cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Westoverledingen
1400 - 1744
thumb|left|Eastfryslân ûnder de haadlingen thumb|Greve Edzard I fan Eastfryslân thumb|Pleatsen op it plak fan de eardere [[kommanderije Muhde]] Oan de ein fan de fjirtjinde en it begjin fan de fyftjinde iuw krigen de haadlingen, sa as de famylje Tom Brok, út oare Fryske goaen wei, it Oerledingerlân hieltyd mear ûnder harren ynfloed. Hja bestriden inoar lykwols om harren eigen machtsgebieten út te wreidzjen. Nei de tsierderijen tusken de Skieringers en Fetkeapers en de Grutte Fryske Oarloch (1413-1422) dy't mei de Soen fan Grins einige, waard Fokko Ukena de foaroansteande figuer. Ynearsten wie er in bûnsmaat fan Tom Broks, mar fersloech Ukena mei syn manlju Tom Brock yn de Slach op de Wylde Ikkers yn 1427. Ukena syn macht duorre lykwols net lang, want in koälysje ûnder lieding fan Edzard Sirksena kearde him tsjin Ukena en fersloech him stikmannich kear, sa't dy yn 1432 út Lier wei dreaun waard. Yn 1464 waard Ulrik Sirksena, dy't sûnt 1441 de machtichste man yn East-Fryslân wie, troch keizer Freark III nei it beteljen fan in grouwe jildsom ta ryksgreve makke. Dêrmei begûn winliken it Greefskip Eastfryslân, dat oant 1744 bestean soe. Greve Edzard I fan Eastfryslân liet yn 1495 de súdgrins fan syn gebiet fersterkje troch it bouwen fan de Stins Bunderhee en in fersterke dyk by Völlen, foar it Múnsterske Papenburch oer.
Yn it begjin fan de sechtjinde iuw kaam de Reformaasje nei Eastfryslân ta. Der ûntstiene kalvinistyske en lutherske tsjerkemienskippen. Oars as yn omlizzende gebieten waarden groepen fan oare tsjerken as dy fan de lânshear mar sa sa tastien. Yn dy snuorje waard Völlenerfehn as earste feanterijdoarp stifte.
Yn de Tritichjierrige Kriich hie it gebiet net al te bot te lijen, dochs waard sa no en dan beset troch troepen fan ferskate tsierende partijen. Yn 1622 waard it gebiet beset troch troepen fan Peter Ernst II fan Mansfeld, êr't de befolking tige ûnder te lijen krige, sa as swiere skattings dy't se opbringe moasten.
1744 - 1933
Yn 1744 foel Eastfryslân troch erfenis oan Prusen. Dy setten de lânoanmakkerijen troch en de earste feankoloanjes ûntstiene. Oant let yn de njoggentjinde iuw waard boekweet as iennich lânbougewaaks brûkt foar de feanbrânkultuer, mar brocht lykwols net folle op. It ferbouwen fan flaaks yn in wetterryk gebiet bliek folle mear op te bringen. Dêrtroch ûntstie de koloanje Flachsmeer. Nei de delslach fan Napoleon Bonaparte, dy't it gebiet fan 1806 oant 1810 ûnder syn marionetteteat Keninkryk Hollân, en dêrnei yn it Earste Frânske Keizerryk anneksearre, kaam it gebiet yn 1815 by it nije Keninkryk Hannover. Yn 1825 hie it gebiet te lijen fan de Stoarmfloed fan 1825, dêr't stikmannich minsken en bisten by omkamen.
Yn 1846 ûntstiene yn it gebiet lytse mar ynfloedrike baptistegemeenten. Yn 1855 krige it gebiet oansluting op it spoarwegenet. Om 1860 hinne fêstigen folgelingen fan de Grinslânske dûmny Hendrik de Cock harren dêre en stiften (yn 1860 yn Ihrhove) altreformierte tsjerkemienskippen.
Fan 1871 wie it gebiet part fan it Dútske Keizerryk. Yn 1876 waard it spoar fan Lier nei it Grinslânske Nijeskâns iepene. Dy line krúst sûnt doe op stasjon Ihrhove de line Emden-Múnster. Dêrtroch krige Ihrhove in koarte bloeitiid, sa as regelmjittige bûter- en feemerken.
Yn de Earste Wrâldkriich wie der by Großwolde in lytse wurkkamp, dêr't 65 Russyske kriichsfinzenen ûnder strieminne tastân in stik fean fan 999 hektare oanmeitsje moasten.
Nazytiid (1933-1945)
De lutherske dûmny fan de tsjerke fan Steenfelde, Eilhard Aden, wie ein 1933 ien fan de meast warbere fertsjintwurdigers fan de Bekennende Kirche dy't him foel tsjin de nazytsjerke Dútske Kristenen útspriek.
Yn de doarpen fan Westoverledingen wennen stikmannich Joaden, en in grutter tal kommunisten, dy't it slachtoffer waarden fan foele ferfolgings troch de nazys. Guon waarden troch SS'ers út harren hûzen wei skuord en yn wurk- en konsintraasjekampen fan de Iemslânkampen opsletten. Ek waarden der yn de Twadde Wrâldkriich twangwurkers út besette lannen wei as, almeast boerefeinten yn de omkriten, oan it wurk set.
It doarp Steenfelde krige te lijen ûnder de oanfallen fan de Alliearden op Lier.
Nei de Twadde Wrâldkriich
thumb|De [[Friezebrêge, in stielen konstruksje fan 1951/52 dy't de âlde draaibrêge fan 1876 ferfong]] thumb|De 380 k.F. heechspanningslieding nei't de mêsten ferhege waarden fan 84 ta 110 meter thumb|De Friezebrêge nei de botsing fan it frachtskip Emsmoon Nei de kriich wie der grutte wurkleazens yn de it gebiet, benammen troch it modernisearjen yn de lânbou. Fan 1957 oant 1984 brocht de typemasinefabryk Olympia yn Lier mei likernôch 2.700 wurkplakken in tydlik oplibjen fan de gemeente.
Op de lette jûn fan 4 novimber 2006 wie der in grutte stroomsteuring. Op de hichte fan Mitling-Mark rint in tige wichtige 380 kilofolt heechspanningslieding oer de Iems hinne. In op de Meyer-Werft yn Papenburch boud skip wie al safierhinne dien dat er nei see fersleept wurde moast. Hy koe lykwols net feilich genôch ûnder dy, doe 84 meter hege, stroomkabels troch. Dêrom waard, sa't de skipswerf twa moanne earder al mei de netwurkbehearders ôfpraat hie, de stroom ûtskeakele wurde. Dêrby rûn it ien en oare ferkeard. Ferskate lannen yn Jeropa sieten doe wol oant twa oere langer sûnder stroom. Nei de steuring waard de heechspanningslieding oanpast en oant 110 meter ferhege.
Op de jûn jan 3 desimber 2015 botste westlik fan Ihrhove in frachtskip, Emsmoon, de Friezebrêge oer de Iems, dêr't it spoar fan Lier nei Grins oerhinne rint. Dy brêge rekke dêrtroch sa swier skansearre dat er fuortendaliks net wer opholpen wurde koe. Koart skoftke letter waarden de skansearre parten fan de brêge út de Iems wei helle, sa't it skipfeartferkear wer trochgean koe. It oerlizzen fan it ferfangen fan de brêge rûn jierrenlang troch. Neffens de lêste planning (septimber 2021) troch de Deutsche Bahn komt der in kombinearre hef- en draaibrêge. Oer de, fan 2022-2024 fannijs te bouwen, brêge komt in spoarwei mei in inkelde baan, mei dêrnjonken, lykas foar 2015, in fuot- en fytspaad.
Foarmjen fan de gemeente
Op 1 jannewaris 1973, yn it ramt fan in gemeentlike weryndieling yn Nedersaksen, waarden de tolve gemeenten, hjoed-de-dei Ortschaften, Breinermoor, Driever, Esklum Flachsmeer, Folmhusen, Großwolde, Grotegaste, Ihren, Ihrhove, Mitling-Mark, Steenfelde en Völlen ta de gemeente Westoverledingen fusearre. De nije gemeente waard nei it westlike part fan it âlde Oerledingerlân neamd. Ek yn oare parten fan Eastfryslân waarden nammen fan âlde goaen fannijs brûkt foar nij foarme gemeenten.
Op 1 july 1974 waard in gebiet mei 100 ynwenners oan de stêd Papenburch ôfstien.
Untwikkeling ynwenners
Mei syn 21.423 ynwenners op 111,9 km² is Westoverledingen neffens Eastfryske en Nedersaksyske begripen reedlok ticht befolke, mei in befolkingstichtens fan 191 /km² foar 147 /km² yn Eastfryslân, en 166 /km² yn Nedersaksen oer. Lykwols ferlike mei dy fan de Bûnsrepublyk, 229 /km², is er reedlik leech.
right|400px|Untjouwing ynwennertal fan Westoverledingen fan 1961 oant 2016
It besjen wurdich
thumb|Tsjerke fan Esklum thumb|Sint-Bernardustsjerke fan Flachsmeer thumb|Skoalmuseum fan Folmhusen
Polityk
thumb|Gemeentehûs yn Ihrhove De gemeenteried fan Westoverledingen hat 32 sitten. Boargemaster is sûnt 1 novimber 2016 de partijleaze Theodor Douwes. De sit ferdieling is sûnt de ferkiezings fan 12 septimber 2021 sa:
De opkomst lei mei 50,47 % dúdlik leger as de trochsneed opkomst yn Nedersaksen 57,1 %.
Wegenet
De wichtichste trochgeande dyk is de Bundesstraße 70 fan Lier oer Ihrhove nei Papenburch. Justjes noardlik fan Ihrhove spjalt de Bundesstraße 438 nei Ostrhauderfehn ta fan de B70 ôf
Wetterwegen
De rivier de Leda mûnet oan de noardkant fan de gemeente, tusken Esklum en Driever, en foar de eardere Fêsting Leerort út yn de Iems. De Iems foarmet de westrâne fan de gemeente. Yn de gemeente binne der lykwols gjin havens oan de twa rivieren.
Spoar
Stasjon Ihrhove leit oan de krusing fan twa spoarlinen: de west-east rinnende spoarline Harns-Nijeskâns, de Wiederline, en de noard-súd rinnende line Emden-Múnster.
Ekonomy
thumb|In Eastfryske pleats by Weekeborg thumb|Ierdgaswinning by Breinemoor De lânbou is de wichtichste foarm fan ekonomy yn de gemeente, en fierwei it grutste part fan it gemeenteoerflak wurdt as lânbougrûn brûkt. Dêrnjonken is de enerzjywinning fan belang. In Frânsk bedriuw wint der ierdgas troch middel fan hydraulic fracturing. Fierder is der by Steenfelde in wynpark mei 16 lytse wynturbinen, dy't skielk ferfongen wurde sille troch 8 grutte.
It doarp Völlen, yn it uterste suden fan de gemeente, leit tsjin Papenburch oan, en in soad bewenners wurkje yn de Meyer Werft
Leauwe
De befolking is yn tsjerklik opsicht mearsidich, om't de gemeente op de grins fan de lutherske, kalvinistyske en katolike gebieten leit. De westlike rivierdoarpen en it grutste feandoarp Ihrhove binne foar it grutste part evangelysk-grifformeard (kalvinistysk), de oare feandoarpen en Völlen binne evangelysk-luthersk, mei dêrtusken benammen yn de feandoarpen in grutte roomsk-katolike minderheid troch migraasje út it Iemslân wei. Fan de befolking is 47% luthersk, 24% grifformeard en 17% katolyk. Dêrnjonken binne der noch lytsere Freikirchen, wêrûnder baptisten en in evangelysk-âldgrifformearde tsjerke.
Taal
thumb|left|Ferspriieding fan it Eastfrysk Plat Yn Westoverledingen wurdt njonken it Heechdútsk it Eastfrysk Plat sprutsen. Troch Nederlânske flechtelingen yn de Tachtichjierrige Kriich dy't nei de Reformaasje nei Eastfryslân flechten, waard it Nederlânsk de fiertaal yn de grifformearde tsjerken yn it westen fan de gemeente. Dêrtroch krige it Nederlânsk ek in soad ynfloed op it pleatslike dialekt. It tal sprekkers rûn yn de njoggentjinde iuw in ein tebek, doe't Eastfryslân him mear op Dútslân rjochte en de grifformearde dûmnys út Dútsktalige streken kamen. Yn 1936 waard it Nederlânsk yn de êldgrifformearde tsjerketsjinsten ferbean. Dêrnei spile it Nedertlânsk amper mear in rol, mei útsûndering syn ynfloed op it pleatslike dialekt, dy't yn Oerledingerlân, en it westen fan Eastfryslân sterker is as yn it easten fan Eastfryslân.
It Eastfrysk plat wurdt noch ornaris sprutsen troch de âldere folwoeksenen yn de gemeente. Der binne sels tsjerketsjinsten en houliken dy't yn it Eastfrysk Plat holden wurde. Ek gemeenteriedsgearkomsten wurde yn it Eastfrysk holden. Yn de mande mei it Plattdütskbüro fan it Ostfriesische Landschaft yn Auwerk besiket de gemeente de jongeren oan te setten it Plat te brûken.
De Slegte
thumb|De Slegte yn [[Utert (stêd)|Utert]] De Slegte, oprjochte yn 1908 yn Rotterdam troch Jan de Slegte, is in keatling antikwariaten dy’t nije boeken (faak restpartijen), healsliten boeken en stúdzjeboeken oan- en ferkeapet. Tusken 1 july 2013 en 19 maart 2014 die De Slegte yn ‘e mande mei boekwinkelkeatling Selexyz winkelaktiveiten ûnder de namme Polare. Nei it fallisemint fan Polare Nederlân yn 2014 waarden de Belgyske filialen opkocht en fannijs omdoopt ta 'De Slegte'.
Kromhout Motoren Fabriek
thumb|Kromhout-skipsmotor thumb|Kromhout V6T truck thumb|Kromhout TBZ100/Verheul-bus, boujier 1957, [[Gemengd Bedrijf Haagsche Tramweg-Maatschappij|HTM 327]] It Kromhout Motoren Fabriek yn Amsterdam wie lange tiid de meast ferneamde bouwer fan frachtauto's, autobussen en skipsmotors fan Nederlân.
Skipswerf
It begûn yn 1757 mei it keapjen fan in werf, dêr't jierrenlang houten sylskippen makke waarden. Dêr komt ek de namme "Kromhout" wei: fan it "krûme hout" wêr't skipsspanten fan makke waarden.
Op 11 maart 1867 waard de werf 't Kromhout op de Hoogte Kadijk kocht troch Daniël Goedkoop. Letter setten syn soannen it bedriuw fuort. Doe't stoomboaten opgong makken, gong werf 't Kromhout oer op izeren stoomskippen. Om 1900 hinne slagge it in yngenieur by Kromhout om in saneamde Ottomotor rinne te litten en rillegau waarden dy motoaren ynboud yn frachtweinen en boaten. De betsjinning fan dy 1-silinder benzinemotors fan 2, 4 en 6 hk wie dreech wurk en dêrom waard it gjin súkses. Ek de fjouwertakt piteroaljemotoaren foar de binnenfeart, dy't fan 1904 ôf makke waarden, sloegen net oan. Op de RAI-tentoanstelling fan 1905 koe lykwols in 12 pk-skipsmotor toand wurde dy't wol in súkses wie. Der waard doe ek út ein set mei de searje-fabrikaazje fan motoaren.
Motoarefabrýk
Yn 1911 kaam Kromhout mei in nij ûntwerp twataktmotor, de R.O.-Kromhoutmotor fan 35 pk. R.O. stie foar Rau Oalje en dat betsjutte dat de motor op in ferskaat fan brânstoffen (fan piteroalje oant gasoalje) rinne koe. Rillegau moast doe it fabryk útwreide wurde, fanwege de grutte fraach nei dy motoaren. In folgjend eigen ûntwerp wie de Hegedrukmotor út 1926. De de krisis fan de iere jierren tritich makke dat der net safolle bestellingen ynkamen en de finansje reserves rekken op. Doe gie Kromhout oer op it bouwen yn lisinsje fan de Ingelske Gardner-motors. Dy motors waarden brûkt yn ûnder mear autobussen, frachtweinen en trekkers.
Produksje frachtweinen en bussen
Yn 1935 kaam Kromhout mei eigen frachtweinen op de merk. It earste selsmakke sjassys wie foar in autobus fan de NACO. In ferskaat oan sjassissen en motoaren foar frachtweinen en bussen soarge foar grutte populariteit fan Kromhout.
Fleamasinemotoaren
De Ingelske Armstrong-Siddeley-motoaren foar fleanmasines waarden ek yn lisinsje makke. Fan 165 hk motoaren hat Fokker der yn 1939 fyftich in lesfleanchtugen boud. Dat súkses late ta in eigen ûntwerp fan in fleanmasinemotor fan Kromhout, de Genet Major Motor, mar troch it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich is dy nea brûkt. Yn de oarloch binne houtgasgeneratoren foar auto’s produsearre troch Kromhout. Oan de ein fan de oarloch is it bedriuw troch de besetter leechrôve.
Weropbou
Nei de Twadde Wrâldkriich is it bedriuw wer opstart, ynearsten foar de reparaasje fan motoaren. Dêrnei waarden in protte frachtweinen en bussen mei Kromhout-Gardner-motoaren boud foar Nederlânske ôfnimmers. Fral yn it stedsferfier fan Amsterdam, Rotterdam en De Haach rieden in soad Kromhoutbussen. By it streekferfier hie Kromhout safolle súkses net. De prototypes dy't levere wiene oan de GADO, NBM en NTM, dochterûndernimmings fan de Nederlandse Spoorwegen, hiene gjin fierdere bestellingen fan gefolgen, meidat de NS leaver it Britske Leyland-produkt hie. Sadwaande waard it foar Kromhout hieltyd dreger, mei troch de konkurrinsje fan it bot opgong meitsjende DAF.
Ein
Yn 1958 stoppe Kromhout mei de produksje fan frachtweinen en bussen. Motoaren waarden der noch wol makke. De produksje fan trucks waard oant 1962 oernaam troch Verheul, in bekende karrosserybouwer. Doe dy der yn 1962 mei ophold, kaam der nei sa'n 2000 stiks in ein oan in ferneamd merk.
Yn 1966 waard Kromhout part fan Stork. De produksje fan de motoaren waard oerbrocht nei it motoarefabryk yn Swol. Yn 1969 gie it Kromhout-motoarefabryk foar altyd ticht. It fabryk yn Swol is yn 1989 oernaam troch Wärtsilä. De fabrykgebouwen binne dêrnei fan Stork brûkt foar de produksje fan masines foar de fiedingsmiddelenyndustry. Ek dêr kaam in ein oan en no wurde de gebouwen brûkt as evenemintehal en foar in restaurant.
Ankel
It ankel is it diel fan it minsklik lichem dat de ûnderskonk mei de foet ferbynt. It wurd is nei alle gedachten besibbe oan it Latynske angulus en it Grykske ἀγκύλος, ankúlos, dat beide "bûgd" betsjut. It ankel is werom te kennen oan twa útstekkende bonkeknobben, ien oan 'e bûtenkant (d.w.s. de kant dy't fan it lichem ôf wiist), de malleolus lateralis, en ien oan 'e binnenkant (de kant dy't nei de oare foet ta wiist), de malleolus medialis. De malleolus medialis sit in bytsje heger as de malleolus lateralis. De malleolus lateralis is de ûnderste útein fan 'e kûtbonke, wylst de malleolus medialis de ûnderste útein fan 'e skynbonke is.
It ankel is in gewricht dat eins opboud is út twa ferskillende gewrichten: de boppeste sprong en de ûnderste sprong. Yn it medyske jargon wurdt mei de term 'ankel' eins inkeld de boppeste sprong oantsjut, mar yn 'e folksmûle wurdt gjin ûnderskie makke tusken de beide sprongen.
De boppeste sprong of articulus talocruralis soarget foar de op- en delgeande beweging fan 'e foet, dy't dêrtroch 20° omheech lutsen (dorsaalfleksje) en 50° omleech strutsen (plantêrfleksje) wurde kin. De boppeste sprong is in kniergewricht dat de skynbonke (tibia) en de kûtbonke (fibula) ferbynt mei de sprongbonke (talus). De ûnderste úteinen fan 'e skyn- en kûtbonke foarmje de ankelfoarke, dy't om 'e sprongbonke hinne sit. De kûtspier soarget yn gearwurking mei de haksine (of achillespiis) foar it strekken fan 'e foet troch de hakbonke (calcaneus) omheech te lûken. De foarskynspier (musculus tibialis anterior) bewurkmasteret it omheechlûken fan 'e foet.
De ûnderste sprong of articulus talocalcaneonavicularis soarget foar it kanteljen fan 'e foet. Sadwaande kin de fuotsoal 30° nei binnen (d.w.s. yn 'e rjochting fan 'e oare foet) ta (ynverzje) en teffens 20° nei bûten (d.w.s. fan it lichem ôf) ta kantele kantele wurde (everzje). De ûnderste sprong wurdt foarme troch de gewrichtsflakken tusken trije fuotwoartelbonkjes: de sprongbonke (talus), de hakbonke (calcaneus) en de os naviculare.
It ankel is in kwetsber diel fan it minsklik lichem, dat maklik ferwûne reitsje kin. In blessuere dy't in protte foarkomt is ferstûking. Dat bart fral wannear't de foetsoal te fier nei binnen ta bûgd wurdt, wat meastal it gefolch is fan in misstap wêrby't it lichemsgewicht op it by fersin bûgde ankel komt te rêsten. Yn it medyske jargon hjit soks 'ynverzjetrauma'. Dêrby wurde ien of mear fan 'e ankelbannen dy't oan 'e bûtenkant fan it ankel sitte, te fier oprutsen of skuord. In ferstûke ankel is daliks sichtber trochdat der in oansjenlike aaifoarmige tining oan 'e bûtenkant fan it gewricht ûntstiet. Oant de ferstûking genêzen is, sil it dan tige pynlik wêze om op it ankel te stean of te rinnen, benammen as dêrby in beweging nei binnen ta makke wurdt. Boppedat is it brûken fan in ferstûke ankel los fan 'e pine ek net oan te rieden om't dêrby fierdere skea oan it dochs al skeinde lichemsdiel tabrocht wurde kin.
Église Saint-Juvin (Saint-Juvin)
De Église Saint-Juvin (Sint-Juvinustsjerke) yn Saint-Juvin yn it Frânske departemint Ardennen is in wartsjerke út de 17e iuw. De tsjerke hat gjin klokketoer en de massiviteit fan it gebou jout de tsjerke it oansjen fan in militêr bolwurk. Troch de koarte boudtiid fan 12 jier is de tsjerke wat styl oanbelanget in homogeen gebou.
Skiednis
De tsjerke waard boud tusken 1614 en 1624 nei't de kontrei al in skoft slim te lijen hân hie fan de hugenoate-oarloggen. Alhoewol't it doarp al in tsjerke hie, bouden de ynwenners de nije fersterke tsjerke sa'n hûndert meter fierder fan it âlde plak. De tsjerke waard op 14 augustus 1643 ynwijd.
Tsjin it ein de Earste Wrâldkriich, yn oktober 1918, soe it 1e Amerikaanske Leger yn it ramt fan it Maas-Argonne-offensyf de Kriemhilde Stellung oanfalle, dy't achter de Hindenburg Liny lei. De bombardeminten en in eksploazje fan in Amerikaansk munysjedepot ferneatige trijfearn fan it doarp Saint-Juvin, ûnder oare de tsjerke. De tsjerke stie as histoarysk monumint ynskreaun en waard tusken 1931 en 1935 op eksakt deselde wize wer opboud. It dak is sûnt lykwols net mear fan hout mar fan wapene beton.
Yn de tsjerke is in wijwetterbak út de 15e iuw, in 16e-iuwsk houten byld fan de hillige Juvinus as hoeder mei oan syn fuotten twa bargen.
List fan gûverneurs fan Nij-Nederlân
De Nederlânske koloanje Nij-Nederlân waard yn de 17e iuw bestjoerd troch in gûverneur, fanwege de Westyndyske Kompanjy. De koloanje hat de neifolgjende gûverneurs hân:
1624-1664 Direkteur-Generaal
Tabel mei de gûverneurs ú dat tiidrek.
1673-1674 Gûverneur
Gûverneur yn 1673-1674, doe't Nij-Nederlân ûnder Ingelsk bewâld stie.
1676 Gûverneur fan Nederlânsk Akaadje
Cornelis van Steenwijck 1676
Fritz Bleyl
Fritz Bleyl, wiere namme Hilmar Friedrich Wilhelm Bleyl, (Zwickau, 8 oktober 1880 - Bad Iburg, 19 augustus 1966) wie in Dútsk arsjitekt.
Tagelyk mei Ernst Ludwig Kirchner studearre Bleyl arsjitektuer oan de technyske universiteit yn Dresden fan 1901 ôf oan. Fan 1905 oant 1907 wie er by de ekspresjonistyske keunstnersbeweging Die Brücke. dêr't er ien fan de oprjochters fan wie. Hy wie grafysk ûnwerper by dy groep, foar de earste útstalling makke er in poster dy't troch de plysje ferbean waard. Twa jier letter troude er, ferliet er de groep en wurke er foar in arsjitekteburo yn Dresden. Dêrnei wie er ûnder mear learaar yn Berlyn.
Hy hat nei it ferlitten fan Die Brücke nea wer eksposearre.
Grutte Priis Formule 1 fan Brazylje 2000
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Brazylje 2000 yn São Paulo op 28 maart 2000. It wie de twadde race fan 17 races fan de Formule 1 yn 2000. Hy waard op Interlagos hâlden. De race waard hâlden oer 71 omgongen, op it 4,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 306 kilometer.
Andries Roorda
thumb|250px|Sulveren nachtmielskeal fan de Sint-Pitertsjerke, geskink fan Andries Roorda en syn oarehelte Nolkjen fan Heloma Andries Roorda, ek Roorda van Velsen (Grou, doopt 13 juny 1649 yn Ljouwert - foar 1697) wie in Nederlânske legerkaptein fan Frysk komôf en skinker fan sulverwurk oan de Sint-Pitertsjerke yn it doarp Grou.
Roorda wie in soan fan de gerechtsscholtus Benedictus fan Velsen en Sophia fan Roorda. Hy wie yn 1669 kaptein fan de ynfantery yn it rezjiment fan Hans Willem fan Aylva. Roorda waard yn it rampjier 1672 finzennaam troch de Frânsen by Lobith. Hy boaske op 5 july 1670 yn Grou mei Nolkjen fan Heloma, dochter fan Tjaerd Michiels Heloma en Froukjen fan Teijens. Carel fan Roorda, grytman fan Idaarderadiel, wie in broer fan syn mem.
Tegearre mei syn frou skonk er in sulveren nachtmielskeal oan de Sint-Pitertsjerke fan Grou. De skeal hat de folgjende tekst:
Flissingen (gemeente)
thumb|Lizzing fan Flissingen
Flissingen (Nederlânsk en offisjeel: Vlissingen, Siuwsk: Vlissienge) is in gemeente yn it westen fan de provinsje Seelân.
De gemeente hie 44.465 ynwenners op 31-05-2018 (boarne: CBS) en hat in oerflakte fan 344,83 km² (wêrfan 310,65 km² wetter).
Haadplak is de stêd Flissingen.
Sint-Joazeftsjerke (De Haach)
De Sint-Joazeftsjerke (Sint-Josephkerk) wie in monumintale roomske tsjerke yn de Skilderswyk fan De Haach.
De parochy waard yn 1880 oprjochte yn in tiid doe't de Skilderswyk oanlein waard en it tal katoliken hurd oanwoeks. Ear't de tsjerke oan Joazef fan Nazaret ynwijd waard makken de katoliken gebrûk fan in t houten needtsjerke oan de Van der Duynstraat.
Prokatedraal fan de Unbesmodzge Untfinzenis fan de Hillige Faam Marije (Dublin)
De Prokatedraal fan de Unbesmodzge Untfinzenis fan de Hillige Faam Marije (Ingelsk: Pro-Cathedral of the Immaculate Conception of the Blessed Virgin Mary) is in prokatedraal (tsjerke dy't 'tydlik' as katedraal tsjinst docht) de roomsk-katolike biskopssit fan it aartsbisdom Dublin yn de Ierske haadstêd Dublin. Yn 'e folksmûle wurdt dizze tsjerke de Marijekatedraal (St. Mary's Cathedral) neamd.
Prokatedraal
De stêd Dublin hat twa katedralen, mar dat binne katedralen fan de protestanske Church of Ireland, oant 1871 de tsjerke fan de Ierske boppelaach. Sûnt de reformaasje, doe't kening Hindrik VIII mei de Tsjerke fan Rome briek, hat de roomske mearderheid fan Ierlân gjin eigen katedraal yn de haadstêd. Al it tsjerkebesit waard nei de ynfiering fan de reformaasje oan de nije steatstsjerke oerdroegen en dêrmei ek de Kristuskatedraal en de Patrickkatedraal.
Ek al is de Kristuskatedraal al fiif iuwen no in Anglikaanske Tsjerke, de Roomsk-Katolike Tsjerke bliuwt it bouwurk as har offisjele katedraal fan Dublin beskôgjen om't de paus dat op fersyk fan de doedestiidske aartsbiskop Laurence O'Toole sa ornearre hie. Salang't der gjin werberied troch de paus plakfynt oer de posysje fan de Kristuskatedraal, bliuwt de roomsk-katolike Marijetsjerke in prokatedraal.
De ûnderdrukking fan de katolike tsjerke
De prokatedraal datearret noch fan de tiid doe't de anti-katolike wetten noch yn Ierlân fan krêft wiene. Oant yn it begjin fan de 19e iuw moasten dy wetten it katolisisme oan banne lizze. Katoliken koene nei de reformaasje iuwenlang yn it iepenbier gjin missen fiere of sakraminten krije of rûnen it risiko op earnstige straffen. Yn de rin fan de tiid waarden dizze wetten stadichoan wat minder strang tapast, mar likegoed moasten katolike tsjerken, oft se al boud waarden, as skûltsjerken sûnder opfallende kenmerken en op wat ôfsiden lokaasjes boud wurde. Oan it begjin fan de 19e iuw waarden de measte wetten net mear hanthavene en it katolisisme krûp stadichoan út de posysje as ûndergrûnske tsjerke.
Nijbou
Yn 1803 kocht it troch aartsbiskop John Thomas Troy in hûs oan op de hoeke fan de Marlborough Street en Elephant Lane (dy't no de namme Cathedral Street hat) op in goede sichtlokaasje. Dêr moast, as it jild beskikber kaam en de wet it tastsie, de nije katolike prokatedraal komme. De arsjitekt fan de nije tsjerke waard George Papworth, dy't in eklektysk ûntwerp makke mei Grykske ynfloeden foar it ekterieur en Romeinske ynfloeden foar it ynterieur. Yn juny 1814 waard it hûs ôfbrutsen folge troch de bou fan de nije katedraal. De nije aartsbiskop fan Dublin, Daniel Murray, fierde de foltôging fan de prokatedraal op 14 novimber 1825.
Alhoewol't de nijbou gjin folweardige katedraal wie waard de nije tsjerke in symboal foar it Ierske nasjonalisme yn de tiid nei't der in ein kaam oan de diskriminearjende wetten. De nijbou wie nea oars de bedoeling dan in tydlike katedraal te wêzen en sadree't it nedige jild byinoar wie soe in echte katedraal boud wurde. Dêrfoar kamen meardere lokaasjes oan de oarder, mar it kaam der net fan. Ek is ferskate kearen suggerearre dat de Church of Ireland, dy't net in soad leden hat, faaks ien fan de twa katedralen oan de katoliken oerdrage koe, mar der ha nea serieuze útstellen fan dy kant west. De dekaan fan de Sint-Patrickkatedraal die it útstel om it oan de katoliken ta te stean missen te fieren yn de Patrickkatedraal, mar it idee soarge foar opskuor yn de Anglikaanske mienskip en waard dêrom mar gau wer ynlutsen.
Beskriuwing
De prokatedraal is fan in folslein oare styl dan de twa echte katedralen fan Dublin. De miks fan Grykske en Romeinske stilen is kontroversjeel en guon fine it in artistyk hichtepunt, oaren neame de prokatedraal in stikel yn de foet. It middenskip liedt nei it alter mei dêr efter in brânskildere raam fan de Hillige Jongfaam Marije. Yn de letter jierren 1970 waard it Fiktoriaanske alter en retabel fan Peter Turnerelli ferwidere om it alter yn oerienstimming te bringen mei de easken fan it Twadde Fatikaansk Konsylje. Allinnich it tabernakel bleau en in diel fan it Fiktoriaanske alter waard wer brûkt foar it folksalter. Ek de kommunybank waard ferwidere en de preekstoel krige in plak earne yn de hoeke fan de tsjerke. Foar de dekoraasje fan it ynterieur fan de tsjerke waard in grutte groep Italjaanske keunsters yn tsjinst nommen.
De Marijekatedraal waard yn it begjin fan de jierren 1990 troffen troch in brân. It fjoer koe op 'e tiid dwêste wurde, mar der wie gâns reekskea yn it diel fan de tsjerke dêr't it monumint fan kardinaal Cullen stiet.
Wartsjerke Sint-Arbogast
De Sint-Arbogasttsjerke is de tsjerke fan de grifformearde gemeente yn Muttenz yn it kanton Basel-Landschaft, Switserlân. De tsjerke is in saneamde wartsjerke en is de iennige tsjerke yn Switserlân mei in ringfoarmige ferdigeningsmuorre.
Skiednis
De skiednis fan de tsjerke giet fier werom. Al yn de 5e iuw hiene de Alemannen op de fûneminten fan in leechsteand romeinsk bouwurk in houten tsjerke stifte. Yn de 8e of 9e iuw waard in steviger gebou delset, dat om 1100 hinne wer ferfongen waard. Doe't it doarp Muttenz yn it besit fan it bisdom Straasbruch kaam te lizzen, waard de tsjerke ferneamd nei in hillige biskop út Straasburch, Sint-Arbogast. Yn de midden fan de 12e iuw waard de tsjerke ferfongen troch in nea foltôge romaanske nijbou.
Yn it jier 1356 op 18 oktober, op de feestdei fan Sint-Lukas, waarden Basel en de omkriten troffen troch in rige fan ierdskoddings, dy't ek de tsjerke foar in part ferneatigen wêrby't de noardlike muorre, it ferwulft en de toer grutte skea oprûnen. Fanôf 1359 liet lienhear Konrad Münch-Löwenberg de tsjerke wer opbouwe. Op ferskillende plakken yn de tsjerke is it wapen fan him te sjen, dat bestiet út in muonts en liuw. Ta beskerming fan de doarpsbefolking krige de tsjerke om 1420 hinne in warfunksje: de toer waard ferhege, de tsjerke útboud ta skûlplak yn benaude tiden en om de tsjerke hinne in ringmuorre oanlein mei kantelen. thumb|left|200px|Bientsjekou Yn 1504 folge de ferheging fan it skip fan de tsjerke. De tsjerke krige yn 1630 gruttere finsters en in galerij. De toer waard nochris mei in ferdjipping ferhege en krige doe de opfallende spits.
Yn de midden fan de 19e iuw naam de befolking fan Muttenz it beslút om de ferdigeningsmuorren ôf te brekken, mar de ynset fan in pear boargers, benammen de keunsthistoarikus Johann Rudolf Rahn, koe mei súskes foarkomme dat it foarnimmen ea útfierd waard.
Kompleks
De wartsjerke bestiet út de tsjerke en it tsjerkhôf, dy't fan in sân meter hege ringmuorre mei kantelen omklamme wurde. De muorre wurdt oan de noardlike en súdlike kant troch de beide poarten ûnderbrutsen. Njonken de tsjerke leit binnen de muorre ek noch in út it jier 1513 datearjende bientsjekou.
Oan de bûtenkant fan de muorre leit njonken de noardlike toer in wachtersgebou en njonken de súdlike toer in kostershûs út 1553. thumb|260px|Oargel
Fresko's
Oan de bûtenmuorre fan it bientsjekou binne fresko's fan Sint-Kristoffel (lofts) en in Mantelmadonna (rjochts) oanbrocht. Boppe de doar wurdt Sint-Michael en it jiertal 1513 ôfbylde. Yn de kapel is in fresko fan it Jongste Gerjocht en in fresko fan de Leginde fan de Tankbere Deaden, alletwa út 1513. De leginde giet oer in ridder dy't in soad bidde foar de sielen fan de deaden en dy't op in dei oerfallen waard troch rôvers. Op dat stuit kamen de deaden om him by te stean en jagen de rôvers fuort.
Titania (fee)
Titania is in fiktyf personaazje út it toanielstik In Midsimmernachtdream, fan 'e let-sechstjinde-iuwske Ingelske skriuwer William Shakespeare. Hja wurdt yn dat stik opfierd as in tsjeppe fee, en de keninginne fan 'e ierdgeasten. Fanwegen de grutte ynfloed fan Shakespeare syn wurk op 'e Westerske kultuer is Titania neitiid faak oernommen as de namme fan feeëkeninginnen yn oare literêre wurken.
Oarsprong fan 'e namme
Hoewol't it personaazje fan 'e feeëkeninginne ek foar de tiid fan Shakespeare al foarkaam yn folksferhalen en literatuer, hie se doe gjin namme. Shakespeare ûntliende de namme 'Titania' oan 'e Metamorphoses fan 'e Romeinske skriuwer Ovidius, dêr't it in oantsjutting is foar de dochters fan 'e titanen.
Neiere beskriuwing
De Titania fan In Midsimmernachtdream is in tige grutsk wêzen, en like machtich as har oarehelte, Oberon. Yn it toanielstik binne Titania en Oberon behelle yn in rûzje oer de fraach wa fan harren beiden oft sizzenskip hawwe moat oer in minsklike tsjinstfeint, dy't se fan syn mem stellen hawwe yn ruil foar in wikselbern. De rûzje tusken Titania en har oarehelte leit te'n grûnslach oan alle betizing en misse setten fan 'e oare personaazjes. Sa stjoert Oberon syn tsjinner Puck om Titania in leske te learen, wêrnei't se troch in betsjoening fereale rekket op 'e sljochtwei ambachtsman Nick Bottom, dy't troch in oare betsjoening fan Puck de holle fan in ezel kriget.
Lettere ferskinings
Neitiid figurearre Titania yn in grut tal literêre en oare wurken: Nei Titania is fierders Titania ferneamd, ien fan 'e moannen fan 'e planeet Uranus.
2010-er jierren
De 2010-er jierren, ek oantsjut as de jierren ’10, wiene in desennium fan 'e 21e iuw neffens de Gregoriaanske kalinder. Rekkenkundich sjoen begûn it op 1 jannewaris 2011 en duorre it oant en mei 31 desimber 2020, mar yn 'e regel wurdt ornearre dat it duorre fan 1 jannewaris 2010 oant en mei 31 desimber 2019. Dit desennium waard karakterisearre troch in stadige ekonomyske en technologyske foarútgong. De Arabyske wrâld stie yn it teken fan 'e Arabyske Maityd en de opkomst en ûndergong fan 'e saneamde Islamityske Steat. Yn East-Jeropa ûntjoech him in nij konflikt tusken Ruslân en de Oekraïne. De Feriene Steaten setten harren Oarloch tsjin it Terrorisme fuort, mar op it wrâldtoaniel belune harren ynfloed hieltyd fierder yn it foardiel fan Ruslân en Sina, benammen nei't yn 2016 Donald Trump ta presidint keazen wie. Yn 'e lêste jierren fan it desennium ûntjoech him in wrâldwide beweging fan boargers dy't yn noed sieten oer de klimaatferoaring, en harren regearings ûnder druk setten om dêr mear tsjin te dwaan.
Oersjoch
De 2010-er jierren begûnen op it hichtepunt fan 'e Bankekrisis, dy't laat hie ta de Grutte Resesje, in ynternasjonale ekonomyske krisis sa't net mear sjoen wie sûnt de Grutte Depresje fan 'e 1930-er jierren. Yn Jeropa waard dêrtroch de Jeropeeske Skuldekrisis feroarsake, dy't lannen as Ierlân, Portegal, Spanje, Syprus en fral Grikelân yn it ferdjer stoarte trochdat dy lannen bûn wiene oan 'e foarskriften fan 'e Jeropeeske ienheidsmunt euro en gjin effektyf eigen ekonomysk belied fiere koene. Ynstee waarden se troch de rike noardlike lannen fan Jeropeeske Uny, mei Dútslân en Nederlân foarop, twongen om drakoanyske besunigingsmaatregels troch te fieren sadat se harren skulden oan dy lannen ôflosse koene. De Jeropeeske Skuldekrisis kearde jierrenlang tsjin dat de Jeropeeske Uny út 'e resesje komme koe, wylst it mei lannen as de Feriene Steaten en Japan doe al lang wer folle better gie. Yn 'e hiele wrâld joech de Bankekrisis fierders oanlieding ta de Occupy-bewegings, dy't har kearden tsjin 'e rike "1%" fan 'e maatskippij.
De minne sosjaal-ekonomyske omstannichheden laten yn 'e Arabyske wrâld ta it útbrekken fan in rige grutskalige folksprotesten dy't mei-inoar bekend kamen te stean as de Arabyske Maityd. Yn guon lannen, lykas Bachrein, waarden de protesten bloedich delslein, wylst se yn oaren, lykas Jemen, troch omstannichheden op in stuit in stille dea stoaren. Yn inkele lannen, nammentlik Tuneezje en Egypte, laten de protesten ta in revolúsje. Yn Tuneezje waard diktator Zine El Abidine Ben Ali ôfset by de Tunezyske Revolúsje, wêrnei't it lân in demokratysk regear krige. Yn Egypte moast diktator Hosni Mûbarak it fjild romje by de Egyptyske Revolúsje. Doe't dêr nei demokratyske ferkiezings lykwols Mohammed Morsi, in lid fan 'e islamistyske Moslimbruorskip, presidint waard, folge in jier letter in steatgreep dy't it leger wer oan 'e macht brocht, sadat it lân werom by ôf wie. Yn Lybje late de Arabyske Maityd ta it útbrekken fan 'e Earste Libyske Boargeroarloch, wêrby't diktator Mûammar Chadaffi ôfset en fermoarde waard. Nei in koarte perioade fan relative rêst briek lykwols de Twadde Libyske Boargeroarloch út, dy't it lân de rest fan 'e 2010-er jierren yn 'e besnijing hâlde soe.
Ek yn Syrje laten protesten yn it ramt fan 'e Arabyske Maityd ta it útbrekken fan in boargeroarloch. Dêrby namen ferskate rebellegroepen it op tsjin 'e troepen fan diktator Basjir al-Assad. Doe't dúdlik waard dat de Feriene Steaten ûnder presidint Barack Obama ûnwillich wiene om yn 'e Syryske Boargeroarloch yn te gripen, sels as troch it rezjym fan Assad gifgas brûkt waard en oarlochsmisdieden begien waarden, sprong Ruslân yn it machtsfakuum troch troepen te stjoeren dy't aktyf meifochten oan 'e kant fan it Syryske regearingsleger. De Syryske Boargeroarloch brocht in ûnbidige stream flechtlingen op gong, dy't yn 2015 Jeropa oerspielde en late ta de Jeropeeske Flechtlingekrisis. Ut 'e gaos fan 'e Syryske Boargeroarloch ûntstie ek de terroristyske islamistyske organisaasje Islamityske Steat (IS), dy't in grut grûngebiet yn it woastinige easten fan Syrje en westen fan Irak wist te feroverjen. In koälysje fan 'e Koerden, it Iraakske regearingsleger en in stikmannich Westerske lannen ûnder oanfiering fan 'e Feriene Steaten wie der jierrenlang mei besteld om 'e ekstremisten fan IS te ferslaan.
Oan it begjin fan 'e 2010-er jierren besochten de Feriene Steaten aktyf harren status fan supermacht te behâlden foar in weropkommend Ruslân en in almar assertiver Sina oer. Sina fierde militêre herfoarmings troch en lansearre ûnbidich grutte ekonomyske inisjativen dy't de Sineeske hannel en dêrmei macht fral yn Afrika sterk útwreiden. Tagelyk liet it lân him jilde yn it gebiet fan 'e Súdsineeske See, dat it beskôge as syn besit. Nei't yn 2016 Donald Trump keazen wie ta presidint fan 'e Feriene Steaten, eskalearren de spannings mei Sina ta in Amerikaansk-Sineeske hannelsoarloch. Oan 'e oare kant stelde Trump him foar Ruslân oer krekt tige fermoedsoenjend en tebekhâldend op, wylst er ek op oare mêden syn lân hieltyd fierder út 'e wrâldpolityk weromloek. Dat stelde Ruslân en Sina yn 'e gelegenheid om harren macht fierder út te wreidzjen yn it neidiel fan 'e Feriene Steaten.
De Russyske presidint Vladimir Pûtin wie yn 2014 al in nij konflikt begûn doe't er it Oekraynske skiereilân De Krim besette en letter yllegaal anneksearje liet. Dêrnei sette Ruslân útein mei it opstokeljen fan 'e etnysk Russyske minderheid yn 'e Donbas-regio fan 'e eastlike Oekraïne tsjin it nije, op it Westen oriïntearre regear yn Kiëv. Dat wie oan 'e macht kommen nei de Oekraynske Revolúsje fan begjin 2014, wêrby't de korrupte, pro-Russyske presidint Viktor Janûkovitsj ôfset wie. De Russyske aktiviteiten laten ta it útbrekken fan in iepen opstân fan wapene rebellen yn it easten fan 'e Oekraïne, dy't yn july 2014 by fersin it Maleizyske ferkearsfleantúch Malaysia Airlines-flecht 17 delskeaten.
Yn 'e 2010-er jierren waard it ynternet fan de dingen sterk útwreide fanwegen nije ûntwikkelings op it mêd fan triedleaze apparatuer, mobile tillefony en opslach yn clouds. Troch it útrôljen fan 5G-netwurken en foarútgong oangeande dataferwurking koe ynformaasje no flugger oerbrocht wurde as ea tefoaren. Dat fasilitearre de tanimmende maatskiplike ynfloed fan sosjale media, lykas Facebook, Twitter en Instagram, en ek de opkomst fan streamingstsjinsten op it mêd fan tillefyzje, lykas Netflix, en op it mêd fan muzyk, lykas Spotify. Fierders makke it mooglik dat de online-organisaasje WikiLeaks geheime Amerikaanske oerheidsynformaasje publisearje koe oer û.m. Guantánamo Bay en de Amerikaanske belutsenens by de Irakoarloch, de oarloch yn Afganistan en de Syryske Boargeroarloch. De Amerikaanske klokkelieder Edward Snowden, dy't bekendmakke dat de Amerikaanske oerheid it foar de moade hie om ôf te lústerjen wa't se mar ôflústerje woene, moast flechtsje en krige asyl yn Ruslân. Oare Amerikaanske klokkelieders, lykas Chelsea Manning en Reality Winner, krigen lange finzenisstraffen oplein.
Kultureel waarden de 2010-er jierren yn in soad lannen karakterisearre troch in ferskowende hâlding en mear akseptaasje foar homo's, lesbiënnes, biseksuëlen en transseksuëlen oer. Portegal, Iislân, Argentynje, Denemark, Brazylje, Frankryk, Oerûguay, Nij-Seelân, Ingelân, Wales, Skotlân, Lúksemboarch, Gûam, de Feriene Steaten, Porto Riko, Ierlân, Grienlân, Kolombia, Man, Gibraltar, Finlân, de Falklâneilannen, Guernsey, de Fêreu-eilannen, Malta, Dútslân, Austraalje, Jersey, Eastenryk, Taiwan en Ekwador fierden it homohoulik yn. Ek op it mêd fan feminisme en emansipaasje waarden stappen set. It #Me Too-skandaal brocht seksueel misbrûk fan froulju yn 'e filmyndustry fan Hollywood oan it ljocht, en wreide him doe út nei oare wurkmêden. It soarge foar in nije gewaarwurding fan hokker yngripende gefolgen seksuële yntimidaasje foar in libben hawwe kin.
Fral yn 'e lêste helte stiene de 2010-er jierren fierders sterk yn it teken fan massale demonstraasjes tsjin klimaatferoaring en it broeikaseffekt, dat op alle wrâlddielen ta ekstreem waar late. Foarbylden dêrfan wiene hjitteweagen yn West-Jeropa, oerstreamings yn East-Afrika, oanhâldende boskbrannen yn Austraalje en Noard-Amearika en superorkanen as Irma en Haiyan yn it Karibysk Gebiet, resp. Súdeast-Aazje. It yn 2015 sletten Klimaatakkoart fan Parys moast de klimaatferoaring tsjingean, mar neffens klimaataktivisten diene de ûnderskate regearings fierstente min om klimaatferoaring oan te pakken.
Drukkerij
In printerij of drukkerij is in wurkstee foar typografyske wurk, benammen it printsjen mei in drukparse. Yn in drukkerij kinne ien of mear drukparsen stean, fan in minyparske foar etiketten of besitekaartsjes oant in tsientallen meters lang mearkleure-parse.
Al foar de útfining fan de boekdrukkeunst yn Dútslân wie it fermannichfâldigjen fan yllustraasjes en tekst mei help fan in út hout sniene drukfoarm bekend. Yn de fyftjinde iuw kaam it printsjen fan leaden letters yn swang. It âldste type drukparse is de degelparse. Papier wurdt mei help fan in plaat (degel’) op de inke drukfoarm printe, dêr’t in ôfdruk troch ûntstiet. Yn de rin fan de iuwen is de degel modernisearre. Letter waarden silinderparsen en rotaasjeparsen makke dêr’t de produksjefaasje ûnbidich grutte troch waard.
Yn de tweintichste iuw kaam it offsetprosedee yn swang. Tsjintwurdich komt benammen de digitale printtechnyk op wêrby’t it bestân streekrjocht fan in kompjûter nei in (grutte) printer stjoerd wurdt en sa ôfprinte. Dêrnjonken binne der parsen foar folydruk, djipdruk, seefdruk en tampondruk.
Nuete knyn
De nuete knyn (wittenskiplike namme: Oryctolagus cuniculus domesticus) is de domestisearre ûndersoarte fan 'e wylde knyn (Oryctolagus cuniculus). It mantsje hjit yn it Frysk in raam, en it wyfke in ei of mot. Kninen wurde al sûnt de Romeinske tiid troch de minske holden, lange tiid poer foar it fleis en/of de pels, mar fan 'e njoggentjinde iuw ôf ek as selskipsdier. Troch it fokken fan kninen binne der in grut tal rassen ûntstien, wêrfan't guon op it mêd fan lichemsgrutte en kleur tige by tige ôfwike fan harren wylde foarâlden.
Domestisearring
It is net alhiel dúdlik wannear't de wylde knyn domestisearre is ta de nuete knyn. De Romeinen holden kninen foar it fleis yn hokken en ek yn parkjes mei hege muorren (saneamde leporaria), mar it tinken is dat it dêrby fral om fongen wylde kninen gie. Behalven folwoeksen bisten ieten de Romeinen ek nijberne kninejongen, dy't as delikatesse beskôge waarden. Mei't yn 'e Romeinske Tiid de fersprieding fan 'e wylde knyn noch beheind wie ta it Ibearysk Skiereilân, moat dat nei it begjin fan 'e Romeinske ferovering fan Hispanje ûnder de Twadde Punyske Oarloch yn 206 f.Kr. west hawwe.
De earste feroarings yn 'e skeletstruktuer fan 'e nuete knyn, yn ferhâlding ta de wylde knyn, binne troch argeologen datearre yn 'e rin fan 'e achttjinde iuw. Dat binne de earste spoaren dy't derop wize dat it domestikaasjeproses late ta it ûntstean fan in nije ûndersoarte. Ek yn dy tiid noch waarden kninen inkeld foar it fleis of foar de pels holden. Pas om 'e midden fan 'e njoggentjinde iuw hinne begûn men de bisten yn West-Jeropa en Noard-Amearika foar it earst as hobbydier te hâlden, wêrby't spesjale bistetentoanstellings foar kninen organisearre waarden.
Nei ôfrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch ûntjoech de nuete knyn him ta in populêr selskipsdier. Tagelyk rekke de populariteit fan it fokken fan kninen foar it fleis en de pels sterk yn it neigean. Fan 'e 1980-er jierren ôf holden guon lju har knyn of kninen net mear bûtendoar yn in hok of in skuorke, mar binnendoar yn deselde wenromte as de minske. Dêrmei berikte de knyn itselde stadium fan domestikaasje as de hûn en de kat.
Fleiskninefokkerij yn Nederlân
Yn Nederlân binne sûnt 2006 regels fan krêft foar it fokken fan nuete kninen foar it fleis. Dy binne fêstlein yn 'e Feroardering Wolwêzensnoarmen Kninen (VWK) fan it Produktskip Plomfee en Aaien. Yn Nederlân waarden yn 2010 krapoan 300.000 fleiskninen holden.
Fiviseksje
Sûnt de Twadde Wrâldoarloch wurde nuete kninen ek faak brûkt as proefdieren yn laboratoaria. Yn 't bysûnder by guod dat op 'e eagen test wurde moat, lykas kosmetika, om't kninen net knypeagje kinne. Tsjin dy as ûnnedich en wreed beskôge praktyk is sûnt de 1980-er jierren in protte ferset kommen fan dierebeskermingsorganisaasjes en bisterjochte-aktivisten. Fiviseksje op kninen hat sadwaande in tige minne namme krigen en it is tebek krongen, mar it is anno 2023 noch altyd net folslein útband.
Uterlike skaaimerken
De nuete knyn fariëarret tige by tige wat lichemsgrutte, hierlingte en hierkleur oangiet, en ek foar wat de stân (of it hingjen) fan 'e earen oanbelanget. Dat hat te krijen mei it bestean fan in grut tal kninerassen (sjoch: list fan kninerassen), dy't troch de iuwen hinne troch de minske fokt binne om oan útinoar rinnende easken te foldwaan.
Wat grutte oangiet: de Flaamske reus kin mear as 8 kg weagje, wylst der ek dwerchkninerassen besteane mei in gewicht fan minder as 1 kg. Trochinoar weagje nuete kninen lykwols 11/2 oant 3 kg. Nuete kninen kinne alderhanne kleuren hawwe: wyt, alle nuânses brún, swart, griis, blau(wich), swartbûnt en brúnbûnt. Ek kinne se trije of mear kleuren of opmerklike tekeningpatroanen hawwe. Oer it generaal hawwe nuete kninen in koarte pels, mar de Angoaraknyn, bygelyks, hat krekt in fluch groeiende, lange pels.
Kninen hawwe gjin hoektosken. Yn 'e ûnderkaak sitte twa tige grutte snijtosken, fjouwer foarkiezzen en seis kiezzen. Yn 'e boppekaak sitte twa minder grutte snijtosken, mei oan wjerskanten dêrfan in lytse stifttosk dêr't de ûnderste snijtosken op rêste as it bist net yt, en fierders seis foarkiezzen en seis kiezzen.
Fuortplanting
Kninen steane derom bekend dat se har tige fluch fuortplantsje kinne, wat foar in diel feroarsake wurdt trochdat se al hiel jong geslachtsripens berikke. As men mear as ien nuete knyn hâldt en it binne net allegearre rammen of eien, dan is it sterk oan te rieden om 'e bisten sterilisearje of (yn it gefal fan rammen) kastrearje te litten. Dat kin it bêste dien wurde sadree't se geslachtsryp binne: foar lytsere rassen mei 4–5 moannen; foar middelgrutte rassen mei 5–6 moannen; en foar grutte rassen mei 6–7 moannen. Rammen wurde trouwens oer it algemien letter geslachtsryp as eien fan itselde ras.