cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Noarske swierwettersabotaazje
It ta sinken bringen fan 'e SF Hydro
De SOE ljochte Knut Haukelid dêroer yn, dy't op dat stuit de iennichste trainde kommando yn 'e wide omkriten fan Vemork wie. Him waard opdracht jûn om derfoar te soargjen dat it swierwetter nea yn Dútslân oankomme soe. Haukelid rekrutearre twa pleatslike leden fan it Noarske ferset om him te helpen. De beide treinen dy't it swierwetter fan it fabryk nei de súdkust ferfierden, moasten dêrfoar de Tinnmar oerset wurde op 'e SF Hydro, in spesjale fearboat foar treinen. Haukelid-en-dy stelden fêst dat dat it swakste plak yn it hiele trajekt wie, en besleaten om 'e fearboat op it djipste punt fan 'e mar ta sinken te bringen. Se planten tiidbommen yn it rom, dy't op 20 febrewaris 1944 om midsnacht hinne ôfgiene, doe't de fearboat mei de treinen en it swierwetter oan board de mar oerstiek.
Nettsjinsteande it besykjen fan it ferset om it tal slachtoffers sa lyts mooglik te hâlden, kamen by de aksje 18 minsken om, wêrûnder 14 Noarske bemanningsleden en passazjiers en 4 Dútske soldaten. Fan 'e opfarrenden oerlibben 29 it sinken fan 'e fearboat. Guon eachtsjûgen seine neitiid dat se stielene fetten driuwen sjoen hiene, wat ta de spekulaasje late dat der net echt swierwetter yn sitten hie (dat swierder is as gewoan wetter en dus sonken hawwe soe). Nei-oarlochsk ûndersyk fan 'e Dútske argyfstikken wiisde derop dat guon fetten mar heal fol wiene, wat driuwen mooglik makke hawwe soe trochdat de lucht dy't deryn siet it gewicht fan it swierwetter teneate dien hawwe soe. It is mooglik dat inkele fetten neitiid troch de Dútsers opfiske en dochs noch nei Dútslân ta oerbrocht binne. De grutte mearderheid lei lykwols 200 oant 300 m djip op 'e boaiem fan 'e Tinnmar.
Resint ûndersyk
Yn 2005 waard dêr ien fan opfiske, mei it nûmer "26" derop. Troch analyze fan 'e ynhâld waard bewiisd dat it swierwettertransport gjin ôfliedingsmaneuver fan 'e Dútsers wie. Oan 'e oare kant bliek de konsintraasje swierwetter yn it fet te leech te wêzen om fan wearde te wêzen foar in nukleêr wapenprogramma. Dat soe in ferklearring wêze kinne foar it gebrek oan strange befeiliging fan it transport. Saakkundigen ornearje dat de lege konsintraasje it al langer besteande fermoeden befêstiget dat de oarspronklike sabotaazje-aksje yn it Vemorkfabryk mear skea feroarsake hie as de Dútsers tajaan woene.
Beskriuwings en adaptaasjes
De Noarske swierwettersabotaazje waard neitiid beskreaun yn ferskate boeken fan direkt belutsenen. Knut Haukelid publisearre yn 1953 syn autobiografysk ferslach Kampen om Tungtvannet ("De Striid om it Swierwetter"). Jens-Anton Poulsson brocht yn 1982 in boek út mei as titel Aksjon Vemork: Vinterkrig på Hardangervidda ("De Vemork-aksje: Winteroarloch op it Hardangerplato"). De earste filmadaptaasje fan 'e sabotaazje wie Kampen om Tungtvannet, in Noarske film út 1948. Folle bekender is de Britsk-Amerikaanske film The Heroes of Telemark, út 1965, mei Kirk Douglas yn 'e haadrol.
Joazef (soan fan Jakob)
De dreamen fan Joazef
Joazef wie de soan fan Jakob's twadde frou Rachel, dy't nei Joazef ek noch de berte joech oan Benjamin, Joazef's iennige folle broer. Ta ôfgrizen fan syn healbroers hâlde Jacob mear fan Joazef dan fan alle oare soannen en hy joech Joazef de moaiste klean. De oergeunst fan syn bruorren sloech oer yn haat doe't Joazef domdryst fertelde oer syn dreamen. Sa dreamde Joazef dat hy mei syn bruorren op it lân oan it skeafenbinnen wie. De skeaven fan syn bruorren gyngen om de skeaf fan Joazef stean om harren te bûgjen foar Joazef's skeaf. Mei in twadde dream makke Joazef it noch bûnter: hy dreamde no dat de sinne, de moanne en de alve stjerren harren foar Joazef boegden. Dizze opskepperij gyng ek Jakob te fier en hy sette syn soan te plak.
Joazef wurdt ferkocht as slaaf
Doe't Joazef's bruorren it fee weiden by Dotan waard Joazef yn opdracht fan syn heit dêrhinne stjoerd, om te hifkjen hoe't it mei harren en it fee gyng. De bruorren fan Joazef seagen him al fan fierrens yn syn pronkklean oankommen en woene dizze bedoarne jonge it leafst om it libben bringe. Mar Ruben, de âldste soan fan Jakob, woe gjin bloed ferjitte en stelde út om him yn in lege put te smiten. Ruben wie fan doel om Joazef letter wer út de put te heljen en nei syn heit te stjoeren, mar wylst hy fuort wie kaam der in karavaan en op inisjatyf fan Juda ferkochten de broers Joazef foar tweintich sulverstikken oan slavenhannelers. Nei't de bruorren de moaie klean fan Joazef ferskuord en mei bloed fan in geit bestrutsen hiene, stjoerden se de klean nei harren heit sa't it like dat Joazef troch in wyld bist wie opfretten.
Joazef by Potifar
Yn Egypte waard Joazef trochferkocht oan Potifar, in hoveling fan de farao. Dêr gong it Joazef sa goed, dat hy in oanstelling krige yn it hûs fan de hoveling. No wie Joazef in kreaze ferskining en it barde dat de frou fan Potifar it op Joazef fersjoen hie. Hja besocht him te ferlieden mar Joazef bleau trou oan syn hear en gyng der net op yn. Ek net nei't hja him ris by syn kleed pakte en him hiet by har te lizzen. Joazef wist út te naaien, mar rekke syn kleed kwyt om't de frou fan Potifar it stiif beet hold. De frou wie slim misledige no't hja in blauke rûn en naam wraak troch Joazef falsk te beskuldigjen dat hy har besocht hie tenei te kommen. Joazef's hear leaude syn frau en sa kaam Joazef yn de finzenis telâne.
Joazef wurdt ûnderkening
Yn de finzenis kaam Joazef yn 'e geunst by de sipier en dy betroude Joazef de soarch foar oare finzenen ta. Sa kaam Joazef yn kontakt mei twa bysûndere finzenen: de opperskinker en de opperbakker fan de farao. Joazef wist dizze finzenen ris te helpen troch in dream út te lizzen. Ien fan dizze finzenen, de opperskinker, kaam letter frij en doe't de farao ris in wûndere dream hân hie en witte woe wat it te betsjutten hie, rikkemandearre de skinker Joazef oan om syn dreamen út te lizzen.
Sa kaam Joazef by de farao en dêr krige hy farao's dreamen te hearren. De iene dream gyng oer sân fette kij, dy't troch sân meagere kij waarden opfretten. De twadde dream gyng oer sân skrale ieren dy't sân moaie ieren opslokten. Joazef lei de farao út dat beide dreamen ien betsjutting hiene en dat de sân fette kij en sân moaie ieren foar sân jierren fan oerfloed stiene, dy't mei de skrale kij en de suterige ieren folge waarden troch sân jierren fan hongersneed. Ek riede Joazef de farao oan om maatregels te nimmen en foar de sân meagere jierren foarrieden oan te lizzen. De farao wie sa optein mei de útlis fan syn dreamen en de wize rie, dat hy Joazef fuortendaliks beneamde ta de op ien nei wichtichste man fan it ryk. Joazef krige fan de farao de namme Safnat Paneäch en hy joech Asnat, de dochter fan pryster Potifeara, as frou.
Joazef sjocht syn bruorren wer
De foarspellings fan Joazef kamen út en nei de fette jierren kamen de jierren fan honger en brek. Ek yn Kanaän wie it slim en op in dei sei Jakob dat er heard hie dat der yn Egypte wol genôch iten te krijen wie en hy stjoerde alle soannen der op út om dêr nôt te keapjen. Allinnich Benjamin, Joazef's folle broer, bleau thús, want Jakob woe út noch yn net dat Benjamin wat oerkomme soe.
De soannen kamen by de ûnderkening en bûgden harren djip en net ien fan harren hie yn 'e rekken dat hja sa djip bûgden foar har eigen broer. Mar Joazef seach wol dat it syn bruorren wiene, dy't him as slaaf ferkocht hiene, mar liet dat fierders net blike. Joazef betocht in plan en hy frege harren út oer de famylje. Sa kaam Joazef wat te witten oer syn heit en syn broer Benjamin. Ek begûn hy de bruorren te beskuldigjen fan spionaazje yn it ryk fan de farao en hy liet se trije dagen finzen sette. Nei't dy trije dagen wer foarby wiene, stienen de bruorren op 'e nij foar Joazef. Hy joech de bruorren te ferstean dat hy se ûnder ien betingst gean liet: hja krigen sekken nôt mei, mar moasten werom komme mei harren jongste broer Benjamin en om der wis fan te wêzen dat de bruorren harren wurd holden moast ien fan harren, Simeön, yn Egypte efterbliuwe. Joazef joech syn tsjinders opdracht om it jild, dat syn bruorren foar it nôt betelje moasten, temûk yn de sekken nôt te dwaan en doe't de bruorren dit letter ûntdutsen waarden se hielendal kjel. No koene se ek noch foar dieven útmakke wurde en fertwifele fregen de bruorren harren ôf wat God har no oandien hie.
De twadde reis nei Egypte
Foar de twadde kear reizgen de bruorren fan Joazef no nei Egypte en dit kear mei Benjamin. By it sjen fan syn broerke Benjamin rekke Joazef tige oandien, dat hy him ôfsûnderje moast om út te gûlen. Nei't Joazef syn bruorren te iten en drinken jûn hie, joech hy opdracht de sekken groatfol mei graan te foljen en it jild dat de bruorren betellen op 'e nij yn de sekken te lizzen. Mar yn de sek fan Benjamin liet Joazef ek noch syn sulveren beker ferstopje.
Underweis nei Kanaän waarden de bruorren ynhelle troch de tsjinstfeint fan Joazef, dy't yn opdracht fan Joazef de bruorren fan it stellen fan de sulveren beker beskuldige. De bruorren begrepen der neat fan en seine, dat as de beker by harren fûn waard, dat hja dan as slaaf mei werom gean soene. Grut wie de skrik doe't de beker yn Benjamin's sek fûn waard en wol sa grut, dat de bruorren harren klean stikken skuorden. Allegear gyngen hja mei werom nei de stêd en dêr smieten hja har foar de ûnderkening del om harren as slaaf oan te bieden. Nei't Joazef sei dat allinnich Benjamin bliuwe moast as slaaf om't by him de beker fûn wie en dat de rest gean mochten, kaam Juda, de broer dy't útsteld hie om Joazef te ferkeapjen, nei foarren. Hy lei út hoe dreech it west hie foar syn âlde heit om syn jongste soan gean te litten en dat syn heit stjerre soe as de jongen net werom kaam. Dêrom frege Juda oft hy it plak fan Benjamin as slaaf net ynnimme mocht. Juda's wurden "Hoe soe ik nei ús heit tagean kinne, as de jonge net by my is? It leed dat ús heit dan treffe sil, soe foar my net om oan te sjen wêze" taaste Joazef sa yn 't moed, dat hy yn gûlen útbarstte. No koe Joazef him net mear stilhâlde en hy makke him bekend as harren broer dy't hja ferkocht hiene.
Om't de hongersneed noch oanhold stelde Joazef út dat de bruorren de heit mei de famylje en it besit ophellen om harren yn Egypte nei wenjen te setten. Beladen mei geskinken gyngen de bruorren werom nei Kanaän en doe't hja harren heit fertelden dat Joazef noch libbe en sels ûnderkening wie, woe it de âlde Jakob ynearsten net oan. Nei't God yn in dream oan Jakob ferskynde en him sei net benaud te wêzen om nei Egypte te gean makke Jakob him klear om ôf te reizgjen. Mei Jakob en syn soannen gyng al it neiteam en it fee en oar besit de reis oan en hja setten harren yn it lân Gosjen nei wenjen.
De dea fan Jakob en Joazef
Joazef krige twa soannen: Manasse en Efraïm. Syn heit Jakob libbe noch santjin jier yn Egypte. Doe't er siik waard naam Joazef syn soannen mei nei Jakob om harren segenje te litten. Mar ynstee fan Manasse krige de jongere Efraïm de segen fan de âldste. Sa sette Jakob Efraïm boppe Manasse. Nei it ferstjerren fan Jakob liet Joazef syn heit balsemje en neffens syn lêste winsk begrave yn it lân Kanaän.
Joazef stoar doe't hy hûnderttsjien jier âld wie. Syn lichem waard balseme en yn Egypte yn in kiste lein.
Earste Alvestêdetocht
De Earste Alvestêdetocht wie de earste offisjele edysje fan 'e Alvestêdetocht op redens, dy't ferriden waard op 2 jannewaris 1909. Dizze reedriderstocht waard organisearre troch it Frysk Iisbûn op inisjatyf fan Pim Mulier. Winner wie Minne Hoekstra út Wergea mei in tiid fan 13 oeren en 50 minuten.
Foarskiednis
Nei't Pim Mulier, in sportman, skriuwer en sjoernalist út Haarlim dy't berne wie yn Wytmarsum, yn 'e strange winter fan 1890 op 1891 op eigen manneboet in alvestêdetocht riden hie, waard er neitiid ynspirearre om te kommen ta in alvestêdetocht yn organisearre ferbân. Dy soe dan troch alle dielnimmers op deselde dei ferriden wurde moatte, by wize fan wedstryd. Yn 1908 lei er dat plan foar oan it Frysk Iisbûn. Dy organisaasje seach wol wat yn in evenemint foar ien kear. Mulier stie eins in reedriderstocht foar eagen dy't elts jier holden wurde soe, ynsafier't de waarsomstannichheden dat talieten. Hoewol't dat ferskil fan miening bestean bleau, waard úteinset mei de tarieding fan it barren.
Wedstryd
Op 2 jannewaris 1909, de deis dat de Earste Alvestêdetocht plakfine soe, waard it ynienen teiwaar. De grutste helte fan 'e ynskreaunen seach doe fan dielname ôf. De 23 oerbleaune reedriders melden har by Hotel Amicitia oan 'e Wurdumerdyk yn Ljouwert. Dêr krigen se fan it Iisbûn te hearren dat dielname op risiko wie. Foarsitter Hijlkema joech harren ek noch in oar boadskip mei: "U dient de tocht eigenlijk niet te beschouwen als een wedstrijd; alleen de flink getrainde jongelui onder u mogen denken aan het winnen van een prijs." Nettsjinsteande dat waarden der wol prizen útrikt foar de earste trije dielnimmers dy't de einstreek berikten, dat de tocht hie wol deeglik in kompetatyf elemint. Oan 'e oare kant wie de sfear gemoedlik, en waard der, as in groepke riders eefkes bekommen wie, gewoan wachte oant eltsenien klear wie om fierder.
Lykas by alle iere Alvestêdetochten it gefal wie, waard de rûte tsjin 'e klok yn riden, dus fan Ljouwert earst nei Dokkum. Hijlkema hie de dielnimmers noch warskôge om tuike-oan te dwaan, want "wie eerst in Dokkum is, zou wel eens het laatst in Stavoren kunnen zijn." Dat blieken profetyske wurden: J. Schaap út Reduzum wie as earste yn Dokkum, mar moast yn Starum de striid opjaan. Ek oaren dy't tusken Ljouwert en Frjentsjer hieltyd oan kop leine, wiene letter net mear yn 'e top 10 werom te finen. Tsjin 'e tiid dat de dielnimmers Harns berikten, tekenden har twa favoriten foar de einsege ôf: Minne Hoekstra út Warmenhuzen (berne yn Wergea) en Gerlof van der Leij út Marrum. Harren foarsprong rûn op in stuit op oant trije kertier, mar yn Snits waarden se byhelle troch Tiete Solke Rooseboom út Amsterdam.
It trijetal waard beselskippe troch in sjoernalist dy't net formeel oan 'e Alvestêdetocht meidie, jhr. Jan Feith fan it Algemeen Handelsblad, dy't yn Dokkum opstapt wie. Underweis tusken Snits en Ljouwert praten de mannen gesellich mei-inoar, wêrby't se it û.m. hiene oer hoe't de tocht einigje moast. Hoekstra woe yn rêstich tempo nei Ljouwert ride en it krekt foar de einstreek op in sprint oankomme litte. Rooseboom woe lykwols gewoan sa hurd mooglik de tocht útride en ûntsnapte út 'e groep. De oare beide mannen moasten doe wol efter him oan. Hoekstra bliek de measte reserves te hawwen en liet Rooseboom en Van der Leij op 't lêst in hiel ein efter him. Hy kaam (beselskippe troch Feith) binnen mei in tiid fan 13 oeren en 50 minuten. Van der Leij finishte trije minuten dêrnei en Rooseboom wer trije minuten letter.
Utslach
¹) Wenplak neffens de opjefte fan 'e Keninklike Feriening De Fryske Alve Stêden. Oare boarnen jouwe Hoekstra syn berteplak Wergea as wenplak.
Oprjochting fan 'e Feriening De Fryske Alve Stêden
De belangstelling dy't der wie foar de Earste Alvestêdetocht brocht de Fryske kranteman Mindert Hepkema derta om te pleitsjen foar de oprjochting fan in feriening dy't spesjaal bedoeld wie om tenei de organisaasje fan Alvestêdetochten te beävensearjen. Dat idee krige stipe fan Pim Mulier. Op 15 jannewaris 1909, minder as twa wiken nei de Earste Alvestêdetocht, waard sadwaande de Vereeniging De Friesche Elf Steden oprjochte, dy't by syn hûndertjierrich bestean, yn 2009, it predikaat Keninklik krije soe. Hepkema waard de earste foarsitter fan 'e feriening, en soe dat bliuwe oant yn 1947.
Douglas Schwartz
Douglas Schwartz (1944) is in Amerikaansk regisseur, filmprodusint en senarioskriuwer fan etnysk Joadsk komôf. Hy wurke yn 1980 mei Michael Berk gear oan 'e tillefyzjefilm The Last Song, dêr't se yn 1981 foar nominearre waarden foar de Edgar Allan Poe Award yn 'e kategory bêste tillefyzjefilm of minysearje. Yn 1983 wiene Schwartz en Berk as senaristen belutsen by de tillefyzjesearje Manimal. Ek wurke Schwartz as ko-produsint en senarioskriuwer mei oan 'e searje The Wizard, út 1986. Fierders ûntwikkele er yn 2000 de searje Sheena, dy't basearre wie op it stripalbum mei deselde namme.
It bekendst waard Schwartz lykwols mei de aksjesearje Baywatch, dy't yn 1989 foar it earst troch NBC op 'e Amerikaanske tillefyzje brocht waard. Dy rige waard lykwols nei ien seizoen al stopsetten, ek om't er it net geweldich die, mar fral om't de produsearjende tillefyzjestudio, GTG Entertainment, opdoekt waard. Mei't se fûnen dat de searje potinsje hie, rjochten Schwartz, syn beide mei-produsinten Michael Berk en Gregory J. Bonann, en haadrolspiler David Hasselhoff doe út eigen middels de tillefyzjestudio The Baywatch Company op, dêr't se de searje nij libben mei ynbliezen. Neitiid rûn Baywatch noch tsien seizoenen, oant en mei 2001. Fan it twadde seizoen ôf, dat útstjoerd waard yn syndikaasje, ûntpopte Baywatch him ta in ûnbidich súkses, oant de searje wrâldwiid op in stuit troch mear as in miljard sjoggers folge waard.
Behalven as produsint wie Schwartz ek by Baywatch belutsen as regisseur fan in protte ôfleverings; fierders skreau er yn 'e earste jierren ek ferskate skripten foar ôfleverings. Yn lettere jierren wurke Schwartz as regisseur faak op basis fan senario's dy't skreaun wiene troch syn frou Deborah Schwartz (in suster fan Gregory J. Bonann), mei wa't er in soan hat, Corey. Schwartz regissearre ek de tillefyzjefilms Baywatch: Forbidden Paradise (1995), Baywatch: White Thunder at Glacier Bay (1998) en Baywatch: Hawaiian Wedding (2003). Foar dy lêste film skreau er tegearre mei Michael Berk sels ek it senario. As produsint wie Schwartz fierders belutsen by de spin-offsearje Baywatch Nights, dy't rûn fan 1995 oant 1997. En yn 2017 wiene Schwartz, Berk en Bonann as produsinten behelle yn 'e film Baywatch, dy't loskes op 'e eardere searje basearre wie.
Skaad
In skaad of skâd is wat dat ûntstiet as it ljocht út in ljochtboarne hielendal of foar in part tsjinholden wurdt troch in ûntrochlittich objekt. In skaad kin net bestean as der net sawol in ljochtboarne as in blokkearobjekt oanwêzich is. It skaad is dêrby de hiele dûnkere, trijediminsjonale romte efter it objekt, dêr't it ljocht net of mar foar in diel trochkringe kin. De ljochtboarne kin fan natuerlike oarsprong wêze, lykas de sinne of de folle moanne, mar it kin ek in keunstmjittige ljochtboarne wêze, lykas in lampe; it objekt kin fan alles wêze.
Soarten skaden
Der besteane ferskate soarten skaden. It eigen skaad is it skaad dat op it blokkearobjekt sels oanwêzich is, op 'e net beljochte, oftewol de beskade kant. By wize fan foarbyld kin men jin in peal foarstelle dy't yn it sinneljocht stiet. Dêrby skynt de sinne op ien kant fan 'e peal, dy't dêrtroch ljocht is, wylst de oare kant dûnker(der) is om't de sinne dêr net op skynt. Dy dûnkerder kant fan 'e peal is it eigen skaad. In slachskaad is it skaad dat in objekt op in ûndergrûn of eftergrûn smyt. Hjirby smyt de fan ien kant troch de sinne beskynde peal bgl. in skaad op it sân dêr't er yn stiet of op in deunby boude muorre. Slachskaden ferskille sterk yn lingte, ôfhinklik fan 'e posysje fan 'e ljochtboarne. By de sinne is it bygelyks sa dat as er heech yn 'e loft stiet in objekt lykas de neamde peal op in stuit hielendal gjin slachskaad hat, om't de sinne der rjocht boppe stiet. (Dêrfoar is it wol nedich dat de peal yn 'e tropen stiet; yn Fryslân soe sa'n peal op 21 juny om 'e middeisoere hinne noch altyd in slachskaad fan 53% fan 'e lingte fan 'e peal smite.) Wat leger oft de sinne komt te stean, wat langer oft it slachskaad wurdt dat de peal smyt. In brutsen skaad is in foarm fan in slachskaad wêrby't in diel fan it skaad dat smiten wurdt troch de peal op it sân falt, en in oar diel op 'e muorre. Op it punt dêr't it skaad fan it sân oergiet op 'e muorre, sit der in soarte fan knik yn, dêr't it skaad 'brekt' om't it sân horizontaal rint en de muorre fertikaal oplutsen is. In kearnskaad is it dûnkerste diel fan in eigen skaad of in slachskaad: it gebiet dêr't gjin inkele ljochtstriel yn trochkringe kin. Dêrfoaroer is it healskaad (yn 'e natuerkunde byskaad neamd), it healdûnkere diel fan 'e bûtenste begrinzging fan in eigen skaad of in slachskaad, dêr't in lyts diel fan 'e ljochtstrielen wol trochkringt. Sa'n healskaad ûntstiet as de ljochtboarne net puntfoarmich is (en dus oan wjerskanten om it blokkearobjekt hinne skynt). De trijediminsjonale romte fan in healskaad hjit in healskaadkegel of byskaadkegel. Dêrfan binne der yn 'e regel twa, ien oan eltse kant fan it blokkearobjekt. Der kin sprake wêze fan in ljocht healskaad en in dûnker healskaad as ien fan dy kegels mear ljocht kriget as de oare. In foarbyld fan 'e wurking fan kearnskaad en healskaad is in sinnefertsjustering, wêrby't de moanne in skaad op 'e ierde smyt. It gebiet dêr't de sinnefertsjustering folslein is, leit yn it kearnskaad; dêromhinne spriedt him in gebiet út mei in ûnfolsleine sinnefertsjustering, dat yn it healskaad leit.
Jack and the Beanstalk (betsjuttingsside)
"Jack and the Beanstalk" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Alvestêdetochten foar 1909
Ierst bekende foarfallen
Reedriden wie yn kâlde winters foar ynwenners fan Fryslân ien fan 'e effisjintste manearen om fan it iene nei it oare plak te kommen, benammen as ferkear oer de wei behindere waard troch sniefal of glêdens. It is bekend dat der yn foargeande iuwen troch jonge manlju wolris weddenskippen ôfsletten waarden oer de fraach oft it immen slagje koe om op ien dei alle alve stêden oan te dwaan. In lang gedicht fan Boelardus Augustinus van Boelens út 1749 ferwiist bgl. nei sa'n iere alvestêdetocht: De knaap was lang beducht, Voor het baasje, dat gelijk een vogel door de lucht ''Kon vliegen over het ijs. 't Is Pier die ellef Steden'' Van Friesland, op een dag, heeft in het rond gereden.
Op earnstiger wize wurde sokke iere alvestêdetochten op redens ek behannele yn it boekwurk Historische Beschryvinge van Friesland, dat skreaun waard yn 1763: "Zij [de Westerlauwerske Friezen] hebben in 't algemeen den naam van groote Schaatseryders te wezen, en het is zeker, dat een goede Ryder op een dag wel driemaal verder ryden kan, als een Paard zoude kunnen lopen op zyn hardst. Het is ook meer als eens gebeurt dat goede Schaatse-ryders op een winterse dag alle XI steden van Friesland doorgereden en gezien hebben; dog dan moeten ze nergens lang vertoeven en 't Ys moet goed en sterck wezen."
Njoggentjinde iuw
It earste dokumintearre gefal fan reedriders dy't yn ien dei alle alve Fryske stêden oandiene, datearret út 'e iere njoggentjinde iuw. Yn 1809 slagge it Andries en Geert Bleeksma om in alvestêdetocht ôf te lizzen. Sy diene yn totaal 14 oeren en 30 minuten oer harren prestaasje. Yn 1844 makke de Ljouwerter Krante der melding fan dat trije Friezen in alvestêdetocht ôflein hiene: Schelte Wybenga, Beerend Hesselink en Hermannus van der Feer. Ek sy diene dêr 141/2 oere oer.
Yn 'e winter fan 1848 rieden Dirk Fontein, Albert Godhelp, Atze, Eelke, Johannes, Ruurd en Sybrandus Jager, Klaas de Jong, Douwe Joustra, Richolt Lonneman en Dirk Ruitinga in alvestêdetocht. Joustra, de Jong en Sybrandus en Johannes Jager leine dy ôf yn 151/2 oere. De keunstskilder Willem Troost, dy't ek skilderijen fan reedriderstafrielen makke, foltôge de tocht yn 1862, mar die der 22 oeren oer.
Winter fan 1890 op 1891
De winter fan 1890 op 1891 wie in tige strangenien. Fan novimber oant jannewaris wiene alle binnenwetters yn Nederlân tichtferzen. Ungemakken, net selden mei deadlike ôfrin, wiene oan 'e oarder fan 'e dei, en der waarden geregeldwei stiif beferzen liken oantroffen fan lju dy't paadbjuster rekke, yn in wjek riden of troch it iis sakke wiene. Nettsjinsteande dat weagen hûnderten jongelju har oan in alvestêdetocht. Doedestiden wiene der fansels noch gjin stimpelkaarten, mar dochs woe men faak graach bewiis hawwe dat men in folsleine alvestêdetocht ôflein hie. Dêrom waard gauris yntekene op in list fan 'e weard fan in herberge yn elts fan 'e stêden.
Ut dat jier datearret ek it ierste dokumintearre gefal fan it riden fan 'e alvestêdetocht troch in frou: dy prestaasje stiet op namme fan 'e susters Lysbeth en Akke Swierstra út Poppenwier. Ek is bekend dat de sân bruorren Altenburg út Turns allegear op deselde dei in alvestêdetocht ôfleine. Sporter, skriuwer en sjoernalist Pim Mulier út Haarlim (mar oarspronklik út Wytmarsum) ried de alvestêdetocht op 2 jannewaris 1891. Ta bewiis klampte er yn eltse stêd in bewenner oan om in hantekening te setten op in papier dat er by him hie. It slagge him om 'e tocht ôf te rûnjen yn wat doe ynsafier bekend in rekôrtiid wie fan 13 oeren. Fan syn prestaasje naam de Ljouwerter Krante in wiidweidich ferslach op.
Mulier wûn troch syn alvestêdetocht in beskate rom. Tsjintwurdich is lykwols bekend dat twa wiken nei Mulier in Foeke Pieters van der Wal út Sleat yn minder as 13 oeren in alvestêdetocht ried. In dei dêr wer op wisten Douwe Watzes Visser en Ruurd Gerrits van Dijk, allebeide út Mullum, de tocht yn 121/2 oere te foltôgjen. De berjochtjouwing yn 'e kranten oer sokke krigele jongfeinten hie in oansûgende wurking: fan hein en fier strieken lju fan bûten de provinsje yn Fryslân del om in alvestêdetocht te prebearjen. Ut 1891 is sadwaande ek it earste dokumintearre gefal bekend fan bûtenlanners dy't de tocht rieden: de trije Ingelsen B.B. Taring en Louis en Charles Tebbutt.
Gefolgen
Nei de winter fan 1890 op 1891 rekke Pim Mulier ynspirearre om in alvestêdetocht yn organisearre ferbân op ien dei te ferriden, as in wedstryd. Yn 1908 naam er dêroer kontakt op mei it Frysk Iisbûn. Dy organisaasje seach wol wat yn in evenemint foar ien kear. Mulier stie eins in reedriderstocht foar eagen dy't elts jier holden wurde soe, ynsafier't de waarsomstannichheden dat talieten. Hoewol't dat ferskil fan miening bestean bleau, waard op sneon 2 jannewaris 1909 de earste offisjele organisearre Alvestêdetocht holden. Dy waard útskreaun troch it Nederlânsk Bûn foar Lichaamlike Opfieding en organisearre troch it Frysk Iisbûn. Letter dat jiers rjochten Mulier, kranteman Mindert Hepkema en ferskate meistanners de Vereeniging De Friesche Elf Steden op, dy't by it hûndertjierrich bestean, yn 2009, it predikaat Keninklik krije soe. Dy feriening naam de organisaasje fan alle lettere edysjes fan 'e Alvestêdetocht oer. Anno 2021 binne dêrfan yn totaal fyftjin holden.
Rhein-Lahn-Kreis
De Rhein-Lahn-Kreis is in lânkring yn it noardeastlike diel fan Rynlân-Palts, Dútslân. It distrikt leit tusken Koblenz en de haadstêd fan Rynlân-Palts, Mainz. It bestoer fan de Rhein-Lahn-Kreis hat syn sit yn Bad Ems, mar Lahnstein is de stêd mei de measte ynwenners fan it distrikt. De Rhein-Lahn-Kreis ûnstie yn it jier 1969 yn it ramt fan de weryndieling fan Rynlân-Palts troch gearfoeging fan de opheven lânkringen Loreleykreis (haadstêd Sankt Goarshausen) en Unterlahnkreis (haadstêd Diez).
Geografy
De lânkring omfiemet it lânskip oan de rjochter kant fan de Ryn tusken de stêden Kaub en Lahnstein, in diel fan it súdlike Westerwâld en in diel fan de westlike Taunus, dêr it geberchte mei likernôch 530 meter hichte by Holzhausen an der Haide it heechste punt hellet. Njonken de Ryn is de Lahn in grutte rivier, dy't fan Limburg an der Lahn nei de westlike rjochting rint en by Lahnstein yn de Ryn útmûnet.
De Rhein-Lahn-Kreis grinzget mei de klok mei oan de lânkringen Limburg-Weilburg en Rheingau-Taunus-Kreis (alle twa yn Hessen) en de lânkringen Mainz-Bingen, Rhein-Hunsrück-Kreis en Mayen-Koblenz, oan de kringfrije stêd Koblenz en oan de Westerwaldkreis.
Berchgeiten
De berchgeiten (wittenskiplike namme: Oreamnos) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e evenhoevigen (Artiodactyla), it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (Ruminantia), it tuskenskift fan 'e hoarndieren (Pecora), de famylje fan 'e holhoarnigen (Bovidae), de ûnderfamylje fan 'e geiteftigen (Caprinae) en de tûke fan 'e gimseftigen (Rupicaprini).
Dit skaai is yn syn fersprieding beheind ta de bercheftige kriten yn it noardwesten fan Noard-Amearika en omfiemet noch mar ien soarte, de sniegeit (Oreamnos americanus). Oant de ein fan it Pleistoseen wie der noch in twadde soarte, de harringtonberchgeit (Oreamnos harringtoni), dy't súdliker libbe, yn wat no it Amerikaanske Súdwesten en Meksiko is.
Cyprianus Crans
'''Cyprianus Jans. Crans, ek wol skreaun as Ciprianus Crans''', (Amsterdam, 1703 - dêre, maaie 1755) wie in bekend Nederlânsk brûnsjitter út de 18e iuw.
Libben en wurk
Hy wie in soan fan klokkejitter Jan Crans (1670-?) en Jannetje Frans Schulp út Amsterdam. Hy ferhuze yn 1713 mei syn âlden nei Inkhuzen, dêr't er yn 1725 de klokkejitterij fan syn heit Jan Crans fuortsette doe't dy nei De Haach ferfear.
Inkhuzen hie lange jierren in klokke- en kanonnejitterij dy't yn 1613 stichte waard. Dêr hawwe ferneamde klokkejitters arbeide, lykas Hendrick Wegewaert. Cyprianus Crans wurke dêr fan 1724 oant 1734, mar waard bekend fan syn wurk yn syn Amsterdamske tiid. Hy hiert dêre om 1734 hinne de jitterij fan Jan Albert de Grave en is fan 1734 oant syn dea yn 1755 haad fan de stedsklok- en geskutsjitterij oan de Baangracht. Yn 1740 boaske er dêr mei Sophia Cornelia van der Heuvel.
Der binne 17 wurken fan him bekend út de Inkhuzer tiid en 48 wurken út de jitterij yn Amsterdam. Oeral yn it lân hingje syn klokken, yn Fryslân doedestiids ûnder oaren yn Ketlik (1752) en Sint Jabik (opskrift: 'ME FECIT CIPRIANUS CRANS JANSZ, AMSTELODAMI ANNO 1754'). Beide binne yn de Twadde Wrâldoarloch troch de Dútsers fuorthelle. Hjoededei hingje klokken fan him yn ûnder mear Minnertsgea en Nijhuzum. Yn it "Curaçaos Museum" op Curaçao hinget in troch him yn 1748 getten brûnzen 'slavebel' dy't op de plantaazje "Santa Cruz" hongen hat.
Cyprianus Crans wie ek diaken (1728) en fâd fan it weeshuis yn Inkhuzen (1732-1735). Letter yn Amsterdam waard er kaptein fan de skutterij yn 54e wyk.
FLAK
Flak, ôfkoarting fan Flugabwehrkanone, ek Fliegerabwehrkanone, is de Dútske namme foar loftôfwargeskut dat yn de Earste Wrâldkriich ûntwikkele waard, mar fral bekend is fan de Twadde Wrâldkriich.
Saza
Saza  binne Iraanske minsken dy't Sazaky sprekke, in taal dy't heart by de Yndo-Jeropeeske taalfamylje. Se wenje meast yn Turkije. Der binne sa'n 4-6 miljoen Saza.
Faction
Faction is in gearlûking fan 'e Ingelske wurden fact ("feit") en fiction ("fiksje"). Der wurdt in literêr sjenre mei oantsjut, wêryn't wiere persoanen en foarfallen (non-fiksje) fermongen wurde mei betochte persoanen en foarfallen (fiksje). Ek komt it foar dat der inkeld wiere persoanen yn foarkomme, mar dat de petearen dêr't se oan dielnimme of de foarfallen dy't har oerkomme, betocht binne. Los dêrfan makket faction gebrûk fan deselde ferteltechniken as gewoane fiksje. As synonym foar faction wurdt wol ek wol de term non-fiksjeroman brûkt.
De roman In Cold Blood, út 1965, fan 'e Amerikaanske skriuwer Truman Capote, wurdt faak as it earste faction-wurk beskôge, mar de measte letterkundigen binne it deroer iens dat it sjenre eins weromgiet op Operación Massacre, út 1957, fan 'e Argentynske auteur Rodolfo Walsh. De ynfloeden dy't ta it ûntstean fan dit sjenre laat hawwe, geane lykwols folle fierder werom.
Gerda van den Bosch
Wurkpaad
Van den Bosch hat fral bylden dan bistefigueren yn brûns makke. Har wurk is te sjen yn de iepenbiere romte fan ferskate Nederlânske gemeenten. Se hat wurke yn de Gelderske plakken Vorden en Sutfen. Byldhouwer Marcus Ravenswaaij wie har learmaster en hy hat har ek ôfbylde, neffens Van den Bosch sels, op ien fan de medaljons yn de linkertoer fan it Sintraal Stasjon yn Amsterdam.
Njonken bylden fan bisten hat hja ek it byld fan de sjonger Harry Muskee makke; it byld stiet oan de Foarstreek yn Grolloo, dêr't er wenne en mei Cuby and the Blizzards oefene.
Wurk (in kar)
thumb|175px|Boarstbyld fan [[Harry Muskee yn Grolloo (1997)]]
Nasjonale Yndiaanske Jeugdried
De Nasjonale Yndiaanske Jeugdried, Ingelsk: National Indian Youth Council (NIYC) is in Amerikaanske jongereinorganisaasje en de op ien nei âldste nasjonale Yndiaanske organisaasje fan 'e Feriene Steaten. De NIYC waard yn 1961 oprjochte troch in groep jonge Yndiaanske minskerjochte-aktivisten, mei as doel om mei û.m. demonstraasjes, sit-ins en publikaasjes te krewearjen foar de rjochten fan 'e Yndianen yn 'e Feriene Steaten. Hjoed de dei hat dizze organisaasje mear as 15.000 leden
Skiednis
De NIYC begûn op de Nasjonale Yndiaanske Konferinsje fan Yndiaanske foaroanlju dy't yn juny 1961 holden waard yn Chicago. De lieders fan 'e Yndiaanske jongerein wiene it net iens mei de yn har eagen fierstente sloppe opstelling fan 'e oare leden fan 'e konferinsje, en kamen letter dat jiers op 'e nij gear yn Gallup, yn 'e steat Nij-Meksiko, dêr't se as reäksje in eigen organisaasje oprjochten, de Nasjonale Yndiaanske Jeugdried.
De oprjochters fan 'e NIYC wiene: Herb Blatchford (Navaho); Bernadine Eschief (Sjosjoansk-Bannok-Pima); Viola Hatch (Súdlike Arapaho); Della Hopper (Oto); Howard McKinley jr. (Navaho); Joan Noble (Jût); Edison Real Bird (Kriesk); Karen Rickard (Tuskaroara); Mel Thom (Pajût); Clyde Warrior (Ponka); John R. Winchester (Potawatomy); en Shirley Hill Witt (Mohôk).
Single White Female (album)
Single White Female (letterlik: "Allinnichsteande Blanke Frou") is it fjirde studio-album fan 'e Amerikaanske countrysjongster Chely Wright, dat op 18 maaie 1999 útbrocht waard by platemaatskippij MCA Nashville. Produsinten wiene Tony Brown, Buddy Cannon en Norro Wilson. Single White Woman waard yn jannewaris 1999 opnommen yn Nashville (Tennessee). It album omfettet tsien lieten en hat in doer fan 38:33 minuten. It berikte it 15e plak yn 'e Amerikaanske Billboard Top Country Albums, en it 124e plak yn 'e (algemiene) Billboard 200-albumlist. Yn 'e Kanadeeske RPM Top Country Albums/CD's berikte Single White Female it 16e plak. Fan it album waarden allinnich al yn 'e Feriene Steaten mear as 500.000 eksimplaren ferkocht, en it waard as gouden plaat sertifisearre troch de Recording Industry Association of America (RIAA).
Goalball op de Paralympyske Simmerspullen 2020
200px|thumb|right|200px|Makuhari Messe
Single White Female (album)
Singles
Fan Single White Female waarden trije singles útbrocht. De earste dêrfan wie de titelsong Single White Female, dy't yn maart 1999 ferskynde. Dat nûmer waard Wright har earste top 10-hit en har iennichste liet dat ea it earste plak berikt hat, sawol yn 'e Feriene Steaten as yn Kanada. De twadde single fan it album Single White Female wie It Was, dat yn septimber 1999 útbrocht waard en yn 'e Feriene Steaten stykjen bleau op plak 11 en yn Kanada net fierder kaam as plak 52. She Went Out for Cigarettes wie de trêde en lêste single, dy't yn maaie 2000 ferskynde en yn 'e Feriene Steaten plak 49 en yn Kanada plak 84 berikte.
Goalball op de Paralympyske Simmerspullen 2020
De Goalball kompetysje op de XVIe Paralympyske Simmerspullen waarden fan 25 augustus oant en mei 3 septimber 2021 hâlden yn Tokyo dêr't dat jier ek de Olympyske Simmerspullen hâlden waarden. De goalball kompetysje waard hâlden yn de Makuhari Messe.
Nasjonale Yndiaanske Jeugdried
Skiednis
De NIYC wie mids jierren sechstich fierders djip behelle yn 'e striid foar it behâld fan 'e tradisjonele fiskerijrjochten fan 'e stammen fan it Amerikaanske Noardwesten, lykas de Mukkelsjût, de Pûjallup en de Niskwally. Dêrby gie it derom dat de blanke Amerikanen troch harren yndustriële aktiviteiten de Kolumbia en oare rivieren yn Washington en Oregon sa fersmoarge hiene, dat de fiskstân yn gefaar brocht wie. Om 'e fisken te beskermjen waard net de yndustry oanpakt, mar de fiskerij, ynklusyf de Yndiaanske stammen dy't by ferdrach fêstleine fiskrjochten yn 'e oangeande rivieren hiene.
Om tsjin dy gong fan saken te protestearjen organisearre de NIYC mei de pleatslike stammen saneamde 'fish-ins', wêrby't se groepsgewiis demonstratyf oan it fiskjen giene. Ek Yndiaanske aktivisten út oare dielen fan 'e Feriene Steaten kamen oer om dêroan diel te nimmen, krektlyk as filmstjer Marlon Brando dy't op 2 maart 1964 by in fish-in yn 'e rivier de Puyallup arrestearre waard. Nei jierren fan sokke protesten einige de kwestje úteinlik yn 1974, doe't it Amerikaansk Heechgerjochtshôf de útspraak die dat de steat Washington de fiskerijrjochten fan 'e Yndiaanske stammen earbiedigje moast.
Single White Female (album)
Untfangst
Single White Female waard oer it generaal geunstich ûntfongen troch de kritisy. Rick Teverbaugh fan 'e Country Standard Time neamde it "folwoeksener" en "betochtsumer" as Wright har eardere wurk. De resinsje fan About.com omfieme sawol positive as negative eleminten, mar konkludearre dat it album in ynnimlike samling lieten wie dy't benammen oer gefoelens giene. Stephen Thomas Erlewine fan Allmusic joech Single White Female fjouwer (fan fiif) stjerren, en stelde dat de measte lieten net daliks ynslane as in bom, mar dochs wol yn it ûnthâld hingjen bliuwe. Ofslutend neamde er it album in "wolkomme tafoeging" oan Wright har muzykoeuvre.
Alexis Love
Alexus Love, echte namme: Donna Nicole Gutierrez (Sacramento (Kalifornje), 7 april 1988), is in Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise fan etnysk Meksikaansk komôf, dy't ek wol wurke hat ûnder de artystenammen Alixus en Milena. Hja sette yn 2006 útein mei in karriêre yn 'e Amerikaanske pornoyndustry en stiet bekend as de Little Latin Princess, fanwegen har jongeftich foarkommen en behindich postuer. Neffens har offisjele opjefte is se 1.60 m lang, mei in gewicht fan 43 kg en in natuerlike kupmaat 32B.
Libben en karriêre
Love is hikke en tein yn 'e Kalifornyske steatshaadstêd Sacramento, dêr't se yn 1988 berne waard. Nei eigen sizzen hie se har earste seksuële ûnderfining doe't se fyftjin jier wie. Yn july 2006, doe't se achttjin jier wie, ferfear se nei Los Angeles, dêr't se al rillegau by de pornoyndustry belutsen rekke nei't se ris in freondinne dy't as pornoaktrise wurke, beselskippe nei de set fan in pornofilm.
Dêrnjonken hat Love ek wurke foar ferskate Jeropeeske studio's, wêrûnder it Sweedske Private-label en it dêr nau mei ferbûne Frânske Woodman Entertainment. Ek hat se wol yn 'e spier west foar pornosites op it ynternet, lykas Brazzers en BreeOlson.com. Yn 2008 waard Love nominearre foar twa AVN Awards (de Oskars fan 'e pornowrâld). Yn 2013 loek se har út 'e pornoyndustry werom, mar yn 2015 makke se in comeback. Njonken har aktearwurk is Love ek aktyf as neakenmodel. Yn dy hoedanichheid stie hja yn maaie 2008 as de Penthouse Pet of the Month yn it neakenblêd Penthouse.
Li Kan (skilder)
Lǐ Kàn (Li K'an, tradisjoneel sineesk: 李衎, ienfâldich: 李衎; om 1245 – 1320) wie in Sineesk keunstskilder ûnder de Yuan-dynasty (1271-1368).
Li waard berne yn it greefskip Jiqiu (no Beijing). Li syn oanspreknamme wie 'Zhong Bin' en syn bynamme wie 'Xi Zhai'. Li wenne in skoft yn in delling mei bamboebosk, in ynspiraasjeboarne foar in protte fan syn wurk. Hy folge de skilderstyl fan Wen Tong. Syn inkettekeningen mei bamboe waarden priizge om reden fan realistyske werjefte.
Sertifikaat fan muzykferkeap
In sertifikaat fan muzykferkeap is in taastber bewiis dat wol wat op in priis liket, en dat útrikt wurdt as in artyst yn 'e muzykyndustry fan in produkt in beskaat tal eksimplaren ferkocht hat. Hast alle lannen hawwe op dit mêd in fariant fan it systeem fan de Amerikaanske Recording Industry Association of America (RIAA) ynfierd, wêrby't de ûnderskate sertifikaten ferneamd binne nei ealmetalen. Mei't it systeem ynfierd is yn 'e tiid fan 'e grammofoanplaat, sprekt men dêrby yn 'e regel noch altyd fan bygelyks in gouden plaat.
De drompel dy't troch de ferkeapsifers oerstige wurde moat om in beskate rang fan sertifikaasje te krijen, ferskilt per lân of territoarium, mei't dy ôfhinklik is fan 'e grutte fan 'e befolking. Teffens jilde der ferskillende drompels foar ferskillende produkten, lykas albums, singles, fideoklips en muzykdownloads. Elts lân hat yn prinsipe in organisaasje dy't sokke dingen regelet en dy't ynternasjonaal oansletten is by de Ynternasjonale Federaasje fan de Fonografyske Yndustry (IFPI). Yn lannen en territoaria dêr't de muzykyndustry net botte fier ûntwikkele is, ferfollet de IFPI ek de rol fan nasjonale organisaasje.
Oer it algemien binne der yn it systeem fan sertifikaasje fan muzykferkeap trije rangen: goud, platina en diamant, hoewol't in protte lannen inkeld goud en platina kenne. Grut-Brittanje hat as iennichste lân in systeem fan sulver, goud en platina. Yn Nederlân rikt de Nederlânske Feriening fan Produsinten en Ymporteurs fan Byld- en Lûdsdragers (NVPI) allinnich goudene en platina platen út. By albums moatte dêrfoar 20.000, resp. 40.000 eksimplaren ferkocht wurde (foarhinne wiene dy oantallen heger, mar fanwegen ôfnimmende ferkeapsifers binne se sûnt de milenniumwiksel ferlege). De NVPI freget in kontribúsje fan in fêst bedrach dat ferhege wurdt mei 3% fan 'e omset fan in artyst. Foar guon artysten is dat reden om ôf te sjen fan it lidmaatskip en dêrmei yndirekt ek fan 'e mooglikheid om goudene en platina platen te ûntfangen.
Gimzen
De gimzen of gemzen (wittenskiplike namme: Rupicapra) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e evenhoevigen (Artiodactyla), it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (Ruminantia), it tuskenskift fan 'e hoarndieren (Pecora), de famylje fan 'e holhoarnigen (Bovidae), de ûnderfamylje fan 'e geiteftigen (Caprinae) en de tûke fan 'e gimseftigen (Rupacaprini).
Beskriuwing
Dit skaai omfiemet twa nau besibbe soarten: de gims (Rupicapra rupicapra) en de Pyreneeske gims (Rupicapra pyrenaica). De gims komt foar yn berchtmen yn Midden- en Súd-Jeropa, de Balkan en Anatoalje oant yn 'e Kaukasus, wylst de Pyreneeske gims yn syn fersprieding beheind is ta de Pyreneeën, op 'e grins fan Frankryk en Spanje. De gims libbet fierders ek as eksoat yn 'e bergen fan Nij-Seelân, dêr't er troch de minske yntrodusearre is. Yn 2014 waard by in ûndersyk troch wittenskippers fan 'e Durham Universiteit fêststeld dat beide soarten gimzen stadichoan yn grutte belúnje by wize fan evolúsjonêre reäksje op it broeikaseffekt en de klimaatferoaring.
Jehannes fan Kronstadt
Jehannes fan Kronstadt (Russysk: Иоанн Кронштадтский; Ioann Kronssjtadtsjky) (berne op 19 oktober 1829 yn it distrikt Archangelsk; ferstoarn op 20 jannewaris 1908 yn Kronstadt) wie in preester fan de Russysk-Otterdokse Tsjerke. Hy libben fan 1829 oant 1908 en syn opfallende, bûtenwenstige en krigele karakter tsjûge fan in djippe frommens en makke him ta in tige populêre preester, dy't fier oer de grinzen fan Ruslân ferneamd waard.
Hy bekroade him tige mei earm folk, die in soad oan goede doelen en reizge troch it hiele Russyske Ryk dêr't er tsientûzenen op de fuotten krige. Fanôf 1906 wied er lid fan de Hilligste Regearjende Synoade, mar hy wegere de gearkomsten by te wenjen. Alhoewol't Jehannes fan Kronstadt net oan polityk die, wied er lid fan de Uny fan it Russyske Folk, in organisaasje mei tige nasjonalistyske en monargistyske tinkbylden.
Libben
Jehannes fan Kronstadt waard op 19 oktober 1829 as Ivan Iljitsj Sergjev (Russysk: Иван Ильич Сергиев) berne yn it doarp Sûra (oblast Archangelsk), yn de omkriten fan de Wite See. Om't it nei Jehannes fan Rila ferneamde bern by de berte net folle wie, lieten syn âlden him foar alle wissichheid noch deselde deis thús dope. De sûnens fan it bern waard lykwols al gau better, itjinge de fromme âlders oan de doop taskreaune. De jonge waard from en ienfâldich grutbrocht, hy mocht graach yn de natoer wêze en waard troch syn heit en mem de earmoed en it lijen fan it gewoane folk bybrocht. Yn de famylje fan Jehannes kaam in tsjerklik berop in soad foar en generaasjes lang levere syn famylje al preesters. Yn syn stúdzjetiid tocht Jehannes der oer nei om him mei de misje ûnder de folken fan Sibearje en Noard-Amearika dwaande te hâlden, mar yn in dream seach er himsels as preester yn de Andreaskatedraal fan de marinestêd Kronstadt, itjinge foar him in fingerwizing fan God betsjutte. Nei de foltôging fan de stúdzje troude er mei Elisaveta, de dochter fan de aartspreester fan de Andreaskatedraal. Hy waard nei de preesterwijing op 12 desimber 1855 oansteld as preester yn de Andreaskatedraal, dêr't er 53 jier lang oant syn dea ta tsjinje soe.
NAACP
De NAACP of National Association for the Advancement of Colored People ("Nasjonale Feriening foar de Foarútgong fan Kleurlingen") is in Amerikaanske lanlike organisaasje dy't him ynset foar de lykberjochtiging fan alle ynwenners fan 'e Feriene Steaten op it mêd fan 'e polityk, it ûnderwiis en alle oare maatskiplike en ekonomyske terreinen. De NAACP striidt tsjin alle foarmen fan rasisme en diskriminaasje. Dêrby registrearret dizze organisaasje gefallen fan diskriminaasje en skriuwt der tydlingswei rapporten oer, ûnderstipet slachtoffers fan diskriminaasje by it oanspannen fan rjochtsaken en organisearret demonstraasjes en oare protestaksjes.
Jehannes fan Kronstadt
Libben
It houlik fan Jehannes bleau sûnder bern, neffens syn deiboek slepte hy sûnt 1868 net mear mei de frou. Jehannes en syn frou brochten lykwols wol twa omke- en muoikesizzers fan de kant fan syn frou op: Rûfina en Elisaveta. Rûfina skreau letter de preken fan Jehannes op en publisearre se yn 1909 yn twa boeken oer har omke en muoike. Oan it ein fan har libben ferlear Jehannes' frou nei in swiere operaasje har beide fuotten. Hja ferstoar op 22 maaie 1909 en waard begroeven op it hôf fan de Andreaskatedraal.
NAACP
De NAACP waard yn 1909 oprjochte troch W.E.B. Du Bois, Ida B. Wells, Archibald Grimké, Henry Moskowitz, Mary White Ovington, Oswald Garrison Villard, William English Walling, Florence Kelley, Charles Edward Russell, en wie oarspronklik bedoeld om foar de Afro-Amerikaanske mienskip op te kommen, dy't doedestiden yn in grut diel fan it lân noch suchte ûnder de rasseskieding en oare foarmen fan ynstitúsjonalisearre diskriminaasje. De namme fan 'e NAACP is net wizige sûnt de oprjochting fan 'e organisaasje, en omfiemet sadwaande de yn 1909 gongbere oantsjutting "kleurlingen", dy't hjoed oan 'e dei in wat lytsachtsjende lading hat.
It haadkertier fan 'e NAACP is fêstige yn Baltimore, mei regionale kantoaren yn Kalifornje, New York, Michigan, Kolorado, Georgia, Teksas en Marylân. Yn 2007 hie de NAACP likernôch 425.000 beteljende en net-beteljende leden, wêrmei't it fierwei de grutste organisaasje yn syn soarte is yn 'e Feriene Steaten.
Op jierlikse basis rikt de NAACP de Image Awards út oan Afro-Amerikanen dy't wichtige prestaasjes levere hawwe yn 'e skiene keunsten en de entertainmentyndustry, en de Spingarn Medals foar treflike positive prestaasjes fan lykfol hokker soarte.