cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bauke Miedema
Miedema skreau ek gedichten.
Bob Hawke
Lettere jierren
Nei't er him út 'e aktive polityk weromlutsen hie, beklaaide Hawke in stikmannich goedbeteljende funksjes as bestjoerder yn it bedriuwslibben, sadat er sûnder jildsoargen libje koe. Hy bemuoide him mei sin sa min mooglik mei de polityk salang't Keating premier wie, hoewol't er út en troch wol krityk levere op beslissings dêr't er it út noch yn net mei iens wie. Hawke en Keating holden in by fleagen stoarmeftige relaasje, ek doe't se allebeide al lang premier-ôf wiene. Hoewol't Hawke him yn 'e 1990-er jierren bytiden negatyf oer Keating útliet, bewearde er yn 2008 dat se harren skeel lang lyn al efter har litten hiene en dat se doe geregeldwei tegearre dinearren. Yn 2010 riet de biografy Hawke: The Prime Minister, skreaun troch Hawke syn twadde frou Blanche d'Alpuget, de âlde wûnen lykwols wer iepen. Keating reägearre op 'e útjefte fan dat boek troch in iepen brief yn 'e Australyske kranten te publisearjen wêryn't er bitter úthelle nei Hawke, en dyselde en syn frou derfan beskuldige leagens te fersprieden oer (Keating) syn rol yn it kabinet-Hawke.
Nei't Keating by de federale ferkiezings fan 1996 ferslein wie en de liberaal John Howard premier waard, begûn Hawke him wer mear mei de ALP te bemuoien. Hy ferliende syn meiwurking oan ferskate politike kampanjes, lykas, yn 't bysûnder, de kampanje fan ALP-lieder Kevin Rudd foar de federale ferkiezings fan 2007. By de ferkiezings fan 2010 stipe er Julia Gillard, en by de ferkiezings fan 2013 stipe er Rudd op 'e nij. Fierders fierde er yn 2011 kampanje foar de ALP-premier fan Nij-Súd-Wales, Kristina Keneally, dy't yn 't foar doemd wie te mislearjen.
Yn febrewaris 2008 wie Hawke yn 'e mande mei de oare âld-premiers Gough Whitlam, Malcolm Fraser en Paul Keating oanwêzich yn it Australyske Parlemintsgebou yn Canberra doe't premier Kevin Rudd út namme fan 'e Australyske steat einlings en te'n lêsten formeel syn ûntskuldigings oanbea oan 'e Australyske Aboriginals omreden fan 'e Stellen Generaasjes (fan Aboriginal-bern dy't troch de oerheid by harren âlden weihelle en oan blanke âlden jûn wiene, mei de bedoeling om 'e kulturele assimilaasje fan 'e Aboriginals flugger gean te litten).
Priveelibben
Hawke troude yn 1956 yn Perth mei Hazel Masterson. Hja krigen trije bern: Susan (1957), Stephen (1959), Roslyn (1960) en Robert jr. (1963), dy't koart nei de berte kaam te ferstjerren. Harren houlik wie fan it begjin ôf oan dreech en boaze meitiid oan, om't Hawke in alkoholist wie dy't allegeduerigen mei oare froulju omsloech. Nei de dea fan syn jongste soan rûn syn alkoholmisbrûk ta de spuigatten út, en yn 1979 stoarte er fysysk yn, mei om't er op dat stuit ek twa funksjes beklaaide dy't eins foltiids banen wiene. Yn dy tiid hied er in relaasje mei de skriuwster Blanche d'Alpuget, dy't syn biografy gearstalde en yn 1982 publisearre. Sy holp him troch syn drege tiid hinne, en hy ferliet syn frou foar har en wenne neitiid mei har gear yn Northbridge, in foarstêd fan Sydney. Fan dy tiid ôf wie Hawke jierrenlang fan in diel fan syn gesin ferfrjemde, oant se har yn 'e 2010-er jierren mei him fermoedsoenen. De formele skieding fan syn earste frou fûn plak yn 1994, wêrnei't er yn 1995 wertroude mei D'Alpuget.
Op it mêd fan religy wie Hawke, as soan fan in predikant, kristlik grutbrocht. Doe't er lykwols yn 1952 yn Yndia in kristlike konferinsje foar jongerein fan oer de hiele wrâld bywenne, seach er dêr, sa't er letter sels sei "al dy bern dy't yn freeslike earmoede libben, by de poarte sitten fan dat paleiseftige hotel dêr't wy ús fol sieten te fretten." Hy sei dat er ynienen "rekke [waard] troch in ûnbidich gefoel fan 'e yrrelevânsje fan godstsjinst oangeande wêr't minsken ferlet fan hawwe." Neitiid joech er syn kristlike leauwensoertsjûging op, en tsjin 'e tiid dat er yn 'e polityk gie, omskreau er himsels as in agnost. Nettsjinsteande dat hold it kristlik leauwe fan syn heit grutte ynfloed op Hawke syn dwaan en litten. Yn 2008 fertelde er yn in fraachpetear mei Andrew Denton dat syn heit him ris ferteld hie dat de bruorskip fan alle minsken logyskerwize en ûnûntstriidber folge út it heitwêzen fan God. Sels doe't er net mear religieus wie, bleau dat idee neffens Hawke in liedend tema yn syn libben.
Ferstjerren
Ein 2018 makke Hawke bekend dat syn sûnens "ferskriklike min" wie. Bob Hawke kaam op 16 maaie 2019 yn 'e âlderdom fan 89 jier thús yn Northbridge te ferstjerren. Dat wie twa dagen foar de Australyske federale ferkiezings wêrfoar't hy en Paul Keating noch tegearre kampanje fierd hiene foar de ALP.
Grutte Priis Formule 1 fan Miami 2022
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Miami 2022 yn Miami op 8 maaie It wie de fyfde race fan 22 races fan de Formule 1 yn 2022. Hy waard op it Miami International Autodrome hâlden. De race waard hâlden oer 57 omgongen, op it 5,4 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308,5 kilometer. It wie de earste GP fan Miami.
Sherlock Holmes (betsjuttingsside)
"Sherlock Holmes" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Idzard fan Sminia
Idzard fan Sminia (Ljouert, 31 jannewaris 1689 - Wommels, 22 juny 1754) wie grytman fan Hinnaarderadiel, rekkenmaster en deputearre fan Fryslân.
Libben en wurk
Fan Sminia wie in soan út it earste houlik fan de riedshear Hobbe Baerdt fan Sminia mei Tetje Gerroltsma. Yn 1706 waard hy grytman fan Hinnaarderadiel. Dit grytmanskip wie troch syn heit foar 38.000 gûne kocht fan Edzard fan Grovestins, dy't dit amt oant 1706 beklaaide. Syn heit wie ien fan de rykste Friezen yn dy tiid. Fan Sminia wie fan 1719 - 1722, fan 1734 - 1737 en fan 1746 - 1749 deputearre fan Fryslân. Yn de rol fan deputearre begroete hy yn 1734 it krekt-troude steedhâlderlik pear Willem IV en Anna fan Hannover by harren yntocht yn Fryslân.
Fan Sminia troude op 6 maaie 1714 mei Tjallinga Edonia fan Eisinga, dochter fan Tjalling Edo Johan fan Eijsinga en Sijts Aebinga fan Humalda. Ut dit houlik kamen njoggen bern. Se wennen yn Wommels op de Sminiastate. Hy ferstoar yn juny 1754 yn de âldens fan 65 jier. Hy waard yn 1754 as grytman opfolge troch syn soan Tjalling Aedo.
Yn de súdmuorre fan de toer fan de Remigiustsjerke fan Spannum sit in tinkstien as oantinken oan de fernijing fan de toer yn 1742. Yn de stien it wapen fan Fan Sminia, dy't as grytman ferantwurdlik wie foar it werstel fan de toer. De tekst hjirfan is:
Yn de muorre fan de tsjerke Waaksens sit ek soksoarte tinkstien. Ek hjir waard de tsjerketoer yn 1742 fernijd ûnder ferantwurdlikheid fan grytman Fan Sminia. De tekst dêrfan is:
naarderadeel
Strjitten yn Burgum
thumb|Right|200px|Legewei 20 thumb|Right|200px|Molewei 1 thumb|Right|200px|Skoalstrjitte 17 De Strjitten yn Burgum:
Bloemberg(en) (laach)
Bloemberg en Bloembergen is de namme fan in stikmannich (besibbe) famyljes yn Drinte en de Fryske feangebieten.
It bekendste binne in groep timmerlju yn Rottefalle en it laach dat yn 1745 út It Hearrenfean nei Ljouwert ferfarde.
Ut it lêste laach komme Auke Bloemberg (Ljouwert, 19 febrewaris 1774 - 30 jannewaris 1838), winkelman by de waach yn Ljouwert. Hy stifte it kassiershûs 'A. Bloemberg en soannen'; yn 1905 waard it in bank. Syn soan Evert Bloemberg (1805 - 1881) waard yn 1852 wethâlder fan Ljouwert. Dy syn soannen Auke Bloembergen (Ljouwert, 1 augustus 1838 - De Haach, 20 maaie 1901) en Reitze Bloembergen (Ljouwert, 1840 - De Haach, 1940) lieden it kassierskantoar nei 1870 en spilen in wichtige rol yn de ekonomy fan Ljouwert. Beide wienen ek ôffurdige foar de liberalen yn de Earste Keamer fan de Steaten Generaal. Auke Bloemberg wie teffens foarsitter fan de Frijmitslerslôzje De Friese Trouw.
Iemsmûn
Iemsmûn (Nederlânsk: Eemsmond) is in eardere gemeente yn de provinsje Grinslân. De gemeente beslacht in oerflak fan 551,24 km² en is dêrmei ien fan de gruttere gemeenten yn Nederlân. De doarpen fariearje yn grutte fan 75 oant sa'n 5600 ynwenners. Yn de grutste kearnen binne iuwenâlde tsjerken, pleatsen, boargen, moles en huzen te finen.
De gemeente is sa neamd omdat sy oan de noardkust fan Grinslân leit, by it plak dêr't de rivier de Iems yn de Waadsee mûnet. De hiele kontrei (oan Nederlânske en Dútske kant) is bekend as it Iemsmûngebiet en leit sa'n 22 km noardeast fan de stêd Grins.
De gemeente is foarme yn 1990 troch gearfoeging fan de eardere gemeentes Hefshuzen, Kantens, Uskwert en Warffum. De fúzjegemeente krige doe de namme Hefshuzen, mar yn 1992 waard dat feroare yn Iemsmûn.Per 1 jannewaris 2019 sille de gemeenten Bedum, De Marne, Iemsmûn en Winsum fúzjearje ta de nije gemeente It Hegelân (Het Hogeland).
Yndieling
De gemeente Iemsmûn bestiet út de neikommende doarpen, buorskippen en (ûnbewenne) eilannen: Iemshaven, Alddoarp, Aldskip, Aldesyl, Breede, Deastille, It Eastein, Easter Nijlân, Eppenhuzen, De Grinzer Falom, Hefswâl, Kantens, Katershoarne, Keningsoard, 't Lege fan de Wei, Noardpoldersyl, Paapske Tille, Roodeschool, Rottum, Rottumereach, Rottumerplaat, Sânhuzen, Sânwier, Simenssân, Startenhuzen, Stitswert, Uskwert, Uthuzen, Uthuzermieden, Waadwert en Warffum.
Iepenbier ferfier
Der rint in spoar fan Grins oant Roodeschool mei stasjons yn Grins, Grins Noard, Sauwerd, Winsum, Baflo, Warffum, Uskwert, Uithuzen, Uithuzermeeden en Roodeschool (it meast noardlike fan Nederlân). De treintsjinst wurdt eksploitearre troch Arriva. Foar frachttreinen splist it spoar justjes foar Roodeschool ôf nei de Iemshaven.
Bustsjnsten fan Qbuzz yn de gemeente binne:
Ut de Iemshaven wei giet in fearboot fan AG Ems nei Borkum.
Gemeenteried
De gemeenteried fan Iemsmûn hat 17 sitten. Gearstalling sûnt 1998:
Boekhannel Wever
Boekhannel Wever wie in boekhannel mei fêstigings yn 'e Fryske stêden Frjentsjer en Harns. Dizze winkel wie benammen yn Frjentsjer en omkriten yn 'e lêste helte fan 'e tweintichste iuw en it earste desennium fan 'e ienentweintichste iuw in begryp.
Tangsudo
thumb|Tang Soo Do Tangsudo of Tang Soo Do (De keunst fan Sineeske Hân), is in 19e iuwske Koreaanske kriichskeunst. It is rjochte op dissipline, it brûken fan formelieren en opienfolgings fan selsferdigenings. Hwang Ki, stifter fan de keunst, joech oan dat er by it betinken fan de keunst ynspirearre wie troch in âlde tekst oer Subak, in âldere Koreaanse kriichskeunst. Dat wie doe't er yn de tritiger jierren 19e iuw yn Mantsjoerije libbe. Faaks hawwe it Japanske karate en de Sineeske ynterne beneiering tangsudo beynfloede. Yn in soad aspekten liket tangsudo op karate en taekwondo, útsein in lyts aksint op earlike konkurrinsje.
Boekhannel Wever
Skiednis
Boekhannel Wever waard yn 1926 yn Frjentsjer oprjochte troch Tjitte Wever. Behalven as boekhannel funksjonearre de saak op beheinde skaal ek as útjouwerij. Fierders wie der in teologysk antikariaat dat ek as ferstjoerboekhannel operearre. Dat waard nei de komst as partner fan Dingemann van Wijnen, yn 1998, fan 'e boekhannel losmakke ûnder de namme Teologyske Ferstjoerboekhannel Wever Van Wijnen. (Dat bedriuw bestiet noch altyd, en is sûnt 2016 yn 'e hannen fan Boekhannel Riemer.)
Nei it begjin fan 'e Bankekrisis, yn 2007, rekke Boekhannel Wever yn swierwaar, en úteinlik drige sels in falissemint. Om dat foar te kommen waard besletten om 'e fêstiging oan it Riedhûsplein yn Frjentsjer te sluten, wat per 1 july 2013 syn beslach krige. Wever gie fierder mei de fêstiging yn Harns, mar troch "ôffallende merkomstannichheden en in te foarsichtige hâlding fan 'e hûsbankier en it Sintraal Boekhûs" wie ek dêr úteinlik te min perspektyf om troch te gean. Sadwaande waard Boekhannel Wever op 16 juny 2015 fallyt ferklearre op oanfraach fan it Sintraal Boekhûs yn Kulemboarch.
It Fliet
as buorskip:
as wetter:
Sirkulaasjefollybal
Sirkulaasjefollybal is in fariant op it "gewoane" follybal, ûntwikkele om jonge bern stapsgewiis it follybaljen by te bringen. De 6 ferskillende nivo's wêrop sirkulaasjefollybal oanbean wurdt, slute oan op de motoaryske ûntjouwingen fan de bern. Elts nivo hat spesifike leardoelen. Sirkulaasjefollybal wurdt benammen yn Nederlân, Belgje en Denemark beoefene. Grûnlizzer fan it sirkulaasjefollybal is trener Adrie Noij.
Leardoelen
It haadleardoel foar dit nivo is it goaien en fangen fan de bal, benammen it op 'e tiid werkennen fan de baan fan de bal en dêrhinne te bewegen.
Earehôf Drylts
thumb|''Earehôf Drylts It Earehôf Drylts is in ûnderdiel fan it algemiene begraafplak fan Drylts. De grêven lizze flakby de yngong. Der steane twa stiennen mei dêrop de nammen:
Skiednis
Op 10 april 1943 patrouillearre in Mosquito, de DZ 743 fan it No. 410 Squadron RCAF, yn Súdwest-Fryslân. Tichtby it stasjon fan Drylts waard in trein ûnder fjoer nomd. Dêrby kaam de Mosquito ûnder fijannich fjoer te lizzen. It fleantúch draaide skerp en besocht leech oer it stasjon te fleanen om de minsken op it perron te jeien mar rekke dêrnei troch syn lege fleanhichte de beamtoppen op de Stedsleane en stoarte del. De twa bemanningsleden kamen dêrby om it libben. Se waarden begroeven op it algemiene begraafplak yn Drylts.
Efter de twa CWGC-grêven steane twa saneamde stele, by de grêven fan de Fryske fersetsstriders Hendrik Huizenga en Jurjen Hoomans. Beiden waarden by in razzia op 5 april 1945 yn Drylts oppakt. Mei trije oare fersetsstriders waarden se op 6 april 1945 troch de Dútsers fusillearre op de Sânfurderhoeke tusken Sondel en Nijemardum. Nei de oarloch, op 23 oktober 1946, waarden se opnij beïerdige op it algemiene begraafplak yn Drylts.
Ponzifraude
Ponzifraude is in metoade om minsken te besoademiterjen troch in belizzing oan te bieden mei in ekstreem heech rendemint, wêrby't de útbetelle jilden finansiere wurde út de ynlis fan nije klanten.
Namme
De ponzifraude is neamd nei Charles Ponzi, in Amerikaanske gelokssiker fan Italjaanske komôf. thumb|[[Charles Ponzi, 1920]] Mei ponzifraude wurdt de skyn jûn fan in tige súksesfolle belizzing, dêr't hieltiten mear minsken troch oanlutsen wurde: dielnimmers wurdt fersocht om harren bydrage yn te lizzen, wêrby't harren ek hege rendeminten foarspegele wurde. Yn werklikheid wurdt it ynleine jild hielendal net brûkt om yn produktive aktiviteiten te ynvestearen. Faak wurdt beweard dat der in revolúsjonêre belizzingsmetoade útfûn is. De rendeminten lykje yn it earstoan ek helle te wurden en útkeard, wêrnei't mear minsken har ynskriuwe litte. Dêrby wurde ek de útkearings betelle mei de bydragen fan nijkommers.
Ponzifraude hat in protte oerienkomsten mei de piramidespullen al binne der ek inkelde ferskillen: By ponzifraude binne it net de besteande dielnimmers dy't nije dielnimmers sykje moatte, mar dogge de organisatoaren dat. Dielnimmers krije gjin útkearing ôfhinklik fan it tal nijelingen dat se ynbringe, mar ôfhinklik fan de tiidsdoer en de grutte fan de ynlis. Dat makket it ek maklik om de konstruksje te "bemanteljen", dus te fermomjen as in belizzingsprodukt. In gefal fan ponzifraude sil yn stân bliuwe salang't de nijkommers genôch ynlizze om de saneamde "winsten" út te beteljen. It soe der sa útsjen kinne:
Omdat yn dat foarbyld "de baat foar de kost út giet", sil de organisator de taseine rendeminten maklik betelje kinne en der sels in flink bedrach oan oerhâlde. Dat rint goed oant der op in stuit te min dielnimmers bykomme. Dan sil de konstruksje dus ynstoarte en bliuwe in protte dielnimmers mei in ferlies efter.
Ponzifraude liket op in piramidespul, mar hâldt langer stân omdat der minder nije dielnimmers nedich binne. De merk wurdt dus minder hurd "leechfiske". Ponzifraudeskema's wurde bytiden by fersin ek piramidespullen neamd.
De sakeman René van den Berg waard op 14 augustus 2006 feroardiele fanwegen it hantearjen fan ponzifraude. De fan de moard op Ida Klijnstra út De Blesse fertochte man út Frjentsjer dy't himsels yn 2008 deasketten hat, wurdt fertocht fan ponzifraude.
Schéma de Ponzi Schema di Ponzi
Tsjerke fan Spannum
thumb|Tsjerke fan Spannum De Tsjerke fan Spannum is in tsjerke yn Spannum yn Fryslân.
De tsjerke wie oarspronklik wijd oan Sint-Remigius. De sealtsjerke mei sealdaktoer komt út de 15e iuw. Yn de toer fan trije geledings hingje twa klokken: klok út 1590 fan Thomas Both en in klok út 1620 fan Hans Falck.
Neffens in gevelstien mei it famyljewapen fan Edzard fan Sminia, grytman fan Hinnaarderadiel, waard de toer yn 1742 fernijd:
''
De tsjerke is in ryksmonumint. It oargel út 1911 is makke troch Bakker & Timmenga.
Sjeas
thumb|right|200px|Sjeas by't ringriden yn Ljussens In sjeas (ek wol: seas) is in troch hynders lutsen karre. It wurd is in ferbastering fan it Frânske chaise (stoel). De Fryske sjeas waard eartiids yn Fryslân op snein brûkt om de heareboeren nei de tsjerke te bringen.
De sjeas
De sjeas kin sawol lutsen wurde troch in inkel- of twaspan Fryske hynders.
Ek opfallend is dat by de Fryske sjeas de bestjoerder oan de linker kant sit. Oan dizze kant sit ek de ynstap. De froulju moatte dus foar de man del it bakje ynklimme.
Foar it behâld fan de sjeazen is in stamboek ynsteld: it Frysk Sjeaze Stamboek. Fan de sjeazen wurde ferskate mjitten naam en elke sjeas kriget in stamboeknûmer. Der steane sa'n hûndert sjeazen registrearre.
Wedstriden mei de sjeas
Tsjintwurdich wurdt de sjeas brûkt by wedstriden mei Fryske hynders. Foaral by túchwedstriden wurde fierwei de measte rubriken mei Fryske hynders foar in sjeas ferriden. Ek wurde sjeasen wol gauris brûkt foar it ringriden. Der binne ek elts jier in tal ringriderijen dy't organisearre wurde yn gearwurking mei de feriening It Fryske Túchhynder, wêrby allinne kombinaasje meidogge mei orizjinele Fryske seazen. Lykas by it tugen moatte hjirby de hear en dame op de seas klaaid wêze yn it Frysk kostúm fan rûn 1860. De dame draacht ûnder oaren in breed gouden earizer mei deroerhinne in kanten floddermûtse. De hear hat in swart pak oan, mei in hege hoed en blauwe hoazzen.
Ek is der noch de Fryske Quadrille, dy't geregeld op hynste eveneminten demonstraasjes jout mei 8 sjeazen.
Keppeling om utens
Chaise de poste
Fancy Answers
Fancy Answers is in koarte film fan MGM út 1941, dêr't Pete Smith it publyk in stik as tsien grappige mearkarfragen yn freget, en dan tsien sekonden letter it andert jout. It wie in koart filmke, dêr't tiid mei op opfolle waar oant de haadfilm begûn.
Fancy Answers wie de earste film dêr't Ava Gardner oan meidie.
Hamrik
Hamrik is in buorren yn de Westerkertier yn de provinsje Grinslân. De buorskip leit justjes benoarden de A7, ter hichte fan it doarp Mearum. Benoarden de buorskip streamt it Alde djipke.
Torhout
Torhout (Frânsk: Thourout) is in stêd en gemeente yn de Belgyske provinsje West-Flaanderen. De gemeente hat mear as 20.000 ynwenners.
Torhout wurdt beskôge as de haadstêd fan 'e geografyske krite it Houtlân en leit op de oergong fan 'e sânstreek en de sânliemstreek oan 'e súdlike râne fan it plato fan Wijnendale. Eartiids waard Torhout stavere as 'Thourout', yn West-Flaanderen wurdt de namme dêrom noch útsprutsen as 'Toeroet'.
Skiednis
De namme soe neffens de Belgyske skiedkundige Karel De Flou (1853–1931) út de Germaanske namme Thorwald stamme. In oare teory is dat de namme in gearstalling is fan de namme Thuro en holt, itjinge bosk bestjut. In inkeling tinkt dat de namme ôflaat is fan it West-Flaamske torre (toer).
Opgravings yn 1990 en 2010 wiisden út dat yn 'e Romeinske tiid oan de Zeeweg bewenning west hat. Under de Sint-Pitersbannentsjerke moat yn 'e 2e of 3e iuw nei Kristus in Romeinsk gebou stien ha. thumb|left|Kastiel fan Wijnendale Sûnt de 11e iuw hie Torhout in jiermerk, dy't beskerme waard troch it fan Flaamske greven boude kastiel fan Wijnendale. Nei alle gedachten hat Torhout sels gjin kastiel hân. Yn 1183 krige it plak fan de Flaamske greve Filips fan de Elzas stedsrjochten, dat ek it rjocht op in stedhûs en wâlen omfette. Der wiene nei alle gedachten gjin stedsmuorren mei poarten mar allinnich grêften en wâlen. Torhout hie in belfort, in lekkenhal en ek in grut merkplein. Yn de 11e iuw waard de Sint-Pitersbannentsjerke boud, dêr't in kapittel oan ferbûn wie. De Flaamske komponist Jacob Obrecht hat fan 1499 oant 1506 lid fan dat kapittel west. thumb|left|Torhout yn 1641 De jiermerk brocht Torhout mar in foar in relatyf koarte tiid wolfeart want troch it tanimmende belang fan de skipfeart naam de hannel oer it lân ôf, sadat de ekonomy yn it tredde fearn fan de 13e iuw in foarse tebekslach makke.
Yndieling gemeente
Torhout hat gjin dielgemeenten lykas oare Flaamske gemeenten (dielgemeenten binne yn Belgje eardere selsstannige gemeenten en tsjitnwurdich ûnderdiel fan in oare gemeente foarmje). Op it gebiet fan de gemeente lizze lykwols noch wol in pear lytse doarpen lykas Wijnendale en Sint-Henricus. Wijnendale leit noardwest fan de gemeente, wylst Sint-Henricus yn it suden fan de gemeente oan de wei fan Kortemark nei Lichtervelde (N35) leit. Oan 'e râne fan de stêd Torhout lizze noch de parochydoarpen De Driekoningen en Don Bosco.
Kastielen
thumb|260px|Kastiel d'Aertrycke
Slach by Amel
De Slach by Amel of de Slach by Amblève wie yn 716, tichtby Amel (yn de noardlike Ardennen, yn it Dútsktalige diel fan it hjoeddeiske Belgje). De hofmeier fan Austraasje, Karel Martel, fersloech syn Neustryske en Fryske rivalen (laat troch kening Gilperik II) syn meier Ragenfrid en Redbad, kening fan de Friezen. It wie de earste wichtige oerwinning fan Karel Martel. Nei de slach by Amel soe hy de restearjende fiifentweintich jier fan syn libben oant syn dea yn 741 tsjin in grut ferskaat oan tsjinstanners nea wer in fjildslach ferlieze.
Yn dizze fjildslach liet Martel foar it earst sjen dat hy treflike militêre kwaliteiten hie. Nei syn nederlaach yn de slach by Keulen sammele Martel syn troepen yn it Eifelberchtme. Syn manskippen foelen it folle gruttere leger fan Gilperik II en syn bûnsgenoaten oan wylst se middeis oan it rêsten wienen. Doe't de ferdigening him organisearre hie, fingearre Karel Martel in weromtocht. Syn tsjinstanners efterfolgen him en rûnen sa yn in troch Karel Martel leine mûklaach en waarden ferslein.
Oer
Yn de Annales Mettenses, de meast folsleine boarne oer it gefjocht by Amel, wurdt nei de komplikaasjes dy't it gefolch wiene fan de ynfal troch kening Redbad, neat mear fernommen oer de triomfearjende Fryske kening neidat er Karel Martel earder ferslein hie. Syn ûnderstelde belutsenens by de slach is ûntliend oan in by de noas lâns diene opmerking yn de Passio Agilolfi (skreaun yn de 11e iuw) oer Redbad as in bûnsmaat fan Ragenfred. .
Anklam
thumb|left|115px|Wapen fan Anklam Anklam is in lytse stêd yn de Dútske dielstaat Meklenburch-Foarpommeren. Anklam hat sa'n 14.100 ynwenners inwoners. De stêd leit oan de rivier de Peene. Yn 1283 waard Anklam lid fan de Hânze.
Nei de Twadde Wrâldkriich, dêr't de stêd in soad skea yn oproan, hearde Anklam oan de DDR.
Guon 13e iuwske bouwurken yn Noard-Dútske bakstiengotyk hawwe de kriich oerlibbe: de Steintor en de Marienkirche (nei de oarloch restaurearre). De Nikolaikirche, is lykwols sûnt de kriich in ruïne, mar der binne restauraasjeplannen.
Heaven for Everyone
Heaven for Everyone is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch The Cross tusken 1987 en 1988 en waard útbrocht op it album Shove It út 1988. Heaven for Everyone You wie it fjirde nûmer op it album en waard yn 1988 útbrocht as iennichste single fan it album.
Oer it nûmer
It nûmer is skreaun troch Roger Taylor. It wie de bedoeling dat it op it album A Kind of Magic út 1986 telâne komme soe, dat is lykwols net bard. It nûmer ferskynde foar it earst op it album Shove it fan Roger Taylor's band The Cross, mei Freddie Mercury as sjonger (de Amerikaanske ferzje befette lykwols de sang fan Taylor). De Amerikaanske single befettet op de B-kant in ferzje mei sang fan Taylor. De fideoklip fan de ferzje fan The Cross toant Taylor sjongend op in strân wylst âlderen by de groep del rinne en op ljedders nei de himel klimme.
Nei it ferstjerren fan Mercury kamen de trije oerbleaune Queenleden byinoar om te sjen hokker noch net earder útbrocht materiaal dochs noch útbrocht wurde koe. Dat resultearre yn 1995 yn it album Made yn Heaven, dêr't ek Heaven for Everyone, mei sang fan Mercury op kaam. De ynstrumintale begelieding is yn 1995 op'e nij opnommen. De sprutsen yntroduksje, refrein en de ein fan de ferzje fan The Cross ûntbrekt by de útfiering fan Queen; Brian May hat oan dizze ferzje in gitaarsolo taheakke.
It Fliet (De Waadhoeke)
It Fliet is in delsetting súdwest fan Frjentsjer yn de gemeente De Waadhoeke.
De namme komt ek foar as 't Vliedt, en Het Vliet. De bebouwing wurdt ek oantsjutten as Westvliet en Eastvliet fan it farwetter nei Harns.
De Jammer
De Jammer is in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. It plakje leit oan de dearinnende dyk dy’t útkomt op de dyk fan Boerakker nei Enumatil. De buorskip bestiet út in oantal húskes dy’t oan it dykje lizze.
De namme De Jammer is ôflaat fan rampspoed. It leit sa goed as isolearre, oan de noardside troch de Matsleat, oan de westside leit in sompich gebiet, en oan de eastside rint de Feithwyk.
Marten fan Rossum
thumb|250px|Marten fan Rossum yn folle wapenrêsting thumb|250px|Byld fan Marten fan Rossum op in bankje neist [[Kastiel De Kannenburch]] thumb|250px|It [[Marten fan Rossumhûs yn Zaltbommel]]
Marten fan Rossum (ek Maarten van Rossem; Zaltbommel, ±1478 – Antwerpen, 7 juny 1555) wie in Gelderske legeroanfierder. Syn âlden, Johan fan Rossum, hear fan Rossum, en Johanna fan Hemert trouden nei alle gedachten foar 1478. Se hearden ta de legere adel yn de Bommelerwaard. Marten krige yn syn libben de titels fan hear fan Poederoaien, pânhear fan Bredevoort, hear fan Kannenburch, hear fan Latum en Baer, wie maarskalk fan Gelre en letter keizerlik steedhâlder fan Lúksemburch.
Histoaryske kontekst
Oan de ein fan de 15e en it begjin fan de 16e iuw besochten de Boergonjers (ûnder oaren Karel de Stoute) en harren opfolgers de Habsburgers (keizer Maksimiliaan I fan Eastenryk en keizer Karel V) harren erfgrûngebiet yn de Nederlannen út te wreidzjen. Se hienen yn de Noardlike Nederlannen al Brabân, Hollân en Seelân ûnder kontrole, mar besochten ek de rest fan dit gebiet te feroverjen. Dat levere striid op mei de biskop fan Utert, dy't hearske oer it Sticht (Utert) en it Oersticht (Oerisel, Drinte en Grinslân), mei de hartoch fan Gelre (Gelderlân), en mei it min ofte mear “frije” Fryslân. Der waarden troch de Habsburgers geregelwei sels militêre kampanjes yn dy gebieten ûndernomd, wat dan wer reaksjes oprôp fan dy tsjinstanners.
Baarnen en bleakerjen
Marten wie yn tsjinst fan hartoch Karel fan Gelre. Hy wie in bekwaam en yn syn tiid in freze legeroanfierder. De hartoch woe de Habsburgers út Gelre hâlde, sadat Gelre selsstannich bliuwe koe. Marten fan Rossum focht in lytse tritich jier (1514 - 1543) foar de Gelderske saak tsjin de Habsburgers. Syn styl fan oarlochfieren like op dy fan syn Italjaanske kollega's, de condottieri, en kenmerke him troch guerrilla-eftige taktiken, wêrby't de boargerbefolking net ûntsjoen waard. Neffens sizzen wie syn motto "Baarne en bleakerje is it sieraad fan de oarloch". Oer de wize wêrop Fan Rossum oarloch fierde binne de mieningen ferdield: der binne histoarisy dy't him in 'ekstreme brút' neame en guon dy 't syn 'agressive plondersucht' oanlekje.
Troch kriichslisten wist hy yn 1514 en 1527 respektivelik Arnhim en Rhenen te feroverjen. Yn Arnhim wist hy in diel fan syn soldaten ferburgen ûnder it hea de stêd yn te smokkeljen en yn Rhenen ferstoppe hy soldaten yn it strewelleguod dy't gebrûk makken fan in heawein dy't yn ien fan de stedspoarten stykjen bleau. Mei dizze kriichslisten rûn hy foarút op soksoarte likense eskapades santich jier letter troch de prinsen Maurits en Willem Loadewyk, sjoch bygelyks it turfskip fan Breda)
Yn 1516 baarnde hy doarpen yn de Alblasserwaard plat, ûnder oare Bleskensgraaf). Yn dizze faze fan de Gelderske oarloggen wurke hy gear mei de Fryske opstannelingenlieder Grutte Pier. Letter wurke hy ek noch op bepaalde hichte gear mei it Frânske leger om yn beider belang sa mooglik in twafrontenoarloch tsjin de Habsburchske machthawwers yn Brussel fiere te kinnen. Doe't Gelderlân de soldij net mear betelje koe naam Grutte Pier de saneamde 'Swarte Heap', in troep Dútske hierlingen dy't yn it earstoan mei Geldersk jild betelle wienen, oer om tsjin Medemblik op te trekken, in stêd dy't Grutte Pier hate. Dêrnei luts de Swarte Heap al plonderjend nei it suden en om Amsterdam hinne nei it easten, rjochting Dútslân, wêrby't it ûnder oare yn Medemblik en Asperen ta jammerdearlike útspattings kaam.
Plondertochten
Yn 1519 waard Van Rossum troch Karel fan Gelre ta befelhawwer fan it Gelderske leger beneamd. Yn 1527 ferovere hy Utert. Fan dêrút fierde hy begjin maart 1528 mei 1500 oant 2000 man troepen in plundertocht út op De Haach. Hy brânskatte it net-ommuorre 'doarp' en plonderde de omkriten. Omdat de boargers fan de stêd it troch Fan Rossum easke bedrach fan 28.000 gûne net opbringe koenen stelde er him tefreden mei 8.000 gûne. Wol fierde hy in oantal Haachske boargers fan oansjen, dy't net nei Delft of de dunen ûntkomen kind hiene, as gizelder mei nei Utert en Arnhim, dêr't guon fan harren, nei't sein waard twa jier finzen sieten. Guon famyljes krigen belestingfrijstelling om de losjilden betelje te kinnen. Dizze plondertocht op De Haach joech in grut opskuor en wie foar Hollân en Brabân it sein om de ferdigening goed op poaten te setten, fral omdat Fan Rossum by syn oerfal gjin echte tsjinstân ûnderfûn hie.
Fjildtocht
Under syn opfolger Willem fan Kleef foel it doek foar de Gelderske saak. Doe't de Gelderske skatkiste wer ris leech wie en de Habsburgers in nij leger ûnder Lamoraal fan Egmont (deselde greve fan Egmont dy't letter op de grutte merke fan Brussel ûnthalze waard) ynsetten dat yn 1543 de ûnder Geldersk gesach steande stêd Düren platbaarnde en foar in part útrûge, joegen de oare Gelderske stêden har oer. Dizze yntimidaasje (in "shock-and-awe" taktyk avant le lettre) soe neffens guons fiifentweintich jier letter de hartoch fan Alva ynspirearre hawwe om oan it begjin fan de Tachtichjierrige Oarloch de stêden Naarden, Sutfen en Mechelen út te rûgjen, mei as doel troch eangst de opstân del te slaan. Hartoch Willem moast Gelre en it greefskip Sutfen oan Karel V oerjaan.
As kompetint beropsmilitêr waard Marten dêrnei frege tsjinst te nimmen yn it leger fan syn eardere fijân, keizer Karel V. Yn keizerlike tsjinst waard hy steedhâlder fan Lúksemburch.
Ein
Yn it foarjier fan 1555 waard Marten siik, mooglik rekke hy besmetten mei de pest of de tyfus. Hy wie yn de festing Charlemont yn it stedsje Givet, yn de Ardennen. Op 7 juny 1555 ferstoar Marten fan Rossum yn Antwerpen, dêr't hy hinne brocht wie foar de bêste medyske behanneling. Syn lichem waard oerbrocht nei Rossum en waard dêr yn de tsjerke begroeven. Hy hie dêr in moarmeren tombe meitsje litten, dy't lykwols by de Byldestoarm wer ferwoaste waard. It biente waard yn 1599 nei it Belis fan Zaltbommel oerbrocht nei de Sint-Janskatedraal yn De Bosk. Yn Rossum en De Bosk is lykwols gjin spoar mear fan syn tombe werom te finen. It ferhaal giet dat syn skedel nei Kastiel De Kannenburch brocht waard, en yn 1883 nei it gemeentemuseum fan Arnhim. Dêr soe hy troch oarlochshannelingen yn 1944 defintyf ferlern gien wêze.
Yn Zaltbommel stiet it Marten fan Rossumhûs. Dit 'stedskastieltsje' is fan ± 1535. Yn it gebou sit sûnt 1937 it Marten fan Rossummuseum. In oar "Hûs fan Rossum" stiet yn Arnhim, en wurdt ek wol it Duvelshûs neamd.
It Fliet (Ljouwert)
thumb|It Fliet om 1900 hinne It Fliet wie de delsetting east fan de âlde Ljouwerter kearn en neamd nei it wetter De Fliet. De namme komt ek foar as t Fliet, Flyt, Het Vliet,Fleet en as hjoeddeiske strjitnammen Noardfliet en Súdfliet. Binnen de buorskip wie yn de 19e iuw ek noch sprake fan Pieterbuorren dat út in mole en in pear huzen bestie. Dy wie neamd nei Pieter Luitjens van der Meulen.
De Haar (Mearum)
thumb |’’Lokaasje yn de gemeente Mearum De Haar is in streek en in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. De Haar is in lintbebouwing fan pleatsen oan de Haarsterwei, tusken it doarp Mearum en Fryske Peallen yn de gemeente Opsterlân.
De namme betsjut ‘hichte’. It gebiet is dan ek wat aksidintearre, opfallend yn it hast flakke karakter fan de fierdere gemeente. Feitlik heart it lânskiplik by de Fryske Wâlden.
Yn de Twadde Wrâldoarloch hawwe de Dútsers sechtjin bewenners út De Haar stânrjochtlik deasketten yn de tichtby lizzende bosk fan Trimunt as ferjilding foar in fersetsdied by de April-maaiestaking yn 1943. Under de slachtoffers ek in jonge fan 13 jier. Tusken 2000 en 2004 wie der in asylsikerssintrum yn De Haar dêr’t 400 asylsikers ûnderbrocht waarden.
Tusken de pleatsen oan De Haar stiet ien fan de grutste sjampinjonkwekerijen fan Europa.
Sutelaksje
thumb|right|Sutelaksje yn Skettens De sutelaksje is in aksje om Frysktalige boeken ûnder de minsken te bringen. Mei kroaden ride frijwilligers de doarren del en sutelje mei Frysktalige boeken. Ornaris leit der in ferskaat oan nije publikaasjes yn 'e kroaden. Dat kinne literêre wurken, romans, dichtbondels, muzyk- en sjongboeken, religieuze boeken, berneboeken, harkboeken, kompaktskiven en dvd's wêze.
Oant en mei 2009 waard de Sutelaksje organisearre troch Stichting It Fryske Boek. Yn desimber 2013 waard de stifting Tsjil oprjochte en is de nije organisator fan de Sutelaksje.
Skiednis
Yn 1972 waard de earste Sutelaksje holden. Fuort waard it in jierliks evenemint dat ornaris yn de moannen septimber as oktober organisearre waard. Yn de tiid dat Stichting It Fryske Boek de Sutelaksje organisearre waard it evenemint alle jierren ôfsletten mei in boekemerk yn Drachten. Elts jier waard der ek in skriuwerskalinder útbrocht. Dêr waarden teksten en lietteksten fan skriuwers en dichters yn opnommen.
Yn 2008 die Stichting It Frysk Boek te witten dat se yn 2009 foar it lêst de Sutelaksje ‘âlde styl’ organisearje soenen en dat it dêrnei dien wêze soe mei de Sutelaksje. De lêste Sutelaksje fan Stichting It Fryske Boek wie op 16 oktober 2009 yn Grou. De sutelaksjes fan Stichting It Fryske Boek smieten yn de jierren 2005-2009 sawat 2 ton euro it jier op. Yn de jierren 2008 en 2009 dienen der sa'n 1.700 frijwilligers mei oan de aksje.
Yn desimber 2013 is de Stifting Tsjil oprjochte. Tsjil hat as doel de befoardering fan de ferkeap fan Fryske boeken en boeken oer Fryslân. Fan 2014 ôf is Tsjil de organisator fan de Sutelaksje.
Strjitten yn Bûtenpost
De Strjitten yn Bûtenpost:
Origenes
Libben
Origenes waard yn 185 berne yn Aleksandrje as bern fan fromme âlden, dy't him al hiel betiid it Evangeelje leard hawwe. Syn heit Leonidas soe as martler stjerre doe't Origenes noch gjin 20 jier âld wie. Origines waard al jong haad fan in kategetenskoalle yn Aleksandrje, bekend as de Aleksandrynske skoalle. Om 230 hinne hie er in konflikt mei de biskop fan Aleksandrje, en moast er útwike nei Caesarea yn Palestina.
By de kristenferfolgings ûnder keizer Desius waard Origenes finzen nommen en foltere. Oan de gefolgen hjirfan soe er stjerre yn 253 of 254.
Teology
Origenes besocht mei metoaden út de klassike wiisbegearte fan de teology in folweardich, kristlike wittenskip te meitsjen. Dêrby boude hy fierder op it wurk fan de Joadske filosoof Filo fan Aleksandrje, dy't nei in ferbining socht fan de âldtestamintyske godsiepenbiering en it Grykske tinken. Origenes die dit troch de logos ta it sintrale begryp te meitsjen fan it godstsjinstich-wiisgearich tinken: in brêge tusken geast en guod, in wêzen tusken God en de wrâld. Dit tinken brocht Origenes ta syn alles-oerstigende teology en filosofy. Hjirmei hat er harmonij brocht tusken de Joadsk-kristlike teos en de Gryksk-platoanyske logos. De apostel Jehannes hie oan it begryp logos in bibelske ynhâld jûn, Origenes joech oan dit bibelske begryp in Grykske ynhâld. Mei syn bydrage hat Origenes in wichtich oandiel levere oan de ûntwikkeling fan it eastersk kristlike tinken. In oare bydrage dy't er levere hat wie it begjinsel fan de allegoaryske ynterpretaasje fan bibelteksten. Neffens him moast de ienfâldige letterlike betsjutting fan de Bibel ûnderskieden wurde fan de djippere, geastlike betsjutting. Dizze útlis fan de Skrift soe him in protte tsjinstân opleverje, û.o. troch Melito fan Sardes en Laktantius.
Origenis makke ek ûnderskied tusken de folsleine Godheid fan God de Heit en Godheid fan God de Soan. Neffens him wie de Soan minder godlik as de Heit. Boppedat learde hy dat elk skepsel, rêden wurde sil troch oanduorjende lottering fan de siel. Ek de duvel, sil úteinlik wer ingel wurde.
Origenes hat as earste besocht om in systematyske teology gear te stallen, dy't hy de titel "Grûnbegjinsels" mei joech. Ek hat er de saneamde Hexapla gearstald. Dit is in tekstútjefte fan it Alde Testamint yn seis kolommen, dêr't njonken de Hebriuwske tekst de wichtichste Grykske oersettingen yn opnommen wienen. Boppedat hat er ferskate kommentaren skreaun op allegearre bibelboeken.
't Malijk
't Malijk is in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. Hy leit efkes eastlik fan it doarp Mearum, wat besuden de wei tusken Mearum en Nuis.
De buorskip leit oan it Malijksepad, dat tusken Mearum en de Coendersboarch rint. Neffens de oerlevering soe oan it paad in grutte iik stien hawwe dêr’t de buorrjochters fan de streek harren eed ôfleinen.
It Fliet (Wytmarsum)
It Fliet wie in delsetting súdeast fan Wytmarsum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as Fleet, Het Vliet en Fliet. Opgien yn Wytmarsum. Hjir stiet ek in stânbyld fan Menno Simons op it stee dêr't syn 'preekhûs' stien hat.
Keuningswijk
Keuningswijk is in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân, lizzend tusken de doarpen De Wylp, Jonkersfeart, Sânhuzen en Bakkefean. Administratyf falt de buorskip ûnder it doarp De Wylp. Oan de Keuningswei leit in pingo(ruïne), it Ronde meer.
Bakker & Timmenga
Bakker & Timmenga is in oargelmakkerij út Ljouwert. thumb|Oargel út 1894 yn de [[Sint-Magnustsjerke (Hollum) op It Amelân]] thumb|Oargel út 1900 yn de [[Doperske tsjerke (It Hearrenfean)]] thumb|Oargel út 1938 yn [[De Karmel yn Wâldsein, mei in oargelkast út 1839 fan J.C. Scheuer]]
De oargelmakkerij waard yn 1880 mei úteinset troch twa oargelbouwers: Fokke Bakker (1842-1904) en Arjen Timmenga (1854-1920). Beide krigen har' oplieding by Willem Hardorff. It wie neist Adema, Van Dam en Hardorff de fjirde oargelmakkerij yn Ljouwert. It kompanjonskip waard yn 1902 ûntbûn; Timmenga sette it bedriuw allinnich fuort. Yn 1919 giet er in kompanjonskip oan mei syn soan Bernard Timmenga (1889-1972), dy't it bedriuw oant 1960 liede soe. Dan wurdt de oargelmakkerij oernomd troch Wopke Yedema en Harm Pieter Dam. Sûnt 1991 is Bert Yedema eigener.
Manitoba
Manitoba is ien fan 'e tsien provinsjes fan Kanada. It leit yn it middensuden fan it lân, en heart ta de regio's fan 'e Kanadeeske Prêrjes en Westlik Kanada. De provinsje is wat oerflak oanbelanget ien fan 'e middenmoaters ûnder de Kanadeeske gewesten, mei 6,5% fan it nasjonaal grûngebiet. Manitoba stiet bekend om syn wetterrike lânskip, mei withoefolle rivieren en marren. De haadstêd, Winnipeg, is de op sân nei grutste stêd fan it lân. Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2011 hie Manitoba doe likernôch 1,2 miljoen ynwenners, wat delkomt op 3,6% fan 'e totale Kanadeeske befolking.
Etymology
Fan 'e namme "Manitoba" leaud men dat dy ôflaat is fan 'e oantsjutting manitu-wapow, út 'e taal fan 'e Kry-Yndianen, of fan manidoobaa, út 'e taal fan 'e Odjibwe, dat beide "de strjitte fan Manitu" betsjut en ferwize soe nei in plak dat no The Narrows ("De Ingte" of "It Nau") neamd wurdt, yn 'e midden fan 'e Manitobamar. Manitu, of yn 'e Frânske stavering Manitou, is de Grutte Geast (de wichtichste godheid) fan 'e Algonkwynske folken.
Geografy
Manitoba hat in oerflak fan 649.950 km², wêrfan't 548.360 km² út lân bestiet en 101.593 km² út wetter. De provinsje grinzget yn it westen oan 'e Kanadeeske provinsje Saskatchewan en yn it easten oan 'e provinsje Ontario. Yn it noarden wurdt Manitoba begrinzge troch it territoarium Nûnavût, wylst it yn it noardeasten oan 'e kust fan 'e Hudsonbaai leit (Manitoba is de iennichste Kanadeeske prêrjeprovinsje dy't oan see leit). Yn it suden, ta einbeslút, swettet it oan 'e Feriene Steaten, om persiis te wêzen de steaten Noard-Dakota en Minnesota.
Yn it súdlike diel fan Manitoba wennet fierwei it grutste diel fan 'e befolking. Dêr lizze alle gruttere stêden, lykas de haadstêd Winnipeg, en dat is teffens it iennichste diel fan 'e provinsje dêr't lânbou mooglik is. De midden fan Manitoba wurdt dominearre troch de Winnipegmar, de op njoggen nei grutste swietwettermar fan 'e wrâld. Oare grutte marren binne de Manitobamar en de Winnipegosismar. De provinsje omfiemet feitliks mear as 110.000 marren, dy't mei-inoar 15,6% fan it grûngebiet foarmje. Utsein it uterste súdlike puntsje wetteret it hiele gebiet ôf yn 'e Hudsonbaai, fia de rivieren de Nelson en de Churchill. It heechste punt fan 'e provinsje is de Baldy Mountain, mei in hichte fan 832 m.
Skiednis
Foar de komst fan 'e blanken waard it grûngebiet fan Manitoba bewenne troch ferskate Yndiaanske folken, wêrûnder de Odjibwe (Ojibwe), Kry (Cree), Tsjippewaien (Chipewyan), Sû (Sioux), Mandan en Assiniboin (Assiniboine). De earste Jeropeaan dy't Manitoba berikte, wie de Ingelsman Henry Hudson, dy't yn 1611 op 'e kust fan 'e nei him ferneamde Hudsonbaai lâne. In jier letter berikte de Ingelske ûntdekkingsreizger Thomas Button oer lân súdlik en sintraal Manitoba.
Yn 1670 waard de Britske Hudsonbaaikompanjy oprjochte, dy't fan it Ingelske en letter Britske regear de folsleine sizzenskip krige oer it hiele ôfwetteringsgebiet fan 'e Hudsonbaai. Dat gebiet krige de namme Rupertslân, nei prins Rupert (of Ruprecht) fan 'e Ryn, dy't holpen hie om 'e Hudsonbaaikompanjy fan startkapitaal te foarsjen. Frânske ûntdekkingsreizgers en pelskeaplju krongen fanôf de 1730-er jierren yn Manitoba troch, en fan dy tiid ôf krige de Hudsonbaaikompanjy konkurrinsje fan 'e Noardwestlike Kompanjy út Montreal. De rivaliteit mûne fan en ta út yn geweld, oant de Noardwestlike Kompanjy yn 1821 yn 'e Hudsonbaaikompanjy opgie.
Nei't Frankryk yn 1763 frijwol al syn Noardamerikaanske koloniale besittings opjaan moatten hie, krigen de Britten it yn Manitoba allinne foar it sizzen. Yn 1812 waarden yn it suden fan it gebiet de earste op lânbou basearre kolonistedelsettings stifte troch Thomas Douglas, greve fan Selkirk. Deilisskip tusken de nije kolonisten en de Métis late yn 1816 ta de Slach by Seven Oaks, wêrby't tweintich kolonisten, de gûverneur ynbegrepen, en ien Métis omkamen. Yn 1867 waard troch de kolonisten koarte tiid besocht om in ûnôfhinklike Republyk Manitoba op te setten.
Rupertslân waard úteinlik yn 1869 troch de Hudsonbaaikompanjy oan Kanada oerdroegen, en krige doe de nije namme fan 'e Noardwestlike Territoaria. It negearjen fan 'e belangen fan 'e Métis late datselde jiers ta de Rebûlje fan de Reade Rivier, wêrby't de Métis ûnder harren lieder Louis Riel besochten om it tij fan 'e kolonisaasje te kearen. De opstân waard lykwols delslein en Riel flechte yn ballingskip (hy soe letter weromkeare om lieding te jaan oan 'e Noardwestlike Opstân fan 1885, yn Saskatchewan en Alberta). It oare jiers, 1870, waard Manitoba bestjoerlik losmakke fan 'e Noardwestlike Territoaria en as provinsje opnommen yn 'e Kanadeeske Konfederaasje. It federale regear stiek der in stokje foar dat de Métis it lân yn besit krigen dat harren yn ruil foar har stipe oan 'e tatreding fan Manitoba ta Kanada ûnthjitten wie. Doe't se ek noch mei it iepentlike rasisme fan 'e tastreamende nije kolonisten konfrontearre waarden, ferfearen grutte oantallen Métis nei wat letter de provinsjes Saskatchewan en Alberta wurde soe.
It oarspronklike grûngebiet fan Manitoba wie in fjouwerkant tsjin 'e Amerikaanske grins oan dat in achttjinde diel wie fan 'e grutte dy't it no hat. Sadwaande stie Manitoba yn dy tiid bekend as de "postsegelprovinsje". It provinsjaal grûngebiet waard fanôf 1881 yn ferskillende stadia yn it neidiel fan 'e Noardwestlike Territoaria útwreide, oant it yn 1912 syn hjoeddeistige grutte berikte. Tsjin 1911 wie Winnipeg útgroeid ta de trêde stêd fan Kanada, in posysje dy't it behâlde soe oant it yn 'e 1920-er jierren ynhelle waard troch Vancouver. Yn 1919 die him yn Manitoba in útbarsting fan geweld foar doe't fakbûnsleden staakten foar bettere leanen en der ûnder de boeren grutte ûntefredenens ûntstie oer de lege nôtprizen. It gewelddadich yngripen fan 'e plysje by demonstraasjes wie lykwols nearne foar nedich; de beweging stoarte nei seis wiken út himsels yn.
De Grutte Depresje rekke Westlik Kanada útsûnderlike hurd, en late yn Manitoba yn 1932 ta de oprjochting fan wat úteinlik de Nije Demokratyske Partij fan Manitoba (NDP) wurde soe, dy't sûnt mei de Konservativen it politike lânskip yn 'e provinsje dominearre hat. Yn 1950 strûpten Winnipeg en omkriten der alhiel ûnder by de Oerstreaming fan 'e Reade Rivier. De skea dy't dat opsmiet, late ta de oanlis fan in rivierwetteropfangsysteem fan needboezems en brede uterwaarden, dat yn 1968 reekaam. By de saneamde Oerstreaming fan 'e Iuw, yn 1997, waard op 'e nij foar K$400 miljoen skea oanrjochte, mar de Winnipegsters holden de fuotten drûch.
Bestjoer
Manitoba hat in provinsjaal parlemint mei 57 sitten. De parlemintsleden fertsjintwurdigje har eigen kiesdistrikt (riding), dêr't se by de ferkiezings op persoanlike titel de mearderheid fan 'e stimmen helle hawwe (krekt itselde systeem as yn Grut-Brittanje). De provinsje wurdt regearre troch in eigen regear mei oan it haad in minister-presidint. Yn Kanada is it trouwens wenst (mar gjin wet) dat de minister-presidinten fan 'e ûnderskate provinsjes oantsjut wurde as premier, wylst de federale minister-presidint de prime minister is. Yn it federale Kanadeeske parlemint yn Ottawa wurdt Manitoba yn 'e Senaat fertsjintwurdige troch 6 fan 105 sitten (5,7%), en yn it Legerhûs troch 14 fan 308 sitten (4,5%).
Ekonomy
Manitoba hat in ridlik sterke ekonomy, dy't fierhinne basearre is op 'e eksploitaasje fan natuerlike helpboarnen, en swier stipet op 'e lânbou, mynbou, oaljeyndustry, boskbou en it toerisme. Fral de lânbou is fan libbensbelang foar de provinsje, al kin dy inkeld yn it súdlike diel fan Manitoba útoefene wurde. Likegoed beslacht de provinsje 12% fan alle lânbougrûn yn Kanada. De meast foarkommende foarmen fan lânbou binne slachtfeehâlderij (34,6%), de ferbou fan ûnderskate soarten nôt (19,0%) en de ferbou fan oaljehâldende gewaaksen lykas sinneblommen (7,9%). Manitoba is de grutste produsint fan sinneblompitten en drûge beane fan Kanada.
Yn 'e sintrale en noardlike dielen fan 'e provinsje binne fral mynbou en de papieryndustry wichtich. De tsjinstesektor, mei û.m. sûnenssoarch en ûnderwiis, is yn Manitoba ek fan belang. Op it mêd fan toerisme is fral de poalfauna yn it noarden fan 'e provinsje wichtich. Churchill, oan 'e kust fan 'e Hudsonbaai, is net inkeld in wichtich havenplak, mar teffens in wrâldferneamde toeristyske trekpleister dêr't men hinne giet om iisbearen en wite dolfinen yn it wyld te sjen.
Demografy
Neffens de Kanadeeske folkstelling fan 2011 hie Manitoba doe 1.208.268 ynwenners, wat 3,6% mear is as yn 2006. De befolkingstichtens wie yn 2011 2,2 minsken de km². Winnipeg is fierwei de grutste stêd yn 'e provinsje, mei krapoan 664.000 ynwenners yn 2011. De twadde stêd is Brandon, mei mar 46.000 ywenners.