cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nikolaas fan Myra
Trije studinten
Yn Frankryk is der inselde soarte ferhaal, weryn't trije lytse bern it paad bjuster rekken en troch in slachter snipt en pikele waarden. Sint-Nikolaas ferskynt lykwols, bid ta God en bringt de bern ta libben om se werom te jaan oan de heit en mem.
Nikolaas as lytse poppe
Yn in leginde wurdt ornearre dat Nikolaas al fuort nei de berte rjochtop stean koe. Hy soe mei de hannen omheech God sels tanke ha foar it mirakel fan syn berte en wegere op de fêsteldagen (woansdeis en freeds) de tate. Dy leginde is werom te finen yn de Legenda aurea.
De hongersneed fan Myra
Nikolaas fermannichfâldige sekken nôt dýt mei it skip de haven fan Myra ynfarden, sadat er de stêd foar in hongersneed sparre. De leginde docht tinken oan de wûnderbare fermannichfâldinging fan bôle en fisk troch Jezus.
It bern yn 'e tobbe
Doe't in mem har bern oan it waskjen wie, hie hja it tobke op it fjoer set om't it wetter oars te hurd ôfkuolle. Wylst hja de tsjerkeklok hearde betocht hja ynienen dat Nikolaas as biskop ynhuldige waard en hja sette it op in draven nei de tsjerke. Dêr kaam har yn 't sin dat it bern noch op it fjoer stie en panysk draafde hja werom nei hûs. Mar thús seach hja it bern rêstich yn it tobke boartsjen. Nikolaas hie foar in mirakel soarge: it wetter bleau op temperatuer en it bern hy him net baarnd.
Stoarm
thumb|260px|Nikolaas bêdet de stoarm del Gentile da Fabriano (1370–1427) De leginde oer de stoarm komt út de vita fan de 6e-iuwske Nikolaas fan Sion. Doe't seelju yn harren sinkend skip Sint-Nikolaas oanrôpen, ferskynde hy en bêde it wetter del. Ek dat ferhaal hat oerienkomsten mei in bibelferhaal. Ek Jezus bêde de stoarm del.
De soan fan in ealman
Doe't in heidenske kening de soan fan in ealman finzen naam en dy de kening fertelde oer Sint-Nikolaas, húne de kening dat Nikolaas de jongen net befrijdzje koe. Op dat stuit ferskynde Nikolaas yn in gloarje fan wolken. De jongen waard befrijd en oan syn heit werom jûn. thumb|left|250px|Wylst Basilios de kening helpt, pakt Nikolaas de jonge op om him mei nei hûs te bringen In oare ferzje fan dat ferhaal fynt nei de dea fan Sint-Nikolaas plak. De bewenners fan Myra fierden syn nammedei doe't in groep Arabyske piraten fanút Kreta it gebiet fan Myra oandiene. Hja stielen de reliken út de tsjerke fan Sint-Nikolaas en wylst hja de stêd ferlieten, namen hja de jonge Basilios mei om him as slaaf te ferkeapjen. Basilios wie ferkocht oan de kening as wynskenker. De kening koe him goed brûke om't Basilios net ferstean koe wat de kening mei syn riedsmannen oerlei. Der wie hast in jier om en yn Myra kaam de feestdei fan Nikolaas tichterby, mar de mem fan Basilios hie gjin nocht oan it feest om't hja werom tinke moast oan it   tragyske ferlies fan har soan. Yn stee fan mei te fieren bidde hja om de feiligens fan har soan. Wylst Basilius syn kening holp, waard der ynienen út de seal mei de kanne yn syn hân út de seal helle. De deabenaude jonge seach Sint-Nikolaas, dy't him segene en werom brocht nei Myra.
Holikatsjûk (folk)
De Holikatsjûk (Ingelsk: Holikachuk; Holikatsjûk: Doogh Hit’an), of Innoko binne in lyts Yndiaansk folk yn 'e Amerikaanske steat Alaska. Harren oarspronklike wengebiet leit yn it Binnenlân fan Alaska. Harren taal, it Holikatsjûk, dy't ta de Atapaskyske taalgroep hearde, stoar yn 2012 út. Der binne noch 180 Holikatsjûk.
Namme
De Holikatsjûk (Ingelsk: Holikachuk) tankje har eksonym, de namme dy't bûtensteanders ornaris foar harren brûke, oan ien fan harren oarspronklike doarpen, dat Holikachuk (Hiyeghelinhdi) hiet. Dat doarp is no ferlitten. Se wurde soms ek Innoko neamd, nei de rivier de Innoko. Harren endonym, de namme dy't se foar harsels brûke, is yn it Holikatsjûk: Doogh Hit’an, útspr.: [toʁhət’an], likernôch: "tog huh- ttan " mei de o fan 'bok', de g fan 'bûge' en in ekstreem krêftige t).
Skiednis
De Holikatsjûk libben oarspronklik yn it Binnenlân fan Alaska, yn in gebiet om 'e boppe- en middelrin fan 'e rivier de Innoko hinne. Harren wichtichste doarp yn dy krite wie Holikachuk. Yn 1962 ferfear de hiele etnyske groep nei Grayling, in doarp oan 'e ûnderrin fan 'e rivier de Yukon, dat krekt binnen de regio Súdwest-Alaska falt. Grayling leit op likernôch 110 km fan 'e westkust fan Alaska, dêr't de Norton Sound, in see-earm fan 'e Beringsee, in ein yn it lân opsnijt.
Demografy
De Holikatsjûk binne in tige lytse etnyske groep, dy't yn 2007 út 180 persoanen bestie. Hja binne in Atapaskysk folk, dat fan âlds besibbe is oan û.m. harren eardere buorfolken yn it Binnenlân fan Alaska: de Ingalik (Ingalik), Koltsjan (Kolchan of Upper Kuskokwim) en Kojûkon (Koyukon). De Holikatsjûk binne fierhinne negearre of oer de holle sjoen troch antropologen, mei as gefolch dat der net folle fêstlein is oer harren kultuer. Yn it ferline waarden se by fersin (of foar it gemak) wol lykslein mei de Kojûkon.
Sûnt se yn Grayling kommen binne te wenjen, binne de Holikatsjûk sterk ûnder ynfloed kommen te stean fan 'e kultuer fan 'e Jûpik (Yup’ik), in subgroep fan 'e Eskimo's. Dêrby giet it, om sekuerder te wêzen, om 'e Middenalaskaanske Jûpik, yn waans oarspronklike wengebiet Grayling leit. De Holikatsjûk binne yn 'e Feriene Steaten in erkende minderheid, dy't wetlik fertsjintwurdige wurdt troch it Organisearre Doarp Grayling, in Yndiaanske stamme-organisaasje dy't federale erkenning genietet.
Taal
De eigen taal fan 'e Holikatsjûk is it Holikatsjûk. Dat is in Noardatapaskyske taal, besibbe oan 'e measte oare Yndiaanske talen fan Alaska. Ut 'e fierte is it ek besibbe oan û.o. it Sarsy (Sarcee) fan 'e Grutte Flakten en it Navaho fan it Súdwesten fan 'e legere 48 steaten. Yn 2012 stoar it Holikatsjûk út mei de dea fan 'e lêste sprekker. Nettsjinsteande dat krige it yn 2014 mei alle oare lânseigen talen fan 'e steat in offisjele status taparte yn Alaska.
Augustinus Lycklama à Nijeholt (1670-1744)
Augustinus Lycklama à Nijeholt (1670 - 22 juny 1744, Beetstersweach) wie in ôfstammeling fan de Lycklama à Nijeholt-famylje. Hy wie de soan fan de grytman fan Eaststellingwerf, Lubbert Piers Lycklama à Nijeholt.
Hy waard 20 jannewaris 1693 grytman fan Opsterlân en yn itselde jier lid fan de Deputearre Steaten fan Fryslân. Hy wenne op syn bûtenpleats yn Beets en begûn yn 1704 it grutte feankanaal te graven, de Opsterlânske Kompanjonsfeart, dat by De Gerdyk begjint en troch syn neisieten fuortsetten is troch Bakkefean, Easterwâlde en Appelskea, dêr't it hûs fan de kompanjons nei him 'Augustinusstate' neamd is.
Hy troude twa kear. Earst 14 jannewaris 1693 mei Houkje fan Glinstra, doopt yn Ljouwert 18 augustus 1671, al gau nei har houlik ferstoarn, dochter fan Hector, grytman fan Tytsjerksteradiel, en fan Eritia Willemsdr. fan Vierssen. Dêrnei troude er fannijs 24 febrewaris 1695 mei Detsje of Dids fan Andringa, berne op De Lemmer 28 febrewaris 1677, ferstoarn te Beets 28 july 1719 en dêr begroeven, dochter fan Tinco, grytman fan Lemsterlân, en fan Eritia fan Scheltinga. Ien fan dizze houliken waard troch Abelus S. Siccama besongen.
Ut it twadde houlik kamen 9 bern, wêrûnder Livius Suffridus en Tinco. Ien soan Daniël de Blocq (1702-81) waard grytman fan Opsterlân en in oare soan, Regnerus (1700-56) grytman fan Lemsterlân letter fan Utingeradiel. De jongste dochter, Romelia, of R. Margaretha (1709-74) boaske 7 septimber 1732 mei Martinus fan Bouricius, dy't 1 july 1755 âld 47 jier ferstoar. In oare dochter Eritia (1700-62) boaske Sake Alefs fan Idsinga.
Lyndon B. Johnson
Lyndon B. Johnson, folút: Lyndon Baines Johnson; ek wol bekend ûnder syn inisjalen LBJ (Stonewall (Teksas), 27 augustus 1908 – dêre, 22 jannewaris 1973), wie in Amerikaansk steatsman fan mingd Ingelsk-Ulstersk-Dútsk etnysk komôf. Hy wie lid fan 'e Demokratyske Partij, en wie fan 1963 oant 1969 de 36ste presidint fan 'e Feriene Steaten.
Jonkheid, oplieding en famylje
Johnson waard berne op it plattelân fan 'e súdlike steat Teksas, as de soan fan Samuel Ealy Johnson jr., in boer dy't seis terminen lang yn it Teksaanske parlemint sitten hie, en dy syn frou Rebekah Baines. Hy groeide op yn in gesin mei ien broer en trije susters. Syn oplieding genoat er û.m. oan 'e Steatsuniversiteit fan Teksas, te Austin. Hy stie yn ferskate skoallen foar de klasse, wêrûnder in segregearre skoalle foar Meksikaanske bern yn Cotulla, in ûnderfining dy't him nei eigen sizzen beynfloede om 'e polityk yn te gean.
Op 17 novimber 1934 troude er mei Claudia Alta Taylor, better bekend ûnder har bynamme "Lady Bird", dy't ôfkomstich wie út Karnack (Teksas). Hja krigen twa dochters, Lynda Bird Johnson (1944) en Luci Baines Johnson (1947). (Johnson hie it foar de moade om syn bern en húsdieren, lykas syn hûn Little Beagle, nammen te jaan mei de inisjalen fan syn frou.)
Iere politike karriêre
Fan 1937 oant 1949 wie Johnson lid fan it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen, en fan 1949 oant 1961 fan 'e Amerikaanske Senaat. Hy wie acht jier lang de lieder fan 'e senaatsfraksje fan 'e Demokratyske Partij. Yn 1960 stelde er him kandidaat by de Demokratyske foarferkiezings foar it Amerikaanske presidintskip, mar ferlear it fan John F. Kennedy. Hoewol't de beide mannen eins net mei-inoar oer de wei koene, waard Johnson dochs troch Kennedy frege om syn running mate (fise-presidintskandidaat) te wurden, mei't er Johnson syn ynfloed yn it Amerikaanske Suden brek wie om 'e ferkiezings te winnen. Nei't Kennedy by de ferkiezings fan 1960 de Republikeinske kandidaat Richard Nixon ferslein hie, wie Johnson sadwaande fan 1961 oant 1963 fise-presidint. Syn gearwurking mei John F. Kennedy en dy syn broer Robert Kennedy, de ynfloedrike minister fan Justysje, ferrûn tige stroef.
Presidintskip
Op 22 novimber 1963 rekke John F. Kennedy dea by in moardoanslach yn it Teksaanske Dallas. Fise-presidint Johnson siet op dat stuit yn 'e auto dy't efter de presidinsjele limûsine oan kaam, en seach it foar syn eagen barren. Noch deselde deis waard er, suver ear't Kennedy goed en wol stoarn wie, yn it presidinsjele fleantúch Air Force One ûnderweis werom nei Washington, D.C., ynsward as de 36ste presidint fan 'e Feriene Steaten, in amt dat er fan 1963 oant 1969 ferfolle. Johnson is ien fan mar fjouwer Amerikaanske politisy dy't sawol lid fan it Hûs fan Offurdigen, senator, fise-presidint as presidint west hawwe. Hy makke Kennedy syn termyn fol, en wûn dêrnei mei oermacht de presidintsferkiezings fan 1964, wêrby't er de Republikein Barry Goldwater fersloech. As syn fise-presidint keas er senator Hubert Humphrey fan Minnesota.
As presidint wie Johnson ferantwurdlik foar it ûntwerpen fan 'e Great Society-wetjouwing, dêr't wetten ta hearden dy't muoid wiene mei boargerrjochten, de publike omrop, sûnenssoarch, miljeubeskerming, ûnderwiis en Johnson syn hobbelhynke, de War on Poverty ("Oarloch tsjin 'e Earmoede"). Hy stie bekend om syn oerhearskjende persoanlikheid en it jaan fan 'e saneamde "Johnson-behanneling", wêrmei't er Amerikaanske kongresleden besocht te yntimidearjen om foar syn wetten te stimmen. Johnson syn oantins is lykwols it meast ferbûn mei de Amerikaanske belutsenens by de Fjetnamoarloch, dy't hy útwreide fan 16.000 Amerikaanske "adviseurs" yn 1963 oant 550.000 man gefjochtstroepen yn begjin 1968. Al rillegau kamen de Feriene Steaten yn Fjetnam fêst te sitten yn in útsichtleaze oarloch, en wat mear Amerikaanske soldaten oft yn lyksekken weromkamen, wat fierder oft Johnson syn populariteit yn it neigean rekke. Der kaam yn 'e Feriene Steaten in grutte en poerlulke anty-oarlochsbeweging op, dy't Johnson net inkeld de Amerikaanske ferliezen yn 'e oarloch persoanlik oanrekkene, mar teffens de withoefolle deaden ûnder de Fjetnameeske boargerbefolking. "LBJ, how many kids did you kill today?" ("LBJ, hoefolle bern hast hjoed wer deamakke?"), waard der by de demonstraasjes skandearre. thumb|left|250px|Lyndon B. Johnson by in fraach-petear yn [[1972, mei langer hier en bakkeburden.]]
Fan 1965 ôf fûnen der ûnder Johnson syn regear by 't simmer grutskalige opskuorren yn 'e grutte stêden fan Amearika plak, en de misdiesifers sketten de hichte yn. Dêrmei waard Johnson yn in ûnmooglike posysje brocht: as er mei hurd optreden fanwegen kaam, waard er ferhune troch de – fierhinne Demokratyske – anty-oarlochsbeweging; en as er neat die, foelen de Republikeinen him oan fanwegen syn brekme oan liederskip. By de presidintsferkiezings fan 1968 rekke de Demokratyske Partij ferdield yn in fjouwer ûnderskate faksjes dy't mear ûnderling deilis wiene as dat se har tsjin 'e Republikeinen oankanten. Nei't er it by foarferkiezing yn Nij-Hampshire tige min dien hie (en ek om't er yn siet oer syn minder wurdende sûnens, al waard dat geheim holden), naam Johnson op 31 maart de foar Amerikaanske begripen skokkende beslissing om as sittende presidint dy't noch in termyn regearje mocht, dêr ynstee fan ôf te sjen en him werom te lûken út 'e foarferkiezings. Dêrtroch en troch de moard, letter dat jiers, op Robert Kennedy, waard fise-presidint Hubert Humphrey de Demokratyske presidintskandidaat fan 1968. Mar de partij koe net oer de ynterne ferdieldheid hinne komme, dat it slagge de Republikein Richard Nixon mei gemak om 'e ferkiezings te winnen.
Eastsineeske See
thumb|Kaart fan de Eastsineeske See De Eastsineeske See is in see beëasten Sina. De see leit tusken Súd-Korea yn it noarden en Taiwan yn it suden. De see beslacht in oerflak fan 1,249,000 km². It djipste punt is 2.719 meter. De Giele See tusken it Koreaansk Skiereilân en Sina is in diel fan de Eastsineeske See.
Otto von Bismarck
right|thumb|200px|Otto von Bismarck 1873
Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen (Schönhausen, 1 april 1815 - Friedrichsruh, 30 july 1898), foarst fan Bismarck-Schönhausen, bynamme de De Izeren Kanselier wie in Dútsk steatsman. Hy wie in fearnsiuw tusken 1865 en 1890 ien fan de wichtichste steatslju yn de 19e iuw, dêr't er foar in grut part it politike toaniel yn Jeropa besliste by grutte konflikten oer kriich en frede. Hy makke him grut foar de ferieniging fan alle Dútske steaten en troch him is it lapetekken fan meastentiids efterbleaune Dútske gebieten mei amper betsjutting omsmeid ta ien fan de wichtichste steaten fan Jeropa, it Dútske Keizerryk.
Ferieniging fan Dútslân
Bismarck stamme út in âld Dútsk aadlik laach en wie ynearsten ôffeardiger yn de Bûnsdei Frankfurt foar Prusen en ambassadeur yn Parys. Yn 1862 waard er minister-presidint en minister foar Bûtenlânske Saken. Hiel bewust stjoerde hy oan op in oplossing foar de Dútske kwestje yn it foardiel fan de Prusyske monargy. De Deenske ynkorporaasjeplannen foar Sleeswyk-Holstein wist er troch in kriich mei Denemark te foarkommen.
Yn oerlis mei Eastenryk stelde Bismarck de hartochdommen ûnder Prusysk-Eastenryksk militêr bewâld (Ferdrach fan Gastein, 1865). Al gau ûntstie mei Eastenryk lykwols spul oer de útfiering dêrfan en late ta it Prusysk-Eastenryksk konflikt (1866). Hannover, Sleeswyk-Holstein, Hessel-Kassel, Nassau en Frankfort waarden anneksearre en Prusen waard haad fan it nije Noarddútske Bûn, de liedende mogendheid yn Dútslân.
left|thumb|200px|Proklamaasje fan keizer Wilhelm I yn de Spegelseal fan Fersailles Yn 1870 waard de Spaanske troankandidatuer troch Bismarck oangrypt om tsjin Frankryk oarloch te fieren. Troch publikaasje fan de ferneamd wurden "Emser Depêche" wist er op handige wize Frankryk út de tinte te lokjen. Yn de Frânsk-Dútske Kriich kaam it Twadde Dútske Keizerryk ta stân (Fersailles, 18 jannewaris 1871) mei Wilhelm I as earste keizer en Bismarck as rykskanselier. Him waard ek de titel fan foarst (prins) takend.
It belied fan Bismarck wie derop rjochte om de eardere Dútske steaten ta in ienheid om te smeien. Op yngenieuze wize wist er op it wrâldpodium de Dútske posysje yn Jeropa te ferstevigen û.m. troch Frankryk te isolearen en it ta-inoarkommen mei Eastenryk-Hongarije (Kongres fan Berlin, 1878; Triple Alliânsje, 1882). Yn 1890 trêd er ôf as rykskanselier as gefolch fan de wegering fan de keizer de tsjin de opposysje rjochte sosjalistentwetten goed te karren.
Weimarrepublyk
De Weimarrepublyk is de namme fan it Dútske Ryk yn it tiidrek 1918-1933. De namme komt fan it plak Weimar, dêr't de republyk neffens de konstitúsje fan 1919 ûntstien is. It wie de opfolger fan it Dútske Keizerryk nei't keizer Willem II ôfsetten wie. De republyk wie de earste folsleine demokrasy yn Dútslân, wylst de Bûnsrepublyk nei 1949 de twadde wie. Oan it haad stie in troch it folk keazen rykspresidint. Earst wie de sosjaaldemokraat Friedrich Ebert rykspresidint en letter de konservative generaal Paul von Hindenburg. Guon parten fan de grûnwet en gewoanten fan de Weimarrepublyk libje noch hieltyd troch yn it hjoeddeiske Dútslân. De republyk hie in dreech begjin, om't it fêst siet oan betellings foar de gefolchskeafergoedings fan de Earste Wrâldoarloch neffens it Ferdrach fan Versailles. Ek moast it lân ôfstean. Yn it lân sels wiene der konflikten en rebûljes tusken ferskate groepen. Ekstreme groepen lykas kommunisten en nasjonaalsosjalisten krigen mear oanhing, benammen nei de Krisis fan 1929. Yn 1933 wist de nasjonaalsosjalistyske lieder Adolf Hitler de macht oer te nimmen en feroare er de republyk yn in diktatuer. De namme waard feroare nei Tredde Ryk.
Earste Wrâldkriich en oktoberherfoarmings
It Dútske Keizerryk rekke yn 1914 belutsen yn de Earste Wrâldkriich tegearre mei bûnsgenoat Eastenryk-Hongarije tsjin de Alliearden Ruslân, Frankryk, Grut-Brittanje en sûnt 1917 de Feriene Steaten. De kriich like ynearsten goed te gean foar Dútslân, mar yn de rin fan 1917 gie it minder. Doe't de Feriene Steaten oan de kant fan Frankryk en Grut-Brittanje begûnen te fjochtsjen, hiene de Dútsers mear en mear ferliezen. Ek de blokkaden fan de havens troch de Alliearden soargen foar in tekoart oan fiedsel en grûnstoffen. Sosjaaldemokraten (SPD), katoliken fan de Sintrumpartij en loftsliberalen, dy't der by keizer Willem II op oantrúnen om part fan it regear te wurden en oan fredesûnderhannelings te wurkjen. De legerlieding, dy't yn noed siet oer in ynstoarting fan it leger, seach doe ek yn dat it oars moast en easke op 29 septimber 1918 dat de trije partijen in nij regear foarmje moasten en dat regear soe ûnderhannelings mei de Feriene Steaten begjinne moatte. Keizer Willem II stelde op 3 oktober 1918 de liberaalgesinde prins Max fan Baden oan en foarme in regear mei Sintrumpartij, loftsliberalen en ek sosjaaldemokraten. Yn oktober sette dat nije regear út ein mei de ûnderhannelings mei de FS, dy't as wichtichste macht sjoen waard. Ien fan de betingsten fan de FS wie dat it keizerryk fierder demokratisearre wurde moatte soe. De sosjaaldemokraten en lofts-liberalen woene dat al langer, mar waarden tsjinwurke troch de keizer, legerlieding, aristokrasy en konservativen. De grûnwet waard oanpast en de rykskânselier moast njonken beneaming troch de keizer ek it betrouwen fan de Ryksdei hawwe.
Novimberrevolúsje en de ein fan it keizerryk
thumb|Matroazenopskuor yn novimber 1918 thumb|Scheidemann ropt de republyk út Ein oktober 1918 kaam der lykwols mear opskuor foar yn 't leger en benammen yn de marine, om't men seach dat de kriich al ferlern wie. Dêrtroch ûntstiene rebûljes yn de Noarddútske havenstêden en dy sloegen al gau oer nei de rest fan 't lân. Op 9 novimber bruts yn de haadstêd Berlyn de Novimberrevolúsje út. Ut noed foar in likese tastân as dy yn Ruslân in jier earder, twong rykskânselier Max fan Baden de keizer ôf te treden en hysels joech it kânselierskip oer oan de foarsitter fan de SPD, Friedrich Ebert. Ebert sels wie ek tsjin in gewelddiedige revolúsje en stribbe nei in stadige ûnjouwing fan de ûntwikkelings. Ynearsten woene de SPD en in soad partijen wol fierder mei de monargy en foarmje dan in wiere grûnwetlike monargy. Allinnich de ekstreme sosjalisten en kommunisten woene perfoarst in ein fan de monargy. De sosjaaldemokraat Philipp Scheidemann rôp lykwols op 9 novimber de republyk út om radikale sosjalisten en kommunisten foar te wêzen, dy't winliken in sosjalistyske republyk útroppe woene. Ebert wie ynearsten net bliid mei Scheidemann syn beslút en wiisde him der op dat in 'nasjonale gearkomste' it foech hie en kies tusken de monargy en in republyk. Mar de keizer wie njonkelytsen al nei Nederlân flechte en ek oare Dútske foarsten wiene ôfsetten, dus it wie no wol wis dat Dútslân in republyk wurde soe. Yn it regear fan Ebert (de Ried fan Folkskommissarissen) sieten trije sosjaaldemokraten en trije radikale sosjaaldemokraten fan de Unôfhinklike Sosjaaldemokratyske Partij fan Dútslân (USPD). De USPD-leden ferlieten de Ried lykwols, nei't de Ried mei help fan keizerlike troepen en oare groepen soldaten (de frijkorpsen) loftse rebûljes, lykas de Spartakusopstân delslein hawwe. De Ried rôp ferkiezings út foar de Nasjonale Gearkomste foar jannewaris 1919.
Ferdrach fan Versailles
thumb|Dútslân nei it [[Ferdrach fan Versailles Grien: ûnder foech fan de Folkebûn Giel: anneksearre troch buorlannen Ljochtbrún: Weimarrepublyk]] Op 11 novimber 1918 tekene Dútslân, fertsjintwurdige troch de loftse katolyk Matthias Erzberger, it wapenstilstân mei Frankryk, Grut-Brittanje en de Feriene Steaten. De Dútsers hopen op in fredesferdrach neffens de Fjirtjin Punten fan de Amerikaanske presidint Woodrow Wilson, dat net al te swier foar Dútslân wêze moatte soe. Yn juny 1919 krige de Nasjonale Gearkomste de easken fan de Alliearden:
Dat ferdrach waard besletten sûnder dat der mei Dútslân oer de easken ûnderhannele waard. De Dútsers moasten alles mar oannimme, want oars soe de kriich wer trochsetten wurde. En de blokkade fan de havens, dy't noch altyd fan krêft wiene, soene trochsetten wurde. It Dútske leger wie al foar in grut part fersloppe, ûntwapene en soldaten wiene net mear motivearre en fjochtsje fierder. Dat soe betsjutte dat it leger ferslein waard en Dútslân folslein beset wurde soe. En boppedat wie der de driging dat der hongersneed útbrekke soe. De Dútske delegaasje ûnder lieding fan minister fan útlânske saken Ulrich von Brockdorff-Rantzau hie, nettsjinsteande ûnder fûl protest, gjin oare kar as mar te tekenjen. Yn Dútslân waard op dit ferdrach (yn Dútslân it Diktaat fan Versailles neamd) negatyf reagearre en it foel net goed dat Dútslân as iennige skuldige befûn waard.
Krisisjierren 1919-1923
thumb|In bankbiljet fan 1 miljoen mark thumb|Biljet fan 50 miljoen mark op 1 septimber 1923 dat ien Amerikaanske dollar wurdich wie De Weimarrepublyk hie yn syn earste fjouwer jier in dreech bestean. Der wiene in soad politike tsjinstanners en benammen de radikale partijen brûkten gauris geweld. Hja giene mei knokploegen, of ek wol mei lytse militêre ôfdielings, inoar oan de lea en oanslaggen, sels moard, op tsjinstanners kamen regelmjittich foar. Lofts fan it politike spektrum wie de Kommunistyske Partij fan Dútslân dy stipe waard troch de Sowjetuny. Kommunisten hiene each foar machtsoername yn yndustriële lannen oer de gânse wrâld, lykas yn Dútslân. Oan de oare kant stiene rjochtsradikalen, dochs fan ferskillende streamings. Der wiene de monargisten dy't it eardere keizerryk wer werom woene en dan wiene der radikale Dútske sjovinisten en rasisten dy't alles wat net-Dútsk wie fuort hawwe woene. By dizze lêste groep hearden de nasjonaalsosjalisten (nazys) ûnder lieding fan Adolf Hitler, dy't yn 1923 yn Beieren besochten de macht oer te nimmen yn de saneamde Bierkellerputsch (hjoed-de-dei ek de Hitlerputsch neamd). Rjochtsradikale groepen hawwe yn 1921 de eardere minister fan finânsjen Matthias Erzberger en yn 1922 de minister fan útlânske saken Walter Rathenau fermoarde op beskulding fan 'lânferried', om't hja mei tekene hawwe oan it Ferdrach fan Versailles. Ek guon leden fan aristokratyske en militêre eliten wiene sa no en dan ek radikaal en wurken bytiden wol mei de rjochtsradikalen, bygelyks sa as by de Kapp-Putsch (1920). Dútslân kaam boppedat ek yn in ekonomyske krisis telâne en dat rekke op syn hichtepunt yn 1923. Dútslân hat neffens in alliearde kommisje net genôch hout en koalen levere om oan syn skulden te foldwaan. Dêrom besetten Frankryk en Belgje it Ruhrgebiet en lis beslach op de koalen. Amtners en mynwurkers waarden troch it ryksregear oproppen en wurkje net mei de besetters gear. Hja waarden lykwols wol troch betelle troch it ryksregear. Dit late ta mear ynflaasje. It regear betelle mei nijprinte biljetten en yn novimber 1923 koste ien Amerikaanske dollar wol ien biljoen mark. Yn de moanne novimber 1923 rekke it ta it djiptepunt mei de mislearre Hitlerputsch en kommunistyske rebûljes ynbegerepen. It nije regear fan Gustav Stresemann besocht in ein oan de ûntstiene tastân te meitsjen.
Bettere jierren
thumb|Gustav Stresemann by de [[Folkebûn yn Sjenêve yn 1926]] De jierren 1923 oant 1929 wie in bettere tiid mei mear woltier, politike stabiliteit en in bettere ferhâlding mei de westerske alliearden. Dy snuorje wurdt ek wol it Stresemann-Tiidrek neamd nei de rjochtsliberaal Gustav Stresemann, dy't yn 1923 twa skoftkes rykskânselier en dêrnei oant syn dea yn 1929 minister fan útlânske saken wie. Hy ûnderhannele mei de alliearden neffens it Dawesplan oer in regeling oangeande it beteljen fan in part fan de skulden. Dêrtroch waard de munt wer sûner en koe men bygelyks wer in soad jild fan de Feriene Steaten liene. Yn 1925 tekene Dútslân it Ferdrach fan Locarno dêr't de grinzen fan Dútslân yn garandearre waarden. Dútslân trede yn 1926 nei in skoftke drúskjen ta de Folkebûn. Nettsjinsteande dat barren wiene de problemen noch net fuort. It polityk ekstremisme wie der noch hieltyd. De ekonomy woeks dêrfoaroer wol stadichoan, mar der waard in soad jild liend út it bûtenlân foar in koarte termyn. Boppedat wie it Rynlân oant 1930 noch hieltyd beset. It federaal stelsel wie net yn lykwicht om't Prusen twatred fan it oerflak en de befolking besloech. En it grutte tal partijen yn de Ryksdei soarge foar te folle hobbels om stabyl regearje te kinnen. En as lêste hie Dútslân swierrichheden mei it beteljen fan de gefolchskeafergoedings. Dútslân wie net sterk genôch om him tsjin in eventuele oanfal te ferwarjen, dus waarden yn it geheim troepen, de Schwarze Reichswehr, opboud. Measte leden fan it regear wisten hjir lykwols neat fanôf. thumb|Paul von Hindenburg tekene yn 1927 troch [[Max Liebermann]] Yn febrewaris 1925 kaam Rykspresidint Ebert te ferstjerren. Yn in earste stimgong hie de rjochtsliberaal Karl Jarres mei stipe fan de konservative DNVP de measte stimmen wûn, wylst de sosjaaldemokraat Otto Braun, dy't minister-presidint fan Prusen wie, de twadde waard. De sintrumloftse partijen hiene meiïnoar mear stimmen en yn in twadde stimgong skoden hja de katolyk Wilhelm Marx nei foaren, om't hja noed hiene dat Otto Braun net genôch stipe krije soe fan oare partijen. Mei noed foar ferlies kamen de rjochtse partijen mei it idee en bring de populêre eardere kriichsgeneraal Paul von Hindenburg nei foaren. Hy wie al 77 jier âld en gjin lid fan in partij. Hy wûn mei 3 prosint mear as Marx. Oer de ferkiezing fan Von Hindenburg ta Rykspresidint wiene de mienings ferskillende. Optimisten seagen yn Hindenburg dat er konservativen mei de republyk fermoedsoenje koe, pessimisten seagen dêrfoaroer dat Hindenburg in machtich wapen fan de konservativen tsjin de republyk wie, itjinge de minsken dy't him nei foaren skoden woene. Hindenburg syn persoanlike foarkar wie it weromkommen fan de monargy, dochs bleau er syn eed op de grûnwet fan Weimar trou. Syn oanhingers rekken dêryn teloarsteld en stipen him by syn werkiezen yn 1932 net wer.
Machtsoername troch Hitler
Al sûnt 1930 hiene Brüning en Schleicher plannen en belûk de nasjonaalsosjalisten by it regear. Hja woene de oanhing, dy't Hitler wûn hat, foar harren sels brûke en fersko it politike stelsel nei rjochts. Hitler woe wol mei in koälysje fan Sintrum, DNVP en oare boargerlike partijen op betingst dat hysels kânselier wurde soe. De oaren woene dat lykwols net. Brüning hat de nasjonaalsosjalisten oant doe ta net hurd befochten, want hy wie sels ek foarstanner fan sa'n koälysje. Von Papen woe nei syn delgong yn novimber 1932 wer in hege funksje hawwe. Hy seach himsels as ien dy betroud waard troch Hindenburg en kaam mei in plan foar in koälysje fan de DNVP mei de NSDAP. Hy besocht Hindenburg oer te heljen en lit Hitler ta kânselier beneame. Von Papen soe sa Hitler 'yn 'e stringen hâlde' kinne. Von Papen hie njonkelytsen ek mei Hitler ôfpraat, as hy him helpe soe mei it kânselierskip op betingst dat Von Papen fise-kânselier wurde mocht. Hindenburg woe ynearsten Hitler net beneame as kânselier, want hy betroude him en de nazys net. Wêrom er doe ynienen wol besleat dêr mei yn te stimmen is net hielendal dúdlik. Syn soan Oskar von Hindenburg hie der grif mei te krijen. Hindenburg wie ek nuodlik dat er nei de rjochtbank moast foar it nei hûs stjoeren fan de Ryksdei foar in langere tiid, itjinge easke wie troch Schleicher. Boppedat rûn syn geastlike tastân ek tebek. Hy wie al âld en syn demintens waard stadichoan slimmer. Op 30 jannewaris 1933 waard it kabinet-Hitler oansteld. Der sieten mar twa oare nasjonaalsosjalisten yn it kabinet. Men tocht dat Hitler it net lang úthâlde soe en seagen de rjochtse foarsitter fan de DNVP, Alfred Hugenberg, as winliken de baas. Ek tochten hja dat Hindenburg de garânsje fan de republyk wie, want hy koe nammers de kânselier daliks wer ôfsette. Mar de werklikheid wie al oars. Yn febrewaris liet Hitler nei de Ryksdeibrân, dat Hitler goed útkaam, middels in rige troch Hindenburg ûndertekene needferoarderings wichtige boargerrjochten bûten wurking stelle. Op 23 maart waard de Machtigingswet oannaam, dat de Ryksdei bûten wurking sette. Troch narjen en drygjen mei geweld krige hy twatredde mearderheid fan de Ryksdei foar dy wet. Dêrtroch krige syn kabinet wetjouwend foech. Dit betsjutte winliken de ein fan de Weimarrepublyk. Njonkelytsen waarden tsjinstanners al ferfolge en yn juny en july waarden alle partijen, útsein de nasjonaalsosjalisten, ferbean. Nei't Hindenburg yn augustus 1934 ferstoar, naam Hitler nei in feroardering, alle rjochten fan de Rykspresidint oer, yn plak fan in nije Rykspresidint kieze te litten. Hitler hie troch dizze machtsoername, Machtergreifung, no alle macht yn hannen en wie winliken de diktator fan Dútslân wurden. Hy koe it folk no yn it byntliif fan it nasjonaalsosjalisme twinge en hy foarme it lân om ta it Tredde Ryk. De grûnwet fan Weimar waard lykols net alhiel bûten wurking steld.
Neibeskôging
De fraach is wêrom koe de Weimarrepublyk mislearje en wêrom koe Hitler it yn in diktatuer feroarje. De skiedskriuwing sette de Weimarrepublyk ynearsten yn in negatyf deiljocht del. De polityk wie nei 1945 warber en lit in nije diktatuer ûnmooglik meitsje. Yn lettere jierren waard de Weimarrepublyk positiver besjoen. De Weimarrepublyk hie yn syn fjirtjinjierrich bestean (1919-1933) in dreech bestean. De oergong fan it Keizerryk nei in demokratyske republyk wie net in maklike opjefte. De ein fan de Earste Wrâldkriich en de dêrnei folgjende Ferdrach fan Versailles hiene grutte gefolgen foar Dútslân. It lân krige mei in grutte skuld te krijen dêr't in hyperynflaasje troch ûntstie mei as gefolch hege wurkleazens. Ekstreme streamings fan sawol lofts en rjochts krigen in soad oanhing. Dizze ekstreme streamings wiene ek it gefolch fan de kriich, dêr benammen de manlike befolking mei in soad geweld te krijen hiene. Harren woartels hiene al antysemitistyske of loftsrevolúsjonêre tinzen fan foar de kriich. Nettsjinsteande wiene de Rykskânseliers warber om de tastân te ferbetterjen en hja slaggen der ek foar in grut part yn mei bygelyks herfoarmings troch te fieren. Yn 1927 waard in wurkleazefersekering ynfierd en troch it Reichsfinanzreform rekke it ryk minder ôfhinklik fan de dielsteaten. De Reichsbahnreform ferienige en de spoarwegen waarden nasjonalisearre. Hast alle diskriminearjende regelings fan it Ferdrach fan Versailles waarden ôfskaft. Mar de grutte tal oan partijen, en faak de swierrichheid om ta in mearderheid te kommen, makken it regearjen dreech. En boppedat krigen de ekstreme idealen dochs de oerwicht. Yn de Bûnsrepublyk nei 1949 waard de neitins fan de Weimarrepublyk brûkt om bepaalde regelings te rjochtfeardigjen, bygelyks de rol fan de Bûnspresidint waard beheind neffens dy fan de Rykspresidint, om't dy tefolle macht hân hie. En folksstimmings waarden net mear talitten, om't dy misbrûkt waarden troch lofts- en rjochtsekstremisten. Nettsjinsteande waard it misledigjen fan de haad fan de steat no swier bestraft, dêr't Ebert swierrichheid mei hie en ferdigenje himsels tsjin rjochtsradikale propaganda. De Bûnsrepublyk sjocht himsels foar de Weimarrepublyk oer dat it in demokrasy is dy himsels ferdigenje kin.
Maatskippij
thumb|Ynfalide út de Earste Wrâldkriich yn Berlyn, 1923 Yn de republyk waarden sosjale ûntjouwings fan de lêste jierren fan it Keizerryk trochsetten. Nettsinsteande de kriich en ferlies fan gebieten woeks de befolking fan Dútslân fan 1907 oant 1925 mei 17,5 prosint. Dútslân hie in lytse 60 miljoen ynwenners en hie in yndustriële maatskippij. Minsken út agraryske gebieten lutsen nei grutstêdlike gebieten lykas it Ruhrgebiet, Berlyn en Saksen. Fan de âlde elite bleau it rike boargerbesit bestean, mar de adel ferlear syn befoarrjochte posysje yn de polityk. De nije politike elite wiene soannen fan gewoane boargers, lykas fan bygelyks ambachtslju. Hja besieten almeast gjin rike besittings en wiene dus earder ôfhinklik fan de politike partij. Yn 1925 hearde in lytse prosint fan de Dútske befolking ta de boppeste klasse. Likernôch in tredde part hearde by de midklasse. Dy wie yn twa likese parten te ferdielen. De âlde middenstân bestie út lytse selsstannigen en harren meiwurkjende famyljeleden en de nije middenstân bestie út wurknimmers. Lytse selsstannigen lykas winkeleigeners en boeren woene perfoarst selsstannich bliuwe, ek al lei harren ynkomsten leger as in wurknimmer mei te ferlykjen wurk. Benammen boeren stiene net bot iepen foar nije ûntwikkelings. De ekonomyske problemen yn de middenstân makken harren iepen foar nasjonalistyske en antysemityske ynfloeden. De ûnderste klasse bestie út de helte fan de befolking. Hja hiene in bytsje ynkomsten en dus in bytsje ynfloed. De yndustrywurkers yn de stêden wiene mear bewust fan harren klasse en dêr wie it Marxisme populêrder as op it plattelân, dêr't âlde tradysjes bestean bleaune. De tsjinstfeinten en -fammen wiene noch hieltyd part fan de boerefamylje en ambachtslju bleaune by harren gilde. Dochs wie der in kleau tusken de heger en leger oplate wurknimmers. De heger oplate lju koene in lúkser libben tastean. De leanen fan arbeiders waarden stadichoan heger en yn 1929 wiene dy krekt wat heger as fan foar de kriich. Troch it foarfal fan de kriich en dêrnei de ynflaasje hiene jongeren it slimmer in plak yn de maatskippij te winnen. Hja seagen de republyk as skuldige en stiene earder iepen foar ynfloeden fan antydemokraten. Nei de moard op minister Walther Rathenau yn 1922 waarden antysemityske organisaasjes ferbean. Njonken de nasjonaalsosjalisten brûkte de konservative DNVP en ek kommunisten yn harren 'antykapitalistyske striid' antysemityske biedwurden. Joaden bestiene út 0,9 prosint fan de befolking.
Ekonomy
thumb|Sosjale wenningbou út 1925 neffens nije arsjitektuer yn Berlyn De ekonomy berikte yn 1929 it peil fan foar de kriich. Yn de kriich rekke de Dútske ekonomy isolearre en nei de kriich beskermen in soad lannen harren eigen ekonomy mei hege toltariven. Neffens artikel 280 fan it Ferdrach fan Versailles mocht Dútslân net mear oer syn bûtenlânske hannel beslisse en moasten ôfsetgebieten mei konkurrinten dield wurde. Yn de kriich waard mei massaproduksje fan standertprodukten úteinset. Wapens, munysje, auto's moasten sa hurd en goedkeap mooglik produsearre wurde. Yn 1917 ûntstie it Normenausschuss der Deutschen Industrie, letter ûntjûn ta Deutsches Institut für Normung mei syn ferneamde DIN-nûmers (bygelyks by papier de A4). Nei de kriich waard dat allegear trochsetten, ek nei foarbyld fan de Feriene Steaten. Troch it doelmjittich meitsjen moast de produksje better organisearre wurde. Guon bedriuwen wiene foarrinners, wylst oare bedriuwen troch tekoart oan jild noch net oan de nije metoaden begûnen. Yn 1926 begûn automakker Opel alle produksje oer de rinnende bân. Sûnt 1913 woeks it tal wurkjende minsken yn de befolking, dat yn 1925 sa'n 66 prosint fan de manlju en 36 prosint fan de froulju besloech. Dat kaam troch mear wurkjende froulju en jongelju dy't tusken 1900 en 1910 berne wiene. Nettsjinsteande wie de wurkleazens yn de ein fan de tweintiger jierren dochs noch heech, troch benammen rasjonalisearing.
Technyk en wittenskip
Al yn de tiid fan it Keizerryk stie Dútslân oan top op it mêd fan technyk en wittenskip en in soad Nobelpriiswinners wiene Dútsers. Ek keizer Willem II hie der in soad belangstelling foar, en op syn inisjatyf iepene er yn 1912 it Kaiser Wilhelm Institut. Dat ynstitút luts rillegau studinten en gelearden út de hiele wrâld. De bêste wis- en natuerkundigen wurken mei studinten oer de hiele wrâld yn de universiteiten fan Berlyn en Göttingen. Ek nei de kriich yn de tiid fan de Weimarrepublyk kamen ferneamde gelearden dêr les te jaan en te studearjen. Nei't de Nazys de macht oernamen, woene hja alle net-Dútske ynfloeden en benammen Joaden út Dútslân ferwiderje. Al rillegau ferfearen der in soad wittenskippers nei de Feriene Steaten of it Feriene Keninkryk. Ferneamde wittenskippers lykas Albert Einstein, Edward Teller en Emmy Noether wiene der guon fan. Njonken Joaden wiene der ek in soad oaren dy't ferfearen. Dútslân hat dizze breinflecht nea mear ophelpe kinnen. Yn de tweintiger jierren naam de stroomoansluting yn Dútslân ta. Fan 1925 oant 1928 wreide de Berlynske stroomoansluting him út fan in fearns part ta de helte fan de befolking fan dy stêd. Waard yn 1918 noch 4700 kw yn de oere opwekke, in tsien jier letter wie dat al hast 10.000 kw yn de oere mear. Ek naam de produksje fan auto's ta fan sa'n 124.000 yn 1924 oant sa'n 433.000 yn 1929. Dochs koe der allinnich by rikere minsken in auto ôf, de measte minsken brûkten in motorfyts. De earste autosnelwegen waarden oanlein, bygelyks de AVUS yn Berlyn en de A1 by Keulen. It massale oerstappen fan hynder en karre nei de auto fûn pas yn de fyftiger jierren plak. Yn de wittenskip waarden der ek nije teoryen op it mêd fan natuerkunde formulearre. Ferneamde natuerwittenskippers wiene Werner Heisenberg, dy't yn 1927 yn 'e âldens fan 26 al professor yn Leipzig waard, en Albert Einstein. De boeken fan Hermann Oberth, lykas Die Rakete zu den Planetenräumen, wiene in ynspiraasje foar de lettere NASA-ynzjenieur Wernher von Braun. De geograaf Alfred Wegener waard ferneamd om syn teory fan de kontinintferskowing, dy't pas letter erkend waard. Ek op technysk mêd bleau Dútslân foaroan rinnen. Yn de loftfearttechnyk waarden bygelyks fleantúchmotors ferbettere en waarden loftskippen lykas de seppelin ûntwikkele. Ek húshâldlike produkten lykas waskmasinen, kuolkasten, radio's en ferljochting waarden ferbettere. Yn de gemyske yndustry waarden nije keunststoffen en medisinen ûntwikkele. Ek op militêr mêd waard stiloan fierder ûntwikkele mei technyk fan raketten, strieljagers en tanks. Yn en nei de Twadde Wrâldkriich blykte hoe fier de Dútsers dêrmei al foarop rûne.
Kultuer
thumb|De 'Goldene Zwanziger'; in jazzband spilet op in feest yn Hotel Esplanade, Berlyn Yn de tweintiger jierren seach de kultuer in oplibjen yn Dútslân, ferneamd as de Goldene Zwanziger. Yn de hichte fan de hyperynflaasje yn 1923 wiene bars en klups fol mei minsken dy't leaver harren deistich profyt spansearren ynstee foar in mooglik ferlies fan de wearde de folgjende dei. Yntellektuëlen yn Berlyn feroardielen dy uterste foarm fan kapitalisme en easken grutte feroarings op kultureel mêd. Under ynfloed fan in grut kultureel oplibjen yn de Sowjetuny ûndergie de Dútske literatuer, bioskopen, teäter en muzyk in nije faze fan kreätiviteit. Strjitteäter brocht it spyljen by it públyk en kabaret en jazz waarden ek tige populêr. Jonge froulje folgen de Amerikaanske trend, as bygelyks it brûken fan make-up, koart hier, it smoken en it ferbrekken fan tradisjonele moralen. Bygelyks Josephine Baker, dy't yn Berlyn as 'de eroatyske goadinne' ferklearre wie, waard yn in soad opsichten bewûndere en respektearre. Radio waard ek tige populêr en waard op 22 desimber 1920 foar it earst útstjoerd fanút Königs Wusterhausen by Berlyn. Yn 1925 hiene sa'n miljoen hûshâldings in radio, yn 1928 wiene dat sa'n 2,8 miljoen. Films waarden troch technyske ûntjouwings sûnt 1918 langer en sûnt 1927 ferskinen hja mei lûd. Ien fan de djoerste films wie Metropolis (1927) fan Fritz Lang. De film Der Blaue Engel (1930) mei Marlene Dietrich wie in ynternasjonaal súkses. De grutste filmfabryk wie de Universum Film AG (UFA) mei harren studio's yn Babbelsberg by Berlyn. Keunst en in nije arsjitektuerstyl waarden lesjûn op it nije Bauhaus-ynstitút, dêr nije ideeën berne waarden. In soad gebouwen waarden ûntwurpen mei strakke linen en ienfâldich fan foarm en tige funksjoneel. Arbeiderswenten yn Dessau waarden op dizze wize ûntwurpen. Oare foarbylden binne it Bauhausgebou, troch arsjitekt Walter Gropius, Großes Schauspielhaus en de Einsteintoer. Artysten, lykas de polityksatiristyske skilder George Grosz waarden beÿnfloede troch ympresjonistyske en ekspresjonistyske skilders út Parys en oare progressive kulturele bewegings. In soad keunst út de Weimarrepublyk waard troch de nazys as ûntaarde keunst besjoen, dy't net oerienkaam mei it seedlik en estetysk gefoel fan it Dútske folk en waard nei harren machtsoername ferbean. Letter yn de Bûnsrepublyk waard it wer wurdearre.
Ryksdei
De Ryksdei wie it parlemint fan de Weimarrepublyk en hie it foech as in hjoeddeisk parlemint. De Ryksdei keas de Rykskânselier en stelde wetten fêst. Yn it tiidrek 1919-1924 en fan 1930 ôf waard de Ryksdei stadichoan omsile troch machtigingswetten en troch needferoarderings fan de Rykspresidint.
Politike partijen
Politike partijen wiene der yn Dútslân al fanôf 1860. Yn de Weimarrepublyk hiene hja ynfloed op de wetjouwing en ek op de gearstalling fan de kabinetten. De grutte partijen Sintrum, sosjaaldemokraten (SPD) en de twa liberale partijen út it Keizerryk bleaune bestean. De loftsliberalen fan de FVP waarden de DDP en de rjochtsliberalen waarden de DVP. De twa konservative partijen foarmen de Dútsk Nasjonale Folkspartij (DVNP), dat net in lykmoedige konservative partij waard, mar dy benammen ûnder foarsitter Alfred Hugenberg, gauris tsjin de republyk focht. Lykmoedige konservativen stapten lykwols út de partij, mar koene gjin oanhing fan grut belang krije. De SPD ferlear in soad leden en kiezers by de ferkiezings fan 1920 oan de radikale USPD fan 1917. Yn 1922 foel de USPD útinoar yn twa groepen oer de fraach oft hja de gewelddiedige ûntwikkelings yn Sowjet-Ruslân oannimme moast. De lykmoedigen giene tebek nei de SPD en de radikalen giene nei de Kommunistyske Partij. De ûndersteande list is in list fan de politike partijen fan lofts nei rjochts fan it politike spektrum.
Bestjoerders
De Rykspresidint wie de haad fan de steat en de Rykskânselier stie oan it haad fan it regear.
Yndieling
De dielsteaten fan de Weimarrepubliek kamen foar it grutste part oerien mei dy fan it Dútske Keizerryk. De acht (1918-1920 sân) Tueringske steaten ferienigen harren yn 1920 ta Tueringen (útsein de Frijsteat Koburch (Saksen-Koburch), dy him nei in folksstimming by Beieren oansleat). Waldeck ferlear syn selsstannigens yn 1929 en waard in part fan de Prusyske provinsje Hessen-Nassau.
It ûndersteande oersicht befettet gegevens út de folkstelling fan 1925.
Gysbert Japicxhûs
It Gysbert Japicxhûs, is in museum oer Gysbert Japiks, dat yn 1997 yn 'e hjoeddeistige foarm ûntstien is. It museum is fêstige yn Japiks syn bertehûs, Wipstrjitte 6 yn Boalsert. It museum bestiet út fiif útstallings:
Fierders is ek de Tekstwinkel part fan it Gysbert Japicxhûs.
Slach by Fouillé
De Slach by Fouillé of Campus Vogladensis wie in fjildslach yn de maitiid fan 507 tusken it leger fan de Fisigoaten en it leger fan in gelegenheidskoalysje fan Salyske Franken en Boergonden. De Franken waarden laat fan kening Klovis en de Fisigoaten hienen kening Alarik II as oanfierder. De slach waard wûn troch de Franken en Boergonden. Dat telider slaan wie de ein fan de Fisigoatyske supremasy yn it eardere Romeinsk Galje en it begjin fan de opgong nei it ûntstean fan Frankryk.
Oanlieding
Nei de delgong fan it West-Romeinske Ryk en de opkomst fan de Germaanske keninkriken wienen der twa riken dy't yn 'e slach wiene om de macht fan Galje. De Frankyske kening Klovis hie al ferskate kearen stride tsjin syn opponint kening Alarik. Neffens de analen oermasteren de Fisigoaten Saintes yn 496 wer en krigen de Franken yn 498 Bordeaux yn hannen.
Op in stuit akkordearre Klovis mei Anastasius I fan it Byzantynske Ryk dat elk fan har kant de Fisigoaten oanfalle soenen. Ek slagge it de Franken troch yngeande diplomasy fan biskop Avitus fan Fienne, om Gundobad kening fan de Boergonden oan harren kant te krijen.
Betsjutting
De útkomst fan de slach wie wichtich foar de takomst fan Galje. Nei de slach waarden de Fisigoaten twongen har werom te lûken nei Septimaanje, dêr't sy noch in skoftlang stânholden. It súkses by Fouillé makke it mooglik dat de Franken it súdwestlike diel fan Frankryk behearsken, en Toulouse, de haadstêd fan de Fisigoaten yn besit krige. Alariks syn net-wettige soan Gesalik besocht werom te slaan by Narbonne, mar hy waard ôfset en lang om let fermoarde doe't Narbonne ynnommen waard troch Boergondyske bûnsmaten fan de Franken dy't dêr hoekholden oant 511.
Besikerssintrum Drintsk-Fryske Wâld
Besikerssintrum Drintsk-Fryske Wâld is in besikerssintrum fan Natoermonuminten bûten Appelskea.
It leit yn it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld. It is berikber mei auto en fyts. Yn het besikerssintrum Drintsk-Fryske Wâld is in soad ynformaasje te finen oer de pleatslike natoer lykas de planten en dieren yn it natoergebiet yn Fryslân en Drinte. Middels in tentoanstelling kin men hjir in soad oer leare. Der is ek ynformaasje oer wannel- en fytsrûtes te keap. Ek mei fusuele middels as film wurdt der in soad oer de pleatslike planten en heidefjilden jûn.
Bûten it sintrum is in boartersplak foar bern.
Giele See
De Giele See tusken Súd-Koreä yn it easten en Sina yn it westen is it noardlike diel fan de Eastsineeske See. Sa't de namme al seit is de kleur fan it wetter giel. De giele kleur komt fan it sân út de Giele Rivier, dy't yn de Giele See útmûnet.
Anna Pavlova
thumb|200px|Anna Pavlova Anna Matvejevna Pavlova (Russysk: Анна Матвеевна Павлова) (Sint-Petersburch, 12 febrewaris 1881 - De Haach, 23 jannewaris 1931) wie in Russyske ballerina en filantrope.
Pavlova waard 1909 wrâldferneamd doe't sy optrede by it ballet fan Serge Diaghilev, mei in apart foar fan Mihel Fokine makke solo de stjerrende swan. Fan 1911 ôf wie se allegeduerigen op toernee yn Europa, dêr't sy har mei har selskip yn Londen nei wenjen sette. Sy kocht dêr de bûtenpleats Ivy House dêr't sy lykwols net folle tahâlden hat fanwege de jierrenlange wrâldtoernees. Oeral hie hja in protte súkses en sy wie de earste 'megastjer' fan de 20e iuw.
Universal Pictures woe har graach filmje, mar de grutte stjer hie it net oan tiid en dêrom waard apart foar har in ridende studio makke, dy't hat yn in toernee folge sadat hja deis in trije oeren besteegje koe oan de iennige bioskoopfilm dy't by har libben makke waard: The Dumb girl of Portici. Sy krige dêrfoar foar dy tiid ûnbidich foar betelle.
Oeral dêr't Pavlova optrede wie sy grut nijs. Dat wie te tankjen oan har manager Victor Dandré. Jannewaris 1931 kaam it Pavlovaselskip nei De Haach oan de foarjûn fan in ôfskiedstoernee, dy't jierren duorje soe. Underweis hie hja lykwols in treinûngemak. Har ferwûnings krige se in longûntstekking oerhinne, sa kaam sy te ferstjerren yn Hotel Des Indes.