cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Burgum
Namme
De plaknamme is yn de rin fan de tiid net hiel bot feroare. Yn de 13e iuw waard Burgum as 'Berchem' skreaun, in iuw letter as 'Berghym' en wer letter as 'Beergum', 'Birgum' en lang om let Burgum. De betsjutting fan it earste diel ('Berg') moat socht wurde yn 'hichte'. Burgum soe dan 'op 'e hichten' betsjutte, in ferwizing nei de súdrâne fan de sânrêch dêr't de earste Burgumers harren nei wenjen setten.
Kleaster
thumb|left|250px|De Krústsjerke Yn it lêst fan de 12e iuw waard út it Kleaster Lúntsjerk, ûnder Achlum, wei, it Burgumer Nikolaaskleaster stifte, dat befolke waard mei augustynske koarhearen fan Barrahûs. It Barrahûs (in stins mei in kapel) bleau tenei bestean as in úthôf fan it Burgumer kleaster, dat ek wol it Berchkleaster of it Barrakonvint neamd wurdt. De muontsen setten fuort útein mei de bou fan it kleaster, dat wat noardliker fan de tsjerke fan Noardermar kaam te stean (no ûnderdiel fan it tsjerkhôf). Dy oan Sint-Martinus wijde tsjerke hie der nei alle gedachten doe al in iuw stien en waard yn it ramt fan de komst troch de bewenners fan it kleaster ferboud. Njonken de úthôf yn Barrahûs krige it kleaster yn 'e rin fan de tiid in soad grûnbesit troch skinkings en ek in stins yn Wurdum. Nammen lykas de Mûntsewei (rjochting Suwâld), Mûntsesleat, de Burger Stûken ûnder Garyp en Warten en de Mûslannen ( > Mûntselannen) yn Alde Miede ferwize nei dy besittings. De koarhearen brochten it rûge lân yn kultuer, bediken, soargen foar in bettere ôfwettering en wurken yn de feanterij. Mei de reformaasje kaam der in ein oan it Berchkleaster. Nei it ferried fan Rennenberg moasten de muontsen flechtsje en rintmaster Popke Roorda krige de taak fan de Steaten om tafersjoch op de leechsteande kleastergebouwen te hâlden. Om't der ferlet fan boumateriaal wie stie it frij alles ôf te brekken wat net ferhierd wurde koe. Wis is dat it kleaster der teminsten noch oant yn 1606 stien hat en as pastorije en pleats ferhierd waard. Fan it kleaster is fierder neat oerbleaun. Yn 'e jierren 1970 moast it tsjerkhôf útwreidzje mei de grûn dêr't earder it kleaster stien hie. Om't de grûn groatfol boupún siet fan it kleaster moast it stik earst ôfgroeven wurde. Dêrby waarden ek dielen fan de fûneminten werom fûn.
Opskuor fan 1747
It systeem fan de belestingpacht foar de plattelânsbefolking en de ûnfrede oer it útoefenjen fan de macht troch de reginten yn de 17e iuw late ta in opskuor yn 1747. De grytmannen wiene hast allegear oan inoar besibbe en skoden inoar de amten ta yn ruil foar wat oars. De hege belestings en it ynsetten fan belestingamtners, dy't foar it beteljen fan in fêst bedrach oan de oerheid it rjocht krigen om alles wat der oan belesting ynhelle waard sels te hâlden, joegen in soad argewaasje. Yn Fryslân sette de rebûlje yn Burgum útein, dêr't in kliber folk it opsichtershûs by de mûne sloopte. Ut Burgum wei fersprate de opskuor nei oare plakken yn Fryslân. Fan tasizzings om it systeem te feroarjen is neat op 'e hispel kommen, de steedhâlder woe it hâlde sa't it wie.
19e iuw
De Frânsen makken in ein oan it systeem fan de macht fan de grytmannen. De gritenij Tytsjerksteradiel waard yn 1812 yn fjouwer lytsere 'communes' ferdield mei oan it haad in 'maire'. Under de 'mairie Burgum' foelen njonken Burgum sels ek de doarpen Hurdegaryp en Earnewâld. Dat hat mar eefkes sa duorre, want doe't de Frânsen wer fuort giene, waarden de communes ek wer ôfskaft.
Op 24 april 1850 waard yn Burgum in ôfskate gemeente stifte nei't de grifformearde dûmny Kooiker út Oentsjerk yn Burgum foar in mannichte in preek holden hie. Dêrmei kaam der in ein oan de tsjerklike ienheid fan it doarp. Fuort waard der yn Tuskendiken in lyts grifformeard tsjerkje boud, dat yn de jierren 1870 ferfongen waard troch in nije tsjerke yn Burgum. De doleânsje yn 1886 soarge foar in nije úttocht fan rjochtsinnigen út de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke. In diel fan de rjochtsinnich herfoarmen bleaune lykwols yn de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke en stiften de Feriening foar Evangelisaasje, dy't net fier fan de Krústsjerke harren kapel 'Uw Koninkrijk Kome' bouden.
Twadde Wrâldkriich
thumb|260px|Kriichsgrêven alliearde bemanning fan de Whitley Z6881 RAF No. 78 Squadron De earste jierren fan de Dútske besetting ferrûnen yn Burgum relatyf rêstich. Yn 'e nacht fan 6 op 7 desimber 1941 stoarte tusken de Kleasterloan en de Lykwei in fleantúch fan de RAF del. De bemanning út Ingelân, Nij-Seelân en Austraalje kaam om en hja waarden op 9 septimber troch de Dútsers mei militêre eare begroeven op it hôf oan it noardlike kant fan de Krústsjerke. De befolking mocht der net by wêze, mar de oare deis leine grêven bedobbe ûnder in see fan blommen. Nei it begjin fan de joadeferfolging wurde ek yn Burgum joaden by minsken ûnderbrocht. In soad minsken wiene op de hichte mei dy ûnderdûkplakken, mar ferried kaam net foar. As der in joad op syn ûnderdûkplak komt te ferstjerren, wurdt de joad op ljochtskyndei oer de Noardersingel en de Skoalstrjitte nei it hôf brocht. Efter de baar rûnen de frou dy't him it ûnderdûkplak joech en dûmny Nawijn. As immen der al wat oer sizze woe krige dy it andert 'dat er him better de bek hâlde moast'. Sûnt 1943 wie boargemaster Steenhuysen ferfongen troch de NSB-er Frijling. De NSB-boargemaster wie ien fan de redens dat it ferset Burgum útsocht om dêr in oerfal op it gemeentehûs út te fieren. Op 4 febrewaris 1944 waard yn gearwurking mei lokale bewenners op ljochtskyndei it gemeentehûs oerfallen. De oerfallers waarden lykwols ûntdutsen troch in meiwurker dy't te let op it wurk kaam en troch de ruten syn kollega's mei de hannen omheech seach. De meiwurker makke dat er nei de plysje kaam, dy't op de hoeke fan de Noardersingel/Hillemawei wenne. De frou fan de plysje die de doar iepen mar hold har ûnnoazel en fertelde dat har man der net wie en dat de tillefoan it net die om sa tiid te rekken. Yn alle konsternaasje moasten de oerfallers de sekken mei persoanskaarten stean litte, mar de oerfal soe dochs in súkses wêze: 18.000 segels, 584 blanko persoansbewizen en 500 gûne. De joadske hûshâldings fan Burgum, werfan't de manlju op it stjonkfabryk of op it postkantoar wurken, binne de oarloch goed trochkommen. Allinne de oprjochter fan de NTF, José Vigeveno, is yn kamp Westerbork troch in hertoanfal ferstoarn.
De klok út de Krústsjerke soe yn maart 1943 troch in bedriuw út it suden wei helle wurde. Dy soe klear lizze mar doe't de manlju mei immen fan it gemeentehûs kamen die bliken dat de klok in ein yn de grûn bedobbe wie. Dat hie Tjaarda dy't op de hoeke Skoalstrjitte/Kleasterloane wenne nachts mei twa ûnderdûkers dien. Hja wiene fan doel om de klok hielendal te bedobjen, mar stjitten op in grêf en sa bleau de klok foar in stik út de grûn stekken. De manlju fan it bedriuw diene it harren net oan tiid en graaf de klok sels wer út en seine dat de gemeente der fierder mar mei rêde moast. Hja hiene lykwols earder by it opheljen fan de gemeentemeiwurker op it gemeentehûs al in ûntfangstbewiis ôfjûn. De gemeente liet de klok wer opgrave, mar al gau waard de klok doe troch Burgumers temûk nei it koalehok sleept en dêr ûnder in dikke laach koalen ferstoppe. Doe't de Dútsers letter foar de klok kamen, waard harren foarliicht dat de klok al fuort. It ûntfangstbewiis op it gemeentehûs wie it bewiis.
Yn 'e simmer fan 1944 kaam in grutte groep Dútsers út Grins wei nei Burgum. De Kriegsmarine besette it doarp en de Burgumer Nijstêd krige in pantserôfdieling, dêr't de Feldgendarmerie al oanwêzich wie. Yn Glinstra State siet de Grüne Polizei. Gruttere gebouwen lykas skoallen waarden foardere en in soad minsken mei wat romte moasten Dútsers yn hûs nimme. Dochs waard der op 'e jierdei fan Wilhelmina in alternatyf keninginnefeest fierd tusken de baggerbulten oan it kanaal en yn de finsterbanken waarden massaal potten mei goudsjeblommen set. Om't Burgum fol mei Dútsers siet kin it hast net oars dat hja der wat fernommen ha, mar it hie fierder gjin gefolgen.
Doarpsútwreiding
Nijbouplannen om yn De Warren by de Wide Ie te bouwen soargen foar protesten fan bewenners, boeren en miljeu-organisaasjes, mar it alternatyf om eastlik fan de Kleasterloane nij te bouwen ûnderfynt ek wjerstân ûnder de befolking.
Staten
thumb|260px|It 19e-iuwske Glinstrastate Yn Gaestmabuorren hat oan de brân yn 1829 de Groustins stien, in foars toerfoarmich gebou mei in sealtek en hiele grouwe muorren út 1398. Ruïnen fan it gebou wiene noch yn 1838 oanwêzich. Oan de westkant foar de poppestien oer stie it kastieltsje Hillemastate. Hillemastate hie in grêft en in toer en is yn 1744 foar ôfbraak ferkocht. In oare state wie it Hoge Huys yn Noardermar. Dat hûs waard foar 1640 boud, nei alle gedachten as jachthûs foar steedhâlder Hindrik Kasimir I fan Nassau-Dietz. Dêrnei hat Menno fan Coehoorn der mei syn âlders wenne. Yn 1721 kocht grytman Hector Willem van Glinstra it Hoge Huys, dy't der fiverpartijen en tunen liet oanlizze. Nei't Hobbe Baerdt van Sminia it hûs yn besit kriget lit dy it yn 1771 ôfbrekke. Oare grutte hûzen dy't noch op de kaart fan 1718 stiene wiene Recalf, Walsdorf en Rhala, mar dêr is fierder net in soad oer bekend. It noch besteande Glinstra State waard yn 1855 boud foar de famylje Ferf. De namme Glinstra State datearret fan 1914, doe't boargemaster Lohman it ferfallen hûs opknapte.
De Pleats
"De Pleats" is in pleats út 1773 mei in foarnaam foarhûs. De pleats waard boud foar de famylje Haisma, wêrfan't Tjalling Hajes Haisma yn de Frânske tiid "maire" fan de kommune Burgum wie. Ea waard de pleats by it kaarten ûnder ynfloed fan drank ferspile en gie sadwaande oer fan de famylje Haisma nei de famylje Ferf. Yn 1954 is de pleats oankocht troch de gemeente en is er nei in restauraasje it doarpssintrum woarn mei in grutte seal en romten foar gearkomsten Op it hiem fan De Pleats waarden sûnt 1960 iepenloftspullen spile. Hjoed-de-dei is yn de pleats in restaurant en partysintrum ûnderbrocht. De iepenloftspullen wurde op oare lokaasjes holden, lykas by De Molkfabryk.
Observeum
Oan de Menno van Coehoornwei stiet it Observeum. Yn it museum wurde fêste kolleksjes útstald, lykas Frysk sulver en argeologyske en geologyske saken. Ek wurdt der omtinken jûn oan bekende ynwenners fan Burgum, lykas Hendrik Bulthuis dy't de BM-er ûntwurp. Dêrnjonken hat it museum ek wikseljende eksposysjes. By it museum is de Stjerrewacht, dy't alle wiken op freedtejûnen iepen is sadat minsken by goed waard troch de teleskopen sjen kinne.
Poppestien
Oan de Hillemawei leit de 'Poppestien', in grutte swerfkei dêr't wat folkloare oan ferbûn is. Grutte minsken makken de bern earder wiis dat de poppen ûnder de stien wei kamen. De Burgumer Bulthuis skreau yn 1938 foar in revue it ferske: De stien komt oarspronklik út Sweden en hat likernôch 120.000 jier lyn in lange reis makke mei it lâniis. Nei it ranen fan it iis bleau de stien lizzen. Hoe't de stien yn it Wêst fan Burgum kommen is, wit nimmen.
Poepekrús
thumb|260px|Poepekrús Oan de Simmerdyk rjochting Hurdegaryp betinkt it poepekrús de tragyske dea fan in hantsjemier. Yn 1783 waard op it plak in poep fermoarde. Sûnt 2009 hat de gemeente it útgroeven krús ferfongen troch in lizzend krús fan stien.
Mienskip
Burgum hat in heech fersjenningsnivo. De Skoalstrjitte wie altiten de winkelstrjitte, mar nei de nijbou oan de Markt hat der in foarse útwreiding fan it winkelbestân plakfûn. thumb|260px|Berchhiem As wetterdoarp hat Burgum ek in jachthaven oan de Burgumerdaam. Oan de westlike kant stiet op de râne fan it doarp it Soarchsintrum Berchhiem. Aktiviteiten en kursussen yn it ramt fan sosjaal-kultureel wurk binne sûnt 2018 ûnderbrocht yn Glinstra State.
Skoallen
thumb|260px|Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland
Sport
Yn it noardwestlik diel fan Burgum lizze de sportfjilden fan Burgum. Op it plak dêr't yn 2017 de sporthal 'Westermar' ôfbaarnde, is in nij multyfunksjoneel sportkompleks boud, de 'Nije Westermar'. De skâns foar it fierljeppen is yn 2018 fernijd en útwreide leit súdlik fan it gemeentehûs. Sûnt 1969 wurde der ljepwedstriden fan it FLB holden. Yn it 'Wetter en Willepark' by it kanaal is in skeeler-, atletyk- en fytsbaan, dy't by't winter as iisbaan tsjinst docht. Ek is der in multycourt, dêr't bern ferskillende sporten beoefenje kinne. Fierder beskikt Burgum oer it swimbad "De Wetterstins", midgetgolfbaan, maneezje en in karthal.
AZC
Yn Burgum stiet oan de noardwestlike kant it AZC. Dêr is plak foar likernôch 600 asylsikers dy't útprosedearre binne. It ferboude AZC waard op 1 septimber 2021 wer op 'e nij iepene.
Hunte
thumb|De Hunte thumb|Rin fan de Hunte De Hunte is in rivier yn Dútslân dy't útmûnet yn de Wezer. De 189 km lange rivier rint troch de mar Dümmer (mar).
Asser
Asser (ek wol John Asser, Asserius Menevensis; † ±909) wie in muonts út it St. David's kleaster yn it keninkryk Dyfed yn Wales, gelearde oan it hof fan Alfred de Grutte en letter biskop fan Sherborne
Libben
thumb|400px|Kaart fan súdlik Grut-Britanje mei plakken dy't Asser besocht hat. Ek de kleasters dy't er fan kening Alfred krigen hat binne te sjen Asser waard yn Pembrokeshire berne. Aartsbiskop Asserius of aartsbiskop Novis (Nobis), famylje fan him, liet him yntrede en ûnderrjochtsje yn it kleaster St. David's yn Menevia. Syn namme krige klank út reden fan syn geleardens en yn 885 waard er troch Alfred de Grutte, de Angelsaksyske kening fan Wesseks oan it hof útnûge. Asser besleat earst nei in healjier om te kommen. Yn Winchester rekke er lykwols siik en moast er syn reis in jier lang ûnderbrekke. Doe't Alfred hieltiid ûngeduldiger waard die er de kening de tasizzing om in healjier oa it hof te bliuwen. Nei acht moanne ferliet Asser it hof en krige er fan Alfred de kleasters Amesbury yn Wiltshire en Banwell yn Somersetshire as geskink. Om 890 hinne hie er ek it kleaster fan Exeter en folge er Wulfsige yn 895 op as biskop fan Sherborne.
Wurk
Asser skreaun ± 893 in biografy fan Alfred de Grutte (oer it tiidrek 849 oant 887), Vita Ælfredi regis Angul Saxonum); troch Einhards Karelbiografy ynspirearre, dy't de wichtigste boarne oer de tiid fan Alfred de Grutte foarmet. Kening Alfred wurdt tige geunstich ôfskildere yn dit wurk, benammen wat syn ferwar tsjin de Wytsingen oanbelanget.
Auschwitz
thumb|250px|Yngong Auschwitz-I mei tekst Arbeit macht frei Auschwitz wie it grutste ferneatigingskamp fan Nazi-Dútslân. It lei yn Poalen, ûnder it stedsje Auschwitz (Poalsk: Oświęcim), en is in symboal foar de Holocaust en foar de misdieden tsjin de minske. Op de Wannseekonferinsje, hâlden begjin 1942, waard troch de Dútskers besletten alle Joaden fan Jeropa te ferneatigjen en keazen om dat dwaan te litten yn de omkriten fan Auschwitz. De reden omdat dêr te dwaan wie in suver ekonomyske. De measte Joaden wennen yn it Easten en by Auschwitz lei in knooppunt fan spoarwegen. Fierders spile mei dat oan de Joaden fertsjinne wurde koe yn de tiid dat sy noch in libben wienen. Hja moasten arbeidzje yn de protte fabriken dy't yn de omkriten fan Auschwitz stienen.
FeanFan
FeanFan is in supporterblêd fan SK It Hearrenfean. It blêd wurdt makke troch Aksje '67 en de FeanFan Supportersklub (oprjochte yn 1981) en wurdt yn full-color drukt. De FeanFan ferskynt seis kear yn it jier, om de twa moannen.
Auschwitz
It kamp
Poalen waard yn 1939 oerweldige troch de Dútsers. Op 14 juny 1940 kamen de earste finzenen oan yn Auschwitz-I. It kamp waard letter útwreide mei Auschwitz II (Auschwitz-Birkenau) en Auschwitz III (Auschwitz-Monowitz). Yn de omkriten fan Auschwitz wienen noch 39 wurkkampen dy't by Auschwitz hearden.
FeanFan
It blêd wurdt yn in oplaach fan 5.500 eksemplaren ferspraat ûnder de stipers fan de Feanfan Supportersklub en de leden fan de Undernimmerssoasjeteit fan SK It Hearrenfean.
Auschwitz
It kamp
Auschwitz-I wie it bestjoerlik sintrum fan it kamp. Der binne 70.000 minsken om it libben kaam, meast Poalske yntellektuelen en Russyske kriichsfinzenen.
1911
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1910-er jierren.
Auschwitz
It kamp
Auschwitz III, ek wol Auschwitz-Monowitz neamd, wie it lêste fan de trije grutte kampen fan Auschwitz. Offisjeel wie Auschwitz III in subkamp, mar fanwege de grutte waard it el wol as haadkamp beskôge. Auschwitz III wie it wurkkamp, dêr't bedriuwen as IG Farben en Krupp Stahl festigingen hiene en gebrûk makken fan twangarbeiders.
Slachtoffers
Meiïnoar binne der 1,3 miljoen minsken nei Auschwitz deportearre. 1,1 miljoen minsken binne deadien yn Auschwitz, wêrfan 1 miljoen Joaden. Likernôch 900.000 minsken waarden daliks fergast of deasketten. Sa'n 200.000 minsken binne deagong troch sykte, tamtaasjes fan de SS, medyske testen of waarden letter yn de gaskeamer fermoarde. It grutste part fan de slachtoffers wienen Joaden, mar ek Slavyske minsken, kriichsfinzenen, fersetsstriders, minsken mei in beheining, homoseksuelen, sigeuners, yntellektuelen en oarstinkende minsken (lykas Jehova's tsjûgen).
Hjoeddeisk
Nei de Twadde Wrâldkriich brûkte de Poalske oerheid de Buna Werke foar de gemyske yndustry yn de regio. Yn 1947 kaam de Poalske oerheid ta it beslút om fan Auschwitz I in iepenloftmuseum te meitsjen, ta oantins fan de slachtoffers fan de nazi's. De barakken en oare bouwurken waarden renovearre. Fan Auschwitz II is net folle oerbleaun. Doe't de Russen yn 1945 tichtby it kamp kamen, hawwe de Dútsers it grutste part fan Birkenau yn 'e brân stutsen. Hjoed de dei steane der noch 19 houten gebouwen en noch wat stiennen bouwurken, benammen de skoarstiennen fan de krematoariums. De measte gebouwen dy't net ôfbaarnd binne stean by de súdyngong fan Birkenau.
Yn 1979 kaam it ferneatigingskamp Auschwitz op de wrâlderfgoedlist fan UNESCO.
Breg
thumb|Boarne fan de Breg yn Furtwangen thumb|500 px|Gearrin fan de [[Brigach (efterrjochts) mei de Donau]]
De Breg is de langste boarnerivier fan de Donau. De Breg ûntspringt yn it Swarte Wâld, op in hichte fan 1078 m, ûnder Furtwangen, yn de Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch. Nei 49 km komt er yn it stedsje Donaueschingen út yn de Brigach en foarmje sy tegearre de Donau.
It streamgebiet fan de Breg beslacht 291,2 km² en de boarne leit op mar sa'n 100 meter fan de wetterskieding tusken de Ryn en de Donau (de saneamde Europeeske wetterskieding). Sa'n 900 m fierderop ûntspringt de Elz, dy't yn de Ryn útmûnet.
De Breg is sa'n 6 km langer as de Brigach (de oare boarne fan de Donau), dat hy kin beskôge wurde as de wiere boarne fan de Donau.
Koos Vorrink
thumb|Koos Vorrink Jacobus Jan (Koos) Vorrink (Flaardingen, 7 juny 1891 - Amsterdam, 19 july 1955) wie in Nederlânsk politikus. Hy wie foarsitter fan de Arbeiders Jeugd Sintrale (AJC), de Nasjonaal Sosjalistyske Arbeiders Partij (SDAP) en de Partij fan de Arbeid (PvdA).
Vorrink wie ûnderwizer yn Flaardingen en Amsterdam, oant hy yn 1920 wurkjen gie foar de Arbeiders Jeugd Sintrale (AJC), de sosjalistyske jeugdbeweging. Yn 1927 waard hy lanlik foarsitter fan de AJC. Vorrink wie in meislepend reedner, dy't in protte it wurd fierde op talrike sosjalistyske gearkomsten en demonstraasjes.
Fan 1934 oant 1946 wie Vorrink foarsitter en fan 1935 ôf ek Earste Keamerlid foar de SDAP.
Vorrink en partijgenoat Levinus van Looi rekken belutsen by it Ingelânspiel. Yn 1943 waard hy arrestearre. Hy waard ynternearre yn kamp Haaren en fan dêrút nei it konsintraasjekamp Sachsenhausen brocht. Hy krige der kunde oan in protte oare finzen Nederlânske politisy. Yn dat kamp kaam de trochbraak gedachte ta stân dêr't letter de PvdA út ûntstie.
Nei de oarloch wie Vorrink fan 1946 ôf de earst foarsitter fan de PvdA, en Twadde Keamerlid oant 1954.
Koos Vorrink is de heit fan de eardere PvdA-minister Irene Vorrink.
Leafde
Leafde beslacht in breed ferskaat oan gefoelens fan affeksje, tagedienens en tawijing foar oare persoanen of foar bisten of dingen. It rint útinoar fan romantyske en/of seksuële gefoelens foar immen mei wa't men in relaasje hat of hawwe wol, oant affeksje foar jins âlden en oare famyljeleden, freonen en húsdieren, mar kin (foar libbenleaze dingen oer) ek basearre wêze op gefoelens fan geniet dy't opwekke wurde troch it dwaan of ûndergean fan it ien of oar, lykas it iten fan in beskaat gerjocht of it dielnimmen oan in beskate sport.
Yn 'e sterkste foarm jout leafde minsken de yndruk dat se sûnder it objekt fan harren leafde net mear fierder libje kinne; dêrmei binne se psychologysk ôfhinklik fan 'e oanwêzichheid fan dat objekt. Leafde kin jin ek it gefoel jaan dat men ûnoerwinlik is, en dat men alles oer hat foar dejinge dêr't men fan hâldt. It tiidwurd dat by leafde heart is hâlde fan. It komt lykwols gauris foar, benammen by romantyske leafde, dat de gefoelens mar fan ien kant komme; dat neamt men ûnbeäntwurde leafde. Soks kin foar in protte leafdesfertriet soargje. Persoanen dy't faninoar hâlde, neamt men wol minners of frijers. It symboal fan 'e leafde is it hert, mei't men foarhinne miende dat de minsklike gefoelens út it lichaamlike hert kamen.
De betsjuttings dy't oan it begryp 'leafde' jûn wurde, binne sterk kultureel en maatskiplik ynspirearre. Fanút de kristlike tradysje fan 'e Westerske wrâld jildt it as in himsels opofferjende en foar oaren woldiedige hâlding (agape). Dizze soarte fan leafde rjochtet him op it ferlet fan in oar en siket wat it bêste foar sa'n oar is. Yn dat gefal lit de leafde de oare de frije kar om dy leafde te beäntwurdzjen of net. Dit soarte leafde freget offers en bodzjen foar harren dy't dernei stribje. Mar foar de pear minsken dy't folslein ôfstân dien hawwe fan harren egoïsme is dizze leafde in libbene boarne dy't gjin ynspanning mear ferget, mar fanselssprekkend en natuerlik is.
In rommere definysje fan leafde is de leafde sûnder betingst (metta). Dat is de soarte fan leafde dy't foar de oare persoan de folsleine romte en frijheid skept om him- of harsels wêze te kinnen. Leafde kin him ek uterje as garitas, in skinking oan in goed doel. Garitas bart benammen om emosjonele redens, basearre op it graach helpe wollen by eat dêr't men gefoelsmjittich by belutsen is. It kin lykwols ek op lotter rasjonele grûn basearre wêze.
Gielbealchmarmot
De gielbealchmarmot (Latynske namme: Marmota flaviventris) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae) en it skaai fan 'e marmotten (Marmota), dat foarkomt yn it westen fan Noard-Amearika. Yn syn ferspriedingsgebiet stiet dizze soarte ek wol bekend as de rock chuck. De gielbealchmarmot waard foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 1841, troch de biologen John James Audubon en John Bachman, en is it naust besibbe oan 'e Olympyske marmot, de grize marmot en de slim yn syn fuortbestean bedrige Vancouvereilânmarmot.
Uterlike skaaimerken
De gielbealchmarmot hat trochinoar in kop-romplingte fan 34-50 sm, mei in sturtlingte fan 13-22 sm en in gewicht fan 1⅔-4 kg (♀) of 3-5 kg (♂). De mantsjes binne in stik swierder, mar net folle grutter as de wyfkes. It gewicht fariëarret mei de seizoenen; geandewei de simmer bouwe se in fetreserve op foar de wintersliep, sadat se tsjin 'e hjerst it swierst binne. De pels is brún, mei in wyt plak op 'e snút tusken de eagen yn, en in giele bealch, dy't har har namme besoarge hat. De earen binne lyts en rûnich, en de noas is swart.
Hâlden en dragen
Gielbealchmarmotten binne oerdeis aktyf, en bringe in grut diel fan 'e tiid troch mei sinnebaaien en foerazjearjen. It binne omnivoaren, dy't gerzen, sieden, blêden, blommen, fruchten, ynsekten (benammen sprinkhoannen) en fûgelaaien frette. Se grave ûndergrûnske hoalen dy't se yn famyljegroepen fan 10-20 eksimplaren bewenje, en dêr't se in grut part fan 'e tiid yn trochbringe. De nêsthoalen dêr't se fan septimber oant maaie har wintersliep yn hâlde, kinne wol 7 m djip wêze. Har territoarium beslacht sa'n 2-3 ha.
De peartiid folget daliks nei de ein fan 'e wintersliep. Mantsjes hawwe gauris in harem fan 2 of 3 wyfkes, dy't oan it begjin fan 'e simmer in nêst fan 3-5 jongen smite. De helte dêrfan oerlibbet it earste jier net. De jongen berikke mei twa jier geslachtsripens. Gielbealchmarmotten kinne 15 jier âld wurde. Har natuerlike fijannen binne de wolf, ferskate soarten foksen, de prêrjewolf en de keningsearn.
Status
De gielbealchmarmot hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.
1492
Foarfallen
thumb|[[3 augustus: Kristoffel Kolumbus nimt ôfskie fan Isabella I fan Kastylje en set ôf om Ynje fia in westlike rûte te finen.]]
Pietro Locatelli
thumb|Pietro Locatelli ± 1733 Pietro Antonio Locatelli (Bergamo, 3 septimber 1695 – Amsterdam, 30 maart 1764) wie in Italjaanse komponist en fioelist út de Barokperioade.
Hy studearre yn Rome by Giuseppe Valentini (1681-1747). Nei in oantal konsertreizen troch Frankryk en Dútslân festige Locatelli him yn 1729 in Amsterdam, dêr't fioeleles joech, Italjaanse snaren ferkocht en muzykútjouwer wie. Hy late yn Amsterdam ek in Collegium Musicum, dat út begoedige muzykleafhawwers bestie, foar wa't er ek komponearre.
Locatelli wie in firtuoas fioelist en it measte fan syn wurk is ek foar fioele skreaun.
Syn meast wichtige publikaasje is faaks de Arte del violino, opus 3, in bondel fan tolve concerti foar fioele en orkest. Dy bondel hat 20 technysk tige moeilike kaprissio's foar solofioele. Dy koene as grutte kadins spile wurde. Tsjintwurdich wurde dy kaprissio's meast apart útfierd.
Fierders hat er fioelesonates, konserti grossi en in bondel sonates foar fluit (opus 2) skreaun. Locatelli wreide de besetting fan it Konserto Grosso út fan in trio, besteande út twa fioelen en in sello, ta in kwartet. It kwartet bestiet út twa fioelen, in altfioele en in sello.
De 24 Kaprissi út syn "L'Arte del violino" op.3 kinne as in yndirekte foarrinner fan de 24 Kaprissi op.1 fan Niccolò Paganini beskôge wurde. Hjoeddedei hâldt de Fondazione Pietro Antonio Locatelli, dy't yn Cremona festige is, har dwaande mei de erfenis fan dizze Italjaanske fioelfirtuoas.
Joaden
thumb|left|Davidstjer thumb|right|[[Asjkenazyske joaden yn East-Jeropa ein 19e iuw troch Maurycy Gottlieb.]] De Joaden wienen fan oarsprong in folk fan de eastkust fan de Middellânske See. Ferbûn troch harren eigen unike monotheïstyske leauwen, binne sy troch de iuwen hinne as groep apart bleaun.
Skiednis
Sûnt de opkomst fan it nasjonalisme en de Ferljochting by folkeren om har hinne, hawwe de joaden ek in feroaring ûndergien wêrtroch in protte harren mear as in etnyske of etno-religieuze mienskip yn oare folken beskôgjen gean binne. Doe koe it dielnimmen oan alle aspekten fan it maatskiplik libben ek tanimme. Benammen is fan East- en Sintraal-Jeropa út, dêr't it steechste antisemitisme foarkaam, in Joadske nasjonale beweging ûntstien, it Sionisme, dat bydroech oan de groei fan de Joadske mienskip yn it doetiidske Ottomaanske en letter Britske mandaatgebiet Palestina en lang om let oan de stichting fan de steat Israel yn 1948.
Foar de Twadde Wrâldkriich berûn it oantal Joaden yn de wrâld sa'n 18 miljoen. Nei de massamoard (Holocaust) troch de nazi's yn de Twadde Wrâldoarloch wiene dêr noch sa'n 12 miljoen fan oer. Hjoedendei wurdt it tal joaden rûsd op 13,0 oant 14,6 miljoen. At útgien wurdt fan de lege skatting (13,0 miljoen yn 2005) wenje likernôch 5,7 miljoen yn Noard-Amearika (dêrfan 5,3 miljoen yn de Feriene Steaten en 0,4 miljoen yn Kanada), 5,3 miljoen yn Aazje (dêrfan it measte part yn Israel), 1,5 miljoen yn Jeropa (dêrfan 0,5 miljoen yn Frankryk), 0,3 miljoen yn Súd-Amearika, 0,1 miljoen yn Austraalje/Oseaanje en likernôch likefolle yn Afrika.
Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker
Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker is in produksjebrouwerij yn West-Skylge en is op rjochte yn 2014. De brouwerij is oansletten by CRAFT.
Oan de foet fan de Brandaris leit de earste Skylger Bierbrouwerij Schoemrakker, in inisjatyf fan Jetze de Beer, Jan-Sieko Mast en Piet Huisman.
Joaden
Joaden yn Fryslân
Yn de 19e iuw wiene der joadske gemeenten yn Ljouwert, Harns, De Gordyk, Snits, Boalsert, It Hearrenfean, Hylpen en De Lemmer. Yn 1930 wiene der noch seis en yn 1940 noch fjouwer gemeenten. De gemeente fan Ljouwert wie fierwei de grutste en ekonomysk wichtichste, dan folgen de gemeenten fan Harns en De Gordyk. Ljouwert hie fan sirka 1700 ôf de sit fan it opperrabbinaat, faak beset fan mannen dy’t wat te betsjutten hienen, sa as de rabbinen Berenstein, Löwenstamm en Dusnus. De bekende opperrabbyn Samuel Azarja Rudelsheim (1869-1918) hat ek yn Ljouwert stien.
Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker
Skiednis
Nei jierren fan tarieding fan 2008 ôf binne se yn 2014 echte begûn mei brouwen. It earste bier streamde yn de krystfakânsje fan 2014 út de taap. Yntusken is it bier te krijen yn tsientallen hoarekagelegenheden op it eilân Skylge.Sûnt 2020 hat de brouwerij in webshop foar onlineferkeap.
Hjoed
It brouwetter dat de brouwerij brûkt komt út it wetterwingebiet yn de Skylger dunen. Dit drinkwetter wurdt op 2 plakken wûn en bestiet út in swietwetterbel fan sa 'n 100 meter dik, driuwend op it djippere sâlte grûnwetter. Reinwetter wurdt troch de dunen filtere, en it wetter yn 'e bel is sa skjin, dat der amper ekstra suvering nedich is.
De brouwerij leit oan de Zeevaartschoolstraat, mei de tagong fia ytkafee Storm oan de Torenstraat, dat ek tsjinst docht as proeflokaal.
Katedraal fan Senlis
De Us-Leaffrouwekatedraal (Frânsk: Cathédrale Notre-Dame) is in parochytsjerke yn Senlis, Opper-Frankryk, Frankryk. De tsjerke wie oant de Frânske Revolúsje de katedraal fan it doetiidske bisdom Senlis.
Skiednis
De bou fan in earste katedraal fûn tsjin it ein fan de 4e of oan it begjin fan de 5e iuw plak. Om de katedraal hinne ûntstie in groep gebouwen lykas in kleastergong, in doopkapel en it biskoplik paleis. De gebouwen foar de koarhearen stiene noardlik fan de hjoeddeiske katedraal, argeologysk ûndersyk dêr brochten nammentlik de resten fan keukens fan foar de 12e iuw oan it ljocht.
Yn de 13e iuw folge in ferbouwing fan de katedraal. Om en de by 1240 waard de súdlike toer mei in spits ferhege. Tsjin it ein fan de 14e iuw folge de bou fan de kapittelseal en om 1465 de bou fan 'e Bailly-kapel (Chapelle du Bailly), stifte troch de baljuw Gilles de Rouvroy, dy't dêr begroeven waard, lykas ek guon fan syn neiteam. Yn 1504 waard de katedraal troffen troch in troch de bliksem feroarsake brân. De brân ferneatige it dak en op it earste travee nei ek de ferwulften. Troch rynske jeften fan kening Loadewyk XII en Frâns I waarden de boppeste dielen fan de katedraal rekonstruearre en dêrnei mei 6 meter ferhege. De sydskippen waarden ferdûbele en krigen in rike flamboyante dekoraasje. De restauraasje duorre fan 1506 oant 1515.
De gevel fan it súdlike dwersskip waard yn 1520 tafoege. It portaal fan Martin Chambiges waard fierder boud troch syn soan Pierre. It waard yn 1538 foltôge, wylst it noardlike portaal fan 1560 is. De eastlike kapellen datearje fan deselde tiid.
De stifting fan de Kapel fan it Hillich Hert (Chapelle du Sacré-Cœur) op it fûnemint fan in gallo-romeinsk gebou fûn plak yn 1671.
It koer fan de katedraal krige yn 1777 noch foar de revolúsje in neoklassistyske ynrjochting, sa't dat no ek noch sa is. Mei de Frânske Revolúsje ferdwûn in soad fan de rike ynrjochting. Ek waarden de koppen fan de westlike portaalbylden ferneatige. Healwei de 19e iuw binne de skeinde bylden ferfongen.
It konkordaat fan 15 juny 1801 makke in ein oan it bisdom Senlis. Sûnt falt Senlis ûnder it bisdom Noyon. De katedraal is ien fan de histoaryske monuminten dy't op de earste list fan 1840 kaam te stean. Healwei de 19e iuw waard de eastlike apsiskapel langer makke.
Yn 1986 waard de restauraasje fan it ynterieur foltôge en yn 1993 dy fan de spits.
Oargel
De katedraal krige it oargel yn 1808, dat oarspronklik yn 1647 troch in ûnbekende oargelbouwer foar de Sint-Finsintiusabdij yn Senlis boud wie. Fan dat oarspronklike oargel binne dielen fan de oargelkas en it front bewarre bleaun. Yn 1760 boude François-Henri Clicquot in nij oargel foar de abdij, dy't mei de Frânske Revolúsje yn 1791 sletten waard. De oargelbouwer brûkte dêrby in diel fan it âlde materiaal.
It ynstrumint is ferskillende kearen restaurearre en feroare, û.o. yn 1874 troch de oargelbouwer Joseph Merklin en troch de oargelbouwer Roger Lambert yn de jierren 1971–1974. Tsjintwurdich hat it oargel 61 registers op fjouwer manualen en pedaal. De spyl- en registertraktueren binne mechanysk.
Wounded Knee (Súd-Dakota)
Wounded Knee (útspr.: ['wu:ndɪd ni:], likernôch: " wûûn -did nii ", "Ferwûne Knibbel"; Lakota: Čaŋkpé Opí; útspr.: [ʧãk'pe: o'pi:]) is in plak yn Oglala County, yn it súdwesten fan 'e Amerikaanske steat Súd-Dakota. It leit binnen de grinzen fan it Pine Ridge Yndianereservaat (Pine Ridge Indian Reservation), fan 'e Oglala Sû Stamme (Oglala Sioux Tribe). Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 bedroech it ynwennertal fan Wounded Knee doe likernôch 380 minsken. It plakje is ferneamd nei de Wounded Knee Creek, in beek dy't troch de krite streamt.
Skiednis
Neffens de oerlevering soene de bonken en it hert fan it ferneamde Lakota-opperhaad Mâl Hynder yn 1877, nei syn dea, oan 'e Wounded Knee Creek begroeven wêze.
Yn 1890 wie Wounded Knee it toaniel fan it lêste gewelddiedige treffen fan 'e Flakte-Yndiaanske Oarloggen. Under de Lakota kaam nammentlik doedestiden de nije religy fan 'e geastedûns op, ferspraat troch de Pajût-profeet Wovoka. De oanhingers dêrfan leauden dat se de tiid werom en de bizons wer ta libben dûnsje koene. It Amerikaanske regear seach it lykwols as in opstannige beweging dy't daliks de kop yndrukt wurde moast. Op 29 desimber 1890, waard by Wounded Knee, yn in barren dat bekend kaam te stean as it Bloedbad fan Wounded Knee, de lêste groep fan likernôch 350 foartiid ûntwapene geastedûnsers fan 'e Minnikonzjû- en Hûnkpapa-stammen, besteande út manlju, froulju en bern, troch it Amerikaanske leger ôfslachte.
De namme Wounded knee waard by in grut publyk ferneamd troch it skiedkundige boek Bury My Heart at Wounded Knee ("Begraaf Myn Hert by Wounded Knee"), út 1970, wêryn't histoarikus Dee Brown de ûndergong fan 'e Yndianen yn Noard-Amearika beskriuwt.
Sûnt de ein fan 'e jierren sechtich fan 'e tweintichste iuw fûn der ûnder de Lakota in kulturele oplibbing plak, wêrby't fral de jongere generaasjes har sterk makken foar bettere libbensomstannichheden en dêrnjonken harren boargerrjochten opeasken. Ien fan 'e meast dramatyske ynsidinten wie datoangeande de Besetting fan Wounded Knee, dat dêrfoar útkeazen wie fanwegen it bloedbad fan 1890. Sa'n twahûndert Oglala-Lakota en oare leden fan 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging (AIM) holden Wounded Knee yn 1973 fan 27 febrewaris oant 8 maaie beset, en trochstiene dêrby 71 dagen lang de belegering troch de FBI en de United States Marshals Service. Oan 'e kant fan 'e AIM foelen twa deaden en trettjin ferwûnen, wylst der oan 'e kant fan 'e oerheidstsjinsten twa lju ferwûne rekken. Fanwegen de skea dy't der by de gefjochten oan 'e gebouwen oanrjochte waard, bleau Wounded Knee hjirnei ûnbewenne oant de jierren njoggentich.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2000 wie doe fan 'e befolking fan Wounded Knee 3,7% âlder as 65 jier en 50,6% jonger as 18 jier. Fierders bestie 1,9% fan 'e húshâldings út ien persoan, wylst 81,1% fan 'e befolking ûnder de earmoedegrins libbe. Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2000 sa: 98,8% Yndianen; 1,2% blanken.
Finn Helgesen
Finn Helgesen (Drammen, 25 april 1919 - Lørenskog, 3 septimber 2011) wie in Noarsk reedrider.
Helgesen syn karriêre dy't yn 1939 syn debút makke waard fersteurd troch de Twadde Wrâldkriich. Helgesen die twa kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1948, 1952). Yn 1948 waard hy Olympysk kampioen op de 500 meter fjouwer jier letter waard er 5e op dizze ôfstân. Finn Helgesen ferstoar op 3 septimber 2011, yn 'e âldens fan 92 jier.
Aristokrasy
Yn de skiednis
Aristokrasy giet faak tegearre mei in monargy. In de histoarje hawwe de eallju en de geastliken meastentiids de rol fan aristokraten op har nommen.
Demokrasy
Demokrasyen hawwe ek hast altiten beheind west ta in lytsere as gruttere groep minsken dy't kiesrjocht hawwe. Dat jildt ek foar de parlemintêre demokrasy. By de earste parlemintêre demokrasyen mochten allinnich manlju dy't mear as in bepaald bedrach oan belesting betellen har stim útbringe en keazen wurde; hjoeddedei meie almeast allinnich folwoeksenen stimme, en allinnich at ja by harren folle ferstân binne. Sadwaande binne demokrasyen ornaris ek foarmen fan aristokrasy, mar mei sa'n grutte groep fan geskikten dat it oer it algemien net mear as in beheining sjoen wurdt. Al is it sa dat idealiter yn in betrieme demokrasy dy persoanen it direkte liederskip hawwe dy't dêr it meast geskikt foar binne.
Hjoed de dei
Nettsjinsteande it feit dat yn distiid it meastepart fan alle lannen demokratysk wurden is, komme yn de measte lannen de regearders hieltyd noch út in beheind fermidden. Yn guon lannen hawwe rike minsken fan net-aadlik komôf de aristokratyske rol fan de eallju út eardere tiden oernommen. Yn oare lannen is kampanjefieren sa djoer dat it allinnich troch de riken dien wurde kin. Dizze demokrasyen binne dan plutokrasy-eftich. Yn lannen dêr't dit net sa is, giet parlemintêre demokrasy faak gear mei in boppelaach yn 'e befolking dêr't de measte fertsjinwurdigers út fuortkomme.
List fan planetoïden 46201-46300
Dit is in list fan planetoïden 46201-46300.
Bill Clinton
Bill Clinton, folút William Jefferson Clinton, en berne as William Jefferson Blythe III (Hope (Arkansas), 19 augustus 1946), is in Amerikaansk Demokratysk politikus, dy't fan 1993 oant 2001 de 42ste presidint fan 'e Feriene Steaten wie. Foartiid hied er steatsminister fan Justysje en gûverneur fan 'e steat Arkansas west. Hy wie de earste baptistyske en ek de earste nei de Twadde Wrâldoarloch berne Amerikaanske presidint, en wie tige populêr ûnder de Demokraten en tige hate ûnder de Republikeinen.
Under syn regear fierde Clinton binnenlânske herfoarmings troch, en op bûtenlânsk mêd hied er te krijen mei it fiasko fan 'e Amerikaanske fredesmissy yn Somaalje, de earste oanslaggen fan Al-Qaida, en de Joegoslavyske Oarloggen, dy't úteinlik laten ta syn militêr yngripen yn Kosovo. Syn presidintskip waard wat bedoarn troch it langrinnende Lewinsky-skandaal, feroarsake troch syn seksuële omgong mei Monica Lewinsky, in stazjêre yn it Wite Hûs. Clinton is troud mei Hillary Rodham Clinton, dy't nei ôfrin fan syn presidintskip in eigen politike karriêre begûn en senator en minister fan Bûtenlânske Saken wie.
Jonkheid en komôf
Clinton waard yn 1946 berne yn it plakje Hope, yn 'e súdlike steat Arkansas, yn it pleatslike sikehûs. Syn âldelju wiene William Jefferson Blythe jr., in omreizgjend ferkeaper dy't in fearnsjier foar Clinton syn berte dea rekke by in ferkearsûngemak, en dy syn frou Virginia Dell Cassidy (1923-1994), dy't koart nei syn berte nei New Orleans ta sette om dêr in oplieding ta ferpleechster te folgjen. Clinton bleau yn Hope efter op 'e noed fan syn pake en beppe, Eldridge en Edith Cassidy, dy't in lytse krudenierswinkel hiene dêr't se waren op 'e pof ferkochten oan lju fan alle rassen, nettsjinsteande it feit dat doedestiden yn it Amerikaanske Suden de rasseskieding noch fan krêft wie. left|thumb|250px|It hûs fan Clinton syn pake en beppe yn [[Hope (Arkansas)|Hope, dêr't er syn iere jonkheid trochbrocht.]]
Oplieding en trouwen
Clinton gie yn Hot Springs nei de legere en de middelbere skoalle, dêr't er û.m. saksofoanles folge en letter yn 'e skoalband spile. As jonge fan sechstjin brocht er yn 1963 as fertsjintwurdiger fan syn skoalle in besyk oan it Wite Hûs, dêr't er presidint John F. Kennedy mette; datselde jiers harke er nei de I Have a Dream-taspraak fan 'e swarte boargerrjochtelieder Martin Luther King, dêr't er sa fan ûnder de yndruk rekke, dat er him letter yn syn folsleinens út 'e holle learde. Dy beide foarfallen makken dat Clinton besleat om yn 'e polityk te gean. Hy wist in stúdzjebeurs te bemachtigjen om oan 'e ferneamde Georgetown Universiteit yn Washington, D.C. te studearjen, dêr't er yn 1968 in bachelorstitel bûtenlânske wittenskippen behelle. De simmer fan 1967 brocht er troch mei as stazjêr te wurkjen foar senator J. William Fulbright fan Arkansas.
Mei in nije stúdzjebeurs gied er nei de Britske Universiteit fan Oxford, dêr't er filosofy, polityk en ekonomy (ien kombinearre oplieding) studearre. Clinton syn politike tsjinstanners beweare dat er yn dyselde snuorje de politike ynfloed fan senator Fulbright brûkte om syn tsjinstplicht yn 'e Fjetnamoarloch te ûntdûken. Dêr sit in kearn fan wierheid yn (Fulbright skynt yndie kontakt opnommen te hawwen mei de Amerikaanske Striidkrêften om Clinton út 'e wyn te hâlden), en al moat sein wurde dat Clinton neat yllegaals ûndernommen hat, moreel sjoen wie it net sjyk, wat er die. Nei't er weromkeard wie út Jeropa, learde Clinton fierder oan 'e rjochteskoalle fan 'e prestizjeuze Universiteit fan Yale, yn New Haven, dêr't er syn stúdzje yn 1973 beëinige as master yn de rjochten. right|thumb|250px|Clinton, krekt keazen as gûverneur, mei presidint [[Jimmy Carter, yn 1978.]]
Underwilens wied er yn 1971 yn ien fan 'e bibleteken fan Yale yn 'e kunde kommen mei Hillary Rodham, dy't ek rjochten studearre. Hja krigen wat mei-inoar en wiene al gau ûnskiedber. Se trouden op 11 oktober 1975, en krigen ien bern, in dochter, Chelsea Clinton, dy't berne waard op 27 febrewaris 1980.
Iere politike karriêre
Nei't er ôfstudearre wie oan Yale kearde Clinton werom nei Arkansas, dêr't er heechlearaar rjochten waard oan 'e Universiteit fan Arkansas, yn Fayetteville. Yn 1974 stelde er him foar de Demokratyske Partij kandidaat foar it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen, mar hy waard ferslein troch it sittende Republikeinske kongreslid John Paul Hammerschmidt. Twa jier letter, yn 1976, wûn Clinton lykwols de ferkiezing ta steatsminister fan Justysje fan Arkansas. Dat amt ferfolle er fan 1977 oant 1979. Yn 1978 stelde er him kandidaat foar it gûverneurskip fan Arkansas, en ek dy ferkiezings wûn er, sadat er fan 1979 oant 1981 de 40ste gûverneur fan syn thússteat wie (en teffens, mei 32 jier, de jongste gûverneur fan it lân).
As gûverneur lei Clinton him fral ta op herfoarming fan it ûnderwiis en fernijing fan it wegenetwurk fan Arkansas. De ynfiering fan in ympopulêre belesting op auto's en algemiene lulkens oer de ûntsnapping, yn 1980, fan Kubaanske flechtlingen (fan 'e Boatekrisis fan Mariel) dy't fêstholden waarden yn Fort Chaffee, makke lykwols dat Clinton de gûverneursferkiezings fan 1980 ferlear oan syn Republikeinske útdager Frank D. White. Sa waard Clinton ek de jongste âld-gûverneur yn 'e skiednis fan 'e Feriene Steaten. Fan 1981 oant 1983 wied er wurksum by in abbekatekantoar yn Little Rock, mar yn 1982 waard er werkeazen as gûverneur, sadat er fan 1983 oant 1992 3½ termyn lang de 42ste gûverneur fan Arkansas wie (begjinnend yn 1987 waard de amtstermyn fan 'e Arkansaanske gûverneur ferlinge fan twa oant fjouwer jier). Under syn twadde gûverneurskip wiene Clinton en de frou behelle yn twifelige saaklike oerienkomsten dy't letter ta it Whitewater-skandaal laten, dat harren har hiele politike karriêre efterfolgje soe. Nei't der ferskate jierren lang djipgeand ûndersyk nei dien wie, besleat it Iepenbier Ministearje lykwols om yn dy saak gjin oanklachten tsjin 'e Clintons yn te bringen. left|thumb|200px|Bill Clinton mei syn frou [[Hillary Rodham Clinton|Hillary en syn dochter Chelsea yn it Wite Hûs.]]
Presidintskip
By de presidintsferkiezings fan 1992 besleat Clinton himsels kandidaat te stellen foar dat alderheechste Amerikaanske amt, dat fan presidint. Yn 'e foarferkiezings fan syn partij wist er frij ferrassend de Demokratyske nominaasje te bemachtigjen, sadat er it by de eigentlike ferkiezings opnimme koe tsjin 'e sittende Republikeinske presidint George H.W. Bush. Dy hie de kiezers by de presidintsferkiezings fjouwer jier earder mei de legindaryske wurden "Read my lips: no new taxes!" ("Lês myn lippen: gjin nije belestingen!") ûnthjitten dat er gjin nije belestings ynfiere soe, mar hie dat ûnthjit letter brutsen. De garismatyske Clinton helle dit sitaat de hiele kampanje troch te pas en te ûnpas oan, en yn 'e mande mei de swakke steat fan 'e ekonomy wie dat genôch om him oan 'e ferkiezingsoerwinning te helpen. Sa waard Clinton de 42ste presidint fan 'e Feriene Steaten, in amt dat er fan 1993 oant 2001 ferfolle (syn twadde termyn wûn er yn 1996, troch syn Republikeinske útdager Bob Dole te ferslaan).
Binnenlânsk belied
As presidint besocht Clinton it Amerikaanske begruttingstekoart werom te bringen troch de belestings foar de rykste 1,2% fan 'e Amerikanen te ferheegjen, wylst er de belestings foar de alderearmsten en foar lytse ûndernimmers krekt ferlege. Dêrfoar krige er gjin inkele stipe fan 'e Republikeinen, mar om't de Demokraten yn 'e earste jierren fan syn presidintskip in mearderheid yn 'e beide huzen fan it Amerikaanske Kongres hiene, koed er dit plan dochs trochfiere. Fierders besocht Clinton syn hiele presidintskip lang om 'e Amerikaanske sûnenssoarch te herfoarmjen, in projekt dêr't ek syn frou Hillary oant kop en earen yn behelle wie, mar troch tsjinwurking fan 'e Republikeinen slagge him dat net. Op ekonomysk mêd tekene Clinton yn 1994 de NAFTA, in frijhannelsferdrach tusken de Feriene Steaten, Kanada en Meksiko, dêr't syn foargonger George H.W. Bush it inisjatyf ta nommen hie. right|thumb|250px|In ferneamd momint: ûnder in parse-konferinsje mei de [[Ruslân|Russyske presidint Boris Jeltsin kin Clinton net mear ophâlde fan laitsjen.]]
Yn 'e Amerikaanske Striidkrêften fierde Clinton yn 1993 it Don't Ask, Don't Tell-belied yn, dat homo's en lesbiënnes foar it earst tastie om yn 'e kriichsmacht te tsjinjen salang't se mar net iepentlik foar harren seksuële oriïntaasje útkamen. Dit wie in kompromis nei't syn plan om homo's en lesbiënnes iepentlik tsjinje te litten op 'e non rûn wie. (Dat soe pas yn 2011 mooglik wurde, ûnder it presidintskip fan Barack Obama.) Yn septimber 1996, oan 'e foarjûn fan syn werferkiezing, tekene Clinton fierders de Defense of Marriage Act (DOMA), in wet dy't it de ôfsûnderlike Amerikaanske steaten tastie om te kediizjen oer it al of net erkennen fan it homohoulik. Dizze wet kaam Clinton op grutskalige krityk fan homorjochte-aktivisten te stean, dy't it as in goedkeape trúk ta harren skea seagen om Clinton oan in twadde amtstermyn te helpen.
Bûtenlânsk belied
Op it mêd fan bûtenlânsk belied hie Clinton yn it begjin fan syn presidintskip te krijen mei de fredesmissy yn it troch boargeroarloch ferskuorde Somaalje, dy't troch George H.W. Bush yn it lêst fan syn amtstermyn noch op poaten set wie. Yn 1993 einige dy yn 'e Slach om Mogadisjû, wêrby't Somalyske striders twa Amerikaanske helikopters delskeaten en in gefjocht oangiene dat oan Amerikaanske kant 18 deaden en 73 ferwûnen ta gefolch hie. Guon fan 'e deaden waarden skeind en troch de strjitten fan stêd sleept, wêrfan't de bylden útstjoerd waarden op 'e Amerikaanske tillefyzje. Dy katastrôfe resultearre yn in folsleine weromlûking fan Amerikaanske troepen út Somaalje. left|thumb|250px|Clinton mei de [[Israelyske minister-presidint Yitzhak Rabin en de Palestynske foaroanman Yasser Arafat by it sluten fan 'e Oslo-akkoarten, yn 1993.]]