cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Molesleat (Dronryp)
De Molesleat is in sleat yn de Dronriper suderpolder, en rint fan de Rewerterdyk yn it eardere Baarderadiel nei it noardliker lizzende Van Harinxmakanaal. De sleat leit yn de gemeente De Waadhoeke.
Public school
thumb|Westminster School, [[Londen]] In public school as independent school is in priveeskoalle foar fuortset ûnderwiis yn Ingelân. It is meast in prestizjeuze skoalle foar fuortset ûnderwiis mei in ynternaat, dy't gjin subsydzje krijt.
Fanâlds binne der jonges- en famkes kostskoallen. Tsjintwurdich binne der ek mingde skoallen en wurde ek net-ynwenjende learlingen talitten (day pupils).
Guon fan dy skoallen hawwe in lange tradysje, lykas Winchester College, dat út 1382 stammet, Eton (1440), Gresham's skoalle (1555) en Harrow (1571).
Yn Skotlân is in public school te fergelykjen mei in iepenbiere skoalle yn Nederlân, mar yn de oare lannen fan it Feriene Keninkryk hat de public school in oare betsjutting. Oare Ingelsktalige lannen wurdt faak fan 'state school' praat foar skoallen mei subsydzje, en fan private school foar ynstellingen sûnder oerheidsstipe.
Nezávislá škola
Daasje
thumb|right|250px|It Daasjeske keninkryk ûnder Burebista.
Daasje wie it lân yn East-Sintraal-Jeropa dat bewenne waard troch de Daasjers. It gebiet leit yn it hjoeddeiske Roemeenje, mar parten fan it âlde Daasje lizze ek yn Moldaavje, Bulgarije, Servje, Hongarije en de Oekraïne.
Namme
De Daasjers, dy’t yn it noarden fan de legere Donau libben yn it lân fan de Karpaten en Transsylvaanje, binne it earste bekende folk dy’t libben yn it lân dat no Roemeenje is. Se wurde foar it earst neamd yn skriuwsels fan Herodotus en Thucydides. Letter waarden de Daasjers neamd yn Romeinske dokuminten, en ek ûnder de namme Geta yn Grykske skriuwsels. De histoarikus Strabo seit dat de oarspronklike namme fan de Daasjers “daoi” wie, dat werom te fiere is op it Frygyske wurd “daos”, dat “wolf” betsjut. Dizze oanname komt ek werom op de findels fan de Daasjers, de Daasjeske Drako, dêr’t in wolf op ôfbyld stiet. Op de Romeinske kaart Tabula Peutingeriana wurde de Daasjers oanhelle as Dagae en Gaete.
Folle letter, yn de lette Midsiuwen, brûkte de Roomsk-Katolike Tsjerke ferskate kearen de term Dacia foar Skandinaavje of Jutlân, en guon keninklike famyljes fan it noarden fan Jeropa waarden oantsjutten as ‘fan Dacia’. Omdat de term net in soad brûkt waard en ek wer gau ferdwûn is der meastentiids gjin betizing mei de oarspronklike term.
Skiednis
Burebista, dy’t regearre fan 82 f.Kr. oant 44 f.Kr., feriene de Daasjers yn ien ryk. Hy makke sels de Boii en oare Keltyske stammen fan Bohemen en Moraavje skatplichtich. In driigjende kriich tusken it ryk fan Burebista en it Romeinske Ryk waard foarkommen trochdat yn 44 foar Kristus sawol Julius Caesar as Burebista slachtoffer waarden fan moardoanslaggen. Dêrnei fûl it ryk fan Burebista útinoar.
De Daasjers foarmen oan de ein fan de 1e iuw nei Kristus op ‘e nij in machtich ryk ûnder harren kening Decebalus. De Romeinske keizer Trajanus fûn dat dit ryk in bedrieging foarme foar de feiligens fan de Romeinske provinsjes súdlik fan de Donau en begûn dêrom yn 101 nei Kristus in kriich tsjin de Daasjers. Nei fûl ferset waarden dizze yn 106 nei Kristus definityf ferslein. De haadstêd fan de Daasjers, Sarmizegetusa, waard folslein platbaarnd, en likernôch 150.000 finzenen waarden as slaven fuortfiert. De Romeinen makken in provinsje fan it gebiet, Romeinsk Daasje. Romeinske autoriteiten organisearren in grutte kolonisaasje fan it gebiet mei ymmigranten út Itaalje en de Romeinske provinsjes súdlik fan de Donau, wêrtroch de romanisearring fan it gebiet befoardere waard.
Om syn oerwinning op de Daasjers te fiere liet keizer Trajanus yn Rome in oerwinningspylder bouwe, dy’t no noch hieltyd oerein stiet.
Sûnt likernôch 2000 foar Kristus hawwe Traasje, it hjoeddeiske Bulgarije, en Daasje, it hjoeddeiske Roemeenje, bewenne west troch oan de Daasjers besibbe folken. Lykwol Traasje as Daasje moasten harren deljaan oan it Romeinske Ryk. De Romeinen neamden it Roemeenske part ‘Colonia Dacia’.
De Daasjers wennen benammen yn Transsylvaanje en yn it westen fan Walachije. Yn East-Walachije en Dobroedzja wennen de besibbe Geten. Yn Moldaavje libben de ek besibbe Karpen (nei wa neffens guon de Karpaten neamd binne), dy’t oan de ûnderwerping fan de Romeinen ûntkamen.
Kultuer
Neffens archeologyske fynstens moat de widze fan de Daasjeske kultuer noardlik fan de Donau wêzen haw, yn de rjochting fan de Karpaten, yn it hjoeddeiske Muntenia, in provinsje fan Roemeenje. Nei alle gedachten is it in evolúsje fan de Basaraby kultuer út de Izertiid.
De goudene Daasjeske Earmbannen byldzje it kultuerele en estetyske gefoel fan de Daasjers. Se waarden makke fan gouderts, dat mingd waard mei lytse mannichten sulver. Der waarden techniken brûkt dy’t troch archeologen tige avensearre neamd wurde foar yn dy tiid.
Rêchstringdieren
De rêchstringdieren, gordadieren of gorda's (Latynske namme: Chordata) foarmje in stamme fan it ûnderryk fan 'e echte dieren (Metazoa) en de boppestamme fan 'e nijmûnigen (Deuterostomata). Ta de rêchstringdieren hearre û.m. de sûchdieren, fûgels, reptilen, amfibyen en fisken. It binne bisten dêr't it lichem fan bestevige is troch in rêchstring, in stevige mar holle koarde fan senuwweefsel dy't troch de rêch rint.
Net by alle soarten is it rêchstring oanwêzich yn it folgroeide bist; by gâns soarten hat it embryo al in rêchstring, mar ferdwynt dat letter, of wurdt it ferfongen troch in wringe, wat winliken simpelwei in fierder evoluëarre foarm fan in rêchstring is. Wol hawwe alle soarten in sturt, al kin dy rudimintêr wêze, lykas dat by de minske it gefal is. Der binne rûchwei 67.000 ferskillende soarten rêchstringdieren, wêrfan't likernôch de helte bestiet út bienfiskeftigen (Osteichthyes).
Untwikkeling
De rêchstringdieren ûntjoegen har foar it earst yn 'e tiid fan 'e saneamde Kambryske Eksploazje (fan bistesoarten), yn it tiidrek fan it Kambrium, sa'n 541 miljoen jier lyn. De earste soarten lieken nei alle gedachten sterk op it hjoeddeistige lansetfiskje. De neiste sibben fan 'e rêchstringdieren binne de stikelhûdigen (Echinodermata) en de ikelwjirms (Hemichordata). Dy lêste bisten waard foarhinne sels ek wol ta de rêchstringdieren rekkene, mar tsjintwurdich sjocht men har as in aparte stamme binnen de gruttere groep fan 'e nijmûnigen.
École nationale de l’aviation civile
De École nationale de l’aviation civile (ENAC) is in universiteit yn Toulouse, Frankryk. De universiteit waard yn 1949 stifte.
Highlander
"Highlander" of "The Highlander" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
École nationale de l’aviation civile
De ENAC einiget faak hiel heech yn ynternasjonale listen fan goede universiteiten.
Christine McVie
Christine McVie berne as Christine Anne Perfect (Bouth Kumbria, 12 july 1943 - 30 novimber 2022) wie in Ingelsk sjongeres en toetsenist. Sy waard benammen bekend as sjongeres en toetsenist fan de band Fleetwood Mac.
Kariêrre
McVie begûn op har alfde muzyk meitsjen. Se naam lessen yn klassike muzyk oant sy in jier as fyftjin wie. Doe krige se fan har âldere broer John in lieteboek fan Fats Domino en dêrnei gie hja oer op rock-'n-roll.
Bokkewiel
It Bokkewiel is in marke benoarden de Langwarder Wielen en besuden De Brekken by Boarnsweach yn de gemeente De Fryske Marren.
Christine McVie
Kariêrre
Se studearre fiif jier oan in keunstakademy yn Birmingham om keunstûnderwiis jaan te kinnen. Yn dy tiid kaam se yn oanrekking mei de Ingelske blues-scene. It jaan fan keunstlessen wie gjin fetpot en se ferhuze nei Londen om as etaleur oan it wurk te gean. Yn dy tiid waard se lid fan de bluesband Chicken Shack, dat yn 1968 in hit hie mei it troch har songen nûmer I'd rather go blind.
Bokkewiel
It natuergebiet Bokkewiel is in iepen greidegebiet fan 17 ha. De boezemlantsjes hawwe brede reidkragen. Der sitte in soad ljippen, skriezen en tsjirken. Winterdeis sitte der smjunten en guozzen.
Christine McVie
Kariêrre
Christine McVie ferstoar op 30 novimber 2022 yn 'e âldens fan 79 jier nei in koart siik wêzen.
Edward Alleyn
thumb|Edward Alleyn Edward (Ned) Alleyn (Bishopsgate (Londen), 1 septimber 1566 - Londen, 25 novimber 1626) wie in Ingelsk akteur dy't mei Richard Burbage rekkene wurdt ta de grutste akteurs yn it Ingelske teater yn de tiid fan Elisabeth I en William Shakespeare.
Alleyn wie in soan fan in herbergier, fan wa't er ek erfgenamd wie. Yn 1583 wurdt er neamd by de leden fan teatergroep Worcester's Men, dy't ûnder beskerming fan William Somerset stie, de 3e greve fan Worcester.
Alleyn berikte it hichtetepunt fan syn karriêre yn de njoggentigerjierren, doe't er yn Philip Henslowe syn de Admiral's Men spile. Hy spile ûnderoaren yn stikken fan Christopher Marlowe, dy't faaks apart foar him skreun wiene, sa as Doctor Faustus en Tamburlaine. Hy waard priizge troch ûnder oaren kritikus en toanielskriuwer Ben Jonson, dy't sels yn it selskip spile en dêrfoar ek skreau.
Op 22 oktober 1592 troude Alleyn mei Joan Woodward, in styfdochter fan Philip Henslowe. Dêrnei rekke er saaklik belutsen by Henslowe's ûndernim en tegearre hâlden sy ferskate teaterhuzen yn it wurk en ek oare ûndernimmingen yn de ferdivedaasjeyndustry sa as bordelen en gelegenheden foar bistefjochterij.
By de fan Henslowe boude teaters sieten The Rose yn Bankside en The Fortune yn St Luke's, beide spylplakken fan de Admiral's Men. Alleyn stoppe mei aktearjen yn 1598, mar begûn koart skoft letter op 'en nij, miskyn op fersyk fan Elisabeth I sels. Yn 1604 luts er him foarfêst werom as akteur.
Abraham Capadose
thumb|Abraham Capadose
Edward Alleyn
Beide, Henslowe en Alleyn waarden ryk fan har kombinearre aktiviteiten. Alleyn brûkte syn fermogen ek foar maatskiplike saken, benammen it stichtsjen fan it Dulwich College, in public school yn Londen dy't der noch altyd is.
Alleyns wiif stoar 1623. Itselde jier boaske er oan Constance, in dochter fan de dichter John Donne.
Abraham Capadose
Abraham Capadose (Amsterdam, 22 augustus 1795 - De Haach, 16 desimber 1874) wie in bekearde Sefardyske joad, Kalvinistysk skriuwer en dokter dy't ta It Réveil hearde.
Capadose wie fan Portugeesk-Joadsk komôf en kaam út in foaroansteande famylje. Hy studearre medisinen oan de Universiteit Leien en fêstige him dêrnei as dokter yn Amsterdam.
Anglofily
Anglofily is it niget hawwen as foarleafde hawwen foar alles wat Ingelân as Ingelske persoanen en kultuer oanbelanget.
It wurdt komt út it Latyn, Anglus en it Aldgryksk, φίλος, philos ('freon'). It is in foarm fan ksenofily; in noch sterkere foarm fan anglofily is 'anglomany'. It antonym foar anglofily is anglofoby.
Abraham Capadose
Yn Leiden kaam er yn de kunde mei Willem Bilderdijk en folge skiednislessen by him. Hy bestudearre mei Isaäc da Costa de Bibel en bekearde him mei syn frou en Da Costa ta it kristendom op 20 oktober 1822.
Capadose hearde ta de rûnten fan It Réveil; hy folge Bilderdijk nei. Hy wie in fûl tsjinstanner fan demokrasy en as dokter ek tsjin ynintingen tsjin de kopokken. Yn 1866 gie er by de Nederlânske Herfoarme Tsjerke dy't neffens him net ortodoks genôch wie.
Janneke Hengst
thumb|left|100px| selsportret thumb|right|200px| Oan de seedyk thumb|right|200px| Reidlân Janneke Hengst (Boalsert, 1956) is in byldzjend keunstner fan Boalsert.
Yn 1984 ferhuzet hja fan Boalsert nei Swol, dêr't se in keunstoplieding folge oan de Akademy Windesheim. Dêr krige se les fan ûnder oaren Mario ter Braak, Johan Meeske, Lammert Steendam en Karel Sondemeyer. Yn dy perioade krige sy kunde oan keunstner Jopie Huisman mei wa't hja letter in relaasje krige. Yn 1994 studearre se ôf yn de fakken tekenjen, skilderjen, grafyk en keunstskiednis. Nei har stúdzje en lessen fan Jopie Huisman falle har wurken op troch har lânskippen.
Yn 1991 kaam se werom nei Fryslân en sette har mei arsjitekt/yngenieur Tsjipke Zijlstra ta wenjen yn Gaast. Yn dizze omkriten liet se har ynspirearje troch it ljocht boppe de Iselmar. Ek it bysûndere, mystike locht en ferstille realisme binne skaaimerken fan har wurk. It docht wolris wat tinken oan it wurk fan Jan Mankes
Sûnt 2005 wennet se yn Mantgum. Har lânskippen wurde no 'Universele lânskippen' neamd.
Frans van der Beek
thumb|220px|Frans van der Beek by de presintaasje fan it "Volendam Song- en Stripboek" dat hy mei Charles van den Broek makke Frans van der Beek (Ljouwert, 3 febrewaris 1947) is in Nederlânske sjoernalist en konseptbetinker. Van der Beek begûn nei syn skoaloplieding en militêre tsjinst as ferslachjouwer by it regionale deiblêd De Gooi- en Eemlander yn Hilfertsom op de streek- en de keunstredaksje. By Radio Veronica presintearre hy yn dy tiid de 'Frans van der Beek Show' en wie hy einredakteur fan it Veronicablêd.
Yn 1975 waard hy parsefoarljochter en programmamakker by de Veronica Omrop Organisaasje. Yn 1978 gie Van der Beek foar twa jier nei VNU, dêr't hy as freelance-sjoernalist foar mear as ien media- en reklamebureaus oan it skriuwen gie. Yn 1983 begûn hy syn eigen útjouwerij en it tydskrift Schrijven.
Wyls skreau hy 22 boeken oer in ferkaat oan ûnderwerpen. Yn 1973 skreau hy tegearre mei Telegraaf-sjoernalist Berry Zand Scholten it boekje Veronica, speelbal der golven. Ek skreau hy yn 1987 it boek Ronnie Brunswijk; dagboek van een verzetsstrijder. Yn 1996 organisearre hy syn earste tema-eksposysje Koe & Kunst yn de Beurs fan Berlage yn Amsterdam, folge  troch 'Lang Leve de Koningin' en 'Het Jezus Mysterie'. Fan dy eksposysjes brocht hy keunstboeken út.
Cornelis Reisma
Libben en wurk
Reisma bedarre mei 11 jier, nei't syn heit stoarn wie, yn Fryslân. Hy wenne in skoft by syn pake en beppe yn Stiens. Nei de ulo waard er ynearsten oplaat ta wetterboukundige oan de mts yn Ljouwert.
Reisma makke yn jierren tritch de oerstap nei de keunst, joech syn baan op folge dêrnei in oplieding oan de Ryksakademy foar Byldzjende Keunsten yn Amsterdam (1931-1933). Dêr krige er ûnderrjocht fan ûnder oarer perfester Jurres. Hy wie yn it earstoan in frij tradisjonele realist en dêrnei in jier of wat fynskilder. Hy wûn de Cohen Gosschalkpriis (1933) en de Willink van Collenpriis (1935). Under syn oplieding oan de Akademy fan Antwerpen (1938-1939), ûnder Isidore Opsomer, krijt syn wurk in wat gruttere toets en in rike kleur. Der is bytiden in ekspresjonistysk aksint en noch letter hast abstrakt. Reisma wie net allinne skilder, mar joech ek les en skreau keunstresinsjes foar Het Vrije Volk.
Syn wurk bestiet út lânskippen, stillibbens en portretten. Ek wandskilderingen, brânskildere ramen en mozaïken hearre ta syn wurken. In stillibben mei 'stienen kruken in tinnen skaal jirpels' út 1943 is oankocht troch de Friesland Bank.
Reisma hie graach in grutter oeuvre neilitten, mar perioaden fan sykwêzen behinderen him om te arbeidzjen. Hy stoar yn de âldens fan 59 jier yn it Diakonessehûs yn Ljouwert.
Logika
De logika is de wittenskip fan redenearring. De logika stipet minsken om harren kar te meitsjen wannear't eat wier of net-wier is.
In populêr foarbyld jûn troch Aristoteles:
Logyske symboalen
Hjir itselde foarbyld yn logyske symboalen:
En dizze symboalen binne itselde foarbyld yn algemiene tekens:
Klausulen
Ta beslút, sprekt men oer logika, sprekt men oer logyske klausulen. In klausule is ienfâldich eat as "Aristoteles is in minsk" of "Elts minsk sil stjerre". De klausulen binne of wier of net-wier, mar se kinne wier en tagelyk net-wier wêze.
Der bestean ferklearringen dy't altyd wier binne. is altyd wier. it wurdt in tautology neamd (bygelyks: "it reint, of it reint net").
Kompjûters brûke de logika yn algoritmen. In algoritme is in soart fan resept foar it itensieden; it fertelt de kompjûter hokker aksje it dwaan moat en wannear.
David Octavius Hill
thumb|right|David Octavius Hill David Octavius Hill (Perth, 1802 - Edinboarch, 17 maaie 1870) wie in Skotske keunstskilder, yllustrator en fotograaf, dy't by de meast wichtige pioniers fan de fotografy heart.
Skiertsjilling
Foarkommen
De Skiertsjilling is sa'n 37-41 sm grut en waacht tusken de 250 en 60 gram. Bûten de briedtiid is de skiertsjilling maklik mei oare soarten te ferwikseljen, foaral mei de eastein dy't ek likegrut binne. It wyje is fan de oare einewyfkes te werkennen troch de streken op de kop, op de krún hat sy in donkerbrune streek, en ek oer it each en de wang is sa'n streek te ûnderskieden.
David Octavius Hill
De kwaliteit fan Hill syn wurk waard yn de iere tweintichste iuw fannijs ûntdutsen troch Alfred Stieglitz, dy't ferskate foto's fan him publisearre yn syn fototydskrift Camera Work. De Deutsche Fotografische Akademie rikt sûnt 1955 de David-Octavius-Hill-Medalje út, dy't ûnder oaren Paul Strand (1967) en Alex Webb (2002) ûntfange mochten.
Skiertsjilling
Foarkommen
De jerke is yn syn briedkleed wol goed wer te kennen. In wite streek rint fan syn eagen nei syn nekke. Syn boarst is readbrún en grize flanken.
Fersprieding
De Skiertsjilling komt foar yn in grut part fan noardlik Jeraazje, fan Skandinaavje en East-Jeropa oant en mei it eilân Sasjalin. It binne echte trekfûgels dy't oerwinterje yn Afrika, Yndia of Súdeast-Aazje.
Iten
It iten fan de Skiertsjilling bestiet út ynsekten, kreeften, weakdieren mar ek sied en wetterplanten. It leafste hâlde se harren by it dierlike iten dat se oan it wetterflak sykje troch krekt as de Slob mei útstrekte hals rûn te swimmen wêrby se harren snaffel krekt yn it wetter hâlde. It grondeljen, mei de kop ûnder wetter de boaiem ôfsykje dogge se leaver net.
Fuortplanting
It nêst fan de Skiertsjilling bestiet út in kûltsje yn de grûn dy't mei gers en dûns beklaaid wurd. It wurdt in tichte begroeiïng flakby it wetter makke. It wyfke leit 8 oant 11 bêzje aaien dy troch it wyfke yn 21-23 dagen útbret wurde. De jongen ferlitte it nêst fuortendaliks mei harren mem en kinne nei 5-6 wiken harren sels rêde.
Durk Wiersma
thumb|150px|right|Puzelguod Durk Wiersma is in ûnderwizer, Fryske puzelmakker en dammer.
As meiwurker fan it Mienskiplik Sintrum Underwiis wie er dwaande mei it Teleboerd- en TV-lessen foar basisskoallen dy’t troch Omrop Fryslân útstjoerd waarden. De lessen dêrfan waarden gearstald mei Sjoerd Schaaf en Roel Bergsma. Under lieding fan Durk Wiersma kaam oan de ein fan seis Teleboerdlessen in damdei. Dit groeide út ta in jierliks damtoernoai (12x) yn gearwurking mei it PFDB. Yn 1994 waard dit oerdroegen oan Jelle Bangma. Yn 1995 krige Durk Wiersma de Propagandapriis fan it Frysk Dambûn.
Puzelguod
Puzelguod is in puzelboekje fan Durk Wiersma en gearstald út materiaal fan it Mienskiplik Sintrum Underwiisbegelieding yn Ljouwert. It is in samling puzels foar bern fan 10-90 jier dy't útkaam yn 1984. Der is in ferskaat oan krúswurdpuzels, rebussen en oare soarten. De antwurden fan de puzzels stean net efteryn it boekje, wol komme de oplossings faak binnen de puzels te stean.
Kaak (skandpeal)
Yn de 16e iuw stie yn Ljouwert de kaak oan de eastside fan de Brol, letter by de stoepe fan it riedhûs (dêr weibrutsen, 1795). De kaak droech de 'kliuwende liuw' fan it stêdswapen. Dêr komt de útrdukking wei fan 'de liuw yn de bek sjen'. De kaakstraf is op 29 juny 1854 ôfskaft.
Sjoch ek
Picota
Humsterlân
thumb|Lizzing Humsterlân yn Grinslân thumb|300px|De [[Kliefsleat of Oude Tocht tusken Humsterlân en Middag.]] Humsterland is in krite en lânskip yn de provinsje Grinslân. Oarspronklik wie it in Fryske goa dy't it noardlik part fan it aesterkertier omfieme. Mooglik hearde it oanswettende diel fan de tsjintwurdige provinsje Fryslân, de hjoeddeiske gemeente Achtkarspelen ta itselde goa. No wurdt der allinnich it noardlik part fan Westerkertier mei oantsjut, rûchwei de eardere gemeente Oldehove.
Skiednis
Humsterlân heart ta de âldste kultuerlânskippen fan West-Jeropa. It wurdt al neamd yn 786/787 doe't in Gotrikus lân skonk oan de abdij fan Echternach, lân oan de oerekant fan de Lauwers yn de goa Hugumarchi yn in doarp dat Chinicwirde (Kenwert) neamd waard. Oant de oanlis fan diken sa'n 1100 nei Kr. koe de see syn gong gean yn Noard Fryslân en Noard Grinslân. Middag en Humsterlân foarmen natuerlike eilannen yn dit kweldergebiet.
Om 800 hinne wie it ien fan de tichtstbefolke gebieten fan Nederlân. It is bekend dat bygelyks de wierde fan Niehove al sa'n 2200 jier oanienwei bewenne wurdt.
Nei't om 800 hinne de Lauwerssee ûntstien wie waard Humsterlân in waadeilân mei Suxwort as haadplak. Sa'n 400 jier letter naam it oantal stoarmfloeden ta, dat der waard in ringdyk om Humsterlân lein. Dêrtroch waard it eilânkarakter fan Humsterlân noch fersterke. It doetiidske Humsterlân bestie út trije karspelen: Niehove, Oldehove en Saaksum.
Earst fan 1500 ôf wurdt it Humsterlân troch diken mei it fêstelân ferbûn, wêrnei't Sistersjenzer muontsen út Aduard grutte stikken kwelder om it eilân hinne ynpolderen. It Humsterland holde sadwaande op eilân te wêzen.
Opmerklik is dat yn it Humsterlân gjin haadlingen opkaam binne, sa't wol it gefal wie yn de oare Ommelannen. Humsterlân wie ek ien fan de earste goaen dy't har ferbûn oan de stêd Grins, yn 1366. Wierskynlik wie de ynfloed fan de stêd al sa grut dat der net in pleatslik laach mear opkomme koe.
It omlizzende lân is oer in lange perioade op 'en nij op de see werom wûn troch de wierdebewenners, muontsen fan het kleaster Aduard, de famylje Teenstra (Rûgesân) en de wetterskippen.
Middag en Humsterlân hawwe as "Middag-Humsterland" de status Nasjonaal Lânskip en binne foardroegen foar de list fan List fan monuminten op de wrâlderfgoed fan de Unesco.
Jade (rivier)
De Jade is in 22 km lange rivier yn East-Fryslân. De rivier begjint by Aldenboarch en streamt eastlik fan Varel nei de Jadeboezem yn de Waadsee/Noardsee. De Jade is sûnt 1897 ferbûn mei Emden oan de Iems troch it Iems-Jadekanaal (Ems-Jade-Kanal).
1980
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1980-er jierren.
Regio's fan Frankryk
Yn it lân Frankryk wiene oant 2016 26 regio's of gewesten (Frânsk: région), wêrfan 22 yn Jeropa. Alle regio's binne sels wer ûnderferdield yn departeminten.
thumb|400px|De regio's fan Frankryk (útsein dy't oersee lizze) thumb|right|400px|Frânske regio's
Clarence Gilyard jr.
Clarence Darnell Gilyard jr. (Moses Lake Washington, 24 desimber 1955 - Las Vegas, 28 novimber 2022) wie in Amerikaansk akteur. Hy waard benammen bekend as Jimmy Trivette út de searje Walker, Texas Ranger en Conrad McMasters út de searje Matlock. Ek spile er byrollen yn films as Top Gun, Die Hard en The Karate Kid Part II.
Akademy foar Popkultuer
De Akademy foar Popkultuer is in ûnderdiel fan de 'School of Performing Arts' fan de Hânzehegeskoalle Grins en sit yn Ljouwert. Hjoeddeisk direkteur is Albert van der Kooij. De akademy makket diel út fan it regionale netwurk foar popmuzyk Fries Popnet, dêr't ek de Fryske poppoadia by oansluten binne.
Opliedingen
De akademy hat twa opliedingen: ien rjochte op popfoarmjouwing en ien op muzyk. De stúdzje omfettet konfrontaasjes mei meardere keunstdissiplines lykas muzyk, foarmjouwing, teätrale wurkfoarmen en literatuer.
De earste lichting studinten studearre simmer 2007 ôf. Earste studint Muzyk wie dêrby de elektropopartyst Krause.
Cd's
De akademy jout yn eigen behear ek cd's út om in byld te jaan fan de ûntwikkeling fan de kultuer en as stipe oan begjinnende artysten. De neikommende cd's binne útbrocht: Urban Heroes, Get Loaded Vol.1, Get Loaded Vol.2, Get Loaded Vol. 3 en resint ek diel 4. Diel 3 en 4 binne beide op it Eurosonic Noorderslag festival lansearre.
Epistemology
Epistemology (fan de Grykske wurden episteme = wittenskip en logos = wurd/sprekken) is it part fan filosofy dy't kennis reflektearet, mei as doel it sjen nei de mooglikheid om kennis te ha, hokker kennis en hoe't minsken dizze kennis ferkrije.
Martin Luther King
thumb|Martin Luther King Martin Luther King jr., ek wol bekend ûnder syn inisjalen MLK (Atlanta (Georgia), 15 jannewaris 1929 – Memfis (Tennessee), 4 april 1968), oarspronklik Michael King jr, wie in Amerikaanske dûmny, polityk lieder en ien fan de meast promininte leden fan de Amerikaanske boargerrjochtenbeweging.
Syn jonge jierren
Martin Luhter King groeide op yn in leauwige húshâlding, syn heit wie dominy en syn mem wie learares. Hy hie ien âldere suster en in jongere broer. It wie thús net hiel min, de bern koenen nei skoalle en hoegden net te wurkjen. Doe't Martin Luther jong wie murk hy al dat er oars behannele waard fanwege syn swarte hûdkleur. Yn Amearika wie der in rassenskieding. Dat hâldt yn dat foar de swarte ynwenners oare regels wienen as foar de blanken. In foarbyld wie, der wienen sitplakken foar blanke minsken en ek foar donkere minsken. Martin mocht net boartsje mei bern dy’t blank wienen. De heit fan Martin koe hjir net goed oer. Hy fûn dast swarte minsken net as slaaf of as minder persoan sjen mochten. Sa waard Martin thús dan ek opfieden. In foarbyld dêrfan is dat doe’t Martin tegearre mei syn heit skuon keapjen gie, se yn in aparte romte foar swarten sitten gean moasten. Syn heit wegere dit, en se binne der sûnder skuon útrûn.
thumb|left|200px|De tsjerke dêr't Martin Luther King preke yn Montgomery Foardat Martin nei it kolleezje gie, fertsjinne hy wat jild by yn Connecticut op in tabaksplantaazje. Yn Connecticut wie alles oars. Hy besaude him oer it feit dat blanken en donkere minsken itselde mei elkoar omgongen. Op syn 15e jier gie hy Sosjology studearjen yn it Morehouse College. It wie in skoalle dy’t de bern fierder neitinke liet. Se moasten bygelyks neitinke oer it rassenprobleem. Op Morehouse wist er seker dat er dominy wurde woe. Hy woe de minsken ynsjen litte hoe ûnearlik rasisme en diskriminaasje is. Yn 1948 mocht er teology studearje oan it ynstitút Grozer. Hjir hearde hy oer de geweldleaze ideeën fan Ghandy. Dit makke grutte yndruk op him. Dat idee hat hy sels letter ek brûkt. Je hoegden net te fjochtsjen om je sin te krijen. Nei it Grozer Ynstitút gie hy noch fierder studearjen yn Boston. Hjir waard er oplaat foar dominy. Yn 1953 troude Martin Luther mei Coretta Scott. Sy krigen tegearre 4 bern. Yn 1954 waard Martin dominy by in tsjerke fan de Baptisten yn Montgomery.
De striid tsjin rasisme en diskriminaasje
As dominy besocht Martin Luther King de swarte minsken te ferienigjen. Hy hie gjin hekel oan blanke minsken. Neffens him wienen der ek in soad blanken dy’t gelikens neistribben.
Yn 1956 wurdt Martin Luther delstutsen yn in winkel. Hy kaam dêr praten oer in boek dat hy skreaun hie. Hy lei trije wiken yn it sikehûs. Mar de aksjes gyngen troch. De aksjes dy't organisearre waarden hellen faak de krantekoppen. Minsken gienen beseffen wat rassenskieding eigenlik ynhâldt. Hy en oare aksjefierders kamen faak yn problemen mei de plysje. Se waarden arrestearre en slein. It geweld fan de plysje soarge der foar dat minsken seagen wat der barde. Sjoernalisten sieten der boppe-op. Sa seach presidint Kennedy, in foto fan in âlde swarte frou dy't oanfallen waard troch in grutte plysjehûn. Dit fûn hy ferskriklik. Troch al dizze skokkende bylden waarden de bestjoerders fan it lân twongen om de wet te feroarjen. De rassenskieding yn parken, bibleteken, en oare iepenbiere gebouwen waard ôfskaft. Mar dit wie net genôch. De boargerrjochten moasten sa ynsteld wurde dat iderien gelyk wie. Yn de simmer fan 1963 kaam ien fan de swarte lieders A.Philip Randolph mei in idee, in mars nei Washington ta. Op 28 augustus kamen der 250.000 minken fan alle kanten Washington binnen. Manlju, froulju, donkere minsken en mear as 60.0000 blanke minsken. Se kamen byelkoar by it monumint fan presidint Lincoln, de befrijer fan de slaven. De hiele wrâld seach de grutste byienkomst yn 'e skiednis yn frede en yn kalmte ferrinnen. Miljoenen minsken seagen fia de telefyzje wat der barde. Dêr spruts Martin Luther King syn meast ferneamde speech.
I have a dream
"Ik haw in dream dat op in dei op de reade heuvels fan Georgia de soannen fan eartiidske slaven en de soanen fan eartiidske slavedriuwers tegearre sitte oan de tafel fan bruorskip. Ik haw in dream dat sels de steat Mississippy, in steat dy't ferstikt wurdt troch ûnrjocht en ûnderdrukking feroarje sil yn in oaze fan frijheid en gerjochtichheid. Ik haw in dream dat op in dei myn fjouwer jonge bern libje sille yn in naasje wêr't sy net beoardield wurde op de kleur fan harren hûd, mar op de ynhâld fan harren karakter. Dizze speech sette minken oan ta neitinken". thumb|left|De tombe dêr't Martin Luther King yn leit.
De striid ta de dea
Op 22 novimber wurdt John F. Kennedy, de presidint fan Amearika, fermoarde. Hy wie ien fan de minsken dy’t ûnder de yndruk wie fan it wurk fan Martin Luther King. Doe’t Martin hearde fan de moard, sei er tsjin syn frou dat dit him ek oerkomme soe. Dit omdat it in siik lân is. Gelokkich wie de opfolger fan Kennedy, presidint Lyndon B. Johnson ek fan plan om mei te wurkjen. Op 2 july tekene dizze presidint in wet dy't der foar soarge dat de rassenskieding yn iepenbiere gelegenheden ûnwettich ferklearre waard. Yn 1964 gie hy op besite by Paus Paulus VI en de boargemaster fan Berlyn, Willy Brandt. Op 10 desimber krige hy de Nobelpriis foar de Frede.
Op 6 augustus 1965 ûndertekene de presidint in wet dy’t der foar soarge dat iderien stimrjocht krige. Dochs woenen minsken snellere resultaten sjen. Se tochten dat dit better koe as se geweld brûken gienen. Martin Luther wie hjir op tsjin. Mar donkere minken bleaunen yn it ferdomhoekje. Minsken wienen bang, dêrom organisearren se de mars tsjin de eangst. Dit soarte demonstraasjes waarden bekûgele mei stiennen. Yn de twa jier dêropfolgjend bleau hy striden foar gelykheid, geweldleazens en tsjin earmoede. Ek demonstrearre hy tsjin de oarloch yn Fietnam.
Yn 1968 gie hy nei Memfis ta. Om in taspraak te hâlden foar bettere wurkomstandichheden foar jiske-ophellers. Hy soe in pear dagen bliuwe. Op de twadde dei fan syn ferbliuw op 4 april 1968 wurdt hy op it balkon fan syn hotel delsketten troch in blanke man, James Earl Ray. Martin Luther King stjert in oere nei oankomst yn it sikehûs. Yn in soad stêden brieken rellen út. De moard soarge der foar dat hy noait fergetten wurde sil as strider foar de rjochten fan de minske. Hy waard op 5 april 1968 begroeven. Syn kiste wurdt nei it grêf brocht op in wein dy't lutsen wurdt troch twa mûlezels. Mear as 150.000 minsken, donker en blank rûnen mei de wein mei. Martin Luther King is 39 jier wurden.
Ut earbied waard yn 1986 troch de Amerikaanske regearing besletten om de tredde moandei fan jannewaris ta nasjonale feestdei út te roppen. Dit ta eare fan Martin Luther King.
Grûnwet
200px|thumbnail|De [[Magna Carta, ien fan de earste dokuminten mei trekken fan in grûnwet''.]] In grûnwet, ek wol konstitúsje neamd, is in list fan wetten, foarskriften en regels. Yn dizze list stiet hoe't in lân bestjoerd wurde moat en wat elk syn taak is. In grûnwet kin net samar feroare wurde. Yn de grûnwet stiet ek beskreaun wat de grûnrjochgten fan eltse boarger binne. Sa hat eltsenien rjocht op: De Nederlânske grûnwet is fan 1814 en is sûnt de ynfiering faak feroare. Dat sprekt foar himsels omdat boargers yn de rin fan de tiid ek feroare binne.
Cliff Burton
Cliff Burton (berne as Clifford Lee Burton) (Castro Valley, 10 febrewaris 1962 – Dörarp, 27 septimber 1986) wie in Amerikaansk bassist. Hy waard benammen bekend fan de band Metallica. Cliff Burton stie der bekend om dat er syn basgitaar bespile as in gitaar.
Karriêre
Cliff begûn as jong jonkje mei piano spyljen, as jonge puber gie er oer op basgitaar. Yn syn skoaltiid moete Burton Jim Martin (dy't letter as gitarist aktyf wêze soe by de band Faith No More). Mei Martin begûn Burton syn earste band Agents Of Misfortune. Yn 1982 waard Burton de bassist by de band Trauma. Dat aventoer by de band Trauma duorre net lang om't er nei in optreden troch de leden fan Metallica frege waard harren eardere bassist Ron McGovney te ferfangen. Mei Metallica soe er trije studio-albums opnimme.
Ferstjerren
Yn 1986 wie Burton op Toernee mei Metallica, wilens it Jeropeeske part fan de Damage, Inc. toernee, ta promoasje fan it album Master of Puppets, gie it mis. De bus fan Metallica rekke yn Sweden op 'e hichte fan it doarpke Dörarp belutsen by in slim ûngelok. Yn de iere moarn fan 27 septimber 1986 bedarret de bus yn in slip, de sjauffeur rekke dêrtroch de macht oer it stjoer kwyt en de bus bedarre op syn kant. James Hetfield, Kirk Hammett en Lars Ulrich komme mei de skrik frij mar Cliff dy't yn it boppeste bêd lei te sliepen rekke beknipe ûnder de bus, hy wie op slach dea. Cliff Burton waard 24 jier âld.
Ta neitins oan Cliff Burton is der yn 2006 by it doarpke Dörarp op 'e hichte fan it plak dêr't it ûngelok barde in monumint ûntbleate. Burton waard postúm mei syn mei-bandleden fan Metallica yn 2009 opnaam yn de Rock and Roll Hall of Fame.
Atletyk op de Olympyske Simmerspullen 1932
200px|thumb|right|It Olympysk Stadion fan Los Angeles
Los Angeles Memorial Coliseum
It stadion waard yn 1921 boud as monumint ta oantinken fan de slachtoffers fan de Earste Wrâldkriich it waard iepene yn 1923. It hie plak foar 75,144 taskôgers foar de Olympyske Simmerspullen fan 1932 waard it tal plakken foar taskôgers opskroeft ta 101,574. Ek krige it foar dizze spullen syn Olympyske fakkel.
Flater
Troch in flater fan in skiedsrochter waard de 3000 meter steeplechase in rûnde langer. De man hie him by it tellen in rûnde fersint. dermei wie dizze steeplechase net 3000 meter mar 3460 meter.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it atletyk medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1980.
Alde Heidenskipster Feart
De Alde Heidenskipster Feart is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân De feart rint fan de Ursulapoel nei de súdliker lizzende Aant Liuwespoel yn It Heidenskip. Bylâns de Alde Heidenskipster Feart rint oan de eastkant de Heidenskipster Feart. Oan de westkant leit polder De Foarútgong.
De namme Alde Heidenskipster Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Oude Heidenschapstervaart.
Déborah François
thumb|right|200px|Déborah François. Déborah François (Luik (Walloanje), 24 maaie 1987) is in Belgyske aktrise. Sy wennet op dit stuit yn Grivegnée, in foarstêd fan Luik.
Libben en karriêre
Al mei fiif jier kaam François mei toaniel yn oanrekking, hja hie doe in rol as Sniewytsje. Op it gymnasium folge se al in teaterkursus.
Nei har debút helle Déborah François har gymnasiumdiploma en koe hja yn ien tried wei troch begjinne oan har twadde filmrol yn Denis Dercourt syn thriller La tourneuse de Pages. Sy beheinde yn dy rol har mimyk ta eagen en mûle; it brocht har yn de geunst by de ynternasjonale filmkrityk, dy't har sels fergeliken mei in jonge Catherine Deneuve yn Roman Polańskis Ekel. François, dy't oarsronklik les yn literatuer jaan woe, krige der in nominaasje foar in César foar yn 2007.
Nei de films '’It Bern’’ en La Tourneuse de Pages krige hja grutte rollen yn de dramafilm Les fourmis rouges en de telefyzjeproduksje Dombais et fils. Yn Stephan Carpiaux’ s Les fourmis rougesspilet hja de 16-jierrige geastlik ienfâldige Alex, dy’t ysolearre libbet yn in doarpke yn de Ardennen, en hatr bewust wurdt fan har seksuliteit. Yn Laurent Jaouis Dombais et fils wie de aktrise dy’t under oarenwar Charlotte Rampling en Julia Roberts as har grutte foarbylden sjocht, tagelyk mei Christophe Malavoy te sjen. Itselde jier siet François neist Josée Dayan en Hubert Sauper yn de s rury fan it 19e Europeeske Filmfestival fan Angers.
Fjouwer nije filmproduksjes folgje yn 2008,ûnder oaren ek Jean-Paul Salomés drama Les femmes de l’ombre mei Sophie Marceau, Marie Gillain en Moritz Bleibtreu.
Yn 2009 waard François mei de Romy-Schneider-priis ûnderskieden.
Hanna Belmonte
Hanna Belmonte (Amsterdam, 2 april 1800 - Amsterdam, 26 novimber 1867) wie in skriuwster fan in deiboek.
Yn 1821 troude sy mei de dichter Isaäc da Costa (1798-1860). Sy hâlde ta yn de rûnten fan It Réveil. Yn it deiboek dat sy fan 1822 oant 1865 byhâlden hat, beskreau sy har hûshâlding en famyljelibben en de moetingen dy't hja hie mei geastessibben út it Réveil.
Binnert Tinga
Binnert Jans Tinga, (Sumar, 27 desimber 1785 - Snits, 19 juny 1838), wie in tekenmaster en keunstskilder.
Hy wie de soan fan Jan Tinga en Tietsen Douma. Mei syn frou Anna Hendriks Lutmers krige er trije bern. Syn soan Jan waard letter ek skilder. Sûnt 1814 wurke er as tekenmaster yn Ljouwert, nei 1824 ferhuze er nei Snits. Twa skilderingen fan him hingje yn it Frysk Skipfeart Museum yn Snits: in litografy fan dûmny Lucas Fockens (de eardere lom-skoalle fan Snits is nei him neamd) en in stedsgesicht mei hinnen by de Easterpoarte fan Snits.
Ivan IV fan Ruslân
Ivan IV Vasiljevitsj (Russysk: Иван Васильевич; berne op 25 augustus 1530 – ferstoarn op 18 maart 1584) wie fan 1533 oant 1547 grutfoarst fan Moskoovje en de earste Russyske tsaar. Ivan IV stamde fan it âlde russyske foarsteskaai fan de Rûrikiden.
Hy is fral bekend as Ivan Grozny (Ива́н Гро́зный) en yn 'e regel wurdt dat oerset as Ivan de Grousume of Ivan de Ferskriklike; 'grozny' betsjut lykwols ûntsachlik, machtich of strang.
Ivan IV brocht feroarings yn it bestjoer, it rjocht en leger en begeunstige de legere adel yn it neidiel fan de ynfloedrike bojaren. Under syn bewâld wreide it ryk him út nei it easten en suden, mar troch de Liiflânske Kriich en de terreur liet er in ferswakke Ruslân efter.
Jongerein
thumb|left|250px|De út tankberens foar de berte fan Ivan boude Himelfeartsjerke Ivan wie de earste soan fan Vasili III en dy syn twadde frou Helena Glinskaja. De mem fan Vasili wie in Grykske prinsesse út it Hûs Palaiologos fan 'e keizers fan it Byzantynske Ryk. Elena har mem wie in Servyske prinsesse en har heite famylje, de Glinski's, eallju yn it Gruthartochdom Litouwen, wiene etnyske Lipkatataren, dy't bewearden ôf te stamjen fan 'e Mongoalske hearsker Mamai (1335-1380). Ivan waard ferneamd nei Jehannes de Doper en op 4 septimber 1530 doopt yn it Trijeienheid-Sergius kleaster. Neffens de tradysje soe de Himelfearttsjerke yn Kolomenskoje yn de jierren 1528-1532 boud wêze as gebed oan God foar in soan en letter om God te tankjen foar de berte fan in soan. Op 30 oktober 1532 fûn de berte fan in broerke fan Ivan plak, dy't beheind wie. Doe't Ivan trije jier âld wie ferstoar syn heit. Vasili hie ek noch jongere bruorren dy't oanspraak meitsje koene op de troan, Andrei van Staritsa en Joeri fan Dmitrov, mar beide waarden eliminearre. Undertusken wie syn mem regintesse foar Ivan, dy't grutbrocht waard yn it kremlyn. Op 4 april 1538 ferstoar syn mem ûnferwachts, mooglik troch fergiftiging. De jonge Ivan wie no wees. De macht waard doe dield tusken ferskillende bojarefamyljes (Sjoejski, Glinski, Bielski).
Ier bewâld
thumb|260px|Kroaning fan Ivan IV Yn 'e âldens fan sechtjin jier waard Ivan op 16 jannewaris 1547 ta tsaar troand en yn itselde jier troude er de bojaredochter Anastasia Romanovna. Syn bewâld liede ynearsten ta freedsume fernijings. Ivan waard as from beskôge en lies yn de Hillige Skrift; hy wie tûk, mar ek slûchslim en haatsk. Hy koe strategysk tinke en spile fakentiden skaak. Nei't er himsels ta autokraat fan hiel Ruslân útrôp wenne er yn it tsarepaleis yn it Moskouse kremlyn, dat er al út syn bernetiid koe. Dêr sette er yn de jierren 1550 grutte sosjale en steatsherfoarmings yn gong. Hy krige dêrby stipe fan in groep wichtige adviseurs, de 'Isbrannaja Rada' ("keazen ried"). De wetten waarden op 'e nij oardene mei it nije wetboek fan 1550 en it leger waard reorganisearre. Tsaar Ivan IV rjochte ek it earste Russyske parlemint op, wêryn't de feodale stannen fertsjintwurdige wiene ('Zemski Sobor', 1549). It nije wetboek en in rige dekreten wreiden de rjochten út fan de keazen fertsjintwurdigers út de boeremienskippen yn de rjochtbank en yn it lokale selsbestjoer. Fierder stifte Ivan yn 1550 de paleiswacht fan de Strelitsen. Troch it fuortsterkjen fan de sintrale steat wist Ivan de militêre slachkrêft fan it lân te fergrutsjen. Tsaar Ivan socht nei nije mooglikheden om te hanneljen en iepene de haven fan Archangelsk oan de Wite See foar Ingelske keaplju. Ek wie Ivan ferantwurdlik foar it beheinen fan de frijheid fan de boeren, in earste stap yn de rjochting fan it lettere liifeigenskip.
It ferstjerren fan syn earste frou Anastasia yn 1560 brocht de tsaar yn djippe rou. Ivan IV sloech himsels oant bliedens ta yn oanwêzigens fan de hiele hofhâlding mei de holle tsjin de muorre. Hy soe der net oerhinne komme en syn sûnens waard jimmeroan minder, hy waard minder skerp, paranoïde en gewelddadich. Ek begûn er leden fan de adel te ferfolgjen en te eksekutearjen.
Bojaren
Yn dy tiid wie de macht fan de tsaar net sa fanselssprekkend. In soad bojaren wiene feitlik ûnôfhinklik fan de tsaar, besieten eigen legers en sprutsen rjocht. Ivan woe dêr in ein oan meitsje en sette prikken yn it wurk om harren macht te beheinen. Hy herfoarme de steat en pakte fan de bojaren grutte dielen fan de bêste grûn en de rykste kriten ôf. Sa kreëarre Ivan yn 1564 de 'Opritsjnina', it diel fan it ryk dat streekrjocht ûnder it bestjoer Ivan foel. Foar de ûnteigende grûn krigen bojaren somtiden stikken grûn fan mindere kwaliteit of oan de steatsgrinzen, wylst oaren nei in kleaster ferballe waarden. De kontrôle droech er oer oan syn geheime plysje, de 'opritsjniki'.
Tusken 1563 en 1575 joech Ivan opdracht ta njoggen massa-eksekúsjes. De opritsjniki mochten dy útfiere en soargen foar terreur oer it hiele lân. Tûzenen minsken waarden fermoarde troch de leden fan de opritsjniki, dy't as liifwachten, mar ek as spionnen, ûntfierders en beulen wurken. Ta de opritsjniki hearde ek de bojaresoan Fjodor Basmanov, de favoryt fan de tsaar en wêrfan't Andrej Koerbski en oaren seine dat er in homoseksuële relaasje mei Ivan hie.
Oermastering fan Kazan
thumb|260px|De oerjefte fan Kazan ([[Potr Korovin, 1885)]] Sûnt de 15e iuw hie Moskou al oarloch mei it Kazaner kanaat en alle jierren bedrigen ynfallende Tataren Moskou. Yn desimber 1547 organisearre Ivan de earste fjildtocht tsjin Kazan en yn novimber 1549 in twadde, mar it leger wie te swak. Yn 1551 waarden de plannen foar in tredde fjildtocht en de organisaasje fan in sterk leger taret, dy't yn 1552 earst de Krim-Tataren fersloech en dêrnei nei it easten teach om op 30 augustus fan dat jier Kazan te belegerjen. Mei rammen, minen en kanonnen en it ôfsnijen fan it wetter wist Ivan de stêd op 2 oktober ta oerjefte te twingen. De fersterkings fan de stêd waarden ôfbrutsen, grutte dielen fan de befolking ôfslachte en de finzennommen khan Jediger Machmet yn 1553 twongen ta bekearing ta de Russyske otterdoksy. Twa jier letter moasten ek de Basjkieren belies jaan. Dêrmei makke de tsaar in ein oan de frekwinte oerfallen en rôftochten fan it Kazaner kanaat yn it noardeasten fan Ruslân en makke er it oare aggresive folken folle dreger om fanút Aazje oer de Wolga Europa oan te fallen. Om de ferovering fan Kazan te fieren liet er yn Moskou de Basiliuskatedraal bouwe.
Op de oermastering fan Kazan folge yn 1556 de oermastering fan Astrachan, it sintrum fan de Nogai Horde. Mei de nije feroverings ferbetteren de mooglikheden foar Ruslân om te hanneljen mei it suden (bygelyks Perzje) en súdwesten. Ek waard it makliker foar Ruslân om Sibearje fierder yn te nimmen.
Liiflânske Kriich (1558-1583)
Mei't Ivan IV gjin lest mear hie fan de Tataren koe Ivan him op nije ambysjes rjochtsje: in tagong ta de Eastsee. Troch de reformaasje wie de Liiflânske Konfederaasje swak en yn jannewaris 1558 foel Ivan mei in 40.000 man sterk leger Liiflân oan. Dy saneamde Liiflânske Kriich duorre 22 jier en ferneatige de ekonomy fan it lân mei hege ferliezen oan Ruslân's kant sûnder dat it wat oplevere. Tsjin 1562 wie Ruslân yn oarloch mei de keninkriken Poalen en Sweden. Prins Andrei Koerbski, zijn bêste adviseur en kommandant fan de Russyske troepen oan de westlike grins, ferriede de tsaar yn april 1564 en rûn oer nei Poalen. Tegearre mei it Poalsk-Litouske legere ferneatige de prins de russyske regio Velkije Lûki. Yn juny 1570 makke de tsaar prins Magnus fan Denemark ta kening fan Liiflân. Kening Magnus krige in leger fan 25.000 man sterk om lân foar de tsaar te feroverjen. Syn ferloving mei in dochter fan prins Vladimir fan Staritsa soe him bine moatte oan it tsarenryk. Mar om't Magnus in dûbel spul spile mei de kening fan Poalen en Reval net oermasterje koe, stjoerde de tsaar syn leger nei Estlân om it keninkryk te ferneatigjen. Magnus wist út te piken nei Riga en rûn oer nei Poalen.
It Ferdrach fan Jam Zapolski makke op 15 jannewaris 1582 in ein oan de oarloch en twong de tsaar om alle besette dielen fan Liiflân wer op te jaan.
Metropolyt Filip
thumb|left|250px|Metropolyt Filip wegeret Ivan te segenjen Op fersyk fan Ivan waard op 25 juny 1566 de abt Filip fan it Solovetski-kleaster ta metropolyt fan Moskou en hiel Ruslân kroand. De abt wie from, betûft en hie in grut plichtsgefoel yn it opfolgjen fan de kleasterregels. De tsaar wie tige ûnder de yndruk wat de abt allegear yn Solovetski út de wei setten hie fan de oanlis fan wettersystemen en it oanmeitsjen fan lân oant de bou fan in sikehûs en in katedraal.
Novgorod
Om't Ivan IV de hannelstêd Novgorod fertocht gear te spannen mei Poalen-Liiflân teach er op 6 jannewaris 1570 mei tsarevitsj Ivan en 1500 soldaten nei de stêd. Dêr liet er yn in moanne tiid foar de stedspoarte de hiele befolking útmoardzje. Tûzenen minsken kamen om en Novgorod soe de klap net wer te boppe komme.
Tataren en Sibearje
thumb|260px|Boadskippers fan Jermak Timofeevitsj dogge tsaar Ivan tynge fan de oermastering fan Sibearje) Undertusken makken de Krim-Tataren it súdlike grinsgebiet fan Ruslân noch ûnfeilich. Op 24 maaie 1571 brieken hja ûnder lieding fan khan Devlet Giray troch en steaken Moskou yn 'e brân. By in nije oanfal op Ruslân krigen de Tataren in swiere klap, doe't hja de Slach by Molodi ferlearen. Ynearsten soe Ruslân gjin lêst mear ha fan ynfallende Krim-Tataren.
Ivan wie de earste tsaar dy't syn eagen op Sibearje falle liet, it sliepende lân oan de oare kant fan de Oeral. In lid fan it skaai Stroganov liet de tsaar kostbere saken lykas goud, kristal en sabelbont sjen en ûnder lieding fan de Stroganov's waard yn opdracht fan de tsaar in earste ekspedysje taret. Lâns de rivieren wist kozakkenlieder Jermak Timofeevitsj it kanaat Sibir te naderjen. De beslissenden slach tsjin de Sibearyske Tataren fûn yn 1582 plak yn de omkriten fan wat letter Tobolsk waard, dêr't al gau in kremlyn oanlein waard. Sûnt dy tiid neamde Ivan IV himsels ek 'tsaar fan Sibearje'.
Moard op de troanopfolger
thumb|left|250px|De moard fan Ivan op syn soan ([[Ilja Repin)]] Neffens de pauslike legaat Antonio Possevino fermoarde Ivan IV syn eigen soan en troanopfolger Ivan Ivanowitsj (1554–1581) mei in izeren heft fan syn stêf. De tsaar fûn syn skoandochter der ûnfatsoenlik by rinnen en de oare deis wied er nei har keamer gien om har dêr ôf te seamen, sa slim dat hja it bern dêr't hja swier fan wie ferlear. Syn soan woe him de oare deis geweken nimme en besocht syn heit del te bêdzjen, mar dy waard doe sa lilk en sloech syn soan mei de izeren knop fan syn stêf dea. De tsarevitsj lei dêrnei noch in pear dagen yn koma en ferstoar doe oan de ferwûnings. It ferlies fan syn soan krige him sa beet dat er mei de holle op de kiste fan syn soan bûnze.