cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elvis Costello
Elvis Costello (Londen, 25 augustus 1954 as Declan Patrick MacManus) is in Ingelske popmuzikant dy't yn it midden fan de 70-er jierren furoare makke yn de Londenske pub-rock wrâld. In jiermannich letter wie hy, tegearre mei artysten as Joe Jackson ien fan de eksponinten fan de Punk rock/New Wave beweging. Costello hat him yn de rin fan syn karriêre ûntpoppe as in muzikale kameleon, dy't syn muzyk muoiteleas meikleurje lit mei eltse winske styl. By it grutte publyk is hy benammen bekend mei it nûmer She (1999) en syn optreden op it Live Aid-konsert yn Londen (1985) mei it Beatles-nûmer All You Need Is Love.
Jeugd en begjinjierren
Costello is de soan fan Lilian Alda en Ross MacManus (1927-2011). Syn heit, fan Ierske komôf, wie jazzmuzikant en bandlieder ûnder de namme Day Costello. Costello is opgroeid yn Twickenham en gie nei de Secondary Modern School yn Hounslow. Syn earste publieke optreden wie yn in TV-reklame foar limonade tegearre mei syn heit. De TV-spot waard yn 1974 mei silver bekroand op in ynternsjonaal reklame festival.
Yn 1971 ferhuze Costello mei syn yn Liverpool berne mem nei Birkenhead. Dêr foarme hy syn earste band tegearre mei Allan Mayes. Neidat hy syn middelbere skoalle ôfmakke hie, gie Costello werom nei Londen dêr't hy mei de band Flip City it pubrock sirkwy yn dûkte. Om dizze tiid hinne feroare hy syn namme yn D.P. Costello. Om yn syn ûnderhâld te foarsjen wurke hy hjir en dêr op kantoar, ûnder oaren by it bekende kosmetikabedriuw Elisabeth Arden en de Midland Bank. Hy bleau nûmers skriuwen en die alle war om in solo plate-kontrakt te krijen. Op basis fan in demo-tape krige hy in oanbieding fan in lyts ûnôfhinklik label, Stiff Records. Syn manager dêr, Jake Riviera stelde foar syn artystenamme te feroarjen yn Elvis Costello.
Vladimir Tsjertkov
thumb|Portret fan V. Tsjertkov troch [[Ilja Repin (±1890)]] Vladimir Grigorjevitsj Tsjertkov (Владимир Григорьевич Чертков) (3 novimber 1854/22 oktober - 9 novimber 1936) wie in Russysk essayist, útjouwer, de siktaris fan Lev Tolstoj, en ien fan de meast foaroansteande Tolstojanen.
Joadsk Begraafplak (Noardwâlde)
thumb|Joadsk begraafplak It Joadske Begraafplak yn Noardwâlde bestiet sûnt 1770. Fan 1770 oant 1870 makke in lytse joadske mienskip diel út fan Noardwâlde. Dy mienskip hie in synagoge en in begraafplak. Omdat dat begraafplak de earste yn Fryslân wie, binne der neist út Noardwâlde, ek joaden út de omlizzende plakken, lykas Stienwyk en De Gordyk begroeven. Der steane yn 2010 trije sarken op.
Vladimir Tsjertkov
Ynfloed fan Tolstoj
Yn oktober 1883 hie er de histoaryske moeting mei Lev Tolstoi yn Moskou dy't de rin fan syn libben folslein feroarje soe. Letter waard wol fan him sein dat er mear Tolstoi wie as Tolstoi sels.
Joadsk Begraafplak (Noardwâlde)
It begraafplak waard op 25 oktober 2003 fan It Fryske Gea oerdroegen oan it Nederlânsk-Israelitysk Tsjerkegenoatskip. By dy gelegenheid waard in monumint ûntbleate ta oantinken oan de joadske oarlochsslachtoffers út Stellingwerf. Op dit monumint steane de nammen fan de oarlochsslachtoffers fermelde.
Vladimir Tsjertkov
Ynfloed fan Tolstoj
Om syn ideaal fan morele selsferbettering te ferwêzentlikjen stoarte Tsjerkov him mei hert en siel op it ûnderwiis. Op inysjatyf fan Tolstoy sette Tsjertkov in útjouwerij mei de namme Intermediêr. Hy betelle alles ek. Intermediêr lei him spesjaal ta op it útbringen fan keunst en moralisearjende literatuer foar it folk yn 1885. Intermediêr wie de earste útjouwerij yn Ruslân dy't as doel hie it Russyske folk te ûnderwizen, nettsjinsteande de druk fan de keizerlike sensor en krityk fan de Russysk-Otterdokse Tsjerke. De nije útjouwerij waard stipe fan grutte skriuwers: Tolstoi, Tsjekhov, Vladimir Korolenko, Vsevolod Garsjin en Nikolaj Leskov hawwe allegear skreaun foar Intermediêr.
Nei Tolstoi syn dea seach Tsjertkov ta op, en wie er redakteur fan it 'Folsleine wurk fan Tolstoi' yn it Russysk.
Vladimir Grigorjevitsj Tsjertkov stoar yn Moskou yn 1936 en is bedobbe op it Vedenski-begraafplak.
Manny Charlton
Manuel (Manny) Charlton (La Línea de la Concepción, Spanje, 25 july 1941 - Teksas, Feriene Steaten, 5 july 2022) wie in Skotsk gitarist. Hy waard bekend as mei-oprjochter fan Nazareth.
Karriêre
Foardat er by Nazareth kaam, spile Charlton yn in pear bands, benammen de Mark 5 en letter de Red Hawks, oant er lid waard fan de band The Shadettes. Yn 1968 feroare de band syn namme yn Nazareth, ynspirearre troch de iepeningstekst fan The Weight, in liet fan The Band. Charlton wie ek jierrenlang de produsint fan de band, as opfolger fan Roger Glover fan Deep Purple, nei't de band besletten hie in nije rjochting yn te slaan foar it album Hair of the Dog. Charlton produsearre ek it titelleaze Dan McCafferty-debútalbum yn 1975, mei in single Out of Time. Hy soe in rige suksesfolle Nazarethalbums produsearje, oant en mei No Mean City yn 1979.
Axl Rose fan Guns N' Roses woe yn't earstoan dat "de man dyt Nazareth's Hair of the Dog produsearre" produsearje soe wat it trochbrekken fan de band wurde moatte soe. Charlton krige it fersyk fan Geffen Records en produsearre yn juny 1986 ferskate opnamen yn Sound City Studios te Los Angeles. Oan de ein fan de sesje hiene se 25 nûmers op tape. Nei dit earste wurk gie Charlton werom nei Nazareth yn Jeropa en Guns N' Roses hierde Mike Clink yn om it album te produsearjen. Charltons produksjes binne opnaam as bonussen op de werútjefte fan Appetite for Destruction yn 2018.
Tusken 2003 en 2005 brocht Charlton wer wat solowurk út en begjin 2006 kaam Charlton by de Sweedske rockband From Behind, dy’t harren debútalbum mei de titel Game Over útbrocht en troch Europa toerde om it album te stypjen foardat se ein 2007 útinoar giene. Charlton brocht doe in solo-album Americana Deluxe út, mei nûmers as Fleetwood Mac's Tusk.
Charlton wie in oantal jierren boaske mei Isabel mei wa't er in soan en dochter krige. Yn 1997 ferhuze Charlton nei Texas yn Amearika, dêr't er boaske mei in Julie. Yn 2015 ferhuze er nei Cordoba yn Spanje.
By in besite oan de Feriene Steaten ferstoar Charlton op 5 july 2022 yn Teksas, yn 'e âldens fan 80 jier.
Kartaachske Ryk
It Kartaachske Ryk of it Punyske Ryk wie yn de âldheid de grutste seemacht en beskaving yn it westlike Middellânske Seegebiet. De stêd Kartago wie it sintrum fan it ryk dat fan likernôch 814 f.Kr. oant 146 f.Kr. bestie. It begûn as in Fenisyske hannelskoloanje en woeks stadichoan út ta in machtige stedsteat. It waard oant de tredde iuw f.Kr. de machtichste see- en hannelsmacht yn it westlike Middellânske Seegebiet. It ryk omfieme op syn wiidst de kustgebieten fan it hjoeddeistige Lybje, Tuneezje, Algerije, Marokko en Spanje en de eilannen Malta, Sisylje, Sardynje, Korsika en de Baleären.
It ryk hie de grutste kriichsfloat fan dy tiid en in leger dy't foar in grut part út hierlingen bestie. Troch syn dominante posysje rekke Kartago gauris yn konflikt mei buorfolken, lykas de ferskate Berberske stammen yn Noard-Afrika, de Grykske Sisyljers yn Sisylje en de machtiger wurdende Romeinske Republyk, dêr't Kartago nei de Punyske oarloggen lang om let belies oan jaan moast.
De taal fan de Kartagers wie it Punysk, dat út it Fenisysk wei fuortkaam. De wichtichste boarnen oer Kartago dy't oerlevere binne, komme fan Gryksk-Romeinske skriuwers, lykas fan benammen Polybius en Titus Livius, om't in grut part fan it Punysk skriuwwurk fuortrekke waard. De Grykske en Romeinske skriuwers skreaune lykwols yn in negatyf ljocht oer Kartago om't it de fijân wie. Troch argeologyske fynsten is der folle mear oer de Kartaachske kultuer bekend wurden.
Namme
De namme "Kartago" komt fan it Midfrânske Carthage, dat fan it Latynske Carthāgō en Karthāgō komt, dat wer fan it Grykske Karkhēdōn (Καρχηδών) en Etruskyske *Carθaza komt, en dy't wer fan it Punyske qrt-ḥdšt (𐤒𐤓𐤕 𐤇𐤃𐤔𐤕 "nije stêd") komme.
"Punysk", dat gauris as in synonym brûkt wurdt mei "Kartaachsk", komt fan it Latynske poenus en punicus, dat wer fan it Grykske wurd Φοῖνιξ (Phoinix), meartal Φοίνικες (Phoinikes), komt en dat as in eksonym brûkt waard om nei de Kanaänityske havenstêden te ferwizen dêr't de Griken mei hannelen. It Latyn naam de Gryskske wurden nochris oer as phoenix, meartal phoenices. De Griken en Romeinen brûkten beide de begripen "Fenisysk" en "Punysk" om nei alle Fenysjers te ferwizen dy't yn it Middellânske Seegebiet wennen. Hjoeddeistige skiedkundigen ferwize "Punysk" nei de Fenysjers yn it westlike Middellânske Seegebiet, sa as bygelyks de Kartagers. Ek wurde Punyske groepen wol ferwiisd as bygelyks "Sisilo-Punysk" foar de Fenysjers yn Sisylje of "Sardo-Punysk" foar dyjingen yn Sardynje. Aldgrykske skriuwers ferwiisden bytiden de mingde Punysk-lânseigen befolking fan Noard-Afrika (Lybje) as "Libo-Fenysjers".
It is net wis wat de Kartagers harren sels neamden. It Fenisyske heitelân yn it Midden-Easten stie yn de lânseigen sprake as 𐤐𐤕 (Pūt), en it folk as de 𐤐𐤍𐤉𐤌 (Pōnnim) bekend. Skriuwers fan it âlde Egypte oppenearren dat it folk fan dy omkriten harren sels Kenaani of Kinaani (Kanaäniten) neamden. In passaazje fan Augustinus waard gauris ynterpretearre dat de Púnjers yn Noard-Afrika harrensels chanani (Kanaäniten) neamden, mar dat wurdt hjoed-de-dei sjoen dat dat om in fersin gie. Guon bewiis yn Sisylje hat sjen litten dat guon westlike Fenysjers it begryp Phoinix brûkten.
Leginde
thumb|De selsmoard fan Dido troch Claude-Augustin Cayot (1667–1722) Der is net in soad bekend oer it stiftsjen fan Kartago. Der binne ferskate wurken oerlevere fan Grykske en Romeinske skriuwers dy't mear legindarysk fan aard binne, mar dochs in grissel fan de werklikheid befetsje. Dy leginden waarden almeast skreaun nei't Kartago oan de ein fan de Tredde Punyske Oarloch troch de Romeinen ferwoastge waard.
De leginden komme aardich meiïnoar oerien dat de stêd Kartago troch kolonisten fan de Fenisyske stedsteat Tyrus, laat troch de ferballe prinsesse Dido (ek bekend as Elissa of Alissa), stifte waard. Dido wie de dochter fan kening Belus II fan Tyrus, dy't de troan nei syn dea taliet oan Dido en har broer Pygmalion. Pygmalion liet Dido har man Aserbas, de hegepreester fan Melkart, fermoardzje, om't Pygmalion syn rykdom begearde. Dido en har folgelingen flechten dêrop fan har broer en ferfearen nei Noard-Afrika en stiftsje dêr in nije stêd.
Doe't Dido en har Tyrenen dêr oankamen, waarden se groeten troch it Numidysk stamhaad Hiarbas, dy't harren in stik lân ta sei yn de grutte dat bedutsen wurde kin troch de hûd fan ien hiele okse. Dido wie snoad en snie de hûd yn tige tinne slyskes en lei dy om de gânse heuvel fan Byrsa hinne. Doe't de Tyrenen úteinsetten mei it graven fan de fundearrings, fûnen se de kop fan in okse. Dat wie it foarteken dat de stêd it dreech hawwe soe en ta slaaf makke wurde soe. Se besleaten dêrnei de stêd justjes fierderop te bouwen, dêr't se de holle fan in hynder fûnen, dat yn de Fenisyske kultuer in teken fan dapperens en oerwinning betsjutte. It hynder foarsei it plak en de woltierigens fan de nije stêd en waard it embleem fan Kartago, dat fan it Fenisyske Qart-Hadasht (Nije Stêd) ôfkomt.
Kartago woeks de folgjende sân jier út ta in woltierich plak ûnder de hearskippij fan keninginne Dido. De woltierigens fan de nije stêd lutsen Fenysjers fan it tichteby lizzende Utika, en lânseigen Lybjers allyk, oan. Kening Hiarbas woe Dido boaskje, mar út eare fan har ferstoarne man, woe se dat mar net. Njonkelytsen bea Dido in skûlplak yn Kartago oan Aeneas en syn manlju oan, dy't út Troje wei flechten. Dido en Aeneas rekken meiïnoar fereale, en mei in jachtekspedysje makken se plannen om meiïnoar te trouwen. De god Jupiter stjoerde dêrop in geast yn de foarm fan de god Merkurius om Aeneas yn it sin te bringen dat it net de bedoeling wie dat er yn Kartago mei syn nije leafde bliuwe soe, mar dat er nei Itaalje ferfarre moast en stiftsje Rome. Aeneas en syn Trojanen ferfearen dêrnei nei Itaalje en Dido rekke tige drôf, dat se harsels mei syn swurd deastuts. Wylst se ferstoar rôp se in flok út dat der in ivige striid tusken it folk fan Aeneas en it folk fan harsels wêze soe, doelend op de strideraasjes dy't om de macht fan it Middellânske Seegebiet tusken Kartago en de Romeinske Republyk útfochten wurde soene.
Stifting as Fenisyske koloanje
thumb|In búste fan de goadinne Tanit út de fjirde iuw f.Kr. dat fûn waard yn de nekropolis fan Puig des Molins, hjoed-de-dei yn it museum fan Puig des Molins, [[Ibytsa]] Om harren hannel makliker te meitsjen stiften de Fenysjers ferskate koloanjes en hannelsposten yn it Middellânske Seegebiet. Om't Fenysje gjin ienheidsteat wie, mar út selsstannige stedsteaten bestie, wiene der gjin mooglikheden en ek net it ferlet derfoar en stiftsje in grut koloniaal ryk. De measte koloanjes hiene lykwols net mear as 1000 ynwenners, mei útsûndering fan in pear sa as bygelyks Kartago, dy't grutter woeksen. De reden foar kolonisaasje wie meastentiids feilige plakken te finen foar harren hannelsfloat. Ek woene guon fan de Fenysjers fan harren ferplichtingen ûntsnappe, dy't machten om utens gauris op harren Fenisyske thúslân opleine. In oare driuwfear wie de opkommende Griken, dy't ek koloanjes stiften yn it Middellânske en Swarte Seegebiet.
De earste Fenisyske koloanjes yn it westlike Middellânske Seegebiet woeksen by de twa hannelsrûtes rjochting it Ibearysk Skiereilân del. Oan de iene kant by de kust fan Noard-Afrika del en oan de oare kant op de eilannen Malta, Sisylje, Sardynje, Korsika en de Baleären. Tyrus, dy't de woltierichste stedsteat fan de Fenisyske lânstripe wie, late de koloniale fêstigings oan de kusten. Neffens Strabo stiften de Tyrenen wol 300 koloanjes oan de noardafrikaanske kust, alhoewol't it in dúdlike oerdriuwing wie, ûntstiene der ferskate koloanjes yn Tuneezje, Algerije, Marokko, Ibearje en yn mindere mjitte oan de toare kust fan Lybje. Hja waarden benammen stifte as hannelsposten by de Afrikaanske kust del dy't sa'n 30 oant 50 km faninoar ôf leine.
Doe't de Fenysjers úteinsetten mei it stiftsjen fan koloanjes oan de Afrikaanske kust, wiene der al Fenisyske koloanjes op Syprus, Kreta, Sisylje, Sardynje, Korsika, de Baleären en ek op it Jeropeeske fêstelân yn it hjoeddeistige Genua en Marseille. Yn de koloanjes op Sisylje en Kreta kaam it al rillegau ta strideraasjes mei de Griken dêre, en Fenisyske kontrôle oer Sisylje duorre dêrnei net lang mear. Letter kamen dy gebieten ûnder it bestjoer fan Kartago, dy't sels ek wer nije koloanjes stiftsje liet, benammen nei it neigean fan Tyrus en Sidon.
Wêrom't de Tyrenen it plak fan Kartago útsocht hiene, hiene se ferskate redens. It lei yn it midden oan de kust oan de Golf fan Tunis, dêr't it in goede tagong ta de Middellânske See hie en dêr't it yn de lijte fan de stoarmen lei. It lei ek tichteby de fitale Strjitte fan Sisylje dêr't in wichtige hannelsrûte fan it easten nei it westen trochhinne rûn. De stêd waard op in heuveleftich trijehoekich skiereilân boud, dêr't de Mar fan Tunis benefter leit, dy't foar in ryk ferskaat oan fisk en in feilige haven soarge. It skiereilân wie mei in smelle stripe lân ferbûn oan it fêstelân, dat in rûch gea hie dêrmei't de stêd maklik te ferdigenjen wie. In sitadel waard op de heuvel Byrsa boud, in lege heuvel mei útsjoch op de see.
Untjouwing ta hannelsmacht
thumb|In mooglike rekonstruksje fan Punysk Kartago Yn tsjinstelling ta oare Fenisyske koloanjes, woeks Kartago grutter en flugger. Reden dêrfoar wie it geunstige klimaat en de strategyske lizzing. It gea om Kartago hinne wie gaadlik foar lânbou en der wiene in soad grûnstoffen, sa as mineralen oanwêzich. En om't it oan de wichtige hannelsrûte lei, waard it it wichtichste hannelsplak tusen Afrika en de rêst fan de antike wrâld. It foarseach oan in mearfâld fan lúkse en seldsume produkten, lykas terrakottabyldsjes en maskers, juwielen, bewurke ivoar, strúsfûgelaaien en in ferskaat oan iten en wyn. In iuw nei' it stifte waard hie Kartago al 30.000 ynwenners. Benammen nei de sânde iuw f.Kr., doe't de Fenisyske stêden yn it neigean rekken en ûnder Babyloanysk gesach kamen, naam Kartago de posysje fan syn memmestêd Tyrus oer.
Yn Kartago woeks sa stadichoan in eigen nasjonale identiteit. Alhoewol't de Kartagers de Fenisyske gewoanten en leauwe oanholden, ûntjoech der yn Kartago en oare westlike Fenisyske koloanjes in eigen Punyske kultuer, dêr't guon aspekten fan de lânseigen gewoanten en leauwen yn mingd waarden. Guon godlikheden waarden promininter yn it Kartaachsk panteon as yn dy fan Fenysje. Fan de fyfde iuw f.Kr. ôf earen de Kartagers Grykske goaden lykas Demeter. Kartago hold guon aspekten fan it Fenisyske leauwe, dy't bygelyks yn Tyrus al net mear dien waarden, sa as it berne-offer. Ek ûntstie it Punysk yn Kartago en de westlike Fenisyske koloanjes, dat as in dialekt fan it Fenisysk ta in eigen taal, troch lânseigen ynfloeden, ûntjoech, en it Punysk skrift in oanpaste foarm fan it Fenisysk alfabet waard.
Dy dingen droegen der oan by dat Kartago in selsstanige politike ienheid waard. Dat moat sa om 650 f.Kr. hinne bard wêze, doe't it mei syn eigen kolonisaasjes yn it westlik Middellânske Seegebiet úteinsette. Kartago hold nettsjinsteande dat in ferbûn mei Tyrus en syn Fenisyske thúslân. Der kamen noch hieltyd Tyreenske migranten nei de stêd, en Kartago stjoerde in jierliks tribút nei de timpel fan Melkart yn Tyrus.
Yn de sechde iuw f.Kr. rekke Tyrus fierder yn it neigean en erkende de hearskippy fan de Perzyske kening Kambyses II (hearske fan 530-522 f.Kr.) dat der ta late dat Fenysje yn it Perzyske Ryk opnommen waard. Kartago waard dêrnei de machtichste stêd yn it Middellânske Seegebiet.
It foarmjen en de skaaimerken fan it ryk
thumb|It Punysk distrikt yn Kartago Alhoewol't de Kartagers de Fenisyske seehannel oernamen, ferskilden se fan de Fenysjers troch harren ymperialistyske en militaristyske ambysjes. De Fenisyske stedsteaten hiene komselden lânhonger, wylst Kartago syn gebiet hieltyd mar útwreide, om noch mar mear hannel en grûnstoffen te bemachtigjen. It is net wis wat de Kartagers der ta bewege, yn tsjinstelling ta oare Fenisyske koloanjes, om in poltike en ekonomyske hegemony te stiftsjen. De Punyske stêd Utika, dy't flakby lei, wie âlder as Kartago en hie deselde geografyske en politike foardielen dy't Kartago hie, mar hie alhiel gjin doelen ta hegemony, en kaam letter sels ûnder Kartaachske ynfloed. Ien andert kin wêze dat troch de Babyloanyske en Perzyske hearskippij oer Fenysje, in soad Fenisyske flechtelingen harren ta wenjen setten yn Kartago. Sa waarden de woltierigens, kultuer en tradysjes fan Tyrus nei Kartago oerbrocht. Ek de driging fan Etruskyske en Grykske konkurrinsje yn it westlik Middellânske Seegebiet droech dêr oan by.
Der is net folle oer de Kartaachske polityk bekend fan foar de tredde iuw f.Kr.. Mar wat der al oer bekend is, is de hearskippij fan Mago I (550-530 f.Kr.) en de macht fan de Magoniden yn de folgjende desenniums dy't de Kartaachske macht útwreiden. Mago wie in generaal yn it Kartaachsk leger en hy waard de earste lieder dy't it militarisme fuorsterke. Hy yntrodusearre nije militêre strategyen en technologyen. Hy wreide it leger ek út mei it rekrutearjen fan soldaten fan ûnderwurpen folken en hierlingen, om't de befolking fan Kartago noch hieltyd te lyts wie en ferdigenje syn fersprate koloanjes. Lybjers, Ibearjers, Sardynjers en Korsikanen waarden yn Mago syn leger oannommen.
It Kartaachske Ryk wie foar in grut part in wiidfiemjend hiel mei ferskate manieren fan bestjoer. It stifte nije koloanjes, befolke en stifte âlde koloanjes fannijs, foarme alliânsjes mei oare Fenisyske stedseaten en wreide syn gebiet troch militêr bemasterjen. Wylst guon Fenisyske koloanjes harren frijwillich oan Kartago ûnderwurpen, fersetten oaren, sa as yn Ibearje en Sardynje, dêr tsjin. Dêr't oare Fenisyske stêden gjin streekrjochte kontrôle oer harren koloanjes útoefenen, stelden de Kartagers magistraten oan yn harren eigen koloanjes om streekrjochte kontrôle te krijen. Dat belied late ta dat der in stikmannich Ibearyske stêden harren by de Romeinske Republyk yn de Punyske oarloggen oansleaten. Yn oare gefallen waard de hegemony fan Kartago befêstige troch ferdraggen, alliânsjes, tributen fan oare folken, en oare soksoarte regelingen. It like wol op de Delyske Bûn, dy't troch Atene laat waard, it Spartaansk keninkryk (ûnderwurpen folken tsjinnen as slaven foar de Punyske elite en steat) en, yn mindere mjitte, de Romeinske Republyk (bûnsmaten dy't mankrêften en tributen besoargje).
Yn 509 f.Kr. tekenen Kartago en Rome de earste fan ferskate ferdraggen dy't harren ynfloed en hannelsaktiviteiten fêstleine. Dat wie de earste skreaune boarne oer Kartaachske kontrôle oer Sisylje en Sardynje. Dat ferdrach stelde fêst dat Kartago op syn minst lykweardich, of mear, wie oan Rome, dy syn ynfloed net fierder gie as it midden en suden fan Itaalje. Troch syn Fenisyske komôf, ferskilde de Kartaachske ynfloed mei dy fan Rome. Kartago lei de neidruk op de seehannel, de kustkoloanjes en de kriichsfloat, dêr't Rome de neidruk lei op gebietsútwreiding. Kartago syn ambysjes wiene mear kommersjeel as ymperiaal, en dêrom joegen se de foarkar oan de foarm fan hegemony troch middel fan ferdraggen en alliânsjes as oan bemasterjen fan lân. Ta tsjinstelling dêrfan joegen de Romeinen de foarkar fan it bemasterjen fan it lân yn it Italjaansk skiereilân, en letter fier dêr bûten. Dat ferskil kaam letter ta utering yn de Punyske oarloggen.
Yn de tredde iuw f.Kr. hie Kartago njonkelytsen in gâns netwurk fan koloanjes en fazalsteaten opboud. Kartago hie doe in grutter gebiet ûnder syn ynfloed as de Romeinske Republyk, en wie de grutste en woltierichste stêd fan dy tiid mei wol in fearns miljoen ynwenners.
Konflikten mei de Griken
De konflikten tusken de Griken en de Kartagers wie benammen om ekonomyske redens ta tsjinstelling fan de lettere Punyske oarloggen. Iuwenlang brûkten de Fenysjers en de Griken de hannelsrûten yn de Middellânske See en fan de njoggende iuw f.Kr. ôf stiften se koloanjes. De Fenysjers wiene ynearsten baas, mar de Grykske hannel woeks stadichoan oant der spanning tusken de twa folken ûntstie. Dy spanning late lang om let ta konflikten, benammen op Sisylje.
Earste Sisyljaanske Oarloch (480 f.Kr.)
thumb|In Kartaachske hoplyt Troch it grutte sukses fan de Kartaachske hannel, waard der in machtige kriichsfloat boud om de hannelsrûten feilich te stellen. Dat late regelmjittich ta konflikten mei de Griken fan Syrakuse, dat de machtichste Grykske stedsteat wie, en ek op macht yn it Middellânske Seegebiet út wie.
It eilân Sisylje, dat foar de doar fan Kartago lei, waard it plak fan strideraasjes. Iuwen earder luts dat eilân, dat sintraal yn it Middellânske Seegebiet leit, Fenysjers en Griken oan, dy't elts ferskate koloanjes dêre stiften. Dat late ta konflikten dêr't beide groepen nea de folsleine kontrôle oer it eilân krigen.
Yn 480 f.Kr. besocht Gelo, de tiran fan Syrakuse, it eilân ûnder syn hearskippij te ferienjen, mei help fan oare Grykske stedsteaten. Kening Hamilkar Mago fan Kartago stjoerde dêrop in machtich leger (mooglik mei 300.000 manlju) nei Sisylje.
Wylst it Kartaachsk leger nei Sisylje ferfear, lijden se grutte ferliezen troch in swiere stoarm. Hja kamen yn Panormus, hjoed-de-dei Palermo, oan, en besochten de skansearre float op te helpen. Dêrnei lutsen de Kartagers op nei Himera dêr't se foar de striidkrêften fan Syrakuse en syn bûnsmaat Agrigentum oer kamen te stean. De Griken wûnen de Slach by Himera en de Kartagers lijden grutte ferliezen. Hamilkar sneuvele of die himsels tekoart en dêrnei ûnderhannelen de Kartagers oer de frede.
De kriich wie fan grutte betsjuttenis foar Kartago. It hold in part fan Sisylje, mar it grutste part bleau ûnder Gryksk, en letter Romeinsk bestjoer. Kartago lei dêrnei de neidruk op Noard-Afrika en Ibearje. De dea fan Hamilkar en it ellindige ferrinnen fan de kriich laten ta politike herfoarmings dêr't tenei in oligargyske republyk foarme wurde soe. De hearskers fan Kartago soene tenei beheind wurde yn harren macht troch gearkomsten fan eallju en it gewoane folk.
Twadde Sisyljaanske Oarloch (410-404 f.Kr.)
thumb|Kartaachske sulveren [[sjekel mei op de foarkant in man dy't in lauwerkrâns draacht, en op de efterkant in man dy't in kriichsoaljefant rydt ]] Yn 410 f.Kr. hie Kartago himsels fan de nederlaach yn Sisylje opholpen. It hie in grut part fan hjoeddeistich Tuneezje oermastere en nije koloanjes yn Noard-Afrika stifte. Sels gebieten bûten it Middellânske Seegebiet waarden ûntdutsen. Hanno de Seefarder fear de westafrikaanske kust del en Himilko de Seefarder fear de Jeropeeske kust oant de Britske eilannen del. Lykwols itselde jier skaten de Ibearyske koloanjes harren fan Kartago ôf, dêr't Kartago by ôfsnien waard fan de sulver- en koperminen. It ferlies dêrfan, en om bettere kontrôle oer de hannelsrûten te hâlden, besleat Hannibal Mago, de pakesizzer fan Hamilkar, Sisylje fannijs te oermasterjen.
Yn 409 f.Kr. tôge Hanibal mei syn striidkrêften nei Sisylje en oermasterje de plakken Selinus, hjoed-de-dei Selinunte, en Himera, dêr't se yn de earste kriich, santich jier earder, ferslein waarden. Nei't se dy oermaster hiene, late Hannibal yn 405 f.Kr. in twadde ekspedyskje om de rêst fan it eilân te oermasterjen. By it belis fan Agrigentum waard syn leger troffen troch in ynfeksjesykte, dêr't Hannibal sels oan ferstoar. Syn opfolger Himilko gie fierder mei de slach en wist de stêd Gela te bemasterjen en it leger fan Dionysius fan Syrakuse te ferslaan. Mar hy waard ek troffen troch dy sykte en moast foar frede ûnderhannelje, ear't er wer werom nei Kartago ferfarre koe.
Yn 398 f.Kr. hie Dionysius fannijs in leger byïnoar sammele en ferbruts it fredsferdrach. Hy foel de Kartaachske fersterking Motya yn it westen fan Sisylje oan, mar Himilko koe gau wer weromslaan. Hy pakte Motya werom en oermastere Messene, hjoed-de-dei Messina. In jier letter belegeren de Kartagers Syrakuse sels en kaam it hast ta in oerwinning, doe't dy sykte fannijs delstruts.
Yn 387 f.Kr. wie de striid yn it foardiel fan Kartago. Nei in seeslach by Catania belegere Himilko Syrakuse fannijs mei in striidmacht fan 50.000 Púnjers. Mar se waarden fannijs troffen troch in epidemy, dy't tûzenen slachtoffers frege. Dionysius makke in tsjinoanfal tsjin it ferswakke Punyske leger oer lân en see en ferneatige gâns de Punyske float. Tagelyk waard de belegering ferdreaun en Himilko en syn offisieren lieten harren legers efter en flechten út Sisylje wei. Himilko kaam yn Kartago oan mei in grutte skande en die himsels dêrnei tekoart troch himsels te ferhongerjen. Yn 340 f.Kr. hie Kartago allinnich noch it uterste súdwesten fan Sisylje.
Tredde Sisyljaanske Oarloch
thumb|De antike wrâld om 323 f.Kr. hinne Yn 315 f.Kr. bruts Agatokles fan Syrakuse it fredesferdrach en besocht gâns Sisylje te oermasterjen. Yn fjouwer jier hie er Messene oermastere, belegere er Agrigentum en foel de lêste Kartaachske fêstiging op it eilân oan. Hamilkar, de pakesizzer fan Hanno de Grutte, sloech werom en wist Syrakuse fannijs te belegerjen. Wanhopich late Agatokles temûk in ekspedysje mei 14.000 manlju nei Kartago, en twong Hamilkar dêrmei werom te kearen. Agatokles waard yn 307 f.Kr. ferslein, mar koe werom nei Sisylje ûntsnappe. Hy ûnderhannele oer in fredesferdrach en wist de status fan Syrakuse feilich te stellen.
Pyrryske Kriich
thumb|De oanfalsrûten fan Pyrrus Kartago rekke fannijs belutsen yn in kriich yn Sisylje. Ditkear troch Pyrrus fan Epirus, dy't Rome en Kartago útdage oer de hegemony yn it Middellânske Seegebiet. De Grykske koloanje Tarentum, hjoed-de-dei Tarente, yn Súd-Itaalje rekke yn in konflikt mei Rome belutsen en frege Pyrrus om help. Pyrrus seach dêrmei in mooglikheid om syn macht út te wreidzjen en stjoerde in ynfanterystriidkrêft mei 3000 manlju nei Tarentum. Underwilens fersloech er mei syn haadleger de Tessaaljers en Ateners op it Grykske fêstelân en dêrnei tôge er mei syn striidkrêften nei Súd-Itaalje om amper de Slach by Askulum te winnen.
De Kartagers hiene noed dat Pyrrus Sisylje oermasterje woe. Kartago sleat in ferbûn mei Rome, dat justjes nei de Slach by Askulum befêstige waard. De Grykske stêden op Sisylje, Agrigentum, Leontini en Syrakuse, erkenden Pyrrus syn hearskippij as betingst dat hy harren helpe soe en ferjei de Kartagers fan Sisylje. Hy wie fan betinken dat kriich mei Rome tefolle kostje soe, dus wie Sisylje in soarte fan ferliedingsprojekt. Hy stjoerde dêrop in ynfantery fan 20.000-30.000 manlju, in kavalery fan 1500-3000 manlju, 20 kriichsoaljefanten en sa'n 200 skippen nei Sisylje.
Doe't Pyrrus en syn leger fan Sisylje nei it fêstelân fan Itaalje ferfearen, waarden se troch de Kartaachske kriichsfloat oanfallen en doe sette de Slach yn de Strjitte fan Messina út ein, dêr't 98 fan de 110 skippen ta sinken brocht waarden. Kartago stjoerde dêropta noch mear striidkrêften, en nei it ferfarren fan Pyrrus wist dy harren gebieten yn Sisylje wer werom te bemasterjen.
Sint-Hippolytustsjerke (Middelstum)
De Sint-Hippolytustsjerke is in letgoatyske tsjerke yn it doarp Middelstum yn de provinsje Grinslân. De tsjerke is ien fan de tsjerken fan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken, mar de protestantske gemeente fan Middelstum makket noch regelmjittich brûk fan de tsjerke.
Skiednis
De Hippolytustsjerke is in goatyske krústsjerke út de 15e iuw en waar nei alle gedachten boud mei help fan Onno fan Ewsum. As tank foar syn weromkommen út it Hillige Lân soed er opdracht jûn ha ta de bou fan in nije oan Hippolytus wijde parochytsjerke. De bou fûn plak op de fûneminten fan de foargonger.
Yn 1523 wreide Onno's soan Wigbold fan Ewsum de halletsjerke út ta in krústsjerke. Sûnt dy ferbouwing is der net in soad mear feroare oan de tsjerke. De sakristy yn de hoek fan it koer en de noarder earm fan it dwersskip is nei alle gedachten yn de 16e iuw tafoege. Healwei de 17e iuw krige de toer in lantearne. Yn de toer hinget in kariljon fan 23 klokken út 1662 en getten troch François Hemony. Yn de Twadde Wrâldkriich waarden de klokken troch de Dútsers foardere, mar yn 1946 binne se werom hongen. Yn 1949 waarden nochris sân klokken oan it kariljon tafoege.
Kartaachske Ryk
Earste Punyske Oarloch
thumb|It Kartaachske Ryk yn de Punyske oarloggen Doe't Agatokles fan Syrakuse yn 288 f.Kr. ferstoar, rekken in soad Italyske hierlingen, dy't foar him yn tsjinst wiene, wurkleas. Hja neamden harsels Mamertinen, "soannen fan Mars", en hja oermasteren de stêd Messana en begûnen de omkriten dêre te terrorisearjen.
Sint-Hippolytustsjerke (Middelstum)
Skiednis
Troch ierdskoddings waarden al yn 2014 grutte skuorren yn de ferwulften fan de tsjerke konstatearre. Sûnt healwei 2021 oant en mei april 2022 wie de tsjerke sletten foar it publyk om de ferwulften en skilderingen te restaurearjen.
Kartaachske Ryk
Earste Punyske Oarloch
De Mamertinen waarden in hieltyd grutter wurdende driging foar beide Kartago en Syrakuse. Yn 265 f.Kr. struts Hieron II fan Syrakuse tsjin harren. De Mamertinen spjalten harren dêrnei yn twa groepen. De iene kant keas foar oerjefte oan Kartago, wylst de oare kant help fan Rome besocht te sykjen. Wylst de Romeinske Senaat syn opsjes oan it útwagen wiene, stjoerde Kartago in leger nei Messana. De Kartaachske striidkrêften waarden yn de stêd talitten en in Kartaachske float fear de haven fan Messana yn. Dêrnei setten hja mei de ûnderhannelings mei Hieron II út ein. De Mamartinen stjoerden nochris in delegaasje nei Rome en harren te freegjen de Kartagers te ferjeien.
Sint-Hippolytustsjerke (Middelstum)
Ynterieur
De tsjerke hat in stiennen ferwulft mei noch in soad fan de oarspronklike beskilderingen, dy't nei alle gedachten om 1520 hinne oanbrocht binne. Njonken florale en dierlike motiven binne der sprekwurden en bibelske foarstellings te sjen. Sa wurde de Sûndefal, it Pinksterferhaal en Jezus as rjochter ôfbylde. Op 'e muorre yn it it koer is in foarstelling fan Salvator Mundi te sjen. De skilderings binne yn 1879 ûnder in laach witerskalk ûntdutsen. Fanwegen jildbrek moasten de skilderings wer oerkalke wurde, mar yn 1976-1977 waarden alle foarstellings wer foar it ljocht helle en restaurearre. De ryk fike preekstoel datearret út 1733. De houten hearebank fan de famylje Lewe datearret út 1703 en foarmet de skieding fan it koer en de rest fan de tsjerke.
Oargel
Petrus van Oeckelen boude yn 1863 in nij oargel foar de tsjerke. Dat oargel ferfong in oargel út 1696 fan Arp Schnitger. Yn 1982 restaurearre Mense Ruiter it oargel, wêrby't it pneumatysk pedaal fan Hendrik Vegter út 1936 ferwidere waard. It twamanualige oargel hat 22 stimmen ferdield oer haadwurk (12), boppewurk (8)en pedaal (2). By de lêste restauraasje is de oargelkas wer yn de oarspronklike swarte kleur werom brocht.
Kartaachske Ryk
Earste Punyske Oarloch
Hieron liet de Kartaachske striidkrêften krekt oan de oare kant fan de Strjitte fan Messina, de nauwe wetterwei dy't Sisylje fan it fêstelân fan Itaalje skaat. Dêrby koene se de kontrôle oer de wetterwei hâlde en foarmen se in driging foar Rome en syn belangen. De Romeinske Senaat, alhoewol't se weromhâldend wiene de hierlingen te helpen, stjoerde in ekspedysje en oermasterje Messana foar de Mamertinen.
De Romeinske oanfal op Messana late ta de Earste Punyske Oarloch (264-241 f.Kr.) Ynearsten hiene de Kartagers sukses, benammen op see mei help fan harren machtige kriichsfloat. Letter kearde de tastân om yn it foardiel fan de Romeinen. Under it oerbefel fan generaal Markus Atilius Regulus wisten de Romeinen oan lân te kommen yn Afrika, mar de Kartagers koene him wer weromdriuwe. De Romeinen fersloegen ta einbeslút de Kartagers yn de Slach by de Egadyske Eilannen foar de westkust fan Sisylje. De Kartagers ûnderhannelen dêrnei foar frede en dy waard by it Ferdrach fan Lutatius yn 241 f.Kr. tekene. Neffens dat ferdrach moast Kartago syn rjochten op Sisylje ôfstean en in swiere skeafergoeding oan Rome betelje. Dêrtroch hie Kartago net genôch jild mear en betelje syn hierlingen. Dat late ta rebûlje fan de hierlingen en ta de hierlingekriich. Yn Kartago sels feroare it politike klimaat dêrtroch. Hamilkar Barka, in generaal dy't yn Sisylje focht, fersloech de hierlingen, en dêrnei krige hy en syn neiteam, de Barkiden, in foaroansteande posyje yn Kartago. Yn dy snuorje wist Rome Korsika en Sardynje handich fan Kartago ôf te pakken.
Twadde Punyske Oarloch
thumb|Stânbyld fan Hannibal Barka yn it museum fan de [[Louvre yn Parys]] Troch spannings yn Hispanje, dêr't Rome en Kartago harren koloniale riken oan it útwreidzjen wiene, bruts de Twadde Punyske Oarloch (218-202 f.Kr.) út. Dy kriich waard ferneamd om Hannibal, de soan fan Hamilkar Barka, syn ekspedysje troch de Alpen en Itaalje, dat as in ferrassing foar Rome kaam. Mei syn ynfal yn Noard-Itaalje waard er holpen troch syn Gallyske bûnsmaten en wist er de Romeinen te ferslaan yn de Slach by de Trebia en de Slach by de Trasimeenske mar. De Romeinen brûkten dêropta de Fabiaanske strategy, in ôfmêdingskriich dêr't se mei yn plak fan streekrjochte konfrontaasje de fijân efter harren oanjeie lieten om se wurch te meitsjen en dus dêrmei swakker te krijen. Dy strategy gie tsjin de tradisjonele militêre strategy yn. Mar de Romeinen kamen yn de Slach by Cannae wer foar de Kartagers oer te stean, dy't se ek ferlearen.
In soad Romeinske bûnsmaten stapten oer nei Kartago. De kriich yn Itaalje duorre wol mear as tsjien jier en de iene nei de oare Romeinske legers waarden ferslein. Nettsjinsteande dy ferliezen, hiene de Romeinen genôch mankrêften om dy ferliezen op te fangen. Mei harren goede belegeringstaktiken wisten de Romeinen de stêden, dy't nei Kartago oerstapt wiene, werom te bemasterjen. Ek wisten de Romeinen Hasdrubal Barka, de broer fan Hannibal dy't kommen wie om Hannibal syn striidkrêften te fersterkjen, yn de Slach by de Metaurus te ferslaan. Underwilens yn Hispanje, dat it wichtichste oanfier fan it Kartaachsk leger wie, oermastere in twadde Romeinske ekspedysje ûnder lieding fan Skipio Afrikanus Kartago Nova, hjoed-de-dei Cartagena, en fersloech de Kartagers yn de beslissende Slach by Ilipa dy't de Kartaachske hearskippij yn Hispanje einige.
Njoggenjierrige Oarloch
thumb|250px|Ryn kampanje 1688–89. Frânske ienheden stekke de Ryn by Strasbourg oer op wei nei Philippsburg – op 27 septimber 1688. De Njoggenjierrige Oarloch of Njoggenjierrige Kriich duorre fan 1688 oant 1697 en waard yn Jeropa fierd troch Loadewyk XIV fan Frankryk tsjin de Nederlânske Republyk, Eastenryk, Ingelân, Spanje en Savoye om de Frânske hegemony yn Jeropa.
Yn 1688 foel Frankryk Dútslân oan en dat joech Willem III de gelegenheid mei syn al earder betochte ekspedysje nei Ingelân útein te setten. Loadewyk XIV besiket om de troch Willem III ferdreaune Jakobus II wer op de troan te krijen, mar dat mislearret troch nederlagen yn de slach oan de Boyne (1690) en yn de seeslach by La Hogue (1692).
Kartaachske Ryk
Twadde Punyske Oarloch
Skipio Afrikanus efterfolge de generaal Hasdrubal Gisko nei Noard-Afrika dêr't er de Kartagers mei help fan de Numidyske kening Massinissa yn de slach by Utika en de Slach op de Grutte Flakten fersloech. Dêrmei twong Skipio Hannibal syn kampanje yn Itaalje op te sizzen en it thúslân fan Kartago te ferdigenjen. Hy waard lykwols ferslein yn de beslissende Slach by Sama yn 202 f.Kr. Kartago ûnderhannele dêrnei foar frede. Nei jierrenlang kriichfieren dat in soad koste hie en hast de ûndergong fan Rome betsjutte, lei Rome hurde betingsten op oan Kartago. Kartago moast de skea fergoedzje, syn kriichsfloat opjaan en mocht gjin kriich fiere sûnder tastimming fan Rome. Ek moast it alle gebieten bûten syn thúslân yn it noarden fan it hjoeddeistige Tuneezje opjaan en dêrmei waard Kartago winliken in Romeinske fazalsteat.
Njoggenjierrige Oarloch
It leger fan de Frânske kening hellet lykwols wol oerwinnings op it Jeropeesk kontinint (Fleurus, ferovering fan Namen, slach by Neerwinde). Doe't de Spaanske súksesjekwestje oan de oarder kaam slagge it de Frânske diplomasy earst frede te sluten mei de seemogendheden en dêrnei ek mei de oare bûnsmaten. Yn oktober 1697 waard de Frede fan Ryswyk sletten dy't foar alle partijen gjin beslissend foardiel opsmiet. Neffens it Barriêreferdrach mocht de Republyk garnisoenen legerje yn in rige stêden yn de Spaanske Nederlannen, lykas te Nijpoarte en Koartryk, dy't dêrom barriêrestêden neamd wurde.
Troch net ien fan de partijen waarden de fredesbetingsten as foarfêst sjoen. Frankryk bleau de grutste mogendheid fan Jeropa en bleau in rivaal foar de Dútske keizer by syn oanspraken op de Spaanske troan, dy't al gau fakant wurde soe as Karel II fan Spanje sûnder neiteam stjerre soe. De noch bluodderigere Spaanske Suksesje-oarloch liet dan ek net lang op him wachtsje.
Kartaachske Ryk
Tredde Punyske Oarloch
De Tredde Punyske Kriich wie folle lytser en duorre folle koarter as de eardere Punyske krigen. De kriich bestie hast allinnich út it Belis fan Kartago. Nettsjinsteande de beheinde grutte fan it Kartaachsk leger, wisten se lang stân te hâlden. De Romeinske ynfal waard ta stean brocht yn de slaggen by de Mar fan Tunis, Neferis en Hippo Diarrhytus en sels de ôfslanke Kartaachske kriichsfloat wist de Romeinske kriichsfloat in soad skea ta te bringen, dêr't se brânskippen by brûkten. Kartago wist trije jier lang stân tsjin it belis te hâlden, oant Skipio Aemilianus, de oannommen pakesizzer fan Skipio Afrikanus, ta konsul beneamd waard en it oerbefel fan it belis oernaam.
Lang om let moast Kartago de ferdigening opjaan, om't it leger fan de Romeinske Republyk folle grutter en sterker wie. Alhoewol't de Tredde Punyske Kriich folle koarter wie, wie it de beslissende kriich: de folsleine ferwoastging fan Kartago en it anneksearjen fan al it oerbleaune Kartaachske gebiet by Rome. Ek waarden der tsientûzenen Kartagers ombrocht of ta slaaf makke. De kriich einige it bestean fan it Kartaachske Ryk en de lêste Fenisyske politike macht.
Neisleep
Nei de ferneatiging fan Kartago, stifte Rome de provinsje Africa Proconsularis, de earste Romeinske provinsje yn Afrika, dy't rûchwei oerienkaam mei it Kartaachsk gebiet yn Noard-Afrika. Utika, dy't de kant fan Rome keas yn de lêste kriich, krige belestingsfoardielen en waard ta haadstêd fan de provinsje makke en waard dêrtroch it mulpunt fan de Punyske hannel en kultuer.
Yn 122 f.Kr. stifte Gajus Semproanius Grakkus, in Romeinske senator, de Colonia Iunonia. Dat wie de Latynske namme fan de Punyske goadinne Tanit, Iuno Caelestis. It lei tichteby Kartago en moast fruchtber lân oan earme boeren biede, mar it waard al rillegau opheft troch de Romeinske Senaat dy't de macht fan Grakkus beheine woe.
Hast in iuw nei de fal fan Kartago, liet Julius Caesar tusken 49 en 44 f.Kr. in "Romeinsk Kartago" op it plak bouwe. It waard al rillegau it sintrum fan Afrika, dat de nôtskuorre en ien fan de woltierichste provinsjes fan it Romeinske Ryk waard. Yn de earste iuw n.Kr. wie Kartago al útwoeksen ta de twadde stêd fan it westlike Romeinske Ryk en hie in befolking fan 500.000.
De Punyske taal, identiteit en kultuer bleau noch ferskate iuwen bestean. De tredde iuwske Romeinske keizer Septimius Sevearus en syn soan en opfolger Karakalla wiene fan Punysk komôf. Yn de fjirde iuw neamde Augustinus fan Hippo, dy't sels fan Berbersk komôf wie, dat it Punysk noch hieltyd yn it gebiet troch minsken sprutsen waard dy't harsels as Kn'nm of Chanani, sa't de Kartagers harsels neamden, identifisearren. Ynwenners fan ferskate plakken yn Noard-Afrika, Sardynje en Sisylje bleaune Punysk praten en skriuwen, sa as ynskripsjes yn timpels, grêftomben, monuminten en keunstwurk sjen lieten lang nei de Romeinske oerwinning. Punyske nammen waarden, sels troch foaroansteande boargers fan Romeinsk Afrika, noch hieltyd oant alteast yn de fjirde iuw brûkt.
Guon Punyske gewoanten en ynnovaasjes oerlibben de Romeinske oerwinning en waarden oernommen yn de Romeinske kultuer. Mago syn boekwurk oer lânbou en lângoedbehear wie ien fan de oerbleaune Kartaachske skriuwwurken dy't bewarre bleaun binne en sels yn it Latyn en Gryksk oerset waarden op it hjitten troch de Senaat. Yn de Latynske folkssprake wiene der ferskate ferwizings nei de Punyske kultuer, sa as mala Punica ("Punyske apels") foar granaatapels; pavimentum Punicum, om it patroan fan terrakotta yn mozaïken te omskriuwen; plostellum Punicum foar de terskplanke dy't troch de Kartagers oan de Romeinen yntrodusearre waard. Troch de fijannigens foar Kartago oer, waard de sin Punica fides, "Punysk leauwe" brûkt om hannelingen fan ûnearlikens en ferrie te omskriuwen.
Hindrik IV fan Saksen
right|thumb|250px|Hindrik fan Saksen Hindrik IV fan Saksen, better bekend as Hindrik de Fromme (Dresden, 16 maart 1473 – Dresden, 18 augustus 1541) wie fan 1539 oant 1541 hartoch fan Saksen as opfolger fan syn broer Joaris mei it Burd. As markgreve fan Meissen stied er bekend as Hindrik V. Hy bestjoerde as potestaat tusken 1500 en 1504 Fryslân.
Las Vegas (betsjuttingsside)
"Las Vegas" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Hindrik IV fan Saksen
Libben
Yn 1500 folge hy syn heit Albrecht de Kloekmoedige op as potestaat fan Fryslân. Hy keas derfoar om dit opstannige gebiet tegearre mei syn broer Joaris mei it Burd te bestjoeren, oan wa't hy syn rjochten oer Fryslân yn 1505 folslein ôfstie.
Hindrik wie troud mei Katarina fan Mecklenburch (1487-1561), dochter fan hartoch Magnus II fan Mecklenburch, en wie de heit fan:
Yn 1539 folge hy Joaris op as hartoch fan Saksen. Yn tsjinstelling ta syn strang katolike broer hie hy him yn 1536 ta it luterske leauwen bekeard en hy fierde it protestantisme mei hurde hân yn as steatsgodstsjinst. Underdienen dy't harren net bekearen woene stjoerde hy fuort of sette hy finzen. Hy ferstoar op 18 augustus 1541 en waard opfolge troch syn soan Maurits (1521-1553).
Meloenferwulft
thumb|260px|Meloenferwulft fan de Petrustsjerke yn [[Liens]] In meloenferwulft is in krúsferwulft dat bestiet út ferwulftkappen, dy't troch ribben fan inoar skieden wurde.
It ferwulft liket op in heale meloen en dêrfandinne ek de namme. De ribben fan it ferwulft dy't boppe yn in ring byinoar komme hawwe gjin dragende funksje.
Sealtsjerke
thumb|Goatyske Terptsjerke yn Akkrum thumb|Ynterieur fan de herfoarme tsjerke fan Rhoon In sealtsjerke is in rjochthoekich tsjerkegebou dat ienbeukich oftewol ienskippich is. Faak waard in rûne nis, de apsis neamd, oanbrocht, dêr't it alter stie. Yn de romanogotyk wie de alterromte meastal rjocht wylst dy yn de gotyk mearhoekich wie.
In foarbyld fan in sealtsjerke is de Terptsjerke yn Akkrum.
De protestantske earetsjinst, dy't yn de rin fan de 16e iuw opkaam, hie ferlet fan sealtsjerken omdat dêrby de preek sintraal stie en dus de sichtberheid fan de dûmny fan grut belang wie. In soad iere protestantske tsjerken, lykas dy yn IJzendijke, binne as sealtsjerke útfierd. Ek nei de Frânske tiid, doe't der in soad wettersteatstsjerken foar de herfoarmen boud waarden, waarden dy as sealtsjerke boud. Sokke tsjerkjes komme út de earste helte fan de 19e iuw. In foarbyld is it Van Goghtsjerkje yn Nuenen.
De measte moderne tsjerken, protestantske èn roomske, binne faak as sealtsjerke boud.
Nederlânske nûmer-1 hits/U
Nederlânske nûmer-1 hits, fan de U ôf.
Artysten U
thumb|right|UB40 thumb|right|Usher U2 UB40 Ultravox Underdog Project Urban Cookie Collective USA For Africa Usher
Artysten V
thumb|right|Vanilla Ice Vader Abraham Frankie Valli Vangelis Vanilla Ice Vaya Con Dios Piet Veerman Vengaboys Village People
Artysten W
thumb|right|Kim Wilde thumb|right|200px|Robbie Williams thumb|right|Stevie Wonder Jennifer Warnes Crystal Waters Marianne Weber Wes Keith West Wet Wet Wet Wham! Whatnauts Kim Wilde Robbie Williams Wilma Jackie Wilson Mario Winans Wings Wiz Stars Dinand Woesthoff Womack & Womack Stevie Wonder Tammy Wynette
Artysten X
XYP
Artysten Y
Yazz & the Plastic Population Paul Young
Artysten Z
Pia Zadora Zager & Evans Zen
Fjirtichmêdsleat
De Fjirtichmêdsleat is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De feart rint west fan Earnewâld fan de Ds. Veenwei nei de Lange Sleat.
In mêd is in lânmaat, safolle as ien man op ien dei eartiids mei de seine meane koe. Dit komt del op sawat in heale bunder.
De namme Fjirtichmêdsleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Veertigmadsloot.
BZB
BZB (ôfkoarting fan Band Zonder Banaan) is in Nederlânske FolkHardrockband oprjochte yn 1992 yn Volkel, Noard-Brabân. De band is ûntstien út de metalband Zymosis. De band brocht yn 1995 syn debútalbum Sigarendanz auf meine bielen út. BZB hat acht studio-albums en twa live-albums útbrocht.
Lange Sleat (Earnewâld)
De namme Lange Sleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Lange Sloot.