cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brief fan de Apostels
De tekst liket basearre te wêzen op (parten fan) it Nije Testamint, yn it bysûnder it Evangeelje fan Jehannes. Mar der binne teffens dúdlike ynfloeden yn te bespeuren fan oare as apokryf beskôge geskriften, lykas de Iepenbiering fan Petrus, it Brief fan Barnabas en De Hoeder fan Hermas. De ynhâld, lykwols, giet rjocht yn tsjin 'e gnostyk en it dosetisme (dat leart dat Jezus net de lichaamlik ynkarnearre God wie). Neffens de tekst soe it Brief fan 'e Apostels koart nei de himelfeart fan Jezus skreaun wêze troch de (doetiidske) tolve apostels. Om't Paulus fan Tarsus doe noch net ta it kristendom bekeard wie, slút it him needsaaklikerwize út fan 'e omskriuwing "apostels". Mar dochs hat de anonime auteur, nei't men oannimme mei fanwegen Paulus syn ûnmisbere rol yn 'e lettere tsjerke, in foarsizzing fan syn kommen en dwaan tafoege. De reden dat it Brief oan de Apostels nettsjinsteande syn otterdoks boadskip yn 'e Westerske tsjerken yn ûnbrûk rekke is, is nei alle gedachten de foarsizzing yn 'e tekst dat de werkomst fan 'e messias plakfine soe 150 jier nei de útstoarting fan 'e Hillige Geast oer de tolve oarspronklike apostels ûnder it earste Pinksterfeest, wat dúdlikernôch net barde.
Biskopsgrêven
thumb|right|250px|Biskopsgrêven (2009) De Biskopsgrêven binne in troch in stek omjûn plak by de brêge oer de Drait tusken Drachten en De Wylgen. Earder wie it kampke lân mei de grêven bekend as de Ruterpôle. Neffens oerlevere ferhalen soene dêre biskoppen (sels Poalske!) bedobbe wêze. It is in oantinken oan de Munsterske oarloch fan 1672-1674.
Faaks wiene it guonts fan de lêste plonderjende groep dy't tsjinhâlden waard by de Poalsbrêge oer de Drait. Trije soene de dea fûn hawwe en op dat plak begroeven wêze. Letter soe it folk der biskoppen fan makke hawwe.
Johannes Draaijer
Johannes Draaijer (Nijemardum, 8 maart 1963 - Hoeven, 27 febrewaris 1990), wie in Fryske hurdfytser.
Yn 1986 waard de kampioen fan Fryslân opnomd yn de nasjonale seleksje fan bûnscoach André Boskamp. It wie in teloarstelling dat hy net starte koe op it WK yn Colorado Springs (USA). 1987 wie in goed jier foar de ynwenner fan Sondel. Yn de wichtige etappekoers foar amateurs, de Fredeskoers, wûn er de fyftjinde etappe foar ferneamde lju as Uwe Raab, Uwe Ampler en Atle Kvalsvoll. Ek de fjintjinde etappe wûn er troch Djamolidine Abduzhaparov út de Sovjet-Uny te ferslaan. Yn it einklassemint waard hy fjirtjinde. Troch de "Club van 48" waard Johannes útroppen ta 'meast beloftefolle fytser fan it jier', ek om't er foar de twadde kear kampioen fan Fryslân én, op 27 juny 1987, kampioen fan Nederlân by de amateurs waard.
Op 1 jannewaris 1988 krige er in profkontrakt by PDM ûnder lieding fan ploechlieder Jan Gisbers. Yn syn earste jier by de breariders gie it de nei it Brabânske Hoeven ferhuze Draaijer net sa foar de wyn. Gryp soarge foar opjefte yn de Omloop fan Switserlân en sadwaande wie der gjin startgelegenheid foar him yn de Omgong fan Frankryk. Mar it jier dêrop koe Gisbers net om Johannes Draaijer hinne, al wie der foar him, meidat alles by PDM om Steven Rooks draaide, allinnich in feinterol weilein.
Ferstjerren
Draaijer ferstoar yn 1990 26 jier âld oan in hertstilstân. Nei de autopsje waard de offisjele deaferklearring lykwols op widzedea steld. Geroften dat doping in rol spile hat by de dea fan Draaijer waarden sterke troch it feit dat koart dêrfoar ek de hurdfytsers Bert Oosterbosch (32) en Connie Meijer (25) oan in hertstilstân ferstoarn wiene. De dea fan dy fytsers, en ek dy fan Draaijer, waard letter – wol sûnder oertsjûgjend bewiis – taskreaun oan eksperiminten mei EPO, in middel dat yn dy tiid krekt troch de sportwrâld ûntdutsen waard.
Resultaten
Jurjen Draaijer, broer van Johannes, 22 desimber 1970 fytste by fytsferiening Olympia fan It Hearrenfean. Hy helle as HTS-studint efter Johannes Veenstra, in sulvere medalje op it offisjeuze kampioenskip fan Fryslân Tiidriden yn Rie. Letter fytste Jurjen foar Snits.
Ben Gazzara
Biagio Anthony Gazzara (New York City, 28 augustus 1930 – dêre, 3 febrewaris 2012) wie in Amerikaansk akteur. Syn âlden wienen fan Italjaansk komôf.
Wurkpaad
Yn de jierren 50 wie Ben Gazzara te sjen yn ferskate Broadway-shows. Sa spile er de haadrol yn Cat on a Hot Tin Roof, in produksje regisearre troch Elia Kazan. Letter kaam de film Cat on a Hot Tin Roof, mar de haadrol gie nei Paul Newman. Yn totaal waard Gazzara yn syn karriêre trijeris nominearre foar in Tony Award.
Gazzara wurke geregeldwei mei regisseur John Cassavetes. Yn 1970 spile er neist Peter Falk yn Husbands, regissearre troch Cassavetes. Yn 1975 wienen sy tegearre te sjen yn Capone, dêr't Gazzara de wreedferneamde gangster Al Capone yn delsette. In jier letter naam Gazzara de haadrol yn The Killing of a Chinese Bookie (1976) foar syn rekkening; dy film, ek regisearre troch Cassavetes waard gjin kommersjeel súkses, mar wol in kultfilm. In oare kultfilm dêr't Gazzara yn spile, wie de aksjefilm Road House (1989), wêryn't er de rol fan 'e antagonist fertolke.
Yn de rin fan de jierren waard Gazzara in protte frege foar byrollen. Sa wie er te sjen yn ferneamde produksjes as The Big Lebowski (1998), Happiness (1998), The Thomas Crown Affair (1999) en Dogville (2003). Dat foel net ta omdat yn 1999 kielkanker by Gazzara fêststeld waard. Hy krige in gemokuer en fermeagere bot ûnder de behanneling.
Der waard grute dat Gazzara in skoftke in ferhâlding hie mei aktrise Audrey Hepburn. Ein jierren 70 wiene hja tegearre te sjen yn Bloodline (1979) en They All Laughed (1981). Gazzara wie fan 1951 oant 1957 troud mei Louise Erickson. Fan 1961 oant 1979 wie er troud mei aktrise Janice Rule om yn 1982 fierder te gean mei it Dútske model Elke Krivat, mei wa't er noch altyd troud is.
Nuuk
Skiednis
Fuort dêrnei stjoerde kening Freark IV trije fregatten mei personiel en materialen om in fort bouwe te kinnen. De measten fan harren wiene feroardielden en prostituees dêr't de measten fan al yn it jier stoaren oan skuorbot en oare syktes.
Fan 1733 oant 1734 wie dêr in wetterpokke-epidemy; it grutste part fan de lânseigen befolking stoar dêroan en Hans Egede syn frou ek. Nei 15 jier Grienlân, yn 1736, gie Hans Egede werom nei Denemark. Soan Paul Egede bleau efter om it wurk fan syn âlden fuort te setten. Fierders gienen ek Moravyske misjonarissen yn dy kontreien oan it wurk.
Om 1850 hinne rekke it gebiet om Nuuk yn in krisis. De Jeropeanen hienen sykten meibrocht dêr't de Grienlanners gjin wjerstân tsjin hienen en in kultuer ynbrocht dy't botste mei dy fan de lânseigen befolking. In protte Grienlanners libben yn earmoed. Yn 1853 kaam Hinrich Johannes Rink yn Grienlân oan en hy seach dat de Grienlanners in protte fan harren kultuer en identiteit ûnder de ynfloed fan de Denen ferlern hiene. Dêrom sette er yn 1861 út ein mei Grienlân syn earste krante, Atuagagdliutt, dy't in Grienlanner as redakteur hie. Dy yn Nuuk festige krante soe letter in soad betsjutte foar it begryp fan de Grienlanners fan harren eigen kultuer.
Mei de iepening yn 1874 fan de Grienlânske kweekskoalle waard Godthåb in ûnderwiissintrum. De Universiteit fan Grienlân (Grienlânsk: Ilisimatusarfik), is dêr ek fêstige.
Yn 1940 waard der in Amerikaansk en in Kanadeesk konsulaat fêstige yn Nuuk. Lykas yn de rest fan Grienlân, bestiet ek de befolking fan Nuuk út sawol Inuit as Denen. Mear as in tredde part fan de Grienlânske befolking wennet yn Nuuk en omkriten. thumb|left|Haadstrjitte fan Nuuk.
Toerisme
De plak is tige gaadlik foar alderlei bûtendoaraktiviteiten. Sa binne dêr twa skiliften tsjinoer de lofthaven, in golfbaan (de meast hurde fan de wrâld is de hjitting), ferskate paden foar hikers en yn de omkriten is moai fiskwetter. Ek klimmers kinne dêr goed telâne. Fierders hat Nuuk in swimbad, Malik neamd, in kultuereel sintrum en in bioskoop, Katuaq, en ferskate museums.
Ferfier
Nuuk hat in ynternasjonale lofthaven op likernôch 3 km fan it sintrum ôf. Air Greenland fiert 6 dagen yn de wike flechten út mei de De Havilland Canada DHC-7 nei û.o. Sisimiut, Narsarsuaq, Kangerlussuaq, Ilulissat en Kulusuk. Icelandair fersoarget yn de simmermoannen in ferbining mei Reykjavik mei in De Havilland Canada DHC-8. thumb|225px|It kultuereel sintrum fan Nuuk.
Royal Arctic Line fart eltse wike nei lytsere plakken yn de omkriten; Arctic Umiaq Line ûnderhâldt in boattsjinst de Grienlânske westkust by del.
Tsjerke fan it Hillich Bloed fan Kristus (Armsheim)
De Protestantske tsjerke fan it Hillich Bloed fan Kristus (Dútsk: Evangelische Kirche Zum Heilgen Blut Christi) is in monumintale protestantske tsjerke yn Armsheim yn de Dútske lânkring Alzey-Worms yn Rynlân-Palts.
Nuuk
Ferfier
Yn Nuuk sels riidt Nuup Bussii fan moarns ier oant jûns let op ferskate rûtes tusken it stedssintrum (Bycenter), de bûtenwyk Nuussuaq, it fleanfjild en de Atlantyske haven.
Tsjerke fan it Hillich Bloed fan Kristus (Armsheim)
Bouskiednis
De letgoatyske tsjerke waard yn de 15e iuw op in fersterke tsjerkhôf boud as in beafeartstsjerke foar de ferearing fan it hillich bloed fan Kristus. Foar dy tiid hat der op itselde plak in oan de hillige Remigius fan Reims wijde tsjerke stien. Boppe de tagong is in stiftingsstien oanbrocht mei boppe de tekst dy't de earstestienlizzing fan de tsjerke betinkt in reliëf fan twa ingels, dy't in korporale fêsthâlde mei in tsjelk.
Mei de bou fan in heech koer mei stjerferwulft waard yn 1431 útein set. It koer hat in 5/8 sluting en trijedielige maaswurkfinsters. It skip fan de tsjerke is trijëninheal travee lang. De twa sydskippen binne hast like heech as it middenskip, mar likernôch de helte smeller. It krúsribferwulft fan it middenskip rêst op swiere rûne pylders. Yn de twadde helte fan de 15e iuw waard it ferwulft beskildere.
Tusken 1471 en 1500 waard de ymposante, 72 meter hege westlike toer boud, op koarte ôfstân fan de âlde stedsmuorre. It ferwulft fan de tagongshal fan de toer waard nei in brân yn 1854 fernijd. De toer giet nei twa rjochthoekige ferdjippings oer op in achthoekige boppebou, wêromhinne in ommegong rint. It earder ferneatige maaswurk fan de galerij waard ek yn 1854 restaurearre.
De toer toant oerienkomsten mei dy fan de Hillige Geasttsjerke yn Heidelberch en is nei alle gedachten troch deselde arsjitekt, Nikolaus Eseler, ûntwurpen.
Koer
It mear as 14 meter hege eastlike koer hat in stjerferwulft. De sintrale slútstien toant in ingel mei in tsjelk en corporale, in ferwizing nei it werklike bestean fan Kristus yn de eucharisty. Noardlik dêrfan is in slútstien te sjen mei trije froulike koppen (in non en twa froulju fan goede komôf) en súdlik ien mei manlike koppen (in muonts, in nar en in âlde man dy't de tonge útstekt). Yn de fjilden fan it ferwulft binne koppen fan ambachtslju skildere. De iepen mûlen fan de manlju foarmje de gatten foar it ûntluchtsjen.
Finsters
Yn de sakristy binne fragminten fan brânskilderde ramen út 1440. De hagelstoarm fan 1859 fernielde de midsiuwske ramen foar in grutste part, dy't dêrnei, op in pear resten yn de spitsbôgen nei, ferwidere waarden. De glesker Otto Linneman makke yn 1914 nije ramen foar de tsjerke. De trije eastlike koerfinsters toane de berte, de krusiging em de ferrizenis fan Kristus. Tusken 2006 en 2008 waarden de lêste finsters oanfolle mei it wurk fan glesker Hans Gottfried von Stockhausen.
Oargel
It barokke oargel fan Johann Michael Stumm is noch foar it grutste part oarspronklik. Op de oargelpipen steane meardere opskriften en ek it jiertal 1739 fan de bou fan it ynstrumint. It twamanualige oargel waard yn de jierren 1959 en 1990 troch de bruorren Oberlinger restaurearre.
Jacobus Zantema
Jacobus W. Zantema (Dearsum, 3 maart 1918- Ljouwert, 1 desimber 2008) wie de redakteur fan it Frysk wurdboek fan Zantema. Hy skreau ek de Fryske bernebibel ‘Bliid boadskip’ (1965), mei 43 bibelferhalen. It earste eksimplaar fan dit troch de KFFB útjûne boek is yn septimber 1965 oanbean oan Keninginne Juliana op Paleis Soestdijk.
Zantema wie skoalmaster yn Jelsum-Koarnjum, dêr’t er jierrenlang wenne hat. Hy wie frijwilliger by de Fryske Akademy dêr't er meiwurke oan de tarieding fan it Fryske wurdboek. Fan ein 1977 oant maart 1981 wie er offisjeel yn tsjinst as redakteur fan it wurdboek dat yn 1984 útkaam. Zantema waard njoggentich jier en stoar yn syn wenplak Ljouwert.
De Stap
'De Stap' is in keunstwurk yn Frjentsjer fan keunstner Ids Willemsma. De Stap stiet foar it nije gemeentehûs fan De Waadhoeke. It geometrysk abstrakte byld fan twa pylders stiet yn de folksmûle ek bekend as 'De Broek'. Willemsma wol mei it byld in stap nei foaren útbyldzje. De Stap is in gebeart dat útnoeget om it gemeentehûs yn te rinnen en symbolisearret de bining tusken gemeente en boargers.
Gilles Jan de Langen
Gilles Jan de Langen (Grins, 1959) is in Nederlânsk histoarikus en archeolooch.
De Langen promovearre op ûndersyk nei de midsiuwske ûntginningsskiednis fan Eastergoa. Hy is archeolooch yn Fryslân foar de Stichting Regionaal Archeologisch Archiverings Project yn Amsterdam. Hy beklaait de learstoel Archeology fan it Noard-Nederlânske terpen- en wierdenlânskip, fanwege de Stichting Groninger Universiteitsfonds. De learstoel is it resultaat fan gearwurking tusken de RUG en de provinsje Fryslân.
De Langen jildt as in ekspert op it mêd fan archeologysk ûndersyk nei terpen en wierden. Sintraal yn it wurk fan De Langen as heechlearaar stiet it ûndersyk nei de relaasje tusken bewenning en lânskip yn it klaai- en klaai-op-feangebiet yn de perioade izertiid – lette midsiuwen. Yn dy perioade spilet de ûntwikkeling fan de terpen in wichtige rol. It ûndersyk rjochtet him yn it bysûnder op de provinsje Fryslân.
Gilles de Langen studearre skiednis en prehistoarje oan de Ryksuniversiteit Grins (RUG), dêr't er yn 1992 promovearre op Midsiuwsk Fryslân, de ekonomyske ûntjouwing fan Eastergoa yn de iere en folle Midsiuwen.
It Timpeltsje fan Ids
It Timpeltsje fan Ids, eins It Presintearblêd is in keunstwurk op de Waaddyk noardwest fan Marrum fan keunstner Ids Willemsma.
Gilles Jan de Langen
Maart 2012 is De Langen bysûnder heechlearaar terparcheology oan de RUG wurden.
It Timpeltsje fan Ids
It keunstwurk waard yn 1993 ûntbleate troch Kommissaris fan de Keninginne Hans Wiegel. De eigentlike namme wie It Presintearblêd. It objekt ferbyldet in presintearblêd dat de dyk optilt en presintearret. Troch de likenis mei in Gryksk-Romeinske timpel liket it krekt oft it byld al iuwenlang stiet. It keunstwurk waard dêrtroch al gau oantsjutten as De Timpel, De Timpel fan Ids en It timpeltsje op de seedyk.
It keunstwurk is eigendom fan Wetterskip Fryslân en waard yn 1993 pleatst by gelegenheid fan it op Deltahichte bringen fan 66 kilometer seedyk lâns de Fryske waadkust. Ids Willemsma neamt it in 'hommaazje oan de dykbouwer dy’t iuwenlang de grûn opsmiten hat om minsk en bist tsjin de ûnberekkenbere see te beskermjen'. De Timpel fan Ids bestiet út in dak dat rêst op tolve pylders, dy’t de tolve provinsjes ferbyldzje dy’t troch de deltahichte beskerme wurde tsjin it wetter. Op it dak leit twahûndert ton klaai as krún fan in stik seedyk. It blêd fan hûndert fjouwerkante meter klaaigrûn hat de foarm en mjitte fan de âlde seedyk. Op de klaai groeit itselde gers as op de seedyk.
De mjitten fan it bouwurk binne ôflaat fan de hichte fan de dyk en de dykferswierring. It keunstwurk is like heech as de nije dyk, sawat 7,50 meter. De tolve pylders binne fiif meter heech, like heech as de âlde seedyk. Willemsma neamt de pylders Tolve froulike dragers tille de kop fan de seedyk.
Aksjegroep
It byld fan hast 4000 ton stiet yn de iepen romte mei de bebouwing op grutte ôfstân. Yn 1995 waard in aksjegroep oprjochte tsjin de pleatsing fan in tal fyftich meter hege wynmoles op seishûndert meter fan it keunstwurk. De groep fierde aksje mei it motto 'De Timpel moat de romte ha', mar it koe net tefoaren komme dat de provinsje in jier letter in boufergunning foar de wynturbines ferliende.
Opknapbeurt
Yn 2018 waard dúdlik dat de dakplaten en peallen op guon plakken ferrustke wiene. Yn 2019 waard it monumint opknapt. Dêrby waard de grûn fernijd en krige it timpeldak in nije coating. De pylders waarden opnij laske.
Frjentsjer
thumb|De [[himrik fan Frjentsjer]] thumb|Botniastins thumb|De [[Foarstrjitte (Frjentsjer)|Foarstrjitte.]] thumb|Histoaryske kaart fan Frjentsjer, [[Joan Blaeu, 1694.]] thumb|De [[Universiteit fan Frjentsjer.]]
Frjentsjer (Frjentsjertersk: Franeker) is in stêd dy’t yn de gemeente De Waadhoeke leit. Frjentsjer leit eastlik fan Hjerbeam, noardeastlik fan Hitsum, noardwestlik fan Tsjom, westlik fan Sweins en Skalsum en besuden Doanjum. Op hie Frjentsjer  ynwenners. De kearn fan de stêd lekt tusken de alde stêdsgrêften fan Frjentsjer. Om dizze kearn lizze ferskate oare buerten.
De buorskippen Miedum, Kie, Doaium (diel), Erkens, It Fliet, Kystersyl (diel), Lankum, Lytselollum, Salvert, Sânhuzen en It War hearre ek by Frjentsjer.
Sûnt 2018 leit Frjentsjer yn de gemeente De Waadhoeke, dêrfoar lei it yn de gemeente Frjentsjerteradiel en foar 1984 lei de stêd yn de gemeente Frjentsjer. Frjentsjer hat altyd haadplak west fan Frjenstjer, (ald) Frjentsjerteradiel, (nij) Frjenstjerteradiel en De Waadhoeke.
Skiednis
Frjentsjer soe om 800 hinne ûntstien wêze as in Karolingysk kastellum. Yn 1374 krige it stedsrjochten. Fan de 11e iuw oant de 16e iuw ûntwikkele Franeker him ta bestjoerlik sintrum fan noardlik Westergoa en de Frjentsjerter Fiifdielen. Yn de 15e iuw festige hartoch Albrecht fan Saksen him yn Frjentsjer. It stedsje like him te ûntwikkeljen ta haadstêd fan Fryslân, mar waard benefterlitten troch Ljouwert. It ferhaal giet dat ynwenners fan Frjentsjer yn de Midsiuwen besocht hawwe om in tsjerkeklok te stellen út Harns. Sûnttiid wurde de Frjentsjerters klokkedieven neamd.
Doe't de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen yn opstân kaam tsjin Spanje, keas Frjentsjer al gau de kant fan Willem fan Oranje. Frjentsjer waard hjirfoar yn 1585 beleanne mei in universiteit; op Leien nei de âldste fan Nederlân. Der waarden fjouwer redenen oanfierd: it wie goedkeaper as studearjen yn Leien, de âlden koenen better harren bern yn 'e gaten hâlde, it wie goed foar de ûntwikkeling fan de befolking en it jild dat de studinten útjaan soene bleau binnen de provinsje. Oan dizze "Frjentsjerter Akadeemje", skonken troch de Fryske steedhâlder Willem Loadewyk fan Nassau en iepene op 29 july 1585, koe men teology, rjochten, medisinen, klassike talen, wiisbegearte en wis- en natuerkunde studearje. Ien fan de studinten wie prins Willem IV.
Frjentsjer yn de Patriottetiid
Yn de 18e iuw rekke de stêd yn ferfal, mar yn de patriottetiid liet Frjentsjer noch fan him hearre. Yn septimber 1785 waard it twahûndertjierrich bestean fan de Hegeskoale fierd. Prinses Wilhelmina fan Pruisen die mei oan de feeestlikheden sûnder har man, dy't konfrontearre waard mei ferlies oan macht en ynfoed en al syn foech opjaan woe: rûnom yn it lân wiene eksersysjegenoatskippen oprjochte, it dragen fan oranje wie sûnt inkele wiken ferbean en yn De Haach wie hy út syn militêre funksje setten. Yn maaie 1787 waard it de studinten en professors (lykas Johan Valckenaer) ferbean diel te nimmen oan de oefeningen fan it eksersysjegenoatskip. De Steaten fan Fryslân furdigen ein maaie boppedat in ferbod út om wapens oan te skaffen, mei as gefolch dat de patriotten har yn harren frijheid oantaast fielden. Binnen inkele dagen soenen yn Fryslân nije regearingsregleminten yn wurking trede, mei strangere easken oan de froedskipsleden. De Steaten fan Fryslân wienen bang foar in herhelling fan wat him yn augustus 1786 yn de stêd Utert ôfspile hie: dêr hienen de lanlik gearroppen eksersysjegenoatskippen de prinsgesinde leden fan it stedsregear oan de kant skood. Inkele wiken letter driigde in Pruisyske ynfal en fuortendaliks waarden op guon plakken definsjegenoatskippen oprjochte, want it gewest Hollân woe gjin ekskús oanbiede foar de oanhâlding fan de prinsesse, dy't nei Goejanverwelleslûs brocht wie. Begjin septimber 1787 luts in tsiental rebellearende Fryske Steateleden, ûnder lieding fan Court Lambertus fan Beyma him werom yn Frjentsjer, neidat Provinsjale Steaten alle steun oan Hollân (en de stêd Utert) ferbean hie. Frjentsjer waard yn steat fan ferdigening brocht. Harns wegere mei te wurkjen en de oanfier fan manskipppen, wapens en munysje fia Makkum wie gjin súkses. De dissipline wie fier te sykjen, de drank floeide ryklik; stipe fan de befolking kaam der net.
Doe't Pruisyske troepen hieltyd fierder oplutsen nei it Noarden, ferlieten de ta wanheap dreaune lieders op sneintemiddei 23 septimber de stêd nei de tsjerketsjinst. De ôftocht ferrûn sa rommelich en yn sân hasten dat se fergeaten de slim belêstende, ûndertekene declaratoiren (dokuminten) mei te nimmen. (De lieders joegen inoar de skuld en hienen jierren letter noch altyd spul, doe't se yn Frankryk harren weromkomst ôfwachten).
De kopstikken binne oer Warkum, wêr't de prinsgesinden de skrik op 'e lea jage waard, troch te rôven en te sjitten, oer De Lemmer of Starum nei Amsterdam flechten. In inkeling flechtte oer Grins of It Amelân nei Dútslân, lykas Eise Eisinga. In tweintichtal patriotten út Frjentsjer waard finzen setten yn it blokhûs fan Ljouwert en feroardiele. Uteinlik soe ek in tsiental patriotten út Boalsert de dupe wurde, omdat de rie fan Boalsert as ienige stêd yn Fryslân de Pretense Staten erkend hienen. Sjoch ek De Patriottetiid yn Boalsert.
19e en 20e iuw
Yn 1811 liet Napoleon de universiteit slute. De opfolger fan de Frjentsjerter Akademy wie it Ryksateneum, dat fan 1815 oant 1847 bestien hat, mar - krektas syn foargonger - úteinlik troch gebrek oan studinten te'n ûnder gie. De kolleksje fan de universiteitsbibleteek, mei in soad seldsume boeken, waard oerbrocht nei de Provinsjale Bibleteek yn Ljouwert (tsjintwurdich: Tresoar).
Hoewol't de stêd gjin universiteit mear hat, binne der sa no en dan wol akademyske promoasjes. Promovendy fan de Ryksuniversiteit Grins dy't in bân mei Fryslân hawwe, meie harren proefskrift yn de Frjentsjerter Martinytsjerke ferdigenje.
Yoko Ono
thumb|Yoko Ono yn 2007. Yoko Lennon Ono (小野洋子, Ono Yōko) (Tokio, 18 febrewaris 1933) is in yn Japan berne Amerikaansk artyste en muzikant.
Frjentsjer
Joadske gemeente
Yn 1658 wurdt de earste joad as poarter yn Frjentsjer ynskreaun. Earder wiene der elk al guonts dy holpen by it printsjen en publisearjen fan Hebriuwske boeken. Oaren studearren genêskunde oan de universiteit; yn 1747 krige de earste joadske studint syn dokterstitel.
Yoko Ono
Yoko Ono is foaral bekend fanwegen har tredde houlik mei John Lennon, lid fan The Beatles, oan it ein fan de 60-er jierren. Tegearre krigen sy in soan, Sean Taro Ono Lennon, berne yn 1975.
Frjentsjer
Joadske gemeente
De lytse gemeente waard earst begjin 19e iuw warber. Yn 1821 wurdt Frjentsjer neamd as by-tsjerke fan de Ringsynagoge Harns. Om 1830 hinne giet de gemeente by dy fan Harns. Yn de jierren 1930 wie der in 'kibboets fan Palestina-pioniers' fan in religieus-zionistyske pioniersorganisaasje yn Frjentsjer. Oant 1940 hawwe dêr tsientallen jonges en famkes in agraryske oplieding folge. Al by de earste razzia yn 1941 waard it meastepart fan de joadske ynwenners fuortbrocht. In lyts part hat de deportaasje oerlibbe. In inkeling koe ûnderdûke.
Tal joaden yn Frjentsjer:
Namme
De Ald-Fryske namme Franeker soe komme fan frâna-eker ofwol "eker fan de hear" (Nederlânsk: froon-acker → vroon-akker). De âldste strjitte fan de stêd hjit noch altyd Froonacker. Yn it Nij-Frysk wurdt de namme yn de 16e iuw ta Frenker. De foarm Frentjer is foar it earst oan it jier 1655 te linken. Mei wat staveringsfariaasje hanthavenet dy him oant yn it begjin fan de 19e iuw. Dan komme foarmen as Frjentjer en letter ek Frjentsjer op.
Dialekt
Yn Frjentsjer wurdt njonken Frysk en Nederlânsk ek in Stedsk dialekt sprutsen. It Stedsk wat yn Frjentsjer sprutsen wurdt is it Frjentsjertersk/Franekers.
It besjen wurdich
thumb|180px|De [[15e iuw|15e-iuwske Martinytsjerke]] thumb|right|It [[Martenahûs (Frjentsjer)|Martenahûs.]] Frjentsjer hat in histoaryske binnenstêd mei in soad monuminten
Museum Martena
Yn oktober 2003 bliek it Museum 't Coopmanshûs yn Frjentsjer yn it besit fan de âldste ikehouten kast fan Nederlân. De twadoars argyfkast komt út sirka 1550, en is makke fan ikehout fan foar 1550, dat út de Baltyske steaten komt, sa die bliken nei dendrologysk ûndersyk. Yn 2006 ferhuze Museum 't Coopmanshûs nei it Martenahûs oan de Foarstrjitte. It hjit no: Museum Martena. Sûnt july 2006 is it museum wer iepen foar it publyk. De fêste kolleksje is wijd oan û.o. de stedsskiednis, de Frjentsjerter Akademy en Anna Maria fan Schurman.
Foarsjennings
It tsjerkegebou fan 'e PKN is de Martinytsjerke, en roomske tsjerkegebou hjit de Sint-Fransiskustsjerke. Frjentsjer hat in jachthaven, in teäter (Teater De Koornbeurs), en in oerdekt swimbad. Ek sit hjir GGZ Frjentsjer (it eardere Psychiatrysk Sikehûs Frjentsjer), en sûnt 2005 ek de Forinsysk Psychiatryske Ofdieling (FPA-Frjentsjer). Fan 1926 oant 2013 siet yn Frjentsjer Boekhannel Wever, dy't lange tiid in begryp wie yn 'e stêd en wide omkriten. Slachterij Terpstra, oan 'e Dykstrjitte, is ien fan 'e âldste slachterijen fan Nederlân.
Sport
Sûnt 1853 wurdt yn Frjentsjer elts jier de PC holden; dit is de wichtichste keatswedstryd fan Fryslân en de âldste reguliere sportwedstryd fan 'e wrâld. As ien fan 'e Fryske alve stêden leit Frjentsjer op 'e rûte fan 'e Alvestêdetocht. Elts jier is der mei Peaske in grut ynternasjonaal hânbaltoernoai yn Sporthal De Trije (ien fan 'e grutste sporthalen fan Fryslân, mei fjouwer flierren).
Befolking
thumb|Gevelstien [[Klearkampster Weeshús.]]
Bekende Frjentsjerters
thumb|right|180px|It [[Keninklik Eise Eisinga Planetarium.]]
Iepenbier ferfier
Frjentsjer hat ek in stasjon oan it spoar Ljouwert-Harns Haven.
Strjitten
Guon fan 'e wichtichste strjitten fan Frjentsjer binne de Fiverstrjitte, de Foarstrjitte, de Dykstrjitte, it Riedhûsplein en de Bredepleats. Foar in opsomming fan alle strjitten yn Frjentsjer, sjoch: Strjitten fan Frjentsjer.
Zabraks
Zabraks (inkeltal: Zabrak) binne in fiktyf ras fan bûtenierdske wêzens út 'e Star Wars-franchise. Hja binne humanoïden dy't sterk om minsken lykje, mei as meast opfallende skaaimerk in kloft lytse hoarnen boppe-op 'e holle. Harren thúswrâld is Iridonia, mar der bestiet in ûndersoarte dy't fan 'e planeet Dathomir komt, dêr't Zabraks fan Iridonia ier yn 'e skiednis fan it Stjerrestelsel in koloanje fêstigen. De Zabraks wurdt fan oannommen dat se ien fan 'e ierste romtefarrende rassen út it hiele Stjerrestelsel binne. Se hawwe ornaris in sterke wilskrêft en binne oer it algemien bot koppich. Harren 'kroan' fan hoarnen komt normaalwei yn 'e puberteit troch en wurdt beskôge as in sekundêr geslachtsskaaimerk. It patroan fan 'e hoarnekroan ferskilt per ûndersoarte. De eachkleur fan Zabraks is faak blau of brún, soms ek wol giel, pears, read, grien of oranje. It is mank Zabraks in tradysje om harren gesicht te tatoeëarjen, almeast mei in patroan fan tinne linen.
Saskia Zuiderduin
thumb|right|200px|Brosj fan sulver, titanium, blêdgoud en ametist Saskia Zuiderduin (Haarlim, 11 augustus 1951) is in keunstneresse en edelsmid út Rûgehuzen. Se krige har oplieding oan de fakskoalle yn Schoonhoven. Sûnt 1973 wurke se yn har atelier yn Snits en krige yn 2004 in nij atelier yn Rûgehuzen.
Zabraks
De wichtichste ûndersoarte wurdt foarme troch de Iridoanske Zabraks, dy't ôfkomstich binne fan 'e memmeplaneet fan dit ras. Iridoanske Zabraks hawwe in hûdskleur dy't fariëarret fan fleiskleurich, taan en ljochtbrún oant dûnkerbrún en sels midsnachtblau. Se hawwe hier dat alle kleuren hawwe kin dy't minsklik hier ek hat, mar se hawwe gjin wynbrauwen en de manlju hawwe ek gjin burd of snor om't op dy plakken gjin hier groeit. By de manlju sitte de hoarnen mear boppe-op 'e holle, wylst se by de froulju mear nei de foarholle ta sitte. Om 'e hoarnen hinne groeit yn 'e regel gjin hier. Bekende Iridoanske Zabraks út 'e Star Wars-franchise binne de Jedi-masters Agen Kolar en Eeth Koth.
Dathomiryske Zabraks binne de oare ûndersoarte fan it ras. By harren kinne manlju in reade, pjisken of giele hûdskleur hawwe en de froulju in witen, blauwen of grizenien. Allinne de manlju hawwe by de Dathomiryske Zabrak hoarnen. De manlju binne hielendal keal en hawwe gjin hier; de froulju binne ek faak keal, mar kinne wol hier hawwe. Fierders binne de gesichtstatoeaazjes by Dathomiryske Zabraks in stik komplekser as de ienfâldige linen fan Iridoanske Zabraks. Mank Dathomiryske Zabraks slane de froulju foar master op, dy't clans foarmje fan Krêftbeoefenjende 'heksen'. Bekende Dathomiryske Zabraks út 'e Star Wars-franchise binne Darth Maul, Savage Opress en Asajj Ventress.
Saskia Zuiderduin
Troch it bewurkjen fan har materiaal, faak edelmetaal wol se ek spoaren fan har eigen enerzjy sichtber meitsje. Troch in eigen wize fan fyljen, seagjen en pûnsjen ûntstiet alle kearen in sieraad mei in unyk karakter. Se mei graach archetypen en symboalen brûke dy't gefoelsassosjaasjes oproppe. Yn 2008 wurke se gear mei twillingsuster Gusta Zuiderduin, in keunstneresse yn filt, wol en side. thumb|right|200px|Sulveren Skries Yn 1998 wûn hja it Nasjonale Diamant Konkoers. Saskia Zuiderduin wurket ek yn opdracht. Sa makke se yn 1998 in gelegenheidsleppel foar de Provinsje Fryslân. By it grutte publyk is se bekend troch it meitsjen fan de Sulveren Skries (1999). Dy priis wurdt jierliks útrikt foar it bêste inisjatyf op it mêd fan (agrarysk) natoer- en lânskipsbehear. Fierders makke se boargemasterkeatlings foar de gemeenten Wymbritseradiel en Snits. It Frysk Museum hat sulveren skalen fan har oankocht. Tentoanstellingen fan Zuiderduin wienen op de Holland Art Fair en it Vos Maupertuus Grins.
Zabraks
List of Star Wars species (U–Z)
Animaasjefilm (betsjuttingsside)
In animaasjefilm is in film besteande út in rige frames wêrfan't de ynhâld stadichoan feroaret en dy't efterinoar opnommen binne, sadat de yllúzje fan beweging kreëarre wurdt. Foarmen hjirfan binne:
Dirk Fontein de Jong
Dirk Fontein de Jong wie in soan fan de minniste predikant Arnoldus de Jong, dy't fan 1827 - 1854 yn Dantumawâld stie en Anna de Jong-Fontein. Fontein de Jong wie sûkereifabrikant en hie twa drûgerijen yn Dantumawâld en ien yn Moarrewâld. Hy wie liberaal riedslid en lid fan it provinsjaal bestjoer, deputearre en haadbestjoerslid fan de Fryske Maatskippij fan Lânbou.
Op lânboukundich mêd makke er namme; hy wie lid fan de Oarder fan de Nederlânske Liuw en oprjochter fan de 'Onderlinge Dantumadeel'. Dirk Fontein de Jong naam yn 1872 it inisjatyf ta oprjochting fan de Onderlinge Brandwaarborgmaatschappij Dantumadeel.
Hy waard beneamd as sekretaris/boekhâlder, dat er oant 1897 die. Yn 1864 krige hy sitting yn de kommisje, dy't as doel hie om de Jantsjeyn te rjochtsjen. Yn 1878 waard er bestjoerslid fan it Noarder Reidfjild ûnder Broek ûnder Ikkerwâld en wie yn dat jier sekretaris fan de wetterskippen Tusken Lytsen en de Fennen en Hoogfenne ûnder Ikkerwâld, wylst hy sitting krige yn de kommisje, dy't as taak hie it wetterskip De Borken op te rjochtsjen. Fierders wie hy foarsitter fan it bestjoer fan de naai- en breiskoalle yn Broek ûnder Ikkerwâld, dy't yn 1872 oprjochte waard en ponghâlder fan de naai- en breiskoalle yn Moarrewâld.
Yn 1881 waard de sparbank fan 'it Nut' orjochte as fuortsetting fan de sparkassen yn de ferskate doarpen. Dirk Fontein de Jong hie mei Arnoldus Prakken it behear fan de sparbank yn Moarrewâld. Op 29 jannewaris 1898 ferstoar Dirk de Jong hommels, hy waard 61 jier.
Herman Theodoor Colenbrander
Hy begûn syn wurkpaad as histoarikus as adjunkt-algemien ryksargivaris. Hy naam it inisjatyf ta it oprjochtsjen fan de Kommisje foar de Ryks Skiedkundige Publikaasjes dy't yn de rige mei deselde namme boarnen útjaan soe. Teffens wie er de earste direkteur fan it buro fan de RGP (it lettere Ynstitút foar Nederlânske Skiednis). Colenbrander wie fan 1918 oant 1925 heechlearaar yn de geschiedenis van Nederlandsch-Indië en de geschiedenis van de methode der zending oan de Universiteit Leien. Yn 1925 waard er oan deselde universiteit beneamd ta heechlearaar yn de skiednis fan it heitelân.
Sânfurder Ryp
Sânfurder Ryp of De Ryp is in buorskip en streeknamme dy't ta Sânfurd rekkene wurdt en leit yn de gemeente Súdwest-Fryslân. In ripe is in sânrêch. De namme komt ek foar as De Rijp, en as hûsnammen Grutte Ryp en Lytse Ryp.
Alternatyf (tydskrift)
Alternatyf wie yn Frysk literêr tydskrift.
It blêd waard 1970 oprjochte troch Lykele Jansma, Hindrik S. de Brún en Geart van der Meer en opheft ein 1974, mar daliks weroprjochte troch L. Jansma. Mear as oare Fryske tydskriften bestege Alternatyf oandacht oan de net-Fryske literatuer; oersettings fan bûtenlânske poëzij en essays. Wichtich binne de soad yllustraasjes. Ferskynde yn it earstoan fjouwer kear jiers, letter seis kear. It hie hast 300 abonnees. De lêste jierren fan it blêd waard Alternatyf laat troch L. Jansma as ienige redakteur-útjouwer.
Hindrik de Hillige
thumb|200px|right|Kroaning fan Hindrik II – Miniatuer út sakremintsboeken fan de keizer Hindrik II, mei de bynamme de Hillige ( Bad Abbach by Hildesheim, 6 maaie 973 - Grone, 13 july 1024 ), wie fan 1002 ôf kening fan it Eastfrankyske ryk (Regnum Teutonicorum) en keizer fan it Hillige Roomske Ryk fan 1014 - 1024.
Libben
Hy wie de soan fan de Beierske hartoch Hindrik II, "de Rûzjesiker", en syn frou Gisela. Hy wie de oerpakesizzer fan Hindrik I dat stamde út de Beierske sydline fan de Ottoanen. Nei't er op 9 july 1002 as Eastfrankyske kening kroane wie, kroane paus Benediktus VIII him op 14 febrewaris 1014 as keizer fan it Hillige Roomske Ryk. Hindrik II wie mei keizerinne Kunigunde boaske; hja krigen gjin bern. Dêrtroch wie Hindrik II de lêste keizer út it laach fan de Ottoanen.
Oars as syn foargonger Otto III konsintrearre Hindrik II him op it ryksgebiet noardlik fan de Alpen. Hy fierde foaral ferskate kearen oarloch mei Poalen en gie mei tsjinsin trijeris nei Itaalje. Yn syn tiid kaam it ta in yntinsivearring fan it keningsbewâld. Fan binnenút makke Hindrik it ryk fêster troch neiere persoanlike en politike bannen mei de tsjerke. Troch skinkings en nije stiftings soarge hy derfoar dat de bisdommen fêste punten fan de keninklike macht waarden en krige hy dêr tsjinstbetoan foar werom. Hy besocht boppedat de keninklike macht fan it rykskleaster fuort te sterkjen, dat in part fan it ryksleger levere. Yn 1007 stifte hy in bisdom yn Bamberch.
Yn 1010 skonk hy Sillva Fulnaho (it wâld fan Vollenhove) oan it bisdom Utert. Dat wie feitlik it begjin fan it Oersticht. Hy rjochte in soad skoallen op, ferdigene de ryksgrinzen en die war om frede te stiftsjen en de tsjerke ta ûntwikkeling te bringen. Hindrik begûn oan de bou fan de katedraal fan Bazel. Op lettere âldens krige er in ferlamming. Alhoewol't er graag muonts wurde wold hie, bleau hy syn taak fean hearsker folbringen.
Hillich ferklearre
Hindrik waard, as ienige Dútske keizer, yn 1146 hillich ferklearre troch paus Eugenius III. Syn hjeldei is op 13 july. Hindrik is beskermhillige fan de bisdommen Bamberch en Bazel, fan de perarsen sûnder bern, fan de keningen en hartoggen en fan de handikepten.
De kronyk fan Thietmar fan Merseburg, dy't troch de kening yn 1009 as biskop fan Merseburch beneamdt waard, jildt as wichtichste boarne oar Hindrik II en syn tiid. It wurdt foar de tiid fan Hindrik II sels as haadoerlevering besjoen.
Jan Akkerman
thumb|right| Jan Akkerman (1974)
Jan Akkerman (Amsterdam, 24 desimber 1946) is in Nederlânsk, ynternasjonaal ferneamd, gitarist. Hy hat op it konservatoarium sitten en spilet sawol elektryske as akoestyske gitaar en lúte. Doe't er in jier as sechstjin wie, spile er by de band Johnny and the Cellar Rockers en letter by The Hunters, dy’t in hit hienen meiThe Russian Spy and I. Op dy plaat foel Jan Akkerman al op om syn firtuoaze gitaarsolo. Dêrnei spile er by de band Brainbox, mei Kaz Lux (sang), André Reijnen (bas) en drummer Pierre van der Linden. Dy band hie ûnder oaren hits mei Down Man, Dark Rose en Woman's Gone.
Yn 1970 stapte er oer nei de groep Focus, mei Thijs van Leer (jodeler/sjonger, oargel- en fluitspiler), bassist Bert Ruiter en op ‘e nij mei drummer Pierre van der Linden. Mei dy band kaam er ta wrâldfaam mei Hocus Pocus en House of the King. Hy waard yn 1973 troch it muzykfakblêd Melody Maker útroppen ta 'bêste elektrysk gitarist fan de wrâld'.
Yn 1976 stapte Jan Akkerman út Focus en gong alinne fierder, mei ferskate muzikanten en muzykstilen. Hy makke in soad albums. Akkerman wenne in skoft oan de Terhernsterdyk by Akkrum.
Prizen en ûnderskiedingen
Yn jannewaris 2005 waard him in "Gouden Harpe" takend fanwegen syn fertsjinste foar de Nederlânske 'lichte' muzyk. Op 11 april 2009 wûn Akkerman de fjirde [ Eddy Christiani Award ] fanwegen syn ynspirearjende bydrage oan de ûntwikkeling fan de elektryske gitaarmuzyk. Op 28 desimber 2012 is er ta gelegenheid fan syn fyftichjierrige karriêre yn 'e muzyk beneamd ta Ridder yn de oarder fan Oranje Nassau. Hy hat dat jubileum fierd mei twa konserten, yn De Melkweg yn Amsterdam en yn de Oosterpoort yn Grins.
The Stone Sky
The Stone Sky is in fantasy-roman fan 'e hân fan 'e Amerikaanske skriuwster N.K. Jemisin. De titel betsjut: "De Stiennene Loft". De roman ferfettet it ferhaal fan Essun, in frou dy't yn in wrâld libbet dy't periodyk bleatstiet oan rampsillige klimatologyske feroarings. It is it trêde en lêste diel fan 'e trilogy The Broken Earth, en as sadanich it ferfolch op The Fifth Season en The Obelisk Gate. The Stone Sky waard foar it earst yn 2017 publisearre troch de New Yorkske útjouwerij Orbit Books. It boek waard mei tige loovjende resinsjes ûntfongen en wûn yn 2018 de Hugo Award foar bêste roman, de Nebula Award foar bêste roman en de Locus Award foar bêste fantasyroman.
Ynhâld
(Sjoch foar wat foarôfgie de plotbeskriuwings fan The Fifth Season en The Obelisk Gate.)
No't Castrima ûnbewenber wurden is troch de striid mei it leger fan Rennanis, wylst Rennanis sels troch Essun har tadwaan leechstiet, sette de bewenners fan Castrima ôf nei dy fiere stêd, dêr't se beskûl en itensfoarrieden fine kinne. Essun, dy't sûnt har oandiel yn 'e striid bewusteleas west hat, komt ûnderweis by. Se ûntdekt dan dat har earm ferstienne is troch de ûnbidige magyske enerzjyen dy't se troch harsels laat hat doe't se de poarte fan 'e obelisken iepene. Se wurdt fan it gewicht fan 'e stiennene earm ferlost troch har freon, de stieniter Hoa. As de mienskip fan Castrima nei in drege en foar ytliken fan harren fatale tocht troch de woastyn it lege Rennanis berikt en him dêr fêstiget, komt de fuortslingere moanne it plak nei-oan dêr't er yn syn elliptyske baan it deunst by de wrâld lâns gean sil. As Essun de moanne fange en yn syn oarspronklike baan weromsette wol (wat de periodike rampsillige klimatologyske feroarings troch ierdbevings en fulkaanútbarstings tsjinkeare of alteast sterk bedimje sil), sil se dat mei koarten dwaan moatte.
Underwilens bekomt Essun har ferlerne dochter Nassun fan 'e skok, feroarsake trochdat se mei help fan in obelisk har heit Jija ombrocht hat troch him yn stien te feroarjen. Nettsjinsteande it feit dat se dat út selsferdigening die, doe't Jija har besocht te deadzjen om't er yn syn ferwrongen geast net ferkropje koe dat syn dochter in orogeen wie, is Nassun likegoed ûntmoedige en lulk. Se hatet de wrâld dêr't foaroardielen in heit sokke dingen dwaan litte kinne, en beslút om 'e wrâld te ferdylgjen troch de poarte fan 'e obelisken te brûken om 'e moanne op 'e ierde botse te litten, sadat beide ferneatige wurde sille. Har skansearre Beskermer, Schaffa, dy't har sûnder betingsten fertrout, seit ta en help har om Kearnpunt, oan 'e oare kant fan 'e wrâld, te berikken, dêr't Nassun de poarte fan 'e obelisken aktivearje kinne sil sûnder dat se de gefaarlike, want mei in eigen wil bejeftige, sintrale betsjinningsobelisk hoecht te brûken sa't Essun earder dien hat.
Yn in trêde ferhaalline fertelt de stieniter Hoa yn it ik-perspektyf hoe't de wrâld wurden is sa't er is. Fjirtichtûzen jier lyn wiene de minsken fan Syl Anagist roppich nei macht oant harren beskaving de hiele wrâld behearske. Hja wiene masters yn it brûken fan magy, en diene dat foar alle ûnnoazele dinkjes. It gefolch wie, dat se almar mear magy brek wiene. Doe't se yn 'e kearn fan 'e ierde in ûnbidich reservoir fan magy ûntdieken, besleaten se en set dat yn om oan har ferlet te foldwaan. Hoewol't se wisten dat alle magy produsearre wurdt troch libbene wêzens, begriepen se net dat dat reservoir betsjutte dat de wrâld sels in libben wêzen wie. Om it reservoir tagonklik te meitsjen, makken de Sylanagistinen de obelisken, dy't yn lege banen om 'e ierde brocht waarden sadat se in wrâldwiid netwurk foarmen. By Kearnpunt boarren se in gat nei de midden fan 'e planeet, en doe makken se, troch genetyske manipulaasje in stikmannich persoanen dy't de magyske fermogens hiene om 'e obelisken te behearskjen by it kommen ta in steat dy't se 'geo-arkaniteit' neamden. Ien fan dy persoanen wie Hoa.
Koart foar't it projekt fan 'e Sylanagistinen ta syn klimaks kaam, ûntdieken Hoa en syn fiif wjergaders dat de Sylanagistinen harren haten en frezen, en dat se fuort nei it berikken fan geo-arkaniteit, as der gjin ferlet mear fan harren wie, deade wurde soene. Se kamen ek oan 'e weet dat de Sylanagistinen, dy't altyd bearden dat alle libben foar harren hillich wie, eins ferskate kearen genoside dien hiene op oare folken. De lêste kear dat dat barde, wiene de Niess dêr it slachtoffer fan. It sizzen mank de Sylanagistinen wie dat de Niess ûnbeheinde magyske fermogens hiene, en dêrom freze wurde moasten, mar neitiid wiisde ûndersyk út dat dêr neat fan oan wie, en dat de Niess net mear magyske fermogens hiene as de Sylanagistinen sels. Om harren wandieden te rjochtfeardigjen makken de Sylanagistinen doe minsken dy't op oerdreaune wize de lichaamlike skaaimerken fan 'e Niess hiene, mei dêropta wol deeglik gruttere magyske fermogens. Sa wiene harren dieden yn har tinken dochs noch rjochtfeardige.
Dy genetyske erfgenamten fan 'e Niess wiene Hoa-en-dy. Stilwei besleaten Hoa en de oaren om it geo-arkaniteitsprojekt sa te sabotearjen, sadat de beskaving fan Syl Anagist fan 'e ierdboaiem útwiske wurde soe. Dat koene se dwaan om't se ûnder de útfiering fan it projekt de frijwol ûnbeheinde magyske enerzjyen fan 'e obelisken ta har foldwaan hiene. Underwilens hie Heit Ierde sels lykwols ek lucht krigen fan wat it ûngedierte dat op syn hûd omkroep, fan doel wie, en hy hie prikken yn it wurk steld om harren plannen tsjin te kearen. Under de útfiering fan it geo-arkaniteitsprojekt rûnen de beide sabotaazje-aksjes inoar yn 'e tsjillen mei jammerdearlike gefolgen: de moanne waard fuortslingere en de periodike ferwuostging fan 'e ierde troch ierdbevings en fulkaanútbarsting begûn om't Heit Ierde poerrazen wie om it ferlies fan 'e moanne en it besykjen om himsels ta slaaf te meitsjen. By wize fan bestraffing feroare Heit Ierde by dy konfrontaasje Hoa-en-dy yn libbene stien, wêrmei't hja de earste stieniters waarden. De Sylanagistynske betinkers fan it geo-arkaniteitsprojekt krigen stiensplinterkes út 'e kearn fan 'e ierde yn harren harsenstam ymplantearre, sadat se de earste Beskermers waarden. De orogenen stammen neitiid ôf fan Kelenli, in frou dy't it prototype foarme foar it ûntwerpen fan Hoa-en-dy.
De stieniter Stiel (oarspronklik Hoa syn wjergader Remwha) wol nei fjirtichtûzen jier syn bestean beëinigje, mar kin dat inkeld berikke troch de wrâld sels te ferneatigjen. Hy is dejinge dy't it idee om 'e moanne op 'e ierde botse te litten yn Nassun har holle plante hat. Op syn oanwizings bejouwe Nassun en Schaffa har nei de ruïne fan in âlde (Sylanagistynske) stêd, dêr't noch in transportfoarm troch de ierdkearn nei Kearnpunt operatyf is. As se troch de ierkearn reizgje, kriget lykwols Heit Ierde troch it stiensplinterke yn syn harsenstam fet op Schaffa, dy't yn koma rekket. De Ierde wit nammentlik wat Nassun fan doel is, en om har te manipulearjen, brûkt er Schaffa, de iennichste persoan fan wa't Nassun hâldt. In wichtich bykommend motyf fan harres om 'e moanne op 'e ierde botse te litten, wie om't se Schaffa fan 'e konstante pine ôf helpe woe dêr't er troch it stiensplinterke yn syn holle oan litte.
Ienris yn Kearnpunt nimt Heit Ierde troch dat stiensplinterke besit fan it lichem fan 'e bewusteleaze Schaffa. Hy nimt him mei nei Warrant, it mysterieuze plak dêr't de Beskermers wei komme, dat ûnder Kearnpunt yn 'e Ierde úthoud blykt te wêzen. Dêr brûkt er de oanwêzige apparatuer om it stiensplinterke út Schaffa wei te heljen. Om't it stiensplinterke alles wie dat Schaffa al dy tûzenen jierren yn libben hold, wurdt de Beskermer dêrmei doemd ta in ferstjerren oer inkele wiken of moannen troch in proses fan ferâldering dat no ferflugge wurdt. Nassun beseft dat se him no inkeld rêde kin troch him ta in stieniter te meitsjen, mar as se de poarte fan 'e obelisken dêrfoar brûkt, kin se de moanne net op 'e ierde botse litte. Ek hat se net de ferfining om inkeld Schaffa te ferstienjen; as se dit docht, sil se alle minsken op 'e wrâld yn ien kear ta stieniters meitsje.
Underwilens is Essun út Rennanis ôfset nei Kearnpunt om Nassun tsjin te hâlden en de moanne wer yn syn oarspronklike baan werom te setten. Mei har geane Lerna, mei wa't se in relaasje krigen hat, Tonkee en har minneresse Hjarka, en Danel, de generaal fan it leger fan Rennanis dy't as kriichsfinzene troch de Castrimanen meifierd is, mar dy't fan ropping in bard blykt te wêzen. Hja wurde troch Hoa troch it binnenste fan 'e Ierde meifierd nei Kearnpunt, mar ûnderweis komt Lerna om it libben by in oanfal fan stieniters dy't it mei Stiel hâlde. Oankommen yn Kearnpunt besykje Essun en Nassun inoar de behearsking fan 'e poarte fan 'e obelisken te ûntwrakseljen. Essun makket dêrby gebrûk fan 'e magy dy't de Beskermers fia harren stiensplinterkes út 'e Ierde opsûge; om't alle Beskermers yn Warrant gearkommen binne foar de doer fan it fyfde seizoen, rûget Essun harren dêrmei allegear yn ien kear út. Fierders brûkt se ek alle enerzjy dy't de grutte kleau te bieden hat dy't Albaster makke hat. Sels ferstiennet Essun ûnderwilens hieltyd fierder, en as se fernimt dat ek Nassun begjint te ferstienjen, jout se de behearsking oer de poarte op om har dochter te rêden. Dat is har lêste die ear't se hielendal yn stien feroaret. Oandien troch de dea fan har mem beslút Nassun op it lêste stuit om net de minskheid yn stieniters te feroarjen, mar te dwaan wat har mem woe en de moanne werom te setten yn syn oarspronklike baan.
Alternatyf (útjouwerij)
Alternatyf wie in útjouwerij dy't yn 1971 oprjochte waard troch Lykele Jansma.
The Stone Sky
Ynhâld
Yn 'e neisleep fan dat barren witte Hoa en de oare stieniters in kompromis te berikken mei Heit Ierde, wêrmei't in ein komt oan 'e striid tusken dy beide partijen. Essun hat mei it opbrûken fan 'e fulkanyske enerzy út 'e kleau oer de evener yn prinsipe it fyfde seizoen beëinige, hoewol't it noch jierren duorje sil ear't alle jiske dy't al yn 'e atmosfear sit, opklearre is. Tenei sille fyfde seizoenen net mear foarkomme. Hoa nimt it ferstienne lichem fan Essun mei en beävensearret har werberte as in stieniter. Tegearre sette se ôf om fan 'e wrâld in better plak te meitsjen.
Sijtse Jansma
Sijtse Jansma (Ljouwert, 22 maaie 1898 - Amsterdam, 4 desimber 1977) wie in Nederlânske toulûker dy't meidie oan de Olympyske Simmerspullen fan 1920 yn Antwerpen.
Yn 1920 wûn er de sulveren medalje as lid fan it Nederlânsk toulûkersteam.