cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wilhelm Gustloff (skip)
De Wilhelm Gustloff wie in passazjiersskip fan de nasjonaalsosjalistyske organisaasje Deutsche Arbeitsfront (DAF). It motorskip waard troch de organisaasje Kraft durch Freide (KdF) brûkt foar fakânsjereizen. Nei it begjin fan de Twadde Wrâldkriich op 1 septimber 1939 waard it skip mei oare skippen fan de KdF troch de marine brûkt as lazaretskip en om troepen oer te setten.
Op 30 jannewaris 1945 waard it skip foar de kust fan Pommeren rekke troch in torpedo fan de Sovjet-ûnderseeboat S-13. De rûzings binne dat der by it sinken fan de Wilhelm Gustloff tusken de 4.000 en mear 9.000 minsken omkommen binne. It wurdt yn de skiednis fan de seefeart as ien fan de grutste humanitêre rampen beskôge.
Skiednis
De Wilhelm Gustloff waard yn opdracht fan it Deutsche Arbeitsfront troch Blohm & Voss yn Hamburch boud. Eigner wie dus de DAF, mar foar de eksploitaasje fan it skip wie de Hamburg Südamerikanische Dampfschifffahrts-Gesellschaft ferantwurdlik.
In grut model fan it skip tsjinne yn maaie 1937 as praalwein yn in optocht fan de KdF yn Hamburch. It skip waard op 5 maaie 1937 te wetter litten. De doop fan it skip waard troch Hedwig Gustloff útfierd, de widdo fan de nasjonaalsosjalistyske martler Wilhelm Gustloff. By dy geledenheid wie ek Adolf Hitler oanwêzich.
Beskriuwing
thumb|left|250px|Swimbad It skip hie gjin aparte klassen en de ynrjochting fan de kabines wiene foar gasten en bemanning allyk. It ynterieur wie troch de arsjitekt Woldemar Brinkmann ûntwurpen. Foar de passazjiers wiene der 224 kabines mei twa en 233 kabines mei fjouwer bêden (resp. mei ien of twa stapelbêden). Foar gruttere famyljes wiene mear kabines mei stapelbêden reservearre. In kabine hie foar eltse gast in eigen kleankast en fierder ien of twa waskbakken mei kâlt en waarm wetter en in sithoek. It oare sanitêr (w.c.'s en dûsen) leine bûten de kabines en wiene foar de bemanning en gasten skieden. Alle passazjiers en bemanning hiene kabines oan de bûtenkant mei in patriispoarte.
Allinne ûnder de wetterline lei der noch in dek mei in swimbad yn in grutte romte mei 60 sitplakken ek noch seis sliepromtes sûnder patriispoarten. Dy sliepromtes hiene elts fiif stapelbêden en diene tsjinst as in soarte fan driuwende jeuchdherberch foar de Hitlerjugend (HJ) en de Bund Deutscher Mädel (BdM).
Op it B-dek wiene oan bakboard de Führer-keamers, dy't lykwols nea troch Hilter en syn gefolch brûkt waarden. Foar Hitler's Begleitkommando wiene der twa kabines mei fjouwer bêden. Foar de Führer sels wie der in 25 m² grutte keamer en in grutte sliepkeamer en in aparte waskromte mei dûs en tobbe. Fierder nei achter wie der ek noch in lytsere romte foar de NSDAP-rykslieder  Robert Ley.
Meiïnoar wie der op it skip plak foar maksimaal 1.471 gasten en 426 bemanningsleden. Foar dy 1.897 minsken wiene der 22 reddingsboaten. De reddingsboaten hiene byinoar plak foar 1.918 minsken. Op de lêste reis fan de Wilhelm Gustloff wiene lykwols net alle reddingsboaten mear oanwêzich
De Wilhelm Gustloff wie ûntwurpen as passazjiersskip, mar by de bou waard fan it begjin ôf oan rekken holden dat it ek as hospitaalskip brûkt wurde koe.
Gebrûk oant 1940
thumb|left|250px|De Wilhelm Gustloff as lazaretskip De earste reis fan de Wilhelm Gustloff gyng op Londen oan, dêr't it skip op 2 april 1938 oan kaam. Dêr krigen Dútsers en Eastenrikers de kâns om harren stim te jaan foar de op 10 april organisearre ferkiezings foar de Ryksdei.
Oant it begjin fan de Twadde Wrâldkriich bleau de Wilhelm Gustloff yn gebrûk as fakânsjeskip fan Kraft durch Freude. Yn maaie 1939 brocht it skip ek soldaten fan de Legion Condor, it Dútsk frijwilligerslegioen dat Franco yn de boargerkriich meiholp, fan Spanje werom nei Hamburch. De lêste fakânsjereis fan de Wilhelm Gustloff wie fan 19 oant 25 augustus fan Hamburch nei Noarwegen. thumb|260px|''De Wilhelm Gustloff bringt ferwûne Dútsers werom nei de Slach om Narvik" Op 22 septimber 1939 waard it skip as lazaretskip oerdroegen oan de marine. By de besetting fan Noarwegen yn de maaitiid fan 1940 tsjinne it skip om ferwûne soldaten werom te bringen nei de Heimat. Op 20 novimber waard it skip in loazjemint foar de Twadde Underseeboatleardivyzje yn Gotenhafen. Foar dat doel waard it skip begjin 1941 oerskildere yn in marinegrize kleur.
Evakuaasje
It najonaalsosjalistyske rezjym woe neat witte fan in iere evakuaasje fan East-Prusen en nei't it Reade Leger der yn slagge troch it eastlike front hinne te brekken, rekken oan it begjin fan 1945 in soad ynwenners isolearre fan de rest fan it Ryk. Op 21 jannewaris 1945 joech admiraal Hans-Georg von Friedeburg opdracht om de Twadde Underseeboatleardivyzje yn Gotenhafen nei it westen ta te ferhûzjen. Dat wie it begjin fan in lange rige fan skipstransporten, dy't ferwûne soldaten nei it westen bringe moasten. Undertusken waard it ek tastien ynwenners fan it ôfsniene gebiet mei te nimmen. Op dat stuit wennen dêr likernôch 2,5 miljoen Dútsers yn it fan it Ryk isolearre gebiet. thumb|left|250px|Evakuaasje yn 1945 Ek de Wilhelm Gustloff wurke mei oan de evakuaasje en op 30 jannewaris 1945 ferliet it skip mei likernôch 10.000 minsken Gotenhafen. It krekte tal minsken op it skip is fanwegen de grutte hast fan de operaasje net bekend. Neffens opjeften fan in ofsier 50 jier letter wiene der offisjeel 7.956 minsken registrearre, mar nei telling krongen noch sa'n 2.500 minsken oan board. Op basis dêrfan is in rûzing fan 10.300 passazjiers reeel: likernôch 8.800 boargers en in grut tal bern, 1.500 famyljeleden fan de Wehrmacht (wêrûnder 162 ferwûnen) en fierder it marinepersoniel fan de Twadde Underseeboatleardivyzje, dat yn Kiel op 'e nij foar de oarloch stasjonearre wurde soe.
Om de Wilhelm Gustloff te beskermjen wiene der earst noch twa oare skippen, dêrnei allinne noch de torpedoboat Löwe.
De ûndergong
thumb|260px|De Undergong fan de Gustloff Vladimir Kosov De Wilhelm Gustloff ward om 21.00 oere hinne troch de Sovjet-ûnderseeboat S-13 by Stolpmünde ûntdutsen. Om 21:16 liet syn kommandant, Aleksander Ivanovitsj Marinesko, fjouwer torpedo's ôffjurje fan in ôfstân fan likernôch 700 meter. Trije torpedo's rekken de Wilhelm Gustloff op de boech, ûnder it E-dek en yn de masjinekeamer. In oer letter om 22:15 oer hinne sonk it skip op likernôch 23 seemilen fan de Pommerske kust.
Fuort nei it reitsjen fan it skip liet kapitein Petersen in needgjalp útstjoere. It skip hie trije kommunikaasjeynstallaasjes mei in grut berik, mar om't der gjin stream wie wurke gjinien mear en boppedat wiene de buizen fan de stjoerders troch de eksploazjes skeind. Mei in draachbere walkietalkie waard ek besocht om in needoprop út te stjoeren, mar dy hie mar in tige beheind berik. De Löwe soe de oprop noch ûnfange kinne, mar op it stuit fan de ûndergong wie it stasjon dêr net beset. Pas nei it ôfsjitten fan reade needsinjalen, kaam de Löwe yn aksje.
De boaten dy't holpen by it bergjen fan de slachtoffers koene mar 1.252 helpe. Dêrûnder wiene alle fjouwer kapteins en de marineskilder Adolf Bock, fan wa't letter rapporten en foto's yn bygelyks de Stern publisearre waarden. De Löwe koe 472 minsten út it wetter of fan boaten en flotten rêde. De floattorpedoboat T-36 helle 564 minsken út 't wetter en waard by de rêding noch oanfallen troch de S-13, mar koe him ferdigenje mei djiptebommen sadat de S-13 it opjoech. Lytsere oantallen minsken waarden troch oare boaten holpen.
De sifers fan Gustloff-ekspert Heinz Schön dat 1.239 minsken de ramp oerlibben, wurde tsjintwurdich as wis beskôge. Der waarden lykwols mear minsken út it wetter helle, mar 13 dêrfan ferstoaren letter noch oan de gefolgen.
Oare rampen fan boaten mei Dútske flechtlingen
Deselde Sovjet-ûnderseeboat liet op 9 febrewaris 1945 ek de Steuben mei likernôch 4.000 minsken sinke. In oare ûnderseeboat, de L-3, torpedearre op 16 april 1945 de troepenferfierder Goya, dy't ek in soad flechtlingen oan board hie. Dêrby ferstoaren likernôch 7000 minsken.
Wrak
thumb|260px|Oantinkens fan de Gustloff yn it LVR-Niederrheinmuseum Wesel It wrak fan de sonken Wilhelm Gustloff leit op 42 meter djipte yn Poalsk wetter. Neffens ynternasjonaal rjocht is it skip fan Dútslân, mar is Poalen ferantwurdlik foar de beskerming fan it monumint.
De Poalske kustwacht hat yn 1979 de skipsklok út it wrak helle. Tsjintwurdich is de klok yn it Museum fan de Twadde Wrâldkriich fan Dantzig te sjen.
It ynternasjonale Maritime Museum Hamburg hat in ien meter lang model fan de boat en twa oantinkens: in reddingsbân en in menukaart.
It Marinemonumint yn Laboe ynformearret yn de betinkingsromte Flucht über See mei dokumintaasje oer de ûndergong fan de Gustloff.
Dorusmooltsje
thumb|250px|Dorusmooltsje It Dorusmooltsje is in wynmole yn Aldegea yn de eardere gemeente Wymbritseradiel út ein 18e iuw. It is in spinnekopmole mei in achtkante ûndertoer. De funksje is poldermole.
Sûnt 1995 waard de mole werboud en restaurearre en falt sûnt 2003 ûnder de monumintesoarch. Eigener is de Stifting Dorusmooltsje. De mole stiet de Aldegeaster Brekken besuden it spoar Ljouwert - Starum.
Universiteit fan Amsterdam
thumb|right|''De [[Agnietenkapel (Amsterdam)|Agnietenkapel oan de Oudezijds Voorburgwal]] thumb|It [[Maagdenhuis (Amsterdam)|Maagdenhuis, bestjoersgebou fan de UvA oan it Spui]] thumb|right|De lokaasje fan de [[Universiteitsbibleteek Amsterdam oan it Koningsplein]] thumb|right|De akademyske klup en de mensa fan de UvA oan de Grimburgwal thumb|right|It [[Kohnstammhûs oan de Wibautstrjitte]] De Universiteit fan Amsterdam (UvA), earder ek oantsjutten as GU (Gemeente Universiteit), is ien fan de twa universiteiten fan Amsterdam. De oare is de Frije Universiteit Amsterdam (VU).
Skiednis
De UvA bestiet sûnt 1632 as it Athenaeum Illustre - de illústere skoalle - dy't siet yn de Agnitenkapel. Doe hâlden Casparus Barlaeus en Gerardus Vossius harren ynaugurele redes.
Yn 1815 folge wetlike erkenning fan it Athenaeum Illustre as ynstelling fan heger ûnderwiis. Pas yn 1877 waard it Athenaeum omfoarme ta in gemeentlike universiteit, en krige it ek it promoasjerjocht.
De heechleararen waarden oarspronklik troch it bestjoer fan Amsterdam beneamd. De Amsterdamse boargemaster wie foarsitter fan it universiteitsbestjoer oant 1961. Sûnt dy tiid waard de ryksoerheid ferantwurdlik foar de finansjen.
De Universiteit fan Amsterdam kaam lanlik yn it nijs yn 1969. Doe waard it Maagdenhuis, it bestjoerlik sintrum fan de universiteit op it Spui, troch studinten beset omdat se mear demokratyske ynfloed hawwe woene. Yn de sechtiger, santiger en tachtiger jierren hat de Universiteit fan Amsterdam faak it sintrum west fan lanlike studintenaksjes, yn in soad gefallen oansetten troch de ASVA.
De UvA is ien fan de grutste Nederlânske universiteiten en hast alle stúdzjerjochtingen kinne hjir folge wurde. Yn 2009 hie de UvA sa'n 28.000 studinten en rom 5.000 personeelsleden. Der binne 7 fakulteiten.
Gearwurking UvA-HvA
De UvA wurket yntinsyf gear mei de Hegeskoalle fan Amsterdam (HvA). Troch dizze gearwurking binne der goede oerstapmooglikheden (foar studinten fan beide ynstellings) en op elkoar oanslutende ûnderwiisprogramma’s.
De UvA en de HvA wurde sûnt 1 septimber 2003 bestjoerd troch in mienskiplik Kolleezje fan Bestjoer, dat foarme is troch in personiele uny. It hjoeddeiske kolleezje bestiet út: dr. Karel van der Toorn (foarsitter), prof. dr. Dymph van den Boom (rektor magnifikus) en drs. Paul Doop (fise-foarsitter). Yn it ramt fan de yntinsive gearwurking mei de HvA is prof. dr. Niek Urbanus sawol foarsitter fan de Ried fan Tafersjoch fan de HvA as fan de UvA.
De Universiteit fan Amsterdam is fertsjintwurdige yn de Stichting Akademysk Erfgoed, in stichting dy't as doel hat om universitêre kolleksjes en kultuerskatten yn stân te hâlden.
Omjouwing
De oare universiteit yn Amsterdam is de Frije Universiteit fan Amsterdam, dy't meastal koartwei mei VU oantsjutten wurdt en dy't fan protestantsk-kristlike sinjatuer is. UvA en VU binne yn gearwurking mei de gemeente Amsterdam dwaande mei de tastânkomming fan it Amsterdam University College (AUC). It AUC sil per septimber 2009 starte mei in nije bacheloroplieding op it mêd fan liberal arts and sciences. Dizze brede, Ingelstalige oplieding rjochtet him op eksellinte studinten út binnen- en bûtenlân. De nije kampus, mei studintehûsfesting, fan it AUC komt op it Science Park en is yn 2012 klear. Oant dy tiid is der hûsfesting fûn oan de Plantaazje Muidergracht.”
Lokaasjes
De UvA sit tige ferspraat oer Amsterdam yn sa'n 65 gebouwen. De kommende jierren wurdt it oantal lokaasjes werombrocht en wurde besibbe wittenskiplike dissiplines ûnder ien dak brocht: alfa, bèta, gamma, medysk; respektivelik op it Binnengasthûsterrein, yn de Watergraafsmeer (Science Park), op it Roeterseilân en yn Amsterdam Súdeast.
It Science Park Amsterdam wurdt ûntwikkele ta ynternasjonaal kennissintrum mei ûndersyksynstituten as it Nasjonaal Ynstitút foar subatomêre fysika (NIKHEF), it FOM-ynstitút foar Atoom- en Molekúlfysika (AMOLF), it Sintrum foar Wiskunde en Ynformatika (CWI) en SARA Rekken- en Netwurktsjinsten.
Catrijp
250px|thumb|Catrijp Catrijp is in doarp yn de gemeente Bergen, yn de provinsje Noard-Hollân. It doarp hat 310 ynwenners (2004).
Universiteit fan Amsterdam
Bibleteek
De Universiteit hat in belangrike universiteitsbibleteek, de Universiteitsbibleteek fan Amsterdam (faak ôfkoarte as UBA), ferspraat oer 27 gebouwen yn Amsterdam. De haadfestiging is tagelyk de grutste en stiet oan Singel 425. De Bibleteek Bysûndere kolleksjes, sûnt 2007 oan de Oude Turfmarkt, is yn syn soarte ien fan de wichtichste en grutste yn Nederlân, tegearre mei de bysûndere kolleksjes fan de Universiteitsbibleteek Leien en de Keninklike Bibleteek. De Bysûndere Kolleksjes beheare âlde drukken, bysûndere moderne útjeften, hânskriften, kaarten en byldmateriaal as printen, affysjes en foto’s. Der binne bekende en grutte kolleksjes op it mêd fan boekskiednis en grafyske foarmjouwing, hebraïka en judaïka, soölogy en protestantisme. De kolleksjes fan alle UvA-bibleteekfestigingen mei-inoar binne troch te sykjen yn de online UvA-katalogus.
Catrijp
Catrijp leit tusken Bregtdorp en Groet yn. It foarmet mei Bregtdorp al lang in soarte ienheid mei Schoorl. It is ûntstien trochdat Skoarl groeide en net genôch romte hie. Sa wreide it bewenne gebiet hieltiten mear út rjochting Groet. Mar de echte ferweving mei Bregtdorp (en dêrtroch ek mei Skoarl) barde ein 20e iuw en begjin 21e iuw. Catrijp hat mear syn eigen buorren hâlden, Bregtdorp net.
Universiteit fan Amsterdam
Fakulteiten
De universiteit hat yn 2007 as fakulteiten:
Catrijp
De plaknamme komt al yn 1745 foar as Catryp. Dy namme ferwiist nei in stripe lân bylâns it wetter, nei alle gedachten dúnwetter. It earste diel fan de namme, 'cat' of 'kat', soe mooglik ferwize nei in soarte fiskersboat.
Universiteit fan Amsterdam
Undersyksynstituten
De Universiteit hie yn 2007 das ûndersyksynstituten:
Opliedingsynstituten
Boppedat hat de universiteit nog een paar opleidingsinstituten:
(Ald-)meiwurkers en studinten
In soad generaasjes akademisy hellen in bul oan de Universiteit fan Amsterdam. De UvA organisearret foar har alumny (ôfstudearden) alderlei byienkomsten en aktiviteiten. De Amsterdamse Universiteits-Feriening (AUV) is de algemiene alumnyferiening fan de UvA. Fia de webstee fan de UvA is it Album Academicum te besjen: in ynternetside mei in oersjoch fan alle heechleararen dy't oan de UvA ferbûn binne en west ha. Ek hawwe in soad hjoeddeiske meiwurkers in persoanlike webside. Under de alumny fan de UvA binne in soad wittenskippers, sjoernalisten, politisy, skriuwers, ûndernimmers fan namme. In karút:
Poldermole
thumb|250px|[[De Grutte Mole yn Schellinkhout is in achtkante poldermole]] thumb|250px|[[Wipmole mei iepen skeprêd]] thumb|250px|[[Spinnekop: de Oudenhofmole yn Oegstgeest]] thumb|250px|[[Tsjasker yn Dútslân]] thumb|250px|Moletrijegong by Leidschendam In poldermole (ek wol wettermole neamd, mar dy namme jout betizing) is in wynmole dy't wetter fan in leger nivo nei in heger nivo bringt. Dit type mole komt benammen foar yn poldergebieten.
Oars as de yndustrymole bygelyks in nôtmole, in papiermole of in seachmole wêr't de produksje fan materialen in ferkeapber produkt opleveret, is de poldermole lichtwol it ienige type mole dat gjin direkt gewin foar de moolner jout. De poldermole is meastentiids eigendom fan in wetterskip of stifting dy't de moolner leannet foar it wurk.
By in poldermole is it oandreaune wurk ( de fizel of it skeprêd ) fêst opsteld. By in houten achtkante poldermole is de kape draaiber en by in wipmole en spinnekop it boppehûs, wêrtroch't de wjukken op de wyn kruid wurde. De spinnekop is in lytse poldermole. De tsjasker is noch lytser, steunt op in peal of bok en is hielendal draaiber. Ek is der noch in greidemole, dy't himsels op de wyn set.
Beneaming
De beneaming fan moletypen jout wolris betizing. De nammejouwing kin per streek ferskille, in bepaald moletype kin bekend stean ûnder ferskillende nammen. It omkearde bart ek: ferskate moletypen stean bekend ûnder deselde namme. Bygelyks in wettermole is ek in mole dy't wetter as oandriuwkrêft brûkt. Dêrom wurdt yn dit lemma fan poldermole sprutsen.
Skiednis
De ierste oant no bekende fan wyn oandreaune poldermole wurdt fermelden yn de Bourgoyenmeersen yn Gint yn 1316 as de "hoesse molen" (Hoosmolen). Yn it begjin fan de 15e iuw waard yn de omkriten fan Alkmar foar it earst yn Nederlân gebrûk makke fan poldermoles; de earste waard yn 1407 yn gebrûk nomd. It idee bliek yn de praktyk súksesfol en al gau ferskynden der troch hiel Nederlân mear eksimplaren. Yn de iuwen dêrnei waard de poldermole in wichtich ynstrumint by de behearsking fan de Nederlânske wetterhúshâlding. Oant de komst fan de stoomgemalen yn de 19e iuw en de elektryske gemalen yn de 20e iuw wienen de poldermoles it wichtichste helpmiddel om polders drûch te meallen.
Ferskate types
Der bestean ferskate types poldermoles. Op de boppeste foto stiet in achtkante poldermole (in Noard-Hollânske binnenkruier). Oare types poldermole binne de tsjasker, de spinnekop, wipmole en de Amerikaanske wynmotor.
Wurking
In poldermole makke oarspronklik gebrûk fan in skeprêd om it wetter nei in heger nivo te skeppen. Mei dizze technyk kin in mole it wetter sawat oardel meter fersette. Mei de tapassing fan de fizel (skroef fan Argimedes) nei de 19e iuw koe de opfierhichte fergrutte wurde ta 4 à 5 meter.
Molegong
As it te oerwinnen nivoferskil grutter is as in mole oan kin, wurde der meardere moles delsetten. As twa of mear moles it wetter fan inselde leech wetterpeil nei inselde heger wetterpeil, de boezem, ferpleatse, wurdt dit in molegong neamd.
Fermiste en fermoarde lânseigen froulju yn Noard-Amearika
Mei fermiste en fermoarde lânseigen froulju yn Noard-Amearika wurdt ferwiisd nei de hege oantallen lânseigen froulju yn Kanada en de Feriene Steaten dy't fermist reitsje en/of fermoarde wurde. Dêrby giet it benammen om froulju fan Yndiaansk komôf, mar (fral yn Kanada) ek om Eskimo- en Mety-froulju. Yn Kanada wurdt dizze kwestje erkend as in slim probleem, en dêr is it wol omskreaun as "in nasjonale krisis" en as "in Kanadeeske genoside". Yn 'e Feriene Steaten begûn ein 2019 foar dizze saak ek omtinken te kommen.
Poldermole
Molegong
As it wetter oer in gruttere hichte ferpleatst wurde moat as dat ien molegong maksimaal oan kin, dan wurde der meardere molegongen efter inoar boud. Dit komt benammen foar by djiplizzende polders. Dit wurdt trepte bemealling neamd. Yn de praktyk bestiet in molegong út maksikmaal trije treppen:
Nederlânsk bekendste molegong stiet yn Kinderdijk.
Fermiste en fermoarde lânseigen froulju yn Noard-Amearika
Sitewaasje yn Kanada
Neffens ynformaasje fan 'e Kanadeeske oerheid út april 2016 foarmen lânseigen froulju en famkes tusken 1980 en 2012 16% fan alle froulike slachtoffers fan moard yn Kanada, wylst se mar 4% fan 'e totale froulike befolking fan it lân útmakken. Yn in rapport út 2011 fan Statistics Canada, it statistysk buro fan 'e Kanadeeske oerheid, stie dat tusken 1997 en 2000 lânseigen froulju yn Kanada in sân kear sa hege kâns rûnen om fermoarde te wurden as oare Kanadeeske froulju. Yn ferhâlding ta net-lânseigen froulju stiene hja, neffens itselde rapport, ek "bûtenproporsjoneel bleat oan alle foarmen fan geweld".
It rapport Missing and Murdered Aboriginal Women: A National Operational Overview, út 2014 fan 'e Royal Canadian Mounted Police (RCMP), stelde dat yn absolute sifers oer in perioade fan tritich jier mear as 1.000 lânseigen froulju en famkes yn Kanada fermoarde wiene. Wylst it tal moarden op net-lânseigen Kanadeeske froulju tusken 1980 en 2015 stadichoan tebekrûn, naam it tal lânseigen froulju dat slachtoffer fan moard waard yn dyselde snuorje ta fan 9% fan alle froulike moardslachtoffers yn Kanada yn 1980 oant 24% yn 2015. Tusken 2001 en 2015 wie it moardpersintaazje foar lânseigen froulju yn Kanada (4,82 op 'e 100.000 ynwenners) hast seis kear sa heech as foar net-lânseigen froulju (0,82 op 'e 100.000 ynwenners). Yn Kanadeeske provinsjes en territoaria mei in relatyf grutte lânseigen befolkingsgroep, lykas Manitoba, Alberta, Saskatchewan, Nûnavût, de Yukon en de Noardwestlike Territoaria, wie dy oerrepresintaasje fan lânseigen froulju mank moardslachtoffers sels noch heger.
Poldermole
Gemalen
Tsjintwurdich is de funksje fan de poldermoles faak oernomd troch moderne gemalen, dy't mei in gruttere kapasiteit ûnder alle waaromstandichheden it wetter oer gruttere hichtes ferpleatse kinne. Der steane lykwols benammen yn Noard- en Súd-Hollân noch tsientallen poldermoles yn it leechlizzende lân.
Fermiste en fermoarde lânseigen froulju yn Noard-Amearika
Sitewaasje yn Kanada
Neffens in ûndersyk dat yn 2007 útfierd waard yn opdracht fan it regear fan Saskatchewan, de iennichste provinsje dy't foàr 2010 syn fermissingssaken systematysk neiseach op 'e etnisiteit fan it slachtoffer, makken lânseigen froulju doe 6% út fan 'e totale provinsjale befolking, mar 60% fan 'e slachtoffers fan alle fermissingssaken yn 'e provinsje.
Yn reäksje op oanhâldende oproppen dêrta fan lânseigen groepen, oare aktivisten en non-gûvernemintele organisaasjes stelde de Kanadeeske federale oerheid fan premier Justin Trudeau yn septimber 2016 it Nasjonaal Undersyk nei Fermiste en Fermoarde Lânseigen Froulju en Famkes (National Inquiry into Missing and Murdered Indigenous Women and Girls, MMIWG) yn. De einrapportaazje dêrfan waard publisearre op 3 juny 2019. Foar it ûndersyk wiene yn totaal 2.380 minsken befrege, op gearkomsten, harksittings en yn finzenissen. It MMIWG hie fierders it Forensic Document Review Project (FDRP) ynsteld om ûndersyk te dwaan nei de fraach hoe't de Kanadeeske plysje mei moard- en fermissingssaken fan lânseigen froulju omgie. Nei ûnderfreging fan fertsjintwurdigers fan mear as 28 plysjekorpsen en analyze fan mear as 174 dossiers fan saken út 2014 en 2015, besteande út 136.834 dokuminten en 593.921 bledsiden, kamen de ûndersikers fan it MMIWG oangeande it FDRP ta de konklúzjes: It einrapport fan 'e MMIWG omskreau de epidemy fan moarden op en fermissings fan lânseigen froulju en famkes yn Kanada as in foarm fan genoside.
Sitewaasje yn 'e Feriene Steaten
Yn 'e Feriene Steaten hawwe Yndiaanske froulju in twa kear sa hege kâns om slachtoffer fan geweld te wurden as froulju fan lykfol hokker oare demografyske groep. Ien op 'e trije Yndiaanske froulju yn 'e Feriene Steaten wurdt yn har libben teminsten ien kear seksueel oantaaste of ferkrêfte. Neffens sifers dy't it Amerikaansk Ministearje fan Justysje yn 2015 publisearre soe dat persintaazje sels 91,9% wêze. Mear as 85% fan dy sedemisdriuwen wurde begien troch manlju dy't sels net fan Yndiaansk komôf binne.
Fanwegen in lange skiednis fan mesken yn 'e wet dy't de strafferfolging fan net-Yndiaanske dieders belette, binne in soad Yndianereservaten yn 'e Feriene Steaten populêre bestimmings wurde foar (foar it meastepart blanke) ferkrêfters en searjemoardners. Dat komt om't de federaal erkende Yndianestammen yn 'e Feriene Steaten neffens de útspraak fan it Amerikaansk Heechgerjochtshôf yn 'e rjochtsaak Oliphant v. Suquamish Indian Tribe, út 1978, gjin jurisdiksje hawwe oer lju dy't gjin Yndiaan of Eskimo binne. En de federale oerheid hat yn 'e Yndianereservaten fia de federale resjerzje FBI inkeld foech oer moardsaken.
Oangeande moarden op en fermissings fan Yndiaanske froulju wurde yn 'e Feriene Steaten troch de federale oerheid (d.w.s. de FBI) gjin statistiken byholden. Yn 2018 en 2019 ûndernamen ferskate Amerikaanske steaten, wêrûnder Washington, Minnesota en Arizona, stappen om eigen databases op te setten om moarden en fermissings fan Yndiaanske froulju by te hâlden. Op 26 novimber 2019 stelde presidint Donald Trump ûnder de namme Operation Lady Justice ("Operaasje Frouwe Justitia") in taakgroep fan 'e stêf fan it Wite Hûs yn dy't protokollen ûntwikkelje moast foar de behanneling fan nije en âlde fermissings- en moardsaken fan lânseigen froulju. In pear dagen tefoaren hie ek de Amerikaanske minister fan Binnenlânske Saken William Barr nije ynspannings troch syn ministearje op dit mêd oankundige. Dêrûnder wiene it jaan fan in hegere prioriteit oan sokke fermissings- of moardsaken en it ferbetterjen fan 'e samling en analyze fan ynformaasje dêromtrint.
Simon Elzinga
Simon Elzinga (Ealsum, 3 april 1882 - ? ) wie in pedagooch.
Elzinga wie ûnderwizer, MO-boekhâlden. Promovearre yn Rotterdam en waard rektor yn 1920 fan de Akademy fan fuortset ekonomysk ûnderwiis yn Haarlim. Hy stribbe nei hannelsûnderwiis as diel fan it algemien foarmjend middelber ûnderwiis en foarme dêrom dy skoalle tusken 1923 en 1925 mei om ta in 5-jierrige HBS-A.
Hy skreau ûnder oaren De grondslagen der maatschappijschool (1945).
Knolstienbrek
thumb|right|stienbrek thumb|left|stienbrek De knolstienbrek is in stinzeplant. Saxifraga granulata is in plant út de stienbrekfamylje (Saxifragaceae). De soarte komt foar yn West-Europa en yn de bergen fan Súd-Europa. De knolstienbrek groeit yn Súd-Nederlân en healannen oan rivieren, mar ek oan boskpaden.
It is in fêste plant dy 't 15-50 cm heech wurdt. Oan de foet fan de plant sitte krekt boppe of ûnder de grûn lytse boltsjes, fandêr de soarteoantsjutting granulata. Troch dy boltsjes fermearderet de knolstienbrek him fegetatyf fuort. De 1-3 sm lange blêden binne mei útsûndering fan de boppeste rûn oant nierfoarmich mei karteltoske râne. De boppeste blêden binne wat langwerpiger. De knolstienbrek bloeit yn Nederlân fan maaie - juny mei wite blommen, dy't ± 1,5 sm grut binne. De blom bestiet út fiif kroanblêden. De bloeiwize is in los byskerm.
Palaestina Salutaris
thumb|Byzantynsk Palestina yn de 5e iuw (ûnderste part fan de kaart) Palaestina Salutaris as Palaestina Tertia wie in Byzantynske (East-Romeinske) provinsje, dy't de  Negev (of Edom), Sinaï (útsein de noardwestkust) en it súdwesten fan Transjordaanje, besuden de Deade See besloech. De provinsje ûntstie út in spjalt fan Arabia Petraea yn de 6e iuw en bestie oant de Moslim-Arabyske ferôveringen fan de 7e iuw.
Arabia Petraea
thumb|Arabia Petraea yn it [[Romeinske Ryk]] Arabia Petraea wie in Romeinske provinsje yn de Levant (yn it Heine Easten) fan 106 oant 390 n.Kr.
Earder hearde de krite by it keninkryk fan de Nabateeërs. Yn 390 waard de provinsje oan Palaestina Salutaris taheakke; in part fan Arabia Petraea wie earder al oan de Ghassaniden jûn, dy't fazallen fan de Romeinen wurden wienen doe't hja yn de 3e iuw nei dy kriten migrearren.
Skoeten
thumb|right|300px|Tsjoksnaffelskoeten De skoeten (Uria) binne in skaai yn de famylje fan de alkfûgels (Alcidae). Der binne 2 soarten.
Gerrit Stulp
Gerrit Stulp (Huzum, 13 septimber 1935 - Ljouwert, 6 april 2019) wie in Nederlânsk organist, dirigint en komponist.
Hoewol't er fan grifformeard komôf wie, foel er al mei trettjin jier yn as oargelist yn de doperske tsjerke yn Ljouwert. De earste lessen op it oargel krige er fan B.J. Makkes van der Deijl. Letter ferfolge er syn oplieding by George Stam en Piet Post. Op it Grinzer konservatoarium krige er les fan ûnder mear Wim van Beek en op it Haachsk konservatoarium fan Nico van den Hoven. Fierders folge er in masterclass by professor Siegfried Reda en fan 1992 ôf noch de stúdzjes komposysje en muzykwittenskippen.
Organist en dirigint
Syn earste oanstelling as organist krige er by de Skrânstsjerke yn Ljouwert yn 1951. Dêrnei folgen de Parktsjerke, Salvatortsjerke en de Koepeltsjerke, allegear yn Ljouwert. As syn spesjaliteit gou de begelieding fan de gemeentesang en ymprovisaasje. Hy wie fan betinken dat in tsjerke-organist him foar adekwate begelieding ferdjipje moat yn de tekst en ek teologyske foarming hawwe moat om him ferpleatse te kinnen yn gemeenteleden dy't by ferskillende tsjerklike streamingen hearre. Hy wie yn Ljouwert de ienige tsjerkemusikus dy't ferbûn wie oan de Grifformearde Tsjerke fan Ljouwert en late dêr de kantorij. Stulp wie ek dirigint fan it ensemble Consortium Vocale Frisia.
Komponist en resinsint
Schulp komponearre koarwurken en oargelwurken. Teffens hat er wurk foar tsjerkelieten makke. Sa wie syn Koraalboek, voorspelen voor en harmonisaties van de psalmen, koartwei ek Koraalboek voor de Psalmen neamd út 1995, yn 2007 oan syn alfte printinge ta. Ek skreau hy in Liturgische Matthéuspassie, basearre op Matthäuspassion fan Johann Sebastian Bach foar útfiering binnen in tsjerketsjinst yn de hjoeddeiske tiid. De earste útfiering wie op Goedfreed 1972 yn de Salvatortsjerke. Joop Rinzema, dy't in grut oandiel hân yn de tastânkomming dêrfan hie de rol fan ferteller, efterelkoar evangelist. Letter waard der in dûbelelpee makke fan dy passy. Hy hat tegearre mei Jacq. Huisman de muzykonderwiismetoade Musica Practica skreaun. Foar it Friesch Dagblad skreau hy resinsjes fan muzykútfieringen.
Hardwired... to Self-Destruct (album)
Hardwired... to Self-Destruct is it tsiende studio-album fan Metallica. It album waard opnommen fan maaie 2015 oant en mei augustus, 2016 yn de eigen studio's fan Metallica yn San Rafael, Kalifornje en waard pear moanne letter op 18 novimber 2016 útbrocht. It wie it earste album op it eigen platelabel fan de band. Dei's foar't it album útkaam sette Metallica de nûmers fan it album ien foar ien op YouTube. It album kaam op nûmer ien binnen yn de Nederlânske Album top 100.
Bosra
thumb|250px|left|De ruïnestêd Bosra wurdt noch bewenne Bosra (بصرى, as Bostra, Busrana, Bozrah, Bozra, Busra ash-Sham en Nova Trajana Bostra) is in histoaryske stêd yn it suden fan Syrje. It âlde Bosra is no ruïne, mar dochs wenje der noch goed 30.000 minsken. De stêd kaam yn 1980 op de Wrâlderfgoedlist fan UNESCO.
Skiednis
De delsetting waard foar it earst neamd yn dokuminten fan farao Tûtmoses III en Akhenaton (14e iuw f.Kr.).
Fan de 4e iuw foar Kr. lei Bosra yn it Nabateenske keninkryk en waard yn de 2e iuw tydlik haadstêd fan it ryk.
It Nabateenske ryk waard 106 troch de Romeinen, ûnder generaal Cornelius Palma ferôvere. Under de Romeinen hjitte de stêd Nova Trajana Bostra en waard - fan 160 ôf - de haadstêd fan de Romeinske provinsje Arabia Petraea. De stêd wie in bloeiend hannelsplak meidat se op it krúspunt fan mear as ien karavaanrûtes lei; ien dêrfan rûn nei de Reade See.
Yn it Byzantynske tiidrek wie de stêd de sit fan in aartsbisdom. De katedraal fan Bosra waard yn de 6e iuw boud; it wie de earste tsjerke mei in rjochthoekich grûnplan en dêr boppeop in grutte rûne koepel.
Neffens de oerlevering spile de Bahira-leginde him ôf yn Bosra. De jonge profeet Mohammed soe - hy reizge mei syn omke Aboe Talib - in kristelike muonts, mei de namme Bahira, moete hawwe. Dy foarsei him dat er in grutte takomst temjitte gean soe.
Bosra wie ek de earste Syryske stêd dy't fan de Arabieren ûnder Aboe Bakr yn 632 ferôvere waard. De stêd bleau in hannelssintrum fan belang fanwege de lizzing oan de hannels- en pylgersrûte tusken Damaskus en Mekka.
De Ayyubiden makken fan it Romeinske teater in festing om harren te beskermjen tsjin de krúsfarders.
Nei de 14e iuw waard de stêd fan minder belang omdat de pylgersrûtes fierder nei it westen kamen te lizzen. Fan de 18e-19e iuw ôf oan waard Bosra fan druzen bewenne.
Bosra hat Nabateenske en Romeinske oerbliuwsels, mat ek de âldste kristlike en moslimgebouwen fan Syrje. Swart basalt, wat pleatslik fûn wurdt, is it meast brûkte boumateriaal.
Eckhart Tolle
thumb|right|200px|Eckhart Tolle Eckhart Tolle, berne as Ulrich Tolle (Lünen, 16 febrewaris 1948) is in Dútske learaar en skriuwer op it mêd fan spiritualiteit.
Tolle waard berne yn Dútslân. Fan syn trettjinde jier ôf wenne hy by syn heit yn Spanje en doe't er tweintich wie ferfear hy nei Ingelân. Omdat er nei de middelskoalle gjin ferfolchoplieding dien hie, moast er yn de jûnen in oplieding dwaan om him te kwalifisearjen foar de universiteit. Ferfolgens gie er nei de Universiteit fan Londen en de Universiteit fan Cambridge.
Op syn njongentweintichste makke er neffens eigen sizzen in 'spirituele transformaasje' troch dy't it begjin markearre fan syn bestean as spiritueel riedsman en learaar. Hy wennet tsjintwurdich yn de Kanadeeske stêd Vancouver.
Wurken
Tolle is yn dizze tiid foaral bekend om de spirituele boeken dy't er skreaun hat en jildt as in moderne mystikus.
It earste boek dat er skreau, "The Power of Now", wie in bêst-seller. Dat wurk waard oerset yn mear as 30 ferskillende talen. De Amerikaanske talkshowhost Oprah Winfrey beskôget "The Power of Now" as ien fan har favorite boeken.
Tolles meast resinte boek, "A New Earth" ú 2008, wie allyksa in súkses en is ek in protte fan ferkocht.
Yn jannewaris 2008 selektearre Oprah Winfrey "A New Earth" yn har "Oprah's Book Club" seleksje, begeliede troch in 10-wiken "live online seminar" (of "webinar") mei Tolle.
Op 30 oktober 2010 iepene Eckhart Tolle de moanne fan de spiritualiteit mei in taspraak fan twa oeren oer "tiid meitsjen" yn De Doelen yn Rotterdam.
Katherine (Noardlik Territoarium)
Katherine is in plak yn it Australyske Noardlik Territoarium. It stedsje leit op it plak dêr't de Stuart Highway de rivier de Katherine krúst, goed 300 kilometer besuden Darwin. Katherine hat sa'n 10.000 inwoners en leit tichteby it Nasjonaal park Nitmiluk (eartiids bekend as Nasjonaal park Katherine Gorge). De RAAF-loftmachtbasis Tindal leit 17 km. súdeastlik fan it stedsje.
It plak leit yn in fruchtber greid- en ikkerbougebiet. Eartiids hat goud lykwols faak ekonomysk fan belang west, mar dat wie dien doe't de myn by Mount Todd ticht gie. Op it heden nimt it toerisme ta. De stêd hat ferskate tsjerken, sportklups, en in golfbaan.
Sokrates
Sokrates (Aldgryksk: Σωκράτης, "Sokrates"; útspr.: ['sɔ:kratɛ:s], "sôkratês"; Alopeke, 469 of 470 f.Kr. – Atene, 399 f.Kr.) wie de earste fan 'e trije ynfloedrykste filosofen út 'e Grykske Aldheid (njonken Plato en Aristoteles). Hy wurdt beskôge as ien fan 'e grûnlizzers fan 'e Westerske filosofy, ek al hat er sels gjin geskriften neilitten en komt alles dat oer him bekend is, út 'e twadde hân, fan syn learlingen Plato en Ksenofon en út 'e toanielstikken fan syn tsjinstanner Aristofanes. Sokrates is sadwaande in wat riedselich figuer, mei't ûndúdlik is hoefolle fan him oft ûnbeneamd bliuwt yn 'e oerlevere beskriuwings, krekt sa't by de betrouberheid fan dy beskriuwings fraachtekens set wurde kinne. Tradisjoneel is Sokrates benammen ferneamd as betinker fan 'e sokratyske metoade, dêr't er de earste mei wie dy't it hanneljen fan 'e minske sintraal stelde yn syn wrâldbeskôging, fanút de fraach: hoe moatte wy sa ferantwurdlik mooglik libje?
Libben
Biografyske ynformaasje oer Sokrates is ôfkomstich út trije boarnen: de geskriften fan syn learlingen Plato en Ksenofon, dy't him beide like hawwe te ferearjen, en de toanielstikken fan syn tsjinstanner Aristofanes, dy't him mei sin ôfrinne liet. It is mar gehiel de fraach oft it byld dat troch dy boarnen fan Sokrates foar it neislachte bewarre bleaun is, wol oerienkaam mei de wurklikheid, nammenste mear om't net ien fan 'e trije boarnen ek mar yn it minst objektyf neamd wurde kin. Om in foarbyld te jaan: yn Aristofanes syn komeedzje Nefēlai ("Wolkens"), wêrfan't de earste, ferlern giene ferzje datearre út 423 f.Kr., wurdt Sokrates ôfskildere as in soarte fan harlekyn, dy't syn learlingen learde hoe't se mei in omhaal fan wiis lykjende wurden ûnder har skulden útkomme koene sûnder dy te beteljen. Men giet derfan út dat dit in parody op 'e wiisgear is, dy't net letterlik bedoeld wie.
Jonkheid
Sokrates waard yn 469 of 470 f.Kr. berne yn Alopeke, op it grûngebiet fan 'e stêdsteat Atene. Hy hearde ta de stamme Antiochis. Syn heit wie Sofroniskus, in byldhouwer en/of mitselder, en syn mem wie in froedfrou dy't fan Fainarete hiet. As folwoeksene troude Sokrates mei in faam dy't Ksantippe hiet. It wie gjin lokkich houlik, mar likegoed waarden der trije soannen út berne: Lamprokles, Sofroniskus en Meneksenus.
Yn 't earstoan fertsjinne Sokrates syn brea as mitselder. Yn 'e (lettere) Aldheid bestie in tradysje dy't hawwe woe dat er ek as byldhouwer dwaande west hie, en dat it byld fan 'e Trije Graasjes, dat oant de twadde iuw (n.Kr.) deunby de Akropolis yn Atene stie, fan syn hân wie. Oan dit ferhaal wurdt troch de moderne wittenskip gjin wearde hechte. Neffens Ksenofon hong Sokrates as jongfeint faak mei de oare jonge manlju fan Atene om yn en by de wurkpleatsen om 'e agoara (it stedsplein) hinne, mei't de jongerein net op it eigentlike plein talitten waard. Hy makke dêr praatsjes mei de hantwurkslju en yn 't bysûnder mei in Simon de Skuonmakker.
Militêre tsjinst
Under de Peloponnezyske Oarloch, dy't duorre fan 431 oant 404 f.Kr., ferfolle Sokrates syn tsjinstplicht as hoplyt yn it Ateenske leger en moat er ek dielnommen hawwe oan eigentlike gefjochtshannelings. Yn syn Apologia lit Plato Sokrates sizze dat er foar syn thússtêd fochten hie yn 'e slaggen by Amfipolis, Delium en Potidaia. Yn Plato syn Symposium seit de steatsman en generaal Alkibiades dat Sokrates yn 'e Slach by Potidaia syn libben rêden hie.
Lettere maatskiplike karriêre
It wie nei it ferfoljen fan syn tsjinstplicht dat Sokrates him ûntjoech ta filosoof en learmaster. Neffens Plato syn Apologia soe dat begûn wêze doe't Sokrates syn freon Chairefon it ferneamde orakel fan Delfy frege oft der wol immen wizer wie as Sokrates en it orakel dêrop andere dat nimmen wizer wie. Sokrates fûn dat sels in idioate útspraak, mei't er fan himsels wist dat er net wiis wie. Om te begripen hoe't it orakel dêr by kaam, begûn er doe fragen te stellen oan ferskate Ateners dy't rûnom as wiis beskôge waarden, mei dêrûnder politisy, dichters en hantwurkslju. Syn bedoeling wie om oan te toanen dat der wier wol wizere lju wiene as hysels, mar út 'e antwurden dy't er op syn fragen krige, die bliken dat de ûnderfrege mannen harsels wol hiel wiis fûnen, mar dat se dat eins net wiene. Uteinlik moast Sokrates konkludearje dat it orakel gelyk hân hie, want krekt omdat hy himsels net wiis fûn, wied er wizer as alle oare lju. Mei syn publyklik útfierde ûnderfregings jage er lykwols in hiel soad ynfloedrike Ateners tsjin him yn 't harnas, mei't er harren te pronk sette as omkoalen.
As boarger fan Atene waard noch ferskate kearen in berop op Sokrates dien om iepenbiere funksjes út te oefenjen. Yn 406 f.Kr. wied er lid fan 'e rjochtbank dy't it fûnis útsprekke moast oer de Ateenske generaals dy't nei de Slach by Arginusai de sneuvele en ferwûne hopliten fan sinkende skippen oan har lot oerlitten hiene om 'e fersleine Spartaanske float te efterfolgjen. In grut diel fan 'e Ateenske befolking fûn dat de generaals harren meast elemintêre plicht (om foar har ûnderhearrigen te soargjen) fersaakt hiene, en easke dêrom de deastraf. Doe't de rjochtbank dêr yn 't earstoan wegere yn mei te gean, waarden der deadsbedrigings utere tsjin 'e rjochtbankleden. Dy joegen dêrop ta, en Sokrates soe doe as iennichste in deafûnis tsjinkeard hawwe.
Yn Plato syn Apologia wurdt beskreaun hoe't Sokrates en fjouwer oare boargers fan Atene troch de oligargy fan de Tritich (dy't de stêd fan 404 oant 403 f.Kr. bestjoerde) hjitten waard dat se nei Salamis gean moasten om in Leon fan Salamis op te pakken. Hja moasten him mei weromnimme nei Atene, dêr't er terjochtsteld wurde soe. Nei't er de bestjoerders fan Atene oanheard hie, gie Sokrates lykwols nei hûs sûnder de opdracht út te fieren.
Proses
Sokrates libbe yn in tiid dat syn thússtêd leare moast om te gean mei de ein oan 'e Ateenske hegemony ûnder de Grykske stêdsteaten nei't de stêd yn 'e Peloponnezyske Oarloch ferslein wie troch Sparta. Dy oergong soarge foar frijwat politike opskuor yn Atene, en it is hiel goed mooglik dat de Ateenske befolking yn dy tiid twifele oan 'e effektiviteit fan 'e demokrasy. It liket der sterk op dat Sokrates ek kritysk foar de demokrasy oer stie. Hoewol't er bewearde trou oan Atene te wêzen, kaam er oates en toates yn oanfarring mei de doetiidske politike koerts fan syn stêd en spriek er him út tsjin it maatskiplike klimaat. Yn ferskate dialogen priizge er, sawol direkt as yndirekt, Sparta, de aartsrivaal fan Atene. Teffens besocht er (neffens de geskriften fan Plato) om 'e Ateners in gefoel foar rjochtfeardichheid en it neifolgjen fan 'goedheid' by te bringen. Dêrmei smiet er him op as in sosjaal en moreel kritikus, dy't troch Plato omskreaun waard as in brims of baumich, want krekt sa't de stek fan in brims in hynder ta aksje oanset, sa hiene de wurden fan Sokrates in selde effekt op 'e politike elite fan Atene.
Plato en Ksenofon binne it deroer iens dat Sokrates in kâns hie om te ûntsnappen, mei't syn freon Krito fan Alopeke en oare folgelingen de sipiers omkocht hiene. It slagge Krito lykwols net om Sokrates oer te heljen út te piken. Neitiid binne dêr ferskate redens foar oandroegen. Sa soe in flecht suggerearje dat er bang wie om te stjerren, in skande foar in wiere filosoof. Boppedat soed er yn in oare steat neat better ôf west hawwe, mei't er perfoarst ek dêr trochgien wie mei deselde dingen te ferkundigjen mei as gefolch dat er ek dêr de hearskjende elite tsjin him yn it harnas jage hie. In oare reden soe wêze kinne dat Sokrates fûn dat er mei iepen eagen tastimd hie om ûnder de wetten fan Atene te libjen, en dat er dat "kontrakt" net brekke mocht om't dat him no better útkaam. En ta beslút soe it kinne dat er net woe dat syn freonen ferfolge wurde soene foar syn ûntsnapping. Plato syn dialooch Crito is yn haadsaak wijd oan 'e redens fan Sokrates yn ûnwil om út te naaien.
Ferstjerren
Sokrates syn ferstjerren wurdt beskreaun oan 'e ein fan Plato syn Phaedo. Nei't er de gifbeker leechdronken hie, waard him sein dat er in hoartsje omrinne moast, sadat it dolkrûd gauwer wurkje soe. Doe't de skonken him dôf waarden, gied er lizzen. Der waard him yn 'e foet knypt, mar dêr fernom er neat mear fan. De dôvens, dy't him stadichoan heger by it lichem op klom, waard folge troch in algehiele spierferslopping. Doe't dy syn hert berikte, hold dat op fan klopjen en stoar er.
Koart foar syn dea spriek Sokrates tsjin Krito syn lêste wurden: "Krito, we binne Asklepius in hoanne skuldich. Ferjit asjebleaft net om oan dy skuld te foldwaan." Asklepius is de Grykske god fan 'e genêskunde. Sokrates syn wurden binne dêrom wol sa útlein dat er yn syn gefal de dea as de genêzing seach, dy't syn siel út syn lichem befrije soe. Ek is wol oppenearre dat Sokrates himsels mei sin ta sûndebok meitsje litten hie; syn dea soe dan yn syn eagen in lotterjende remeedzje foar de swierrichheden fan Atene west hawwe kinne.
Sokrates as filosoof
Sokrates hold him, ynsafier't dat opmakke wurde kin út 'e beheinde boarnen dy't oer him oerlevere binne, benammen dwaande mei it stellen fan fragen oer de wize fan libjen fan 'e minske. "Wat is goed?", seid er, "Wat is rjocht?" en "Wat is rjochtfeardich?" As men komme koe ta it betinken fan antwurden op dy fragen, dan moasten dy neffens him ynfloed hawwe op 'e libbenswize fan 'e minsken. Hy hie yn 'e rekken dat hy net oer alle antwurden op sokke fragen beskikte, sterker noch, dat nimmen dêroer beskikte. Dat hold him lykwols noch net tsjin om safolle mooglik nei de prinsipes te libjen dy't er àl fûn hie.
Sokrates stiet bekend om 'e nei him ferneamde sokratyske metoade, in helpmiddel dat yn 'e filosofy noch altyd in protte brûkt wurdt foar in grut ferskaat oan debatten en diskusjes. It is in foarm fan pedagogyk wêrby't in rige fragen steld wurdt dy't net inkeld bedoeld binne om yndividuële antwurden út te lokjen, mar om dejinge dy't antwurdet fia logyske tuskenstappen nei in fûneminteel ynsjoch yn it oangeande ûnderwerp ta te lieden.
De wize fan riddenearjen dy't Sokrates tapaste, wurdt tsjintwurdich de ynduktive metoade neamd. Dat hâldt yn dat út in samling details wei in gehiel opboud wurdt. Om it oars te sizzen: Sokrates besocht troch it toetsen fan withoefolle yndividuële ynsjoggen ta in algemien jildende wierheid te kommen. Syn útgongspunt wie hieltyd "Ik wit dat ik neat wit", en dêrmei foel er de metoaden oan fan 'e skoalle fan 'e sofisten, de omreizgjende learaar-tinkers út syn tiid. Tagelyk erkende er dat er sels ek net it folsleine antwurd hie op 'e troch him oansniene fraachstikken.
Rotsmarmotten
De rotsmarmotten of rotsbargemotten (wittenskiplike namme: Petromarmota) foarmje in ûnderskaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (Sciuromorpha), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), de ûnderfamylje fan 'e grûniikhoarntsjes en Afrikaanske beamiikhoarntsjes (Xerinae), de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (Marmotini), de ûndertûke fan 'e marmoteftigen (Marmotina) en it skaai fan 'e marmotten (Marmota). Ta dit ûnderskaai hearre 4 soarten marmotten út westlik en noardwestlik Noard-Amearika.
Gemaal Ychten
It Gemaal fan Ychten waard boud yn 1913 en ferfong in âlder gemaal út 1865.
It gemaal wie in stoomgemaal, maar waard yn 1925 elektrysk. De oerstallige skoarstien waard inkele jierren letter ek ôfbrutsen. It gemaal stiet by de Tsjûkemar en lost it wetter fan de Feanpolder fan Ychten. Yn 2007 krige it eardere stoomgemaal wer in skoarstien. Dat wie in skoarstien fan in fabryk út Snits. It gemaal falt no ûnder de monumintesoarch, mei't it sûnt 2000 in ryksmonumint is.
It oare stoomgemaal yn de gemeente De Fryske Marren is it folle ferneamdere yr. D.F. Woudagemaal by De Lemmer.
Stoarmfûgels ’64
Stoarmfûgels ’64 is in fuotbalklup fan Achlum dy't spilet op it fjild oan de Tanjabuert. De feriening is oprjochte yn 1964. De klaairomte sit yn in âld hûs oan de feart. De feriening hat ien alvetal fan senioaren en spilet yn de 5e klasse (2011/2011).
Ecser
Etsjer bestiet út fjouwer histoaryske kearnen: Maglód, Vecsés, Gyömrő en Üllő.