cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bruno II fan Breunswyk
thumb|right|200px|Midsiuwske ôfbylding fan Bruno Bruno II (1024-1057) wie greve fan Breunswyk, Mid-Fryslân, Iselgoa, Hunzegoa en Fivelgoa fan 1038 ôf oant syn dea. Under syn bewâld nimt de muntslach yn Fryslân grutte foarmen oan.
Skiednis
Bruno wie in telch út de Brunoanen-dynasty en as âldste soan de opfolger fan syn heit Liudolf. Hy makket him yn 1047 master fan it gebiet tusken Lauwers en Iems (Hunzegoa en Fivelgoa), dêr't it formele bewâld fan tawiisd wie oan aartsbiskop Adalbert fan Bremen. Bruno beskikte oer mear macht as de aartsbiskop, want it slagge de biskop net om him te ferdriuwen. Yn 1057 sneuvele greve Bruno yn in treffen mei Otto fan Brandenburg en Willem fan Brandenburg, dy't der op út wienen om de jonge kening Hindrik IV te fal te bringen. Hy hie gjin bern en waard opfolge troch syn jongere broer Egbert I.
Muntslach
Bruno hat him yngeand mei de Fryske goaen bemuoid, benammen de hannel stie er noed foar. Dêr wie jild foar noadich en dêrom waard ûnder Bruno in mânske muntslach op gong brocht, ûnder mear yn de stêden Boalsert, Dokkum, Ljouwert en Starum.
Gdańsk
thumb|260px|De âlde haven fan Gdańsk Gdańsk (Poalsk: Gdańsk; Dútsk: Danzig; Kasjûbysk: Gduńsk; Nederlânsk Danzig (âldfrinzich: Dantzig of Danswijk); Frânsk: Dantzig)) is in havenstêd yn it noarden fan Poalen oan de Eastsee. Der wennen 455.830 minsken yn juny 2009.
Ut de skiednis
Gdańsk krige yn 1263 stedsrjochten en wie eartyds in Hânzestêd, mei de Dútske namme Danzig. As gefolch fan de Earste Wrâldkriich waard Gdańsk ûnder de namme Freie Stadt Danzig in steat apart fan Dútslân en Poalen. Yn 1923 wie 95,03 persint fan de ynwenners fan Dútsk komôf. Mei de Dútske ynfal yn Poalen kaam Gdańsk by it Tredde Ryk. Nei de Twadde Wrâldkriich yn 1945 waard Gdańsk weromjûn oan Poalen.
Myl
thumb|upright|Romeinske mylpeal Myl is in lingte-ienheid. Fan oarsprong is it in Romeinske ienheid, eigentlik mille passus, tûzen stappen. Derby telden de Romeinen stappen mei deselde fuot, dat it wie in ôfstân fan tûzen dûbelde stappen. Ek nei de Romeinske tiid waarden reisôfstannen faak yn milen opjûn. Lykwols binne der yn de rin fan de tiid ferskillende milen kaam, elts mei in oare ôfstân. Yn it metrike stelsel binne dy milen ferfongen troch de kilometer, dy't dus eigentlik de moderne myl is en eartiids ek wol sa neamd waard.
Altenburch
Altenburch is in buorskip noardeast fan Himpens yn de gemeente Tytsjerksteradiel, yn 'e himrik fan Suwâld. De namme is fanâlds fan in iisherberch oan it Langdeel ûnder Suwâld.
Liudolf fan Breunswyk
Liudolf fan Breunswyk (sa. 1003 – 23 april 1038) wie in Fryske greve út de 11e iuw dy't hearske oer Mid-Fryslân. Hy wurdt beskôge as de grûnlizzer fan de Brunoanen-dynasty.
Skiednis
Liudolf wie in telch út in aadlik skaai ôfkomstich út Nedersaksen, yn Dútslân. Hy wie in soan fan Bruno I (Greve fan Derlingao) en Gisela fan Swaben. De lettere Roomske keizer Hindrik III wie syn healbroer.
Hy troude mei Gertude en hja krigen fjouwer bern. Yn 1024 waarden de Fryske greefskippen Eastergoa, Sudergoa en Westergoa formeel oan him tawiisd. Hy soe oant syn dea de Fryske gebieten bestjoere en nei him noch twa generaasjes Brunoanen. Op hokker wize de Brunoanen oan harren greefskippen kamen, is ûnbekend alhoewol't der wol in teory is dy't der fan útgiet dat Liudolf al earder mei geweld de hearskippij oer Fryslân tusken Fly en Lauwers oan de greven fan Hollân ûntnomd hat. Liudolf hie in dochter Matilde dy't troud wie mei kening Hindrik I fan Frankryk.
Echte feitlikheden út it libben fan Greve Liudolf binne net bekend. Hy ferstoar yn 1038, doe't er mei Koenraad II in reis nei Itaalje makke en it selskip troch sykten teistere waard. Hy waard opfolge troch syn soan Bruno II.
Stasjon Rotterdam Súd
Stasjon Rotterdam Súd (Rtz) iepene op 2 maaie 1877, is in spoarweistasjon yn de Nederlânske stêd Rotterdam yn de provinsje Súd-Hollân. It stasjon leit oan de Steatsline I
Gebou
200px|thumb|left|1e stasjonsgebou stasjon Rotterdam Súd yn 1986 Pas yn 1958 kaam der in stasjonsgebou, ûntwurpen troch arsjitekt Sybold van Ravesteyn. Yn 1988 waard dit gebou sloopt om romte te meitsjen foar de bou fan de Willemsspoartunnel. It duorre oant 1993 foar dat der in nij modern traversestasjon iepene waard, in ûntwerp fan arsjitekt Harry Reijnders dy't ek it datselde jier iepene nije stasjon Rotterdam Blaak ûntwurp. De sydperronnen wurde net in protte brûkt, hast alle treinen dy 't op dit stasjon ophâlde dogge dat oan it middenperron.
Roeien op de Olympyske Simmerspullen 2016
De Olympyske Simmerspullen 2016 fan de XXXIIe Olympiade waarden fan 6 oant en mei 13 augustus 2016 hâlden yn Rio de Janeiro. It Roeien hie plak yn de Lagoa Rodrigo de Freitas.
Medaljespegel
De top-10 van lannen dy't medaljes wûn hawwe by it roeien tidens de Spullen fan 2016.
Wytrussysk
Wytrussysk of Belarussysk (беларуская мова, belaruskaja mova) is in taal dy't ta de Slavyske talen rekkene wurdt. Wytrussysk wurdt bûten Wyt-Ruslân ek troch Wytrussyske minderheden yn dielen fan Oekraïne en Ruslân sprutsen plus yn it easten fan Poalen en it súdeasten fan Litouwen.
It Wytrussysk wurdt skreaun yn it Syrillysk alfabet, soms ek yn it Latynsk alfabet, Łacinka neamd. Dat lêste ûntwikkele him yn de 18e iuw ûnder ynfloed fan it katolisisme en de Poalske beynfloeding fan it westen fan it lân, dat oant de Poalske dielingen diel útmakke fan de Rzeczpospolita.
By transkripsje (oersetting nei oare alfabetten/talen) komme meardere ferskillen oan it ljocht, benammen yn de transkripsje fan eigennammen. It Wytrussysk is in Eastslavyske taal en fertoant dêrtroch de sterkste sibskip mei it Oekraynsk en it Russysk. Ek hat it Wytrussysk sterke ynfloeden ûndergien fanút it Poalsk. Taalkundich sjoen nimt it Wytrussysk in tuskenposysje tusken it Poalsk en it Russysk yn en is mei beide talen ûnderling fersteanber (sprekkers fan it Poalsk en Russysk sels kinne elkoar net ferstean). Dat is foar Poalske en Russyske nasjonalisten de oanlieding om it Wytrussysk as in dialekt fan it Poalsk respektivelik it Russysk te beskôgjen.
Jouster Sylroede
thumb| thumb|De haven fan [[De Jouwer oan it begjin fan de Sylroede.]] thumb|Ferhege boezemwetterpeil yn de Jonkersleat, in sydsleat fan de Sylroede. De Jouster Sylroede is in feart yn de gemeente De Fryske Marren. De namme Jouster Sylroede jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zijlroede. De sylroede ferbynt De Jouwer mei de Noarder Alde Wei. De feart stiet yn ferbining mei de Noardbroekster Feart. De Sylroede begjint by de jachthaven fan De Jouwer en rint yn westlike rjochting. It kanaal splyt it doarp De Broek yn in noardlik en in súdlik diel. It kanaal rint by de Jouster Slûs út yn de Noarder Aldewei.
Jouster skipswerf
By it begjin fan de Sylroede leit oan de kant fan de Slachtedyk de ferneamde Jouster skipswerf fan de Jong. De skiednis fan dy werf giet yn elts gefal werom oant 1653. Yn it Frysk Skipfeartmuseum yn Snits lizze noch dokuminten fan historikus P.S. Roarda út Ljouwert fan mear as trije iuwen werom.
Destiids waarden dêr grutte houten skippen boud as koggeskippen en galjoenen. It wiene seeskippen dy't alle Europeeske wetters befarden. De seeweardige skippen farden troch de Sylroede nei de Jouster slûs en dan troch de Noarder Aldewei nei de Fryske marren en fierder.
Kolk en Hurdspytsje
It wetter tusken it sintrum fan De Jouwer en it Hurdspytsje (ek wol: Oerspitting) wurdt De Kolk neamd en rint lâns it Tolhûs, dêr't oant mids tweintichste iuw in flapbrêge wie. Der koe doe troch in skutslûs fard wurde yn it ferlingde fan De Kolk nei it Hurdspytsje. It Hurdspytsje dat by de Bantsterskâns út de Hearresleat fuortkomt, en dat lâns Nijehaske, Aldehaske en Haskerhoarne troch De Jouwer rint, en komt dan as Sylroede út yn de Noarder Aldewei. Oan it Hurdspytsje leine túnboubedriuwen en in grientefeiling. De te feilen griente waard mei boaten oanfierd.
Kalkwyk
De Kalkwyk is in feart yn de gemeente Opsterlân. De wyk rint east fan De Gordyk tusken Foksebuorren oan de Opsterlânske Kompanjonsfeart en Jobbegea.
In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.
De namme 'Kalkwyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Kalkwijk.
De Kreake
De Kreake is in delsetting benoarden Slappeterp yn de gemeente De Waadhoeke.
Kamper Feart
De Kamper Feart is in feart yn de gemeente De Fryske Marren. De feart rint tusken de Skoatterdyk en de Tsjûkemar njonken de Feandyk. De feart leit tusken de Feanpolder fan Ychten en de Polder fan Eastersee.
De namme 'Kamper Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Kampervaart.
De Kreake
De namme komt ek foar as Krake. Ek as nammen foar pleatsen: Grutte Kreake en Lytse Kreake. Krek betsjut soksawat as 'krom' of 'kom' en soe dus in bocht yn it wetter de Aldmear west hawwe kinne.
Seemyl
thumb|Berekkening fan in seemyl. In seemyl (Ingelsk: Nautical mile, ôfkoarte NM of nmi) is in lingtemjitte dy't lyk is oan 1852 meter. Dat in seemyl is langer as in (Ingelske) myl (1609,344 meter).
De seemyl wurdt as ienheid fan ôfstân brûkt yn de seefeart en de loftfeart. Ek de ôflate snelheidsmjitte knoop (seemyl yn 't oere) wurdt hjir in soad brûkt.
Lange tiid hat de lingte fan de seemyl net krekt definiearre west. De Ingelske wiskundige Richard Norwood besluet om 1635hinne de lingte fan in grutsirkel (lykas de evender of lykas alle grutsirkels dy't de lingtegraden bepale) krekt op te mjitten en stelde de wearde fan de seemyl op 1/60e fan in bôgegraad fan dizze grutsirkel, ién bôgeminút. Syn mjitting fan de ôfstân fan de Tower of London oant York, sa'n 280 kilometer, koste twa jier en siet der neffens hjoeddeiske mjitstêven mar 600 meter nêst, in fout fan 0,2%. Syn mjitting stelde de wearde fan in graad op 110,72 kilometer, wêrmei't syn seemyl op 1,845 kilometer kaam.
Letter waard yn Frankryk de grûnslach lein foar it metryk stelsel. Hjiryn waard bepaald dat de meter per definysje 1/10 000 000 diel wie fan ôfstân fan de evender oant de noardpoal, mjitten oer de meridiaan fan Parys. Los fan de lingte fan dy meridiaan krige de seemyl dêrmei de wearde fan 10 000/(60×90) = 1,851 85 kilometer. Yn 1929 waard by de International Extraordinary Hydrographic Conference te Monako de lingte fan de seemyl fêststeld op eksakt 1852 meter.
Sûnt 1983 is de meter definiearre as de ôfstân dy't ljocht yn 1/299 792 458 sekonde yn fakuüm ôfleit.
By plakbepaling op see en yn de loft wurdt meast yn seemilen rekkene. De skaalferdieling fan seekaarten is dochs al yn graden en minuten, mei in passer kin dan ienfâldich de ôfstân yn seemilen lâns de fertikale side fan de kaart ôfmjitten wurde. Net lâns de horizontale side, omdat dy bôgeminuten "koarter" wurde neigeraden men fierder by de evener wei is.
De seemyl wurdt opdield yn tsien stikken fan 185,2 meter neamd keabellingtes.
Wrâldkampioenskip reedriden froulju sprint
Medaljes
Medaljeferdieling nei persoan oant en mei 2022 (top-10 klassemint):
Poadiumplakken nei lân (oant en mei 2022)
Medaljeferdieling nei lân oant en mei 2022: (foar bygelyks Sovjet-Uny jildt it lân op momint fan it kampioenskip)
Oekraynsk
It Oekraynsk (украї́нська мо́ва, [ukrɑˈjı̽nʲsʲkɑ ˈmɔwɑ]), is in frij grutte taal yn Europa, dy't heart ta de East-Slavyske groep binnen de Slavyske talen.
Dizze taal wurdt net allinnich yn de Oekraïne sprutsen, mar ek yn Wyt-Ruslân, Moldaavje, Ruslân en in soad oare lannen. It wurdt krektas it Russysk en it Wyt-Russysk skreaun yn it Syrillysk alfabet, wêrby't it Oekraynsk inkele eigen letters brûkt.
Yn de Oekraïne wurde neist it Oekraynsk ek de talen Russysk, Krimtataarsk, Roemeensk, Hongaarsk, Bulgaarsk, Poalsk, Dútsk, Wyt-Russysk, Slowaaksk, Gryksk, Gagaûzysk en Romany sprutsen.
Yn de súdeastlike helte fan it lân oerhearsket it Russysk, yn de noardwestlike helte it Oekraynsk. Neffens de folkstelling fan 2001 soe 67,87% fan de boargers fan it lân it Oekraynsk as memmetaal sprekke en 29,74% it Russysk.
Brief oan de Galatiërs
It Brief oan de Galatiërs (ek wol skreaun as it Brief oan de Galasiërs of it Brief oan de Galaten), yn it oarspronklike Gryksk: Επιστολή προς Γαλάτες, Epistoli pros Galates, ek wol koartwei Galatiërs (of Galasiërs of Galaten) neamd, is it njoggende boek fan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. It is de fjirde fan 'e brieven, en heart ta de Brieven fan Paulus. Dat de apostel Paulus de skriuwer fan dit brief is, wurdt frijwol unanym oannommen. Galatiërs waard wierskynlik tusken 50 en 60 skreaun yn itsij de stêd Efeze, oan 'e westkust fan Lyts-Aazje, itsij yn Masedoanje, en hie as doel om 'e kristlike gemeenten yn 'e Lytsaziatyske lânstreek Galaasje op it rjochte paad te hâlden. De earste folsleine Fryske oersetting fan Galatiërs wie dy fan 'e hân fan dû. Geart Aeilco Wumkes, dy't er yn 1918 publisearre yn it tydskrift Yn Us Eigen Tael.
Oekraynsk
Yn it tsaristyske Ruslân wie it skriftlike brûken fan it Oekraynsk (dat doe offisjeel bekend stie as it "Lytsrussyske dialekt fan de Russyske taal") ferbean. Under it Sovjetbewâld krige de taal folle mear erkenning, mar bleau yn de praktyk dochs wol eftersteld by it Russysk. Nei de ûnôfhinklikheid fan de Oekraïne (1991) waard it Oekraysk as de ienige offisjele steatstaal erkend, wêrtroch't de posysje fan de taal sterk ferbettere is. Yn de praktyk hat it Russysk noch altiten in tige sterke posysje. Hast 90% fan de befolking fan de Oekraïne hat op syn minst in reedlike behearsking fan beide talen.
Brief oan de Galatiërs
Ynhâld
Paulus hie de gemeenten yn Galaasje (lykas dy yn Ikoanium, sjoch: Hannelingen 14:1-7) sels stifte, en fielde him der dêrom ferantwurdlik foar. Dizze gemeenten skine foar it meastepart út bekearde heidens bestien te hawwen, yn tsjinstelling ta guon oare ier kristlike mienskippen, dy't fierhinne opmakke wiene út kristene joaden. Nei't Paulus út Galaasje wei ôfreizge wie, moatte der guon oaren kommen wêze dy't preken dat de ferlossing inkeld troch it folgjen fan 'e Wet fan Mozes bewurkmastere wurde koe. Dizze streaming wurdt it legalisme neamd; oanhingers dêrfan woene bgl. hawwe dat kristenen har besniene en har oan 'e regels fan kousterens oangeande it itensieden holden. De Galatyske kristenen wiene dêr gefoelich foar, mar Paulus beskôge it as in ôfwikend evangeelje. Syn Brief oan de Galatiërs is dan ek in reäksje op wat hy beskôge as harren ôffalligens. left|thumb|270px|De [[apostel Paulus dy't syn brieven skriuwt, op in skilderij út 'e 16de iuw. (Yn wurklikheid diktearre Paulus syn brieven oan in slaaf.)]]
Oekraynsk
Transliteraasje
De transliteraasje fan Oekraynske nammen nei it Frysk kin sa: noat: Ь ь = it sêftteken, dat soarget foar palatalisaasje fan 'e foarôfgeande konsonant; meastal beskôge as in stomme letter, soms werjûn troch in 'j'
Brief oan de Galatiërs
Ynhâld
It Brief oan de Galatiërs kin rûchwei yn trije parten opdield wurde. Nei de ynlieding (Gal. 1:1-10) folget der in histoarysk stik (Gal. 1:11-2:21), wêryn't Paulus syn autoriteit as apostel ferdigenet en syn mei-apostel Petrus en oaren teplak set. Dan is der in learend stik (Gal. 3:1-5:14), dêr't Paulus yn oantoant dat de lju dy't it legalisme preekje dêrmei de eigenste kearn fan it evangeelje fan Jezus Kristus geweld oandogge. Hy ropt de Galatiërs op om har oan it rjochte leauwe te hâlden, en beskrobbet har om har ôffalligens. Dêrop giet er fierder mei in fermoanjend stik (Gal. 5:15-6:10), wêrby't er de leauwenden opdraacht om net inkeld har eigen strjitsje skjin te feien, mar ek oaren yn it leauwe te ûnderstypjen. Paulus beslút it brief (Gal. 6:11-18) mei in lêste warskôging en in seine.
De Lêste Mohikaan
De Lêste Mohikaan, yn it oarspronklike Ingelsk: The Last of the Mohicans (folút: The Last of the Mohicans: A Narrative of 1757), is in histoaryske roman fan 'e Amerikaanske skriuwer James Fenimore Cooper (1789-1851). It is it twadde en bekendste diel fan 'e Leatherstocking Tales-pentalogy. It ferhaal spilet yn 1757, ûnder de saneamde Frânske en Yndiaanske Oarloch, in ûnderdiel fan 'e Sânjierrige Oarloch (1756-1763) yn Jeropa, wêrby't Frankryk en Grut-Brittanje deilis rekken om 'e macht yn Noard-Amearika, en beide siden Yndiaanske stammen as bûnsgenoaten yn 'e striid behellen. It fertelt it ferhaal fan 'e beide dochters fan 'e Britske kolonel George Munro (in histoarysk persoan), dy't yn 'e wyldernis fan wat letter de steat New York wurde soe, yn 'e knipe komme tusken de stridende partijen en dêrby de ikoanyske wâldrinner Nathaniel Bumppo (oftewol Haukeach) moetsje. The Last of the Mohicans is nei alle gedachten Cooper syn meast ferneamde roman en is oant hjoed de dei ta populêr bleaun, al hawwe kritisy flaterkes yn it ferhaal oantsjutten. It boek, dat foar it earst publisearre waard yn 1826, is neitiid withoefolle kearen adaptearre ta oare media. Yn 1985 ferskynde der by de Afûk fan dit ferhaal in Frysktalige bewurking foar jongerein ûnder de titel De Lêste Mohikaan.
Brief oan de Galatiërs
Fryske oersetting
Yn 1918 publisearre dû. Geart Aeilco Wumkes yn it tydskrift Yn ús eigen tael de earste Fryske oersetting fan it Brief oan de Galatiërs. Dy fertaling makke letter diel út fan it Nije Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dat yn 1933 ferskynde en dat fan 1943 ôf sels wer ûnderdiel foarme fan 'e earste folsleine Fryske bibeloersetting. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Galatiërs waard dêrby dien troch drs. H. Dijkstra, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch perfester dr. Jelle Hendriks Brouwer.
De Lêste Mohikaan
Eftergrûn
De titel fan it boek slacht op Uncas, de soan fan Chingachgook, Haukeach (Hawkeye) syn maat. Chingachgook wurdt yn it boek beskreaun as it lêste opperhaad fan 'e Mohikanen, in Yndiaanske stamme, en Uncas wie de lêste folbloed-Mohikaan. Hoewol't de Mohikanen as folk ek hjoed de dei noch besteane, waard yn 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw, doe't Cooper syn boek skreau, algemien oannommen dat de Yndianen úteinlik totaal ferdwine soene, itsij troch mei geweld of troch sykten útrûge te wurden, itsij troch folslein assimilearre te wurden yn 'e blanke befolking. En de measte lju út dy tiid seagen dêr neat ferkeards oan.
Uncas (±1588-±1683) wie de namme fan in ferneamde sachem (opperhaad) fan 'e Mohegan, dy't in bûnsgenoat fan 'e Ingelsen wie. Troch de namme Uncas te brûken liket Cooper dus nei de Mohegan te ferwizen, dat in Yndiaansk folk is dat fan âlds yn 'e eastlike helte fan 'e Amerikaanske steat Konnetikut wennet. Lykwols, it ferhaal spilet yn 'e steat New York, dêr't de Mohegan nea taholden hawwe, mar wol in oare Yndiaanske stamme, de Mahican, wa har histoarysk wengebiet oan 'e Hudsonrivier lei. Cooper liket hjir dus twa ferskillende folken trochinoar te griemen. Yn elts gefal wurdt hjoed de dei mei de namme "Mohikanen" ferwiisd nei de Mahican, dy't yn 'e njoggentjinde iuw nei it westen ta deportearre binne en no yn 'e steat Wiskonsin libje.
Cooper brûkte as dekôr foar syn roman de Frânske en Yndiaanske Oarloch, it beslissende konflikt tusken de Frânsen en de Britten om 'e koloniale hegemony yn Noard-Amearika, dat de Britten yn 1763 yn harren foardiel besljochtsje soene, al wurdt op guon plakken yn it ferhaal foarútwiisd nei de Amerikaanske Frijheidsoarloch, dy't tweintich jier letter, yn 1776 útbrekke soe. De Frânske en Yndiaanske Oarloch wie in ûnderdiel fan 'e Sânjierrige Oarloch dy't ûnderwilens yn Jeropa útfochten waard, en dêr't suver it hiele kontinint by belutsen wie, mei Grut-Brittanje, Prusen, Hannover, Breunswyk-Wolffenbüttel, Hessen-Kassel, Schaumburg-Lippe en Portegal oan 'e iene kant, en Frankryk, Eastenryk, Ruslân, Spanje, Sweden en Saksen oan 'e oare kant. De striid yn Noard-Amearika wie dus mar in bysaak, dêr't troch net ien fan beide kanten in protte troepen foar frijmakke wurde koene. Sadwaande waard de oarloch dêre útfochten troch in minimaal oantal geregelde militêre ienheden, ûnderstipe troch út bewapene kolonisten gearstalde milysjes. Boppedat waarden troch beide siden Yndianen as bûnsgenoaten yn 'e striid behelle, dêrby gebrûk meitsjend fan 'e wrok en it âldsear dat der tusken de Yndiaanske stammen ûnderling bestie. Oan 'e kant fan 'e Britten focht it grutste part fan 'e Irokeeske Konfederaasje en fierders hiene se de Katôba en de Sjeroky as bûnsgenoaten. Oan 'e Frânske kant fochten mei de Huroanen, Abenaky, Mikmak, Odjibwa, Ottawa, Algonkin, Delawêr, Sjôny en ek de Irokeeske Kanawake-Mohôk. De oarloch waard benammentlik útfochten oan 'e grinzen fan 'e Britske koloanjes, fan Firginia yn it suden oant Nij-Skotlân yn it noarden.
Andelahuzen
Andelahuzen is in buorskip noardwest fan Burchwert yn de gemeente Wûnseradiel.
De namme komt ek foar as Andlahuis, Andlahuysen. Dit soe komme kinne fan de famyljenamme Andela of de manljusnamme Andel(e). In oare ferklearring is in ferwizing nei andel as in soarte kweldergers.
De Lêste Mohikaan
Ynhâld
Alice en Cora, de beide dochters fan kolonel Munro, binne mei Britske militêre fersterkings ûnderweis nei Fort William Henry, om harren dêr by har heit te jaan. De kolonne stiet ûnder lieding fan majoar Duncan Heyward, en omfettet ek de sjonglearaar David Gamut. Mar de gids Magua, dy't him foardocht as in Mohôk, mar eins in Huroan is, liedt harren yn in mûklaach. De Britske soldaten liede swiere ferliezen, en Magua, fan wa't kolonel Munro noch wat tegoede hat, stiet op it punt om 'e beide froulju dea te dwaan as de wâldrinner Nathaniel "Natty" Bumppo, byneamd Haukeach en ûnder de Frânsen bekend as la Longue Carabine ("it Lange Gewear"), op it toaniel ferskynt. Yn 'e mande mei syn maat Chingachgook, it opperhaad fan 'e Mohikanen, en dy syn soan Uncas wit er Magua en syn trewanten op 'e flecht te jeien en de froulju te rêden.
Om't er wit dat Magua mei gauwens mei fersterkings weromkomme sil, liedt Haukeach de susters Munro, majoar Heyward en Gamut fan it paad ôf en dwers troch it wyldlân. Nei in fûleindich gefjocht wurde se lykwols twongen om beskûl te sykjen yn in grot. Om't se dêr as rotten yn 'e fâle sitte soene, ferbergje Haukeach en de Mohikanen harren ûnderwetter yn in rivier, wylst allinnich de fjouwer Britten yn 'e grot geane en dêr al rillegau finzen nommen wurde troch de Huroanen. Underweis nei it Huroanske doarp komme Haukeach, Chingachgook en Uncas Magua-en-dy oer it mad; se deadzje de measten, mar Magua sels ûntkomt. Dêrop eskortearje Haukeach en de Mohikanen de fjouwer Britten nei Fort William Henry, dat se nettsjinsteande it belis troch de Frânsen dochs binnenglûpe kinne.
Mar as dat syn beslach kriget, wurdt de Britske kolonne bûten it fort oanfallen troch tûzenen Yndiaanske krigers. De Britten wurde sûnder ûnderskie te meitsjen finaal ôfslachte. Yn it trelit fan it bloedbad grypt Magua de beide susters Munro en fiert harren fuort dat út nei syn Huroanske doarp, hjitfolge troch David Gamut. Fjouwer dagen letter folgje Haukeach, de beide Mohikanen, majoar Heyward en kolonel Munro it spoar dat Magua syn selskip efterlitten hat. Bûten it Huroanske doarp komme se Gamut tsjin, dy't de Huroanen net doare te fermoardzjen om't se miene dat er sljochtsinnich is mei syn gesjong. Fan Gamut komme Haukeach en de oaren oan 'e weet dat Alice yn dit doarp fêstholden wurdt, wylst Cora nei in doarp fan 'e Delawêr, in eintsje fierderop, ta brocht is. Wylst Chingachgook by kolonel Munro bliuwt, dy't troch alles dat der bard is net alhiel goed richtich mear is, sette Heyward en Gamut nei it Huroanske doarp ta om Alice te befrijen, en geane Haukeach en Uncas op it Delawêr-doarp oan.
Ear't Heyward en Gamut Alice fine kinne, wurdt Uncas, dy't troch de Huroanen trappearre en finzen nommen is, it doarp ynsleept. Magua easket dat er ta de dea brocht wurde sil, en yn 'e opskuor dy't dan ûntstiet, witte Heyward, Gamut en Haukeach, dy't Uncas folge is, Alice te befrijen. Wylst Heyward it fanke fuortdraacht, keare Gamut en Haukeach werom om Uncas te rêden. Nei't dat syn beslach krigen hat, geane Haukeach, Uncas en Heyward nei it Delawêr-doarp ta, dêr't se de frijlitting fan Cora Munro easkje. Ek Magua komt dêr opdaagjen, poermâl oer it ferlies fan Alice. Hy wol no Cora fan 'e Delawêr weromhawwe en easket dat Haukeach-en-dy finzen nommen wurde. Tamemund, it opperhaad fan 'e Delawêr, dy't de koal en de geit sparje wol, beslút úteinlik dat eltsenien frij is om te gean, behalven Cora, om't dy fan Magua is. Dêrop set Magua ôf mei Cora, wylst de oaren noch trije oeren yn it doarp fêstholden wurde om him in foarsprong te jaan.
As Haukeach-en-dy risselwearje om derefteroan, komt Gamut oan yn it Delawêr-doarp mei it nijs dat Magua Cora meinommen har nei it Huroanske doarp. Haukeach-en-dy sette dêr mei help fan 'e Delawêr hinne en bringe de Huroanen swiere ferliezen ta. Mar as se it doarp ynnommen hawwe, docht bliken dat Magua mei Cora en twa fan syn trewanten útpykt is. Uncas, Haukeach en majoar Heyward efterfolgje harren troch it berchlân hinne. Cora hâldt fuort by in ôfgrûn ho en wegeret om fierder. As Uncas, dy't de oaren foarút kûgele is, dan de Huroanen oanfalt, misbeteart it alhiel en komme sawol hy as Cora om. Dêrop arrivearret Haukeach en sjit Magua dea. It boek einiget mei in wiidweidige beskriuwing fan 'e begraffenissen fan Uncas en Cora.
Histoaryske akkuratens
De legeroanfierders dy't Cooper yn syn boek neamt, de Britske generaal Daniel Webb († 1771), de Frânske generaal Louis-Joseph de Montcalm-Gozon, markys fan Saint-Veran (1712-1759) en de Ulsterskotske kolonel George Munro (eins George Monro; 1700-1757) binne allegearre histoaryske persoanen. Yn 'e maityd fan 1757 waard Munro yn Fort William Henry, yn Opper-New York, belegere troch in legermacht fan 7.000 man ûnder Montcalm. Webb stjoerde Monro op 2 augustus fersterkings yn 'e foarm fan 200 geregelde Britske soldaten en 800 man fan 'e milysje fan Massachusetts. Dat wiene de troepen dêr't Munro syn dochters yn it boek mei reizgje.
Op 3 augustus stjoerde Monro boadskippers súdoan nei Fort Edward, dêr't Webb tahold, mar dyselde wegere om noch mear fersterkings te stjoeren, mei't hy en syn 1.600 man alles wiene dat tusken de Frânsen en Albany yn stie. Op 4 augustus skreau er oan Monro dat dy mar ûnderhannelje moast om yn ruil foar in oerjefte de bêst mooglike betingsten fan 'e Frânsen los te krijen. Dizze tynge waard lykwols ûnderskept troch de Frânsen; yn Cooper syn ferhaal waard dit boadskip oerbrocht troch Haukeach doe't hy finzen nommen waard troch de fijân. Op 7 augustus stjoerde Montcalm Webb syn brief troch nei it fort, dêr't Monro tsjin dy tiid mar kwealk noch stânhâlde koe. Nei noch in dei bestookt te wêzen troch de Frânske kanonnen, hyste Monro op 'e achtste de wite flagge en stimde er deryn ta om it fort oer te jaan en mei syn troepen ôf te tsjen.
Doe't de weromlûking begûn, foel in part fan Montcalm syn Yndiaanske bûnsgenoaten, dy't lulk wiene om't har troch de gong fan saken de bút fan in plondering ûntsein wie, de Britske kolonne oan. Cooper syn ferslach fan dit foarfal en de neisleep derfan is luguber en histoarysk net botte akkuraat. In detaillearre rekonstruksje fan it barren hat oantoand dat úteinlik tusken de 69 en de 184 Britten it libben lieten, wylst likernôch 500 finzen nommen waarden.
Adaptaasjes
The Last of the Mohicans is withoefolle kearen adaptearre is ta oare media, lykas films, tillefyzjesearjes, tekenfilms, harkspullen, toaniel, opera's en stripferhalen. De measte lju sil it ferhaal fral bekend wêze fan 'e Hollywood-film The Last of the Mohicans, út 1992, mei de akteur Daniel Day-Lewis yn 'e rol fan Haukeach. Dêrby moat wol oantekene wurde dat dy film, fan regisseur Michael Mann, hiel frij mei de ferhaalstof omspringt. In diel dêrfan komt fansels troch feroarjende tiden; sa set aktrise Madeleine Stowe it personaazje fan Cora Munro del as in folle trochtaastender dame as dat Cooper har ôfskilderet.
Mar dêrnjonken binne der ek feroarings yn it ferhaal oanbrocht. Sa komt it personaazje fan David Gamut der hielendal net mear yn foar, wurdt Haukeach nea finzen nommen troch de Frânsen, en fynt de episoade mei de grot (dy't hjir efter in wetterfal pleatst is) pas plak neidat Haukeach en de Mohikanen de susters Munro by de oanfal op 'e ôftsjende Britske kolonne nei de fal fan it fort in twadde kear rêden hawwe. Fierdersoan is it yn 'e film net Cora, mar Alice dy't op 't lêst troch Magua meifierd wurdt en dan de dea fynt. Ek is it yn 'e film oan 'e ein fan it ferhaal net Haukeach, mar Chingachgook dy't wraak nimt op Magua troch him te deadzjen. Boppedat is yn 'e film fan The Last of the Mohicans in leafdesferhaal tusken Haukeach en Cora Munro makke, wylst de ûngelokkige majoar Heyward him foar harren opofferet en libben ferbrând wurdt.
Fryske oersetting
Yn 1985 ferskynde der in Frysktalige foarm fan The Last of the Mohicans by de Afûk. It wie in oersetting fan in flink ynkoarte Spaanske bewurking foar bern, ûnder de titel El Último Mohicano, yn 'e foarm fan in byldferhaal mei tekenings fan Libico Maraia. De Fryske fertaling wie fan 'e hân fan Klaas Bruinsma. It boekje heart ta in fjouwerdielige searje fan lyksoartige útjeften; de oare dielen binne: De Trije Musketiers, De Aventoeren fan Tom Sawyer en de Ivanhoe.
Kompjûter
In kompjûter is in apparaat wêrmei’t gegevens neffens formele prosedures (algoritmen) ferwurke wurde kinne. Meastal wurdt mei it wurd kompjûter in elektroanysk, digitaal apparaat bedoeld, mar der besteane ek meganyske en analoge kompjûters. Dêrneist kin in kompjûter yn ferskillende talstelsels lykas it desimale (tsientallige) of binêre (twatallige) stelsel wurkje. De hjoeddeistige kompjûters wurkje altyd yn it binêre stelsel.
De neamde prosedueres lizze fêst yn ien of mear programma's, software neamd, dy’t troch de brûker wiksele wurde kinne. Binne de programma's net ferwikselber, dan hat men it net oer in kompjûter mar oer in ‘controller’ of ‘prosessor’.
Oarspronklik waard it Ingelske wurd computer brûkt om ien oan te tsjutten dy’t komplisearre berekkenings útfierde, mei as sûnder meganyske helpmiddels – fergelykje ek de Dútske term foar kompjûter: Rechner (rekender) en de Afrikaanske en net-ynboargere Nederlânske term foar kompjûter: rekenaar. Moderne kompjûters wurde foar folle mear brûkt as allinnich wiskundige tapassings. Ek in protte administrative en finansjele taken wurde oan de kompjûter opdrûgen, it Frânske wurd foar kompjûter wie earst ‘calculateur’ of rekkender en evoluearre nei 'ordinateur', letterlik eat dat oarderet en regelmaat oanbringt.
De wittenskip dy’t tagelyk mei de ûntwikkeling fan de kompjûter ûntstie, is de ynformatika.
Kompjûters binne yn te dielen yn in oantal types. Sa binne der superkompjûters, grutte kompjûters (of mainframes), minykompjûters, desktops, laptops en lytse mobile apparaten lykas smartphones en tablets. Nei tapassing is der ek de kategory spulkompjûters.
Troch de fiergeande ferlytsing en en snelheidsfergrutting is it hieltiten faker mooglik om funksjonaliteit dy’t foahinne yn hardware oanbrocht waard softwaremjittich te ymplemintearjen. It grutte foardiel fan dy ûntwikkeling is dat efterôf funksjonaliteit teheakke wurde kin.
Yn 1980 yntrodusearre IBM syn persoanlike kompjûter: de IBM-PC. Dit yn neifolging fan eardere inisjativen, lykas de Altair 8800, Tandy TRS-80, Apple II en Commodore PET-kompjûters en de thúskompjûters. De IBM-compatible pc waard úteinlik úteinlik de standerd (mei tsjintwurdich as ienige útsûndering de Mac), neidat in soad fabrikanten de kompjûter goedkeap kloanden en sadwaande it ûntwerp standerisearren. Wyls spilet de pc yn it deistige libben fan in soad minsken in essinsjele rol.
Dokkumersk
It Dokkumersk (Dokkumersk: Dòkkumers) is in dialekt fan it Stedsk dat fan âlds sprutsen wurdt yn 'e stêd Dokkum, it haadplak fan 'e gemeente Noardeast-Fryslân. Dizze taalfoarm ûntstie yn 'e rin fan 'e sechstjinde en santjinde iuw, en is in Hollânsk dialekt mei sterke Fryske ynfloeden. It hat in protte wei fan 'e Stedske dialekten dy't yn oare Fryske stêden sprutsen wurde. Der binne soargen oer it fuortbestean fan it Dokkumersk, no't de measte stedsjers tsjintwurdich de bern Nederlânsktalich grutbringe.
Skiednis
It Dokkumersk is ûntstien yn 'e rin fan 'e sechstjinde iuw en it begjin fan 'e santjinde iuw, safolle is wol bekend, mar hoe't dat krekt yn syn wurk gien is, dat is net alhiel dúdlik. Neffens de tradisjonele teory binne it Dokkumersk en de oare Stedske dialekten ûntstien doe't hartoch Albrecht fan Saksen yn 1498 yn Fryslân de macht grypte en foar syn regear in grut tal útlânske amtners oanloek, benammentlik út Hollân wei. Dy amtners setten har nei wenjen yn 'e Fryske stêden en brochten dêr sa harren eigen taal, it Hollânsk, dat him troch de ynfloed fan it Frysk meitiid ta it Stedsk ûntjûn hawwe soe. In oare teory wol hawwe dat it Stedsk net de taal fan ymport út Hollân wie, mar fan 'e Fryske boargerij yn 'e stêden, dy't dy taal fan 'e bestjoerlike elite oernaam. Taalkundigen Reitze Jonkman en Arjen Versloot binne fan betinken dat de Stedske dialekten net troch amtners, mar troch keaplju yn Fryslân brocht binne. It is lykwols frijwol ûndwaanlik om no noch út te meitsjen hoe't it doedestiden echt om en ta gien is, mei't der gjin skreaune boarnen út 'e begjintiid fan it Dokkumersk oerlevere binne.
Oant djip yn 'e njoggentjinde iuw wie it Dokkumersk yn Dokkum de taal fan 'e begoedige boargerij, en hie it in folle hegere maatskiplike status as it Frysk. Pas tsjin it begjin fan 'e tweintichste iuw begûn men it te sjen as in breklike fariant fan it Standertnederlânsk. Doe ferwaard it ta it dialekt fan 'e legere sosjale fermiddens, wylst de stedselite oergie op it Nederlânsk. Ek it Frysk krige fan dy tiid ôf wer in hegere status as it Stedsk, dat lju dy't yn 'e tweintichste iuw fan it omlizzende plattelân nei Dokkum ta ferfearen, giene yn 'e stêd faak troch mei Frysk te praten, of oars namen se it Nederlânsk oer. Yn eardere tiden pasten sokken har yn 'e stêd ornaris oan 'e dêr besteande taalsitewaasje oan en begûnen se Dokkumersk te praten.
Yn 2019 waard it Genoatskip foar it Gebrûk fan it Dokkumersk (Genoatskap foar ut Gebrúk fan ut Dòkkumers) oprjochte, in organisaasje dy't him ynset foar it behâld fan it Dokkumersk. Yn novimber 2022 brocht it Genoatskip de oersetting nei it Dokkumersk út fan it jongesboek Siderius, de Granaet, fan Abe Brouwer. It boek wie fertaald troch Warner B. Banga, ien fan 'e foaroanlju fan it Genoatskip. Behalven dat mei de útjefte besocht waard it Dokkumersk libben te hâlden en/of ûnder de oandacht te bringen by de Dokkumer bern, spile de oersetting ek in wichtige rol by it standerdisearjen fan 'e stavering fan it Dokkumersk troch de leden fan it Genoatskip.
Taaleigenskippen
It Dokkumersk ferskilt net sa'n mâle soad fan 'e oare Stedske dialekten. Wol is der in sterkere ynfloed fan it Frysk yn te bespeuren, en dêrmei liket it sterk op it Kollumersk, út it doarp Kollum, dat ek in sterke Fryske ynfloed ûndergien hat. In foarbyld fan sokke Fryske ynfloeden is bygelyks dat yn it Dokkumersk as iennichste Stedske dialekt it taalkundige ferskynsel brekking foarkomt (al is dat mar sporadysk). By telwurden tusken tolve en tweintich mei yn it Dokkumersk njonken de foarm op -tien, lykas yn 'e oare Stedske dialekten, ek de (Fryske) foarm op -tjin brûkt wurde. Ek komt ûnder de âldere generaasje de meartalsfoarm stjinnen foar stien ("stien") foar, dy't kwa útspraak oerienkomt mei it Fryske "stiennen".
Fierders is in wurd as sòp ("sop") yn it Dokkumersk krekt as yn it Frysk ûnsidich: ut sòp ("it sop"; Ned.: de soep). En de enklityske foarm fan it manlik persoanlik foarnamwurd yn 'e trêde persoan inkeltal is yn it Dokkumersk krekt as yn it Frysk er, wylst de oare Stedske dialekten dêrfoar y hawwe, fan it Nederlânske ie. Foarbyld: Het er wel wat teugen jou seid? ("Hat er wol wat tsjin dy sein?"; Ned.: Heeft-ie wel iets tegen jou gezegd?).
Harry Reijnders
H.C.H. (Harry) Reijnders (Meerssen, 1954) is in Nederlânske arsjitekt dy 't benammen bekend wurden is as arsjitekt fan de Nederlandse Spoorwegen yn de jierren 80 en 90, dêr't er in pear opfallende ûntwerpen yn makke.
Dokkumersk
Tal sprekkers
Oangeande it sprekkerstal fan it Dokkumersk binne gjin sekuere sifers bekend, mar dochs is it wol mooglik om ta in rûge skatting te kommen. De Bosatlas van Fryslân (2009) jout nammentlik oan dat yn 'e gemeente Dongeradiel troch 6% fan 'e befolking Stedsk sprutsen wurdt. Mei in gemeentlike befolking fan (neffens deselde boarne) 24.694 minsken, komt dat út op in oantal fan 1.482 Stedsktaligen yn Dongeradiel. Om't Dokkum it iennichste Stedsktalige plak yn 'e gemeente en de hiele Noardhoeke is, soe men derfan útgean kinne dat it dêrby foar de oergrutte mearderheid om Dokkumersksprekkers giet.
Dêrby moat lykwols oantekene wurde dat Dokkum hielendal oan 'e súdlike râne fan Dongeradiel leit, tsjin 'e grins fan Dantumadiel oan. Dus as der stedsjers út Dokkum oer it plattelân fan Dongeradiel ferspraat libje, dan sil dat mei Dantumadiel grif net oars wêze. Neffens De Bosatlas van Fryslân telt Dantumadiel 582 Stedsksprekkers. As men derfan útgiet dat sprekkers fan oare Stedske dialekten dy't har yn 'e Noardhoeke nei wenjen set hawwe en Dokkumersksprekkers dy't oer oare dielen fan 'e provinsje útflein binne, inoar min ofte mear yn lykwicht hâlde, dan liket in totaal oantal Dokkumersksprekkers fan om 'e 2.000 hinne in net ûnwierskynlike skatting te wêzen. Dêrby moat wol oantekene wurde dat it benammen om âldere stedsjers giet, mei't it meastepart fan 'e jongerein de eigen taal net folle mear brûkt. It sprekkerstal fan it Dokkumersk nimt sadwaande stadichoan ôf.
Harry Reijnders
Karriêre
Reijnders kaam yn 1983 yn tsjinst by it arsjitekteburo fan de NS dat laat waard troch Koen van der Gaast. Mei kollega-arsjitekten Peter Kilsdonk en Rob Steenhuis wurke er oan de nije generaasje stasjons fan de jierren 80, dêr 't in soad stiel en glês yn ferwurke waard. Yn dy perioade ûntwurp er ûnder oare it stasjonsgebou fan Amsterdam Sloterdijk (1986).
Yn 1993 en 1996 folgen efterelkoar de stasjons Rotterdam Blaak en Leiden Sintraal. Mei yngong fan 1 jannewaris 1997 folge Reijnders Cees Douma op as NS-boumaster. Dy funksje ferfolle er oan oant april 1998, wêrnei't er NS fanwegen "net te oerbrêgjen ferskillen fan opfettings" ferliet.
Hoewol't er net mear direkt belutsen by de spoarwegarchitektuer wie, fielde Reijnders him noch bot ferbûn oan syn ûntwerpen, sa't bliken die út syn ferset tsjin ferbouwingsplannen foar stasjon Leiden Sintraal yn 2008, sûnder de ferplichte boufergunning.
Geesje Woudstra
Geesje Woudstra (letter Geesje Mink-Woudstra; Dunegea, 24 april 1911 - 1971), wie in Fryske koartebaanrydster. Wûn yn de winter fan 1928-1929 foar mear as f 2000,- oan jild en in soad medaljes en keunstfoarwerpen. Ek letter noch faak yn de baan. Yn 1941 wûn se de Alvemarretocht oer 100 km, mar de priis waard net útrikt troch in falske start.
Prizen en redens fan har wurde bewarre yn it Frysk Skipfeart Museum.
Fêreu-eilannen
Der binne seekaarten út de sechstjinde en santjinde iuw mei de Fêreu-eilannen as ien grut eilân mei de namme Frislân, men hat noch gjin ferbân lizze kind mei de namme "Fryslân".
Geografy
De heechste berch fan de eilannegroep is Slættaratindur mei 882 meter. Der binne 18 eilannen dêr't 17 fan bewenne binne. It grutste eilân, Streymoy, is mei in brêge ferbûn mei it op ien nei grutste eilân, Eysturoy. thumb|left|250px|Kaart fan 'e Fêreu-eilannen.
Brusselsk Haadstedsk Gewest
It Brusselsk Haadstedsk Gewest (Frânsk: Région Bruxelles-Capitale, Nederlânsk: Brussels Hoofdstedelijk Gewest), ornaris Brussel (Frânsk: Bruxelles, Nederlânsk: Brussel) neamd, is sûnt 1989 ien fan de trije gewesten fan Belgje, dy't út 19 gemeenten bestiet wêrûnder de stêd Brussel, de haadstêd fan Belgje. It Brusselsk Haadstedsk Gewest leit yn it midden fan Belgje en is part fan de Flaamske Mienskip en de Frânske Mienskip, dochs is ûnôfhinklik fan it Flaamsk Gewest, dêr't er in enklave yn foarmet, en it Waalsk Gewest.
Fêreu-eilannen
Geografy
It achttjinde, ûnbewenne eilân is Lítla Dímun.
Brusselsk Haadstedsk Gewest
It Brusselsk Haadstedsk Gewest hat 1.233.793 ynwenners (1 april 2022) op in oerflak fan 161 km². De Stedsregio Brussel, dy't oer de grinzen fan it gewest rint hat likernôch 1,8 miljoen ynwenners.
Fêreu-eilannen
Demografy
Der wenje likernôch 48.000 minsken op 'e ûnderskate eilannen. De measte minsken, sa'n 92%, komme fan 'e Fêreu-eilannen sels. Oare groepen binne Denen, Yslanners en Grienlanners. Noaren en Poalen binne der ek op 'e eilannen. Sa'n 44.000 minsken op de eilannen prate it Fêreusk, en de op ien nei grutste taal is it Deensk.
Brusselsk Haadstedsk Gewest
Namme
De namme Brussel komt fan it Aldnederfrankyske bruoc (broek/sompe) en sella (wenplak), dus "wenplak yn/by de sompe", dat yn it Midnederlânsk evoluearre de namme ta Bruesele, Brussele, Bruxel ta it hjoeddeistige Brussel. De namme komt foar it earst om 1000 hinne yn it Latyn as Brosella. Yn it Frânsk is de namme Bruxelles, dy't noch hieltyd tichteby it oarspronklike Bruocsella is. De nammen fan de oare gemeenten fan it Brusselsk Haadstedsk Gewest hawwe allegear in Nederlânske oarsprong.
Skiednis
thumb|It Stedhûs fan Brussel thumb|Rue de la Loi/Wetstraat, ien fan de wichtichste strjitten fan it gewest Brussel ûntstie yn 976 en mooglik stifte troch hartoch Karel fan Nederloataringen nei't in nustje doarpen oaninoar fêstwoeksen binne en dêr in boarch op ien fan de trije eilannen yn de rivier de Senne boud waard.
Brussel krige yn 1229 stedsrjochten fan hartoch Hindrik I fan Brabân. Fan de trettjinde oant en mei de achttjinde iuw foel it gebiet om Brussel hinne ûnder de stedsfrijheden fan de stêd, itjinge de Kûpe fan Brussel (Kuip van Brussel, âlde stavering: Kuype) neamd waard. De omlizzende doarpen en plakken dy't ûnder de Kûpe foelen, foelen ûnder de jurisdiksje fan de stêd Brussel en foarmen in politike, ekonomyske en juridyske ienheid mei de stêd. Guon plakken fan it hjoeedeistige Gewest foelen net ûnder de Kûpe, mar foelen ûnder it rjocht fan Ukkel. Brussel waard ien fan de wichtichste stêden fan it hartochdom Brabân en letter de haadstêd fan de Boergondyske, Habsburchske en Súdlike Nederlannen.
Yn de Frânske tiid waarden de stedsfrijheden ôfskaft en waard de stêd Brussel in gemeente, waans jurisdiksje net fierder gie as de stedsgrinzen fan de Fiifhoeke, de foarm fan it âlde sintrum. De omlizzende plakken waarden selsstannige gemeenten. Dêrtroch rûn Brussel in soad belestingsynkommen mis. Nei de Frânske tiid kaam Brussel by it Feriene Keninkryk fan de Nederlannen dêr't er tegearre mei De Haach it sit fan de oerheid waard. Nei de Belgyske ûnôfhinklikens yn 1831 waard Brussel de haadstêd fan de nije Belgyske steat. Dêrnei wiene der grutte útwreidings fan Brussel en kaam de yndustrialisaasje ek al gau op gong. Nei de ûnôfhinklikens wie der troch ynmingen fan de oerheid in grutte ynstream fan Waalske amtners en Frânske flechtelingen, benammen revolúsjonêren. It Frânsk waard de iennige bestjoerstaal yn Belgje nei de ûnôfhinklikens. Brussel wie ynearsten in Nederlânsktalige stêd dêr't in pleatslik Brabânsk dialekt, it Brusselsk, sprutsen waard. De Frânsktalige ynkommers wiene benammen fan de hegere stân en de adel, dy't it stimrjocht hiene en twongen harren taal op te kringen. Dêr ûntstie njonken taaldiskriminaasje ek diskriminaasje op sosjaal mêd. Troch de yndustrialisaasje ûntstie der ek in grutte legere arbeidersklasse. It ferfrânskjen fan Brussel naam hieltyd ta, dochs kamen de Frânsktaligen pas yn de mearderheid yn it midden fan de tweintichste iuw.
Mank dy evolúsje woeks ek it haadstedsk gebiet. Yn de iere njoggentjinde iuw wiene der mar seis gemeenten om de haadstêd hinne. Doe't it ferstedskjen en ferfrânskjen tanamen, waarden omlizzende gemeenten anneksearre. Dat barde by de tsienjierlikse taletellings, wannear't it tal Frânsktaligen en twataligen boppe in beskate grins kaam, waard dy belutsen gemeente by it haadstedsk gebiet foege.
Sûnt de 1960-er jierren waard Brussel de facto de haadstêd fan de Jeropeeske Mienskip en letter de Jeropeeske Uny. Dêrtroch kamen der nije stêdeboukundige projekten op gong. Gânse wiken waarden platskood en meitsje plak foar grutte kantoargebouwen, it Manhattanprojekt. Dat arsitektureel fersoberjen wurdt wol "Brusselisearring" neamd.
Nei de Twadde Wrâldkriich wie der stadichoan ferlet fan in haadstedsk bestjoer ek omreden de oanhâldende taalstriid yn Belgje. Yn 1970 waarden de Flaamske en Frânske kultuermienskippen oprjochte. Yn 1971 waard de Brusselske Agglomeraasjerie oprjochte. Dy rie wie in publyk orgaan mei gewestlik foech oer de 19 Brusselske gemeenten en wie ornearre om de ôfwêzigens fan in eigen Brusselsk gewest op te fangen. It oprjochtsjen fan de rie op 26 july 1971 stie yn it ramt oangeande agglomeraasjes en federaasjes fan Belgyske gemeenten. Om't oare grutte stêden troch de jierren hinne omlizzende gemeenten anneksearre hiene, wie dat by Brussel net it gefal. De gemeente Brussel hie yn de 1920-er jierren wol buorgemeenten yn it easten en noarden anneksearre lykas Haren, Laken en Neder-Over-Heembeek, mar dêr bleau it by. De oare gemeenten fan de Brusselske agglomeraasje bleaune selsstannige gemeenten. Sadwaande waard de Agglomeraasjerie oprjochte.
Dy Agglomeraasjerie waard yn 1989 lykwols ferfongen troch it oprjochtsjen fan it Brusselsk Haadstedsk Gewest op 18 juny dat jiers, tsien jier nei't it Flaamsk Gewest en it Waalsk Gewest oprjochte waarden. It Brusselsk Haadstedsk Gewest krige in eigen parlemint en regear, lykas de oare twa gewesten. Dêrby waard in regeling troffen oangeande it beskermjen fan de Flaamske minderheid dy't likernôch 20% fan de befolking beslacht. It Haadstedsk Gewest waard offisjeel twatalich, dy't lykas de federale oerheid út like folle Nederlânsktalige as Frânsktalige ministers besteane.
De Flaamske Mienskip en Frânske Mienskip hawwe lywols al foech oer it Brusselsk Gewest, sa as bygelyks op it mêd fan kultuer. Foar de Flaamske Mienskip hat de Flaamske Mienskipskommisje (VGC) en foar de Frânske Mienskip hat it COCOF it foech. Foar guon saken is der de Mienskiplike Mienskipskommisje.
De hjoeddeisstige ynstitúsjonele regeling foar it Brusselsk Haadstedsk Gewest is de oerienkomst fan ferskate steatsherfoarmings, dêr't de Frânsktaligen by besykje wolle en meitsje Brussel in folweardich gewest, wylst de Flamingen Brussel mear sjogge as in legere bestjoersfoarm, sa as in opwurdearre agglomeraasje as provinsje of ien stêd, dus in fúzje fan de 19 gemeenten. De juridyske status fan it Brusselsk gewest is justjes oars as dy fan it Flaamsk en Waalsk gewest.
Geografy
Brussel leit op it Brabânsk Plato rûchwei yn it noardmidden fan Belgje, 110 km fan de kust, 180 km fan it súdlikste punt fan Belgje, 45 km súdlik fan Antwerpen en 50 km noardlik fan Charleroi. De trochsneed hichte is 57 meter boppe seenivo, mei it leechste punt fan 9,4 meter by, de hast folslein oerkape Senne, dy't troch it gewest fan súd nei noard rint, oant it heechste punt fan 148 meter yn it Soaniënwâld. Njonken de Senne, soargje syn sydrivieren de Maalbeek en de Woluwe yn it easten fan it gewest foar grutte hichteferskillen. Wâlden, parken en lânbougrûn foarmje likernôch 20% fan it totaal oerflak, dêr't wâlden konsintrearre binne yn it súdeasten, wylst in bytsje greide en ikkerlân yn it westen by Anderlecht is. Fierder is al it oare grûn beboud geiet.