cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moardnerij yn Wolhynje en East-Galysje
Poalske reaksje
It Poalske thúsleger beändere de moardpartijen fan de UPA mei wraakaksjes ûnder de Oekraynske befolking. Ek Oekraynske doarpen waarden platbaarnd en de bewenners dêrfan fermoarde. It rûn allegear sa bot út de hân, dat sels de Sovjet-autoriteiten oandien wiene. Op 14 maart 1945 ynformearren de Sovjet-Oekraynske autoriteiten Moskou dat grinsplysje-ienheden fan it Folkskommisariaat foar Ynlânske Saken berjocht krige hiene, wêrneffens Poalske militêre ienheden de Oekraynske befolking terrorisearren en meidiene oan massamoarden ûnder de Oekraynske befolking en hiele doarpen delbaarnden.
Nei rûzing waarden 10.000 oant 12.000, mooglik 15.000 Oekraïners it slachtoffer fan Poalske wraakaksjes.
De UPA nei de oarloch
Nei de oarloch bleau de UPA fechtsjen tsjin de Sovjet-Uny. Fan 1945 oant 1946 slagge de organisaasje der yn om de helte fan de Oekraïne te kontrolearjen. Yn in geheim oerlis yn 1947 tusken de Sovjet-Uny, Poalen en Tsjechoslovakije waard besletten de UPA mienskiplik oan te pakken. Yn 'e rin fan de tiid ferlear de UPA syn ienheid en ûnstiene der jimmeroan mear lytsere groepen.
It Poalske Folksleger fierde yn 1947 de Operaasje Wisła út, werby't likernôch 150.000 Oekraïners út harren eardere, no by Poalen yndielde, wengebiet útset waarden. De UPA besocht dat tefoarren te kommen en focht tsjin de Poalske striidkrêften. Yn 1950 waard Roman Schuchewytsch, de belangrykste opperbefelhawwer yn 'e skiednis fan de UPA, deade. It Sovjet-leger makke yn 1954 definityf in ein oan de UPA.
Neitiid
Nei de fal fan 'e Sovjet-Uny en de ûnôfhinklikens fan de Oekraïne soarge de beöardieling fan de UPA foar swierrichheden tusken Poalen, Ruslân en Israel oan 'e iene kant en de Oekraïne oan 'e oare kant. Ek hjoed-de-dei spilet de UPA noch in grutte rol yn 'e Poalsk-Oekraynske relaasjes. De Poalske steat beskôget de UPA as in kriminele organisaasje en ferantwurdlik foar de genoside op de Poalske befolking yn Wolhynje en dielen fan East-Galysje.
De West-Oekraynske stêd Ternopil rôp 2011 as betinkingsjier út foar Dmytro Kljatsjkivksyj, ien fan de haadferantwurdliken fan de etnyske suverings. Nei't yn 2007 in oare haadferantwurdlike, Roman Sjûchevitsj, fan de Oekraynske presidint Viktor Jûsjtsjenko de earetitel "Held fan 'e Oekraïne" krige, protestearden njonken it Poalske regear ek it Simon Wiesenthal Center en it Europeeske Parlamint. President Viktor Janûkovitsj draaide dat beslút werom.
Yn in troch it Poalske parlemint oannommen resolúsje fan 12 july 2013 waard it geweld feroardiele as in etnyske suvering mei de skaaimerken fan genoside. Dêrfoar oer naam it Oekraynske parlemint begjin april 2015 it beslút om de leden fan de UPA as ûnôfhinklikheidsstriders te erkennen.
Om't de moardpartijen yn Wolhynje en East-Galysje neffens it Genosideferdracht fan 1951 alle skaaimerken fan in genoside hawwe, bekrêftige de Senaat fan de Republyk Poalen de moardnerijen as folkemoard. Ek de Poalske lândei beskreau de moardnerij as folkemoard. Dat late ta in ôfkarrende reaksje fan de Oekraynske presidint Petro Porosjenko. It haad fan it Oekraynske Ynstitút foar Nasjonale Betinking omskreau de resolúsje fan de Poalske Sejm as "in resultaat fan de anty-Oekraynske hystery yn Poalen". thumb|left|Plechtichheid fan de Nasjonale Betinking yn Poalen fan de slachtoffers fan de genoside Yn jannewaris 2017 waard in yn 2005 stifte monumint yn it eardere doarp Huta Pieniacka (Oblast Lviv) foar de dêr op 28 febrewaris 1944 fermoarde 600 oant 900 Poalen en joaden troch ûnbekenden fernield. De daders lieten op it fernielde stiennen krús en de twa stiennen platen fan it betinkingsplak grafity fan Oekraynske flaggen, UPA-symboalen en SS-runen efter. thumb|260px|In katolike begraffenis yn [[Ostrówki fan slachtoffers fan de moardnerij]] De Poalske fice-premier sei yn juny 2023 dat it tige dreech is foar te stellen dat de Oekraïne lid wurdt fan de Europeeske Uny as it lân gjin tastimming jout om de slachtoffers fan de moardnerij op te graven sadat hja in fatsoenlike begraffenis yn Poalen krije kinne. Dy reaksje waard jûn nei't it Oekraynske Ynstitút foar Nasjonale Betinking sei dat sokke opgravings allinne tastien wurde as Poalen mear docht om de skeinde tinkstiennen foar de Oekraynske UPA-striders te restaurearjen.
Om't it 80 jier lyn wie dat de grutskalige slachtingen ûnder de Poalen útein setten, betochten presidint Andrzej Duda en syn Oekraynske amtsgenoat Volodymyr Zelensky foar it earst tegearre yn Lûtsk de moardnerij. De Oekraïne wegeret lykwols ekskuses oan te bieden of it as genoside te erkennen.
Film
De Poalske filmregisseur Wojciech Smarzowski wurke fan 2014 oant 2016 oan de opnames foar de spylfilm "Hatred" (alternative titel "Wolyn"), dy't as tema de moardnerij yn Wolhynje en East-Galysje hat.
De film gyng yn septimber 2016 yn Gdynia yn 'e Poalske bioskopen yn premjêre. Yn 'e Oekraïne waard de film ferbean.
Anger as Art
Anger as Art is in Amerikaanske metalband oprjochte yn 2004 yn Pasadena. De band brocht yn 2006 syn debútalbum Anger as Art út. De teksten fan de band gean benammen oer de hel, it tsjustere en grime. Anger as Art hat fiif studio-albums en ien live-album útbrocht.
Gewichtheffen op de Olympyske Simmerspullen 1984
De Olympyske Simmerspullen 1984 ek wol de XXIIIe Olympiade neamd waarden yn 1984 yn Los Angeles, de Feriene Steaten hâlden. It gewichtheffen waard hâlden yn it Albert Gersten Pavilion.
Doping
Der waarden tidens dizze spullen fjouwer gewichtheffers trapearre op it brûken fan doping. Dat wiene de Libaneeske, Mahmoud Tarha út de klasse oant 52 kg, De Sweed, Göran Pettersson út de klasse oant 110 kg, De Eastenriker, Stefan Laggner en de Gryk, Serafim Grammatikopoulos. Sy waarden alle fjouwer út de útslach skrast.
Notaris
In notaris (fan it latynske notarius, "skriuwer") is in iepenbier skriuwer fan private oarkundes. It amt komt út de âldheid, kaam yn de lette Midsiuwen fia Súd-Frankryk nei it noarden ta en komt dan mei it Romeinske Rjocht yn de 15e iuw nei Fryslân ta en wurdt dan beöefene troch inkele 'keizers-orkenen' (tsjûgen). Yn de Saksyske tiid (1505) komt de namme Notaris op.
Sevearus Aleksander
right|thumb|250px|Búste fan Aleksander Sevearus, museum it Louvre, Parys Sevearus Aleksander (1 oktober 208 - 19 maart 235), meastentiids ek Aleksander Sevearus neamd, folút yn it Latyn as Marcus Aurelius Severus Alexander, wie keizer fan Rome fan 222 - 235. Hy hearde by de Servearyske dynasty en wie yn tsjinstelling fan syn neef Elagabalus dy't foar him keizer wie in evenredige en betochtsume keizer.
Komôf
Aleksander Sevearus waard berne mei de Latynske namme Marcus Julius Gessius Alexianus (of neffens oare boarnen Gessius Bassianus Alexianus') yn "Caesarea sub Libano" yn it tsjintwurdige Libanon. Troch syn beppe Julia Maesa waard hy nei foaren skood as erfgenamt fan de Romeinske keizer Elagabalus. Syn beppe beskerme him ek tsjinoer lettere besikings him út de wei te romjen. Elagabalus waard fermoarde en de jonge Aleksander Sevearus waard, yn earsten ûnder fâdij fan syn beppe en nei har dea fan syn mem Julia Mamaea, de nije keizer.
As neef fan syn foargonger Elagabalus hie Aleksander Sevearus it prysterskip fan El-Gabaal urven, mar hy makke fuort in ein oan dizze ymportearre religieuskse praktiken yn Rome, want de Romeinske befolking wie hjir frijwat op tsjin. Hy stjoerde de hillige stien fan Emesa werom nei Syrje en wijde de timpel fan Elagabalus op 'e nij oan de Romeinske god Jupiter Ultor.
It Sassanidyse gefaar
Hoewol't de beide Julia's mei de jonge Sevearus Aleksander Rome wer in kundich en evenredich bestjoer joegen, ûntstie der al gau ûnrêst tsjin it froulju-bewâld. Underwilens hie der yn it oanswettende ryk fan de Parten in wichtige omwinteling west dy't tige gefaarlike feroaring ynhâlde foar it Romeinske rk. De Sassaniden hienen ûnder foarst Ardashir de macht oernomd fan it swakke bewâld fan de Parten. Dêrtroch waard de easterbuorman in bedriging fan belang. Hja foelen it Romeinske ryk yn en yn 230 gong de Romeinske provinsje Mesopotaamje ferlern en waard it hiele easten bedrige troch de Sassaniden.
Aleksander sette him mei it leger nei it easten en makke mei súkses in ein oan de Perzyske bedriging. Lykwols wie syn oanfal op de Sassaniden net it súkses dêr't hy op hope hie. De Romeinske provinsje Mesopotaamje koed er net werom feroverje. Syn tsingader Ardashir slagge deryn de wichtige oanfal op de stêd Ctesifon, net allinnich ôf te warren mar om te setten yn in Romeinske nederlaach fan formaat. Yn stee fan in oerwinning helje dy't foarfêst in ein meitsje soe oan de lêstige Perzen en Aleksander yn de fuotspoaren fan syn yllustere nammegenoat trede kind hie, moast hy him dellizze mei in soarte fan lykspul. It hindere Aleksander yn alle gefallen net om op 25 septimber 233 in oerwinningstaspraak te hâlden wêryn de nederlaach fan Ctesifon ferswijd waard.
Ein
Aleksander kaam as triomfator nei Rome werom, mar moast fuort mei it leger nei de Donau-grins dat bedrige waard troch Germaanske stammen. Hy ferlear it oansjen fan it leger doe't er de bedriging fan de Germanen mei ûnderhannelings oplosse woe ynstee fan kriichfiere. Yn 235 waarden hy en syn mem fermoarde as gefolch fan in militêre kûp en kaam de earste soldatekeizer Maksiminus Traks op de keizerlike troan.
Sybrand fan Okkinga
Sybrand fan Okkinga (Ljouwert 16?? - dêre?, 1698) wie ûntfanger-generaal floreenrinte. Hy hie in foarleafde foar kartografy, besiet feanen yn Bakkefean en joech om 1680 in kaart út fan Opsterlân. Dy waard ferbettere oernomd troch Bernardus Schotanus à Sterringa yn de gritenijatlas (1698, 1718).
Aenjewierder Tsjerke
thumb|Aenjewierder Tsjerke De Aenjewierder Tsjerke (Nederlânsk: Aengwirder Kerk) is in tsjerkegebou oan de Pastorijeleane yn Tsjalbert. De herfoarme tsjerke út 1742 is, neffens in gevelstien boppe de yngong oan de westside, boud yn opdracht fan grytman fan Aenjewier Martinus fan Bouricius (1707-1755). De sealtsjerke hat in trijesidich sluten koar en houten geveltoer mei ynsnoerde spits oan de westside. Yn de toer hinget in liedklok (1670) fan klokkejitter Petrus Overney. Yn 1825 waard oan de noardside in dwerspân boud mei in neoklassisistysk toskaanse yngongspoarte. De preekstoel is út de santjinde iuw. It oargel út 1869 is boud troch L. van Dam en Soannen. De tsjerke is in ryksmonumint. Yn 2011 is de tsjerke restaurearre.
De PKN Gemeente Tsjalbert-De Knipe tsjerket ôfwikseljend yn dizze tsjerke en de Nij Brongergea Tsjerke.
Margareta fan Beieren-Straubing
thumb|Margareta fan Beieren (Anonymus, [[Flaamske Skoalle) ]] thumb|De tombe wêryn Margaretha leit mei har man [[Jan sûnder Eangst]] Margaretha fan Beieren-Straubing (wierskynlik Den Haach, 1363 - Dijon, 23 jannewaris 1423), wie de dochter fan hartoch Albrecht fan Beieren en Margareta fan Brieg.
Houlik en bern
Se troude mei Jan sûnder Eangst, in soan fan Filips de Stoute. Ut dat houlik waarden berne:
Har broer, greve Willem VI fan Hollân, troude mei in dochter fan Filips de Stoute. Troch dit dûbelhoulik waard it greefskip Hollân bot oan it hartochdom Boergonje bûn.
Golf fan Morbihan
De Golf fan Morbihan (Frânsk: Golfe du Morbihan, Bretonsk: Mor Bihan) is in ynholte fan de Atlantyske Oseaan, oan de súdkust fan Bretanje. Yn it Bretonsk betsjut de namme "lytse see". It departemint Morbihan is nei de golf neamd.
Ferlingde Skrâns
thumb|right|250px|It begjin fan de ferlingde Skrâns (2010) De Ferlingde Skrâns is in strjitte yn Ljouwert; in ferlinging fan de Skrâns.
Piet Engels
thumb|P.J. Engels (1973) Peter Joseph (Piet) Engels (Terwinselen, 25 septimber 1923 – Ljouwert, 13 april 1994) wie in Nederlânsk politikus.
Engels wie i Frysk KVP-politikus, dy't yn Limburch grut waard. Yn de Twadde Keamer fan de Steaten Generaal hie hy it meastal oer maatskiplik wurk, ûnderwiis en de wurkleazens ûnder de jongerein. Doe't hy frege waard om minister fan CRM yn it kabinet-Biesheuvel I te wurden, joech Marga Klompé him de rie om dat net te dwaan, omdat hy yn Ljouwert wenjen bleau. Hy die it wol en akseptearre de antirevolúsjonêre Hannie van Leeuwen net as steatssekretaris, mar wol de VVD'er Henk Vonhoff. Neidat syn politike karriêre ta in ein kaam, ûnder oaren troch sûnensproblemen, wie er foaral dwaande mei syn húshâlding. Dochs bleau er wol warber op it mêd fan maatskiplik wurk troch oant syn ferstjerren ta ferskate lokale organisaasjes te stypjen.
W.F. Hermans
Op 23 desimber 1972 skreau Engels yn in brief oan Willem Frederik Hermans dat dy de P.C. Hooft-priis 1971 krigen hie. Tsien dagen letter die bliken dat de priis net 18.000 gûne wie, sa't yn de brief stie, mar 8.000 gûne. Doe wegere Hermans de priis, omdat hy net ûnderskieden winske te wurden 'troch in minister waans hantekening fan de iene op de oare dei 10.000 gûne in waarde sakke'.
Oegekleaster
Oegekleaster of Kleaster Marijepoarte (eartiids: Ogacloster) wie in úthôf fan kleaster Blomkamp by Hartwert. Hy waard troch ôfskaffing fan de konversen yn 1414 ferhierd oan susters tertsjaressen, dy't der Marijepoarte (Mariënpoort) stiften. It is nei in brân yn 1497 nijboud, mar yn 1572 ferwoaste troch de geuzen.
Yndyk (Boazum)
Yndyk is in delsetting noardeast fan Boazum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as Indijk, Indiick en Indyck. Der lizze party diken noardeast fan Boazum.
Sa'n ien kilometer eastsúdeast fan Yndyk stiet in Amerikaanske wynmotor, de Klaeiterpstermole.
Ierappelrebûlje
thumb|300px|Froulju mei harren bût De ierappelrebûlje wie in rebûlje yn 1917 op de eastlike eilannen en yn de Czaar Peterbuert fan Amsterdam.
Oarsaak
Yn it begjin fan de 20e iuw kaam der mear fiedsel ta foldwaan fan arbeiders. De Earste Wrâldkriich makke oan dizze ûntwikkeling in ein. Nederlân wie net yn oarloch, mar ûnderfûn wol hinder fan de omstannichheden. De ynfier en útfier fan allerhanne guod stûke en bôle en oar fiedsel gong op de bon. Der kamen gearkeukens en yn jannewaris 1917 kaam bôle op rantsoen.
Op 28 juny 1917, doe't der al skoftlang gjin ierdappel mear te krijen wie, waard yn de folkswiken fan Amsterdam bekend, dat der yn de Prinsengracht in skip mei ierappels bestimd foar it leger lei. De arbeidersfroulje fan de Eastlike Eilannen en de Czaar Peterbuert teagen derhinne en plonderjen it skip om harren húshâldings fiede te kinnen.
thumb|300px|Plysje jaget op plonderers
Moarderij
Yn de earste wike fan july boaze de rebûlje oan, de arbeiders kamen no sels ek yn aksje en pakhuzen en winkels waarden plondere. De Amsterdamske plysje stie machteleas en it leger kaam der oan te pas. De rebûlje mûne út yn in grutte fjildslach op 5 july 1917, wêrby't militêren mei kûgels op de mannichte skeaten dy't byinoarkommen wie op it Haarlimmerplein. De opstân einige yn in moarderij dêr't 9 deaden en 114 ferwûnen by foelen.
Yn it lêste oarlochsjier 1918 soe de fiedselsituaasje yn Nederlân noch minder wurde. In protte minsken moasten op de râne fan de hongersdea libje en de wurkleasheid naam ta. De Spaanske gryp-epidemy sloech ta en easke tûzenen slachtoffers dy't troch it gebrek oan fiedsel bot ferswakke wienen. De wapenstilstân op 11 novimber 1918 kaam foar Nederlân krekt op tiid. In nije winter mei honger en kjeld foar de arbeiders waard foarkommen, lykas in driigjende revolúsje.
Oantins
thumb|Betinkingsboerd út 1918 Nei oanlieding fan de rebûlje binne betinkingsboarden makke. Op ien dêrfan út 1918 dat te sjen is yn it Amsterdamsk Histoarysk Museum is doetiidsk minister fan Lânbou en Distribúsje Folkert Posthuma op koartwillige wize werjûn.
Aardappeloproer (1917)
Aleksander Koltsjak
thumb|260px|Fise-admiraal Koltjsak (1916) Aleksander Vasilevitsj Koltsjak (Russysk: Александр Васильевич Колчак; transliterearre Aleksandr Vasiljevitsj Kotsjak; berne op 16 novimber 1874 yn Aleksandrovskoje (Sint-Petersburch) – ferstoarn op 7 febrewaris 1920 yn Irkûtsk) wie in Russyske admiraal ûnder de tsaar en polityk en militêr lieder fan de Witen yn de Russyske Boargeroarloch.
Karriêre
Koltsjak waard yn in militêr fermidden berne en oplaat foar in karriêre yn 'e Russyske Keizerlike Marine. Hy tsjinne fan 1895 oant 1899 yn Vladivostok en waard dêrnei stasjonearre yn Kronstadt. Yn 1900 gie er as hydrolooch op in Poalekspedysje. Yn de Russysk-Japanske Oarloch (1905) hie er it befel oer in kruser, wêrmei't er ûnder oaren by it belis fan Port Arthur ferskate Japanske skippen sinke liet. Nei de Russysk-Japanske Oarloch levere er in wichtige bydrage oan de weropbou fan de Russyske float, dy't doe foar in grut part ferneatige wie. Yn de Earste Wrâldkriich wied er in betûft organisator en waard er promovearre ta fise-admiraal en kommandant fan de Swarte See Float.
Revolúsje en boargerkriich
Nei de Oktoberrevolúsje gie Koltsjak oer Japan en Mantsjoerije werom nei Ruslân nei Vladivostok. Dêr liet er himsels útroppe ta lieder fan it Tydlike Regear fan Autonoom Sibearje, dat trekken fan in diktatuer hie. Mei westerske stipe rekrutearre Koltsjak in grut leger om de striid oan te gean mei de bolsjewiken. Yn it earstoan helle Koltsjak wichtige súksessen, hy oermastere Omsk en Kazan by de Wolga en lei beslach op in ûnbidich soad tsaregoud. Yn april 1919 lykwols wisten de Readen him by Samara ûnder lieding fan Frûnze in swier ferlies ta te bringen. Dat hie te meitsjen troch te lange befoarriedingslinen, in tekoart oan betûfte ofsieren en it morele ferfal yn de troepen. Omsk tilde yn de tiid fan de Wite besetting op fan de korrupsje, kasino's en hoerehûzen. Ek Koltsjek sels wenne dêr mei in minnares, wylst syn frou en soan harren yn Parys mar rêde moasten. Troch harren hâlden en dragen foar de befolking oer slaggen de Witen der boppedat net yn om de ynwenners foar harren te winnen. Der binne ek skiedkundigen dy't ornearje dat Koltsjak eins te betiid de striid oangie, dat de troepen eins noch net ree wiene en dat er better wachtsje kind hie oant Denikin fanút de Oekraïne in twadde front iepene hie. Yn 'e simmer fan 1919 wist de reade maarskalk Tûchajevski troch de Oeral hinne te brekken en nei't de Witen Omsk yn 'e hjerst op moasten jaan, lutsen Koltsjak syn troepe har werom nei it Fiere Easten, meast te foet troch Sibearje.
Ferrie en feroardieling
Op 4 jannewaris 1920 tsjinne Koltsjak syn ûntslach yn reizge mei in divisy fan it Tsjechyske Legioen nei Irkûtsk, dy't him tasein hiene him oan de alliearde gesantskippen oer te dragen. De Tsjechen holden harren lykwols net oan harren wurd en droegen him oan de bolsjewiken oer. Nei alle gedachten brûkten hja Koltsjak en it tsaregoud om harrensels dêrmei in feilige trochtocht nei Vladivostok te besoargjen.
Koltsjak waard op 21 jannewaris troch in bolsjewistyske kommisje fan fiif man ûnderfrege, op 6 febrewaris ta de dea feroardiele en de oare moarns deasketten. Syn lichem waard yn it wetter ûnder it iis fan 'e rivier de Angara smiten.
Ferskaat
Yn novimber 2004 waard ta syn neitins yn Irkûtsk in monumint ûnthulle.
Johannes Marie Neele Kapteyn
thumb|Johannes Kapteyn yn 1924 Johannes Marie Neele Kapteyn (berne as Kapteijn) (Sassenheim, 8 oktober 1870 - Hoogeveen, 30 april 1949 wie in Nederlânsk germanist, heechlearaar oan de Ryksuniversiteit Grins en - yn de Twadde Wrâldkriich Nasjonaalsosjalistysk Rector Magnificus fan dy universiteit.
Libben en wurk
Kapteyn wie al betiid wees en waard grutbrocht by in omke en muoike yn Hoogeveen. Hy folge de HBS en die dêrnei steatseksamen Gryksk en Latyn om him dêrnei ta te lizzen op it boekferkeapersfak. Yn 1893 begûn er in eigen skoalboekhannel en útjouwerij yn Leien. Dêrneist studearre er germanistyk yn Leien en Amsterdam. Kapteyn wie in skoft learaar Dútsk en waard yn 1916 beneamd ta lektor yn de Dútske taal- en letterkunde oan de Ryksuniversiteit Leien. Hy skreau allerhande ferhannelings oer fral it Ald-Dútsk en waard yn 1924 eare-doktor oan de universiteit fan Bonn en heechlearaar Germanistyk oan de Ryksuniversiteit Grins. Yn 1930 waard syn learopdracht útwreide mei it Ald-Frysk. Yn 1938 wie er ien fan de oprjochters fan de Fryske Akademy.
Yn septimber 1940 waard Kapteyn, tsjin it advys fan de Akademyske Senaat yn, troch de Dútsers beneamd ta Rector Magnificus fan de Grinzer universiteit. Kapteyn hie nauwe kontakten mei de Dútske besetter en wie in grut foarstanner fan de Dietsche gedachte. Hy wie ferantwurdlik foar de deportaasje fan de joadske heechlearaar Leo Polak, dy't yn in brief klage hie oer it feit dat it him ûnmooglik makke waard om syn amt noch út te oefenjen ûnder de Dútske maatregels. Kapteyn liet de brief lêze oan de Dútske autoriteiten op it Scholtenhûs (it gebou op de Grutte Merk in Grins, dêr't it haadkertier fan de Sicherheitsdienst fêstige wie) en Polak waard fuortendaliks nei Sachsenhausen deportearre; dêr't er desimber 1941 stoar oan it bealgjen yn it stiengat dêre.
Kapteyn stie ek oan de widze fan de stichting Saxo-Frisia en it tydskrift mei deselde namme. Hoewol't it tydskrift yn namme net ferbûn wie oan de stichting, hienen beide in ideologysk doel: it fersterkjen fan de Grut-Germaanske gedachte. Yn 1941 hold Kapteyn in rede, Friezen, Saksen: twee loten van den Germaanschen Stam, dy't beskôge wurde kin as it program fan sawol de stichting as it tydskrift. Kapteyn publisearre ek in tal artikels oer Fryske sêgen. Hy waard lykwols earst yn juny 1944 lid fan de NSB.
Nei Dolle Dinsdag yn 1944, Kapteyn wie wilens mei emeritaat, en as Rector opfolge troch de - ek Nasjonaal-sosjalistyske fysiolooch H.M. de Burlet - flechte Kapteyn mei syn frou nei Eastenryk, nei de stêd Murau. Trije moannen nei de oarloch kaam er werom en waard er by de grins al oanholden. Hy siet hast in jier yn ferskillende ynternearringskampen, foardat er finzenisstraf oplein krige. Dy straf hoegde er net út te sitten fanwege syn hege âldens en minne sûnens. By it strafproses woe er neat witte fan syn ferantwurdlikens. "Ik was een geleerde, en naïef", soe er úthâlde. Hy gie werom nei Hoogeveen, dêr't er net folle letter stoar.
Steatspark
In steatspark is in natoergebiet of (yn 'e Feriene Steaten) in plak fan histoaryske belang. It hat in beskerme status dy't ynsteld is troch it regear fan in dielsteat. It liket sadwaande op in nasjonaal park, in natoergebiet mei in beskerme status, ynsteld troch in nasjonaal regear. Om't dielsteaten minder foech hawwe as nasjonale regearings, hawwe steatsparken ornaris in legere beskerme status as nasjonale parken. Almeast binne steatsparken ek lytser as nasjonale parken, hoewol't op dy regel guon útsûnderings besteane, lykas it Steatspark Wood-Tikchik yn Alaska. It komt wol foar dat in natoergebiet earst in steatspark wurdt en letter erkenning fan it nasjonale regear kriget en dan opklimt ta nasjonaal park.
Steatsparken komme benammen foar yn 'e Feriene Steaten, dêr't elts fan 'e fyftich steaten ferskate steatsparken ynsteld hat. Dêrnjonken komme steatsparken ek foar yn Brazylje, guon steaten fan Meksiko en de Australyske steaten Fiktoaria en Nij-Súd-Wales. Yn fjouwer oare lannen, te witten: Argentynje, Belgje, Kanada en Súd-Afrika, komt in soartgelikens type natoergebiet foar dat provinsjaal park hjit, om't dy lannen net ferdield binne yn dielsteaten, mar yn provinsjes. It âldste steatspark fan 'e wrâld is it Steatspark Niagara Falls yn 'e Amerikaanske steat New York, dat oprjochte waard yn 1885.
Julia Domna
thumb|right|250px|Búste fan Julia Domna [[Poesjkinmuseum ]] Julia Domna (170-217) wie keizerinne fan it Romeinske Ryk fan 193 ôf oant har dea. Sy wie yn har tiid ien fan de machtichste en wichtichste persoanen yn Jeropa en de machtichste frou fan it Romeinske keizerryk. Troch har optrede is it te tankjen dat it Romeinske ryk al net oan it begjin fan it meiïnoar keizerskip fan har twa soannen Karakalla en Geta opspliten waard yn in eastlike en westlik diel. Letter yn de fjirde iuw soe dat dochs noch barre.
Libben
Julia Domna waard berne yn de Romeinske provinsje Syrje as dochter fan Julius Bassianus, hegepryster fan de El Gebal sinnegod kultus fan Emesa. As jonge frou reizge sy nei it westen en troude yn 187 mei de Noard-Afrikaanske Lusius Septimius Severus, dy't letter keizer fan Rome wurde soe. Yn 188 en 189 waard sy mem fan twa soannen, Karakalla en Geta.
Doe't harren soannen keizer wurde wienen, woenen dizze net gearwurkje en beslute it ryk op te dielen yn in eastlik part, mei Geta as keizer, en westlik part, mei Karakalla as keizer. Julia Domna kaam lykwols tuskenbeide en ferhindere de opsplitsing mei de wurden: "Jim kinne miskien it ryk wol tusken inoar ferdiele, mar net jim mem".
Yn desimber 211 waard sy troch Karakalla ferrieden neidat sy op syn foarstel in moeting regele hie tusken har soannen mei as doel om de skelen byinoar te lizzen. Lykwols waard nei Geta syn oankomst dizze foar har eagen, miskien sels wol yn har earmen troch soldaten fan Karakalla fermoarde.
Doe't úteinlik ek har âldste soan fermoarde waard (op dat stuit ferbliuw sy yn Syrje), wie sy wanhopich en besocht even selsmoard te dwaan, mar seach dêr fan ôf doe't de nije keizer Makrinus har te kennen joech dat sy al har titels behâlde mocht. Stadich oan sette Julia Domna in kampanje útein tsjin Makrinus. Doe't dy fan har plannen op de hichte rekke, moast sy nei Rome komme dêr't sy har sels tekoart die troch yn hongerstaking te gean.
E. du Perron
Charles Edgar (Eddy) du Perron (meast oantsjut as E. du Perron) (Meester Cornelis, (West-Java), 2 novimber 1899 — Bergen, 14 maaie 1940) wie in Nederlâns dichter, kritikus en proazaschrijver. Mei Menno ter Braak en Maurice Roelants rjochte er it literêre tydskrift Forum op, dat in soad ynfloed hie. In part fan syn wurk (oant 1925) publisearre er ûnder it pseudonym Duco Perkens. Oare skûlnammen wienen Joseph Joséphin, Bodor Guíla, W.C. Kloot van Neukema, Cesar Bombay en Angèle Baedens.
Skiereilân fan Quiberon
It Skiereilân fan Quiberon is in skiereilân oan de súdkust fan Bretanje. It skiereilân is mei it fêstelân fan Frankryk ferbûn troch de lâningte fan Penthièvre, dy't op it smelst noch gjin 100 meter breed is.
Yn it westen lizze de kliffen fan de Côte Sauvage. It skiereilân hâldt de Baai fan Quiberon en de Golf fan Morbihan yn de lijte fan wyn en weagen fan de Atlantyske Oseaan.
It skiereilân hat twa gemeenten:
Diskobaai
Der komme ferskate gletsjers yn de baai út, de grutste is de Sermeq Kujalleq. Dizze gletsjers soargje foar in grut tal iisbergen, dy't fanwege de noardlike streaming meast troch it Vaigat tusken Qeqertarsuaq en it fêstelân yn de rjochting fan de Baffinbaai transportearre wurde.
Skiednis
De earste minsken festigen har om de baai hinne sa'n 2500 f.Kr.; dizze minsken wurde ta de Saqqaq-kultuer rekkene. Om 800 f.Kr. hinne kaam de Iere Dorset-kultuer der foar yn it plak, dy't oant likernôch it begjin fan de jiertelling oanhâlde. Faaks wie it gebiet dêrnei sa'n 700 jier ûnbewenne oant de Lette Dorset-kultuer kaam. Dy kultuer waard op har beurt fan 1100 ôf stadichoan ferfongen troch de Inuits fan de Thule-kultuer.
Qeqertarsuup Tunua hat in soad fisk en oare seebisten dy't foar fiedsel soargen, wat der ta laat hat dat dit gebiet fermoedlik yn de iere skiednis relatyf tichtbefolke west hat. Dat der gatten tusken de ferskillende kultueren sitte wurdt taskreaun oan klimaatferoaring en oereksploitaasje fan de natuerlike boarnen. Ut archeologyske fynsten docht bliken dat de Noarske kolonisten út de Westlike Delsetting en de Eastlike Delsetting faaks wol kontakt hienen mei de bewenners oan de baai, mar dêr binne gjin skreaune boarnen fan bekend. De earste Europeaan dêr't fan witten is dat er de baai berikte wie Erik de Reade yn 986.
Tsjerke fan Ousterhaule
thumb|Tsjerke fan Ousterhaule thumb|Ynterieur mei oargel
Diskobaai
Skiednis
Yn de 18e iuw festige it Deenske koloniale bestjoer him om Qeqertarsuup Tunua hinne. De hannelspost Jakobshavn waard yn 1741 troch de Denen stifte.
Tsjerke fan Ousterhaule
De earste tsjerke fan Ousterhaule waard boud yn de Midsiuwen, grif yn de 15e iuw. Der binne noch kleastermoppen foar brûkt.
Diskobaai
Ekonomy
Op it heden binne de fiskerij en in tanimmend toerisme de meast wichtige ekonomyske aktiviteiten. De Diskobaai is de haadbestimming yn Grienlân en wurdt faak troch cruiseskippen oandien.
Tsjerke fan Ousterhaule
Eartiids stiene yn de Ouwster Trijegeaën trije roomske parochys, ien yn Ousterhaule, ien yn Ouwster-Nijega en ien yn Oldeouwer. De Ousterhaulster pastoar Cornelius Poppius waard Lutersk. De Steaten fan Fryslân ferbiede yn 1580 it katolisisme. Geastliken koenen dûmny wurde, óf roomsk bliuwe mei libenslang pensjoen, mar dan mochten se har net mear mei de roomske earetsjinst ynlitte of pastoar bliuwe, mar dan moasten se Fryslân ferlitte. De trije parochys yn de Ouwster Trijegeaën gienen op yn “De Nederlandsch Hervormde Gemeente van Ouwsterhaule c.a”. Der wiene fierstente min dûmny's en it soe noch 23 jier duorje, oant 6 desimber 1603, eardat de earste dûmny beroppen waard.
Diskobaai
Ekonomy
De oanswettende Baffinbaai wurdt fan tocht dat it in grutte oaljefoarrie hat. 2010 fûn Cairn Energy ierdgas yn de Diskobaai, dit soe wize kinne op it foarkommen fan ierdoalje.
Tsjerke fan Ousterhaule
Nei de Reformaasje kamen de preken dy't folle langer duorren as de roomske mis, dat der moasten banken en stuollen komme. Yn 1725 waard de wei fan Ousterhaule nei De Wite Peal oanlein en waard Ousterhaule nei 1730 de haadtsjerke.
It mei reid en holle pannen dekte dak krige no glêde, platte, blauwe pannen. Boppe-yn de tsjerke kaam in ferwulf sadat de bynten net te sjen wienen. De flier fan liem en grêfstiennen waard doe in houten flier. De stien dêr't yn de roomske tiid it alter stien hie, ferdwûn ek ûnder de houten flier. Op de izeren muorre-ankers stiet it jiertal fan de restauraasje. It klokhûs op de noardeastkant fan de tsjerke waard doe ôfbrutsen omdat der in mei lead beklaaide toer op de tsjerke kaam. Yn 1802 is der in klok yn de toer komd mei it opskrift In het jaar, één duizend zeshonderd twintig en vier heeft Hans Falck van Neurenberg mij gegote. Omdat de tsjerke der net moai útseach waard de muorre yn 1877 beklaaid mei reade stien en kaam der ek in oargel yn de tsjerke. Yn 1919 waard de klok ferfongen troch in nijenien út Heiligerlee mei as opskrift : "Als mijn moeder sedert 1624 deed, wensch ik na dezen te doen 1919”. Dizze klok is op 30 april 1943 stikkenslein troch de Dútsers en troch it galmgat nei bûten smiten. Yn 1948 liede der wer in nije klok. Yn de 20e iuw wienen der meardere restauraasjes. By dy fan 1976 is “it stek” foar út de tsjerke helle en binne de grêfstienen dy't ûnder de flier leinen foar yn de tsjerke lein. Yn 2001 is de muorre fan reade stientsjes út 1877 wer ôfbrutsen sadat de âlde bûtenmuorre wer te sjen is.
Oder
right|thumb|250px right|thumb|250px|De Oder by Kienitz
De Oder (Tsjechysk en Poalsk: Odra) is mei har 860 kilometer de trettjinde rivier fan Jeropa. It streamgebiet omklammet parten fan Tsjechje, Poalen en Dútslân en mjit 119.000 km2.
De rivier ûntspringt yn de Karpaten eastlik fan de Tsjechyske stêd Olomouc yn Moraavje en streamt fia de Moravyske Poarte en de stêd Ostrava nei Poalen ta dêr't it de sintrale wetterrin fan Sileezje (Opole, Wrocław) is.
De rin fan de Oder foarmet fan de mûning fan de Neisse (Poalsk: Nysa) ôf, oer in ôfstân fan 162 km sûnt 1945 de Dútsk-Poalske grins, it noardlike part fan de saneamde Oder-Neisse grins. De lêste 59 kilometer streamt de Oder folslein oer Poalsk grûngebiet. Stettin (Szczecin) foarby, berikt de Oder fia it Dąbie-mar it Oderhaf en ferfolgens de Eastsee.
De wichtichste haven oan de Oder is by Stettin, dat oan de linkerigge by it Oderhaf leit. De grutste binnenhaven is dy fan Wrocław. Oare wichtige stêden oan de Oder binne Ostrava (Tsjechje), Opole (Poalen) en Frankfurt an der Oder (Dútslân). Grutte sydrivieren binne de Neisse en de Warta.
It streamgebiet fan de Oder leverret mar in tredde fan de mannichte wetter ferlike mei de Ryn, wylst de Ryn mei har 1320 kilometer mar de helte langer is. Dit komt fanwege de lytse mannichte delslach yn sintraal Poalen. De sydrivieren dy't út de berchtmen as de Beskiden komme leveret it measte reinwetter.
Oerokse
thumb|right|Oerokse 450px|thumb|Ferspriedingsgebiet fan de trije subgroepen fan de oerokse, nei Cis Van Vuure syn Retracing the Aurochs: History, Morphology & Ecology of an Extinct Wild Ox
De oerokse is in Europeeske wylde ko dy't yn de 17e iuw útstoarn is. De lêste gebieten dêr't er foarkaam wiene Poalen, Litouwen, Wyt-Ruslân, de Oekraïne, Roemeenje en Moldaavje. De lêst bekende oerokse gie dea yn it Jaktorów-wâld yn Poalen, yn 1627.
Yn Nederlân libbe it kobist nei alle gedachten noch foar 500. Neist yn it wyld libjende oeroksen kamen ek domestisearre foar, út krusing mei de koarthoarnko. Ek yn Fryslân binne skeletresten fûn yn terpen, ûnder oare yn Britsum en Ferwert.
Martinustsjerke (Gytsjerk)
De Martinustsjerke is in tsjerke yn Gytsjerk, yn de provinsje Fryslân. De midsiuwske tsjerke, dêr't der in soad fan yn Fryslân steane, is ien fan de fjouwer tsjerken fan de protestantske gemeente Trynwâlden.
Skiednis
De tsjerke komt út de lette 12e iuw en is romaanske tsjerke mei in gevel dy't út de 19e iuw stammet. Yn de rin fan de tiid waard de tsjerke hieltiten feroare en ferboud, mar de noardlike muorre, súdlike muorre en it koar tsjûgje noch altiten fan de romaanske dowestien. De tsjerke leit oan de Kanterlânswei 63 en wie ien fan de roomsk-katolike tsjerken, dy't wijd wie oan Sint-Martinus, mar waard in protestantske tsjerke nei de reformaasje. De tsjerke is in ryksmonumint en is beoardiele mei in tige hege histoaryske wearde.
Ynrjochting
De tsjerke hat in preekstoel dy't út de 17e iuw komt en in oargel dat yn 1896 makke is troch Bakker & Timmenga.
De klok yn de toer wie fan 1809 en is troch de Dútsers meinomd, yn 1948 is der in nijeren komd.
Yn 2009 wie der in restauraasje en werynrjochting fan it ynterieur, dat rjochte is op it aktyf gebrûk foar earetsjinsten.
Roubuorden
Oan de muorre fan it koer hingje trije roubuorden. Benammen begoedige lju, faak fan adel, krigen destiids nei harren dea sa'n boerd at se in soad foar tsjerke dien hienen. De buorden binne oantinkens oan de bewenners fan it eardere lângoed 'Buitenlust' dat eartiids oan de súdkant fan Gytsjerk oan de singel lei. It âldste boerd is dat fan Franciscus Frisius († 1744, 84 jier âld), advokaat by it Hof fan Fryslân en “Gecommiteerde Staat ten Landdage”. It middelste boerd betreft Cornelius Fransiscus Frisius, († 1762, 68 jier âld), abbekaat en âld-rekkenmaster en ried yn de froedskip fan de stêd Ljouwert. It rjochtse boerd is fan Frederik Willem fan Meyers, ''Brigadier van de Infanterie ten dienste van de Staat der Verenigde Nederlanden. Colonel en Commandant van het Lijfregiment van Sijne Hoogheyt den Heere Prinse van Oranje etc…etc. Capitein van een Compagnie Infanterie beneffens Ridder van de Generositeit. Oudt in zijn 57sten jaar. Overleden ten 22 Septembris 1742''.
Nachtmielsulver
It nachtmielsulver is yn 1650 jûn troch Sytske Sjoerda, widdo fan Tinco van Andringa. It span wenne op Sjoerda-State, in bûtenplak dêr't net folle oer bekend is. Op de beker stiet: ''Sitske Mennes Siorda, wed. v.w. T. van Andringa, Grietman van Uittingeradeel heeft deze beker en drie silveren schûtelen vereerd aan de gereformeerde gemeente Christi tot Giekerk''. En dêrûnder stiet: ''Oldste kerkvoogd sinds H. van Jepema, Raed.-Ord. In den Hove van Frieslandt, haar schoonzoon''. Yn de 20e iuw hat in goudsmid fan Ljouwert in twadde beker makke mei de tekst: ''Deze beker is een gift van het Diacinifonds van Giekerk door bemiddeling van den Wel.Gestr. Heer Mr. C. F. G. Rinia van Nauta en deszelfs echtgenoote W. H. van Heemstra terwijl P. van Kleffens predikant, K. Bloemhof ouderling en W. F. de Vries diaken dezer gemeente waren. -1858''.
James Moriarty
James Moriarty (útspr.: [ˈʤeːmz mɔɹiˈɑːɹti], likernôch " dzjeemz mor-ry- aar -ty"), almeast oantsjut as professor Moriarty, is in fiktyf personaazje út 'e Sherlock Homes-searje fan detektiveromans en -ferhalen fan 'e Britske skriuwer sir Arthur Conan Doyle. Hy waard yntrodusearre yn it koarte ferhaal The Final Problem, út 1893, en komt ek foar yn 'e roman The Valley of Fear. Moriarty is in wiskundige dy't him ûntjûn hat ta in krimineel masterbrein, en ien fan 'e gefaarlikste en fernimstichste tsjinstanners fan privee-detektive Sherlock Holmes, dy't om mei him ôf te weven hàst syn eigen libben derby ynsjit. Hoewol't Moriarty mar yn twa wurken fan Doyle foarkomt, is him yn lettere literêre wurken oer Holmes en adaptaasjes ta oare media faak in prominintere rol oanmetten as de aartsfijân fan 'e grutte detektive.
Funksje en ferskinings
Professor Moriarty waard troch sir Arthur Conan Doyle yntrodusearre yn it koarte ferhaal The Final Problem, dat publisearre waard yn The Strand Magazine yn desimber 1893, mar dat spilet yn 1891. Hy spilet ek in rol yn 'e roman The Valley of Fear en wurdt neamd yn fiif oare ferhalen út 'e Sherlock Homes-searje: The Adventure of the Empty House, The Aventure of the Norwood Builder, The Adventure of the Missing Three-Quarter, The Adventure of the Illustrious Client en His Last Bow.
Yn 1893, seis jier nei de yntroduksje fan Sherlock Holmes yn 1887, krige Doyle syn nocht fan 'e geniale privee-detektive en besleat er him stjerre te litten. De yntroduksje fan Moriarty wie dúdlik bedoeld om 'e pine foar de Sherlock Holmes-fans wat te fersêftsjen, troch Holmes de dea fine te litten by it útskeakeljen fan in krimineel sa machtich en gefaarlik dat eltse fierdere taak dy't er hawwe koe dêrnjonken ferbleke soe. The Final Problem wie dus bedoeld, sa't de titel as seit, om "it alderlêste probleem" foar Holmes te wêzen, mei't er by de oplossing dêrfan omkomt.
De fans fan Sherlock Holmes wiene lykwols not amused oer it ôfmeitsjen fan harren held. Uteinlik waard Doyle, nei't er acht jier lang hoekholden hie, yn 1901 troch publike druk en finansjele swierrichheden twongen om Holmes werom te heljen en wer ta libben te bringen. Yn it ferhaal The Adventure of the Empty House, skreaun yn 1903 mar spyljend yn 1894, docht bliken dat Holmes syn eigen dea yn sêne set hat om syn fijannen te mislieden. Doyle keas der lykwols foar om Moriarty net op dyselde manear werom te bringen. De letter skreaune roman The Valley of Fear, wêryn't Moriarty wer opdûkt, spilet sadwaande foarôfgeande oan 'e foarfallen yn The Final Problem.
Namme
Moriarty is in Ierske efternamme, krekt as Moran, de namme fan Moriarty syn wichtichste trewant, Sebastian Moran. Harren geastlike heit sir Arthur Conan Doyle wie sels foar in part fan etnysk Iersk komôf.
Ynspiraasje
Sir Arthur Conan Doyle basearre it personaazje fan Moriarty mooglik alteast foar in part op Adam Worth, in echt krimineel masterbrein út 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw, dy't troch in ynspekteur fan Scotland Yard yn 'e doetiidske Britske media omskreaun waard as "de Napoleon fan 'e misdie". Dat wie in oantsjutting dy't troch Doyle stellen waard om yn The Final Problem foar Moriarty te brûken. Mank Sherlock Holmes-kenners bestiet fierders in protte spekulaasje oer de fraach oft Doyle Moriarty ek net foar in part basearre op 'e Kanadeesk-Amerikaanske astronoom Simon Newcomb. Dyselde wie in multytalintearre sjeny mei as spesjaliteit wiskunde en in fertsjinne reputaasje foar wraaksucht en boasaardigens mei't er de karriêres fan rivalisearjende wittenskippers besocht te ferrinnewearjen.
Uterlik
Professor Moriarty wurdt yn it wurk fan sir Arthur Conan Doyle omskreaun as tige lang en meager, glêd skeard, mei in bleke hûdskleur en in asketysk uterlik. Syn foarholle stiket út as in wite koepel, syn eagen binne djiplizzend, en hy hat ôfhingjende skouders, feroarsake troch in soad stúdzje. Syn gesicht stekt út nei foarren en beweecht altyd fan side nei side "op in nuveraardige reptylske wize".
Persoanlikheid
Ut 'e beskriuwing fan Doyle komt professor Moriarty nei foarren as in psychopaat, dy't ferantwurdlik is foar withoefolle skanddieden, mar dêr alhiel gjin sliep om ferliest. Hy is folslein ûnmeilydsum, al besteget er syn smoarge wurk ornaris út oan oaren. Syn gefaarlikste eigenskip is syn geniale yntellekt, wêrmei't er al syn tsjinstanners, op Sherlock Holmes nei, te fluch ôf is. Hy hat, nei eigen sizzen, niget oan 'e krêftmjitting mei Holmes en bewûndering foar hoe't Holmes it tsjin him yn 'e kant set, mar dat wjerhâldt him der net fan om allegeduerigen trewanten út te stjoeren om 'e privee-detektive út 'e ljochten te helpen. As Holmes alle oanslaggen op syn libben oerlibbet en de plannen fan 'e professor kear op kear dwerseidet, ûntstekt de opljeppende Moriarty úteinlik yn grutte razernij.
Fiktive biografy
Oer de jonkheid of it komôf fan professor Moriarty is yn 'e kanon fan 'e Sherlock Homes-searje net folle bekend. Men mei op basis fan syn efternamme oannimme dat er fan Iersk komôf is. Hy wurdt foar it earst bekend mei 21 jier, as er in baanbrekkend wiskundich traktaat skriuwt en publisearret. Dat liedt derta dat er de learstoel wiskunde oan in lytsere universiteit yn Ingelân taparte kriget. Letter skriuwt en publisearret er noch ferskate oare heech oansleine akademyske wurken, wêrûnder De Dynamyk fan in Astroïde, wêrmei't er him op it mêd fan 'e astronomy bejout.
Nei't er oan 'e universiteit dêr't er stiet it ûnderwerp wurden is fan "dûnkere geroften" dy't troch sir Arthur Conan Doyle net fierder spesifisearre wurde, is Moriarty twongen om syn heechlearaarskip op te jaan en dy krite te ferlitten. Hy set him nei wenjen yn Londen, dêr't er "legercoach" wurdt: in priveelearaar dy't oankommende ofsieren fan it Britske Leger tariedt op harren eksamens. Dêrnjonken ûntjout Moriarty him ek ta in riejaand krimineel masterbrein foar ferskate Londenske bindes en ûnôfhinklik operearjende kriminelen, yn ruil foar hearrigens oan syn eigen opdrachten en in diel fan 'e bút. It is ûndúdlik oft er dêrmei al úteinset wie doe't er noch professor wie en oft dàt wie wêr't de "dûnkere geroften" oer giene dy't ta syn ôftreden laten.
Yn The Final Problem (skreaun yn 1893 mar spyljend yn 1891) fertelt privee-detektive Sherlock Holmes oan syn freon en biograaf dokter Watson dat er no al jierren it fermoeden koesteret dat in protte skynber isolearre misdriuwen yn Londen feitliks allegearre op it konto komme fan ien grutte en tige subtile kriminele organisaasje. Nei ûndersyk is er ta de konklúzje kommen dat professor Moriarty dejinge is dy't it hiele spul oanstjoert. It probleem is dat Moriarty yn sok heech oansjen stiet, dat beskuldigings yn syn rjochting nearne ta liede soene as der gjin wetterticht bewiismateriaal foar oanlevere wurdt. Moriarty kriget yn 'e rekken dat Holmes mei it gearfandeljen fan sok bewiismateriaal dwaande is en siket him op om him mei de dea te bedriigjen as er de boel net gewurde lit.
Holmes negearret dat en leveret syn bewiismateriaal by Scotland Yard ôf, sadat Moriarty en syn trewanten ferwachtsje kinne oer in pear dagen arrestearre te wurden. Mei't er wol foar it ferstân hat dat Moriarty-en-dy út wraak in wraam op him dwaan sille foar't se ûnderdûke of oppakt wurde, pykt Holmes út nei Switserlân. Hy beävensearret de ûntsnapping fan Watson út Londen, dy't him neitiid om utens by Holmes jout. Moriarty reizget harren efternei, wêrnei't der in klimaktyske wrakseling tusken him en Holmes plakfynt boppe-oan 'e Reichenbachwetterfal. Dat gefjocht einiget dermei dat de beide fijannen tegearre oer de râne fan 'e hege wetterfal knoffelje en, nei't men oannimme mei, te pletter falle of ferdrinke.
Yn 'e roman The Valley of Fear (skreaun yn 1914 mar spyljend foarôfgeande oan 'e foarfallen yn The Final Problem) besiket Holmes en kom foar dat de trewanten fan Moriarty in moard begeane. Dokter Watson, en dêrmei de lêzer, moetet Moriarty nea, en sjocht him yn The Final Problem inkeld fan in grutte ôfstân.
Teuderik I
Teuderik I (487 – 533 of 534) wie in Frankyske kening dy't oer it eastlike part fan it Frankyske ryk, Austraasje hearske.
Skiednis
Teuderik waard om 485 berne, hy wie de âldste soan fan kening Klovis I dy't alle Frankyske folken ûnder ien bewâld feriene hie en machtichste hearsker fan de eardere Romeinske provinsjes yn Galje. Syn mem is net bekend en wie fermoedlik in konkubine. De jongere broers fan him hiene in oare mem, Klotildis, in Boergondyske prinses.
Yn opdracht fan syn heit yn 508 liede hy in fjildtocht yn Auvergne. Nei de dea fan syn heit yn 511 waard it Frankyske ryk opdiele yn fjouwer parten. Eltse soan krige in eigen diel en Teuderik waard kening fan Austraasje, it meast eastlike diel fan it ryk. As residinsje keas er Reims. Fan dêrút besocht er Austraasje fierder nei it easten út te wreidzjen yn Germaanje. Mei syn broer Klotarius I late hy yn 531 in fjildtocht tsjin de Türingers yn Türinge en ferovere grutte parten tusken de rivieren de Elbe en de Main.
Doe't hy twa jier letter (533) troch kening Herminafrid fan Türingen útnûge waard foar in besyk oan Zülpich waard hy lykwols fan de stedsmuorre ôfsmite en ferstoar. Syn soan Teudebert I folge him op as kening fan Austraasje.
Houliken
Teuderik wie earst trout mei Suavegotta, de mem fan syn trije bern, syn twadde frou dêr't de namme net fan oerlevere is wie in dochter fan de Boergondyske kening Sigismund. Dat houlik wie mooglik ek de reden dat er net dielnaam oan de militêre aktiviteiten fan syn bruorren tsjin dat keninkryk.
Teuderik en de Friezen
Under Teudebert hawwe de Franken net oer de Ryndelta hearske, mar ûnderhâlden wol diplomatike bannen mei de Friezen. Neffens de Liber Historiae Francorum stjoerde Teuderik syn soan Teudebert nei it noarden ta om tenei de Friezen by te stean tsjin de Denen dy't dêr in ynfal dienen, (sjoch: de slach oan de Ryn).
List fan planetoïden 35801-35900
Dit is in list fan planetoïden 35801-35900.
Hendrik Okma
thumb|Hendrik Okma Hendrik Okma (Diken, 27 augustus 1868 - Snits, 25 oktober 1907) wie in jurist en politikus.
Okma kaam út in boerelaach. Hy studearre theology en rjochten oan de Frije Universiteit yn Amsterdam oant 1894 en promovearre oan de Ryksuniversiteit Grins op 10 maart 1894 op de dissertaasje "Iets over de in art. 45 Wetboek van Strafrecht aan de officier van justitie verleende bevoegdheid" Fan 1894 oant 25 oktober 1907 hie er in abbekatekantoar (tegearre mei syn neef mr. D. Okma) yn Snits. Yn 1901 waard er út namme fan de ARP lid fan de Twadde Keamer foar it kiesdistrikt Snits. Yn de keamer pleite er foar in âlderdomsfersekering. Skreau Schets ener ouderdomsverzekering. Yn 1905 stie er syn sit ôf oan Abraham Kuyper. .
Hy boaske yn Moarrewâld 10 augustus 1899 oan Catharina Oberman, in muoike fan Piet Oberman. It pear krige fjouwer soannen en twa dochters.
Wyns (Easterein)
Wyns is in delsetting súdsúdwest fan Easterein yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as Wijns, Wiins en Weingi
Stormwarrior
Stormwarrior is in Dútske speedmetalband oprjochte yn 1998 yn Hamburg. De band brocht yn 2002 syn debútalbum Stormwarrior út. De teksten fan de band gean benammen oer de Fikingen, offerrituelen en kriich. Stormwarrior hat seis studio-albums en ien live-album útbrocht.
Ytsum
Ytsum is in delsetting noardwest fan Wolsum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as IJtsum, Ytzum en Etzummer bwren. Hy is neamd nei de persoansnamme Ids.