cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Skiednis fan Ljouwert
Steedhâlders
thumb|Us heit De nije Fryske machthawwers yn de tiid fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen wienen de Fryske nassaus dy’t harren wenstee yn Ljouwert hienen. De Fryske nassau’s wienen steedhâlder fan Fryslân en Grinslân. De ferneamdste steedhâlder yn Fryslân wie Willem Loadewyk fan Nassau, dy’t de Friezen ek wol ús heit neamden. Yn de sechtjinde en santjinde iuw groeide it ynwennertal fan de stêd fan 5.000 om 1500 nei 16.000 yn 1650. Ljouwert wie ien fan de tsien wichtichste stêden yn Nederlân. Bouwurken út dy tiid dy’t der hjoed noch stean binne de Kânselarij (dêr’t rjocht sprutsen waard), it Steedhâlderlik Hôf, de Waach (as sintrum fan de hannel), en de Aldehou mei syn brike toer. Yn 1748 waard Willem IV steedhâlder fan alle gewesten. It Steedhâlderlik Hôf, en ek it paleis yn It Oranjewâld, waarden net langer mear bewenne troch de Fryske steedhâlders.
Patriotten
Yn de tachtiger jierren fan de 18e iuw ûntstie troch de ekonomyske delgong de patriottebeweging. De patriotten krewearren foar bestjoerlike ferbettering likegoed as foar herfoarming. Court Lambertus fan Beyma wie de lieder fan de Fryske patriotten. Yn 1787 frege Willem V help fan de Prusen, dy kamen manmachtich nei Nederlân om Willem V te helpen. De patriotten flechten om utens. Yn 1795 foelen Frânske revolúsjonêre troepen de Republyk binnen. Yn de Frânske tiid wie Ljouwert de haadstêd fan it Departemint fan de Iems (rûchwei Fryslân en Grinslân), letter waard dat it Departemint Fryslân. Dêrmei kamen de patriotten werom. Radikale patriotten skeinden en plonderen de grêven fan de steedhâlderlike famylje yn de Ljouwerter Grutte Tsjerke. Hja fuotballen mei de skedels fan de Fryske Nassaus. Yn it Blokhûs liet it nije bestjoer de top fan it âlde regintelaach opslute yn it Ljouwerter blokhûs. Troch de patriotten waard Nederlân in ienheidssteat en sa gong in grut part fan it bestjoerlik foech fan Ljouwert nei De Haach.
Ynfrastrukturele ûntjouwings nei 1825
Yn de 19e iuw waarden de ferbinings fan de stêd ferbettere. Yn 1827 begûn it ryk mei de oanlis fan strjitwegen fan Ljouwert nei Oerisel en nei Grins, Harns, Snits en De Lemmer. Yn de twadde helte fan de 19e wurde de ferbinings mei oare stêden/kriten ferbettere. Der waarden nije kanalen groeven en Ljouwert krige ferskillende treinferbinings. Fan de sudergrêft by de Emmakade lâns en by de hjoeddeistige Ljouwert jachthaven nei it suden ta waard it Nije Kanaal yn novimber 1895 iepensteld. It Nije Kanaal wie nedich omdat de Potmarge (farwetter noardlik fan Huzum) as wetterferbining mei de Tynje en Greuns net mear foldie. It Nije Kanaal ferbûn Ljouwert mei Garyp en wie sa ferbûn mei it grutte farwetter fan de stêd Grins nei De Lemmer en Starum. Yn oktober 1863 waard de treinferbining tusken Harns en Ljouwert iepene. Yn maaie 1866 folge de treinferbining mei Grins. Yn septimber 1868 ried de earste trein fan Ljouwert nei It Hearrenfean. Mei de ferbining nei It Hearrenfean ta wie Ljouwert ferbûn mei it treinferkear yn it suden.
Twadde Wrâldkriich
Op 10 maaie begûn de Twadde Wrâldkriich mei de Dútske ynfaazje yn Nederlân. Op 11 maaie wienen de earste Dútsers al yn Ljouwert. Ien fan 'e wichtichste foarfallen yn it Ljouwert fan ûnder de besetting wie de oerfal op it Hûs fan Bewar, wêrby't 51 fersetslju befrijd waarden sûnder dat der in skot lost waard.
Joadske mienskip fan Ljouwert
Foar de kriich hie Ljouwert in aardich grutte Joadske mienskip. 800 Joadske flechtlingen dy’t út Kamp Westerbork wei nei Louwert brocht wienen waarden goed opfongen yn de stêd. Ein maaie waarden de Joaden troch de Dútsers weromstjoerd. Nei de kapitulaasje fan Nederlân krige Ljouwert stedsbestjoer ûnder tafersjoch fan de Dútske besetter. Yn Ljouwert kamen antisemityske wetten, lykas yn de oare besette gebieten. Op 23 novimber 1940 waard de Ljouwerter wethâlder J. Turksma ûntslein, lykas oare Joadske amtners. Yn oktober 1941 mochten Joadske leararen en learlingen net langer mear nei in iepenbiere skoalle, ynstee dêrfan moasten se nei in spesjale Joadske skoalle. De earste razzia n Ljouwert wie op 11 april 1942. Suver alle Joaden dy’t oppakt waarden wienen strafber neffens de nije diskriminearjende maatregels dy’t it bestjoer sûnt de maitiid fan 1941 ynfierd hie. Koart dêrnei, op 29 april waard it libben fan de Ljouwerter Joaden noch dreger en ferfelender makke omdat se in joadestjer drage moasten. De Joaden moasten Ljouwert ferlitte fan de Dútsers. Dêrtsjin wie gjin fûl protest. It tal Joaden yn Ljouwert wie likernôch in oardel persint fan de folsleine befolking. De Joaden hienen net folle kontakt mei de Friezen en de Friezen leauden net sa bot oan de ferhalen oer de Joaden. Guon Joaden wachten de arrestaasje fan de Dútsers net ôf. Lykas de tûke Ljouwerter gemikus dr. George Stephan de Kadt, dy’t in wichtige rol hie by de ûntjouwing fan it Koöperative Kondensfabryk Fryslân, de foarrinder fan Friesche Vlag. Hy fergiftige himsels, syn oarehelte Bertha Davids Polak en syn fjouwer bern ûntkamen oan de arrestaasje. De lêste Joaden waarden yn maart 1943 twongen om nei de grôtfolle getto’s yn de Ranestêd te gean. Mar 235 fan de 852 Fryske Joaden oerlibbe de Twadde Wrâldkriich. It grutste part dêrfan wenne yn Ljouwert. Harns, De Gordyk, Snits en De Lemmer hienen lytse Joadske mienskippen. Nei de kriich kamen de Joaden werom mar troch it lytse oantal wienen de Joadske mienskippen net mear sa as foar de Twadde Wrâldkriich. De Synagoge wie net skansearre troch de kriich, en waard yn 1948 wer brûkt. It bouwurk wie lykwols te grut en der is letter in dûnsskoalle yn kaam. In part fan e rituele foarwerpen hat it jeugddoap Kfar Batja yn Israel yn 1964 krigen. De rest krige it Joadsk Histoarysk Museum yn 1986. Foar de eardere Joadske skoalle oer is yn 1987 in monumint kaam. It plak wurdt noch hieltyd brûkt foar betinkings.
Fliegerhorst Ljouwert
Foar de Twadde Wrâldkriich wie der al in fleanfjild op it plak dêr’t hjoed de dei de Fleanbasis Ljouwert te finen is. De Fryske Loftfeartferiening waard yn 1934 oprjochte. Mei 260.000 gûne oan subsydzje koe der in fleanfjild oanlein wurde. Yn 1938 waard tusken 24 en 27 juny in grut feest holden by de iepening fan it fleanfjild. It fleanfjild wie noch net grut. Foar de fleanmasinen wie der in kreas meande greide fan 800 by 880 meter, in lyts stasjonsgebou en in wente foar de havenmaster. Nettsjinsteande de grutte fan it fleanfjild kaam der elke dei in KLM Lockheed L-10 Electra. Mei de mobilisaasje kaam der in peloton soldaten op it fleanfjild, en op elke hoeke fan it fleanfjild waard in masinegewear delset. Der wie foar de kriich net safolle te rêden op it fleanfjild, in Dútske Heinkel yn 1939 wie it iennichste bysûndere barren. Doe’t op 10 maaie 1940 de Twadde Wrâldkriich yn Nederlân begûn waard de grûn omdolle troch lânboutrekkers sadat der gjin fleanmasine mear lane koe. Der wie net folle ferset tsjin de Dútsers, op 11 maaie wie der al in offisier fan de Luftwaffe op it fleanfjild. De Dútsers hienen grutte plannen foar it fleanfjild. Yn augustus 1940 wurken likernôch 7500 minsken oan de útwreiding fan it fleanfjild. De Friezen dy’t troch de ekonomyske ressesje gjin wurk hienen of mar in bytsje jild krigen foar it wurk dat se dienen, koenen op de fleanbasis oan it wurk en krigen dêr gâns better foar betelle fan de Dútsers. Der waard barakken boud, hangars boud en startbanen oanlein. It pún fan it bombardemint op Rotterdam waard brûkt foar de ûnderste laach fan de startbaan. Doe’t yn 1942 it haadgebou ree wie, dêr’t in oersichtskaart hong fan seis by fiif meter, wienen de wichtichste bouwurken klear. By loftoanfallen waard der net boud. De arbeiders sieten dan it leafst oerelang op in feilich plak. Guon oannimmers sabotearren it bouproses. Ien fan dy minsken, Sjoerd Verhoeve, stoar yn de finzenis.
thumb|Focke-Wulf Fw 190 Foar de Slach om Ingelân (Grut-Brittanje) en operaasjes boppe de Noardsee wie de fleanbasis fan strategysk belang foar de Dútsers. Op 28 july 1940 wie it earste alliearde bombardemint dêr’t Theunis Stroop fan Berltsum by dearekke. De oare deis rekken acht Fryske arbeiders dea by in bombardemint op de fleanbasis. Op 29 juny 1940 waard de fleanbasis foar it earst brûkt foar operasjonele missys. Der waarden 40 Messerschmitt Bf 109's en in stikmannich Messerschmitt Bf 110's delset. Yn 1940 kamen dêr 40 Heinkel He 111 bommewerpers by. In skoftsje ha der ek noch wat Focke Wulf 190's stien. Mei technysk personiel wienen der goed 1500 man oan it wurk by de Fliegerhorst. Yn it earstoan waarden der missys flein foar de Slach om Ingelân. Doe’t de alliearden sterker waarden, sawol op ‘e grûn as yn ‘e loft, waard de Fliegerhorst Ljouwert it doel fan alliearde bombardeminten. De piloaten fan de Fliegerhorst krigen sa in defensive ynstee fan offensive rol. Fan july 1941 ôf wienen de Dútske piloaten fan de Fleanbasis Ljouwert tige súksesfol en skeaten aardich wat alliearde fleanmasinen út ‘e loft. Meiïnoar sa’n 400 alliearde fleanmasinen út ‘e loft sketten, wêrfan de helte boppe de see. Der binne aardich wat begraafplakken yn Fryslân dêr’t alliearde piloaten te hôf brocht binne.
Yn ‘e rin fan de kriich is de fleanbasis ferskate kearen bombardearre. Op 25 jannewaris 1944 waarden 44 bommen goaid, mar it grutste bombardemint wie op 24 febrewaris 1944. 46 Martin B-26 Marauder bommewerpers wurpen meiïnoar 1189 bommen ôf. 700 dêrfan kamen del op de Fliegerhorst. De oare bommen foelen yn ‘e omkriten del, wêrby’t yn Bitgum in pear boargers dearekken. Op de basis stoaren tsien Dútsers. Op de fleanbasis baarnden in tal hangars en jachtfleantugen ôf. Der waarden finzenen twongen om de fleanbasis wer brûkber te meitsjen foar de Dútsers. Yn ‘e moarntiid fan 17 septimber 1944 wie de fleanbasis wer it doel fan alliearde bombardeminten. 51 Lancaster bommewerpers wurpen in bommelading fan 214,3 ton ôf. Fan dy bommen kamen der yn pear yn Bitgummole del, dêrby rekken sân boargers dea. Nei de oanfal bleaunen de nachtjagers net langer yn Ljouwert. Yn maart 1945 ha de Dútsers nochris besocht om de fleanbasis te reparearjen. Der waard grute dat der in keppel parasjutisten efter de fijânlike liny’s dropt wurde soenen. Dy kamen net. De Dútsers lutsen har werom nei Dútslân en namen alles wat se noch brûke koenen mei. Twa dagen foardat de alliearden de stêd befrijden waard blaasden de Dútsers de rest fan de fleanbasis op. Der waard himmele troch in mannichte Ljouwerters dy’t it restmateriaal fan de fleanbasis sels skoan brûke koenen.
Oan ‘e ein fan de kriich hienen de Dútsers materiaal en manskappen brek. Op 10 juny 1944 waard it fleanfjild by Bergen sletten, it materiaal gong nei Ljouwert. Yn septimber 1944 wienen de alliearden de baas yn ‘e loft boppe Fryslân. Fan de fleanbases Ljouwert en Bergen stoaren meiïnoar 72 piloaten. In fearnspart dêrfan is yndie troch de fijân delsketten, mear as de helte stoarte del troch motorpech of in oar ûngemak.
Saailân
It Saailân is in strjitte yn Ljouwert. Ek it Wilheminaplein, dat oan 'e noardkant neist de strjitte leit, wurdt oer it algemien 'It Saailân' of 'It Saailânplein' neamd. Oan 'e noardkant fan it Wilhelminaplein rint it Ruterskertier.
Skiednis
thumb|left|250px|It plein sa't it der yn [[2007 hinne lei.]] It plein lei eartiids bûten de stêd, mar kaam geandewei mear yn de stêd te lizzen. Willem Loadewyk oefene hjir mei syn soldaten. Op it plein wurde it hiele jier troch diskemerken, merke en oare eveneminten hâlden. Yn 1865 wie der in lânboutentoanstelling. Letter waarden der ek keatswedstriden, ringriderijen, feemerk en sjippekistereses hâlden. Fan 1867 oant 1987 stie oan 'e súdlike râne fan it plein de Ryks-HBS, dy't fan 1968 ôf RSG hiet.
Flak foar de befrijing waard yn april 1945 it Old Burger Weeshuis troch de Dútsers yn de brân stutsen. Letter soe dêr it gebou fan de wetterlieding ferrize. Nei de Twadde Wrâldoarloch wienen ek de Sjah fan Perzje en de Kanadeeske Shermantanks te besjen. Om it plein stienen kafees mei nammen as Houbein, de Nederlanden, Us Thús, Friesch koffiehuis en City Bar. Yn 2011 sit allinnich kafee 'It Wapen fan Ljouwert' der noch, dêr't de keaplju op freed by elkoar sitte.
Yn 2008 waard it plein troch keunstner Henk Hofstra beskildere mei in tal tige grutte spegelaaien. Yn 2011 wie yn it Histoarysk Sintrum Ljouwert in eksposysje oer it plein te sjen. Yn 2013 stie it Glêzen Hûs fan Serious Request (Radio 3FM) op it Saailân.
It Saailân is op 'e nij ynrjochte fanôf april 2009. De parkeargaraazje ûnder it plein waard ôfbrutsen en fannijs boud mei 700 parkearplakken ekstra. It nije Frysk Museum hat dêr in plak krige, der kaam in nije pleinwand en 3000 m² ekstra winkelromte oan de noardkant. It wurk wie yn 2013 dien.
Keninkryk Astuerje
right|thumb|250px|
It Keninkryk Astuerje wie de earste kristlike steat op it Ibearyske skiereilân nei de islamityske ynvaazje fan Spanje dêr't it Fisigoatyske keninkryk by te fal kaam troch de nederlaach fan kening Roderik yn de Slach by Guadalete.
Oprjochting
Astuerje waard nei de ynfal fan de Moaren yn 711 it plak dêr't de Fisigoaten nei útwike en in nij keninkryk stifte, de widze fan it takomstige Keninkryk Kastylje. Sûnt de 10e iuw, ûnder bewâld fan de Astueryske foarsten, feriene mei Léon, is sprake fan in Keninkryk Léon. Sûnt 1388 wie Prins fan Astuerje de titel fan de Kastyljaanske, letter Spaanske, kroanprinsen.
Mees Toxopeus
Libben en wurk
Mees wie de twadde soan fan Jannes Toxopeus (1859-1934) en Everdina Kielema (1863-1942). Hy waard ferneamd nei pake fan memmekant de turfskipper Mees Kielema (1836-1922).
Yn 1917 waard er skipper op rêdingsboat C.A. den Tex (- 1922) en letter op de Hilda (1922-1926) dy't doe beide op Rottumereach stasjonere wienen (letter giene se respektyflik nei Harns/Hylpen en De Lemmer). Untwurp it begjinsel fan de selsrjochtsjende rêdingsboat Insulinde, dy't yn 1927 op de De Skâns stasjonearre waard. Toxopeus wie skipper op de Insulinde fan 1927 oant 1950. Dat jier joech hy it roer oer oan syn jongere broer Klaas dy't al stjoerman op de Insulinde wie. Mees syn soan Jannes Toxopeus (1908-1995), waard ek skipper by de rêdingmaatschappij. Op syn namme steane 200 reizen en 251 rêde drinklingen yn it eastlik Waadseegebiet.
Toxopeus ûntfong de earemedalje yn sulver fan de Oarder fan Oranje-Nassau en tal fan oare, ek ynternasjonale, ûnderskiedings. Guon dêrfan krige er foar syn fersetswurk yn de Twadde Wrâldoarloch. Hy waard yn 1951 eareboarger fan Nije Pekela. Syn lêste libbensjierren wenne hy op Skiermûntseach.
Neitins
Yn 1963 waard in seeferkennersgroep yn Beverwyk nei Mees Toxopeus ferneamd en yn 1967 ferneamde Jan Berend Bazuin, eigener fan Hotel Bazuin op Skiermûntseach, syn kafee nei syn buorman Mees Toxopeus. De Tox Bar bestiet noch altyd.
Barry Hughes
thumb|Sparta-trainer Hughes Barry Hughes (Caernarfon, 31 desimber 1937 - 2 juny 2019) wie in eardere Britske fuotballer, fuotbaltrainer en sjonger.
Hughes waard berne yn Wales en spile as fuotballer by de Ingelske klup West Bromwich Albion. Letter gie er nei Nederlân dêr't er ûnder oaren by Blauw-Wit spile. Hughes syn wurkpaad as trainer begûn yn Harns, letter gie er nei Alkmaar. As trainer fan HFC Haarlim ûntdekte hy Ruud Gullit. Hughes wurke ek noch by Go Ahead, dat er omdoopte yn Go Ahead Eagles, Sparta, FC Utert, MVV, FC Volendam eardat er yn 1986 foat de twadde kear by Sparta trainer waard.
Hughes waard yn Nederlân ek ferneamd as sjonger fan karnavalslieten en telefyzjepersoanlikheid. Hy presintearre op telefyzje de Barry Hughes-kwis en spile gastrollen by De Mounties.
By Beerschot VAC einige er yn 1989 syn trainerskarriêre. Hughes wie troud mei de eardere presintatrise Elles Berger.
Laak (Iemfallei)
thumb|Laak thumb|Wenwyk Laak yn Amersfoort De Laak is in diels kanalisearre rivierke op de grins fan de provinsjes Utert en Gelderlân.
Fia de Laak wettert it Nijkerkerveen ôf op de Iselmar. De Laak hat syn name jûn oan de nijbouwyk "De Laak" yn Vathorst, dêr't it wetter in wichtige rol spilet. De wyk wurdt troch de Laak mei de Rânemarren ferbûn en is dêrom ûntwurpen as in moderne Suderseestêd. It toponym Hoevelaken is ek besibbe oan dizze wetternamme.
List fan keningen fan de Suëven
Dit is in list fan keningen fan de Suëven.
Suëvyske Keningen fan Galysje (409-585)
Earste Keninklike Dynasty (409-456)
Milika Peterzon
thumb|Milika Peterzon, 1984 Milika Angélique Peterzon-Gischler (Bennebroek, 12 maart 1962) is presintatrise. Sy wie oant 2012 ien fan de gesichten fan Hart van Nederland, in nijsshow fan de Nederlânske telefyzjestjoerder SBS 6. Earder wie Milika omropster fan de TROS. Fierder hat hja har eigen reklameburo en wurket se as diskusjeliedster, deifoarsitter en presintatrise fan eveneminten foar ferskate bedriuwen.
Anno 2009 hat Peterzon in relaasje mei Jurgen Smit, earder presintator fan túnprogramma's by SBS en RTL.
Fred Ramdat Misier
thumb|250px|L.F.Ramdat Misier Lachmipersad Frederik (Fred) Ramdat Misier (Paramaribo, 28 oktober 1926 – dêre, 27 juny 2004) wie fan 1982 oant 1988 waarnimmend presidint fan Suriname.
Ramdat Misier studearre rjochten en gie oan it wurk as amtner foar de griffy fan Paramaribo. Maaie 1952 waard er Haad fan it Buro Fergese Rjochtsbijstand fan Suriname. Yn 1961 waard hy waarnimmend griffier fan it kantongerjocht yn Utert. Fan 1961 oant 1963 wie er waarnimmend lid fan it Surinaamske Hof fan Justysje en fan 1963 ôf lid fan it Hof fan Justysje. Nei de ûnôfhinklikens fan Suriname waard Ramdat Misier ficepresidint fan it Hof fan Justysje. Neffens in bepaling yn de grûnwet fan Suriname, moast de (fice)presidint fan it Hof nei in hommels ôfgean fan in steatspresidint, waarnimmend presidint fan de republyk wurde. Sa'n tastân ûntstie febrewaris 1982, doe't presidint Henk Chin A Sen nei skeel mei legeroanfierder Bouterse ôfgie. Ramdat Misier folge him op as presidint fanwege de grûnwet.
Ramdat Misier wie waarnimmend presidint oant febrewaris 1988, doe waard Ramsewak Shankar presidint.
Fred Ramdat Misier stoar yn de âldens fan 77 jier.
List fan keningen fan de Suëven
Suëvyske Keningen fan Galysje (409-585)
Kening ûnder de Suëvyske Sivile Kriich (456-469)
Donker Tiidrek (469-550)
Lêste Suëvyske Tiidrek (550-585)
Spiritbox
Spiritbox is in Kanadeeske metalband oprjochte yn 2016 op Vancouvereilân. Yn 2020 ferliet drummer Ryan Loerke de band, syn ferfanger waard fûn yn Zev Rose. Yn 2021 brocht de band it album Eternal Blue út.
Fuotbalferiening Wardy
Fuotbalferiening Wardy spilet op sportpark De Boppeslach oan de Foswerterstjitte yn Ferwert. De feriening is oprjochte op 2 novimber 1945. De klup hat sa'n 250 leden.
Svetlana Bazjanova
Svetlana Valerjevna Bazjanova (Tsjeljabinsk, 1 desimber 1972) is in earder Russysk reedrydster. Berne yn de doetiidske Sovjet-Uny kaam se yn har junioaretiid út foar de Sovjet-Uny.
Sy die sân kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, acht kear oan it Europeesk kampioenskip en trije kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1992, 1994 en 1998). Sy waard by dizze kampioenskippen ien kear Olympysk kampioen. Sy waard ek twa kear Russysk allround kampioen. Yn 2003 stopte Bazjanova mei reedriden op heech nivo. Svetlana Bazjanova is boaske mei de eardere Russyske reedrider Vadim Sajûtin.
Herman Kuiphof
thumb|250px|Herman Kuiphof yn 1978 Herman Philippus Kuiphof (Frjentsjer, 27 oktober 1919 - Soest, 19 novimber 2008) is in eardere sportsjoernalist en telefyzjekommentator.
Kuiphof wie hiel lang de foaroansteande kommentator. Doe't hy de namme fan Feyenoord-spits Ove Kindvall mei korrekt-Sweedske yntonaasje útspruts as "Tsjiendval", waard hy troch it publyk beleanne mei de bynamme "Tsjuiphof".
Legindarysk is ek syn kommentaar fan de beslissende goal yn de WK-finale Dútslân-Nederlân (2-1) yn 1974. Doe't Gerd Müller nei slop ferdigenjen fan Arie Haan en Ruud Krol skoarde rôp Kuiphof: "Zijn we er toch ingetuind..."
Yn 1978 waard hy troch sportsjef Bob Spaak ûngeskikt achte foar it ferslaan fan de finale Argentynje-Nederlân. Neffens Spaak wienen Kuiphof syn eagen net goed genôch, en de finale gie nei Theo Reitsma.
Herman Kuiphof hat letter noch in oantal jierren tenniskommentaar jûn foar ferskate stjoerders. Hy wie ek faak te hearren yn it radioprogramma fan Ischa Meijer. Sûnt 1983 skreaun hy in kollum yn NRC Handelsblad.
Boarne
Ynterview yn NRC Handelsblad
Braille
thumb|''Brailleskrift wat begjint mei it wurd "PREMIER" (earste). Braille is in spesjaal foar blinen ûntwikkele lês- en skriuwalfabet. De Frânsman Louis Braille (1809-1852), dy't sels blyn wurden wie doe't er trije jier wie, ûntwikkele en perfeksjonearre dit skrift, oant it yn 1829 as brûkbere metoade brûkt wurde koe op it Paryske bline-ynstitút dêr't hy siet. Pas yn 1854 waard it lykwols offisjeel as alfabet akseptearre.
Braille hie it idee foar in reliëfalfabet grif fan in Frânske militêre útfining út 1819. De artilleryoffisier Charles Barbier ûntwikkele it 'nachtskriuwen', in systeem fan tolwe puntsjes dêr't nachts boadskippen mei trochjûn wurrde koenen.
Braille is in saneamd reliëfalfabet; de letters en oare oantsjuttings wurde mei puntsjes yn it papier drukt, sadat der in lytse ferhegeing fielber is, dy't meit de fingertoppen 'lêzen' wurde kinne. De puntsjes steane op rasters fan 2 by 3 puntsjes (in ferienfâldiging fan de tolwe puntsjes fan it nachtskriuwen), wêrby't yn totaal 63 tekens mooglik binne. Binne by de punten- en streepkeskoade fan it 'morse-alfabet' de meastbrûkte letters it ienfâldichst hâlden, by braille nimt de kompliseardens fan de kombinaasjes ta mei it plak yn it alfabet.
De braillepuntsjes binne nûmere: fan linksboppe nei linksûnder 1, 2 en 3; fan rjochtsboppe neo rjochtsûnder 4, 5 en 6. De puntsjes 1, 2, 4 en 5 wurde brÛkt foar de letters a o/m j (groep 1). Punt 3 komt derby foar de letters k o/m t (groep 2) en foar de oeubleaune letters wurdt punt 6 derby brûkt, útsein foar de letter 'w', dy't Braille as in twaklank beskôge en dy't hy dêrom yndielde by de bysûndere kombinaasjes: twaklanken (lykas de 'ui'), letterkombinaasjes, letters mei aksinten, en lêstekens, wêrûnder ek kursiven, haadletteroantsjutting, sifers, in herstelteken, dollarteken, ensfh. Alle kombinaasjes binne yndield yn 7 groepen. Sifers wurde trouwens oantsjutten troch it siferteken (de puntsjes 3, 4, 5 en 6) foar de letters a o/m j te setten. In haadletter wurdt foarôfgien troch in spesjaal haadletterteken. Ofkoartings as 'NAVO' kinne troch it brûken fan in kapitaalfêst teken oantsjutten wurde mei 5 tekens.
Oare symboalen
It skriuwen yn braille giet fan rjochts nei links, sadat by omkearing fan it papier de bobbeltsjes fan links nei rjochts lêzen wurde kinne. In goede braillelêzer kin hast like hurd lêze as in sjende. Brailleboeken nimme wol fiif kear safolle folume yn as gewoane boeken.
Der bestiet ek Koartskrift yn graden, in soarte steno foar braille, en braillemetades foar muzyk en wiskunde. Spesjaal foar tekstferwurking op de kompjûter is in nije braillemetoade ûntwikkele mei 8 puntsjes, sadat der inkelfâldige kombinaasjes doar styloantsjuttings, sifers en haadletters beskikber kamen. Hjirtroch nimt it brailleskrift net mear plak yn as it gewoane skrift.
Der besteane braille-skriuwmasines (mei 7 toetsen, 1 foar elk puntsje en in spaasjetoets), braille-printers, en braillelêsrigels (dêr't blinen tekst mei lêze kinne dy't oars op it kompjûterskerm ferskynt).
Ferskaat
It tsjinstelde fan braille - in drukte of skreaune tekst dy't foar sjende minsken lêsber is - wurdt troch blinen swartskrift of dwartdruk neamd.
1998
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1990-er jierren.
Praktizyn
De oantsjutting praktizyn (Nederlânsk:praktizijn) waard oant 1948 yn Suriname brûkt foar it berop fan advokaat.
Mei de lânferoardening fan 5 augustus 1948 (gûvernemintsblêd nûmer 88) waard de term praktizyn ferfongen troch advokaat.
Lju dy't praktizyn wiene:
Germ de Jong
Germ de Jong (Sint-Jabik, 8 maart 1886 - Overveen, 11 april 1967) wie in skilder en tekener. Hy wurdt rekkene ta de Bergenske Skoalle.
Libben en wurk
Germ de Jong wie de soan fan ierdappelkeapman Dirk de Jong en Froukjen Landstra. De hûshâlding ferhuze fan Sint-Jabik nei Raard en letter nei ljouwert. Ut reden fan jildkrapte ferfear it gesin De Jong dêrnei rillegau nei Amsterdam. Dêr folge De Jong in oplieding oan de Quelliniusskoalle, in skoalle ornearre foar jonge tekeners út net sa begoedige fermiddens. Hy wurke in oantal jierren as litograaf en waard letter keunstner. De oplieding dêrfoar krige er oan de Akademy foar Byldzjende keunsten yn Amsterdam (1909-1910) en de Akademy fan Rotterdam (1906) en De Haach, mar op al dy plakken mar koart, it offisje keunstûnderwiis foldie him net. Hy krige les fan Carel Lodewijk Dake, Huib Luns en Nicolaas van der Waay. Syn earste skilderijen binne út 1914. Yn 1918 hat De Jong in solo-útstalling by keunsthannel Herman d'Autretch yn Amsterdam, in grut súkses. Hy ferfear dêrnei nei Parys, it 'Mekka' foar moderne keunstners yn dy tiid. Yn Parys hat De Jong kunder oan ûnder oaren Picasso en Piet Mondriaan.
Yn 1933 giet er mei syn hûshâlding werom nei Nederlân en sette har nei wenjen yn Skoarl. Dêr moetet er de skilders fan de Bergenske Skoalle. Yn 1936 rint syn twadde houlik op 'e non. In jier letter krige er ferkearring mei Tonny de Kruijff mei wa't er nei 1942 yn Amsterdam wennet. Syn earder frou Elise de Jong-van Biema waard yn 1945 yn Auschwitz fermoarde. Nei de oarloch wenne en wurke er yn Amsterdam. Hy wie dêr befreone mei Simon Carmiggelt.
Fierder wenne en wurke er yn Bergen, Blaricum (1914-1922) en Overveen (1964-1967). Simmerdeis giet er faak útfanhûs yn hotel Hofker op It Amelân en hy reizge troch Frankryk, Italië, Spanje en Marokko. De Jong prate gjin Frysk, mar fielde him wol Fries. By him thús hinge in buordsje mei de tekst 'Hwat bûge kin, sil net brekke'.
Syn ûnderwerpen wienen meast lânskippen, stillibbens, portretten en blommen. Boppedat makke er houtfiken, lito's en etsen. Hy stie bekend om syn gefoel foar line, kleur en komposysje. Syn wurken hawwe wat in ympresjonistyske sfear, bytiden wat ferdreame en poëtysk.
By libben waarden syn wurk al in soad tentoansteld. Yn 1937 ûntfong er in sulveren medailje yn Parys en yn 1949 de 'Arti-medailje' en hy wie earelid fan Arti et Amicitiae yn Amsterdam.
Nei syn dea wienen der grutte oersjochtentoanstellings yn It Prinsessehof yn Ljouwert (1973), Teylers Museum yn Haarlim (1986), Natuermuseum It Amelân (1989) en Museum Kranenburgh yn Bergen (1999). Hjirby ferskynden ek grutte katalogussen.
Germ de Jong is de heit fan keunsthistoarika Fanny Kelk - de Jong (1918-1978), fan keunstner Frans de Jong (1921-2010), 'skilder mei de printparse', en fan de keunstneres Clara de Jong (Parys 1928-Amsterdam 2005).
Emile Roemer
thumb|Emiel Roemer Emile Gerardus Maria Roemer (Boxmeer, 24 augustus 1962) is in Nederlânsk politikus. Ut namme fan de Sosjalistyske Partij (SP) is er sûnt de Twadde Keamerferkiezings fan 2006 lid fan de Twadde Keamer. Fan 2010 oant 2018 wie er de fraksjefoarsitter fan de SP yn de Twadde Keamer (de opfolger fan Agnes Kant).
Jeugd en ûnderwiiskarriêre
Nei de mavo, havo en pabo wie Roemer fan 1986 oant 2002 ûnderwizer oan efterelkoar de R.K. basisskoalle 't Schrijverke yn Beuningen (1986-1992) en Jenaplanskoalle De Peppels yn Boxmeer (1992-2002).
Boargerlike steat
Emile Roemer is yn 1986 troud mei Aimée Roemer, sy hawwe twa dochters en wenje yn Sambeek.
Gemeentlike polityk
Roemer waard yn 1980 lid fan de SP. Fan 1980 oant 2007 wie er foarsitter fan de ôfdieling Boxmeer fan de SP. Fan 1 jannewaris 1994 ôf wie hy gemeenteriedslid yn de gemeente Boxmeer. Nei de gemeenteriedsferkiezingen fan 2002 waard er wethâlder fan Finânsjes yn in kolleezje mei VVD en CDA. Dy funksje ferfolde er oant 2006.
Lid Twadde Keamer
Keamerlid Roemer is wurdfierder foar Ferkear en Wettersteat.
Fraksjefoarsitter
Nei it ôfgean fan Agnes Kant waard Roemer 5 maart 2010 keazen ta fraksjefoarsitter fan de SP. By de Twadde Keamerferkiezingen fan 9 juny 2010 wie er listlûker. De SP helle by dy ferkiezings 15 sitten, in ferlies fan 10 oangeande 2006. Ek yn 2012 helle de SP 15 sitten. Yn desimber 2017 makke Emile Roemer bekind dat er opstapt as fraksjefoarsitter en dat er opfolge wurdt troch Lilian Marijnissen. Roemer stoppe jannewaris 2018 ek as Keamerlid. Op 17 jannewaris 2018 waard er yn de Twadde Keamer opfolge troch Mahir Alkaya.
Listlûker Twadde Keamerferkiezings 2012
Roemer wie listlûker foar de SP by de Twadde Keamerferkiezingen 2012. De partij helle doe wer 15 sitten. By de Twadde Keamerferkiezingen fan 2017 wie Roemer wer listlûker en ferlear de SP ien sit.
Waarnimmend boargemaster
Kommissaris fan de Kening Theo Bovens beneamde Roemer per 16 maart 2018 ta waarnimmend boargemaster fan Heerlen, as ferfanger fan Ralf Krewinkel dy mei sykteferlof gie. Hy is de earste SP-er dy't boargemaster waard.
List fan planetoïden 43301-43400
Dit is in list fan planetoïden 43301-43400.
Sint-Frederikustsjerke (Steggerda)
De Sint-Frederikustsjerke is in roomske parochytsjerke yn Steggerda. Under de parochy falle njonken Steggerda ek de doarpen Blesdike, De Blesse, Pepergea, Finkegea en De Hoeve.
De patroanhillige fan de tsjerke is Sint-Frederikus.
Beskriuwing
It monumintale tsjerkegebou ferfong in skûltsjerke út 1839, dy't oan 'e Oerbuorren (Overburen) stie en dêr't noch resten fan it tsjerkhôf oanwêzich binne. De parochy foel doe noch ûnder Oldemarkt en waard pas yn 1851 selsstannich.
De trijeskippige neogoatyske krústsjerke út 1922 en de njonken steande pastorije, waard ûntwurpen troch de arsjitekt Wolter te Riele, dy't earder ek de neogoatyske Sint-Odulfustsjerke yn Bakhuzen ûntwurp.
Ut de âlde skûltsjerke stamme de preekstoel, it doopfont, it haadalter en in pear bylden fan hilligen. De rest fan it ynterieur datearret út de boutiid of letter.
Oargel
De tsjerke hie al in oargel yn 'e skûltsjerke, dat yn juny 1885 ferkocht waard. Sûnt 1894 wie der in kammenetoargel, dat kocht wie fan Klaas Otter út Aldskoat. Dat foldie net en yn 1903 waard in harmoanium oanskaft. Wer twintich jier letter waard in oargel út 1901 fan Leyer oerkocht fan de parochytsjerke yn Oosterbeek. Dat oargel waard yn 1967 troch de firma Eibertse restaurearre.
Teodemund
Teodemund (Galisysk: Teodemundo) wie sawat tusken 469 en 550 in kening fan de Suëven. Hy wie de opfolger fan Remismund en de foargonger fan Carriaric. Fan oare keningen út dy tiid binne gjin nammen bekend.
Fuotbalferiening Warkum
Fuotbalferiening Warkum spilet oan de Weverswei yn Warkum. De feriening is oprjochte op 10 april 1940. 'De Gersfretter' is it klupblêd. It earste alvetal spilet yn de Tredde klasse sneon (2016/17).
Hnæf
Hnæf wie in Deenske prins yn it Aldingelske gedicht Beowulf en it Finnburg Fragmint. Syn swager Finn wie de lieder fan de Friezen. Neffens de beide boarnen is Hnæf troch Friezen deamakke.
Peter Sterkenburg
thumb|right|[[Lia Krol: Peter J. Sterkenburg, reliëf yn Surch]] Peter J. Sterkenburg (Harns, 15 desimber 1955 - Surch, 2000) wie in maritym skilder út Surch.
Yn 1991 falt it each fan de KLM-manager út Hongkong op syn wurk. Omdat de KLM har destiids ynsette foar Nederlânske keunstners wurdt Sterkenburg útnûge om yn Hongkong te eksposearjen. Hy ferkocht omraken skilderijen op syn tentoanstelling dêr. Neidat er yn Hongkong west hie feroaren syn wurken. Der kaam mear de klam te lizzen op ljocht en tsjuster. Letter folgen noch eksposysjes yn Kuala Lumpur, Singapore, Jakarta en Sydney. Hy waard ek yn Nederlân sa bekend dat er yn opdracht in doek fan sân meter skildere mei VOC-skippen op it IJ by Amsterdam foar VFD (it arsjitekteburo dat de cruiseskippen fan de Holland America Line ynrjochte). Dit wurk hat er net ôfmeitsje kind, hy stoar, mar 44 jier âld op de dei foar Peaske yn 2000. thumb|Amerikaanske walfiskfarders Wurk fan him is yn stock by De Molensteen, Keunsthannel en Keunstútlien yn Hoarn. Wurken fan Sterkenburg binne ûnder oaren oankocht troch Donald Trump, de Holland Amerika Lijn, Smit Internationale en de Stifting Maritym Erfgoed. De ‘Stifting Maritime Skilderijen Peter J. Sterkenburg’ hâldt in argyf by fan it wurk fan de keunstner.
In tentoanstelling fan syn wurk is hâlden yn 2004 troch it Westfrysk Museum yn Hoarn yn Noard-Hollân.
Fuotbalferiening De Wâlden
Fuotbalferiening De Wâlden is in amateurfuotbalferiening oprjochte op 1 septimber 1946 yn Damwâld, gemeente Dantumadiel. Se spylje harren thúswedstriden op it "Sportpark Op de Skieding".
Algemien
De fuotbalklup De Wâlden waard oprjochte op 1 septimber 1946. Yn'e tiid derfoar wiene der ferskate ûnderlinge wedstriden tusken de doarpen yn't gebiet, mar om yn 'e kompetysje spylje te kinnen moast in fuotbalklup oprjochte wurde. VV de Wâlden wie de earste fuotbalferiening yn 'e regio. De Wâlden spilen earst syn wedstriden op in greide oan de eastkant fan de Haadwei en nei ferskate omswalkingen einigen se by it badhûs oan 'e Badhuisweg. Dêr waarden twa fjilden oanlein troch de gemeente Dantumadiel. Yn dy tiid ferhuze Broekster Boys dêr ek hinne út Broeksterwâld wei.
Yn 1974 waard in nij haadfjild tafoege en ek de hjoeddeiske sporthal waard doe boud. Ien fan'e besteande fjilden waard werombrocht nei in heal fuotbalfjild en wurdt sûnt dy tiid brûkt as trainingsfjild. Tegearre mei de kuorbalferiening krigen De Wâlden in eigen kantine en klaaikeamers. Earst waard it kompleks tegearre brûkt mei de Broekster Boys, mar nei in skoft ferhuzen de Broekster Boys nei syn eigen kompleks.
Oarspronklik wie der altyd rivaliteit mei de buorferiening Broekster Boys. Wylst Broekster Boys in feriening is mei in kristlike eftergrûn, wurdt de Wâlden beskôge as de folksferiening dy't net bûn is oan in identiteit en iepen is foar elkenien. Leden komme út Damwâld, Broeksterwâld, De Falom en Dokkum.
It earste team spilet yn it seizoen 2020/2021 yn'e Fjirde klasse snein fan't KNVB-distrikt Noard
Fuotbalferiening Wergea
Fuotbalferiening Wergea spilet oan de H. J. Kooistrawei yn Wergea. De feriening is oprjochte op 25 augustus 1922 en hiet doe "Wargaaster Voetbal Club" (WVC).
Iere maritime skiednis fan Nederlân
De iere maritime skiednis fan Nederlân omfiemet de skipfeart fan de Stientiid oant en mei it Fryske Ryk.
Prehistoarje
De ferbûnens fan Nederlân mei de see hat in lange foarskiednis. Yn de lette stientiid gongen de folken dy’t Nederlân doetiidsk befolken de see al op. Dat koe wêze foar de fiskfangst, foar de hannel of om te reizgjen nei oare gebieten. Fan de iere Flaardingers binne fisknetten opgroeven dy’t der krektlyk útsjogge as de fisknetten dy’t de fiskers dêr koartlyn sels makken, en de kontakten mei de rest fan Jeropa en de ferbining mei Ingelân binne ek al milenniums âld.
thumb|200px|Nederlân om 2750 f.Kr. Mei de komst fan de Klokbekerfolken begjint in tiid fan yntinsive kontakten oersee, wat ferklearret wêrom de prehistoaryske kultueren fan Nederlân en Ingelân oan wjerskanten fan de Noardsee altyd safolle mei inoar mien hienen. Algemien wurdt oannommen dat de Klokbekersfolken oarspronklik út de Lege Lannen kamen. De Klokbekerfolken hienen ek in soad maritime kontakten mei de rest fan Jeropa en berikten selfs Noard-Afrika. Se wienen ûnder mear ferantwurdlik foar de ymposantste boufase fan Stonehenge.
Nei harren folgen de folken fan de Wikkeltriekultuer yn de Iere Brûnstiid. Se stammen fan de Klokbekersfolken ôf en setten de Ingelske kontakten fan harren foargongers fuort, en itselde jildt foar harren opfolgers fan de Hilversumkultuer. Ut dizze tiid binne boaten opgroeven dy’t geskikt wienen foar de feart fan en nei Ingelân. Yn de Izertiid namen de Kelten it seeferkear tydlik oer, sa is it bekend dat yn alle gefallen Belgyske stammen de oerstek nei Ingelân makke hawwe.
Boaten
De âldste boaten yn de Nederlannen hawwe wierskynlik hûdboaten west, hoewol’t dêrfan gjin oerbliuwsels fûn binne. Earst nei it Weichsel-glasiaal begûnen der yn dit gebiet beammen te groeien. Yn it Preboreaal en it Boreaal waarden der beamstammekano's makke fan dinnehout, lykas de yn 1955 by Pesse yn Drinte fûne Kano fan Pesse. Dy útholle din waard datearre tusken 8200 en 7600 f.Kr. en foar safier bekend de âldste bewarre bleaune boat fan ’e wrâld. Yn 1904 waard by Nekkerspoel de Nekkerspoel kano fûn dy’t datearre is om 500 f.Kr. hinne, en technysk fan in folle heger peil is.
Romeinske tiid
Mei de komst fan de Romeinen waarden de earste direkte ferslaggen optekene.
Folken
De Batavieren waarden sa bedreaun op it wetter dat se troch de Romeinen koestere waarden as de bêste striders yn harren legers. De Friezen hawwe ûnder de Romeinen al lang foar de Angelsaksen fêste foet op de Ingelske grûn krigen. Spitigernôch foar de Romeinen bleaunen de kontakten mei de Friezen net altyd like freedsum, want letter waarden se benammen freze fanwege de piraterij. Oan de mûning fan de Ryn bleau it gêsten. Doe’t in part fan de Friezen him oansleat by de Saksen, namen de Saksen dy minne reputaasje fan seerôvers oer.
thumb|200px|De [[Flevomar krige yn it noarden middels it Fly in ferbining mei see.]] Ek de Saaljers, part fan de alderearste Franken, wurde beskreaun as seerôvers. Dat feroare doe't se ferdreaun troch Saksen of see fan harren oarspronklike wengebieten tichtby de Flevomar ferdreaun waarden en har fan de Romeinen tusken de Batavieren fêstigje mochten. It is ûnbekend oft se dêrnei krekt as de Batafieren yn de Romeinske legers tsjinje moasten of dat se tsjin harren wil in oar wengebiet oan de Swarte See tawiisd krigen. Feit is dat der in spektakulêr ferhaal optekene waard út de tiid fan keizer Probus (276-282), wêryn’t in grutte groep Franken besleat op eigen manneboet út East-Jeropa werom te gean nei harren wensteeën oan de mûning fan de Ryn. Se kaapten in oantal skippen en wisten oer Grikelân, Sisylje en Gibraltar sûnder folle ûngemakken, mar mei in spoar fan fernielings, wer thús te kommen. Doe’t de Salyske Franken dêrnei - altemets tegearre mei Batafieren - fierder fan de see harren nei wenjen setten, waard de Nederlânske kust in springplanke foar de Angelen en Saksen dy’t, nei alle gedachten mei de Friezen, nei Ingelân oerstutsen as wer in nije befolking fan it eilân.
De Sjauken wienen in folk dat libbe fan de fiskfangst yn de Romeinske perioade yn Nederlân. Ut dizze perioade binne meardere skippen fûn, lykas ein jierren '70 yn Swammerdam en yn 2003 yn Woerden en Leidske Ryn.
Havens
Yn de Commentarii Rerum in Galliae gestarum beskriuwt Julius Caesar syn gefjochten tsjin de Belgen yn de Súdlike Nederlannen yn de Gallyske oarloch yn 57 f.Kr. en makke dêrmei in ein oan de prehistoarje foar de Nederlannen. Fectio wie yn dy tiid in útfierhaven. Omdat de opbringst fan de lânbou net genôch wie foar de Romeinske besettingstroepen, moasten libbensmiddels as nôt, wyn en oalje mei skippen oanfierd wurde. Yn de tiid fan de Bataafske opstân wie al sprake fan nôtskippen. Julianus Apostata liet healwei de 4e iuw nôt út Brittanje oanfiere. Ut Spanje waard al wyn en oalje helle. Alters ta eare fan Nehalennia, de beskermgoadinne fan fiskers en seelju, dy’t yn Seelân fûn binne, befêstigje it hannelsferkear yn dy perioade.
De Notitia Dignitatum hat it oer de classis Sambrica, de Romeinske fleat dy’t yn de 5e iuw út Quentowic wei operearde. Dêrfoar wie de classis Britannica al stasjonearre yn Boulogne-sur-Mer, dat hiet doe Portus Itius. Ut dit gebiet fan de Moriny en de Menapiërs wei begûn yn 55 f.Kr. Julius Caesar oan syn ynfaazje fan Britannia.
Kust
De kustline seach der doe hiel oars út as tsjintwurdich. In relative stadige seespegelstiging yn kombinaasje mei it wierskynlik faker foarkommen fan stoarmen kin ien fan de oarsaken west hawwe fan de kust-eroazje dy’t begûn tusken de 5e en de 1e iuw f.Kr. yn West-Nederlân. Wylst yn de perioade dêrfoar de kustline him sletten hie, útsein de riviermûningen fan de Skelde (oer de Easterskelde), de Maas (by Rotterdam), de Ryn (by Leien) en it Oer-IJ (by Kastrikum), waarden dizze mûningen hjirnei wer hieltyd wider. It heechfeangebiet efter de strânwâlen rekke troch de ynbraken fan de see, mar ek troch de doetiidske bewenners ûntwettere en klonk yn. Benammen yn Seelân kaam it fean sa leech te lizzen, dat it om it begjin fan de jiertelling oerspield waard troch de see en de feanfoarming stoppe. Hoewol’t der oant yn de 3e iuw op it fean wenne waard, kaam de see oan 'e ein fan dizze iuw djip yn Seelân, wat yn kombinaasje mei selnearing, it turfstekken foar de sâltwinning, soarge foar eroazje fan it fean. Oan de ein fan de lette Midsiuwen wie de kustbarriêre hjir hast hielendal ferdwûn.
Ek yn it noarden wie it fean hast hielendal ferdwûn. De Flevomar ûntwikkele him nei de Romeinske tiid troch ôfslach fan de ouwers ta it Almere. It Oer-IJ wie doe al hast hielendal sletten. Wierskynlik ûntstie yn de Iere Midsiuwen middels it Fly in ferbining tusken it Almere en de Waadsee. Yn de 9e en de 10e iuw ûntstie troch ôfbraak yn Fryslân de Middelsee.
Yn de Romeinske tiid barden der hieltyd mear avulsjes streamgurdleferlizzingen. Troch fersâning fan de mûning fan it Oer-IJ waard fan 47 n.Kr. ôf de Alde Ryn de noardgrins fan it Romeinske Ryk foar in pear iuwen. De Lek, de Waal, de ûnderrin fan de Hollânske Isel, en de Gelderske Isel ûntstienen, wylst de Linge krekt derfoar ûntstien wie. De Alde Ryn fersâne trochdat de Ryn hieltiten mear fia de Maas rinnen gie.
De kust-eroazje soarge derfoar dat it wetter kaam oant it castellum fan Oudenburch, wierskynlik Portus Epiatici. Ek Brittenburch, de meast westlike Romeinske fortifikaasje oan de Alde Ryn, kaam ûnder wetter te stean. De Romeinen koenen de striid tsjin it wetter net winne en ferlieten it gebiet. De fal fan it West-Romeinske Keizerryk soarge foar in ekonomyske efterútgong.
Fryske Ryk
Yn tsjinstelling ta de Sjauken, holden de Friezen har benammen dwaande mei de feehâlderij. Dit feroare doe’t it Fryske lân yn de 3e iuw en 4e iuw hieltyd faker oerstreamd waard. Hjirtroch leinen de Friezen harren yn it kustgebiet mear ta op de fiskerij en de hannelsfeart, mei it geunstige gefolch dat sy ta mear wolstân kamen. De Friezen belibben in nij hichtepunt yn de 7e iuw mei Magna Frisia, doe’t it harren slagge de Noardseehannel nei harren ta te lûken. Dizze opbloei soe oan de komst fan de Fikingen ta duorje, wêrnei’t de seefeart fan Nederlân tydlik sterk ôfnaam.
Wind Rose
Wind Rose is in Italjaanske powermetalband oprjochte yn 2009 yn Pisa. De band brocht yn 2012 syn debútalbum Shadows over Lothadruin út. De teksten fan de band gean benammen oer fantasy, dwergen en Tolkien. Wind Rose hat fiif studio-albums útbrocht.
Stasjon Furdgum
Stasjon Furdgum (Fg) wie in stasjon by Furdgum oan it spoar fan Stiens nei Harns fan de NFLS. It waard yn it earstoan Furdgummerleane neamd. De NS-ôfkoarting wie Fg.
It stasjon waard op 2 desimber 1902 iepene en waard op 15 maaie 1932 sluten foar persoaneferfier. Noch oant 1957 waard it brûkt as frachtstasjon. It spoar is wyls ôfbrutsen. It spoargebou waard yn 1901 boud.
Jan Binnes
Jan Binnes wie in boer út Aldwâld. Hy is lykwols ferneamd as ien fan de lieders fan it Kollumer Oproer op 3 febrewaris 1797. Yn de rin fan dy dei waard er dêrom oppakt. De twadde dei fan it oproer wie der ûnder oaren om begûn om Jan Binnes wer frij te krijen. Nei ôfrin fan it oproer waard Jan Binnes lykwols wer fêstset, en op 18 febrewaris waard er, sûnder in earlik proses, foar syn oandiel yn it trelit ta de deastaf feroardiele en deselde middei op de Brol yn Ljouwert ûnthalze.
Folwoeksene
In folwoeksene is yn 'e biology in organisme (lykas in minske, bist of plant) dat geslachtsryp is. Yn 'e minsklike, sosjale kontekst wurdt mei 'folwoeksene' yn 'e regel immen bedoeld dy't net inkeld geslachtsryp is, mar dy't ek mentaal ryp is en ferantwurdlikheidsgefoel hat, dy't him- of harsels yn 'e minsklike maatskippij rêde kin troch it fermogen om produktyf mei oare minsken om te gean, en dy't selsstannich libje kin troch yn syn of har eigen ûnderhâld te foarsjen. Wetlik is in folwoeksene of mearderjierrige immen dy't in beskate âldens berikt hat (yn Nederlân 18 jier) en dêrom net mear as minderjierrich beskôge wurdt. Dizze trije definysjes oerlaapje inoar, mar falle net folslein gear. De steat fan it folwoeksen wêzen hjit folwoeksenens; de steat fan it mearderjierrich wêzen hjit mearderjierrigens.
Biologyske definysje
Neffens de biologyske definysje is in folwoeksene in organisme dat geslachtsryp is en almeast ek lichaamlik folgroeid. Dat wol sizze dat sa'n organisme súksesfol dielnimme kin oan 'e fuortplanting fan syn soarte. Hoelang't it duorret ear't de geslachtsripens berikt is, ferskilt per soarte organisme. De Afrikaanske savanne-oaljefant docht der 10 oant 12 jier oer, wylst de hûsmûs mei 2 moanne safier is. Minsken berikt geslachtsripens om 'e 12 jier hinne, mar op dy âldens wurde se noch beslist net as folwoeksen beskôge.
Sosjale definysje
Minsken moatte behalven geslachtsryp nammentlik ek psychysk ryp wêze foar't se as folwoeksen beskôge wurde. Dat wol sizze dat se har in beskate mjitte fan ynsjoch eigen meitsje moatte yn 'e aksjes fan harsels en oaren en dat se har selsstannich yn 'e minsklike maatskippij rêde kinne moatte. No is dat wat in rekbere omskriuwing, want net eltse folwoeksene kin him op elts momint en yn eltse sitewaasje rêde. Om in foarbyld te jaan: ien dy't net wit hoe't er in fytsbân plakke moat, sil in fytsmakker freegje moatte. It beslút om dat te dwaan, kin lykwols wól selsstannich nomd wurde. En hy kin him der troch syn folwoeksenens letter net op beroppe dat er net wist dat soks him jild kostje soe.
Hâlden en dragen dat blyk jout fan selsstannichheid en in beskate betochtsumens, wurdt 'folwoeksen gedrach' neamd. Dêrfoaroer stiet ûnfolwoeksen gedrach, dêr't út ôflaat wurde kinne soe dat immen noch net wier folwoeksen is. It probleem mei dy mjitstêf is dat ek ûnfolwoeksenen har wolris folwoeksen hâlde en drage, en dat folwoeksenen ek wolris ûnfolwoeksen gedrach oan 'en dei lizze. Sa wurdt fan manlju dy't har net bine wolle oan in partner wolris sein dat se 'noch net folwoeksen binne', wylst it dêrby gean kin om lju fan fyftich jier of âlder.
Folwoeksenen kinne yn 'e minsklike kontekst ûnderferdield wurde yn in stikmannich leeftydskategoryen. Jongfolwoeksenen binne guons dy't op it reitsflak fan folwoeksenen en bern ferkeare, fan 'e âldens fan likernôch 16 oant 20 jier. Dêrnei folgje de jongere folwoeksenen, fan rûchwei 20 oant 40 jier; de lju fan middeljierren, fan rûchwei 40 oant 60 jier; lju op jierren, ek wol bejierre lju of senioaren neamd, fan rûchwei 60 oant 90 jier; en ta einbeslút lju op hege jierren, boppe de 90 jier.