cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nonhelema
Libben
Ek nei de moard op Maïsstâle troch Amerikaanske soldaten yn Fort Randolph, yn novimber 1777, bleau Nonhelema de Amerikaanske saak trou, troch it garnizoen fan datselde fort te warskôgjen foar in oansteande Britske oanfal. Fierders ferklaaide se de Amerikaanske kolonisten Philip Hammond en John Pryor as Yndianen, sadat dy ûnopmurken de 260 km nei Fort Donnally ôflizze koene om ek it garnizoen fan dy fêsting foar in Britske oanfal te warskôgjen. By wize fan repressaillemaatregel deaden de Britten Nonhelema har beslach oan kij. Dêrop naam Nonhelema mei har folgelingen de wyk nei de krite fan Coshocton, dêr't se ûnder beskerming stiene fan it Delawêr-opperhaad Wite Eagen.
Yn 1780 tsjinne Nonhelema, dy't trije talen spriek, as gids en tolk foar de Frânske ofsier yn Amerikaanske tsjinst Augustin de La Balme ûnder dy syn fjildtocht nei de krite fan 'e rivier de Illinois. Yn 1785 frege Nonhelema it Amerikaanske Kongres om in stik lân fan 404 ha (1.000 acres) yn Ohio, as kompinsaasje foar har stipe oan 'e Feriene Steaten yn 'e Unôfhinklikheidsoarloch en de ferliezen dy't se as gefolch dêrfan lit hie. It Kongres joech har ynstee in 'pinsjoen' besteande út in deistich rantsoen iten, mei dêropta in jierlikse tawizing fan guod yn 'e foarm fan tekkens en klean.
Yn 1786 waarden Nonhelema en har man Moluntha finzen nommen troch de Amerikaanske generaal Benjamin Logan. Moluntha waard dêrby fermoarde troch in Amerikaanske soldaat, en Nonhelema sels waard yn 'e hechten set yn Fort Pitt. Under har finzenskip dêre wurke hja mei oan it gearstallen fan in wurdboek fan 'e Sjâny-taal. Hja waard nei ferskate moannen frijlitten, mar kaam yn desimber fan datselde jier te ferstjerren.
Trivia
Nonhelema is it ûnderwerp 'e biografyske histoaryske roman Warrior Woman, út 2003, dy't skreaun waard troch it troude pear James Alexander Thom en Dark Rain Thom. Yn 2016 waard se yn in ôflevering fan 'e tillefyzjesearje Stranded spile troch aktrise Karina Lombard.
Chanson de geste
It chanson de geste wie in yn de midsiuwske literatuer populêr epysk sjenre dêr’t histoaryske persoanen in haadrol yn spilen. Hoewol’t it sjenre oarspronklik yn Frankryk ûntstien is en dêr ta grutte bloei kommen is, fine wy út hiele Jeropa teksten fan dit type werom. It chanson de geste falt ûnder de ridderroman. De histoaryske figueren en ferhaallinen meitsje hieltyd diel út fan de matière de France: de ferhaalstof om de Frankyske kening Karel de Grutte hinne.
Presintaasje
De ferhalen fan it chanson de geste waarden troch jongleurs of spylmannen foardroegen, ûnder begelieding fan muzyk en mooglik ek toanielspul. De teksten hiene in dúdlike lietestruktuer: it rym wie ienfâldich en de rigels wiene koart. Wichtich is ek dat it chanson de geste in folkstalich sjenre wie: dêr’t sa goed as alle elitêre wurken yn dy tiid noch yn it Latynsk steld wiene, dêr wiene de epyske lieten fan it chanson de geste yn it Aldfrânsk, Oksitaansk en letter yn oare Jeropeeske folkstalen songen.
Histoaryske ûntjouwing
De figuer fan Karel de Grutte hie yn de midsiuwen in grutte bekendheid by sawol gelearden as it folk. Hy waard fereare as in kristlike, nommele kening. It is oannimlik dat legindes oer dy kening al sûnt syn dea yn 814 troch hiele Jeropa rûn songen hawwe. Dêryn fertoande Karel de Grutte likegoed skaaimerken fan in hillige as fan in heidenske folksheld. Hieltyd binne foarkristlike legindes oanpast en yn in kristlik jaske treaun.
De earste skreaune tsjûgenissen fan dizze orale tradysje fine wy yn Aldfrânske en Oksitaanske lieten, dy’t al gau fan in heech literêr nivo blieken. De trûbadoers, de oarspronklike komponisten fan dy lieten, wiene ek gauris fan heech komôf en goed oplaat. It bekendste, meast lêzen foarbyld fan sa’n Frânsk chanson de geste is it Chanson de Roland. Yn it Middelnederlânsk waard dy tekst oerset as it Roelantsliet. It sjenre waard rûnom yn Jeropa populêr. Ferhalen oer de ridderstân en histoaryske helden sprekke ta de ferbylding fan it folk.
Yn Frankryk einiget de moade fan it chanson de geste as de hôfske literatuer opkomt. De nije ideeën oer ridderlikens steane de âlde, Frankyske etyk fan it chanson de geste yn it paad. Fierder yn Jeropa bliuwt it sjenre bestean njonken it bloeiende hôfske sjenre.
Anagronisme
It chanson de geste bloeide benammen yn de tolfde en trettjinde iuw, wylst it personaazje Karel de Grutte in 8e-iuwske kening wie. Yn de populêre lieten waard de figuer fan Karel de Grutte bewust yn in 12e-iuwske kontekst set. Karel de Grutte wurdt yn de legindes gauris konfrontearre mei problemen út dy tiid en de hôfkultuer as sketst yn de lieten is dúdlik dy fan de 12e en 13e iuw.
It ûntstiene anagronisme lit him skaaimerke troch de barrens yn it Chanson de Roland. Dêryn wurdt de neef fan Karel de Grutte, Roland (ek Roelant, ferslein yn de Pyrineeën troch de Sarasenen. Dy Sarasenen wurde yn de tekst as polyteïstyske barbaren ôfskildere. Yn werklikheid wiene de Sarasenen moslims dy’t yn de 12e en 13e iuw in hieltyd gruttere ynfloed op Jeropa útoefenen. Karel de Grutte hat nea tsjin de Sarasenen fochten.
As wy de ferskillen tusken it Chanson de Roland en de histoaryske barrens skematysk foarstelle, krije wy in byld fan hoe bot persoanen en barrens yn it chanson de geste oan de eigentiidske ideeën oanpast waarden:
Dy mytefoarming om Karel hinne is mooglik net de ferantwurdlikens fan de bewuste (anonime) dichter, mar hie yn de rin fan de iuwen plak fûn en makke geandewei diel út fan de Matière de France.
Chanson de geste yn de Nederlânske literatuer
De bekendste en literêr ek meast weardefolle Kareltekst yn de Middelnederlânske letterkunde is de Karel ende Elegast. Dy tekst is lykwols nochal atypysk. De tekst is net allinnich koarter en yn modernere styl skreaun, de foarstelling fan Karel de Grutte is by riten absurd. De tekst hat mooglik in komyske bedoeling hân en wie yn sekere sin dan krekt in parody op it chanson de geste.
Karina Lombard
Karina Lombard (op Tahity (Frânsk-Polyneezje), 21 jannewaris 1969) is in Frânsk-Amerikaansk model en aktrise fan mingd etnysk komôf. Hja is it bekendst wurden mei har rol yn 'e bekroande spylfilm Legends of the Fall en as Marina Ferrer yn 'e tillefyzjesearje The L Word.
Jonkheid en oplieding
Lombard waard yn 1969 berne op it eilân Tahity, yn Frânsk-Polyneezje, as de dochter fan Henri Lombard, dy't fan mingd Italjaansk-Switsersk en Russysk komôf wie, en Nupuree Lightfoot, in Lakota-Yndiaanske medisynfrou. Lombard is de jongste fan fiif bern yn it gesin fan har âlden. Har âldere broer en susters binne: Hélène, Inès, Charles en Denise.
It gesin ferhuze yn Lombard har jonkheid geregeldwei, en sadwaande groeide se ferspraat oer in grut diel fan Jeropa op. Sa wenne se ferskate jierren yn Spanje mei har heit en broer en susters, en it Spaansk beskôget se dêrom as har memmetaal. It meastepart fan har skoalgeande jierren brocht se lykwols yn Switserlân troch. Lombard gie nei ferskate kostskoallen en sprekt floeiend Spaansk, Ingelsk, Italjaansk, Frânsk en Dútsk. Doe't se achttjin jier wie, sette se har nei wenjen yn New York, dêr't se in karriêre as model begûn.
Karriêre
Lombard briek troch mei in fotoreportaazje mei in Yndiaansk tema foar it ûnderguodmerk Calvin Klein. Ien fan har foto's waard útkeazen foar in reklamekampanje op oanplakbuorden, en sa krige hja bekendheid yn 'e modellewrâld. Neitiid ferskynden der fotoreportaazjes fan har yn ferneamde moadetydskriften, lykas Elle en Vogue.
Njonken har modellewurk wie Lombard yn New York ek al wakker aktyf as aktrise. Har aktearoplieding en toanielûnderfining die se beanmmentlik op yn it Gallery Theatre, it Neighborhood Playhouse, it Lee Strasberg Theatre Institute en de Actors Studio, allegear yn New York. Har earste rol op 'e tillefyzje hie se yn 1987 as prinsesse yn 'e Frânsktalige minysearje L'île. In earste filmrol krige Lombard yn 1991 as figurante yn The Doors. Nei noch ferskate lytse roltsjes, wêrûnder ien as 'famke op strân' yn The Firm, krige se yn 1993 foar it earst in gruttere rol yn 'e film Wild Sargasso Sea.
Lombard waard lykwols benammen bekend troch har rol as Isabel II (it Yndiaanske famke dat mei it personaazje fan Brad Pitt trout) yn it bekroande Legends of the Fall. Dêrby hie se njonken Pitt û.m. Anthony Hopkins, Aidan Quinn, Julia Ormond, Gordon Tootoosis en Tantoo Cardinal as tsjinspilers. Yn 1996 spile Lombard yn 'e misdiefilm Last Man Standing, mei Bruce Willis, en yn 1997 yn 'e fantasyfilm Kull the Conqueror, mei Kevin Sorbo.
Nei 2000 lei Lombard har benammen ta op tillefyzjewurk, wêrby't se yn 2004 de rol fan Marina Ferrer fertolke yn it earste seizoen fan 'e searje The L Word. Yn 2005 en 2006 hie se ek in fêste rol as Alana Mareva yn The 4400. Fierders hie Lombard in weromkearende rol yn 'e rige Rescue Me, en ek hie se gastrollen yn plysjesearjes as CSI: Crime Scene Investigation, CSI: New York en NCIS. Yn 2016 fertolke se de rol fan it Sjâny-opperhaad Nonhelema yn 'e ôflevering Stranded fan 'e searje Timeless.
Priveelibben
Fan 1991 oant 1998 wie Lombard troud mei kollega-akteur Anthony John Crane. Harren houlik einige yn in skieding.
Swarte Freed (winkeljen)
Swarte Freed (Ingelsk: Black Friday) is yn 'e Feriene Steaten de dei nei Thanksgiving, dat op 'e fjirde tongersdei yn novimber falt. Sûnt 1932 wurdt dy dei beskôge as it begjin fan 'e perioade dat der krystkado's kocht wurde kinne, en in protte winkels spylje dêrop yn troch dy earste deis grutte koartingen te jaan op alderhanne produkten en troch hiel ier iepen te gean. Swarte Freed is gjin offisjele frije dei, mar yn Kalifornje en guon oare Amerikaanske steaten jildt de 'Dei nei Thanksgiving' wol as sadanich, alteast foar amtners. Fierders binne de skoallen dy deis ticht en ek in protte lju yn 'e partikuliere sektor hawwe op Swarte Freed frij, útsein as se yn 'e detailhannel wurkje, fansels. Sûnt de 1990-er jierren hat it ferskynsel fan Swarte Freed him stadichoan ek ferspraat nei Kanada en oare lannen, lykas Austraalje, Roemeenje en Yndia.
Sûnt 2005 hat Swarte Freed oan ien wei troch de drokste dei fan it jier west foar de Amerikaanske detailhannel, hoewol't gauris foutyf yn 'e media ferkundige is dat dat al folle langer sa is. Swarte Freed stiet bekend om 'e run dy't der dy deis komt op populêre produkten en artikels mei koarting, wat faak oanlieding jout ta hystearyske tafrielen, gedrang wêrby't soms minsken ûnder de foet rûn wurde, en net selden slaanderij tusken klanten dy't it op itselde artikel foarsjoen hawwe. Yn 'e tsien jier tusken 2006 en 2016 foelen dêrby yn 'e hiele Feriene Steaten 7 deaden en 98 ferwûnen. It is net ûngewoan foar keapkesjagers om 'e hiele Thanksgiving kampearjend op 'e stoepe foar in winkel troch te bringen om te bewissigjen dat men der op 'e tiid by is om it fûl begearde artikel te bemachtigjen.
Jierrenlang wie it wenst foar grutte winkels om op Swarte Freed moarns om 6.00 oere iepen te gean, mar ein jierren 2000 skode dat stadichoan op fia 5.00 oere nei 4.00 oere. Yn 2011 giene fêstigings fan ferskate grutte winkelkeatlings, wêrûnder Target, Kohl's, Macy's en Best Buy, foar it earst om 0.00 oere iepen, dus sadree't it freed waard. Yn 2012 kundigen de supermerkkeatling Walmart en ferskate oare grutte winkelbedriuwen oan dat se tenei al op Thanksgiving om 20.00 oere jûns iepengiene, wat daliks oanlieding wie foar harren wurknimmers om it wurk del te lizzen. Likegoed giene yn 2014 in protte winkels al om 17.00 oere of 18.00 oere op Thanksgiving iepen, om dêrnei 24 oeren oan ien wei troch iepen te bliuwen. Yn Rhode Island, Maine en Massachusetts is it lykwols wetlik ûnmooglik foar grutte winkels om al op Thanksgiving de doarren te iepenjen.
Ferkearing
Ferkearing is de omgong tusken twa persoanen dy't net troud binne, mar wol fereale opinoar binne. Etymologysk sjoen is dizze term ôflaat fan it wurd 'ferkeare', yn 'e sin fan 'mei-inoar ferkeare', oftewol mei-inoar omgean. Hoewol't der semantysk gjin reden is dat men de term 'ferkearing' net brûke kinne soe foar folwoeksenen, wurdt der ornaris mei ferwiisd nei jongerein, om persiis te wêzen tiners. Fan folwoeksenen wurdt earder sein dat se 'in relaasje' hawwe. By it hawwen fan ferkearing is de ymplikaasje dat it, as it 'oan' is, nea net alhiel serieus nommen hoecht te wurden, en dat it ek samar wer 'út' wêze kin. As in ferkearing in moai skoft 'oan' bliuwt, sprekt men dêrom fan 'fêste ferkearing'. As men it oer de persoan hat mei wa't men ferkearing hat, sprekt almeast fan jins 'feint' (as it om in jonge of in man giet), of fan jins 'faam' (as it om in famke of in frou giet).
Briedponton Lauwerseach
It Briedponton Sternstee is in eardere skûte út 1930 yn de haven fan Lauwerseach, dy't hjoeddedei tsjinst docht as in feilich eilântsje foar fûgels. Der binne maatregels nommen om tefoarren te kommen dat ratten en foksen by de nêsten komme en de boat is feroare yn in grintstrantsje mei buizen as skûlplakjes foar de jonge fûgels. It ponton is in inisjatyf yn it ramt fan in tal maatregels om de natoer yn de haven te fuortsterkjen en is in gearwurkingsprojekt fan de haven, de Waadferiening, Rykswettersteat, Fûgelbeskerming Nederlân en NG Shipyards.
Sternstee besiket de bûtendykske pôlen te ferfangen, dy't der hast net mear binne en jout foar benammen stirnzen en strânljippen in gelegenheid te brieden. Fan it ponton waard fuort in soad gebrûk nommen troch de wytstirns, al nei in pear wike waarden 36 nêsten fan it fûgeltsje teld.
Briedpontons lizze ek op oare plakken, lykas yn de Iemshaven en de Balchsânpolder yn Noard-Hollân.
Pander (bedriuw)
thumb|250px thumb|left|150px|Klaas Pander thumb|left|150px|Hendrik Pander Pander (1855-1985) wie in Nederlânsk meubelfabrikant en fleanmasinebouwer.
Skiednis
Klaas Pander (1819 - 1897) fan Bloksyl wie de stamheit fan it bedriuw. Hy ferkocht de bizen matten, dy't by't winter makke waarden troch de fiskers fan Bloksyl, yn Gouda en letter yn De Haach. Yn 't earstoan ferkocht er dy matten op it skip oan de kade. Yn 1878 begûn er in winkel oan de Wagenstraat 21. De hannel waard, mei op oanstean fan syn soan Hendrik útwreide mei gerdinen, linoleum, tekkens en meubels. Yn 1885 waard der in filiaal yn Amsterdam ieppene, earst yn de Regulierbreestrjitte en letter yn de Kalverstrjitte. Klaas Gerard (1866-1938), in soan fan Hendrik, waard direkteur yn Amsterdam. Yn 1887 iepene Hendrik Pander (1842-1893), de soan fan Klaas, yn De Haach it Pander Meubelfabryk oan de Súd-Westsingelgreft (no it Buitenom). Earder wie dêr it moalfabryk Hollandia festige. Om 1900 hinne makke Pander ek matrassen. De namme fan it bedriuw waard feroare yn H. Pander & Zonen. Nei it ferstjerren fan heit Klaas naam Hendrik de hannel oer. Yn 1893 folge syn soan Klaas Gerard him op.
Yn 1889 waard Pander in VOF (fennoatskip ûnder firma) dêr't ek Harmen Pander (1871-?) syn oandiel yn hie. De saken giene goed. It bedriuw krige wichtige opdrachten sa as de ynrjochting fan it Fredespaleis yn de Haach en it Koloniaal Ynstitút yn Amsterdam. Yn 1907 waard in houtwerf yn Riiswyk (SH) iepene. Der kamen festigingen yn oare plakken en yn 1937 waard Pander in nameleaze fennoatskip.
Yn 1929 kaam de Dútske sweeffleanmasinebouwer Alexander Lippisch nei Nederlân dy't Theo Slot op it idee brocht om it earste Nederlânske sweeffleantúch te bouwen, dat wie yn 1930. Dat tastel, de P-1 Zögling, wie in kopy fan de Stamer und Lippisch Z-12 Zögling.
It bedriuw makke in lyts tal trenings- en sportfleantugen, dêr't de Pander S4 Postjager, in ûntwerp fan Theo Slot, faaks de bekendste fan wie. It idee foar it ûntwerp kaam fan de fleander Dirk Asjes, dy't ûntefreden wie oer de heakjende ûntjouwing fan de Nederlânske loftposterij. Hy fersocht Pander om in spesjale postfleanmasine te ûntwerpen. It tastel krige de oantsjutting S.4 en de namme Postjager as Panderjager (en letter fanwege syn technyske ûnbetrouberens Pechjager).
Oktober 1933 wie de flecht mei de Panderjager nei Nederlânsk-Ynje. Der moast in needlâning yn Itaalje makke wurde, mar úteinlik waard Batavia berikt nei in fleantiid fan 72 oere en 20 minuten.
Yn 1934 die de Panderjager mei oan de MacRobertson Air Race fan Londen nei Melbourne. Yn Allahabad, Yndia, rekke it lâningsgestel skansearre by de lâning, mar dat koe makke wurde. By oanrin ta it opstigen botste it tastel lykwols op in trekker en fleach yn 'e brân. De bemanning bleau sparre. It ûngemak betsjutte de ein fan Pander. De ynboel en konstrukteur Theo Slot giene nei De Schelde Skipswerf yn Flissingen.
Yn de Twadde Wrâldoarloch brocht Henk Pander, wilens in oertsjûge lid fan de NSB, it fabryk wer op 'e rit. Der waarden 555 sweeffleantugen fan it type SG-38 foar it paramilitêre Nationalsozialistische Fliegerkorps (NSFK) boud en it bedriuw reparearre Dútske tastellen reparearre. Nei de oarloch waard Henk Pander om reden fan kollaboraasje oppakt. De iennige Panderfleanmasine dy't bewarre bleaun is, is in SG-38, dy't yn it Suomen Ilmailumuseo (Finsk Loftfeartmuseum) yn Helsinki te sjen is.
Reade Mûtse
Reade Mûtse (Dakota: Iŋkpáduta, útspr.: [ĩk'pa:duta]; Ingelske oersetting: Red Cap (soms ek Red End, Scarlet Point of Inkpaduta neamd); de Dakota's, ±1797 – Manitoba, 1881) wie in opperhaad fan 'e Wahpekûte-substamme fan 'e Eastlike Dakota-Sû (Sioux), in Yndiaansk folk út it gebiet bewesten de Grutte Marren en fan it easten fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. Hy wie de lieder fan 'e Wahpekûte dy't yn 1857 it Bloedbad fan Spirit Lake oanrjochten, waard dêrom út syn heitelân ferdreaun en joech him doe by de Lakota. Hy rekke befreone mei it grutte opperhaad Sittende Bolle, en focht op hege jierren noch mei yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn, wêrby't de Amerikanen in grutte nederlaach tabrocht waard. Neitiid moast er de wyk nimme nei Kanada, dêr't er úteinlik ferstoar.
Libben
Reade Mûtse waard om 1797 hinne berne yn 'e Dakota's, as de soan fan Swarte Earn (Waŋdisápa), in opperhaad fan 'e Wahpekûte-stamme fan 'e Eastlike Dakota. As bern rekke er besmet mei de pokken, dêr't yn dyselde snuorje ferskaten fan syn famyljeleden oan ferstoaren. Hy hold der slimme groeden yn it antlit oan oer. Nei't Swarte Earn fermoarde wie yn in ûnderling skeel binnen de troep, ferfearen syn folgelingen nei wat no de steat Iowa is, nei de krite om it hjoeddeistige Fort Dodge hinne.
De troep dêr't Reade Mûtse ta hearde, hie net mei de oare Wahpekûte yn 1851 it Ferdrach fan Mendota ûndertekene, wêrby't it lân yn noardwestlik Iowa oerdroegen wie oan 'e Feriene Steaten, en fielde him dêr dus ek net oan bûn. Yn 1852 waard it opperhaad fan 'e troep, Reade Mûtse syn âldere broer, mei njoggen oare famyljeleden fermoarde troch de dronken blanke keapman Henry Lott. Reade Mûtse gie mei de saak nei de Amerikaanske autoriteiten, mar dy lieten it gewurde.
Oan 'e ein fan 'e strange winter fan 1857 late Reade Mûtse syn úthongere troep wer nei Iowa ta, dêr't se op 8 maart yn 'e krite fan it Spirit Lake in rige oerfallen op blanke kolonisten útfierden. By dat saneamde Bloedbad fan Spirit Lake kamen 38 minsken om en namen de Dakota-krigers fjouwer blanke froulju finzen, trije dy't troud wiene en dêropta it fjirtjinjierrige famke Abbie Gardner. Hoewol't se hjitfolge waarden troch de Amerikanen, wisten Reade Mûtse-en-dy te ûntkommen, wêrby't se twa fan 'e froulju deadiene om't se it tempo net byhâlde koene. De trêde troude frou waard koarte tiid letter frijlitten, wylst it Amerikaanske regear Abbie Gardner yn 'e simmer fan 1858 frijkocht. Hja kearde werom nei hûs en skreau yn 1888 in boek oer har finzenskip by de Dakota, dat ferskate kearen werprinte waard.
Tsjin 'e tiid fan 'e Dakota-Oarloch fan 1862, wêrby't de Eastlike Dakota yn 'e steat Minnesota tsjin 'e Amerikaanske oerhearsking yn opstân kamen, wie Reade Mûtse troch de Amerikanen (mei help fan Dakota-Yndianen dy't bang wiene om ûnder syn misdieden lije te moatten) al lang nei it westen ta ferdreaun. Sadwaande wied er by dat konflikt net belutsen. Nei de Amerikaanske oerwinning yn 'e Dakota-Oarloch waarden der twa strafekspedysjes yn it Dakota-territoarium útfierd, de iene yn 1863, ûnder generaal Henry Hastings Sibley, dy't de Dakota en harren westliker libjende sibben, de Lakota, yn in rige fjildslaggen fersloech, en de oare yn 1864, ûnder generaal Alfred Sully, dy't de Yndiaanske nederlaach foltôge yn 'e Slach by Killdeer Mountain. Syn tsjinstanners waarden dêrby oanfierd troch Reade Mûtse, Sittende Bolle en Gal.
Reade Mûtse en syn folgelingen loeken har doe noch fierder nei it westen werom, dêr't se har úteinlik by de Lakota joegen. Reade Mûtse rekke dêr goed befreone mei it ferneamde Hûnkpapa-opperhaad Sittende Bolle. Yn 'e Grutte Sû-Oarloch fan 1876 focht er yn 'e âlderdom fan hast tachtich jier noch mei yn 'e beruchte Slach oan de Little Bighorn, dêr't de Yndianen it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer fierhinne ferdylgen. Doe't de Amerikanen dêrnei alles op alles setten om it Yndiaanske ferset op 'e Grutte Flakten de kop yn te drukken, wie Reade Mûtse úteinlik twongen om mei Sittende Bolle út te wiken nei Kanada, dêr't er yn 1881 yn 'e provinsje Manitoba kaam te ferstjerren, likernôch 84 jier âld.
Bûsboekje
It Bûsboekje is de earste en iennichste Frysktalige aginda, dy't sûnt 1975 bestiet. It boekje wurdt tsjintwurdich útjûn troch de Ried fan de Fryske Beweging. It wurdt gearstald troch in groep fan fiif frijwilligers, en hat elts jier in nij tema. De oplaach skommelet om 'e 4.000 hinne.
Skiednis
Durk van der Schaaf fan Bitgummole kaam yn 'e 1970-er jierren op it idee fan in Frysktalige aginda, dy't yn syn tinken in middel ta in doel wie, nammentlik taalbefoardering. Want "as jo in bûsboekje hawwe yn it Frysk, dan lêze jo alle dagen wat yn it Frysk." Op inisjatyf fan Van der Schaaf sette it Kristlik Frysk Selskip (KFS) yn 1975 (foar it jier 1976) útein mei de útjefte fan 'e aginda, ynearsten mei in oplaach fan 2.500 eksimplaren. It die bliken dat der fraach nei soks wie, want it earste Bûsboekje wie samar útferkocht. Neitiid woeks de oplaach elts jier fierder ta, oant der yn 1982 in hichtepunt fan 13.000 berikt waard.
De gearstalling fan it Bûsboekje waard fersoarge troch in ploechje frijwilligers, dat ûnder de kreätive lieding stie fan Lybrich Andringa. Sy wie by de útjefte belutsen as yllustratrise, mar ek as einredaktrise dy't de kontakten ûnderhold mei de drukkerij. It súkses fan it Bûsboekje makke dat de Friese Pers Boekerij fan 1978 ek in Frysktalige aginda begûn út te bringen. Dat barde op inisjatyf fan Peter de Jong, it haad Abonneminten, dy't ferskate sjoernalisten fan 'e Ljouwerter Krante frege en leverje in koartswilige bydrage. It LC-boekje meat himsels in dúdlik sekulier karakter oan om him te ûnderskieden fan it kristlike Bûsboekje.
De merk foar Frysktalige aginda's bliek lykwols net grut genôch foar twa konkurrearjende útjeften, dat ein 1980-er jierren foel nei goed tsien jier it doek foar it LC-boekje. It Bûsboekje fan it KFS gie troch ûnder lieding fan Lybrich Andringa, oant se it wurk ein 1990-er jierren omreden fan sykte net mear dwaan koe. Hja ferstoar yn 2000. Har broer Piter Andringa, dy't fan berop grafysk ûntwerper is, naam doe har funksje oer. Anno 2021 is hy noch altyd einredakteur fan Bûsboekje. Doe't it Kristlik Frysk Selskip yn 2008 opgie yn it oekumenysk platfoarm Krúspunt, waard de útjefte fan it Bûsboekje oernommen troch de Ried fan 'e Fryske Beweging.
Foarmjouwing en ynhâld
It Bûsboekje hat in formaat fan 15,5 sm by 9,2 sm en in tsjûkte fan 7 mm. It bestiet út in boekje fan heechweardich papier mei in pestik omslach en in stoffen lintsje as boekelizzer.
Njonken it agindadiel, dêr't op eltse dei romte is om ôfspraken te notearjen, omfettet it Bûsboekje ek nuttige ynformaasje, lykas kalinders fan it jier dêr't it oer giet, en teffens fan it foargeande en it neifolgjende jier, data fan 'e skoalfakânsjes, in list mei Fryske plaknammen en in list mei adressen fan wichtige Fryske en Frysksinnige organisaasjes. Wat dat lêste oangiet, kin men tinke oan 'e Afûk, Tresoar, de Fryske Akademy, de Provinsje Fryslân, Omrop Fryslân, de Ljouwerter Krante, it Frysk Deiblêd, de Ried fan 'e Fryske Beweging, de Federaasje fan Fryske Studinteferienings, it Frysk Boun om Utens, de Jongfryske Mienskip, ensfh.
Herfoarme tsjerke (Gerkeskleaster)
De Herfoarme Tsjerke oan De Poarthoeke yn Gerkeskleaster is in protestanske tsjerke dy't ûnderbrocht is yn de brouwerij fan in earder Sistersjinzerk kleaster. De tsjerke is in ryksmonumint.
Skiednis
Mei de reformaasje waard it kleaster Jeruzalim, ien fan Fryslân's grutste kleasters, opheven. De besittings waarden yn 1594 op lêst fan de Steaten ferkocht en de gebouwen ôfbrutsen. Allinnich de kleasterbrouwerij bleau stean en it grutste diel dêrfan waard yn 1629 ynrjochte as tsjerke foar it doarp dat by it kleaster ûntstien wie.
It eastlike part fan de brouwerij waard oant 1871 brûkt as pastory, dêrnei oant 1960 as wente foar de koster en as aula en konsistoarje. De romten fan dit part wurde ferljochte troch grutte, rjochthoekige ramen yn de noardlike en súdlike muorre. Sûnt 2017 is yn it gebou in lyts museum ûnderbrocht fan de stifting Historische Kring Gerkesklooster-Stroobos. De westlike toer fan de tsjerke waard yn 1854 oanboud. Yn de klokkestoel hinget in klok mei in diameter fan 63 sintimeter, dy't yn 1858 getten waard troch A.H. van Bergen.
Sûnt 2004 makket de tsjerke diel út fan de PKN.
Ynterieur
It ienfâldige ynterieur fan de tsjerke hat in 19e iuwske preekstoel mei klankboerd. De 19e iuwske banken stamme oarspronklik út de tsjerke fan Britswert.
Oargel
Yn de tsjerke stiet in oargel út 1975 dat boud is troch de firma Flentrop.
Pûtto
By de tsjerke stiet op in sokkel in pûtto dy't op in lizzen skiep sit. Oer it hoe en wat fan it byldsje is fierder neat bekend.
Hybride (biology)
Bastardearring by planten
Soartkrusings komme yn de natuer geregeld foar. In krusing is meast tusken twa soarten út itselde skaai (yntragenetyske hybride), mar ek krusings tusken twa soarten út ferskillende skaaien komme foar (yntergeneryske hybride), bygelyks xTriticale, in krusing fan Triticum (weet) en Secale (rogge).
Hybriden binne faak fertyl of sels steryl. Der kin foarming fan (haploïde) gameten optrede as der earst ferdûbeling fan de gromosomen west hat, sadat by de meioaze de homologe gromosomen neist elkoar komme te lizzen.
Hybride en polyploïde planten binne wolris min fan elkoar te ûnderskieden; by hybriden binne de stomoalkerrels of de spoaren gauris sichtber minder ûntwikkele as by polyploïde planten.
By planteferedeling wurdt in soad gebrûk makke fan hybriden. De earste generaasje nei in krusing neame jo in F1-hybride, de twadde generaasje in F2-hybride, ensafh. In soad as sied ferhannele kultivars binne F1-hybriden tusken twa yntylde linen. Dit hat as foardiel dat dêrmei in grutte mjitte fan unifoarmiteit te berikken is.
Hybriden by bisten
By de karpereftigen yn Jeropeeske en Aziatyske wetters treed ek gauris hybridisaasje op yn natuerlike omstannichheden, foar’t neist troch de massale pearings fan ferskillende soarten yn itselde seizoen en itselde wetter, wêrby’t aaien en sperma frij-út yn it wetter ferspraat wurde. Oer it algemien is de neiteam fan twa ferskillende soarten net fruchtber.
De hybriden fan Pelophylax-soarten (griene kikkerts) hawwe in aparte status. Se wurde klepton neamd om’t se har wer mei ién fan de âldersoarten fuortplantsje kinne en yn guon gefallen ek ûnderling, mar sûnder ferminging fan it genetysk materiaal fan de geslachtssellen. De mingfoarm is ek te machtich om ôfkomstich te wêzen fan krusings tusken de âldersoarten. De bastertkikkert is in klepton. Mei de puolkikkert en de markikkert foarmet er in synklepton.
By it fokken fan bisten wurdt in soad gebrûk makke fan hybriden. De measte lishinnen, slachtpiken en fleisbargen binne hybriden tusken twa bot yntylde rassen. De foardielen binne heteroasis en in grutte unifoarmiteit fan de neiteam.
Foarbylden fan hybriden binne:
Dûkeinen en guozzen
Fan bistesoarten út in tal skaaien wurde relatyf faak hybriden waarnommen. Dat jildt ûnder oare foar de dûkeinen út it skaai Aythya en foar guozzen út de skaaien Anser en Branta. It relatyf hege tal hybriden ûnder dûkeinen en guozzen kin ûnder oare ferklearre wurde troch in lege ynterspesifike barriêre en út domestikaasje en ferwyldering fan sierwetterfûgels út wetterwyldparken. Dat wol noch net sizze dat der gjin skaaien an fûgelsoarten binne wêryn’t hybriden faker foarkomme, lykas ûnder de sjongfûgels, mar dat dizze hybriden minder faak opmurken wurde.
Fûgels yn de Lege Lannen
Dêrnjonken wurde geregeld hybriden waarnommen fan fûgelsoarten dy’t ek as ringsoarten beskôge wurde kinne, lykas hybriden fan kobben en lytse sulverkobben. Oft it tal krusings tusken dizze kobben omheech giet is net dúdlik. Om’t guon soarten yn it ferline faak as farianten of ûndersoarten fan Larus-soarten sjoen waarden, ûntsnapten se meast oan it omtinken fan in soad fûgeltsjelju. Sûnt de topklasse fierrekikers en teleskopen foar fûgeltsjelju te beteljen binne, wurde dy kobbesoarrten en/of hybriden faker synjalearre.
Under biologen, fûgeltsjelju en natuerbeskermers wurdt ferskillend tocht oer it tellen en observearjen fan algemien foarkommende hybriden, lykas sopguozzen en sopeinen. Yn natuergebieten en stedske omjouwings nimt it tal hybride wetterfûgels stadichoan ta en minge se harren súntsjesoan fierder mei ferskillende populaasjes wylde wetterfûgels. Dêrtroch wurdt it hieltyd lestiger om de kleurôfwikings yn it dek fan krusings te ûnderskieden.
Klaas Geert Bakker
Klaas Geert Bakker (Emmeloard, 18 jannewaris 1966) is in Nederlânsk programmamakker en redakteur, dy't yn jannewaris 2015 útornearre waard as de nije haadredakteur fan Omrop Fryslân. Hy folge dêr Jan van Friesland op, dy't dy funksje fan 2010 ôf ferfolle hie.
Jonkheid en oplieding
Bakker waard yn 1966 berne as de middelste fan trije bern yn it gesin fan Geert Klazes Bakker (1934) fan Menaam, en Okje Rijpma (1941) fan Snits. Hoewol't syn âldelju tsjininoar Frysk praten, waard der yn 'e hûs tsjin 'e bern Nederlânsk sprutsen. Sadwaande kin Bakker it Frysk goed ferstean en ek wol lêze, mar sprekt er it net. Hy groeide op yn Kampen en Almelo.
Karriêre
Yn 1989 kaam Bakker as stazjêr te wurkjen by Radio East, en neitiid wurke er as freelance-sjoernalist. Yn 1990 fûn er in baan by de TROS, dêr't er û.m. meiwurke oan it aktualiteiteprogramma TROS Aktua en fierders alderhanne putsjes opknapte, sawol foar radio as tillefyzje. Letter stapte er oer nei de Wrâldomrop, om úteinlik as einredakteur by de regionale omrop RTV Noard-Hollân te bedarjen. Yn 2012 koe Bakker as adjunkt-haadredakteur by RTV Rijnmond, yn Rotterdam, oan 'e slach. Yn jannewaris 2015 foel de kar op him, doe't der by Omrop Fryslân in nije haadredakteur komme moast. Bakker waard yn dy funksje oansteld per 1 april. Yn in fraachpetear yn 'e Ljouwerter Krante ûnthiet er dat er him derop talizze soe en lear gau Frysk te praten.
Mids septimber 2018 waard bekend dat Bakker ûntslach krigen hie by de Omrop en yn ôfwachting fan in rjochtsaak dêroer thússiet. De reden soe in "onherstelbaar beschadigde werkrelatie" wêze mei de nije ynterim-direkteur, Nina Hiddema. De Ljouwerter Krante berjochte dat Hiddema fierders, nettsjinsteande oanhâldend oankringen, neat oer de saak kwyt woe. Bakker sels woe allinnich sizze dat der fan syn kant gjin sprake wie fan in fersteurde wurkrelaasje, en dat er graach wer oan it wurk woe. Frans Slaterus, foarsitter fan 'e ûndernimmingsried fan 'e Omrop, woe wol even dúdlik oanjaan dat dizze kwestje neat te krijen hie mei "saken út it ferline." Dêrmei doelde er op it trelit dat de omrop yn 2017 moannenlang yn 'e greep hold, wêrby't it gie om in yngeand ferskil fan ynsjoch tusken de haadredakteur en syn meistanners en in diel fan 'e wurknimmers oer hokker rjochting oft it mei de programmearing út moast.
By it koart pleit, op 17 oktober 2018, brocht Hiddema nei bûten dat Bakker neffens har foar gruttere ferdieldheid soarget yn in bedriuw dêr't ienriedichheid dochs al fier te sykjen is. Syn "fertroulingen" meie, yn har wurden, "mei yn 'e wagon". Oaren meie in stikje meiride en wer oaren komme der hielendal net yn. Der soe in eangstkultuer hearskje by Omrop Fryslân en meiwurkers soene yn noed sitte om harren sjoernalistike yntegriteit mei't by Bakker de foarm boppe de ynhâld gean soe, de sjoch- en harksifers it wichtichste wêze soene en dialooch net of amper mooglik wêze soe. Neffens Bakker syn abbekate, Henriëtte Meerman, waard har kliïnt ûnrjochtlik ôfskildere as "kweade genius". Sy ferwiisde nei in wurknimmerstefredenheidûndersyk, wêryn't de meiwurkers fan 'e Omrop folle positiver oer de lieding oardielden as dat út Hiddema har wurden bliek. Bakker sels ûntstried de ûnrêst yn it bedriuw net, mar fûn dat Hiddema dy sterk oerdreau.
Under it koart pleit waard ek dúdlik wat de direkte oanlieding wie foar de fertrouwenbrek tusken Hiddema en Bakker. Dy kaam fuort út de Reuzen yn Ljouwert, it evenemint fan LF2018 wêrby't de Fryske haadstêd oandien waard troch trije reuseftige marionetten fan it Frânske strjitteäter Royal de Luxe. Bakker hie dêrby ôfspraken makke oer de live-útstjoering. Royal de Luxe woe earst hielendal net dat der live-bylden op 'e tillefyzje útstjoerd wurde soene, mar der waard in kompromis berikt foar in útstjoering fan 21/2 oere. Neffens Bakker wie dêrby ek ôfsprutsen dat der maksimaal 20 minuten bylden útstjoerd wurde soene dy't mei in drone opnommen wiene. Yn 'e e-mail mei de ôfspraken stie lykwols dat de totale live-útstjoering net langer duorje mocht as 20 minuten. Bakker sei yn 'e rjochtseal dat dat in wiziging wie dy't koart foar de útstjoering trochjûn waard, en dat er de e-mail yn alle drokte net goed lêzen hie. Hy soe himsels misliede litten hawwe trochdat de organisaasje fan it evenemint derby sette dat it om "in lytse wiziging" gie. Hiddema akseptearre dy lêzing net en stelde dat Bakker de Omrop in blamaazje besoargje kinnen hie as Royal de Luxe de foarstelling stillein hie. Boppedat ferwachte se dat Royal de Luxe samar noch in flinke skeaclaim yntsjinje koe. Op 20 oktober joech de organisaasje fan LF2018 oan dat sy om dizze saak alteast gjin skeaclaim tsjin 'e Omrop yntsjinje soene. Royal de Luxe wie net berikber foar kommentaar.
Op 7 novimber die de rjochter útspraak yn 'e saak tusken Bakker en de Omrop. De rjochter joech de Omrop op alle punten gelyk en oardiele dat it ûntslach fan Bakker trochgean mocht om't der yndie sprake wie fan in earnstich fersteurde arbeidsrelaasje. Hy ferwiet de haadredakteur in "gebrek oan soarchfâldichheid" yn syn omgong mei Royal de Luxe en de organisaasje fan LF2018, en fûn dat Bakker in "wolbewust risiko" nommen hie troch de live-útstjoering fan 21/2 oere trochgean te litten wylst er op dat stuit al wist dat dat net neffens de ôfspraken wie. Dêrmei sette er de Omrop yn prinsipe del as "in ûnbetroubere partij". It feit dat Bakker it probleem mei de live-útstjoering net melde by Omrop-direktrise Hiddema sadree't er him der bewust fan wurden wie, neamde de rjochter "ûnbegryplik", en dat er ûnder de rjochtsaak noch folhold dat der "gjin oanlieding" wie om fuortendaliks Hiddema yn te ljochtsjen, tsjûge neffens de rjochter fan "in earnstich gebrek oan ynsjoch yn wat fan him ferge wurde mei en kin as jo ûnderdiel útmeitsje fan it managementteam."
Priveelibben
Klaas Geert Bakker hat in fêste relaasje en twa dochters út in earder houlik. Hy is in omkesizzer fan wethâlder en loko-boargemaster fan Menameradiel Ruurd Klazes Bakker en fan konsintraasjekampoerlibbene Jouke Klazes Bakker, en in âldomkesizzer fan CHU-politikus en Twadde Keamerlid Jouke Annes Bakker.
The Revenge of Rain-in-the-Face
The Revenge of Rain-in-the-Face is in epysk gedicht fan 'e hân fan 'e Amerikaanske dichter Henry Wadsworth Longfellow. De titel betsjut: "De Wraak fan Rein-yn-'t-Gesicht". It gedicht ferhellet oer de wraak fan it histoaryske Lakota-opperhaad Rein-yn-'t-Gesicht op luitenant-kolonel George Armstrong Custer ûnder de Slach oan de Little Bighorn, yn 1876. The Revenge of Rain-in-the-Face waard yn 1878 foar it earst publisearre as ûnderdiel fan 'e dichtbondel Kéramos and Other Poems, troch útjouwerij Houghton, Osgood & Co. yn Boston.
Underwerp
Rein-yn-'t-Gesicht (Ité Omáǧažu), in opperhaad fan 'e Hûnkpapa-stamme fan 'e Lakota-Sû (Lakota-Sioux), waard yn 1874 troch kaptein Tom Custer yn opdracht fan syn broer, de Amerikaanske luitenant-kolonel George Armstrong Custer, arrestearre. Op 4 augustus 1873 hie Rein-yn-'t-Gesicht nammentlik mei in pear oare krigers op in ferkenningsmissy foarôfgeande oan 'e Slach by Honsinger Bluff, de legerbistedokter John Honsinger, in hynstefersoarger en twa soldaten oerfallen by it hjoeddeistige Miles City, yn Montana. Dêrby wiene Honsinger en twa fan 'e oaren deade (ien soldaat koe ûntkomme). Custer, ûnder wa't Honsinger-en-dy tsjinne hiene, beskôge dat as moard, mar Rein-yn-'t-Gesicht lei dêr tsjinyn dat it om oarlochshannelings gie. Nei him waard lykwols net harke, en hy waard nei Fort Abraham Lincoln ta brocht, dêr't er yn it tichthûs smiten waard.
Nei ferrin fan tiid wist Rein-yn-'t-Gesicht te ûntsnappen (of mooglik waard er frijlitten troch Yndiaanske plysjeminsken dy't mei him sympatisearren), en flechte doe nei it streamgebiet fan 'e Powderrivier yn Montana, dêr't er him by de Hûnkpapa-troep fan it opperhaad Sittende Bolle joech. Op 25 juny 1876 waard it doarp fan Sittende Bolle yn it ramt fan 'e Grutte Sû-Oarloch oanfallen troch it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint fan George Armstrong Custer. Yn wat de Slach oan de Little Bighorn kaam te hjitten, brochten de Lakota en harren bûnsgenoaten, de Noardlike Sjajinnen, it Amerikaanske Leger lykwols in slimme nederlaach ta, wêrby't Custer, syn broer Tom en 278 oare Amerikanen deade waarden.
Jan Pol
Jan Pol (Wateren, 4 septimber 1942) is in Nederlânsk-Amerikaansk bistedokter, dy't ferneamd wurden is troch syn haadrol yn it realitytillefyzjeprogramma The Incredible Dr. Pol, dat útstjoerd wurdt troch it National Geographic Channel. Hy is dêrtroch tige populêr wurden en is no yn 'e Feriene Steaten nei alle gedachten de bekendste persoan fan Nederlânsk komôf.
Libben en karriêre
Pol waard yn 1942 berne yn it Drintske Wateren, en groeide dêr op as soan fan in feehâlder. Hy learde letter foar bistedokter en studearre yn 1970 ôf oan 'e Ryksuniversiteit Utert. Koarte tiid letter emigrearre er fanwegen syn houlik, yn 1967, mei de Amerikaanske Diane nei de Feriene Steaten. Dêr setten Pol en de frou har nei wenjen yn Harbor Beach, yn 'e noardlike steat Michigan, in gebiet dêr't in protte Nederlânske ymmigranten har fêstige hawwe.
Pol syn soan Charles wurke foar de tillefyzjestjoerder Nickelodeon, en betocht yn syn frije tiid mei in pear maten ideeën foar nije realitytillefyzjesearjes. Dy beaen se dan oan by ferskate tillefyzjestjoerders, en dêrby murken se dat it súkses fan sa'n idee benammen te krijen hie mei de personaazjes dêr't sokke searjes om draaie moasten. Dat brocht Charles op it idee om in realityrige oer syn heit meitsje te litten. Jan Pol ferwachte der net folle fan, mar hie der gjin beswier tsjin dat syn soan in searje oer him oan 'e man besocht te bringen. Mar it National Geographic Channel liet in pilotôflevering meitsje dy't har sa goed befoel dat it los koe mei de searje.
No rêdt Jan Pol mei syn Drintske nofterens eltse wike op 'e Amerikaanske tillefyzje it libben fan it iene nei it oare bist, wat him yn 'e Feriene Steaten razend populêr makke hat. Eltse dei komme der trije of fjouwer groepen fans yn 'e praktyk del en moat Pol mei har op 'e foto en hantekenings sette. Nei eigen sizzen wurdearret er dy bewûndering wol, mar hy fynt it ek wat grizelich, en it moat fansels net te gek wurde, want dan behinderet it him yn syn wurk. Yn 2014 kaam Pol syn autobiografy út, Never Turn Your Back on an Angus Cow, dy't er skreau yn gearwurking mei ghostwriter David E. Fisher.
Yn 'e simmer fan 2015 wie Pol mei syn frou, beide bern en twa pakesizzers even yn Nederlân, dêr't er him lokkigernôch noch gewoan op 'e dyk fertoane koe sûnder dat er oansprutsen waard troch fans. Wol waard er útnûge yn it praatprogramma fan Eva Jinek, dêr't er útlis joech oer syn wurk en populariteit. Op 22 febrewaris 2016 died er Fryslân oan, dêr't er in gastkolleezje fersoarge oan it Nordwin Kolleezje (foarhinne AOC Fryslân). Dat barde op fersyk fan Pol syn omkesizzer Harm-Jan Pol, dy't dêr studearre. Der wie sa'n oanrin dat de tagong beheind wurde moast ta studinten diergenêskunde, wêrmei't de seal al grôtfol siet. Mear as hûndert oaren moasten teloarsteld wurde. Yn septimber 2016 wie Pol fannijs yn Fryslân, dêr't er op 19 septimber yn Drachten, op 'e Sintrale Merjekeuring fan it Frysk Hynste Stamboek, mei in filmploech oanwêzich wie om opnamen te meitsjen foar it tsiende seizoen fan syn searje.
Lytse Krie
Belutsenens by ûnderhannelings mei de Amerikanen
Yn 1851 wie Lytse Krie oanwêzich by de ûnderhannelings dy't laten ta it sluten fan it Ferdrach fan Traverse de Sioux, en datselde jiers wied er ien fan 'e ûndertekeners fan it Ferdrach fan Mendota. By dy beide ferdraggen stimden de Eastlike Dakota deryn ta om harren lân beëasten de rivier de Minnesota op te jaan en te ferfarren nei lân dat oare kant de rivier foar harren reservearre wie. Doe't it ferdrach ratifisearre waard troch de Amerikaanske Senaat waard lykwols unilateraal kêst 3, oangeande it reservearre ferfangende lân, út it ferdrach skrast, sadat de Eastlike Dakota twongen wiene om dêr op 'e nij oer te ûnderhanneljen wylst se har eigen lân al opjûn hiene en se bedrige waarden mei in sa nedich mei geweld útfierde ferdriuwing út Minnesota. Under it doe sletten nije ferdrach krigen se folle minder lân en ûnder folle ûngeunstiger betingsten as dat harren oarspronklik taparte wurden wie.
Belutsenens by de Dakota-Oarloch fan 1862
Lytse Krie besocht om 'e frede mei de Amerikanen te bewarjen, en reizge nei it fiere Washington, D.C. ta foar in direkt ûnderhâld mei presidint James Buchanan. Hy klaaide him yn Westerske dracht, liet him dope, waard lid fan 'e Episkopaalske Tsjerke, en sette útein mei lânbou. De spannings tusken de Dakota en de blanken waarden lykwols almar grutter, mei't blanke keaplju de Yndianen bedreagen, wylst it Amerikaanske regear de ûnder de ferdraggen yn ruil foar it opjûne lân taseine jierjilden te let útkearde. Nei in mislearre rispinge folgjend op in winter wêryn't in protte Dakota al de hongerdea stoarn wiene, wylst de jierjilden mar net kamen en blanke keaplju kâldwei wegeren om 'e ferhongerjende Yndianen op 'e pof iten te ferkeapjen, kamen de Dakota yn 1862 yn opstân.
Weromkear en dea
Yn 'e simmer fan 1863 kearde er mei syn soan Wowinapa, dy't letter de namme Thomas Wakeman oannimme soe, werom nei Minnesota om hynders te stellen fan syn fijannen. Op 'e jûn fan 3 july 1863, wylst hy en Wowinapa beien oan it teppen wiene yn it wâldgebiet bewesten Hutchinson, waarden se trappearre troch de blanke kolonist Nathan Lamson en dy syn soan Chauncey. Der ûntstie in fjoergefjocht, wêrby't Lytse Krie twa kear skeat en mei ien kûgel Lamson ferwûne, wylst Lamson en de soan allebeide ien kear skeaten en Lytse Krie deadlik rekke waard. Hy stoar nei't er syn soan opdroegen hie om te meitsjen dat er fuortkaam.
De Lamsons, dy't útinoar rekke wiene, leine allebeide de krapoan 20 km nei Hutchinson ôf om alaarm te slaan. De oare deis fûn in ploech Hutchinsonsters it stoflik omskot fan in ûnidentifisearre Yndiaanske man, mei de jas oan fan in blanke kolonist dy't in pear dagen earder fermoarde wie. De skalp en letter ek it lyk waard nei Hutchinson ta brocht. It lichem waard oan in hynder troch de haadstrjitte sleept, wylst rotsjes yn 'e noas en earen ta ûntploffing brocht waarden. Uteinlik waard it yn in ôfeartgat by it slachthús smiten, dêr't de holle der letter noch ôfsnien waard. Op 28 july 1863 waard Wowinapa finzen nommen yn 'e neite fan Devil's Lake, yn wat no Noard-Dakota is. Hy fertelde de Amerikanen dat de deade man Lytse Krie wie, wat late ta it opgraven fan it lyk op 16 augustus. Oan 'e misfoarme polzen waard fêststeld dat it yndie om Lytse Krie gie. It oare jiers waard troch it Minnesotaanske steatskongres oan Nathan Lamson $500 skonken foar syn "tsjinst oan 'e steat", wylst Chauncey Lamson $75 krige foar de skalp fan Lytse Krie.
Neisleep
De skalp bedarre yn 1868 by it Histoarysk Genoatskip fan Minnesota, dat Lytse Krie syn skedel yn 1896 ek besette. Oare bonken waarden derby sammele, oant it HGM it meastepart fan it biente fan it opperhaad yn besit hie. Yn 1971 droech it genoatskip it hiele stoflik omskot fan Lytse Krie oer oan Jesse Wakeman, de soan fan Wowinapa en de pakesizzer fan it opperhaad, om einlings en te'n lêsten begroeven te wurden. Oan 'e wei yn it fjild dêr't Lytse Krie deade waard, stiet no in lyts stiennen tinkteken.
Nynke Faber
Nynke Faber (Ljouwert, 2 jannewaris 1982) is in Nederlânske aktrise fan Frysk komôf.
Nynke Faber joech stal oan ûnder mear Sjoukje Janssen yn de dramasearje Westenwind. Se spile dy rol fan ein 2001 oant begjin 2003. Nei't dy searje dien wie gie Faber nei de Toanielskoalle fan Amsterdam. Dêrnei spile se gastrollen yn ûnder oare de telefyzjerigen Bloedverwanten, Baas Boppe Baas, IC, Van God Los, Overspel en Flikken Maastricht. Yn 2014 wie hja te sjen yn de spylfilm Capsule, regisearre troch Djie Han Thung, en yn de spylfilm Stuk! ûnder rezjy fan Steven de Jong.
Faber is teffens kearndosint Casting oan de oplieding Filmakteur fan it Mediakolleezje Amsterdam. Se wurket gear mei Jeugdteäterskoalle Mamagaai en sprekt geregeldwei commercials yn foar radio en telefyzje.
Op de set fan Westenwind moete Nynke Faber har man mei wa't se yn 2004 troude. Se krigen trije bern.
Miami Beach (Floarida)
Miami Beach is stêd en baaiplak yn it suden fan 'e Amerikaanske steat Floarida. It heart ta de stêdekloft fan Miami, mar is in selsstannige gemeente dy't bestjoerlik los stiet fan dy gruttere, oanbuorjende stêd. Miami Beach leit op in stikmannich foar in diel natuerlike en foar in diel keunstmjittige barriêre-eilannen foar de eastkust fan it Floarida-skiereilân, en wurdt ynklamme tusken de Atlantyske Oseaan yn it easten en de Biscaynebaai yn it westen, dy't de stêd skiedt fan Miami. De súdlike wyk South Beach fan Miami Beach foarmet yn 'e mande mei de binnenstêd fan Miami en de haven fan Miami it kommersjele hert fan Súdlik Floarida. Sels stiet Miami Beach benammen bekend as in toeristyske bestimming, omreden fan syn strannen. Neffens in offisjele skatting út 2019 hie de stêd doe krapoan 89.000 ynwenners.
Geografy
Miami Beach leit yn it súdlike part fan 'e Amerikaanske steat Floarida, oan 'e súdeastlike kust fan it Floarida-skiereilân. De hiele stêd befynt him op in stikmannich barriêre-eilannen, wêrfan't guon op natuerlike wize ûntstien binne, wylst oaren relatyf koartby op keunstmjittige wize kreëarre binne troch de minske, troch opspuiting fan sân. Oan 'e eastlike kant fan 'e eilannen leit de iepen Atlantyske Oseaan, wylst oan 'e westlike side de Biscaynebaai leit, in smelle seestrjitte dy't Miami Beach skiedt fan it fêstelân fan Floarida en de rest fan 'e stêdekloft fan Miami.