cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Goudmantelgrûniikhoarntsje
Uterlike skaaimerken
It goudmantelgrûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan likernôch 17½-23 sm, mei in sturtlingte fan 6-12 sm en in gewicht fan 120-395 g. De pels is op 'e rêch, nekke, kop, fangen en sturt dûnkergriis oant griisbrún, mei boppe-oan 'e beide fangen yn 'e lingterjochting in ljochte, suver gielige streek. De hals, bealch en poaten binne ljochtbrún fan kleur. De snút en wangen binne egaal ljochtbrún, sûnder fierdere streken, al rint der om 'e eagen hinne in ljochtere râne. Krekt as wangsekiikhoarntsjes hat it goudmantelgrûniikhoarntsje grutte wangpûden foar it fluch-fluch opslaan fan iten dat letter, op in feiliger plak, yn alle rêst bepluze wurde kin.
Hâlden en dragen
Goudmantelgrûniikhoarntsjes grave ûndjippe hoalen om yn te libjen, dy't oant 30 m lang wêze kinne, mei yngongen dy't ornaris ferskûle sitte ûnder beamwoartels of rotsen. Se frette benammentlik sieden, nuten, beien, ynsekten en ûndergrûnsk groeiende skimmels. Hjerstmis lizze se itensfoarrieden oan foar de winter, hoewol't se dy foar in part yn wintersliep trochbringe. De wyfkes smite by 't simmer ien nêst fan 4-6 jongen jiers. Natuerlike fijannen fan goudmantelgrûniikhoarntsjes binne û.m. ferskate soarten hauken en foksen, en fierders de wezeling, de reade lynks en de prêrjewolf.
Status
It goudmantelgrûniikhoarntsje hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.
Grut Midhuzen
thumb|Grut Midhuzen, 2015 Grut Midhuzen is in buorskip yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Grut Midhuzen leit noardeastlik fan Dokkum en súdeastlik fan Mitselwier, tusken Jouswier en Ie. De bebouwing fan de buorskip leit oan de Humaldawei (N358) en in part oan Winia's Reed. Dy lêste wei en de Grienewei ferbine him mei de buorskip Lyts Midhuzen.
Tegearre wurde de twa ek wol oantsjut as Midhuzen. De twa wurde lykwols meastal as aparte buorskippen sjoen. Grut Midhuzen falt foar in grut part ûnder Ie, in lyts diel falt ûnder Jouswier.
Earder leinen hjir de staten Mockema, Tyaarda en mear westlik Ald Holdinga.
Skiednis
Grut Midhuzen waard yn 1491 as Mydhusum neamd en yn 1511 as Midhusen en Mijdhusen. Dy nammen ferwize dernei dat Lyts Midhuzen doe noch net bestie. De plaknamme soe betsjutte kinne dat it in delsetting (huzen) wie dy't yn it midden (mid) tusken Jouswier en Ie lei.
Yn 1664 wie der wol sprake fan Cl. Medhuysen en ek fan Groot Medhuysen, wêrmei't it ûnderskied in feit wie. Yn 1786 waard it plak ''Gr. Medhuisen en yn 1861 Groot Medhuizen'' neamd. Yn 1899 is der sprake fan Medhuizen, dat wol ûnderferdield is yn Lyts en Grut Medhuizen. De tafoeging 'Groot' tsjut derop dat it in gruttere delsetting is as it letter ûntstiene Klein Medhuizen. Grut Midhuzen lei oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 yn de doetiidske gemeente Eastdongeradiel. Dêrnei foel it oant 2019 ûnder de gemeente Dongeradiel, wêrnei 't dy opgie yn de gemeente Noardeast-Fryslân.
Uetersen
thumb|right|100px|Logo Uetersen
Uetersen is in stêd en gemeente yn it distrikt Pinneberch yn Sleeswyk-Holstein, yn it westen fan Dútslân, mei 17.865 ynwenners (2006), en in gebiet fan 11,43 km². De stêd leit oan de Pinnau, in sydrivier fan de Elbe.
Uetersen is bekend om it Rosarium, it grutste roazepark fan Noarddútslân.
Demokraten 66
Demokraten 66, Nederlânsk: Democraten 66, koartwei D66, oan 1985 D'66), is in progressyf-liberale partij yn Nederlân. De partij is yn 1966 oprjochte. Ynisjatyfnimmers wienen de sjoernalist Hans van Mierlo en it Amsterdamske VVD-riedslid Hans Gruijters. It wichtichste stânpunt wie it demokratisearjen fan de Nederlânske polityk. De partij die yn 1967 foar it earst mei oan de lanlike ferkiezings en kaam doe mei 7 sitten yn de Twadde Keamer. Dêrnei wienen de ferkiezingsresultaten nochal wikselfallich.
Skiednis
Nei de ferkiezings fan 1972 gong D66 diel útmeitsjen fan in kabinet ûnder lieding fan Joop den Uyl. Hans Gruijters waard minister fan Folkshûsfêsting, Romtlike Oardering en Miljeubehear.Dit kabinet stroffele yn 1977. Nei ien fan de langste formaasjes yn de skiednis waard in desimber 1977 it kabinet Van Agt I foarme (CDA en VVD) en D66 kaam yn de opposysje. Yn 1981 kamen hja yn it kabinet Van Agt II, dat in “fjochtkabinet” wie. Mei namme Dries van Agt (CDA) en Joop den Uyl (PvdA) koenen mar min meielkoar oerwei. It kabinet fûl dan ek al gau. De efterban fan D66 koe net begripe dat de partij trochgong sûnder PvdA en by de ferkiezings fan 1982 ferlear D66 11 sitten.
Hans van Mierlo waard wer partijlieder fan 1986 oan 1998 en wist de partij wer ta nije suksessen te lieden. By de Keamerferkiezings fan 1994 groeide D66 nei 24 sitten, ferlear it CDA en waard de PvdA de grutste partij. Foar it earst nei de Earste Wrâld Oarloch kaam der in kabinet sûnder de konfesjonelen, it saneamde “Paarse kabinet” (PvdA, VVD en D66). Dit kabinet koe in tal maatregels nimme dy 't it CDA altyd tjsinholden hie, lyk as donorregistraasje, eutanasy, it homohoulik en de ferromming fan de winkelslutingstiden. Yn it regearakkoord wie opnaam dat er in “korrektyf referindum” komme soe. Dit wie ien fan de saneamde “kroanjuwielen” foar D66. Yn de Earste Keamer waard dit útstel fersmiten. De efterban wie it der net mei iens, dat de partij dochs yn it kabinet sitten bleau.
Yn 2003 gong D66 dielnimmen oan it kabinet Balkenende II mei CDA en VVD. Op 'e nij waard ien fan de “kroanjuwielen” fan D66, de keazen boargemaster, yn de Earste Keamer fersmiten. D66 bleau wer yn it regear, mar fise-premier Thom de Graaf stapte op en waard ferfong troch Alexander Pechtold.
Yn juny 2006 stipe D66 in moasje fan wanbetrouwen tsjin minister Rita Verdonk fan Frjemdlingsaken en feroarsake in kabinetscrisis. By de ferkiezings fan dat jier bleaunen der noch mar treie sitten oer, wat in djiptepunt wie foar de partij. D66 kaam yn de opposysje en dat levere harren by de ferkiezings fan 2010 in winst op fan 7 sitten. By de Twadde Keamerferkiezings yn 2017 helle D66 19 sitten en van oktober 2017 oan jannewaris 2022 makken hja diel út fan it kabinet Rutte III (VVD, CDA, D66 en Kristen Uny). By de Twadde Keamerferkiezings yn 2021 helle D66 24 sitten en sûnt jannewaris 2022 meitsje hja diel út fan it kabinet Rutte IV (VVD, D66, CDA en Kristen Uny).
Ideology
D66 hat bestjoerlike fernijing altyd fan grut belang achte. Twa kear is ien fan dizze “kroanjuwielen” (it referindum en de keazen boargemaster) fersmiten yn de Earste Keamer. Oare liberale punten binne (mei namme yn it “Paarse” kabinet) wol oannaam. Tsjintwurdich wurdt de partij sosjaal-liberaal neamd. De partij stribbet nei in duorsume, demokratyske en iepen mienskip wêrby ’t de minsken solidêr mei elkoar binne.
Lanlike en Jeropeeske polityk
It tal sitten fan D66 yn de Twadde Keamer hat troch de jierren hinne bot skommele. It wiene:
De fraksjefoarsitter yn de Twadde Keamer is meastentiids ek de listluker by de lanlike ferkiezings. Dat wienen de folgjende persoanen:
De Earste Keamer fraksje fan D66 bestiet sûnt de ferkiezings fan 2019 út sân persoanen. Fraksjelieder is Annelien Bredenoord.
Yn it Jeropeeske Parlemint is D66 fertsjintwurdige troch twa leden. De delegaasje fan D66 makket krektlyk as de VVD diel út fan de Alliânsje fan Liberalen en Demokraten foar Jeropa, ALDE). Delegaasjelieder is Sophie in 't Veld.
Provinsjale en gemeentlike polityk
Yn njoggen provinsjes is de partij fertsjintwurdige yn it Kolleezje fan Deputearre Steaten, te witten yn Flevolân, Grinslân, Gelderlân, Limburg, Noard-Hollân, Noard-Brabân, Oerisel, Uttert en Súd-Hollân. De provinsje Seelân hat in Komissaris fan de Kening dy’t lid is fan D66.
By de gemeenteriedsferkiezings fan 2014 waard D66 de grutste yn Amsterdam, Grins en Utert. De partij hat no rom 800 sitten troch it hiele lân. Yn Fryslân is de partij fertsjintwurdige yn de gemeenterie fan Ljouwert, Eaststellingwerf, Frentsjerteradiel, Harns, Opsterlân, Smellingerân, de Fryske Marren, Súdwest Fryslân en it Hearrenfean. De partij hat op dit stuit in wethâlder yn de gemeenten Smellingerlân (Ron van der Leck) en yn Súdwest- Fryslân (Mirjam Bakker). Opsterlân hat ek in D66 boargemaster, dat is Ellen van Selm (2022).
De Leechte (buorskip)
thumb|De buorskip mei de brêge oer de Alde Lauwers De Leechte is in buorskip yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De Leechte leit tusken Boerum en Muntsjesyl oan de Lauwerswei fan Warfstermûne nei Pitersyl yn Grinslân.
De namme komt ek foar as De Leegte, troch it leech lizzende terrein tusken de Keegenster Ryd en de Olle Lauwers.
Fuotbalferiening Langsweagen
Fuotbalferiening Langsweagen is ûnderdiel fan Sportferiening Langsweagen. De fuotbalklup is oprjochte op 1 maaie 1950 en spilet op it kompleks It Paradyske oan Paradys.
De klup hat trije senioareteams en seis jeugdalvetallen (2008).
Koarnwertersân
thumb|right|Koarnwertersân thumb|right|[[Lorentzslûzen by Koarnwertersân]] thumb|right|skutslûs by Koarnwertersân 220px|thumb|Douanegebou by Koarnwertersân Koarnwertersân is in lyts doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, oan de knik yn de Ofslútdyk. It doarp hat likernôch 26 ynwenners (2004). Oant 2011 lei Koarnwertersân yn de eardere gemeente Wûnseradiel. Oarspronklik wie it in wurkeilân, dat foar de bou fan de Ofslútdyk oanlein waard op de sânplaat mei deselde namme dy't yn de Sudersee lei.
Kazematten
Tichtby Koarnwertersân lizze de Lorentzslûzen, in stelsel fan spuislûzen en in grutte en lytse skutslûs. Mei de Stevinslûzen behearskje se it wetterpeil fan de Iselmar, en dêrmei ek fan it efterlân. It wetter fan de Iselmar wurdt spuid op de Waadsee.
Dat waard fan militêre betsjutting achte yn ferbân mei ynundaasjes. Dêrom is yn Koarnwertersân in stelsel fan kazematten oanlein dat de slûzen beskermje moat. Hjir is yn de Maaiedagen fan 1940 fûleindich fochten; it hat de ienige Nederlânske stelling west dy't hoekhold tsjinoer de Dútsers.
Koarnwertersân mei de slûzen en kazematten falle ûnder de beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân.
Sport en rekreaasje
Troch dit plak rint de Jeropeeske kuierrûte E9, ek wol North Sea Trail of Deltapaad neam. De E9 rint lâns de kust fan Portegal nei de Baltyske steaten.
Strjitten
Ofslútdyk, Slûswei.
Mastektomy
thumb|Mastektomy Mammektomy, mastektomy of boarstamputaasje is it sjirurgysk weinimmen van de boarst en spien, de lymfeknopen yn de earmsholte en ek de lytse en grutte boarstspier (radikale mastektomy). By in modifisearre radikale mastektomy wurde de boarstspieren sitte litten. It ferwiderjen fan de lymfeknopen yn de earmsholte (it earmsholtetoilet) wurdt neilitten at bliken docht dat de skyldwachtklier (de earste lymfklier tusken boarstweefsel en earmsholte) net oantaast is.
In boarstamputaasje is part fan de terapy by boarstkanker, mar wurdt ek wol previntyf tapast in gefal fan erflike boarstkanker.
At de tumor noch lyts is wurdt ek wol folstien mei lumpektomy (een boarstsparjende operaasje) mei meastentiids radioterapy der efter oan.
Plaknammeferske
Plaknammeferskes wienen populêre rymkes dêryn't streek, doarp of stêd yn karakterisearre wurde. Ald binne dy op de kertieren: Eastergoa it lân, Westergoa it jild, De Wâlden it ferstân, de stêden it geweld. Meastentiids binne se Frysk en sit der folkshumor yn: Skingen, ien klok, sân huzen en in bargehok. Ek besteane der guonts dy't in rige doarpen behannelje, bygelyks dy fan Achtkarspelen.
Oan de plaknammeferskes besibbe binne de rymkes op doarps- en gemeentewapens. Sa stiet op in 16e iuwske drinkhoarn yn it Frysk Museum: Folle koppen met fette soppen ende een hoorn op den hant dat is het wapen van westfrislant
Lyon
Lyon is in stêd yn it easten fan Frankryk en leit op it plak dêr't de rivieren de Rhône en de Saône tegearre komme.
Lyon is it bestjoerlike sintrum fan de regio Rhône-Alpes en fan it departemint Rhône en sit fan de ynternasjonale plysje-organisaasje Interpol. De bûtenwiken meirekkene is it op Parys nei de grutste stêd fan Frankryk. Sûnt 1998 stiet de historyske binnenstêd op 'e list mei Wrâlderfgoed fan de UNESCO.
It biedwurd fan de stêd is: "Avant, avant, Lion le melhor!" (Provinsaalsk: Foarút, foarút, Lyon it bêst!)
Stêdsbyld
Yn Vieux-Lyon en Croix-Rousse binne ferskate 'traboules', smelle gonkjes, dy't bylâns rinnende strjitten mei inoar ferbine. Dy gongen rinne fia de binnenplakken fan wenblokken.
Tusken de rivieren Rhône en Saône, op it saneamde 'presqu'île' (skiereilân), let it place Bellecour, it tredde plein fan Frankryk, nei de Place des Quinconces yn Bordeaux en Place de la Concorde yn Parys, mei in ôfmjitting fan 310 by 200 meter. It plein is ek grutter as de pleinen fan Zócalo yn it Historysk Sintrum fan Meksiko-stêd of it Reade Plein yn Moskou. Midden op it plein stiet in stânbyld fan Loadewyk XIV op in hynder.
thumb|left|600px| Lofts yn de wâl binne twa finsters te sjen fan it [[Gallysk-Romeinsk museum fan Fourvière|Gallysk-Romeinsk museum. ]]
Diet Huber
Diet Huber  oftewol Berendina Barkey-Huber (Ljouwert, 9 april 1924 - Amsterdam, 7 oktober 2008) wie in Frysk skriuwster en yllustratrise fan berneboeken. Se hat in grut tal berneboeken yn it Frysk en Hollânsk makke, mar se waard benammen bekend as de ‘Mem fan Tutte', it bekendste berneferske út 1953.
Libben
Yn 1946 gie se nei Amsterdamse keunstnijverheidskoalle, de foarrinner fan de Rietveld Akademy. Dêr siet se fjouwer jier lang yn ’e yllustraasjeklasse. Nei ôfrin reizge se foar in jier nei Stockholm ta dêr’t se wurke as freelancer. Se makke dęr yllustraasjes foar boeken en tydskriften, mar stjoerde ek ferhalen op. Yn 1952 frege Friesche Koerier-haadredakteur Fedde Schurer har foar de bernerubryk De Kleine Koerier. It waard de oanset ta har twatalich skriuwerskip. Diet Huber skreau foar de Friese Koerier fan 1952 oant 1961. Op fersyk fan Wim Hora Adema hat se - as opfolchster fan Annie M.G. Schmidt – njoggen jier berneferskes skreaun foar Het Parool. Yn 1954 skreaune Tiny Mulder en Huber mei Jant Visser-Bakker It boek foar de Fryske bern. In boek mei gedichten, riedselrymkes, lietsjes en ferhalen mei yllustraasjes fan Huber.
Musikus Hindrik van der Meer skreau yn de santiger jierren muzyk op ferskillende gedichten fan de wurdkeunstneresse.
Pongastate
thumb|Pongastate (1723) thumb|Pongastate (1966) Pongastate wie in state súdeastlik fan Marrum, gemeente Ferwerderadiel, oan de Miedwei op in omgrêfte hiem. It terrein mei pleats is beskerme as midsiuwske stinsterrein.
It boujier fan de state is net bekend, yn 1511 wie Tzalinck Pouwinga eigener fan Ponga te Marrum. Nei alle gedachten wie hy in eigenierde, want yn de listen fan eallju en hearskippen komt hy net foar. Yn 1519 wie der in skeel tusken Deytse Wynia, in eigenierde fan oansjen yn Nes (Dongeradiel), mei Jasper Aesgema oer de neilittenskip fan Jettye Poynga. Nei alle gedachten wie Jettye erfdochter fan Tzalinck Pouwinga en hat Deytse it skeel wûn, want yn 1540 wie syn soan Kempo Wynia nammentlik eigener en brûker fan Pouwingahuys te Marrum. It goed wie doe 70 pûnsmiet grut en waard oanslein foar 21 floreen. Yn 1548 lieten hy en syn frou Katerina Syarda de stins ‘fernije’. Dy fernijing hie mooglik betrekking op de oanbou fan ien boulaach dy't op de tekening fan Stellingwerf út 1723 te sjen is tsjin in âldere stins fan twa boulagen oan. Mooglik is it âlde diel fan de stins doe binnendoar modernisearre. De gevelstien dy't as neitins oan dizze ferbouwing setten waard, is bewarre bleaun.
Stasjon Wolfheze
Stasjon Wolfheze (Wf) is in stasjon yn de Nederlânske plak Wolfheze yn de provinsje Gelderlân. It stasjon is in standerttype Fiskfliet en is ien fan de seis stasjons dy 't ea yn dizze klasse boud is, it is it einichste stasjonsgebou fan dit type dat noch oanwêzich is.
Gebou
It oarspronklike stasjonsgebou fan Wolfheze waard iepene yn 1899, 54 jier neidat it stasjon iepene wie. It gebou is rjochthoekich en twa en in heale ferdjipping heech. Yn 1913 wurd it gebou yngreven ferboud, oan de strjitkant is foar it rjochter diel fan it gebou in heech nij gebou delset. Foar it restearjende part fan de foarside en de linker sydgevel komt in lange lege oanbou mei dakterras. De nijbou biedt ûnder oare romte oan in ekstra wachtromte en mear romte foar de fracht. It stasjonsgebou is hjoed-de-dei yn gebrûk as winkel, ytgelegenheid en wenhûs.
Fuotbalferiening Langwar
Fuotbalferiening Langwar is oprjochte op 8 jannewaris 1933 of en spilet op de fjilden fan sportpark Tsjillân oan de Tsjillânleane yn Langwar. De oare fuotbalferiening fan Langwar is Fuotbalferiening Jiskenhuzen.
Postfleanmasine
thumb|Boeing Model 40 postfleanmasine út de 1920-er jierren In postfleanmasine is in fleanmasine dy't meast of alline mar brûkt wurdt foar it ferfier fan post.
Fleanmasines ornearre foar inkeld postferfier komme eigentlik alinne foar de Twadde Wrâldkriich foar. De earste en twadde generaasje fleanmasines hiene noch te min motorfermogen om fracht mei te nimmen, mar wiene te djoer yn 't gebrûk om "economy class"-passazjiers mei te nimmen, dat de wichtichste sivile rol foar doetiidske fleantugen wie it bringen fan brieven en pakjes fan A nei B, folle flugger as de besteande post mei hynder, auto en trein helje koe.
De fleanmasines wiene faak dúdlik te herkennen oan in offisjeel embleem op de romp.
Yn in ûnbidich grut lân as de Feriene Steaten waard de loftpost in súkses. Dêr wie de Douglas M-1 en de Boeing Model 40 bekende en betroubere tastellen. Koloaniale machten hienen in posttsjinst op harren koloanjes. Nederlân fleach op Nederlânsk-Ynje; Frankryk op Noard-Afrika, mar ek op Súd-Amearika; Ingelân hie loftlinen mei Yndia en it Fiere Easten.
Ein jierren 1940 waarden postfleanmasines hieltyd seldsumer doe't de tastellen grutter en krêftiger waarden en sa ekonomysker yn it wurk te hâlden wiene. Frachtferfier en grutskalich passazjiersferfier koe doe wol út en de post waard der gewoan op ta nomd. Anno 2010 is dat noch de praktyk. Dochs wurdt der noch wol post mei in hege prioriteit apart troch de loft ferfierd. Lytse tastellen as de Cessna 208 en Piper PA-31 Navajo ferfolle noch dy spesjale rol.
Piet de Boer (hynsteman)
thumb|Piet Jan de Boer thumb|Koets mei 40 span, De Jouwer 1995 Piet Jan de Boer (Ychtenpolder, 30 desimber 1928 - Gytsjerk, 9 oktober 2008) wie in âld-ynstrukteur fan de Praktykskoalle foar feehâlderij en greidbuorkerij yn Oentsjerk. As hynsteman wie hy in ambassadeur foar it Frysk Hynder. Yn 1963 kaam De Boer as ynstrukteur oan de praktykskoalle. Piet de Boer rekke bekend troch it mennen fan langspannen. Sa waard hy yn 1989 útnûge foar it Britske keningshûs om mei te dwaan oan de ferneamde East of England Show yn it Ingelske Peterborough. Hy sette doe in rekord mei 23 hynders foar de koets. By de ballonfeesten yn 1995 op De Jouwer ferbettere hy dy prestaasje troch 40 hynders yn te spannen. Yn 1992 rûn hy as palfrenier by Prinskedei njonken de Gouden Koets.
Yn 1994 naam hy ôfskied fan de praktykskoalle. Hy joech dêrnei lêzingen, joech les en naam eksamens ôf. Yn 1997 waard hy beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau. Yn 1999 naam hy ôfskied as ynspekteur en sjuerylid foar it Frysk Hynste Stamboek.
Lollum
Lollum is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, noardeast fan Wytmarsum. It doarp hat likernôch 400 ynwenners (2006). Oant 2011 lei Lollum yn de eardere gemeente Wûnseradiel.
Ungefear in kilometer noardwest fan it doarp stiet de poldermole Marswâl.
Strjitten
Ald Haven, Barsumerpaad, Bayumerleane, Berghuzerwei, Buorren, Elshoutbuert, Hizzaarderleane, It Fabryk, Noarderein, Skoallebuert, Tsjerkestrjitte, Sytze van Abbemastrjitte, Waaksenserwei.
Amsterdamske Bank
De Amsterdamske Bank (Amsterdamsche Bank) (AB) is in eardere Nederlânske bank. De bank waard 1871 oprjochte troch in tal benammen Dútske banken, laat fan de Bank für Handel und Industrie út Darmstadt. Yn 1964 gienen de Amsterdamsche Bank en de Rotterdamsche Bank (earder Robaver) byelkoar en waarden ta AMRO Bank.
Skiednis
Dútslân sike nei mooglikheden om te ynvestearjen yn útlânske bedriuwen, troch belizzen mei de herstelbetalingen dy't Frankryk betelle hie nei de Frânsk-Pruisyske oarloch (1870-1871). Mei de oprjochting fan AB sochten jin nei menieren om de Dútske en Nederlânske jildmerken mear mei elkoar te ferbinen. AB hie in hechte bân mei de Amsterdamske diamantyndustry, maar warde him ek op de oandielemerk.
AB rjochte 1901 har earste dochterûndernimming op, it Amsterdamsch Wisselkantoor, dat in selsstannich bedriuw wie. Rillegau soe Amsterdamsch Wisselkantoor festigingen iepenje yn Utert, Eindhoven, Almelo en Enschede. Letter soene alle kantoaren opnaam wurde yn it memmebedriuw en as kantoaren fan AB fierdergean.
De Amsterdamsche Bank krige ek belangen yn ferskate provinsjale banken, lykas de Helmondsche Bank en de Heerlener Bank. Fan 1911 ôf waard it foarbyld fan Robaver folge en naam AB in grut tal lokale banken oer. Foar de finansjierring fan de Belgyske diamantyndustry waard yn Antwerpen yn 1937 de Amsterdamsche Bank voor België oprjochte.
Yn 1939 hienen AB en Robaver útwurke fúzjeplannen klear te lizzen, mar holden dy yn it laat doe't der op like dat it hast net oars koe dat Nederlân belutsen wurde soe by de Twadde Wrâldkriich. Begjin 1940 naam AB yn Alkmaar Noordhollandsch Landbouwcrediet oer, in bank wêr't AB ek oan de widze stien hie. Fierwei de belangrykste bankfúzje wie lykwols de oername fan de Incasso Bank mei 1 jannewaris 1948.
Nei de oarloch wie de AB mei trije oare grutte Europeeske banken behelle by de opset fan it European Advisory Committee, dat him ûntjaan soe ta de Banque Européenne de Crédit à Moyen Terme yn 1967.
Giorgio Napolitano
thumb|200px|Giorgio Napolitano Giorgio Napolitano (29 juny 1925, Napels) wie fan 15 maaie 2006 oant 13 jannewaris 2015 de presidint fan Itaalje.
Napolitano studearre rjochten, en wie al foar de Twadde Wrâldoarloch warber yn it kommunistyske ferset tsjin de fassisten fan Benito Mussolini. Under de Dútske besetting focht er yn it ferset. Hy bleau polityk aktyf, en al yn 1953 waard er parlemintslid.
Hy wie lid fan de Kommunistyske Partij fan Italië oant dy opheft waard yn 1991. Hy stipe it Eurokommunisme fan Enrico Berlinguer, en wie ien fan de foaroanmannen by de omfoarming fan de partij ta in sosjaaldemokratyske partij. Ek by it ta-inoar kommen fan oare linkse streamingen hie er grutte fertsjinsten.
Yn syn lettere karriêre wie er ûnder mear minister fan ynlânske saken (1996-1998) en Europarlemintariër (1999-2004). Fan 2005 oant syn ferkiezing as presidint wie Napolitano senator foar it libben yn de Senato della Repubblica. By syn presidintskip is syn senatorskip fersteld.
By syn nijjierstaspraak op 31 desimber 2014 kundige Napolitano oan dat er meikoarten ôftrede soe. Op 14 jannewaris 2015 waard dat ek effektyf. Op deselde dei waard senaatsfoarsitter Pietro Grasso beneamd as ynterim-presidint oant op 3 febrewaris 2015 Sergio Mattarella as presidint ynstallearre waard.
Hammerfest
Hammerfest (Samysk: Hámmárfeasta) is in stêd en gemeente mei 11.274 ynwenners (op 1 jannewaris 2021) yn de provinsje Troms og Finnmark yn it noarden fan Noarwegen, net fier fan de Noardkaap.
Hammerfest leit op 70°39' NB, binnen de Noardpoalsirkel, mar hat fanwege de Golfstream in iisfrije haven en gjin permafrost. Troch de lizzing binnen de poalsirkel giet de sinne net ûnder tusken 16 maaie en 26 july (middernachtsinne) en komt de sinne yn de winter tusken 21 novimber en 21 jannewaris net boppe de hoarizon út.
Hammerfest wurdt, lykas ek Kristiansund, Svolvær, Tromsø en Vardø, oandien troch Hurtigruten (kustekspress). De stêd hat ek in fleanfjild: lofthaven Hammerfest (iepene op 30 july 1974).
Hammerfest wie in fiskershaven en jachtgrûn fan belang lang foardat it rjochten krige per Keninklik dekreet fan Kristiaan VII fan Denemark yn 1789.
Brân fan 1890
Hammerfest waard yn 1890 sa'n bytsje foar de helte ferwoaste troch in brân dy't yn in bakkerij ûntstien wie. Nei de brân waard jild en humanitêre help út alle hoeken fan de wrâld wei stjoerd; de grutste donor wie keizer Wilhelm II fan Dútslân. De keizer hie de stêd in tal kearen mei syn jacht besocht en mocht dêr graach wêze.
Mei fanwege de lange tsjustere winters krige Hammerfest al betiid elektryske strjitferljochting (yn 1891).
Twadde Wrâldkriich
thumb|right|200px|Dútsk boerd yn Hammerfest yn 1941. thumb|right|200px|Monumint foar Ole Olsen, Hammerfest Nei harren oermastering fan Noarwegen fersterken de Dútsers Hammerfest en brûkten de haven as útfalsbasis foar de marine. It belang fan Hammerfest waard grutter nei de Dútske ynfal fan de Sovjet-Uny yn 1941. Der waarden trije kustbatterijen oprjochte en de stêd krige loftôfwargeskut. Hammerfest wie de wichtichste útfalsbasis foar de Dútske U-boaten, dy't skippen op de Atlantyske oanfierrûtes fan de Alliearden oanfoelen. Rûnom de stêd waarden 4000 lânminen lein.
De Dútsers ferlieten Hammerfest tusken de hjerst fan 1944 en 10 febrewaris 1945. De stêd waard folslein ferwoastge útsein in lytse kapel út 1937. Ek no noch wurde geregeldwei minen en munysje út dy tiid fûn en ferneatige.
Ekonomy en toerisme
Hammerfest hat foarsjennings foar sportfiskjen en kommersjeel fiskjen, op see en yn binnenwetter, en djipseedûken. De meast noardlike gletsjer fan Noarwegen is in populêre bestimming. Fierders giet der in deistige boat nei de Noardkaap.
Hammerfest is teffens in sintrum foar Laplânske kultuer.
De Geodetyske bôge fan Struve dy't oan de Swarte See ta rint en dy't brûkt waard om de grutte en de foarm fan de ierde temjitten mei help fan trijehoeksmjitting, begjint yn Hammerfest.
Berne yn Hammerfest
thumb|center|650px
Gitersken
thumb|180xpx|right|Giteren De Gitersken binne ynwenners fan Giteren yn Oerisel. Sûnt de 18e iuw binne in soad Gitersken nei Fryslân ta kommen as feanters.
Giteren
Om it jier 1200 hinne setten leden fan de Flagellanten har nei wenjen yn it feangebiet dêr't it hjoeddeistige Giteren diel fan is. Sy makken fan it gebiet de earste feankolony fan Nederlân. Yn de fjirtjinde iuw waard der in katolike tsjerke yn Giteren boud. Yn de twadde helte fan de sechtjinde iuw kamen de Dopersken nei Giteren ta. Giteren wie yn de midsiuwen ûnderdiel fan it Oerstift, dat ûnder de Bisdom utert foel. De Fryske frijheid lûkt dan wol guon kriten bûten de Fryske lannen oan, ek Giteren (Geethorn) wurdt yn it Traktaat fan de Sân seelannen neamd as ûnderdiel fan it fjirde Fryske seelân.
Feanterij
thumb|180xpx|Troch it feantsjen fan de Gitersken is it [[Nannewiid ûntstien.]] Doe't it heechfean ôfgroeven wie, wie it leechfean oan bar. Mei de Gitersken kamen ek minsken út Drintske doarpen as Wanperfean nei de gritenijen Haskerlân en Skoatterlân en it Lege Midden fan Fryslân. Troch de feepest wiene der in soad boeren dy't harren lân goedkeap ferkeapje woene. Doe't der dêrnei mear fraach kaam nei stienkoal, en minder nei turf, en kaam der in soad earmoede en dêrmei sosjale spanningen.
It meitsjen fan turf gie hjir troch lange petten te graven mei stripen der tusken om de turf op te drûgjen. Sa ûntstiene lânskippen as yn De Deelen by De Tynje en Aldeboarn. De Gitersken brûkten in nije foarm fan turf meitsjen: Se brûkten baggelbûgels, in soarte fan skepnetten dêr't se de modder fan de boaiem mei op de wâl lutsen. Sa waard de hiele feanlaach weihelle. Wat oerbleau wiene grutte wetterplassen lykas it Nannewiid.
Grytman Johan Vegelin van Claerbergen warskôge doe al foar it gefaar foar oerstreaming en it ferswakjen fan de diken troch dizze grutte feanplassen. Hy kaam hjirmei tsjinoer de Gitersken te stean dy't graach safolle mooglik turf meitsje woenen. Yn febrewaris 1825 soarge in hurde stoarm foar grutte oerstreamings dy't de diken fan de Sudersee stikken sloech. It sâlte wetter kaam oan De Gordyk en Langsweagen oant Drachten en Beetstersweach Fryslân yn. De earmoede waard doe noch grutter en wie yn de 19e iuw op syn slimst. Museum It Damshûs yn Nij Beets jout hjir in byld fan.
Ynfloed
De ynfloed fan de Gitersken is noch altyd te merkbiten. Se hienen net allinnich ynfloed op it lânskip mar ek op de gearstalling fan de befolking. In soad efternammen komme fan dizze "gastarbeiders" út dy hoeke fan Oerisel: Krikke, Knobbe, Knol, Kroes, Dam, Groen, Vonk, Poepjes, Wind, Meester, Vos, Snijder, Toering, Akkerman, Ruiter, Ketellapper, Mast of Otter. Ek troch it ferneamen fan de âlden kamen in soad foarnammen nei Fryslân: Aaltje, Grietje, Margje Geertje of Annigje en foar jonges Albert, Roelof of Wieger. Mar ek namen se de taal fan dy kanten mei, it "Turftraperstaaltsje" beynfloede de taal yn plakken as Bantegea, Lúnbert en Tsjalbert. Nammen as Jobbegea (Jobbinga), Ald- (Olde-) en Nijskoat (Nijeschoot) binne lettere ferfryskings fan oarspronklik Saksyske nammen.
Taalgrins
thumb|180xpx|Taalgrinsmonumint Nei alle gedachten wurdt Skoatterlân yn de rin fan de midsiuwen foar it meast Frysktalich en dêrtroch wie de Tsjonger in frij skerpe taalgrins tusken it Fryske en Saksyske gebiet. Fan Surhuzum nei it suden ta, leit oant djip yn de njoggentjinde iuw in brede stripe fean en heide, mei yn it suden de brede Tsjongerdelling as skieding mei it Stellingwerver taalgebiet.
Nei 1750 ûntstean noardlik fan it Tsjonger net-Frysktalige enklaven troch de komst fan de Gitersken. Yn doarpen as Sint Jansgea, Rotsterhaule, Stobbegat (letter Vegelinsoard), Dolsterhuzen, Ychten, Lúnbert en Tsjalbert wennet dêrtroch nei 1750 in grut oanpart net-Frysktaligen, soms sels in mearderheid. De taalgrins is om 1850 dus abslút net skerp: yn it hiele gebiet fan Lemsterlân, Skoatterlân, Anjewier en Eaststellingwerf wurde Frysk en Saksysk neist elkoar brûkt.
De Tsjonger is yn de tweintichste iuw wer in dúdlike taalgrins wurden. De neiteam fan de Gitersken gong op it Frysk oer.
De Luts
thumb|De Luts yn Balk (2007) thumb|De Luts by Kippenburch De Luts (ek wol De Larts of De Lerts) is in rivierke yn de gemeente De Fryske Marren.
De oarsprong fan de Luts wie yn de foarlêste iistiid. De Luts leit tusken twa rêgen fan balstienliem, dy fan Harich en dy fan Wikel. Doe't nei dy iistiid de temperatueren oprûnen, streamde it teiwetter troch dat natuerlike bêd. It rûn fan it hjoeddeiske lânhûs Kippenburch ôf yn de "Balkster Mar", it súdwestlike stik fan de Sleattemer Mar.
Tusken 1820 en 1830 is de Luts ferlinge, dat no rint dy fan de Sleattemer Mar, troch Balk nei De Holken. De Alvestêdetocht op redens brûkt ornaris dy ferbining om fan Sleat nei Starum.
De Luts is ek de namme fan it wetterskip besuden de Sleattemer Mar.
Omgong fan Frankryk 2008
De 95ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 5 oant en mei 27 july 2008.
Startplak
De start wie yn Brest, in stêd yn Bretanje, yn it noardwesten fan Frankryk yn it departemint Finistère. It wie de tredde kear dat de omgong fan 'e miet gie yn Brest, Earder wie de start al ris yn 1952 en yn 1974.
Sint-Fitustsjerke (Blauhûs)
De Sint-Fitustsjerke is in roomsk-katolike, oan Sint-Fitus wijde, tsjerke yn Blauhûs. De arsjitekt wie dr. P.J.H. Cuypers en opsichter wie de lettere ryksboumaster C.H. Peters. De tsjerke, in trijebeukige krúsbasilyk mei toer, waard yn 1869-1871 boud yn neogotyske styl. Ungebrûklik foar in neogotyske tsjerke is de tapassing fan it alternearjend stelsel yn it ynterieur.
Nei de Reformaasje kaam in pryster nei it ôflizzende Blauwe Hûs. Troch de ferfolging moast hy syn wurk temûk dwaan yn dit polderhûs. Sa ûntstie yn it protestantske Fryslân in roomske enklave. Patroan fan parochy en doarp is sint Fitus, dy't ek om syn leauwe ferfolge waard en op jonge leeftiid de marteldea stoar. Fitus is de beskermhillige tsjin oerstreamings en patroan fan it eardere bisdom Ljouwert.
Bouhear Pierre J.H. Cuypers, begûn oan syn earste bouopdracht yn Fryslân. De bou fan tsjerke en pastorije begûn yn july 1868, de oplevering wie yn maaie 1870. De pastorije is yn de styl fan de Frânske renêssânse, de tsjerke neogoatysk. Ek it ynterieur waard troch Cuypers ûntwurpen. It oargel mei 938 pipen út 1924 is boud troch de bruorren Rohlfing út Osnabrück. Under de ramen steane hilligen dy't Fryslân kerstene hawwe.
François Haverschmidt
thumb|Boarstbyld fan François Haverschmidt yn Ljouwert ([[Jentsje Popma)]]
François Haverschmidt (Ljouwert, 14 febrewaris 1835 – Skiedaam, 19 jannewaris 1894) wie in dichter en dûmny. As dichter wie er ferneamd ûnder de namme Piet Paaltjens.
Famylje
François Haverschmidt waard 1835 berne op de Foarstreek yn Ljouwert as tredde soan en sechde fan sân bern fan de apteker/wynhanneler Nicolaas Theodorus Haverschmidt en Geeske Bekius. Hy hie op dat stuit lykwols mar ien broer; syn âlden hienen in eardere soan François, berne 24 maaie 1829, tweintich dagen nei de berte ferlern.
De famyljenamme wie troch François syn pake, Johannes Harmanus, gearstald út de nammen Haver en Schmidt, wat mûglik de reden wie dat François dy letter sels skreau as HaverSchmidt. De namme waard lykwols troch de boargerlike stân mei lytse 's' skreaun.
Stúdzje
François syn mem Geeske kaam út it dûmnysslachte Bekius. De lytse François wie faak yn Damwâld te finen, dêr't syn pake François Bekius, nei wa't er neamd wie, dûmny wie. François besleat om de leasten fan syn pake te folgjen. Nei de Latynske skoalle kaam der by Haverschmidt, wat no depressiviteit hjit, nei foarren. In jier letter waard er ynskreaun oan de teologyske fakulteit yn Leien. Yn Leyen waard de 'moderne lear' dosearre. Foar de gefoelige studint Haverschmidt hie dat gefolgen. Hy wie rjochtsinnich grut brocht. Hy smiet dy gefoelens fan him ôf troch him yn it studintelibben te jaan. Dêr hat syn twadde persoanlikheid, Piet Paaltjens, stâl krigen.
Foudgum
Nei syn ôfstudearjen besleat Haverschmidt om dochs mar dûmny te wurden. Hy koe net maklik in plak krije, oant Foudgum frij kaam. Yn 1859 die er dêr syn yntree. Syn traktemint wie 700 gûne sadat er net oan trouwen hoegde te tinken.
De ferhâlding mei de nije gemeente wie net bêst. Haverschmidt liet blike dat er frijsinnich wie en de gemeente wie otterdoks. Boppedat koe er him net ynlibje yn de opfettings fan syn gemeente. Hy hat wol besocht om brêgen te slaan, mar dat is him net slagge.
Lettere libben
thumb|right|Snikken en grimlachjes thumb|right|Byld troch [[Auke Hettema fan François Haverschmidt yn Leien]] Yn 1862 krige er in berop nei De Helder. Hy hat it oannommen en yn Foudgum is er noch ferloofd. Op 6 augustus 1863 is er yn Utert boaske mei Jacoba Osti.
Yn 1894 hat ds. Haverschmidt, dy't yntusken in berop nei Skiedam krigen hie, dêr yn in swiere depresje in ein oan syn libben makke.
Bibliografy
thumb|Immortelle XLIX (De Haach, 2019) It meastpart fan it wurk fan Haverschmidt ferskynde oarspronklik yn blêden of bleau yn hânskriften, allinnich brûkt yn foardrachten. Dy list hat de boeken, dêr't yn de rin fan tiid in part fan de teksten yn ferskynden, wêrfan't mar in lyts part yn syn libbensdagen:
Oera Linda Boek
Haverschmidt wurdt ek sjoen as ien fan de mûglike skriuwers fan it Oera Linda Boek, in mystifikaasje oer in grutte Fryske beskaving dy't fergien is.
Franz Liszt
thumb|Franz Liszt yn 1858 Franz Liszt (Hongaarsk: Liszt Ferenc(z), nei 1859 Dútsk: Franz Ritter von Liszt, Raiding, 22 oktober 1811 – Bayreuth, 31 july 1886) wie in Hongaarsk komponist en pianofirtuoas. Hy jildt as ien fan de grutste pianofirtuoazen fan alle tiden. Franz Liszt wie teffens in foaroansteand en súksesfol muzykpedagooch, myzykherfoarmer en -fernijer; it symfonysk gedicht en it pianorecital wurde oan him taskreaun. Franz Liszt syn libben en wurk spile him fral yn Wenen en Parys ôf; syn lettere libben tusken Weimar, dêr't er hofkapelmaster wie, Boedapest en Rome, dêr't er ek de legere prysterwijing krige. Hy waard altyd oansprutsen mei "abbé" (heit), hoewol't syn wijing him dêr gjin rjocht op joech.
Wûnderbern
Franz Liszt waard berne oan it hof fan prins Nicolaas II Esterházy in Raiding (Hongaarsk: Doborján), yn it doetiidske Keninkryk Hongarije (no Burgenland yn Eastenryk) en dêr op 23 oktober doopt. Syn heit Ádám Liszt, út in Dútsk laach, wie rentmaster by Esterázy en mem wie Maria Anna Lager. Thús waard Dútsk sprutsen, sels spriek er leafst Frânsk.
Al mei seis jier die syn grutte muzikale bejeftigens bliken; hy krige doe muzykûnderjocht fan syn heit. Yn in jier koe er muzyk lêze én skriuwe. Mei njoggen jier joech er syn earste konsert yn Sopron. Fuort dêrnei naam Ádám him mei nei it Esterházy-paleis yn Eisenstadt (Hongaarsk: Kismárton), om in twadde konsert te organisearjen foar prins Nicolaas II Esterházy. Letter yn’t jier folge in konsert foar Hongaarske eallju yn Pressburg. Beide wiene tige slagge en Ádám berikt dêrmei wat er yn de holle hie: fan de Hongaarske eallju krige de jonge Franz in stúdzjebeurs sadat er by in musikus fan namme fierder studearje koe.
It waard Carl Czerny yn Wenen, in foaroansteand komponist en learling fan Beethoven, dy’t it in ear fûn en de jonge Franz wol fergees les jaan woe. Dit die heit Ádám besluten om syn wurk oer te jaan en him folslein ta te lizzen op de muzikale ûntjouwing fan syn soan. Liszt hat doe noch in skoftke ûnderrjocht yn komposysje hân fan Antonio Salieri. Ien fan syn lêste konserten yn Wenen wie in solo-recital op 13 april 1823 dêr’t ek Ludwig van Beethoven foar útnûge wie. It skynt dat dy bot ûnder de yndruk fan Liszt wie, hoewol’t er doe al dôf wie.
Yn Parys
Septimber 1823 ferhuze de famylje nei Parys mei de bedoeling dat Liszt dêr fierder studearje soe oan it konservatoarium. Hy waard lykwols net talitten omdat er bûtenlanner wie. Privee waard der wol fierder stúdearre: teory by Anton Reicha en komposysje, hamony en kontrapunt by Ferdinando Paër. Fierder muzikaal ûnderrjocht hat Liszt net hân, dat hy wie foar it meastepart in autodidakt.
Parijs bleau lykwols it sintrum dêr’t er as pianofirtuoas spile en komponearre. Hy waard hurd populêr by publyk, kritisy en kollega's; hy kaam yn de hege maatskiplike rûnten en krige sels ûnderskiedingen foar syn konserten. It wie ek yn Parys dat er letter it "recital" ynbrocht (1839). Yn syn Paryske jierren makke er ek, ûnder tafersjoch fan syn heit, in stikmannich reizen nei Ingelân, dêr’t er rillegau in ferneamd pianist waard. In hichtepunt wie syn recital foar kening George IV yn it Carlton House. Ek yn die tiid die bliken dat Liszt in master yn it transponearjen wie. Eltsenien wie ferbjustere dat er muzykstikken, al lêzend fan papier, sûnder in protte muoite dwaan te hoegen nei in oare toanaard oersette (bygelyks fan C nei Cis). Teffens koe er sûnder foarstúdzje yngewikkelde muzykstikken sa fan it papier ôf útfiere.
Pelgrimaazje (1835–1843) en Weimar (1843-1861)
thumb|350px|Franz Liszt ymprovisearret op de Piano (1840), fan [[Josef Danhauser|Danhauser]]. It optocht selskip bestiet út, sittend Alfred de Musset of Alexandre Dumas de Aldere, George Sand, Franz Liszt, Marie d'Agoult; steand Hector Berlioz of Victor Hugo, Niccolò Paganini, Gioachino Rossini; in búste fan Beethoven op de piano (in "Graf"), in portret Lord Byron oan de muorre, in stânbyld fan Jeanne d'Arc lofts.
Op 28 augustus 1827 kaam syn heit oan de gefolgen fan búktyfus te ferstjerren. Liszt wie doe 16 jier en finansjeel al selsstannich. Troch de dea fan heit en dêr oerhinne noch in mislearre ferhâlding mei ien fan syn learlingen, Caroline de Saint-Cricq – bûten harren skuld om – rekke er depressyf en ferlear alle nocht oan de muzyk. Neist dy senuwynsinking waard er slim siik, mar waard wer better. Yn dizze snuorje rekket Liszt yn de ban fan de literatuer, wat in grutte boarne fan ynspiraasje foar him wurde soe (en ek foar neikommende generaasjes komponisten). Teffens ferdjippe er him yngeand yn religy (wat yn 1865 ta syn prysterwijing late). It iennige wat er yn dy tiid komponearre hat, is de Grande Fantaisie sur la Tyrolienne (1829), in transkripsje fan Auber syn opera "La Fiancée", dy't opdroegen waard oan Chopin.
By it útbrekken fan de (Frânske) Revolúsje fan 1830 kaam de omkear - hy joech him alhiel wer oan de muzyk, as wie er wekker skodde troch it kanonnebulderjen. Boppedat sette de revolúsje him oan it tinken oer it (destiidske) sosjalisme. Tusken 1830 en 1832 kaam er yn de kunde mei de grutte nammen út it muzyklibben út dy tiid: Rossini, Bellini, Meyerbeer, Paganini en letter Hector Berlioz, Frédéric Chopin, dy't grutte ynfloed op Liszt as musikus (op poëtysk, lyrysk en firtuoas mêd) hân hawwe. Dêrneist moete er skriuwers, filosofen en oare yntellektuëlen, sa as Victor Hugo en George Sand.
thumb|200px|left|Marie d'Agoult, yn 1843 (Parys, Musée Carnavalet) Fan 1833 oant 1844 hie Liszt in liaison mei de skriuwster Marie Catherine Sophie de Flavigny, grevinne d’Agoult - better bekend ûnder har pseudonym "Daniel Stern". Om it skandaal út de wei te gean flechten sy nei Genêve. Sy krigen twa dochters, Blandine en Cosima, en in doan, Daniël dy’t al jong stoar. Dochter Blandine, troude letter yn in foarneam Frânsk laach; dochter Cosima (1837-1930) troude yn 1857 mei Hans von Bülow en yn 1870 mei Richard Wagner. Neist leafde betsjutte dy relaasje foar Liszt ek finansjele wissichheid en in fêst ferbliuwplak. Ek Marie Catharina har protte kunde sil Liszt wol fertuten dien hawwe. De relaasje einige yn 1844, ûnder oaren omdat Liszt in soad fan hûs wie en omdat er it flirten mei oare froulju net litte koe. Yn dizze perioade skreau er syn ferneamde Douze études d'exécution transcendante, Grandes études de Paganini en twa fan de trije suites Années de pèlerinage en spile er op sawat alle grutte konsertpoadiums fan Europa. Hy krige de iene nei de oare ûnderskieding en fertsjinne in slompe jild, noch mar goed 30 jier âld.
Yn 1847 krige er by in konsertreis yn Ruslân kunde oan foarstinne Carolyne zu Sayn-Wittgenstein (1819 - Rome, 1890). In houlik koe it net wurde, omdat de katolike tsjerke it ûntbinen fan it houlik tusken prinses Carolyne en har man, prins Nicholas zu Sayn-Wittgenstein ferbea. Sy hawwe oant yn 1860 besocht om ta in houlik te kommen, mar koene lang om let allinne freonen bliuwe. Yn 1848 festiget er him yn Weimar, dêr’t er al yn 1842 as dirigint (Hofkapelmeister in ausserordentlichen Diensten) oantsteld wie; Carolyne folge him dêrhinne. Liszt waard op 30 oktober 1859 troch keizer Frans Jozef I fan Eastenryk adele as Franz Ritter von Liszt. Dy adellike titel hat er lykwols neitiid nea brûkt. Yn 1875 waard er foarsitter fan de lanlike muzykakademy te Boedapest, de no ferneamde Ferenc Liszt Akademy.
De ein
thumb|200px|De âlde Liszt efter de piano. Gravuere fan in foto, makke troch Louis Held, Weimar, 1885 Oant it lêste ta reizge Liszt troch Europa. Fuort nei in tige slagge konsertomgong troch Ingelân en Frankryk waard er ferkâlden; rillegau gie dat oer yn in longûntstekking. It soe net mear oerbetterje. Hy stoar op 31 july 1886, dêr't in pear fan syn pupillen by wienen, yn de âldens fan 74 jier te Bayreuth en kaam dêr op 3 augustus te hôf.
Komponist
De measte fan Liszts komposysjes binne wreed ferneamd fanwege de hege technyske easken dy't oan de pianist steld wurde. By syn meast bekende wurk heare de "Hongaarske rapsodiën" (S.244), de Transindentale Etúdes (S.139), de "Faust-symfony" (S.108), de Pianosonate in b mineur (S.178), de Dante Sonate (S.158) en de "Années de Pèlerinage" (S.160 t/m 163). Fan de measte symfoanyske wurken binne mear as ien ferzjes fassungen); yn de konsertpraktyk wurdt meast de lêste ferzje brûkt.
Muzykwittenskipper Humphrey Searle hat in list fan Liszt syn wurk gearstald, hy komt op 701 titels:
Foar in folsleine list fan Liszt syn wurk, sjoch it artikel op de Nederlânsktalige Wikipedia:
Muzykpedagooch
It fergese ûnderwiis fan Czerny is Liszt altyd tankber foar bleaun. As learaar en persoan har er sels ek altyd royaal en ûnbaatsuchtich west. De measte fan de goed 400 learlingen dy’t Liszt hân hat, hawwe fergees les fan him hân. Under syn foarneamste learlingen wienen: Eugen d’Albert, Hans von Bülow, Miss Drawing, Arthur Friedheim, Carl Heyman, Wladimir von Pachmann, Joseph Pembauer, Joachim Raff, Camille Saint-Saëns, Aleksander Siloti, Karl Tausig, Johan Weiss en noch folle mear bekende nammen. Al dy lju waarden sels letter goede pedagogen of komponisten en waarden ferneamde konsertpianisten.
Skriuwer
Liszt syn literêre wurk is sammele yn seis mânske bondels. Dêr sit ûnder oaren in biografy fan Chopin by, in referaat dêr't wol striderij oer west hat, 'Sigeuners en har muzyk yn Hongarije', oantinkens oan Wagner en in soad korrespondinsje. [[Ofbyld:4AgesOfLiszt.jpg|thumb|right|350px|Fjouwer portretten fan Franz Liszt.
F.l.n.r.: as jonge, as tsiener, as man en mei hege âldens]]
Sjoerd Bottema
thumb|right|300px|Sjoerd Bottema Sjoerd Bottema (Raerd, 16 augustus 1948) is in Frysk skriuwer út Weidum. Hy wie learaar Frysk en Nederlânsk yn Ljouwert. Hy spilet toaniel en wurke mei oan it iepenloftspul yn Jorwert.
Bibliografy
Sjoerd Bottema krige de Rely Jorritsmapriis foar de ferhalen:
Koaihuzen
Koaihuzen is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân yn de himrik fan Piaam. Koaihuzen leit tusken Skuzum en Gaast, súdeast fan Piaam. Oan de westkant leit de Iselmar. By Koaihuzen lizze twa einekoaien.
Skutterskeamer
De Skutterskeamer is in museum yn it eardere stedhûs fan Snits oan de Merkestrjitte yn Snits. De keamer sit efter de grutte riedsseal en toant attributen fan de Snitser skutterij.
Oare foarwerpen binne in reinwettersuveringsynstallaasje en in rattel fan de stedsomropper.
Drinkhoarn
In drinkhoarn is in grutte fersierde hoarn dy't by Aldgermaanske, midsiuwske en lettere 16e en 17e iuwske drinkgewoanten brûkt waarden. It binne faak gilde-, tsjerkefâdij- of famyljehoarns. Der binne guon by mei karakteristike opskriften. It Frysk Museum het in kolleksje drinkhoarns, wêrfan de âldste (fan it Sint Antoniusgilde yn Starum) út 1397 komt.
Skutterskeamer
In bysûnder objekt is de stoarmhelm fan Grutte Pier. Pier wenne de lêst jierren fan syn libben yn Snits dêr't er yn 1520 ferstoar.
Oare objekten:
Foudgum
Foudgum is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Foudgum leit noardlik fan Raard, westlik fan De Lytse Jouwer en besuden Brantgum. Foudgum hat  ynwenners. De doarpskearn fan Foudgum leit oan De Terp op de terp fan Foudgum.
Fanâlds wurdt Foudgum rekkene ta de Holwerter Seis.
Etymology
De ierste fermelding fan it plak is Fodtenheim of Foldenheim (944). Dêrnei wurdt it plak Foldeghum (1422, Foudtgum (1449) Foedegum (1487), Foudeghum (1491), Fowdum (1511) neamd. De Fryske fariant is tsjin it ein fan de 16e iuw Foedgum. It diel 'um' wiist op hiem; de namme soe dan betsjutte kinne: it hiem fan Foldinga of Foldo..
Skiednis
Nei't earder op de kwelderwâl fan Hijum-Ferwert-Ternaard terpen opsmiten waarden, barde dat ek yn it gebiet djipper it lân yn. Sa ûntstie ek de rige terpen fan Fougum, Brantgum en Waaksens. Dy terpen leine yn in leger gebiet; de lânbougrûn dêr wie kweazich en smiet minder op en dêrom geskikter foar gerslân. Troch dy lege lizzing brochten de Alderheljenfloed yn 1570 en de Krystfloed fan 1717 in soad skea yn Foudgum.