleach nei New York ta om 'e Feriene Naasjes ta te sprekken, wat harren wegere waard.
Underwilens wiene by Wounded Knee de earste skotten oer en wer ôffjurre. Underhannelings laten nearne ta, en nei tritich dagen sniene de Amerikanen de elektrisiteit en wetterlieding ôf, wylst men likemin noch taliet dat de besetters fan iten foarsjoen waarden. De besetting feroare doe yn in bittere oangelegenheid, dy't wol wat wei hie fan in Midsiuwsk belis, wêrby't de belegerders de belegerden úthongerje woene. It útwikseljen fan gewearfjoer gie troch, en al ier yn 'e besetting rekke in FBI-agint swier ferwûne. De U.S. marshal Lloyd Grimm waard ek al frij betiid delsketten en bedarre foar de rest fan syn libben yn 'e rolstoel. Under de Yndianen waard Frank Clearwater, in Sjeroky út Noard-Karolina, dy't him yn april mei syn frou, dy't swier wie, by de besetters joech, op 17 april yn 'e sliep yn syn holle sketten, wêrnei't er op 25 april ferstoar. In dei letter, op 26 april, foel de twadde deade, Lawrence "Buddy" Lamont, in Oglala út Pine Ridge, dy't troch in plysjeslûpskutter deasketten waard. Trettjin oare Yndianen rekken ûnder de besetting ferwûne.
Nei de dea fan Lamont rôpen de stamâldsten fan it Pine Ridge Reservaat op ta in ein oan 'e besetting. De Amerikaanske oerheid en de Yndianen waarden it op 5 maaie iens oer de ûntwapening fan 'e besetters. Doe't dat beslút ienris fallen waard, begûnen in protte fan 'e Oglala nachts troch de Amerikaanske besingeling hinne fuort te glûpen. Trije dagen letter, op 8 maaie, waard de besetting nei 71 dagen beëinige. De FBI en de U.S. Marshals Service namen besit fan it doarp, dat troch de gefjochten sa slim skansearre wie dat it oant de jierren njoggentich ûnbewenne bliuwe soe.
De saak-Robinson
Ray Robinson, in swarte boargerrjochte-aktivist, gie begjin 1973 nei Súd-Dakota om him by de besetters fan Wounded Knee te jaan. Hy waard dêr troch ferskate tsjûgen sjoen, mar waard ûnder de besetting wei, wêrnei't nimmen ea noch wat fan him fernaam. Ien fan 'e lieders fan 'e AIM, Carter Camp, sei dat Robinson ferwûne rekke wie oan syn skonk en op eigen krêft Wounded Knee ferlitten hie om medyske fersoarging te sykjen. Mar tsjûgen hawwe oanjûn dat der iepentlike deilisskip wie tusken Robinson en in diel fan 'e AIM-aktivisten, en syn widdo Cheryl Robinson is fan tinken dat har man fermoarde is troch de AIM om't men him derfan fertocht dat er in FBI-ynformant wie.
Reäksjes
Ut doetiidske opinypeilings die bliken dat der ûnder de Amerikaanske befolking rûnom sympaty bestie foar de besetters fan Wounded Knee. Party swarte leden fan it Amerikaanske Kongres sprieken iepentlik harren stipe foar de besettingsaksje út. Bekende Amerikanen, wêrûnder akteurs Marlon Brando en Jane Fonda, sjonger Johnny Cash, skriuwster en polityk aktiviste Angela Davis, abbekaat William Kunstler en sjoernalist Tom Wicker lieten witte dat se oan 'e kant fan 'e besetters stiene. Krekt as in protte oare Yndiaanske, blanke en swarte aktivisten besocht Davis har yn maart 1973 sels by de besetters te jaan, mar se waard by in dykôfsetting fan 'e plysje tsjinholden en weromstjoerd as in "undesirable person" ("net winske persoan"). Likegoed seine AIM-aktivisten letter dat se tochten dat de oandacht foar harren saak dy't de belutsenens fan sokke bekende persoanen opsmiet, it Amerikaanske regear derfan wjerholden hie om simpelwei it leger yn te setten.
It bekendste foarfal oangeande de besetting fan Wounded Knee fûn plak ûnder de 45ste útrikking fan 'e Oscars, de heechste Amerikaanske filmprizen, op 27 maart, doe't Marlon Brando de priis foar bêste akteur wûn foar syn rol yn 'e film The Godfather. Ynstee fan sels in tankwurd út te sprekken, sa't gebrûklik is, liet er doe de AIM-aktiviste Sacheen Littlefeather, in Apache-aktrise dy't op 'e seremoanje ferskynd wie yn 'e tradisjonele klaaiïng fan har folk, foar him it wurd fiere. De organisaasje fan it evenemint wegere har ta te stean de oarspronklike taspraak foar te lêzen dy't Brando har jûn hie, en hja waard warskôge dat se sa nedich mei geweld fan it poadium ferwidere en dêrnei arrestearre wurde soe as se dêr langer as in minút bleau. Yn in ymprovisearre taspraak sei Littlefeather doe dat Brando foar de priis betanke fanwegen de minne behanneling fan Yndianen yn 'e Amerikaanske filmyndustry. Neitiid lies hja de orizjinele taspraak oer Wounded Knee foar oan 'e inoar ferkringende leden fan 'e parse. Dit barren fêstige de oandacht fan hiel Amearika, dy't tsjin dy tiid begûn wie te ferslopjen, wer op 'e besetting fan Wounded Knee.
Foar in grut diel fan 'e Yndianen yn 'e Feriene Steaten wie de besetting fan Wounded Knee in ûnbidich ynspirearjend foarfal, mei't foar it earst sûnt de njoggentjinde iuw Yndianen de konfrontaasje mei de Amerikaanske oerheid oangiene en stân holden. De aksje joech sa in nije ympuls oan it dochs al sterker wurdende selsbewustwêzen fan 'e ûnderskate Yndiaanske folken yn 'e Noard-Amearika.
Neisleep
Nei ôfrin fan 'e besetting waarden AIM-lieders Dennis Banks en Russell Means oanklage om harren oandiel yn 'e aksje, mar yn 1974 waard harren saak troch de federale rjochter seponearre fanwegen misdragings dy't begien wiene troch it Iepenbier Ministearje, in útspraak dy't ek yn heger berop stânhold. Dick Wilson, de stampresidint fan it Pine Ridge Reservaat, waard datselde jiers werkeazen by in ferkiezing dy't bol stie fan 'e ûnregelmjittichheden, wêrûnder kiesfraude, yntimidaasje fan kiezers en oare misstannen. Yn 'e trije jier dy't op 'e besetting fan Wounded Knee folgen, suchte it Pine Ridge Reservaat ûnder in frijwol iepentlike tiranny fan Wilson en syn GOONs. Mear as 60 tsjinstanners fan Wilson kamen yn dy tiid troch geweld om it libben, wêrûnder Pedro Bissonette, de direkteur fan 'e OSCRO. Pas yn 1976 waard Wilson by in nije ferkiezing ferslein troch Al Trimble, dy't it opdoeken fan 'e GOONs ta ien fan 'e spearpunten fan syn ferkiezingsprogramma makke hie (en datoangeande wurd hold doe't er ienris keazen wie).
On Her Majesty's Secret Service (film)
On Her Majesty's Secret Service is in Britsk-Amerikaanske Technicolor-spionaazjeskriller út 1969 ûnder rezjy fan Peter R. Hunt, mei yn 'e haadrollen George Lazenby as geheim agint James Bond en Diana Rigg as Bond girl grevinne Teresa "Tracy" di Vicenzo. De titel betsjut "Yn Har Majesteits Geheime Tsjinst". De film is basearre op 'e roman mei deselde namme út 1963 fan Ian Fleming. Yn it ferhaal moat de Britske MI6-agint James Bond it opnimme tsjin 'e megalomane Ernst Stavro Blofeld, de lieder fan 'e ynternasjonale terroristyske organisaasje SPECTRE. Dyselde is fan doel om 'e hiele wrâld te sjantearjen troch alle lânbougewaaksen en fee ûnfruchtber te meitsjen. Geandewei syn ûndersyk moetet Bond de Korsikaanske grevinne Teresa di Vicenzo, op wa't er fereale rekket en mei wa't er úteinlik trout.