cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paul Christiaan Bos
Yn syn gymnasiumtiid koed er him net fine yn it oanbod fan de keunstakademy's en begûn thús yn Soest as autodidakt oan jierrenlange eksperiminten mei materialen en techniken dy't er kombinearre mei stúdzje fan de âlde masters. De skilder en etser bestudearre de âlde masters en benammen Jan van Eijck (1390-1442) wie in boarne fan ynspiraasje. Ek syn skilderjen is like ambachtlik as dat fan de âlde master. De iene laach (sels oanmakke) oaljeferve oer de oare jout in djippe yntinsiteit. Syn technyk en materiaalbehearsking brûkt er by grafyske techniken, oaljeferve of tempera, guasj en akwarel, mar ek potlead, pastel en sulverstift. Troch de ljochtwurking dy't er tapast wurdt er ek wol de 'Moderne Rembrandt' neamd. Mei in soad geduld tekenet er perfeksjonearre beammen, blommen en bisten. De detaillearre eleminten en lânskippen dogge bytiden surrealistysk oan. Der hinget benammen yn syn iere wurk wat in mearkeëftige sfear. De wrâld is hast te moai om wier te wêzen. Syn lettere wurk bestiet faker út lânskippen, wêrûnder stikjes Fryslân. Sa skildere er in feart troch in doarp yn It Bilt en de poarte fan Koarnjum. Bos skildere boppedat in soad portretten. Syn earste skilderingen binne minder 'glêd' as de lettere wurken. Der binne wurken by dy't hast wat pop-art-eftich oandogge. Syn wurk wie te sjen yn galery Noardvleugel Fogelsanghstate yn Feankleaster en yn galery De Phoenix yn Ljouwert. Paul Christiaan is auteur fan it boek Verwonderd zien: van Paul Christiaan Bos, schilder en etser
Truerd (Wommels)
Truerd is in buorskip yn de himrik fan Wjelsryp yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as Zate Truurd, Truyerd, Triuord en Trwrd. 'Triu' soe komme kinne fan it Aldfryske 'beam'.
Pannoanje
250px|thumb|Pannoonje yn it [[Romeinske Ryk]] Pannoanje (Latyn: Pannonia) wie in Romeinske provinsje. It gebiet waard oan de westkant troch de Alpen en oan de noard- en eastkant troch de Donau begrinze. It komt om-ende-by oerien mei it tsjintwurdige West-Hongarije, Eastenryk en de streek tusken de Drava en de Sava, (Slavoonje yn it tsjintwurdige Kroaasje plus oangrinzende gebieten yn Sloveenje en Servje).
De Romeinske oermastering
De Romeinen hawwe it gebiet ferneamd nei de oarspronklike bewenners, de Pannoanjers (Pannonii), in Illyrysk folk, dat in protte beynfloede wie troch Keltyske stammen der omhinne.
Yn 6|6 n.Kr. kamen de Pannoanjers yn opstân ûnder twa lieders dy't beide Bato hieten. De opstân wurdt de grutte Pannoanyske Opstân neamd en duorre trije jier. Der waard swier fjochte en de opstannelingen koenen pas ferslein wurde nei in hurde kampanje troch it leger, oanfierd troch Tiberius en Germanikus.
Nei de oerwinning waard Illyricum yn 9|9 n.Kr. opdield yn twa parten: de provinciae Pannonia en Dalmatia, dy’t beide troch in lânfâd fan konsulêre stân beheard waard. De fermoedlike reden wie de oanwêzigens fan in grut leger fan sân legioenen. Keizer Augustus woe net dat ien gûverneur hjir kontrôle oer hie.
Ein fan de Romeinske tiid
Fan de 4e iuw ôf krige de regio te meitsjen mei ynfallen fan Germaanske folken. Yn 340 waard oan de Fandalen tastimming jûn om harren yn it Romeinske Ryk te festigjen. As bûsmaten (foederaty) fan de Romeinen krige sy lân yn Pannoanje tawiisd en ferbleaunen dêr oant sy om 400 hinne yn opstân kamen. Troch de Romeinske Generaal Stilicho waard kampagnje tsjin de Fandalen fierd en hy ferdreau harren út it Ryk.
By de ynfallen troch Hunnen yn it begjin fan de 5de iuw waard it gebiet troch keizer Theodosius II ôfstien (433). Nei de dea fan harren leider, Attila yn 453, nommen de Ostrogoaten (ûnder lieding fan Diderik de Grutte) it gebiet oer, tagelyk mei de Gepiden en de Longobarden.
Lykwols einige hjirmei net de rige ynfallen. De Avaren, in fan oarsprong mingd, benammen Turks-Mongoalsk nomadenfolk, besette fan 568 ôf Pannoanje en de Grutte Hongaarske Leechflakte eastlik fan de Donau, en stiften der it Avaarske Ryk. Fan 895 ôf waard it gebiet oernomd troch de Hongaren.
3 Henoch
3 Henoch, ek wol bekend as it Boek fan de Paleizen, it Boek fan Rabbyn Ismael de Hegepreester of de Iepenbiering fan Metatron, is in algemien as apokryf beskôge religieus joadsk geskrift, besibbe oan it Alde Testamint fan 'e Bibel. De tekst sels hâldt út dat it yn 'e twadde iuw skreaun is troch de joadske rabbyn Ishmael ben Elisha, dy't hegepreester wurden wêze soe nei syn fizioenen fan in opnimming yn 'e himel, tusken 90 en 130. Mei't it boek net fierder weromfûn wurde kin as yn 'e fyfde iuw, binne moderne bibelwittenskippers fan tinken dat it hjir giet om in pseudepigrafyske taskriuwing. 3 Henoch, dat nei alle gedachten oarspronklik yn it Hebriuwsk skreaun is, behannelet benammentlik de himelfeart fan 'e bibelske persoan Henoch, de oerpake fan Noäch, dy't yn Genesis 5:21-24 neamd wurdt, en dy syn transformaasje ta de ingel Metatron. Dit geskrift moat net betize wurde mei de boeken 1 Henoch en 2 Henoch.
Soen fan Grins
De Soen fan Grins of Frede fan Grins, sletten op 1 febrewaris 1422, wie in fredesferdrach dêr't it skeel tusken de Skieringers, dy't op dat stuit stipe waarden troch de greve fan Hollân, Jan fan Beieren, en de Fetkeapers, stipe troch Okko II tom Brok en de stêd Grins, tydlik by besljochte waard.
De greven fan Hollân meitsje al iuwenlang oanspraak op de hearlikheid oer Fryslân. Fryslân soe harren yn lien jûn wêze troch de Dútske keizer. Dêrby ferstiene hja ûnder Fryslân net allinne de hjoeddeistige provinsje Fryslân, mar teminsten ek de Ommelannen yn Grinslân.
Oan de ein fan de 14e iuw ûntwikkelen harren ek in Fryslân saneamde partijrûzjes. Beide partijen, yn Fryslân en Grinslân bekend as Skieringers en Fetkeapers, kenne mar amper in fêste gearstalling, stipe waard maklik ferliend, mar krekt sa maklik ek wer ynlutsen. Wat de oanlieding foar de oplôgjende striid presys west hat, is dreech te efterheljen.
Yn de ûnrêst dy't dêrfan it gefolch wie seach Albrecht fan Beieren in goede mooglikheid om syn rjochten yn Fryslân te effektuearjen. Tagelyk ûntstie yn East-Fryslân de kern fan lânseigen greefskip mei de opkomst fan it geslacht To Broke. Ek dy seagen mooglikheden yn de ûnrêst. It gefolch wie dat Fryslân en Grinslân it striidtoaniel waarden fan felle rûzjes tusken hieltyd wikseljende koalysjes. Ta in dúdlike oerwinning fan ien fan de beide partijen kaam it lykwols net.
Mei it fredesferdrach kaam der foarearst in ein oan de striid. Yn it ferdrach wurdt de De Lauwers neamd as westgrins fan it gebiet dêr't de hearlikheid fan Jan fan Beieren troch Tom Broke oer erkend wurdt. Dêrnei bleau it yn de Ommelannen relatyf rêstich, yn Fryslân bewesten de Lauwers lôge de striid al gau wer yn alle fûlens op.
Hobbe Baerdt fan Sminia (1797-1858)
Jonkhear Hobbe Baerdt fan Sminia (Ljouwert, 30 septimber 1797 - Burgum, 25 july 1858) wie grytman fan Tytsjerksteradiel tusken 1823 en 1858. Soan fan Hector van Sminia en Wiskje van Haersma. Troude op 15 juny 1823 op It Hearrenfean mei Wiskje Coehoorn fan Scheltinga, dy't him oerlibje soe.
Gie nei it gymnasium yn Ljouwert en waard 7 novimber 1815 yn Grins as studint yn de rjochten ynskreaun. Waard doctor yn de beide rjochten op 19 juny 1821 op proefskrift De pactis (1821). Dêrnei lid fan it Ridderskip, al gau fan de Steaten fan Fryslân en waard 18 febrewaris 1823 beneamd ta grytman fan Tytsjerksteradiel. Fan syn seis bern ferstoar Hector Willem Livius, syn ienige soan, yn 1863 as studint yn Grins; de widdo stoar yn 1879. Hobbe's betoerpake wie de earste dy't de efternamme fan syn mem Anna Maria fan Baerdt oan syn famyljenamme taheakke. Dizze Hobbe Baerdt fan Sminia (1655) kocht yn 1681 de bûtenpleats De Klinze.
Skriuwer
Mei as fersêfting fan húslik leed sette hy him al gau oan it ûndersyk fan de Fryske skiednis. As earste delslach dêrfan publisearre hy Geschiedenis fan de onlusten tusschen de Schieringers en Vetkoopers in Vriesland, troch A.v.H. (Ljouwert, 1827). Geregeld ge hy dêrnei troch mei in ferskate periodiken stúdzjes te publisearjen.Mar syn wichtichste arbeid waard dêrnei de tarieding fan syn grutste wurk, de Nieuwe naamlijst van grietmannen van de vroegste tijden af tot het jaar 1795, met eenige geschiedkundige aanteekeningen (Ljouwert 1837). Jierren dêrnei joech Van Sminia in ferfolch, ûnder de titel Naamlijst van de grietmannen, die van 1816 tot 1851 hoofden van de gemeenten ten platten lande in Friesland zijn geweest (Ljouwert, 1851). Yn 1840 wie hy lid fan de Dûbele Keamer; op dat stuit waard hy boppedat beneamd as kurator fan it Ateneum yn Frjentsjer, dat er oant de opheffing fan dizze ynstelling yn 1842 dwaan soe. Oer de skiednis fan syn gritenij joech hy út ''Wandelingen van mijnen oud-oom den opzigter door een gedeelte van de provincie Friesland; bevattende eene plaatselijke en geschiedkundige beschrijving van de werkzaamheden der grietenij Tietjerksteradeel. Uit de nagelaten papieren van eenen Dorpspredikant, bijeenverzameld door H. van Rollema'' (Ljouwert, 1841).
Fan Baerdt hat in soad Fryske boeken en artikels oer de Fryske skiednis skreaun:
Strjitten yn Aldemardum
De Strjitten fan Aldemardum:
Boerum
Boerum (Frysk en Kollumerlânsk; Nederlânsk en offisjeel: Burum) is in doarp yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Boerum leit noardwestlik fan Fisfliet, súdwestlik fan Pietersyl, eastlik fan Augsbuert-Lytsewâld en besuden Warfstermûne. De doarpskearn fan Boerum leit oan de Kleasterwei, Hearestrjitte, Doctor Meihuizenstrjitte en Beijenstrjitte om de terp fan Boerum.
De buorskippen De Kegen en Skernehuzen hearre ek by Boerum. Earder hearde Warfstermûne ek by Boerum mar dat is al in tiid in selsstannich doarp.
Boerum hat  ynwenners.
Skiednis
Boerum is in terpdoarp, yn de betide midsiuwen ûntstien op in kwelderwâl. It doarp waard yn 1408 foar it earste neamd yn in oarkonde, dêr't yn stiet dat de Boerumers de tsjerke oerdroegen oan de abt fan it kleaster Jeruzalem yn Gerkeskleaster. It wurdt dan Burum neamd, de troch de mûntsen ferlatynske foarm fan "de buorren".
Boerum hearde oant de gemeentlike weryndieling yn 2019 by de gemeente Kollumerlân.
It frouljuskleaster Galilea
Yn 1204 stifte it sistersjenzer kleaster Jeruzalem it frouljuskleaster Galilea besuden Boerum. Dat wie ornearre foar "gewoane" froulju. It kleaster hie in hechte bân mei it doarp. Sa wie bygelyks de prior faak ek pastoar fan Boerum. Yn 1479 kaam der in skieding tusken it besit fan Jeruzalem en Galilea. Galilea krige 720 pûnsmiet lân. Dat besit wreide him troch lettere skinkings fierder út.
Mei de reformaasje yn 1580 ferfoel it besit oan de Steaten fan Fryslân. Sa stadichoan waard it kleaster ôfbrutsen. Doe't der yn 1585 in skâns oanlein wurde moast yn Muntsjesyl, waard wat noch oer wie dêrfoar brûkt. Op it plak dêr't it kleaster stien hat, Fryske Strjitwei 1-3 oan de súdkant fan de dyk, leit no in monumintale kop-hals-romppleats út lukernôch 1905.
It kleasterbesit bestie út 24 pleatsen mei yn 't gehiel 1.180 pûnsmiet lân. Om de safolle tiid ferkochten de Steaten der nei 1600 wer in part fan. Wol moasten de keapers fan dat lân mei-inoar it traktemint fan de dûmny opbringe en de tsjerke en de skoalle ûnderhâlde. In protte fan it besit kaam yn hannen fan Sjouck van Fogelsangh, dy't fan harsels in Donia wie.
De tsjerken
thumb|left|De Terptsjerke De Terptsjerke waard yn 1784 boud. De preekstoel mei moai houtfykwurk is fan 1754. Ek hat de tsjerke hearebanken; de moaiste dêrfan is faaks dy fan de famylje Fogelsangh. Op it tsjerkhôf is yn 1969 de op 'e nij fûne rjochtstien werom set. De abt fan Gerkeskleaster beneamde de doarpsrjochter. Der waard rjocht sprutsen yn de iepenloft op it wijde tsjerkhôf. In tinkstien yn de tsjerkemuorre ferwiist dêrnei. Foar de tsjerke oer stiet de yn 1878 yn eklektyske styl boude pastorij, in middengonghûs. thumb|De eardere grifformearde skoalle
De grifformearde tsjerke út 1895 is in ienfâldige sealtsjerke. De grifformearde gemeente fan it doarp is lykwols âlder; dy waard nei de Ofskieding fan 1834 yn 1835 persoanlik troch Hendrik de Cock stichte as earste grifformearde tsjerkemienskip fan Nederlân.
De mûne Windlust
thumb|Windlust
Njonken de tsjerketoer falt by it doarpsoansjen benammen de mûne op. Op it plak fan  Windlust út 1787, de tsjintwurdige mûne twa kilometer nei it súdwesten oan de Grinzer Strjitwei, waard yn 1694 al in mûne neamd. De nôt- en pelmûne Windlust sels datearret út 1787.
Stef de Haas
Drs. Stef de Haas (folút: Stephanus Johannus Martinus Maria de Haas; Apeldoorn, 30 july 1933 – Boalsert, 13 septimber 2015) wie in Frysk ûnderwizer en lokaal politikus fan Nederlânsk komôf, dy't yn 'e jierren tachtich geregeldwei yn it nijs kaam troch syn rol yn 'e Boalserter gemeenteried en de pleatslike ôfdieling fan de PvdA.
Boerum
De mûne Windlust
Yn 1997 ferkocht de lêste partikuliere eigner de mûne oan de doetiidske gemeente Kollumerlân en de mûne kaam doe yn behear fan de monumintekommisje fan de gemeente. Yn 1999/2000 waard de mûne restaurearre en mealree makke. Sûnt 6 maaie 2000 wurket de mûne wer mei frijwillige mûnders. Der is in bân ûntstien mei de mûne "De Immigrant" yn Fulton, (Illinois (steat)|) yn de Feriene Steaten. Op 8 april 2012 baarnde de mûne ôf en yn 2014 folge weropbou. Stichting Erfgoed Kollumerland & Nieuwkruisland krewearre mei súkses dat de nije mûne op 6 oktober 2014 wer de status fan momumint krige.
Stef de Haas
Libben en karriêre
De Haas waard yn 1933 berne yn Apeldoarn, yn in roomsk gesin. Hy studearre sosjografy oan 'e Universiteit fan Amsterdam. Mids jierren sechstich sette er him nei wenjen yn Boalsert, dêr't er fan 1965 oant 1998 wurksum wie as dosint ierdrykskunde. Hy begûn oan it Jan Brugmankolleezje, dat mids jierren tachtich fanwegen in fúzje syn namme feroare yn 'e Roomsk-Katolike Skoallemienskip "Titus Brandsma". Yn 'e twadde helte fan 'e jierren njoggentich feroare de skoalle troch in nije fúzje fannijs fan namme, en kaam it it Marne Kolleezje te hjitten.
Boerum
It Greate Ear
left|250px|thumb|it grûnstasjon by Boerum Boerum is benammen ek bekend fanwege It Greate Ear, in grûnstasjon foar satellytkommunikaasje, likernôch in kilometer noardwest fan it doarp oan de ein fan de Wytsmawei. It waard yn 1962 boud troch de PTT, en de satellytkommunikaasjeteleskoop dêr krige doe yn de folksmûle de namme "it grutte ear". It tal teleskopen is groeid, mar it hjoeddeiske stasjon, yn besit fan Xantic B.V, in gearwurkingsferbân fan Austraalje, Noarwegen en Nederlân, fiert de namme no ek offisjeel. Op it stasjon wurdt it satellytferkear ûntfongen dat dan fia kabels fierder ferstjoerd wurdt nei de klanten. Njonken de gearwurkende lannen meitsje ek omlizzende lannen gebrûk fan it stasjon, dat tegearre mei de tsjinhinger yn Perth (Austraalje) hast elts punt boppe de ierde dekt.
Stef de Haas
Libben en karriêre
As lid fan 'e pleatslike ôfdieling fan 'e PvdA wie De Haas njonken syn wurk ek aktyf yn 'e gemeentlike polityk. Yn 1974 waard er mei foarkarsstimmen yn 'e Boalserter gemeenteried keazen nei't de lju him kennen leard hiene troch syn fredesaktivisme, it oantekenjen fan beswierskriften en it skriuwen fan ynstjoerde stikken. Hy behold syn sit oant 1984, en wie oanslutend oant 1994 wethâlder fan Boalsert.
Boerum
Doarpswapen
Oan de waachskeal kinne twa betsjuttings jûn wurde; earst stie yn Boerum in waach en twads waard yn dit doarp rjocht sprutsen. Dat barde oan de râne fan it tsjerkhôf. Yn de dagen dat de abt fan Gerkeskleaster noch de rjochtsfoech oer Boerum hie, sieten de rjochters op de grutte stien, dy't noch altiten op de hoeke fan it tsjerkhôf leit. De stien stiet as oantinken yn it wapen, it swarte krús op de stien ferwiist nei de jurisdiksje fan de abt oer Boerum.
Stef de Haas
Libben en karriêre
De Haas stie bekend om syn dwerse opfettings, wêrmei't er de polityk libben makke en de publike tribune fol krige. Provinsjaal kaam er yn 'e jierren tachtich geregeldwei yn it nijs troch syn slepende deilisskip mei syn partijgenoate en riedslid Babs Haanstra. Yn 1976 wûn De Haas de Fryske Parsepriis.
Nei't er him yn 1994 weromlutsen hie út 'e aktive polityk, lei er him noch fjouwer jier ta op syn dosintskip oan it Marne Kolleezje, foar't er yn 1998 mei pinsjoen gie. Op 't lêst rekke er yn 'e minnichte, en moast er opnommen wurde yn it Boalserter fersoargingstehûs "Bloemkamp". Hy ferstoar yn 2015, yn 'e âlderdom fan 82 jier. Stef de Haas wie troud en hie twa bern (en, by syn ferstjerren, fjouwer pakesizzers).
Boerum
Skoalle
thumb|Foar in part 17e en foar in part 19e-iuwsk pân oan de Uithof 4
Strjitten
De strjitten fan Boerum binne:
Tambov (oblast)
De oblast Tambov (Russysk: Тамбо́вская о́бласть, Tambovskaja oblast) is in federale bestjoersienheid fan de Russyske Federaasje.
Skiednis
Sûnt de 6e iuw nei Kristus ûnstie it Mordovinenfolk út lokale etnyske groepen fan Finsk-Oegryske komôf. De earste Russen ferskynden noch foar de Mongoalske tiid, mar de definitive kolonisaasje fûn yn de 17e iuw plak. Om de súdlike grinzen fan Ruslân te beskermjen waarden doe de befêstige stêden Kozlov (1635; sûnt 1932 omdoopt ta Mitsjoerinsk) en Tabov (1636) stifte. Dy stêden moasten de haadrûtes beweitsje om Nomadyske oerfallen tefoarren tekommen en makken in gaueftige kolonisaasje fan de krite mooglik.
Frankombat
Frankombat (Frânsk; Francombat) is in Frânske fjochtkeunst; it is yn 1988 betocht troch Alain Basset en Dominique Dumolin en hat wat fan jiu-jitsu.
Frankombat wurdt yn it suden fan Frankryk dien. Der binne skoallen fan frankombat yn Parys, Bordeaux en Montpellier.
Tambov (oblast)
Skiednis
Yn it ramt fan de bestjoerlike herfoarmings yn 1708 en 1719 fan Peter de Grutte waard it gebiet ûnderdiel fan it gûvernemint Azov. Yn 1779 waard Tambov in ûnderkeninkryk en yn 1796 it selstannige gûvernemint Tambov. Sûnder in soad feroarings bleau dat sa oant 1928.
Droechte en de wapene Sovjet-ynspekteurs dy't it iten foarderen, feroarsaken nei de revolúsje yn de regio in opstân tsjin de bolsjewiken. De opskuor yn it gûvernemint duorre fan 1920 oant 1921. Om de opstân te ûnderdrukken brûkten de bolsjewiken gemyske wapens tsjin de eigen befolking.
Frankombat
De fjochtkeunst leit him ta op strategy en it begryp fan it minsklike lea. De ynstrukteurs drage reade klean en de studinten griene. Neffens de minsken dy't dizze dissipline útoefenje, hinget de effektiviteit ôf fan trije faktoaren:
De trening fan frankombat is basearre op:
Oane en Skelte
Oane en Skelte is in muzykduo dat bestiet út Oane DJ Kikstra (alias Freark Smink) en Skelte Oppedijk. Mei in tal bekenden - binnen en bûten Fryslân - makken se fersiflaazjes op besteande songs. Op de cd steane ûnder oaren Syb van der Ploeg, Piet Paulusma, Anneke Douma, Piter Wilkens, Henk Wijngaard, Romny en de Bruorren Anker.
Tambov (oblast)
Skiednis
Op 27 septimber 1937 waard de oblast Tambov stifte út de oblasten Vornezj en Samara. Troch de foarming fan de oblast Penza rekke de oblast Tambov yn 1939 wer in diel fan it gebiet kwyt. Tusken 1954 en 1957 rekke de oblast tydlik noch it súdeastlike diel kwyt oan it doe stifte oblast Balasjov, mar dat diel waard nei de opheffing fan dat oblast wer by Tambov foege.
Geografy
De oblast Tambov leit yn it súdlike diel fan it Russyske Leechlân en grinzget oan de oblasten Rjazan, Penza, Saratov, Voronezj (oblast)Voronezj and Lipetsk. It gebiet leit yn de bosksteppe en it gebiet bestiet foar likernôch 10% út bosk. Der binne likernôch 1400 rivieren en streamkes. Yn it Wolgabekken is de grutste rivier de Tsna, yn it Donbekken foarmje de Vorona, de Bitjûg, de Voronezj en de Savala de grutste rivieren.
Befolking
De befolking bestiet hast folslein út Russen. Yn de begjintiid fan de Sovjet-Uny ûnstiene der Wytrussyske en Oekraynske minderheden. Harren oantal is lykwols bot sakke. Dêrfoaroer is it tal jezidi's bot tanommen.
Bestjoersyndieling en stêden
De oblast is ferdield yn sân stedsdistrikten en yn 23 rajons. Grutste stêd is Tambov, folge troch Mitsjoerinsk, Rasskasowo, Morsjansk en Kotovsk. Meiïnoar hat de oblast acht stêden en tolve plakken mei in stedsk karakter.
Ekonomy
De masjinebou, de gemyske yndustry en de libbensmiddelenyndustry foarmje wichtige pylders fan de ekonomy. De lânbou bestiet foaral út it hâlden fan fee en it ferbouwen fan feefoer.
Java (Harns)
thumb|200px|It eardere pakhús Java oan de Noarderhaven 80 yn Harns anno 2011 It eardere pakhús Java oan de Noarderhaven 80 is in monumintaal pân yn de stêd Harns.
Skiednis
It pakhús mei in dwers skylddak komt fan oarsprong út de santjinde iuw. Om 1800 waard it pân wizige, wêrby't de bôge- en hoekblokken yntakt bleaune. De namme soe ferwize nei de ôfkomst fan it guod dat yn it pakhús opslein lei. Om de jierren santich fan de 20e iuw kaam it gebou yn it besit fan de Hein Buisman Stichting, in organisaasje dy't war docht om it kulturele erfgoed fan de stêd te behâlden. De stichting ferkocht it pân troch oan de gemeente Harns, dy't ek in neistlizzende gebou oan de Noarderhaven 82 yn besit hie. Hoewol't monumintesoarch yn it earstoan net akkoard gie mei de ferbouplannen fan de gemeente, omdat it pakhúskarakter te folle oantaasten wurde soe, waarden beide partijen it úteinlik iens. It pân waard foar 800.000 gûne restaurearre wêrby't de bûtenmuorren yntakt bleaunen. Op de twadde ferdjipping sit in hyslûk, mei dêrboppe in hysbalke. Yn beide gebouwen waarden nei de ferbouwing gemeentlike tsjinsten ûnderbrocht. It eardere pakhús is in ryksmonumint (nûmer 20596).
Bevereftigen (boppefamylje)
De bevereftigen (wittenskiplike namme: Castoroidea) foarmje in boppefamylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia) en it ûnderskift fan 'e bevers en goffers (Castorimorpha), dêr't de beide libbene soarten bevers ta hearre. Dizze boppefamylje moat net betize wurde mei de bekendere famylje fan 'e bevereftigen (Castoridae), dy't der ûnderdiel fan útmakket, noch mei de ûnderfamylje fan 'e bevereftigen (Castorinae).
2 Henoch
Oerlevering
2 Henoch is yn syn folsleinens inkeld oerlevere yn it Aldtsjerkeslavysk, in deade taal dy't foarhinne troch in protte eastersk-otterdokse tsjerken as tsjerketaal brûkt waard (no ferfongen troch it jongere Tsjerkeslavysk, dat krektlyk in deade taal is). Der besteane mear as tweintich Aldtsjerkeslavyske manuskripten fan 2 Henoch, datearjend fan 'e fjirtjinde oant de achttjinde iuw. Men is fan tinken dat de âldsten dêrfan weromgeane op in ferlern gien Gryksktalich orizjineel. Yn 2009 waard bekendmakke dat der no ek guon Koptyske fragminten fan 2 Henoch identifisearre binne.
Ynhâld
2 Henoch kin opdield wurde yn fjouwer parten. Yn it earste diel (2 Hen. 1-21) wurdt Henoch, dy't dan al 365 jier âld is, troch twa ingels meinommen op in reis troch de earste seis fan 'e sân himels hinne. Yn 'e earste himel hâlde ingels tafersjoch op atmosfearyske ferskynsels; yn 'e twadde himel wurde opstannige ingels finzen holden; de trêde himel blykt sawol it paradys as de hel foar de minsken te omfetsjen; yn 'e fjirde himel befine har de sinne en de moanne; yn 'e fyfde himel moetet Henoch guon treurjende ingels, dy't er oerhellet om harren liturgyske tsjinst wer op te nimmen; en yn 'e sechsde himel wurde troch ingels de kosmos en alle folken dêryn bestjoerd.
Yn it twadde diel (2 Hen. 22-37) wurdt Henoch, no laat troch de aartsingel Gabriël, talitten ta de sânde himel, dêr't er him fan gesicht ta gesicht ûnderhâldt mei God. Neitiid wurdt er salve troch de aartsingel Michael en kriget er itselde oansjen as de ingels. God oarderet de ingel Vereviël dan om oan Henoch 360 boeken te diktearjen oer alles dat der te witten falt. Letter fertelt God sels oan Henoch alle geheimen fan 'e skepping ôf oan 'e Sûndfloed ta, dêr't sels de ingels neat fan witte. Uteinlik wurdt Henoch foar tritich dagen weromstjoerd nei de ierde.
It trêde diel (2 Hen. 38-68) is in list fan doktrinêre en etyske foarskriften dy't Henoch oan syn soannen jout. Foar it meastepart komme dy del op it leafhawwen fan alle libbenen dingen. Opfallend is dat hjir net ien kear ferwiisd wurdt nei de Wet fan Mozes, noch wurdt der (oars as yn 'e Bibel) ek mar ienich omtinken skonken oan 'e sûnde fan ûntucht. As de tritich dagen om binne, wurdt Henoch foar ivich opnommen yn 'e himel.
It fjirde en lêste diel (2 Hen. 69-73), dat soms ek wol oantsjut wurdt as de Ferheffing fan Melchisedek, wurdt Henoch syn opfolging as preester yn beskreaun. Metûsjelach en Nir, Henoch syn soan en pakesizzer, ferfolje dat amt as in soarte fan tuskenoplossing. Uteinlik giet it oer op Melchisedek (sjoch: Genesis 14:17-24), fan waans wûnderlike berte wiidweidich ferhelle wurdt. Yn 'e langere manuskripten einiget dit diel mei in koarte beskriuwing fan 'e stjalprein foarôfgeande oan 'e Sûndfloed. Der wurdt wol tocht dat de Ferheffing fan Melchisedek oarspronklik in selsstannige tekst wie, dy't letter oan 2 Henoch tafoege is.
Theo Onnes
Theo Onnes (1957) is byldzjend keunstner út Eenrum yn Grinslân. Hy is bekend wurden troch it skilderjen fan kij en geiten. Fan 1994 oant 1999 studearret hy oan de akademy foar Byldzjende Keunsten Minerva yn Grins.
Syn wurk is figuratyf en bestiet út lânskippen, bisten en de minsk. Ynspiraasje fynt er yn it deistige libben om him hinne: Omploege lân, sinne op in geiterêch, de fertedering oer syn opgroeiende dochters, ljocht yn in sleat en de stilte fan sneintemoarn. Dizze ferwûndering wol er yn syn wurken fêstlizze. It moat de taskôgers sà reitsje dat deselde gefoelens opkomme as by him sels.
Sintraal yn syn wurk steane kij en geiten. Benammen it ljocht dat der op de bisten falt at se út harren natoerlike omjouwing weihelle wurde. Hy giet geregeldwei de stâl yn mei syn sketsboek en wurket de sketsen dan út yn syn atelier. Ek is der faak te finen op de romte fan de klaai yn Grinslân en op Skiermûntseach mei it wide strân en It Waad mei syn moaie loften.
Hendrik Petrus Berlage
Jonkheid
Berlage waard berne oan de Keizersgrêft yn Amsterdam as bern fan begoedige, liberale âlden. Nei syn bernejierren ferhûze er mei syn âlden nei Arnhim, dêr't er nei de HBS gie. Yn dy tiid stoar syn mem en troude syn heit op 'en nij. Syn skoalleresultaten hiene dêr ûnder te lijen, mar Berlage fûn wol it paad nei de arsjitektuer. Hy studearre oan de ETH, de Eidgenössische Technische Hochschule yn Zürich, dêr't er yn oanrekking kaam mei de ideeën fan de arsjitekten Gottfried Semper en Eugène Viollet-le-Duc. Yn syn klassike boustyl binne fral de teoryen fan Semper dúdlik te fernimmen. Nei syn stúdzje gong Berlage oan de slach op it buro fan Th. Sanders, mei wa't er him yn 1884 assosjearde. Tegearre ûntwurpen se ferskate gebouwen yn neorenêssânsestyl.
Selsstannich arsjitekt
Yn 1889 begûn Berlage foar himsels. Yn 't earstoan ûntwurp er fral yn de doe wenstige neostilen (winkelpân Focke & Meltzer, Kalverstraat, Amsterdam), mar geandewei begûn er te eksperimintearjen yn in mingfoarm fan rasjonalisme en Jugendstil (sjoch ek: Om 1800 beweging). Dit is it meast te sjen yn de ûntwerpen foar de fersekeringsmaatskippij De Nederlanden van 1845, foar wa't er hûsarsjitekt wie, bygelyks dy oan it Muntplein te Amsterdam. Dizze gebouwen kundigje al Berlage syn Beurs oan, en binne ek mei de reden west wêrom't wethâlder Willem Treub Berlage nei foarren skode as de arsjitekt fan de nije Keapmansbeurs yn Amsterdam. De styl fan Berlage joech uting oan de tinkwrâld dy't Berlage en Treub dielden: it radikaal liberalisme, in nije politike streaming dy't as foarrinner fan de sosjaaldemokrasy sjoen wurde kin. Berlage beskôge syn lêste wurk, it Haachske Gemeentemuseum, as syn bêste. Hy hat klearkommen (1935) dêrfan lykwols net mear meimakke.
Rasjonalisme
Fan de ein fan de 19e iuw ôf wie it rasjonalisme in wichtige streaming yn de arsjitektuer. Berlage ûntwurp fanút de ideeën fan dy opfetting. De Keapmansbeurs yn Amsterdam is Berlage's belangrykste wurk út dizze perioade (en fan syn hiele oeuvre) en wurdt beskôge as it begjin fan de moderne arsjitektuer yn Nederlân. De styl waard oernaam troch arsjitekten as Tjeerd Kuipers, Willem Dudok en Alexander Kropholler, dy't harren dêr noch lang troch ynspirearje lieten, ek nei't Berlage self allang oare paden ynslein wie. It rasjonalisme rôp in tsjinbeweging op yn de foarm fan de Amsterdamske Skoalle, dêr't de arsjitekten fan no krekt in wichtige rol spilen by de ynfolling fan Berlage syn útwreidingsplan foar Amsterdam, it Plan Súd.
Amerikaanske ynfloeden
By in besite oan de Feriene Steaten yn 1911 rekke Berlage ûnder de yndruk fan it wurk fan Frank Lloyd Wright en oare wichtige Amerikaanske arsjitekten. Oant de ein fan Berlage's karriêre ta is dizze Amerikaanske ynfloed yn syn wurk dúdlik oanwêzich.
Polityk
Berlage wie in sosjalist dy't fakmanskip, hânarbeid en de gearwurking tusken ferskillende ambachten heech hie.
Gesamtkeunstwurk
Ien fan de meast yn it each rinnende skaaimerken fan Berlage syn wurk is dat syn ûntwerpen basearre binne op it idee fan it 'Gesamtkeunstwurk', de syntese fan de keunsten.
Wurk
In protte fan Berlage's wurk is yn Amsterdam. Neist de Beurs fan Berlage en it plan foar Amsterdam-Súd (Plan Súd), binne dêr it gebou foar de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond 'De Burcht', it gebou foar ‘De Algemeene’ (Algemeene Maatschappij van Levensverzekering en Lijfrente), de Berlagebrêge en it Mercatorplein. Ek yn Den Haach hat er in soad út de wei set. Dêr boude er ûnder oaren twa gebouwen foar 'De Nederlanden van 1845' en it Laakkertier. De Christian Sciencechurch is de ienige tsjerke fan Berlage dy't boud is. Yn 1914 ûntwurp Berlage, doe yn tsjinst by it pear Kröller-Müller, it Jachthûs St. Hubertus. Dat wie de bûtenpleats fan de famylje, yn it Nasjonaal Park De Hege Feluwe. Berlage's lêste grutte wurk is it Gemeentemuseum Den Haach. In oar wichtich wurk is it eardere gemeentehûs yn Uskwert, ien fan de twa útfierde ûntwerpen fan him yn Grinslân; it oare is it saneamde Prof. Heymanshûs (namme fan de opdrachtjouwer) yn de stêd Grins, skean tsjinoer it haadstasjon. Yn Drinte hat Berlage ek boud yn opdracht fan mefrou Kröller-Müller: de pleats De Schipborg, neamd nei it doarp fan dy namme.
Foar hast al syn gebouwen ûntwurp Berlage ek it meubilêr, dit ek yn de geast fan it konsept "Gesamtkunstwerk". Yn 1900 wie er belutsen by de oprjochting fan 't Binnenhuis, in "ferkeaplokaal foar ambachtskeunst." Ut en troch wie Berlage ek boekbânûntwerper.
Neitins
Yn 1970 waard in moannekrater nei him neamd, de Berlagekrater. Teffens hawwe in protte strjitten, in stikmannich skoallen en hûzen en in arsjitektueroplieding, it Berlage Institute (Rotterdam), syn namme krigen.
Sûndastrjitte
left|thumb|250px|De Sûndastrjitte. De Sûndastrjitte of Strjitte fan Sûnda (Yndonezysk en Sûndaneesk: Selat Sunda) is in seestrjitte tusken de Yndonezyske eilannen Java en Sumatra. Yn de midden fan de Sûndastrjitte leit it fulkanyske eilân Krakatau, mear de noardeastkant út, yn it smellere part fan de strjitte leit it eilân Sangiang. De strjitte is in ferbining tusken de Javasee en de Yndyske Oseaan.
It westlik part is oant sa'n 100 m djip, nei it westen wurdt de strjitte smeller en ûndjipper; mei de sânbanken, de sterke streamings en obstruksjes sa as oaljeplatforms foar de Javaanske kust, is it dreech navigearjen yn dizze seestrjitte. Fanâlds is de seestrjitte fan grut balang foar de skipfeart west, benammen yn it tiidrek doe't it foar de Feriene Eastyndyske Kompanjy de poarte nei de Speserije-eilannen en havens fan Java wie (1602-1799). Troch syn smellens, ûndjipten en brekme oan sekuere kaarten is de seestrjitte net geskikt foar grutte moderne skippen; meast brûke dy dêrom de Strjitte fan Malakka.
Slach yn de Sûndastrjitte
Op 1 maart 1942 waard hjir slach levere: - de alliearde krúsers HMAS Perth (D29) en USS Houston (CA-30) foelen doe in Japanske lâningsleger, mei krúsers, ûnderseeboatjagers en in fleandekskip, ûnder skout-by-nacht Kenzaburo Hara, by Bantam oan. De alliearde krúsers waarden ta sinken brocht, neidat se Japanske minefegers en in transportskip de grûn yn boarre hiene. De Slach yn de Sûndastrjitte wie part fan de Slach yn de Javasee.
Plannen foar in brêge
Yn de jierren 60 fan de 20e iuw waard útsteld om in brêge oer de Sûndastrjitte te lizzen, yn de 90er jierren kaam it plan wer op it aljemint. Oktober 2007 kaam der in nij plan: in hingbrêge yn fjouwer parten fan sa'n 3 kilometer, 70 meter boppe de seespegel, oanlein oer de eilannen Ular, Sangiang en Prajurit en hast 50% langer as de Akashi-Kaikyo Brêge. At it bedrach fan US$10 miljard op it kleed komt, kin mei de bou úteinsetten wurde yn 2012.
Short S.23 Empire
thumb|275px|Short S.23 De Short Empire wie in passazjiers- en post- fleanboat út de jierren 1930 en 1940. It tastel wie ornearre foar út ûnderhâlden fan de fleanferbining tusken Brittanje en de Britske koloanjes yn Afrika, Aazje en Austraalje. It tastel waard makke troch Short Brothers en it wie de foargonger fan de Short Sunderland út de Twadde Wrâldkriich.
Oerol
Oerol of it Oerol Festival is tsiendeisk kultureel evenemint dat elts jier yn 'e moanne juny holden wurdt op it Fryske Waadeilân Skylge. It bestiet benammentlik út teäterfoarstellings dy't yn 'e iepen loft op ferskate lokaasjes ferspraat oer it hiele eilân holden wurde. Oerol begûn lyts, mar is troch de jierren hinne útwoeksen ta ien fan 'e grutste lokaasjeteäterfestivals fan Jeropa. Der komme elts jier sa'n 50.000 besikers op ôf om te sjen nei Nederlânske en bûtenlânske toanielselsskippen, teätergroepen, muzikanten, oare poadiumkeunstners en teffens nei útstalde keunstwurken fan byldzjend keunstners.
Namme
De namme fan Oerol is ôflaat fan it wurd oerol dat út it Skylgerske dialekt fan it Frysk komt. Dat wurdt sprutsen op 'e westpunt fan Skylge (yn 'e midden fan it eilân sprekt men Midslânsk en yn it easten Aastersk). Oerol betsjut "oeral", mar mei as spesifike bybetsjutting de tiid fan it jier dat op Skylge fee loslitten waard om 'oeral' (d.w.s. yn 'e iepenbiere romte yn 'e natoer) te weidzjen.
Dat barde yn 'e betide maityd en de lette hjerst, as der te min gers groeide yn 'e eigen greiden fan 'e feehâlders. Net alle eilânbewenners wiene bliid mei oerol, en nei't der op Skylge ferhurde wegen oanlein wiene, kamen der al rillegau ûngemakken fan. Sa kaam it foar dat fytsers ferwûne rekken as se by tsjuster by in ko oprieden dy't him op 'e wei deljûn hie. Op dizze oarspronklike oerol-tradysje waard ûnder de besetting fan Nederlân yn de Twadde Wrâldoarloch it near lein troch de Dútsers, en ek nei de oarloch kearde it net mear werom.
Skiednis
It hjoeddeistige Oerol waard yn 1981 oprjochte troch Joop Mulder, dy't doedestiden eigner wie fan it kafee De Stoep, yn Midslân. Troch de jierren hinne groeide it út fan in lyts eilânfeest ta ien fan 'e grutste lokaasjeteäterfestivals fan Jeropa. Dêrby kampte de organisaasje wol om 'e pear jier mei finansjele swierrichheden.
Djiptepunt datoangeande wie de edysje fan 1993, doe't festivaldirekteur Mulder by de iepening oankundige dat de ûnderhannelings mei it Ministearje fan Wolwêzen, Folkssûnens en Kultuer en Deputearre Steaten fan Fryslân op neat útrûn wiene, en dat dit sadwaande de lêste kear wie dat it festival holden waard. Nei ôfrin fan Oerol 1993 waard der by nije ûnderhannelings lykwols dochs in oplossing fûn, sadat yn 1994 gewoan wer in nije Oerol holden wurde koe.
Op 'e lêste dei fan Oerol 2004 makke Mulder bekend dat it fuortbestean fan it festival op 'e nij faai stie. Nettsjinsteande in rekôroantal besikers dat jiers (55.000), ferkearde de organisaasje wer yn finansjele need. De subsydzje fan €180.000 wie net genôch om it fuortbestean fan Oerol feilich te stellen. Mulder easke "minimaal €400.000", oars soe de edysje fan Oerol yn 2005 net trochgean. It oare jiers waard de strukturele finansjele stipe oan Oeral yndie útwreide, sadat it festival wer fierder koe.
Yn 2017 loek Joop Mulder him werom as foaroanman fan Oerol. Op 'e edysje fan it festival fan dat jier waard er seremonieel op 'e boat nei Harns set en útwiuwd troch organisaasje en festivalbesikers. Neitiid kaam er daliks wer werom op it eilân om 'e rest fan it festival by te wenjen. Mulder wie yn 2018 as koördinator en oanjager belutsen by it keunstprojekt Sense of Place, in ûnderdiel fan Ljouwert/Fryslân Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018.
Ferstjerren Joop Mulder
Op 9 jannewaris 2021 stoar Joop Mulder, de oprjochter fan het festival, yn de âldens fan 67 jier.
Tema's
Oerol hat alle jierren in tema:
Muzykkorps
In muzykkorps is in pleatslike feriening dy't him taleit op it meitsjen fan hafabra-muzyk (ek wol delbûgend "hoempapa-muzyk" neamd). Sokke organisaasjes kinne ûnderferdield wurde yn harmony-orkesten, fanfares en brassbands. It ferskil leit oan 'e blaasynstruminten dy't troch de leden brûkt wurde: harmony-orkesten meitsje gebrûk fan sawol houtblaasynstruminten as koperblaasynstruminten; fanfares brûke koperblaasynstruminten, oanfolle troch ien inkeld houtblaasynstrumint (de saksofoan); en brassbands hawwe inkeld koperblaasynstruminten. Dêrnjonken omfiemje alle trije farianten ek slachwurk.
Muzykkorpsen ûnderskiede har fierders fan 'gewoane' orkesten trochdat de leden in unifoarm drage, dat foarhinne (en no noch wol) faak yn militêre styl staljûn wie. Dêrmei wurdt it komôf fan muzykkorpsen ferret, dy't nammentlik oarspronklik tebekgeane op militêre kapellen.
In oar skaaimerk fan muzykkorpsen dat weromgiet op it leger is it marsjearjen dat de leden dogge wylst se harren ynstruminten bespylje. Oarspronklik bespilen de leden fan militêre kapellen nammentlik harren ynstruminten wylst se foaroan giene yn 'e marsoarder fan 'e troepen. Harren muzyk wie dan bedoeld as in soarte fan 'arbeidsfitaminen' foar de gewoane soldaten, mar ek as tynge oan it gewoane folk en de fijân dat it leger op kommendeweis wie. De muzyk dy't dêrby spile waard, wie saneamde marsmuzyk.
Tsjintwurdich marsjearje muzykkorpsen faak noch foaroan by optochten, bgl. as ûnderdiel fan doarpsfeesten. Guon muzykkorpsen, dy't har sterk talizze op marsjearjen, dogge wol mei on saneamde taptoes, wedstriden wêrby't de korpsen ûnder it spyljen fan muzyk yn yngewikkelde formaasjes en figueren rinne op in fjild mei tribunes foar taskôgers oan alle kanten.
Muzykkorpsen yn Nederlân binne oansletten by in provinsjale koepelorganisaasje. Yn Fryslân is dat de Organisaasje fan Muzykferienings yn Fryslân (OFM). De provinsjale organisaasjes binne sels wer by in lanlike koepel oansletten, de Keninklike Nederlânske Muzyk Organisaasje (KNMO).
Martinytsjerke (Frjentsjer)
De Martinytsjerke (Nederlânsk en offisjeel: Martinikerk) is in tsjerkegebou yn 'e Fryske stêd Frjentsjer. It wie histoarysk sjoen de haadtsjerke fan 'e stêd, datearjend út 1422. De Martinytsjerke stiet yn 'e Frjentsjerter binnenstêd oan it Sint-Martinyplantsoen, dat mei in grutte bocht om it hiele gebou hinne rint. De toer en de haadyngong sjogge út oer de Bredepleats, in plein yn Frjentsjer dêr't de wykmerk holden wurdt. De Martinytsjerke hat de status fan ryksmonumint. Yn 2021 en 2022 waard in jier lang it seishûndertjierrch bestean fan 'e tsjerke fierd.
Eigners
It eigentlike tsjerkegebou fan 'e Martinytsjerke, it oargel, de tsjerkebanken, de stuollen, it sulverreau, de bibels en de rest fan it ynterieur is eigendom fan 'e Frjentsjerter gemeente fan 'e Protestantske Tsjerke yn Nederlân. De toer en de tsjerkklokken, lykwols, binne eigendom fan 'e stêd Frjentsjer, wêrfan't de rjochten fia de gemeente Frjentsjer (oant 1984) en de gemeente Frjentsjerteradiel (1984-2018) oergien binne op 'e gemeente De Waadhoeke.
Skiednis
De Martinytsjerke, ferneamd nei de hillige Martinus fan Toers, waard oan 'e ein fan 'e fjirtjinde en it begjin fan 'e fyftjinde iuw boud as haadtsjerke foar Frjentsjer. Tanksij politike tsierderij is persiis bekend yn hokker jier de tsjerke foltôge waard. Yn 1421 liet de stêd Grins nammentlik beslach lizze op twa skippen dy't beladen wiene mei op maat makke bynten foar de Frjentsjerter Martinytsjerke. Men giet derfan út dat dy nei it oplossen fan 'e rûzje datselde jiers noch teplak hyst binne en dat mei it lizzen fan 'e dakpannen yn 1422 de bou fan 'e tsjerke foltôge waard.
Foartiid wie der in oare tsjerke yn Frjentsjer, de saneamde Gasthûstsjerke yn 'e Fiverstrjitte. Dy makke lykwols ûnderdiel út fan in doetiidsk kleaster, en sadwaande makken de mûntsen dêr de tsjinst út. It stedsbestjoer fan Frjentsjer woe lykwols sels mear yn 'e tsjerke yn te bringen hawwe, en liet dêrom in nij gebou oan 'e noardlike ein fan 'e Bredepleats sette. Troch de Reformaasje en de leechrin fan 'e kleasters kaam it stedsbestjoer yn dy twastriid yn 'e rin fan 'e sechstjinde iuw as winner út 'e bus.
Mei de Reformaasje gie de Martinytsjerke yn 1580 oer fan it roomsk-katolisisme nei it kalvinisme. It bestjoer fan 'e tsjerke berêste ek doe al by in tsjerkerie, mar oars as tsjintwurdich wie dat doe gjin selsstannich orgaan, mar in ferlingstik fan it stedsbestjoer. Dy sitewaasje duorre oant likernôch 1800. It stedsbestjoer bepaalde yn dy tiid û.m. wa't der oansteld waard as predikant, en wat sokken yn harren preken ferkundigen. Oant likernôch 1850 hoegden de leden fan 'e tsjerkfâdij gjin bining mei de tsjerklike gemeente te hawwen. Hja waarden troch it stedsbestjoer keazen út in relatyf beheind fermidden fan Frjentsjerter notabelen, en wiene sels faak net iens kalvinistysk, mar minnistysk, bûtentsjerklik, lutheraansk of sels roomsk.
It tsjerkebesyk yn 'e Martinytsjerke wie nea net sa grut, mei't it meastepart fan 'e Frjentsjerters fan âlds út minnisten bestie (der wiene foàr 1800 fjouwer bloeiende minnistegemeenten njonkeninoar yn 'e stêd). Fierders wie in lytse minderheid fan 'e stedsbefolking roomsk. Yn dy tiid preken der net inkeld dûmnys yn 'e Martinytsjerke, mar ek gauris perfesters teology fan 'e Universiteit fan Frjentsjer, de saneamde 'preekhearen'. Dy loeken, oars as gewoane predikanten, wol faak in folle tsjerke, om't teologen, dûmnys, studinten en oare belangstellenden út hiel noardwestlik Fryslân der foar nei Frjentsjer teagen.
Nei de Frânske Tiid waard it tsjerkegebou troch it stedsbestjoer oerdroegen oan 'e soargen fan 'e pleatslike gemeente fan wat doe sa stadichoan de Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke kaam te hjitten. Earder spriek men noch faak fan 'Grifformearde Tsjerke', mar dy term krige yn 'e njoggentjinde iuw in hiel oare betsjutting, doe't by de Ofskieding fan 1834 in rjochtsinnich diel fan 'e Herfoarme Tsjerke him ôfskate en nei ferrin fan tiid û.m. de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân foarme. Ek yn Frjentsjer barde dat, en de ôfskiedenen loeken doe yn in leechsteande roomske skûltsjerke oan 'e Sulverstrjitte, dy't se oant 1893 brûkten. Yn 1886 skate by de Doleânsje in twadde grutte groep rjochtsinnigen him ôf fan 'e Herfoarme Tsjerke. Yn Frjentsjer bouden dyselden in tsjerkegebou oan 'e Skylkampen, mar letter ferienen se har mei de grifformearden en bouden de beide groepen yn 'e mande de nije Grifformearde Tsjerke op it plak fan 'e eardere roomske skûltsjerke oan 'e Sulverstrjitte. Dat gebou bleau oant yn 'e ienentweintichste iuw yn gebrûk. Yn 1910 wie der yn Frjentsjer in trêde groep otterdoksen, dy't him net alhiel fan 'e herfoarme gemeente losmakke, mar dochs syn eigen wei gie mei in eigen tsjerke oan 'e Dykstrjitte. Dat wie de Herfoarme Gemeente Betel, dy't yn 1976 wer mei de herfoarme gemeente fan 'e Martinytsjerke weriene waard.
Under de Twadde Wrâldoarloch fûn der yn 'e jierren 1940-1942 in grutte restauraasje fan 'e Martinytsjerke plak, wêrby de tsjerkromte ynrjochte waard nei de liturgyske easken fan dy tiid. Yn 1952 waard de tsjerkfâdij ûnderdiel fan 'e tsjerkerie, en ferlear dêrmei in diel fan syn selsstannichheid. Fan 1998 ôf fûn der op 'e nij in grutte restauraasje fan 'e tsjerke plak, wêrby't hast it hiele dak fernijd en it houtwurk fan skealik ûngedierte ûndien waard. Yn 2018 waard oan 'e kant fan 'e Bredepleats, tsjin 'e tsjerkemuorre oan, de Oortfontein oanlein yn it ramt fan it projekt 11Fountains fan Ljouwert/Fryslân Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018.
Yn 2004 giene de Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke, de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân en de Evangelysk-Lutherske Tsjerke yn it Keninkryk fan de Nederlannen op yn 'e nije Protestantske Tsjerke yn Nederlân. Yn Frjentsjer late dat yn 2005 ta de tastânkomming fan in federaasje fan 'e herfoarme gemeente fan 'e Martinytsjerke en de grifformearde gemeente fan 'e Sulverstrjitte. Yn jannewaris 2010 waard dy federaasje op feestlike wize omset yn in uny, wêrby't de beide gemeenten tenei de Protestantske Gemeente Frjentsjer kamen te foarmjen. Neitiid waard it grifformearde tsjerkgebou oan 'e Sulverstrjitte ôftanke en tsjerke de hiele gemeente yn 'e Martinytsjerke.
Yn 2021 en 2022 waard it seishûndertjierrich bestean fan 'e Martinytsjerke fierd mei in rige festiviteiten dêr't in jier foar útlutsen waard.
Ynterieur
De Martinytsjerke is in pseudobasilyk, mei tritich pylders tusken it middenskip en de sydbeuken, en tolve pylders (in getal ferwizend nei de tolve apostels) om it koar hinne. Op 'e pylders sitte fresko's mei ôfbyldings fan 'e hilligen Dominikus, Fransiskus, Lukas, Jakobus de Meardere, Sebastiaan, Adrianus, Hubertus, Rochus, Klotilde, Katarina fan Aleksanderje, Margareta en Apolloania fan Aleksanderje. De Martinytsjerke is de ienichste Midsiuwske tsjerke yn Fryslân mei in koaromgong. De yngongen fan 'e tsjerke befûnen har fan âlds oan 'e noardkant (foar froulju) en de súdkant (foar manlju).
Oarspronklik bestie it ynterieur fan 'e Martinytsjerke út trije dielen, want krekt as in protte oare tsjerken yn Fryslân, noardlik Dútslân en Poalen omfieme it gebou in dooptsjerke of baptistearium oan 'e westkant, in middentsjerke foar algemien gebrûk yn 'e midden, en in sakramintstsjerke (it koar) oan 'e eastkant. Dêrby kaam net tafallich it getal trije nei foarren, dat stiet foar godlikheid.
De middentsjerke wie fan oarsprong it meast brûkte diel fan 'e tsjerke. Dêr wie de preekstoel en dêr harke it tsjerkfolk nei de preek fan 'e pastoar en letter fan 'e dûmny. Mar der waarden ek gearkomsten, merken en konserten holden. En ûnder de flier waarden foaroansteande gemeenteleden begroeven. Yn 'e dooptsjerke waarden doopplechtichheden holden, mar dêr waard (foar de Reformaasje) ek de bycht ôfnommen en as men seinge wurde woe, barde dat ek yn dooptsjerke. De sakramintstsjerke wie it hillichste diel fan 'e tsjerke, dêr't de gewoane leauwenden net komme mochten, útsein by de betsjinning fan 'e eucharisty (yn 'e roomske tiid) en letter it hillich jûnsmiel (yn 'e kalvinistyske tiid). Fierders fûnen yn 'e sakramintstsjerke wijingsplechtichheden plak, fan preesters en letter fan predikanten, mar ek fan houliken.
De preekstoel hong oan in pylder oan 'e noardkant fan 'e tsjerke. Dêromhinne is de dooptún, yn 'e folksmûle "yn it stek" neamd, om't dat diel fan 'e tsjerke mei in stekje ôfsletten is fan 'e sitplakken fan it tsjerkefolk. Yn it stek wiene fierders fan âlds de sitplakken fan 'e tsjerkfâden en de âlderlingen. Deunby it stek wiene ferskate hearebanken dy't foarhinne eigendom wiene fan foaroansteande Frjentsjerter famyljes. Tusken 1590 en 1600 waarden ferskate liturgyske fernijings ynfierd, wêrby't de doop yn ferbân brocht waard mei de preek. Dêrfandinne waard doe yn it stek, ferbûn oan 'e preekstoel, in nije doopfonte makke. As gefolch dêrfan rekke de dooptsjerke bûten gebrûk. Yn 'e tsjerken fan bgl. Tsjom, Seisbierrum en Easterbierrum waard fan 'e dooptsjerke doe in berchromte makke; yn 'e Martinytsjerke waard de dooptsjerke lykwols by de middentsjerke lutsen.
Oargel
Oarspronklik waard der ûnder de tsjerketsjinsten mar in bytsje songen, en dat gie a kapella; it gebrûk fan muzykynstruminten foar religieuze doelen waard lange tiid as dwersferkeard beskôge. De Martinytsjerke hie yn 'e sechstjinde iuw al in oargel, mar dat waard inkeld brûkt foar wrâldske konserten.