cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dronryp-represaille
De Dronryp-represaille wie in repressaillemaatregel fan 'e nazys ûnder de besetting fan Nederlân troch Dútslân yn 'e Twadde Wrâldoarloch. Dêrby waarden op 11 april 1945, koart foar Fryske Befrijingsdei, yn it Fryske doarp Dronryp 13 finzenen stânrjochtlik eksekutearre as straf foar in sabotaazje-aksje fan it Fryske ferset. Ien persoan oerlibbe de represaille-aksje troch him dea te hâlden. Njonken de brêge oer it Van Harinxmakanaal yn Dronryp stiet noch altyd in tinkteken dat de oantins oan dit barren libben hâldt, en dêr't elts jier mei de Deadebetinking in krânslizzingsseremoanje holden wurdt.
Sabotaazje
As ûnderdiel fan 'e treinsabotaazje fernielde in gefjochtgroep út Dronryp, dy't behearde ta de Nederlânske Binnenlânske Striidkrêften (NBS) en ûnder lieding stie fan Broer Dijkstra, it spoar fan Harns nei Ljouwert. Op in nacht yn begjin april hellen se op 'e hichte fan 'e Boalserter Feart oer in ôfstân fan 75 meter de skroeven út 'e rails. Der ûntspoarde dy nacht gjin trein, mar dat barde 24 oeren letter wol, doe't op dat plak in lokomotyf fan 'e Wehrmacht mei 26 wagons fan it spoar rûn. Tsjin dy tiid wiene Dijkstra-en-dy al wer mei in oare sabotaazje-aksje oan 'e gong: se brochten springstof oan yn gatten dy't se groeven yn in mei klinkerts bestrjitte diel fan 'e strjitwei tusken Dronryp en Frjentsjer, oan 'e oare kant fan it doarp. Dêrmei blaasden se in grut gat yn 'e dyk dat de strjitwei foar (Dútsk) motorisearre ferkear foarearst ûnbegeanber makke.
Represaille
Op befel fan 'e Sicherheitsdienst (SD) yn Grins waarden op woansdei 11 april fjirtjin finzenen út it Burmaniahûs yn Ljouwert helle. Hja waarden yn in stikmannich auto's set en ûnder swiere bewekking fia de Nijstêd, de Frouwepoartsbrêge en de Harnzerstrjitwei de stêd út en nei Dronryp ta riden. Under de bewekkers wiene SD-ers, SS-ers, teminsten ien Lânwachter fan 'e NSB en fierders ferskate Rexisten (Waalske kollaborateurs dy't foar de opmars fan 'e Alliëarden nei it noarden flechte wiene).
Nei't de Britske fleantugen oerflein wiene, waarden acht finzenen út 'e auto's helle en ien foar ien by de stiennen triemmen del it talúd fan 'e brêge ôfstjoerd, nei de wâl fan 'e Harnzer Trekfeart. Dêr waarden se op it gers njonkeninoar opsteld, mei likernôch in meter tuskenromte. SD'ers en Rexisten stelden harsels op foar de finzenen oer, op likernôch fjouwer meter ôfstân. Fan 'e brêge ôf waard troch in Dútske ofsier in befel jûn. Dêrop waard ien salvo ôfjûn oer de hollen fan 'e finzenen hinne, daliks folge troch in twadde salvo dy't rjochte ôffjurre waard. Neffens eachtsjûge Jan Robben, in fjirtjinjierrige Rotterdamske hongerevakuee yn Dronryp, dy't de Dútske auto's troch it doarp nei de brêge ta folge wie en dêr in skûlplak fûn hie efter de pylders fan 'e brêge, dêr't er de hiele represaille wei sjen koe, besochten twa fan 'e acht mannen wer oerein te kommen. De Dútsers jagen dêrop alle acht mei de revolver noch in kûgel troch de holle.
Dêrnei moasten de seis oare finzenen ek by it trepke del. Doe't se seagen wat harren te wachtsjen stie, fregen se oft se in bryfke skriuwe mochten foar harren âlden, mar dat fersyk waard troch de Dútsers fuorthúnd. Hja waarden krekt-en-gelyk opsteld as de earste groep, en op deselde wize mei twa salvo's delmeand: ien oer harren hollen hinne en ien rekke. Doe't der krekt op dat stuit wer it lûd fan Britske fleanmasines yn 'e loft klonk, waarden de Dútsers en harren trewanten hastich om fuort. Der waard flechtich kontrolearre oft de delsketten manlju dea wiene en doe klommen se gau wer yn 'e auto's en stoden it doarp troch om werom nei Ljouwert. Sadree't de Dútsers fuort wiene, draafde der in arbeider fan it Koöperatyf Suvelfabryk De Volharding, dat fuort by de brêge oan 'e noardkant fan it kanaal en de westkant fan 'e wei stie, nei it plak fan 'e moard, en stelde fêst dat ien fan 'e slachtoffers, Gerard de Jong út Ljouwert, noch libbe.
Fêreusk
It Fêreusk is in Noardgermaanske taal dy't troch 44.000 minsken op 'e Fêreu-eilannen praat wurdt. It is slim te sizzen hoefolle memmetaalsprekkers oft der oer de hiele wrâld binne, mar it tal wurdt yn 'e regel tusken de 60.000 en 100.000 rûsd. In telling út 2007 kaam út op 66.000. It Fêreusk is mei it Deensk ien fan beide offisjele talen op 'e Fêreu-eilannen. It is lykwols nauwer besibbe oan it Yslânsk en de Westnoarske dialekten as oan it Deensk. It Fêreusk wurdt skreaun mei it Latynske alfabet, dêr't de neikommende letters oan taheakke binne: Á/á, Í/í, Ó/ó, Ú/ú, Ý/ý, Ð/ð (edh), Ø/ø en Æ/æ. De letters c, q, w, x en z wurde net brûkt. Oan it begjin fan de njoggentjinde iuw waard it Fêreusk foar it earst brûkt as skriuwtaal en doe pas hat der stadichoan in eigen literatuer ûntstien.
Dronryp-represaille
De slachtoffers
De oare trettjin slachtoffers wiene de folgjende mannen. Foar dizze alve slachtoffers is op 11 april 1949 op it plak fan 'e moard in monumint oprjochte, mei op alve stienblokken de alve nammen. Fan harren lizze acht begroeven op it Earebegraafplak Ljouwert. De twa lêste slachtoffers wiene:
De rêding fan Gerard de Jong
It fjirtjinde slachtoffer wie Gerard de Jong dy't oan 'e ein fan 'e earste wike fan april 1945 yn Ljouwert oppakt waard troch de SD. Se kamen eins net foar him, mar foar syn âldere broer Gerrit de Jong, dy't by de Keninklike Maresjesee tsjinne hie en yn 'e oarloch aktyf wie yn it ferset. Doe't bliken die dat Gerrit der net wie, waard Gerard foar him yn 't plak meinommen en uterst hurdhannich yn 't ferhoar nommen troch SD-er Friedrich Eduard Gründmann en NSB'er Jan Meekhof. Se woene fan him witte wêr't syn broer wie en wa't er fierder koe dy't by it ferset siet. De Jong hold him fan de domme en joech neat priis. In pear dagen letter, op 11 april, wie hy ien fan 'e fjirtjin manlju dy't út it Burmaniahûs wei ôffierd waarden nei Dronryp. Hy hearde by de twadde groep dy't by de triemmen del nei de wâl fan it kanaal laat waard. It skot dat him deadzje moast, gie mis. Letter soed er ferklearje: "Der wurdt op ús fjurre. Ik fiel in klap. It is krekt as stiet myn skouder yn 'e brân. Ik begryp daliks dat it skot mis west hat. Mar ik lit my falle en hâld my foar dea."
Nei't de Dútsers har ôfjûn hawwe, ûntdiek in arbeider fan it molkfabryk dat De Jong noch libbe. Ek ien fan 'e oare mannen fan 'e twadde groep, Johannes Nieuwland, libbe doe noch, mar dy wie sa swier ferwûne rekke dat er inkele mominten letter kaam te ferstjerren. De Jong waard troch omstanners op in ljedder lein en sa nei in boatsje ta droegen, dêr't er mei oer it kanaal roeid waard. Dejingen dy't dit rêdingswurk op har namen, rûnen in grut risiko, want it wie dúdlik de bedoeling dat de liken by wize fan warskôging foar de rest fan 'e befolking in moai skoft op it plak fan eksekúsje lizzen bliuwe soene. De Jong wie kwealk oerroeid, of der arrivearre in Dútske soldaat op in motorfyts, dy't de wacht by de brêge opnaam. It wie dus inkeld de oerhastige ôftocht fan 'e SD-ers en harren trewanten dy't de rêders by steat stelde en doch harren wurk.
Oarekant it wetter waard De Jong in pleats binnenbrocht, dêr't er ferskûle waard en medyske fersoarging krige fan in dokter dy't dêr delkaam. Syn (beblette) klean waarden yn in mei stiennen ferswierre sek dien en op in oar plak yn it kanaal smiten. Te neare nacht krigen de bewenners fan 'e pleats it nei't it skynt te krap, en waard De Jong, mei de earm yn 'e doek en foarsjoen fan skjinne klean en in pear toffels, út 'e hûs set mei ynstruksjes om by it kanaal lâns yn 'e rjochting fan Ljouwert te rinnen. Dêr soed er by in gemaal lâns komme mei in wente derby. Dêr moast er mar oanklopje. De Jong die wat him opdroegen wie en kaam sa by de famylje Feitsma telâne, dêr't er let en set waard. Op 'e freedtemoarn waard er dêr ophelle troch de fersetsgroep fan Dronryp en ferklaaid as boere-arbeider nei de Frjentsjerter kant fan it doarp brocht, dêr't er wer oer it kanaal set waard. As aaisiker mei de pols yn 'e hân gied er dêr dwers troch de greiden nei it âlde flaaksfabryk, dêr't er opheind waard troch in húshâlding mei fiif bern.
Hy bleau dêr ferskûle oant sneintemoarn 16 april, doe't Ljouwert al troch de Kanadezen befrijd bliek te wêzen. Moandeitemoarns waard er wer ophelle troch in fersetsgroep, dy't him mei in lykwein dêr't se in stoel yn set hiene, ferfierden nei it Rypster doarpshûs, dêr't in needhospitaal ynrjochte wie. Dêr woene se him wer op bêd hawwe, mar De Jong wie ûnderwilens al safierhinne opbettere dat er dêr neat mear fan witte woe. Dat hy gie it doarp yn mei as wierskynlike bedoeling om te sjen hoe't er wer thús komme koe, doe't er dêr syn heit tsjin it liif rûn. Doe die bliken dat De Jong syn heit al de woansdeitejûns fan 'e boarmaster fan it molkfabryk te hearren krigen hie dat er noch libbe. Heit De Jong wie dêrop nei Dronryp ta reizge, mar net ien dy't him dêr koe, dat eltsenien oan wa't er frege wêr't er syn soan fine koe, hie swein as it grêf. De Jong soe neitiid noch 49 jier libje, en kaam yn it foarjier fan 1994 te ferstjerren.
Reäksje fan 'e NBS
De Nederlânske Binnenlânske Striidkrêften yn it distrikt Menameradiel wisten neat fan 'e foarnommen represaille-aksje. De fersetsgroep fan Broer Dijkstra, dy't ferantwurdlik wie foar de sabotaazje fan it spoar, ferbleau op dat stuit yn in skûle yn De Puollen, op in pear kilometer fan it Dronryp ôf. Doe't se dêr fan in koerierster it nijs oer de moard krigen, wiene se tige mismoedich. Dijkstra sei letter: "As we it earder witten hiene, dan wiene we der nei ta gien en dan wie it op in sjitpartij útdraaid. De Dútsers hiene as straf allicht hiel Dronryp platbaarnd. [...] Der soene folle mear slachtoffers fallen wêze. We wisten fan neat en dat wie efterôf miskien mar goed ek." Hy sei ek: "Fan 'e befolking hawwe wy trouwens nea kommentaar hân op ús dieden." Yn 1980 ûnfong er it Fersetskrús.
Neisleep
De trettjin stoflike omskotten fan 'e slachtoffers fan 'e represaille-aksje bleaune in etmiel lang ûnder skerpe bewekking fan Dútske wachtposten lizzen sa't se fallen wiene. Op 'e middei fan tongersdei 12 april waarden de se yn deakisten mei in frachtwein nei d' Alde Wite ta brocht, de herfoarme tsjerke fan Dronryp, yn it sintrum fan it doarp. Dêr waarden se wosken en op 'e nij yn 'e deakisten pleatst troch suster Van der Veen, dokter Van der Kooi en oaren. Op befel fan 'e Dútsers moast de begraffenis yn Dronryp plakfine, en inkeld de beide (herfoarme en grifformearde) dûmnys en de (roomske) pastoar fan it doarp mochten dêrby wêze. Nei't fjouwer dagen letter Fryslân befrijd wie fan 'e besetting, fûn ûnder oerweldigjende publike belangstelling in werbegraffenis plak yn Ljouwert.
Freulepartij 2006
De Freulepartij 2006 is op woansdei 9 augustus ferkeatst. Op de list stiene 51 partoer. It wie de 102de edysje fan de wichtichste jongeskeatspartij fan it jier. Der soene neffens saakkundigen sa'n 7 of 8 partoeren kânshawwer foar de oerwinning wêze. De generale foar de Freulepartij wie wûn troch Easterlittens, mar dat partoer mei as motor Feiko Broersma, sneuvele al yn de 1e omloop, wêrnei it partoer fan Hijum/Feinsum mei Martijn Olijnsma as sterke man it paad frij like te hawwen. It degelik keatsende Dronryp sette harren lykwols yn de heale finale de foet dwers, dêrby holpen troch Martijn dy't twa kear op seis gelyk in opslachmisser hie. De oare finalist wie Goaiïngea dat yn de heale finale Grou nei it tredde plak ferwiisde. Yn de finale koe Goaiïngea noch oant 2-2 by bliuwe, mar dêrnei pakte Dronryp, mei Johan Diertens as foar bêst opslagger en efterynse yn de haadrol, troch: 5-5 (6-2). It wie foar Dronryp de 4e winst fan dizze klassike keatspartij.
De priiswinnende partoeren op de Freule fan 2006
5e priis: Berltsum (Jelle Harm Kooistra, Hilbrand Stoffers en Frederik van der Meij), Easterein (Jelte Pieter Dijkstra, Ewout de Boer en Sietse Kooistra) en Boalsert (Peter Nieuwenhuis, Arjan Breeuwsma en Thomas van Zuiden); 3e priis: Hijum/Feinsum (Martijn Olijnsma, Helmer Hofman en Gerrit Steegstra) en Grou (Jorrit de Groot, Niels Heitbrink en Jan Brandt Wiersma); 2e priis: Goaiïngea (Thomas Sijbesma, Sibe Wijbrandi en Sietse Kuipers); 1e priis: Dronryp (Sjoerd van der Meer, Rutger Diertens en Johan Diertens).
Gerrit Willem Navis
Gerrit Willem Navis (Ruurlo, 20 maaie 1900 - Neuengamme, 15 desimber 1944) wie in Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich.
Gerrit Willem Navis wie in Frysk fersetsstrider. Hy wenne yn Burgum en wurke by de belestingtsjinst. Hy wie belutsen by in protte fersetsaktiviteiten yn Fryslân, wêrûnder de ynfal op it gemeentehûs fan Burgum, wêrby't in protte bonkaarten bútmakke waarden, en it ferset fan de belestingtsjinst, dy't jild nei it ferset stjoerde, beide yn it foardiel fan ûnderdûkers. Yn july 1944 drige in tal fersetsgroepen oprôle te wurden, trochdat ien fan de leden fan it ferset yn Dútske hannen fallen wie. Navis waard warskôge en besleat mei syn húshâlding te flechtsjen en ûnder te dûken yn syn âlderlik hûs yn Putten yn Gelderlân.
As represaillemaatregel foar in fersetsoanfal op in auto mei Dútske ofsieren by Putten, waarden sa'n 660 folwoeksen manlju út Putten oppakt en nei Dútslân brocht. Navis waard dêrby ek arrestearre en nei it konsintraasjekamp Neuengamme stjoerd, dêr't er op 15 desimber 1944 yn Ladelund stoar.
Nei de oarloch waard de G.W. Navislaan yn Burgum nei him ferneamd. Navis wie in neef fan Gerhard Willem Navis, in oare fersetsstrider.
Súdwestgermaansk
It Súdwestgermaansk is de teoretyske oertaal dêr't alle Súdwestgermaanske talen op weromgean soene. Ut dizze taal soene it Aldfrankysk, it Aldheechdútsk en it Aldsaksysk fuortkommen wêze, dy't de oertalen binne fan 'e Nederfrankyske, de Heechdútske en de Nedersaksyske talen. It it lykwols mar tige de fraach oft sa'n taal wol ea echt bestien hat.
Taalkundige fisy
De measte taalkundigen binne nammentlik fan betinken dat de hiele gruttere Westgermaanske taalkloft yn elts gefal by it losbrekken fan 'e Noardgermaanske groep, om 'e fyfde iuw hinne, al út selsstannige talen bestie.
As der al in Súdwestgermaanske ienheidstaal bestien hat, dan soe dy dus yn in earder tiidrek sprutsen wêze moatte, mooglik fan 'e earste oant de trêde iuw. Yn elts gefal moat er datearje fan foàr de ierste oerlevering fan in Súdwestgermaanske taal (nammentlik fan it Aldheechdútsk) oan 'e ein fan 'e achtste iuw. It bestean fan sa'n taal wurdt lykwols as twifelich beskôge, mei't saakkundigen it wierskynliker achtsje dat de Westgermaanske talen daliks fan it Proto-Germaansk oergien binne nei in stadium fan teminsten trije ûnderskate talen: Dêrfan soene it Istveoansk en it Irminoansk dan de Súdwestgermaanske taalgroep foarme hawwe.
Westerstede
Geografy
Westerstede leit likernôch 20 kilometer noardwestlik fan Aldenburch en likernôch 30 kilometer fan Lier.
Chrzanów
Chrzanów is in stêd yn regio Małopolska yn it suden fan Poalen. Troch de stêd rint de Chechło. De stêd sels hat 39.356 ynwenners.
Westerstede
Yndieling
Under Westerstede falle de folgjende doarpen en buorskippen: Burgforde, Eggeloge, Felde, Fikensolt, Garnholt, Gießelhorst, Halsbek, Halstrup, Hollriede, Hollwege mei Hollwegerfeld, Hüllstede, Ihausen, Ihorst, Karlshof, Linswege, Linswegerfeld, Mansie, Lindern, Moorburg, Neuengland, Ocholt, Howiek, Ocholterfeld, Ollenharde, Petersfeld, Seggern, Tarbarg, Torsholt, Westerloy, Westerloyerfeld, Westerstederfeld. Bestjoerlik is Westerstede yn 24 Ortsteile ferdield.
Chrzanów
Geografy
Chrzanów leit yn it suden fan Poalen, oan de rivier de Chechło. It plak leit op 280 meter boppe seenivo.
Westerstede
Skiednis
Fynsten fan âld reau dy't op 'e midden stientiid werom geane, bewize dat de gemeente al ier bewenne waard. Westerstede waard lykwols pas foar it earst mei de bou fan in houten Petrustsjerke yn 1123 neamd. It houten tsjerkegebou waard yn 1232 ferfongen troch in stiennen tsjerke. thumb|left|250px|Friezenmonumint It gebiet hie yn de 15e en 16e iuw te lijen fan de fetes tusken de Aldenburger greven en de Eastfryske haadlingen. Yn it grinsgebiet fan Eastfryslân en Aldenburch kaam it op 28 maart 1457 ta in slach, wêrby't de binnenfallende Eastfriezen troch de Ammerlanner boeren ferslein waarden. Ta oantinken fan de slach waard yn 1912 fan grutte balstiennen it Friezemonumint yn Fikensolterfeld by Mansie oprjochte.
Chrzanów
Geografy
Chrzanów is bestjoerlik yn 10 stêdsdielen yndield:
Westerstede
Skiednis
De reformaasje sette yn 1524 ek yn Ammerlân foet oan de grûn, ynearsten yn de Sint-Ulrichtsjerke by it kleaster Rastede. Yn 1579 preke yn de Petrustsjerke foar it earst in protestantske dûmny. Bekend is dat Westerstede yn itselde jier ek in earste skoalle krige. Mei tank oan de lânshear Anton Günther, dy't mei in tûke polityk de fjochtsjende en plonderjende legers bûten de grinzen fan syn lân hâlde koe, bleau it greefskip Aldenburch en dus ek Westerstede yn de Tritichjierrige Kriich sparre foar kriichsgeweld. De pest dêrfoaroer brocht Westerstede en it Ammerlân yn de jierren 1666-1667 grutte ferliezen.
Yn 1702 hie it kerspel Westerstede 2.674 bewenners en 100 jier letter wiene dat der 3.700. Peter I ferliende de stêd yn 1795 merkrjochten. Oant 1800 wie it banaliteitsrjocht noch fan tapassing yn Westerstede. Yn it kerspel Westerstede wiene der twa banmûnen: ien yn Burgforde en ien yn Gießelhorst. Nei 1800 waard de mûneban opheft en in lytse hûndert jier letter waarden der yn it gemeentegebiet al 16 partikuliere wynmûnen telt, wêrfan't der mar ien oerbleaun is. thumb|left|250px|Alde stasjon Oan it ein fan de Frânske tiid wie de earmoede yn it eardere greefskip grut. Op 15 april 1815 ûnstie yn it sintrum fan Westerstede in grutte brân, dy't yn in pear oeren tiid mear as 50 hûzen en skuorren yn 'e jiske lei. De weropbou waard grutskalich oanpakt en Westerstede krige in nij strjitteplan mei in grutter plein foar de tsjerke. Yn 1876 waard Westerstede mei de iepening fan it smelspoar oansletten op it spoarnet.
Yn de jierren 1920 waard Westerstede in bolwurk foar it opkommende nasjonaalsosjalisme. Mei 83% fan de befolking fan Westerstede wie de stipe yn 1932 foar Hitler syn machtsoername tige grut. Dat gou foar it hiele Ammerlân, dêr't yn july by de Ryksdeiferkiezings fan 1932 77,8% fan de befolking op de NSDAP stimde (yn de rest fan it Ryk wie dat 37,3%). Fan de 33 joadske ynwenners emigrearren 16, de rest waard yn de oarloch fermoarde. Op 3 maaie 1945 waard Westerstede sûnder grutte skea troch Poalske en Kanadeeske troepen ynnommen. Yntusken wiene de earste flechtlingen út it easten ek yn Westerstede oankommen. Westerstede naam in grut tal flechtlingen op en it ynwennertal naam yn hiel koarte tiid ta fan 10.320 nei 15.957 ynwenners.
Op 28 maaie 1977 krige Westerstede de offisjele status fan stêd. Oant dy tiid wie de gemeente as sit fan de lânkring Ammerland ien fan de pear Dútske distriktshaadstêden sûnder dy status.
It besjen wurdich
thumb|260px|Howieker Wettermûne
Noarwegen
Noarwegen of Noarwei is in Skandinavysk lân yn Noard-Jeropa. De haadstêd is Oslo. Noarwegen is in konstitúsjonele monargy mei as kening Harald V en mei as premier Jonas Gahr Støre. Mei de oare Skandinavyske lannen hat Noarwegen in sterke histoaryske en kulturele bân, mar ek organisatoarysk is Noarwegen lid fan de Noardske Ried.
Geografy
Noarwegen wurdt begrinzge troch:
It lânskip fan Noarwegen bestiet foaral út bergen mei gletsjers, en in kustline fan mear as 83.000 km² mei ynhammen, de fjorden. It noardlikste part fan Noarwegen heart by Laplân, dêr't de Lappen of Saami wenje. Noarwegen is bekend as it Lân fan de midnachtsinne . It leit nammentlik foar in part benoarden de noardpoalsirkel.
Skiednis
Yn de 9e iuw wie Noarwegen in gebiet mei ferskate lytse keninkrykjes. Mei de fjildslach by Hafrsfjord ferienige Harald I de ferskate lytse lannen yn ien keninkryk. De Noaren wienen yn it tiidrek fan de 9e-13- iuw bekend as Wytsingen. De lêste Noarske kening stoar yn 1387 en Noarwegen wie ûnder Denemark fertsjinwurdige yn de Uny fan Kalmar. Wilens de Napoleonistyske oarloggen focht Denemark mei Napoleon mei, en Sweden tsjin. Doe't Denemark yn 1814 Noarwegen oan Sweden ôfstean moast, besochten de Noaren ûnôfhinklikens te krijen en tekenen har grûnwet op 17 maaie fan dat jier. Noarwegen koe it militêre geweld fan Sweden net keare en moasten yn novimber 1814 mei Sweden gear yn in Uny.
Yn de Earste Wrâldkriich bleau Noarwegen in neutraal lân. Noarwegen besocht ek neutraal te bliuwen yn de Twadde Wrâldkriich, mar Dútske troepen feroveren Noarwegen tusken 9 april 1940 en 8 maaie 1945.
Jeropeeske gearwurking
Yn 1949 kaam Noarwegen by de NAFO. Yn 1967 waard der ierdoalje yn de Noardsee fûn en Noarwegen wie ridlik gau ien fan de rykste lannen fan de wrâld. Noarwegen hat, yn 1972 sawol as 1994, mei in referindum tsjin oansluting ta de Jeropeeske Uny stimd. It lân is al lid fan de Jeropeeske frijhannelsorganisaasje, en is dêrtroch part fan it Jeropeeske ekonomyske gebiet.
Demografy
Yn 2008 wennen der yn Noarwegen 4.644.457 minsken. It ynwennertal giet omheech mei 0,73% yn it jier mar dat is meast te tankjen oan de ymmigranten. De measte stêden binne oan de súd-súdwestkust.
Talen
Noarsk is offisjeel troch it hiele lân. Der binne al ferskate dialekten fan it Noarsk, en der binne ek ferskate skriuwwizen wêrfan't twa as offisjele taal te boek steane. Yn it noarden is yn in tal fan gemeenten ek Lapsk offisjeel.
Transport
Wichtichste havens binne Bergen, Borg Havn, Haugesund, Maaloy, Mongstad, Narvik, Oslo en Sture. Der binne 101 lytse en grutte fleanfjilden yn Noarwegen (2007), in frij grut diel fan it loftferkear is nasjonaal. Sûnt 2000 is de Lærdalstunnel (24,5 km) de grutste fan de wrâld. Fearboaten binne yn de kustregio's fan grut belang.
Noarwegen hat (2006):
92.946 km ferhurde dyk.
4.114 km spoardyk.
1.577 km farwetter.
🇪🇺
VLF stjoerder DHO38
thumb|right|250px|de stjoerder-mêsten De VLF stjoerder DHO38 is in ynrjochting fan de Dútske Marine yn it Sealterlân, dy't tusken 1977 en 1982 boud waard. De ynrjochting bestiet út 8 stjoermêsten. De mêsten binne om 1980 hinne boud en stiene yn it gebiet fan it Sealterlânske westfean sa'n 3 km fan it doarp Roomelse ôf, op de grins mei de eastfryske gemeente Eastrauderfean. De mêsten hawwe in hichte fan 352,8 m en binne de heechste bouwurken fan de Fryslannen en de heechste begeanbere bouwurken fan hiel Europa. De stjoerders binne foar de kommunikaasje mei de ûnderseeërs fan oare NATO-lannen.
It gebiet is beskerme troch de Dútske Marine en is mei in heech stek ôfsetten. It hat in grutte fan 540 hektare. It is in beskerme natoergebiet mei in grut ferskaat oan floara en fauna. Der binne likernôch 34 soarten briedfûgels.
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 1984
200px|thumb|right|It Olympysk Gymnastyk Stadion fan Los Angeles 1984
De Olympyske Simmerspullen 1984 ek wol de XXIIIe Olympiade neamd waarden yn 1984 yn Los Angeles, de Feriene Steaten hâlden. De gymnastyk waard hâlden yn it Pauley Pavilion. It wie de earste kear dat de rytmyske gymnastyk op it programma stie.
Anna Bijns
Anna Bijns (Antwerpen, 1493 - 1575) wie in dichteresse út de oergongstiid tusken midsiuwen en renêssânse.
Hja bleau net-troud en joech les op in Antwerpske skoalle. Wyls wie de reformaasje yn folle gong, in ûntwikkeling dy't Anna fel ôfwisde. Gedichtebondels fan har hân kamen út yn 1528, 1548 en 1567. Dêryn keart se har fûleindich tsjin de lutheranen, dy't se as ôfgryslike ketters beskôge.
Rederikerspoëzij
thumb|Titelblêd fan Refereinen, 1528 Har werk fertoant in soad trekken fan de rederikerspoëzij en ta dy rederikers wurdt se dan ek rekkene. Al hienen de rederikers meast in drok selskipslibben, Anna Bijns hat har as frou nea by in rederikerskeamer oanslute mocht. Lidmaatskip wie allinnich tastien foar manlju.
De "refereinen" (gedichten) dy't se skreau, fertoane in grut masterskip fan de foarm. Yn ûndersteand fragmint út Dit sijn de miraculen die Luther doet falle de kenmerken fan rederikerspoëzij waar te nimmen:
De brûkte stylfiguer is bedoeld om de pointe te ûnderstreekjen: troch de irony (krekt it omkearde fan wat hja bedoelde) wurdt it stânpunt fan de dichteresse krekt beklamme, en dat stânpunt is: Luther syn opponinten binne wiswol wiis en geleard. Luther pervertearret de wierheid. Irony is in soad brûkt ynstrumint by de Rederikers.
Ek yn de foarm binne rederikerseleminten werom te kennen: it binnenrym yn de earste rigel: wondere — orcondere, en de wurdboarterij sonde — bijsondere yn de tredde. As lêste toane de tsjinstellings voortijts — nu, recht — crom, wijse — dom grote, en neidruklike, oandacht foar it wurdspul.
Literêre priis
Sûnt 1985 wurdt de Anna Bijns Priis alle jierren útrikt, om en om foar poëzy en proaza, oan in frouljus auteur.
Drûchnoazigen
Drûchnoazigen (wittenskiplike namme: Haplorhini), ek wol drûchnoasapen of apen en spûkdieren neamd, binne in ûnderskift fan de primaten (Primates). Dat ûnderskift wurdt foarme troch it tuskenskift fan de apen en de famylje fan de spûkdieren. Wat de drûchnoazigen ûnderskiedt fan de healapen of wietnoazigen, it iennichste oare ûnderskift fan 'e primaten, is net inkeld in drûge noas, mar dat by drûchnoazigen it primêre sintúch it gesichtsfermogen is. Dit is wêrom't hja de beide eagen oan de foarkant fan de plasse hawwe, dat hja djipte sjen kinne.
It kin wêze dat dit it skaaimerk is dat makke hat dat de drûchnoazigen in gruttere yntelliginsje ûntwikkele hawwe as healapen. In oar skaaimerk fan drûchnoazigen is dat hja gjin fitamine C oanmeitsje kinne. Dit is de grûn wêrom't drûchnoazigen net herbivoaren binne: om de fitamine C binne de apen omnivoaren, en de spûkdieren karnivoaren.
Skiednis
It ûnderskift fan 'e drûchnoazigen waard yn de rin fan de 20e iuw foar it earst ynsteld, doe't by benammen spûkdieren út undersyk bliken die dat hja neier besibbe wienen oan de apen as oan de healapen. Oarspronklik waarden hja nammentlik as in útsûnderlike groep fan de healapen beskôge. Yn âldere literatuer is dit soms noch werom te finen.
Noordburen
Noordburen is in buorskip yn de gemeente Hollâns Kroan yn de provinsje Noard-Hollân.
It plak leit noardlik fan Zandburen en Hippolytushoef en oan de westkant fan Stroe.
Yn 1840 wennen der likernôch 25 minsken en dat sil tsjintwurdich net folle oars wêze, want de buorskip bestiet noch mar út in pear pleatsen en huzen.
Oosterwijtwerd
Oosterwijtwerd (Grinslânsk: Oosterwiewerd; Frysk: Easterwytwert) is in doarpke en in eardere gemeente yn de gemeente Iemsdelta yn de provinsje Grinslân. Oosterwijtwerd leit noardlik fan it spoar Grins-Delfsyl en de N360 tusken Loppersum en Appingedam.
Skiednis
De delsetting waard likernôch oan it begjin fan de jiertelling op in wierde boud oan de rân fan de eartiidske Fivelboezem. De namme 'wijtwerd' bestiet út de wurden 'widu' (strewel, hout) en 'weerd' (heech plak yn sompich lân). It stikje 'Ooster' is nei de midsiuwen tafoege om it doarp te ûnderskieden fan Westerwijtwerd. De hjoeddeiske maren binne oarspronklik de streamkes fan it oarspronklike kweldergebiet. De westlike grins fan de wierde is it Godlinzermaar, dat westlik fan it doarp gearrint mei it Leermenstermaar en it Spijkstermaar en dan it Oosterwijtwerdermaar hjit, dat in hiel ein fierder súdlik op it Damsterdjip útkomt.
Doe't de Westfaalske fjildhear Meindert fan Ham yn 1536 Appingedam mei in foars leger foar in skoft besette, plondere dy yn dy tiid in tal doarpen yn de omjouwing, ek Oosterwijtwerd waard doe slim teheistere.
Oant 1811 wie Oosterwijtwerd in selsstannige gemeente. Dêrnei foarme it doarp ûnderdiel fan de gemeente 't Zandt, oant dy gemeente yn 1990 weryndield waard by de gemeente Loppersum. De gemeente Loppersum waard yn 2021 yndield by de nije gemeente Iemsdelta.
Oan de súdlike kant fan it doarp waard yn de 19e iuw it spoar fan Grins nei Delfsyl oanlein. Oosterwijtwerd krige in eigen halte, dy't nei it doarp ferneamd waard. It eastlike diel fan de wierde, dat net beboud wie, waard om 1900 hinne ôfgroeven. Dat diel wurdt oantsjut as de 'lege wier'. Letter waard ek it westlikste diel ôfgroeven. Dêrby moast sels in pleats ferhûzje. Mei de ferneatiging fan de wierde ferlear it doarp ek syn radiale wierdestruktuer.
It doarp krige yn de 20e iuw lâns de Damsterwei útwreiding. Tsjin it ein fan dy iuw wie de hiele middenstân ferdwûn. Ek de twa doarpskafee's waarden sletten.
Marijetsjerke
Op de wierde stiet de Marijetsjerke, ien fan de earste tsjerken fan Grinslân dy't folslein fan bakstien boud waard. Dendrogronologysk ûndersyk fan de kape wiisde út dat de tsjerke út de twadde helte fan de 12e iuw of de earste helte fan de 13e iuw datearret. By de tsjerke hat in frijsteande toer stien, dy't yn 1664 ynstoartte. Foar de reformaasje wie de tsjerke in wichtich beafeartsplak. Noardlik fan de tsjerke hat yn dy tiid in pylgershûs stien, wêrfan't yn 1644 de jezuïte-misjonaris Fransiskus Mijleman (1610-1667) noch ruïnes oantrof. De âlde pastorije fan it doarp waard tsjin it ein fan de 19e iuw ôbrutsen om plak te meitsjen foar in nije pastorije oan de Doarpsstrjitte 31.
Kleaster
Yn de 15e iuw hat der in kleasterfoarwurk stien fan de Eastfryske Johanniter kommanderije Dünebroek. It kleaster wurdt yn 1472 neamd, mar bestie nei alle gedachten doe al in hiel skoft. It kleaster besiet lân yn Oosterwijtwerd, Wirdum, Eenum, in stik heechfean yn Slochteren en in flink stik grûn yn it Hoeksmeer, dy't sa't it liket fan it kleaster Blomhof oernommen wie. Ek de parochytsjerke en de pastorije fan it doarp hearde by it kleaster. It soe wêze kinne dat it kleaster selsstannich waard troch't de fromme Eastfryske haadling Fokko Ukena him yn Oosterwijtwerd nei wenjen sette. Nei't it kleaster skulden krige waard der kleasterbesit ferkocht. It memmekleaster wegere lykwols om wer noed te stean foar it kleaster fan Oosterwijtwerd, mar lang om let ûntferme it Heveskeskleaster him yn 1476 wer oer de kommanderije, dy't it wer omfoarme ta in foarwurk. Nei de reduksje fan Grins waarden alle Johanniter besittings yn besit nommen troch de protestanten.
Boarch
Fokko Ukena liet yn 1411 in boarch by Oosterwijtwerd sette, dy't yn 1452 yn it besit kaam fan it laach Ripperda (en dêrom ek wol Ripperdaboarch neamd wurdt). De boarch waard yn 1500 beset troch 60 manlju fan de stêd Grins, dy't de boarch fersterke. Doe't greve Edzard opteach, loeken hja harren werom. Nei 1738 kaam de boarch yn hannen fan it neiteam fan de Ripperda's. Likernôch healwei de 18e iuw waard de boarch ôfbrutsen en op de lokaasje waard yn 1789 in pleats boud, dy't tsjintwurdich 'Schathuis Wijtwerder Heerd' neamd wurdt. De grêften binne letter op 'e nij útgroeven. Yn de tsjerke binne noch oantinkens oan de Ripperda's te finen, lykas de wapens op de 17e-iuwske hearebank, de roubuorden, in grêfkelder en in epitaaf.
Skoalle
Sûnt 1935 hat it doarp gjin eigen skoalle mear. De bern fan it doarp moasten yn dat jier nei de iepenbiere basisskoalle by de Deiftil, in skoalle dy't dielt waard mei de doarpen Leermens en Eenum. Dy skoalle waard yn 2013 sletten en tsjintwurdich moatte de bern fierder nei Appingedam of Loppersum.
Mûne
Oan de eastlike kant fan de Oosterwijtwerdermaar waard yn 1743 by Dieftil in pelmûne boud, dy't letter ek as nôtmûne wurke, mar yn 1889 ôfbaarnde. De ôfbrutsen pel- en nôtmûne út 1818 fan Briltil ferhûze doe nei Oosterwijtwerd om dêr wer opboud te wurden. Yn dy mûne stie in elektromotor, dy't yn 1934 ferfongen waard troch in dieselmotor fan Brons út Appingedam. Trije jier letter waard de mûne ûnttakele en yn 1962 folge de folsleine ôfbraak.
Johnny Hoes
Johnny Hoes (Rotterdam, 19 april 1917 - Weert, 23 july 2011) wie in Nederlânsk sjonger, muzykfilmprodusint en komponist/tekstskriuwer. Syn plaat Och, was ik maar bij moeder thuis gebleven (skreaun troch Frans Boermans en Thuur Luxembourg) stiet mei 450.000 eksimplaren te boek as de bêst ferkochte Nederlânsktalige single oer alle tiden. Oare grutte hits wiene De smokkelaar en Wij willen frites met mayonaise.
Johnny Hoes stiet wol bekend as De kening fan de jankfodde. Syn single "Jelle zal wel zien" (oangeande Jelle Zijlstra) út 1967 is in bewurking fan "Yellow submarine" fan The Beatles.
Sûnt de jierren '60 hie er in eigen opnamestudio en platemaatskdippij yn it Limburchske Weert. Hy wenne sûnt 1983 yn Knokke yn België.
Spijk (Grinslân)
Spijk (Grinslânsk: Spiek; Frysk: Spyk) is in doarp yn de Grinslânske gemeente Iemsdelta (oant 1990 gemeente Bierum).
Skiednis
It doarp wurdt foar it earst yn 1246 neamd as 'Spik' of 'to Spye' en waard oant twa kear ta hast troch in wetterfloed ferneatige. By de Sint-Martensfloed fan 1686 ferlearen 104 minsken it libben en by de Krystfloed fan 1717 53 minsken. Allinne de tsjerke bleau stean. It doarp moast dêrom twaris hast folslein werboud wurde. Yn 1718 waard in nije dyk oanlein, sadat it doarp tenei gjin oerlêst mear hie fan 'e see.
Op 9 maaie 1945 rûn it Dútske frachtskip 'Joanna' mei Nederlânske twangarbeiders fan it eilân Wangerooge by Spijk op in seemyn. Fan de 46 manlju kamen 38 om it libben. Op 12 juny 1945 ûntplofte de troch de Binnenlânske Striidkrêften opsleine munysje yn in load oan de Losdorperweg. By dy ramp ferstoaren 7 minsken, 7 rekken slim ferwûne en der wie in soad skea oan gebouwen.
It doarp bleau lang beheind ta wat strjitten om de wierde hinne mei foar it meast 19e- en 20e-iuwsk bebouwing. Yn de jierren 1950 en 1960 is it doarp foars útwreide nei it noardeasten ta en wat letter ek nei it suden. Sûnt de jierren 1970 fûn de útwreiding nei it easten fan de Spijkstermaar plak. By de útwreidings waard de radiale struktuere hanthavene om sa de ienheid tusken it sintrum en de nijbou te behâlden. De útwreidings binne rom opsette wiken mei in soad frijsteande en twa-ûnder-ien-kape-wentes. It âlde sintrum is beskerme doarpssicht.
Boargen
Spijk hat twa boargen hân, dêr't fierder net in soad oer bekend is. Nei alle gedachten wiene de boargen fan de famyljes Alberda en Ubbena, dy't yn 'e 16e en 17e iuw alletwa besit hiene yn Spijk. Yn 1631 stiet by beide boargen op in kaart in lid fan de Ubbena's neamd. De boarch, dy't eastlik fan it doarp stie, waard nei 1723 ôfbrutsen en ferfongen troch in pleats, mar it boarchterrein en de hôf eastlik dêrfan binne noch oanwêzich. Op it plak fan de boarch, tsjintwurdich ynsletten troch nijbou, stiet hjoeddedei in pleats mei de namme 'Borghstee'. De boarch súdlik fan it doarp waard foar it lêst yn 1653 neamd. Letter waard dêr in pleats boud, dy't yn 1858 ôfbrutsen waard om fierderop werboud te wurden. Fan dy âlde boarch binne de grêften, in diel fan de singels en stikken fûnemint fan de noardlike muorre yn 'e grêft bewarre bleaun. Op it plak stiet no in pleats.
Skoallen
It doarp hat trije skoallen hân: de âldste wie in iepenbiere skoalle. Yn 1879 waard ek in grifformearde skoalle stifte en yn 1905 noch in herfoarme skoalle. De twa kristlike skoallen fusearren al yn 1966 en yn oktober 2020 ûnstie by de iepening fan 't Maar mei de iepenbiere skoalle derby in nije gearwurkingsskoalle mei in pjutteboartersplak en in bibleteek.
Mûne
De nôt- en pelmûne Ceres waard yn 1839 boud en krige syn namme yn 1943.
Oare gebouwen
Om de tsjerke ('t Loug) steane hûzen, eardere winkels en kafee's út de 19e iuw. Ek is dêr de kosterij mei de yn 1889 oanboude iepenbiere skoalle en it gebou fan de bank. De herfoarme pastorije oan de omwei datearret út 1923 en ferfong in âldere pastorije.
Waalsk Parlemint
thumb|300px|It Waalske parlemintsgebou
It Parlemint fan Walloanje of Waalsk Parlemint is de folksfertsjintwurdiging fan it Waalsk Gewest (dêr't ek it grûngebiet fan de Dútsktalige Mienskip ûnder falt). It parlemint húsmannet yn it âlde Hospice Saint-Gilles yn de stêd Namen.
It parlemint hat 75 leden. Om de fiif jier wurde der ferkiezingen holden.
Gearstalling 2004-2009
It parlemint waard fan 2004 oant 2009 foarsitten troch José Happart (PS).
Gearstalling 2009-2014
Foarsitter sûnt 2009 is Emily Hoyos (Ecolo).
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 1996
De Olympyske Simmerspullen 1996, ek wol de XXVIe Olympiade neamd, waarden yn 1996 hâlden yn de Amerikaanske stêd Atlanta. De Hynstesport waard hâlden yn it Georgia International Horse Park.
Dressuer
{| width=100%
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 1928
thumb|right|It Olympysk Stadion fan 1928
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 1996
Eventing
{| width=100%
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 1928
De Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 1928 waard hâlden yn it Olympysk Stadion. It wie de earste kear dat de froulju mei dwaan mochten oan de gymnastyk.
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 1996
Springe
{| width=100%
Medaljespegel
De top sân fan lannen dy't by de hynstesport medaljes wûn ha op de Olympyske Simmerspullen fan 1996.
Noardwestgermaansk
It Noardwestgermaansk, ek wol Ingveoansk, Anglo-Frysk, Ingelsk-Frysk of Noardseegermaansk neamd, is de teoretyske oertaal dêr't alle Noardwestgermaanske talen op weromgean soene. Ut dizze taal soene it Aldingelsk en it Aldfrysk fuortkommen wêze, dy't de oertalen binne fan 'e Angelsaksyske en de Fryske talen. It it lykwols mar tige de fraach oft sa'n taal wol ea echt bestien hat.
Taalkundige fisys
De measte taalkundigen binne nammentlik fan betinken dat de hiele gruttere Westgermaanske taalkloft yn elts gefal by it losbrekken fan 'e Noardgermaanske groep, om 'e fyfde iuw hinne, al út selsstannige talen bestie. Dêrtroch wurdt it yn 'e kiif steld oft it Noardwestgermaansk en sels it Westgermaansk wol ea as ôfsûnderlike talen bestien hawwe.
As der al in Noardwestgermaanske ienheidstaal bestien hat, dan soe dy dus yn in earder tiidrek sprutsen wêze moatte, mooglik fan 'e earste oant de trêde iuw. Yn elts gefal moat er datearje fan foàr de ierste oerlevering fan in Noardwestgermaanske taal (nammentlik fan it Aldingelsk) oan it begjin fan 'e achtste iuw.
Hoewol't it bestean fan sa'n taal as twifelich beskôge wurdt, bestiet der in teory dat it Proto-Germaansk útinoar fallen is yn trije ûnderskate Westgermaanske talen: Dêrfan soene it Istveoansk en it Irminoansk dan mei-inoar de Súdwestgermaanske taalgroep foarme hawwe.
Oan 'e oare kant is it sa, dat de ferskillen tusken it Noardwestgermaansk en it Súdwestgermaansk benammen op beskate taalkundige fernijings berêste, de saneamde ingveonismen, dy't yn 'e Noardwestgermaanske talen yngong fûnen en yn 'e Súdwestgermaanske net of hast net. Dêrby kinne ferskate besibbe talen tagelyk inselde taalkundich proses trochmakke hawwe, sûnder dat dêr in ienheidstaal foar nedich wie.
Tuneezje
Tuneezje (Arabysk: تونس), sûnt 1957 (in jier nei de ûnôfhinklikheid) offisjeel de Republyk Tuneezje, is in lân yn Noard-Afrika. It heart ta de Magriblannen, dêr't ek Marokko, Mauritaanje, Algerije en Lybje ta rekkene wurde. De haadstêd is Tunis.
Lizzing
Tuneezje wurdt begrinzge troch:
Lânskip
Yn it noarden fan Tuneezje leit it Tell-Atlas berchtme oant 1200 meter hichte. Nei it suden ta giet dizze oer yn de Medcherda-flakte dêr't lânbou gebieten lizzen. Noch fierders nei it suden leit de oant 1500 meter hichte rikkende Sintraal Tunesyske berchrêge, dy't de grins foarmet fan it fochtige Middellânske Seeklimaat. Foarby dizze grins lizze skrokke steppen en woastyneftige gebieten.
Skiednis
thumb|left|Ruïnes by de [[Antonine Baths, fan Romeinsk Kartago]] Tuneezje waard al ier yn de skiednis bewenne troch Berberstammen. Om-ende-by 10e iuw f.Kr. arrivearren de Foenysjers dy't oan de kuststripe hannelskoloanjes stiften. Ien fan dizze koloanjes is Kartago dat him yn de 6e iuw f.Kr. ûntwikkele ta in ekonomyske grutmacht yn de westlike omkriten fan de Midlânske See. Yn de 2e iuw f.Kr. waard dizze hegemony bestriden troch de Romeinen. Dizze striid waard troch de Romeinen wûn, dy't de posysje fan de Kartagers oernimme.
Yn de 5e iuw hienen de Fandalen it yn Tuneezje foar it sizzen, yn de 6e iuw waard dizze rôl oernommen troch Byzantinen en op it ein fan de 7e iuw kaam it gebiet yn hannen fan de Islamityske Arabieren. Yn it tiidrek dat dêr opfolget hawwe opienfolgjende Moslim dynastyen de macht, ûnderbrutsen troch Berber opstannen. It bewâld fan de Aghlabids (9e iuw) en dat fan de Zirids (sûnt 972), wie hiel foarspoedich, mar einiget lykwols troch de oermastering en ferwoastingen troch Banu Hilal fanút Egypte.
Steaten
De steaten of lânstannen wie yn de lette midsiuwen en iermoderne tiid in polityk orgaan yn ferskate steaten en gewesten yn it Hillige Roomske Ryk as fertsjintwurdiger fan de oanbelangjende lânshear.
Tuneezje
Skiednis
Yn de 12e iuw wie it kustgebiet koart yn besit fan de Normandjers fan Sisylje en hienen de Almohad caliphs fan Marokko de binnenlannen yn hannen. Healwei de 13e iuw oant en mei 1574 hawwe de Berbyske Hafsiede it yn Tuneezje foar it sizzen. Op it ein fan harren bewâld falle ferskate kuststêden yn hannen fan de Spanjerts. Dizze besetting doarre mar even omdat Tuneezje oermastere waard troch it Ottomaanske Ryk. Under de Ottomanen regearre de Hussein-dynasty fan Beys. Yn 1881 makket Frankryk fan Tuneezje in prokuraat. De Frânsken bliuwe dêr oant en mei de ûnôfhinklikens yn 1956.
Steaten
Begryp
De gearstalling fan de lânstannen ferskilde de steat en it tiidrek.
Tuneezje
Befolking
De befolking bestiet etnysk sjoen foar it grutste part út Berbers. De measten binne dat lykwols net bewust en beskôge harsels as Arabieren. Yn de rin fan de skiednis hawwe in soad ferskate folken it grûnbesit fan Tuneezje beset hâlden en spoaren efterlitten, ûnder oaren Foenysjers, Romeinen en Fandalen.
Religy
Tuneezje is fral in Islamitysk lân. Yn de grûnwet is bepaald dat de steatsgodstsjinst de islam is en dat allinnich in islamyt presidint fan it lân wurde kin. Goed 98% fan de befolking is islamitysk en sûnt de oprjochting yn 1969 is Tuneezje lid fan de Organisaasje fan de Islamityske Konferinsje (OIC).
Fierders wennet der yn it lân in minderheid fan kristenen (1% fan de befolking) en joaden (minder as 1 % fan de befolking). Wennen der yn 1972 om-ende-by 25.000, anno 2007 wienen dêrfan noch mar 1500.
Sawol it kristendom as it Joadendom hawwe in lange skiednis yn Tuneezje.
Ekonomy
BYP per persoan is $7.400 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 11,6% lânbou, 25,7% yndustry en 62,8% tsjinsten. Yn 2007 wie Frankryk de wichtichste eksportpartner en de wichtichste ymportpartner. Der is in diverse ekonomy mei in soad toerisme, lânbou en produksje sektoaren.
List fan planetoïden 12101-12200
Dit is in list fan planetoïden 12101-12200.
Bedrige soarte
In bedrige soarte is in soarte bist, plant of skimmel wêrfan't it foarkommen sa seldsum is dat de kâns op útstjerren yn 'e neie takomst as oansjenlik beskôge wurde moat. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natoer (IUCN), de meast foaroansteande autoriteit op dit mêd, hantearret trije oanboazjende gradaasjes fan bedriigdheid, te witten: "kwetsber", "bedrige" en "krityk bedrige". De folsleine yndieling is sa: Oare ynternasjonale organisaasjes en oerheidsynstellings yn ûnderskate lannen en territoaria hantearje faak in yndieling dy't krekt justjes oars is. Oer it algemien kin lykwols steld wurde dat in soarte bedrige is as er opnommen is op in reade list.
Behalven soarten kinne ek ûndersoarten en populaasjes oantsjut wurde as "bedrige". Sa is bgl. de rottekop yn Nederlân in bedrige bistesoarte, hoewol't er yn Skandinaavje en Sibearje noch folop foarkomt. Ek fan rassen domestisearre bisten kin sein wurde dat se yn it fuortbestean bedrige wurde as se sa'n bytsje mear holden wurde dat se amper noch foarkomme.
The Vorkosigan Saga
The Vorkosigan Saga is in omfangrike searje fan science fiction-romans en -novellen fan 'e hân fan 'e súksesfolle en mannichfâld bekroande Amerikaanske skriuwster Lois McMaster Bujold, dy't yn in mienskiplik fiksjoneel takomstich hielal spylje, mar allegearre los faninoar lêzen wurde kinne. Bujold har oanpak by it skriuwen fariëarret, mei in miks fan spanning, aventoer, romantyk, komeedzje en tragyk dy't per boek ferskilt. Syn namme tanket The Vorkosigan Saga oan 'e lichaamlik hendikepte ealman, hierling, spion, admiraal en ryksauditeur Miles Vorkosigan, dy't yn it grutste part fan 'e romansearje de haadrol spilet. De boeken fan The Vorkosigan Saga hawwe in grut tal prizen wûn, mei dêrûnder fjouwer Hugo Awards, twa Nebula Awards en twa Locus Awards. Yn 2017 wûn de rige as gehiel de Hugo Award foar bêste romansearje. Boeken út 'e searje binne oerset yn teminsten njoggentjin talen, wêrûnder twa yn it Nederlânsk.
Eftergrûn
The Vorkosigan Saga foarmet fierwei it grutste part fan it oeuvre fan 'e Amerikaanske skriuwster Lois McMasterBujold (1949). De boeken en novellen dêr't de searje út opmakke is, spylje likernôch njoggenhûndert jier yn 'e takomst yn in mienskiplik hielal, mar kinne los faninoar lêzen wurde, mei't de auteur elts ûnderdiel fan 'e searje behannelet as in ôfrûne ferhaal. Har redens dêrfoar binne trijefâld. Yn it foarste plak moat men der neffens har as skriuwer fan útgean dat de lêzer jins boeken yn in folslein willekeurige folchoarder ûnder eagen krije sil. Oard koe hja yn 't foar noch net witte oft de searje libbensfetber wêze soe: "Hoewol't ik hope in searje te ûntwikkeljen, doarst ik dêr net op te rekkenjen; boeken út in searje soene mei-inoar driuwen bliuwe kinne, mar se koene ek mei-inoar kopke-ûnder gean, en ik woe my derfan bewissigje dat eltse roman oer in eigen rêdingsboat beskikte." En trêd wie der noch in oar omtinken: Bujold hat The Vorkosigan Saga ntl. net skreaun as in lineêre rige fan begjin oant ein, mar hinne en wer hippend fan it iene punt yn 'e tiidsline nei it oare. Dêrfandinne dat de folchoarder fan útjefte fan 'e boeken net oerienkomt mei de ynterne gronology fan 'e searje.
The Vorkosigan Saga is skreaun yn it personele perspektyf en beslane in breed skala oan subsjenres en krúsbestowings mei oare sjenres. Sa is The Vor Game militêre science fiction, The Mountains of Mourning in (sij it nochal a-typysk) detektiveferhaal, Komarr in romantysk drama en A Civil Campaign in romantyske komeedzje. Alle ferhalen út 'e searje, lykwols, befetsje humor, al is dat bytiden tige swarte humor, dy't fuort njonken djippe tragyk pleatst wurdt. It earste boek út 'e searje (Shards of Honor) kaam út yn 1986, en it (foarearst) lêste boek, (Captain Vorpatril's Alliance) yn 2012.
Algemien
The Vorkosigan Saga spilet yn wat guon Bujold-fans it Vorkosiversum (the Vorkosiverse) doopt hawwe. Dat is it hielal likernôch njoggenhûndert jier yn 'e takomst, wannear't de minskheid him fan 'e Ierde útspraat hat oer een grut part fan it Molkenpaad. De earste súksesfolle kolonisaasje fan in planeet bûten ús sinnestelsel wie dy fan Bêta Koloanje (Beta Colony), likernôch seishûndert jier foar de berte fan Miles Vorkosigan, de haadpersoan fan it grutste part fan The Vorkosigan Saga. Yn 'e tiid fan Miles Vorkosigan binne der tsientallen, miskien wol hûnderten troch minsken bewenne planeten, mei in grut ferskaat oan sterk ferskillende en noch altiten útinoargroeiende kultueren. Bûtenierdske wêzens binne oant safier noch net ûntdutsen, of alteast, gjin bûtenierdske wêzens fan heger statuer as it diereryk; dat de minskheid hoecht mei nimmen te kriigjen. Dat is ek mar goed, want men is drokkernôch mei ûnderlinge strideraasjes.