cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Balthasar Bekker
Libben
Yn 1691 skreau Bekker in bestseller: De betoverde weereld (De betsjoende wrâld). Hjiryn fersette er him krêftich tsjin de bul, útfeardige troch Paus Innosentsius VIII en it bestean fan tsjoensters, spûken en duvels. Hy helle fûl út nei it idee fan de duvel yn jin hawwe - ôfkomstich fan Plato en Hippokrates - in doetiids revolúsjonêre gedachte. Ek it bestean fan de duvel sels betwivele er. Tsjoenderij wie foar Bekker in ûnútputlike boarne fan humor en spot. Nei de ferskining fan it boek stie de Republyk te skodzjen op syn grûnfêsten. Yn twa moannen tiid waarden 4.000 eksimplaren ferkocht. Der ferskynden twahûndert boeken en pamfletten, wêrfan't trije yn it Latyn. Yn 1693 ferskynde in Dútske, yn 1694 in Frânske en yn 1695 in Ingelske oersetting.
Syn opfettings brochten him yn konflikt mei tsjerklike autoriteiten. It waard him ûnmooglik makke om te preekjen. Bekker waard yn 1692 útsluten fan it nachtmiel en waard ôfset as predikant. Hy hold syn traktemint, nei alle gedachten krige er beskerming fan de boargemasters Nicolaes Witsen en Johannes Hudde. Erich Walten, in út Hamm ôfkomstige studint en masterlik pamfletskriuwer, ferdigene him, mar ek Romeyn de Hooghe. Walten waard opsluten yn de Finzenpoarte yn De Haach en die him mooglik sels tekoart. Bekker wenne in oantal jierren by syn soan op de Hinnemastate, justjes eastlik fan Jelsum. Balthasar Bekker besocht noch in pear kear om talitten te wurden ta it nachtmiel, yn Jelsum en yn Weesp.
Balthasar stoar yn Amsterdam, mar leit begroeven yn it famyljegrêf fan syn twadde frou Froukje yn Jelsum. Mei har bruorren Bernardus en Franciscus Fullenius, resp. heechlearaar wiskunde, lânmjitkunde en fêstingbou oan de Universiteit fan Frjentsjer en boargemaster fan Frjentsjer dielde Bekker in soad ynteressen. Johannes Hendricus, syn soan, skreau in boekje oer it stjerbêd fan syn heit, dy't oan de 'pleuris' stoar. Nei oanlieding fan syn dea ferskynde in bitend grêfskrift, út it Frânsk oerset: Om de duivel te vergeten, Balthasar, zo moet je weten, dat ik, in plat Hollands, zeg: Bekker, houd je bakhuis weg. (Om de duvel te ferjitten, Balthasar, sa moasto witte, dat ik, yn plat Hollânsk, sis: Bekker, hâld dyn bakhûs fuort.)
De betoverde weereld hat mear as in iuw de geasten dwaande hâlden. It wurk joech de oanset ta de ôfskaffing fan de hekseferfolgingen. Net minder hat Bekker deroan bydroegen dat de bewenners fan de dolhuzen net as guon dy't de duvel yn harren hie, mar as siken beskôge waarden.
41
Ferstoarn
40er
Balthasar Bekker
Libben
In moanne nei syn dea waard er talitten as lid fan de Royal Society, nei't er op 18 maaie foardroegen wie.
Yn 2002 is der fan him in stânbyld setten yn de buorren fan Mitselwier.
Keppeling om utens
In ferhaal oer byleauwe yn de 17e iuw, troch Bekker oanhelle yn syn wurk:
Swimmen op de Olympyske Simmerspullen 1980
De Olympyske Simmerspullen 1980 ek wol de XXIIe Olympiade neamd waarden yn 1980 yn Moskou, de Sovjetuny hâlden. It swimmen waard hâlden yn it Swimming Pool at the Olimpiysky Sports Complex.
Adolf Erik Nordenskiöld
thumb|Adolf Erik Nordenskiöld troch [[Axel Jungstedt (1902)]] thumb|right|Nordenskiöld syn reis yn 1878 thumb|Weromkommen fan de Vega yn Stockholm, 1880 Baron (Nils) Adolf Erik Nordenskiöld (Helsinki, 18 novimber 1832 - op syn pleats Dalbyö (Sødermanland), 12 augustus 1901) wie in Finsk geolooch, mineralooch en arktysk ûntdekkingsreizger, bekend fanwege syn ferkenning fan Grienlân en Spitsbergen, earst fan 1872 oant 1873, en doe fan 1878 - 1879. Hy wie de earste dy't de Noardeastpassaazje trochfarde en sa Sina berikte.
Swimmen op de Olympyske Simmerspullen 1980
1500 meter Frije Slach
{| width=100%
Adolf Erik Nordenskiöld
Hoewol't er yn Finlân berne waard, brocht er in grut part fan syn libben yn Sweden troch as balling. Finlân hearde doetiids ta tsaristysk Ruslân en Nordenskiölts polityke foarkar wie liberaal en anty-Russysk. Hy hat doe en letter lid west fan de Ryksdei. Nordenskiöld wie de omke fan Carl Gustaf Mannerheim, dy't letter de presidint fan Finlân (1944-1946) wie.
Neilittenskip
De Nordenskiöldkrater op Mars en de Russyske Nordenskiöldarsjipel (noardwestlik fan it Taymyr Skiereilân) binne nei him neamd.
Hiemerter Mole
De Hiemerter Mole (ek: Hiemertmole), tusken Burchwert en Wytmarsum, yn 'e himrik fan Wytmarsum, is in poldermole fan it type spinnekop.
Skiednis
De mole is yn 1811 boud foar it bemeallen fan de Hiemerterpolder en hat oant 1957 de polder op wynkrêft bemeald. Yn dat jier waard yn de mole in diselmotor ynboud. Sûnt 1969 is net mear op de wyn meald en rekke de Hiemerter yn ferfal. Yn 1973 kocht de feriening de Hollandsche Molen de Hiemerter Mole oan en liet dy restaurearje. De mole is sûnt 1988 eigendom fan Stifting De Fryske Mole. It is in ryksmonumint.
De dieselmotor is der út helle en de Hiemerter bemealt no (2007) op frijwillige basis de polder. De mole is op ôfspraak te besichtigjen.
Tichteby stiet rjochting Wytmarsum de Pankoekstermole.
Jersey (ko)
Troch in ymportferbod koe dit ras him sûnder ynfok fan oare rassen ûntjaan op Jersey. Yn 1866 ûntstie it earste stamboek. Letter waarden Jerseys eksportearre nei Ingelân, Denemarken, Austraalje en Nij-Seelân. It is it meast wiidfersprate melkkoweras fan de wrâld. Sy jouwe trochstrings sa’n 3500 oant 4000 kilo molke it jier mei in fetgehalte fan 5-6% en in aaiwytgehalte fan sa’n 4,4 %. De molke is gaadlik foar bûterproduksje. Guon boeren hâlde in stikmannich Jerseys yn har keppel om it fet- en aaiwytgehalte fan de bedriuwsmolke te ferheegjen. Fierders wurdt dit ras brûkt om mei oare rassen te krusen en sa de molkkwaliteit te ferbetterjen. Foar de fleisproduksje hat de Jersey net folle te betsjutten.
Uterlik
De Jersey hat hoarnen en is giel oant grys-brún. Hy hat in skofthichte fan 120-127 sintimeter. Bollen kinne 700 kilogram swier wurde, kij wage meast 350 oant 400 kilogram. Sy hawwe in guodlik karakter.
Penza (oblast)
De oblast Penza (Russysk: Пензенская область; Pensenskaja oblast) is in bestjoerlike ienheid yn Ruslân.
Geografy
it lânskip is heuvelich en it klimaat tuskenbeiden kontinintaal. De trochsneedtemperatueren skommelje tusken −10,0 °S yn febrewaris en +19,2 °S yn july. thumb|left|250px|De Soera It grutste diel fan de oblast leit yn it Wolga-bekken, de súdlike en de súdwestike distrikten hearre ta it Don-bekken. Der binne mear as 3.000 rivieren en beken yn de oblast mei in totale lingte fan 15.458 km. De langste rivieren binne de Soera, de Mokzja, de Chopjor en de Penza, in 78 km lange sydrivier fan de Soera, dy't de oblast de namme joech.
De Zapovednik Wolga-Bosksteppe is in mear as 84.000 km² grut natoergebiet dat út fiif ferskillende dielen bestiet.
Skiednis
De Russen setten harren yn de 17e iuw yn it gebiet nei wenjen. Yn dy tiid ûntstie de grinsfêsting Penza (de tsjintwurdige stêd Penza) as ferdigeningsfort tsjin de Tataren en oare fijannige folken. Yn 1718 waard it gebiet ûnderdiel fan it gûvernemint Kazan. Op 15 septimber 1780 waard de regio ûnder de namme gûvernemint Penza in selsstannige bestjoersienheid. Fan 5 maart 1797 oant 9 septimber 1801 hearde it gebiet by it gûvernemint Saratov. Dêrnei wie it gebiet oant en mei 1928 wer it gûvernemint Penza.
Yn de Sovjet-tiid folge in rige fan inoar opfolgjende weryndielings en feroarings, oant op 7 febrewaris 1939 troch opsplitsing fan de oblast Tambov lang om let de oblast Penza yn de hjoeddeiske grinzen oprjochte waard.
Bestjoerlike yndieling en stêden
De oblast is ûnderferdield yn 27 rajons en stedsdistrikten. De stedsdistrikten binne de haadstêd Penza en de folle lytsere stêden Kûznetsk en Saretsjny. Saretsjny is in saneamde sletten stêd (ZATO). De oblast hat meiïnoar alve stêden en 16 plakken mei in stedsk karakter.
Befolking
thumb|left|19e-iuwske dracht yn Penza De befolking fan de oblast bestiet foar likernôch 85 % út Russen, dêrnjonken foarmje Tataren en Mordoovjers reedlik grutte minderheden. It tal Mordoovjers sakket lykwols, lykas ek de Oerkraynske, Wyt-Russyske en Joadkse minderheden lytser wurde. Sûnt de opheffing fan de Sovjet-Uny migrearren in soad minsken út de Kaukasus en Sintraal-Aazje nei de oblast, dy't yntusken lytse minderheden foarmje.
Marthinus Wessel Pretorius
thumb|Marthinus Wessel Pretorius Marthinus Wessel Pretorius (Graaff-Reinet, 17 septimber 1819 - Potchefstroom, 19 maaie 1901) wie de earste presidint fan de Súdafrikaanske Republyk (Transfaal).
Pretorius hat de grûnwet fan de Súdafrikaanske Republyk opsteld en de stêd Pretoria stifte. Dit plak hat hy syn heit Andries Pretorius ferneamd, de doetiidske lieder fan de foartrekkers.
Pretorius wie tusken 1853 en 1856 it lêste haad fan de steat fan Potchefstroom. Dêrnei waard hy fan 1857 oant 1860, en fan 1864 oant 1871 de earste presidint fan de Súdafrikaanske Republyk. Fan 1859 oant 1863 wie hy presidint fan de Oranje Frijsteat. Fierders wie hy fan 1880 oant 1883 op 'e nij mei-steatshaad fan 'e Súdafrikaanske Republyk. Pretorius wie de âldste soan fan Andries Pretorius en Christina Petronelle de Wit. Op 19 desimber troude hy mei Alleta Magdela Smit.
Doe’t Pretorius syn heit op 23 july 1853 ferstoar folge hy him op as kommandantgeneraal fan it distrikt Potchefstroom en Rustenburg. Yn dizze rol sette hy de tinzen fan syn heit troch en dat wie de feriening fan alle Boeren.
Cornelis Roggen
Cornelis Roggen (Hoarne (Skylge), 19 septimber 1900 – Amsterdam, 30 novimber 1985) wie in Frysk skriuwer, dichter, toanielskriuwer, publisist, wurdboekgearstaller, taalaktivist en ûnderwizer. Hy krewearre fan 'e midden fan 'e tweintichste iuw oant syn dea foar it behâld fan syn memmetaal, it Aastersk, it Fryske dialekt dat sprutsen wurdt op it eastlike part fan it Waadeilân Skylge.
Jehan Baptist fan Taxis
thumb| Fan links nei rjochts: Johan Baptiste fan Taxis, in Hear fan Ensse, Tiete fan Cammingha, [[Jarich fan Liauckema, Jacob fan Claerhout en in Hear fan Boisot. ]] Jehan(es) Baptist fan Taxis (of: Juan Baptiste de Tassis; 1522 - Bonn, 20 april 1588) wie in Spaansk legeroanfierder fan Dútsk komôf yn de Tachtichjierrige Kriich.
Cornelis Roggen
Libben en krewearjen
Cornelis Roggen syn namme is lykwols fral ferbûn mei it Wêdenboek fon et Aasters, it earste wurdboek fan ien fan 'e Skylger dialekten, dat yn 1976 by de Fryske Akademy útkaam. Fjouwer jier letter folge ek noch in omsette wurdlist Nederlânsk-Aastersk. Teffens assistearre Roggen by de tastânkomming fan 'e earste wurdlist fan it Skylgersk, it susterdialekt fan it Aastersk, dy't tusken 1980 en 1983 gearstald waard troch Martha van Wichen-Schol. Ek op organisatoarysk mêd wie Roggen aktyf; sa wied er ien fan 'e oprjochters fan 'e kultuerhistoaryske Stifting Ons Schellingerland en wied er ek gauris yn 't spier foar de Skylger Klub fan Amsterdam.
Syn ynset waard beleanne mei in keninklike ûnderskieding yn 'e Oarder fan Oranje-Nassau en de Lutinepriis fan 'e gemeente Skylge. Roggen syn hope dat it Aastersk ea nochris in plak krije soe as learfak yn it pleatslike basisûnderwiis waard letter wurklikheid, mei't it tsjintwurdich it iennichste Waaddialekt is dêr't op 'e skoallen lessen yn jûn wurde.
Jehan Baptist fan Taxis
Hy kaam yn 1567 mei Alva nei de Nederlannen en stried benammen ûnder Caspar de Robles en Francisco Ferdugo. Ferovere Breukelen en yn 1582 Stienwyk, en makke strooptochten troch Fryslân. De oerwinning yn de Slach by Boksum (1586) stiet op syn namme. Fierders wie er oanfierder fan de Spaanske troepen yn de Slach by Amerongen (1585), de Slach by Warnsveld (1586) en it Belis fan Bonn, dêr't er yn sneuvele.
1993
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1990-er jierren.
Fjildlyster
De Fjildlyster (Turdus pilaris) is in fûgelsoarte út de famylje fan de lysterfûgels.
Foarkommen
De fjildlyster is ien fan de gruttere lysterfûgels en is likernôch 25 sm grut, hast like grut as de Klyster. It mantsje en wyfke binne gelyk, nekke en kop binne griis. De rêch is brún en de búk en it boarst binne ljochter mei brune plakken, fierder hat er op in part fan syn boarst en kiel oranje fearren.
Fersprieding
It briedgebiet fan de fjildlyster lei yn de 19e iuw foaral yn de bosken fan Noard-Jeropa en Sibearië. Sûnt dy tiid hat er syn briedgebiet nei it súdwesten útwreide en no heart ek de midden fan Jeropa lykas Dútslân en Poalen derby. It is in echte trekfûgel. Winterdeis is er ek yn it suden en westen fan Europa te finen, ek yn Nederlân. Yn de winter foarmje se faak grutte kloften, geregeld mei readwjukken.
Iten
De fjildlyster yt bynammen ynsekten en wjirms. Winterdeis ite se meastentiids beien. Lykas de klyster hipket de fjildlyster oer de grûn op 'e siik nei iten. Sa no en dan hâldt er dêr mei op en pikt er yn 'e grûn.
Fuortplanting
De fjildlyster makket syn nêst yn in beam. Foar de beskerming tsjin krieën en eksters briede se yn lytse koloanjes. As der in rôfdier yn 'e buert fan de nêsten komt wurdt er troch de fjildlysters mei stront bekûgele.
Oars noch
Eartiids waarden de fjildlysters yn grutte tallen fongen en iten.
Plasma (natuerkunde)
thumb|Plasmalampe Plasma is in hjit, ionisearre, tige ticht gas besteand út frije atoomkearnen en frije elektroanen. Neist fêst, floeiber en gas wurdt it ek wol de fjirde matearje neamd.
Yn de normale gasfase is it tal posityf en negatyf ladene dieltsjes fan in atoom lyk. By plasma ferliest it atoom elektroanen, en rekket ionisearre mei de rest fan de elektroanen. As in tarikkend tal atomen ionisearre binne, en it gas in elektryske eigenskip krijt, is der sprake fan plasma.
Der binne trije skiften fan plasma:
Noarderein
Noarderein is in buorskip by Drachten yn de gemeente Smellingerlân.
It Noarderein is in rige huzen en pleatsen oan de útein fan de eardere Noarder Dwersfeart en kaam yn de sechtiger jierren wat apart fan Drachten te lizzen troch de oanlis fan de noardlike rûnwei. Letter waard de buorskip nei it easten ta ôfsluten troch de Wâldwei, dy't yn de 21e iuw ek nochris ferdûbele waard. De strjitte kaam sa isolearre te lizzen fan Drachten. De trochgeande dyk nei de Folgeraleane is allinnich tagonklik foar bestimmingsferkear.
Yn oktober 2010 krige it fan de gemeente de offisjele erkenning as buorskip. Yn it earstoan woe de gemeente allinnich buorskippen erkenne dy't dat eartiids ek wiene. Omdat elkenien fan 'e beëage buorskip Noarderein ynstimde waard dy status ek oan Noarderein ferliend. Betingst wie wol om in kultuerhistoaryske beskriuwing te meitsjen. Under de ynwenners binne in soad minsken mei in agrayske bining en ek dowemelkers wenje der frijwat.
Nei it súdlik útein fan de eardere Dwersfeart komt de Suderein.
Jan de Vries (toanielskriuwer)
Jan de Vries (Jorwert, 1939) is in Frysk toanielskriuwer, earder adjunkt-direkteur fan de CAF en dêrfoar foarljochter/redakteur fan it Frysk Lânboublêd.
Foar syn dichtwurken wûn er de Rely Jorritsmapriis yn 1968, 1969 en 1973). Wûn yn 1971 de provinsjale toanielpriis. Skreau inkele kluchtige toanielstikken.
Westflaamsk read
thumb|250px|Westflaamsk read yn [[Puyenbroeck]] Westflaamsk read is in Belgysk koweras dat ûntstien is út it 18e-iuwsk Kasselsk reade fee dat doe yn Frânsk-Flaanderen en de grinsstreek fan West-Flaanderen in protte te finen wie. It is in saneamd dûbeldoelras, in ras dat foar molke- en fleisproduksje holden waard.
Dizze ko joech yn 2004 trochstrings sa'n 5.000 kg molke mei 4,27% fet en 3,43% aaiwyt.
Westflaamsk read komt anno 2011 noch mar in bytsje foar.
List fan planetoïden 7001-7100
Dit is in list fan planetoïden 7001-7100.
Charles Darwin
right|thumb|250px|Charles Darwin thumb|450px|right|De reis fan de Beagle thumb|300px|De [[Beagle (skip)|Beagle yn de wetters om Fjoerlân yn 1832. Skilderij fan Conrad Martens.]]
Charles Robert Darwin (12 febrewaris 1809- 19 april 1882) wie in Britske natoerûndersiker. Hy wie de grûnlizzer fan de teory fan evolúsje, basearre op natuerlike seleksje, dy't de basis foarmet foar de tsjintwurdige evolúsjeteory.
Syn jeugd
Charles Darwin waard op 12 febrewaris 1809 berne in Shrewsbury yn midden Ingelân, net fier fan Birmingham. Syn heit wie dokter en hope dat Charles him dêryn opfolgje soe, mar dy hie dêr gjin nocht oan. Charles hie fan jongs ôf oan in grutte belangstelling foar de natoer. Foaral fûgels en ynsekten hiene syn belangstelling.
Op syn sechtjinde gong hy nei de Universiteit fan Edinburgh om medisinen te studearjen. Nei twa jier helle syn heit him dêr wei om't hy dêr neat út 'e wei sette. It belangrykste dat hy leard hy wie it opsetten en konservearjen fan fûgels en oare dieren.
Syn heit hie besluten dat hy dan mar dûmny wurde moast. Tidens syn trije jier op it Christ College in Cambridge hie Charles mear belangstelling foar de jacht as foar teology. Hy moete dêr ek syn efterneef W.D. Fox dy't in goeie entomolooch wie. Fierders rekke hy dêr befreone mei J.S. Henslow, professor yn de botany, en A. Sedgwick professor yn de geology. Yn it foarjier fan 1831 leart er Spaansk as tarieding op in reis nei Teneryf. Ek nimt er diel oan in geologysk undersyk yn Wales mei Sedgwick.
De reis fan de Beagle
Nei it ôfrûnjen fan syn stúdzjes gie Charles oan board fan it marine-ûndersykskip de Beagle. De kaptein fan de Beagle, Robert FitzRoy wie in religieus man. Hy woe mei de reis de wierheid fan Genesis bewize. De teolooch Darwin woe him dêr mar al te graach by helpe. De Beagle brocht Darwin oer de hiele wrâld. It skip hat ûnder oaren op de Kaapverdyske Eilannen, de Falklâneilannen, de Súd-Amearikaanske kust, de Galapagoseilannen, Nij Seelân en Austraalje west.
It ferhaal giet dat Charles Darwin om 1835 hinne in Galapagosreuzeskyldpod fan de Galapogoseilannen meinaam. Neidat er de skyldpod yn Ingelân bestudearre hie, waard dy troch in freon meinaam nei Austraalje, dêr't sy yn ferskate dieretunen libbe hat. Neffens genetysk ûndersyk is de skyldpod berne yn 1830. De skyldpod, dy't de namme Harriët krigen hat, stoar yn 2007 en wie doe foar safier bekend it âldste dier op de wrâld.
Untdekkings
Op de reis mei de Beagle waard Charles in hertstochtlik natoerûndersiker en samler fan planten, dieren, fossilen en stien. Darwin fûn in Urûguay skeletten fan geweldige grutte útstoarne bisten, dy't in protte liken op de lytse tsjinhingers dy't no noch libje. Foaral syn besite oan de Galapagoseilannen hat syn tinken bot beynfloede. Darwin ûntduts dat op elts eilân soarten foarkamen dy't nearne oars libben.
Evolúsjeteory
Darwin late út syn ûndersiken ôf dat soarten feroarlik binne. Hy foarme de hypoteze dat alle libbene organismen har ûntwikkele hawwe út ien oerfoarm, Ut dizze hypoteze is de evolúsjeteory fuortkaam.
Bekearing
Krekt foar syn dea soe Darwin him ta it Kristendom bekeard ha en soe er syn teory ynlutsen hawwe.
Wurken
Charles Darwin hat oer syn ûndersiken en theoryen tal fan wurken publisearre. Fierwei it ferneamdst is it wurk The Origin of Species dêr't er it fenomeen fan natoerlike seleksje keppelet oan it ûtstean fan soarten.
Darwinjier
Ta eare fan de 150e jierdei fan de publikaasje fan On the Origin of Species en Darwins 200e bertedei is it jier 2009 troch de IUBS útroppen ta "Darwinjier".
Op 13 septimber 2009 sette de trijemast-klipper 'Stad Amsterdam' yn Southampton útein foar in ienjierrige wrâldreis yn de spoaren fan Charles Darwin. It wurdt in werhelling fan de reis dy't Darwin fan 1831 oant 1836 mei de Beagle makke.
Chianina
thumb|230px|Chianinako mei keal thumb|230px|Chianinabolle fan sa’n 1.600 kg De Chianina is it grutste koweras fan de wrâld. De ko komt al foar op Etruskyske ôfbylden en ek Plinius de Alde hat it der al oer: it is it âldste koweras fan Itaalje. Chianina’s stamme oarspronklik út Toskane, Umbrje en midden-Itaalje. De namme Chianina komt fan de Chianadelling yn Toskane.
Bollen kinne oant 180 sm heech en 1500 kg swier wurde. De ko hellet in skofthichte fan 160 sm en in gewicht fan 800 kg. De bisten binne porslein-wyt, mar de keallen wurde ljochtbrún berne, earst nei sa’n trije moanne komt it wyt dêrtroch. It fleis fan de Chianina hat in bûtengewoane kwaliteit en wurdt yn Toskane faak as bistecca alla fiorentina oanbean.
It hoarnbist waard oarspronklik as wurkbist fokt, mar wurdt no allinne as fleisko hâlden en omdat er goed oer waarmte kin ek brûkt om mei kij út ûntwikkelingslannen te krusen.
List fan planetoïden 43501-43600
Dit is in list fan planetoïden 43501-43600.
Kempensk readbûnt
It Kempensk readbûnt is ien fan de fjouwer kowerassen dy't Belgje noch hat. Der wurdt faak sprutsen oer it Belgysk readbûnt, mar dy namme ferwiisd earder nei de fariant fan de readbûnte Holstein. De fariant is ûntstien doe't fan de jierren '70 ôf de Kempensk readbûnt krúst waard mei de reade Holstein om de molkeproduksje te ferheegjen.
Yndoneezje
Yndoneezje is in lân yn Súdeast-Aazje. De haadstêd is Jakarta en de presidint fan de republyk is sûnt 2014 Joko Widodo.
Lânskip
Yndoneezje bestiet út mear as 13.600 eilannen dy't ferspraat lizze, oer in 5.000 km lang gebiet (de Gordel fan Smaragd), by de evener lâns. Om-ende-by de helte fan de eilannen wurdt bewenne. It klimaat is tropysk fochtich.
De fiif grutste eilannen binne Java, Sumatra, Kalimantan (it Yndonezyske part fan Borneo), Nij-Guinea (dield mei Papoea Nij-Guinea), en Sulawesy. De heechste pyk fan Yndoneezje is Punsak Jaya yn Nij-Guinea op in hichte fan 4,884 meter en de Tobamar yn Sumatra is de grutste mar, mei in oerflak 1,145 km². De grutste rivieren lizze yn Kalimantan: de Mahakam en de Barito.
Lykwols wurdt alle jierren om-ende-by in miljoen hektare grûn ûntboske. Dat komt omdat troch de befolkingsoanwaaks nije lânbougrûnen noadich binne. Ferbaarning fan beammen om stikken grûn bouryp te meitsjen rjochtet ôfgryslike skea oan. It bouryp meitsjen fan grûn sa as troch de Dajaks iuwenlang dien waard feroarsake destiids net folle skea oan de bosk, mar de ûntbosking op de skeal fan tsjintwurdich hat in ferwoastend effekt op de natoer yn Yndoneezje.
Yn de wide leechflakte op Sumatra en Kalimantan lizze grutte fean- en sweetwettersompebosken.
Bioferskaat
Troch har grutte ôfmjittingen, tropyske klimaat en trochdat it in eilannenryk is, hat Yndoneezje op Brazylje nei it grutste bioferskaat op 'e wrâld. De floara en fauna litte in miks sjen fan sawol Aziatyske en Australyske soarten. Eartiids wie in grut diel fan de eilannen lykas Sumatra, Borneo en Baly ferbûn mei it Aziatyske fêstelân en hawwe dêrtroch in grutte rykdom oan Aziatyske soarten. Grutte diersoarten as de Sumatraanse tiger, rinoseros, orang-oetan, Aziatyske oaljefant en loaihoars kamen ea eastlik foar oant en mei Baly. Op Kalimantan en Sumatra bestiet de begroeiing fral út Aziatyske soarten. Sulawesy, Nusa Tenggara en Maluku binne al sûnt lange tiid net mear ferbûn mei it fêstelân en hawwe in eigen unike floara en fauna ûntwikkele.
Skiednis
It gebiet fan Yndoneezje stie ynearsten ûnder ynfloed fan it hindoeïsme en boedisme. Fan de 13e iuw ôf begûn de islamisearring. Yn de 16e iuw kamen de Nederlanners dy't oant-en-mei de 19e iuw de archipel stadichoan feroveren om de lukrative speserijhannel behearskje te kinnen.
Yn de Twadde Wrâldkriich waard Nederlânsk-Ynje troch Japan beset, dat yn 1949 as "Republyk Yndoneezje" ûnôfhinklikheid krige. Sûnt dy tiid hawwe der ferskate militêre steatsgrepen en rebûlje yn it lân west.
Befolking
De totale befolking fan Indoneezje waard yn 2008 op in oantal fan 237 miljoen skatten, dêr't allinnich op it eilân Java al mear as 130 miljoen fan wenje en dêrmei it tichtstbefolke eilân op 'e wrâld.
Yn de hiele archipel wurde om-ende-by 300 ferskate befolkingskloften ûnderskieden en 742 ôfsûnderlike talen en dialekten sprutsen. De grutste etnyske groepearring binne de Javanen dy't 42% fan de befolking útmeitsje en de polityk en kultureel dominante faktor yn it lân. De Soendanezen, de etnyske Maleisjers en de Madoerezen binne de grutste net-Javaanske groepearringen. Oare wichtige groepearringen yn Yndoneezje binne de Sjinezen, Ynjers, Jeropeanen en Arabieren, dy't meastentiids konsintrearre libje yn de stedlike gebieten. Oer it generaal is de Yndonezyske mienskip harmonieusk alhoewol't sociale, religieuze en etnyske konflikten eartiids en hjoeddeisk betiden laat hawwe ta ûnderlinge gewelddiedichheden. In grut part fan de partikuliere sektor wurdt kontrolearre troch de Sinezen dy't mar 5% fan de befolking útmeitsje en wat bydrage hat oan anty-Sineeske sentiminten en betiden anty-Sineesk geweld.
Talen
thumb|right|300px|Etnolinguïstsyke kaart fan Yndoneezje De offisjele nasjonale taal, it Yndonesysk wurdt op alle skoallen les yn jûn en wurdt troch alle Yndoneezjers sprutsen. De taal wie oarspronklik de lingua franca foar it grutste part fan de regio, ynklusyf Maleizje. Njonken it Yndonesysk sprekke de measte Yndoneezjers ek ien fan de hûnderten lokale talen (bahasa daerah), meastentiids as earste taal. Fan de lokale talen is it Javaansk de meast sprutsen taal. Fieders sprekt in part fan de âldere ynwenners noch hieltyd yn mear of mindere mjitte Nederlânsk.
Religy
Hoewol't Yndoneezje gjin islamityske steat is, is Yndoneezje wol it lân mei de grutste moslimpopulaasje fan de wrâld. Tidens de befolkingstelling fan 2000 die bliken dat 86,1% fan de Yndoneesjers harsels moslim neamden. Kristenen meitsje 8,7% fan de befolking út, 3% is hindoe en 1,8% boedist of wat oars. De measte Yndonesyske hindoes binne Balinezen en de measte boedisten binne etnyske Sinezen. Hoewol't dizze religys yn de minderheid binne hawwe it hindoeïsme en it boedisme noch hieltyd in wichtige ynfloed op de Yndonesyske kultuer. De islam waard yn de 13e iuw yntrodusearre troch Arabyske hannelaars yn it noarden fan Sumatra en fan dêrút wreide it har stadichoan út oer de Yndonesyske archipel oant it tsjin de 16e iuw de wichtichste religie waard. It roomsk-katolisisme waard troch de Portugezen meibrocht, wylst it protestantisme troch Nederlânske kalvinistyske en luterse missy ynspannings ûnder it koloniale bewâld.
Middelen fan bestean
Yndoneezje beskikt oer grutte foarrieden grûnstoffen: benammen ierdoalje en ierdgas, mar ook bauksiet, tin, koper en nikkel.
De eksport fan grûnstoffen hat it lân yn it ferline ôfhinklik makke fan yndustrylannen, einprodukten moasten foar in protte jild ymportearre wurde. Nei de oaljekrisis fan 1973 feroare dat. Begjin jierren njoggentich bestie sawat de helte fan de eksport út yndustryprodukten; de tekstyl-, fiedingsmiddelen, elektronika-, meubel- en auto-yndustry konsintreare him op it eilân Java.
Yndoneezje is lykwols noch hieltyd in agrarysk lân. Sa'n 55% fan de befolking fertsjinnet har jild yn de lânbou. Likernôch 25% fan de totale eksport bestiet út lânbou produkten (rubber, kopra, palmoalje, tee, kofje, rys, kakao, tabak, speserijen). Hout is ûnderwilens de op ien nei wichtichste deviezenboarne.
Earmoede
Neffens de Feriene Naasjes libbet yn Yndoneezje 16,0% fan de befolking ûnder de earmoedegrins.
Yndoneezje hat relatyf sjoen in sterke positive ûntwikkeling trochmakke en tsjintwurdich leit de grins op itselde nivo as de Westerske lannen. Lykwols binne ferskillende goederen goedkeaper yn Yndoneezje as bygelyks yn Nederlân. It iten is relatyf goedkoop, in auto keapje is relatyf djoer.
Ngô Đình Diệm
thumb|225px|Ngo fûstket mei presidint [[Dwight D. Eisenhower, Washington 1957]]
Ngô Đình Diệm (yn it Westen ornaris foutyf stavere as Ngo Dinh Diem; Hué, Kuang Binh, 3 jannewaris 1901 - Saigon, 1 novimber 1963) wie in Fjetnameesk politikus en premier fan Súd-Fjetnam (1954-1963).
Diệm waard yn 1954 premier fan Súd-Fjetnam. Yn 1955 rôp er nei in referindum oer de takomst de republyk út, mei himsels as presidint. Op 1 novimber 1963 makke in militêre kûp in ein oan it rezjym fan Diệm, dy't fermoarde waard.
Learn to Fly
Learn to Fly is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Foo Fighters yn 1999 en útbrocht op it tredde album fan Foo FightersThere Is Nothing Left to Lose út itselde jier. Learn to Fly is it tredde nûmer op it album en waard op 18 oktober 1999 útbrocht as earste single fan it tredde album.
Oer de fideoklip
De fideoklip waard regissearre troch Jesse Peretz; it is in parody op de films Airplane!, Airport 1975 en Airport '77. De fideoklip fan it nûmer spilet him ôf yn in kommersjeel fleantúch. Twa meganisiens, spile troch Jack Black en Kyle Gass fan Tenacious D, smokkelje in ferdôvjend middel mei de namme "World Domination brand 'Erotic' Sleeping Powder" it fleantúch yn en ferstopje dy yn it kofjesetapparaat. Sadwaande wurdt elkenien dy't de kofje drinkt tydlik útskeakele. De Foo Fighters, dy't ek yn it fleantúch sitte, dronken sterke drank yn stee fan kofje en sjogge om har hinne nuvere dingen barren en binne dêrtroch twongen om sels it fleantúch te lânjen. Op de meganisiens nei wurde alle rollen yn de klip spile troch de bandleden sels (Dave Grohl, Nate Mendel en Taylor Hawkins), fan de piloaten, it personiel, in groulivich stel, oant in famke dat Grohl om in hantekening freget, ta.
Yn 2001 wûn de band in Grammy yn de kategory Best Short Form Music Video foar de fideoklip.
Moskeftigen
De moskeftigen (Passeriformes) foarmje fierwei it grutste skift fan de fûgels (Aves). Yn dit skift hawwe sa'n 60% fan alle no-libbene fûgelsoarten in plak. De moskeftigen binne nei alle gedachten it jongste skift fan de fûgels en komme út it Oligoseen of faaks it Eoseen.
Klassifikaasje
De klassifikaasje fan de moskeftigen is noch in saak fan yngeand ûndersiik en diskusje. De ûnderferdieling in "ûnderskiften", "tuskenskiften", "boppefamyljes" en sa hjirûnder is inkeld yndikatyf. Fan de folle hûnderten famyljes wurdt hjir mar in part nêamd, wêrûnder wol alle famyljes dy't yn Jeropa foarkomme.
Klasse fûgels (Aves)
Bart Veldkamp
Bart Veldkamp (De Haach, 22 novimber 1967) is in earder Nederlânsk-Belgysk reedrider en reedrydtrainer. Veldkamp skreau him yn 1995 yn as ynwenner fan Belgje, sadat er fan 1996 ôf útkomme koe as reedrider foar Belgje, om sa it Nederlânske kwalifikaasje gebliksem te omsilen. . Yn 1997 bemachtige Veldkamp ek de Belgyske nasjonaliteit krekt op'e tiid foar de Winterspullen fan 1998.
Hy die fjirtjin kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, fyftjin kear oan it Europeesk kampioenskip allround en fiif kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1992, 1994, 1998, 2002 en 2006). Hy waard by dizze kampioenskippen ien kear Europeesk kampioen allround en ien kear Olympysk kampioen. Hy waard ek ien kear Belgysk allround kampioen. Yn 1997 ried er as wedstriidrider de Alvestêdetocht fan 1997 út. Nei de spullen fan 2006 hold Veldkamp op mei it reedriden op heech nivo. Hy waard dernei analist by de NOS. En fan 2007 oant en mei 2016 wie Veldkamp aktyf as reedrydtrainer. Sûnt in oantal jier is Veldkamp iismaster op de natoeriisbaan Nornett stadion, yn it Noarske Alta.
Race
In race (in lienwurd út it Ingelsk) of it racen is in kompetysje om faasje, wêrby't dielnimmers in beskate opdracht besykje te folbringen yn sa min moolik tiid, of teminsten flugger as harren direkte tsjinstanners. Almeast is in race in foarm fan sport, en yn 'e regel wurdt der ek ôfstân by ôflein. It kin lykwols gean om it sa fluch mooglik folbringen fan hokker taak ek, dat it ôflizzen fan ôfstân is net nedich om 'e term 'race' tapaslik te meitsjen.
Races wurde al holden sûnt minskewitten. De ierste dokumintearre gefallen fan races binne werjûn yn beskilderings fan diggelguod út it Alde Grikelân. Ien fan 'e ierste beskriuwings fan in race yn 'e literatuer is in race mei striidweinen dy't beskreaun wurdt yn it Aldgrykske epos de Ilias, fan Homearus, dy't om 750 f.Kr. hinne libbe.
Oranjerivierkoloanje
thumb|250px|right|Flagge fan de Oranjerivierkoloanje
De Oranjerivierkoloanje wie in Britske koloanje dy’t oprjochte waard yn 1900, nei de Twadde Boere-oarloch. It gebiet komt oerien mei de oermastere Oranje Frijsteat.
Fjildmaarskalk Roberts oermastere Bloemfontein op 28 maaie 1900, it gebiet waard offisjeel anneksearre op 6 oktober. Alfred Milner waard de earste gûverneur op 4 jannewaris 1901. De befolking woe it leafst selsbestjoer en dat soe barre yn 1907. Yn 1910 waard it gebiet tafoege by de nije uny fan Súd-Afrika as de Oranje Vrijstaatprovincie. It gebiet wurdt hjoed de dei de Frijsteatprovinsje neamd.
Wetterscooterracen
Wetterscooterracen, of ek wol jetskyracen, is in sport dy't kwalifisearre wurde kin as in wettersport en as in stjoersport. It omfiemet it racen op wetterscooters (better bekend as jetskys) op bûtenwetter.
Dissiplines
Wetterscooterracen omfettet ferskate dissiplines:
Foar sirkwy-, offshore- en endurance-wetterscooterracen besteane fierders noch kategoryen oangeande de mjitte wêryn't de wetterscooters oanpast binne. Lytse of gjin modifikaasjes falle yn 'e stock-kategory, midsmjittige modifikaasjes binne gearbrocht yn 'e limited-kategory, en mear wiidweidige oanpassings oan 'e scooter falle yn 'e F1-kategory.
Keppelings om utens
Personal watercraft
Eastflaamsk wytread
thumb|250px|Eastflaamsk wytread yn [[Puyenbroeck]] De Eastflaamsk wytread is in Belgysk koweras dat ûntstien is út in krusing fan fee út de omkriten fan de Belgyske rivier de Dender mei de Ingelske shorthorn.
Eastflaamsk wytread hat in typyske reade kop, mei reade plakken op de romp en de poaten. It is in saneamd dûbeltdoelras, dat wol sizze dat it in gaadlike ko foar sawol molke- en fleisproduksje is.
Collège de France
De Collège de France is in universiteit yn Parys, Frankryk. De universiteit waard yn 1530 stifte.
Alde Iselstreek
300px|thumb|Lizzing fan de gemeente Alde Iselstreek 300px|thumb|Gemeentekaart fan de Alde Iselstreek Alde Iselstreek (Nederlânsk: Oude IJsselstreek) is in gemeente yn de Nederlânske provinsje Gelderlân yn de krite Achterhoeke. De gemeente hat ynwenenrs (, boarne: CBS) op in oerflak fan 137,95 km². De gemeente bestiet foar in grut part út in lânlik gea mei guon yndustryterreinen. De gemeente is de iennige gemeente dy't oansletten is by de Kring fan Jeropeeske Izerstêden.
Collège de France
De Collège de France einiget faak hiel heech yn ynternasjonale listen fan goede universiteiten.
Keppeling om utens
Collège de France
Alde Iselstreek
De gemeente ûntstie op 1 jannewaris 2005 nei in fúzje fan de ophefte gemeenten Gendringen en Wisch. It grutste plak is Ulft wylst Gendringen it haadplak is.
Plakken
De gemeente bestiet út 14 offisjele kearnen:
Fierder falle de buorskippen Bontebrug, Milt, Rafelder, Veldhunten, Wals, Warm, Wieken, IJsselhunten en Ziek ûnder de gemeente.
Bernard Winsemius
Bernard P. Winsemius (1945) is in Nederlânsk oargelist en klokkenist.
Organist
Hy is organist yn de Nije Tsjerke fan Amsterdam, tegearre mei Gustav Leonhardt.
Beiaardier
Boppedat studearre er beiaard oan de Beiaardskoalle yn Amersfoort. Yn 1971 waard ek dêr syn stúdzje bekroane mei de Prix d'Excellence.
Winsemius is stêdsbeiaardier fan Haarlim en Amsterdam. Hy spilet alle wiken:
Learaar
Winsemius is dosint oan de Codarts, Hegeskoalle foar de Keunsten yn Rotterdam en de Hegeskoalle foar de Keunsten yn Utert.
Jan Melles van Dijk
Jan Melles van Dijk (Tsjom, 16 april 1830 - Doetinchem, 15 jannewaris 1909) wie in predikant.
Libben en wurk
Jan Melles wie de tredde soan fan Melle Hanzes van Dijk (1801) en Jetske Dirks Anderinga (1803). Melle Hanzes buorke op sate "Welgelegen" yn Tsjom en siet ek yn de gemeenterie fan Frjentsjerteradiel. Hy wie ien fan de foaroanmannen fan it Fryske Réveil.
Jan Melles waard yn 't earstoan keapman, mar neidat er boaske wie oan Cornelia Dirks begûn er in mattewinkel en komelkerij yn Frjentsjer op it ‘Noard’. Hy waard yn 1856 lid fan de ôfskieden gemeente, net sa sear út prinsipe, mar mear út ferlet oan geastlike ferriking. De ôfskieden predikant K.J. Pieters út Frjentsjer joech him teologysk ûnderrjocht en Jan Melles helle it eksamen foar predikant fan de Ofskieden grifformearde tsjerke neffens art. 8 fan de Doartske tsjerkoarder.
Fan 1862 oant 1869 wie er predikant fan de Ofskieden gemeente fan Doetichem. Hy waard gjin steech grifformeard dûmny dêrfoar bleau er tefolle Nederlânsk Herfoarme. Fierders wie er fral dwaande mei it ûnderwiis en it opbringen fan jongerein. De tsjerklike gearkomsten hiene in soad krityk en kamen him op it sear; it late ta syn ôfsetting as predikant op de Synoade yn Middelburch (2 juny 1869), en Van Dijk ferliet de Ofskieden gemeente.
Hy stichte doe in Nederlânsk Herfoarme sindingsgemeente en naam it inisjatyf ta de oprjochting fan de Doetinchemske gestichten (in kweekskoalle, gymnasium ensafh.). Yn 1867 hie er al de Vereeniging tot bevordering van inwendige Zending oprjochte mei it doel predikanten op te lieden. Teffens stie Van Dijk oan de widze fan tal kristlike skoallen en opliedingen.
Van Dijk wie in grut foarstanner fan de Evangelyske Alliânsje, dy't 18 augustus 1867 yn Amsterdam hâlden waard.
Tibearius
right|thumb|250px|Buste fan Tibearius (Museo Archeologico Regionale, Palermo). Tibearius Klaudius Nearo (16 novimber 42 f.Kr. – 16 maart 37), koartsein Tibearius I, wie de twadde princeps (14-37) fan it Romeinske Ryk, as opfolger fan Augustus Oktavianus. Nettsjinsteande syn skitterjende (militêre) wurkpaad foardat er keizer waard, soed er de skiednis yngean as in tryst en erchtinkend hearsker.
Komôf
Tibearius wie de soan fan Tibearius Klaudius Nearo en Livia. Beide wienen telgen út in âld Romeinsk patrysysk laach. Syn mem wie noch mar trettjin en in heal jier âld doe hy berne waard, wylst syn heit - dy't yn de senaat sied en dat jier praetor wie - tritich jier âlder wie as syn frou. Nearo Klaudius Drusus wie syn jongere broer.
Tibearius hat syn posysje krige troch syn mem, dy't de twadde frou wie fan keizer Augustus. Hy waard ien fan syn wichtichste luitenants en joech lieding oan militêre kampanjes yn Dútslân en by de Donau-grins. As útfiering fan Augustus gesinsbelied, waard hy yn 12 f.Kr. twongen ta in polityk houlik mei Fipsania, dochter fan Agrippa. Dat houlik waard letter op gesach fan de keizer wer ûntbûn en moast er boaske mei Julia Kaesaris, dochter fan Augustus, en widdo fan syn skoanheit Agrippa. Dat twadde houlik wie lykwols gjin sukses en mislearre. Tibearius gie yn sels opleine ballingskip nei it eilân Rodos.
Syn regear
Inkele jierren letter, nei de dea fan ien fan Julia har soannen by Agrippa, Gaius en Lusius, kearde hy werom en waard Augustus syn erfgenamt. Doe't Augustus yn 14 ferstoar waard hy de nije keizer fan it Romeinske Ryk. Tibearius waard al gau populêr, mar doe syn neef Germanikus stjerre ûnder mysterieuze omstannichheden yn it Easten yn 19, waarden fermoedens uten dat hy dêr in rol yn hie. Under Tibearius waard de polityk fan Augustus yn grutte linen fierder trochset. Syn bewâld wie deeglik, mar net bjuster populêr. Boppedat hie hy ûnder syn hiele regear te meitsjen mei republikeinske opposysje, dy't ûnder syn opfolgers folslein útrûge wurde soenen. Mar troch Tibearius waard dizze opposysje net te bot oanpakt, omdat hy oars gjin bekwame minske mea oer hie om mei it bestjoer fan it ryk mei te helpen.
Tibearius brocht in grut part fan syn lêste regear (27) troch yn sels opleine ballingskip op it eilân Kapry. It regear oer it Ryk liet er doe oer oan Sejanus, it haad fan de Praetorjaanske garde. Sejanus, dêr't oer kletst waard dat er de ienige soan fan Tibearius, Tibearius Drusus fergiftige hie en dy't in affêre hie mei de widdo fan Drusus Livilla, set útein mei in terreurbewâld tsjin mooglike politike fijannen. De widdo fan Germanikus en har soannen Nearo en Drusus, waarden ferbannen nei lytse eilannen dêr't sy stjerre soenen.
Sejanus, dy't it plan opfetten hie om de macht oer te nimmen fan Tibearius seach syn plannen mislearen. Tibearius waard op tiid warskôge troch syn soansuster Antonia, en y lit Sejanus en syn oanhingers arresteare en deameitsjen yn 31.
Neidat de measte fan syn mooglike opfolgers ferstoarn wienen, waard Kaligula in neef fan him syn beëage opfolger. Tibearius stoar op 16 maart 37 nei alle gedachten in natuerlike dea. Neffens de populêre skiedskriuwing fan dy tiid soe syn opfolger Kaligula dêr de hân yn hawwe.
Garnalefabryk (Moddergat)
It Garnalefabryk is in gebou dat oan 'e seedyk krekt bewesten it Fryske doarp Moddergat stiet, yn 'e gemeente Noardeast-Fryslân. It is in readbakstiennene skuorre, dêr't eartiids in masinale garnaledrûgerij en -pellerij húsfêste wie. Garnaledrûgerijen wiene foarhinne frij algemien oan 'e Nederlânske kust. Dy by Moddergat is de lêste dy't oerbleaun is. Tsjintwurdich wurdt it gebou brûkt foar kulturele eveneminten.
Skiednis
Yn 'e njoggentjinde iuw hiene de fiskers oan 'e Fryske noardkust in earmoedich bestean. Begjin tweintichste iuw ûntstie de fiskerij op garnalen (yn it Frysk ek wol 'grenaten' neamd). Dy fangst wie net foar minsklike konsumpsje bedoeld, mar as hinnefoer. Letter kamen der grutte loggers, en in soad ynwenners fan Moddergat giene doe yn 'e tsjinst fan reders út Emden en Flaardingen. Nei de Earste Wrâldoarloch waarden in soad garnalen fongen yn 'e Lauwerssee en de Waadsee, wat foar de garnalefiskers in goed bestean opsmiet.
Om't de fangst net bedjerre mocht, waarden de garnalen earst sean en dêrnei drûge. It drûgjen barde yn 't earstoan troch se yn 'e sinne út te lizzen op 'e seedyk, mar letter kaam der in masinale drûgerij yn Sâltkamp. Nei't der in koöperaasje oprjochte wie, krige Moddergat yn 1924 in eigen drûgerij in eintsje bûten it doarp. Lytse boatsjes hellen de fangst op en dan waard it oer de dyk nei it fabryk ta brocht. De garnalen waarden sortearre op in apart terrein en dan sean yn grutte tsjettels. It drûgjen barde op grutte perforearre platen dêr't drûge lucht ûndertroch blaasd waard. De garnalen moasten dêrby wol hieltyd keard wurde. Nachts waard der trochwurke yn in ferskuorrende stank. Dêrnei waarden de garnalen yn jutesekken dien. Yn 1930 bliek it fabryk te lyts en waarden der oerkapings oan 'e bûtenkant oanboud.
Yn 'e Twadde Wrâldoarloch rûn de fiskerij efterút, en ek waarden de jutesekken te djoer, wie it transport lestich en mochten der fan 'e Dútske besetter allinnich noch garnalen oanfierd wurde oer de Dokkumer Nije Silen. Nei de oarloch kaam it net wer goed mei it garnalefabrykje, dat ynhelle waard troch de tiid. Dat wie benammen debet oan 'e lizzing by Moddergat, dy't foar produsint en ôfnimmer oer gewoan te ûngeunstich wie. Sadwaande waard yn 1947 de koöperaasje opheft en it fabryk ferkocht. Lang stie it gebou dêrnei leech.
De sosjaal-ekonomyske betsjutting fan it fabryk makke dat de Stifting It Fiskershúske begjin ienentweintichste iuw in fersyk die om it op 'e Monumintelist te krijen. It waard yn 2003 oankocht troch Museum It Fiskershûske en yn 2004 folge in restauraasje. It Garnalefabryk tsjinnet no as besikerssintrum en om kulturele eveneminten en gearkomsten te hâlden. By wize fan wurkgelegenheidsprojekt waard der fierders in nije (Wierumer) aak boud, dy't op 8 maart 2008 te wetter litten waard.
Fan 2011 oan mids 2014 waard op 'e werf fan it Garnalefabryk de âlde rêdingboat fan Moddergat, de L.A. Buma III, restaurearre. It kasko waard kocht troch Stifting It Fiskershúske, dy't sels it restauraasjebedrach fan €350.000 ek byinoar wist te swyljen. De boat wurdt sûnt brûkt foar demonstraasjes.
Karel Doorman
Karel Willem Frederik Marie Doorman (Utert, 23 april 1889 – Javasee, 28 febrewaris 1942) wie in Nederlânske seeoffisier, in skout-by-nacht.
Karel Doorman fierde yn febrewaris 1942 it taktysk befel oer de ABDA (America-British-Dutch-Australian) float. Op 27 febrewaris wie de fatale seeslach yn de Javasee tsjin in Japansk eskader. Ien fan syn taktyske seinen "All ships follow me", is, ferfraaid ta it bekende "Ik fal oan, folgje mei".
Ta syn oantins hat de Keninklike Marine oant fjouwer kear ta in skip nei him ferneamd, nammentlik yn 1946, 1948, 1991 en 2014.
It Libben fan Freark fan Hallum
It Libben fan Freark fan Hallum, yn it oarspronklike Latyn: Vita Fretherici, is it hilligelibben fan 'e Fryske geastlike Freark fan Hallum (±1113-1175), dy't de oprjochter en earste abt fan it kleaster Mariëngaarde by Hallum wie. It hilligelibben waard omtrint 1231 skreaun troch Sibrand fan Hallum, de sechsde abt fan Mariëngaarde, en yn 1575 kopiëarre (en bewurke) troch de skiedskriuwer Sibrandus Leo. De Fryske oersetting, fan Klaas Bruinsma, ferskynde yn 2018.
Eftergrûn
De Vita Fretherici, it hilligelibben fan Freark fan Hallum, waard begjin trettjinde iuw skreaun troch Sibrand fan Hallum, dy't fan 1230 oant 1238 as de sechsde abt fan Mariëngaarde ien fan Freark syn opfolgers wie. Yn syn foarwurd fertelt Sibrand dat er ta it skriuwen fan it hilligelibben kaam om't er dêrta in fersyk krigen hie fan Gertrude, de prioresse fan it Kleaster Betlehem by Bartlehiem (dat út Mariëngaarde ûntstien wie), en fan Bernilde, in foaroansteande non yn dat kleaster. Neffens syn eigen sizzen skrok Sibrand, dy't himsels "in ienfâldich man" neamde, earst fan dat fersyk, om't er himsels eins te min fûn om it hilligelibben fan syn grutte foargonger te skriuwen. Dochs foldied er oan it fersyk, "om't de suvere wierheid it bêste troch de tiidgenoaten meidield wurde kin en om't wy witte dat noch gâns minsken libje dy't him [Freark] moai goed kend hawwe."
Sibrand moat al foàr 1230 mei it wurk úteinset wêze, want yn it foarwurd fernijt er dat Siard fan Hallum, syn eigen foargonger as abt, ien fan dyjingen wie dy't Freark kennen hiene en noch yn libben wiene. Ek "in frou dy't er [Freark] genêzen hat" (en dy't by de nonnen yn Kleaster Betlehem ferbleau), en ferskate jonges dy't Freark ûnderrjochte hie, koe Sibrand noch oer Freark befreegje, sadat er in stikmannich ferhalen oer de hillige út 'e earste hân optekenje koe. It tinken is dat er de Vita Fretherici omtrint 1231 foltôge. Dat wie 56 jier nei it ferstjerren fan Freark fan Hallum.
Fierdere skiednis
De Vita Fretherici is oerlevere yn 'e foarm fan in ôfskrift út 'e trettjinde iuw dat opnommen is yn in kodeks mei oare abtelibbens fan Mariëngaarde. De kodeks sels datearret fan 1497, en is op 'e noed fan 'e Keninklike Bibleteek te Brussel. De Vita Fretherici waard ek opnommen yn it yn 1575 troch de Fryske skiedskriuwer en geastlike Sibrandus Leo gearstalde Chronica Abbatum Lidlumensium et Orti Sancte Marie ("Kronyk fan 'e Abten fan Lidlum en Mariëngaarde"). Hoewol't yn it Fryslân fan 'e Reformaasje sokke wurken yn 'e 1580-er jierren hast allegearre ferneatige waarden as 'paapske ôfgoaderij', bleau de Chronica Abbatum Lidlumensium et Orti Sancte Marie bewarre trochdat ek dit wurk yn 'e Keninklike Bibleteek yn Brussel bedarre.
Ynhâld
Yn 'e Vita Fretherici wurdt it libben fan Freark fan Hallum beskreaun, mar net sa't men dat hjoed oan 'e dei dwaan soe. De skriuwer docht war om al yn Freark syn bernetiid dingen op 't aljemint te bringen dy't foarútwize nei de hillige dy't er letter wurde sil. Ek by de beskriuwing fan Freark as folwoeksene leit de klam op 'e religieuze ûnderfining. It doel fan in hilligelibben is lykwols ek net om in sa reälistysk mooglik byld fan it libben fan 'e persoan yn kwestje te jaan, mar om 'e lêzer te ûnderrjochtsjen oer hoe't er sels libje moatte soe troch foarbylden oan te dragen út it libben fan 'e hilligen.