cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ziro de Hutt
Uterlik en persoanlikheid
Ziro de Hutt wurdt yn 'e film Star Wars: The Clone Wars foarsteld as in grutte pearse Hutt mei griene eagen. Syn lichem is oerdutsen mei yn it tsjuster opljochtsjende kosmetika en hy hat in tatoeaazje fan in sinne op 'e búk. Hy draacht ferskate ringen oan syn fingers. Fan karakter is Ziro deun, ambisjeus en wreed, mar hy hat mar in lytse hertsje en smeekt gau om syn libben te sparjen as er mei in wapen bedrige wurdt. Hy sprekt lispeljend en lêbich en mei in stim dy't te heech is foar in wêzen fan syn grutte. (De reden dêrfoar wie dat Star Wars-betinker George Lucas spesifyk frege hie om Ziro klinke te litten as Truman Capote.)
Keppele oan syn flamboyante uterlik soarge syn oermjitte dramatysk hâlden en dragen derfoar dat guon kommentators nei de premiêre fan 'e lange tekenfilm Star Wars: The Clone Wars, yn 2008, krityk hiene op it personaazje fan Ziro de Hutt, dat se as in anty-homoseksueel stereotype seagen. Regisseur Dave Filoni reägearre dêrop troch derop te wizen dat Hutts in soartemint slakken wiene, dy't gjin geslachten hiene en dus ek net homoseksueel wêze koene. (Yn 2014 waard de offisjele lêzing oer de anatomy fan 'e Hutts lykwols oanpast: sûnt hâldt de Star Wars-kanon út dat de Hutts wol deeglik ûnderskate geslachten hawwe.) Oare media fûnen de oantigings fan homofoby fierstente fier gean; sa beskôge Gizmodo it personaazje fan Ziro as "klearebare teätrale healwizens yn in franchise dy't derom bekend stiet dat er himsels [oars] fierstente serieus nimt." Hoe dan ek, Ziro wie in favoryt fan it produksjeteam, dat dêrom besleat him werom te heljen foar ferskate ôfleverings fan 'e tekenfilmsearje Star Wars: The Clone Wars (2008-2014 en 2020)
Keppelings om utens
List of Star Wars characters
Wite Hûs (Moskou)
thumb|300px|It Wite Hûs It Wite Hûs (Russysk: Белый дом; Bely dom) yn Moskou, offisjeel 'It Hûs fan it Regear fan de Russyske Federaasje', is it regearingsgebou fan Ruslân.
Skiednis
thumb|left|250px|It Wite Hûs by de oanfal fan de pûtsjisten yn 1991 It Wite Hûs waard fan 1965 oant 1981 neffens in ûntwerp fan de arsjitekt Dmitri Tsjetsjûlin boud foar de Heechste Sovjet fan Ruslân. Yn augustus 1991 waard it gebou in sintrum fan ferset tsjin konservative kommunisten, dy't Michaïl Gorbatsjov ôfsette woene om de ynsette fernijings werom te draaien. Besocht waard om mei in diel fan it leger dat de kant keas fan de opstannelingen it Wite Hûs te bestoarmjen, mar troch it enerzjike ferset fan it Moskouse folk mislearre dat.
By de Russyske Konstitúsjonele Krisis fan 1993 rekke it gebou yn brân en slim skeind. Oarsaak fan dy krisis wie de ûnwettige ûntbining fan it parlemint troch Boris Jeltsin. Der ûntstie striid tusken de útfierende en de wetjouwende macht, dy't yn in wapene striid eskalearre, werby't tanks fan de troepen dy't Jeltsin trou wiene op it gebou skeaten. Yn de tiid dêrnei moast it gebou rekonstruëarre wurde.
Gebrûk
Oant de konstitúsjonele krisis fan 1993 wie it Wite Hûs it plak fan de Heechste Sovjet en it Kongres fan de Folksdeputearren. It parlemint krige sûnt de ferkiezings fan 1994 wer de tsaristyske namme Steatsdûma en ferhûze doe nei in oar gebou tichteby it kremlyn. Tsjintwurdich is it Wite Hûs de resindinsje fan it regear fan Ruslân.
Three-Ten to Yuma
Three-Ten to Yuma is in koart ferhaal fan 'e hân fan 'e Amerikaanske skriuwer Elmore Leonard, dat ta it westernsjenre heart. De titel betsjut: "Tsien Minuten oer Trijen nei Yuma", en ferwiist nei de ôfreistiid fan in trein. It ferhaal, dat twaris ferfilme is, waard foar it earst publisearre yn 'e edysje fan maart 1953 fan it tydskrift Dime Western Magazine. Letter waard it ferskate kearen útjûn yn in ferhalebondel mei oare koarte ferhalen fan Leonard, it meast resint yn 2006 yn 'e bondel Three-Ten to Yuma and Other Stories. Three-Ten to Yuma stiet ek yn 'e bondel The Complete Western Stories of Elmore Leonard, út 2004.
Ynhâld
Three-Ten to Yuma giet oer in helpsheriff dy't de taak op him nimt en bring in ûnmeilydsume bandyt oer nei in plak dat in treinstasjon hat. Dêr sil er de man op 'e trein fan tsien minuten oer trijen sette, dy't him nei de Territoriale Finzenis fan Yuma, yn Yuma (Arizona), bringe sil. Underweis moat de helpsheriff alderhanne obstakels oerwinne om mei syn finzene op 'e tiid it stasjon te berikken.
Nieuw Friesland
It blêd ûntstie út de Fryske edysjes fan it yllegale blêd Je Maintiendrai; wie nei july 1947 teffens it orgaan fan de Fryske Kultuerried en Kunstcentrum Friesland.
Three-Ten to Yuma
Ferfilmings
It ferhaal Three-Ten to Yuma waard neitiid twaris ferfilme, hoewol't dêrby hiel loskes mei it boarnemateriaal omsprongen waard. Sa ferskille sels de nammen fan 'e haadpersoanen yn 'e beide ferfilmings fan dy yn it ferhaal. De kearn fan it ferhaal, en in diel fan 'e dialooch, komme lykwols yn 'e films werom, sawol yn 3:10 to Yuma, út 1957, as yn 3:10 to Yuma, út 2007. Yn 'e film út 1957 waarden de haadrollen spile troch Glenn Ford en Van Heflin; yn 'e film út 2007 fertolken Russell Crowe en Christian Bale dy rollen.
Nieuw Friesland
De redaksje bestie út E.B. Folkertsma, A.L Heerma van Voss, W. Kok, D. de Loor, Sj. van der Schaaf; einredakteur wie J.J. Kalma.
Wolfsbane and Mistletoe
Wolfsbane and Mistletoe is in blomlêzing yn 'e foarm fan in ferhalebondel, gearstald troch de Amerikaanske skriuwsters en redaktrises Charlaine Harris en Toni L.P. Kelner. De titel betsjut "Mûtskes en Mistel". Dat binne twa plantenammen: it skaai Aconitum, resp. de soarte Viscum album. (De Ingelske namme wolfsbane betsjut lykwols letterlik: "wolveflok" of "wolvedoem".)
De bondel omfettet 15 koarte ferhalen fan it fantasysjenre, mei as tema wearwolven en kryst. De ferhalen binne skreaun troch sokke foaroansteande auteurs as Patricia Briggs, Simon R. Green en Harris sels. Alle ferhalen út Wolfsbane and Mistletoe waarden yn dizze bondel foar it earst publisearre, hoewol't de measten neitiid troch de respektivelike skriuwers op 'e nij útjûn binne yn eigen ferhalebondels. Wolfsbane and Mistletoe waard yn 2008 publisearre troch de New Yorkske útjouwerij Ace Books.
Nasjonaal Rêdingmuseum Dorus Rijkers
thumb|Nije oanbou fan it museum Nasjonaal Rêdingmuseum Dorus Rijkers yn De Helder jout in byld fan de skiednis fan it Nederlânsk rêdingswêzen op see. Dy skiednis giet fral oer dy fan de Keninklike Nederlânske Rêding Maatskippij (KNRM), mar ek fan de Rêdingsbrigade Nederlân (REDNED) en de Maatskippij ta Rêding fan Drinkelingen (MRD).
Skiednis
It Rêdingmuseum, stichte yn 1982, sit sûnt 2003 op it hiem fan de eardere rykswerf Willemsoarde yn in earder wurkplak foar motorûnderhâld. Dat gebou is nij opmakke en krige in moderne fleugel. It museum hat "Nationaal" yn de namme meidat it him net beheind ta de lokale skiednis, mar it rêdingswêzen oan de hiele kust fan it Swin oant oan de Iems en Sudersee, it lettere Iselmar, omfiemet.
Samling
Oarspronklike swart-wytfilms, modellen, skilderijen en echte rêdingsboaten (yn it gebou en bûtendoar) ferhelje fan de skiednis fan it Nederlânske rêdingswêzen. It museum hat ek de farrende histoaryske rêdingsboaten Insulinde (1927), Johan de Witt (1941), Prins Hendrik (1951), Javazee (1967) en Tjerck Hiddes (1975).
Uny fan de Kroanen
thumb|[[Jakobus VI fan Skotlân]] De Uny fan de Kroanen (Ingelsk: Union of the Crowns, Skotsk: Union o the Crouns, Skotsk-Gaelysk: Aonadh nan Crùintean) wie de kroaning fan kening Jakobus VI fan Skotlân as kening Jabobus I fan Ingelân en Ierlân op 24 maart 1603 en de feriening fan de trije keninkriken ûnder ien monarch. De Uny fan de Kroanen folge nei it ferstjerren fan de nicht fan Jakobus, keninginne Elizabeth I fan Ingelân, dy't de lêste monarch fan it Hûs Tudor wie.
De Uny fan de Kroanen wie in personele uny dêr't de kroan fan Ingelân en de kroan fan Skotlân selsstannich by bleaune. Jakobus neamde himsels "kening fan Grut-Brittanje" en besocht ferskate kearen de keninkriken te ferienjen. Dat waard lykwols tsjinholden troch de beide parleminten fan Ingelân en Skotlân. Yn it midden fan de santjinde iuw wie der tydlik in republyk ûnder lieding fan Oliver Cromwell, dy't it Mienebêst fan Ingelân, Skotlân en Ierlân stifte. Dy republyk einige mei de Restauraasje fan it Hûs Stuart yn 1660 ûnder kening Karel II. Nei de Acts of Union 1707 waarden de keninkriken Ingelân en Skotlân feriene ûnder de lêste monarch fan it Hûs Stuart, keninginne Anne, ta it keninkryk Grut-Brittanje.
Nancy and the Sinatras
Nancy and the Sinatras is in Fryske band dy't yn 2012 oprjochte waard troch âld Swiet & Bjuster-spilers Oege Reitsma en Brant Visser yn 'e mande mei Wybrig Boerrigter (Ubrabaya), Piter Willem Meinema en Raymond Zeer. De band is al in jier as wat in bekende ferskining op de Fryske (en oare) podia. It repertoire wurdt omskreaun as: 'covers, maar geen coverband en.. we play it our way'. Nancy and the Sinatras spilet soul, blues, modern, harksankjes en oar repertoire út de fifties en 'upties'. De band bringt nûmers yn it Frysk, it Ingelsk, Frânsk en Dútsk en is aktyf op spotify, bandcamp, youtube en facebook. Yn 2021 hâldt Ray mei de band op en Leo Roodhof (Shakey Sam) wurd de nije drummer fan de band.
Pontsje oer de Skarster Rien
thumb|Lokaasje fan it pontsje thumb|Eartiids mei de hân betsjinne It fytspontsje oer de Skarster Rien ferbynt de Jouwer mei Boarnsweach en Langwar. De oerhaal oer de Skarster Rien is allinnich foar fuotgongers en fytsers. It is in folle koartere ferbining tusken Langwar en De Jouwer as oer Skarsterbrêge. Eartiids waard it pontsje mei de hân betsjinne. Oer de Skarster Rien lei ûnder wetter in keabel. De pont waard dan mei in klos lâns de kabel nei de oare kant lutsen. De pont farde doe fan de dyk Wâldfinnen oan de kant fan De Jouwer nei de Boarnsweachsterdyk yn Boarnsweach.
It pontsje waard yn de santiger jierren opheft, mar waard mei it each op de rekreaasje letter wer yn eare wersteld. Dit pontsje fart wat súdliker en komt yn Boarnsweach út op de Skarsterleane. It motorpontsje fart oant seis oere jûns en simmerdeis oant tsien oere jûns.
It pontsje is ûnderdiel fan de ‘Fjouwer pontsjesrûte’ (40 km) om De Jouwer, mei fytspontsjes fan Terherne De Broek en Nijskou.
Aer Lingus
Aer Lingus is de nasjonale loftfeartmaatskippij fan Ierlân. It bedriuw waard 1936 oprjochte en is fêstige by de lofthaven fan Dublin. Aer Lingus is foar tritich persint yn hannen fan Ryanair, de grutste loftfeartmaatskippij fan Jeropa.
Float
De float fan Aer Lingus bestiet 22 july 2015 út 51 fleanmasines mei in gemiddelde âldens fan 10,4 jier.
*Fan 2018 oant en mei 2020 wurde alle jierren trije fleanmasines fan it type Airbus A350-900 ôflevere.
Dirk Bouma Nieuwenhuis
Dirk Bouma Nieuwenhuis (Holwert, 14 septimber 1814 - Ljouwert, 9 maart 1873) wie kommys op de Provinsjale Griffy fan Fryslân.
FrieslandCampina
FrieslandCampina, offisjeel Zuivelcoöperatie FrieslandCampina U.A., is in grutte Nederlânske, ynternasjonaal operearjende suvelkoöperaasje, foarme troch melkfeehâlders út Nederlân, Belgje en Dútslân. De ûndernimming bestiet sûnt ein 2008 en kaam fuort út in fúzje fan 'e eardere suvelkoöperaasjes Friesland Foods en Campina. De feitlike aktiviteiten fan 'e koöperaasje binne ûnderbrocht yn 'e Keninklike FrieslandCampina N.V. It predikaat "Keninklik" waard yn 2004 oan Friesland Foods takend fanwegen de 125-jierrige skiednis fan dat bedriuw en syn rjochtsfoargongers (lykas Frico en de CCF). Nei de fúzje gie dat predikaat oer op FrieslandCampina.
Skiednis
Op 19 desimber 2007 kundigen Campina en Friesland Foods, dat doedestiden de beide grutste suvelkoöperaasjes fan Nederlân wiene, oan dat se mei-inoar fierder woene. Yn april 2008 waard der oerienstimming berikt op it mêd fan 'e fúzje-oerienkomst, nei't dy goedkard wie troch de beide lederieden.
Dirk Bouma Nieuwenhuis
Hy wie in warber lid fan it Frysk Selskip for fryske tael- en skriftenkennisse (1844) en befreone mei T.R. Dijkstra mei wa't er wurk fan H.C. Andersen oersette. Ek fertaalde er, en skreau sels wurk yn de trant fan Hebel. Frysk wurk publisearre er fral yn Swanneblommen (1850-56), mar ek yn Iduna en de Nieuwe Friesche Volksalmanak.
FrieslandCampina
Skiednis
De Jeropeeske Kommisje stimde op 17 desimber 2008 mei de fúzje yn, op it betingst dat de nije ûndernimming beskate aktiviteiten ôfstjitte soe. Dêrby gie om twa merken foar hâldbere suveldranken (Yogho Yogho en Choco Choco) en twa suvelfabriken, te witten yn Nijkerk (dêr't deifarske suvel makke waard) en yn Bleskensgraaf (dêr't tsiis makke waard). Sûnder dy ferkeapen soe de fúzje fan Campina en Friesland Foods yn Nederlân 70% oant 80% fan 'e ynkeap fan rauwe molke behearskje, wat de konkurrinsje net te'n goede komme soe.
Noch dyselde deis, 17 desimber, karden de lederieden de fúzje definityf goed, sadat dy op 30 desimber 2008 trochfierd wurde koe. Op dat stuit wie FrieslandCampina op papier de grutste suvelkoöperaasje fan 'e wrâld en de op twa nei grutste suvelûndernimming fan 'e wrâld. Der wiene 22.000 wurknimmers en 17.000 oansletten melkfeehâlders, en de ûndernimming ferwurke jiers 8,7 miljoen ton rauwe molke en hie in omset fan €8,3 miljard.
Dirk Bouma Nieuwenhuis
Ek hie er ynteresse yn de wapenkunde.
Wurk
In kar:
FrieslandCampina
Undernimmingsstruktuer
Anno 2018 is FrieslandCampina in koöperaasje mei 18.261 aktive leden en 12.104 oansletten melkfeehâlders yn Nederlân, Belgje en Dútslân. De leden binne yn 'e ûndernimming fertsjintwurdige yn in út 210 sitten tellende lederied. De leden fan 'e lederied kieze de njoggen bestjoersleden fan 'e Zuivelcoöperatie FrieslandCampina U.A., dy't ek diel útmeitsje fan 'e ried fan kommissarissen fan 'e Keninklike FrieslandCampina N.V. Dat is in namleaze fennoatskip wêrfan't 100% fan 'e oandielen yn eigendom binne fan 'e koöperaasje. De Keninklike FrieslandCampina is wer de iennichste oandielhâlder fan FrieslandCampina Nederland Holding B.V., dêr't alle dochterûndernimmings op it mêd fan molkeferwurkjende aktiviteiten yn Nederlân yn ûnderbrocht binne.
Aktiviteiten
De aktiviteiten fan 'e ûndernimming binne ferdield oer fjouwer difyzjes:
FrieslandCampina is in tige ynternasjonaal aktive ûndernimming. Fan 'e totale omset fan 2018, dy't €11,6 miljard bedroech, waard mear as 75% bûten de grinzen fan Nederlân reälisearre. Yn 'e rest fan Jeropa waard in trêde fan 'e omset behelle. Kwa grutte is Dútslân de twadde thúsmerk foar FrieslandCampina. Nochris in trêdepart fan 'e omset waard behelle yn Aazje. De winst oer 2018 bedroech €203 miljoen. Dêrfoar waard dat jiers mear as 11 miljard kg molke ferwurke. Yn desimber 2016 naam FrieslandCampina foar €436 miljoen in belang fan 51% yn Engro Foods, it op ien nei grutste suvelbedriuw fan Pakistan.
Alistair Campbell (taalkundige)
Alistair Campbell (Birmingham, 12 desimber 1907 - 5 febrewaris 1974) wie in Britsk anglist.
Cambell wie Rawlinson and Bosworth Professor of Anglo-Saxon oan de Universiteit fan Oxford en Fellow fan it Pembroke College fan deselde universiteit, fan oktober 1963 oant syn dea. Hy is de redakteur fan de standertedysje fan it Aldingelsk gedicht Battle of Brunanburh en de auteur fan Old English Grammar (Oxford: Clarendon Press, 1959 ISBN 0-19-811901-1).
Cambell wie in kenner fan it Frysk en it Nederlânsk
George Maduro
thumb|George Maduro thumb|Model fan it hûs dêr't George Maduro berne is. It echte hûs, yn [[Palladianisme|Palladianistyske styl, datearret út 1895. Op de plakette: In hem eert Nederland zijn oorlogshelden uit de strijd 1940-1945.]] George John Lionel Maduro  (Willemstêd (Kurasau), 15 july 1916 - Dachau (Dútslân), 9 febrewaris 1945) wie in Nederlânsk studint dy't him yn de maaiedagen fan 1940 as offisier fan de Nederlânske kavalery ûnderskiede yn de Slach om de Residinsje. Nei de kapitulaasje gie er by it ferset. De miniatuerstêd Madurodam is nei him ferneamd.
Rol yn de Twadde Wrâldoarloch
Yn maaie 1940 wie er yn De Haach legere as als reserveofsier by de Huzaren. Under syn lieding waard de fan de Dútskers besette Filla Leeuwenbergh ûnder Leidschendam ferovere en waarden Dútske parasjutisten kriichsfinzene makke. Nei't it Nederlânsk leger belies jûn hie, waard Maduro as kriichsfinzene fêstset. Hy wie dêrnei in skoftke frij, mar waard wer oppakt en opsletten yn de finzenis fan Skeveningen, it Oranjehotel. Doe't er nei in heal jier frijkaam, hiene de Dútsers wilens de Joaden ferplichte ta it dragen fan de Joadestjer. Maduro wegere de joadenstjer te dragen en dûkte ûnder. Foar ien fan syn ûnderdûkadressen, de Frederik Hendriklaan 111, leit no in stroffelstien (Stolperstein).
Underskieding
Op 9 maaie 1946 waard Maduro postúm de Ridder 4e klasse fan de Militaire Willems-Oarder takend, meidat er him yn de maaiedagen ûnderskieden hat mei it lieden fan in oanfal op in Dútske stelling by Filla Leeuwenbergh (no Bûtenpleats Dorrepaal) yn Leidschendam. Hy is de iennige Nederlanner fan Antiljaansk komôf dy't dy ûnderskieding ûntfongen hat. Yn 2016 waarden de fersierselen fan de oarder oan syn famylje oerlange.
Madurodam
thumb|right|250px|Nammeboerd Maduroplein, De Haach Nei de oarloch hawwe George Maduro syn heit en mem it begjinkapitaal levere foar de miniatuerstêd, Madurodam, dy't yn 1952 yn De Haach iepene waard. De famylje beskôget Madurodam as monumint foar harren soan. Yn 1993 krige Madurodam by de yngong in skaalmodel fan it bertehûs fan Maduro (sjoch foto). Ek fan Filla Leeuwenbergh hat Madurodam in makette.
Oer Maduro waard yn 2002 in dokumintêre (Madurodam, monument met een glimlach) makke troch Alfred Edelstein (1957) en Frits van Veenendaal mei dêryn in ynterview mei keninginne Beatrix dy't oant har ynhuldiging yn 1980 de earste boargemaster fan Madurodam west is.
Op 15 july 2016 waard yn Madurodam syn 100e bertedei betocht. Doe ferskynde teffens de biografy fan George Maduro, skreaun troch Kathleen Brandt-Carey, en waard der in monumint ûntfâlde, makke troch Jikke van Loon.
Midden-Grinslân (gemeente)
Midden-Grinslân (Midden-Groningen) is in gemeente yn Grinslân. De gemeente ûnstie op 1 jannewaris 2018 troch gearfoeging fan de gemeenten Hegesân-Sappemeer, Slochteren en Menterwâlde yn it ramt fan de gemeentlike weryndieling yn Grinslân 2013-2018. De gemeente hat ynwenners (, boarne: CBS) en is wat dat oanbelanget de tredde gemeente fan de provinsje.
Namme
Op 15 maart 2016 waard yn it doarpssintrum fan Súdbroek de nije namme fan de gemeente bekend makke. Der wienen trije ferskate nammen útsteld: Hogewolden, Woldmeren en Midden-Groningen. Mei 48% fan de stimmen waard troch de ynwenners fan de noch te foarmjen gemeente foar de namme Midden-Groningen keazen. Op 26 april 2016 stelden de rieden fan de eardere gemeentes dy namme fêst.
Plakken
Grutste plak is it bestjoerlik sintrum Hegesân. De gemeente bestiet út de folgjende plakken. De list is eksklusyf útbuorrens.
Fierder bestiet de gemeente út de folgjende buerten, buorskippen en útbuorrens: Achterdiep, Beneden Veensloot, Blokum, Borgercompagnie (foar in part), Borgweg, Boven Veensloot, Denemarken, Duurkenakker, Foxham, Foxholsterbosch, Gaarland, Heidenschap, Jagerswijk, Kalkwijk, Klein Harkstede, Kleinemeer, Korengarst, Lageland, Leentjer, Lula, Martenshoek, Meerwijck, Nieuwe Compagnie, Oostwold, De Paauwen, Ruiten, Schaaphok, Siddebuursterveen, Spitsbergen, Stootshorn, Tusschenloegen, Tussenklappen, Uiterburen, Siddebuursterveen, Wilderhof, Wolfsbarge en De Zanden.
Gemeenterie
De gemeenterie fan Midden-Grinslân bestiet út 33 sitten.
List fan planetoïden 88501-88600
Dit is in list fan planetoïden 88501-88600.
OpenTeacher
OpenTeacher is sûnt 2013 in iepenboarne programma om kennis/feardichheden oan te learen, en te testen. De ûnderwerpen binne û.o. (frjemde) taal, topografy, en type.
Oersetting nei it Frysk
It programma hat in Fryske oersetting fan ien fan de ûntwikkelders.
Fryske staveringshifker
De staveringshifker kin wurdlisten fan Hunspell/Myspell, Aspell of beide tagelyk tapasse, ôfhinklik fan wat ynboud is yn it subprogramma Enchant.
Ruïne
In ruïne (fan it Latynske ruina, "ynstoarting") is it restant fan in yn ferfal rekke of fernield gebou. Faak is de reden foar it ferwurden fan in gebou ta in ruïne ienfâldichwei 'natuerlik' ferfal, feroarsake troch de tosk fan 'e tiid en efterstallich ûnderhâld. Ruïnes kinne lykwols ek hommels ûntstean troch natoerrampen (lykas ierdbevings of orkanen), oarlochfiering, brân, fandalisme of oare foarmen fan opsetlike fernieling. De term 'ruïne' wurdt ek yn oerdrachtlike sin brûkt, foar fan alles dat yn minne steat ferkeard.
Folly's
In ruïne kin spesjaal as sadanich boud wurde om in beskate sfear oan in plak te jaan. Sa leine rike eallju yn 'e njoggentjinde iuw soms kastielruïnes op harren lângoed oan om der mear alluere oan te jaan. Sokke oanleine ruïnes wurde folly's neamd, nei it Ingelske wurd foar 'healwizens'.
Alde ruïnestêden
Ferneamde ruïnes fan âlde beskavings binne op in protte plakken yn 'e wrâld te finen, fan Sina en de Yndusdelling fan Pakistan oant de Fruchtbere Healmoanne fan it Midden-Easten en Grikelân en Rome. Ek yn Tuneezje, Meksiko, Perû, Simbabwe, Yndia en Kambodja (om mar wat gebieten te neamen) binne soksoarte ruïnes te finen. Faak giet it dêrby om hiele ferlitten stêden, dy't dan ruïnestêden neamd wurde. Guon bekende ruïnestêden binne Oer, Çatalhöyük, Harappa, Mohenjo-Daro, Tebe (Egypte), Knossos, Mysene, Tebe (Grikelân), Pompeii, Petra, Chichén Itzá, Grut-Simbabwe en Machu Picchu. Sokke plakken binne fan ûnskatbere wearde foar de argeology, en der wurde sadwaande faak ek desennia lang argeologyske opgravings ferrjochte.
Moderne ruïnestêden
Ek guon moderne stêden binne ruïnestêden of hawwe dat yn it ferline west, as gefolch fan oarlochfiering. Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch bestiene stêden as Berlyn, Dresden en Keningsbergen (no Kaliningrad) yn Dútslân, Warsjau yn Poalen, Stalingrad (no Wolgograd) yn Ruslân, Coventry yn Ingelân en Rotterdam en Arnhim yn Nederlân hielendal of foar in grut part út ruïnes. Neitiid binne dy stêden lykwols wer opboud. Oare stêden dy't troch oarlochsgeweld foar in oansjenlik part út ruïnes besteane, binne Beirût yn Libanon, Kabûl yn Afganistan, Bagdad en Mosûl yn Irak en Grozny yn Tsjetsjeenje.
Bôgesjitten op de Paralympyske Simmerspullen 1980
De VIe Paralympyske Simmerspullen waarden yn 1980 hâlden yn Arnhim en Veenendaal, Nederlân.
Gladiator (film út 2000)
Gladiator is in Amerikaansk-Britske sandalefilm út 2000 ûnder rezjy fan Ridley Scott, mei yn 'e haadrollen Russell Crowe, Joaquin Phoenix en Connie Nielsen. It ferhaal giet oer Maksimus Desimus Meridius, in Romeinsk generaal waans wiif en bern fermoarde wurde op befel fan keizer Kommodus. Maksimus moast ek fermoarde wurde, mar hy ûntkomt, wurdt ta slaaf makke en ûntjout him yn 'e arena ta in tige populêr gladiator. Hy hat lykwols mar ien doel, en dat is wraak nimmen op Kommodus. Gladiator krige oer it algemien positive resinsjes fan 'e filmkritisy en groeide yn 'e bioskopen út ta de op ien nei meast opbringende film fan 2000. De film wûn fiif Oscars en twa Golden Globes, wêrûnder de Oscar foar Bêste Film en de Golden Globe foar Bêste Film – Drama. De karriêre fan regisseur Ridley Scott waard troch Gladiator nij libben ynblaasd, wylst haadrolspiler Russell Crowe der syn reputaasje as akteur mei fêstige.
Plot
Yn it jier 180 is de Romeinske generaal Maksimus Desimus Meridius fan doel om nei hûs werom te kearen yn 'e Romeinske provinsje Hispanje, nei't er syn troepen nei de oerwinning op 'e Germanen laat hat by Vindabona, oan 'e noardgrins fan it ryk. Ear't dat syn beslach krije kin, ropt keizer Markus Aurelius him lykwols by him yn it legerkamp en fertelt him dat syn soan, Kommodus, ûngeskikt is om nei him te regearjen. Ynstee wol er dat Maksimus him opfolget as regint, om Rome te rêden fan 'e korrupsje, it keizerskip ôf te skaffen en de republyk wer yn te fieren. As Kommodus dat heart, fermoardet er syn heit troch him te ferstikken, foar't de keizer syn plannen bekendmeitsje kinnen hat.
Neitiid ropt Kommodus himsels út ta de nije keizer en freget Maksimus om syn trou. De generaal wegeret lykwols, en wurdt dêrop finzennommen troch de Pretoriaanske Garde. Hy freget om genede foar syn frou en jonge soan, mar wurdt ferteld dat er harren wersjen sil yn it hjirneimels. Fjouwer Pretorianen nimme him mei nei in ôfhandich plak yn 'e bosk, dêr't se him op befel fan Kommodus om hals bringe wolle. Maksimus wit lykwols ynstee de fjouwer mannen te deadzjen en te ûntsnappen, hoewol't er dêrby in djippe wûne oan it skouder oprint. Mei de hynders fan 'e Pretorianen hastiget er him dwers troch it Romeinske Ryk nei hûs yn Hispanje om wiif en bern te rêden, mar troch bloedferlies en koartsigens ferswakke, arrivearret er te let en treft by syn filla by Trujillo de krusige en libben ferbrânde stoflike omskotten fan syn frou en soan oan.
Neitiid rekket Maksimus troch de ynfeksje dy't er oan it skouder oprûn hat, alhiel út 'e tiid. As er wer bykomt, docht bliken dat er finzennommen is troch in slavekeapman. Hy wurdt fersoarge om him der wer boppe-op te helpen, mar inkeld sadat de slavekeapman oan him fertsjinje kin troch him te ferkeapjen. Maksimus bedarret yn 'e stêd Zûkkabar, dêr't er kocht wurdt troch in Proksimo, de eigner fan in gladiatorskoalle. Yn 't earstoan wegeret Maksimus as gladiator te fjochtsjen. Nei't er lykwols mei in keatling oan 'e Numidyske slaaf Djûba fêstklonken is, deselde dy't him fersoarge hat doe't er heal dea wie, wurdt er wol twongen om te fjochtsjen, om't in wegering betsjutte soe dat net inkeld hysels, mar ek Djûba troch harren tsjinstanners deade wurdt. Yn 'e gladiatorskoalle slút Maksimus freonskip mei Djûba en mei Hagen, in Germaan. Troch syn ûnderfinings op it slachfjild binne de gefjochten yn 'e arena mar bernespul foar Maksimus, en troch syn súksessen wint er it respekt fan 'e oare gladiators en de bewûndering fan it publyk.
Proksimo, dy't foarhinne sels ek gladiator west hat en yn it Kolosseum yn Rome fochten hat, nimt syn gladiators mei nei Rome as Kommodus dêr 150 dagen fan feest en spullen organisearret om 'e Romeinske befolking foar syn regear te winnen. Maksimus, dy't hopet op in kâns om wraak te nimmen en Kommodus te deadzjen, fynt yn 'e ferhuzing nei Rome in nije reden om te libjen. Mei in gesichtsbedekkende helm op nimt er diel oan in gladiatorgefjocht wêrby't de histoaryske oerwinning fan 'e Romeinen op 'e Kartagers yn 'e Slach by Sama neispile wurde moat. Maksimus-en-dy wurde yn 'e rol fan 'e Kartagers twongen en it is de bedoeling dat se ôfslachte wurde sille. As Maksimus syn 'troepen' ûnferwachts nei de oerwinning liedt, komt keizer Kommodus fan syn hege sit del nei de arenaflier om him te moetsjen. Dan kin Maksimus net oars as syn identiteit bekend meitsje, en dêrmei ek syn lust foar wraak. Om't it publyk lykwols lôgjende entûsjast is oer Maksimus, is Kommodus twongen om him libje te litten as er net alle goede wil dy't er mei syn feesten opboud hat, ferspylje wol.
Neitiid wurdt Maksimus yn 'e slavebarakken fan Proksimo opsocht troch prinsesse Lusilla, de suster fan Kommodus. Hja is in widdo mei in jonge soan, dy't lang lyn in relaasje mei Maksimus hân hat, en se besiket syn help te winnen foar in gearspanning om har broer ôf te setten. Maksimus hat dêr lykwols gjin boadskip oan. Syn folgjende gefjocht is tsjin 'e legindaryske ûnfersleine (en al jierren pinsjonearre) gladiator Tigris fan Galje, dy't troch Kommodus weromhelle is nei de arena om mei Maksimus ôf te weven. De keizer hat beävensearre dat ûnder it twagefjocht in stikmannich tigers op Maksimus loslitten wurde sille, mar Maksimus wit de bisten te ûntwiken en wint it gefjocht. It publyk raast om 'e dea fan Tigris, en Kommodus oarderet Maksimus mei de tomme omleech om 'e eardere kampioen de genedeklap ta te bringen, mar Maksimus wegeret en rint fuort.
Kommodus, dy't net fan juster is, wit dat der wat geande is. Troch syn omkesizzer Lusius Fearus, de jonge soan fan Lusilla, út te kloarkjen, bewissiget er him fan syn fermoeden dat Lusilla tsjin him gearspant. Letter kriget er Lusilla, troch Lusius te bedriigjen, safier dat se al har bûnsgenoaten ferriedt. Fan no ôf oan, sa fertelt Kommodus oan syn suster, sil er har soan as gizelder foar har goed gedrach brûke. Ek sille se libje sa't er altyd al wollen hat, as man en frou, sadat se him in opfolger skinke kin dy't fan nommel bloed is. De Pretoriaanske Garde nimt Grachus yn 'e hechten en komt ek by de slavebarakken dêr't Maksimus en syn maten sliepe. Proksimo wegeret lykwols iepen te dwaan en jout syn slaven ynstee de kaaien fan it koaiwurk dêr't de barakken mei ôfsletten binne. Wylst de oare gladiators it opnimme tsjin 'e binnenbrekkende Pretoriaanske Garde, naait Maksimus út fia in tunnel dy't tagong jout ta de Romeinske katakomben. By it gefjocht komme Hagen en ferskate oare gladiators om. Proksimo wurdt letter yn syn keamer troch leden fan 'e Pretoriaanske Garde fermoarde. Maksimus berikt it ôfsprutsen plak dêr't Sisero op him wachtet, mar it blykt in falstrik te wêzen: Sisero wurdt deade en Maksimus wurdt finzennommen.
Swahily (folk)
De Swahily (Swahily: Waswahili) foarmje in etnyske groep dy't yn East-Afrika oan 'e kusten fan 'e Yndyske Oseaan wennet. Harren heitelân, de saneamde Swahilykust, omfiemet de kustgebieten fan Kenia en Tanzania (mei yn 't bysûnder Sansibar), it súdeasten fan Somaalje en it noardeasten fan Mozambyk. De taal fan 'e Swahily, dy't ek Swahily hjit, is in Bantoe-taal fan 'e Niger-Kongoleeske taalfamylje, dy't sûnt de koloniale tiid yn East-Afrika rûnom brûkt wurdt as lingua franca, en sadwaande in offisjele status hat yn Tanzania, Kenia en Oeganda. Neffens gegevens út 2007 wiene der doe sa'n 2 miljoen etnyske Swahily.
Etymology
De namme 'Swahily' komt fan 'e meartalsfoarm sawāḥil (سواحل), fan it Arabyske sāḥil (ساحل), in eigenskipswurd foar "grins" of "kust" (bygelyks yn gearstallings, lykas yn dit gefal as 'kustbewenners'). Ut ditselde wurd komt ek de namme Sahel fuort, foar de oergong fan it gebiet dêr't lânbou mooglik is nei de woastyngrûn fan 'e Sahara. Yn it Swahily wurdt oan 'e namme Swahili it foarheaksel Wa- tafoege om oan te jaan dat it om in folk giet.
Demografy
Fierwei de measte Swahily libje yn Tanzania, dêr't se de steatsdragende naasje foarmje yn 'e autonome republyk Sansibar. Dêr meitsje se mei sa'n 1,2 miljoen minsken likernôch 92% fan 'e befolking út. Op it fêstelân fan Tanzania, it âlde Tanganjika, libje by de kust fan 'e Yndyske Oseaan lâns en yn 'e grutte metropoal Dar es Salaam nochris sa'n 400.000 Swahily. Neffens de Keniaanske folkstelling fan 2009 wennen der doe krapoan 111.000 etnyske Swahily oan 'e Keniaanske kust, wylst der yn 1998 oan 'e súdeastkust fan Somaalje 164.000 Swahily teld waarden. Fierders wenje yn it uterste noardeasten fan Mozambyk neffens in telling út 2006 noch sa'n 10.000 Swahily. Yn Omaan wenje likernôch 22.000 lju dy't alteast foar in diel de Swahily-etnisiteit hawwe, wêrby't it foar it meastepart giet om ôfstammelingen fan 'e lju dy't út Sansibar wei dêrhinne repatriëarre binne nei de fal fan it Sansibareeske sultanaat, yn jannewaris 1964. As men dêrby opteld de Swahily om utens, bygelyks yn 'e Feriene Steaten, Grut-Brittanje en op it Arabysk Skiereilân, komt men yn totaal út sa'n 2 miljoen minsken.
Skiednis
De Swahily komme fuort út 'e oarspronklike Bantoe-befolking fan 'e Eastafrikaanske kust, en hawwe dy krite teminsten al sûnt de twadde iuw n.Kr. bewenne. Oarspronklik wiene hja fiskerlju dy't inkeld de kust fan it fêstelân bewennen, mar troch it yngeande kontakt dat hja hiene mei de bewenners fan 'e eilannen, lykas Sânsbibar, Pemba en de Bajuni-eilannen, waarden de oarspronklike bewenners fan dy gebieten stadichoan ta Swahily assimilearre. Itselde barde fan 'e sechsde iuw ôf mei de bewenners fan 'e kust fan it fêstelân oant yn Somaalje.
Yn 'e Midsiuwen fêstigen har boeren út Omaan op 'e Sansibareilannen, dy't dêr krûdnagels begûnen te ferbouwen en de islaam der brochten. De Swahily ûntjoegen har ta kundige seelju en keaplju, en stadichoan naam de hannel ta, om tusken de tolfde en fyftjinde iuw syn hichtepunt te berikken. Sansibar, Mombasa, Dar es Salaam en oare plakken groeiden út ta machtige stêdsteaten, dy't in wichtige en ynfloedrike rol spilen as tuskenhannelers tusken it binnenlân fan East-Afrika en Súdlik Afrika oan 'e iene kant en Araabje, Perzje en Ynje oan 'e oare kant, oant sels Sina ta. Sineesk ierdewurk en Arabyske kralen binne by archeologyske opgravings weromfûn yn 'e ruïnes fan Grut-Simbabwe, dy't dêr sûnder mis fia de Swahilykust bedarre binne.
Tsjin 'e ein fan 'e Midsiuwen ûntwikkelen de slavehannel en de hannel yn ivoar har ta de wichtichste boarnen fan ynkomsten foar de Swahilykust. Nei't de Portegezen omtrint 1525 it hiele kustgebiet ûnderwurpen hienen, waarden withoefolle finzen nommen lju út it binnenlân fan Afrika op 'e slavemerken fan Sansibar of Mombasa oan harren ferkocht, om sa úteinlik op 'e plantaazjes fan Brazylje te bedarjen, dat doedestiden ek in Portegeeske koloanje wie. Fan 'e midden fan 'e sechstjinde iuw ôf kaam de Portegeeske hearskippij oer de Swahilykust almar mear ûnder fjoer te lizzen fan 'e Omaanske Arabieren, dy't de Portegezen oan it begjin fan 'e achttjinde iuw út it gebiet wisten te ferdriuwen.
Om 1800 hinne hiene de Omany harren macht oer Sansibar konsolidearre, dat doe fierwei it wichtichste kommersjele sintrum fan East-Afrika wurden wie. Tsjin 'e midden fan 'e njoggentjinde iuw wie Sansibar útgroeid ta wrâlds grutste produsint fan krûdnagels en de grutste slavemerk fan Afrika, dêr't jiers 50.000 negerslaven ferhannele waarden, foar in grut part nei de plantaazjes fan 'e koloanjes Mauritsius en Reünion, yn 'e Yndyske Oseaan. De fraach nei slaven wie sa grut, dat guon slavekeaplju, lykas de beruchte Tippu Tip, op in stuit fêste bases oanleine yn it Afrikaanske binnenlân, by Tabora en Ujiji. Hjirtroch waard Sansibar sa wichtich, dat sultan Saïd bin Sûltan fan Omaan syn hof yn 1832 ferpleatste fan it Arabysk Skiereilân nei Sansibar.
Mids njoggentjinde iuw arrivearren ek de earste Jeropeeske ûntdekkingsreizgers en sindelingen oan 'e Swahilykust, om dêrwei it Afrikaanske binnenlân yn te reizgjen. De sindelingen, lykas de ferneamde David Livingstone, besochten oan 'e kust, dy't tsjin dy tiid stevich yn 'e gryp fan 'e islaam ferkearde, om 'e nocht it kristendom te bringen en wiene skokt troch de eksessen fan 'e slavehannel. Nei ûntdekkingsreizgers en de sindelingen folgen de ympeariumbouwers, en tsjin 1880 wie Sansibar yn 'e Britske ynfloedssfear lutsen. Yn 1884 stiften de Dútsers harren koloanje Dútsk East-Afrika (dêr't letter Tanganjika út fuortkomme soe) en yn 1886 fêstigen de Britten har bewâld oer Britsk East-Afrika, it lettere Kenia.
Gladiator (film út 2000)
Plot
Neitiid keart de befrijde Djûba nachts werom nei it Kolosseum om 'e byldsjes fan 'e frou en soan fan Maksimus, dy't ûnderdiel útmakken fan 'e heidenske leauwenspraktyk fan 'e generaal, te begraven op it plak yn 'e arena dêr't er stoarn is. Hy ûnthjit Maksimus dat hysels him yn it hjirneimels weromsjen sil, "mar no noch net".
Swahily (folk)
Skiednis
De striidkwestje om Sansibar, dêr't de Dútsers ek oanspraak op makken, waard yn 1890 regele mei it Hilgelân-Sansibar-ferdrach wêrby't de Britten it eilân Hilgelân, yn 'e Dútske Bocht, ôfstiene yn ruil foar it opjaan troch de Dútsers fan al harren oanspraken op Sansibar. Under it Britske bestjoer waard it near lein op 'e slavehannel, dy't ûnder Britske druk al yn 1845 beheind wie ta de hannel tusken de Sansibareilannen en it fêstelân fan Afrika, en yn 1873 hielendal ferbean waard. Underwilens wie it Sultanaat Sansibar yn 1856 ûnôfhinklik wurden fan Omaan, mei in eigen foarstehûs (in tûke fan 'e sultansfamylje fan Omaan) dat fan 1890 ôf regearre ûnder in Britsk protektoraat.
It Dútske bestjoer oer Tanganjika duorre oant de ein fan 'e Earste Wrâldoarloch, doe't Dútslân al syn koloniale besittings ûntnadere waarden. Neitiid waard Tanganjika as in mandaatgebiet fan it Folkebûn (en letter as in trustgebiet fan 'e Feriene Naasjes) bestjoerd troch de Britten. Yn 'e koloniale tiid waard it Swahily as in legere bestjoerstaal njonken it Ingelsk ynfierd yn hiel East-Afrika. Dêrfandinne dat it troch Tanzania en Kenia (en letter ek troch Oeganda) ynfierd waard as offisjele taal doe't dy lannen dekolonisearre waarden. Tanganjika wûn syn ûnôfhinklikens yn 1961, twa jier letter, yn 1963, folge troch sawol Kenia as Sansibar. Yn Sansibar duorre it bewâld fan 'e sultans dêrnei noch mar ien moanne, fan desimber 1963, doe't it eilannerykje selsstannich waard, oant jannewaris 1964, doe't de lêste sultan, Djamsjyd bin Abdûlla, by in bloedige revolúsje ôfset waard. Dêrnei waard de Folksrepublyk Sansibar en Pemba útroppen, mar in fearnsjier letter, yn april 1964, waard dat lytse steatsje ûnder it regear fan presidint Abeid Karume by Tanganjika foege, sadat der in nij lân ûntstie mei in namme dy't opmakke wie út 'e earste wurdlidden fan 'e beide eardere steaten: Tanzania.
Gladiator (film út 2000)
Produksje
Regisseur Ridley Scott waard troch it meitsjen fan Gladiator ynspirearre troch it njoggentjinde-iuwske skilderij Pollice Verso ("Mei de Omdraaide Tomme") fan Jean-Léon Gérôme. De earste ferzje fan it senario waard skreaun troch David Franzoni, dy't himsels ynspirearje liet troch de roman oer gladiators Those About to Die út 1958, fan Daniel P. Mannix. Neitiid waard it skript bewurke troch John Logan en William Nicholson.
Swahily (folk)
Skiednis
Sûnt dy tiid foarmet Sansibar in autonome republyk binnen Tanzania, hoewol't it selsbestjoer fan 'e regio ûnder it mear as fyftichjierrich regear fan 'e Tanzaniaanske Chama cha Mapinduzi (CCM, "Partij fan de Revolúsje") sterk útholle is. Sûnt de ûnlijich ferrûne ferkiezings fan 1995 hat him op Sansibar in lûdroftige ûnôfhinklikheidsbeweging ûntjûn dy't op polityk mêd fertsjintwurdige wurdt troch it Civic United Front (CUF). Nei de ferkiezings fan 2000, wêrby't op grutte skaal fraude plakfûn, waarden folksprotesten op Sansibar bloedich ûnderdrukt doe't oerheidstroepen yn jannewaris 2001 it fjoer iepenen op demonstranten. Dêrby kamen 35 minsken om it libben en rekken 600 oaren ferwûne. Neitiid ûntflechten in protte Sansibarezen op fiskersboaten Tanzania en sochten beskûl yn 'e buorlannen. Yn 2009 kaam it op Sansibar ta in fermoedsoening tusken de CCM en it CUF.
Taal
De taal fan 'e Swahily is it Swahily, dat yn East-Afrika troch sa'n 5 miljoen minsken as memmetaal sprutsen wurdt (wêrfan fan mar 2 miljoen etnyske Swahily), en wrâldwiid mooglik wol troch 130 oant 150 miljoen minsken as twadde taal oanleard is. It Swahily is in Bantoe-taal, dy't mei in grut tal oare talen yn Sintraal-, East- en Súdlik Afrika troch taalkundigen ûnderbrocht wurdt yn 'e grutte Niger-Kongoleeske taalfamylje. De naust mei it Swahily besibbe talen binne it Komoreesk, de nasjonale taal fan 'e Komoaren, en it Midjikenda út Kenia. It Swahily hat in offisjele status yn Kenia, Tanzania, Oeganda en de tsien eastlike provinsjes fan 'e Demokratyske Republyk Kongo, en wurdt yn East-Afrika en it gebiet fan 'e Afrikaanske Grutte Marren rûnom as lingua franca brûkt, oant yn noardlik Sambia en Malawy ta.
Gladiator (film út 2000)
Produksje
De film wie in Amerikaansk-Britske ko-produksje. As produsinten hiene Douglas Wick, Branko Lustig en Franzoni sels de lieding oer it projekt, wêrfoar't in budget fan $103 miljoen beskikber wie. Se wurken yn opdracht fan 'e studio's Scott Free Productions en Red Wagon Entertainment. De kamerarezjy waard dien troch John Mathieson, wylst de filmmuzyk fersoarge waard troch Hans Zimmer en Lisa Gerrard.
Swahily (folk)
Religy
De islaam fêstige him fan 'e njoggende iuw ôf oan 'e Swahilykust. Benammen fanwegen harren hannelskontakten mei it Midden-Easten wiene de Swahily yn East-Afrika ien fan 'e earste etnyske groepen dy't it nije leauwe oannamen. Sûnt hat de islaam in ferienjende rol spile dy't de wiid fersprate Swahily mei-inoar ferbynt. It wiene de Swahily dy't op har beurt de islaam yn it efterlân fan East-Afrika yntrodusearren. Hoewol't Westerske sindelingen yn 'e njoggentjinde iuw war diene en bekear de Swahily ta it kristendom, wie dat, yndividuële gefallen bûten beskôging litten, alhiel om 'e nocht.
De Swahily hingje in frij strange en yn elts gefal otterdokse foarm fan 'e islaam oan. Sa wurdt it Sûkerfeest, dat de ein fan 'e fêstelmoanne Ramadan markearret, rûnom fierd yn gebieten dêr't de Swahily de mearderheid fan 'e befolking útmeitsje. Grutte oantallen Swahily út Tanzania, Kenia en Mozambyk ûndernimme fierders de ferplichte hadj, de pylgerstocht nei Mekka. Ek wurde tradisjonele foarmen fan islamityske kledaazje, lykas de djilbab en de thob, mank de Swahily in protte droegen. Oan 'e oare kant dogge de Swahily ek oan divinaasje, dat se oernommen of beholden hawwe út 'e Afrikaanske natoerreligyen. Sokke takomstfoarsizzings wurde lykwols dien troch op willekeurige wize in fers út 'e Koraan oan te wizen en de tekst dêrfan ta te passen op wat men witte wol. Fierders drage Swahily-manlju gauris amuletten wêrfan't se leauwe dat dy har beskermje sille.
Gladiator (film út 2000)
Opnamen
De opnamen fûnen fan jannewaris oant maaie 1999 plak op lokaasje yn it Bournewâld yn it Ingelske greefskip Surrey (trije wiken), yn Ouarzazate yn Marokko (trije wiken) en yn Fort Ricasoli op Malta (njoggentjin wiken). Yn Surrey waarden de sênes yn 'e bosken fan Germaanje filme. Yn Marokko waarden de earste gladiatorgefjochten fan Maksimus opnommen en Malta wie it dekôr foar de sênes yn it âlde Rome, dy't ûnder de postproduksje troch it gebrûk fan special effects fierder oanpast waarden. Dêrfoar waard yn Malta in replika fan likernôch in trêdepart fan it Kolosseum neiboud, mei in hichte fan 15,8 m, dy't fierhinne bestie út gips en tripleks. De bou duorre in moanne en koste nei skatting $1 miljoen. Guon binnendoarsênes waarden opnommen yn 'e Shepperton Studios yn Surrey.
Distribúsje
De distribúsje fan Gladiator waard yn 'e Feriene Steaten fersoarge troch DreamWorks Pictures en dêrbûten troch Universal Pictures. De film gie op 1 maaie 2000 yn Los Angeles yn premiêre, wêrnei't er op 5 maaie iepene yn 'e Amerikaanske en op 11 maaie yn 'e Britske bioskopen. Gladiator waard op 21 novimber 2000 foar it earst op dvd útbrocht en yn septimber 2009 foar it earst op blu-ray.
Untfangst
Gladiator krige fan 'e filmkritisy oer it algemien positive resinsjes. CNN neamde de fjildslach tsjin 'e Germanen as ien fan 'e "favorite slachsênes op it wite doek", wylst Marc Bernadin fan it tydskrift Entertainment Weekly Maksimus útrôp ta syn "op fiif nei favorite aksjeheld" omreden fan "Crowe syn hurde, op it moed kommende optreden." Yn itselde blêd neamde Gary Susman Gladiator syn op twa nei favorite wraakfilm. Yn desimber 2000 waard Gladiator troch de sjoggers fan 'e Britske tillefyzjefilmrubryk Film 2000 útroppen ta de bêste film fan it jier (mei 40% fan 'e stimmen), en by in opinypeiling troch de Britske tillefyzjestjoerder Channel 4, yn 2002, kaam Gladiator út 'e bus as de op fiif nei bêste film aller tiden.
Net eltsenien wie it dêrmei iens. De foaroansteande Amerikaanske resinsint Roger Ebert joech Gladiator yn 'e Chicago Sun-Times mar 2 fan 4 stjerren en omskreau it oansjen fan 'e film as "troebel, dizenich en ûndúdlik". Hy hie ek gjin goed wurd oer foar it senario, dat neffens him "depressiviteit brûkt as ferfanging foar persoanlikheid, en mient dat as personaazjes mar bitter en somber genôch binne, it ús net opfalle sil hoe saai oft se eins wol net binne." Camille Paglia wie it mei him iens en neamde Gladiator "saai, min yn byld brocht en grôtfol sentimintele polityk korrekte flauwekul."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hie Gladiator in goedkarringspersintaazje fan 77%, basearre op 189 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Ridley Scott en in treflike cast bringe mei súkses de yntinsiteit fan 'e Romeinske gladiatorgefjochten oer en teffens de politike yntriizjes dy't ûnder it oerflak broeie." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behelle Gladiator in goedkarringspersintaazje fan 67%, basearre op 46 resinsjes.
Historisiteit
Gladiator is hiel loskes basearre op echte foarfallen út it Romeinske Ryk yn 'e twadde helte fan 'e twadde iuw. Regisseur Ridley Scott woe de kultuer fan 'e Romeinen sa akkuraat mooglik yn byld bringe, en sette dêrom ferskate histoarisy yn as adviseurs. Nettsjinsteande dat wykt de film op in hiele rige plakken ôf fan 'e skiednis. Dy feroarings waarden makke om it ferhaal ynteressant te hâlden, om 'e plot te skewielen en om praktyske of feilichheidstechnyske redens. Sa makket de Romeinske kavalery yn 'e film gebrûk fan stiichbûgels, dy't doe noch net útfûn wiene. Yn 'e Romeinske Tiid hynsteried men mei in twahoarnich seal sûnder stiichbûgels, wat folle mear feardichheid en ûnderfining fereaske as it hynsteriden fan hjoed de dei.
Scott fertelde letter yn in fraachpetear dat er guon histoaryske eleminten út it senario skrast hie, om't dy neffens him foar it hjoeddeistige filmpublyk te ûnoannimlik west hawwe soene. Bioskoopgongers hawwe harren kennis oer it Romeinske Ryk, neffens him, nammentlik fral fan eardere films. Sa woe in iere ferzje fan it senario de gladiators yn 'e arena reklame meitsje litte foar produkten fan sponsors. Dat wie histoarysk akkuraat, mar Scott ornearre dat it filmpublyk it nea leaud hawwe soe en it beskôge hawwe soe as in anagronisme.
In elemint fan 'e film dat net striek mei de wurklikheid waard foarme troch de unifoarmen fan 'e Romeinske lezjonêrs, dy't fan likernôch it jier 75 stammen, wylst de film in iuw letter spilet. Ek drage de Germanen yn 'e film klean en wapenrissen út 'e Stientiid, wylst se doe al yn 'e Izertiid libben. Maksimus dyn freon Djûba, dy't in Numydjer hjit te wêzen, wurdt yn 'e film spile troch in negroïde akteur; yn it echt wiene de Numydjers Berbers mei blanke, licht tinte Mediterrane hûdskleur. Fierders waarden belegeringswapens lykas kattepûlen en ballista's yn it echt nea brûkt yn in iepen fjildslach, mar inkeld by belegerings. Leden fan 'e Pretoriaanske Garde wurde yn 'e film ôfbylde mei poarperne unifoarmen; dêrfoar is gjin inkele histoaryske grûnslach. Se droegen standertunifoarmen mei inkele unike dekorative eleminten. En yn 'e skyline fan Rome, dy't yn 'e film te sjen is, komme beskate gebouwen prominint yn byld dy't yn 180 noch net bestiene, lykas de Basilyk fan Maksentius en Konstantyn, dy't pas foltôge waard yn 312.
Wat de histoaryske figueren yn 'e film oangiet, moat men Gladiator beslist net as in wier ferhaal oannimme. Keizer Markus Aurelius waard net fermoarde troch syn soan Kommodus, mar stoar yn 180 yn Vindobona (Wenen) oan 'e Antonynske pest, in goarre dy't wierskynlik in epidemy fan 'e pokken of de mûzels wie. Der bestiet gjin inkele oanwizing dat Markus Aurelius fan Rome wer in republyk meitsje woe. Ynstee hearske er de lêste trije jier tegearre mei Kommodus, dy't nei syn dea allinnich trochregearre.
Yn it begjin fan 'e film besljochtet Markus Aurelius (troch de ynset fan Maksimus) de Markomanne-oarloch yn it foardiel fan it Romeinske Ryk, wylst dy eins noch yn folle gong wie doe't er stoar. Nei syn dea makke Kommodus der in ein oan troch mei de Markomannen en de Kwaden in fredesferdrach te sluten. Markus Aurelius lei ek net it near op 'e gladiatorgefjochten yn Rome (sa't de film hawwe wol), mar inkeld yn Antiochië, as straf foar de stipe fan dy stêd oan 'e usurpator Avidius Kassius. Wol ronsele er de gladiators fan Rome foar syn legioenen, wat resultearre yn in tekoart oan gladiators foar de gladiatorgefjochten, in ûntefreden befolking en in bûtenkâns foar eigners fan gladiatorskoallen (lykas de Proksimo yn 'e film) om mei ûnûnderfûne of net bot talintearre gladiators gâns jild te fertsjinjen.