cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fryske Beweging
Nei de Twadde Wrâldkriich
Oars as yn Westerlauwersk Fryslân waard de Fryske Beweging yn Noard-Fryslân fijannich behannele troch de Dútsers. Dêr waard it Frysk ûnderwiis ferbean en krige Johannes Oldsen as foarsitter fan de Foriining for nationale Friiske sawat de hiele oarloch húsarrest en in publikaasjeferbod. De Fryske Rie pakte nei 1945 de tried wer op mei respektearre bestriders fan it Hitler-bewâld. Dat late yn 1952 ta in Grutfrysk Kongres yn Hüsem en yn 1955 yn Auwerk. Dêr is it Frysk manifest oannommen, in nije grûnslach foar de Fryske kontakten nei de oarloch.
De Fryske organisaasjes krigen oan 'e ein fan de Twadde Wrâldkriich en yn de jierren dêrnei in grutte oanwaaks fan leden. Harren betsjutting as fertsjintwurdigers fan it folk bleau navenant lyts. Nei de oarloch pakten de Fryske ynstelling dy't foar de oarloch oprjochte wienen de tried ek op. De Fryske Akademy, Afûk en de Fryske Folkshegeskoalle (fan 1948 ôf op Skylge) koenen fierder mei harren wurk. Fuort nei de oarloch waard de Ried fan de Fryske Beweging oprjochte. Ferskate Fryske organisaasjes (It Selskip foar Fryske Tael en Skriftekennisse, It Kristlik Frysk Selskip, it Roomsk Frysk Boun, en it Frysk Boun om Utens) fielden de needsaak om tenei mei ien orgaan mei it regear en de legere oerheden te kommunisearjen. Net folle letter, yn 1951, soe de Ried fan de Fryske Beweging mei Kneppelfreed syn earste grutte súkses helje.
Kneppelfreed, in trochbraak
thumb|left|Fryske studint wurdt op [[Kneppelfreed fêstnommen troch de polysje.]] Yn 1948 moasten twa molktapers út Aldeboarn op It Hearrenfean foar it kantongerjocht ferskine omdat sy de "molke" en "sûpe" op harren molkbussen skreaun hienen, ynstee fan it wetlik fêstleine "melk" en "karnemelk". De molktapers waarden skuldich ferklearre, mar koenen sûnder straf nei hûs. It wienen de minachtsjende útspraken fan de rjochter oer it Frysk dy't it sentimint leinen om letter yn aksje te kommen. Deselde rjochter krige yn 1951 in bistedokter yn 'e rjochtseal dy't er wegere te ferstean omdat er Frysk prate. Alles wat de bistedokter yn it Frysk sizze soe, soe net opnommen wurde yn it ferslach en sa koe dêr ek gjin rekken mei holden wurde soe by it fêststellen fan it fûnis.
Twa Fryske sjoernalisten, Fedde Schurer en Tsjebbe de Jong, joegen yn har kranten fûle krityk op it hâlden en dragen fan de polysjerjochter. Mei de offisjele beskuldiging dat de beide sjoernalisten de rjochterlike macht misledige hienen moasten se yn Ljouwert foar de rjochter ferskine. It wie net de polysjerjochter fan It Hearrenfean, mar de offisier fan justysje yn Ljouwert, de hear F. Hollander, dy't in klacht yntsjinne. By it justysjele apparaat yn Ljouwert bestie in frijwat anty-Fryske ynstelling. Guon juristen hienen dêr earder ek al yn it iepenbier bliken fan jûn.
De rjochtsaak waard holden op freed 16 novimber 1951. Der wie dy deis nochal wat folk op de saak ôfkommen en de Ljouwerter polysje dreau mei kneppels en wetterkanonnen dat publyk – dat foar it gerjochtsgebou op it Saailân gearklofte – útelkoar. Nei Kneppelfreed hold de Ried fan de Fryske Beweging grutte protestgearkomsten, by guon polysjemannen waarden thús de ruten ynsmiten, en guon dûmny's begûnen te preekjen oer Kneppelfreed. Ut De Haach wei kamen nei oanlieding fan Kneppelfreed trije ministers om te praten mei fertsjintwurdigers fan de Fryske Beweging en mei it provinsjale bestjoer.
Troch Kneppelfreed waard by de oerheid dúdlik dat de wetlike status fan it Frysk feroare wurde moast. Yn 1955 wurde twatalige skoallen tastien en fan 1956 ôf mei der yn de rjochtseal Frysk brûkt wurde. De Ljouwerter offisier fan justysje, de hear F. Hollander, waard oerpleatst. Foar it Frysk yn it bestjoerlik ferkear waard de Algemiene wet bestjoersrjocht feroare. It brûken fan it Frysk yn it ûnderwiis waard wetlik regele yn de Wet Primêr Underwiis en yn de Wet op it Fuortset Underwiis.
Frysk yn de 'moderne' media
RONO; Omrop Fryslân
De Federalisten
Feriening foar in Federaal Europa; de F.N.P., J.H. Scheps
Ynstitúsjonalisearring fan de Beweging
Teloargong Frysk en Frij; Frsk;
De frijbûtsers, aksjes en aksjegroepen
Yn de rin fan 'e jierren binne der út en troch Friezen dy't fine dat it allegearre wat te stadich en te hoeden giet mei it stribjen nei in fêster plak foar it Frysk en komme, mear as minder organisearre yn aksje. Sawol yn de sântiger as begjin njoggentiger jierren docht de anonyme aksjerûnte Fryslân Frij fan him sprekken, meast troch it útjaan fan parseberjochten dy't de radikale kant it neist binne. In oare groep wie Warns 2000, dy't oan de ein fan tachtiger jierren aktyf wie. By Warns 2000 bleau it net by parseberjochten. Dizze groep rjochte him benammen op ynstânsjes lykas de PTT en de NS dy't yn har eagen opstruksje pleegden oangeande it Frysk taalbelied. Letter kaam de geregeld demonstrearjende FRA foar it ljocht mei as foaroanmannen sjoernalist/histoarikus Kerst Huisman en FNP-er Jan A. van der Baan.
Yn de gemeenten Boarnsterhim en Tytsjerksteradiel waarden de kommisjegearkomsten dêr't kediisd waard oer it ynfieren fan Fryske plaknammen, oerfallen troch bewegers.
Thiarchiastins
De Thiarchiastins en Camminghastins wienen stinzen yn Blije yn de gemeente Ferwerderadiel. Fan de stinzen is neat werom te finen.
Twa bruorren, Asego en Kampo fan Blije, dy't yn de lettere historiografy as Cammingha's beskôge waarden, libben oan it begjin fan de 12e iuw. Harren neiteam en sibben wurde as "nobiles" oantsjutten, se wienen belutsen by feten, en se gienen op pylgerreis nei it Hillige lân en nei Santiago. Abt Sibrandus fan Mariengaarde (1230-1238) hearde ta dizze famylje. Neffens de tradysjes stammen de Cammingha's fan Camminghabuorren by Ljouwert ôf fan de Blijer Cammingha's; mooglik wie der ek in relaasje mei Camminghastate yn Ferwert.
Fuotbalferiening Aldegea
Fuotbalferiening Aldegea is de fuotbalklup fan Aldegea. De feriening is oprjochte op 15 maaie 1948 en spilet op de fjilden fan sportpark It Joo.
Tenu: oranje shirt, wite broek en oranje sokken.
Sudergrêft
De Sudergrêft (Dokkumersk en offisjeel: Sudergracht) is in grêft yn de gemeente Dongeradiel. De grêft leit yn de stêd Dokkum.
De namme Sudergracht jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zuidergracht.
Beilstein (Rynlân-Palts)
Beilstein is in Ortsgemeinde yn de lânkring Cochem-Zell yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts. Beilstein heart by de ferbânsgemeente Cochem en leit oan de rjochter kant fan de Mûzel.
Skiednis
Neffens Frankyske grêffynsten waard Beilstein om 800 n. Kr. hinne al bewenne. Sûnt 1268 wie it plak lienbesit fan de hearen Von Braunshorn. Beilstein krige ûnder Johann von Braunshorn (1299–1346) yn it jier 1309 fan keizer Hindrik VII stedsprivileezjes en stedsmuorren en likernôch tagelyk waard in parochytsjerke boud. Sûnt 1309 bestie der yn Beilstein ek in joadske gemeente, werfan't it joadske tsjerkhôf by it kastiel noch altiten tsjûget. De pest besocht yn de jierren 1347-1349 ek Beilstein en troch ferfolging kaam der doe ek ynearsten in ein oan de bloei fan de joadske mienskip yn Beilstein. thumb|left|250px|Kastiel Metternich Nei it útstjerren fan it skaai Von Braunshorn gyng it lien yn 1360 yn hannen fan de hearen Von Winneburg oer. Doe't de katolike Philipp I von Winneburg yn 1587 ferstoar en syn protestantske soan Philipp II Beilstein erfde, waarden alle Beilsteiners twongen om op it protestantisme oer te gean. Mei de komst fan de Spanjaarden yn 1620 moasten de Beilsteiners wer katolyk wurde. Yn 1634 waard Beilstein troch Sweedske troepen beset en wer feroare it plak fan konfesje. Nei't Kar-Trier Beilstein yn 1637 oan de keizerlike greven Von Metternich yn lien joegen, feroaren de ynwenners foar it lêst fan leauwe en waard de befolking wer katolyk. Yn 1686 waars de earste stien lein foar it nije kleaster op de Rammerberch. Yn 1689 folge de ferneatiging fan it kastiel Metternich troch Frânske troepen. It hjoeddeiske stedsbyld datearret út dy tiid.
Mei't de Frânsen it gebiet yn 1794 besetten, einige ek it bewâld fan de ryksgreven Von Metternich. Yn de Frânske tiid kaam mei de de sekularisaasje ek in ein oan it kleasterlibben.
Orlando (Floarida)
Orlando is in stêd yn 'e súdeastlike Amerikaanske steat Floarida, dy't dêr frij sintraal leit yn it binnenlân fan it skiereilân, likernôch 130 km noardwestlik fan Tampa, en rûchwei healwei Miami en Jacksonville. Orlando is it haadplak fan it omlizzende Orange County en it sintrum fan in stêdekloft dy't fan Grut-Orlando neamd wurdt. Neffens in offisjele skatting út 2012 hie de stêd doe krapoan 250.000 ynwenners, wêrmei't it yn befolkingsgrutte de fyfde stêd fan Floarida en de 77ste fan 'e Feriene Steaten is. De stêdekloft Grut-Orlando, mei alle foarstêden derby, hie yn 2012 rom 2,2 miljoen ynwenners. Orlando hat as bynamme The City Beautiful ("De Prachtige Stêd"), en stiet bekend om it ferdivedaasjepark Disney World en it dolfinarium SeaWorld Orlando.
Skiednis
De earste Jeropeänen diene de omkriten fan Orlando yn 1536 oan. De namme fan 'e stêd giet, nei't men seit, werom op in Orlando Reeves, in kolonist dy't him by it Amerikaanske Leger jûn hie, en dy't yn 1835, ûnder de Twadde Seminoalske Oarloch, omkaam by in oanfal fan 'e Seminoalen, de Yndiaanske bewenners fan Floarida. Mooglik is dat in leginde, want yn 'e santiger en tachtiger jierren waard yn 'e legerargiven lange tiid omdôch nei de namme Orlando Reeves socht. Foar't de namme Orlando ynboargere rekke, stie de krite bekend as Jernigan, nei de feeboer Aaron Jernigan, de earste permaninte bewenner, dy't yn 1842 it lân yn eigendom krige dêr't Orlando no leit. De measte Amerikaanske kolonisten setten har pas yn 'e 1850-er jierren yn it gebiet nei wenjen, doe't mei de Amerikaanske oerwinning yn 'e Tredde Seminoalske Oarloch de Yndiaanske driging foargoed tsjinkeard wie. Ien fan harren wie in Súdkarolynjer, in Orlando Savage Rees, dy't ek grutte lânerijen yn Mississippy en noardlik Floarida besiet. Histoarisy achtsje it wierskynlik dat dat de wiere nammejouwer fan Orlando wie.
Mar hoe't it ek sij, Orlando waard yn 1842 stifte as Jernigan, en dy namme waard yn 1857 feroare yn Orlando. It jiers tefoaren wie de delsetting it haadplak fan Orange County wurden. It bleau lykwols in plakje fan neat yn 'e jierren foar en ûnder de Amerikaanske Boargeroarloch, en begûn earst nei ôfrin fan 'e oarloch, yn 1865 te groeien. Yn 1885 krige it offisjeel de status fan stêd. De snuorje fan 1875 oant 1895 wurdt noch altiten beskôge as in goudene tiid yn 'e skiednis fan Orlando, doe't de stêd it sintrum wie fan 'e Florideeske sitrusfruchtetylt. De saneamde Grutte Froast, yn 'e winter fan 1894 op 1895, skansearre it meastepart fan 'e fruchtbeammen lykwols sà, dat de measte ûnôfhinklike fruitboeren oer de kop giene, en de fruchtetylt in oligopoalje waard fan in hantsjefol rike sitrusbaronnen. Om 'e kâns dat der nochris sa'n froastperioade komme soe, te ûntrinnen, ferpleatsten dy it hiele spul nei it suden ta, wêrby't Orlando beroaid efterbleau.
Yn 'e jierren tusken de iuwwiksel en de Earste Wrâldoarloch fûn Orlando himsels op 'e nij út as kueroard foar begoedige lju út noardliker steaten. Yn 'e tweintiger jierren wie der eefkes in run op lân yn Floarida (de saneamde Florida Land Boom), en de grûnprizen skeaten omheech. Mar doe't de steat tsjin 1930 troch ferskate orkanen troffen waard en dêrnei de Krisisjierren oanbrieken, kamen se like hurd wer omleech. Yn 'e Twadde Wrâloarloch waarden fuortby Orlando de Legerlofttsjinstbasis Orlando en it Legerfleanfjild Pinecastle oanlein. In grut part fan it legerpersoniel dat dêr stasjonearre wie, sette him letter yn Orlando nei wenjen. Boppedat wiene de beide fleanbases it begjin fan 'e loft- en romtefeartyndustry dy't him letter yn 'e stêd fêstige, te begjinnen mei in fabryk fan Lockheed Martin, yn 1956.
Yn 1965 kundige de Walt Disney Company oan dat der yn Orlando in nij ferdivedaasjepark boud wurde soe, dat Disney World komme soe te hjitten. It moast it âldere Disneyland, yn it Kalifornyske Anaheim, belykje kinne. Yn oktober 1971 gie it nije park iepen. Sûnt hat it Orlando in spilfunksje yn 'e Amerikaanske toerisme-yndustry besoarge, en dêropta in eksplosive befolkingsgroei (fanwegen de tanommen wurkgelegenheid). Oare ferdivedaasjeparken kloften yn 'e stêd gear om mei te profitearjen fan 'e grutte oantallen lju dy't op Disney World ôfkamen. Tsjinwurdich hat Orlando mear ferdivedaasjeparken en oare toeristyske attraksjes as hokker stêd yn 'e wrâld ek.
Underwiis
Orlando is de sit fan 'e Universiteit fan Sintraal-Floarida, dy't yn 2011 it twadde plak ynnaam op 'e ranglist fan 'e Amerikaanske universiteiten mei it heechste studintetal. In oar wichtich ynstitút foar heger ûnderwiis is it Florida A&M University College of Law. It Space and Science Research Center is ek fêstige yn Orlando.
Toerisme en ferdivedaasje
De oare grutte sektor fan 'e ekonomy fan Orlando is it toerisme. De stêd hat in stikmannich tige populêre ferdivedaasjeparken, wêrfan't Disney World en it filmpark Universal Studios Florida it wichtichst binne, en dêrnjonken it wrâldferneamde dolfinarium en iepenbier akwarium SeaWorld Orlando. Dêrfandinne dat de stêd ek wol bekend stiet as The Theme Park Capital of the World ("De Ferdivedaasjeparkhaadstêd fan 'e Wrâld"). Yn it topjier 2004 waard Orlando besocht troch mear as 48 miljoen toeristen. Dêrmei wie it lange tiid de meast besochte Amerikaanske stêd. Pas yn 2009 stribbe New York Orlando foarby, nammentlik mei 45,3 miljoen besikers. Njonken de toeristyske yndustry hat Orlando nei Chicago ek de meast konvinsjesealen, en wediveret it mei Chicago en Las Vegas om 'e measte konvinsjebesikers fan it lân. Om al dy lju te bergjen moatte der fansels ek in útskriptige soad hotelkeamers wêze, en datoangeande hoecht Orlando yn 'e Feriene Steaten inkeld Las Vegas foargean te litten. Orlando is fierders ek de thúsbasis fan it ferneamde basketbaltiim de Orlando Magic.
Ferfier
Orlando wurdt betsjinne troch trije fleanfjilden. De grutste is it Orlando International Airport, dat op 't heden de drokste lofthaven fan Floarida is nei dy fan Miami. It Orlando Sanford International Airport is sitewearre yn 'e foarstêd Sanford, en spilet de twadde fioele. Fierders is der dan noch it Orlando Executive Airport dat meast brûkt wurdt troch priveefleantugen, oare lytsere tastellen en fleanskoallen.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie doe fan 'e befolking fan Orlando 11,3% âlder as 65 jier en 22,0% jonger as 18 jier. Fierders bestie 47,6% fan 'e húshâldings út ien persoan, wylst 15,9% fan 'e befolking ûnder de earmoedegrins libbe. Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 41,3% blanken; 28,1% swarten; 25,4% Latino's; 3,8% Aziaten; 0,4% Yndianen; 1,0% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Yn Orlando wennet de grutste Portorikaanske mienskip fan hiele Floarida, en harren kulturele ynfloed op Midden-Floarida is ferlykber mei dy fan 'e Kubanen op 'e kultuer fan Súd-Floarida. Fierders hawwe der har yn Orlando en omkriten ek in protte lju út oare dielen fan it Karibysk Gebiet nei wenjen set, lykas Haïty, Jamaika en Trinidad en Tobago. Op taalkundich mêd waard yn 2010 fêststeld dat yn Orlando 75,3% fan 'e befolking yn 'e hûs inkeld Ingelsk spriek, wylst it Spaansk mei 16,6% op it twadde plak kaam. Dêrnei folgen Haïtiaansk-Kreoalsk (1,9%), Frânsk (1,3%), Portegeesk (0,9%) en Arabysk (0,5%).
Klimaat
Orlando leit oan 'e súdlike râne fan 'e subtropyske klimaatsône, mar hat ek skaaimerken fan in tropysk klimaat. It jier hat der twa seizoenen: in hjitte en reinige simmer (maaie-septimber) en in drûge en wat koelere winter (oktober-april). Hjerst en maityd komme der eins net foar. Yn july, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 33,2 °C, en yn jannewaris, de kâldste moanne, is dat 21,8 °C. Rekôrtemperatueren wiene 39 °C op 8 septimber 1921 en –8 °C op 28 desimber 1894. Orlando kriget jiers trochinoar 1.285,2 mm delslach. Snie komt der frijwol nea foar. By 't simmer bestiet de kâns dat Orlando troffen wurdt troch in orkaan, mei't it oan 'e noardlike râne leit fan 'e rûte dy't sokke slimme stoarmen del geane fan 'e Atlantyske Oseaan nei de Golf fan Meksiko. Dat barde bgl. yn 1960, en nochris yn 2004.
5 desimber
5 desimber is Sinteklaas (eins de jûns foarôfgeande oan Sinteklaas) en wurdt pakjesjûn fierd.
Berne
thumb|110px|[[Ubbo Emmius.]]
Ferstoarn
thumb|110px|[[Nelson Mandela.]]
Hendrik Copijn
thumb|Hendrik Copijn
Hendrik Copijn (Groenekan, 3 maart 1842 - Utert, 23 desimber 1923) wie in Nederlânsk túnarsjitekt. Hy wie de soan fan Jan Copijn, beamkweker en arsjitekt. Hendrik syn soan Lodewijk Wilhelmus Copijn waard ek túnarsjitekt.
Hendrik gie oan 't wurk by syn heit yn de firma J.Copijn&Soan, nei't er yn 1859 de Technyske Skoalle yn Utert ôfmakke hie. Oant ûngefear 1890 ûntwurp er allinne tunen yn de lette lânskipsstyl.
Wûnseradiel Sudersee Diken
Wûnseradiel Sudersee Diken wie in dykwetterskip yn de eardere gemeente Wûnseradiel, yn it westen fan Fryslân. It wetterskip bestie fan 1533 oant 1937. It wurkmêd fan it wetterskip falt no ûnder it Wetterskip Fryslân.
List fan keningen fan de Nederlannen
Dit is in list fan keningen fan de Nederlannen wie Willem I, soan fan steedhâlder Willem V. Hy regearde oer it Feriene Keninkryk fan de Nederlannen fan de oprjochting yn 1815 ôf oant de ûnôfhinklikens fan it Keninkryk Belgje yn 1830 (sels erkende er de ûnôfhinklikheid fan Belgje earst yn 1839), en bleau Kening fan de Nederlannen oant 1840.
De keningen fan it Keninkryk fan de Nederlannen binne grûnwetlik de wettige opfolgers fan boppeneamde Willem I, Prins fan Oranje-Nassau.
List
Offisjeel is de namme fan it Nederlânske regearjend hûs altyd Oranje-Nassau bleaun, mar histoarysk sjoen heart keninginne Juliana ta it hûs Mecklenburg troch har heit en keninginne Beatrix ta it hûs Lippe troch har heit. De hjoeddeiske Kening Willem-Alexander is feitlik in fan Amsberg.
Bolleholle
Bolleholle wie de namme foar in langhalich, trijehoekich stik lân. Sa'n perseel waard ek wol 'bargekop' neamd.
Fenantius Fortunatus
Fenantius Fortunatus (folút: Fenantius Honoarius Klemintianus Fortunatus; Duplavis, by Treviso (Itaalje), ±530 – Poitiers (Frankryk), ±600 of 609) wie in Midsiuwsk Latynsk dichter en hymneskriuwer út it Merovingyske Tiidrek, en biskop fan Poitiers. Hy wurdt beskôge as ien fan 'e wichtichste dichters op 'e grins fan 'e Aldheid en de Iere Midsiuwen. Guon fan syn hymnen, benammen it Pange Lingua Gloriosi Prœlium Certaminis en it Vexilla Regis Prodeunt, hearre ta de meast ferneamde fan 'e Latynske liturgy. Nei syn dea waard Fortunatus fereare as hillige, benammen yn 'e omkriten fan Poitiers en yn syn bertestreek yn Noard-Itaalje, mei in feestdei dy't op 14 desimber foel (wat syn stjerdei west hawwe soe), mar feitliken wied er nea offisjeel hillich ferklearre.
Hulk (betsjuttingsside)
"Hulk" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Fenantius Fortunatus
Libben
Hy gie súdoan oer Toers, en sette him nei wenjen te Poitiers. Dêr't mette er de Frankyske keninginne en non Radegondis, mei wat er goed befreone rekke. Fortunatus skreau in grut tal gedichten oer har en brieven oan har, en stipe har ek yn har politike bemuoienissen. Teffens kaam er dêre yn 'e kunde mei de lettere biskop en foaroanman fan 'e Westerke Tsjerke Gregoarius fan Toers, dy't ek in freon fan him waard. Yn 580 skreau Fortunatus in gedicht wêryn't er Gregoarius ferdigene tsjin 'e ferriedlike beskuldigings dy't oan it hof fan kening Hildebert II, yn Poitiers, tsjin him utere wiene. Yn 599 of 600 waard Fortunatus, hoewol't er gjin tsjerkeman wie, oansteld as opfolger fan biskop Plato fan Poitiers. Hy stoar earne tusken 600 en 609, neffens de tradysje op 14 desimber. Hoewol't er nei syn dea in hillige neamd waard en ek oan hjoed de dei ta as sadanich fereare wurdt, is er nea formeel hillich ferklearre.
Wurk
Fortunatis is it bekendst wurden om twa gedichten dy't as hymnen ûnderdiel wurden binnen fan 'e liturgy fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke. It iene is it Pange Lingua Gloriosi Prœlium Certaminis ("Sjong, O Tonge, fan 'e Glorieuze Wrakseling"), dat letter Tomas fan Akwino ynspirearre ta it skriuwen fan syn Pange Lingua Gloriosi Corporis Mysterium, en it oare is it Vexilla Regis Prodeunt ("De Keninklike Banieren Geane Foarút"), dat songen wurdt as ûnderdiel fan 'e fesperstsjinsten yn 'e Lijenswike. It oare grutte wurk dêr't Fortunatis ferneamdheid mei wûn, wie it hilligelibben oer de hillige Martinus, it Vita Sancti Martini. Dat skreau er as in lang ferheljend gedicht, dat de Aldgrykske en Romeinske epyske gedichten út 'e Klassike Aldheid net wanlyk is, mar dat dêrfan ôfwykt trochdat it optilt fan 'e kristlike ferwizings. It hat in foarwurd dat û.m. oan Radegondis rjochte is, en dat yn 2011 troch Klaas Bruinsma oerbrocht is nei it Frysk (sjoch foar mear gegevens ûnder Boarnen).
Fierders skreau Fortunatus ek noch alve oerlevere (dus oarspronklik miskien mear) boeken mei Latynsktalige poëzij fan alderhanne sjenres en ûnderwerpen. In protte gedichten dêrút dy't in religieuze kontekst hiene, binne letter op muzyk set en ta hymnen makke. Fierders begûn er nei har ferstjerren oan in hilligelibben yn fersen oer syn patronesse, keninginne Radegondis, dat nei syn eigen dea ôfmakke waard troch de non Boudewina.
Blackbriar (band)
Blackbriar is in Nederlânske metalband oprjochte yn 2012 yn Assen. Yn 2021 brocht de band it album The Cause of Shipwreck út, earder hiene se al trije EP's (miny-albums) útbrocht.
Fete
In tradisjonele maatskippijen dêr't saken as ear, famyljebannen, grutskens en mienskipssin tige wichtich binne kin in konflikt tusken persoanen útwaakse ta in konflikt tusken famyljes of kloften minsken en bytiden hiele stammen. As oarsaak fan it konflikt kin soms in foarfal lizze as bygelyks in mislediging of ûnrjocht dat troch in lid fan ien famylje in lid fan in oare famylje oandien is. De famylje-ear is yn geding en famyljes fiele harren ferplichte om de mislediging of it ûnrjocht dat de famylje oandien is te wreken. Troch de fete is it mooglik dat bloedwraak ûntstiet dy't generaasjes lang yn stân bliuwe kin. Fetes komme benammen foar yn maatskippijen dêr't in sterk sintraal gesach ûntbrekt dat fia de rjochtspraak in ein meitsje kin oan it konflikt. Yn Fryslân wie sprake fan sa'n maatskippij yn it tiidrek fan de Fryske Frijheid. Oan it bewâld fan de greven wie doe nammentlik in ein komd en haadlingefamyljes hienen it dêr foar it sizzen.
Sudermar
De Sudermar is in mar yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De mar leit besuden Burgum en súd fan de Grinzer Feart as ûnderdiel fan it Prinses Margrietkanaal. West fan de mar leit Sumar. Yn de mar leit in eilân en troch in feart is de mar ferbûn mei it Sudergat as ûnderdiel fan de Burgumer Mar.
De namme Sudermar jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zuidermeer.
Parlemintêre republyk
thumb|360px|Wrâldkaart mei ferskate regearingsfoarmen. De parlemintêre republiken binne oranje. In parlementêre republyk is in republyk neffens in demokratysk systeem, dêr't it parlemint ûnder lieding fan in presidint en syn ministers it heechste bestjoerlike foech hat.
Krektlyk as by in konstitusjonele monargy binne by in parlemintêre republyk de ministers ferantwurdlik skuldich oan de folksfertsjintwurdiging. Dat is oars as yn in presidinsjele republyk, dêr't de ministers har foar de presidint ferantwurdzje moatte.
Yn in parlemintêre republyk hat it haad fan de steat (presidint) benammen in seremoniële funksje. Dat is oars as yn in semy-presidinsjeel systeem, dêr't it haad fan de steat de effektive macht yn hannen hat.
Parlamentarisches Regierungssystem
Súdhoekster Feart
De Súdhoekster Feart (Biltsk en offisjeel: Súdhoekster Faart; Nederlânsk: Zuidhoekstervaart) is in feart yn de gemeente De Waadhoeke. De feart rint fan de N383 besuden Sint-Anne nei it easten en rint njonken de Súdhoekster Middelwei. Yn de Hegedykster Polder makket de feart in rjochte bocht nei it noarden en rint troch oant Buerstermûne.
De namme Súdhoekster Faart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zuidhoekstervaart.
Sulverkanaal
It Sulverkanaal is in feart yn de gemeente Opsterlân. De feart rint fan de Skipsleat nei it westen en hat nei Piershiem (east fan Warniahuzen) ferbining mei it Alddjip en de Binnenringfeart om de Grutte Feanpolder Opsterlân.
De namme Sulverkanaal jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zilverkanaal.
Keramykmuseum Prinsessehof
thumb|It Prinsessehof thumb|Ytkeamer Marijke Meu mei har portret thumb|De fiif bylden yn de tún fan museum It Prinsessehof Keramykmuseum Prinsessehof is in museum oan de Grutte Tsjerkestrjitte 11 yn Ljouwert. It museum sit yn in yn 1693 boud hearehûs mei de status fan ryksmonumint, eigentlik in lyts stedspaleis.
It museum waard yn 1917 fêstige yn de eardere stedspaleis fan prinsesse Marijke Muoi, Maria Louise fan Hessen Kassel, prinsesse fan Oranje Nassau. Doe krige de grutte kolleksje ierdewurk, tegels en porslein fan Nanne Ottema dêr in plak.
Skiednis
It gebou bestiet út in ± 1622 boud gedielte en de restanten fan de Papingastins dy’t mooglik út de 15e iuw komt. Yn 1644 kaam it yn eigendom fan it laach Aylva. Yn 1731 waard it as residinsje oankocht troch Maria Louise fan Hessen-Kassel, yn de folksmûle Marijke Meu, de widdo fan Johan Willem Friso fan Nassau-Dietz, steedhâlder fan Fryslân, foarâlder fan it hjoeddeiske Nederlânsk keningshûs. Hja boude in grutte samling keramyk op, dy’t no ûnderdiel is fan de kolleksje fan it Keramykmuseum. Letter waard it pân yn 3 wenhuzen opsplitst; yn it middelste dêrfan is yn 1898 de ferneamde grafikus M.C. Escher berne.
Nanne Ottema
Nanne Ottema hie in notariskantoar oan de prins Hindrikstrjite yn Ljouwert. Hy wist in soad oer Aziatysk keramyk en pubisearre yn 1943 syn hânboek: "Chinese keramiek". Hy wie spesjaal ynteressearre yn Aziatysk ierdewurk trochdat dat de Jeropeeske styl beynfloede. Hy koe hast alles beskriuwe mar slagge der net yn om de eftergrûnen fan "Beppes faaske" te finen. It hat by him op it buro stien en hat him syn libben lang dwers sitten. De lettere direktrise Barbara Harrisson fûn út dat it in net sa bysûnder Sineesk faaske út de 18e iuw wie. Hy bewarre syn samling by him thús en op de souder fan de eardere ambachtsskoalle yn Ljouwert, tsjinoer de Koepeltsjerke.
Ottema wie ek mei-oprjochter fan It Fryske Gea, it Ottema-Wiersma reservaat is nei him neamd. thumb|Objekt fan Karel Appel
Kolleksje
It museum hat sa'n 21 sealen mei samlingen út Jeropa en Aazje, yn de bibleteek steane sa'n 35000 boeken oer keramyk. De foarwerpen binne oardere yn 4 groepen:
Der is ek in soad keunst út Nederlânsk Ynje dy't Anne Tsjibbes van der Meulen út Burgum, de soan fan Tsjibbe Gearts van der Meulen, samle hat. De samling hie dêrfoar yn Burgum te sjen west yn in Yndysk museum. Beide manlju hawwe letter tegearre war dien om it Prinsessemuseum fierder út te wreidzjen.
Yn 1982 is der by it 75-jierrich bestean fan it museum in grutte eksposysje hâlden.
Wymbritseradiel, Snits en Drylts Kontribúsje Seediken
Wymbritseradiel, Snits en Drylts Kontribúsje Seediken wie in dykwetterskip yn de eardere gemeente Wymbritseradiel en de stêden Snits en Drylts, yn it westen fan Fryslân. It wetterskip bestie fan 1655 oant 1937. It wurkmêd fan it wetterskip falt no ûnder it Wetterskip Fryslân.
Kollumersk
It Kollumersk (Kollumersk: Kòllumers) is in dialekt fan it Stedsk dat sprutsen wurdt yn Kollum, in doarp yn de Fryske gemeente Noardeast-Fryslân. Dizze taalfoarm ûntstie yn 'e rin fan 'e achttjinde iuw, mar it is ûndúdlik wêrom't of hoe't it Stedsk him nei Kollum ta útwreide hat. It Kollumersk is in Hollânsk dialekt, en moat net betize wurde mei it Kollumerlânsk of it Pompstersk (fan Kollumerpomp), dat Nedersaksyske taalfoarmen binne, dy't yn it eastlike part fan Kollumerlân sprutsen wurde. Der binne soargen oer it fuortbestean fan it Kollumersk, no't de skoalbern yn it doarp foar it meastepart Nederlânsktalich grutbrocht wurde.
Klassifikaasje
Foarhinne bestie der twifel oer oft it Kollumersk wol ta it Stedsk rekkene wurde koe, mei't it dêrby tradisjoneel allinne mar gie om 'e dialekten fan 'e stêden Ljouwert, Snits, Frjentsjer, Harns, Boalsert, Dokkum en Starum. Hoewol't der yn 1895, 1937 en 1955 enkêtes holden waarden ûnder sprekkers fan it Kollumersk, bestie oant resint dochs noch twifel oer de klassifikaasje fan it dialekt.
Ut in ûndersyk dat yn 1996 troch taalkundige Cor van Bree ferrjochte waard ûnder in groepke âldere ynwenners fan Kollum, die lykwols ûntsjinsisber de status fan it pleatslike dialekt as in foarm fan it Stedsk bliken. Yn in lêzing dy't er yn 2008 hold yn De Colle, yn Kollum, tsjutte taalkundige en meiwurker fan 'e Fryske Akademy Pieter Duijff oan dat der wol deeglik beskate ferskillen besteane tusken it Kollumersk en de oare Stedske dialekten, mar dat dy allegearre út te lizzen binne troch de geografyske lokaasje fan Kollum yn it easten fan Fryslân en oan 'e râne fan it Fryske taalgebiet, yn tsjinstelling ta de oare Stedske dialekten, dy't allegearre middenyn 'e provinsje of oan 'e kust sprutsen wurde.
Taaleigenskippen
It Kollumersk omfiemet typysk Stedske wurdfoarmen as wurtel ("woartel"), speule ("boartsje"), deen ("dien"), suden ("soene") en wuden ("woene"). It ûnderskiedt him lykwols benammen fan 'e oare Stedske dialekten troch de ynkorporaasje fan mear Fryske wurden en útdrukkings. Sa neame Kollumers de bekende produsint fan konsumpsje-aaien in hin ("hin"), wylst alle oare Stedske dialekten dêrfoar it wurd kyp brûke. Hjirûnder noch in pear soksoarte foarbylden:
Njonken de Fryske ynfloed lit it Kollumersk teffens beskate ynfloeden sjen fan 'e Nedersaksyske Grinslânske dialekten, benammen fan it Westerkertiersk. Sa knipe Kollumers bygelyks krekt as Grinslanners it efterheaksel -en ôf, sadat der in wurdlid ûntstiet dat inkeld -n omfiemet.
Susterfeart
De Susterfeart is in feart op de grins de gemeente Smellingerlân en Tytsjerksteradiel. De feart rint fan de Koaidyk yn polder Westersanning nei it noarden. West fan it buorskip Utein bûcht de feart ôf nei it noardeasten en besuden Iniaheide giet it wetter ûnder N31 en N356 troch en rint de Susterfeart benoarden De Tike út yn De Leien.
De namme Susterfeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zustervaart.
Swaddesleat
thumb|300px|De Swaddesleat sjoen fanôf de brêge yn it Swaddepaed nei it noarden De Swaddesleat is in feart op de grins fan de gemeenten Achtkarspelen en Kollumerlân. De feart rint noardeast fan Bûtenpost en súdwest fan it buorskip Lytsewâld. Noardwest fan Bûtenpost stiet de sleat yn ferbining mei De Swadde.
De namme Swaddesleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zwaddesloot.
Lee Kyou-hyuk
Lee Kyou-hyuk ek bekend as Kyou-hyuk Lee (Seoel, 16 maart 1978) is in earder Súdkoreaansk reedrider. Lee Kyou-hyuk die mar leafst seis kear mei oan de Olympyske Winterspullen.
Hy die twa kear mei oan it Wrâldkampioenskip Allround, en fyftjin kear oan de Wrâldkampioenskip Sprint en seis kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1994, 1998, 2002, 2006, 2010 en 2014). Hy waard by dizze kampioenskippen fjouwer kear wrâldkampioen sprint. Nei de spullen fan 2014 hold Lee Kyou-hyuk op mei it reedriden op heech nivo.
Europeesk kampioenskip follybal manlju 2009
It Europeesk kampioenskip follybal 2009 foar manlju waard hâlden fan 3 oant en mei 13 septimber 2009 yn de Turkske plakken Izmir en Istanbûl.
De opset
De top-6 fan it Europeesk kampioenskip fan 2007 pleatsten har fuortdaliks foar it kampioenskip yn 2009. Turkije is as gastlân automatysk pleatst. Dêr kamen noch njoggen lannen by dy't har kwalifisearre hawwe fia de kwalifikaasjetoernoaien. Yn de earste omloop binnen de sechstsjin ûnderferdield yn fjouwer groepen. De top-3 fan dy groep giet troch nei de folgjende omloop, dêr't spile wurdt yn twa groepen mei elts seis lannen. De twa bêste lannen fan dy groepen geane nei de heale finales. It Europeesk kampioenskip waard organisearre troch de CEV, it Europeeske follybalbûn. It Europeesk kampioenskip waard organisearre troch de CEV, it Europeeske follybalbûn.
Nederlânske seleksje
De Nederlânske seleksje foar dit Europeesk kampioenskip wie sa:
Nederlânske technyske stêf
De Nederlânske technyske stêf foar dit Europeesk kampioenskip wie sa:
Hendrik Helder Psn.
Hendrik Helder Psn. (Ealsum, 26 maart 1849 - De Haach, 19 juny 1926) wie in Grinslânsk fertsjintwurdiger (1873), keapman (1882) en nôthanneler (1897), dy't oan it haad stie fan ien fan de famyljes dy't de Grinzer nôthannel fan ein 19e en begjin 20e iuw yn hannen hienen. Helder siet fan 21 july 1891 oant 2 septimber 1919 yn de Grinzer gemeenteried, yn ferskate riedskommisjes.
Hendrik Helder wie in soan fan hanneler Pieter Helder (1811-1883), dy't in houtwinkel (en lân) yn Ealsum hie, en Grietje van der Meulen. Hy troude 15 oktober 1873 yn Grins mei Anna Geertruida Hesselink, dochter fan de ferfeanter Hindrik Hesselink en Catharina Blaupot. Sy krigen fjouwer bern.
Hannel
Tegearre mei syn sweager Simon Hesselink rjochte Hendrik Helder in fennoatskip ûnder firma op, dat him talei op de hannel yn flaaks, hjidde (flaaksrûch), wol, lynsied en nôt.
Nei de dea fan Simon Hesselink yn 1894 feroare Helder de firma yn de "N.V. Helder en Hesselink's graan- en zaadhandel". Yn de Earste Wrâldkriich stoarte de nôthannel yn en ûnder de Twadde Wrâldkriich krige it bedriuw de deastek; der moast ta likwidaasje fan it bedriuw oergien wurde.
Frijmitselarij
Hendrik Helder Psn. wie in warber lid fan de Grinzer frijmitselderij. Fan 1910 oant 1920 wie er foarsittend master fan de frijmitselderslôzje "L' Union Provinciale" (sûnt 1772). Under syn bewâld waard der ek in nije lôzje oprjochte foar yn Grins legere Ingelske militêren, de "Gastvrijheid Lodge".
Seerôverij
Seerôverij of piraterij (fan it Frânske piraterie, dat komt fan it Latynske pirata, dat weromgiet op it Grykske πειρατής, peiratēs, mei de oarspronklike betsjutting "strûkrôver") is in die fan dieverij, geweld of oar krimineel hâlden en dragen op see, wêrby't in skip (ornaris in keapfardijskip) troch misdiedigers op ien of mear oare skippen of boatsjes oanfallen wurdt. Yn 'e regel is it de bedoeling om 'e lading en/of oare foarwerpen fan wearde te stellen. De dieders fan sokke misdriuwen wurde seerôvers of piraten neamd (hoewol't it wurd 'piraat', krekt as 'piraterij', ek oare betsjuttings hat). Seerôverij is fan alle tiden. De ierst dokumintearre gefallen datearje út 'e fjirtjinde iuw f.Kr., doe't de saneamde Seefolken de skipfeart yn it Eastlik Bekken fan 'e Middellânske See oanfoelen. Tsjintwurdich steane de kusten fan Somaalje en West-Afrika en de Strjitte fan Malakka bekend om seerôverij. Histoarysk foarmen de santjinde en de achttjinde iuw de heechtijdagen fan 'e 'klassike' seerôverij yn 'e Karibyske See. Seerôverij moat net betize wurde mei kaperij of kaapfeart, wêrby't de kapers dy't in skip oerfalle dêrta in fergunning hawwe fan it regear fan in lân. Kaperij wie foarhinne sadwaande in legitime foarm fan oarlochfiering, wylst seerôverij altyd in foarm fan organisearre misdie west hat.
Aldheid
It is reedlik om derfan út te gean dat seerôverij al bestiet salang't der skipfeart bestiet. Lykwols datearret it ierste dokumintearre gefal út 'e fjirtjinde iuw f.Kr., doe't de Seefolken de hannel yn 'e Egeyske See en it Eastlik Bekken fan 'e Middellânske See bedrigen. Yn 'e Klassike Aldheid stiene de Fenysjers, Illyrjers en Etrusken bekend as seerôvers. De âlde Griken beskôgen seerôverij as in earber berop. Ut Aldgrykske teksten, lykas de Ilias en de Odyssee fan Homearus, docht bliken dat it as in folslein normaal ferskynsel sjoen waard, en ek dat de ûntfiering fan froulju en bern troch seerôvers, om harren op in oar plak as slaven te ferkeapjen, in soad foarkaam. Tsjin 'e trêde iuw f.Kr. wiene de opfettings lykwols feroare, en waard it mank de Griken as in skande sjoen om foar jins libbensûnderhâld ôfhinklik te wêzen fan seerôverij.
Om dyselde tiid hinne wie it mank de Illyrjers, dy't de eastlike kust fan 'e Adriatyske See bewennen, noch hiel normaal. Harren praktyk om keapfardijskippen oan te fallen late ta ferskate konflikten mei de Romeinske Republyk, oant de Romeinen de Illyryske floaten yn 229 f.Kr. definityf fersleine. Yn 'e earste iuw f.Kr. waard de Romeinske skipfeart yn 'e Levantynske See bedrige troch seerôvers dy't operearren fan 'e Anatoalyske súdkust ôf. Yn 75 f.Kr. waard it skip fan Julius Caesar bgl. oerfallen, wêrnei't er troch Silisyske seerôvers in skoft finzen holden waard op it eilantsje Farmakousa, yn 'e Dodekanesos. Uteinlik weefde de Romeinske generaal Pompejus yn 67 f.Kr. mei de seerôvers út Silysje ôf nei in fearnsjier fan oarlochfiering op see.
Yn 'e tiid fan it Romeinske Ryk krigen de Romeinen te meitsjen mei Germaanske seerôvers. Al yn 258 plondere in float fan 'e Goaten en de Herulers de kusten fan 'e Swarte See en de See fan Marmara. Inkele jierren letter kamen ek de kusten fan 'e Egeyske See dêroan bleat te stean. Yn 264 berikten de Goaten Kappadoasje, oan 'e Anatoalyske súdkust, en yn itselde jier lânen se op Kreta en Syprus. Se stielen in ûnbidige soad bút en namen tûzenen boargers finzen. Yn 286 krige de Romeinske ofsier Karausius opdracht om 'e Frankyske en Saksyske seerôvers te eliminearjen dy't de kusten fan Armoarika (it hjoeddeistige Bretanje) en noardlik Galje teheisteren. Yn 'e earste helte fan 'e fyfde iuw waard de hillige Patrick, dy't letter Ierlân kerstenje soe, út syn bertelân Wales ûntfierd troch Ierske seerôvers en oare kant de Ierske See as slaaf ferkocht. Yn 455 waard Rome plondere troch in float fan 'e Fandalen ûnder harren kening Geiserik, dy't in ryk yn 'e Magreb stifte hie.
Midsiuwen
De bekendste en ynfloedrykste seerôvers út 'e Midsiuwen wiene de Wytsingen út Skandinaavje, dy't fan 'e achtste oant en mei de tolfde iuw de kusten fan West-Jeropa oant yn súdlik Spanje ûnfeilich makken. Se berikten sels de Middellânske See, en yn East-Jeropa sakken se fia de rivieren fan Ruslân en de Oekraïne ôf nei de Swarte See. Op 'e Middellânske See wiene fan 'e njoggende iuw ôf ek Moarske (d.w.s. islamitysk Arabyske) seerôvers aktyf. Dy fêstigen bases oan 'e kust fan súdlik Frankryk en noardlik Itaalje en plonderen yn 846 Rome. Yn 'e tsiende iuw behearsken se de Baleären, en fan 824 oant 961 hearsken se oer it Emiraat Kreta. Hja bleaune de rest fan 'e Midsiuwen in pleach foar de Mediterrane skipfeart.
Op 'e Adriatyske See hie de keapfardij sûnt de fyfde iuw ek te lijen fan Slavyske seerôvers. Fral de rike Republyk Feneesje hie fan harren in soad lêst, mar de bestriding bliek dreech en kostber, en de positive effekten dêrfan duorren nea lang. Slavyske seerôverij yn 'e Eastsee einige yn 1168 mei de ferovering troch de Denen fan it seerôversnêst op Kaap Arkona. Yn 'e trettjinde en fjirtjinde iuw waarden de hannelsrûtes fan 'e Hânze dêr en yn 'e Noardsee lykwols op 'e nij bedrige, diskear troch de saneamde Likedielers. Dy namme wiisde derop dat alle bemanningsleden in gelikens oandiel yn 'e bút krige, en dat de kapteins en oare lieders net, sa't gebrûklik wie, mear krigen as de sljochtwei matroazen. De Likedielers waarden ferneamd om harren oanfierders Klaus Störtebeker en Gödeke Michels, en pas omtrint 1440 waard harren bedriging foargoed de kop yndrukt.
Yn 'e Saksyske Tiid oan it begjin fan 'e sechstjinde iuw wiene op 'e Sudersee Fryske seerôvers aktyf dy't harsels de Arumer Swarte Heap neamden en ûnder lieding stiene fan Grutte Pier en Grutte Wierd. Hja wiene eins Fryske frijheidsstriders, dy't harren oankanten tsjin 'e troepen fan 'e usurpator Albrecht fan Saksen, om't dy yn 1498 mei stipe fan 'e Hillige Roomske keizer yn Fryslân de macht grepen hie en in ein oan 'e Fryske Frijheid makke hie.
It Kanaal
Yn 'e sechstjinde en santjinde iuw wie de stêd Dúntsjerk, yn wat no noardlik Frankryk is, in kwea ferneamd seerôversnêst. De Dúntsjerker kapers makken It Kanaal ûnfeilich foar de skipfeart fan benammen it Keninkryk Ingelân en de Republyk fan 'e Feriene Nederlannen. Allinnich al yn 'e jierren fan 1626 oant en mei 1634 stielen se 1.499 skippen en brochten se nochris 336 ta sinken. It is lykwols twifelich oft de Dúntsjerker kapers as echte seerôvers beskôge wurde kinne, mei't de kening fan Spanje harren foarseach fan kaperbrieven (en dêrmei fan in fergunning foar harren aktiviteiten).
Feriening Hendrick de Keyser
thumb|Kantoar Vereniging Hendrick de Keyser, Herengracht 172, Amsterdam De Feriening Hendrick de Keyser (offisjeel Vereniging Hendrick de Keyser) is in Nederlânske feriening ta behâld fan arsjitektoanyske of histoaryske huzen fan wearde yn Nederlân. Se is neamd nei de Amsterdamske boumaster Hendrick de Keyser en is op 3 jannewaris 1918 oprjochte troch inkelde Amsterdammers laat fan de wynkeaper Jacobus Boelen. Sy makken har soargen oer it feit dat yn harren stêd safolle histoaryske wenten sloopt waarden. De direkte oanlieding wie de oansteande sloop fan in pân by de Westermarkt.
Seerôverij
Middellânske See
Fan 'e Renêssânse ôf stiene de islamityske Berbers fan 'e kust fan 'e Magreb, yn Noard-Afrika, bekend as seerôvers. Dy saneamde Barbarijske seerôvers makken foar harren aktiviteiten lang gebrûk fan âlderwetske galeien, dy't har fuortbeweegden op 'e mankrêft fan 'e roeiende galeislaven ûnderyn it skip. Pas om 'e midden fan 'e santjinde iuw hinne begûnen se stadichoan flugge sylskippen te brûken, lykas brigantinen. Se operearren fanút de havens fan Tripoly, Tunis, Algiers en oare plakken yn wat no Algerije en Marokko is, en stiene yn namme ûnder de oerhearskippij fan 'e sultan fan it Osmaanske Ryk. Yn 'e praktyk wiene se lykwols fierhinne autonoom. Se seagen harsels as kapers, en net as sljochtwei seerôvers. Boppedat beskôgen se harrensels ek as striders yn in djihaad tsjin it kristendom, dy't troch de kristlike lannen sels yn 'e alfde iuw begûn wie mei de Krústochten.
De Barbarijske seerôvers makken benammen jacht op keapfardijskippen fan kristlike nasjonaliteiten. Se holden lykwols ek wol grutskalige oerfallen yn kustkriten fan kristlike lannen, mei as doel om safolle mooglik slaven te fangen dy't op 'e slavemerken fan Noard-Afrika ferkocht wurde koene. Fral kustdoarpen yn Itaalje en Spanje wiene gauris it slachtoffer fan sokke praktiken. Nei 1600 waarden dizze slavejachten net inkeld mear yn it gebiet fan 'e Middellânske See holden, mar ek yn 'e Atlantyske Oseaan, oant yn Ierlân ta. Yn 1627 diene Barbarijske seerôvers út Algerije sels in ynfal op Iislân, dêr't se in grut diel fan 'e befolking wei fuortfierden as slaaf. Histoarikus Robert Davis hat besifere dat der fan 'e sechstjinde oant en mei de njoggentjinde iuw tusken de 1.000.000 en 1.250.000 Jeropeänen troch Barbarijske seerôvers finzen nommen en as slaaf ferkocht waarden.
De bekendste lieders fan 'e Barbarijske seerôvers wiene de Osmaanske Turk Hayreddin Barbarossa en dy syn âldere broer Oruç Reis, Turgut Reis (ek bekend ûnder de ferbastere foarm Dragut Reis), Kurtoğlu Muslihiddin Reis, Kemal Reis, Salih Reis en Murat Reis de Aldere (reis is in Arabysk wurd foar "kaptein"). Guon Barbarijske seerôvers wiene finzen nommen Jeropeänen dy't har ta de islaam bekeard hiene om frij te kommen, lykas de Nederlanner Jan Janszoon en de Ingelsman John Ward.
De Barbarijske seerôvers hiene in kristlike wjergader yn 'e Ridders fan it Hospitaal fan Sint-Jan, dy't earst fan Rodos ôf operearren, en letter fan Malta ôf. Dy setten ek galeien yn, dy't se roeie lieten troch feroardiele kristlike misdiedigers, finzennommen moslims en in lyts tal frijwilligers dy't alles wol oanpakke woene om harren earmoede te ûntflechtsjen. Mei harren galeien teheisteren de Ridders fan Sint-Jan de keapfardij fan islamityske lannen, hoewol't se lang net sa manmachtich wiene as de Barbarijske seerôvers en dêrom in folle lytsere ynfloed hiene. It hiele, iuwenlang oanhâldende barren fan plonderings oer en wer is troch moderne histoarisy wol omskreaun as in "ûnbidich grut, multynasjonaal systeem fan organisearre ôfparsing". It kristlike oandiel dêryn waard pas beëinige yn 1798, doe't Malta, de basis fan 'e Ridders fan Sint-Jan, ûnder de Napoleontyske Oarloggen yn Britske hannen kaam.
Wat de Barbarijske seerôvers oangie, dy wisten lange tiid handich de ûnderling oarlogjende Jeropeeske lannen tsjininoar út te spyljen. Pas yn 'e twadde helte fan 'e santjinde iuw setten wichtige seemachten lykas it Keninkryk Frankryk, it Keninkryk Spanje, it Keninkryk Ingelân en de Republyk fan 'e Feriene Nederlannen, dermei útein om ferjildingsekspedysjes nei de Barbarijske kust op te túgjen. Yn 1675 twong Ingelân in frede ôf mei Tunis en Tripoly, wylst de Frânsen yn 1686 mei Tripoly en yn 1688 mei Algiers frede ôftwongen. In Spaansk bombardemint út 1784 rjochte yn Algiers sa'n skea oan, dat de dey it Spaanske regear dêrnei om frede smeekte. De teheisting fan 'e keapfardij fan 'e Feriene Steaten troch Barbarijske seerôvers late ta de Barbarijske Oarloggen (1801-1805 en 1815), wêryn't de Amerikaanske Marine de Atlantyske Oseaan oerstiek om yn 'e Middellânske See Algiers en Tripoly te bombardearjen. Der kaam lykwols pas in definitive ein oan 'e aktiviteiten fan 'e Barbarijske seerôvers nei't de Frânsen Algerije tusken 1830 en 1836 op wrede wize kolonisearre hiene.
Swarte See
Op 'e Swarte See en de See fan Azov operearren fan 'e sechstjinde oant en mei de achttjinde iuw de Saporozjekozakken as seerôvers. Dy kozakken bestiene út hearrigen dy't útnaaid wiene fan harren aadlike master, kriminelen op 'e flecht foar de autoriteiten, oan legerwâl rekke eallju en ûntsnapte slaven út it Osmaanske Ryk. Se hiene ferskate bases oan 'e ûnderrin fan 'e rivier de Dnjepr, dêr't de ferriedlike streamfersnellings harren beskermen tsjin harren fijannen. Se hiene it benammen foarsjoen op 'e skipfeart fan it Osmaanske Ryk en fan it Khanaat fan de Krim (fan 'e islamityske Krimtataren). Yn 1615 en 1625 plonderen de Saporozjekozakken sels doarpen oan 'e Bosporus, ûnder de reek fan 'e Osmaanske haadstêd Konstantinopel.
Perzyske Golf
De súdlike kust fan 'e Perzyske Golf stie ûnder de Britten oan 'e ein fan 'e achttjinde iuw bekend as de Piratekust. Arabieren dêrwei foelen net inkeld de keapfardij yn 'e Perzyske Golf en de Strjitte fan Hormûz oan, mar ek yn 'e Golf fan Omaan, dy't ta de Arabyske See heart, yn it noardwesten fan 'e Yndyske Oseaan. Yn 1809 en 1819 fierden de Britten ferjildingsaksjes út tsjin 'e seerôversnêsten dêre, en yn 1820 waard der tusken it Feriene Keninkryk en ferskate emiraten út dy krite in ferdrach fan 'ivichduorjende' frede sletten. Yn 1853 waard de Piratekust sadwaande omneamd ta de Ferdrachskust, dêr't yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw de Feriene Arabyske Emiraten út fuortkamen.
Yndyske Oseaan
Yn 'e santjinde en de achttjinde iuw wie ek Madagaskar, yn 'e Yndyske Oseaan, kwea ferneamd om 'e seerôverij. Benammen Île Sainte-Marie wie in populêre basis foar seerôvers. It bekendste seerôversutopia wie dat fan 'e wierskynlik fiktive kaptein Mission en syn bemanning, dy't neffens it ferhaal oan 'e ein fan 'e santjinde iuw yn it noarden fan Madagaskar de 'frije koloanje' Libertatia stiften. Dy soe lykwols yn 1694 ferwoastge wêze by in ferrassingsoanfal fan 'e lânseigen Malagassyske befolking.