cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Willem fan Moraavje, 5e greve fan Sutherland
Libben
Om 1333 hinne folge Willem syn heit op as greve fan Sutherland en haadman fan 'e Clan Sutherland. As sadanich betoande er him ûnder de Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch (1332-1357) in trou oanhinger fan 'e Skotske kening David II, en wist er it Kastiel fan Roxburgh op 'e Ingelsen te weroverjen. Yn 1345 troude er mei Margareta, in folle suster fan David II en in dochter fan 'e ferneamde Skotske frijheidsstrider en kening Robert de Bruce, mar dyselde kaam al yn 1346, koart nei de berte fan in soan, yn it kreambêd te ferstjerren.
Datselde jiers noch wertroude Willem mei Jehanna, in dochter fan 'e ridder Jan fan Menteith (dy't fjirtich jier earder de Skotske frijheidsstrider William Wallace oan 'e Ingelsen útlevere hie). Yn 1360 skonk Willem oan syn jongere broer Nikolaas fan Sutherland de barony Thoroboll. Fan dy Nikolaas stamme neitiid it Sutherland-skaai fan 'e lairds fan Duffus ôf. Willem fan Moraavje stoar yn 1370 en waard opfolge troch syn twadde soan Robert fan Moraavje.
Neiteam
Willem fan Moraavje hie de folgjende bern. Ut syn houlik mei Margareta fan Bruce: Ut syn houlik mei Jehanna fan Menteith:
CeeLo Green
thumb|Green, [[13 july 2008]] Thomas DeCarlo Callaway (Atlanta, 30 maaie 1974) wie in Amerikaansk rapper en akteur.
Saburo Shinosaki
is in eardere Japansk fuotballer.
Ferdrach fan La Pointe (1854)
It twadde Ferdrach fan La Pointe wie in wetlik binende oerienkomst dy't op 30 septimber 1854 yn La Pointe, yn Wiskonsin, sletten waard tusken fertsjintwurdigers fan it regear fan 'e Feriene Steaten, ûnder lieding fan Henry C. Gilbert en David B. Herriman, en 85 Yndiaanske opperhaden fan 'e Boppemarder Tsjippewa-stamme fan 'e Odjibwe-Yndianen (Ojibwe; ek wol Tsjippewa, Chippewa, neamd). Under de opperhaden dy't dit ferdrach tekenen, wiene Bizon, Peter Marksman en Moaimeitsjende Fûgel. Ta de ûnderhannelings foar dit ferdrach waard opdracht jûn troch presidint Millard Fillmore, nei oanlieding fan 'e Trageedzje fan Sandy Lake. It ferdrach waard iepenbier makke op 29 jannewaris 1855 en op 25 septimber 1855 bekrêftige troch presidint Franklin Pierce.
Under de kêsten fan it Ferdrach fan La Pointe stiene de Odjibwe alle lân yn 'e Pylkpunt-regio fan noardwestlik Minnesota ôf oan 'e Feriene Steaten, yn ruil foar de stifting fan acht Yndianereservaten yn noardwestlik Minnesota, noardlik Wiskonsin en Opper-Michigan. De ûndertekenjende Odjibwe-troepen beholden it rjocht om yn it ôfstiene gebiet te fiskjen, te jeien en yn it wyld groeiend plantaardich iten (lykas beien) te sammeljen, in rjocht dat neitiid troch it Amerikaansk Heechgerjochtshôf bekrêftige waard. Boppedat ynterpretearre it Heechgerjochtshôf it Ferdrach fan La Pointe yn 'e sin dat it Amerikaanske regear dermei de ferplichting op him nommen hie om in permanint thúslân (yn de foarm fan reservaten) te skeppen foar de Odjibwe-troepen dêr't it ferdrach mei sletten wie.
De reservaten dy't op grûn fan it twadde Ferdrach fan La Pointe stifte waarden, wiene: Dêropta waarden der skinkings fan lân (sûnder spesjale status) dien oan 'e heal-Yndiaanske Mety.
De Mole Lake-troep en de St. Croix-troep ferlearen neitiid harren federale erkenning om't se by it twadde Ferdrach fan La Pointe net fertsjintwurdige west hiene. Under de Wet op de Yndiaanske Reorganisaasje, fan 1934, wûnen de Mole Lake-troep en de eastlike helte fan 'e St. Croix-troep, yn Wiskonsin, harren federale status werom, mar de westlike St. Croix-troep, yn Minnesota, wurdt oant op 'e dei fan hjoed net troch de Amerikaanske oerheid erkend, en makket offisjeel diel út fan 'e Mille Lacs Troep fan Odjibwe.
Treaty of La Pointe
Ferdrach fan La Pointe (1842)
It earste Ferdrach fan La Pointe wie in wetlik binende oerienkomst dy't op 4 oktober 1842 yn La Pointe, yn Wiskonsin, sletten waard tusken fertsjintwurdigers fan it regear fan 'e Feriene Steaten, ûnder lieding fan Robert Stuart, en 41 Yndiaanske opperhaden fan 'e Odjibwe (Ojibwe), ek wol Tsjippewa (Chippewa) neamd. De opperhaden fertsjintwurdigen de tradisjonele Odjibwe-troepen fan 'e Boppemar en de Mississippy. Under de opperhaden dy't dit ferdrach tekenen, wiene Gat-yn-'e-Dei, Waubojeeg, Kechewaishke, Tagwagane, Shakopee en Moaimeitsjende Fûgel. It ferdrach waard iepenbier makke op 23 maart 1843.
Under de kêsten fan dit ferdrach stiene de Odjibwe it westlike twatrêde part fan Opper-Michigan en de noardlike râne fan Wiskonsin ôf oan 'e Feriene Steaten. Yn ruil dêrfoar erkende it Amerikaanske regear it rjocht fan 'e Odjibwe om yn it ôfstiene gebiet te fiskjen, te jeien en yn it wyld groeiend plantaardich iten (lykas beien) te sammeljen. Dat rjocht waard neitiid troch it Amerikaansk Heechgerjochtshôf bekrêftige. Boppedat naam it Amerikaanske regear troch it ferdrach te sluten neffens it Heechgerjochtshôf de ferplichting op him om in permanint thúslân (yn 'e foarm fan ûnderskate Yndianereservaten) te skeppen foar de Odjibwe-troepen dêr't it ferdrach mei sletten wie.
Op 9 augustus 1842 sleaten de Feriene Steaten en Grut-Brittanje it Webster-Ashburton Ferdrach, wêrby't se harren skeel oer it ferrin fan 'e grins tusken de kontinintale Feriene Steaten en Kanada byleine. Sa waard besletten en lûk de grins rjocht troch by de omstride Pylkpunt-regio fan Minnesota. Dat nijs berikte de Amerikaanske delegaasje yn La Pointe net op 'e tiid, sadat de Grand Portage-troep fan it Ferdrach fan La Pointe útsletten waard, om't men derfan útgie dat dy har yn Kanada befûnen. Om dat fersin rjocht te lûken tekenen it Amerikaanske regear en de Grand Portage-troep op 20 augustus 1844 in oanfolling op Ferdrach fan La Pointe, dat bekend kaam te stean as de Oerienkomst fan Isle Royale.
Treaty of La Pointe
Zamenhofdei
Zamenhofdei (Esperanto: Zamenhofa Tago) is de bertedei fan de skepper fan it Esperanto, Ludwik Lejzer Zamenhof. It wurdt fierd op 15 desimber. Soad Esperantisten keapje in ekstra Esperantoboek rûn dizze dei. Der binne ek spesjale Esperanto-gearkomsten oer hiel de wrâld om it te fiere. It is de meast wiidsfierde dei binnen de Esperantokultuer. Esperanto Nederlân giet faak tegearre wat organisearjen mei Esperantisten yn Dútslân (yn de buert fan Bremen). Sa follet elkenien de Zamenhofdei sels yn.
Juan Pablo Montoya
Juan Pablo Montoya Roldán (Bogotá, 20 septimber 1975) is in Kolombiaanske autokoereur. Montoya makke by de Grutte Priis fan Austraalje yn 2001 syn debút foar it team fan Williams. Montoya had tritich kear op it poadium stien by in Grutte Priis. De Grutte Priis fan Itaalje 2001 wie de earste oerwinning fan Montoya yn de Formule 1. De Grutte Priis fan de Feriene Steaten yn 2006 wie de lêste Formule 1-wedstriid fan Montoya.
Matt K. Miller
Matthew Kermit "Matt" Miller (Rockville Centre, 2 febrewaris 1960) is in Amerikaansk akteur.
Ferienfâldige Sineeske karakters
Ferienfâldige Sineeske karakters of koartwei ferienfâldige Sineesk (tradisjoneel Sineesk: 簡體字 of 簡體中文; ferienfâldige Sineesk: 简体字 of 简体中文; pinyin-transliteraasje: jiǎntǐzì of jiǎntǐzhōngwén) binne standerdisearre Sineeske karakters dy't yn 'e 1950-er jierren en de 1960-er jierren yn 'e Folksrepublyk Sina ûntwikkele binne mei as bedoeling om it skriuwen fan Sineeske karakters makliker te meitsjen. Alle ferienfâldige karakters binne opnommen yn in standertlist, de Tabel fan de Algemiene Standert foar Sineeske Karakters, dy't opsteld is yn opdracht fan it regear fan 'e Folksrepublyk. Ferienfâldige Sineeske karakters foarmje de offisjele skriuwwize dy't propagearre wurdt troch de regearings fan Sina en Singapoer. Se wurde ûnderskaat fan 'e oarpronklike tradisjonele Sineeske karakters, dy't yn 'e measte oare lannen noch altyd yn gebrûk binne.
Sina
Yn 'e 1930-er jierren en de 1940-er jierren waard binnen it Guomintang-regear fan 'e Republyk Sina oanhâldend diskusjearre oer karakterferienfâldiging as metoade om analfabetisme yn Sina te bestriden. Yn 1935 waard in samling fan 324 ferienfâldige karakters dy't gearstald wie troch Qian Xuantong offisjeel yntrodusearre, mar yn 1936 waard dy fernijing al wer weromdraaid. Nei't de kommunisten yn 1949 de Sineeske Boargeroarloch wûn en de Folksrepublyk Sina oprjochte hiene, liet it regear fan dy nije steat yn twa weagen, yn 1956 en yn 1964, in karakterferienfâldiging trochfiere, dy't basearre wie op trije feroarings: Dat resultearre yn it ûntstean fan twa kloften Sineeske karakters njonkeninoar, mei't de measte oare lannen de fernijings net oernamen. In diel fan 'e karakters fan dy beide systemen is itselde, mei't it lang net yn alle gefallen nedich achte waard om oer te gean ta ferienfâldiging.
Neitiid kaam fierdere ferienfâldiging fan 'e karakters bekend te stean as in doel fan 'e lofterfleugel fan 'e Kommunistyske Partij fan Sina, deselde lju dy't ek de driuwende krêft wiene efter Mao syn Kulturele Revolúsje. Harren ferienfâldige Sineeske karakters fan de twadde omgong waarden yn 1977 ynfierd, mar foar in part troch de skok en ûnrêst dy't him fan Sina master makke nei it ferstjerren fan Mao, it jiers dêrfoar, waarden de nije oanpassings min ûntfongen. Yn 1986 besleaten de Sineeske autoriteiten en lûk de twadde omgong fan 'e ferienfâldiging hielendal yn. Letter datselde jiers waard der fan oerheidswegen in einlist útbrocht mei alle ferienfâldigings, dy't identyk wie oan 'e list út 1964 útsein seis feroarings, wêrûnder it ôfskaffen fan trije ferienfâldige karakters út 'e earste omgong. Yn twa gefallen kaam dêr it oarspronklike karakter wer foar yn 't plak (覆 en 像), wylst yn it trêde gefal de minder ferienfâldige foarm ynfierd waard (叠; tradisjoneel Sineesk: 疊).
Njonken de ferienfâldiging fan 'e Sineeske karakters wiene der fan 'e 1950-er jierren oant de 1980-er jierren ek ferskate inisjativen fan 'e lofterfleugel fan 'e Kommunistyske Partij om 'e Sineeske karakters hielendal oan kant te reagjen en ynstee pinyin, it offisjele systeem om Sineeske karakters te transliterearjen nei it Latynske alfabet, yn te fieren as it offisjele skrift fan 'e Folksrepublyk. Dy fernijing krige lykwols nea genôch stipe, ûnder de befolking noch ûnder de hegerein.
Sûnt it ynlûken fan 'e twadde omgong fan 'e ferienfâldiging yn 1986 hat it regear fan 'e Folksrepublyk besocht om 'e stavering fan it Sineesk te stabilisearjen troch gjin grutte nije feroarings mear troch te fieren. Yn 2009 waard in nije standertlist fan it ferienfâldige Sineesk útbrocht, dêr't 8.300 karakters op fermeld waarden. Der waarden gjin nije ferienfâldigings yntrodusearre, mar 6 karakters dy't earder omskreaun wiene as tradisjonele karakters dy't ferienfâldige en dêrom ôfskaft wiene, waarden wer werombrocht, wylst 51 'farianten' fan besteande karakters ek wer yn 'e list opnommen waarden. Fierders waard de skriuwwize fan 44 karakters justjes oanpast om mear oerien te kommen mei de regels fan 'e tradisjonele Sineeske kalligrafy. En ek waard de ûnbeheinde ferienfâldiging fan seldsume en argayske karakters, troch analogy op basis fan ferienfâldige radikalen (d.w.s. grûneleminten) en gearstalde dielen, ûntmoedige. As reden foar al dizze feroarings waard "oerferienfâldiging" opjûn. De Sineeske befolking waard oproppen om syn miening oer feroarings te jaan, en doe't in oerweldigjende mearderheid negatyf reägearre op 'e feroaring fan skriuwwize fan 'e 44 karakters, waard dat diel fan 'e feroarings net ynfierd.
In nije standertlist út 2013 telde 45 nije erkende karakters dy't earder as farianten fan ferfongen tradisjonele karakters beskôge waarden. Ek waard offisjele goedkarring jûn oan 226 karakters dy't op basis fan analogy ferienfâldige wiene en rûnom brûkt waarden, mar nea earder eksplisyt erkenning krigen hiene.
Oare lannen
Singapoer, dêr't it Sineesk ien fan 'e fjouwer offisjele talen is (mei Maleisk, Tamyl en Ingelsk) fierde yn 1969 in earste karakterferienfâldiging troch, wêrby't 498 ferienfâldige karakters ûntstiene dy't 502 tradisjonele karakters ferfongen. In twadde omgong, wêrby't 2.287 ferienfâldige karakters tafoege waarden, folge yn 1974. Dêrûnder wiene 49 karakters dy't op in oare wize ferienfâldige wiene as yn 'e Folksrepublyk, mar dy eigen ferienfâldigings waarden ôfskaft by in trêde omgong fan nije ferienfâldigings yn 1976. Dêrmei arrivearre Singapoer by in list fan ferienfâldige karakters dy't identyk wie oan dy fan 'e Folksrepublyk. Yn 1993 waarden ek de feroarings oernommen dy't yn 1986 yn Sina trochfierd wiene. Oars as yn Sina is it yn Singapoer noch wol mooglik om yn offisjele dokuminten tradisjonele karakters te brûken as de persoan yn kwestje dêr eksplisyt om freget.
Alle oare lannen, wêrûnder Taiwan, Hongkong en Makau, dêr't it Sineesk in of de offisjele taal is, en Súd-Koreä, dat Sineeske karakters noch yn beheinde mjitte brûkt foar seremoniële doelen njonken it lânseigen hangul-skrift, wurde de tradisjonele karakters noch altyd brûkt. Datselde is ek it gefal foar de measte Sineeske mienskippen om utens (útsein yn Singapoer en Maleizje). Tsjintwurdich sjocht men lykwols ek ûnder de Sinezen yn lannen as de Feriene Steaten, Kanada en Austraalje in tanimmende tendins om yn ferienfâldige karakters te skriuwen. Yn guon kranten en tydskriften fan 'e Sineeske diaspora wurde beide systemen njonkeninoar brûkt. Yn Sina sels wurde (njonken de ferienfâldige karakters) de tradisjonele karakters ek noch wol brûkt, benammen foar seremoniële doelen, lykas it oanbringen fan ynskripsjes en it skriuwen fan religieuze teksten, mar ek yn logo's en om in histoaryske sfear op te roppen.
Foar- en neidielen
Foardiel fan 'e ferienfâldige karakters is dat se flugger te skriuwen binne om't se út minder streekjes besteane as de tradisjonele karakters. Dêrtroch binne se makliker te ûnthâlden en dus ek oan te learen. Oan 'e oare kant kin men mei ferienfâldige karakters inkeld resinte Sineesktalige teksten lêze dy't skreaun binne yn 'e Folksrepublyk Sina, Singapoer en Maleizje. As men âldere teksten lêze wol, of teksten út Taiwan, Hongkong of Makau, dan ûntkomt men net oan it learen fan 'e tradisjonele karakters. Ear't men Sineesk begjint te learen, is it dêrom saak om jin goed ôf te freegjen wat men mei de nij-opdiene kennis wol, oars kin men der wolris raar foar komme te stean.
Ferliking
Yn 'e tabel hjirûnder ta ferliking in stikmannich tradisjonele Sineeske karakters en harren ferienfâldige wjergaders.
Houliksnacht
De houliksnacht is de nacht folgjend op it sluten fan in houlik, en ornaris ek folgjend op 'e brulloft. Yn it ferline wie it de bedoeling dat it breidspear dan foar de earste kear seksuele omgong hawwe soe, en dat de ûntfamming fan 'e frou troch har man plakfine soe. Dat wie doe lang net altyd sa en tsjintwurdich wurdt dat idee troch de measte minsken yn 'e Westerske wrâld as folslein efterhelle beskôge. Oer it algemien wurdt der no pas troud nei't men al gearwenne hat of teminsten al langere tiid in relaasje hân hat wêryn't seks oer it algemien ek in wichtige rol spilet.
Foarhinne waard de seks yn 'e houliksnacht, oftewol de konsummaasje fan it houlik, yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke sjoen as in krúsjaal ûnderdiel fan it houlik. Dat wie hielendal net bedoeld om fan seks te genietsjen, mei't genietsjen fan seks yn prinsipe sjoen waard as wat ferkeards, benammen as it gie om 'e froulike houlikspartner. Ynstee wie de seksuele omgong inkeld bedoeld as middel foar fuortplanting, dat beskôge waard as de besteansreden fan it houlik. Dat gie sels safier, dat in houlik as ûnjildich beskôge waard as in breidspear gjin seksuele omgong hân hie.
Yn 'e Midsiuwen bestie yn guon regio's it rjocht fan prima nocta, de "earste nacht", dat ek wol bekendstiet as it droit de seigneur, it "rjocht fan 'e hear". Dat hold yn dat in ealman op waans gerjochtichheid in breidspear fan gewoan komôf wenne, it rjocht hie yn 'e houliksnacht seksuele omgong mei de breid te hawwen.
Keegan-Michael Key
thumb|Key, [[19 july 2014]] Keegan-Michael Key (Southfield, 22 maaie 1971) wie in Amerikaansk akteur.
Hingjende Wolk
Hingjende Wolk (Ingelsk: Hanging Cloud; Odjibwe: Aazhawigiizhigokwe; noardlik Wiskonsin, ±1835 – Lac Courte Oreilles Yndianereservaat (Wiskonsin), 1919) wie in squaw fan 'e Odjibwe (Ojibwe), in Yndiaansk folk út it gebiet fan 'e Grutte Marren. Hja waard ferneamd trochdat hja harsels ta kriger makke; neffens it Histoarysk Genoatskip fan Wiskonsin wie Hingjende Wolk de iennichste Odjibwe-frou dy't dy status ea wûn.
Libben
Hingjende Wolk waard omtrint 1835 berne yn Rice Lake, yn it noarden fan 'e Amerikaanske steat Wiskonsin, as lid fan 'e Makwa-dodem ('Beareklan') fan 'e Odjibwe. Har Odjibwe-namme Aazhawigiizhigokwe betsjut eins 'Giet-troch-de-Loft'. Hja wie de dochter fan it Odjibwe-opperhaad Moaimeitsjende Fûgel (Nenaa’angebi) en dy syn frou Niigi’o. Yn 1854 waard de mienskip dêr't Hingjende Wolk opgroeid wie lid fan 'e Lac Courte Oreilles-troep, as ûnderdiel fan 'e ôfspraken dy't mei it Amerikaanske regear makke wiene by it twadde Ferdrach fan La Pointe.
Al jong toande Hingjende Wolk belangstelling foar it krigerskip, dat ûnder de Odjibwe tradisjoneel in manlike ynstelling wie. Hja wist foar harsels de status fan in folweardich kriger (ogichidaakwe) te winnen, en waard fan dy tiid ôf faak oantsjut mei de bynamme Ashwiyaa, dat 'Bewapenet-Harsels' betsjut. Neffens skiedkundige Richard E. Morse droech Hingjende Wolk oarlochsferve, wie se feardich mei alle wapens, en naam se aktyf diel oan gefjochten, skermutselings en oerfallen. Se wie in folweardich lid fan 'e oarlochsrie fan 'e Lac Courte Oreilles-troep, fierde kriichsdûnsen út en naam diel oan krigerseremoanjes. Lykwols liket se gjin twigeast west te hawwen, mei't se frouljusklean droech en behalven har krigersrol gjin manlike eigenskippen oernaam. Koart nei't har heit yn 1855 kommen wie te ferstjerren, waard it doarp fan Hingjende Wolk oanfallen troch de Eastlike Dakota ûnder lieding fan har omke, it opperhaad Shakopee, dat de twillingbroer fan har heit wie. Yn it gefjocht dat folge, deade Hingjende Wolk in soan fan dyselde, dat in folle neef fan har wie.
Hingjende Wolk troude trije kear, hieltyd mei blanke manlju. Har earste houlik wie mei in houtsjer út Taylor Falls, yn Minnesota, dy't fan Joe Koveo hiet. Ut dy relaasje waard in dochter berne, dy't Ogimaabinesiikwe hiet, mar nei har eigen houlik mei in John Quaderer jr. bekend kaam te stean as Julia Quaderer. Koveo wie lykwols in smjunt dy't thús yn Minnesota al in blanke frou hie, en hy liet syn nije gesin dan ek hast fuortendaliks alwer yn 'e steek. Neitiid wertroude Hingjende Wolk mei James Bracklin, de earste boargemaster fan Rice Lake, mei wa't se trije bern krige: Nellie, Thomas en James jr. Ek Bracklin liet har lykwols yn 'e steek doe't er de kâns krige om mei in blanke frou te trouwen dy't fan Minnie Russell hiet. Hingjende Wolk har trêde en lêste houlik wie mei de houtsjer Samuel Barker, dy't noch twa bern by har oansette, Mary en Edward. Mar ek Barker ferliet har foar in blanke frou. Op jierren wenne Hingjende Wolk sadwaande yn by har soan Thomas Bracklin, yn it Lac Courte Oreilles Yndianereservaat. Hja stoar yn 1919, yn 'e âlderdom fan omtrint 85 jier.
Prikslydzjen op de Paralympyske Winterspullen 1988
De IVe Paralympyske Winterspullen waarden yn 1988 hâlden yn it Eastenrykske Innsbruck.
Wood Mountain Lakota Earste Naasje
De Wood Mountain Lakota Earste Naasje (Ingelsk: Wood Mountain Lakota First Nation) is in Yndiaanske stamme-organisaasje yn Kanada, mei in eigen reservaat yn it suden fan 'e provinsje Saskatchewan. De stamme stiet ek wol koartwei bekend as de Wood Mountain Earste Naasje (Wood Mountain First Nation). ("Earste naasje" is in Kanadeeske oantsjutting foar in Yndianestam of -troep.) De Wood Mountain Lakota Earste Naasje waard as offisjele stamme-organisaasje oprjochte yn 1910, en hie neffens gegegevens út 2006 209 leden. It haadkertier is fêstige yn Assiniboia, yn Saskatchewan. De leden fan 'e Wood Mountain Lakota Earste Naasje besteane út etnyske Sû (Sioux), nammentlik Lakota fan 'e Hûnkpapa-stamme. It is de iennichste Lakota-stamme yn Kanada.
Reservaat
De Wood Mountain Lakota Earste Naasje hat in eigen reservaat, te witten: it Wood Mountain Reservaat 160 (Wood Mountain 160 Reserve), dat deunby it doarp Wood Mountain leit en ek by it Nasjonaal Park Grasslands. It hat in oerflak fan 23,8 km², en fan 'e krapoan 210 stamleden wennen der yn 2006 mar 12 yn it reservaat. De Wood Mountain Lakota Earste Naasje heart ta de Federaasje fan Yndiaanske Naasjes fan Saskatchewan, in yntertribaal gearwurkingsferbân.
Skiednis
Doe't de Lakota yn 1877 troch de Amerikanen ferslein waarden yn wat ornaris de Grutte Sû-Oarloch fan 1876 neamd wurdt, flechte it Hûnkpapa-opperhaad Sittende Bolle, ien fan 'e foarnaamste lieders fan 'e Lakota, mei in lytse troep folgelingen de Kanadeeske grins oer. Mei't de Britten, de koloniale machthawwers yn Kanada, net op in konflikt mei de Feriene Steaten sieten te wachtsjen, waard Sittende Bolle dêr mar amperoan gastfrij ûnthelle. Likegoed bleau er der fjouwer jier lang yn ballingskip, oant yn 1881 de ûntbearings en de diplomatike druk te grut waarden, sadat er doe weromkearde nei de Feriene Steaten, dêr't er him oanjoech by Fort Buford, yn Montana.
Fan Sittende Bolle syn folgelingen giene 186 mei him werom, mar de rest, besteande út 37 gesinnen, keas derfoar om yn Kanada te bliuwen. Dy lju bleaune yn harren kamp by Wood Mountain, dêr't Sittende Bolle syn fjouwerjierrige ballingskip trochbrocht hie, en ûnderholden harsels mei de jacht en mei te wurkjen as deihierarbeiders. Yn 1910 waard harren in tydlik reservaat tawiisd, en hoewol't se nea in ferdrach mei it Kanadeeske regear sleaten, krige it reservaat yn 1930 dochs in permaninte status. De 37 oarspronklike gesinnen belunen meitiid yn oantal, benammentlik om't se yn oanbuorjende stammen omtrouden.
Krekt as de acht besibbe Dakota-stammen yn súdlik Saskatchewan en Manitoba, dy't har dêr oan 'e ein fan 'e Dakota-Oarloch fan 1862 fêstigen nei harren flecht út it Amerikaanske Minnesota wei, erkent it Kanadeeske regear de Wood Mountain Lakota Earste Naasje en hat it der in reservaat oan tawiisd, mar dochs is it offisjele stânpunt dat de Lakota (en Dakota) eins Amerikaanske flechtlingen binne, dy't inkeld yn Kanada tahâlde om't de Kroan sa freonlik is om dat ta te stean. Neffens dy riddenearring kinne de Sû yn Kanada dus gjin lânrjochten jilde litte. De Sû-stammen, oan 'e oare kant, hawwe lânkaarten en offisjele dokuminten fan foàr de kolonisaasje fan súdlik Saskatchewan en Manitoba, dêr't út blike soe dat dy krite doe wol deeglik ta harren wengebiet hearde. Dit is in juridysk toulûken dat al geande is sûnt de 1870-er jierren en dêr't mei koarten grif ek gjin ein oan komme sil.
Trouwen oer de putheak
Trouwen oer de putheak wie yn it ferline in oantsjutting foar lju dy't gearwennen sûnder formeel troud te wêzen. Men sei dan dat sokken "oer de putheak troud" wiene. Soks kaam yn Fryslân benammen in soad foar yn de Wâlden (as men alteast de boeken fan Rink van der Velde leauwe mei, dêr't it ferskynsel ferskate kearen yn neamd wurdt). Trouwen oer de putheak wie ornaris berne út need, om't it oanfreegjen fan in troufergunning en it slute litten fan in boargerlik houlik, mei eventueel in tsjerklik houlik dêr noch op ta, jild koste. Trouwen oer de putheak wie sadwaande in praktyk dy't benammen by de earmste maatskiplike klassen foarkaam. It wie yn dat fermidden in sosjaal akseptearre ferskynsel, hoewol't oan sa'n soarte houlik foar de wet gjin rjochten ûntliend wurde koene.
Tsjintwurdich sprekt frijwol nea mear fan 'troud wêzen oer de putheak'. Gearwenjen, dat tsjintwurdich in frij algemien oanfurde praktyk is, komt frijwol op itselde del, mar hat net itselde maatskiplik stigma dat trouwen oer de putheak hie. Dêr waard nammentlik sterk op delsjoen troch lju út 'e hegere maatskiplike klassen.
Yn 'e Angelsaksyske wrâld bestiet fan âlds in soartgelikens ferskynsel, dat common-law marriage ("houlik neffens de algemien jildende wet") neamd wurdt. It ferskil is dat dat yn beskate lannen (te witten: Austraalje, Ingelân, Kanada, Skotlân, Wales en acht steaten fan 'e Feriene Steaten) wetlike erkenning genietet. Yndia en Israel, twa oare eardere Britske koloanjes, hawwe har eigen wetlik erkende foarm fan it common-law marriage.
Megumu Tamura
(10 jannewaris 1927 - 8 oktober 1986) wie in Japansk fuotballer.
Louis Daguerre
Yn 1837 (nei de dea fan Niépce) fûn Daguerre de daguerreotypy út, in metoade wêrmei't op grutte skeal foto's ûntwikkele wurde koene. It wie in prosedee wêr't in glânzge, mei kwikdampen preparearre plaat by brûkt waard dy't positive, spegele bylden opsmiet dy't net reprodusearre wurde koene. De bylden wiene wol tige detaillearre.
Louis Daguerre waard opnaam yn de eksklusive Oarder "Pour le Mérite". Hy is ien fan de 72 Frânsen waans nammen op de Eiffeltoer skrast steane.
Valzer
Valzer (Italjaansk foar "wals") is in Italjaanske dramafilm út 2007 ûnder rezjy fan Salvatore Maira, dy't foar it earst fertoand waard op it 64e Ynternasjonaal Filmfestival fan Feneesje.
Kompetysje
Kompetysje (fan it Frânske competition) is in ferskynsel dat him foardocht as twa partijen stribje nei in doel dat net dield wurde kin. In skaaimerk fan dit fenomeen is dat der (ornaris) mar ien winner wêze kin, en dat alle oare partijen ferliezers binne. Kompetysje wurdt faak beskôge as it tsjinstelde fan gearwurking, hoewol't yn 'e reäliteit de measte sitewaasjes mingfoarmen fan beide binne. As ferskynsel wurdt kompetysje bestudearre troch ferskate tûken fan de wittenskip, wêrûnder psychology, sosjology, antropology en biology.
Kompetysje komt foar yn 'e natoer, sawol tusken bisten fan ferskillende soarten, as tusken eksimplaren fan deselde soarte. It doel dêr't yn sokke gefallen om striden wurdt, is faak iten, territoarium, de kâns op fuortplanting en, by sosjale bisten lykas apen of wolven, sosjale status en liederskipsposysjes. Ek planten kenne kompetysje, bgl. om it measte sinneljocht op te fangen.
Yn de minsklike maatskippij is kompetysje ien fan 'e wichtichste skaaimerken fan frije-merkekonomyen, wêryn't bedriuwen mei-inoar stride om 'e geunst fan 'e klant en om in sa heech mooglike winst. Kompetysje op ekonomysk mêd wurdt almeast omskreaun as konkurrinsje. Op it nivo fan gewoane minsken komt ek in soad kompetysje foar, benammen om rykdom, macht, erkenning en prestiizje (faak yn 'e foarm fan prizen), en seksuële partners.
Kompetysje tusken minsken wurdt lykwols benammen assosjearre mei sport, wêryn't lju it tsjininoar opnimme op it mêd fan fysike krêft en feardichheid. In inkele kompetysje op it mêd fan sport wurdt oer it algemien in wedstryd neamd. In stikmannich byinoar hearrende wedstriden foarmje yn dy kontekst in kompetysje. In inkel evenemint wêrby't twa fuotbalteams it tsjininoar opnimme, is bgl. in fuotbalwedstryd, mar alle wedstriden fan in groep byinoar hearrende fuotbalteams út in seizoen foarmje in fuotbalkompetysje. De lieding oer in wedstryd is yn 'e regel yn 'e hannen fan in skiedsrjochter, of by guon sporten (lykas keunstdûken of keunstriden) fan in sjuery. Sokken toetse it ferrin fan in wedstryd oan yn 't foar opstelde spulregels.
Spesjale soarten wedstriden binne de thúswedstryd, in wedstryd dy't op eigen terrein spile wurdt, en de útwedstryd, in wedstryd dy't op 'e gerjochtichheid fan 'e tsjinpartij spile wurdt. As der twa byinoar hearrende wedstriden binne fan deselde partijen, sprekt men by de lêste fan 'e beide wedstriden fan in return of in returnwedstryd. In wedstryd wêrby't it derom giet om sa fluch mooglik in taak te folbringen, is in race.
Yukio Tsuda
(15 augustus 1917 - 17 april 1979) wie in Japansk fuotballer. Earder spile foar East Japan Heavy Industries.
Zweeloo
De gemeente Zweeloo waard by de gemeentlike weryndieling fan 1998 by de gemeente Coevorden foege.
Skiednis
Earste bewenning fan de omkriten begûn tusken de 7000 f.Kr. en 3000 f.Kr. Ut dy tiid binne rêsten fûn fan reauwen en wapens makke fan fjoerstien. Fan likernôch 3500 f.Kr., yn 'e tiid fan de Trachterbekerkultuer, ôf waard it gebiet troch boeren bewenne, dy't ek hunebêden yn 'e omkriten bouden. It gebiet waard kultivearre en de kultueren fan de boeren en de jager-samlers waarden stadichoan mingd.
De iesdoarpen Meppen, Aalden, Benneveld, Wezup en Zweeloo ûntstiene likernôch om 1500 f.Kr. hinne op plakken dy't krekt útkeazen waarden dêr't rekken holden waard mei de lokaasje fan de nôtikkers en it lizzen fan de beken. Ferskate boaiemfynsten, wêrûnder op âldere begraafplakken yn de omkriten, litte sjen dat de hjoeddeiske doarpen en útbuorrens noch op deselde plakken lizze. Ek waarden der ferskate feanliken fûn, wêrûnder dy fan Grebbeveen dy't sa'n twatûsen jier âld is, en graven, lykas dy fan de Prinsesse fan Zweeloo (iere Midsiuwen). Nei't it gebiet fan de achtste iuw ûnder Frankysk bewâld kaam, waard it Kristendom ynfierd. Doe waarden der houten tsjerken boud en de nije begraafplakken kommen by de tsjerken te lizzen. Dêrfoar waarden der ferskate lykwegen oanlein, foar it ferfieren fan de deaden nei de tsjerke fan Zweeloo.
Yn de iere tsiende iuw krige it kristendom yn de omkriten in nije oantrún ûnder ynfloed fan biskop Redbad fan Utert. Foar de parochy waard in nije (houten) tsjerke boud. Dy parochy bestie út sa'n 26 pleatsen.
De bou fan de stiennen tsjerke, dy't hjoed-de-dei noch yn Zweeloo stiet, sette út ein yn 1252.
Yn 1941 waard der yn Zweeloo in kamp en ynternaat ynrjochte, ynearsten foar de Nederlânske Arbeidstsjinst, letter yn gebrûk by de Sicherheitsdienst. Nei de Twadde Wrâldkriich waard it kamp in skoftke brûkt as detinsjekamp foar politike finzenen, en yn 1949 waard it ta beskikking steld foar de Sosjale Jeugdsoarch. Sûnt dy tiid waarden der trije kampen yn it jier organisearre foar Roomsk-Katolike jonges fan 8 oant 14 jier. Yn de sechtiger jierren waarden ek oare tsjerken talitten. Yn de santiger jierren waarden de kampgebouwen ferfongen foar nijbou. Yn 'e iere njoggentiger jierren waard it kamp opheft en waard der in asylsikerssintrum fêstige.
Zweeloo waard yn 1819 in eigen gemeente en op 1 jannewaris 1998 waard de gemeente opheft en by de gemeente Coevorden foege.
It besjen wurdich
De protestantske tsjerke fan Zweeloo komt fan de trettjinde iuw en stiet op in ferheging oan 'e râne fan it doarp. Het is in letromaanske sealtsjerke mei in dakruter, dy't yn 1929/1930 alhiel restaureare waard. De 14e iuwske Marijeklok yn de dakruter tsjut op in mooglike wijing fan de tsjerke oan Marije. It ynterieur befettet in preekstoel út 1709 en in doopfont fan Bentheimer sânstien dat like âld as de tsjerke sels is.
Elts jier, sûnt 1982, wurdt it muzykfeest Sweelpop organisearre, dêr't ferneamde artysten spylje. Ek wurdt sûnt 2005 elts jier it hynstesportbarren Masters Springen Zweeloo organisearre.
Der is in bungalowpark mei in golfterrein by it doarp.
Keunstnersdoarp
thumb|Max Liebermann: De bleek (Die Rasenbleiche, 1883) Oan 'e ein fan de njoggentjinde iuw waard it doetiidske noch tige isolearre boeredoarp Zweeloo troch ferskate keunstners opsocht: skilders lykas Max Liebermann en Vincent van Gogh lieten harren troch it doarp ynspirearje. Sûnt 2009 is Zweeloo as sechde doarp yn Nederlân oansletten bij EuroArt, de Europeeske federaasje fan keunsnersdoarpen.
Kaiserdom St. Bartholomäus
De Kaiserdom St. Batholomäus (Frysk: Keizerdom Sint-Bartoloméus) is it âldste tsjerkegebou yn de Dútske stêd Frankfurt am Main. De domtsjerke hat nea in katedraal west yn de betsjutting fan in biskopstsjerke, mar wie it plak dêr't fan 1562 oant 1792 de keizers fan it Hillige Roomske Ryk kroand waarden. Under oare dêrom kin de dom beskôge wurde as ien fan de wichtichste bouwurken fan Dútslân en benammen yn de 19e iuw stie de tsjerke symboal foar de Dútske ienheid.
Skiednis
Ut 19e iuwsk ûndersyk hat it bliken dien dat op it plak al sûnt de 7e iuw in tsjerke stien hat. It tsjintwurdige gebou is de tredde tsjerke op itselde plak. De bou duorre fan 1250 oant 1514. Yn 1514 wie it jild op en sadwaande waard de hast foltôge toer doe mei in flakke needkoepel ôfsletten. Dy sitewaasje bleau sa bestean oant yn de 19e iuw de toer neffens de midsiuwske plannen foltôge waard.
De tsjerke bestiet út in trijeskepige halletsjerke mei in 5/8 koersluting. Oan de westlike kant stiet de toer mei in fjouwerkant grûnplan. Fanwegen de bebouwing bleau it skip fan de tsjerke hiel koart (mar trije traveeën), wylst it dwersskip dêr foar oer lang is. De dom waard folslein fan natoerstien boud.
Bou
Nei't de foargonger yn it begjin fan de 13e iuw bot yn ferfal rekke die in delegaasje fan it Frankfurter stiftkapitel paus Gregorius IX oan om help te freegjen foar de renovaasje fan de stiftstsjerke. De paus garandearre in ôflaat fan tweintich dagen foar elkenien, dy't mei jild of wurk it sines bydroech oan de renovaasje. Al gau waarden de westlike tuorren, it skip en it dwersskip restaurearre en ynstee fan in apsis krige de tsjerke in lang romaansk koer. Op 24 augustus 1239 waard de renovearre tsjerke wijd oan de "Ferlosser, ús Heare Jezus Kristus en de hillige Bartoloméus". Pas nei de wijing fan it heechalter yn 1239 gyng it patrocinium oer op de apostel Bartoloméus. Yn dy tiid waard ek útein set mei de fergrutting fan it tsjerkeskip en de bou fan de no noch besteande dielen fan de tsjerke. It skip nei westlike rjochting te ferlingen wie net mooglik, om't de buorlju harren eigendommen net ferkeapje woene. Dêrom waard útwreiding socht yn de ferbreding fan de sydskepen oant de breedte fan it dwersskip. De sydskepen waarden no hast like breed as it middenskip. It middenskip sels bleau de breedte hâlden fan de sealtsjerke út de 8e iuw. Oant it begjin fan de 14e iuw groeide de stêd hurd. Frankfurt waard in frije ryksstêd en it wie regelmjittich it plak dêr't de ferkiezings foar in nije kening holden waarden. Meastentiids barde dat yn de Bartholoméustsjerke, mar somtiden ek yn it dominikaner kleaster. Yn 1356 liet Karel IV Frankfurt fêstlizze as de stêd dêr't tenei de keizer keazen waard. Lykas oare grutte plakken winske Frankfurt ek in gruttere tsjerke, alhoewol't Frankfurt gjin biskopsstêd wie. Dêrom naam de stêd sels de leie en fanôf 1315 begûn de fyfte bou, sa't dy tsjintwurdich noch jimmeroan bestiet. De besteande tsjerke, in griemmank fan karolingyske, romaanske en ier-gotyske boufoarmen, koe noch altiten net fierder nei it westen fergrutte wurde en dêrom waard tusken 1315 en 1349 it tachtich jier âlde romaanske koer oan de eastlike kant ôfbrutsen en ferfongen troch in folle langer en breder heechgoatysk koer. Dêrmei ûntstie de fjirde tsjerke op it plak en de earste gotyske hallentsjerke yn it Mittelrhein-gebiet. It nije koer wie folle breder, heger en langer as it middenskip, itjinge safolle wol sizze dat it net om in fergrutting, mar dat der in folslein nij ûntwerp fan hiel oare ôfmjittings ûntstean soe. It 5/8 ôfsletten koer is krekt as it skip trije traveeën lang en hat in krúsribferwulft en mei planten en it Laam Gods dekorearre slútstiennen. De oarsponklike ramen út de 14e iuw bleaune net bewarre, mar it koerstuolte fan de stiftshearen wol. Mei gebrûk fan noch âldere sydkanten út de 13e iuw waarden oant 1352 oan eltse kant fan it koer twa rigen banken boud. Op de wangen binne û.o. Karel de Grutte mei in model fan de tsjerke yn de hân en Bartoloméus, mei oer syn skouder syn eigen ôfstrûpt fel, te sjen. De nijbou waard sûnt 1338 brûkt foar de earetsjinst. De wijing fan it heechalter barde earst alve jier letter, op 13 april 1349, doe't de nijbou nei alle gedachten folslein foltôge wie.
Krekt foar de foltôging fan it koer waard it 500 jier âlde karolingyske dwersskip sloopt om in begjin meitsje te kinnen mei de nije, grutte Bartoloméustsjerke. Fanwegen de besteande bebouwing oan de westlike kant waard der foar keazen om de tsjerke yn de breedte te fergrutsjen: tusken it nije koer en it ier-gotyske tsjerkeskip feriisde it langste dwersskip fan de Europeeske gotyk. De noardlike earm fan it dwersskip ûntstie tysken 1346 en 1353 en it súdlike diel yn de jierren 1352-1358. Der ûntstie no in sintraalbou yn de foarm fan in Gryksk krús. Yn de hoeken fan it dwersskip en it koer waarden oan de noardlike kant in Marijekapel (1351) mei de oangrinzgjende sakristy en oan de súdlike kant in Magdalenakapel (1355) boud. It wie de opset om it legere tsjerkeskip oan te passen oan it hegere dwersskip en koer, mar dat fûn lang om let pas yn de 19e iuw plak. Tagelyk mei de Magdalenakapel waard tusken it eastlike travee fan it skip en it súdlike dwersskip de Wolfgangskapel boud.
Noch altiten hie it gebou gjin represintative toer fanwegen de bebouwing oan de westlike kant. Nei de ôfbraak fan it âlde riedshûs, in diel fan de kleastergong, in hûs en it âlde karolingyske westwurk fan de eardere Salvatortsjerke kaam der romte foar de toer, dêr't op 6 juny 1415 de earste stien foar lein waard. Troch de ferhâldings yn it grûnbesit bleau de toer fan miet ôf oan yn it besit fan de stêd. De orizjinele tekening fan de toer is yn it Historisches Museum fan Frankfurt bewarre bleaun. De bou fan de toer eine mar stadich. Yn 1447 waard de twadde ferdjipping foltôge en it achthoekige boppediel ûntstie foar in grut part tusken 1483 en 1490. De lêste midsiuwske boumaster fan de dom sleat de toer mei in provisoarysk dak ôf en liet it oarspronklike plan om de toer mei in lantearne te bekroanen falle. Yn 1514, nei in boutiid fan 99 jier, kaam der troch krisis en religieuze feroarings in ein oan it wurk oan de net foltôge toer.
De Wahlkapelle, it eigentlike plak dêr't de keizer keazen waard, waard yn 1425 achter de Magdalenakapel oan it koer boud.
Reformaasje
Yn 1514 kaam der in ein oan de bou fan de toer en dêrmei einige ek de midsiuwske bouskiednis fan de Bartoloméusdom. Ynstee fan it religieuze fjoer dat yn de 13e en 14e iuw de bou fan tsjerke feroarsake, kaam der krityk op de Tsjerke. Untefreden groepen lykas de Dopers, de revolusjonêre boeren en de humanisten kamen op, mar it measte súkses hie fan ôf 1517 de lear fan Maarten Luther. Yn 1522 hold de muonts Hartmann Ibach foar it earst in protestanske preek yn de Katharinenkirche fan Frankfurt. Trije jier letter waard de Bartoloméusdom opdield: de stiftshearen en de boargers dy't trou bleaune oan de roomske lear krigen it koer tawiisd, wylst de protestanten de rest fan de tsjerke krigen. Yn 1530 foege de stêd har offisjeel by de reformaasje, op 23 april 1533 folge in folslein ferbod fan de katolike mis yn de stêd, dus ek yn it koer fan de Bartoloméusdom, en yn 1536 foege de stêd him by it Schmalkaldysk Ferbûn, in ferbûn fan lutherske lannen tsjin de mooglike represaillemaatregels fan de roomske keizer. Tsjien jier kaam it ta oarloch tusken de partijen, in geunstige gelegenheid foar de stêd om grutte dielen fan it stiftsfermogen yn beslach te nimmen.
Nei't op 24 april 1547 de troepen fan it Schmalkaldysk Ferbûn de Slach by Mühlberg tsjin de legers fan Karel V ferlearen, waard Frankfurt tsjin it sin fan grutte dielen fan de befolking wer in katolike stêd. Tegearre mei fjouwer oare stifts- en kleastertsjerken waard de Bartolomeústsjerke wer oan de katoliken weromjûn. By de opstân fan de protestanske foarsten yn 1552 bleau Frankfurt trou oan de keizer, itjinge in belegering fan trije wiken lang troch protestanske troepen ta gefolch hie. De stêd bleau trou oan de keizer en waard yn 1562 troch omstannichheden de kroaningsstêd fan it Hillich Roomske Ryk doe't Maksimiliaan II dêr ta keizer keazen waard. De Bartoloméustsjerke fan it protestanske Frankfurt bleau sa oant de lêste Roomsk-Dútske keizer Frâns II de tsjerke dêr't de keizers fan it Hillich Roomske Ryk kroand waarden. Yn de Tritichjierrige Oarloch waard Frankfurt yn 1631 beset troch de troepen fan de Sweedske kening Gustaaf Adolf. De katolike Bartoloméusdom waard troch de besettingsmacht op 'e nij in protestanske tsjerke. Mei de Frede fan Praach yn 1635 kaam in ein oan de Sweedske besetting en de dom waard dit kear defintyf oan de katoliken weromjûn. It stift as eigner fan de tsjerke hie oan oansjen, rykdom en ynfloed foars ynboed, mar doe't fan ôf 1670 Italjaanske keaplju mei harren hûshâldings yn Frankfurt nei wenjen setten, naam it tal katoliken fan 0,5% fan de Frankfurter befolking ta oant sa'n 6%. De goederjouwske katolike Italjanen droegen by oan it weroplibjen fan it stift.
Om't der wer jild wie koe sûnt hast 200 jier wer neitocht wurde oan it ferbouwen fan de tsjerke. Om 1700 hinne waard de tsjerke yn barokke styl modernisearre. By it barokkisearjen fan it tsjustere en as âlderwetsk beoardiele bouwurk gyngen wichtige gotyske keunstwurken ferlern. It gotyske doksaal, sûnt iuwen it plak dêr't de proklamaasje fan de nijkeazen keizer plakfûn, waard ôfbrutsen en fan in smei-izeren hek ferfongen. It ynterieur fan de tsjerke waard wyt oerkalke en dêrmei ferdwûnen de fresko's en in fries út 1407-1427 mei 28 foarstellings út it libben fan Bartoloméus. Om dy tiid hinne waard it ek wenstich om de tsjerke mei dom of keizersdom oan te tsjutten.
19e iuw
Op 14 july 1792 waard Frâns II yn Frankfurt ta de lêste keizer fan it âlde ryk kroand. Yn oktober fan itselde jier namen de Frânske revolúsjetroepen Frankfurt yn. Op 2 desimber feroveren Prusen en Hessen de stêd werom, mar de Frânske oermacht wie net te kearen. Op 19 oktober 1802 waarden alle geastlike foarstendommen opheven en al it tsjerklike en kleasterbesit ûnteigene. Dêrmei kaam ek in ein oan it Bartoloméusstift. Sûnt dy tiid is de tsjerke it eigendom fan de stêd Frankfurt. De skiednis fan it âlde ryk en dêrmei ek de frije ryksstêd Frankfurt as keizerstêd einige op 6 augustus 1806, doe't Frâns II ôfstân die fan de troan en it ryk as opheven ferklearre.
1944
Mei seis swiere loftoanfallen fan de Alliearden waard tusken oktober 1943 en maart 1944 de grutste gotyske binnenstêd fan Midden-Jeropa foar it meast ferneatige. It slimst wie de skea fan de oanfal fan 22 maart 1944, doe't mear as tûzen gebouwen yn de binnenstêd, benammen fakwurkhûzen, foslein ferwoastge waarden. Ek de Bartoloméusdom hie slim te lijen fan it kriichgeweld. Brânbommen sloegen troch it dak fan it súdlike dwersskip, dêr't mei in tal kapellen nea fan oerbleau. De rest fan it gebou baarnde hielendal út. De belangrykste ynventaris wie lykwols no op 'e tiid yn feilichheid brocht. Acht fan de njoggen klokken, dêrûnder ek de Gloriossa, wiene al yn 1942 yn beslach nommen en nei it klokketsjerkhôf fan Hamburg transportearre om se dêr foar grûnstof om te ranen. De toer fan de tsjerke bleau mei dêryn de lêste klok foar it measte sûnder skea.
Hûs
In hûs, wente of wenning is in gebou of in diel fan in gebou dat bedoeld is om minsken yn wenje te litten. It biedt beskerming tsjin waar en eventuele binnenkringende minsken en bisten, en kin ornaris nei eigen smaak ynrjochte wurde. Huzen besteane út ferskate romten, wêrfan't de grutteren keamers neamd wurde. Bewenners brûke huzen fan âlds benammen om yn te sliepen, te iten en drinken en frije tiid troch te bringen. In hûs kin it eigendom wêze fan 'e bewenner of oars kin it hierd wurde. Der besteane in protte ferskillende soarten huzen, en huzen kinne ek fan in protte ferskillende soarten materialen boud wurde. Ek as men gjin húsdieren hat, dielt men jins hûs yn frijwol alle gefallen mei beskate bisten.
Funksje
In hûs kin omskreaun wurde as in gebou of diel fan in gebou mei muorren om in binnenromte en in dak deroerhinne. Yn earste ynstânsje is in hûs bedoeld om 'e bewenner(s) ûnderdak te bieden, en dêrmei beskerming te jaan tsjin waarsferskynsels as rein en oare soarten delslach en teffens wyn en kjeld of krekt sinneskyn en tefolle waarmte. De muorren binne behalven om it waar bûtendoar te hâlden, ek bedoeld om ynkringers te warjen, oft dat no oare minsken of wylde bisten binne. It ynkringen yn in hûs dêr't men net heart te wêzen, hjit ynbraak (wat in misdriuw is). In persoan dy't dat docht is in ynbrekker.
Yndieling
In hûs hat teminsten ien yngong, ornaris yn 'e foarm fan in doar. By guon âlde en tige swide wenten is dat ynstee in poarte. De doar sit yn 'e regel yn ien fan 'e bûtenmuorren, mar by tradisjonele wenten fan beskate Yndiaanske folken fan it Amerikaanske Súdwesten sit er yn wat wy it dak neame soene, en is er inkeld mei ljedders tagonklik. Yn 'e Westerske wrâld hawwe huzen ornaris teminsten twa doarren: de foardoar en de efterdoar. De foardoar is de haadyngong.
Fan binnen is in normaal Westersk hûs almeast ferdield yn ferskate romten of fertrekken. De grutteren fan dy romten wurde keamers neamd, wylst guon lytseren inkeld tsjinje foar it berikken fan oare romten, lykas de hal, in gong of de oerrin. De hal, dy't fuort efter de foardoar leit, hat as bykommende funksje om as siichportaal te tsjinjen tsjin siging fan bûtenôf. Yn 'e Feriene Steaten en oare Angelsaksyske lannen hawwe huzen faak gjin hal, mar jout de foardoar streekrjocht tagong ta de wenkeamer.
De wichtichste keamers fan in hûs binne de wenkeamer, dêr't de measte aktiviteiten plakfine (it 'wenjen'), de koken, dêr't men it iten en drinken klearmakket en faak ek opyt en opdrinkt, en de sliepkeamer, dêr't men nachts sliept. Yn âldere huzen is de funksje fan 'e wenkeamer faak opdield oer in sitkeamer en in ytkeamer (of dinerkeamer). Yn moderne huzen, mei in saneamde iepen layout, foarmje dêrfoaroer de wenkeamer en de koken faak ien grutte romte, wêrby't de skieding dan gauris foarme wurdt troch in bar. De measte huzen hawwe ferskate sliepkeamers, dy't yn 'e regel op 'e boppeferdjipping te finen binne. It komt in protte foar dat ien fan 'e sliepkeamers as studearkeamer of wurkkeamer tsjinnet. Lúksere wenten hawwe op 'e ûnderferdjipping in aparte studearkeamer of sels in bibleteek. De boppeferdjipping is berikber fia in trep. Boppe-oan 'e trep jout de oerrin tagong ta de doarren fan 'e ferskillende sliepkeamers en almeast ek ta in badkeamer, dêr't de bewenners har waskje kinne.
In ûnmisber fertrek yn in hûs is it húske, dêr't men pisje en jin ûntlêstgje kin. Faak binne der yn ien hûs ferskillende húskes. In faak foarkommende yndieling is ien húske deunby de foardoar, tagonklik fanút de hal, en noch ien dat ûnderdiel útmakket fan 'e badkeamer, op 'e boppeferdjipping. De gewoante om húskes yn 'e hûs ûnder te bringen, bestiet noch mar frij koart. Oant de midden fan 'e tweintichste iuw wie in 'húske' (dêrfandinne de namme) in frijsteand miny-gebouke op it hiem fan in hûs.
De measte moderne huzen omfetsje fierders in bykoken of puoskoken, dêr't û.m. de wask dien wurde kin (mei in waskmasine), en dêr't faak ek de sintrale-ferwaarmingstsjettel hinget.. In souder of fliering is in ekstra boppeferdjipping boppe de boppeferdjipping, dy't faak brûkt wurdt foar opslach of as ekstra sliepkeamer. Aldere huzen hawwe ek faak noch in kelder, in romte ûnder de begeane grûn, dy't ek almeast foar opslach tsjinnet. As der in garaazje is, dêr't de bewenner syn auto, fytsen en ark en reau opbergje kin, is dy faak út it hûs wei streekrjocht tagonklik fia in doar, almeast út 'e bykoken wei. De grûn dy't wol by it hûs heart, mar dy't bûten de muorren leit, hjit it hiem. Dat bestiet meastal út in tún, mei in oprit nei de garaazje, as dy der is. As der oan 'e sydkant fan it hûs gjin hiem is, kin de tún opdield wêze yn in (faak lytsige) foartún foarhûs en in (ornaris gruttere) eftertún efterhûs.
Yn Nederlân binne fia it Boubeslút alderhanne easken oan in hûs steld. Sa moat it húske út 'e wenkeamer wei fia twa doarren berikt wurde. Ek moat de doar dy't streekrjocht út 'e hûs wei tagong jout ta de garaazje in brânwarrende doar wêze dy't net yn 'e koken útkomme mei.