cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Allahabad
Allahabad hjoed de dei
De ekonomy fan Allahabad is tige ferskaat en dêrtroch stabyl. Wichtige sektoaren foar de beropsbefolking fan 'e stêd binne û.m. de ryks- en steatsoerheden, it ûnderwiis, ûndersyksynstituten, de bou, de makelardij, de detailhannel, it bankwêzen, de horeka, de toeristyske sektor, de itensferwurkjende yndustry, de glêsyndustry en de transportsektor. Wichtige bedriuwen dy't harren haadkertieren yn Allahabad hawwe, binne Allahabad Bank, Bharat Pumps & Compressors en de boekhannelkeatling A.H. Wheeler. Yn it distrikt om 'e stêd hinne binne toerisme, fiskerij en lânbou de wichtichste ekonomyske sektoaren.
Allahabad hat trije universiteiten. De Universiteit fan Allahabad, oprjochte yn 1876, is de âldste universiteit fan Uttar Pradesh. It Motilal Nehru Nasjonaal Ynstitút foar Technology Allahabad is in technyske universiteit fan namme. En de Steatsuniversiteit fan Allahabad makket it trijetal fol. Fierders is yn Allahabad ek de Sam Higginbottom Universiteit foar Lânbou, Technology en Wittenskippen fêstige, in ynstitút foar heger ûnderwiis fan 'e kristlike minderheid út 'e omkriten fan 'e stêd. Dêropta hat Allahabad ek in iepen universiteit: de Uttar Pradesh Rajarshi Tandon Open University.
Cassidy Banks
Libben en karriêre
Fierders hat se ek wol yn 't spier west fan minder bekende fideo's lykas Girlfriends Films, Mile High Media, Third Degree Films en Pure Play Media. Noch mear hat Banks lykwols wurke foar pornowebsiden op it ynternet, wêrûnder BangBros, Reality Kings, Brazzers en Naughty America. Njonken har aktearwurk is Banks ek aktyf as neakenmodel, wêrby't se posearre hat foar ferskate Amerikaanske neakenblêden, wylst se fierders ek as stripper wurke hat.
Lichemsskaaimerken
Cassidy Banks is blank, mei griene eagen en brún hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.70 m lang, mei in gewicht fan 55 kg, en in natuerlike grutte kupmaat 38DD. Hja hat gjin piercings behalven troch har earlellen, mar wol ferskate tatoeaazjes: in hertsje tusken de tomme en de wiisfinger op har lofterhân; in floral oan 'e lofterkant fan har ûnderbúk; in tekst oer har lofterside; en in blom op 'e binnenkant fan har lofterûnderearm.
Allahabad
Allahabad hjoed de dei
De âlde stêd fan Allahabad leit oan 'e súdkant fan 'e spoarline dy't de stêd yn east-westrjochting midstwa snijt. Dêr binne in protte gebouwen dy't mei Yndo-islamityske of Yndo-Saraseenske arsjitektuer noch de sfear fan it Ynje fan 'e grut-mogols azemje. De nije stêd, oan 'e noardkant fan it spoar, bestiet út wiken dy't boud binne yn 'e tiid fan it Britske koloniaal bestjoer. De wyk Civil Lines, yn 'e nije stêd, is it sakedistrikt fan 'e Allahabad, en stiet bekend om 'e moderne arsjitektuer, wolkekliuwers en kearsrjochte strjitten dy't neffens in roaster oanlein binne. De wyk waard boud fan 1857 ôf en wie it grutste stedsplanningsprojekt dat ea yn Yndia útfierd waard foar de oanlis fan 'e nije nasjonale haadstêd Nij-Delly.
Ferneamde gebouwen yn Allahabad binne û.o. it Allahabad Museum, de Iepenbiere Bibleteek fan Allahabad (ek bekend as Thornhill Mayne Memorial), it Fort fan Allahabad, de Nije Yamuna-brêge, de Universiteit fan Allahabad, de Alderheljenkatedraal en de filla Anand Bhavan. Oare besjensweardichheden binne Alfred Park, Minto Park, it Tinkteken foar Fiktoaria, it Allahabad Museum, it Jawahar Planetarium, de Pylder fan Asjoka en tún Khusro Bagh, dêr't ferskate grutte mausoleä steane. De wichtichste ghat (trep nei de igge fan 'e rivier) yn Allahabad is de Saraswati Ghat, oan 'e igge fan 'e Yamuna, dêr't fan trije kanten ôf treppens omleech liede nei it griene rivierwetter. Dêrnjonken binne der mear as hûndert saneamde 'rouwe' ghats yn 'e stêd (dêr't gjin treppens oanlein binne, mar dêr't de minsken wol tradisjoneel yn 'e rivier baaie en waskje.
Allahabad is ien fan 'e fjouwer hillichste plakken fan it hindoeïsme. Ienris yn 'e tolve jier wurdt yn 'e stêd de Maha ("grutte") Kumbh Mela holden, de grutste religieuze gearkomste yn 'e wrâld, dêr't tsientallen miljoenen pylgers op ôf komme. Yn it sechsde jier tusken de fierings fan 'e Kumbh Mela yn Allahabad yn, fynt yn 'e stêd de folle lytsere Ardh ("heale") Kumbh Mela plak. Fanwegen de religieuze betsjutting fan 'e stêd is yn Allahabad troch de jierren hinne de jiske fan in ferskate Yndiaaske nasjonale lieders útstruid oer it wetter fan 'e hillige rivier de Ganges. Dat waard bygelyks yn 1948 dien mei de jiske fan Mahatma Gandhi.
Demografy
Allahabad hie yn 1981 neffens gegevens fan 'e folkstelling fan dat jier goed 642.000 ynwenners. Tsien jier letter, yn 1991, wie dat oantal oanwoeksen ta krapoan 793.000. Yn 2001 hie Allahabad in befolking fan goed 990.000 minsken, en yn 2011 hie de stêd 1.117.094 ynwenners. Op in oerflak fan 82 km² komt dat del op in befolkingstichtens fan 13.623 minsken de km². It persintaazje analfabeten leit ûnder de manlike ynwenners fan Allahabad op 8,2% en ûnder froulike ynwenners op 17,8%.
De ynwenners fan Allahabad binne yn grutte mearderheid etnyske Hindoestanen. De dominante taal dy't yn 'e stêd sprutsen wurdt, is it Hindy (of Hindoestaansk), dat ek de offisjele taal is fan 'e steat Uttar Pradesh. It Oerdû (de fiertaal fan 'e islamityske minderheid) en ferskate oare talen wurde yn 'e stêd ek sprutsen.
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2011 besteane de ynwenners fan Allahabad yn religieus opsicht foar it meastepart út hindoes (76,0%), folge troch moslims (21,9%), kristenen (0,7%), sikhs (0,3%), boedisten (0,3%) en jaïna's (0,1%). Ateïsten en agnosten meitsje mar 0,9% fan 'e befolking út.
Klimaat
Allahabad hat in fochtich subtropysk klimaat, mei trije jiertiden: in gleonhjitte drûge simmer, in koele drûge winter en in hjitte neare moesson. De simmer duorret fan maart oant en mei novimber, tusken juny en augustus ûnderbrutsen troch de moesson. De winter rint fan desimber oant en mei febrewaris. Yn maaie, de hjitste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 41,6 °C, mei útsjitters oant rom boppe de 48 °C. Yn jannewaris, de kâldste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis likegoed noch 23,2 °C. Rekôrtemperatueren yn Allahabad wiene 48,8 °C yn 'e simmer en –0,7 °C yn 'e winter. De measte rein falt yn july en augustus. Sniefal is yn Allahabad noch nea waarnommen, mar wol hat de stêd yn it winterseizoen te krijen mei tichte smog troch de talrike hout- en koalfjurren, wat resultearret yn oansjenlik ferkears- en reisfertragings.
Slasherfilm
In slasherfilm, ek stavere as slasher-film, is in filmsjenre dat in subsjenre fan 'e horrorfilm is. It Ingelske wurd slasher betsjut "hakker", "houwer" of "snijer". Wat dit subsjenre fan oare horrorfilms ûnderskiedt, is dat de haadpersoan(en) te meitsjen krije mei in searjemoardner dy't almeast psychopatyske trekken fertoant of op in oare manear net goed by de holle is, en dy't syn slachtoffers deadet mei wapens as messen, swurden, bilen, seagen ensfh., wêrby't ornaris in soad bloed frijkomt. Nau oan 'e slasherfilm besibbe binne it subsjenre fan 'e splatterfilm (dat alhiel fiksearre is op bloed dat alle kanten útspat) en de psychologyske skriller (dy't gebrûk makket fan deselde skriktechniken, mar wêrby't de moardner alderhanne soarten wapens brûke kin).
Yn slasherfilms is de moardner meastal in maskere persoan, waans identiteit lang ûnbekend bliuwt, wat de spanning yn 'e film noch ekstra opdriuwt. De slachtoffers binne yn 'e regel tiners of adolesinten, en faak binne dat guons dy't wat op har kerfstôk hawwe (en dêrfoar "straft" wurde moatte), of dy't der in "ferbeane" libbensstyl op nei hâlde, bgl. mei drugsgebrûk en/of seks. Fan slasherfilms wurde gauris grutte oantallen ferfolgen makke, oant yn 'e dûbele sifers.
De âldste slasherfilm is Thirteen Women, út 1932. It gouden tiidrek fan 'e slasherfilm wie de 1980-er jierren en de iere 1990-er jierren, doe't filmrigen as Halloween, Friday the 13th en A Nightmare on Elm Street útkamen. Oare bekende Amerikaanske slasherfilms binne: The Texas Chainsaw Massacre (1974), Scream (1996), I Know What You Did Last Summer (1997) en Saw (2004). Yn 'e Nederlânske kontekst kinne foar slasherfilms oanmurken wurde: Amsterdamned (1988), Sl8n8 (2006), Sint (2010), Welp (2014) en SneekWeek (2016).
Bernard Schmidt
Bernard Schmidt (Rotterdam, 1941 - 9 desimber 2021) wie in Nederlânske politikus fan it CDA.
Karriêre
Fan 1961 ôf wie er wurksum by de minefeitsjinst fan de Keninklike Marine en fan 1963 oant 1967 studearre er yn Hilversum oan it Rijksinstituut tot Opleiding fan Hogere Politie Ambtenaren (RIOHPA). Nei koart by de plysje yn Grins wurke te hawwen siet er fan 1968 ôf tsien jier by de stêf fan de ryksplysje yn Amsterdam en dêrnei waard er kommandant fan de ryksplysje op wetter distrikt Fryslân. Ein 1986 promovearre er ta distriktskommandant Ryksplysje yn Fryslân. Yn juny 1991 folge syn beneaming ta boargemaster fan Achtkarspelen wat er oant syn betide pensjonearring mids 2002 bliuwe soe.
Schmidt ferstoar hommels yn de âldens fan 80 jier.
Giancarlo Fisichella
Giancarlo Fisichella (Rome, 14 jannewaris 1973), is in earder Italjaansk autokoereur. Fisichella makke yn 1996 syn Formule 1 debút foar it team fan Minardi. Fisichella wûn yn 2003 de Grutte Priis fan Brazylje. Yn 2009 ried er syn lêste Formule 1 wedstriid.
Casting
It Ingelske wurd casting ferwiist nei it selektearjen fan artysten (yn 'e regel akteurs of dûnsers) foar in spesifike rol. De groep artysten dy't úteinlik útkeazen wurdt, foarmet de cast oftewol rolbesetting of rolferdieling fan 'e oangeande film of it tillefyzjeprogramma of teäterstik. It wurd casting kin ek tsjutte op 'e seleksje fan fotomodellen. By in castingproses binne der by de eigentlike audysjes ornaris trije partijen oanwêzich: de opdrachtjouwer (lykas in filmregisseur of tillefyzje- of teäterprodusint) dy't immen siket foar in beskate put; de artyst dy't wurk siket; en in tuskenpersoan dy't it kontakt tusken de oare beide partijen yn goede banen liedt en dy't de hiele casting organisearret.
Sa'n tuskenpersoan fertsjintwurdiget in castingburo, en wurdt in casting director (letterlik in "casting-regisseur") neamd. De rol fan 'e casting director is twafâldich: yn it foarste plak nimt hy of sy de opdrachtjouwer in protte wurk út 'e hannen, mar oan 'e oare kant wurket de oanwêzigens fan in casting director ek as in rem op mooglik misbrûk troch de opdrachtjouwer fan 'e kwetsbere posysje fan artysten dy't om wurk ferlegen sitte. It is nammentlik wol foarkommen dat opdrachtjouwers fan kreaze froulike artysten of modellen seksuële tsjinsten ferlangen yn ruil foar it takennen fan in rol of in modelleputsje (sok dwaan stiet bekend as de casting couch).
Om yn oanmerking te kommen om cast te wurden, moatte artysten harren ynskriuwe by in castingburo of reägearje op in spesifike iepen castingoprop. Profesjonele castings binne altyd fergees, mar lang net eltsenien dy't him opjout of dy't ynskreaun stiet, sil ek wier-wier útnûge wurde. En fan 'e lju dy't wol útnûge wurdt, kin fansels mar in lyts persintaazje oannommen wurde.
By guon castingsesjes, benammen dy foar modellewurk of by rollen dêr't net by sprutsen hoecht te wurden, kin it dermei ta dat de opdrachtjouwer en de casting director in stikmannich foto's fan 'e artyst of it model besjogge. It komt lykwols faker foar dat gadingmakkers audysje dwaan moatte troch in lyts stikje út 'e film of de foarstelling op te fieren. Dêrby kinne se dan sjen litte wat harren talinten binne en hokker útstrieling oft se hawwe. Op grûn fan 'e resultaten fan sokke audysjes fynt de eigentlike casting dan plak. Dêrby hat de casting director in advisearjende rol en de opdrachtjouwer it lêste wurd.
Efter-de-skermendokumintêre
In efter-de-skermendokumintêre, ek wol bekend ûnder de Ingelske termen behind-the-scenes, on the set of making-of, is in soarte dokumintêre dêr't yn sjen litten wurdt hoe't it der 'efter de skermen' om en ta giet, bygelyks by de produksje fan in film, in tillefyzjeprogramma of in toanielfoarstelling.
Sokke dokumintêres foarmje binnen de filmwrâld in eigen sjenre, temear mei't se hieltyd faker der lingte fan in spylfilm (oardel oere) hawwe. Dêrtroch kin it yn útsûnderlike gefallen foarkomme dat sa'n dokumintêre sels wichtiger wurdt as de film dêr't er oer giet. In bekend foarbyld is Lost in La Mancha, wêryn't ferslach dien wurdt fan 'e muoisume produksje en de úteinlik stopsetting fan 'e plande film The Man Who Killed Don Quixote.
Efter-de-skermendokumintêres oer films dy't wól makke binne, wurde yn 'e regel om 'e datum fan 'e premiêre hinne fertoand as ûnderdiel fan 'e marketing fan 'e produsint. Ek wurde se wol as bonustaheakke tafoege oan dvd-útjeften fan 'e oanbelangjende film.
Moskfûgels
De moskfûgels of mosken binne in famylje fan sjongfûgels yn it skift fan de moskeftigen (Passeriformes), út de boppefamylje fan de Passeroidea. Fan hús út binne de moskfûgels fûgels fan de "Âlde Wrâld" (Jeropa, Afrika, Aazje), mar de minske hat de (hús)mosk ek yn oare wrâlddielen yntroduseare.
De reade mosk, koarnmosk en reidmosk binne eigentlik gjin "mosken": de reade mosk (Carpodacus erythrinus) is ien fan de finkfûgels (Fringillidae), de oare twa hearre ta de famylje fan 'e goarzen (Emberizidae): Emberiza calandra en E. schoeniclus).
De mosken binne foaral siediters, mar yn de briedtiid wurde ek ynsekten iten en oan de jongskes fuore.
Famyljeobpou
De 43 soarten fan de moskfûgels binne sa oer de 8 skaaien ferdield:
Winkel
In winkel, tsjintwurdich mei in Ingelsk wurd ek gauris in shop neamd, is in gebou of diel fan in gebou dêr't keapwar oanbean en ferkocht wurdt, ornaris yn ruil foar jild, mar soms ek tsjin betelling yn natuera of troch ruilhannel. Yn 'e regel is in winkel in bedriuw of in ûnderdiel fan in bedriuw of ynstelling, mar it kin ek in (diel fan in) non-profitorganisaasje wêze, dy't syn ynkomsten ôfdraacht oan in goed doel. It guod dat yn in winkel ferkocht wurdt, is it winkelguod. De útbater fan in winkel is in winkelman of in winkelfrou.
Etymology
It wurd 'winkel' hie oarspronklik de betsjutting fan hoeke (ferlykje: "winkelheak" en it Dútske wurd Winkel, dat ek "hoeke" betsjut). Etymologysk wiist dy eardere betsjutting fan 'winkel' derop dat de earste winkels (faak) op in hoeke en dêrmei oan in krúspunt fêstige wiene. Dat is ek logysk, want dêr komme de measte minsken lâns, en dus makket de winkelman of -frou dêr de grutste kâns om wat te ferkeapjen.
Ynrjochting
Iuwenlang wie it yn winkels sa dat de toanbank fuortby de doar stie, en dat alle winkelguod efter de toanbank útstald wie. Klanten wachten dan by de toanbank en de winkelman of -frou socht it spul byinoar dat se keapje woene. Fanôf likernôch de midden fan 'e tweintichste iuw kin de klant yn 'e measte winkels sels de keapwaar byinoar sykje dy't er hawwe wol, wêrnei't er dy nei de toanbank ta bringt om derfoar te beteljen. Hoewol't dat foar winkels troch it útsparre wurk (en dêrmei lean fan meiwurkers) folle goedkeaper is, hat it winkels ek folle kwetsberder makke foar winkeldieverij.
Soarten winkels
Der besteane ferskillende soarten winkels, wêrby't it ûnderskie almeast ferbân hâldt mei it assortimint winkelguod. Fierders wurdt ek wol ûnderskie makke troch de manear of it plak fan ferkeap: Ek in kream yn 'e iepen loft op 'e merk is in soarte fan winkel, hoewol't de measte minsken dêr net daliks oan tinke sille by it hearren fan it wurd 'winkel'.
In bedriuw dat winkelfilialen yn ferskillende plakken hat, wurdt in winkelkeatling neamd. Bekende foarbylden dêrfan binne Blokker, C&A en de HEMA. In winkel dy't wol by in winkelkeatling oansletten is, mar dochs selsstannich operearret, hjit in franchisewinkel of franchisesaak.
Iepeningstiden
Yn Nederlân regelet de Winkeltidewet wannear't winkels iepen wêze meie. Fan moandei oant en mei sneon is dat tsjintwurdich oant jûns 22.00 oere. Der binne lykwols mar in bytsje winkels dy't ek wurklik wier seis jûnen yn 'e wike oant dy tiid iepen bliuwe. Tradisjoneel is der yn 'e measte plakken ien jûn yn 'e wike (faak op tongersdei of freed) dat (hast) alle winkels ek wier iepen binne. Dat is de saneamde keapjûn, dy't almeast einiget om 21.00 oere. Foar de rest geane de measte winkels fan moandei oant en mei freed ticht om 18.00 oere en op sneon om 17.00 oere. Op moandeitemoarn binne in soad winkels ticht of geane se letter iepen as op oare moarnskoften.
Yn in protte gruttere plakken jildt ienris yn 'e moanne fierders in troch it gemeentebestjoer oanwiisde keapsnein, as de winkels ek op snein iepen wêze meie. Faak is it wol sa dat de winkels dan letter iepen en betider wer ticht geane as op in troch-de-wykse dei. Benammen yn grutte stêden lykas De Haach, Rotterdam en Amsterdam binne winkels yn guon dielen fan 'e stêd eltse snein iepen. Polityk sjoen is dat in gefoelige kwestje, mei't kristen-demokratyske partijen dat beskôgje as ynbrek op 'e rêstdei. Fan 2011 ôf wurdt soks dêrom stranger beheind ta toeristyske gebieten. Yn 2018 wie Smellingerlân de earste gemeente yn Nederlân dy't alle beheinings oangeande winkeltiden ophefte, sadat de alle winkels yn Drachten (en omlizzende doarpen) no eltse snein iepen wêze kinne.
Donetsk
Donetsk (Oekraynsk: Донецьк, útspr.: [doˈnɛt͡sʲk], likernôch "doo- netsjk "; Russysk: Донецк, útspr. [dɐˈnʲet͡sk], likernôch: "da- njetsk "), ek gauris út it Russysk wei transliterearre as Donjetsk, is in stêd yn it eastlike diel fan de Oekraïne. De stêd leit yn it oblast mei deselde namme en is mei in ynwennertal fan 900.000 ynwenners ien fan de grutste stêden fan it lân. De stêd leit yn in agrarysk lânskip mei heuvels, bosk en steppes. De namme fan de stêd is ôflaat fan de rivier dêr't de stêd oan leit, de Donets, itjinge lytse Don betsjut.
Summer's End (album)
Summer's End is it twadde studio-album fan Autumn. It album waard opnommen tusken juny en augustus 2004 yn de SyCo studio yn Ljouwert en waard in moanne letter op 24 septimber 2004 útbrocht. It album befette de single Gallery of Reality. It is it lêste album fan Autumn dêr't gitarist Jasper Koenders, bassist en wichtichste skriuwer Meindert Sterk en toetsenist Menno Terpstra op te hearen binne.
Donetsk
Sa'n 110 kilometer súdlik fan Donetsk leit de See fan Azov, dêr't de ynwenners fan Donets harren fekânsje fiere.
De stêd wurdt sûnt 2014 feitlik net mear fanút Kiëv bestjoerd, mar troch de separatistyske en oan Ruslân ferbûne Folksrepublyk Donetsk.
Skiednis
De stêd is relatyf jong en waard yn 1869 stifte troch de út Wales ôfkomstige John Hughes, dy't mei syn út it Feriene Keninkryk meinommen moderne technyk in metaalfabryk bouwe liet. Om de fabryk hinne ûntstie al gau in delsetting, dy't ferneamd waard nei de stifter en de namme "Jûsovka" krige. Om de iuwwikseling hinne hie it plak al likernôch 50.000 ynwenners.
1917-1992
Jûsovka krige yn 1917 de status fan stêd en waard yn 1924 ta eare fan Stalin omdoopt ta "Stalino".
De stêd waard nei de kriich yn de doe typyske Sovjetstyl mei in soad grien wer opboud. Troch it anneksearjen fan oanbuorjende gemeenten waard de stêd no folle grutter as foarhinne oanlein. Sûnt 1961 hat de stêd de namme Donetsk, yn de jierren 1960 troch UNESCO neffens it tal ynwenners as grienste yndustrystêd klassifisearre.
Nei 1992
Sûnt de ûntbining fan de Sovjet-Uny yn 1991 heart Donetsk by de ûnôfhinklike republyk Oekraïne. Nei it ôfsetten fan presidint Viktor Janûkovitsj yn 2014 troch krêften dy't in mear pro-westerske rjochting fan it lân easken, ûnstie der yn it easten fan it lân opskuor tsjin it sintrale gesach yn Kiëv. Pro-russyske demonstranten besetten ferskate kearen de gebouwen fan de regionale oerheid yn de stêd en hongen dêr de Russyske flagge op. De OFGE stjoerde op 21 maart 2014 waarnimmers nei de stêd. Op 28 april 2014 fûn yn Donetsk noch in lêste pro-Kiëv demonstraasje plak, dy't út de hân rûn troch't groepen op guon plakken mei wapens troch de stêd teagen om de befolking te yntimidearjen. It Russyske Ministearje fan Utlânske Saken reägearre op de ûntwikkelings yn de Oekraïne troch te ferklearjen dat Rûslân taret wie om de Russyske befolking fan de Oekraïne te beskermjen tsjin represailles fan Kiëv.
Sûnt dy tiid is Donetsk yn hannen fan de separatisten, dy't de (ynternasjonaal net erkende) Folksrepublyk Donetsk útrôpen. Op 25 maaie 2014, in dei nei de nije presidintsferkiezings, waard it fleanfjild fan Donetsk troch pro-russyske separatisten beset, dy't efkes letter wer troch Oekraynske troepen waarden ferdreaun. De striid om it fleanfjild gyng lykwols troch en yn jannewaris 2015 namen de separatisten it wer yn. Ek dêrnei bleau Donetsk, dat oan de grins fan it troch de regearingstroepen en separatisten kontrolearre gebiet leit, in sintrum fan fûle striid. Noch oan it begjin fan 2015 waard de stêd troch it Oekraynske leger mei swiere artillery besketten. Neffens de separatisten ferstoaren 17 soldaten en 4 boargers en waard ek in sikenhûs troffen. In oerienkomst fan 2015 yn Minsk tusken de striidzjende partijen ferbea de ynset fan swiere wapens, mar waard net goed neikommen en ek yn 2017 rekken de partijen wer yn gefjocht.
De befolking hat te lijen ûnder de omstannichheden en in soad minsken, benammen âlderen, binne ôfhinklik fan helpleverings.
Ynwennertal
It ynwennertal fan Donetsk woeks yn mar 110 jier tiid fan 164 yn 1870 nei mear as in miljoen yn 1979. Sûnt de ûnôfhinklikens fan de Oekraïne is it tal ynwenners oan it ôfnimmen.
Neffens de folkstelling fan 2001 wie de etnyske ferdieling fan Donetsk as folget:
It Russysk is de fiertaal yn Donetsk en sels etnyske Oekraïners brûke it Russysk as earste taal. Wylst de measte ynwenners fan it midden en it westen fan it lân Oekraynsk prate, binne de measte ynwenners fan Donetsk russysktalige Oekraïners of Russen. De memmetaal fan de ynwenners fan Donetsk wie neffens de Oekraynske folkstelling fan 2001:
Ekonomy
Donetsk is in belangryk sintrum fan de swiere yndustry en de winning fan koal. Under de stêd lizze minen, dêr't de lêste tiid meardere ûngemakken plakfûn hawwe. De koal, staal en chemy fan Donetsk en omkriten soargje foar wichtige boarnen fan ynkommen foar it lân. Lange tiid wie Donetsk dan ek de stêd mei de heechste libbensstandert.
Yntusken hat net allinne de mynbou te lijen ûnder de ekonomyske swierrichheden. Ek de staalyndystry wurket mei ferâldere produksjesystemen. Yn tsjinstelling ta de regio Charkov, dy't netto bydraacht oan de ekonomy fan de Oekraïne, hat de regio Donetsk tsjintwurdich in negative bydrage.
The Dead Pool
The Dead Pool is in Amerikaanske plysjefilm en aksjeskriller út 1983 ûnder rezjy fan Buddy Van Horn, mei yn 'e haadrollen Clint Eastwood, Patricia Clarkson en Evan C. Kim. De titel betsjut "De Deadepoel", ek wol oerset as "De Deadelotto". It ferhaal folget de bikkelhurde plysje-ynspekteur Dirty Harry Callahan as er in searjemoardner op it spoar komt dy't in dead pool-spultsje manipulearret troch de bekende persoanen dy't dêrfoar opjûn binne (ûnder wa Callahan sels), ien foar ien te fermoardzjen. Underwilens moat er him ek noch de trewanten fan in tanksij syn tsjûgenis feroardiele maffiabaas fan it liif sjen te hâlden. The Dead Pool wie it fyfde en lêste diel út 'e Dirty Harry-filmsearje. Yn 'e film binne yn byrollen Liam Neeson en Jim Carrey (yn syn filmdebút) te sjen, dy't neitiid wrâldferneamd wurde soene. The Dead Pool krige fan 'e filmkritisy mingde resinsjes en prestearre teloarstellend yn 'e bioskopen. In ferneamd sitaat fan Dirty Harry út dizze film is: "In miening is krekt in kontgat; eltsenien hat der wol ien."
Plot
Troch it tsjûgenis fan ynspekteur "Dirty Harry" Callahan ferdwynt maffiabaas Lou Janero út San Francisco foar jierren efter de traaljes. Neitiid rekket Callahan ferneamd yn 'e media, mar wurdt er ek it doelwyt fan in moardoanslach troch de trewanten fan Janero. Hy hat oan beide in grouwéligen hekel. Nei't Callahan in ûnmarkearre plysje-auto total loss riidt en fjouwer mannen fan Janero deasjit dy't it op him foarsjoen hawwe, wolle syn superieuren, ûnderkommissaris Donnelly en haadynspekteur Ackerman, him foarearst efter in buro sette om him fan 'e strjitte en út it sicht fan Janero syn mannen te krijen. Callahan driget lykwols mei ûntslach, wêrnei't syn bazen fan harren plan ôfsjogge. Ynstee jouwe se him in nije partner, de Sineesk-Amerikaanske ynspekteur Al Quan. Callahan advisearret dyselde om in kûgelfrij fest te dragen, mei't syn partners de ferfelende gewoante hawwe om it ôf te lizzen.
Neitiid krije Callahan en Quan it ûndersyk tawiisd nei it hommels ferstjerren fan rocksjonger Johnny Squares, dy't dea oantroffen is yn syn trailer op 'e set fan in slasherfilm fan 'e Ingelske regisseur Peter Swan. As op it plak delikt sûnder euvelmoed de frou fan Squares arrivearret, wurdt se bestoarme troch de gearklofte media, dy't harren ferdringe om har hertferskuorrende reäksje op it nijs fan 'e dea fan har man yn byld te bringen. Callahan wurdt lulk en grypt yn, wêrby't er fan 'e kameraman fan 'e foaroansteande ferslachjouster Samantha Walker de kamera ôfpakt en it apparaat oan gruzeleminten smyt. It docht al rillegau bliken dat Squares stoarn is oan in oerdoazis syntetyske drugs, mar Callahan en Quan kinne mar net goedkrije wêrom't de sjonger neibearde rommel brûkte as er mear as ryk genôch wie om echte drugs keapje te kinnen en dat ek geregeldwei die.
De oare deis binne Callahan en Quan yn 'e wyk Chinatown as dêr in oerfal op in restaurant plakfynt. De beide plysjemannen gripe yn; Callahan sjit fjouwer oerfallers dea en de fyfde wurdt oermastere en arrestearre troch Quan. By de oerfal is in Dean Madison troch de oerfallers deasketten. Hy blykt de útfierend produsint fan 'e film fan Swan te wêzen, en yn syn bûse wurdt in list oantroffen mei in stikmannich nammen fan bekende persoanen derop, wêrûnder dy fan Squares en fan Callahan sels. Op it plysjeburo binne Donnelly en Ackerman ûnderwilens it akkefytsje mei de kamera gewaarwurden om't de tillefyzjestjoerder de plysje in rekken stjoerd hat foar de skea. Ferslachjouster Samantha Walker driget mei in rjochtsaak tsjin it San Francisco Police Department, mar wol dêrfan ôfsjen oft Harry har mei út te iten nimt. Under it itentsje docht bliken dat Walker longeret op in yngeand fraachpetear mei Callahan oer himsels en syn motivaasjes, mar dêr hat Callahan gjin boadskip oan.
De oare deis ûntfangt Walker oer de post in brief mei deselde list mei nammen dy't Callahan en Quan yn 'e bûse fan Madison fûn hawwe, en dêrby in útlis wat dy list ynhâldt. It blykt te gean om in saneamde "dead pool" of "deadelotto", wêrby't elts fan 'e dielnimmers in list mei bekende persoanen opstelt dy't in grutte kâns rinne om mei koarten dea te gean (of deamakke te wurden) fanwegen bygelyks in riskante libbensstyl. Dejinge fan wa't nei ôfrin fan in stelde termyn de measte persoanen op 'e list dea binne, wint de pot, dêr't alle dielnimmers jild ynlein hawwe. De list mei de nammen fan Squares en Callahan derop is de list dy't gearstalt is troch regisseur Peter Swan. Callahan kriget dit allegear op 'e tillefyzje te hearren út it ferslach fan Walker, en dêr is er net bliid mei. As er nei har ta giet om ferhaal te heljen, seit se dat se gewoan har wurk docht en jout se him it brief dat se krigen hat. Unferwachts freget Callahan har út foar in ôfspraakje.
Callahan en Quan beslute dat de oerdoazis syntetyske drugs Squares mei geweld tatsjinne wêze moat, wat syn dea ta in moardsaak makket. As filmkritika Molly Fisher, dy't ek op 'e list fan Swan stie, by har thús troch in ynbrekker fermoarde wurdt, is Swan de earste fertochte fan 'e beide moarden. It docht lykwols bliken dat er op it stuit fan 'e moard op Squares op syn filmset omrûn, wylst er op 'e jûn dat Fisher ombrocht is, op in feest wie dêr't tsientallen oare besikers syn aliby befêstigje kinne. Callahan komt ta de konklúzje dat immen besiket om Swan deryn te lúzjen. Op harren ôfspraakje wurde Callahan en Walker yn in lift ûnder fjoer nommen troch in pear fan Janero syn trewanten. As dy útnaaie, set Callahan de efterfolging yn en sjit se allebeide dea. Walker is troch it foarfal bot kjel wurden, ek al is se net ferwûne rekke. As har kollega's fan 'e media arrivearje, begjint se troch har eigen wjersin om it ûnderwerp fan in sensasjoneel nijsferslach te wêzen har wurk yn in hiel oar ljocht te sjen.
De oare deis besiket Callahan Janero yn 'e Steatsfinzenis San Quentin, dêr't er trijefâldich moardner "Slachter" Hicks brûkt om Janero te yntimidearjen. Hy fertelt de maffiabaas dat er fan no ôf oan Hicks syn bêste freon wêze sil, dy't him foarsjocht fan sigaretten en oare lúkse-artikels en dy't om syn mem tinkt en yn it algemien syn belangen bûten it tichthûs fersoarget. Eltse wike sil er Hicks in brief skriuwe. As dy brieven ophâlde te kommen, sil Hicks ferhaal helje by Janero. (Hicks, dy't foar in slof sigaretten inkeld út 'e fierte wei tasjocht en in drigend postuer oannimt, wit neat fan dat hiele ferhaal.) Neitiid docht bliken dat it trúkje suver wat té goed wurket, om't Janero no Callahan folgje lit troch in pear man dy't derfoar soargje moatte dat him neat oerkomt.
As se by Swan fernimme nei fijannen dy't him deryn lúzje wolle soene, fertelt er Callahan en Quan oer in Harlan Rook, in skizofrene en geastlik steurde fan fan him, dy't derfan oertsjûge is dat Swan de ideeën foar syn films fan him stellen hat trochdat er nachts yn syn dreamen binnenkringt en syn gedachten lêst. Swan hat in gebietsferbod tsjin 'e man útfurdigje litten. Underwilens wurdt Nolan Kennard, de presintator fan in praatprogramma dy't ek op 'e dead pool-list fan Swan stie, fermoarde mei in bom dy't troch in radiografysk bestjoerd autootsje ûnder syn persoane-auto riden wurdt. Op it plak delikt treft Callahan letter ien fan 'e tsjiltsjes fan 'e boartersguodauto oan, mar begrypt net wat dat wêze kin.
De oare moarns hellet Quan Callahan op by it hûs fan Walker, dêr't Callahan de nacht trochbrocht hat. As se fuort letter by in stopljocht steane te wachtsjen, riidt der in radiografysk bestjoerber autootsje ûnder harren auto troch, stoppet en riidt werom om ûnder harren auto stilstean te gean. Callahan beseft dat ynienen hoe't Kennard fermoarde is, en jout gas. Der ûntwikkelet him in efterfolging dwers troch San Francisco hinne, wêrby't Callahan en Quan it boartersguodautootsje foar besykje te bliuwen, dat troch de moardner bestjoerd wurdt fanút in folchauto. Uteinlik wit de moardner it autootsje yn in dearinnende strjitte ûnder de wein fan Callahan en Quan te krijen, mar Callahan wachtet koelbloedich oant it lêste momint en jout dan fol gas yn 'e efterút, sadat de bom ûnder it motorblok ûntploft ynstee fan ûnder de kabine. Callahan komt mei de skrik frij en Quan, dy't syn rie opfolge hie om in kûgelfrij fest te dragen, rint dêrtroch inkeld in pear brutsen ribben op.
Neitiid treft de plysje yn 'e wente fan Harlan Rook springstof en radiografysk bestjoerbere auto's oan, mei dêropta in sammeling oantinkens oan eltse film dy't Peter Swan ea makke hat. It is dúdlik dat se de moardner identifisearre hawwe; no moatte se him allinnich noch fine. Op in list fan 'e dead pool dy't ek by Rook thús oantroffen is, hat er Callahan syn namme trochskrast en ferfongen troch Walker harres. Underwilens wachtet Rook yn 'e parkearkelder fan 'e tillefyzjestjoerder Walker op, dêr't er har kameraman fermoardet en har ûntfiert. Hy nimt har mei nei de studio fan Swan, dêr't er har dy jûns nei't it tsjuster wurden is, earst brûke wol foar it neibearen fan in sêne út in film. Walker wegeret mei te wurkjen, mar ear't Rook har wat dwaan kin, ferskynt Callahan op it toaniel. As Rook Walker yn gizeling nimt en brûkt as libben skyld, moat Callahan syn Smith & Wesson Model 29 .44 Magnum-revolver opjaan. Troch de moardner ôf te lieden, wit Callahan mei Walker te ûntkommen troch it dûnkere en ferlitten studiokompleks, wylst se efterfolge wurde troch Rook mei de reuseftige revolver. Callahan lokket Rook nei bûten en nei de haven ta dêr't er earder tsjûge wie fan in opname fan Swan. As Rook alle kûgels út 'e revolver opbrûkt hat, besjit Callahan him mei in Svend Foyn harpoenkanon, dat er speetst wurdt en it bestjert. Nei't de plysje en de media arrivearre binne, rint Callahan fuort mei Walker.
Rolferdieling
The Dead Pool is de iennichste Dirty Harry-film wêryn't Albert Popwell net spilet. Dyselde fertolke yn 'e fjouwer foargeande films hieltyd in oare rol. Hy wie foar The Dead Pool net beskikber om't er op dat stuit Who's That Girl opnaam.
Produksje
The Dead Pool waard regissearre troch Buddy Van Horn nei in senario fan Steve Sharon op basis fan in idee dat betocht en útwurke wie troch Durk Pearson, Sandy Shaw en Sharon sels. As produsint wie David Valdes by it projekt belutsen foar de filmstudio Malpaso Productions. Clint Eastwood, de eigner fan dy studio, wie behalven haadrolspiler ek útfierend produsint. Foar de film wie in budget beskikber fan $31 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Jack N. Green, en de filmmuzyk waard fersoarge troch de Argentynske komponist Lalo Schifrin. De soundtrack omfette it liet Welcome to the Jungle fan 'e band Guns N' Roses.
De opnamen foar The Dead Pool fûnen yn febrewaris en maart 1988 plak op lokaasje yn San Francisco. Foar de sêne wêryn't Callahan en Quan yn in Oldsmobile 98 dwers troch de stêd efterfolge wurde troch in radiografysk bestjoerd autootsje dat tarist is mei in bom, waard in echt radiografysk bestjoerd autootsje brûkt (mar gjin echte bom). It autootsje wie spesjaal foar de film makke, mei it uterlik fan in Chevrolet Corvette en in sterk opfierde motor. It waard bestjoerd troch Jay Halsey, de wrâldkampioen radiografysk off-roadracen 1985. It duorre oardel wike foar't de sêne der goed op stie. Om't drokke strjitten foar de opnamen ôfsletten wurde moasten en it ferkear net hielendal lamlein wurde koe, springt de efterfolging yn 'e film eins fan 'e iene lokaasje yn San Francisco nei de oare, en is foar lju dy't yn 'e stêd bekend binne dúdlik dat it geografysk sjoen ûnreälistysk is. Troch de knappe filmmontaazje merke oaren dêr lykwols neat fan.
Distribúsje
De distribúsje fan The Dead Pool waard fersoarge troch Warner Bros. De film gie op 13 july 1988 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige The Dead Pool mingde resinsjes. Lykwols wie Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times der goed oer te sprekken. Hy skreau: "Like goed as de orizjinele film. Fernimstich mei in heech tempo en makke mei echte humor." Ek fan Gene Siskel, dy't skreau foar de Chicago Tribune, krige The Dead Pool in tomme omheech. Hy neamde de film "Miskien wol de bêste Dirty Harry-film sûnt it orizjineel."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat The Dead Pool in midsmjittich goedkarringspersintaazje fan 55%, basearre op 31 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Hoewol't [de film] mear as genôch gewelddiedige spanning en stoere humor biedt, einiget de Dirty Harry-searje hjirmei op ûnynspirearre wize." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet The Dead Pool in goedkarringspersintaazje fan 46%, basearre op 15 resinsjes.
Resultaat
The Dead Pool brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten $37,9 miljoen op. Hoewol't de wrâldwide opbringst ûnbekend is, behelle de film dêrmei, ôfset tsjin it budget fan $31 miljoen, in winst fan $6,9 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. It is dêrom mar de fraach oft de film, mei dy teloarstellende prestaasje, wol út 'e kosten kaam. Yn elts gefal wie The Dead Pool it minst opbringende diel fan 'e Dirty Harry-searje.
Rotaasjeparse
De rotaasjeparse is in parse om fan rôle ta rôle printsje te kinnen: boeken, kranten, dokuminten, etiketten, tekstyl, keunststoffen en gâns oare druksubstraten. Dizze technyk waard yn 1843 yntrodusearre.
Rotaasjeparsen kinne wurkje mei it heechdruk, djipdruk, flakdruk, seefdryk en sels kombinaasjes fan dy techniken (hybride parsen).
De rotaasjeparse waard om 1850 hinne stal jûn. Oant dy tiid moasten boeken it fel fan 16 blêdsiden printe wurde. As in fel klear wie, moast de masine iepenmakke wurde om in nij fel ûnder de parse te lizzen. De izeren masines wurken wol flotter, dat is wier, mar it bleau in bewurklik proses.
It Hearrenfean fan A-Z
It Hearrenfean fan A oant Z fan op Wikipedy oanwêzige siden dy 't te krijen hawwe mei it plak It Hearrenfean.
A
Popke Pieter Agter - Ype Anema - Tsjalling Minne Watze van Asbeck
C
Menno Coehoorn fan Scheltinga (1701-1777) - Menno Coehoorn van Scheltinga (1778-1820) - Hippolytus Crack - Crackstate - Johan van Cuyck
Winkelsintrum
In winkelsintrum is in gebou of in rige byinoar hearrende gebouwen dêr't ferskate winkels en faak ek restaurants of oare ytgelegenheden en soms bioskopen yn fêstige binne. Tusken de winkels en oare saken troch rinne brede, oerdutsen gongen dy't op neibearde winkelstrjitten lykje en bredere oerdutsen romten dy't foar pleinen trochgean moatte. Winkelsintra hawwe meastal teminsten twa en soms mear boulagen, dy't mei roltreppen mei-inoar ferbûn binne. Under de begeane grûn is faak in parkeargaraazje makke, hoewol't it ek foarkomt dat der foar of oan 'e sydkant fan it winkelsintrum in grut parkearterrein yn 'e iepen loft is.
De ierste foarrinder fan it hjoeddeiske winkelsintrum wie nei alle gedachten de oerdutsen Merk fan Trajanus, dy't omtrint 100 of 110 yn Rome ûntstie. De Grutte Bazaar fan Isfahan, yn Iraan, dy't fierhinne oerkape is, datearret út 'e tsiende iuw en is noch altyd yn gebrûk. Ek ferskate oare bazaars yn it Heine Easten hawwe in lange skiednis. De Marché des Enfants Rouges, yn Parys, waard yn 1628 yn gebrûk nommen, de Oxford Covered Market yn Oxford yn 1774, de Grutte Gostiny Dvor yn Sint-Petersburch yn 1785, de Passage du Caire yn Parys yn 1798 en de Burlington Arcade yn Londen yn 1819. De The Arcade, yn Providence (Rhode Island), dy't yn 1828 iepen gie, wie it earste winkelsintrum yn 'e Feriene Steaten.
De konsintraasje fan winkels en oare gelegenheden is handich foar de klanten, dy't net fier hoege te rinnen om fan winkel nei winkel te gean, en it is ek oantreklik foar ûndernimmers, mei't op winkelsintra mear klandyzje ôfkomt as op losse winkels. Benammen by 't winter en by min waar is it noflik foar de klanten om oerdutsen winkelje te kinnen. By 't simmer, as it moai waar is en de minsken graach bûtendoar wêze wolle, kin it oerdutsen karakter fan in winkelsintrum just negatyf útpakke. Faak is de oanklaaiïng fan winkelsintra temarjochte, lykas mei de kryst, as der krystferljochting hinget en der in krystbeam opsteld is. Foarbylden fan bekende winkelsintra binne Winkelsintrum Saailân yn Ljouwert, Winkelsintrum Paddepoel yn Grins, Hoog Catharijne yn Utert, Winkelsintrum Alexandrium yn Rotterdam en Cityplaza yn Nieuwegein.
Genetyske technology
Genetyske technology of gentechnology is in moderne foarm fan biotechnology wêrby’t it DNA fan in organisme daliks oanpast wurdt. Dat yn tsjinstelling ta de klassike biotechnology wêrby’t DNA fan in organisme yndirekt oanpast wurdt, troch bygelyks te krusen.
In organisme dat mei dizze technology oanpast is, wurdt in genetysk modifisearre organisme (gmo) neamd. Yn pejorative sin wurdt dy technyk ek wol oantsjut as genetyske manipulaasje.
Rekombinant-DNA-technology
Mei genetyske technology kin in gen identifisearre, isolearre en klonearre wurde. Mei it brûken fan dy mooglikheden, wurde mei rekombinant-DNA-technology fragminten DNA fannijs kombinearre. Dêrby wurdt in plasmide iepenknipt mei in restriksje-ensym en plakt mei ligaze.
Technyk
De translaasje fan de genetyske koade bart yn alle organismen op deselde wize: in gen dat yn it iene organisme kodearret foar in beskaat aaiwyt, kodearret yn in oar organisme foar inselde aaiwyt. Dêrtroch is it mooglik om erflike eigenskippen fan in soarte nei in oare soarte oer te setten. It oersetten fan in eigenskip fan de iene nei in oare soarte neame jo transgeneze. As it giet om soarteigen DNA ha jo it oer sisgeneze.
Der binne gâns ferskillende techniken om gentechnology ta te passen. Dizze techniken ferskille bot  faninoar per organisme dêr’t se op tapast wurde (plant of bist) en oft de genetyske modifikaasje tydlik of bliuwend is.
It basisprinsipe fan alle ferskillende techniken is yn de grûnslach itselde en ferrint fia in tal fêste stappen.
Isolaasje
As jo in spesifyk gen isolearje wolle wurdt earst DNA út de sellen fan it organisme helle. Dêrnei kinne jo it gen dêr’t jo yn ynteressearre binne, identifisearje op basis fan de kennis dy’t jo foarôf fan it gen hawwe. Dy kennis kinne jo faak helje út cDNA- of gDNA-bibleteken. Mei dy kennis kinne kinne jo it gen dêrnei amplifisearje troch middel fan de PCR-technyk.
Fierdere oanpassings
Soms moat it isolearre en amplifisearre gen earst oanpast wurde foardat it ynbrocht wurde kin yn in nij organisme. Yntrons wurde faak ferwidere, dat giet as folget: De eukaryoatesellen hawwe genen dy’t faak besteane út stikjes dy’t aminosoeren kodearje, dit binne de eksoanen. Mar der binne ek stikjes dy’t gjin koade hawwe, dy’t dus net brûkt wurde om in aaiwyt te kodearjen, dit binne de yntrons.
Oan it begjin fan de string wurdt in oanpast kwanine-nukleotide plakt. Oan de ein fan de string wurdt in stikje fan in lange rige A-nukleotiden fêstplakt. Dy twa stikjes binne tafoege foar it transport fan it mRNA nei it sytoplasma, en foar it keppeljen oan de ribosomen wat nedich is foar de translaasje. Ensimen soargje derfoar dat de yntrons út it RNA-molekúl helle wurde, sadat de eksoanen oan elkoar ferbûn wurde; dat wurdt ek wol splicing neamd. De ferwidere yntrons wurde ôfbrutsen. It oanpaste mRNA giet dêrnei nei it sytoplasma foar de translaasje. Mar it is ek mooglik troch promotorsekwinsje oan te bringen.
Fektors
In fektor tsjinnet as drager fan it DNA sadat it isolearre gen yn in oar organisme brocht wurde kin. Dit kin in stikje sellulêr baktearieel DNA oftewol plasmide wêze, mar ek in firus, in liposoom of in goudkûgeltsje dêr’t it DNA op plakt sit.
Transformaasje
As it DNA beskikber is, kin de fektor brûkt wurde om it DNA yn te bringen yn it organisme dat jo feroarje wolle. Dat úteinlike ynbringen fan it DNA wurdt de transformaasje neamd. De techniken dy’t dêrfoar brûkt wurde hingje ôf fan de fektor, it doelorganisme en effisjinsje dy’t jo úteinlik hoopje te beheljen. In simpele manier om te transformearjen is bygelyks it ynsjitten fan it DNA dat oan goudbaltsjes bûn is yn in plantesel. In foarbyld fan in yngewikkelder technyk dy’t wol in heger súksespersintaasje jout, is de bakteariële transformaasje.
Foarbylden fan inkelde brûkte techniken
Der binne ferskillende metoaden om te befoarderjen dat it DNA yn it genoom fan de sellen opnommen wurdt.
Seleksje
Nei’t de transformaasje útfierd is sil dy mar yn in part fan de organismes echt slagge wêze. Uteinlik is it dus saak om de genetysk modifisearre organismen te skieden fan de organismen dy’t it DNA net opnommen hawwe. Om de slagge sellen selektearje te kinnen yn it laboratoarium wurde markers, ûnder oare antibiotika resistinte markers, oan it yn te bringen gen keppele.
Histoarje
Yn 1944 hiene Amerikaanske wittenskippers foar it earst súkses troch de eigenskippen fan in baktearje te feroarjen troch DNA fan in oare baktearje te jaan. In mylpeal yn de ûntwikkeling fan genetyske modifikaasje wie yn 1974 de ûntdekking dat de kroangallebaktearje Agrobacterium tumefaciens in DNA-stikje fan in plasmide oerdroech nei it plantegenoom fan syn gasthear en dat dit stikje DNA de plant dan oansette ta de foarming fan kroangallen op de woartels. Fan 1983 ôf is it mooglik om winske genen by Agrobacterium tumefaciens yn te bringen en dy sa yn it genoom fan de plant te bringen. Yn 1994 waard it earste genetysk modifisearre iten yn de Feriene Steaten op de merk brocht. It gie om it tomateras 'Flavr Savr’ mei in langere hâldberens as de doe besteande rassen. Twa jier letter waard sawol yn de Feriene Steaten as yn Ingelân gmo-tomatepuree yntrodusearre.
Mikro-organismen
Transgene mikro-organismen wurde oer de hiele wrâld brûkt foar it produsearjen fan ferskillende stoffen, lykas antibiotika en sitroensoer. Se wurde dêrfoar yn grutte fermintearfetten kweekt. Gâns tsientallen genêsmiddels wurde op dy wize al makke. Foarbylden binne ynsuline en oare peptidehormoanen lykas epo, FSH en groeihormoan, TPA, sytokinen, ynterleukine, ynterferon, monoklonale antystoffen, stjurringsfaktors en faksins tsjin ûnder oare hepatitis B en kinkhoast.
Foar it krijen fan in leger alkoholpersintaazje yn wyn wurde proeven dien mei de gmo-gist mei it glukoaze-oksidazegen dat fan de skimmel Aspergillus niger komt.
Genêsmiddels
In soad genêsmiddels wurde mei de rekombinant-DNA-technyk mei help fan gist produsearre. It genoom fan de gist Saccharomyces cerevisiae wie ien fan de earste genomen fan in libben wêzen dat hielendal bekend wie. Gist is in faak brûkte soarte by genetyske eksperiminten.
De bolle Herman, mar ek geiten en skiep binne mei gentechnology oanpast, sadat harren froulike neiteam beskate stoffen (lykas it minsklike serumalbumine) oanmeitsje yn har molke, dy’t brûkt wurde kinne foar medisinale doeleinen.
Planten kinne fia genetyske modifikaasje brûkt wurde foar de produksje fan medisinen. Yn de Feriene Steaten wurde dizze planten meikoarten kweekt en as earste is in gmo fan rys foar dit doel no talitten. Yn Nederlân advisearret de Kommisje genetyske modifikaasje gewaaksen foar iten hjir noch net foar te brûken yn ferbân mei risiko’s foar minske en bist.
Genterapy
Genterapy is in behanneling om erflike oandwanings te genêzen. By erflike oandwanings is der meast sprake fan in ôfwikend of ûntbrekkend gen dat sykteferskynsels feroarsaket. By genterapy wurdt in sûn gen yn de lichemssellen fan de pasjint ynbrocht. It is net altyd nedich dat dat yn alle lichemssellen bart - dat soe genterapy sa goed as ûnmooglik meitsje; by de behanneling fan bygelyks hemofily is it genôch om de sellen dy’t beskate stjurringsfaktors oanmeitsje better te meitsjen. In probleem by dy foarm fan behanneling is dat sellen, dy’t in beskaat grut molekúl oanmeitsje dat foar de pasjint net lichemseigen is, meast in ôfwarreaksje oproppe sille en ferneatige wurde. Der binne wrâldwiid noch mar in pear tige spesifike en seldsume gefallen dêr’t genterapy by minsken wat súkses by hân hat. Ek binne der gefallen wêrby’t de pasjint troch de behanneling stoar.
Yn 1991 waard yn Itaalje foar it earst mei wat súkses genterapy tapast op in minske by in beskate foarm fan SCID (Severe Combined Immunodeficiency) en in jier letter yn Londen. De behanneling bestie út it ferfangen fan it net-funksjonearjende gen foar it ensym (ADA). It wurkjende gen waard yn lymfositen ynbrocht. De bloedsellen dy’t dêrfan kamen produsearren it ADA. De lymfositen geane nei in pear moanne oant in jier dea, sadat de behanneling werhelle wurde moat. Dêrom waard de behanneling letter mei stamsellen werhelle.
Planten
Fan in tal gewaaksen besteane farianten dy’t troch genetyske modifikaasje oanpast binne. De oanpassing is bedoeld om de rassen resistint te meitsjen tsjin sykten of tsjin beskate bestridingsmiddels, of inkeld om ekstra fiedingsstoffen te befetsjen of ûnder mindere omstannichheden waakse te kinnen.
‘Gouden rys’ is in fariant fan rys dy’t bètakaroteen befettet, in stof dy’t yn it lichem omset wurdt ta fitamine A. Dit gewaaks is bedoeld om fitamine A-defisjinsje, dat ta blinens laat, yn treddewrâldlannen te bestriden. Yn 2005 is in nije fariant ûntwikkele dy’t oant 23 kear mear bètakaroteen befettet as de oarspronklike fariant. Gjin fan beide foarmen is op dit stuit noch beskikber foar minsklike konsumpsje.Boarne? (ûntstriden 16 juny 2013)