cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sint-Joariskatedraal (Lviv)
Skiednis
Yn july 1700 waard yn de foargonger fan de hjoeddeiske katedraal it ferdrach fan de unifikaasje fan it aartsbisdom fan Lviv mei de Tsjerke fan Rome bekend makke, doe't biskop Josef Sjûmljanski him fjouwerkant efter de Uny fan Brest (1596) opstelde. De tsjintwurdige Joariskatedraal datearret fan de jierren 1744-1762 en waard neffens in plan fan de arsjitekt Bernard Meretin boud. It oanbringen fan de dekoraasjes oan de tsjerke duorre lykwols noch oant 1780. Nei't de metropolyt fan de Oekraynske Gryksk-katolike Tsjerke de sit yn 1816 nei Lviv ferhûze waard de Joariskatedraal de wichtichste tsjerke fan dy denominaasje.
Unteigening en weromjefte
Nei de Twadde Wrâldkriich waard de Oekraynske Gryksk-katolike Tsjerke troch de Sovjet's ferfolge. De krekt ynwijde aartsbiskop fan Lviv Josyf Slipyj waard yn 1945, krekt lykas de rest fan de tsjerklike hiërargy, finzen set. Yn maart 1946 wie de katedraal it plak fan in synoade, dêr't de Uny fan Brest neatich ferklearre waard. In jonge Volodymyr Sternjûk (de takomstige aartsbiskop en lieder fan de Oekrayske Gryksk-katolike Tsjerke) hold him doe op 'e souder fan de tsjerke beside en wie tsjûge fan it beslút om it aartsbisdom by it metropolinaat fan Galysje fan de Russysk-Otterdokske Tsjerke te foegjen, tegearre mei de rest fan de katolike parochy's fan de Oekraïne. De katedraal waard op 'e nij ynwijd en waard doe de otterdokske katedraal fan it bisdom Lvіv-Ternopіl.
De weroplibbing fan de Oekrayske Gryksk-katolike Tsjerke waard mei de Perestrojka mooglik makke en de parochy's dy't 45 jier earder ofstien wiene, waarden no wer opeaske. Op 12 augustus 1990 besetten leden fan de sintrum-rjochtse Folksbeweging fan de Oekraïne de katedraal om dy eask krêft by te setten. Twa dagen letter erkende de regionale oerheid fan it oblast Lviv de rjochten fan de Oekrayske Gryksk-katolike Tsjerke op de katedraal. Sûnt de weromjefte is de katedraal wer it sintrum fan de gryksk-katoliken yn de Oekraïne.
Arsjitektuer
De katedraal is in ûntwerp fan de arsjitekt Bernard Meretin en draacht Westerske mar ek tradisjonele skaaimerken fan de Oekraynske tsjerke-arsjitektuer. It grutte byld boppe de tagong fan Sint-Joaris dy't op it hynder de draak deadet, is makke troch de byldhouwer Johann Georg Pinsel. Hy makke ek de bylden fan paus Leo de Grutte en Sint-Athanasius oan wjerskanten fan it balkon boppe de yngong. It meast fereare relyk fan de tsjerke is in 17e-iuwsk wûnderdiedich ikoan fan de Mem Gods. Yn de tsjerke binne de grêftombes fan gryksk-katolike kardinalen, û.a. fan Sylvester Sembratowicz, Andrej Sjeptitsky Josyf Slipy, Volodymyr Sternjûk, Myroslav Ivan Ljûbatsjivsky. It kompleks bestiet njonken de katedraal ek út in klokketoer, in barok paleis foar de metropolyt, in kapittelhûs en in binnentún.
Jezus (histoarysk)
thumb|175épx|Jezus oan it krús troch [[Diego Velázquez, 1630 ]] Jezus fan Nazaret (Arameesk: ישוע Jesjûa of Jesjû`, Gryksk: Ἰησοῦς Jésous; Nazaret (?), om 5 f.Kr. hinne - Jeruzalim, om 30 n.Kr.) wie in Joadske profeet. Fan likernôch 28 n.Kr. ôf wurke er yn Gailléa en Judea. Op oarder fan de Romeinske prefekt Pontius Pilatus waard er yn 30 (of 33) n.Kr. troch Romeinske soldaten krusige.
De histoaryske Jezus is de rekonstruksje fan it libben en wurk fan Jezus fan Nazaret troch histoarysk-krityske metoaden, foar de kristlike Jezus en kristlike skriften oer. It sjocht ek neiit histoarysk en kultureel ferbân dêr't er yn libbe.
Sa goed as alle deskundigen binne it deroer iens dat Jezus bestean hat. Rekonstruksjes fan de histoaryske Jezus lizze op it grûnwurk fan de Brieven fan Paulus en de fjouwer kanonike evangeeljes yn it Nije Testamint, wylst der ferskate boarnen om utens bestean dy't tsjûgje fan it bestean fan de histoaryske Jezus.
Deskundigen binne it lykwols net meiïnoar iens oer it leauwen en it wurk fan Jezus en de sekuerens fan de Bibelske skriften. Twa foarfallen binne se it al oer iens; dat Jezus doopt waard troch Jehannes de Doper en de Krusiging fan Jezus op oarder fan Pontius Pilatus. Guon bestride it idee dat er in Galileeske Joad wie en dat er yn in snuorje messiaanske en apokalyptyske ferwachtings libbe. Guon deskundigen kenne de apokalyptyske ferklearrings oan himta, wylst oaren syn Keninkryk fan God as in morelen ien, ynstee fan in apokalyptysken ien, beskriuwe.
Ek binne deskundigen it der net oer iens hoe't se Jezus omskriuwe moatte. Sokke omskriuwings binne ûnder oaren oft er in profeet, garismatyske genêzer, synyske filosoof, Joadske Messias of rabby.
It histoarysk bestean fan Jezus
Der wurdt besocht om troch in wittenskiplike metoade de skiednis fan Jezus fan Nazaret, histoarysk-kritysk sjoen, op te bouwen. Dy metoade bestiet benammen út krityske analyse fan de boarnen. Ek wurdt de kulturele en histoaryske eftergrûn fan Jezus op it aljemint brocht om bewiisgrûn te jaan fan de relaasje tusken de oerlevere boarnen en dat der yn it libben fan Jezus bard is.
Boarnen
thumb|De Romeinske provinsje [[Judeä (Romeinske provinsje)|Judea yn de 1e iuw]] Der binne gjin boarnen bekend út de jierren dêr't Jezus yn libbe dy't him neame. De ierste boarnen oer syn wurk, preekjen, lijen en dea binne te finen yn de skriften fan it Nije Testamint.
Yn de histoarysk-krityske metoade wurdt der gjin ûnderskaat makke tusken de kanonike evangeeljes en de oare skriften. Nei eltse boarne wurdt op eigen wearde op deselde manier kritysk besjoen troch ferskate metoaden sa as bygelyks boarne-, tekst-, redaksje- (analyse fan de teologyske ideeën dy't de skriuwers oerbringe litte woene) en foarmkrityk (rekonstruksje fan mûnlinge oerlevering).
Bibelske boarnen
Bûten de fjouwer evangeeljes is der yn it Nije Testamint mar in bytsje te finen oer it libben fan Jezus. De Brieven fan Paulus en it Evangeelje fan Markus binne de twa ierste boarnen dêr't mei wissichheid fan sein wurde kinne dat dy literêr ûnôfhinklik faninoar binne. Dêrby kin as tredde boarne ek de tinkbyldige boarne Q rekkene wurde. It Evangeelje fan Jehannes en de eigen matearje fan de Evangeeljes fan Mattéus en Lukas ferwize nei ûnôfhinklike oerleverings, lykas, mar wol minder, Hebreeërs, Hannelingen, Jakobus en Iepenbiering. Dy boarnekrityk is wichtich om't it mooglik wurdt iere gegevens werom te heljen. Om't bygelyks Paulus, Markus en Q in ferbod op it skieden oan Jezus taskriuwe, moat dat al in âld oantinken west hawwe.
Paulus
De sân Brieven fan Paulus, dy't skreaun waarden om 50-62 n.Kr. hinne, binne âlder as de evangeeljes en befetsje oerlevere ynformaasje oer Jezus. Paulus hat se krigen troch syn kontakten yn de ierkristlike mienskippen. Paulus neamt syn moetings mei Kefas (Petrus, in foaroansteande learling fan Jezus), Jehannes en Jakobus, de broer fan Jezus. De brieven fan Paulus binne dêrom in wichtige boarne yn it ûndersyk nei de histoaryske Jezus en befetsje ek ferskate histoaryske gegevens dy't om 'e nocht binne, sa as bygelyks dat Jezus in Joad wie, bruorren hie en krusige waard.
Evangeeljes
Letter ûntstiene de fjouwer kanonike evangeeljes (Mattéus, Markus, Lukas en Jehannes) dy't de measte ynformaasje fan it libben fan Jezus befetsje. Ut de boarnekrityk blykt dat Markus it âldste evangeelje (om 70 n.Kr. hinne) is. De skriuwers fan de Evangeeljes fan Mattéus en Lukas hawwe gebrûk fan dat evangeelje makke. Sa as bygelyks de útspraken fan Jezus komme oerien yn dy evangeeljes. Nei alle gedachten wiene dat perikopen, of in samling dêrfan, dy't bekend stiet as de tinkbyldige boarne Q. Ek befetsje de Evangeeljes fan Mattéus en Lukas eigen unike matearje, dêr't mooglik ek âldere oerleverings it grûnwurk fan foarmje. It Evangeelje fan Jehannes, dat mear it skaaimerk fan in teologysk skrift hie as de oare trije, waard om 90-110 n.Kr. hinne skreaun. Der binne ferskillen fan miening oft dat evangeelje literêr ôfhinklik fan de oare evangeeljes is en hoefier't it ûnôfhinklik is. Wis is dat der ferskillen binne mei de synoptyske evangeeljes. De skriuwer neamt as boarne it skreaune ferslach fan de "learling dy't Jezus leaf hie".
Boarnen om utens
Njonken de bibelske boarnen wurdt Jezus in stikmannich kear neamd yn net-kristlike boarnen dy't brûkt binne yn de histoaryske analyse fan it bestean fan Jezus.
Josefus
Yn de Joadske Aldheden (om 93-94 n.Kr. hinne) fan Flavius Josefus wurdt Jezus twa kear neamd. It part, Testimonium Flavianum neamd, is nei alle gedachten foar it grutste part net oarspronklik, mar men is it oer it algemien deroer iens dat der in oarspronklike kearn ynsit, mar dêr't kristenen oan taheake hiene. Yn dat part wurdt "Jakobus, de broer fan Jezus, dy't Kristus neamd waard", neamd.
Tasitus
De Romeinske skriuwer Tasitus ferwiisde nei Jezus en syn terjochtstelling troch Pontius Pilatus yn syn Annales. De passaazje dy't nei Jezus ferwiisd hat in negatyf kommentaar oer kristenen, dus it liket net mooglik dat dy troch kristen neimakke waard.
Apokriven fan it Nije Testamint
De 68 bekende apokrive evangeeljes binne net folle wurdich foar de histoaryske Jezus. De measten fan dy skriften binne ferlern gien, mar fan wat der oerbleaun is, wurdt al gau dúdlik dat fantasy it grûnwurk fan dy evangeeljes is, benammen de bernejierren fan Jezus. De bewarre bleaune skriften komme allegear fan letter as de kanonike evangeeljes. Guon dêrfan hawwe grutte ynfloed hân op de folkske oerleverings. Sa komme bygelyks de bertegrot fan Betlehem, dêr't boppe-op de hjoeddeistige Bertetsjerke boud waard, en de nammen fan de âlden fan Marije, Joachim en Anna, út it twadde iuwske apokrive Evangeelje fan Jakobus. De okse en de ezel yn de stâl komme fan it fyfde iuwske Evangeelje fan Pseudo-Mattéus, dy't troch de skriuwer sels it "It Boek oer it Komôf fan 'e Silge Marije en de Bernetiid fan de Ferlosser" neamd waard.
It Evangeelje fan Petrus befettet in fragmint mei faaks in lyts oantinken oan Jezus. It Koptyske Evangeelje fan Tomas, dat it ferneamdste fan alle apokrive evangeeljes is, waard yn 1945 by it Egyptyske doarp Nag-Hammadi ûntdutsen en is de oerseting fan in twadde iuwsk Gryksk orizjineel. Guon tinke dat it Evangeelje fan Tomas útspraken fan Jezus befetsje dy't werom geane op âldere tradysjes as de kanonike evangeeljes. It befettet lykwols gjin ferhaal oer Jezus en dus ek gjin nijsgjirigens oer it libbe fan him.
Oare Joadske boarnen
Yn de Joadske Talmoed wurdt mooglik in ferwizing nei Jezus makke. De Talmoed ferwiist nei guon kriminele saken yn Israel dêr't de teksten fan 200-500 n.Kr. fan bondele waarden. Bart Ehrman seit dat dy matearje te let is om te brûken foar it sykjen nei de histoaryske Jezus en seit dat Jezus nea neamd waard yn it âldste part fan de Talmoed, mar feskynt yn parten fan lettere tiid.
Oare Romeinske boarnen
Plinius de Jongere skreau yn 112 n.Kr. yn it ramt fan de kristenebestraffing in brief oan keizer Trajanus, dêr't er de kristenen yn beskriuwt en Kristus neamt. Suëtoanius yn syn Libben fan Klaudius dat (om 50 n.Kr. hinne) dat de "Joaden algeduerigen rebûlje feroarsaken dy't stookt waarden troch Chrestus en Klaudius harren dêrom út Rome ferballe". It is net wis oft mei Chrestus Kristus bedoeld waard. Lusianus fan Samosata, dy't yn twadde iuw libbe ferwiisde yn de Dea fan Peregrinus oer kristenen nei "harren wetjouwer, de man dy't yn Palestina krusige waard".
Histoarysk-kritysk ûndersyk
De histoarysk-krityske metoade is in tûke fan krityk dy't de oarspronklikens fan in tekst ûndersiket om de "tastân efter de tekst" te begripen. It wichtichste doel fan de histoarysk-krityske metoade is om de oarspronklike betsjuttenis yn syn oarspronklik skiedkundich en letterlik ferbân te ûntdekken. De histoarysk-krityske metoade begûn yn de santjinde iuw en waard yn de njoggentjinde en tweintichste iuw wiidweidich brûkt.
Histoaryske betrouberens fan de evangeeljes
De histoaryske betrouberens fan de evangeeljes ferwiist nei de betrouberens en it histoaryske karakter fan de fjouwer kanonike evangeeljes yn it Nije Testamint. Der wurdt tocht dat der mar in bytsje yn de evangeeljes histoarysk betrouber is.
De evangeeljes waarden ek it ûnderwerp fan krityske analyse om ûnderskaat te meitsjen tusken oarspronklike, betroubere ynformaasje en mooglik wizigjen, oerdriuwen en taheakjen oan de oarspronklike tekst. Sûnt der mear ûnderlinge ferskillen as letters yn it Nije Testamint binne, brûke deskundigen tekstkrityk om te bepalen hokker fariant fan de evangeeljes as de "oarspronklike" naam wurde kin. Om dy fraach te anderjen, moat sjoen wurde nei wa, wannear en wêrom de evangeeljes skreaun binne en hokker boarnen brûkt waarden. Ek moat der sjoen wurde nei hoefolle letter nei it barren, dêr't de ferhalen oer geane, skreaun binne en sjen oft se wizige waarden of wat deroan taheake waard. Ek wurdt der sjoen nei dat der bygelyks ferkearde oanhellings út de Hebriuwske Bibel, ferkearde geografyske ferwizings, oft de skriuwer ynformaasje neiholden hie of oft de skriuwer in profesij optocht hat. Ta einbeslút wurdt der nei boarnen om utens sjoen sa as bygelyks tsjûgenissen fan iere tsjerkelieders, skriuwers bûten de tsjerke, benammen Gryksk-Romeinske skiedkundigen, dy't earder kritysk foar de tsjerke oer stiene, en archeologysk bewiis.
It sykjen nei de histoaryske Jezus
Sûnt de Ferljochting waard der besocht en beneierje Jezus op rasjoneel-naturalistyske manier. Baruch Spinoza sette yn syn Tractatus theologico-politicus Jezus del as in morele learaar en fersmiet syn wûnders as betinksels foar it gewoane folk. It ûndersyk nei de histoaryske Jezus rekke op syn hichtepunt yn de njoggentjinde iuw. Ien fan it wurk út dy tiid wie Das Leben Jesu, kritisch bearbeitet fan 1835-1836, dêr't David Strauss oppenearre dat de rabby Jezus fan Nazaret optoatele waard troch myten. It ûndersyk waard neikrigen troch Albert Schweitzer yn syn Geschichte der Leben-Jesu-Forschung fan 1906-1913, dêr't er de measte rekonstruksjes as projeksjes fan de oangeande ûndersiker seach. Schweitzer sels seach Jezus as in apokalyptyske preker.
Yn de njoggentjinde iuw oant yn de tweintichste iuw oppenearre de Hollânske Radikale Skoalle dat Jezus nea bestien hat en ferkundige dat de brieven fan Paulus pas yn de twadde iuw n.Kr. skreaun waarden. Gustaaf Adolf van den Bergh van Eysinga wie in fertsjintwurdiger fan dy skoalle.
De earste helte fan de tweintichste iuw waard skaaimerke troch it ûnderskaat tusken de histoaryske en dogmatyske Jezus (Martin Kähler, Rudolf Bultmann). Bultmann oppenearre dat de histoaryske Jezus net wichtich wie foar it leauwe, dochs allinnich dat er bestien hie wie wichtich genôch. Ernst Käsemann sette yn 1954 mei it ûndersyk nei de histoaryske Jezus foar syn learmaster oer yn Dútslân wer útein.
Yn de twadde helte fan de tweintichste iuw naam it Angelsaksyske ûndersyk in grut part fan it Dútsk ûndersyk oer, sa as bygelyks de ynfloedrike stúdzje Jesus and Judaism fan E.P.Sanders. Troch nije ynformaasje oer it joadendom út Jezus syn tiid (de Deade Seerôlen) en nije ierkristlike teksten (Nag Hammadiskriften) ûntstiene der ferskate rekonstruksjes fan de histoaryske Jezus. Ofhingjend fan de skiedkundige, waard Jezus sjoen as rabby, wiisheidslearaar, anty-Romeinske rebel, radikale godstsjinst fernijer, immen dy't foardie dat er de Messias wie, Esseen, apokalyptyske profeet, ensafuorthinne. Dat jout dúdlik oan hoe dreech it is en krij en ojektyf byld fan Jezus. Dochs tinkt in grut part fan de teologen dat Jezus in apokalyptyske profeet wie, dy't it neier kommen fan it Keninkryk fan God ferkundige.
Metoaden
Histoaryske boarnen binne suver gauris bûn oan in bepaalde stânplak. Dat jildt dus ek foar de ierste boarnen oer Jezus, dy't him fanút in leauwensstânpunt beljochtsje. By minsken lykas Jezus wurdt ornaris rekken holden mei it foarmjen fan in leginde om dy persoan hinne. Mei it ûndersyk nei de histoaryske Jezus wurde it oerlevere oantinken yn kaart brocht en leit dat yn ferbân mei it tiidrek fan it libben fan Jezus. Dêrby wurdt benammen socht nei it âldste materiaal yn de boarnen, dy't mei help fan de ferskate krityk, bestudearre wurde kin. Fan de foarmkrityk út wurdt de krityk fan de oarspronklikens ûntjûn, dêr't de metodologyske wearde ûnwis fan is. Guon gelearden binne der ûnwis fan en ferklearje losse spreuken as oarspronklik. Hja tinke lykwols dat de grutte line, dy't troch ferskate oantinken rint, werom te bringen op de histoaryske ynfloed fan Jezus.
De histoaryske Jezus
Der binne grutte ferskillen fan mienings oer de ûnderdielen fan it libben fan Jezus, sa't se yn de evangeeljes neamd wurde, en it betsjutten fan syn ûnderrjocht. Hast alle gelearden binne it der al oer iens dat it dopen en krusigjen fan Jezus werklik bard wiene.
Doop fan Jezus
It bestean fan Jehannes de Doper yn deselde tiid as Jezus, en syn lettere terjochtstelling troch Herodus Antipas wurdt troch de earste iuwske skriuwer Flavius Josefus neamd. It grutste part fan de gelearden nimt it skriuwen fan Josefus oer Jehannes de Doper oan as wier. Ien fan it bewiisgrûn yn it foardiel fan de werklikens fan de doop fan Jezus is, dat de doop troch Jehanes de Doper suver as skamsum sjoen waard troch de iere kristenen en dat de iere tsjerke it net optocht hawwe woene. In oar foardiel yn it bewiisgrûn is dat der ferskate ferwizings nei binne. Nettsjinsteande dat der in soad ferwizings nei binne, wol noch net sizze dat it wis oarspronklik is, mar wol dat it sa bepaald wurde kin. Dochs binne de measte gelearden der oer iens dat de doop fan Jezus troch Jehannes de Doper is in wier foarfal wie.
Krusiging fan Jezus
It krusigjen fan Jezus wurdt troch skiedkundigen ek as werklikens sjoen, benammen op grûn fan de krityk fan skamsumens dat iere kristenen de pynlike en krinkende dea fan harren lieder net optocht hawwe soene. Ek oare kriteariums, sa as ferskate boarnen, dat it past yn dy tiid en dat it net troch oarspronklike boarnen fersmiten wurdt, helpe deroan dat it krusigjen fan Jezus as in wier foarfal sjoen wurdt. Boarnen om utens, sa as dy fan Josefus en Tasitus, neame it krusigjen yn harren skriuwen.
Gelearden lykas E.P. Sanders en Paula Erickson sjogge it krusigjen as in histoarysk foarfal, mar fersmite it idee dat Jezus syn dea foarsein hie en dat dat foarsizzen in kristlik betinksel is. Géza Vermes leat ek dat it krusigjen in wier foarfal wie en leaut dat dat it gefolch wie fan Jezus syn ferset tsjin de Romeinske hearskippij.
Oare mooglike histoaryske foarfallen
Njonken de doop en it krusigjen leauwe guon gelearden yn de werklikens fan in stikmannich ûnderdielen fan it libben fan Jezus, alhoewol't men der oer it algemien net oer iens is:
Guon gelearden heakje de folgjende foarfallen as histoarysk der oan ta:
Omskriuwings fan Jezus
Gelearden ferskille fan miening hoe't Jezus omskreaun wurde moat. Der besteane ferskate omskriuwings dy't makke binne yn it sykjen nei de histoaryske Jezus. Hjoeddeistige teologen pleatse Jezus yn de Joadske tradysje fan dy tiid. Jezus wie in Joadske preker dy't ûnderrjochte dat hy it paad nei de ferlossing, ivige libben en it Keninkryk fan God wie. Guon fan dy omskriuwings binne:
Nammen en titels
De namme Jezus is oer it Gryksk ôflaat fan it Hebriuwske Jehosjûa (Jozua) of it Hebriuwsk-Arameeske Jesjûa. Jezus wie ien fan de meast foarkommende Joadske nammen yn Palestina om it begjin fan de jiertelling hinne. De namme betsjut JHWH en is rêding. Neffens Joadske tradysje wie er faaks oarspronklik bekend as Jesjûa ben Josef (Jezus de soan fan Joazef). Yn de evangeeljes stiet bytiden syn plak fan komôf ek by syn namme: Jezus fan Nazaret of Jezus de Nazarener.
De titel "Kristus" is de latinisearre foarm fan it Grykske wurd Χριστός (Christos), dat de Grykske oersetting fan it Hebriuwske masji'ach (Messias; is salvling) is. It wurd salvling wurdt yn de Joadske tradysje brûkt foar keningen, preesters en profeten. Yn guon Joadske rûnten ûntstie der yn de twadde of earste iuw f.Kr. de ferwachting dat der einlings in neikommeling fan kening David, salve troch God, op de troan fan Israel komme te sitten en help de âlde gloarje fannijs op. Oft Jezus oanspraak op de titel "Messias" makke is net wis. Wol is dat nei alle gedachten guon fan syn folgelingen tochten dat er de Messias wie. Wis is dat letter de folgelingen, dy't leauden yn de Opstanning fan Jezus, tochten dat er de Messias wie. De titel Messias waard al gau in twadde namme fan Jezus en hy stiet ûnder kristenen benammen bekend as Jezus Kristus of Kristus Jezus.
Teäter (gebou)
thumb|It Sydney Opera House, teäter yn Sidney, Austraalje It teäter of skouboarch is in bouwurk mei in romte dêr't besikers plak nimme kinne yn ien fan de rigen mei sitplakken, om nei in teäterspul, kabaret as muzikaal barren sjen te kinnen. It teäter is sa boud dat alle besikers, mooglik mei technyske stipe, de opfiering hearre en sjen kinne.
Der binne ferskate teätertypen. Teäters kinne foar spesifike spultypen of krekt foar ferskillende soarten opfierings makke wêze. Der binne teäters foar iepenloftspullen dy't al as net tydlik binne. Der binne ek fêste teäters mei oerkaping, wêrfan de ynrjochting tige ferskille kin. Sa'n teäter kin bestean út in poadium en wat stuollen foar de besikers, mar kin likegoed bestean út in wat gruttere lúks ynrjochte teäterromte mei mooglik ferskillende besikersringen/balkons.
De skiednis fan it teäter giet werom nei it Alde Grikelân. It earste fêste en noch hieltyd besteande teäterbouwurk mei oerkaping wie it Teatro Olimpico yn Vicenza, dat yn it tiidrek 1580-1585 boud wurden is.
Baba Jaga
Baba Jaga is in mytysk wêzen út 'e Slavyske folkloare fan Ruslân en de oare Eastslavyske gebieten, dat de foarm oannimt fan in misfoarme en/of grizelich útsjende âldere frou. Fanwegen har ferskining en har gebrûk fan tsjoenderij wurdt se yn 'e regel beskôge as in heks, mar se soe likegoed in wâldgeast wêze kinne, en guon folkloristen beskôgje har as in froulik archetype, in foarâlderfiguer of in goadinne mei krêften op it mêd fan 'e moanne, winter, slangen, fûgels en/of de ierde. Baba Jaga ferpleatst har yn in reuseftige fleanende fizel, hat in stamper by har en wennet djip yn it wâld yn in hutte dy't op hinnepoaten (of soms ien inkele hinnepoat) stiet. Se is in riedselich figuer mei in grut tal fasetten; sa komt se soms nei foarren as in trickster, soms as in kannibaal en soms as de helpster fan 'e haadpersoanen yn heldeferhalen.
Namme
It twadde diel fan 'e namme, 'Jaga', is etymologysk folle problematysker en oer de betsjutting dêrfan binne de saakkundigen it net iens. Yn 'e njoggentjinde iuw stelde Aleksandr Afanasjev foar dat dit wurd fuortkomt út it Proto-Slavyske *ǫžь, dat "slange" betsjut en besibbe is oan it Sanskrityske अहि ahi, mei deselde betsjutting. Dizze etymology is sûnt ûnderwerp fan debat ûnder taalkundigen.
Folkloare
De ierst bekende ferwizing nei Baba Jaga (ûnder de namme Iaga baba) docht him foar yn 'e Rossijskaja Grammatika ("Russyske Grammatika") fan Michail V. Lomonosov, út 1755. Yn dat wurk wurdt se twaris neamd, wêrûnder ien kear yn in list fan Slavyske goaden mei harren ekwivalinten yn 'e Romeinske mytology. By Baba Jaga is lykwols gjin ekwivalint oanjûn, wat har unike karakter rjochtdocht.
Yn 'e folksferhalen oer har wurdt Baba Jaga faak beskreaun mei in stikmannich aparte eigenskippen en attributen. Sa wurdt se gauris 'de meagerskonkige' neamd (Baba Jaga kostjanaja noga), en wannear't se yn har wente oantroffen wurdt, leit se gauris oer de ûne hinne, útstrutsen fan 'e iene hoeke fan 'e hutte oan 'e oare ta. Se ferpleatst har yn in reuseftige fleanende fizel, hat faak in stamper by har en wennet djip yn it wâld yn in hutte dy't op hinnepoaten (of soms ien inkele hinnepoat) stiet en faak allegeduerigen draait. Soms hat se ek in biezem yn 'e hân. Har noas is sa lang dat er soms oant de soudering ta rikt, en se hat in tige skerp rookfermogen, wêrmei't se de 'Russyske geur' (russky duch) fernimt fan 'e personaazjes dy't har opsykje.
Yn guon ferhalen is der net ien Baba Jaga, mar ferskynt se as in trio fan frijwol gelikense susters, dy't allegear itselde hjitte. Yn it ferhaal De Fammetsaar, dat yn 'e njoggentjinde iuw troch Aleksander Afanasjev optekene waard, besiket de haadpersoan Ivan de wente fan ien fan 'e Baba Jaga's, dy't syn Russyske geur opmerkt en him freget oft er út frije wil by har kommen is of trochdat him in betsjoening oplein is. Ivan antwurdet dat er foar it meastepart út frije wil kommen is, mar twaris safolle om't him in betsjoening oplein is. Dan freget er Baba Jaga oft se wit wêr't it trijeris tsiende keninkryk leit, mar dat wit se net en dêrop ferwiist se him nei har suster, dy't mooglik mear wit. Ivan reizget nei de twadde Baba Jaga, dy't him itselde freget, dêr't er itselde op antwurdet, en stelt dan op 'e nij syn fraach, mar ek sy wit net wêr't it trijeris tsiende keninkryk leit en ferwiist him nei har suster, dy't mooglik mear wit. Se warskôget him lykwols dat as har suster lulk wurdt, hy har freegje moat om trije hoarnen om op te blazen.
As Ivan by de trêde Baba Jaga oankomt, merkt dy ek wer syn Russyske geur op, foar't se har izeren tosken begjint te slypjen by wize fan risselwaasje om him op te fretten. Ivan freget oft er ûnderwilens ek op har trije hoarnen blaze mei, en dat stiet se him ta. De earste jout mar in sêft lûd, mar de twadde is lûder en de trêde noch lûder. As reäksje op it lûd fan 'e hoarnen komme der fûgels fan alderhanne soarten op 'e hutte fan 'e trêde Baba Jaga ôf, wêrûnder in fjoerfûgel, dy't tsjin Ivan seit dat er him op 'e rêch springe moat as er net opfretten wurde wol troch Baba Jaga. Dat hoecht Ivan net twa kear sein te wurden, dat hy springt by de fûgel op 'e rêch. Baba Jaga stoarmet op 'e fûgel ôf en grypt it bist by de sturt, mar de fjoerfûgel fljocht mei Ivan fuort en de trêde Baba Jaga bliuwt efter mei inkeld in hânfol fearren.
Besibbe figueren en ekwivalinten
Yn 'e folkloare fan 'e Westslavyske Tsjechen en Slowaken komt Ježibaba foar, in figuer dat nau besibbe is oan Baba Jaga, en wierskynlik mei har ôfstammet út in mienskiplik earder personaazje dat teminsten weromgiet op 'e Midsiuwske perioade, en mooglik noch fierder tebek. Nettsjinsteande dat ferskille Baba Jaga en Ježibaba op it mêd fan hoe't se derút sjogge, yn hokfoar ferhalen oft se foarkomme en hokker rollen oft se dêryn spylje. In oar ekwivalint figuer is Baba Roga, dêr't yn Bosnje en Kroaasje eartiids bern mei bangmakke waarden. Soartgelikense figueren besteane yn 'e folkloare fan oare Eastjeropeeske folken, wêrûnder de Bulgaarske gorska majka ("wâldmem"), de Servyske Gvozdenzuba ("Izertosk"), de Kroätyske sumska majka ("wâldmem"), de Sloveenske Baba Pehtra, en de Roemeenske muma padurii ("wâldmem").
Machtigingswet (1933)
thumb|Taspraak fan Hitler foar de machtigingswet thumb|Machtigingswet fan 1933 De Machtigingswet fan 1933 (Dútsk: Ermächtigungsgesetz, of bekend as Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich; Wet ta fersêftsjen fan de Need fan Folk en Ryk) waard op 23 maart 1933 troch de Dútske Ryksdei oannaam en waard op 24 maart 1933 buorkundich makke. Troch it oannimmen fan dy wet, sette de Ryksdei himsels bûten spul. It Ryksregear krige mei de wet mear wetjouwend foech, dêr't in troch de nazys dominearre regear frij paad krige by it wiermeitsjen fan in nasjonaalsosjalistyske maatskippij. In hifkjend parlemint koe sa net mear fanwegen komme. De measte skiedkundigen tinke dat dêrmei de facto de ein fan de Weimarrepublyk wie, wylst guon tinke dat de ein fan de republyk der al wie mei it beneamen fan Hitler op 30 jannewaris 1933 ta Rykskânselier. De jure wie de ein fan de Grûnwet fan Weimar yn 1945, wylst de nazys harren dêr neat fan oan lutsen.
Eftergrûn
Machtigingswetten waarden wolris earder oannaam yn gefal fan in earnstige krisis dat se it regear it tydlike foech joegen dat it parlemint maatregels fan it regear net keare of ferbiede koe. Op betingst dêrfan moast der twatredde fan de stimmen fan it parlemint nedich wêze. Yn it krisistiidrek fan 1919-1924 waarden trije machtigingswetten oannaam. Dy jilden mar foar in koart skoftke. Nei de krisis fan 1929 waard der besocht en behein de macht fan de Ryksdei. Heinrich Brüning, dy't earder fakbûnsman wie en lid wie fan de Dútske Sintrumpartij, waard yn maart 1930 Rykskânselier. Hy besocht mei stipe fan it grutkapitaal, grutgrûnbesitters en it leger dêrmei út ein te setten. Men woe ynearsten net mei Hitler gearwurkje, mar om't syn beweging sterk wie, koe men him net negearje. Ek de konservative Rykskânselier Franz von Papen kaam mei in inisjatyf ta in presidinsjeel stelsel, dêr't de Ryksdei ûntbûn wurde moatte soe. Hja woene in ferskowing nei rjochts fan it systeem, dat Hitler letter ek goed útkaam. Von Papen die dat lykwols ûnhandich, sa dat de Ryksdei it útstel fuortstimd hat. Op 6 novimber 1932 waarden der nije ferkiezings holden, dêr't de nazys minder stimmen krigen as yn in eardere ronde. Nettsjinsteande dat waard Hitler op 30 jannewaris 1933 dochs as Rykskânselier beneamd troch in tekoart oan oare alternativen. Hitler trúnde by Rykspresidint Paul von Hindenburg oan de Ryksdei te ûntbinen en nije ferkiezings út te skriuwen foar 6 maart 1933. In lytse moanne letter wie der in brân yn it Ryksdeigebou, seis dagen foar de ferkiezings. Hitler brûkte de brân foar syn politike doelen en beskuldige de kommunisten fan de brân en dalik nei de brân waarden kommunisten, Ryksdeiôffurdigen, fakbûnslieders en 'oare fertochten' oppakt. Op 28 febrewaris 1933 kundige er de Ryksdeibrânferoardering oan. Dat moast de oarder wer ophelpe. Dy feroardering beheinden de frijheden fan it uterjen fan de miening, de parse en it byïnoar kommen. Yngrepen op brief-, post-, tillegraaf- en tillefoangeheim waarden tastean en befellen ta hûssiking en eigendomsbeheining waarden talitten. De dielsteaten ferlearen harren selsstannigens en boppedat krige it regear it foech en net it leger (Reichswehr), dy't der eigentlik ferantwurdlik foar wie, foar it ophelpen fan de oarder. Hitler woe troch in machtigingswet bûten de Ryksdei om noch mear macht te krijen, sa't er nei syn sizzen de oarder en ienheid fan it folk bewarje woe. Hy hie dus twatredde fan de stimmen nedich. De ferkiezingsútslach fan 5 maart 1933 joech him net de winske resultaten. Syn partij de NSDAP wûn krapoan 44 prosint fan de stimmen. De Sosjaaldemokratyske Partij fan Dútslân (SPD) en de Kommunistyske Partij fan Dútslân (KPD) wûnen meiïnoar 201 fan de 647 sitten. De nazys hiene 288 sitten. Hitler hie de help nedich fan oare konservatieven, lykas de Dútsk Nasjonale Folkspartij (DNVP) mei 52 sitten en Dútske Sintrumpartij (Zentrum) mei 74 sitten.
Oanname machtigingswet
thumb|Otto Wels, foarsitter fan de SPD, spruts de Ryksdei ta: 'Jo kinne ús frijheid en libben nimme, mar nea ús eare Hitler joech op 23 maart 1933 in twa-en-heal oere lange taspraak yn de Ryksdei. Hy sei dat it nedich wie foar in machtigingswet en hy sei ta dat de Ryksdei en Rykspresidint net yn harren rjochten beheind wurde soene. De dielsteaten soene harren selsstannigens hâlde en fan de posysje fan de tsjerken soe ôfbleaun wurde. Dy tasizzings wiene ornearre yn 'e hoop de katolike Sintrumpartij mei te krijen. De Sintrumpartij, liberalen en fertsjinwurdigers fan de DNVP lieten op de saneamde Dei fan Potsdam op 21 maart 1933 al witte fan de needsaak fan de machtigingswet. Ek die Hitler tasizzings oan de Beierske Folkspartij (BVP), om dy mei harren 19 sitten mei oer de streep te lûken. Wetlik moasten 432 ôffurdigen dêrby oanwêzich wêze. Mei it faaks fuortbliuwen fan sosjaaldemokraten en kommunisten (ek de guon dy't oppakt wiene) die it regear in útstel ta it feroarjen fan de regel Geschäftsordnung fan de Ryksdei om binnen it wetlik ramt te bliuwen. De Ryksdei stimde dêrmei yn dat ta gefolch hie dat Ryksdeileden, dy't sûnder reden ôfwêzich wiene, beskôge waarden as unentschuldigt fehlend. In twatredde mearderheid moast dus ynstimme mei it oannimmen fan de machtigingswet. De foarsitter fan de Sintrumpartij, de katolike prelaat Ludwig Kaas, hold in taspraak mei harren ynstimming fan de wet. Folgjend troch de foarsitter fan de SPD, Otto Wels, dy't de lêste frije wurden spruts tsjin Hitler: Jo kinne ús frijheid en libben nimme, mar nea ús eare, dêr't Hitler brûkel op reagearre:'' Ik wol alhiel net dat jo dêrfoar stimme. Dútslân sil frij wêze, mar net troch jo''. Justjes foar en yn it momint fan it stimmen waarden tsjinstanners troch de SA en SS yntimidearre en it gefolch wie: 26 ôffurdigen fan de SPD waarden finzennaam of flechten; 81 ôffurdigen fan de KPD waarden finzennaam, fermoarde, flechten of dûkten ûnder; 2 ôffurdigen wiene om ûndúdlike reden net oanwêzich. Yn totaal wiene der 109 ôffurdigen dy't net oan de stimming meidien hiene. 94 leden fan de SPD stimden tsjin. Yn totaal wiene der 538 jildige stimmen útbrocht en mei 444 dy't foarstimden, sette de Ryksdei himsels op 23 maart 1933 bûtenspul en Hitler krige frij paad.
Gefolgen
Nei it oannimmen fan de machtigingswet is de Machtergreifung foltôge en dêrnei folge it proses fan de Gleichschaltung. Hitler koe it Dútske folk no oan it byntliif fan it nasjonaalsosjalisme bine en koe wetten en feroarderings útfurdigje sûnder dat it parlemint dêr wat oan dwaan koe. It begûn op 31 maart 1933 dêr't de Dútske dielsteaten harren selsstannigens ferlearen en mei de wet fan 7 april 1933 dêr't Rykssteedhâlders oansteld waarden. Der folgen noch in soad maatregels, dêr't eltse kear in stikje frijheid ferlern gie. Njonkelytsen waarden der mear politike tsjinstanners oppakt en yn konsintraasjekampen opsletten. Op 22 maart 1933 wie it kamp Dachau as earste iepene en dêrnei kamen der mear by. Op 8 april 1933 waarden alle 81 sitten op grûn fan de Ryksdeibrânferoardering fan de KPD neatich ferklearre. Op 22 juny 1933 waard de SPD ferbean. Yn augustus 1933 waard Otto Wels en 32 oaren it Dútsk steatsboargerskip ûntnaam neffens it Earste Untboargeringslist fan it Dútske Ryk, dêr't letter noch 358 listen bykamen. Wels flechte en fierder wiene ta einbeslút alle tsjinstanners arrestearre, flechte, fermoarde of sûnder ferklearring ferdwûn. De wetjouwing kaam net mear by de Ryksdei te lizzen en lyksa by it regear. Wetten waarden letter ferfongen troch feroarderings Führerbefehle, dêr't Hitler syn wil wet wurden wie.
Petrustsjerke (Twizel)
Skiednis
thumb|left| Tekening fan de tsjerke neffens [[Jacobus Stellingwerf|Stellingwerf ]] De tsjintwurdige Petrustsjerke mei in trijesidich koer datearret út 1692 en ferfong eartiids in âlder gebou út de 13e iuw. De diels noch út dowestien besteande toer is âlder en 13e iuwsk. De toer is yn 1787 foar in part op 'e nij boud en krige doe yn stee fan in spits in sealtek. Oan de eastlike kant fan de toer is te sjen dat it dak fan de tsjerke ea heger west hat. Om de kosten fan de ferwaarming leech te hâlden krige de noarlike muorre gjin ramen.
Yn de midsiuwen foel Twizel ûnder de parochy fan Stynsgea. Troch in beskriuwing oer abt Sierd fan Hallum út 1245 is it bekend dat de tsjerke yn de katolike tiid oan Petrus wijd wie.
De tsjerke stiet op in fjouwer oant fiif meter hege terp út de tiid fan foar it kristenjen en hat doe in plak west dêr't heidenske riten útfierd waarden. Ut dizze tiid stamt in balstien by de opgong fan de terp mei in ynbeitele krús. It wie doedestiids wênst om heidenske plakken fan krusen te foarsjen om it kristenjen fêst te lizzen.
Ynterieur
Yn de tsjerke stiet in 18e iuwske preekstoel, dy't foar 1925 fan de súdlike muorre nei it koer fan de tsjerke ferhûze. Ek yn 1925 waard de glês-yn-leadramen yn art deco styl ynbrocht. De saneamde Kloostermanbank foaroan yn de tsjerke datearret út de 18e iuw. Yn de muorre fan it koer binne twa sarken ynmitsele; mear sarken lizze ûnder de flier.
It ynterieur waard yn 2014 restaurearre.
Oargel
It oargel op de westlike galerij fan de Petrustsjerke waard yn 1905 boud troch de Ljouwerter oargelfirma Bakker & Timmenga.
Goudkoarts fan de Black Hills
In Goudkoarts fan de Black Hills wie in goudkoarts dy't yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw plakfûn yn 'e Black Hills, yn 'e súdwesthoeke fan it Dakota-territoarium, yn wat letter de Amerikaanske steat Súd-Dakota wurde soe. Dit barren fûn tsjin alle ferdraggen yn plak op Yndiaansk lân en lokke sa de Grutte Sû-Oarloch fan 1876 út.
Skiednis
Geroften en min ûnderboude ferslaggen fan goud yn 'e Black Hills giene tebek oant yn 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw, doe't in Ezra Kind yn 1833 in grutte goudfynst yn it gebiet dien hawwe soe ear't er troch de Lakota deade waard. Yn 'e 1860-er jierren seach de roomske misjonaris Pierre-Jean de Smet guon Yndianen gouden sieraden omrinnen. Doe't er dernei fernaam wêr't se dat goud wei hiene, waard him ferteld dat it út 'e Black Hills kaam. Dy heuvels wiene lykwols hillich foar de Lakota, en by it twadde Ferdrach fan Fort Laramie, dêr't de Oarloch fan Reade Wolk mei beëinige waard, stie it Amerikaanske regear it gebiet yn 1868 ôf oan 'e Lakota. Neitiid makken de Black Hills sadwaande ûnderdiel út fan it Grutte Sû Reservaat.
Nettsjinsteande dat se de Black Hills 'foar ivich' oan 'e Yndianen taparte hiene, stjoerde it Amerikaanske regear yn 1874 it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint ûnder luitenant-kolonel George Armstrong Custer op 'en paad om te ûndersykjen wat der wier wie fan 'e geroften oer goud yn 'e Black Hills. Under dy Ekspedysje nei de Black Hills waard yn 'e French Creek, deunby it hjoeddeistige plak Custer, yndie goud oantroffen. Custer skreau op 15 augustus yn in brief oer de ûntdekking oan 'e assistint-adjudant-generaal fan it militêre Departemint fan Dakota dat "der gjin twifel bestiet oer it foarkommen fan ferskate metalen ferspraat troch de heuvels." Syn berjocht waard troch de ferkenner Charley Reynolds nei Fort Laramie ta brocht, en dêrwei waard it nei it easten fan 'e Feriene Steaten ta tillegrafearre.
Motivearre troch de ekonomyske panyk fan 1873 en troch klearebare habsucht brocht dat berjocht in floedweach fan goudsikers op gong, dy't sûnder har wat gelegen lizze te litten oan 'e ferdraggen it lân fan 'e Yndianen ynkrongen om dat te ekploitearjen. Dizze Goudkoarts fan 'e Black Hills sette yn it neijier fan 1874 daliks nei ôfrin fan Custer syn ekspedysje útein, en doe't de wittenskiplike Newton-Jenney-ekspedysje yn 1875 de oanwêzigens fan weardefolle grûnstoffen yn it gebiet befêstige, berikte de goudkoarts yn 1876 en 1877 in hichtepunt. De goudfoarrieden yn 'e French Creek blieken ôf te fallen, mar yn novimber 1875 waard yn 'e Deadwood Gulch in grut goudfjild oantroffen, en ûntstie dêr deunby it stedsje Deadwood, dêr't tûzenen goudsikers op ôfswaarmen.
Nei de goudfynst besochten de Amerikaanske autoriteiten de Lakota safier te krijen dat se de Black Hills ôfstiene, mar dêr woene de Yndianen neat fan witte. Doe't it Amerikaanske Leger befel krige om op te hâlden mei it tsjinkearen fan 'e goudsikers dy't nei it lân fan 'e Yndianen ta woene, setten de Lakota útein om 'e dan sels mar de ynkringers fan har lân te warjen. Dêrby foelen deaden, wat úteinlik late ta it útbrekken fan 'e Grutte Sû-Oarloch fan 1876. Yn dat konflikt waarden de Lakota en harren bûnsgenoaten, de Noardlike Sjajinnen en de Noardlike Arapaho, definityf ferslein.
Nei ôfrin fan 'e oarloch naam it Amerikaanske regear yn 1877 de Black Hills tsjin alle ferdraggen yn fan 'e Lakota ôf. Yn 1980 wiisde it Amerikaansk Heechgerjochtshôf oan acht Lakota- en oare Sû-stammen in skeafergoeding fan goed $105 miljoen ta: $17,1 miljoen dollar foar de merkwearde fan it lân yn 1877 en $88 miljoen oan rinte (fan 5% it jier). Mei't it hôf lykwols wegere en erken harren rjochten op it lân sels, stegeren de Lakota de skikking ôf. De Goudkoarts fan 'e Black Hills belune tsjin ein 1877 en einige yn 1878 en 1879. De measte goudsikers ferlieten doe de Black Hills. De mearderheid reizge fia de rivier de Missoury werom nei Kansas, dêr't se foar it grutste part oarspronklik ek wei kamen. Guon profesjonele organisaasjes setten lykwols noch jierren troch mei it eksploitearjen fan 'e Black Hills op in yndustriële manear, dy't foar yndividuële goudsikers net helber wie.
Tsiener jierren
"Tsiener jierren", "jierren tsien" of "jierren '10" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Robert Forster (akteur)
Robert Forster (folút: Robert Wallace Forster jr.; Rochester (New York), 13 july 1941 - Los Angeles, 11 oktober 2019) wie in Amerikaansk tillefyzje- en filmakteur. Hy waard benammen bekend mei de rollen yn 'e films Delta Force, as de Libaneeske terrorist Abdul Rafai, en Jackie Brown, as boarchliener Max Cherry. Foar dy lêste rol waard er nominearre foar in Oscar. Forster hie ek promininte rollen yn tillefyzjesearjes as Banyon, Heroes, de remake fan Twins Peak en de populêre komeedzjesearje Last Man Standing.
Jonkheid en oplieding
Forster waard yn 1941 berne yn Rochester, yn 'e Amerikaanske steat New York. Syn heit, Robert Wallace Forster sr., wie fan mingd Iersk en Ingelsk komôf en wurke as oaljefantetrainer yn it Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus. Nei't er ophold yn it sirkus begûn er in twadde wurkpaad yn in liedende funksje by in bedriuw dat baknedichheden ferkocht. Forster syn mem, Grace Dorothy Montanarella, wie fan etnysk Italjaansk komôf. It houlik fan syn âlden einige yn 1949 yn in skieding.
Nei't Forster de middelbere skoalle ôfmakke hie, studearre er skiednis oan 'e Universiteit fan Rochester, dêr't er yn 1964 in bachelorgraad yn behelle. Yn syn studintetiid spile er yn ferskate toanielútfierings, lykas de musical Bye Bye Birdie. Hoewol't er oarspronklik fan doel west hie om troch te learen foar abbekaat, besleat er troch dy ûnderfinings op it toaniel om ynstee akteur te wurden.
Rebecca Romijn
Rebecca Romijn (folút: Rebecca Alie Romijn; Berkeley (Kalifornje), 6 novimber 1972) is in Amerikaansk model en aktrise dy't fierhinne fan etnysk Nederlânsk komôf is. Se is it bekendst wurden as mannekên foar it linzjerymerk Victoria's Secret, as glamourmodel foar it tydskrift Sports Illustrated en as aktrise yn 'e rol fan Mystique yn 'e X-Men-superheldefilms. Fierders wie Romijn û.m. te sjen yn tillefyzjesearjes as Ugly Betty, King & Maxwell en The Librarians. Under har houlik mei akteur John Stamos stie hja bekend as Rebecca Romijn-Stamos.
Robert Forster (akteur)
Aktearkarriêre
Forster begûn syn aktearkarriêre yn 1967 mei in gastrol yn 'e plysjesearje N.Y.P.D.. Datselde jiers spile er soldaat Williams yn 'e film Reflections in a Golden Eye, fan regisseur John Huston, wêrfoar't er in protte lof taswaaid krige. Yn 1968 spile er de heal-Yndiaanske legerferkenner Nick Tana yn 'e film The Stalking Moon, fan regisseur Robert Mulligan, dêr't er op 'e nij loovjende kritiken foar ûntfong. Neitiid fertolke Forster yn 1969 de rol fan John Cassellis yn Haskell Wexler syn heech oanskreaune film Medium Cool.
Rebecca Romijn
Jonkheid en oplieding
Romijn waard yn 1972 berne yn Berkeley, yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje. Har heit, Jaap Romijn, is in meubelmakker dy't oarspronklik út it Nederlânske Barneveld komt. Har mem, Elizabeth Kuizenga, is in Amerikaansk dosinte Ingelsk as twadde taal en skriuwster fan skoalboeken, dy't fan mingd Nederlânsk en Ingelsk komôf is. Romijn har âlden kamen mei inoar yn 'e kunde doe't har mem as studinte meidie oan in útwikselingsprogramma, en in jier yn Nederlân trochbrocht. Romijn har pake oan memmekant is Henry Bernard Kuizenga, in presbyteriaansk predikant en heechlearaar teology. Romijn sels is twatalich grutbrocht en sprekt floeiend Nederlânsk.
Yn fraachpetearen hat Romijn oanjûn dat se as bern tige ûnwis fan harsels wie, en op 'e middelbere skoalle oant kop en earen behelle wie yn 'e toanielklub, mei as gefolch dat se beslist net by de 'populêre' learlingen hearde. Boppedat makke se yn dy tiid in groeispurt troch dy't har skolioaze (in ferkromming fan 'e rêchbonke) besoarge, sadat se allegeduerigen pine hie. Neffens in protte boarnen stie Romijn fanwegen har lingte (1.80 m) op skoalle bekend as de 'Fleurige Blonde Reus' (Jolly Blonde Giant), mar se hat opbychte dat se dat ferhaal by wize fan grap sels yn omrin brocht hat. Doe't se yn 1990 en 1991 muzyk studearre oan 'e Universiteit fan Kalifornje, Santa Cruz, krige se in bybaantsje as mannekên, dat útgroeide ta in karriêre. Fan gefolgen briek se úteinlik har stúdzje ôf, wêrnei't se goed twa jier yn Parys wenne.
Karriêre
Romijn sette yn 1991 útein mei har karriêre as model. As mannekên liet se klean en linzjery sjen fan Anna Molinari, Giorgio Armani en Victoria's Secret, yn moadeshows dêr't ek ferneamde modellen as Claudia Schiffer, Kate Moss, Naomi Campbell en Cindy Crawford yn meirûnen. Teffens wurke Romijn mei oan reklamekampanjes fan û.o. Victoria's Secret, bebe en Miller Lite-bier. Fierders posearre se ferskate kearen as bikinymodel foar de jierlikse baaikleanedysje fan it ferneamde Amerikaanske sporttydskrift Sports Illustrated. Romijn stie jierrenlang boppe-yn 'e listen fan meast seksy froulju fan 'e wrâld, bgl. fan 2000 oant 2005 yn dy fan FHM, en fan 2003 oant 2007 yn dy fan Maxim. Fan 1998 oant 2000 presintearre se it tillefyzjeprogramma House of Style.
Yn 2000 hie Romijn har earste grutte rol as aktrise as Mystique yn 'e superheldefilm X-Men. Hja kearde yn 2003 en 2006 yn dyselde rol werom yn 'e ferfolgen X2: X-Men United en X-Men: The Last Stand. Yn 'e fjirde X-Men-film, X-Men: First Class (2011), hie se net mear as in cameoroltsje. As Mystique bestie har kostúm út blauwe make-up dy't op har fierders neakene lichem plamuerd waard, mei op strategyske plakken wat stikken útris. Foar har rol yn 'e earste X-Men-film wûn Romijn in Saturn Award yn 'e kategory bêste froulike byrol. Yn 2002 hie se har earste haadrol yn 'e film Femme Fatale, fan regisseur Brian De Palma. Oare films dêr't se yn meispile, wiene Rollerball (2002), The Punisher (2004), Godsend (2004), The Alibi (2006), The Con Artist (2010), Larry Gaye: Renegade Male Flight Attendant (2015) en Endangered Species (2021).
Har earste tillefyzjerol hie Romijn yn 1997, yn in ôflevering fan 'e komeedzjesearje Friends. Yn 1999 en 2000 hie se in weromkearende rol yn acht ôfleverings fan 'e komeedzjesearje Just Shoot Me!, en yn 2006 fertolke se de titelrol yn 'e trettjin ôfleverings fan 'e rige Pepper Dennis. Fan 2006 oant 2008 spile Romijn it personaazje fan 'e transseksuele Alexis Meade yn 'e soapsearje Ugly Betty. Foar dy rol waard se mei de rest fan 'e cast nominearre foar in Screen Actors Guild Award. Neitiid spile se fan 2009 oant 2010 de rol fan Roxanne Torcoletti yn 'e rige Eastwick, yn 2011 en 2012 spile se Jessie Nichols yn 'e satiryske plysjesearje NTSF:SD:SUV::, en yn 2013 wie se de tsjinspylster fan John Tenney yn 'e detektivesearje King & Maxwell, wêryn't se Michelle Maxwell spile, in earder lid fan 'e Secret Service dy't no as privee-detektive wurket.