cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jaws (film)
Foarskiednis
Jaws is basearre op 'e roman Jaws fan sjoernalist en skriuwer Peter Benchley, dy't yn 1974 útkaam. Richard D. Zanuck en David Brown, twa filmprodusinten by Universal Pictures yn Hollywood, hiene fierhinne deselde ûnderfining mei it boek. Se kamen it allebeide by tafal foar de publikaasje al tsjin, liezen it yn ien sliepeleaze nacht út en fûnen it ien fan 'e spannendste boeken dy't se ea lêzen hiene. Dêrom stieken se de koppen byinoar en besleaten se om in ferfilming te meitsjen. Se kochten al yn 1973 de filmrjochten op 'e roman oan foar de priis fan $175.000 (omrekkene sa'n $990.000 yn jild út 2018). Brown soe letter sizze dat se, hiene se it boek twaris lêzen, fan in ferfilming ôfsjoen hawwe soene om't se dan foar it ferstân krigen hiene hoe dreech guon sênes te ferfilmjen wiene.
Zanuck en Brown namen foar de funksje fan regisseur alderearst John Sturges yn omtinken, in feteraan út 'e Amerikaanske filmyndustry, dy't ek in oare see-aventoerefilm makke hie, The Old Man and the Sea. Se besleaten de post lykwols ta te kennen oan Dick Richards, waans debút as regisseur, The Culpepper Cattle Co., it foargeande jiers útkommen wie. Richards hie it lykwols foar de moade om 'e haai oant te tsjutten as in walfisk, in gewoante dy't de produsinten al hiel gau begûn te yrritearjen en late ta syn ûntslach. Underwilens woe Steven Spielberg Jaws stomme graach regissearje. Hy hie krekt in oare film foar Zanuck en Brown makke, The Sugarland Express, en by in gearkomste yn harren kantoar hied er in eksimplaar fan Benchley syn doe noch net publisearre roman opmurken en meikrigen om te lêzen.
Senario
Spielberg wurke by syn rezjy fan Jaws op basis fan in senario dat skreaun wie troch Benchley, deselde dy't ek de oarspronklike roman skreaun hie. Yn it filmskript wiene in protte subplots út 'e roman ôftanke om in mear streamline ferhaal te krijen. Yn opdracht fan Spielberg waarden de earste beide akten fan it boek frijwol hielendal werskreaun foar de film, wylst de jacht op 'e haai, dy't yn it boek de trêde akte foarmet, ridlik trou omset waard nei it senario.
Spielberg fûn de personaazjes yn it senario lykwols net botte sympatyk, dat hy frege ferskate senarioskriuwers om der nochris nei te sjen, mar allegearre betanken se foar dy eare. Uteinlik fûn er toanielskriuwer Howard Sackler ree om it senario te werskriuwen sûnder dat er dêr in fermelding op 'e ôftiteling foar krige. Neitiid miste Spielberg noch wat humor yn it senario, dat hy frege syn freon Carl Gottlieb, in komeedzjeskriuwer, om it te bewurkjen. Oarspronklik wie it de bedoeling dat Gottlieb inkeld de dialooch wat oppoetse soe, mar úteinlik waard er de wichtichste skriuwer fan it senario. Ek John Milius en de senaristen fan The Sugarland Express, Matthew Robbins en Hal Barwood, droegen sûnder fermelding op 'e ôftiteling by oan it senario.
Uteinlik sieten der likernôch 27 sênes yn 'e film dy't net yn 'e roman foarkomme. Benchley hie Jaws skreaun nei't er lêzen hie hoe't sportfisker Frank Mundus yn 1964 in ûnbidich grutte haai fongen hie, en it personaazje fan Quint wie fierhinne op Mundus basearre. Sackler betocht de eftergrûn fan Mundus as oerlibbene fan 'e ramp mei de USS Indianapolis yn 'e Twadde Wrâldoarloch. De fraach wa't ferantwurdlik wie foar it skriuwen fan 'e monolooch fan Quint oer dat foarfal, late letter ta frijwat kontroverse. Neffens Spielberg droegen Sackler, Milius en akteur Robert Shaw der alle trije oan by. Neffens Gottlieb wie it fral it wurk fan Shaw (dy't ek toanielskiuwer wie) en hie Milius der net folle mei te krijen.
Casting
Hoewol't Spielberg tastimde yn it fersyk fan Zanuck en Brown om guon bekende akteurs te casten, woed er tagelyk krekt net grutte filmstjerren hawwe, mei't neffens him de haai de iennichste superstjer yn 'e film wêze moast. Foar de rol fan plysjekommissaris Martin Brody waard Robert Duvall frege, mar dy hie inkeld belangstelling foar de rol fan Quint. Charlton Heston liet witte wol earen nei de rol te hawwen, mar in akteur fan syn statuer koe Spielberg no krekt net brûke. Uteinlik foel de kar op Roy Schneider, in bekend akteur mar gjin grutte filmstjer.
De rol fan Quint waard oanbean oan Lee Marvin en Sterling Hayden, dy't allebeide nee seine. Njoggen dagen foar it begjin fan 'e produksje retten Zanuck en Brown Robert Shaw oan, mei wa't se krekt gearwurke hiene oan The Sting. Shaw sels seach de rol net sitten, mar stimde deryn ta op oanrieden fan syn frou (de aktrise Mary Ure) en syn sekretaresse, dy't allebeide tige entûsjast wiene.
Foar de rol fan marine biolooch Matt Hooper woe Spielberg Jon Voight hawwe, mar dat waard him net. Ferskate oare akteurs, ûnder wa Jan-Michael Vincent, Kevin Kline en Jeff Bridges, waarden yn omtinken nommen, mar Spielberg syn freon George Lucas rikkemandearre Richard Dreyfuss oan, mei wa't er gearwurke hie oan American Graffiti. Dreyfuss betanke foar de eare, mar doe't er in besletten fertoaning foarôfgeande oan 'e premiêre fan syn lêste film seach, The Apprenticeship of Duddy Kravitz, fûn er syn aktearjen dêryn sa min, dat er bang wie dat nimmen him mear ynhiere soe as se de film ienris sjoen hiene. Dat hy skille daliks Spielberg op mei it boadskip dat er him betocht hie.
Opnamen
Mei Zanuck en Brown as produsinten foar Universal Pictures en harren eigen filmstudio, de Zanuck/Brown Company, waard foar de film in budget fan $3,5 miljoen útlutsen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Bill Butler. As setting wie it eilân Martha's Vineyard útsocht, foar de kust fan 'e Amerikaanske steat Massachusetts, nei't it eastlike part fan Long Island yn omtinken nommen mar ôfwiisd wie. De kar foel op Martha's Vineyard om't Spielberg ferlet hie fan in fakânsje-eilân foar de middenklasse, en teffens om't de omlizzende seeboaiem fan 'e Atlantyske Oseaan dêre oant 19 km út 'e kust nea ûnder de 11 m djipte sakket, sadat de de meganyske haaien dêr ynset wurde koene op plakken bûten it sicht fan lân. De opnamen setten op 2 maaie 1974 útein en duorren oant en mei 6 oktober fan dat jier. Dat wiene 159 draaidagen, hoewol't der yn 't foar mar 55 ynpland wiene. Fan gefolgen tine it budget ek út ta $9 miljoen.
De sênes mei de haai woene Zanuck en Brown earst in libbene wite haai foar traine, mar dat plan waard harren al rillegau ûntpraat. Sadwaande waarden der trije meganyske haaien fan wiere grutte brûkt, dy't yn 'e simmer fan 1973 ûntwurpen waarden troch artdirector Joe Alves. Se waarden tusken novimber 1973 en april 1974 boud troch in team fan fjirtich technisy fan Rolly Harper's Motion Picture & Equipment Rental, in rekwisiteferhierbedriuw yn Sun Valley (Kalifornje). De earste haai wie in 'seeslide', dy't troch it wetter lutsen wurde koe, besteande út 'e boppekant fan 'e haai sûnder de búk. De oare beide wiene 'platfoarmhaaien', ien dy't fan lofts nei rjochts troch it byld fan 'e kamera beweegde, mei de (ûnsichtbere) rjochterkant iepen foar tagong fan pneumatyske slangen, en ien dy't fan rjochts nei lofts troch it byld fan 'e kamera beweegde, mei de lofterkant iepen.
Jaws wie de earste grutte Hollywood-film dy't echt op see filme waard, en dat soarge foar in protte swierrichheden. It rûn sa út 'e klauwen dat de leden fan 'e filmcrew op in stuit nei de film begûnen te ferwizen as Flaws (Ingelsk foar "Flaters", rimend op Jaws). Sylboaten fearen op 'e eftergrûn troch it byld yn sênes dêr't se net winske wiene, kamera's rekken trochweakke mei korrosyf seewetter en de rekwisythaaien wegeren geregeldwei tsjinst. Begjin july kapseisde it platfoarm dêr't de haaien op nei see sleept waarden, sadat der dûkers ynset wurde moasten om it wer fan 'e seeboaiem op te takeljen. De sabeare "net-absorbearjende" hûd fan 'e haaien, makke fan neopreenskom, begûn frijwol daliks focht op te nimmen, wat de de bisten in opswold oansjen joech. De seeslidehaai rekke betize yn in wâld fan seewier. Senarioskriuwer Carl Gottlieb waard op in hier nei ûnthalze troch in boatskroef en akteur Richard Dreyfuss rekke hast opsletten yn 'e haaiekoai. De boat de Orca sonk hast mei de akteurs noch oan board. De akteurs wiene gauris seesiik, en de filmcrew rekke oanhelle mei sinnebrân en hûdswierrichheden fanwegen alle sâlt wetter. Robert Shaw pykte omreden fan belestingproblemen út nei Kanada wannear't er mar koe. As er àl op 'e filmset wie, joech er him nei de opnamen oer oan komasûpen en boppedat ûntwikkele er in skeel mei Dreyfuss, dy't tsjin syn eigen ferwachting yn troch de filmkritisy rûnom bejubele waard om syn rol yn The Apprenticeship of Duddy Kravitz.
Alle tsjinslaggen wiene foar de úteinlike film yn guon opsichten in seine. Want om't er faak net fan 'e meganyske haaien gebrûk meitsje koe, waard Spielberg twongen om in protte sênes op te nimmen wêryn't de oanwêzigens fan 'e haai inkeld yndirekt oantsjutten waard. Yn 'e iepeningssêne, bygelyks, wêryn't neffens it senario de haai Chrissy Watkins oanfoel en opfriet, wie de haai úteinlik hielendal net te sjen. Ynstee waard de sêne filme mei inkeld aktrise Susan Backlinie, dy't oan keabels troch it wetter sleept en kopke-ûnder skuord waard. En by ferskate sênes by de jacht op 'e haai wurdt de oanwêzigens fan it bist inkeld oanjûn troch de oer it wetter slepende driuwtûnen, wat eins folle driigjender is.
Nei't de opnamen op lokaasje yn en om Martha's Vineyard einlings en te'n lêsten foltôge wiene, waarden noch ferskate ûnderwettersênes filme yn 'e wettertank fan Metro-Goldwyn-Mayer yn Culver City (Kalifornje), mei stuntlju Dick Warlock en Frank James as body doubles foar Richard Dreyfuss yn 'e sêne mei de koai. Ek waarden noch inkele sênes yn 'e Stille Oseaan opnommen by it eilân Santa Catalina, foar de kust fan Kalifornje.
Nei't de film foar in testpublyk draaid wie, waarden der noch twa feroarings yn oanbrocht. It bekendste sitaat út 'e film, as kommissaris Brody seit: "We ha ferlet fan in gruttere boat", waard oerstimd troch de gjalpen fan it publyk nei't de haai efter him opdûkt wie. Dêrom waard dêr in stikje film tuskenyn set om 'e gjalpen fuortstjerre te litten foar't Brody de mûle iependie. En fierders besleat Spielberg dat er noch ien skrikmomint ynpasse woe, as Hooper by nacht ûnder wetter de boat fan fisker Ben Gardner besjocht, en it lyk fan Gardner ynienen it ljocht fan syn bûslampe binnendriuwt. Universal fûn it sa lykwols moai west en wegere dêrfoar de beurs te lûken, dat doe lei Spielberg $3.000 fan syn eigen jild op 'e tafel en naam de reshoot op yn it swimbad fan filmeditor Verna Fields yn Encino (Kalifornje), dat ôfdutsen waard mei in dekkleed om nacht te simulearjen, en folstruid mei molkepoeier om 'e troebele wetters om Martha's Vineyard nei te bearen.
Filmmuzyk
De filmmuzyk fan Jaws waard fersoarge troch John Williams, dy't it wichtichste tema fan 'e soundtrack, dat de oanwêzigens fan 'e haai oanjout, makke troch in wikseljend patroan fan twa noaten (E en F), dat hieltyd lûder wurdt (beharkje). Dat groeide letter út ta in klassyk stikje filmmuzyk, dat synonym waard mei neieroankommend gefaar. De soundtrack fan Jaws waard sa ferneamd, dat Williams dermei trochbriek, wylst Steven Spielberg letter sei dat de film sûnder it wurk fan Williams mar heal sa súksesfol west hawwe soe.
Distribúsje
De distribúsje fan Jaws waard fersoarge troch Universal Pictures. De film gie op 20 juny 1975 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde yn 1975 op LP en yn 1992 op cd, beide kearen by platemaatskippij MCA Records. Jaws waard yn 1980 útbrocht as VHS-keapfideo en kaam yn 2000 foar it earst út op dvd en yn 2012 foar it earst op blu-ray.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Jaws oer it algemien positive resinsjes. Sa joech Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times de film 4 fan 4 stjerren. Hy neamde it "in sensasjoneel effektive aksjefilm, in grizelige skriller dy't nammenste better út 'e ferve komt om't er befolke is mei personaazjes dy't ta [echte] minsken ûntwikkele binne." Yn it tydskrift Variety priizge A.D. Murphy de rezjy fan Steven Spielberg. Hy hie fral ek lof foar akteur Robert Shaw yn 'e rol fan 'e eksintrike haaiejager Quint, dy't er "absolút geweldich" neamde.
Yn it tydskrift New Times skreau Frank Rich oer de regisseur: "Spielberg is seinge mei in talint dat folslein ôfwêzich is yn 'e measte Amerikaanske filmmakers fan hjoed de dei: dizze man wit echt hoe't er op it wite doek in ferhaal fertelle moat." Dêr heakke er oan ta: "Guon fan 'e grizelichste sênes yn Jaws binne dy dêr't we de haai net iens te sjen krije." Sels Pauline Kael fan it blêd The New Yorker, ornaris bepaald gjin leafhawster fan aksjefilms, hie har by it sjen fan Jaws fermakke, dat se omskreau as "de fleurichst perverse grizelfilm ea makke […] mei mear piid as in iere Woody Allen-film, folle mear spanning, [en] hy is [ek] grappich op in Woody Allen-eftige manear."
Der wiene lykwols ek resinsinten dy't net folle mei Jaws op hiene, ek al foarmen dyselden in lytse minderheid. Yn The New York Times hie Vincent Canby krityk op it feit dat der net folle begrutsjen foar de slachtoffers fan 'e haai yn 'e film ferwurke siet: "It jout oan hoe't dizze film wurket dat wy net ienris in bysûnder protte sympaty foar lykfol hokker fan 'e slachtoffers fan 'e haai fiele." Hy stelde fêst dat de personaazjes yn Jaws inkeld "as rekwisiten funksjonearje". Wol moast er tajaan dat de film "it soarte flauwekul [is] dêr't men in protte wille oan belibje kin." Charles Champlin fan 'e Los Angeles Times fûn Jaws lykwols "in grouwélich en eksploitatyf wurk dat foar syn impact weromfalt op eksessen." Ek fûn er de sênes op 'e fêste wâl "saai, knoffelich yn byld brocht en kneukelhouwerich skreaun." Marcia Magill fan Films in Review skreau dat Jaws "it besjen tige by tige wurdich is", mar dan inkeld foar de jacht op 'e haai yn it lêste trêdepart. Oer it earste twatrêde part wie se net bêst te sprekken. Molly Haskell fan The Village Voice karakterisearre Jaws as "in grizelmasine dy't mei kompjûtereftige presyzje wurket". Ek skreau se dat se har by it sjen fan 'e film field hie as "in rôt dy't shockterapy kriget."
De faakst hearde krityk op Jaws wie lykwols dat meganyske haai sa oerdúdlik neimakke wie. Yn 2002 skreau ynternetfilmresinsint James Berardinelli dat it poer te tankjen wie oan 'e knaphandige rezjy fan Spielberg dat it bioskooppublyk net "krom lei fan it laitsjen om 'e flauwens" fan 'e nephaai. Nettsjinsteande dat wurd Jaws tsjintwurdich rûnom beskôge as in filmklassiker, ien fan 'e bêste films aller tiden en miskien wol de alderbêste horrorfilm ea. Yn 2001 waard Jaws troch de Library of Congress útornearre foar preservearring foar de ivichheid yn it Amerikaanske National Film Registry, omreden fan kulturele, histoaryske en/of estetyske wearde.
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Jaws in tige heech goedkarringspersintaazje fan 97%, basearre op 99 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "In meislepend, knaphandich makke ferhaal en in sparsume ynset fan skrikmominten bewissigje dat Jaws fan Steven Spielberg noch altyd in mylpeal is yn 'e ûntwikkeling fan moderne kaskreakerspanning." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Jaws in goedkarringspersintaazje fan 87%, basearre op 21 resinsjes.
Opbringst
Jaws brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $265,9 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $210,7 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $476,5 miljoen. (Dêrby is de opbringst ynbegrepen fan ferskate lettere gelegenheden dat de film op 'e nij yn bioskoop brocht waard.) Ofset tsjin it budget fan $9 miljoen betsjut dat in winst fan $467,5 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie Jaws de meast opbringende film aller tiden oant er twa jier letter, yn 1977, foarbystribbe waard troch Star Wars fan George Lucas.
Prizen
Yn 1976 waard Jaws by de Oscars nominearre foar prizen yn 4 kategoryen. Dêrûnder wie de Oscar foar Bêste Film, dy't lykwols nei One Flew over the Cuckoo's Nest gie. Jaws wûn wol de Oscars foar bêste orizjinele filmmuzyk (John Williams), bêste filmmontaazje (Verna Fields) en bêste lûdsmixing (Robert Hoyt, Roger Heman jr., Earl Madery en John Carter). Steven Spielberg wie nidich dat hysels net nominearre wie foar de priis foar bêste regisseur.
John Williams wûn behalven de Oscar ek de Golden Globe foar bêste orizjinele filmmuzyk, de BAFTA yn deselde kategory en de Grammy Award foar bêste soundtrack foar fisuele media. Jaws waard fierders by de Golden Globes nominearre foar de prizen foar bêste dramafilm, bêste regisseur en bêste adaptearre senario, en by de BAFTA's, de wichtichste Britske filmprizen, foar bêste film, bêste regisseur, bêste akteur (Richard Dreyfuss), bêste filmmontaazje en bêste lûd. By de People's Choice Awards wûn Jaws de priis foar bêste film. Spielberg waard nominearre foar de Directors Guild of America Award foar bêste rezjy en Peter Benchley en Carl Gottlieb waarden nominearre foar de Writers Guild of America Award foar bêste adaptearre drama.
Ynfloed
De ynfloed dy't Jaws op 'e filmyndustry fan Hollywood hie, wie ûnbidige grut en is noch altyd merkber. Sa wie de film fan krúsjaal belang by it fêststellen fan 'e foardielen fan in saneamde wide release, it daliks útbringen fan in film yn in grut tal bioskopen tagelyk. Foartiid wie it nammentlik yn 'e Feriene Steaten wizânsje om film earst yn in beheind tal bioskopen draaie te litten om te sjen hoe't er it die, om dan, as de film súksesfol bliek te wêzen, it tal bioskopen dêr't er draaide út te wreidzjen. Tsjintwurdich is saturation booking, wêrby't in film tagelyk yn tûzenen bioskopen yn 'e Feriene Steaten iepenet, hiel gewoan. Jaws wie ek fan grutte ynfloed foar it fêstigjen fan 'e simmer as in wichtige jiertiid foar it útbringen fan grutte films, dy't eins inkeld ûnderdocht foar it krystseizoen.
Los fan 'e algemiene ynfloed op 'e filmyndustry fêstige Jaws de karriêres fan Steven Spielberg as regisseur en fan John Williams as filmkomponist. It súkses fan Jaws late ta in hiele rist neibearings: oare horrorfilms dy't ek oer minskeslinende bisten giene, lykas Grizzly, Mako: The Jaws of Death, Orca, Eaten Alive, Piranha, Barracuda, Alligator en Great White.
Yn 'e popkultuer wie Jaws ek fan grutte ynfloed. It sitaat "We need a bigger boat" ("We ha ferlet fan in gruttere boat"), fan kommissaris Brody as er op 'e haaiejacht de haai foar it earst goed yn it each kriget, is tige ferneamd wurden. It wurdt tsjintwurdich yn it deistich spraakgebrûk fan it Amerikaansk-Ingelsk brûkt as oerdrachtlike útdrukking foar alle sitewaasjes wêrby't men nei in ûnberet begjin geandewei foar it ferstân kriget dat de middels net foldogge. Jaws hie ek in bliuwende ynfloed op it byld dat de measte minsken fan haaien hawwe, as roppige moardmasines dy't de see ôfskomje op 'e sneup nei minsken om op te fretten. Dat byld is der fier by troch en it hat in jammerdearlike útwurking foar de behanneling fan haaien troch minsken hân, dy't pas geandewei de earste desennia fan 'e ienentweintichste iuw wat te'n goede keard is. Op 18 desimber 2022 spriek regisseur Steven Spielberg yn in fraachpetear mei de BBC Radio syn grutte en duorjende spyt út oer it negative effekt dat syn film hân hat op 'e wrâldwide haaiepopulaasje.
Ferfolchfilms
It súkses fan Jaws late ta it ûntstean fan in mediafranchise mei deselde namme, dy't û.m. bestie út trije ferfolchfilms: Jaws 2 (1978), Jaws 3-D (1983) en Jaws: The Revenge (1987). Jaws 2 wie in stik minder as de orizjinele film, mar folle better as Jaws 3-D en in masterwurk yn ferliking mei Jaws: The Revenge, dat rûnom beskôge wurdt as ien fan 'e minste films aller tiden. Steven Spielberg en Richard Dreyfuss wiene net by de ferfolchfilms belutsen; Roy Schneider wurke mei tsjinnichheid mei oan Jaws 2 om't er ûnder kontrakt stie.
Hear bliuw my nei
Hear bliuw my nei is de Fryske oersetting fan de Ingelske kristlike Abide with Me. De tekst waard yn 1847 skreaun troch Henry Francis Lyte, doe't er mei tuberkuloaze op syn stjerbêd lei.
Eksterne links
Hear, bliuw my nei - Manljussjongferiening Dit is 't wat ús bynt
Makadam
Makadam is in type iepen ferhurde dyk dy't yn 1834 betocht waard troch de Skot John McAdam (1756 - 1836).
In makadandyk is opboud út trije lagen ferskillende soarten stienslach: de basis wurdt makke fan grauwe stienkerrels dy't foar stabiliteit soargje. Dy kerrellaach wurde twa lytsere soarten grind ynwalst.
BAT F.K.23 Bantam
De BAT F.K.23 Bantam wie in Britsk ienpersoans jachtfleantúch dat yn 'e Earste Wrâldoarloch produsearre waard troch de British Aerial Transport Company (BAT). De dûbeldekker wie in ûntwerp fan de Nederlânske fleantúchûntwerper Frits Koolhoven. De typoantsjutting Bantam ferwiist nei in Javaanske fjochthoanne. De earste flecht wie yn 1918. Der binne mei-inoar 15 eksimplaren makke.
Bib Fortuna
Bib Fortuna is in fiktyf personaazje fan minder belang út 'e Star Wars-franchise fan 'e Amerikaanske filmmakker George Lucas. Hy is in bûtenierdske krimineel en de majordomo fan 'e gangster Jabba de Hutt. Bib Fortuna waard yntrodusearre yn Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi (1983).
BAT F.K.23 Bantam
Frits Koolhoven syn earste ûntwerp yn tsjinst fan de Britske fleantúchbouwer BAT wie it ienpersoans F.K.22 jachtfleantúch. Syn opfolger, de wat gruttere F.K.23, wie in fluggere dûbeldekker mei in houten konstruksje en metalen noas. De romp (útsein de noas) bestie út in semy-monokoque skaalkonstruksje fan hout yn lagen mei binnenyn in tal fersterkingen. De houten fleugelribben wiene bespand mei doek. Tusken de fleugelsteanders sieten spantriedden as ferstevigeging. De F.K.23 syn topfaasje fan 222 km/o wie foar dy tiid tige heech. It inisjële kontrakt mei de Royal Air Force (RAF) wie foar seis stiks. It prototype fleach foar it earst yn jannewaris 1918. Troch problemen mei de bestjoerberheid by in tolflecht én de rotaasjemotor dy't ynearsten brûkt waard, fertrage de levering. Troch it einigjen yn 1918 fan de Earste Wrâldoarloch kaam de F.K.23 te let foar de striid. De RAF ferlear doe syn belangstelling en der kamen gjin ferfolchgorders.
Bib Fortuna
Kreaasje en fertolking
Bib Fortuna waard as personaazje skepen troch George Lucas en senarioskriuwer Lawrence Kasdan. Syn uterlik waard staljûn troch Phil Tippett, op basis fan eardere sketsen fan yllustrators Nilo Rodis-Jamero en Ralph McQuarrie. Yn Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi waard de rol fan Fortuna spile troch Michael Carter (fysyk) en Erik Bauersfeld (stim). It naam acht en in heale oere yn beslach om Carter op te meitsjen as Fortuna. Yn Star Wars: Episode I – The Phantom Menace en de tillefyzjesearjes The Mandalorian en The Book of Boba Fett waard Fortuna portrettearre troch Michael Wood. It personaazje fan Bib Fortuna komt ek foar yn ferskate romans, strips en fideospultsjes fan 'e Star Wars-franchise.
BAT F.K.23 Bantam
Spesifikaasjes F.K.23 Bantam
Prestaasjes:
Bib Fortuna
Fiktive biografy
Bib Fortuna is in Twi'lek, ôfkomstich fan 'e planeet Ryloth. Hy wurdt ôfskildere as de glûpske majordomo fan 'e gangster Jabba de Hutt. Hoewol't der yn 'e Star Wars-films net folle oer him bekendmakke waard, is yn oare wurken út 'e franchise syn eftergrûn fêstlein. Foar't er by Jabba de Hutt yn 'e tsjinst kaam, wie Fortuna behelle yn 'e yllegale slavehannel, in misdriuw wêrfoar't er op Ryloth ta de deastraf feroardiele waard. Hy wist lykwols te ûntkommen. Neitiid klaude er him yn ballingskip op Tatooine omheech yn it misdiesyndikaat fan Jabba de Hutt. Syn ferskining as Jabba syn majordomo yn The Phantom Menace (dat goed tritich jier foar Return of the Jedi spilet) makket dúdlik dat er dy posysje teminsten trije desennia lang beklaaid hat.
Yn it companionboek Ultimate Star Wars (2015) wurdt ferteld dat Fortuna ek ferwantwurdlik wie foar de ûntfiering fan 'e grienhûdige Twi'lek-faam Oola, dy't er neitiid oan Jabba presintearre as slavinne en stripper. (Hja is koart te sjen yn Return of the Jedi as Jabba har oan syn rancor opfuorret.)
Lamantyndieren
thumb|[[Karibyske lamantyn mei keal]]
Bib Fortuna
Fiktive biografy
Hoewol't Fortuna uterlik in slaafske trou oan Jabba toant, fielt er eins neat oars as minachting foar syn master, en op it stuit dat Jabba yn Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi deadien wurdt troch prinsesse Leia, is Fortuna behelle yn fiergeande plannen om syn master út 'e wei te romjen en syn kriminele organisaasje oer te nimmen. Hoewol't de film it lot fan Fortuna blau-blau lit, oerlibbet er neffens de Star Wars-kanon de foarfallen yn Return of the Jedi, dat it pakt foar him allegear kreas út. Hy makket neitiid syn dream wier troch it plak fan syn eardere master yn te nimmen, en ek noch sûnder dat er dêrfoar sels smoarge hannen meitsje hoegen hat.
Yn 'e tillefyzjesearje The Mandalorian keart Bib Fortuna fiif jier nei de foarfallen yn Return of the Jedi werom yn in sêne nei de ôftiteling fan 'e ôflevering Chapter 16: The Rescue. Dêryn wurdt er ôfskildere as de nije eigner fan it haadkertier anneks paleis fan Jabba de Hutt, dêr't er yn 'e tuskentiid syn eigen ynrjochting oan jûn hat. Hy is lykwols obees wurden en hat eigen slavinnen by him, sadat er eins ek in soarte fan mindere kopy fan Jabba wurden is. De preemjejager Boba Fett kringt mei syn partner Fennec Shand it paleis binnen en sjit Fortuna dea, wêrnei't er sels plaknimt op 'e troan fan Jabba. Deselde foarfallen wurde yn mear útwreide foarm sjen litten yn 'e ôflevering Chapter 4: The Gathering Storm, fan 'e searje The Book of Boba Fett.
Lamantyndieren
De Lamantyndieren (Trichechidae) binne in famylje fan grutte wettersûchdieren út it skift fan 'e seekij. Der is mar ien skaai yn dizze famylje, de Lamantinen, mei yn dat skaai trije soarten.
Fan 'e taksonomy út besjoen is it doel fan dizze famylje dan ek allinnich om oan te jaan dat Lamantinen net besibbe binne oan oare skaaien fan 'e seekij.
Warf
In warf is in 'opsmiten' hichte, dêr't yn de Midsiuwen rjochtsprutsen waard; "hichte dêr't it ding hâlden wurdt". Al nei it gebiet wêrfoar it belutsen gerjocht kompetint wie, ûnderskiede it Aldfryske rjocht de landis Werf of hagere Werf foar it lân en de smela Warf (lytse rjochtbank) foar in ûnderdiel fan it lân.
As heechste rjochterlike kolleezje fan de Ommelannen ûntwikkele him yn de lette 14e iuw in Miene Lâns-Werf, wêryn neist Ommelanners ek stedsmagistraten fan Grins sitting hiene.
Gerard Vissering
thumb|Gerard Vissering Gerard Vissering (Leien, 1 maart 1865 - Bloemendaal, 19 desimber 1937) wie presidint fan de Nederlandsche Bank fan 1912 - 1931.
Yn de perioade fan 1919 oant 1937 wie hy lid en ûnderfoarsitter fan de Suderseeried. Boppedat wie hy foarsitter fan de Steatskommisje oangeande it bestudearjen fan de útjefte fan de Suderseegrûnen. Hy wie de opfolger fan N.P. van den Berg en waard sels opfolge troch L.J.A. Trip.
Gerard Vissering wie in soan fan minister fan Finânsjes Simon Vissering (1818-1888) en Grietje Corver (1825-1898).
Hunebêdsintrum
right|thumb|Hunebêdsintrum yn Borger thumb|By it sintrum is in pleats út de stientiid neiboud It Hunebêdsintrum (Nederlânsk: Hunebedcentrum) is sûnt 1959 in museum yn it Drintske doarp Borger, tichteby it grutste hunebêd fan Nederlân. It museum ferhellet fan de hunebedbouwers. It terrein fan it Hunebêdsintrum hat in rekonstruksje fan in hûs út de stientiid en in nôtspiker.
Op 27 maaie 2005 waard it nagelnije Hunebêdsintrum troch Prinsesse Margriet offisjeel iepene. It sketsûntwerp fan it gebou waard makke tocht de ferneamde arsjitekt Aldo van Eyck. Hy ferstoar 1999, dat hy koe syn wurk net ôfmeitsje. Syn widdofrou Hannie van Eyck-van Roojen hat, tegearre mei arsjitekt Abel Blom, it oarspronklike ûntwerp realisearre.
Neist de fêste kolleksje biedt it Hunebêdsintrum tydlike eksposysjes fan bysûndere nasjonale en ynternasjonale aspekten fan de prehistoarje.
Oek
thumb|left|125px|Oek, byld fan [[Yvonne van Oorde]] Om de prehistoarje libje te litten foar bern, hat it Hunebêdsintrum Oek, sabeare bern fan hunebêdbouwer, yn it libben roppen. De ferhalen fan Oek wurde skreaun troch Hein Klompmaker en de tekeningen wurde makke troch Roelof Wijtsma.
Ekstergoes
De Ekstergoes (Anseranas semipalmata) is in frjemde soart yn it skift fan de goeseftigen. De soart wykt sa ôf fan de rest fan de fûgels dat er yn in eigen famylje set is, de Spjaltpoatgoesfûgels. De twa oare famyljes binne de Razerfûgels en de Einfûgels. Hoewol de ekstergoes in protte op in goes liket is er nei alle gedachten mear besibbe oan de razerfûgels. De Ekstergoes is goed wer te kennen oan syn swart en wite dek en syn giel-oranje poaten.
Ekstergouzzen komme foar yn Noard-Austraalje en yn it suden fan Nij-Guinea. Se binne te finen yn iepen lân mei wetter, sa as wetterflakten en sompen. It nêst makket de Ekstergoes op de grûn. Yn it nêst wurde sa'n 5-14 aaien lein. De Ekstergoes briedt yn koloanjes. As ienigste fûgel yn it skift is de Ekstergoes gewoan om syn jongen in skoft te fuorjen, wylst by alle oare soarten goeseftigen de jonge pykjes sels harren iten byinoar skarrelje moatte.
Petrus Augustus de Génestet
thumb|right|200px|Petrus Augustus de Génestet Petrus Augustus de Génestet (Amsterdam, 21 novimber 1829 – Rozendaal, 2 july 1861) wie in Nederlânsk dichter en teolooch.
Libben
Yn 1859 stoaren syn frou en ien fan de bern oan TBC en moast er fanwege syn minne sûnens it amt fan predikant dellizze. Hy festige him doe yn Amsterdam, mar brocht de simmers meast troch yn Bloemendaal. Al twa jier letter, yn1861, stoar hy ek oan de gefolgen fan TBC yn Rozendaal.
Bernard ter Haar dichte nei syn dea de rousang "Op het Kerkhof te Roozendaal". Ter Haar waard dêr letter ek begroeven, lykas Willem Hofdijk. Conrad Busken Huet wie de sprekker by de ûntbleating fan it betinkteken fan de Génestet yn 1862.
Wurk
De Génestet wie populêr, wat foaral te tankje wie oan syn koartswilige en gefoelige gedichten, dy't ek tagonklik wiene foar in breed publyk. Fierders wie ek godstsjinst in wichtich tema yn syn wurk. De Génestet wie frijsinnich-protestant; dêrby naam er fûl stelling tsjin oerflakkige frijsinnichheid én al te grutte ûnferdraachsumens. Mei Nicolaas Beets wurdt er sjoen as ien fan de Nederlânske neifolgers fan it Byronisme.
Yn syn koarte libben - hy is mar 31 wurden - hat er mar in lyts tal gedichten skriuwe kind, dy't nei syn dea bondele útjûn binne mei de titel "Dichtwerken".
Skanomodu
Skanomodu hat mear as ien betsjutting:
Goudjakhals
De goudjakhals of goudwolf (Canis aureus) is in middelgrutte hûneftige út it skaai Canis. De goudjakhals stiet tichterby de wat foarsere prêrjewolf (Canis latrans) en de folle gruttere wolf (Canis lupus) as de sealjakhals (Canis mesomelas). Yn Europa waard de goudjakhals oarspronklik fral yn East-Europa oantroffen, mar hy wreidet syn gebiet út en tsjintwurdich wurdt de goudjakhals ek yn Denemark, Dútslân en Nederlân sjoen.
Yn febrewaris 2022 waard foar it earst in goudjakhals yn Fryslân yn 'e gemeente De Fryske Marren sjoen. Yn jannewaris 2023 waard oannommen dat de goudwolf him yntusken yn it bûtendykske Waadgebiet fêstige hat.
Beskriuwing
thumb|left|Soaltsjes fan de poaten De goudjakhals liket op in lytsere wolf, mar hat in slankere bou mei koartere poaten, in spitsere snút en in sturt dy't altiten omleech hinget. De earen fan de goudjakhals binne neffens dy fan de wolf grutter. Syn facht is rossich brún oant goudread mei grutte fariaasjes en fral yn 'e winter fakentiden wat swart op 'e rêch. Oars as by alle oare hûneftigen binne by de goudjakhals de soaltsjes fan de twa foarteannen oan de efterkant oan inoar fergroeid. Dêrmei hat de goudjakhals in poatôfdruk, dy't maklik is te ûnderskieden fan dy fan de foks, de wolf of in hûn. Wyfkes binne yn 'e regel lytser as reukes.<ref<[Wolven in Nederland, oproppen 2 july 2023]
Iten
De goudjakhals is wat iten oanbelanget net tier, it komt him net krekt en hy jaget op lytse sûchdieren (foaral kjifdieren lykas wrotmûzen en rotten), kninen, en lytse hoefdieren lykas hertekealtsjes, lytse fûgels, fisken, amfibyen en ynsekten. Dêrnjonken yt de goudjakhals ek ôffal, aas en/of plantaardich iten lykas fruchten, blombollen of kalebassen. Somtiden achterfolgje oare rôfbisten, om de resten fan harren jacht op te fretten. De goudjakhals kin langere tiid sûnder wetter. Syn hoale leit faak op iepen flakten ferside stoppe tusken de begroeiïng. It is selsgroeven hoale of in hoale fan bygelyks in taks dat ferlitten is. Yn 'e skimer en de nacht ferlit er de hoale om te jeien.
Hâlden en dragen
thumb|260px|Reuke en teefke fan in pearke goudjakhalzen (Sri Lanka) In pearke goudjakhalzen bliuwt in libben lang by inoar. Se libje yn famyljeferbân en somtiden bliuwe folwoeksen jongen (sawol reuen as teefkes) langer by de âlden. Sa foarmet him in gruttere groep om it alfapear mei harren welpen hinne. Meastentiids libje der sa'n fiif bisten yn in groep, mar de groep kin wol oant tritich bisten grut wurde. De bisten jeie meiïoar en soargje ek meiïnoar foar de jongen. Meastal plantet allinnich it alfapear him fierder. It alfapear set it it territoarium ôf mei urine. Ek litte se op opfallende plakken stront efter, lykas by strûken en stiennen en lâns de grinzen fan it territoarium. Mei meardere famyljes foarmje se somtiden grutte groepsterritoaria, as der teminsten genôch iten oanwêzich is. De goudjakhals hat in hiele rige oan lûden, dêrûnder blaffen en grommen. Ek gûlt de goudjakhals lykas in wolf, meastal docht er dit moarns. Fierders kint de soarte in soad fan deselde ekspresjes en hâldings as wolven en húshûnen. thumb|left|In goudjakhals mei welpen De peartiid falt yn Europa yn 'e maitiid. As it teefke swier is, bringt it reuke iten foar har. Nei in draachtiid fan sa'n 63 dagen wurde de welpen yn 'e simmer berne. Der wurde meastentiids twa oant fjouwer jongen berne, mar dat tal kin fariearje fan ien oant njoggen. By de berte binne de welpen 200 oant 250 gram swier. Nei trije wike ferlitte de jongen foar it earst harren hoale en krije se foar it earst fêst iten. Oare groepsleden nimme dan iten yn 'e mage mei, dat se foar de jongen opkoarje. Nei acht wiken wurde se boartlik en nei fiif oant seis moanne kinne de jongen foar harsels soargje. De goudjakhals is yn 'e regel yn in âldens fan om de tweintich moanne hinne geslachtsryp. Yn finzenskip kin in goudjakhals sechtjin jier wurde, yn it wyld leit dy leeftyd ôfhinklik fan it leefgebiet leger.
Leefgebiet
De goudjakhals kin him oeral al gau rêde, mar hy mei graach oer iepen, drûgere gersgebieten met strewellen. In goudjakhals komt somtiden ek yn doarpen, dêr't ôffal te finen is.
Frouljusboarst
Anatomy
De frou hat twa boarsten dy't molkklierweefsel, fetweefsel en bynweefsel befetsje. De boarst wurdt bedutsen troch de hûd en eltse boarst hat in spien. Beide boarsten hawwe teffens in útrinner fan weefsel nei de earmsholte, de útrinner fan Spense. De grutte fan de boarsten hinget ôf fan it parsje fetweefsel. De grutte fan de boarsten ferslit dêrom tige tusken froulju. Mannen hawwe oars ek boarstweefsel, mar dat is mar in bytsje. At in arts nei in ôfwiking yn it boarst siket, ferdielt er it boarst yn kwadranten om de spien hinne om it plak sekuer oan jaan te kinnen.
Molkklierweefsel
De boarsten hawwe molkklieren. At in frou swier is wurdt it hormoan prolaktine mear as oars oanmakke. Troch dat hormoan begjinne de molkklieren molke te produsearjen. De molke streamt troch de molkgonkjes yn it boarst nei de spien ta dêr't de poppe oan loarkje kin.
De spien
Eltse boarst hat ién spien dy't troch in spienhôf (of areola) omjûn wurdt. De kleur fan de spienhôf fariearet fan ljochtrôze oant donkerbrún. De spienhôf hat in stikmannich klierkes, de sebakeuze klieren, ek wol klierkes fan Montgomery neamd, dy't faak as lytse rûne bultsjes om de titte te sjen binne. Meastal binne de spienen dan opswold. At de frou it kâld hat of hjit is binne de spienen meast stiif.
Goudjakhals
Leefgebiet
De goudjakhals is ynhiemsk op it Arabysk Skiereilân, Lyts-Aazje, it Yndiaaske subkontinint en Sri Lanka. Yn Europa is de soarte yn Bulgarije, Grikelân en Roemeenje al sûnt de lêste iistiid oanwêzich. Yn 'e rin fan de 20e iuw sette de goudwolf útein mei in útwreiding yn Sintraal-Europa. De goudwolf is tsintwurdich ek ynhiemsk yn de rest fan de Balkan en Hongarije. Itaalje, Sloveenje en Eastenryk wiene de folgjende lannen dêr't de goudwolf him fêstige. De lêste tiid lit de goudwolf him ek mear sjen yn Dútslân, Switserlân, Poalen, Denemark, de Baltyske steaten en Nederlân.
Frouljusboarst
Oare weefselsoarten
Neist de molkklierweefsel en fetweefsel befettet de boarst ek bynweefsel en de ligaminten fan Cooper, dy't it boarst stevigens jaan moatte. In frou dy't it boarst jout, hat folle mear klierweefsel as ien dy't dat net docht. De boarsten lizze op de musculus pectoralis minor (lytse boarstspier) en de musculus pectoralis major (grutte boarstspier), de spieren dy't oer de boarstkas rinne en brûkt wurde foar it bewegen fan de earms en skouders.
Goudjakhals
Leefgebiet
Yn 2016 en 2017 waard de goudjakhals foar it earst yn Nederlân op de Feluwe sjoen. Dêrnei folge Drinte yn 2019. Twa jier letter waard der in goudjakhals op de kamera set yn Uithuizermeeden en yn itselde jier waard by Zeist nei in oanriding in dea eksimplaar fûn. Yn 2022 dy by DNA-ûndersyk bliken dat in goudwolf by Ferwert in pear skiep deabiten hie.
Frouljusboarst
Bloedfetten en senuwen
It weefsel fan de boarsten wurdt fan bloed foarsjoen troch slachieren, wylst de ôffier fan bloed troch mear as ien ieren fersoarge wurdt. Lymfefetten bringe smoargens fan it boarst nei de lymfklieren yn de earmholtes, en ek nei lymfeklieren by de boarstbonke.
Goudjakhals
Leefgebiet
De Oekraïne en de trije Baltyske lannen beskôgje de goudjakhals as eksoat en dêr wurdt útroeging oantrune. De goudjakhals is neffens de definysje dêrfan lykwols gjin eksoat, om't it bist him op eigen krêft útwreidet, him net-eksponinsjoneel fuortplantet en net troch minken yntrodusearre wurdt. Om't de soarte op Taheakke V fan de habitatrjochtline stiet, is in folsleine úroeging yn guon East-Europeeske lanen yn striid mei de behearsregels.
Taksonomy
thumb|260px|Afrikaanse jakhals yn Algerije De wittenskiplike namme fan de soarte waard yn 1758 publisearre troch Carl Linnaeus. Lang waard tocht dat goudjakhalzen út Afrika, Europa en Aazje fan de selde soarte wiene. In yn 2015 publisearre wittenskiplike stúdzje ornearre dat de yn Afrika libjende goudjakhalzen genetysk ôfwike fan de Jeraziatyske goudjakhals. Nei oanlieding dêrfan wurdt dy groep no as in aparte soarte beskôge en ta de Afrikaanske goudjakhals (Canis anthus) rekkene. thumb|260px|Fersprieding ûndersoarten fan de gewoane goudjakhals Neffens "Mammal Species of the World" fan Wilson & Reeder (2005) wiene der tolve ûndersoarten. De Afrikaanske ûndersoarten wurde lykwols hjoed-de-dei ûnder de yn 2015 beskreaune soarte Canis anthus rekkene. Dêrfandinne binne der no noch sân ûndersoarten fan de gewoane goudjakhals of de goudwolf (Canis aureus) te ûnderskieden:
Haadkertier
Yn in haadkertier of haadkantoar (HK) binne it grutste part, lykwols alles, fan alle wichtige funksjes fan in organisaasje byinoar konsintrearre. De term wurdt faak brûkt yn relaasje ta in militêre organisaasje en grutte koperaasjes.
Spoar Tsjummearum - Frjentsjer
Yn it earstoan wie it de bedoeling dat it spoar yn Frjentsjer oanslute soe op it besteande Steatsline B tusken Ljouwert en Harns. Hjirfoar moast lykwols in brêge oanlein wurde oer de Harnzer Trekfeart. De plannen hjirfoar leinen klear, mar de oanlis wie djoer en de brêge soe yn in ûnoersjochtelike bocht fan it kanaal komme te lizzen.
Op 8 oktober 1933 waard it persoaneferfier staakt. In oantal jierren letter waard de hiele line opbrutsen.
List fan planetoïden 29801-29900
Dit is in list fan planetoïden 29801-29900.
Houwerzijl
thumb|Museum It Teefabryk thumb|Terpetsjerkhôf Houwersyl (Grinslânsk: Houwerziel) is in plak yn de gemeente It Hegelân (oant 2019 gemeente De Marne) yn Grinslân en hat ûngefear 190 ynwenners.
It doarp is groeid om de (net mear besteande) syl. Dizze spuislûs lei yn de Houwersylsterfeart. De syl is yn ûnbrûk rekke doe't de bûitengeul nei it Reitdjip ûnder ynfloed fan eb en floed fersâne en it gebiet fan it byhearrende sylfest oan te sluten op dat fan Skouwersyl.
It doarp hearde tsjerklik ta it ferdwûne Flydoarp. Dit is ek de reden dat it oarspronklike tsjerkhôf sa'n 2 km bûten it doarp lei. As it paad nei Flydoarp troch oerdiedich reinwetter min begeanber wie, farde men mei de boat oer de Houersylsterfeart nei it tsjerkhôf. Letter hearde it doarp tsjerklik by Niekerk. It tsjerkepaad nei dit doarp bestiet noch.
Doede Hânses
Doede Hânses wie fan 1528 - 1529 grytman fan Skoatterlân.
Hy waard troch Fan Sminia yn 1528 as grytman neamd, hat grif nei Ids Tsjebbis koarte tiid provisjoneel de gritenij bestjoerd. As de namme by Fan Sminia in skriuwflater is foar: Heere, dan kin hy deselde persoan wets hawwe as Heere Hans Hanckema, dy't as substitút fan Himmelumer Aldefurd neamd is.
Underwiis
Underwiis of ûnderrjocht is it proses fan it doelberet oerbringen fan witten, feardichheden of stânpunten troch in learaar oan in learling.
Foar in part wurdt ûnderwiis dien troch de opfieders, benammen dy feardichheden dêr't in bern oanslúting by de maatskippij mei krije kin, wêrûnder it kommunisearjen. Foar in oar part wurdt it jûn troch leararen yn ûnderwiisynstellings. Dit giet benammen om de feardichheden en it witten dy't nedich binne om in plak te finen yn de maatskippij. Learlingen binne net altiten bern; it formele ûnderwiis kin sa lang duorje dat de learlingen yntusken folwoeksen wurde, en ek letter kin keazen wurde foar it folgjen fan ûnderwiis om winske of easke feardichheden oan te learen.
Nederlân hat in tal fan typen fan ûnderwiis:
Tsjasker
thumb|Pealtsjasker yn natoergebiet Sânpoel De tsjasker is ien fan de lytste moles yn Nederlân en is ûntwikkele yn Fryslân. Der binne twa typen tsjaskers:
By de pealtsjasker wurdt de moleäs skoarre troch in peal en by in boktsjasker leit de foarkant fan de mole op in houten bok. De pealtsjasker mealt it binnewetter fia de bûtenringsleat en de binnenringsleat nei in binnewetter of oarsom. De boktsjasker mealt it wetter út it binnewetter fia de bûtenringsleat nei it bûtewetter. Allinnich de boktjasker hat in kruibaan foar it kruien fan it wjukkekrús op de wyn. De pealtsjasker wurdt mei in keatling op de wyn lutsen.
In tsjasker hat oars as 'gewoane' moles gjin kaamrêden. Op de as wêr't de wjukken trochhinne stekke, sit efteroan in tonmole. Dat is in lyts soarte betimmere fizel. Net ten ûnrjochte is troch mûnekenners steld dat de ienige oerienkomst tusken de tsjasker en alle oare wynmoletypen it besit fan in wjukkekrús is.
Dit lytste wynmoletype foar it oppompen fan wetter wie om 1950 hinne hast hielendal ferdwûn. Nei 1970 waarden ferskate moles nij boud. Benammen yn natoergebieten wurdt dit soarte moles brûkt om ferdrûging tsjin te gean.
Hiel Nederlân hat noch 25 tsjaskers, wêrfan't 11 moles yn Fryslân te finen binne. De âldste tsjasker fan Fryslân en Nederlân stiet yn It Heidenskip by Warkum. Dy waard boud yn 1915.
Tubanten
De Tubanten (of Tubanti, Tuihanti/Tvihanti) wiene neffens de Romeinske skiedskriuwer Tasitus om it begjin fan de jiertelling in Germaanske stam dy't nei't oannaam wurdt tahâlde yn it easten fan it Nederlân fan no, de namme Twinte soe ôflaat wêze fan dy stam. Tsjintwurdich libje de Tubanti noch fuort yn de namme fan de krante De Twentsche Courant Tubantia, klupnammen en strjitnammen.
Skiednis
Der is mar in bytsje bekend oer de Tubanten. Ik kin wêze dat sy meast konflikten mijden of dat har bydrage oan de striid te lyts wie om apart neamd te wurden yn de pear boarnen dy't der binne.
Op de strafekspedysje fan Germanikus yn it jier 14 troch in oan beset gebiet grinzjend part fan it hjoeddeiske Dútslân, waard de Germaanske stam Marsi oanfallen troch de Romeinske troepen om de Farusslach fan fiif jier dêrfoar te wreken. De Bructeri, de Usipeti en de Tubanti kamen har te help, mar moasten dochs in ferlies nimme. Yn 69 by de Bataafske opstân leveren de Tubanten in cohort, dat ferneatige waard troch de in Ubysk kontingint yn it Romeinsk leger.
In stikmannich iuwen letter waarden de Tubanten op 'en nij konfrontearre mei it Romeinske leger. Ferbjustere troch de wredens fan de Romeinske keizer Konstantyn de Grutte by syn oanfal op de Bructeri (308) besleat in koalysje fan Germaanske stammen – wêrûnder de Tubanti – it Romeinske Ryk yn te fallen. Konstantinus wist har lykwols te ferslaan.
Sa'n bytsje ein 4e iuw soene de Tubanten opgean yn it grutte stamferbân fan de Saksen.
Tuihanten
thumb|125px|Alterstien by de [[muorre fan Hadrianus, mei de âldste fernijing fan de Tuihanti]]
De Tubanten wurde wol lyksteld mei de Tuihanten (Tuihanti). Yn de tredde iuw tsjinne in groep Tuihanten, as bewenners fan Tuihantum, de Romeinske keizer as ûnderdiel fan in Fryske ruterôfdieling dy't legere wie by Vercovicium, it Housestead fan no yn Grut-Brittanje tichteby de Muorre fan Hadrianus. Op de alterstiennen dy't dêr fûn binne steane de ynskripsjes:
DEO MARTI THINCSO ET DVABVS ALAESIAGIS BEDE ET FIMMILENE ET N AVG GERM CIVES TVIHANTI V S L M
(= 'Oan de god Mars Thincsus en de twa Alaesiagae, Bede en Fimmilene en de ferheven geast fan de keizer. De Germaanske ûnderhearrigen de Tuihanti/fan Tuihantum (út frije wil en earbied har eed swarrend)' Sjoch foto.
DEO MARTI ET DVABVS ALAISIAGIS ET N AVG GER CIVES TVIHANTI CVNEI FRISIORVM VER SER ALEXANDRIANI VOTVM SOLVERVNT LIBENT
('Oan Mars en de twa Alaisiagae en de ferheven geast fan de keizer. De Germaanske ûnderhearrigen de Tuihanti/fan Tuihantum, fan de ruterôfdieling fan de Friezen fan Vercovicium foar Severus Alexander (út frije wil en earbied har eed swarrend)')
De dêr neamde Mars of Mars Thincsus wurde gewoanwei yn ferbân brocht mei de Germaanske god *Twiwaz (Aldheechdútsk: Zio, Aldnoarsk: Týr). Oer de twa Alaisiagae, Bede en Fimmilene is fierders neat witten.
Slach by Finnburg
De Slach by Finnburg is in legindaryske fjildslach tusken Friezen en Denen, dêr't net wis fan is oft dy ea plak fûn hat. De slach is oerlevere yn in twatal ier midsiuwske skriften, it Finnburg Fragmint en de Beowulf.
It ferhaal
Neffens it Finnburg fragmint kaam de Deenske prins Hnaef mei syn gefolch fan sechstich striders de winter trochbringen op de Finnburg, it stee fan syn Fryske sweager Finn, kening fan de Friezen. Der ûntstie lykwols spul tusken Denen en Friezen - de fersen jouwe lykwols gjin ynformaasje wêrom dat barde - en bruts der in gefjocht út dat fiif dagen duorre. It fragmint jout likemin útslútsel oer wa't de slach wint en einiget hoopstoops. Gelokkich is der in passaazje yn it epyske fers Beowulf, dêr't Hrothgar's de bard in liet yn sjongt oer de ôfrin fan de slach dy't de Freswael neamd wurdt, de "Fryske Slachterij", dat itselde ferhaal is fan it Finnburg fragmint.
Ut de Beowulf kin opmakke wurde, dat de slach wûn waard troch de Friezen. Fierders sneuvelet de Deenske prins Hnaef yn de striid, mar heart ek Finn syn soan by de fallenen. Uteinlik slute beide partijen frede, en mei Hingest de nije lieder mei de oerlibjende Denen ôfreizgje.
De Hoarne
thumb|500px|Kaartsje mei de wetternammen tusken Snits, De Jouwer en Akkrum De Hoarne (offisjeel Frysk) is in mar yn de gemeente De Fryske Marren, oan de noardwestkant fan Terherne.
Skiednis
De Hoarne wie oarspronklik de noardeastpunt fan de Snitser Mar, mar by de oanlis fan de Terhernster slûzen waarden dy fier genôch nei it westen lein dat Terherne ek beskerme waard. It gefolch dêrfan wie dat in punt fan de Snitser Mar ta in aparte mar waard.