cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Femi Oke
Karriêre
Njonken har sjoernalistike wurk is Oke ek aktyf as dosinte oan it ynstitút fan de Meteorologyske Wrâldorganisaasje (WMO) yn it Argentynske Buenos Aires. Fierders hat se gastkolleezjes fersoarge oan de Universiteit fan Libearia en de Emory Universiteit yn Atlanta, en hat se foar de Feriene Naasjes yn Rome in lêzing holden foar de gearkomste fan it Wrâlditensprogramma (WFP). Yn 2005 wie Oke te sjen yn 'e koarte film The Last Hour. Hja hâldt in blôch by op har eigen webside en wennet yn 'e Amerikaanske haadstêd Washington, D.C.
Marinestasjon Pearl Harbor
Skiednis
It wie al langer bekend dat de lagune Pearl Harbor, dy't oan 'e súdlike kust fan it Hawaïaanske eilân Oähû in natuerlike haven foarmet, tige gaadlik wie foar it fêstigjen fan in marinebasis. Al fan likernôch 1840 ôf gie der yn Amerikaanske regearingsfermiddens praat fan om dêr sa'n basis te fêstigjen om 'e Amerikaanske belangen yn it gebiet fan 'e Stille Oseaan better beskermje te kinnen. It probleem wie dêrby dat de Hawaï-eilannen doedestiden noch it ûnôfhinklike Keninkryk Hawaï foarmen.
Uteinlik waard yn 1884, ûnder it regear fan kening Kalākaua fan Hawaï, it saneamde Wjersidichheidsferdrach fan 1875 sletten, dat oan 'e Feriene Steaten eksklusive rjochten joech op it gebrûk fan Pearl Harbor as in stielkoalbefoarriedings- en reparaasjestasjon. Dat ferdrach waard yn 1887 troch it Amerikaanske Kongres ratifisearre, mar hoewol't it fan krêft bleau oant de Amerikaanske anneksaasje fan Hawaï yn 1898, fêstige de Amerikaanske Marine pas yn 1899 in marinebasis yn 'e lagune, wêrmei't formeel it Marinestasjon Pearl Harbor ûntstie.
Folle mear as it útdjipjen fan 'e tagong ta de lagune barde der lykwols ek doe foarearst net. Tusken 1900 en 1908 waarden der stadichoan de nedige fasiliteiten boud om marineskippen te ûntfangen en te befoarriedzjen. Yn 1908 waard de Marineskipswerf Pearl Harbor oprjochte, mar pas yn 'e 1910-er jierren groeide Pearl Harbor út ta in wiere marinebasis, en yn 1919 waard it earste drûchdok iepene (in foargeand drûchdok wie yn 1913 ynstoart doe't it noch yn oanbou wie). Yn 1919 droech it Amerikaanske Leger de súdeastlike râne fan Ford Island, in eilantsje yn 'e midden fan 'e lagune, op fersyk fan 'e Amerikaanske minister fan Oarloch Newton D. Baker, oer oan 'e marine. Dêr ûntstie neitiid Battleship Row, it ôfmarplak foar slachskippen, mei't dêr it djipste part fan 'e lagune foar nedich wie.
Op 'e iere moarn fan 7 desimber 1941 fierde de Keizerlike Japanske Marine in ferrassingsbombardemint út op it Marinestasjon Pearl Harbor en oare doelen op it Hawaïaanske eilân Oähû. Dat bombardemint wie bedoeld om 'e Amerikaanske Pasifyske Float mei ien ferpletterjende klap út te skeakeljen, sadat de Japanners de hannen frij hawwe soene foar de ferovering fan 'e Amerikaanske, Britske en Nederlânske koloanjes yn Súdeast-Aazje. Om't de oanfal benammen rjochte wie op 'e grutste skippen fan 'e float, krige Battleship Row it it swierst te ferduorjen. Der waarden fjouwer Amerikaanske slachskippen en ferskate oare marineskippen ta sinken brocht en yn totaal kamen oan Amerikaanske kant 2.403 minsken om. De Feriene Steaten, dy't har oant dy tiid ôfsidich holden hiene fan 'e Twadde Wrâldoarloch, waarden dêrtroch op abrupte en ûntsjinkearbere wize by it konflikt belutsen.
De rest fan 'e oarloch tsjinne Pearl Harbor as befoarriedings- en reparaasjebasis foar Amerikaanske marineskippen, want de Japanners hiene der sa wis fan west dat se de oarloch yn koarte tiid yn harren foardiel beslochtsje koene, dat se net de muoite nommen hiene om 'e grutte ierdoaljedepots en de marineskipswerf op 'e basis te bombardearjen. Op 21 maaie 1944 fûn der in ûntploffing plak yn it diel fan it Marinestasjon Pearl Harbor dêr't lâningsboaten reemakke waarden foar Operaasje Forager, de befrijing fan 'e troch Japan besette Marianen. By dy ramp fan West Loch sonken trije lâningsskippen foar tanks, kamen 163 Amerikaanske militêren om it libben en rekken 396 oaren ferwûne. De oarsaak fan 'e ûntploffing waard nea krekt fêststeld.
Nei ôfrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch bleau Pearl Harbor mei de Marinebasis San Diego de wichtichste basis foar de Amerikaanske Pasifyske Float. Omreden fan 'e Oanfal op Pearl Harbor en it op it terrein fan 'e basis oanwêzige Tinkteken foar de USS Arizona, út 1962, waard de hiele marinebasis op 15 oktober 1966 opnommen yn it Amerikaanske Nasjonaal Register fan Histoaryske Plakken (NRHP). Sûnt 1964 hie it ek al de status fan National Historic Landmark District (NHLD). Yn 2010 kaam formeel in ein oan it bestean fan it Marinestasjon Pearl Harbor, doe't de marinebasis mei de oanbuorjende Loftmachtbasis Hickam opgie yn 'e Mienskiplike Basis Pearl Harbor-Hickam.
Hânbal op de Olympyske Simmerspullen 2004
200px|thumb|right|It Olympysk Hânbal Stadion fan Atene 2004
De Olympyske Simmerspullen 2004, ek wol de XXVIIIe Olympiade neamd, waarden yn 2004 hâlden yn Atene, de haadstêd fan Grikelân. De hânbal finale waard hâlden yn it Helliniko Indoor Arena.
Amerikaanske Marine
De Amerikaanske Marine (Ingelsk: United States Navy of U.S. Navy, ôfkoarte ta USN) is ien fan 'e tûken fan 'e Amerikaanske Striidkrêften, de kriichsmacht fan 'e Feriene Steaten fan Amearika. It is in marine en ien fan 'e acht unifoarmearre tsjinsten fan 'e Feriene Steaten. De Amerikaanske Marine hat (de reserve ynbegrepen) in sterkte fan krapoan 430.000 man, en beskikt oer in totaal fan 430 marineskippen. It is dêrmei de grutste en sterkste marine fan 'e wrâld. Bestjoerlik ressortearret de Amerikaanske Marine ûnder it Amerikaanske Ministearje fan Definsje. De marine waard yn 1775 oprjochte as de Kontinintale Marine, en hat sûnt yn likernôch santich oarloggen en oare konflikten fochten. De ofsiersoplieding fan 'e Amerikaanske Marine wurdt fersoarge troch de Amerikaanske Marine-akademy te Annapolis.
Sterkte
De Amerikaanske Marine is de grutste marine fan 'e wrâld, dy't tarist is mei it meast avansearre marinematerieel fan 'e wrâld. Kwa mankrêft bestie de marine anno 2015 út 328.194 man yn aktive tsjinst, oanfolle mei in militêre reserve fan 101.199 man. Opteld komt dat del op in totale mankrêft fan krapoan 430.000 man. Op it mêd fan materieel beskikte de Amerikaanske Marine (ek yn 2015) oer 272 direkt ynsetbere marineskippen, mei dêropta in reservefloat fan nochris 158 skippen dy't net direkt ynsetber binne, mar binnen reedlike tiid wol wer ynsetber makke wurde kinne. Yn totaal binne dat 430 skippen, mei in mienskiplike tonnaazje dy't de grutste fan alle floaten fan 'e wrâld is. De grutste skippen binne de fleandekskippen, wêrfan't de Amerikaanske Marine op elts momint tsien yn aktive tsjinst hat, mei dêropta twa yn 'e reservefloat en trije nijen yn oanbou. It Amerikaanske flottylje fleandekskippen is dêrmei ek fierwei it grutste fan 'e wrâld. De Amerikaanske Marine hie fierders yn febrewaris 2016 mear as 3.700 militêre fleantugen yn aktive tsjinst.
Doelen
De Amerikaanske Marine tsjinnet as it diel fan 'e Amerikaanske Striidkrêften dat him taleit op oarloch op see. Dêrby binne de doelen:
Bestjoer
It haadkertier fan 'e Amerikaanske Marine is fêstige yn it Pentagon, yn Arlington County yn Firginia, fuort besuden de Amerikaanske federale haadstêd Washington, D.C. De Amerikaanske Marine falt bestjoerlik ûnder it Amerikaansk Departemint fan 'e Marine, oan it haad wêrfan't de ûnderminister fan 'e Marine stiet. It Departemint fan 'e Marine makket diel út fan it Amerikaansk Ministearje fan Definsje, en de ûnderminister fan 'e Marine is ûnderhearrich oan 'e minister fan Definsje. De stêfsjef fan 'e marine (Chief of Naval Operations, CNO) is in ofsier mei de militêre rang fan admiraal, en de heechste marine-ofsier yn it Departemint fan 'e Marine. It kin lykwols wêze dat hy (of sy) net de marine-ofsier mei de alderheechste rang is, yn it gefal dat de foarsitter of de fise-foarsitter fan 'e Mienskiplike Stêfsjefs ek in marine-ofsier is.
De Amerikaanske Kustwacht is in tûke fan 'e Amerikaanske Striidkrêften dy't bestjoerlik folslein los stiet fan 'e Amerikaanske Marine, en dy't ek hiele oare taken hat as de marine. It Amerikaansk Marinierskorps is ek in selsstannige tûke fan 'e Amerikaanske Striidkrêften, dy't net ûnderhearrich is oan, mar wol nau gearwurket mei de marine.
Ynfrastruktuer
De Amerikaanske Marine hat in protte marinebases en oare fasiliteiten yn gebrûk, dy't benammen konsintrearre binne yn it noardeasten fan 'e legere 48 steaten, oan 'e kust fan 'e Atlantyske Oseaan tusken súdlik Maine en sintraal Firginia, en fierders oan 'e noardeastkust fan 'e Golf fan Meksiko, en oan 'e Amerikaanske westkust, oan 'e Stille Oseaan, fral yn Súdlik Kalifornje en yn 'e krite fan 'e Puget Sound by Seattle. It grutste kompleks fan 'e Amerikaanske Marine is it Marine Loftwapenstasjon China Lake, yn Kalifornje, in militêr oefenterrein mei in oerflak fan 4.500 km². It op ien nei grutste kompleks is yn Hampton Roads, yn Firginia, dêr't in stikmannich bases mei-inoar 150 km² beslane.
De wichtichste bases fan 'e Amerikaanske Marine binne it Marinestasjon Norfolk, yn Firginia, dat de thúshaven fan 'e Amerikaanske Atlantyske Float is, en de Marinebasis San Diego yn Súdlik Kalifornje, de wichtichste thúshaven fan 'e Amerikaanske Pasifyske Float (hoewol't it haadkertier dêrfan eins fêstige is yn it Marinestasjon Pearl Harbor, sûnt 2010 de Mienskiplike Basis Pearl Harbor-Hickam, yn Hawaï). De ofsiersoplieding fan 'e Amerikaanske Marine wurdt fan âlds fersoarge oan 'e Amerikaanske Marine-akademy yn Annapolis, yn Marylân, hoewol't spesifike ofsiersopliedings no op oare plakken fêstige binne. De oplieding ta marinepiloat wurdt bgl. fersoarge op it Marinefleanfjild Pensacola yn 'e Panhandle fan Floarida, wylst de oplieding ta dûkboatofsier fêstige is yn it Marine Undersee-oarlochsfieringssintrum yn Newport, yn Rhode Island.
Bûten it grûngebiet fan 'e eigentlike Feriene Steaten ûnderhâldt de Amerikaanske Marine ek wichtige bases yn ûnynkorporearre territoaria fan 'e Feriene Steaten, lykas de grutte Marinebasis Gûam op Gûam en oare wichtige fasiliteiten yn Porto Riko en Amerikaansk-Samoä. Yn it bûtenlân is de grutste Amerikaanske marinebasis de Marinebasis Yokosuka op it Japanske eilân Okinawa, yn 'e Rjûkjû-eilannen. Dy tsjinnet as basis foar alle aktiviteiten fan 'e Amerikaanske Marine yn it westen fan 'e Stille Oseaan. Oare wichtige oerseeske bases fan 'e Amerikaanske Marine binne de Amerikaanske Marinebasis Napels yn Itaalje (de thúshaven fan 'e Amerikaanske Sechsde Float yn it Middellânske-Seegebiet), de Amerikaanske Marinebasis Bachrein (de thúshaven fan 'e Amerikaanske Fyfde Float yn 'e Perzyske Golf) en de Marinebasis Guantanamo Bay op Kuba (dy't bekend kommen is te stean as in plak dêr't lju dy't fan terroristyske aktiviteiten foar Al-Qaida fertocht wurde, sûnder foarm fan proses finzenset binne).
Iere jierren
Doe't yn 1775 de Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch útbriek, wie der ûnder de leden fan it Twadde Kontinintaal Kongres diskusje oer de fraach oft de trettjin opstannige koloanjes wol in mienskiplike marine oprjochtsje moasten. Massachusetts hie bgl. yn 't earstoan syn eigen marine. De oerbefelhawwer fan it Koninintale Leger (de foarrinner fan it Amerikaanske Leger), generaal George Washington, makke in ein oan it redendielen troch op 13 oktober 1775 sân sylskippen as oarlochsskippen ta te rissen om Britske befoarriedingsskippen te ûnderskeppen. Dat wie it oanbegjin fan 'e Kontinintale Marine.
Nei't de Amerikanen yn 'e Unôfhinklikheidsoarloch de oerwinning behelle hiene, waard yn 1785 de Kontinintale Marine opheft en it lêste marineskip, de USS Alliance, ferkocht. Hast in desennium moasten de Feriene Steaten it doe sûnder marine dwaan, wat Amerikaanske keapfardijskippen bleatstelde oan 'e eigenwille fan seerôvers. De iennichste seemacht dy't it lân yn dy tiid hie, waard foarme troch de United States Revenue Cutter Service, in soarte fan dûane op see dy't in foarrinner wie fan 'e hjoeddeistige Amerikaanske Kustwacht. Yn 1794 naam it Amerikaanske Kongres de Marinewet fan 1794 oan, wêryn't de oprjochting fan in permaninte, steande marine regele waard. Pas yn oktober 1797 kamen lykwols de earste marineskippen ree, dy't ommers noch boud wurde moasten. Dy waarden sa gau mooglik ynset yn it Middellânske-Seegebiet, tsjin 'e Barbarijske seerôvers.
Njoggentjinde iuw
It earste grutte konflikt dêr't de weroprjochte Amerikaanske Marine by belutsen rekke, wie de Oarloch fan 1812 tsjin 'e Britten. Hoewol't it net slagge en kom foar dat de fijân Amerikaanske havens blokkearre en troepen oan lân sette, waarden de Britten wol ferdreaun út 'e Eriemar, wat bydroech oan 'e nederlaach op lân fan harren en har Yndiaanske bûnsgenoaten. Fan 1819 ôf waard it saneamde Afrika-eskader fan 'e Amerikaanske Marine ynset om 'e yllegale oanfier fan nije slaven út Afrika de kop yn te drukken.
Yn 'e Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch (1846-1848) blokkearre de Amerikaanske Marine Meksikaanske havens, ferneatige de Meksikaanske float yn 'e Golf fan Kalifornje, en spile it Pasifysk Eskader ûnder lieding fan kommandeur Robert Stockton in wichtige rol by de ferovering fan Opper-Kalifornje. De Amerikaanske Marine fierde yn dat konflikt ek syn earste grutskalige amfibyske operaasje út, doe't der 12.000 man fan it Amerikaanske Leger yn 'e Meksikaanske havenstêd Veracruz oan lân set waarden. It súkses fan dy operaasje iepene de doar foar de ferovering fan Meksiko-Stêd en dêrmei de Amerikaanske oerwinning.
Under de Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) bleau de Amerikaanske Marine, oars as it Amerikaanske Leger, frijwol hielendal yn Noardlike hannen. Dat stelde de Feriene Steaten by steat om al ier ûnder de boargeroarloch de saneamde Unyblokkade tsjin 'e Súdlike Konfederearre Steaten yn te stellen. It Suden waard dêrtroch ekonomysk úthongere, wat sterk bydroech ta de úteinlike oerwinning fan it Noarden. De Amerikaanske Boargeroarloch wie ek it earste konflikt wêryn't izerbeklaaide oarlochsskippen it tsjininoar opnommen, spesifyk de USS Monitor en de CSS Virginia yn 'e Slach by Hampton Roads yn 1862.
Yn 'e tweintich jier nei de Amerikaanske Boargeroarloch fertutearze de Amerikaanske Marine lykwols trochdat de polityk der net mear nei omseach, mei as gefolch dat it materieel folslein efter de tiid rekke. Yn 'e 1880-er jierren waard lang om let in grutskalich modernisearringsprogramma ynset, wêrby't it tal marineskippen ek útwreide waard. Dat bliek fertuten dien te hawwen doe't de Amerikaanske Marine yn 'e Spaansk-Amerikaanske Oarloch yn 1898 handich ôfweefde mei de Spaanske Marine.
De Amerikaanske Marine rûn neitiid foarop yn 'e ûntwikkeling fan slachskippen (dy't as de takomst fan eltse himsels respektearjende marine sjoen waarden), yn 'e mande mei de marines fan lannen as it Feriene Keninkryk, it Keizerryk Dútslân en it Keizerryk Japan. Yn 1907 stjoerde de Amerikaanske presidint Theodore Roosevelt de measte Amerikaanske slachskippen mei harren eskorteskippen (de saneamde Grutte Wite Float) op in fjirtjin moannen duorjende reis om 'e wrâld, mei as doel om 'e Amerikaanske macht op see út te stallen. Tsjin 1911 koe de Amerikaanske Marine yn sterkte de Britske Keninklike Marine belykje.
Earste Wrâldoarloch en Ynterbellum
Yn april 1917 rekken de Feriene Steaten behelle yn 'e Earste Wrâldoarloch. Fanwegen in slim stookoaljetekoart yn it Feriene Keninkryk koene yn dat konflikt lykwols inkeld âldere, op stienkoal stokende Amerikaanske marineskippen ynset wurde. Under de Marinewet fan 1916 groeide de Amerikaanske Marine yn 'e folgjende jierren fluch troch in ambisjeus skipsbouprogramma. Nei ôfrin fan 'e Earste Wrâldoarloch waard troch it Marineferdrach fan Washington yn 1922 de ynternasjonale wapenwedrin op see oan bannen lein, benammen wat it bouwen fan slachskippen en krusers oanbelange. Dêrom waarden inkele fan 'e earste Amerikaanske fleandekskippen, de USS Lexington en de USS Saratoga, op rompen boud fan slachkrusers dy't healôf wiene doe't se omreden fan 'e beheinings yn it ferdrach skrast wurde moasten.
Yn 'e Grutte Depresje fan 'e 1930-er jierren omfieme de New Deal fan presidint Franklin D. Roosevelt in regeling yn it ramt fan 'e Public Works Administration (de Amerikaanske Wurkferskaffing), wêrby't wurkleazen ynset waarden foar de bou fan mear fleandekskippen, lykas de USS Yorktown en de USS Enterprise. Sadwaande beskikte de Amerikaanske Marine tsjin 1936, doe't de USS Wasp reekaam, oer in flottylje fleandekskippen mei in wetterferpleatsing fan 165.000 long tons, hoewol't dat optekene waard as 135.000 long tons om te foldwaan oan it Marineferdrach fan Washington.
Twadde Wrâldoarloch
Fanwegen oprinnende spannings yn it gebiet fan 'e Stille Oseaan, dy't ferbân holden mei de Twadde Sineesk-Japanske Oarloch en oanboaze waarden troch de oangeande Twadde Wrâldoarloch yn Jeropa, ferhuze presidint Roosevelt de Amerikaanske Pasifyske Float yn begjin 1941 fan San Diego, yn Kalifornje, nei it Marinestasjon Pearl Harbor, yn it Territoarium Hawaï. Op 7 desimber 1941 leine dêr sân slachskippen, de USS Arizona, de USS California, de USS Maryland, de USS Nevada, de USS Oklahoma, de USS Tennessee en de USS West Virginia ôfmarre oan Battleship Row op Ford Island, wylst in achtste slachskip, de USS Pennsylvania, foar ûnderhâld yn in drûchdok lei, en de ôftanke USS Utah, dy't inkeld noch as doelskip foar oefenings brûkt waard, ek oanwêzich wie. Op 'e iere moarn fan dy dei fierde de Keizerlike Japanske Marine in ferrassingsbombardemint út, dat bekend wurden is as de Oanfal op Pearl Harbor. Dêrby waarden fjouwer slachskippen en de USS Utah ta sinken brocht, wylst de oaren skansearre rekken. Troch dat foarfal waarden de Feriene Steaten ûntsjinkearber de Twadde Wrâldoarloch ynskuord.
De Amerikaanske Marine ûntwikkele fierders de súksesfolle strategy fan it eilânspringen, wêrby't de eilannen yn 'e Stille Súdsee ien foar ien ferovere waarden troch elts ferovere eilân te brûken as basis foar de ferovering fan in folgjend eilân. De wichtichste seeslaggen dêr't de Amerikaanske Marine oan dielnaam, wiene de Slach yn 'e Koraalsee, de Slach by Midway, de Slach om Guadalcanal, de Slach yn 'e Filipinensee, de Slach yn 'e Golf fan Leyte en de Slach om Okinawa. Dêrnjonken ûnderstipe de marine mei kustbombardeminten fan Japanske posysjes faak amfibyske operaasjes fan it Amerikaanske Leger of it Amerikaanske Marinierskorps, lykas yn 'e Aleoetenkampanje, de Slach om Kwajalein, de Slach om Peleliu, de Slach om Saipan en de Slach om Iwo Jima. Tsjin 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch, yn 1945, hie de Amerikaanske Marine der hûnderten skippen by krigen, wêrûnder 18 fleandekskippen en 8 slachskippen. Yn totaal bestie de Amerikaanske float doe út 6.768 marineskippen dy't 70% fan it totale oantal en de totale tonnaazje fan alle marineskippen fan 1.000 ton en grutter op 'e wrâld fertsjintwurdigen.
Nei 1945
Nei ôfrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch waard de Amerikaanske Marine behelle yn 'e wapenwedrin mei de Sovjet-Uny yn it ramt fan 'e Kâlde Oarloch. Dêrtroch waard de Amerikaanske Marine oan ien wei troch oanfitere om nije wapensystemen en nije taktiken te ûntwikkeljen en nije skippen en fleantugen te bouwen. De wichtichste 'hjitte' konflikten wêrby't de Amerikaanske Marine ûnder de Kâlde Oarloch belutsen rekke, wiene de Koreaanske Oarloch (1950-1953) en de Fjetnamoarloch (1961-1973). Ek wie it de Amerikaanske Marine dy't troch de blokkade fan Kuba foarkaam dat de Sovjet-Uny yn 1962 ûnder de Kubakrisis nukleêre wapens op dat eilân ynstallearre.
Nei ôfrin fan 'e Kâlde Oarloch wie de Amerikaanske Marine yngeand behelle yn 'e Earste Golfoarloch (1990-1991) en oare operaasjes út 'e 1990-er jierren tsjin Irak. Nei 2000 spile de Amerikaanske Marine in wichtige rol by de Oarloch yn Afganistan, de Irakoarloch en de ynternasjonale yntervinsje tsjin 'e saneamde Islamityske Steat.
List fan konflikten
Yn syn skiednis hat de Amerikaanske Marine dielnommen oan likernôch 70 oarloggen en oare konflikten:
Skientme
Skientme, kreazens, kreasheid, moaiens, moaiheid, tsjeppens of tsjepheid is in eigenskip fan in minske, bist, geografyske lokaasje, idee of foarwerp dy't yn 'e persepsje fan in taskôger liedt ta ûnderfining fan geniet of in gefoel fan tefredenens. Dit konsept wurdt bestudearre as ûnderdiel fan 'e bredere terreinen fan 'e estetyk, kultuer, sosjale psychology en sosjology. It tsjinstelde fan skientme is lilkens. It stribjen of sykjen nei de heechste foarm fan skientme is in skientme-ideaal. Sokke ideälen ferskille lykwols fan kultuer ta kultuer en ferskowe fan tiid ta tiid. Sadwaande kin eat dat yn Afrika as skientme-ideaal beskôge wurdt yn Jeropa alhiel net moai fûn wurde, en krektlyk binne de mûtele froulju dy't Rubens yn 'e sechstjinde iuw skildere bepaald net mear it skientme-ideaal dat yn 'e ienentweintichste iuw jildt.
De ûnderfining fan skientme hat faak te krijen mei in ynterpretaasje fan in plak, foarwerp of idee as yn harmony mei de natoer, wat by de taskôger liede kin ta positive gefoelens dêrfoaroer. As it om in minske giet, hat de ûnderfining fan skientme faak te krijen mei seksuële oantrekkingskrêft, hoewol't poer estetyske wurdearring fan skientme ek mooglik is. Om't de ûnderfining fan skientme sterk subjektyf bepaald wurdt, is it net mooglik om der in slutende definysje foar te jaan, sels net binnen ien kultuer of ien tiidrek. It Ingelsk hat in sprekwurd dat seit: beauty is in the eye of the beholder ("skientme sit yn it each fan 'e taskôger"), en dat is mar al te wier.
Dêrby kin lykwols wol oantekene wurde dat út wittenskiplik ûndersyk nei foarren kommen is dat hiel algemiene persepsjes fan skientme wierskynlik evolúsjonêr bepaald binne. Op it mêd fan minsken moat men dan tinke oan tsjinstellings as jong-âld en sûn-siik, en oangeande lânskippen oan tsjinstellings as grien-keal. Frijwol eltsenien sil it dermei iens wêze dat jong, sûn of grien moaier is as âld, siik of keal. Saakkundigen binne fan betinken dat soks genetysk fêstlein is, wêrby't de as 'moai' ûnderfûne begripen in gruttere kâns op it oerlibjen fan 'e minske as soarte biede, itsij troch fuortplanting (jong, sûn), itsij omreden fan 'e (gruttere) beskikberheid fan iten (wielderige plantegroei).
De Koperjitter
De Koperjitter is in keunstwurk fan Annet Haring dat by Museum De Jouwer stiet.
It figurative wurk ferwiist nei it berop fan koperjitter. Der wennen yn de njoggentjinde ieu in soad koperjitters op De Jouwer. Net fier fan it gebou by it byld stiet de eardere Gieljitterij Keverling. Dy jitterij fan gielkoper is ek ûnderdiel fan Museum De Jouwer. It byld wie bedoeld as ûnderdiel fan in byldenrûte fan fjirtjin ferbylde âld-Jouster beroppen. De Koperjitter krige tydlik in plak yn de hal fan it gemeentehûs. Letter kaam it byld by it destiidske Johannes Hesselhûs (no Museum De Jouwer) te stean yn it plantsoen oan de Sinnebuorren / Gieljitterstrjitte. Neidat de jitleppel fan it byld ôfbrutsen wie troch fandalisme, krige it byld in plak yn de museumtún dy't jûns ôfsluten wurde kin.
Bizon (opperhaad)
Jonkheid
De boarnen binne it der net oer iens wa't Bizon syn heit wie, mar it is mooglik dat dy ek fan Kraaiefleis hiet. Yn elts gefal liket Bizon op 'e iene of oare manear besibbe west te hawwen oan it ferneamde oarlochsopperhaad Waubojeeg. Doe't er likernôch tsien jier wie, ferfearen Bizon syn âlden mei him nei Buffalo, yn New York, dêr't se rûchwei twa jier taholden. Nei noch in skoftke op it eilân Mackinac, op 'e grins fan 'e Michiganmar en de Hueronmar, wenne te hawwen, kearden se úteinlik werom nei La Pointe.
Iere jierren
De boarnen oer it iere folwoeksen libben fan Bizon binne krap. Hoewol't er yn 'e geunst fan sawol Britske keaplju as de Britske koloniale oerheid stien liket te hawwen, namen de Boppemarder Tsjippewa mar amper diel oan 'e striid tsjin 'e Feriene Steaten yn 'e Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch of de Oarloch fan 1812, en der binne alhiel gjin boarnen dy't beweare dat Bizon dêr wol oan meidie. It sizzen is dat yn 1811, doe't de Oarloch fan Tecumseh útbriek, Bizon en guon oare krigers fan 'e La Pointe-troep har op 'en paad bejoegen om har by de Konfederaasje fan Tecumseh te foegjen, mar dat se tsjinkeard waarden troch de Mety-keapman Michel Cadotte, dy't har derfan oertsjûge dat it gjin doel hie om it tsjin 'e Amerikanen yn 'e kant te setten.
Neitiid soe Bizon altyd freedsume taktiken ynsette yn syn relaasje mei de Feriene Steaten, ek al kante er him gauris oan tsjin it belied fan it Amerikaanske regear. Hoewol't er wol tsjin oare Yndianen focht en yn 1842 yn 'e Slach oan de Brule in grutte oerwinning behelle hawwe soe op 'e Eastlike Dakota, hold er út dat er nea immen skalpearre hie en dat er syn kriichsfinzenen altyd goed behannele en iten jûn hie. Oer it algemien ûnderstipe er it krewearjen om ta in duorjende frede te kommen tusken de Odjibwe en de Dakota. Behalven as in kundich jager en kriger stiet Bizon ek bekend as in grut orator. Dêrfandinne dat er rûnom erkend waard as de wurdfierder fan net inkeld syn eigen troep, mar fan alle Boppemarder Tsjippewa yn harren omgong mei de Feriene Steaten. Hy hie lykwols gjin inkele sizzenskip oer it deistich bestjoer fan 'e oare troepen, sa't er yn 1826 oan Amerikaanske folkekundige en geograaf Henry Rowe Schoolcraft besocht út te lizzen doe't dy him frege wêrom't er net it near lei op 'e oanhâldende oarlochfiering mei de Dakota.
Opperhaad
Yn 1825 wie Bizon ien fan 'e 41 Odjibwe-opperhaden dy't it (earste) Ferdrach fan Prairie du Chien ûndertekenen. Op it offisjele dokumint stiet er fernijd as "Gitspee Waishkee of La Bœuf"; sines is de trêde namme fan boppen, nei Shingabawossin, it opperhaad fan 'e Kraanfûgelklan fan 'e Sault Ste. Marie-troep, dy't as seremonieel lieder fan alle Odjibwe beskôge waard, en in Gitspee Jiuaba, oer wa't fierders neat bekend is. Yn 1826 wie Bizon ek ien fan 'e ûndertekeners fan it Ferdrach fan Fond du Lac, en yn 1837 wied er belutsen by de ûnderhannelings dy't laten ta it Ferdrach fan St. Peters. Neitiid beskuldige er syn mei-opperhaden derfan dat dy har by dy gelegenheid holden en droegen hiene as bern troch te besykjen inoar de wyn út 'e seilen te nimmen, mei as gefolch dat se troch de Amerikanen tsjininoar útspile en allegear oan de krapperein kommen wiene.
Yn 1842 waard it earste Ferdrach fan La Pointe sletten, wêrby't ek Bizon syn La Pointe-troep syn lân ôfstean moast oan 'e Feriene Steaten. Hoewol't der gjin ferslach fan 'e ûnderhannelings makke waard, komt út brieven en oar materiaal skreaun troch misjonarissen en keaplju en troch opperhaden fia harren Yndiaansk agint dúdlik nei foarren dat de Amerikanen yntimidaasje en bedroch brûkten om 'e útkomst te krijen dy't se hawwe woene. In fearnsjier letter beklage Bizon him dêroer yn in brief oan it Amerikaanske regear yn Washington, D.C. Troch de formulearring fan it Ferdrach fan La Pointe en it eardere Ferdrach fan St. Peters, dy't foar mear as ien útlis fetber is, mienden de Odjibwe dat se tastimming fan 'e Amerikanen krigen hiene om yn har heitelân te bliuwen, wylst de Amerikanen no seine it rjocht te hawwen om 'e Odjibwe te deportearjen nei de westkant fan 'e rivier de Mississippy.
Yn 1850 besocht presidint Zachary Taylor om 'e Boppemarder Tsjippewa en de Mississippy-Tsjippewa safier te krijen dat se út eigen beweging nei it westen ta ferfarre soene. Dat waard dien troch it plak dêr't de yn 'e ferdraggen fêstleine jierjilden útrikt waarden, te ferpleatsen fan La Pointe nei Sandy Lake, yn Minnesota. Troch dat let yn it jier te dwaan en dêrnei de Yndianen dêr mei opsetsin op te hâlden, besochten de Amerikanen harren te twingen om dêr de winter troch te bringen, sadat harren heitelân ûnderwilens iepen komme soe te lizzen foar kolonisaasje troch de blanken. De sitewaasje by Sandy Lake wie lykwols sa min, dat fan 'e 3.000 Yndianen dy't dêrhinne ôfreizgen 170 omkamen. Doe't se foar it ferstân krigen dat de ûnthjitten jierjilden net komme soene, wiene se twongen om midden yn 'e winter werom te reizgjen nei harren eigen wengebiet, wêrby't nochris 230 fan harren omkamen. Dat barren waard de Trageedzje fan Sandy Lake neamd.
Neitiid reizge de doe 93-jierrige Bizon oan it haad fan in delegaasje fan Boppemarder Tsjippewa nei Washington, D.C., om 'e saak fan syn folk te bepeitsjen. Mei him giene û.m. it opperhaad Oshoga, dy't goed fan 'e tongrym snien wie, en Benjamin Armstrong, in geletterde blanke dy't mei ien fan Bizon syn dochters troud wie en as tolk fungearje soe. Underweis diene se Sault Ste. Marie, Detroit, Buffalo, Albany en New York oan. Fral yn dy lêste stêd loeken se in protte belangstelling en krigen se de publike opiny efter har. Ferskate kearen besochten Yndiaanske aginten om 'e nocht en kear harren tsjin. Ienris arrivearre yn Washington, D.C. waarden se by it Buro fan Yndiaanske Saken fuortstjoerd, mar George Briggs, in lid fan it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen út New York dy't de oare deis in ôfspraak mei presidint Millard Fillmore hie, bea oan om 'e delegaasje mei te nimmen. Sa kaam Bizon op besite yn it Wite Hûs, dêr't hy en de rest fan 'e delegaasje mear as in oere lang op Fillmore ynpraten. Dyselde lei in dei letter foargoed it near op 'e deportaasje fan 'e Boppemarder Tsjippewa en de Mississippy-Tsjippewa út harren heitelân yn westlik Boppe-Michigan, noardlik Wiskonsin en eastlik Minnesota wei.
De útkomst fan it twadde Ferdrach fan La Pointe wie de oprjochting fan njoggen ferskillende Yndianereservaten foar de Boppemarder Tsjippewa: trije yn Opper-Michigan, fjouwer yn Wiskonsin en twa yn Minnesota. Bizon syn eigen La Pointe-troep krige dêrby it Bad River Yndianereservaat oan 'e noardkust fan Wiskonsin taparte, mei dêropta wat lân foar it bedriuwen fan fiskerij oan 'e eastkust fan it eilân Madeline. Fierders waard der in oansjenlik perseel lân oan 'e súdkant fan it Red Cliff Yndianereservaat, ek oan 'e noardkust fan Wiskonsin, reservearre foar Bizon sels, ûnder de namme fan 'e Buffalo Estate. Dêr't setten har mei him in soad fan 'e roomske en healbloed-leden fan 'e La Pointe-troep nei wenjen.
Ferstjerren
Bizon kaam op 7 septimber 1855 te ferstjerren yn syn berteplak La Pointe, yn 'e hege âlderdom fan 96 jier. Op syn stjerbêd makke er syn winsk kenber dat syn fredespiip en tabakspûde nei syn dea nei Washington, D.C. ta brocht en dêr oan it Amerikaanske regear oerlange wurde soene. Nettsjinsteande it feit dat er syn libben lang in oanhinger fan 'e lânseigen Midewiwin-religy west hie, liet er him op syn stjerbêd noch bekeare ta it roomsk-katolisisme. Hy waard begroeven op it Yndiaansk Begraafplak fan La Pointe, deunby de kust fan 'e Boppemar. Nei syn ferstjerren waard de Buffalo Estate noch yn 1855 by presidinsjeel dekreet ta ûnderdiel fan it oangrinzgjende Red Cliff Reservaat makke. Yn syn lange libben hie Bizon fiif froulju en in grut tal bern, en syn neikommelingen libje noch altyd yn noardlik Wiskonsin.
Prosser (Washington)
Prosser is in plak (city) en de haadstêd fan Benton County yn de Amerikaanske steat Washington. Neffens de folkstelling fan 2010 hie it plak 5714 ynwenners en yn 2012 neffens in rûzing 5799. It plak leit 49 km bewesten Kennewick. De rivier de Yakima rint troch it plak hinne. It plak leit yn it eastlik útein fan de Yakima Fallei.
Skiednis
De earste bewenners wiene yndianen fan de stam Yakama. Kolonel William Ferrand Prosser, wa't in kolonel yn it Amerikaanske (Union) leger wie yn de Boargerkriich, kaam yn 1879 en ûntjoech it gebiet. Yn 1882 makke er it syn wente. It Noard Pasifysk Spoar (Northern Pacific Railway) boude it spoar 2 jier letter en yn 1885 ûntwurp W.F.Prosser de plattegrûn fan de stêd. Hy waard yn 1886 keazen ta skriuwer fan Yakima County, wêr't Prosser doe noch ûnder foel, en hy ferhûze nei North Yakima, en kearde nea wer nei Prosser werom. Lewis Hinzerling boude yn1887 in mealderij en dat brocht noch mear minsken nei it plak. Yn 1893 waard de earste bewetterings feart útgroeven troch it Prosser Lân en Bewetterings Bedriuw (Prosser Falls Land and Irrigation Company) en sa koe lânbou yn gruttere skaal mooglik makke wurde. Yn 1899 waard Prosser offisjeel in gemeente (incorporated) en hie in ynwennertal fan 229.
Yn 1905 waard Benton County foarme út de eastlike parten fan Yakima County en Klickitat County en Prosser waard oanwiisd as haadplak. Yn 1907 kaam der in stroom fersoarging bedriuw en it plak krige stroom. In jier letter waard der in skoalle boud, wêrnei yn it folgjende jier in telegraaf útwikseling der kaam. Yn 1910 krige it plak in jefte fan Andrew Carnegie foar it bouwen fan in iepenbiere biblioteek. Yn de 1910 en 1920er jierren waard besocht nei oalje en gas te boarjen, dochs waard der net in soad fûn en mei de Grutte Depresje kaam der in ein oan.
Op 5 novimber 1912 koene stimrjochtigen yn Benton County fia in referindum stimme om it bestjoer fan de county te ferhûzjen nei Kennewick of Benton City. Dit gie mei grutte bekfjochterijen tusken de 3 plakken foarôf. Mei noch gjin 60% fan de stimmen foar Kennewick, dy't wetlik helle wurde moasten, hold Prosser it bestjoer en is hjoeddedei noch hieltyd sa.
Yn 1919 boude de universiteit fan de steat (Washington State College no Washington State University) in bewetterings eksperimintt stasjon yn it plak dat wurke mei de boeren, ranchers en fruithôven eigeners om hoe gewoeksen goed te wetterjen, om't it yn dizze omkriten fan de steat drûch is. It sjasjon wurket gear mei de ministearjes fan lânbou fan de steat (WSDA) en it lân (USDA).
Yn 1926 waard it rjochthûs boud en yn 1968 waard it Benton County Histoarysk Museum iepensteld.
Kultuer
right|thumb|In Syrah makke troch Prossenaar Jarrod Boyle fan Alexandria Nicole Cellars. De wynmakkerij hat in priuwkeamer yn Prosser. Jierlikse aktiviteiten, wêrby de measten yn it ramt stean fan de wyn, dy't yn de omkriten makke wurdt:
Klimaat
Prosser hat in drûch lân klimaat mei in gemiddeld jierliks wetterdelfal fan 206,1 mm.
Ferkear en ekonomy
Prosser leit oan de rivier de Yakima en de rykswegen 12 en Yntersteat 82. Dêrmei leit it geunstich foar bedriuwen. De wichtichste boarne fan ynkommen is de lânbou en benammen de fruithôven, wêrfan de wynbou de wichtichste is. Der binne sa'n 40 wynhôven yn de tichte omkriten. Der binne in stikmannich wynmakkerijen yn it plak. Der binne ek in stikmannich fruit ferwurkerijen en -pak en warehûzen. Der binne ek 2 lytse bierbrouwerijen. Prosser hat in iepenbier skoalle systeem fan beukerskoalle oant en mei it fuortset ûnderwiis. Der is ek in ûnderdiel fan de universiteit fan Washington, it eardere eksperimints stasjon. Prosser leit deun tsjin de Horse Heaven Hills heuvelrige oan. Guon wiken wurde al op de frij steile helling boud.
Many Bloody Returns
Many Bloody Returns is in blomlêzing yn 'e foarm fan in ferhalebondel, gearstald troch de Amerikaanske redaktrises en skriuwsters Charlaine Harris en Toni L.P. Kelner. De titel betsjut "In Protte Bloedige Weromkearen", mar ek "Noch in Protte Bloedige Jierren Derby". Many Bloody Returns omfettet 13 koarte ferhalen fan it fantasysjenre dy't allegear wat mei fampieren en jierdagen te krijen hawwe. De ferhalen binne skreaun troch foaroansteande auteurs as Harris sels, P.N. Elrod, Jim Butcher en Tanya Huff. Alle ferhalen út Many Bloody Returns waarden yn dizze bondel foar it earst publisearre, hoewol't de measten neitiid troch de respektivelike skriuwers op 'e nij útjûn binne yn eigen ferhalebondels. Many Bloody Returns waard yn 2007 publisearre troch de New Yorkske útjouwerij Ace Books.
Tjeerd Sicco van Albada
Hy promovearre yn 1968 yn de wiskunde en natuerwittenskippen oan de Ryksuniversiteit Grins op in proefskrift mei de titel The Evolution of Small Stellar Systems and Its Implications for the Formation of Double Stars. Fan 1971 oant 1979 wie er dosint astronomy oan deselde universiteit. Yn 1980 waard er heechlearaar astronomy en wurke er by it Kapteyn Ynstitút. Yn 2001 gie er mei emiritaat.
Van Albada waard lid fan de KNAW yn 1984.
Op 5 july 2001 waard de asteroïde 10435 Tjeerd nei him ferneamd. Dy asteroïde yn de sintrale planetoïdegurdle waard by it Palomar-Leiden ûndersyk yn 1960 ûntdutsen.
Hymne (gedicht fan Edgar Allan Poe)
Hymne, yn it oarspronklike Ingelsk: Hymn, is in gedicht fan 'e hân fan 'e ferneamde Amerikaanske skriuwer, dichter, redakteur en literatuerkritikus Edgar Allan Poe (1809-1849). It bestiet út sechstjin fersregels, en foarme in ûnderdiel fan Poe syn koarte ferhaal Morella, as in liet dat troch de haadpersoan mei deselde namme songen waard. Morella (en dêrmei dus Hymn) waard foar it earst publisearre in april 1835, yn it tydskrift The Southern Literary Messenger. Yn augustus 1846 waard it gedicht los fan it ferhaal werpublisearre ûnder de titel A Catholic Hymn, yn it tydskrift The Broadway Journal. It waard úteinlik opnommen yn 'e bondel The Raven and Other Poems, dêr't it út mar ien oergrut kûplet bestie. De tsjintwurdige namme is ûntliend oan in eksimplaar fan dyselde bondel dy't Poe nei Sarah Helen Whitman, in goekunde fan him, ta stjoerde, en wêryn't er it wurd Catholic yn 'e titel trochskrast hie. De Fryske oersetting, fan Herman Peenstra, datearret út 2008.
Keppelings om utens
Poems by Edgar Allan Poe
Franz Ziereis
Franz Ziereis (München, 13 augustus 1905 - Gusen, 24 maaie 1945) wie Lagerkommandant ('kampkommandant') fan konsintraasjekamp Mauthausen yn de Twadde Wrâldoarloch.
Ziereis waard berne yn Múnchen, dêr't er acht jier nei de legere skoalle gie. Dêrnei waard er learling en boardskipjonge yn in warehûs. Jûns studearre er hannelswittenskip. Yn 1922 gie er oan 't wurk yn in timmerwinkel. Ziereis tekene yn 1924 as soldaat foar de Reichswehr in kontrakt foar tolve jier en ferliet de Wehrmacht yn 1936 yn de rang fan Feldwebel. Dêrnei waard hy SS-Obersturmführer by de Schutzstaffel (SS). Yn 1938 wie er belutsen by de anneksaasje fan Eastenryk, en yn 1939 krige er it kommando oer Mauthausen. Dêrfoar hie er al in skoft yn Buchenwald west.
Yn 1944 waard Ziereis fanwegen 'bysûndere prestaasjes as Lagercommandant' befoardere ta SS-Standartenführer.
Ziereis flechte mei syn frou 3 maaie 1945, mar waard op 20 maaie by syn jachthutte op 'e berch Pyhrn yn Eastenryk troch Amerikaanske troepen arrestearre. Doe't er besocht út te naaien waard er rekke troch in kûgel. Yn de nacht dêrnei waard Ziereis ûnderfrege en sy ferklearring opskreaun. Koart skoft dêrnei stoar Ziereis oan syn ferwûningen; syn lichem waard troch eardere kampfinzenen oan it stek fan it kamp ophongen.
Sintimeter
De sintimeter (symboal cm, Fryske ôfkoarting sm) is in lingte-ienheid, gelyk oan 0,01 meter. De namme is gearstald út de SI-ienheid foar langte, "meter", en it SI-foarheaksel sinti. Ynternasjonaal is dat lykwols centi en is de ôfkoarting cm. In sintimeter is 0,01 meter of 10 milimeter. In sintimeter is ek 0,1 desimeter.
Adam Westerman
Adam Westerman, as Adamus Westermannus (Haisfeld (East-Fryslân), ? - 1635) wie in Fryske dûmny.
Hy studearre sûnt 1597 teology oan de Universiteit fan Frjentsjer. Hy wie predikant yn Gaast (1600), Starum (1602), Easterlittens (1616) en Warkum (1619-1635). Westerman hat twa kear troud west. Syn earste frou hjitte Habel en by har hie er bêrn. Op 28 juni 1607 troude hy yn Dronryp mei Geeltje Johannesdr.
Troch syn neilitten wurken wurdt er wol sjoen as in fertsjintwurdiger fan de Fierdere Reformaasje. Westerman hie grutte ynfoed yn de klassis Boalsert-Warkum en yn de skippersmienskippen fan syn regio, de Fryske Súdwesthoeke.
Westerman wie de skriuwer fan û.o. it stichtlike boek (Groote) Christelijcke Zee-vaert, ornearre foar seelju-ûnderweis. Hy warskôget yn dat wurk ûnder oaren foar "byleauwigens, frjemde froulju, drank en tabak". It grutste part fan it boek foarmje 26 preken. Yn 1628 publisearre er Vrye jaer-merckt voor den volcke Zion. Yn dit boek set er him ôf tsjin de gebrûken op jiermerken en yn it algemien tsjin dronkenskip en huorkerij. Dernjonken bin fan him teminsten noch fiif wurken bekend.
Christelycke Zee-vaert waard foar it earst printe yn 1611. Dêrnei folgen oant 1630 sân ferbettere en útwreide drukken. Fan de 1630-ferzje binne eksimplaren bewarre bleaun en der bestean ek noch werprintigen fan in edysje út 1616. Yn 1635 ferskynde Westermans Groote Christelijcke zee-vaert. Feitelik wie dat de earste fersy fan in folsein fernijd boek, wat yn de titel ta útdrukking komt. Oant fier yn de 18e iuw waard dat boek tsientallen kearen fannijs printe. Yn 1659 waard sels in ferzje yn it Deensk útbrocht. Oan de Nederlânske utjeften fan nei 1630 is in skiednis fan Starum taheakke. By tradisjoneel-grifformearden is de belangstelling foar dat boek fan Westerman nea fuort west; it kin anno 2020 yn werprinte foarm noch besteld wurde.
Wurk
thumb|175px|Titelblêd ''Groote Christelycke Zee-Vaert
Gieten
Giten (Gieten; Drintsk: Geetn) is in doarp yn de provinsje Drinte yn de gemeente Aa en Hunze.
Geografy
Yn 1905 krige it doarp in stasjon oan it spoar Assen-Stedskanaal. It stasjon waard yn 1947 sletten. It eardere spoar is foar in part yn de rjochting fan Assen èn Stedskanaal noch te folgjen.
De Ferbining
De Ferbining is in keunstwurk fan de Snitser keunstner Dirk Hakze. It waard makke yn opdracht fan de Gemeente Skarsterlân. It byld stiet op de rotonde oan de ein fan de Hurddraversdyk / Sewei by yndustryterrein De Wâldfinnen. Tsjin it byld waard mei spandoeken lange tiid protestearre.
Gieten
Geografy
By it oanlizzen fan in busstasjon waard yn Giten yn 2010 it plak fan in pleats mei hiem út de izertiid ûntdutsen. Argeologen tinke dat de pleats tusken 800 f.Kr. en it begjin fan de jiertelling boud waard. De spoaren bestiene út ferkleurings yn de grûn, in dûbele fuorge, trochgongen en skerven. Nei't de lokaasje op foto's fêstlein is, hawwe de graafmasjines alle spoaren foar ivich fernield.
De Ferbining
Binnenyn de rotonde is in heuvel makke. Op de heuvel stiet in 'tafel' dêr't in dikke balstien op leit. Trije metalen sirkels steane rjocht oerein om de tafel en binne op healwei mei elkoar ferbûn. Op elk fan de sirkels sit in reade, blauwe of giele bal.
Gieten
Ynwennertal
It ynwennertal fan Giten bliuwt ridlik stabyl. Al jierren bliuwt it doarp sa tusken de 5.000 en 5.200 ynwenners skommeljen.
Snowboarden op de Olympyske Winterspullen
100px|right
Snowboarden stiet sûnt de spullen fan 1998 op it programma fan de Olympyske Winterspullen.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it snowboarden medaljes wûn ha tidens de Olympyske Winterspullen. bywurke yn 2014
Bedford
Kanada:
Ingelân:
Feriene Steaten:
Bedriuw:
Adrianus Canter Visscher
Adrianus Canter Visscher (Harns, 1707 - Driezum, 1782) wie fiskaal en ûnderkeapman fan de VOC foar de keamer Seelân en grytman fan Dantumadiel.
1970-er jierren
De 1970-er jierren, ek oantsjut as de santiger jierren en de jierren ’70, wiene in desennium fan 'e 20e iuw neffens de Gregoriaanske kalinder. Rekkenkundich sjoen begûn it op 1 jannewaris 1971 en duorre it oant en mei 31 desimber 1980, mar yn 'e regel wurdt ornearre dat it duorre fan 1 jannewaris 1970 oant en mei 31 desimber 1979. Yn dit desennium gie de Kâlde Oarloch troch, mar kaam der in ein oan 'e Fjetnamoarloch. De Feriene Steaten rekken yn opskuor troch it Watergate-skandaal, dêr't presidint Richard Nixon úteinlings troch twongen waard om ôf te treden. Yn it Midden-Easten waard frede sletten tusken Egypte en Israel, wylst by de Islamityske Revolúsje yn Iraan de sjah ôfset en ferdreaun waard. Yn Kambodja rjochten de Reade Kmer de Kambodjaanske Genoside oan. De wrâldekonomy rekke ûnderwilens, foar in part troch de Oaljekrisis fan 1973, yn 'e nederklits, mei oanboazjende wurkleazens ta gefolch.
Oersjoch
De 1970-er jierren wiene it fjirde desennium fan 'e Kâlde Oarloch tusken de kapitalistyske Feriene Steaten en de kommunistyske Sovjet-Uny. Hoewol't it gefaar fan in direkte militêre konfrontaasje tusken dy beide supermachten geandewei it desennium ôfnaam, giene de yndirekte konfrontaasjes sûnder skoftsjen troch. Foar de Feriene Steaten waard it begjin 'e santiger jierren behearske troch de slepende Fjetnamoarloch, wêrfan't hieltyd dúdliker waard dat dy net te winnen wie. Begjin 1973 waard mei it kommunistyske Noard-Fjetnam it Ferdrach fan Parys sletten, ûnder de kêsten wêrfan't de Amerikanen har út 'e oarloch weromloeken. Sûnder Amerikaanske stipe koe Súd-Fjetnam it net bolwurkje, en nei de Fal fan Saigon, yn 1975, folge de ienwurding fan Fjetnam ûnder in kommunistysk regear. Oan 'e ein fan 'e santiger jierren stoarte de Sovjet-Uny him yn syn eigen 'Fjetnam' doe't it mei de ynfal yn Afganistan de Russysk-Afgaanske Oarloch begûn.
Foar de Feriene Steaten stiene de santiger jierren fierders benammen yn it teken fan it Watergate-skandaal, wêrby't oan it ljocht kaam dat de Amerikaanske presidint Richard Nixon guon trewanten ynbrekke litten hie yn it haadkantoar fan 'e Demokratyske Partij, mei as doel om 'e ferkiezingskampanje fan syn tsjinstanner te ûndermynjen. Nixon besocht út alle macht it ûndersyk nei it skandaal tsjin te hâlden, wat late ta it ferneamde Sneontejûnsbloedbad, wêrby't er ferskate hege regearingsfunksjonarissen efterinoar ûntsloech om't dy wegeren en fier syn opdracht út om 'e spesjale oanklager Archibald Cox út syn funksje te setten. Dêrmei makke Nixon syn eigen posysje ûnhâldber, en nei't it Amerikaanske Kongres in ôfsettingsproseduere tsjin him yn gong set hie, hold er yn 1974 de ear oan himsels en stapte er op.
Yn Sily kaam yn 1970 Salvador Allende oan 'e macht as de earste demokratysk keazen sosjalistyske presidint fan Latynsk-Amearika. Yn 1973 kaam hy lykwols om by in troch de Amerikaanske feilichheidstsjinst CIA stipe steatsgreep, dy't de faksistyske diktatuer fan generaal Augusto Pinochet oan 'e macht brocht.
Yn it Midden-Easten fûn yn 1973 de Jom Kippoeroarloch plak, de fjirde oarloch tusken Israel en de Arabyske steaten sûnt de oprjochting fan 'e steat Israel yn 1948. Dat wie de iennichste kear dat de Arabyske lannen de oarloch begûnen, mar nettsjinsteande it feit dat se it ferrassingselemint oan harren kant hiene, waarden Egypte en Syrje en harren bûnsgenoaten op oertsjûgjende wize troch Israel ferslein. Tsjin 'e ein fan it desennium wiene alteast tusken Israel en Egypte de relaasjes safierhinne opbettere dat de Egyptyske presidint Anwar Sadat en de Israelyske premier Menachem Begin yn 1978 ûnder bemiddeling fan 'e Amerikaanske presidint Jimmy Carter it Akkoart fan Camp David slute koene, dat de grûnslach lei foar frede tusken harren beide lannen.
Fierder eastlik rekken de Feriene Steaten yn 1979 in trouwe bûnsgenoat kwyt, doe't yn Iraan sjah Mohammed Reza Pahlavi ôfset waard. Nei de Islamityske Revolúsje kaam dêr ajatolla Rûholla Chomeiny oan 'e macht, dy't neat fan 'e Amerikanen hawwe moast en it folk tsjin harren ophyste. Ein 1979 krongen radikale oanhingers fan Chomeiny de Amerikaanske ambassade yn Teheran binnen, en gizelen dêr 52 Amerikaanske diplomaten. Dat ynsidint ûntpopte him ta de slepende Iraanske Gizelderskrisis, dy't oant 1981 ta duorje soe en dy't in swier stimpel drukte op it presidintskip fan Jimmy Carter.