cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Awenne
Skiednis
De namme fan it doarp komt al yn midsiuwske histoaryske boarnen foar. Om 1900 wie Awenne in wichtich sintrum fan de klompe-yndustry yn de provinsje Lúksemboarch.
Anne Hans fan Wikel
Anne Hans fan Wikel (Wikel?, ? – Aldskoat, 1635) wie grytman fan Aenjewier fan 1626-1630. Troude mei Wiskje Fockens mei wa’t er ien soan krige: Johan fan Wikel ( 1617-1659).
Spjaltpoatgoesfûgels
De spjaltpoatgoesfûgels (Anseranatidae) binne in famylje yn it skift fan de goeseftigen (Anseriformes). Der is mar ien skaai yn dizze famylje, de spjaltpoatguozzen, mei yn dat skaai ien soarte, de ekstergoes.
Fan de taksonomy út besjoen is it doel fan dizze famylje dan ek allinnich om oan te jaan dat spjaltpoatguozzen net besibbe binne oan oare skaaien fan de goeseftigen. Foar guont fan de primitive fûgelsoarten dêr't bewiis fan fûn is, is der lykwols diskusje oer oft dy ek ta skaaien yn dizze famylje rekkene wurde moatte.
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1952
200px|thumb|right|It Olympysk Wraksel Stadion fan Helsinky 1952
De Olympyske Simmerspullen 1952, ek wol de XVe Olympiade neamd waarden yn 1952 yn Helsinki, Finlân hâlden. It wrakseljen waard hâlden yn it Messuhalli.
Messuhalli
De Messuhalli waard yn 1935 boud as beurs gebouw, en waard brûkt foar konserten, beurzen en sport eveneminten. foar de Olympyske Simmerspullen fan 1952 waard de hal útwreide. Yn 1966 wie der in grutte brân yn de Hal mar hy waard wer opboud. Hjoed de dei is de Messuhalli bekind as Töölön kisahalli en wurd allinne nog brûkt as sporthal.
16e iuw
De 16e iuw of sechstjinde iuw rûn fan 1 jannewaris 1501 oant 31 desimber 1600.
Gabinus de Wal
thumb|Gabinus de Wal (Koll. [[Museum Martena) ]] Gabinus de Wal (Ljouwert, 30 desimber 1785 - Grins, 22 septimber 1833) wie in jurist.
Mirwart
Mirwart (Waalsk: Mirwå) is in doarp en in dielgemeente fan de Belgyske gemeente Sint-Hubert yn Walloanje.
Mirwart liet oan it spoar yn de provinsje Lúksemboarch. It kastiel fan Mirwart en de oanswettende bosk binne in toeristyske trekplaster.
Mirwart is ien fan de moaiste doarpen fan Walloanje (Les Plus Beaux Villages de Wallonie) sûnt 23 april 2016.
Abraham fan Smolensk
thumb|125px|Ikoan fan de hillige Abraham fan Smolensk. De hillige Abraham fan Smolensk (Russysk: Авраамий Смоленский, Avraamij Smolenskij) (Smolensk, ein 12e iuw - dêre, sa. 1221) wie in kristlik muonts út Ruslân. Hy waard muonts yn it Bogoroditzkajakleaster yn syn berteplak. Neffens de oerlevering hat er in soad mirakels dien. As muonts wie er tige tawijd oan de stúdzje fan de Bibel.
Abraham fan Smolensk wurdt beskreaun as in minske mei in strang en militêr karakter, dy't himsels en eltsenien it idee fan de Oardielsdei yn de holle printe. Hy wie tige populêr ûnder de leken, omdat er foar siken en ûnderdrukten yn it spier wie. Hy wie net sa populêr by de lokale klearus, dy't fijannich en jaloersk foar him oer wienen.
Dy haatlikheid late lang om let ta ferskate morele en teologyske oanklachten tsjin him. De pleatslike biskop fan Smolensk naam dissiplinêre maatregels tsjin Abraham. Letter waard sein dat er troch in wûnder rjochtfeardige waard. Nei fiif jier iepene de biskop de saak tsjin Abraham fannijs en spruts him frij fan de klachten en beneamde him ta abt fan in lyts pleatslik kleaster. Abraham spansearre de rest fan syn libben yn dat kleaster en kaam dêr ek te ferstjerren om 1221 hinne. Troch syn learling Efraem is der in koarte biografy fan him bewarre bleaun.
Syn hjeldei is 21 augustus.
Hauler Djip
It Hauler Djip (Stellingwerfsk en offisjeel: Hauler Diep) is in feart yn de gemeente Eaststellingwerf. It wetter rint besuden Haulerwyk en benoarden Weperpolder nei de Rendyk.
De namme Hauler Diep jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Haulerdiep.
Genua (stêd)
Genua (Italjaansk: Genova, Liguerysk: Zena) is in stêd yn Noardwest-Itaalje, súdwestlik fan Milaan en eastlik fan Savona, oan de Ligueryske See. It is de haadstêd fan de regio Liguerje. Yn Genua wenje om-ende-by 600.000 minsken en beskikt oer de grutste haven fan Itaalje.
Skiednis
Genua wie yn de Romeinske tiid in wichtige floatbasis. Nei de fal fan it West-Romeinske ryk hie it te krijen mei ferskate oerhearskers (û.o. Eastgoaten, Byzantinen en sûnt 774 mei it Frankyske ryk. Yn de 11e iuw kaam oan dizze situaasje in ein doe't keaplju en boargerij fan Genua in stêdsrepublyk meitsje soe. Genua berikte doe mei oare Italjaanske stêden as Feneetsje, Pisa en Amalfy) in protte macht en rykdom. De stêd hie it foar it sizzen oer Liguerje, it suden fan Piëmont en ferskate gebieten oersee, wêrûnder Korsika, Elba en parten fan Sardynje, mar ek yn de Levant, oan de Swarte See, op Syprus en yn Noard-Afrika.
Tusken 1257 en 1381 fjochte Genua ferskate oarloggen út mei Feneetsje. De opkomst fan it Turkske Ryk yn de 15e iuw makke lykwols in ein oan harren macht. Ferfolgens kaam Genua yn Frânske hannen en yn 1463 oan de stêd Milaan ûnderhearrich. Under Andrea Doria, dy't help krige fan Karel V, waard de stêd wer ûnôfhinklik. Troch Bonaparte waard it yn 1797 ferovere en omfoarme ta de Ligueryske Republyk. Yn 1804 waard de Republyk Genua wersteld mar it Wener Kongres foege Genua by it keninkryk Sardynje, wêrmei it yn 1860 opgie yn it nije keninkryk Itaalje.
Nijsgjirrichheden
thumb|left|150px|Katedraal fan San Lorenzo
Johannes Agricola
Johannes Agricola wie grytman fan Aenjewier.
Anjewier wie de twadde gritenij fan Sânwâlden en de lytste fan allegear. Grinze yn it noarden oan Utingeradiel, ten easten oan Opsterlân, ten suden oan Skoatterlân en ten westen oan Haskerlân. Aenjewier hie fjouwer doarpen: Gersleat, Tsjalbert, Lúnbert en Terbant, en noch in gedielte fan It Hearrenfean.
Troude mei Ted Lieuwes en hie ien dochter. Yn 1584 wie hy al folmacht foar de Lânsdei foar Sânwâlden en yn 1593 Sekretaris fan de Rekkenkeamer en grytman fan Aenjewier (1588-1605). Waard as Kommissaris polityk beneamd by de synoade fan Snits yn 1600, mar ''wegens ligchaamszwakte' bleau hy ôfwêzich.
De Golle
De Golle wie in blêd oer Fryske literatuer.
It waard oprjochte troch in tal yn Amsterdam studearjende Fryske jongeren, feriene yn de jongereinwurkgroep 'De Mieren'. Dy seagen tydskrift De Tsjerne as in ferkalke blêd fan de fêstige oarder, fan “minsken dy’t arrivé wiene”. It nivo wie harren te leech en út ûnfrede oer de mentaliteit fan De Tsjerne-redaksje rjochten se yn 1953 it blêd De Golle op ûnder redaksje fan H.J. Brouwer, dat nei trije nûmers fierder gie ûnder de namme Quatrebras (fjouwersprong).
De redaksje fan Quatrebras makke har sterk foar foarmfernijing fan de Fryske literatuer en liet har ynspirearje troch ûnder oare de Kobra-beweging en de Fyftigers.
Eile van der Wal
Eile van der wal (De Broek (Doanjewerstâl), 28 maart 1805 - Offenwier, 6 septimber 1860) wie in ûnderwizer en skriuwer.
Slovinsysk
thumb|Taalkaart mei it Slovinsysk (links) en [[Kasjûbysk (rjochts). It wetter yn it noarden is de Eastsee, súdlik en eastlik fan skiereilân leit de Bocht fan Gdańsk]] It Slovinsysk wie eartiids de taal fan de Slovinzen (Kasjûbysk: Słowińcë, Poalsk: Słowińcy, Dútsk: Slowinzen, Lebakaschuben), in Westslavyske stam dy't tusken de Gardno Mar en Łebsko Mar yn Pommeren oan 'e Eastsee wennen. It Slovinsysk wurdt soms as eigen taal en soms as dialekt fan it Kasjûbysk of Poalsk klasifisearre. Slovinsysk en Kasjûbysk hawwe har beide út it Pommeraansk ûntwikkele.
De wittenskip ûntdekte de Slovinsyske taal pas healwei de 19e iuw. De Dútske eastkolonisaasje wie doe al safier dat it Dútsk (Heech- en Leechdútsk) de wichtichste taal fan 'e regio wurden wie. Der kamen ferskillende Dútske, Russyske, Wytrussyske en Poalske wittenskippers nei de regio ta om de taal te ûndersykjen. Oan 't begjin fan de 20e iuw waard it Slovinsysk troch Friedrich Lorentz wiidweidich dokumintearre. Yn 1945 waard it Slovinsysk noch troch in pear âlde minsken yn it doarp Kluki praat. Nei de Twadde Wrâldoarloch waard de lokale Dútske befolking út de regio ferdreaun. Sûnt dy tiid waard der ek net mear fan de Slovinsyske taal fernommen.
Basketbal op de Olympyske Simmerspullen 2020/3x3 toernoai - froulju
It klassike basketbaltoernoai foar froulju op de Olympyske Simmerspullen 2020 fan de XXXIIe Olympiade waarden fan 24 oant en mei 28 july 2021 hâlden yn Tokio, de haadstêd fan Japan. Yn de Aomi Urban Sports Venue in stadion dat tydlik foar de spullen opboud waard.
Tsjom
Tsjom is in doarp yn de gemeente De Waadhoeke. Tsjom leit súdeastlik fan Hitsum en Frjentsjer en westlik fan Wjelsryp en Winsum. De doarpskearn fan Tsjom leit om de Jehannestsjerke hinne.
De buorskippen Fâltum, De Flearen, Holpryp, Koüm, Leakwert, Tolsum, Barrum, Hearema, De Kampen, De Krok, Sitlum, Doaium (diel) en Tritsum hearre ek by Tsjom.
Op hie Tsjom 1. ynwenners.
Skiednis
Oannommen wurdt dat de skiednis om it jier 600 foar Kristus begûn, doe't minsken harren op it plak fan it hjoeddeiske Tsjom nei wenjen setten. Yn dy tiid lei yn it noarden fan Tsjom in kwelderwâl, dêr't doe noardlik ek de Waadsee lei. Eastlik fan Tsjom briek in nei it suden ta streamende slinge troch de kwelderwâl hinne. Tocht wurdt dat dy slinge troch de bewenners Laak neamd waard, dêr't de buorskip Laakwert syn namme oan tanket ('laak': slinge; wert: terp).
thumb|left|Skriuwplankje fan Tolsum Nei in koarte besetting fan it doarp troch de Romeinen bleaune de ynwenners yn dit diel fan Fryslân noch minstens twa iuwen lang mei de Romeinen hanneljen. By it ôfgraven fan de terp fan Grut Tolsum yn 1914 waard in oarspronklik trijedielich Romeinsk skriuwplankje fûn, dat de datum 23 febrewaris fan it jier 29 nei Kristus draacht. De tekst giet oer in skuldferklearring tusken in slaaf en in ûnbekende skuldner en by de ferklearring wiene Romeinen en in Bataafske soldaat oanwêzich. It plankje fertsjintwurdiget de meast noardlike Latynske tekt fan Europa dy't fûn is.
Doe't de Franken it noardwesten fan Fryslân oermasteren, besochten hja de ynwenners ta it kristendom te bekearen. Ynearsten wie der ferset, mar om 800 hinne krige ek Tsjom in eigen tsjerkje, dy't foar de reformaasje oan Sint-Jan wijd wie. thumb|left|Hottinga State Yn it jier 1516 waard Tsjom troch troepen fan de Swarte Heap besocht. It doarp mei syn houten hûzen baarnde folslein ôf en allinne de stiennen hûzen (stinzen) lykas Ald-Herema, Hermana en Hottinga bleaune stean. Folle letter waarden de pleatsen en hûzen fan stien boud.
Op 6 juny 1548 waard útein set mei de bou fan de toer fan de Jehannestsjerke, dy't op 20 oktober 1549 foltôge wie. Spaanske troepen stieken de toer yn 1586 yn 'e brân.
Op de Schotanus-kaarten (1664 en 1718) stie by Tsjom ek in standermûne. De mounder sette de nôtmûne yn 1791 foar ôfbraak te keap.
De lânboukrisis fan de jierren 1870 feroarsake in soad wurkleazens ûnder it folk. De gefolgen wiene sa slim dat minsken yn bargehokken wennen. Dat minsken yn sokke omstannichheden ticht op inoar wennen feroarsake syktes en yn 1901 waard dêrom besletten om de sitewaasje te ferbetterjen troch de bou fan mear stiennen hûzen.
De 4,5 meter hege terp fan Tsjom waard yn 1925 oan de noardlike kant en westlike kant ôfgroeven. Op de westlike ôfgraving leit hjoed-de-dei de iisbaan. It ferhege paad dat ôfrint noardlik fan de tsjerke is noch in restant fan de terp. It súdlike diel fan de terp koe troch de bebouwing dêrop net ôfgroeven wurde.
Foar de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2018 lei it yn 'e (nije) gemeente Frjentsjerteradiel, en foar de weryndieling fan 1984 wie it it grutste plak yn 'e âlde gemeente Frjentsjerteradiel.
Gebouwen
thumb|left|Jehannestsjerke
Tsjerke
Op de noch altiten grutte terp fan Tsjom stiet de Jehannestsjerke mei de opfallend hege toer. De toer út 1548 is 72 meter en hat in 41 meter hege spits. Dêrmei is it de heechste doarpstoer yn Fryslân. Der binne al stêdstoeren dy't heger binne. Sa is bygelyks de toer fan 'e Bonifatiustsjerke yn Ljouwert, fan likernôch 1880, sels 85 meter heech.
Mûnen
Tichtby Tsjom stean twa spinnekopmoles: Fatum en Teatlum.
Mienskip
Ynwenners fan Tsjom wurde 'lyntsjesnijers' neamd. Neffens it ferhaal soenen lju fan Aldeboarn besocht hawwe de toer fan Tsjom op te mjitten om yn eigen doarp in noch hegere toer te bouwen en dêr mei te pronkjen. Fan de line dy't de lingte oanjoech sniene de Tsjommers lykwols noch in stik ôf, dat doe't Aldeboarn in toer boud hie, dy't heger wie as de line lang, wie dy dochs leger as dy fan Tsjom. De ynwenners fan Aldeboarn krigen de bynamme 'tuorkemjitters'.
Healwei septimber wurdt yn Tsjom it Fuel Power Event holden, it grutste barren op it mêd fan trekker- en frachtweinlûken yn Noard-Nederlân. thumb|260px|Aldmear
Tsjerke
Tsjom hie njonken de earder herfoarme Jehannestsjerke ek in grifformearde tsjerke oan de Wommelserwei. Mei't de grifformearden en de herfoarmen tegearre gyngen, waard op 27 jannewaris 2002 foar it lêst in tsjinst holden yn de grifformearde tsjerke. It Bakker & Timmenga-oargel ferhuze nei de Grifformeard-frijmakke tsjerke fan Apeldoorn. De grifformearde tsjerke waard neitiid ferboud ta wente.
Ferienings
thumb|260px|It Noard thumb|260px|Foarstrjitte Buertferienings binne: De Lyntsjesnijers, De Knikkeraaars, Foar de Toer, Smiwofa en Tusken Terp en Wetter. ( Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de hiemside.) thumb|260px|Aldmear
Befolkingsferrin
(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: Alle Cijfers.)
Ynfrastruktuer
thumb|260px|Nij Herema
Ferbinings
Tsjom hat nei it suden fia de Wommelserwei ferbining mei Wommels, en nei it noarden fia de Frjentsjerter Wei mei Frjentsjer. De Nijbuorsterwei nei it easten jout ferbining mei Winsum. Tsjom leit east fan de De Tsjommer Feart dy't nei it noarden by Frjentsjer yn it Van Harinxmakanaal en yn it suden by Hemert yn de Harnzer Feart útkomt. De Aldmear foarmet nei it easten de ferbining mei de Frjentsjerter Feart.
Strjitten
Alle strjitten fan Tsjom.
17e iuw
De 17e iuw of santjinde iuw rûn fan 1 jannewaris 1601 oant 31 desimber 1700.
Skiednis
Yn de Nederlannen wie dit de Gouden Iuw, in tiid fan bloeiende hannel (VOC, WIC) en grutte foarútgong op it mêd fan 'e skiene keunsten. Teffens wie it de tiid fan 'e Tachtichjierrige Oarloch, mei Spanje.
Foar Westerlauwersk Fryslân wie dit lykwols in minne tiid. Ferskate kearen kaam de pest nei Fryslân, en it folk wie wurch nei't it mear as in iuw troch frjemde kultueren oerhearke wie. De oarloch koste allinnich mar minsken en jild. It Frysk wie as skriuwtaal hast ferdwûn; allinnich fan Gysbert Japiks waard noch Fryske literatuer publisearre.
Fleanfjild Drachten
Fleanfjild Drachten (ICAO: EHDR) is in fleanfjild oan de noardrâne fan Drachten, yn de gemeente Smellingerlân. It waard yn 1962 oanlein as airstrip foar de Philipsfestiging yn Drachten en wurdt op 't stuit eksploattearre troch de Stifting Fleanfjild Drachten, dy't it fleanfjild yn brûklien hat fan de gemeente Smellingerlân.
It fleanfjild is thúshaven fan de Ultralight fleanferiening Fryslân en it plak dêr't dragraces holden wurde. Ek wurde dêr sa no en dan offisjele autoraces holden om de yllegale strjitraces foar te kommen
Baan
Fleanfjild Drachten hat ien start- en lâningsbaan: baan 08-26 mei in lingte fan 730 meter (ferhurde).
Weperpolder
Weperpolder is in buorskip yn de gemeente Eaststellingwerf. Hy leit oan de N919 tusken De Weper (eastlik fan Easterwâlde), en Feanhuzen yn Drinte. In kilometer fierder rjochting Feanhuzen leit de Goudmar. Súdwest fan Weperpolder leit de buorskip De Knolle.
Evert Rinsema
Evert Rinsema (De Gerdyk, 28 augustus 1880 – It Hearrenfean, 4 july 1958) wie in Fryske skuonmakker en skriuwer/dichter en geastbesibbe fan keunstbeweging De Styl.
Libben
Hy wie in broer fan byldzjend keunstner Thijs Rinsema (1877-1947) en wenne yn Drachten. Hy wie skuonmakker en lies yn syn frije tiid yntinsyf it wurk en de libbensferhalen fan de grutte filosofen. Yn syn mobilisaasje-perioade, fan 1914 oant 1916, flakby it Noardbrabânske Alphen, rekke hy befreone mei skriuwer en byldzjend keunstner Theo van Doesburg. Van Doesburg wie benammen ûnder de yndruk fan Rinsema omdat hy faak abstrakte en min te trochgrûnjen filosofyske tinkbylden yn it deistige libben weromseach. Hy makke om dy reden it hjir ôfbylde portret fan Rinsema, dêr't hy him yn werjoech as Friedrich Nietzsche. Van Doesburg soe letter faker by him yn Drachten op besite komme. Ek brocht Van Doesburg yn 1920 Rinsema syn dichtbondel Verzamelde volzinnen út. Yn septimber fan dat jier stelde Rinsema him foar oan arsjitekt Cees Rienks de Boer (1881-1966), dy't Van Doesburg beluts by it ûntwerp fan in oantal 'middenstânswenningen' en de Lânbouwinterskoalle yn Drachten. Begjin jierren tritich ferhuze Rinsema nei Assen, dêr't hy oan it Kanaal 175 in wenhûs yn modernistyske styl bouwe liet nei ûntwerp fan arsjitekt J.F.A. Göbel. Nei de Twadde Wrâldoarloch kaam hy werom nei Drachten. Een bekende uitspraak van Rinsema is: 'Komt door te zwijgen niets tot stand, door spreken blijft niets staande' (1947).
Pealsitten
De peal hat meastal in planke om op te sitten en in fuotsteun. Eventueel is der ek in rêchsteun. Meastal is om de pear oeren in koarte pauze tastien, û.o. om nei it húske te gean. De peal stiet meastal yn 't wetter, sadat letsel foarkommen wurdt as de dielnimmer derôf falt. Meastal is der kompetysje, mei meardere dielnimmers, elk op in peal, dy't tagelyk begjinne.
Nederlân hat in pear tige beste pealsitters fuortbrocht lykas Arie den Heijer. Hy is ferskeidene jierren Nederlânsk Kampioen west, ûndanks syn jonge leeftyd.
In resint foarbyld fan in pealsittoernoai wie by it programma "The Bar". Hjir soe dejinge dy't it langst op de peal sitten bliuwe soe de priis fan in fleantúch oanbean krije.
Sportman fan de ieu (2006) is in film oer pealsitten.
List fan planetoïden 29201-29300
Dit is in list fan planetoïden 29201-29300.
Lytse swan
De Lytse swan (Cygnus columbianus) is in 127 sm grutte fûgel út de famylje fan de Einfûgels. De fûgel is hielendal wyt en liket krekt op de Kloekswan mar is wat lytser. Der binne twa ûndersoarten fan dizze swan. De Cygnus columbianus columbianus, dy't yn Noard-Amerika foarkomt, en de Cygnus columbianus bewickii, dy't yn Jeraazje foarkomt. De ûndersoarten wurde ek noch wol sjoen as ferskillende soarten.
Cygnus columbianus bewickii
De Lytse swan briedt op de Siberyske toendra en oerwinteret by de Noardseekust en yn Grut-Brittanje. Oare groepen Lytse swannen oerwinterje by de Kaspyske See, by it Aralmar en yn East-Aazje. De fûgels fan de populaasjes yn it easten fan Ruslân, dy't yn Sina en Japan oerwinterje, wurde ek wol as in (tredde) ûndersoarte sjoen, de Cygnus columbianus jankowski.
It wyfke leit 3-4 aaien yn in bult fan plantemateriaal flakby iepen wetter.
Yn de simmer bestiet it iten meastens út wetterplanten dy't se ûnder it swimmen ite. Under de trek meie se graach gerskje yn de greiden. Wylst de swannen oerwinterjen yn de Waadsee ite se ek wol skelpdieren.
Cygnus columbianus columbianus
thumb|right|300px|Cygnus columbianus columbianus De Cygnus columbianus columbianus ferskilt yn úterlik fan de Cygnus columbianus bewickii trochdat syn snaffel hast hielendal swart is, ynstee fan swart mei giel. Dizze Lytse swan briedt op de Noard-Amerikaanske toendra yn Alaska en Kanada. De swannen oerwinterje fierder nei it suden fan Noard-Amearika. De fûgels yn it westen oerwinterje oan de westkust, fan it suden fan Alaska oant en mei Kalifornje. De eastlike populaasjes oerwinterje by de Grutte Marren of oan de eastkust fan Marylân oant en mei Florida.
It wyfke leit 4-7 aaien yn in bult fan plantenmateriaal flakby iepen wetter. It pearke bout it nêst en ferdigenet yn grut territorium rûnom it nest.
Yn de simmer bestiet it iten meastens út wetterplanten dy't se ûnder it swimmen ite. Yn de gebieten dêr't se oerwinterje gerskje se ek wol op lânbougrûn.
Knaänysk
It Knaänysk (Dútsk: Judenslawisch, Knaänysk: Leshoneynu - 'ús taal', Tsjechysk: lešon Kena’an) is in Westslavyske taal dy't benammen troch Joaden sprutsen waard. De taal is yn it Hebriuwske skrift yn glossen oerlevere en stoar oan 'e ein fan 'e midsiuwen út. It Knaänysk waard benammen yn de Tsjechyske lannen sprutsen, mar ek yn dielen fan Poalen en de Lausitz.
Georg fan Waldeck
Yn 1688 waard er op oanstean fan Willem III oerbefelhawwer fan de Steatske troepen, útsein yn Fryslân en Grinslân.
Hy focht mei oan de slaggen by Fleurus (1690) en Steenkerke (1692). Doe't hy koart dêrnei stoar en de Fryske steedhâlder Ernst Kasimir II net ta syn opfolger beneamd waard, ferliet dy lulk it kriichstoaniel.
Starumersk
It Starumersk (Starumersk: Stavers) is in dialekt fan it Stedsk dat fan âlds sprutsen wurdt yn it Iselmarstedsje Starum, dat foarhinne in selsstannige gemeente wie, doe tritich jier diel útmakke fan Nijefurd en no ûnder Súdwest-Fryslân falt. Dizze taalfoarm is in Hollânsk dialekt mei sterke Fryske ynfloeden. It hat in protte wei fan 'e Stedske dialekten dy't yn oare Fryske stêden sprutsen wurde. Der binne soargen oer it fuortbestean fan it Starumersk, mei't in protte lju tsjintwurdich de bern Nederlânsktalich grutbringe.
Skiednis
De measte Stedske dialekten binne ûntstien yn 'e rin fan 'e sechstjinde iuw en it begjin fan 'e santjinde iuw, neffens de tradisjonele teory trochdat hartoch Albrecht fan Saksen, doe't dy yn 1498 yn Fryslân de macht yn 'e hannen krige, foar syn regear in grut tal útlânske amtners oanloek, benammentlik út Hollân wei. Dy amtners setten har nei wenjen yn 'e Fryske stêden en soene dêr sa harren eigen taal, it Hollânsk, brocht hawwe, dat him troch de ynfloed fan it Frysk meitiid ta it Stedsk ûntjûn hawwe soe. In oare teory wol hawwe dat it Stedsk net de taal fan ymport út Hollân wie, mar fan 'e Fryske boargerij yn 'e stêden, dy't dy taal fan 'e bestjoerlike elite oernaam. Taalkundigen Reitze Jonkman en Arjen Versloot binne fan betinken dat de Stedske dialekten net troch amtners, mar troch keaplju yn Fryslân brocht binne. It is lykwols frijwol ûndwaanlik om no noch út te meitsjen hoe't it doedestiden echt om en ta gien is, mei't der gjin skreaune boarnen út 'e begjintiid fan it Stedsk oerlevere binne.
It Starumersk is yn dit ferbân in bytsje in frjemde ein yn 't byt, mei't it noch helte ûndúdliker is hoe't sa'n lyts stedsje oan in Stedsk dialekt kommen is. Der sille grif net in soad útlânske amtners west hawwe, dat mooglik dat de keapmansteory fan Jonkman en Versloot yn dit gefal in ferklearring biedt. Mar dan riist de fraach wêrom't him yn Hylpen, dat in havenstedsje fan ferlykbere grutte is, dat krektlyk nauwe hannelsbannen mei de Hollânske stêden oare kant de Sudersee ûnderhold, net in Stedsk dialekt ûntwikkele hat. Der wurdt ek wol tocht dat it Starumersk him letter ûntjûn hat as de oare Stedske dialekten, mooglik yn 'e rin fan 'e santjinde iuw of noch letter.
Yn elts gefal hie it Starumersk oant djip yn 'e njoggentjinde iuw in folle hegere maatskiplike status as it Frysk. Pas tsjin it begjin fan 'e tweintichste iuw begûnen lju fan bûten it te sjen as in breklike fariant fan it Standertnederlânsk. Oars as yn 'e oare Fryske stêden wie der yn Starum lykwols gjin elite dy't op it Nederlânsk oergie, mei't de stânsferskillen yn it stedsje, ôfsjoen fan in hantsjefol notabelen, tige lyts wiene. Sûnt de santiger jierren is it Starumersk yn Fryslân sterk ûnder de oandacht brocht troch it wurk fan trûbadoer en publisist Doede Bleeker.
Taaleigenskippen
It Starumersk ferskilt net sa'n mâle soad fan 'e oare Stedske dialekten. It ûnderskiedt him lykwols troch in dúdlike ynfloed fan it Súdwesthoeksk (dy't it mei it Boalsertersk en it Snitsersk dield) en in gruttere ynfloed fan it Hollânsk (sa't dy ek yn it Harnzersk foarkomt) troch de lizzing fan Starum oan 'e kust. Dy Hollânske ynfloed uteret him bgl. yn it fuortfallen fan 'e ûnbeklamme reduksjefokaal oan 'e ein fan wurden. Sadwaande hat it Starumersk de foarmen tong, kist, krant en mat (krekt as it Nederlânsk en de measte Hollânske dialekten), wylst de oare Stedske dialekten krekt as it Frysk de foarmen tonge, kiste, krante en matte beholden hawwe. Oars as yn it Boalsertersk en Snitsersk, dêr't hast altyd de wurdeinige -d fuortfalt yn wurden as hand ("hân"), sand ("sân") en band ("bân"), komt soks yn Starumersk frijwol nea foar.
In opmerklike foarm yn it Starumersk is fierders de mear ("de mar"), wylst hast alle oare Stedske dialekten ut mear hawwe (ferlykje Nederlânsk: het meer). Opfallend is yn dit ferbân dat it iennichste oare Stedske dialekt dat dizze foarm ek hat, it Snitsersk is. Men mei oannimme dat dizze foarm yn it Starumersk en it Snitsersk opdûkt om't Starum en Snits yn it Fryske wetterlân lizze, dêr't it wurd mear / "mar" in protte brûkt waard/wurdt. It kin hjirby gean om beynfloeding troch it Frysk, mar likegoed om in oarspronklike Stedske foarm dy't út 'e oare Stedske dialekten weiwurden is om't er dêr leechfrekwint wie. It Starumersk hat as iennichste Stedske dialekt ek de foarm de hek ("it stek", ferlykje "de hikke"), yn tsjinstelling ta ut hek.
Fierders hat it Starumersk in folslein eigen systeem fan ferlytsingsfoarmen, dat mar kwealk mei dat fan 'e oare Stedske dialekten oerienkomt, mar nammenste mear mei de Westfryske dialekten, út Noard-Hollân:
Tal sprekkers
Yn 2002 skreau Pieter Duijff, in taalkundige dy't ferbûn is oan 'e Fryske Akademy, dat yn Starum noch teminsten de helte fan 'e befolking Starumersk spriek. Op in tsjintwurdich ynwennertal fan 965 minsken, dêrby de oanwaaks fan 'e befolking en de ôfname fan it sprekkerstal troch it ôfstjerren fan 'e âldere generaasjes yn acht nommen, liket sadwaande in oantal fan 450 minsken in oannimlik sprekkerstal. Dêrby moat wol oantekene wurde dat it foar in grut part om âldere lju giet, mei't in soad bern tsjintwurdich Nederlânsktalich grutbrocht wurde. It sprekkerstal fan it Starumersk nimt sadwaande stadichoan ôf.
Hertfordshire
Geografy
Hertfordshire beslacht in oerflak fan 1.643 km². It leit yn it súdeastlike diel fan Ingelân, rjocht benoarden de Britske haadstêd Londen. It greefskip wurdt fierders begrinzge troch Essex yn it easten, Cambridgeshire en Bedfordshire yn it noarden en Buckinghamshire yn it westen.
It easten fan Hertfordshire wurdt dominearre troch de delling fan 'e rivier de Lea, dy't troch Wheathampstead, Welwyn Garden City, Hertford, Ware en Broxbourne rint foar't er by Cheshunt it greefskip ferlit om úteinlik yn 'e Teems út te mûnjen. It westen fan it greefskip is in heuvelige krite dêr't de Chilternheuvels Tring en Berkhamsted omjouwe. It heechste punt fan Hertfordshire bedraacht 244 m en is in plak tusken Tring en Drayton Beauchamp yn Buckinghamshire op 'e saneamde Ridgeway, in nasjonaal kuierpaad.
It grutste plak fan Hertfordshire is no Watford, dat oan 'e súdlike râne fan it greefskip leit. It is in wichtige foarstêd fan 'e stêdekloft fan Londen, krekt as guon oare plakken yn 'e súdlike helte fan Hertfordshire, lykas Hemel Hempstead, Welwyn Garden City en Stevenage. It tradisjonele haadplak Hertford leit deunby de eastgrins fan Hertfordshiere. St Albans is histoarysk it iennichste plak yn it hiele greefskip dat stedsrjochten hie.
Skiednis
Argeologyske opgravings hawwe bewizen oan it ljocht broch dat der yn Hertfordshire al yn it Mesolitikum minsken wiene. Yn it Neolitikum waard der foar it earst oan lânbou dien en fan 'e iere Brûnstiid ôf wie der permaninte bewenning. Yn 'e Izertiid woeks de befolking gâns oan.
Om it begjin fan 'e Westerske jiertelling hinne waard Hertfordshire bewenne troch de Katûvellaunen, in Keltyske stamme dy't har nei de Romeinske ferovering fan Brittanje yn it jier 43 fluch oan 'e Romeinske kultuer oanpasten. Der ûntstiene sadwaande yn 'e Romeinske Tiid yn it gebiet ferskate gruttere delsettings, wêrûnder Ferûlamium, dêr't yn 293 it earste Britske gefal fan kristlik martelderskip plakfûn. Dêrby naam Albanus, in Romeinsk-Brittannyske soldaat, frijwillich it plak yn fan in preester om ûnthalze te wurden. Albanus waard neitiid hillich ferklearre, en Ferûlamium waard nei him ferneamd en krige de namme St Albans. Hjoed oan 'e dei is Albanus de patroanhillige fan Hertfordshire.
Nei de ein fan it Romeinske bewâld yn Brittanje waard Hertforshire yn 'e iere fyfde iuw oermastere en kolonisearre troch Angelsaksen, dy't ôfkomstich wiene fan it fêstelân fan Jeropa. Fan 'e sechsde iuw ôf hearde it meastepart fan wat letter Hertfordshire wurde soe ta it Angelsaksyske keninkryk Esseks. Dat ryk stoarte yn 'e njoggende iuw yn, wêrnei't it gebiet by it keninkryk Mersia kaam te hearren. Yn 'e tiid fan 'e ynfallen fan 'e Wytsingen en de Danelaw wie Hertfordshire in grinskrite dêr't gâns fochten waard. Yn 913 waard ûnder it bewâld fan kening Edwert de Aldere yn Hertford in fêsting stifte, dêr't foar it earst hiel it gebiet fan it lettere greefskip Hertfordshire bestjoerlik ûnder kaam te fallen.
Nei de ferraning fan 'e Angelsaksyske keninkriken Mersia en Wesseks ta it Keninkryk Ingelân, yn 927, waard Hertfordshire in shire fan dy nije steat, hoewol't de ierste oerlevering fan 'e namme 'Hertfordshire' pas datearret út 1011, yn 'e Angelsaksyske Kronyk. Yn 1066, nei de Normandyske ynvaazje en de Ingelske nederlaach yn 'e Slach by Hastings, naam de nije Normandyske kening Willem de Oermasterder de oerjefte fan 'e oerlibjende Ingelske adel en geastlikheid yn ûntfangst yn Berkhamsted, yn it westen fan Hertfordshire.
St Albans wie it plak dêr't yn 1215 de Magna Carta foar in diel opsteld waard. Yn 'e Lette Midsiuwen wie St Albans ek it toaniel fan twa grutte fjildslaggen tusken de Lancastrianen en de Yorkisten yn 'e slepende boargeroarloch dy't letter bekend kaam te stean as de Roaze-oarloggen. Under de Tudors wie Hatfield House, by Hatfield, yn 'e sechstjinde iuw in bûtenpleats fan keninginne Elizabeth I, dêr't hja gauris tahold.
Mei't de Ingelske haadstêd Londen almar fierder oanwoeks, kaam Hertfordshire der hieltyd tichter by te lizzen. Foar pommeranten dy't gauris oan it Keninklik Hôf of yn it regearingssintrum wêze moasten mar net yn in stêd wenje woene, waard it meitiid wizânsje om in bûten oan te keapjen yn 'e saneamde Home Counties, dêr't Hertfordshire ien fan wie. Sa kaam tsjin 'e achttjinde iuw it grutste part fan it gebiet yn eigendom fan 'e adel en aristokrasy. Troch de Yndustriële Revolúsje dy't ek yn 'e achttjinde iuw begûn, krige de ekonomy fan it greefskip in grutte ympuls, wêrnei't de befolking dramatysk tanaam. Fan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw ôf makke de beskikberens fan it spoarweistelsel it mooglik dat forinzen dy't yn Londen wurken, yn Hertfordshire wennen. Yn 1903 waard Letchworth wrâlds earste túnstêd.
Yn 'e Earste Wrâldoarloch waard yn Cuffley it earste Dútske loftskip yn it Feriene Keninkryk delsketten. Sûnt 1914 is yn it doarp Elstree, by de stêd Borehamwood, oan 'e súdgrins fan Hertfordshire by Londen, in grut filmstudiokompleks fêstige, dat de Elstree Studios hjit. Dêr binne ferskate ferneamde films opnommen, wêrûnder Dr. Zhivago, 2001: A Space Odyssey, Where Eagles Dare, The Shining, de trije dielen fan 'e oarspronklike Star Wars-trilogy en de earste Indiana Jones-films.
Bestjoer
Likemin as oare seremoniële greefskippen funksjonearret Hertfordshire noch as bestjoerlike ienheid. Oars as guon oare greefskippen, dy't opspjalten binne yn ferskate nije bestjoersdistrikten (county councils), is it hiele gebiet fan Hertfordshire noch ien county council, Hertfordshire County Council, wêrfan't it bestjoer fêstige is yn Hertford. Hertfordshire County Council bestiet út tsien subdistrikten (district councils): Broxbourne, Dacorum, East-Hertfordshire, Hertsmere, Noard-Hertfordshire, St Albans, Stevenage, Three Rivers, Watford en Welwyn Hatfield.
Demografy
Neffens in offisjele skatting út 2019 hie Hertfordshire doe in befolking fan 1.184.365 minsken. De befolkingstichtens bedroech 720,9 minsken de km², al wie dat ûngelikens oer it greefskip ferdield, mei in dúdlik swiertepunt fan bewenning yn it súdlike part. De etnyske opbou fan 'e befolking is: 80,8% Britten (fral Ingelsen, mar ek Welsen en Skotten ynbegrepen); 1,5% Ieren, 0,1% Roma en Ierske Reizgers; 5,1% oare blanke allochtoanen; 4,2% Súdaziaten; 2,9% swarten; 0,8% Sinezen; 0,2% Arabieren; 4,4% oaren.
Lemsterhoeke
De Lemsterhoeke wie in lytse festing westlik fan De Lemmer. Yn 1413 waard de festing op lest fan de biskop Freark III fan Blankenheim troch Adolf fan Swieten ferwoast. Lemsterhoeke is weiwurden yn de see, hoewol in úthoeke fan de seedyk by Teakesyl dy namme noch hat. Lemsterhoeke wie in part fan de Lemster Fiifgea.
De namme "Lemsterhoeke" wurdt beskôge as in lettere foarm fan "Lammerbroeke".
Gerbren Menthies
Gerbren Menthies wie grytman fan Aenjewier. Anjewier wie de twadde gritenij fan Sânwâlden en de lytste fan allegear. Grinzet yn it noarden oan Utingeradiel, ten easten oan Opsterlân, ten suden oan Skoatterlân en ten westen oan Haskerlân. Aenjewier hat fjouwer doarpen: Gersleat, Tsjalbert, Lúnbert en Terbant, en noch in gedielte fan It Hearrenfean.
Gerbren Menthies komt foar ûnder de folmachtigen op de lândei fan 17 jannewaris 1550. Undertekene yn deselde kwaliteit fiif jierren letter de akte fan huldiging oan Filips II. Neidat hy sa'n fjouwer en tritich jier grytman west hie die hy, op 29 desimber 1576, ôfstân om romte meitsjen foar syn soan Jochem Gerbrens, dy't yn 1574 folmachtige wie op de lânsdei foar Aenjewier.
Albrecht Johannsen
Nis Albrecht Johannsen ( Deezbüll 11 maart 1888 - dêre, 15 augustus 1967 ) wie in Noard-Fryske dichter.
Fanút Deezbüll op Niebüll yn Bökingharde begûn hy as skoalmaster yn de jierren 20 mei in Frysk wurdboek. Hy hie niget oan geakunde yn it Frysk. Nei de Twadde Wrâldoarloch wie hy ek aktyf foar in freedsume mienskip yn it Dútsk-Deensk-Fryske grinsgebiet en waard letter ien fan de stichtsjende leden fan it Instituut Nordfriisk. De sawat 750 dokuminten en it grutte lângoed fan syn heit wurde no beheard troch it Nordfriisk Instituut.
Johannsen waard letter ferneamd troch de Nis-Albrecht-Johannsenskoalle yn Risum-Lindholm.
Lúksemboarch
"Lúksemboarch" of "Lúksemburch" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Sopwith Triplane
De Sopwith Triplane wie in Britsk iensits jachtfleantúch ûntwurpen en boud troch de Sopwith Aviation Company yn de Earste Wrâldoarloch. It wie de earste militêre trijedekker dy't operasjoneel ynset waard.
De Triplane waard ûntwikkele troch de eksperimintele ôfdieling fan it bedriuw as in privee-ûndernimming, it projekt waard laat troch de ûntwerper Herbert Smith. Ofsjoen fan it dúdlike ferskil yn fleugelkonfiguraasje, hie it tastel in soad oerienkomsten mei it suksesfolle twaddekkerjager fan it bedriuw, de Sopwith Pup. It prototype fan de Triplane makke syn earste flecht op 28 maaie 1916 en waard twa moanne letter nei it Frânske front stjoerd, dêr't it in soad lof rispe foar syn útsûnderlike klimfaasje en grutte manûvrearberens. Ein 1916 begûn de searjeproduksje fan it type yn antwurd op oarders fan de admiraliteit. Begjin 1917 kamen produksje-eksimplaren fan de Triplane by squadrons fan de Royal Naval Air Service oan.
De Triplane waard al gau en as in sukses beskôge troch de squadrons dy't dermei fleagen. Ek de piloaten fan de tsjinpartij, Keizerryk Dútslân, wiene bot ûnder de yndruk fan de prestaasjes fan de Triplane. De Dútsers bestudearren de Triplane yngeand fia bútmakke tastellen en produsearre koart dêrnei withoefolle trijefleugelige fleantugen. Nettsjinsteande dat waard de Triplane yn relatyf lytse oantallen boud yn ferliking mei de mear konvinsjonele Sopwith Pup. Der waard besletten om de Triplane út aktive tsjinst te nimmen doe 't der yn de twadde helte fan 1917 hieltyd mear Sopwith Camel-tastellen oankamen. Oerbleaune Triplanes bleaune yn tsjinst as operasjonele trainers en eksperimintele fleantugen oant moannen nei de ein fan it konflikt.
Technyske gegevens
300px|right
Jochem Gerbrens
Jochem Gerbrens wie grytman fan Aenjewier fan 1576 - 1580. Aenjewier wie de twadde gritenij fan Sânwâlden en de lytste fan allegear. Grinzet yn it noarden oan Utingeradiel, yn 't easten oan Opsterlân, yn 't suden oan Skoatterlân en yn 't westen oan Haskerlân. Aenjewier hat fjouwer doarpen: Gersleat, Tsjalbert, Lúnbert en Terbant, en noch in gedielte fan It Hearrenfean.
Jochem wie yn 1574 folmacht op de lândei foar Aenjewier. Hy waard op 29 desimber 1576 ta grytman keazen as opfolger fan syn heit Gerben Menthies.
Vitaly Petrov
Vitaly Aleksandrovich Petrov (Vyborg, 8 septimber 1984) is in earder  Russysk Formule 1-koereur. Petrovmakke yn 2010 syn Formule 1-debút foar it team fan Renault by de Grutte Priis fan Bachrein. Petrov stie yn syn Formule 1-karriêre ien kear op it poadium.
Dútske eastkolonisaasje
thumb|De rûge taalferhâlding yn it jier 895 (links) en om it jier 1400 hinne (rjochts) De Dútske kolonisaasje (Dútsk: Deutsche Ostsiedlung), ek yn oare talen gauris bekend as de Ostsiedlung, wie de midsiuwske kolonisaasje troch kolonisten út it Hillige Roomske Ryk nei de Slavyske en Baltyske gebieten yn Midden- en East-Europa.
Midsiuwen
It begryp jout oan dat it om Dútsktalige (Heechdútsk en Platdútsk) minsken gong dy't har nei wenjen setten yn gebieten dy't relatyf tin befolke wienen troch Slaven, Hongaren, Roemenen of Balten. Dat proses wie begûn yn de hege midsiuwen en fersnelde yn de lette midsiuwen. In diel fan de Dútske ymmigraasje kaam op it fersyk fan Slavyske hearskers.
Nei de midsiuwen
Nei de midsiuwen sette de eastkolonisaasje troch. Yn 'e 16e iuw strutsen bygelyks Minnisten yn 'e omkriten fan Gdańsk del. Yn 'e 17e en 18e iuw folge de lêste weach oan ymmigranten. Nei de midsiuwen feroare de taalsitewaasje hurd. It Polabysk stoar yn 1756 út, it Slovinsysk waard yn 1945 inkeld noch in pear âlde minsken praat. It Sorbysk ferlear yn 'e 19e iuw syn status as mearderheidstaal en waard om 1900 hinne inkeld noch troch in minderheid fan de Sorben sprutsen. Yn ferbân mei it Dútsk nasjonalisme yn 'e 19e iuw waard de Ostsiedlung keppele oan it ekspansjonistyske tinken Drang nach Osten en oan it idee fan Lebensraum.
Nei de Twadde Wrâldoarloch
thumb|It Dútske taalgebiet foar 1945 Nei it ferlies fan Dútslân yn de Twadde Wrâldoarloch waarden grutte groepen Dútsers mei geweld ferdreaun út Midden- en East-Europa. Gebieten dy't sûnt de midsiuwen in mingde Dútsk/Slavyske befolking hienen, krigen no in homogene Slavyske befolking. Dat jilde ek foar it (hjoeddeistige) West-Poalen en East-Prusen, dêr't sûnt de midsiuwen in homogene Dútsktalige befolking wenne. De huzen dy't troch de Dútsers ferlitten wienen waarden ynnommen troch minsken út easten fan it eardere Poalen en de Oakraïne. Dy groep waard ek troch de Sowjets twongen om te ferhúzjen.
Nei de fal fan de muorre
Nei die Wende (de werieniging fan Dútslân) en de fal fan it Izeren Gerdyn emigrearren de oerbleaune minsken fan Dútske komôf yn grutte oantallen út de gebieten fan Midden- en East-Europa dêr't sy en harren foarâlden iuwenlang wennen. De measten setten har nei wenjen yn it eardere West-Dútslân, dêr't finansjele stipe en wenningbystân in relatyf flugge yntegraasje mooglik makken. Hjoed-de-dei wennet allinnich yn Oppeln in gruttere Dútske minderheid (sa'n 78.000 minsken).
Simen Althuysen
Simen Jans Althuysen (± 1690 - Frjentsjer, nei 1757), wie in skriuwer yn it Midfrysk, wolkjimmer en begoedige boarger fan akadeemjestêd Frjentsjer. Simen kin it goed dwaan en libbet trou mei op it stik fan godstsjinst, polityk en wittenskip; hy is tige tsjerksk, fûl foar Oranje en mei syn protte freonskippen graach ûnderhâlde mei rymkes.
Skriuwt in soad gelegenheidsdichten en foarfallen út it libben fan de steedhâlder en fan syn kunde. Se binne oerlevere út de jierren 1734-1750. Under syn anonym útjûne debút út 1734, in gedicht op it houlik fan steedhâlder Willem Karel Hindrik Friso, stiet dat it skreaun is troch leafhawwers fan de steedhâlder. Yn it meartal dus. Mooglik wie it syn soan Jan Althuysen (1715-1763) dy't him holp.
Betlehim
Betlehim of Betlehem (Arabysk: بيت لحم‎, Bayta Laḥm, "fleishûs"; Hebriuwsk בית לחם, Bet Leḥem, "breahûs") is in Palestynske stêd yn it Westjordaanlân. Betlehim hie 28.591 ynwenners yn 2017. It oanswettende Beit Jala en Beit Sahour hawwe efterelkoar 13.000 en 12.000 ynwenners. De flechtlingekampen Dheisheh, Aida en Beit Jebreen binne wilens yn Betlehim opnaam: earmoedige wenwiken, dy't it meast hawwe moatte fan help fan de FN.
Betlehim leit likernôch 10 kilometer besuden Jeruzalem en 765 meter boppe seenivo (30 meter heger as Jeruzalem).
Iere skiednis
thumb|left|Stjer yn de Bertehoale dy't it plak dêr't neffens de oerlevering Jezus waard markearret Sa as de namme ferwiist wie it gea fan Betlehim in fruchtber gea. Betlehim waard foar it earst neamd yn de Amarnabrieven út it Alde Egypte fan 1350-1330 f.Kr. It plak waard doe bewenne troch Kanaäniten. Yn de Tenach wurdt sprutsen fan dat Betlehim it berteplak fan kening David wie en dat de stêd it plak wie dêr't er as kening fan it feriene keninkryk Israel salve waard. Ek wurdt der sprutsen dat Betlehim in fersterke stêd dy't troch Rechabeäm, de earste kening fan it keninryk Juda, oplutsen waard. Yn it Alde Testamint wurdt Betlehim neamd yn Genesis 35:20 en 48:7, dêr't stiet: "Efrath, dat is Betlehim", itjinge fruchtber lân betsjutte. Ek Rachel, de twadde frou fan Jakob soe dêr ferstoarn wêze. Yn it boek Ruth wurdt Betlehim neamd en yn Micha stiet dat Betlehim it berteplak fan in nije hearsker wêze soe.
Midsiuwen
thumb|left|Skieppeharders dy't op harren keppel passe (1920) Yn 637 waard Betlehim oermastere troch moslimlegers. Omar ibn al-Chattab, de twadde kalyf, sei ta dat de Bertetsjerke bewarre bliuwe soe foar kristlik gebrûk. Njonken de tsjerke waard in moskee, tawijd oan Omar, boud. Yn de achtste iuw kaam Betlehim yn hannen fan it kalifaat fan de Omajaden en yn de njoggende iuw fan de Abbasiden. In Perzyske geograaf naam yn de mid njoggende iuw waar dat der in goed bewarre bleaune tsjerke, dêr't in soad yn fereare waard, yn de stêd stie. Yn 985 makke in Arabyske geograaf in besite oan Betlehim en ferwiisde nei syn tsjerke as de "Basilyk fan Konstantyn". Yn 1099, oardere de sechsde kalyf fan de Fatimiden, Al-Hakim bi-Amr Allah, it ôfbrekken fan de Bertetsjerke, dochs pleatslike moslims kamen yn ferwar, omreden se tastien wiene en brûk it súdlike transept fan de tsjerke.
Yn 1187 oermastere sultan Saladin fan Egypte Betlehim fan de Krúsfarders. De Latynske geastliken waren twongen fuort te gean, en de Gryksk-Otterdokse geastliken mochten weromkomme. De hannelrûte fan de pilgrims nei Betlehim rekke dêrtroch wei, om't it tal Jeropeeske pilgrims fluch tebekrûn. Greve Willem IV fan Nevers hat de kristlike biskoppen fan Betlehim tasein dat as Betlehim yn de hannen fan de moslims falle soe, hy harren wolkom hjitte soe yn de lytse stêd Clamecy yn Boergonje. De biskop fan Betlehim ferfear yn 1223 yndie nei Clamecy en dat stedsje bleau oant de Frânske Revolúsje yn 1789 it sit fan it bisdom Betlehim. Yn 1229 waard tusken keizer Freark II fan it Hillige Roomske Ryk en sultan Al-Kamil fan de Ajjûbiden in tsjienjierrich bestân sletten tsuken de Ajjûbiden en de Krúsfarders, oangeande Betlehim, Jeruzalim, Nazaret en Sidon, dy't tydlik oan it Keninkryk Jeruzalim ôfstien wurde soene. Yn 1239 einige it bestân en waard Betlehim yn 1244 fannijs troch de moslims oermastere. Doe't yn 1250 de stêd yn hannen fan de Mammelukken kaam, waard de tolerânsje foar kristenen oer gâns minder. Geastliken lutsen út de stêd wei en yn 1263 waarden de stedsmuorren ferneatige. De Latynske geastliken kamen de folgjende iuw werom yn it kleaster njonken de Bertetsjerke. De Gryksk-Otterdoksen mochten it behear oer de basilyk hâlde en dielden it behear oer de saneamde "Molkhoale" mei de Latinen en de Armenen. Dy Molkhoale wie de hoale dêr't Marije mei Joazef en Jezus harren yn ferskûle hawwe soene by de bernemoard yn Betlehim troch kening Herodus de Grutte, oant in ingel fan de Heare Joazef yn in dream de opdracht joech en flechtsje nei Egypte (Mattéus 2:13-20).
Ottomaanske tiid
thumb|Skilderij fan Betlehim troch Vasely Polenov (1882) thumb|Sicht op Betlehim yn 1898 Nei de kriich tusken de Mammelukken en it Ottomaanske Ryk yn 1516 en 1517 kaam de stêd yn hannen fan de Ottomanen. Yn dy snuorje wie der in grut skeel tusken de Gryksk-otterdoksen en Roomsk-katoliken. De kristenen foarmen noch hieltyd in gruttere befolkingsgroep as de moslims yn Betlehim. Betlehim bestie yn dy tiid út sân wiken, dêr't der trije fan moslims fan wiene. De moslims en kristenen waarden pleatslik bestjoerd troch harren eigen mienskippen, elts mei harren eigen lieders. Oan de ein fan de sechstjinde iuw wie Betlehim ien fan de grutste plakken yn Palestina, mei in befolking fan 1.435 wie er it trettjinde grutte plak yn dy tiid. Betlehim betelle belestings foar weet, garst en druven yn dy tiid. Neffens Ottomaanske belestingsdokuminten wie de kristlike mienskip mear gegoede as de moslims, alteast hja ferbouden mear nôt as druven, dêr't nôt mear wurdich by wie as druven.
De Switser Albert Socin dy't de kontreien besocht, seach op in Ottomaanske doarpslist dat Betlehim in befolking fan 179 moslims yn 59 hûzen, 979 "Latinen" yn 256 hûzen, 824 "Griken" yn 213 hûzen en 41 "Armenen" yn 11 hûzen, mei in totaal fan 539 hûzen. De folkstelling befette lykwols allinnich manlju.
Moderne tiid
thumb|left|Betlehim út de loft wei nei it suden ta sjoen (1931) thumb|De Muorre fan Betlehim (2012) Nei de Earste Wrâldkriich ferlearen de Ottomanen it gesach oer Betlehim oan it Britske Ryk. Palestina waard ûnder Britsk mandaat pleatst. Yn 1917 waard mei de Balfour-ferklearring de Sionistyske wrâldorganisaasje tasein dat de Joaden in "nasjonaal thús" yn Palestina hawwe soene. Fan dy tiid ôf setten grutte migraasjes fan Joadske sionisten útein dy't harren yn Palestina nei wenjen setten. It Britske mandaat soe yn 1948 ophâlde. Yn it Ferdielingsplan fan 1947 fan de Feriene Naasjes oangeande it ferdielen fan it Mandaatgebiet Palestina yn in Joadske steat (Israel) en in Arabyske steat (Palestina) waard Betllehim ynparte by de enklave Jeruzalim dy't ûnder ynternasjonaal bestjoer bliuwe soe. Israel karde it plan goed wylst de Arabyske lieders it plan fersmiten. Doe't de sionistyske lieders yn maaie 1948 iensidich de ûnôfhinklike steat Israel útropten, begûn de Arabysk-Israelyske Kriich fan 1948, dêr't Transjordaanje it Westjordaanlân by besette. Palestynske flechtlingen út Israel kamen foar it grutste part terjochte yn it Westjordaanlân, dêr't se, ûnder oaren ek yn Betlehim, yn flechtlingekampen ûnderbrocht waarden. Troch de komst fan de flechtlingen waarden de moslims de mearderheid fan de Betlehimske befolking ynstee fan de kristenen.
Yn 1967 besette Israel yn de Seisdagekriich it gânse Westjordaanlân. Nei de kriich kaam Betlehim ûnder Israelysk bestjoer.
thumb|Trochgong troch de Muorre Op 21 desimber 1995 lutsen Israelyske troepen harren werom út Betlehim en trije dagen letter kaam de stêd ûnder it bestjoer fan de Palestynske Autoriteit neffens de Oslo-akkoarten. Dy akkoarden moasten der ta liede dat yn fiif jier neffens in stappeplan Israel it bestjoer yn it besette Westjordaanlân en de Gazastripe stadichoan oan de Palestinen oerdrage soe. Troch erchtinkendheid oan beide kanten kaam der net al tefolle fan telâne. Troch ûntefredenens bruts de Twadde Intifada (2000-2005) út. De ynfrastruktuer en toeristesektor yn Betlehim krigen dêr bot fan te lijen. Yn 2002 bedarre Betlehim suver yn in slachfjild nei in oanfal fan de Israelyske Ferdigeningskrêften (IDF). De IDF belegere de Bertetsjerke, dêr't tsientallen Palestynske militanten harren taflecht yn sochten. De belegering hat 39 dagen lang duorre. Ferskate militanten kamen dêrby om it libben. It einige mei in oerienkomst en lit 13 militanten nei it bûtenlân ferbalje.