cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Specialist (film út 1994)
Resultaat
The Specialist brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $57,4 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $113 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $170,4 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $45 miljoen betsjut dat in winst fan $125,4 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Nettsjinsteande alle krityk wie de film sadwaande in kommersjeel súkses.
De ferzje fan sjongster Gloria Estefan fan it liet Turn the Beat Around, dy't ûnderdiel útmakke fan 'e soundtrack, groeide út ta in dûnssensaasje.
Bonne Kazemier
Bonne Kazemier (Kollum, 26 maaie 1875 - Grins, 19 july 1967), ek wol B. Kazemier neamd, wie in Nederlânsk arsjitekt, dy't fral yn de stêd Grins arbeide. Hy wie ien fan de oprjochters fan it arsjitekteburo Kazemier & Tonkens (1919-1940), dat yn Grins tûzenen wenten ûntwurpen hat. thumb|left|400px|Wenningblok oan de Parkweg yn it noardlik part fan de Grinzer Grunobuurt (2010)
Spekulative fiksje
Spekulative fiksje is in oerkoepeljende term foar alle ferheljende fiksje dêr't boppenatuerlike of futuristyske eleminten yn bemjukse binne, en kin sadwaande lykslein wurde mei de literêre sjenres fan 'e fantasy, science fiction en horror. Spekulative fiksje lit him yn 'e regel net folle oan 'e realiteit gelegen lizzen en yntrodusearret faak mytyske of bûtenierdske wêzens, godheden, magy en tsjoenderij of fiktive technologyen, lykas tiidreizgjen of flugger-as-ljochtreizgjen. De namme 'spekulative fiksje' is ûntliend oan in essay fan 'e Amerikaanske science fiction-skriuwer Robert A. Heinlein út 1947, hoewol't al earder wol sprutsen waard fan 'spekulative literatuer'.
12e iuw f.Kr.
De 12e iuw f.Kr. of tolfde iuw foar Kristus rûn fan 1 jannewaris 1200 f.Kr. oant 31 desimber 1101 f.Kr.
Joaris (hillige)
De histoaryske ynformaasje oer Joaris bliuwt ûnwis. Fanwegen it mooglik legindaryske karakter waard Joaris troch de Roomsk-Katolike Tsjerke yn 1969 fan de roomske hilligekalinder skrast, mar yn 1975 wer tafoege. De ferearing fan Joaris as hillige begûn al hiel betiid en al yn de 4e iuw waarden tsjerken oan him wijd. Sadwaande is der net in soad reden om te twifeljen dat der ea in histoaryske Joaris libbe hat.
Joaris wurdt rekkene ta de Fjirtjin Needhelpers en is boppedat ien fan de populêrste hilligen fan it kristendom. Hy is patroanhillige fan meardere lannen, stêden en ridderoarders. Joaris helpt by in grut tal saken. Hy kin oanroppen wurde tsjin de gryp, pest, lepra en melaatskens, syfilis, hûdkrupses; earsyktes. Ek soe de help fan Joaris foar better waar en by gekoanstekkerij, ûngemakken en oarlochsgefaar frege wurde kinne. De namme Joaris is noch altiten ien fan de populêrste nammen yn Jeropa.
Sint-Joaris is fan in grut tal lannen en plakken de patroanhillige. Yn Fryslân is Joaris de patroanhillige fan de doarpen Easterbierrum en Britswert.
Libben
Neffens de hagiograaf Symeon Metaphrastes (Konstantinopel, † 28 novimber 987) waard Joaris berne yn Kapadoasje. Syn âlders wiene fan adel en kristenen. Nei de dea fan syn heit teach Joaris nei Palestina, dêr't syn mem wei kaam en noch besit hie dat foar Joaris ornearre wie. Yn it romeinske leger liet er sjen dat er wol wat doarde en al gau klom er op ta in hege posysje. Doe't Deokletianus opdracht joech ta de ferfolging fan kristenen, joech Joaris syn ûnderskiedings werom en woed er him by de keizer bekleie oer de wredens fan de ferfolgings. Hy waard lykwols fuort oppakt en yn de finzenis besochten se him fan it kristendom ôf te bringen. Moaie ûnthjitten brochten Joaris net fan 'e wiis en op it útstel om oan de goaden te offerjen gyng er likemin yn, sadat de keizer opdracht joech om him troch de stêd te fieren en him te ûnthalzjen.
De âldste tekst fan de hillige Joaris is te finen by de tsjerkfaar Eusebius fan Sesaréa († 339/340), dy't tynge docht fan syn dea en ek de datum dêrfan neamt. Al gau dêrnei ûnstiene der legindes, dy't ferslach diene fan ferskate foarfallen en data, mar as kearn jimmeroan ferhellen oer de wredens fan syn martlersskip en it oerwinnen fan de tamtaasje troch it leauwe. In fariaasje op de martlersdea fan Joaris is it binen fan Joaris op in rêd mei pylken dy't oan beide kanten sniene. Ek soe Joaris yn in tsjettel mei gleone oalje smiten wêze en waard er twongen gif yn te nimmen. Oare eleminten yn ferskate boarnen en lettere tafoegings binne it kristlike ideaal fan earmoede (Joaris dy't as ridder syn lân oan earmen jout) en it ferneatigjen fan ôfgoaden fan heidenske timpels.
Yn de islaam stiet Joaris bekend as Circis (of Cercis) en wurdt er beskôge as in profeet dy't it kristendom ferspriede.
Ferearing
Al gau nei de dea fan de hillige waard syn grêf yn Diospolis, it eartiidske Lydda en tsjintwurdige Lod by Tel Aviv, in sintrum fan ferearing. De fan Noard-Afrika ôfkomstige aartsdiaken Teodosium ynformearre yn syn reisferslach oer Diospolis as it plak fan it martlersskip fan Joaris. In net by namme bekende pylger út it Noard-Italjaanske Piacenza skriuwt om 570 hinne itselde. In troch de Ierske abt Adamnanus († 704) fan it eilânkleaster Iona beskreaune pylgersreis fan de Gallyske biskop Arculf, dy't om 680 hinne nei Palestina reizge, makket wiidweidiger melding fan in pear oriëntaalske Joarislegindes. Yn it westen waard Joaris tige populêr yn de tiid fan de krústochten. Mei namen ek it tal legindes ta, dêr't it folk sljocht op wie. Joaris soe yn 1099 de krúsfearders by Antiochje (it tsjintwurdige Turkske Antakya) holpen ha troch op in wyt hynder de moslims te ferslaan. Sa waard Joaris in soldaat fan Kristus en in hillige fan ridderoarders, lykas de tsjin it ein fan de 12e iuw stifte Dútske Oarder en de Timpeliers. Yn it lêste tiidrek fan de midsiuwen waard Joaris ek patroanhillige fan stêden en hearskers.
Drakedeader
De hillige wurdt foar it earst yn de tiid fan de krústochten yn de 12e iuw as drakedeader opfierd, benammen troch de Legenda aurea fan Jakobus de Voragine. De drakeleginde fan Joaris fan Kappadoasje hat ferskate oerienkomsten mei riddermearkes. Joaris rêdt in keninklike jongfaam fan in draak, dy't libbe yn in mar by de Lybyske stêd Silena (tsjintwurdich Qabīlat Sīlīn) en offers easke fan de stêd. Ek de Golf fan Sint-Joaris by Beirût soe in ferwizing wêze nei it plak dêr't it gefjocht mei de draak plakfûn hie. Joaris ferwûnet de draak slim mei syn lâns en de net mear gefaarlike draak wurdt dan mei nei de stêd nommen. Yn ferskate ferzjes fan de leginde wurde it grutte tal minsken neamd dat harren doopje liet. Neffens de katolike teoloog Hubertus Halbfas troude Joaris net mei de dochter fan de kening om't it yn de leginde om de doop te dwaan wie; wylst it gefjocht mei de draak de striid tsjin it kwea symbolearje moast.
Cacau
(wiere namme: Claudemir Jerônimo Barreto; 27 maart 1981) is in earder Dútsk fuotballer fan Brazyljaansk komôf. Earder spile foar Nacional, Türkgücü München, Nürnberg, Stuttgart en Cerezo Osaka. spile ek yn it Dútsk fuotbalalvetal. Hy die mei oan it Wrâldkampioenskip 2010.
Blanke-Man-Regearret-Him
Blanke-Man-Regearret-Him (Ingelsk: White-Man-Runs-Him; Kriesk: Baaishtashíilinkuluush; Lodge Grass (Montana), ±1858 – yn it Krieë Yndianereservaat (Montana), 2 juny 1929) wie in Krieske kriger dy't as ferkenner yn it Amerikaanske Leger tsjinne. Yn dy hoedanichheid wied er oanwêzich en focht er oan 'e Amerikaanske kant mei yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn, yn 1876, wêrby't it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer in swiere nederlaach litte tsjin in koälysje fan Lakota, Noardlike Sjajinnen en Noardlike Arapaho.
Jonkheid
Blanke-Man-Regearret-Him waard omtrint 1858 berne yn 'e neite fan it plak dêr't no it doarp Lodge Grass leit, yn it suden fan 'e steat Montana, as de soan fan Bollehaadman en Biedt-Har-Reade-Doek-Oan. Hy stie ek wol bekend as Wite-Bizon-Dy't-Him-Omdraait, en wie in lid fan 'e Grutte Tipy Clan fan 'e Krieën.
Ferkenner
Under de Grutte Sû-Oarloch fan 1876 melde Blanke-Man-Regearret-Him himsels op 10 april 1876 by it Krieske Agintskip oan as ferkenner foar it Amerikaanske Leger. Datoangeande wied er ien fan tsientallen Krieske manlju dy't har by de Amerikanen joegen, mei't de Lakota, de Noardlike Sjajinnen en de Noardlike Arapaho, dêr't it Amerikaanske Leger tsjin focht, de tradisjonele fijannen fan 'e Krieën wiene. Blanke-Man-Regearret-Him soe in healjier by it Amerikaanske 7e Ynfanteryrezjimint tsjinje, mar op 21 juny waard er oerpleatst nei it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer, as ien fan in ôfdieling fan seis Krieske ferkenners. De oaren wiene Giet-Foarút, Krolhier, Hierrige Mokassin, Wite Swan en Heal Giel Gesicht. Dy lêste hie de lieding oer it seistal.
By de fjildtocht fan it 7e Kavaleryrezjimint yn 'e twadde helte fan juny wie Blanke-Man-Regearret-Him as ferkenner aktyf ûnder luitenant Charles Varnum. Op 'e iere moarn fan 25 juny 1876 beselskippen de seis Krieske ferkenners Varnum en Custer nei in hichte dy't fan Crow's Nest ("Kraaienêst") neamd waard. Dêrwei koe men frij útsjen oer de Delling fan 'e Little Bighorn. De ferkenners waarden oanwizings foar de oanwêzigens fan in grutte keppel hynders yn 'e delling gewaar, en seagen de reek fan in grut tal kampfjurren, hoewol't it kamp sels net sichtber wie. Op grûn dêrfan en fan spoaren fan grutte groepen Yndianen dy't se yn 'e direkte omkriten fûn hiene, warskôgen se Custer dat it om in útsûnderlik grut kamp gie. De luitenant-kolonel besleat likegoed om daliks oan te fallen, mei't er bang wie dat de oanwêzigens fan syn rezjimint al opmurken wie, en dat de Lakota en Sjajinnen alle kanten útspatte soene as er se net fluch ta in fjildslach twong.
Om't se derfan oertsjûge wiene dat de slach net te winnen wie, begûnen de seis ferkenners harren legerunifoarmen út te dwaan. Doe't Custer witte woe wat dat moast, fertelden se him dat se as krigers stjerre woene en net as soldaten. Dat antwurd skeat Custer yn it ferkearde kielsgat, mei't er it as fatalisme beskôge. Sadwaande ûnthefte er likernôch in oere foar it begjin fan 'e Slach oan 'e Little Bighorn Blanke-Man-Regearret-Him en de oare fiif ferkenners út harren tsjinst. Dêrmei rêde er har it libben, want de slach wie yndie net te winnen, en Custer sels en it grutste part fan syn mannen waarden troch in oermacht oan Lakota, Sjajinnen en Arapaho op in heuvel besingele en oan de lêste man ta útrûge.
Blanke-Man-Regearret-Him loek him yn 'e mande mei Giet-Foarút, Hierrige Mokassin en Slacht-Dy-Bear, in Arikara-ferkenner, by de heuvelrêch lâns werom, en se joegen har by it detasjemint fan it 7e Kavaleryrezjimint dat ûnder befel stie fan majoar Marcus Reno. Dêrmei waarden se koart yn 'e slach behelle, mar oerlibben dat treffen. Nei de Amerikaanske nederlaach joegen se har by de troepen fan kolonel John Gibbon.
Letter libben en dea
Nei't er syn tiid as ferkenner útstjinne hie, fêstige Blanke-Man-Regearret-Him him deunby syn berteplak Lodge Grass yn it Krieë Yndianereservaat. Hy wie de styfpake fan Joe Medicine Crow, in histoarikus dy't letter de ferhalen fan 'e âldman as basis brûke soe foar in boek oer de Slach oan 'e Little Bighorn. Teffens wie Blanke-Man-Regearret-Him de pake fan Pauline Small, dy't yn 1966 as earste frou yn it bestjoer fan 'e federaal erkende Krieë Stamme keazen waard.
Syn status as oerlibbene fan 'e Slach oan 'e Little Bighorn skonk Blanke-Man-Regearret-Him letter yn syn libben in beskate bekendheid, en hy hie sels in kameoroltsje yn 'e Hollywood-western Red Raiders, út 1927. Hy wenne de rest fan libben yn 'e Delling fan 'e Bighorn yn it Krieë Reservaat fan súdlik Montana, op mar inkele kilometers ôfstân fan it plak fan 'e ferneamde fjildslach. Dêr stoar er yn 1929, yn 'e âlderdom fan likernôch 71 jier. Blanke-Man-Regearret-Him waard begroeven op it begraafplak fan it Nasjonaal Monumint Slachfjild oan de Little Bighorn.
Syn eachtsjûgeferslach fan 'e fjildslach is fêstlein yn it boek The Custer Myth, fan C. Graham (side 20-24), en ek yn It Is a Good Day to Die: Indian Eyewitnesses Tell the Story of the Battle of the Little Bighorn, fan Herman J. Viola en Jan Shelton Danis, út 2001. In lytse poel yn 'e neite fan Lodge Grass stiet pleatslik bekend as Baaishtashíilinkuluush Alaaxúa ("Dêr't Blanke-Man-Regearret-Him Him Ferburch"). In beekje yn dy krite, mei as namme Baaishtashíilinkuluush Isalasáh te, is ek nei him ferneamd, en stiet yn it Ingelsk bekend as Whiteman's Creek.
Lockheed L-188 Electra
Nei American Airlines skaften ferskate oare fleanmaatskippijen de Electra oan. Yn Jeropa brûkte allinne de KLM dizze masine, de L-188c (12 stiks), fan 1959 oant 1969.
Untwerp
Lockheed sette yn 1954 út ein mei it ûntwerpen dit fleantúch. It waard een leechdekker mei fjouwer turbopropmotors mei plak foar 66 oant 98 passazjiers. Neist it orzjinele ûntwerp, de L-188A, kaam der ek in langeôfstânsferzjen, de L-188C. Totaal binne der 170 Electra's makke. Ut de Electra is de Lockheed P-3 Orion ûntwikkele, in maritym patrûljefleanmasine dy't ek troch de Keninklike Marine brûkt waard.
13e iuw f.Kr.
De 13e iuw f.Kr. of trettjinde iuw foar Kristus rûn fan 1 jannewaris 1300 f.Kr. oant 31 desimber 1201 f.Kr.
Nawatinehena (taal)
It Nawatinehena (Ingelsk en Nawatinehena: Nawathinehena) is in útstoarne Algonkwynske taal dy't frij nau besibbe wie oan it Arapaho, en dy't foarhinne sprutsen waard troch de Nawatinehena, in beskate Yndiaanske etnyske groep op 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. De measte saakkundigen binne fan tinken (op basis fan bewiis dat net folslein slutend is), dat it de oarspronklike taal wie fan 'e Súdlike Arapaho, dy't earne yn 'e midden of de twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw oergien wêze soene op it Arapaho.
Wymeer
thumb|260px|Kaart fan it Reiderlân Wymeer leit yn it uterste súdwesten fan it Eastfryske Reiderlân tusken de A31 en de Dútsk-Nederlânske grins. Yn it doarp wenje op in oerflak fan likernôch 23 km² sa'n 1300 ynwenners. Wymeer heart by de gemeente Bunde yn it distrikt Lier.
Skiednis
Wymeer waard yn de Midsiuwen stifte en waard foar it earst yn 1310 neamd as Wymaria, sa't de Kommanderije Dünebroek, dy't al langer bestiet, neamd waard. Dat wie in kleaster fan de Johanniteroarder, dat mei de Reformaasje stadichoan útdôve. Op it plak fan it kleaster stiet hjoed-de-dei in pleats.
Yn de Lette Midsiuwen moast it doarp troch it útbrekken fan de Doalert stikmannich kearen ferhuze wurde. Om't it Eastfryske doarp tichteby de grinzen fan Nederlân en Múnsterlân lei, hie it stikmannich kearen te lijen hân fan krigen en tsierderijen. Yn de njoggentjinde iuw ferfearen in soad boeren nei Amearika.
Nei de Twadde Wrâldkriich makke Nederlân oanspraken op Dútske gebieten, dy't net troch de Alliearden stipe waard. Nederlân krige yndie in stripe lân fan hûndert meter breed fan de grins ôf, dêr't de boeren fan Wymeer mei in spesjale pas yn komme mochten. Yn 1963 kaam it gebiet wer werom nei Dútslân.
Sûnt 1983 waard it 52 bunder grutte Hochmoor Wymeer oanwiisd as in beskerme natuergebiet.
Turboprop
In turboprop (folút: turbopropeller) is in type fleanmasinemotor. It is in gasturbine dy't in propeller oandriuwt. Oars as by in turbojet hawwe de útlitgassen te min enerzjy om driuwkrêft fan betsjuttin te jaan, meidat hast alle motorfermogen brûkt wurdt om de propeller oan te driuwen. Om de gasturbine behindich te hâlden is er ûntwurpen foar in heech toeretal. In propeller draait lykwols effisjint by in betreklik leech toeretal. Dêrom is der in reduksje-kamrêdkast tusken turbine en propeller oanbrocht.
Meidat in propeller tige effisjint is by lege fleansnelheden, wurdt dit motortype fral fûn yn lytse passazjiersfleantugen en frachtfleantugen. Propellers wurde net brûkt by flugge fleantugen omdat by hegere toeretallen de luchtstream by de úteinen fan de rotorblêden in supersoanyske faasje krijt, wat liedet ta folle mear luchtwjerstân en sadwaande in legere effektiviteit. Yn de útlit fan de turbopropmotor kin in strielbuis oanbrocht wurde, wêrtroch't de útlitgassen fan de motor fierder útsette kinne. Sa ûntstiet der in striel mei hege snelheid. Yn dat gefal is der in kombinaasje fan twa oandriuwingsprinsipes: de kâlde striel fan de propeller, goed foar 90% fan de driuwkrêft, en de hjitte striel út de útlit, dy't foar 10% fan de driuwkrêft soarget. De striel kin net allinne nei efteren, mar ek nei ûnderen rjochte wêze om it fleantúch mear liftkrêft te jaan (lykas by in helikopter).
Nomen nudum
In nomen nudum (meartal: nomina nuda) is in Latynske term dy't letterlik fan "neakene namme" betsjut. It is in taksonomyske oantsjutting foar soölogyske en botanyske nammen dy't der útsjogge as de wittenskiplike namme fan in beskate biste- of plantesoarte, mar dat net binne om't se net (of noch net) formeel publisearre binne mei in byhearrende adekwate beskriuwing (of in ferwizing nei sa'n beskriuwing). Sadwaande is soks in "neakene namme", ien dy't yn wittenskiplike fermiddens net op dizze wize akseptearre wurde kin.
Om't in nomen nudum gjin formele wittenskiplike namme is, en de betinker der sadwaande ek gjin rjochten oan ûntliene kin, kin in lettere auteur dyselde namme as wittenskiplike namme brûke dy't wol oan alle betingsten foldocht, mei as ferskil dat de efternamme fan 'e oarspronklike betinker (dy't diel útmakket fan in wittenskiplike namme) dan ferfongen wurdt troch de efternamme fan 'e úteinlike brûker. Ek kin it wêze dat de oarspronklike betinker letter dochs noch in formele publikaasje en beskriuwing by in nomen nudum útbringt; dan wurdt it in offisjele soartnamme op 'e datum fan dy formele publikaasje.
14e iuw f.Kr.
De 14e iuw f.Kr. of fjirtjinde iuw foar Kristus rûn fan 1 jannewaris 1400 f.Kr. oant 31 desimber 1301 f.Kr.
Joerjev-Polski
Joerjev-Polski (Russysk: Юрьев-Польский) is in stêd yn de Russyske Federaasje yn it oblast Vladimir. De stêd leit 68 kilometer fan Vladimir oan de rivier Koloksja, in sydrivier fan de Kljazma. It yn 1152 stifte Joerjev-Polski makket diel út fan de Gouden Ring fan Ruslân.
Skiednis
Joerjev-Polski waard yn 1152 stifte troch foarst Joeri Dolgorûki, dy't fiif jier earder ek Moskou stifte. De namme fan de stêd, oarspronklik Joerjev-Opolski, kin oerset wurde as "Joeri-stêd yn Opolje". Opolje wie eartiids de namme foar gebieten yn it noardeasten fan de Roes en betsjutte "fjild". De tafoeging tsjinne om de stêd fan it doedestiidske Joerjev, tsjintwurdich Tartu yn Estlân, te ûnderskieden. Lykas Moskou waard Joerjev-Polski oanlein mei as kearn in kremlyn, in foar âldrussyske stêden karakteristike fêsting. Tagelyk mei de stifting fan de stêd waard de earste katedraal boud, de Sint-Joariskatedraal. De yn 1234 foltôge katedraal waard nei de ferneatiging yn de earste helte fan de 15e iuw yn 1471 yn in oare foarm wer opboud. Hjoed-de-dei stiet de katedraal noch jimmeroan yn it kremlyn fan Joerjev-Polski.
Yn de 13e iuw waard de stêd troch Tataren plondere en ferneatige. It slagge de stêd iuwen net boppe dy klap út te kommen. Nei in lang earmoedich tiidrek makke de stêd oan it begjin fan de 16e iuw wer opgong mei in nije stifting fan it earder ferneatige Aartsingel Michael-kleaster. Yn de 17e en 18e iuw waarden mear kleastertsjerken byboud. De stêd krige tanksij de hannelswei fan Sûzdal en omkriten nei Moskou wer wat betsjutting, mar bleau ek dêrnei doch in benammen agrarysk karakter hâlden.
Ekonomy
Yn en om Joerjev-Polski is net in soad yndustry. De bedriuwen fan belang binne produksjebedriuwen fan libbensmiddelen en in tekstylfabryk. Sûnt it ein fan de 20e iuw spilet iit toerisme in jimmeroan gruttere rol yn de ekonomy fan it plak.
Ierdappelkrobbe
De ierdappelkrobbe (Leptinotarsa decemlineata) is in krobbe dy’t by de famylje fan de blêdhoantsjes (Chrysomelidae) heart.
De krobbe (of tuorre) wurdt sawat in sintimeter lang en liket troch syn bolle en rûne lichem wat op in ingeltsje. De ierdappelkrobbe is giel oant gieloranje fan kleur oan de boppekant en hat altyd streken yn stee fan plakken. It is in maklik te werkennen soarte troch de giele kleur en de dekskylden en de tsien swarte streken; fiif oan elke kant. De soarte komt oarspronklik út súdlik Noard-Amearika mar is meireizge mei de ekspânsje fan de gebieten dêr’t ierdappels ferboud waarden.
De wyfkes lizze grutte tallen aaikes en de larven binne fergiftich, sadat se net in soad fijannen hawwe. Yn nij kolonisearre gebieten kamen sels hielendal gjin natuerlike fijannen foar, sadat de krobben ha tige flot fuortplantsje koene. Alle besykjen om natuerlike fijannen te yntrodusearjen yn troch de ierdappelkrobbe nij kolonisearre gebieten is mislearre.
Nammejouwing en taksonomy
De Fryske namme ‘ierdappelkrobbe’ referearret oan de plant dêr’t de krobbe him omraak troch ferspriede koe. De Nederlânske namme ‘coloradokever’ slacht op de Amerikaanske steat Kolorado. Se tochten lange tiid dat de krobbe dêr oarspronklik weikaam, mar yn werklikheid kaam de soarte súdliker foar. De namme ‘coloradokever’ wie lykwols ynboargere en wurdt ek yn it Ingelsk brûkt. Oare Ingelstalige nammen binne 'ten striped spearman', 'Colorado potato beetle' en 'potato bug’. Dy lêste namme is wat betiizjend, want mei ‘bugs’ wurde meast wantsen oantsjut en dit is in oare groep fan ynsekten. Yn it Frânsk en it Spaansk wurdt de namme 'doríphore / dorífora’ faak brûkt, in ferwizing nei de ferâldere skaainmme Doryphora. Yn it Spaansk en Dútsk wurdt de soarte ek wol lykas yn it Frysk ‘ierdappelkrobbe’ neamd; respektivelik 'escarabajo de la patata' en ‘kartoffelkäfer'.
Fersprieding en habitat
[[File:Kartoffelkaefer fg01 no tags.jpg|thumb|270px|
]] De krobbe kaam oarspronklik foar yn parten fan Nij Meksiko Feriene Steaten yn it noarden oant rûchwei Koahuila (Meksiko) yn it suden. Dit ferspriedingsgebiet behapte de eastlike gebieten fan de Rocky Mountains, dêr’t de krobbe sawat allinnich libbe op syn waardplant, de stikelhûnebei (Solanum rostratum). De ierdappelplant komt fan oarsprong foar by de westkust fan noardlik Súd-Amearika lâns, mar heart ta itselde skaai en is der bot oan besibbe.
Lange tiid kaam de ierdappel net foar yn de streken dêr’t de krobbe libbe, oant de minske op grutte skaal ierdappels begûn te ferbouwen yn Noard-Amearika. De ierdappellannen waarden earst yn it easten fan de Feriene Steaten beplante,en letter waarden mear nei it westen hieltyd mear ierdappels ferboud. Om 1850 hinne begûn it ierdappellân it natuerlike ferspriedingsgebiet fan de ierdappelkrobbe te oerlaapjen. De ierdappel bliek geskikt as foer foar de krobbe, wêrtroch’t dy him ferspriede koe. De krobben ferspraten har net allinnich troch fan plant nei plant te fleanen mar waarden ek massaal troch de wyn meinommen.
De ierdappelkrobbe fersprate him earst binnen de Feriene Steaten fan west nei east. Yn 1859 waard de krobbe foar it earst op ierdappelplanten ûntdutsen yn de westlike steat Nebraska. Letter waard de soart ek oantroffen yn South Dakota. Yn 1872 berikten de krobben de steat New York en yn 1876 waard de Amerikaanske eastkust berikt. De krobben hiene har ûnderwilens oer in ôfstân fan 2500 kilometer ferpleatst fan west nei east. Dêrnjonken wie it ferspriedingsgebiet seishûndert kilometer nei it noarden ferskood.
It hjoeddeisk ferspriedingsgebiet is ûnbidich en beslacht sa’n acht miljoen kante kilometer yn Noard-Amearika en seis miljoen yn Jeropa, Azië en Noard-Afrika. Koartlyn is de soarte oantroffen yn Sina en Iran Biologen fermoedzje dat de krobbe him yn de takomst fierder ferspriede sil yn parten fan Azië dêr’t de soart no noch net foarkomt, lykas Korea en Japan. Ek sil de krobbe him mooglik yn de waarmere gebieten yn it súdlik healrûn manifestearje. Yn Kanada is de krobbe oantroffen yn de steaten Alberta, Britsk-Kolumbia, Manitoba, New Brunswick, Nova Scotia, Ontario, Prins Edwardeilân, Quebec en Saskatchewan. De krobbe komt yn de Feriene Steaten foar yn de folgjende steaten: Alabama, Arizona, Arkansas, Kolorado, Konettikut, Delaware, Florida, Georgia, Idaho, Illinois, Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Maryland, Massachusetts, Michigan, Minnesota, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, New Hampshire, New Jersey, New Mexico, New york, North Carolina, North Dakota, Ohio, Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Virginia, Washington, West Virginia, Wisconsin en Wyoming.
Yn Azië en it Arabysk Skiereilân is de soart waarnommen yn de lannen Armeenje, Azerbeidzjan, Sina, Georgje, Irak, Iran, Kazachstan, Kirgyzje, Oezbekistan, Tadzjikistan, Turkije en Turkmenistan. Yn Midden-Amearika komt de soart foar yn Kuba en Gûatemala. Foarhinne is de krobbe ek yn Kosta Rika waarnommen mar dêr is er op ’t heden ferdwûn. Yn Afrika is in waarnimming trochjûn út Libië mar dat giet foar ’t neist om in fersin.
Yn Jeropa komt de krobbe foar yn Albanië, Andorra, Belarus, België, Bosnië en Herzegovina, Bulgarije, Dútslân, Estlân, Finlân, Frankryk, Grikelân, Hongarije, Itaalje, Kroatië, Letlân, Litouwen, Lúksemboarch, Masedoanje, Moldavië, Nederlân, Oekraïne, Eastenryk, Poalen, Portugal, Roemeenje, Ruslân, Servië, Slowakije, Sloveenje, Spanje, Tsjechië, en Switserlân. De krobbe hie him eartiids ek ferspraat yn de lannen Denemarken, Grut-Brittanje (Ingelân, de Kanaaleilannen en Wales) en as lêste yn Sweden, mar is hjir rûnom útrûge.
Yn 1877 waard de krobbe foar it earst út de Amerikaanske steat Kolorado wei nei Jeropa brocht. Begjinnende broeiplakken yn Ingelân en Dútslân yn de omjouwing fan havens waarden hieltyd útrûge. Om 1900 hinne waarden de krobben by fersin mei sekken ierdappels ynfierd yn Dútslân.
Oant 1920 slagge it knap om de krobben te isolearjen en út te rûgjen mar yn 1922 kaam de ierdappelkobbe yn de omjouwing fan Bordeaux in soad foar. Dêrútwei fersprate de soart him oer hiel Jeropa. De krobbe teach hieltyd fierder nei it easten en berikte Ruslân om 1940 hinne. De earste ynfaazjes koene noch ferneatige wurde mar lang om let festige de krobbe him permanint. Dat soarge doe foar in grutte politike opskuor: de Russen holden út dat de krobben troch de West-Dútsers yn opdracht fan de Amerikaanske CIA út fleantugen dropt wiene boppe Russysk grûngebiet. De Amerikanen ûntkenden en lieten de West-Dútsers by wize fan grap brievekaarten mei in ôfbylding fan de krobbe boppe East-Dútslân útstruie. Dêr wie de propagandatekst F fan Freiheit op set.
België en Nederlân
Yn 1935 waard de krobbe foar it earst yn België sjoen en waard besocht de krobben te sammeljen troch it ynsetten fan skoalbern en soldaten en se te ferneatigjen. Yn 1938 kaam yn België slimme skea foar.
Yn Nederlân spiele se bytiden yn grutte hoemannichten oan op it strân. Oant healwei de foarige iuw waarden de oanspielde krobben troch soldaten fan de Nederlânske kriichsmacht mei flammesmiters ferbaarnd op it strân.
Habitat
Opmerklik is dat de ierdappelkrobbe yn tsjinstelling ta de measte ynsekten net bûn is oan in beskaat habitat. Ek it klimaat fan in gebiet spilet amper in rol foar de krobbe. Likegoed yn woastyneftige gebieten yn súdlik Noard-Amearika as yn koele kontreien yn Kanada kin de soart oantroffen wurde. Iennichst betingst dêr’t in gebiet oan foldwaan moat om him te festigjen is de oanwêzigens fan de ierdappelplant.
Philipp Otto Runge
thumb|right|Selsportret (1802-1803) Philipp Otto Runge (Wolgast, 23 july 1777 - Hamboarch, 2 desimber 1810) wie, mei Caspar David Friedrich, in wichtich Dútsk keunstskilder en tekener út it tiidrek fan de Romantyk.
Ierdappelkrobbe
Habitat
Yn West-Jeropeeske lannen lykas België en Nederlân komme de krobben mar in bytsje foar op ierdappellân om’t ynsektisiden brûkt wurde. De ierdappelkrobbe libbet hjir benammen op fertutearzge grientetunen en braaklizzend lân dêr’t ierdappels groeie. Se libje dêr faak op allinnichsteande planten.
Uterlike skaaimerken
[[File:Leptinotarsa decemlineata edited, tagged.png|thumb|280px|De wichtichste lichemsskaaimerken
De kop is oranjegiel fan kleur en leit ferskûle ûnder it kopskyld, dat as beskerming tsjinnet. De eagen fan de krobbe binne swart fan kleur en langwerpich fan foarm. De antennes en teisters binne segmintearre. De antennes binne koarter as it lichem. De útein fan de maksilêre teister is silindrysk fan foarm en koarter as it foarôfgeande segmint.
It boarststik draacht oan de ûnderkant trije pear poaten en wurdt oan de boppekant beskerme troch it halsskyld of pronotum oan de foarkant en de dekskylden of elytra oan de efterkant. De dekskylden bedekke ek it hiele efterliif. De trije lichemsparten fan de krobbe (kop, boarst en efterliif) binne dus net daliks te werlieden fan de boppekant ôf. Under de dekskylden is it efterliif brún fan kleur en it boarststik swart. De dekskylden wurde ek wol foarwjukken neamd mar se binne stiif en tsjok en kinne net brûkt wurde om mei te fleanen. Under de dekskylden sitte de efterwjukken dy’t tin en fluezich binne, dy efterwjukken ha in donkerreade kleur en komme allinnich foar ’t ljocht as de krobbe syn dekskylden optilt om te fleanen.
Op elk dekskyld sitte fiif swarte lingtestreken, dus tsien meielkoar. Ek de middennaad dêr’t de dekskylden tsjininoar oan lizze is swart fan kleur. De earste streek leit ticht by de bûtenkant fan it dekskyld lâns, de twadde streek is dúdlik koarter as de earste. De tredde en fjirde streek op de dekskylden rinne gear oan de efterkant fan de dekskylden. De fyfde streek as lêste leit ticht by de middennaad op de boppekant. By de swarte streken lâns sitte lytse, yn ûnregelmjittige rigen dobkes dy’t mei it bleate each min te sjen binne. Op it halsskyld sitte ûnregelmjittige swarte plakjes, meast binne dat fjirtjin.
De poaten binne aardich lang en kinne hielendal ûnder it efterliif dien wurde mar se binne dan noch wol te sjen. Se kinne het hielendal ûnder it lichem dien wurde lykas by de ingeltsjes it gefal is. De poaten binne oranjebrún fan kleur, oan de ein fan it bil sit in swart plak. De úteinen fan de poaten wurde klaukes of tarsussen neamd en besteane by elk poatespan hieltyd út fiif segminten. Mantsjes en wyfkes ha ferskillende oanpassings fan de klaukes. De hierkes op de klaukes fan de mantsjes binne spesjaal oanpast om har fêst te heakjen oan de dekskylden fan it wyfke. De klaukes fan de wyfkes binne geskikter om har oan de blêden fan de planten te hechtsjen..
Fuortplanting en ûntwikkeling
De krobben komme yn de maitiid út harren ûndergrûnske wintersliep en sykje allerearst iten op. Mantsjes fleane út om in partner te sykjen wylst wyfkes benammen sykje nei planten dy’t te iten binne foar de neiteam en de mantsjes ôfwachtsje. Yn België en Nederlân binne de krobben fan april ôf te finen.
De krobbe kin jiers hûnderten aaikes ôfsette op planten. Yn Nederlân komt meast mar ién generaasje foar mar yn oare parten fan de wrâld kinne har twa of trije generaasjes ûntwikkelje. Under geunstige omstannichheden lykas hegere temperatueren en genôch iten kinne de larven fan de ierdappelkrobbe har binnen twa oant trije wike ûntwikkelje fan jonge larve oant pop. In inkelde krobbe kin yn ién seizoen foar tûzenen neikommelingen soargje.
De earste generaasje krobben fljocht yn België en Nederlân fan april ôf wêrby’t de mantsjes de wyfkes opsykje om te pearjen. De wyfkes wurde net fisueel lokalisearre mar op rook trochdat de mantsjes sykje nei rookstoffen dy’t de waardplanten útskiede. De mantsjes sitte by de pearing op it wyfke wylst se oan de efterkant kontakt meitsje. De wyfkes pearje mei meardere mantsjes yn har libben mar de pearing mei it mantsjes yn de maitiid befruchtet de measte aaikes dy’t ôfset wurde.
Aai
De aaien wurde ôfset fan juny ôf, en allinnich as de temperatuer boppe de 17 °C is, de aaikes wurde fêstplakt oan de blêden fan de ierdappelplant. Ierdappelkrobben lizze har aaikes twa oant trije wike lang op de ûnderkant fan de blêden.
De aaikes binne lyts en ha in oranjegiele kleur, se binne sa’n 1,7 oant 1,8 mm lang en sawat 0,8 mm breed. In wyfke kin 300 oant 800 aaien meitsje dy’t yn groepkes lein wurde, yn trochsneed sawat 12 oant 25 aaien it lechsel.
De aaien wurde yn in rangskikte struktuer ôfset en wurde mei de punt oan it blêd klibbe. De aaien fan de measte ynsekten binne hielendal twasidich symmetrysk, mar de aaien fan de ierdappelkrobbe ha in kromme, niereftige foarm; se binne oan beide úteinen ôfrûne mar de iene kant is koarter as de oare. As de aaikes folslein ûntwikkele binne kleurje se donkerder. De aaikes komme allegearre binnen koarte tiid tagelyk út.
Larve
[[File:Larve de doryphore tagged & edited2.png|thumb|280px|Lichemsdielen fan in larve
]]
Ofhinklik fan de temperatuer komme de larven nei 5 oant 21 dagen út de aaikes. De jonge grizige larven ite earst de resten fan de aaiskaal op en ferkleurje nei in pear dagen nei ljochtread, wat letter oergiet yn in donkerreade kleur. Om’t de krobben har net syngronisearre fuortplantsje kinne de ferskate larvestadiums trochinoar fûn wurde oan de ein fan de simmer.
De larve hat krekt as de folwoeksen krobbe in yn trijen ferparte lichem wêrby’t it boartstik dúdlik yn trije segminten ferdield is en it efterliif telt njoggen segminten. De kop fan de larve is swart fan kleur en hat lytse antennes dy’t amper te sjen binne mei it bleate each. Efter de antennes sitte de ocelli, dat binne inkelfâldige eachjes dy’t gjin skerp byld foarmje kinne mar allinnich groffe ljochtferoarings waarnimme. De tsjeaken of mandibels fan de larve hawwe fiif toskeftige útsteksels om it iten te fermeallen. De wjukoanset op it prothorax deun efter de kop is read oan de basis mar swart oan de efterkant. De larven hawwe trije pear boarstpoaten en gjin pseudopoaten oan it lichem. Oan de efterkant fan it lichem sit wol in pseudopoat, dy wurdt de neiskower neamd. De boarspoaten hawwe trije segminten en oan de útein fan elke poat sit in lyts klauke. It lichem fan de larven is bol en sterke bochele; it efterliif hat in dúdlike ferdikking oan de boppekant. It efterliif is ferparte yn njoggen segminten.
Op it efterste stik fan it boarststik en it efterliif sitte oan elke kant fan it lichem twa rigen swarte plakjes. Dy plakjes binne fan it mesothorax en op alle njoggen de efterliifsegminten. De boppeste rige plakken komme allinnich foar op it efterliif; op elk segmint ien. Dy plakken sitte om in azemiepening of stigma hinne, op it efterste lichemssegmint nei. Dêr sit it stigma tusken de twa plakken fan de boppeste en ûnderste rige. De plakken oan de ûnderste plakkerige binne lytser, dy komme foar fan de mesothorax oant it efterste efterliifsegmint.
Pop en adult
De pop is oranjegiel oant read fan kleur, it halsskyld fan de pop hat in soad lytse hierkes (setae), op de rest fan it boarststik sit mar in bytsje hier. Op it efterliif sitte oan wjerskanten fan de boppekant bûtenrigen dy’t sterk behierre binne.
De pop komt ûnder normale omtannichheden nei sawat seis dagen út wêrnei’t de folwoeksen krobbe foar ’t ljocht komt. By kâldere omstannichheden krûpt de folwoeksen krobbe nei twa wike út de pop, foar’t de winter ynfalt. De winter wurdt ûnder de grûn trochbrocht as folwoeksen krobbe, dat wurdt wol it diaskoft neamd. De krobbe bliuwt yn it keammerke (de poppewidze) dêr’t it bist him yn ferpopket. De measte oerwintere krobben yn België en Nederlân befrieze en stjerre as de temperatuer boppe de grûn ûnder de -7 °C komt. Yn kâldere lannen lykas Grut-Brittanje komt de ierdappelkrobbe dêrtroch mar spoaradysk foar en kin gjin pleach foarmje. As de temperatuer heger bliuwt as sân graden ûnder nul komme de krobben yn de maitiid manmachtich foar ’t ljocht. Se geane daliks op syk nei ierdappelplanten en as dy net yn de omkriten binne lizze se in soad kilometers ôf op syk nei iten.
De measte folwoeksen krobben yn koelere gebieten oerlibje de winter net en as se út in tredde generaasje fan in jier komme libje se mar in pear wike oant moannen. Yn waarmere kontreien oerwinterje sels de krobben fan de earste generaasje en der binne waarnimmings bekend fan eksimplaren dy’t ek in twadde oerwintering en inkeld sels in tredde oerlibje. Dy eksimplaren wurde twa oant trije jier.
Iten
De ierdappelkrobbe kin slim skealik foar de ierdappel wêze, om’t de krobben mar benammen de fretterige larven fan de blêden skrânzgje. Allinnich de blêden wurde opiten en de stâlen en woartels litte se gewurde. Omdat de larven massaal foarkomme kinne wurde grutte hoemannichten blêd slynd sadat de plant in soad fiedingsstoffen kwytrekket en minder blêdoerflak oerhâldt foar de fotosyntese.Boarne? It gefolch dêrfan is dat knollen (ierdappel) of fruchten (tomaat) net genôch of sels hielendal net ta ûntwikkeling komme en it gewaaks as ferlern beskôge wurde moat.
De folwoeksen krobben kjiffe stikjes út de blêdrâne mar de larven binne wiere fretmasines dy’t grutte hoemannichten blêden ite. Yn koarte tiid kinne se in hiel stik ierdappellân keal frette. De ierdappelplant is net hiel gefoelich foar de fretskea oan it blêd en as de blêden oanfretten wurde wurdt dat troch de plant ‘fernommen’ sadat der gemyske synjaalstoffen frijkomme. De plant makket dêrfoar ekstra blêd oan en inkeld is der sels in foarm fan oerkompinsaasje wêrby’t der folle mear ekstra blêd foarme wurdt as iten wurde kin.
Letter kaam de krobbe yn oanrekking mei de ierdappelplant en sprong dêr op oer. Dêrnjonken iet de krobbe ek de blêden en blommen fan oare hûnebei-eftigen dy’t kommersjeel kweekt wurde lykas tomaat (Solanum lycopersicum), aubergine (Solanum melongena) en soms ek op de piper (Capsicum annuum). Dizze planten komme allegearre út de hûnebeifamylje, de ierdappelkrobbe yt gjin oare planten as soarten út dizze spesifike famylje. Sa’n foarkar foar in beskate groep fan fiedsel(planten) wurdt ek wol oligofaach neamd. Hoewol’t de larven it leafst blêden ite is wol bekend dat se inkeld begjinne te kjiffen fan blêdstâlen of sels fan houtige stâlen.
Fijannen en ferdigening
De ierdappelkrobbe hat yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet ferskate fijannen, lykas fûgels, spinnen en langpoaten en mear as tritich ferskillende ynsekten. Foarbylden fan ynsekten dy’t de krobbe en of de larven oanfalle binne ferskillende soarten rôfjende krobben (rintuorren), weakskyldkrobbe, wapsen, wantsen en miggen wêrûnder glûpmiggen dy’t de aaikes yn de larven lizze. Sokke ynsekten binne generalisten dy’t ek in soad oare soarten ite. Der binne lykwols ek spesjalistyske soarten bekend dy’t spesifyk de ierdappelkrobbe foar kar nimme. De wants Perillus bioculatus is in rôfwants dy’t de krobbe en de larven mei syn nudlefoarmige sûchsnút leech sûcht. De rintuorre 'Lebia grandis'' jeit benammen op larven en de aaien fan de ierdappelkrobbe en ek de larven fan de rintuorre binne slim fretterich.
Ferdigening
De folwoeksen krobbe en de larven hawwe gjin foarmen fan aktive ferdigening, ôfsjoen fan it opbrekken fan iten of it útskieden fan fekaliën. De larven kinne kronkeljende bewegings meitsje as se oanfallen wurde. De folwoeksen krobben lûke har poatsjes yn en litte har nei ûnderen falle as de planten dêr’t se op sitte oanrekke wurde.
De ierdappelkrobbe ken wol foarmen fan passive ferdigening; de felreade kleur fan de larven hâldt fijannen op ôfstân. Dit ferskynsel wurdt ek wol mei apesematyske kleuring oantsjut. De bloedfloeistof of hemolymfe fan sawol de krobbe as de larve binne fergiftich, krekt as de útskiedings fan de larve. De stikelhûnebei (Solanum rostratum) is krekt as in soad oare soarten út it skaai hûnebei slim fergiftich. De larven en de folwoeksen krobben dy’t de plant ite binne ses ek net te iten. Dat komt wol mear foar by ynsekten dy’t fan fergiftige planten ite en it fergif opnimme en brûke as ferdigening. In foarbyld binne de rûpen en flinters fan de monarchflinter. De ierdappelkrobbe lykwols makket gjin gebrûk fan plantefergif mar makket sels in fergiftige stof oan. De fergiftige stoffen fan stikelhûnebei besteane út glysoalkaloïden en fan likegoed de krobbe as de larve is bekend dat se eventueel glysoalkaloïden opnimme as útskiede. It fergif dat yn de krobbe oantroffen is wurdt leptinotarsine neamd. De offisjele namme is β-leptinotarsine-h (ôfkomstich fan de soart haldemani) en β-leptinotarsine-d fan de ierdappelkrobbe (soartnamme decemlineata).
Bestriding
De ierdappelkrobbe taast ierdappelplanten oan dy’t as iten foar minsken bedoeld binne en wurdt dêrom fûl bestriden. Benammen yn Noard-Amearika en Jeropa is de krobbe ien fan de skealikste ynsekten as it de ierdappelproduksje oangiet. Yn de Feriene Steaten hat de krobbe der ‘eigenhandich’ foar soarge dat se op wikselbou oergean moasten. De krobbe hat lykwols net sa desastreus west as de ierdappelsykte dy’t feroarsake wurdt troch de skimmel Phytophthora infestans. Troch dy skimmel wurde bytiden hiele kontreien ûntfolke troch hongersneed. Eartiids feroarsake de ierdappelkrobbe yn Jeropa in soad skea, mar tsjintwurdich kinne se goed ûnder kontrôle holden wurden.
Ferskate regearings ha besocht de krobbe yn it omtinken fan it grutte publyk te bringen. Sa waarden postkaarten en postsegels útbrocht mei ôfbyldings fan de krobbe om it publyk te ynformearjen. De lannen dy’t oansletten wiene by it Warschaupakt namen yn ‘e mande maatregels om de ierdappelkrobbe oan te pakken.
De wichtichste reden foar de flotte opmars fan de krobbe yn eastlik Amearika en Jeropa is it ûntbrekken fan natuerlike fijannen. Yn it natuerlike ferspriedingsgebiet hâlde fijannen, sykten en parasiten de populaasjegruttes stabyl. Der is yn it ferline besocht om fijannen en parasiten yn Jeropa te yntrodusearjen mar dat hat net in soad resultaat hân. By de bestriding fan de krobbe troch it brûken fan bestridingsmiddels kinne de jonge larven it bêste bespuite wurde want de âldere larven binne minder gefoelich foar ynsektisiden. De ierdappelkrobbe is ienfâldich mei de hân te sykjen want as it bist oanrekke wurdt lit it him fuortendaliks falle. Yn it ferline binne grutte tallen bern en wurkleazen ynset om de krobben letterlik fan it ierdappellân te sykjen. Nettsjinsteande de grutte hoemannichten dy’t sa fongen en deamakke waarden ha sokke aksjes mar in bytsje effekt sortearre.
De krobbe waard yn it ferline bestriden mei slim fergiftige bestridingsmiddels, lykas leadwetterstofarsenaat (PbHAsO4). It Nederlânsk regear dielde yn de tritiger jierren 300 ton fan dy stof út oan boeren. Letter waard it ek fergiftige kalsiumarsenaat brûkt en noch letter waard DDT tapast, dizze middels binne ek fergiftich en meie hjoeddedei net mear ferkocht wurde. Yn de Feriene Steaten waard ek it fergiftige Parysk grien (koperasetoarsenyt) brûkt. Njonken ynsektisiden waard ek eksperimintearre mei oare stoffen om fan de krobben ôf te kommen, lykas wetter, sjippe, gloarkalk en karbolsoer. Njonken gemyske bestriding is ek besocht bisten yn te setten om de krobben op te iten, lykas einen, guozzen, kalkoenen en hinnen.
Yn Frankryk waard yn 1933 it Komitee Antidoryphorique oprjochte om de opmars fan de krobbe te stopjen. Nei de Twadde Wrâldkriich waard it European Plant Protection Organisation opset mei as doel ynsektepleagen yn te damjen. It Colorado Beetle Campaign Committee wie dêr in ûnderdiel fan en rjochte har spesjaal op de ierdappelkrobbe.
Pierre Littbarski
(16 april 1960) is in eardere Dútsk fuotballer. Earder spile foar Köln, RC Paris, Köln, JEF United Ichihara en Brummell Sendai. spile ek yn it Dútsk fuotbalalvetal. Hy die mei oan it Wrâldkampioenskip 1982. en it Wrâldkampioenskip 1986 en it Wrâldkampioenskip 1990
Ganzedijk
thumb|Ganzedijk thumb|Strjitbyld yn Ganzedijk thumb|Rychjeshuzen fan de 60er jierren, dy't sloopt wurde soene. Einlings waard besletten en renovearje de huzen Ganzedijk (Grinslânsk: Ganzediek) is in útbuorren yn de gemeente Aldamt yn de provinsje Grinslân. It leit justjes benoardeasten Finsterwolde.
Namme
De namme Ganzedijk is nei alle gedachten ôflaat fan in Midsiuwske sânhichte of garst, dy't as ikkerlân brûkt waard. In skoalmaster fan Finsterwolde stelde yn 1828 dat de útbuorren eartiids Garstdijk hiet, mar dat it yn syn tiid feroare waard nei Ganzedijk om't de mannichte oan guozzen, dy't op it lân gerskje.
Skiednis
De útbuorren ûntstie oan de ein fan de achttjinde iuw, doe't der lânwurklju, fiskers en lytse boeren by de Doalertdyk del fêstigen. Mear it lân yn stiene al inkelde pleatsen. It yndykjen fan de Finsterwolderpolder yn 1819 joech in soad nij wurk oan de lânwurklju. De befolking woeks troch de sosjale wentebou yn de fyftiger en sechtiger jierren fan de tweintichste iuw. Dy ferfongen de âldere lânwurkerswenten dy't ferspraat oer de doetiidske gemeente Finsterwolde stiene. De hjoeddeiske gemeente Aldamt (foar 2010 de gemeente Reiderlân) wurket sûnt 2006 oan in plan it plak te sanearjen.
It plak grinzget oan de eardere Beertsterdiep, dat by Aldesyl yn de see útmûne. De slûs waard yn 1974 ferfongen troch it gemaal fan de Hongerige Wolf en dêrby waard de rin fan it kanaal troch de polder Vledder tichtsmiten.
East-Finsterwolde
Yn 1826 waarden der yn it lân fan D.J. Mulder oerbliuwsels fan in Midsiuwske krústsjerke, mei mooglik in frijsteande toer, fûn. Yn dy tsjerke waarden skeletten, hânfetten fan grêfkisten en twa sarkofagen mei kruzen op de lidden fûn. Mei it pún, dat opgroeven waard, waard yn 1844 de Haadwei troch Nieuw-Beerta ferhurde. Stratingh en Venema brochten de fûneminten, dy't yn 1826 fûn waarden, yn ferbân mei it ferdwûne tsjerkedoarp East-Finsterwolde. It ferhege stik lân dêre wie oant 1821 yn besit fan de Nederlânsk-Herfoarme tsjerke fan Finsterwolde en leit himelsbreed likernôch 1000 meter beëasten de tsjerke.
Megenham
Benoarden Ganzedijk lei nei alle gedachten ek it ferdronken doarp Megenham, Meyham of Meggeham, dat part fan de Fryske goa it Reiderlân wie. Neffens in dokumint út 1391 soe de rivier de Tsjamme, dy't de grins tusken de Fryske goaen it Aldamt en it Reiderlân foarme, fanút Wynedaham by Reiderwâlde troch Megenham nei Torpsen rinne. In oar dokumint út 1420 neamt dat de Tsjamme tusken Wynedaham en Megenham troch rûn en dêrnei troch Torpsen hinne rûn, dat nei alle gedachten yn de omkriten fan Finsterwolderhamrik lei. In parochylist fan it Bisdom Múnster fan om 1475 hinne rekkent Megalzem oant de parochys dy't gjin geastliken mear hawwe. It plak fan it doarp Meg ham stiet yn in kaart fan 1635 yntekene benoarden de Egyptische Dijk. In berjocht út 1620] neamde dat de Tsjamme yn de Doalert útmûne ûnder Megham by Stocksterhorn, dat tichteby Drieborg lei. In kaart út 1719 tekenet op de kwelders benoarden de Egyptische Dijk Tia Ham is out landt.
Lettere ûntwikkelings
Yn 2008 rekken plannen buorkundich foar de sloop fan alle 57 wenten en de útbuorren op te heffen, om't it in ferlitten plak like te wurden. De gemeente Reiderlân gie yn 'e mande mei de provinsje Grinslân, wenteboukorporaasje Acantus en in arsjitekteburo en ûndersykje de takomst fan it doarp. Hja kamen ta de konklúzje dat it doarp gjin takomst hat, want it leit yn in krimpregio en de wenten wiene yn it neigean. De bewenners fan Ganzedijk fersetten harren dêr fûl tsjin en tochten dat de konklúzje foarbierrich wie. De provinsje Grinslân seach ynearsten fan it plan ôf en de bewenners mochten sels plannen meitsje foar it ûntwikkeljen fan it doarp. Nei oanlieding fan dy affêre sei de PvdA-fraksje syn betrouwen yn syn eigen wethâlder Ruud Hietbrink op, dy't dêrnei syn ûntslach oanbea.
Safierhinne waarden de huzen renovearre en koe Ganzedijk bestean bliuwe.