cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klaas Koelstra
Koelstra waard berne yn 1914 in Balk as soan fan Hendrik Koelstra en fan Geeltje van Hout. Hy wie yn de oarloch lid fan de Lanlike Organisaasje foar Help oan Underdûkers (L.O.) en wurke dêrneist as gemeenteamtner. Hy wenne oan de Troelstrakaai yn Snits. Yn de nacht fan 13 en 14 july 1944 waard hy troch fyftjin manlju út syn hûs helle en nei de Ljouwerterdyk brocht. Syn frou hie de doar iepen dien foar de Dútsers en hearde koart dêrnei in - wat hja neamde - 'satanyske laits'.
Koelstra waard om kertier foar trijen moarns op de Ljouwerterdyk op itselde plak eksekutearre troch in groep NSKK'ers, ûnder lieding fan Jan Ale Visser. Syn dea wie in repressaljemaatregel yn Snits foar de dea fan Gaele van der Kooij. Dy nacht gie de skiednisboeken yn as Snitser Bloednacht.
Klaas Koelstra leit begroeven op it Algemiene Begraafplak fan Snits. Yn de stêd binne ferskate monuminten dy't him betinke, wêrûnder it Oarlochsmonumint en it betinkingspaniel yn de Grutte of Martinytsjerke. Syn namme stiet ek op de Earelist fan Fallenen.
Wytsingskat
In Wytsingskat besteande út in kolleksje sulveren foarwerpen dy't yn 1951 fûn waard yn Winsum blykt út ferfalsings te bestean. De skat wurdt bewarre yn it Frysk Museum waard troch P.C.J.A. Boeles ynearsten as echt beskôge. It blykte net yn Winsum fûn te wêzen mar de ferfalske sulveren foarwerpen fan bien en sulver komme allegear troch ien kanaal. Yn 1975 ferskynde in rapport oer dizze affêre troch archeolooch Gerrit Elsinga.
Dortmund-Iemskanaal
thumb|It Dortmund-Iemsknaal mei sydkanalen It Dortmund-Iemskanaal (Dútsk: Dortmund-Ems-Kanal, ôfkoarte DEK) is in 265 kilometer lang kanaal tusken de haven fan Dortmund en Emden. It kanaal ferbynt ek it Ruhrgebiet en it Mittellandkanaal. It waard iepene yn 1899 en bestiet út in noardlik en in súdlik part.
It súdlik diel rint fan Dortmund oan de splitsing fan it Mittellandkanaal ta. Dat part hat twa sluzen. It súdlik diel is it belangrykste en wudrt dêrom ferbrede en ferdjippe, sadat grut-rynskippen oer in pear jier troch it Wesel-Dattelnkanaal, it Dortmund-Emskanaal, it Mittellandkanaal, it Elbe-Havelkanaal en de Untere-Havelstrasse nei Berlyn komme kinne.
It noardlik diel hat tolve sluzen en is ekonomysk fan minder belang.
Plakken oan it kanaal
Dortmund - Waltrop - Datteln - Olfen - Lüdinghausen - Senden - Hiltrup - Münster - Dörenthe - Hörstel - Bevergern - Rheine - Hesselte - Lingen - Geeste - Meppen - Haren - Papenburg - Düthe - Heede - Lehe - Aschendorf - Oldersum - Emden -
Fanum
thumb|260px|Martberg-timpel yn [[Pommern (Rynlân-Palts)| Pommern (Dútslân)]] Fanum (meartal: fana) is in Latynsk wurd dat "hillich gebiet" betsjut. Mei in fanum wurdt in spesifyk type timpel ornearre, dy't benammen yn earder Keltyske gebieten fûn wurde.
De timpels waarden yn 'e Gallyske, Germaanske en Britske provinsjes fan it Romeinske Ryk boud, yn dy gebieten dy't earder troch Kelten bewenne waarden. Mooglik makke de kultuspraktyk yn dy krite it spesjale ûntwerp fan in fanum needsaaklik.
De measte fana fan dit type wurde yn 'e twadde helte fan de 1e iuw en de 2e iuw datearre. Aldere hillichdommen fan it type binne folle seldsumer. De Tour de Grisset yn Fréteval (departemint Loir-et-Cher) koe dêrfoaroer wol út it lêst fan de 2e iuw of de earste helte fan de 3e iuw boud wêze. Sûnt healwei de 3e iuw naam de bou fan sokke timpels stadichoa ôf.
Foarm
thumb|left|Rekonstruearre timpel yn Colonia Ulpia Traiana by [[Xanten]] In fanum bestie yn 'e regel út ien romte (cella) mei in tagong. Om dy romte hinne rûn in omgong. Om't de timpels net yn de oarspronklike steat bewarre binne, is it meitsjen fan rekonstruksjes fan Gallo-Romeinske omgongtimpels in nuodlike saak. Yn in soad gefallen bestie de omgong út in rige pylders, mar mooglik hiene guon timpels in sletten omgong.
Lykas yn oare kulturele gebieten wie der in mingfoarm fan lânseigen en mediterrane eleminten yn 'e timpelarsjitektuer. De omgong en de cella waarden mei dakpannen neffens mediterane foarbylden oerdutsen. De rigen pylders dy't de cella omfiemen gyngen ek op mediterane ynfloeden tebek.
De cella wie nei alle gedachten heger as de omgong. Yn 'e regel wiene de timpels net grut mei in lingte fan 15 oant 20 meter. Meastentiids wiene se fan stien, ek al binne der guon fan hout fûn. Neffens argeologyske fynsten yn 'e Abdij fan Saint-Georges de Boscherville wie de stiennen timpel dêr de opfolger fan in Gallyske houten timpel fan itselde type. Tocht wurdt dat de Keltyske fjouwerhoekige wâlen de oarsprong foarmje, net yn it minst om't op guon plakken, bygelyks yn Gournay-sur-Aronde, Gallo-Romeinske timpels opfolgers wiene fan de fjouwerhoekige wâlen.
Kultus
Yn de timpels waarden meastentiids Keltyske goaden fereare, werfan't lykwols mar in pear by namme bekend binne.
Klaas Werumeus Buning
thumb|left|160px|Buorfrou, (110x110, oalje op doek) (2006) Klaas Werumeus Buning (Warkum, 20 febrewaris 1955 - Pitersbierrum, 27 novimber 2022) wie in byldzjend keunstner út Pitersbierrum.
Syn oplieding krige hy oan de Frije Akademy (1983-1985) en de Keninklike Keunstakademy yn De Haach. Tusken 1987-1992 die er in jûnsoplieding oan de Keninklike Akademy foar Byldzjende Keunsten en wurke as bibletekaris en dosint kreative foarming yn de straffinzenis fan Scheveningen. Nei 1993 is Werumeus Buning semi-profesjoneel keunstner. Hy wurket dan ek mei geastlik en lichaamlik beheinde minsken yn in gesinsferfangend tehús yn Ljouwert. Boppedat is er begelieder/coach fan ferskate skildersgroepen yn Fryslân. Sûnt 2003 wie hy selsstannich keunstner.
Werumeus Buning wie bekend om syn ôfbylding fan minsken yn ynterieuren en om syn bisten. Buning siket nei de ferbylding, iet is eins in ferheftige werjefte fan de werklikheid sa't hy dy sjocht. Faak sit der wat betsjoenends of humoristysk yn. De lêste tid skildert er ek lânskippen. Dy besteane bytiden út skilderijen mei in streekje lân oan de ûnderkant en de rest fold mei wolkens. Oare ûnderwerpen binne bisten, planten en tunen, portretten, katedralen en lichems. Eksposysjes fan syn wurk wienen te sjen yn de galerys Zofier (Nijskoat), Artemisia (Ljouwert), Mebius (Noordhorn), Twee Pauwen (De Haach) en yn Museum Möhlmann (Appingedam). Wurk is oankocht troch ING Bank, gemeente Nijefurd, gemeente Heerde en Universiteit Grins, it Karmelkleaster yn Drachten, it Frysk Museum (Ljouwert) en it Drintsk Museum (Assen).
Sleeswyk (stêd)
thumb|260px|Lizzing fan Sleeswyk yn Sleeswyk-Flensboarch Sleeswyk (Dútsk: Schleswig, Deensk: Slesvig, Súd-Jutlânsk: Sljasvig, Nederlânsk (ferâldere): Sleeswijk) is in stêd yn it noarden fan de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein. Sleeswyk leit oan de Schlei (Deensk en Nedersaksysk: Sli), in 43 km lange ynholte fan de Eastsee.
Skiednis
De Wytsinge delsetting Hedeby, dy't súd fan de stêd lei, waard foar it earst neamd yn 804. In wichtige delsetting, dy't it Baltyske gebiet goed 200 jier behearske. Neidat it plak ferskate kearen ferwoastge west hie, ferhuze de befolking yn 1050 nei de oare kant fan de Schlei en dêr ûntstie de stêd Sleeswyk. Guon saakkundigen wolle hawwe dat beide delsettingen yn deselde snuorje stifte binne.
Yn 1544 waard it kastiel Gottorf de residinsje fan de pleatslike hearskers. De hartoggen fan Gottorf wiene fazallen fan de Deenske keningen en regearren oer it gebiet dat no Sleeswyk-Holstein is. Yn 1721, doe't de Grutte Noardske Kriich einige, ferlearen de hartoggen fan Gottorf harren macht en harren lân kaam oan de Deenske kroan. Nei de Twadde Sleeswykske Kriich (1864), waard de stêd Sleeswyk anneksearre troch it Keninkryk Prusen.
Stasjon Aldegea
Stasjon Aldegea (Odg) is in earder stasjon oan it spoar fan Ljouwert nei Starum. It stasjon fan Aldegea is brûkt fan 8 novimber 1885 oant 15 maaie 1938 en fan 1 juny 1940 oant 10 maart 1941. Yn 1973 is it stasjonsgebou ôfbrutsen.
Trivia
Yn de film 'Snuf de Hond in oorlogstijd' fan Steven de Jong komt de haadrolspiler hjir mei de stoomtrein út Rotterdam oan. Yn werklikheid waard hjirfoar stasjon Veendam brûkt, dêr't in buordsje mei "Aldegea' ophongen waard.
Nate Mendel
Nathan ‍Gregor ‍Mendel ( Richland, Washington, 2 desimber 1968) is in Amerikaanske bassist. Hy is benammen bekend as bassist fan de Foo Fighters. Nate Mendel wie in oantal jierren bassist fan de band Sunny Day Real Estate dêr't er twa albums mei útbrocht. Yn 1995 waard Mendel bassist fan de Foo Fighters.
Enerzjy
Enerzjy hat ferskillende betsjuttings. Faak wurdt it oantsjutten as krêft om arbeid te ferrjochtsjen, yn de natuerkunde is enerzjy (Gryksk: ἐνέργεια, energeia, aktiviteit of wurking) in yndirekt waarnomde hoemannichte.
Bûnte soeslik
De bûnte soeslik (Latynske namme: Spermophilus suslicus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (Marmotini) en it skaai fan 'e grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld (Spermophilus). Dizze soarte libbet yn East-Jeropa en wurdt bedrige troch habitatferlies.
Enerzjy
De SI-ienheid fan enerzjy is joule.
Bûnte soeslik
Fersprieding en biotoop
De bûnte soeslik libbet yn 'e provinsje Lublin yn Poalen, en fierders yn dielen fan Roemeenje en Bulgarije, hast hiel Wyt-Ruslân en de Oekraïne, en dielen fan sintraal en súdlik Jeropeesk Ruslân. Fan natuere is it in bewenner fan steppen en greidlân, mar hy komt ek foar op ikkers en oar yn kultuer brocht lân. Hy jout de foarkar oan gebieten mei hege boaiemfegetaasje dy't him wat beskutting biedt.
Uterlike skaaimerken
De bûnte soeslik kin in totale lichemslingte fan sa'n 25 sm berikke, mei in gewicht fan 280 g. Dêrmei is er lytser as oare grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld. De pels is op 'e rêch, de fangen en de boppekant fan 'e kop brún, mei in spikkelbûnt patroan fan wite stippen. Op 'e bealch, hals, snút en poaten hat er in ljochtere kleur, grizich oant wyt. De sturt is koart en tin.
Hâlden en dragen
De peartiid falt yn april en maaie. Nei in draachtiid fan 23-26 dagen wurde der dan 4-8 jongen per nêst smiten. Sporadysk lykje krusings mei de nau besibbe sisel (Spermophilus citellus) en dwerchsoeslik (Spermophilus pygmaeus) foar te kommen, dêr't de bûnte soeslik syn ferspriedingsgebiet mei dielt. De populaasjetichtheid fan 'e koloanjes bûnte soeslikken kin op mear as 160 eksimplaren de ha lizze.
De wichtichste natuerlike fijannen binne ferskate soarten martereftigen; sa is de wezeling waarnommen by it binnenkringen fan 'e hoalen fan 'e bûnte soeslik. Lykwols soe it skoan kinne dat foar soeslikjongen ynfantiside troch folgroeide soartgenoaten in grutter gefaar is, want hoewol't dat yn it wyld (noch) net waarnommen is, komt it in protte foar by populaasjes dy't yn finzenskip holden wurde. De dieder kin dêrby sawol in mantsje as in wyfke wêze, dat it jong òf deadet en opfret, òf oanfalt en efterlit om te stjerren.
Status
De bûnte soeslik hat de IUCN-status fan "gefoelich", mei't er troch habitatferlies almar mear yn 'e knipe komt. De oarsaken fan it ferlies fan gaadlike wengebieten binne útwreiding fan 'e lânbou en de boskbou, it werombringen fan it areaal oan greidlân, de ûntwikkeling en groei fan stêden en yndustriële ûntjouwing. Dêrnjonken wurde bûnte soeslikken yn guon gebieten beskôge as skealik ûngedierte en troch bouboeren aktyf ferfolge. Fral yn Poalen en súdlik Ruslân is it ferspriedingsgebiet fan 'e bûnte soeslik de lêste trijefearnsiuw sterk ynkrompen, en foarmet it oerbliuwende areaal noch mar 10% fan wat it om 1950 hinne wie. As it sa trochgiet sil de bûnte soeslik yn Poalen binnen tweintich jier útstoarn wêze.
Undersoarten
Der binne trije erkende ûndersoarten fan 'e bûnte soeslik:
Livingstonewetterfallen
thumb|255px|Livingstonewetterfallen yn de omkriten fan [[Kinshasa]] De Livingstonewetterfallen binne in rige elkoar opienfolgjende wetterfallen yn de ûndernrin fan de Kongo yn it ôfwetteringsgebiet Pool Malebo yn Kongo-Kinshasa.
Nunspeet (gemeente)
thumb|Lizzing fan de gemeente Nunspeet
Livingstonewetterfallen
Oer in ôfstân fan himelsbreed 350 kilometer hawwe de wetterfallen in ferfal fan 270 meter en einigje yn de omkriten fan Matady yn de provinsje Kongo-Sintral. De rivier hat it heechste debyt trochstreamend wetter op de Amasône nei yn Brazylje.
Nunspeet (gemeente)
Nunspeet is in gemeente yn de provinsje Gelderlân mei ynwenners (, boarne: CBS) en mei in oerflak fan 129,49 km². De gemeente is ûntstien op 1 jannewaris 1972, doe't de eardere gemeenten Ermelo opspjalte waard.
De gemeente Nunspeet bestiet út de kearn Nunspeet mei de eardere buorskippen Oosteinde, Westeinde, Zwarte Goor en Zoom, it doarp Elspeet mei de buorskippen Grote Kolonie en Kleine Kolonie, en de doarpen Vierhouten en Hulshorst.
Dwerchsoeslik
De dwerchsoeslik of it dwerchgrûniikhoarntsje (Latynske namme: Spermophilus pygmaeus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (Marmotini) en it skaai fan 'e grûniikhoarntsjes fan de Alde Wrâld (Spermophilus). Dizze soarte komt foar yn dielen fan Sintraal-Aazje en East-Jeropa, en omfettet fjouwer ûndersoarten.
Fersprieding en biotoop
De dwerchsoeslik is in bewenner fan 'e steppes en healwoastinen fan westlik Sintraal-Aazje, oan 'e Aralmar ta, en it súdeastlike part fan East-Jeropa, dêr't er foarkomt op 'e Kaspyske Leechflakte, yn 'e Koeban en Dagestan, súdlik Ruslân en in grut part fan 'e Oekraïne (ynklusyf it skiereilân de Krim). Dwerchsoeslikken jouwe de foarkar oan gerslân dat net yn kultuer brocht is, mar komme ek wol foar oan 'e rânen fan greiden en yn berms, hoewol't se terrein mei tichte, opgeande begroeiïng mije. Yn heuvels en bercheftich gebiet komme se foar oant op in hichte fan 500 m.
Uterlike skaaimerken
De dwerchsoeslik hat trochinoar in kop-romplingte fan sa'n 23 sm, mei in sturtlingte fan likernôch 4 sm. It liif is knobsk, de poaten koart en de sturt lyts en ticht behierre. De pels is ticht en brún-griis fan kleur, mei hjir en dêr okerkleurige en gielige plakken. De kop is dúdlik wat dûnkerder, wylst de sturt ljochter grizich fan kleur is, mei in bleek útein.
Hâlden en dragen
Dwerchsoeslikken binne oerdeis aktyf en libje yn koloanjes dy't foar it meastepart besteane út de inoar net oerlaapjende territoaria fan froulike eksimplaren. Se frette benammen griene planten, woartels en sieden. Yn tiden fan krapte ferfarre se soms nei gebieten dêr't mear iten foarhâns is. Se grave duorjende ûndergrûnske boargen om 'e wintersliep yn te hâlden en tydlike hoalen foar beskûl. Foar't se har deljouwe foar de wintersliep, stopje se alle yngongen ticht. Yn maart of april komme se wer foar 't ljocht en begjinne se har boarch te himmeljen en te ûnderhâlden.
Troch har gegraaf ûntstiet der in bulte opsmiten modder foar de yngong fan 'e boarch dy't soms wol 8 m yn trochsneed en 60 sm heech wurde kin. Yn it Russysk wurdt sa'n terpke in suslikovina neamd. De bisten meitsje der gebrûk fan om fanôf de top oer de fierders flakke steppe út te sjen. As se in bedriging gewaarwurde, uterje se in skerp sjongerich lûd en dûke se har hoale yn. Ein juny of yn july hâlde dwerchsoeslikken in simmersliep, en bytiden, fral yn tige drûge jierren, giet de simmersliep sûnder ûnderbrekking oer yn 'e wintersliep. Sadwaande binne se soms mar 80-100 dagen jiers aktyf.
De dwerchsoeslik plantet him mar ienris yn it jier fuort. It tal wyfkes dat dielnimt oan 'e fuortplanting fariëarret en is ôfhinklik fan it waar yn 'e peartiid en har fysike kondysje dy't fuorkomt út it al of net beskikber wêzen fan genôch fretten yn it foargeande jier. De smeten besteane by de dwerchsoeslik út 3-10 jongen. De populaasjedynamyk fan dizze soarte hâldt ferbân mei ferskate faktoaren, wêrûnder de waarsomstannichheden en mooglike feroarings yn it klimaat, de beskikberens fan genôch fretten en de natuerlike stjerte dy't by jonge eksimplaren ûnder de wintersliep faak frij heech leit.
Status
De dwerchsoeslik hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Dêrby moat lykwols oantekene wurde dat de fersprieding fan dizze soarte sûnt likernôch 1990 ynkrompen is, wat wierskynlik feroarsake wurdt troch klimaatferoaring mei wieter waar en wietere jierren. It is mooglik dat in ôfname fan feehâlderij en it dêrmei mank geande weidlânareaal datoangeande ek in rol spile hat.
Undersoarten
Der binne 4 erkende ûndersoarten fan 'e dwerchsoeslik: De Kaukazyske berchsoeslik (Spermophilus musicus), dy't foarhinne ek as in ûndersoarte fan 'e dwerchsoeslik beskôge waard, wurdt no as in aparte soarte erkend.
Célestin Freinet
thumb|Célestin Freinet (1914) thumb|300px|Op in Freinetskoalle drukke de bern sels teksten Célestin Freinet (Gars, 15 oktober 1896 – Vence, 8 oktober 1966) wie in Frânske ûnderwizer dy’t in eigen pedagogy ûntwikkele hat mei de namme “Freinetûnderwiis”.
Libben en wurk
Célestin Freinet begûn syn karriêre yn 1920 yn in it Frânske doarp Bar sur Loupe, wêr't hy yn it doarpsskoaltsje in grutte klasse bern mei hast gjin ynteresse foar it learproses oantrof. Dizze situaasje brocht him derta de ûnderfiningen fan de bern by de ûnderwiislearsituaasje te belûken. De learlingen mochten harren belibbenissen fertelle en beskriuwe, mar Freinet gie der ek op út mei de bern om nije ûnderfiningen op te dwaan. Wannelingen yn de natoer en in besite bringen oan ambachtsminsken fan it doarp. Yn de klassesituaasje waarden ûnderfiningen ferwurke ûnder oare fia de “frije teksten” en nifeljen (nei oanlieding fan in besite oan de timmerman waard der timmere). Utgongspunt fan de belibbingswrâld en ûnderfiningswrâld fan it bern koe Freinet net realisearje yn de skoallokalen dy’t doe normaal wienen. Dêrom fierde hy in oantal wurkwizen yn dy’t yndividualisearring mooglik makken en in berop die op it sosjalisearjen fan de bern: frije tekst, natuerlik lêzen en rekkenjen, frij ûndersyk, groepsgearkomsten, muorrekrante, dei- en wikeplanningen, skoallekorrespondinsje, ferantwurdlikheden, frije kreative arbeid.
Yn 1928 wiksele Freinet it skoaltsje fan Bar sur Loupe foar in skoalle yn Saint Paul, dy’t foaral besocht waard troch earme bern. Tegearre mei de wykbewenners rjochte hy in yn- en ferkeapkoöperaasje op. Al syn wurk foar de earmen brocht him yn problemen mei de fêstige oarder. Yn 1935 stifte Freinet sels in skoalle yn Vence, dy’t yn earste ynstânsje bedoeld wie foar arbeiders en boerebern. By it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich waard Freinet arrestearre fanwege syn striid tsjin it faksisme. Hy ûntsnapte yn 1941 út de finzenis. Yn de jierren nei de kriich ivere hy bot foar de fersprieding fan syn ideeën. De earste oansetten dêrta waarden al oanjûn yn 1927, doe’t de ‘de l’Educateur’ foar it earst útkaam. Dit wie in blêd mei in teoretyske eftergrûn fan praktyk situaasjes út it Freinet ûnderwiis. Yn Tours waard in earste kongres hâlden. By dit kongres waard de ‘Cooperative de l’Enseignement Laic'(CEL) oprjochte, in koöperaasje dy’t noch stees soarch draacht foar de produksje en fersprieding fan de learmiddels foar it Freinetûnderwiis. Yn 1948 kaam er in ynstitút fan de grûn dat de fersprieding fan de ideeën fan Freinet stimulearre.
De freinetwurkers sels binne organisearre yn in ynternasjonale beweging. Pas yn 1949 kamen der inkele Nederlanners yn oanrekking mei it Freinet ûnderwiis. Dit liede al snel ta de oprjochting fan de koöperative feriening ‘De drukpers op school’. Dit is te fergelykjen mei de CEL. Tsjintwurdich hjit de oerkoepeljende organisaasje de ‘Freinet beweging”.
Yn Nederlân binne 18 Freinet skoallen. It oantal groeit stadich.
Klaarkampstermûne
De Klaarkampstermûne is in poldermûne oan de Trekwei tusken de doarpen Rinsumageast en Sibrandahûs yn Dantumadiel.
Skiednis
De Klaarkampstermûne is in muonts, dy't nei alle gedachten om 1862 boud waard by de Juckemafeart yn Dantumadiel. Yn 1893 waard de mûne oerbrocht nei it hjoeddeiske stee, ûngefear 800 meter benoarden Rinsumageast. Dêr die de mûne tsjinst om de ± 70 ha grutte 'Klaarkampstermarpolder' te bemeallen.
Yn 1991 waard de Klaarkampstermûne op 'e nij restaurearre, mar yn 2008 wie hy fanwege ûnderhâldsproblemen bûten wurking steld.
De mûne is eigendom fan Steatsboskbehear, dy't dêr in marke mei wat gerslân fan likernôch 15 hektare grut besit. Dat Klaarkampster Mar is bysûnder fanwegen it sâlte wetter. De Klaarkampstermûne kin net besichtige wurde. Steatsboskbehear hat de mûne yn 2012 restaurearre.
Lenze Meinsma
thumb|280px|Lenze Meinsma yn 1968 Lenze Meinsma (Makkum, 8 novimber 1923 - Boalsert, 19 desimber 2008) wie in Nederlânsk dokter.
Libben en wurk
Koart nei de Twadde Wrâldkriich studearre er genêskunde oan de universiteit fan Grins. Hy promovearre op in proefskrift oer de sûnensrisiko's fan it smoken fan tabak. Tusken 1953 en 1978 wie er direkteur fan de KWF Kankerbestriding. Lenze Meinsma wie ek in foaroansteand lid fan de feriening tsjin de kwaksalverij.
Meinsma wie de inisjatyfnimmer fan de earste stopje-mei-smokenaksjes. Mei mar in bytsje stipe fan de oerheid krewearre er fan 1963 ôf oan foar in tabaksûntmoedigingsbelied. Lange tiid krige er suver gjin steun fan syn kollega's. Syn oprop yn 1965 oan de medyske beropsgroep om te striden tsjin it smoken waard foarearst net op yn gien. Yn 1969 publisearre er 'Roken en Risico’s', dat ek wol 'it reade boekje fan Meinsma' neamd waard. Hy ferskynde as 'anty-smookdokter' geregeldwei yn de media. Letter hat er dat sels wol in "one man show" neamd, wat net sa frjemd wie, "omdat de hiele medyske wrâld smookte".
Pas yn 1971 kaam de grutte trochbraak. Meinsma krige stipe fan fjouwer ferienings fan medyske spesjalisten. Dy kamen yn 't spier en stjoerden de destydske steatssekretaris Roelof Kruisinga fan Folkssûnens in rapport mei feiten en sifers oer de stjerte troch sykten dy't mei smoken anneks binne. De arts Kruisinga koe net om it inisjatyf hinne fanwege alle publisiteit. Hy kaam mei in spesjale kommissy fan de Sûnensried dy't him riede moast oer sûnensbefoarderjende maatregels. De kommissy presintearre in rapport mei mooglike oerheidsmaatregels om it smoken te beheinen. Der wie doe lykwols net genôch polityk- en maatskiplik draachflak en de oanbefellings ferdwûnen yn in burolaad. Earst 1982 krigen de yn Nederlân ferkochte pakjes tabak de fanwege de oerheid ferplichte warskôging. Sûnt 1990 is it wetlik ferbean om yn iepenbiere gebouwen te smoken en nei 1 july 2008 jildt it ferbod ek foar de hoareka en foar sportkantines.
Fisfliet
thumb|[[Sint-Gangulfustsjerke (Fisfliet)|Sint-Gangulfustsjerke]] thumb|Grifformearde tsjerke thumb|left|It eardere stasjon Fisfliet Fisfliet, somtiids ûnder oare ek wol stavere as Fiskflyt (Nederlânsk en offisjeel: Visvliet) is in doarp yn de gemeente Westerkertier, provinsje Grinslân (Nederlân). It doarp hat 290 ynwenners (1 jannewaris 2020).
Skiednis
Fisfliet leit oan de Grinslanner kant fan it rivierke de Lauwers. Oan de eastkant fan it doarp rint it Fisflieterdjip, ek wol Besheersdjip neamd. De Lauwers is sûnt de Slach oan de Boarn yn 734 (doe't Karel Martel de Fryske hartoch Poppo fersloech) bekend as in grinsrivier; earst tusken de Frankyske en Fryske gebieten, dêrnei tusken Westerlauwersk en Easterlauwersk Fryslân. Letter waard de rivier de grins tusken Grinslân en Fryslân.
It doarp Fisfliet waard earne yn de 13e iuw stifte fan de muontsen fan it kleaster yn it hjoeddeiske Gerkeskleaster; hja foltôgen yn 1249 in dyk fan Scharnehuizen nei Fiskfliet, dy't in tûke fan de Lauwerssee ôfsleat. De Lauwerssee hie him yn de foarlizzende twa iuwen sterk útwreide. Der waard by Fisfliet in ûntwetteringsslûs boud.
Yn 1370 stiften de muontsen dêr in tsjerke ta eare fan de hillige Gangulfus. Yn 1387 moast dy tsjerke ûntromme wurde nei in oerstreaming. Yn 1427 waard in nije Sint-Gangulfustsjerke boud op itselde plak. De tsjerke is yn 1973 folslein restaurearre.
Fan 1578 oant 1637 wie Fisfliet in eigen gritenij. Sjoch: List fan grytmannen fan Fisfliet.
Fan 1811 ôf hearde Fisfliet ta de gemeente Grijpskerk, dat yn 1990 oan de gemeente Zuidhorn kaam. Yn 1842 kaam er in weiferbining mei Grijpskerk.
Gebouwen
Krekt besuden it doarp stiet de Hilmahústermole, in poldermole út 1868. It hege wite N.S.-stasjonsgebou (út 1891) is yn 1983 sloopt en waard ferfongen troch in ienfâldich wachthûske. It stasjon Fisfliet - oan it spoar Grins-Ljouwert - waard yn 1991 opheft.
Tabo Sytstra
thumb|225px|Tabo Sytstra mei syn frou Wytske (Dijktra) Tabo Wyger Sytstra (Baard, 26 augustus 1856 - Moarmwâld, 24 desimber 1925) soan fan Harmen Sytstra, wie bakker en skriuwer. Hy skreau ferskate toanielstikken en ferhalen, ûnder oare: Oanbarnd iten (Kluchtspil yn ien bidriuw, 1896) en Stimdei (Kluchtspil yn ien bidrjuw, 1917), De Polderjonge (1928)
1996
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1990-er jierren.
Douwe Jan Vincent van Sytzama
thumb|[[Rinsmastate (2009)]] thumb|150px|left|Wapen fan Sytzama Douwe Jan Vincent van Sytzama (Ljouwert, 18 july 1816 - Driezum, 11 augustus 1886) wie boargemaster Dantumadiel.
Hy wie de soan fan Johannes Galenus fan Sytzama. Yn 1843 boaske er oan Adriana Janke Albarda (1822-1891), dochter fan grytman fan Ferwerderadiel Jan Albarda en Trijntje de Schepper.
Nei in militêre karriêre fan 1846 - 1876 waard er boargemaster fan Dantumadiel. Hy wenne nei syn houlik op Rinsmastate yn Driezum en liet in soad fan him hearre as filantroop en as persoanlike fijân fan de Fryske dichter Hjerre Gjerrits van der Veen.
Portretten
Troch Hendrik Antoon Pothast (Frysk Museum)
Bern
Van Sytzama en syn frou krigen ûndersteande bern:
Vasalis
thumb|200px|right|M. Vasalis (1983) thumb|200px|right|Brûnsen plakette fan M. Vasalis ([[Aart Schonk, 2013) Leien]] M. Vasalis (De Haach, 13 febrewaris 1909 - Roan, 16 oktober 1998) wie in Nederlânske dichteres en psychiater. Vasalis ( de M. wurdt meast weilitten) is de skûlnamme fan Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans en is har latinisearre famkesnamme.
Libben
Vasalis studearre genêskunde en antropology oan de Ryksuniversiteit Leien en fêstige har yn 1939 as dokter yn Amsterdam. Letter hat hja wurke as bernepsychiater yn Assen en Grins.
Yn 1940 debutearre sy mei de bondel 'Parken en woestijnen'. Har oare dichtbondels binne 'De vogel Phoenix' út 1947, 'Vergezichten en gezichten' út 1954 en postúm yn 2002 'De oude kustlijn'. Njonken dat skreau Vasalis ek in stikmannich essays en in novelle. Har wurk is faak bekroane, ûnder oaren mei de Constantijn Huygenspriis yn 1974 en de P.C. Hooft-priis yn 1982.
Vasalis skreau tradisjonele gedichten mei as skaaimerken it brûken fan persoanifikaasje en antropomorfisme. Faak einigje har gedichten nei in rige natuerympresjes mei selsbespegeling.
Ton Anbeek skreau oer har gedichten: "een schijnbaar banaal gegeven leidt tot een flits van inzicht".
Priuwke
(út: Parken en woestijnen (1940))
Afsluitdijk
De bus rijdt als een kamer door de nacht
de weg is recht, de dijk is eindeloos,
Vóór mij de jonge pas-geschoren nekken
van twee matrozen, die bedwongen gapen
onschuldig op elkanders schouder slapen.
Dan zie ik plots, als waar 't een droom, in 't glas
soms duidelijk als wij, dan weer in zee verdronken
de geest van deze bus; het gras
snijdt dwars door de matrozen heen.
''Daar zie ik ook mezelf. Alleen''
''mijn hoofd deint boven het watervlak,
''beweegt de mond als sprak
''het, een verbaasde zeemeermin.
Er is geen einde en geen begin
aan deze tocht, geen toekomst, geen verleden,
alleen dit wonderlijk gespleten lange heden.
Wurk
thumb|Zachter (De Haach)
Antonius Brugmans
thumb|Antonius Brugmans (Koll. Museum Martena) Antonius Brugmans (Hantum, 22 oktober 1732 - Grins, 27 april 1789) wie in heechlearaar yn de wiisbegearte, wiskunde en natuerkunde. Hy wie de heit fan Sebald Justinus Brugmans, botanikus en heechlearaar.
Biografy
Antonius Brugmans waard berne yn Hantum as soan fan de predikant dêre, Pibo Brugmans (1697-1767), en Petronella Wiersma (1694-1777). Heit Brugmans studearre teology yn Frjentsjer. Al yn 1746 hied er de Latynske skoalle yn Dokkum trochrûn om dêrnei útein te setten mei in stúdzje oan de Universiteit fan Frjentsjer; hy wie doe 14 jier. Hy promovearre doe't er 18 wie en folge syn learmaster, de wiskundige Johann Samuel König, yn 1749 nei De Haach. Nei't Petrus Camper út Frjentsjer weigien wie waard Brugmans dêr beroppen as heechlearaar filosofy yn 1755. Yn 1767 oanfurdige er it heechlearaarskip wis- en natuerkunde oan de Universiteit fan Grins. Yn 1770 waard er rector magnificus fan de universiteit. Yn 1771 folge Gerardus Kuypers him op as rektor.
Brugmans wie ûnder mear lid fan it genoatskip Pro Excolendo Jure Patrio. Yn 1771 waard er lid fan de Hollandse Maatschappij der Wetenschappen. Antonius Brugmans waard benammen bekend om syn stúdzjes oer common sense, it magnetisme en it ferlizzen fan de grinzen fan de fysika. Hy wie in oanhinger fan Isaac Newton.
Brugmans stoar yn 1789 oan de gefolgen fan in sarkoom. Hy wenne doe yn de Folkingestrjitte yn Grins.
Bibliografy
thumb|Tentamina philosophica de materia magnetica eiusque actione in ferrum et magnetem, 1765
Kareelje (republyk)
Kareelje (Russysk: Карелия, Karelija; Karelysk en Finsk: Karjala, Wepsysk: Karjal) is in dielrepublyk yn it noardwesten fan Ruslân, dy't foar it grutste part oerienkomt mei it eartiidske histoaryske Kareelje.
Geografy
thumb|200px|left|kaart fan Kareelje De republyk grinzget yn it easten oan de Wite See en yn it westen oan Finlân, dêr't it in grins fan 723 mei hat. Oanbuorjende oblasten binne Leningrad en Vologda yn it suden, Moermansk yn it noarden en Archangelsk yn it easten. Beskiedend foar it lânskip binne lykas yn Finlân it grutte tal marren. De Ladogamar en de Onegamar binne de twa grutste marren fan Europa. Meiïnoar telt de regio likernôch marren. 49 % fan de republyk bestiet út nuddelbosk, 25 % út wetter.
Skip fan Sinternút
It Skip fan Sinternút is de Fryske fariant fan it in hiel West- Europa bekende reuseftige seeskip. Dit seeskip is it summum fan ûnmooglikheid. De beskriuwing fan it skip wurdt al neamd yn Amelanner dialekt (1842). Sa soe de ra fan it Skip fan Sinternút sá grut wêze dat: Troch it lavearjen soenen de Fryske tuorren harren spitsen ferlern hawwe. Ek yn oare gebieten komme farianten fan dit Skip fan Sinternút. Yn Grinslân hjit it Schip van Ternuten of De Almacht en yn Noard-Fryslân Di Mannigfuald. Keunstner Johannes Mulders út Buil makke fan it Skip fan Sinternút in houtfyk, in tekening en in skilderij.
Kareelje (republyk)
Geografy
It 74.400 hektare hektare grutte Kalevalski-oerwâld is sûnt 2006 in nasjonaal park. It leit oan de Finske grins en foarmet ien fan de lêste oerwâlden fan Europa.
Skiednis
De tsjintwurdige republyk Kareelje omfiemet it histoaryske gebiet East-Kareelje en in lytser diel fan West-Kareelje. De tsjintwurdige bestjoersienheid ûnstie pas yn 1923 as diel fan de Sovjet-Uny. East-Kareelje stie al lange tiid ûnder russysk-otterdokse ynfloed. En ek al wie de befolking yn mearderheid Finsk- of Karelysktalich, polityk makke it nea diel út fan Finlân of Sweden. Yn de 18e iuw ferlear Sweden in grut part fan West-Kareelje oan Ruslân. By in oare oarloch mei Sweden yn it begjin fan de 19e iuw krige Ruslân ek de kontrole oer it tsjinwurdige Finlân.
Om de Finsk-Sweedske adel en de befolking yn 'e mjitte te kommen ferienige Ruslân de oermastere gebieten yn it Gruthartochdom Finlân, it wie in diel fan it Russyske Ryk mar it hold in relatyf grutte autonomy. East-Kareelje bleau lykwols bûten dat hartochdom en foel foar it measte ûnder it Russyske gûvernemint Olonets en in lytser diel oan it gûvernemint Archangelsk. Mei't Russen harren nei wenjen setten yn East-Kareelje rûn it oandiel fan de Finsk-Karelykse befolking bot werom.
Nei de Finske ûnôfhinklikens yn 1917 waard West-Kareelje foar in part ûnderdiel fan it nije Finlân, wylst East-Kareelje Russysk bleau. Yntusken ûnstie yn Finlân de Grut-Finlânbeweging, dy't East-Kareelje opeaske. Yn 1918 en yn 1919 foelen Finske nasjonalisten East-Kareelje binnen en besetten grutte dielen fan it Sovjet-gebiet. In opstân ûnder East-Karelyske separatisten yn novimber 1921 krige stipe fan it Finske regear, mar alhoewol't hja ynearsten súkses hiene, waard de opstân yn maart 1922 delslein. thumb|left|Twatalich strjitnammeboerd yn Petrozavodsk Op 25 july 1923 ûnstie de Karelyske Autonome Sosjalistyske Sovjetrepublyk (ASSR). Njonken Russysk waard Finsk de taal yn it offisjele ferkear en it gebiet krige in grut tal autonomyrjochten. Nei de nederlaach fan de East-Karelyske separatisten flechten tûzenen nei Finlân. Fan de oare kant flechten in soad 'readen' nei East-Kareelje om harren oan te sluten by de bolsjewistyske idéalen. Yn de jierren 1920 en 1930 bleau it Finsk op skoallen fan Finsktalige plakkende fiertaal, mar it oandiel fan de Kareeljers foel fan 1926 oant 1939 werom fan 37,6 % op 23,2 %. Mei de Grutte Terreur waard ek Finsk ûnderwiis yn de Karelysktalige gebieten ferbean. Mei help fan Otto Wille Kuusinen waard it Finsk noch in kear ynfierd, mar dat duorre mar oant 1956. Sûnt wurdt op skoallen gjin Finsktalich ûnderwiis mear jûn, itjinge ek ûnder de etnysk Karelyske befolking in grutte weromfal betsjutte yn it Finske taalgebrûk. Tusken 1941 en 1944 besette Finlân dielen fan East-Kareelje en mei de ôftocht fan de Finske troepen yn 1944 flechten ek tûzenen Kareeljers nei Finlân. Yn 1959 wie noch mar 17,2% fan de befolking Karelysk of Finsk en de assimilaasje fan de Kareeljers yn de Russyske mearderheid is sûnt allinne mar tanommen. Op wat folkoaristyske tradysjes nei is der fan de jimmeroan lytsere Karelyske mienskip meikoarten gjin sprake mear fan in Karelyske identiteit.
Sûnt maart 1940 wie de eardere ASSR as Karelo-Finske SSR in selstannige dielrepublyk yn de Sovjet-Uny; op 16 july 1956 folge de yndieling by de (RSFSR). Nei de opheffnig fan de Sovjet-Uny yn 1991 waard Kareelje in republyk yn de Russyske Federaasje.
Befolking
Yn 2010 bestie de befolking foar 78,9% út Russen, 7,1% út Kareeljers, 3,6% út Wyt-Russen, 2,0% út Oekraïners, 1,3% út Finnen en 0,5% út Wepsen. Russen en oare folken hawwe in jimmeroan grutter diel yn de totale befolking (2010). Njonken Russysk wurdt ek Karelysk, Finsk en Wepsysk praat, mar it Russysk is sûnt de jierren 1980 de offisjele taal. De taalgroepen hawwe ek eigen kranten en radiostjoerders. De measte folken binne yn mearderheid russysk-otterdoks, allinne de Finnen binne lutherks. Offisjele sifers binne lykwols net bekend.
De volost Vepsskaja is in autonoomgebiet foar de Wepsen yn Kareelje (in volost is yn Kareelje in gemeentlik distrikt).
Bestoersyndieling en stêden
thumb|250px||Regearingsgebou (Petrozavodsk) thumb|250px|Houten Untsliepenistsjerke by Kondopoga thumb|250px|Sicht op de Nuorunen, mei 577 meter de heechste berch fan de republyk De republyk is ûnderferdield yn 22 rajons en twa stedsdistrikten. Neffens ynwennertal folgje op de haadstêd Petrosavodsk mei ôfstan de stêden Kondopoga, Segezja en Kostomûkzja. De republyk hat meiïnoar 13 stêden en 11 plakken mei in stedsk karakter.
Traktaat fan Reduksje
Nei't it Steatske leger ûnder lieding fan Maurits fan Oranje de stêd nei in koarte belegering op de Spanjerts oermastere hie, de Reduksje fan Grins yn 1594, twong er yn 'e mande mei de Steaten-Generaal fan de Nederlannen, de stêd en Ommelannen as ien provinsje ta de Republyk oanslute te litten. It provinsjaal bestjoer soe yn Grins syn sit hawwe. De opstellers fan it traktaat wisten dat it oparbeidzjen tusken stêd en Ommelannen net maklik wurde soe. It gewest soe alhiel selsstannich yn it ferbân fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen wurde en dêrom waard foar it gewest spesjaal in regeling ûntwurpen dy't de skelen tusken de twa parten fan it gewest ta beslissen foar de Steaten-Generaal foarlizze soe. Dat bliek ek nedich te wêzen yn de jierren 1655-1657 doe't de Hollânske riedpinsjonaris Johan de Witt en de Fryske steedhâlder Willem-Freark mei de grutste muoite in nije "harmony" tusken stêd en Ommelannen oplizze koene.
It traktaat betsjutte tenei in ein fan Grins as de dominearjende stedsteat, mar om de fêstingstêd fan stategysk belang hâlde te wollen, lieten de Steaten-Generaal Grins it steapelrjocht hâlde. Dat hold yn dat al it hannelsguod yn Grins te keap oanbean wurde moast.
It traktaat tsjinne as grûnwet fan it nije gewest Stêd Grins en Ommelannen (Stêd en Lân) en makke út dat de steedhâlder fiif kieshearen út de swarde gemeente oanwiisde. Dy kieshearen keazen de ried en de boargemasters fan Grins.
Tarnobrzeg
Tarnobrzeg is in stêd yn it súdeasten fan Poalen. De stêd leit oan de rivier de Wisla.
Willem Aantjes
thumb|313x313px|Willem Aantjes yn 1974 Willem (Wim) Aantjes (Bleskensgraaf, 16 jannewaris 1923 - Utert, 22 oktober 2015) wie in Nederlânsk politikus. Hy waard ferneamd as fraksjefoarsitter fan de ARP en as earste fraksjefoarsitter fan it Kristen-Demokratysk Appèl (CDA) yn 1977. Hy hat de polityk ferlitten neidat út ûndersyk bliken die dat hy yn de Twadde Wrâldoarloch fouten makke hie. Letter waard konstatearre dat der by it ûndersyk flaters makke wienen dy’t him foar in grut part frij plachten.
Skiednis
Willem Aantjes hat rjochten studearre oan de Universiteit fan Utert, wêrnei’t er juridysk meiwurker waard by de Nederlânske Kristelike Oannimmers- en Boufakpatroansbûn. Yn 1959 waard er lid fan de grifformearde Anti-Revolúsjonère Partij (ARP), fan 1971 oant 1977 wie er fraksjefoarsitter fan de ARP yn de Twadde Keamer. Doe’t de ARP yn 1977 in mienskiplike fraksje foarme mei de Katolike Folks Partij (KVP) en de Kristlik Histoaryske Uny (CHU) waard Wim Aantjes de earste fraksjefoarsitter fan de nije CDA fraksje. Yn it begjin fan syn politike karrière wie er nochal konservatyf, letter stie er bekind as mear progressyf.
Ferneamd is syn “Berchrede” yn 1975 wêryn ’t er riddenearre  hoe’t it evangeelje it rjochtsnoer wêze kin foar in kristlike sosjale polityk. Hy wie der ek gjin foarstanner fan, dat it CDA yn 1977 (nei in lange mislearre formaasje mei de PvdA) yn it regear kaam mei de VVD en hy makke earnstich beswier tsjin de oanskaf fan de neutroanebom. Hy wie ien fan de sân “lojalisten” dy’t it net iens wienen mei it regearakkoard fan it kabinet Van Agt I mar dy ’t it kabinet wol fernearden.
Yn novimber 1978 die út in ûndersyk fan it Ryks Ynstitút foar Oarlochs Dokumintaasje (RIOD) bliken, dat Willem Aantjes fouten makke hie yn de Twadde Wrâld Oorloch. Hy hie him (as jongeman fan amper tweintich jier) oansletten by de Germaanske SS om sa werom te kommen yn Nederlân neidat er te wurk steld wie yn Dútslân. Dat lidmaatskip hie er altyd ferswijd. Doe't dat útkaam, betsjutte dat it ein fan syn politike karrière. Letter die bliken dat der by it ûndersyk flaters makke wienen dy’t him foar in grut part frij plachten.
Yn 2013 waard Aantjes syn 90e jierdei grut fierd troch en mei syn CDA-fronen. Willem Aantjes stoar yn de âldens fan 92 jier.
Priveelibben
Aantjes wie boaske oan Gisela Braun en letter mei Ineke Ludikhuize, direkteur fan de kristlik-maatskiplike frouljusbeweging Passage. Hy hie in dochter en twa soannen. Aantjes syn âldere broer Jan Aantjes (1920-2015) wie boargemaster.
Tarnobrzeg
thumb|left|Tarnowski Paleis
Stêd en Lân
Stêd en Lân (Nederlânsk: Stad en Lande) is de âlde namme fan de provinsje Grinslân dy't oant yn de lette njoggentjinde iuw brûkt waard. De namme fan it goa ûntstie doe't de stêd Grins en de Ommelannen tegearre as it sânde gewest ta de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen oansleaten. Oant yn de njoggentjinde iuw bestiene der grutte tsjinstellings en spannings tusken de Stêd en Ommelannen. Doe't dy stadichoan ferdwûnen, waard de namme Grinslân ek troch de Ommelannen akseptabel.
Skiednis
100px|thumb|left|wapen fan Stêd en Lân De stêd Grins wie fan oarsprong in Drintsk/Saksyske stêd wylst de Ommelannen Frysk gebiet wiene. Drinte, mank mei de de krite Goarjocht, it rjochtsgebiet fan de stêd Grins, foelen ûnder it prinsbisdom Utert, mar de biskop ferlear stadichoan hieltd mear syn macht oer de hieltyd machtiger wurdende stêd Grins. De stêd seach himsels as in selsstannige stedssteat en sels as frije ryksstêd. De stêd sleat him ek oan by de Hânze, in machtich hannelsferbûn tusken Noarddútske stêden, en yn dy snuorje bemuoide him ek faer mei Fryske saken. De stêd seach himsels yn de snuorje fan de Fryske Frijheid ek as in Fryske stêd.
Doe't de tsierderijen tusken Skier en Fet útbrutsen rekke de stêd dêr ek by behelle. Yn 1378 sleat de stêd in ferbûn mei Hunzegoa en yn 1482 mei de oare Ommelannen. Yn 1498 rekke Westerlauwersk Fryslân ûnder it gesach fan hartoch Albrecht fan Saksen. Hy woe ek Grins en de Ommelannen oermasterje. Dy ropten de help yn fan de Eastfryske greve Edzard de Grutte en letter hartoch Karel fan Gelre dy't as hear erkend waard as betingst fan syn stipe. Yn 1536 bemachtige keizer Karel V, dy't ek hartoch fan Boergonje wie, en rjochte de hearlikheid Grinslân op.
De ferskillen en de spannings tusken de stêden de Ommelannen wiene grut en de Ommelannen neamden harsels Lyts-Fryslân as ferset tsjin de dominante posysje fan de stêd. Doe't de Nederlânske Opstân útbriek, sleaten de Ommelannen harren by de Uny fan Utert oan om't Grins Spaanskgesind bleau. De Spaanske besetting duorre yn de Ommelannen oant 1591 doe't Delfsyl troch it Steatske leger ûnder lieding fan Maurits fan Oranje oermastere waard. Op 22 july 1594 waard Grins, by de Reduksje fan Grins, oermastere en "redusearre" (Frânsk lienwurd foar "werombrocht") oan de Steatsen. Op 23 july waarden de Stêd en Ommelannen by it Traktaat fan Reduksje tenei feriene yn ien provinsje, Stêd Grins en Ommelannen (Stêd en Lân). Dy sleat him op 17 febrewaris 1595 as sânde provinsje ta de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen.
It gewest waard in selsstannige ienheid yn it ferbân fand e Republyk, dochs waard der spesjaal foar it gewest troch de Steaten-Generaal fan de Nederlannen in regeling ûntwurpen oangeande mooglike skelen tusken de twa parten fan it gewest.
Wedde en Westerwâlde, yn 't earstoan noch Generaliteitslannen, waarden yn 1619 oan Stêd en Lân taheakke. By de Frede fan Westfalen yn 1648 waard de Republyk offisjeel erkend en dêrmei ek offisjeel omfoarme fan de Hearlikheid Grinslân ta it gewest Stêd en Lân.
Dêrmei wiene de skelen tusken Stêd en Ommelannen noch lang net oer. Yn de jierren 1655-1657 wie der in grut skeel dêr't de Hollânske riedpinsjonaris Johan de Witt en de Fryske steedhâlder Willem Freark dêrby moasten kommen te bemiddeljen. Mei grutte muoite koene se in nije "harmony" tusken de stêd en Ommelannen oplizze.
Yn 1795 waard de Republyk omfoarme ta de Bataafske Republyk en waard Stêd en Lân in gewest dêrfan. By de bestjoerlike fernijing fan de Bataafske Republyk waard yn 1798 it gewest opheft en waard, mank mei Westergoa en Eastergoa fan it gewest Fryslân, omfoarme ta it Departemint fan de Iems, dêr't Ljouwert de haadstêd fan waard.
Taai
thumb|Taaipoppen Taai is in sinteklaasfersnapering. Der kin nei de foarm ûnderskied makke wurde yn: Taai wurdt makke fan in soarte koekedaai mei spesjale krûden. Om it glimmend te krijen waard it taai eartiids, as it út de ûne kaam, ynsmard mei bjist. Letter waard soks mei molke dien. Smaaklik is en Gimbertaai en, ek Dokkumer taai wie bekend.
Taaiplanke
Om taaifoarmen te bakken waarden taaiplanken brûkt. It wienen echt produkten fan folkskeunst, wurde net mear brûkt en wurde bewarre yn de kolleksjes fan it Princessehof, it Frysk Museum en yn âldheidkeamers. Yn de taaiplanken is âld-heidenske symbolyk weromfûn.
Bagdad
Klimaat
Bagdad hat in tige hyt, skrok klimaat. As men nei de maksimum temperatueren sjocht, is it ien fan de hytste stêden fan de wrâld. Yn de simmer fan juny oant augustus is de maksimale temperatuer trochstrings 44 °C. Yn dy perioade falt der sawat gjin rein.
Yn de winter leit de temperatuer trochstrings op 16 °C, de minimale temperatuer leit dan om de 4 °C.
Skiednis
Bagdad waard yn 762 stifte ûnder de namme Madinat as Salam', wat ynhâldt de Stêd fan de Frede. De stêd wie mei tuskenskoften de haadstêd fan it kalifaat fan de Abbasiden. De namme Bagdad hearde feitlik by in doarpke ticht yn de buert, dêr't de namme fan oergong op de tichteby lizzende stêd. De namme Bagdad komt út it Perzysk en betsjut 'skonken tún'. (Yn it Perzysk, 'Bagh' (بغ) betsjut hof, garde en 'dad' (داد) betsjut jaan). In bynamme foar Bagdad wie de Rûne Stêd, troch har rûne foarm. Yn in pear jier tiid ferrize der in grut paleis en in grutte moskee en de stêd woeks eksplosyf troch de tastream fan minsken út de hiele islamityske wrâld. De stêd bloeide as hannelsstêd trochdat in grut part fan de hannelswegen tusken Aazje en Jeropa oer Bagdad giene. De grutte havenstêd Basra oan de Perzyske Golf soarge foar in goede ferbining mei de Yndyske Oseaan. Sa kamen wichtige seerûtes fanút East-Afrika en Súd-Aazje by Bagdad gear.
De keunsten en wittenskippen waarden stimulearre troch de yntellektuele frijheid dy't de Abbasiden foarstienen en der ûntstienen ferneamde stúdzjesintra mei ûnder oare it Hûs fan de Wiisheid, dêr't út de hiele bekende wrâld wei studinten en gelearden hinne kamen om te studearjen en ûnderwizen. Bagdad waard in wichtich sintrum foar it yn stân hâlden fan de eardere Helleenske skriften. In diel fan de klassike literatuer wie allinnich noch bekend troch Arabyske oersettings dy't hjir bewarre en fan kommentaar foarsjoen waarden. Ek de genêskunde stie op in heech peil. Ut dy tiid (de 9e iuw) datearje de ferhalen fan 1001 nacht, dêr't Bagdad en syn ferneamde kalyf Haroen al Rashid in wichtige rol yn spylje.
Yn 1055 feroveren de Turkske Seltsjoeken de stêd. Sy respektearren it gesach fan de kalyf mar bestjoerden sels de wrâldske saken. Yn Bagdad waard troch harren de Nizamiyyah stifte, in oare foarm fan heger ûnderwiis, dy't mear op Turkske en Perzyske tradysjes stipe. Oant yn 1258 bleau Bagdad ien fan de wichtichste stêden fan de islamityske wrâld en fan West-Aazje. Yn dat jier ferwoasten de Mongoalen Bagdad en deaden sawat de hiele befolking, wêrûnder ek de lêste kalyf. Dêrnei namen oare kultuersintra yn it Midden-Easten de rol fan Bagdad oer, benammen Egypte en Spanje. Yn 1401 waard de stêd opnij troch Mongoalen plondere, en yn 1534 foel Bagdad yn hannen fan de Turken. Nei de fal fan it Ottomaanske Ryk yn 1917 waard Bagdad yn 1920 de haadstêd fan Irak en waard bestjoerd troch de Britten.
Yn de Golfoarloch fan 1990-1991 en Irakkriich ûndergie de stêd swiere bombardeminten. Yn april 2004 wienen parten fan de stêd yn hannen fan it Iraakske ferset. Benammen yn de wyk Sadr-stêd wie it ferset fûl. Yn it easten fan de stêd begûn it Amerikaanske leger yn april 2007 mei de bou fan in 3,5 meter hege muorre om it soennityske stêdsdiel Adamija hinne. Dêrtroch waarden de soenniten en sjiïten yn dat part fan de stêd fan inoar skieden, sadat se mekoar net mear oanfalle koenen. De betonmuorre om Adamija hinne wie yn augustus 2007 klear, de ynwenners koenen doe allinnich troch in Amerikaanske kontrôlepost nei bûten. Op 30 juny 2009 lutsen de Amerikaanske troepen har út Bagdad en oare stêden werom. De soldaten waarden bûten de stêden legere. Op 5 augustus 2009 naam de minister-presidint Nuri al-Maliki it beslút om alle skiedingsmuorren yn de stêd ôf te brekken.