Krúswurdpuzel
Nederlânske krúswurdpuzels
Op 30 jannewaris 1925 ferskynde yn de Ljouwerter Krante it artikel ‘De gevaarlijke kruiswoordpuzzle’. Yn it stikje waarden puzelders troch in Ingelske eachspesjalist warskôge foar pine yn’e holle, oerspandheid en minne eagen. In moanne letter ferskynde yn de LC in kommersjele ‘puzzle’ fan sûkelarjefabrikant Van Houten dêr’t dikke prizen mei te winnen wiene. Op freed 25 maart 1925 ferskynde yn it ‘Kinderblad’ op side 36 fan de Ljouwerter Krante in ‘’Kruiswoord-Raadsel” (‘Ingezonden door een 14-jarigen stadsgenoot’). Op sneon 8 augustus 1931 sette de LC har earste ‘Kruiswoordraadsel’ yn it ‘Fjirde blêd’ fan de krante. Fan dat jier ôf soene yn de Ljouwerter faker krúswurdpuzels yn de sneonskrante ferskine. De earste krúswurdpuzels waarden makke troch redakteuren dy’t it puzels meitsjen neist harre gewoane wurk diene. Under it kopke ‘Kruiswoorden-puzzles’ sette Dr. Linkerhoek op 12 jannewaris 1925 yn it Algemeen Handelsblad de earste Nederlânske krúswurdpuzel. Njonken twa diagrammen beskreau hy hoe’t it riedsel oplost wurde moast. Hy sette der ek by dat in ‘kruiswoordenpuzzle’ eins gjin bernewurk wie, en kundige oan dat de earstkommende sneon (17 jannewaris) krekt sa’n ‘puzzle pleatst wurde soe. Foar de ynstjoerders wiene fiif edukative prizen beskikber. De puzels dy’t dêrnei ferskynden wiene bedoeld foar ‘elke leeftyd’, en de rubryktitel ‘Onder de Streep voor Kinderen’ krige as namme ‘Denken en Doen’. Fiif dagen nei it ferskinen fan de yntroduksje yn it Algemeen Handelsblad ferskynde ek op 17 jannewaris yn wykblêd ‘Het leven’ in ‘’Cross-Word-puzzle’’, in puzel dy’t op folwoeksenen rjochte wie. It wie krekt soksoarte puzel as dy yn it Algemeen Handelsblad. Neidat op 7 febrewaris 1925 by in krúswurd- fan sûkelarjefabrikant Bensdorp in bedrach fan ‘’f’’100 ‘wûn wurde koe reägearre sûkelarjefabrikant Kwatta daliks mei út in totale prizepot fan f 25.000 in haadpriis fan f1000 beskikber te stellen (trije kear it jierlean fan in tsjinstfaam). De puzeloplossing bestie út in reclameslogan. Troch it súkses publisearren folle mear firma’s in krúswurdpuzel. Troch de dikke prizen waarden de krantepuzels populêr. De NRC brûkte as earste de namme ‘puzzel’ ynstee fan ‘puzzle’. Puzelders waarden yn de tritiger jierren befrege op it mêd fan mytology, de bibel en benammen wurdkennis. Neist oare puzelsoarten ferskynde yn de measte kranten om de fjirtjin dagen in krúswurdpuzel. Yn de Twadde Wrâldoarloch ferskynden yn de saneamde legale kranten noch lange tiud krúswurdpuzels. De Amsterdamske útjouwer Isaac Keesing seach yn Dútslân it puzelboekje Das Deutsche Rätselbuch en kaam al gau mei in eigen Nederlânske útjefte. Syn earste Nederlânske puzelboekje ‘Denksport’- mei de ûndertitel ‘voor volwassenen’ - ferkynde op 3 oktober 1930 by útjouwerij Keesing. Op de 16 siden fan it boekje stiene ek in grut tal farianten fan de krúswurdpuzel. Haadredakteur Ger Goedegebuure lei him ta op kwaliteitsferbettering fan besteande puzels en eksperimintearre mei noch mear puzelfoarmen. Sa ferskynde fan syn hân de earste trochrinner. Yn de blêden ferskynden dêrnei puzelsoarten me nammen as sirkelriedsel, wurdljedder, keppelriedsel en traaljewurk. Der wie ek in krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes. Boppedat wiene der farianten yn foarmen en ôfmjittings. Keesing stjoerde fergees puzels nei kranten en tydskriften dy’t noch gjin krúswurdpuzels hiene en makke reklame op oanplakpylders. De redakteuren fan de NRC makken fan 1936 ôf sels gjin krúswurdpuzels mear, mar kochten se fan Denksport. It puzelblêd ‘Denksport’ krige yn 1946 konkurrinsje fan it moanneblêd ‘Puzzlesport’ fan útjouwerij Born yn Assen. Neist krúswurdriedsels en magyske fjouwerkanten stiene yn de earste nûmers ek trochrinners en skaakproblemen.