cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hindrik VI, Diel 1
Ynhâld
Yn Frankryk wurdt wilens yn Normandje fochten, wêrby't de Frânsen binnen de tiid fan in pear oaren earst Rouen feroverje en dan wer ferlieze. Nei de slach komt Bedford te ferstjerren en nimt Talbot it befel oer it Ingelske leger op. Prins Karel fynt it ferlies fan Rouen in griis, mar Jeanne d'Arc stelt him gerêst. Hja wit de Frânske posysje fuort te sterkjen troch de machtige hartoch fan Boergonje, in bûnsgenoat fan 'e Ingelsen, oer te heljen om 'e lapen gear te smiten mei de Frânsen. Yn 'e tuskentiid is Hindrik oankommen yn Parys, dêr't er besiket om mei praten de deilisskip tusken York en Somerset oer te sljochtsjen. Him folslein ûnbewust fan wat er docht, kiest er dêrnei in reade roas as syn symboal, wêrmei't er himsels dus oan 'e kant fan Somerset stelt en York foargoed ta fijân makket. Dêrnei makket er syn flater kompleet troch de beide mannen tegearre it befel oer it Ingelske leger te jaan. As Talbot by Bordeaux troch de Frânsen ynsletten wurdt en om help freget, besykje York en Somerset inoar ôf te troevjen ynstee dat se tapakke, mei as resultaat dat gjinien fan beiden fersterkings stjoerd en Talbot mei syn troepen omkomt.
Nei dy slach litte Jeanne d'Arc har fizioenen har yn 'e steek. Se wurdt finzen nommen troch York en einiget as hekse op 'e brânsteapel. Op oantrún fan paus Eugenius IV en 'e Dútske keizer Sigismund stjoert Hindrik VI op frede mei de Frânsen oan, wêrby't er foarsteld dat prins Karel syn ûnderkening yn Frankryk wurde sil. De Frânsen geane dêrmei akkoart, mar binne fan doel om it ferdrach letter te ferbrekken en de Ingelsen út Frankryk te ferdriuwen. Underwilens hat de hartoch fan Suffolk in jonge Frânske prinsesse, Margareta fan Anzjû, finzen nommen. As er yn brieven oan 'e kening har kreaze foarkommen beskriuwt, is Hindrik dêr sa fan ûnder de yndruk dat er de rie fan syn adviseurs yn 'e wyn slacht en mei har trouwe wol. It stik einiget mei as Suffolk weromkeart nei Frankryk om it fanke op te heljen, en de riedslju fan 'e kening har ôffreegje hoe't it mei it lân komme sil.
Fryske oersetting
Henry VI, Part 1 waard ûnder de titel Kening Hindrik VI (diel I) yn it Frysk oerset troch Douwe Kalma. Yn 1963 waard it publisearre troch de Fryske Shakespeare Stifting te Drachten, as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte Shakespeare's Wurk Dl. IV, yn 'e mande mei de fertalings fan in pear Shakespeariaanske komeedzjes en fan guon oare Shakespeariaanske keningsstikken, lykas Hindrik VI, Diel 2, Hindrik VI, Diel 3 en Richard III.
Súd-Bevelân
Súd-Bevelân (Nederlânsk: Zuid-Beveland; Siuwsk: Zuud-Beveland) is in lânstreek en earder eilân yn it sintrale part fan 'e Nederlânske provinsje Seelân. It gebiet leit ynklamme tusken de Easterskelde en de Westerskelde. Tsjinstwurdich foarmet it ien lânmassa mei in oar earder eilân, Walcheren. Boppedat is Súd-Bevelân no yn it easten ferbûn mei it fêstelân fan Noard-Brabân.
Skiednis
Súd-Bevelân waard yn 'e prehistoarje wol bewenne, mar nei oerstreamings yn 'e trêde en fjirde iuw rekke it ûntfolke, in sitewaasje dêr't iuwenlang gjin feroaring yn kaam. Pas fan 'e alfde iuw ôf kamen der nije bewenners en waard it gebiet stikje by bytsje ynpoldere. By de Sint-Feliksfloed, fan 5 novimber 1530, ferdwûn lykwols in grut part fan it eilân ûnder de weagen, mei as gefolch it saneamde Ferdronken Lân fan Súd-Bevelân (no ûnderdiel fan 'e Easterskelde), dêr't in grut tal doarpen en it stedsje Reimerswiel (Nederlânsk: Reimerswaal) ferlern giene. By de Alderheljenfloed fan 1570 waard it eilân op 'e nije slim troffen.
Fanwegen syn relatyf hege lizzing kaam in grut part fan Súd-Bevelân der yn 1953, by de Wettersneedramp, ridlik goed fanôf. De eastkant fan it eilân stie lykwols lange tiid ûnder wetter. De Deltawurken, dy't fanôf 1958 as reäksje op 'e ramp oanlein waarden, ferbetteren net inkeld de seediken en oare wetterkearings, mar soargen as njonkeneffekt ek foar bettere ferbinings mei it fêstelân.
Geografy
Súd-Bevelân leit ynklamme tusken de Easterskelde, yn it noardeasten, dy't de skieding foarmet mei Toalen, en de Westerskelde, yn it suden, dy't it gebiet skiedt fan Siuwsk-Flaanderen. Yn it noardwesten foarmet de Fearske Mar de grins mei Noard-Bevelân. Hoewol't it noch faak sa neamd wurdt, is Súd-Bevelân al lang gjin echt eilân mear, mei't it yn it easten fêstsit oan it fêstelân fan Noard-Brabân, en yn it westen oan in oar earder eilân, Walcheren. Fierders wurdt Súd-Bevelân yn it noardwesten troch de Sânkreekdaam ferbûn mei Noard-Bevelân, yn it noardeasten troch de Oesterdaam mei Toalen, en yn it suden troch de Westerskeldetunnel mei Siuwsk-Flaanderen. Ek wurdt it trochsnien troch twa fan noard nei súd rinnende kanalen: justjes bewesten de eastgrins troch it Skelde-Rynkanaal, en yn 'e midden troch it Kanaal troch Súd-Bevelân.
Ofsjoen fan in pear gruttere plakken bestiet Súd-Bevelân noch fierhinne út frij tinbefolke, agrarysk gebiet. Súd-Bevelân omfiemet tsjintwurdich 4 ûnderskate gemeenten:
Demografy
Súd-Bevelân hie yn 2004 in befolking fan krapoan 92.000 minsken, wat mei in oerflak fan 344,3 km² delkomt op in befolkingstichtens fan 267,2 minsken de km². De grutste wenkearn is de stêd Goes. Op Súd-Bevelân wurdt fan âlds it Súdbevelânsk sprutsen, in Siuwsk dialekt. Trochdat der yn it ferline net in protte kontakt mei de fêstewâl bestie, hat dat mear as oare foarmen fan it Siuwsk de eigen wurdskat en klanklear beholden. Mei it Noardbevelânsk en it Walchersk wurdt it ta de Middensiuwske dialektgroep rekkene.
Grypsturt
In grypsturt is in útsûnderlik grouwe en sterke sturt fan in bist, dy't evolúsjonêr adaptearre is om dingen mei fêst te gripen of om him oan dingen fêst te hâlden. In grypsturt fungearret dêrmei as in soarte fan "fyfde lid". Grypsturten komme allinnich foar by wringedieren, en dan noch hast inkeld by soarten dy't in grutdiels yn beammen libje. Sokke bisten sette har sturt yn as helpmiddel by it klimmen of as in soarte fan anker, sadat se mei har folle gewicht oan 'e sturt hingje kinne. Guon bisten brûke har grypsturt net allinne mar om har oan dingen fêst te hâlden, mar ek om foarwerpen beet te pakken en te ferpleatsen. By sûchdieren is it diel fan 'e sturt dat brûkt wurdt om te gripen, almeast ûnbehierre.
Grypsturten komme by sûchdieren foar by grypsturtapen (Atelidae), kapusynapen (Cebus), bûdelrotten (Didelphidae) en fierders by ferskate soarten eameliters, skobdieren en beamkjifstikelbargen, de bearmarter (Arctictis binturong), de rôlsturtbear (Potos flavus) en de nôtmûs (Micromys minutus). Ta de reptilen dy't in gryptsturt hawwe, hearre in protte soarten slangen en fierders de kameleöns (Chamaeleonidae), de Salomoneilânske reuzeskink (Corucia zebrata) en de teistergekko (Correlophus ciliatus) en besibbe soarten. By amfibyen komt in grypsturt foar by de klimsalamanders (Aneides) en by fisken by de seehynders en seenullen (Syngnathidae).
Hannelingen fan Pilatus
De Hannelingen fan Pilatus, ek wol it Evangeelje fan Pilatus neamd, is in algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel, dy't de namme draacht fan Pontius Pilatus, de Romeinske steedhâlder fan Judéa yn 'e tiid fan 'e krusiging fan Jezus fan Nazaret. It is lykwols gjin pseudepigraaf, mei't it net beweart dat it troch Pilatus sels skreaun is. Ynstee hâldt it út gearstald te wêzen út offisjele ferslaggen út it pretoarium te Jeruzalim, dy't troch de klerken dêre yn opdracht fan Pilatus optekene wêze soene foar keizer Tibearius. Dêryn wurdt sawol melding makke fan 'e krúsdea fan Jezus as fan beskate wûndertekens. It is tige ûnwierskynlik dat it dokumint autentyk is, mei't der gjin inkele histoaryske basis is foar de foarûnderstelling dat Romeinske steedhâlders de dea fan lju dy't it Romeinsk boargerskip net besieten rapportearren oan it sintrale regear yn Rome, lit stean oan 'e keizer sels. It iepentlik kristlik boadskip stelt de tekst noch fierder yn 'e kiif, mei't neat derop wiist dat Pontius Pilatus ea bekeard is ta it kristendom. De measte moderne saakkundigen sjogge de Hannelingen fan Pilatus sadwaande as in kristlik wurk dat bedoeld wie om ynformaasje oangeande de krusiging en dêrmei ferbûne foarfallen út heidenske boarnen te wjerlizzen.
Datearring en gearstalling
De tsjerkehistoarikus Eusebius fan Sesaréa, skriuwend yn 325, hie gjin weet fan dizze Hannelingen fan Pilatus, al neamd er al de Brieven fan Pilatus, dêr't ek Tertullianus nei ferwiisd, en in anty-kristlik wurk dat ek de Hannelingen fan Pilatus neamd waard, mar dat dit dúdlik net is. Epifanius koe dizze Hannelingen fan Pilatus yn 376 àl, dat de tekst wurdt yn 'e regel yn 'e midden fan 'e fjirde iuw datearre, al moat dêrby oantekene wurde dat de oerlevere Gryksktalige manuskripten bewizen fan lettere redigearring fertoane. De Hannelingen fan Pilatus lykje gearstald te wêzen út ûnderskate parten, dy't ûngelikens yn taaleigen en hânskrift binne. De âldste dielen binne skreaun yn it Gryksk, wylst lettere tafoegings inkeld yn it Latyn oerlevere binne. De hiele tekst foarmet boppedat teffens in ûnderdiel fan 'e Grykske Hannelingen fan Petrus en Paulus, en binne ek taheakke oan it Latynske Evangeelje fan Nikodémus, hoewol't de ûnderskate geskriften eins neat mei-inoar út te stean hawwe.
Ynhâld
De Hannelingen fan Pilatus falle útinoar yn trije dielen. Yn it foarste diel (de haadstikken 1-11) wurdt de berjochting en krusiging fan Jezus op antysemityske wize beskreaun; dit part fan 'e tekst is dúdlik basearre op Lukas 23. It oarde diel (de haadstikken 12-16) behannelet de weropstanning fan Jezus út 'e dea. Dit part is sabeare basearre op in offisjeel ferslach oan it joadske Sanhedrin, oangeande Kristus syn delgean nei it faaiefjoer, troch Leusius en Charinus, de twa sielen dy't nei de krusiging opstiene út 'e dea. In inkeld yn it Latyn oerlevere taheakke, de Descensus ad Infernos ("Plondering fan 'e Hel") ferhellet fierders hoe't Kristus nei de hel gie om dêr de duvel alle rjochtskepene sielen te ûntnaderjen dy't er dêr ûnrjochtlik finzen hold.
Half-Life
Half-Life is in science fiction-fideospultsje ûntwikkele troch de Valve Corporation. It is it debútprodukt fan it bedriuw en it earste yn de Half-Life-searje. It spultsje waard earst yn 1998 útjûn troch Sierra Studios foar Windows-pc's, mar letter waard it ek útbrocht foar de Playstation 2, Mac OS X- en Linux-oersettings kamen beskikber yn jannewaris fan 2013. Yn Half-Life nimt de spiler de rol oan fan Dr. Gordon Freeman, in teoretysk natuerkundige, dy't himsels in wei út in geheim ûndergrûnsk laboratoarium fjochtsje moat, dêr't ûndersiik en eksperiminten mei teleportaasjetechnology slim ferkeard gien binne.
Foar Valve, opsetten troch eardere Microsoft-wurknimmers, wie it dreech om in útjouwer te finen, mei't mannichien it projekt te ambisjeus fûn. Sierra On-Line tekene úteinlik foar it spultsje, neidat se har ynteresse yn in 3D-askjespul blike litte hiene. It spultsje hie syn publike premiêre op it Electronic Entertainment Expo yn 1997. It is oarspronklik makke foar Windows en brûkt in oanpaste ferzje fan de Quake-engine mei parten fan de koade fan de id Tech 2 engine, dy't GoldSrc (gold source, fert.: goudboarne) neamd wurdt.
Foet
In foet, by bisten almeast poat neamd, is by libbene wêzens in lichemsdiel dat oan 'e útein fan 'e skonk sit (al wurdt yn it Frysk ek de hiele skonk wol "foet" neamd). Fuotten hawwe as funksje om it gewicht fan it lichem te dragen en it lykwicht te behâlden by stân en fuortbeweging. By de minske bestiet de foet út in nei foarren ta rjochte útsteksel, dat fan boppen troch it ankelgewricht mei it fertikale diel fan 'e skonk ferbûn wurdt. De ûnderkant fan 'e foet hjit de soal. Rjocht ûnder it ankelgewricht sit de hakke, wylst oan 'e útstykjende foarkant fan 'e foet fiif lytsere útsteksels sitte, de teannen, dy't fan lofts nei rjochts of fan rjochts nei lofts (ôfhinklik fan 'e fraach oft it om 'e rjochter- of de lofterfoet giet) wat langer wat lytser wurde.
De minsklike foet bestiet út 26 ûnderskate bonken, 33 gewrichten, 107 ligaminten en 19 spieren en sinen. Troch dy yngewikkelde opbou kin men mei jins fuotten ek tige komplekse bewegings meitsje, en dat is nedich om op twa skonken rinne te kinnen. Anatomysk sjoen falt de foet útinoar yn trije dielen: de foarfoet, besteande út 'e middenfuotsbonken en de teannen; de middenfoet, besteande út 'e fuotwoartelbonken; en de efterfoet, besteande út it ankel, de sprong en de hakbonke.
As de grutte tean de langste tean is, wat by likernôch 60% fan 'e minsken it gefal is, sprekt men fan in Egyptyske foet. Is de twadde tean it langste, wat by sa'n 10% sa is, dat hat men it oer in Grykske foet. Binne dy beide teannen like lang, dan is der sprake fan in fjouwerkantige foet. Krekt as by hannen jouwe in protte lju ek by fuotten de foarkar oan 'e iene of de oare. Brûkt men leaver de rjochterfoet, dan is men rjochtsfuottich, jout men de foarkar oan 'e lofterfoet, dan is men loftsfuottich. Under de midden fan 'e foet sit fan natuere in lytse holte; mist dy, dan hat men platfuotten, mar is de holte ûnnatuerlike grut, dan hat men holfuotten. Beide ôfwikings bringe problemen mei as men lang op 'e fuotten is.
Walcheren
Walcheren (Nederlânsk: Walcheren; Siuwsk: Walchren) is in lânstreek en earder eilân yn it sintrale part fan 'e Nederlânske provinsje Seelân. It gebiet leit ynklamme tusken de Noardsee, de Fearske Mar en de Westerskelde. Tsjinstwurdich foarmet it ien lânmassa mei in oar earder eilân, Súd-Bevelân. Op Walcheren lizze de Siuwske haadstêd Middelburch en de grutte yndustryhaven Flissingen.
Skiednis
Yn 'e Romeinske Tiid wie Walcheren al bewenne. Domburch wie doedestiden it grutste plak en droech nei alle gedachten de namme fan Walichrum, dat letter ferbastere wêze soe ta Walcheren. Oan 'e ein fan 'e trêde iuw rekke it gebiet ûntfolke fanwegen oanhâldende oerstreamings, wêrnei't it oan 'e achtste iuw ta sa goed as ûnbewenne bleau. Mar ek doe't har der wer minsken nei wenjen set hiene, foarmen oerstreamings allegeduerigen in gefaar; sa waard it eilân oan it begjin fan 'e alfde iuw swier troffen troch de Stoarmfloed fan 1014. Fan gefolgen waarden fan likernôch de midden fan dy iuw ôf troch mûntsen diken oanlein om 'e Walcherske kearngebieten, wêrnei't der in stadich proses fan ynpoldering fan kwelders op gong kaam.
Troch de lânbou en oerseeske hannel ûntjoech Walcheren him ta in woltierich eilân, al bleau de see altyd gefaarlik, sa't wer ris bliken die by de Alderheljenfloed fan 1570. Yn 'e achttjinde en njoggentjinde iuw brieken der mindere tiden oan. De ekonomy stagnearre en de wolfeart rûn tebek. Under de Napoleontyske Oarloggen feroare Walcheren boppedat yn 'e twadde helte fan 1809 yn in slachfjild doe't de Britten en Russen der by de saneamde Ekspedysje nei Walcheren in lâning útfierden mei as úteinlike doel om 'e wichtige haven fan Antwerpen op 'e Frânsen te feroverjen. It offinsyf, dat ein july begûn, rûn lykwols al op it eilân fêst, mei jammerdearlike gefolgen foar de boargerbefolking. Uteinlik evakuëarren de Britten en Russen har desyllúzjonearre troepen op 10 desimber, dêrby in ferwuostge Walcheren efterlittend.
Yn 1871 ferlear Walcheren formeel syn status fan eilân, doe't de Sloedaam nei Súd-Bevelân oanlein waard. It jiers dêrop waard dêroerhinne in spoarferbining makke nei Flissingen ta. Yn 'e Twadde Wrâldoarloch wiene de Dútsers bang dat de Britten har keunstke út 1809 werhelje soene, en dêrom feroaren se Walcheren yn ien grut legerkamp, dat se de Festung Walcheren neamden. Der waarden û.m. sa'n 200 bunkers boud en 16 swiere kustbatterijen stasjonearre. Doe't de Alliëarden nei harren Lâning yn Normandje en de flugge opmars dy't dêrop folge de haven fan Antwerpen nedich wiene foar befoarrieding, stie de Festung Walcheren harren yn 'e wei. De Kanadezen, dy't Súd-Bevelân befrijd hiene, besochten fia de Sloedaam troch te stjitten nei Walcheren, mar waarden mei swiere ferliezen weromslein.
Om 'e Dútsers út har bunkers te mûzedrinzgjen, besleaten de Alliëarden doe ta de Ynundaasje fan Walcheren; dêrta waarden op fjouwer plakken by Flissingen, Feare en Westkapelle de diken bombardearre. Foarôf wiene struibiljetten oer it eilân útsmiten dy't de boargerbefolking warskôgje moasten foar wat op kommendeweis wie, mar de tekst dêrfan wie steld yn akademyske taal en waard net begrepen. Sadwaande ferdronken der op 2 oktober 1944 180 ynwenners fan Westkapelle as gefolch fan it Alliëarde bombardemint op 'e seedyk by it doarp. Op 1 novimber lânen by Flissingen en Westkapelle Britske en Noarske troepen, dy't nei fûleindige striid op 8 novimber it hiele eilân befrijden.
By de Wettersneedramp fan 1953 bleau Walcheren fierhinne sparre. Likegoed waarden de wetterkearings fan it eilân al opnommen yn it Deltaplan. De derút fuortfloeiende Deltawurken, dy't sokke wettersneden yn 'e takomst foarkomme moatte soene, waarden fan 1958 yn 'e praktyk brocht. As njonkeneffekt waarden dêrtroch de ferbinings fan it eilân mei de bûtenwrâld oansjenlik ferbettere.
Geografy
Walcheren wurdt yn it noardwesten, westen en súdwesten begrinzge troch de Noardsee. Yn it suden skiedt de Westerskelde it fan Siuwsk-Flaanderen en yn noarden wurdt it troch de Fearske Mar skaat fan Noard-Bevelân. Yn it easten is it Sloe, it wetter dat eartiids de skieding mei Súd-Bevelân foarme, frijwol hielendal tichtgroeid. Behalven mei Súd-Bevelân hat Walcheren ek in lânferbining mei Noard-Bevelân, oer Fearske-Gatdaam. Midden troch Walcheren rint fan 'e Fearske Mar fia Feare, Middelburch en Flissingen it Kanaal troch Walcheren.
Ofsjoen fan 'e gruttere stêden Middelburch en Flissingen bestiet Walcheren noch út frij tinbefolke, agrarysk gebiet. It eardere eilân omfiemet tsjintwurdich noch mar 3 gemeenten:
Demografy
Walcheren hie yn 2012 in befolking fan krapoan 114.000 minsken, wat mei in oerflak fan 215,7 km² delkomt op in befolkingstichtens fan 528,5 minsken de km². Op Walcheren wurdt fan âlds it Walchersk sprutsen, in Siuwsk dialekt. Mei it Noardbevelânsk en it Súdbevelânsk wurdt dat ta de Middensiuwske dialektgroep rekkene.
Skonk
In skonk is by libbene wêzens in lichemsdiel dat it gewicht fan it lichem draacht en ornaris ek in grutte rol spilet by fuortbeweging. Skonken hawwe meastal in pyldereftige foarm en steane rjocht ûnder it lichem (behalven by lidpoatigen en oar wrimelt). Se besteane út bonken, spieren en hûd. De útein, dy't de foet of poat neamd wurdt, is faak adaptearre om rinnen makliker te meitsjen troch it gewicht fan it lichem oer in grutter oerflak te ferdielen. Fuortbeweging wurdt mooglik makke troch in stikmannich gewrichten, wêrfan't it heupgewricht, it knibbelgewricht en it ankelgewricht de wichtichsten fan binne.
Guon wêzens hawwe 1 skonk (lykas moksels), oare 2 (lykas minsken en fûgels), wer oaren 4 (sûchdieren, reptilen en amfibyen) en noch wer oaren 6 (ynsekten), 8, 12 of 14 (lidpoatigen). In lyts groepke bisten hat mear as 14 poaten, lykas de hûndertpoaten (mei minder as 20 oant wol 300 poaten) en de miljoenpoaten (dy't nettsjinsteande har namme beslist gjin miljoen poaten hawwe, mar wol oant 750).
Snorhierren
Snorhierren of taasthierren (Latyn: vibrissae) binne hierren dy't anatomysk sjoen karakterisearre wurde troch har grutte omfang en stivens (folle grutter en stiver as bgl. minsklik hollehier) en it grutte en goed trochblette hierpûdsje dêr't se út groeie. Se binne spesifyk adaptearre om as taastsintugen te fungearjen, en steane streekrjocht yn ferbining mei it sintúglik sintrum fan 'e harsens. Snorhierren komme op ferskate plakken op it lichem foar by de measte sûchdieren, ynklusyf alle primaten behalven de minske.
Snorhierren binne fral goed ûntwikkele by bisten dy't swakke eagen hawwe en by nachtdieren. Se binne fan belang foar it finen fan it paad en it sykjen nei fretten, yn it bysûnder as dat fretten libbet en besiket te ûntkommen. Guon bisten, lykas de hûsmûs, kinne luchtbewegings waarnimme mei har snorhierren, wylst oaren, wêrûnder seehûnen, der de grutte fan foarwerpen mei ynskatte kinne (dy't se op 'e seeboaiem oantreffe). Wylst rôfdieren der fretten mei sykje, brûke proaidieren se om natuerlike fijannen mei gewaar te wurden.
Snorhierren befine har meastal om 'e noas of snút hinne (dêrfandinne de namme), mar se sitte ek faak boppe eagen (dêr't minsken se yn 'e regel foar wynbrauwen oansjogge) en soms op oare plakken fan it lichem. Om't de wurking fan snorhierren fan grut belang is foar it oerlibjen fan 'e sûchdieren dy't se hawwe, is by har in grut part fan 'e harsens ynrjochte foar de ferwurking fan 'e ympulsen út 'e senuwen by de snorhierren. Ek brûke se in protte enerzjy om 'e hierpûdsjes om 'e snorhierren hinne waarm te hâlden, sadat dit sintúch altyd ynsetber is.
Lowlands
A Campingflight to Lowlands Paradise of yn it koart Lowlands is in trijedaags muzykfestival dat sûnt 1993 elk jier yn Biddinghuizen (Flevolân) op it evenemintenterrein fan Walibi Holland wurdt hâlden. Mojo Concerts begûn mei Lowlands as tsjinjinger fan festivals as Pinkpop en Dynamo Open Air en probearre hjir har wat alternativere muzyk út.
De earste twa edysjes fan it oarspronklike festival wiene yn 1967 en 1968. Doe waard it festival yn Utrecht holden. Yn 1993 waard it festival foar it earst yn 25 jier wer holden, diskear yn Biddinghuizen. Dêr is it no noch hieltyd, alle jierren mids of ein augustus.
It festival hat in grut ferskaat fan oanbod fan amusemint: der is net allinnich muzyk, mar ek literatuer, film, kabaret, ballet, teäter en tekenteltsje.
Rots
In rots is in grutte, gearhingjende stienmassa dy't faak opfallend útstiket boppe de rest fan it lânskip. Rotsen binne dêrom populêr ûnder berchbeklimmers as objekten om te bestiigjen. Rotsen kinne nei it soarte stiente yn trije haadgroepen yndield wurde: kalkstien, sânstien en granyt.
Ien fan 'e bekendste rotsen is Ulu r u, midden yn 'e woastyn fan sintraal Austraalje, dy't foarhinne Ayers Rock neamd waard. In oar bekend foarbyld wurdt foarme troch de pylders, tafelbergen en oare rotsmassa's dy't ferspraat binne oer Monument Valley, yn it súdwesten fan 'e Feriene Steaten, in krite dy't fanwegen syn dramatysk oansjen yn it ferline gauris as dekôr foar westernfilms brûkt waard. Oare gebieten mei bekende rotsformaasjes binne de Frânske Sevinnen, it Boheemsk Paradys yn Tsjechje, en it Mullerthal yn Lúksemboarch.
Wynbrau
In wynbrau of each(s)brau is by minsken en oare primaten de nei foarren ta útstykjende, mei gesichtshier begroeide bonkerâne boppe it each. It is lykwols de behierring dêr't it wurd "wynbrau" yn it deistich spraakgebrûk nei ferwiist, en net de bonkerâne.
Wynbrauwen hawwe as primêre funksje om foar te kommen dat swit, smoargens en oare guod (tink oan rein, snie en stof) by de foarholle delglydzje en yn it each bedarje. Dêrnjonken ferfolje se ek in wichtige funksje yn 'e lichemstaal, by it meitsjen fan gesichtsútdrukkings en minen. Sa wit men dat de persoan wêrmei't men yn petear is, ferheard is as er de wynbrauwen heal oplûkt, en dat er jin net leaut as de wynbrauwen hielendal omheech geane. By ien oplutsen wynbrau is men skeptysk, wylst it omleech lûken fan 'e wynbrauwen, dat fronseljen hjit, betsjut dat de oare it net mei jin iens is, of fynt dat wat men docht net troch de bûgel kin, of yrritearre rekket. As de wynbrauwen hielendal omleech geane, jout dat lulkens oan. As men de wynbrau tagelyk omleech docht en sydlings gearlûkt, stiet men foar in probleem of dilemma.
De measten minsken hawwe tsjûke wynbrauwen, dy't dan genetysk sjoen ek in dominante eigenskip binne, wylst tinne wynbrauwen just resessyf binne en dus minder foarkomme. Party lju hat ien inkele wynbrau, dy't trochrint boppe de noas; dat wurdt wol in "unibrau" neamd, en it wurdt yn 'e regel as tige ûnoantreklik beskôge. De measte manlju dy't soks hawwe, sille it stikje boppe de noas dan ek skeare. Froulju "snoeie" de wynbrauwen ornaris dochs al by, troch oant 'e boppe- en ûnderkant yndividuële hierren te plôkjen (of epilearjen) mei in pinset, of soms troch harren op dy plakken mei hjitte waaks te ûnthierjen.
Lytse reade wrotmûs
De lytse reade wrotmûs (Latynske namme: Myodes rutilus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae) en it skaai fan 'e reade wrotmûzen (Myodes), dat foarkomt yn noardlik Skandinaavje en noardlik Jeropeesk Ruslân, frijwol hiel Sibearje, dielen fan Kazachstan, Mongoalje en Mantsjoerije, op it Japanske eilân Hokkaido, yn hast hiel Alaska en yn noardwestlike dielen fan Kanada (de Yukon, de Noardwestlike Territoaria en Nûnavût).
Uterlike skaaimerken
De lytse reade wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-11 sm, mei in sturtlingte fan 2⅓-3½ sm en in gewicht fan 15-40 g. It koarte sturtsje hat lange boarstelhierren oan 'e punt. De rêch is roastbrún fan kleur, wylst de fangen en de bealch ljochtbrunich binne. De koarte earkes binne sichtber troch de tsjûke pels hinne.
Biotoop
Lytse reade wrotmûzen libje yn in biotoop dat útinoar rint fan 'e nullewâld oant strewelleguod. Ek komme se foar op 'e toendra, en soms yn rotseftich gebiet en op berchskeanten.
Hâlden en dragen
De lytse reade wrotmûs is ornaris nachts warber. Hy leit paden oan troch boaiemfegetaasje, mar kin ek goed klimme en bringt yn wâlden in oansjenlik diel fan syn tiid yn strûken en beammen troch. Hy makket syn nêst yn in ûndjippe ûndergrûnske hoale of ûnder de iene of oare beskutting, lykas in rots of in beamwoartel. Lytse reade wrotmûzen hâlde gjin wintersliep en grave winterdeis tunnels troch de snie. De winternêsten besteane yn 'e regel út boppegrûnske bêden fan moas, dêr't se beskerme wurde tsjin rôfdieren troch it sniedek. It gefaarlikst foar lytse reade wrotmûzen binne de Amerikaanske marter, de foks, de poalfoks, de harmeling, de snie-ûle en de prêrjewolf.
De peartiid duorret by de lytse reade wrotmûs ornaris fan maaie oant augustus. De wyfkes bringe 2-3 kear jiers nei in draachtiid fan 17-20 dagen in nêst fan 1-11 (almeast 4-9) jongen te wrâld, dy't ôfwûn wurde en selsstannich libje kinne nei 17-21 dagen. Under normale omstannichheden binne wyfkes mei 4 moanne geslachtsryp. As de populaasjetichtheid heech is, kin dat lykwols it geslachtsryp wurden fan 'e wyfkes fertraagje. Ut ûndersyk hat bliken dien dat 20% fan 'e jongen har itselde jiers noch fuortplantsje.
Fretten
Lytse reade wrotmûzen frette fral de blêden, knoppen, twigen en beien fan in ferskaat oan strewelleplanten. Fierders steane ek beskate skimmels, moas- en koarstmoassoarten en út en troch ynsekten op it menu. Beien wurde fral hjerstmis en winterdeis lytsman makke, wylst moas en koarstmoas benammen oan it begjin fan 'e simmer iten wurde.
Monogamy
Monogamy (fan it Grykske μονός, monos, "ien" of "allinne", en γάμος, gamos, "houlik") is in foarm fan relaasje mei geslachtsferkear wêrby't in yndividu mar ien partner tagelyk hat. Foarhinne wie dizze term inkeld tapasber op houlikssitewaasjes, mar tsjintwurdich wurdt it ek rûnom brûkt foar gearwenjende pearkes of sels foar losse relaasjes. Tsjinstelde konsepten binne polyamory, wêrby't men yntime relaasjes ûnderhâldt mei ferskate partners tagelyk mei ynstimming fan alle yndividuën dy't derby belutsen binne, en polygamy, in houlik fan mear as twa persoanen. Fan monogamy wurdt ek sprutsen by bisten dy't mar ien pearingspartner yn in pearseizoen hawwe.
Der wurde ferskillende soarten monogamy ûnderskaat:
Fierders moat der noch ûnderskie makke wurde tusken ien gefal fan monogamy foar it libben, en searjemonogamy, it hawwen fan ferskate monogame relaasjes of houliken efterinoar.
Hindrik VI, Diel 2
Hindrik VI, Diel 2, yn it oarspronklike Ingelsk: Henry VI, Part 2 (folút eins: The Second Part of Henry VI), is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. It is yn prinsipe in trageedzje, hoewol't it yn 'e tradisjonele yndieling fan Shakespeare syn wurk ûnder de Shakespeariaanske histoaryske stikken falt. Sa't de titel al oanjout, is dit stik it twadde diel fan 'e toanieltrilogy dy't basearre is op it tumultueuze libben en bewâld fan kening Hindrik VI fan Ingelân, dy't regearre fan 1422 oant 1461. It wurdt gauris mei Hindrik VI, Diel 1 en Diel 3 en mei Richard III gearfoege ta in tetralogy (rige fan fjouwer stikken) dy't de hiele perioade fan 'e Roaze-oarloggen beslacht, fan 1455 oant 1485. It wie it súkses fan dizze opienfolging fan toanielstikken wêrmei't Shakespeare syn namme as toanielskriuwer fêstige.
Hindrik VI, Diel 2 begjint mei it houlik fan Hindrik VI mei de Frânske ealfrouwe Margareta fan Anzjû, yn 1445, en einiget mei it bloedbad dat de yorkisten ûnder de lankestrianen oanrjochten yn 'e Earste Slach by St. Albans, yn 1455, dat ornaris as it begjin fan 'e Roaze-oarloggen sjoen wurdt. It toanielstik giet benammentlik yn op it ûnfermogen fan Hindrik VI om syn eallju ûnder de tomme te hâlden, wat úteinlik de boargeroarloch tusken de beide tûken fan it Ingelske keningshûs mooglik makket. Hoewol't Hindrik VI, Diel 2 basearre is op histoaryske feiten, stie Shakespeare himsels aardich wat frijheden ta mei de stof, dat it ferhaal moat net foar wier oannommen wurde. Dit toanielstik hat it grutste tal spilers fan al Shakespeare syn stikken, en wurdt yn 'e regel beskôge as fierwei it bêste fan 'e Hindrik VI-trilogy. Hindrik VI, Diel 2 is nei gedachten yn 1591 skreaun, en waard foar it earst útjûn yn 1594. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma ferskynde yn 1963.
Ynhâld
It stik iepenet dêr't Hindrik VI, Diel 1 ophold, mei it houlik tusken kening Hindrik VI fan Ingelân en de Frânske prinsesse Margareta fan Anzjû. Sy is de protezjee (en, sa wurdt ynsinuëarre, de minneresse) fan 'e hartoch fan Suffolk, dy't fan doel is om troch har de kening te beynfloedzjen. It wichtichste obstakel op 'e wei nei dat doel ta is de hartoch fan Gloucester, in omke fan 'e kening, dy't de titel fan beskermhear (Lord Protector) fan Ingelân hat, en dy't tige by tige populêr is ûnder it miene folk. Boppedat hat er it fertrouwen fan 'e kening. Gloucester syn frou Eleönoara is lykwols ûnbidige ambisjeus en wol har man op 'e troan sjen.
Troch in agint fan Suffolk wurdt se oantrune om dat mei tsjoenderspraktiken te bewurkmasterjen, mar as se in geast opropt, wurdt it ritueel ûnderbrutsen troch Suffolk syn mannen, dy't har oppakke foar hekserij. Se komt derfan ôf mei fan it Keninklik Hof ferballe te wurden, mar Gloucester is troch it hiele barren slim yn ferlegenheid brocht. Dêrop spant Suffolk gear mei de hartoch fan Somerset en mei kardinaal Beaufort, de biskop fan Winchester om Gloucester yn it ferdjer te stoarten. Suffolk beskuldiget Gloucester fan ferrie en lit him oppakke, mar ear't it ta in proses komme kin, stjoert er twa hiermoardners dy't Gloucester yn syn sel deadogge. Wylst dat allegear plakfynt, bringt de hartoch fan York, de grutte fijân fan Somerset, oan 'e greven fan Salisbury en Warwick út dat hy fan doel is en gryp de troan. De beide eallju sizze him harren stipe ta.
Foar syn rol by de moard op Gloucester wurdt Suffolk ferballe, wylst kardinaal Beaufort siik wurdt en stjert. Keninginne Margareta swart Suffolk dat se soargje sil dat er mei gauwens út syn ballingskip weromkeare mei, mar op syn ôfreis út Ingelân wurdt Suffolk syn skip oerfallen troch seerôvers en hysels finzen nommen en ûnthalze. Syn holle wurdt de keninginne tastjoerd. Underwilens is York oansteld as befelhawwer fan it leger dat in opstân yn Ierlân delslaan moat. Foar't er ôfset, oarderet er in eardere ûnderhearrige fan him, Jack Cade, om in folksopstân yn Kent te begjinnen. Yn 't earstoan giet it mei de opstân foar de wyn, en Cade beneamt himsels ta boargemaster fan Londen. Mar as Clifford, ien fan 'e eallju dy't de kening trou bleaun binne, it miene folk oerhellet om nei hûs te gean, is it gau dien mei Cade. Hy moat fan ruten spylje en wurdt in pear dagen letter deade troch de eigner fan 'e tún dy't er ynkrongen wie op 'e sneup nei iten.
Dan keart York mei syn leger werom út Ierlân, sabeare om 'e kening te beskermjen tsjin 'e keunsten fan 'e ferriedlike Somerset. York seit dat er syn leger ûntbine sil sadree't Somerset oppakt wurdt, mar dat bart net en dêrop makket York syn oanspraak op 'e troan iepenbier, yn 'e mande mei syn soannen Edwert en Richard (de lettere keningen Edwert IV en Richard III). De Ingelske eallju reitsje ferdield yn twa partijen, ien dy't York syn oanspraak stipet, en in oaren dy't trou bliuwt oan it regearjende Hûs fan Lankester. By St. Albans, benoarden Londen, komt it ta in treffen wêrby't de yorkisten de lankestrianen oer it mad komme. In grut part fan 'e lankestriaanske adel wurdt ôfslachte, en dêrby fine ek Somerset en Clifford de dea. It stik einiget as Margareta de ferbûke kening bepraat om halje-trawalje nei Londen te flechtsjen, wêrby't se beselskippe wurde troch de soan fan Clifford, dy't swart dat er syn heite dea wreekje sil mei yorkistysk bloed.
De Berte fan Merlyn
De Berte fan Merlyn, yn it Ingelsk: The Birth of Merlin (folút eins: The Birth of Merlin, or: The Child Hath Found His Father, "De Berte fan Merlyn, of: It Bern Hat Syn Heit Fûn"), is in toanielstik fan ûnbekend auteurskip út it begjin fan 'e santjinde iuw, dat foar it earst opfierd waard yn 1622 yn it Curtain Theatre yn 'e Londenske wyk Shoreditch. It waard pas foar it earst publisearre yn 1662, wêrby't it taskreaun waard oan in gearwurking tusken de toanielskriuwers William Shakespeare en William Rowley; sadwaande wurdt it ta de Shakespeariaanske apokrifa rekkene, ek al binne de measte saakkundigen fan tinken dat Shakespeare der neat mei fan dwaan hân hat en dat Rowley de skriuwer wie, mooglik yn gearwurking mei in oare kollega. It stik jout û.m. in komyske ferbylding fan hoe't de tsjoender Merlyn as folwoeksen man berne wurdt út in boeredochter. Ek oare figueren út 'e Arthurleginden meitsje der harren opwachting yn.
De Berte fan Merlyn en Cupid's Revenge
De Berte fan Merlyn fertoant opmerklike oerienkomsten mei it toanielstik Cupid's Revenge, fan Francis Beaumont en John Fletcher. Eleminten lykas de missende prins, en de hearsker en syn erfgenamt dy't fereale wurde op deselde frou soene útlein wurde kinne as ûntlienings oan in mienskiplike boarne, mar der binne ek regels en hiele passaazjes yn 'e tekst dy't frijwol mei-inoar lyk te slaan binne, lykas "Wilde-fire and Brimstone eat thee!" (De Berte fan Merlyn, III, vi, 108) en "Wild-fire and brimstone take thee!" (Cupid's Revenge, V, ii, 49). Doe't dy oerienkomsten foar it earst ûntdutsen waarden, hold men se foar bewiis dat Beaumont en Fletcher behelle west hiene yn 'e tastânkomming fan De Berte fan Merlyn. Mar om't der, ôfsjoen fan 'e neamde passaazjes, alhiel gjin oanwizings binne dy't dêrop tsjutte, wurdt no tocht dat Cupid's Revenge in ierder wurk is dat de skriuwer(s) fan De Berte fan Merlyn bot beynfloede hat.
Ynhâld
De Berte fan Merlyn hat in plot mei trije nivo's, in opbou dy't yn toanielstikken út it begjin fan 'e santjinde iuw gauris foarkomt. De wichtichste plot, op it haadnivo, behannelet lju fan keninklik bloed en harren saken fan steatsmanskip en nasjonaal wolwêzen. Op dit nivo hat de Brittannyske kening Aurelius Ambroazius krekt in grutte oerwinning op 'e Saksen behelle, mar nei de slach mist syn broer en erfgenamt, prins Uther. Der arrivearret in Saksyske delegaasje, laat troch de Saksyske prinsesse Artesia, op wa't Aurelius daliks fereale wurdt. As letter prins Uther wer opdaagjen komt, dy't ferdwaald wie yn in bosk om't er besocht hie in wûndertsjeppe frou te folgjen wêrfan't er in glimp opfongen hie, binne Aurelius en Artesia al troud, en docht bliken dat de frou dy't Uther neijage dyselde Artesia wie. De ferriedlike Saksyske besiket de beide bruorren tsjininoar út te spyljen, wat laat ta in nije oarloch tusken de Brittanniërs en de Saksen. Dêrby wurde de Saksen foargoed ferslein.
Op it twadde nivo binne de personaazjes aristokratysk, mei noeden en soargen dy't noarmen en wearden en it wiermeitsjen fan persoanlike winsken oanbelangje. De ealman Donobert besiket syn dochters Constantia en Modestia út te hylkjen oan 'e gaadlike jonge eallju Cador en Edwin, mar Modestia ambiëarret in libben as non, en ferset har tsjin har heite plannen. Nei lang wifke te hawwen, beslút se har sin troch te setten. Har ferdigening fan dy kar is sa oertsjûgjend, dat har suster Constantia fan dat stuit ôf ek yn it kleaster gean wol. Donobert is skandalisearre en fiteret de beide frijers oan om net op te jaan. Uteinlik, lykwols, moat er him by de kar fan syn dochters dellizze.
Steppelemmings (tûke)
De steppelemmings (wittenskiplike namme: Lagurini) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae) en de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), dêr't trije libbene soarten ta hearre, wêrûnder de steppelemming, dy't ek wol as húsdier holden wurdt. Dizze taksonomyske ôfdieling moat net betize wurde mei it bekendere skaai fan 'e steppelemmings (Lagurus).
Noardlike reade wrotmûs
De noardlike reade wrotmûs (Latynske namme: Myodes gapperi) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae) en it skaai fan 'e reade wrotmûzen (Myodes), dat foarkomt yn Kanada en de noardlike Feriene Steaten. Oer de namme kin maklik betizing ûntstean, mei't dizze soarte yn it Ingelsk de southern red-backed vole neamd wurdt, wylst de lytse reade wrotmûs (Myodes rutilus) yn it Ingelsk de northern red-backed vole is. De noardlike reade wrotmûs is nau besibbe oan 'e Kalifornyske reade wrotmûs (Myodes californicus), dy't mear nei it súdwesten ta libbet.
Hâlden en dragen
Noardlike reade wrotmûzen libje yn nulle-, leaf- en mingde wâlden, en jouwe de foarkar oan in wat fochtich biotoop. It binne omnivoaren, dy't griene planten frette, mar ek skimmels, sied, nuten, woartels, beien, ynsekten en slakken. Faak lizze se foarrieden oan fan hâldber fretten, lykas nuten. Se binne it hiele jier rûn aktyf, mar almeast nachts. De wyfkes krije jiers 2-4 nêsten fan elk 2-8 jongen; dêrfoar brûke se de ûndergrûnske hoalen dy't troch oare bisten groeven binne. De gefaarlikste rôfdieren foar noardlike reade wrotmûzen binne hauken, ûlen en ferskate soarten martereftigen.
Draachtiid
De draachtiid, soms ek wol dracht neamd, is de perioade dat in embryo en letter foetus yn it limoer fan 'e mem trochbringt fan 'e befruchting ôf oan 'e befalling ta. As men it oer in "draachtiid" hat, tsjut dat almeast op sûchdieren, mar ek by libbenbernjende fisken kin fan in draachtiid sprutsen wurde.
By de minske wurde draachtiid rekkene fanôf de earste dei fan 'e lêste menstruaasje. De doer fan it swierwêzen leit by froulju om 'e 40 wiken (280 dagen) hinne, mar kin per gefal ferskille. Ien oant twa wiken langer of koarter wurdt sadwaande noch altyd as in normaal swierwêzen beskôge. It bertegewicht fan 'e poppe is fansels keppele oan 'e doer fan 'e draachtiid en sil heger wêze neigeraden dat de draachtiid langer duorret.
Der besteane grutte ferskillen oangeande de doer fan 'e draachtiid by ûnderskate soarten sûchdieren. Sa duorret de draachtiid by de Afrikaanske oaljefant mar leafst 18-22 moannen, by in walfisk likernôch in jier, by in hynder rom 11 moannen en hat in ko in draachtiid dy't ferlykber is mei dy fan 'e minsken: 9 moannen. By skiep is it 144-155 dagen; by bargen 100 dagen; by hûnen 63-67 dagen; by katten 60-65 dagen; by kninen 30-32 dagen; by rotten 21-23 dagen; en by mûzen 18-21 dagen. De goudhamster hat fan alle sûchdieren de koartste draachtiid, mei 16 dagen. Inkeld bûdeldieren hawwe in noch koartere draachtiid, mar dy hantearje in hiel oar systeem, wêrby't de foetus nei de berte noch in hiel hoart yn 'e bûdel fan 'e mem bliuwt en dêrbûten net oerlibje kin. Guon soarten kenne in ferlinge draachtiid, in adaptaasje dy't bedoeld is om 'e jongen yn 'e geunstichste tiid fan it jier te wrâld komme te litten.
Henry Vandyke Carter
Henry Vandyke Carter (Hull, 22 maaie 1831 - Scarborough, 4 maaie 1897) wie in Ingelsk anatoom, sjirurch en anatomysk tekener. Hy is it meast bekend fan syn yllustraasjes fan Gray's Anatomy.
Biografy
Henry Vandyke Carter wie de âldste fan keunstner Henry Barlow Carter. Hy gie nei de Hull Grammar School ear't er medysk ûnderrjocht krige oan St George's Hospital yn Londen. Juny 1853 waard Carter studint anatomy oan it Royal College of Surgeons, dêr't er oparbeide mei Richard Owen en John Thomas Quekett. Desimber 1854 krige er syn Bachelor's of Medicine-graad oan de Universiteit fan Londen.
Hy gie 1852 oan 't wurk foar Henry Gray en oaren en yn 1856-1857 makke er de yllustraasjes foar it no ferneamde anatomyboek Gray's Anatomy. Yn dy snuorje promovearre er ek ta Doktor yn de Medesinen oan de Universiteit fan Londen. De útjouwers fan de earste edysje fan Gray's woene dat Carter mei-auteur waard meidat syn yllustraasjes like wichtich as de tekst wiene, mar Gray woe dat net hawwe.
Yn 1858 gie Carter by de Indian Medical Service en ferfear nei Bombay dêr't er heechlearaar anatomy waard by Grant Medical College and Sir Jamshedjee Jeejeebhoy Group of Hospitals. Hy bleau yn Bombay oant syn pinsjoen yn 1888, wêrnei't er werom gie nei Scarborough om tichteby syn suster Lily te wenjen.
Carter waard "Honorary Deputy Surgeon-General and Honorary Surgeon to the Queen" doe't er mei pinsjoen wie. Hy stoar oan tuberkuloaze yn Scarborough.
Pels
In pels (of facht, wat eins in hollanistyske ynterferinsje is) is by sûchdieren al it hier as ien gehiel, soms mei de hûd ynbegrepen. It wurd is ôfkomstich it fulgêr Latynske pellicia, dat wer ôflaat is fan it klassyk Latynske pellis, dat "hûd" of "fel" betsjut. De minske, dy't sels gjin pels hat, makket gebrûk fan 'e pels fan oare bisten. Sa wurde skiep en ek wol geiten holden foar de wol, dy't ienris yn it jier ofskeard wurdt. Fierders wurde guon bisten (saneamde peldieren) bejage of fokt om har pels. Sokke bisten wurde deamakke om 'e pels te bemachtigjen, dy't nammentlik fêstsitten bliuwt oan 'e ta lear preparearre hûd. Sokke pelzen neamd men bûnt.
In pels bestiet yn 'e regel út twa ûnderdielen: in ûnderpels fan lytse fine hierkes mei in isolearjende wurking, en in dekpels mei langere hierren dy't dakpansgewiis oerinoar hinne lizze, en sa in wetterôfstjittende wurking hawwe dy't de ûnderpels drûch hâldt by min waar of as der swommen wurdt.
Njonken de isolearjende funksje tsjinnet de pels ek faak foar kamûflaazje: de measte bisten hawwe in pels yn 'e kleur fan harren wengebiet, sadat se weiwurde tsjin 'e eftergrûn. Dit is in evolúsjonêre adaptaasje om predaasje tsjin te gean (yn proaidieren) of just om predaasje makliker te meitsjen (yn rôfdieren). Guon bisten, lykas de sniehazze en de harmeling, kleurje sels mei de seizoenswiksel mei en hawwe winterdeis in wite pels ta ferfanging fan 'e brune simmerpels.
Steppelemmings
De steppelemmings of echte steppelemmings (wittenskiplike namme: Lagurus) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae) en de lyknammige tûke fan 'e steppelemmings (Lagurini). Ta dit skaai heart mar ien libbene soarte, de steppelemming, dy't foarkomt op 'e steppen fan Jeraazje. Dêrnjonken binne der trije fossile soarten. Foarhinne waard ek de alsemfjildmûs (Lemmiscus curtatus), út Noard-Amearika, ta dit skaai rekkene, mar nij ûndersyk hat útwiisd dat dy foar 't neist net nau mei de steppelemming besibbe is.
Teister
Teisters bepale in wichtich diel fan 'e eachopslach, en fral by froulju wurde se oer it algemien as moaier ûnderfûn neigeraden dat se tsjûker en langer binne. Sadwaande meitsje froulju (en inkeld manlju ek wol) de teisters op troch it gebrûk fan dûnkerkleurige maskara, dat se dúdliker sichtber makket. Foar datselde doel besteane der ek keunstteisters, dy't oan in plakrâne sitte dy't men op it eachlid plakke kin. Soms kinne teisters yngroeie of kinne teisterhierpûdsjes ûntstutsen reitsje. Dan kriget men in bobbeltsje op it eachlid dat yn 'e folksmûle in "strontsje" neamd wurdt.
Ealjebijen (toanielstik)
Ealjebijen, yn it oarspronklike Aldgryksk: Σφῆκες, Sfēkes, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e grutte Grykske toanielskriuwer en dichter Aristofanes (±446-±386 f.Kr.). It is in absurdistyske komeedzje dy't fertelt oer it besykjen fan in man om syn âlde heit fan in ferslaving oan sjuerytsjinst ôf te helpen. Saakkundigen beskôgje dit stik as it toanbyld fan it subsjenre fan 'e âlde komeedzje. Ealjebijen, dêr't Aristofanes it Ateenske rjochtssysteem mei op 'e hak naam, datearret fan 422 f.Kr., doe't it opfierd waard as ûnderdiel fan 'e jierlikse toanielwedstryd op it Ateenske Feest fan Dionysus Lenaius. It waard yn it Frysk oerset troch Klaas Bruinsma.
Ynhâld
Ealjebijen iepenet as de âlde man Filokleön troch syn soan Bdelykleön yn syn eigen hûs finzen holden wurdt om him fan syn ferslaving oan rjochtsaken ôf te helpen. De âldman is nammentlik in fileliastes ("rjochtsakofyl"), dy't der alhiel oan ferslingere rekke is om lid te wêzen fan 'e sjuery. Hy besiket op in ferskaat oan ûnwierskynlike manearen te ûntsnappen (bgl. troch him foar te dwaan as reek en sa op te stiigjen troch de skoarstien), en it slagget Bdelykleön en syn slaven hieltyd mar krekt om him tsjin te hâlden. Dan komme de âldman syn maten opdaagjen, oare âlden fan dagen dy't gauris mei him yn 'e sjuery sitte, en swaarmje om Bdelykleön en syn slaven hinne as wiene it ealjebijen. Se bedije der lykwols neat oars mei as dat elkenien op 't lêst sa wurch is, dat beide partijen wol omlyk wolle en men oerienkomt om 'e strideraasje mei wurden op te lossen.
Der folget dan in diskusje tusken de heit en de soan, dy't him taspitst op 'e foardielen dy't de âldman oan syn sjuerytsjinst ûntliend. Filokleön fielt him flaaike troch de oandacht dy't de riken en machtigen him skinke yn ruil foar in útspraak yn harren foardiel, en hy genietet fan 'e macht om 'e wetten te ynterpretearjen sa't hy dat wol, sûnder dat lykfolwa him dêrfoar op 'e fingers tikket. Bdelykleön leit dêr tsjinyn dat sjueryleden ûnderwurpen binne oan 'e wil fan 'e amtlike stân, en dat se foar harren ûntankber wurk boppedat ek noch amper betelle krije. Sa hat Filokleön it noch nea besjoen, mar hy kin him der likegoed net ta bringe om syn leafhawwerij alhiel op te jaan. Dêrop stelt Bdelykleön út dat er tenei ynstee thús rjochtsaken sjurearje sil.
De húskeamer wurdt ynrjochte as in rjochtseal en der wurdt in rjochtsaak foar him brocht dy't in skeel tusken de beide hûnen fan 'e húshâlding oangiet. De iene hûn betichtet de oare derfan in Sisyljaanske tsiis stellen en net mei him dield te hawwen. De tsjûgen binne û.o. in kom, in stamper, in tsiisrasp en in pôt. Mei't dy fansels gjin ferklearring ôflizze kinne, docht Bdelykleön foar elkmis in wurdsje, eltse kear yn it foardiel fan 'e beklage. Dan bringt er ek noch guon jonghûntsjes (de bern fan 'e beklage) binnen om dêrmei Filokleön op it moed te kommen. Mar de âldman lit him net fan 't stik bringe: hy stimt altiten "skuldich" en is fan doel dat no ek te dwaan. Syn soan ferrifelet him lykwols mei gemak, sadat er by fersin syn stim yn 'e urne foar frijspraak docht. It âlde sjuerylid is skokt as de beklage frijsprutsen wurdt. Syn soan ûnthjit him lykwols in jûn fan fermaak, dat tegearre geane se út 'e hûs.