cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luma Carioca
Libben en karriêre
Njonken har aktearwurk wie Carioca ek as neakenmodel aktyf. Neffens har offisjele opjefte wie hja ûnder har karriêre 1.65 m lang, mei in gewicht fan 50 kg en kupmaat 34D, dêr't se oan kommen wie troch in boarstfergruttingsoperaasje te ûndergean. Uteinlik loek se har yn 1996, nei in jier, oardel, út 'e pornoyndustry werom.
Michail Bogdanovitsj Barclay de Tolly
Michail Bogdanovitsj Barclay de Tolly (berne as: Michael Andreas Barclay de Tolly; Pamūšis (Koerlân), 27 desimber [ datum Alde Styl 16 desimber ] 1761 – Insterburg (East-Prusen), 26 maaie [ datum Alde Styl 14 maaie ] 1818) wie in Russysk militêr en politikus fan mingd Skotsk-Dútsk etnysk komôf. Hy waard ferneamd as ien fan 'e wichtichste Russyske generaals dy't it yn 1812, ûnder de Frânske ynfaazje fan Ruslân, opnamen tsjin Napoleon. Sa focht er bgl. mei yn 'e beruchte Slach by Borodino, en teffens wie hy it dy't de Russyske legerlieding oanrette om it ûnferdigene Moskou oan 'e Frânsen oer te litten. Dêrnjonken wied er yn dy tiid Russysk minister fan Oarloch. Nei't Napoleon him út Ruslân weromlûke moatten hie, naam Barclay de Tolly diel oan 'e Dútske Kampanje, focht er mei yn 'e Folkeslach by Leipzig, en besette er yn 1814 de Frânske haadstêd Parys, wêrfoar't er ta fjildmaarskalk befoardere waard. Under de Hûndert Dagen, yn 1815, stie Barclay de Tolly oan it haad fan it Russyske besettingsleger yn Frankryk.
Jonkheid en komôf
Barclay de Tolly wie in Dútsktalige telch út in âlde Skotske famylje, dy't him yn 'e santjinde iuw yn it Baltikum fêstige hie. Syn pake tsjinne as boargemaster fan Riga, wylst syn heit Bogdan Barclay de Tolly talitten waard ta de Russyske adel. Michail Barclay de Tolly naam yn 1777 tsjinst yn it Karabiniersrezjimint fan Pskov, in ûnderdiel fan de Russyske Keizerlike kavalery, doe't er sechstjin jier âld wie. Syn ûnderrjocht en opfieding fûn foar it meastepart plak yn in militêre kontekst.
Iere militêre karriêre
Yn maaie 1778 berikte Barclay de Tolly de rang fan kornet. Fan 1787 oant 1789 focht er yn 'e Sânde Russysk-Turkske Oarloch tsjin it Osmaanske Ryk, wêrby't er him ûnderskate by de ferovering fan 'e stêden Otsjakov en Akkerman. Yn 1790 wied er op it slachfjild aktyf tsjin 'e Sweden, as ûnderdiel fan 'e Sechsde Russysk-Sweedske Oarloch, en yn 1794 holp er mei by it delslaan fan 'e Poalske Opstân fan generaal Tadeusz Kościuszko. Yn dat jier hie Barclay de Tolly de rang fan luitenant-kolonel berikt, en hied er as adjudant tsjinne yn 'e stêf fan ferskate hege Russyske ofsieren. Datselde jiers noch waard him it befel jûn oer it Estlânske Jagerkorps, en yn 1797 waard er kommandant fan it Russyske 4e Jagerrezjimint. Yn 1799 waard er foar syn oandiel yn 'e striid tsjin 'e Poalen befoardere ta generaal-majoar.
Yn 1809 wûn er ynternasjonale bekendheid en in reputaasje foar dryst fanwegenkommen troch syn flugge en riskante mars oer de tichtferzen Botnyske Golf. Dat huzarestikje, dat neitiid ferivige waard foar it neislachte troch de dichter Jevgeny Baratynsky, stelde Barclay de Tolly by steat en kom de fijân oer it mad, sadat er de stêd Umeå, yn noardlik Sweden, ynnimme koe. Hjirfoar waard er befoardere ta fol generaal, en teffens tsjinne er fan 1809 oant 1810 as de Russyske gûverneur-generaal fan Finlân, mei tafersjoch oer it bestjoer op dat krekt ferovere gebiet. Oanslutend waard er beneamd ta de Russyske minister fan Oarloch, in post dy't beklaaide oant 1812.
De kampanje fan 1812
Under Napoleon syn Tocht nei Moskou, yn 1812, fierde Barclay it oerbefel oer it 1e Leger fan it Westen, it grutste fan 'e trije Russyske legers dy't de Frânske opmars besochten tsjin te kearen. As minister fan Oarloch fierde hy yn namme it befel oer de hiele Russyske ferdigening, en hy wie it dy't de taktyk fan 'e ferskroeide ierde foarstelde, mei as doel om 'e fijân almar djipper in woastenij yn te lokjen dêr't neat wie dêr't de Frânsen harsels mei itende hâlde koene. Barclay de Tolly wie der wis fan dat de Frânsen úteinlik ferslein wurde koene as harren befoarriedingslinen op dy wize mar oant it uterste oprutsen waarden.
Der wie lykwols gjin gebrek oan Russyske generaals dy't Barclay de Tolly haten, en hielendal net ien mocht der oer dat in bûtenlanner boppe him pleatst waard. Fan it alderearste begjin ôf akseptearre de befelhawwer fan it 2e Leger fan it Westen, Pjotr Ivanovitsj Bagration (dy't sels trouwens fan Georgysk komôf wie) gjin befellen fan Barclay de Tolly, en de kommandant fan 'e Keizerlike Garde, aartshartoch Konstantyn, de jongere broer fan 'e tsaar, wie neffens histoarikus Adam Zamoyski in "tizerige ropper-en-razer waans iennichste nocht yn it libben it ôfnimmen fan parades wie", mar dy't "tusken twa parades troch [...] altyd ree wie om in elk te stypjen dy't krityk hie op Barclay de Tolly of dy syn befellen net opfolgje woe." Underhearrigen ferspraten geroften fan 'e strekking dat Barclay de Tolly eins in agint fan Napoleon wêze soe, en it miene folk fan Ruslân, fan wa't de wenten en doarpen ferwuostge wurde moasten om syn taktyk fan 'e ferskroeide ierde ta te passen, ferflokte him as in leffert.
Sadwaande waard Barclay de Tolly úteinlik troch tsaar Aleksander I twongen om in aktivere ferdigening te fieren. By Vitebsk kaam er der op 27 july troch omstannichheden noch mei wei om him fierder werom te lûken, mar op 17 en 18 augustus moast er by Smolensk de striid mei Napoleon oangean. Dat waard foar gjinien in súkses. De Frânsen en harren bûnsgenoaten sneuvelen yn grutte oantallen by it bestoarmjen fan 'e muorren fan in stêd dy't inkeld fan religieuze betsjutting wie wylst se likegoed in omtsjende beweging meitsje kinnen hiene, en de Russen ferlearen de Smolensk sels doe't der troch it Frânske bombardemint brân útbriek en de hiele stêd yn flammen opgie. Doe moasten hja har dochs noch weromlûke, net allinnich út 'e stêd sels, mar ek út 'e neie omkriten, om't Barclay de Tolly ynseach dat er oars troch de Frânsen ynsletten wurde soe.
Eldorado (gedicht)
Eldorado, mei deselde titel yn it oarspronklike Ingelsk, is in gedicht fan 'e hân fan 'e ferneamde Amerikaanske skriuwer, dichter, redakteur en literatuerkritikus Edgar Allan Poe (1809-1849). It bestiet út fjouwer kûpletten fan elts seis fersregels (saneamde sekstetten). Eldorado wie ien fan Poe syn lêste gedichten, en waard ynspirearre troch de Kalifornyske Goudkoarts fan 1849. It waard foar it earst publisearre yn april fan datselde jier, yn it Bostonske tydskrift Flag of Our Union. De Fryske oersetting, fan Herman Peenstra, datearret út 2008.
Ynhâld
Eldorado beskriuwt de reis fan in "galante ridder" dy't op 'e siik is nei de legindaryske stêd fan goud, El Dorado. Hy spandearret it meastepart fan syn libben oan dy syktocht, mar berikt syn doel net. Pas op hege jierren moetet er einlings in "pylgerskaad" dat him de wei wiist troch de "Skadedelling".
Michail Bogdanovitsj Barclay de Tolly
De kampanje fan 1812
De skuld fan it ferlies fan 'e hillige stêd Smolensk waard him lykwols op 'e lea skood, en de tsaar koe syn ympopulariteit doe net mear negearje. Dêrom waard Michail Illarionovitsj Kûtûzov, dy't bekend wurden wie troch syn dielname oan 'e Trijekeizersslach by Austerlitz, oansteld as oerbefelhawwer fan alle Russyske striidkrêften. Barclay de Tolly behold lykwols syn posysjes as minister fan Oarloch en kommandant fan it 1e Leger fan it Westen, wat de betizing oan 'e Russyske kant der allinnich mar grutter op makke.
By de grutte slachting yn 'e Slach by Borodino, op 7 septimber, fierde Barclay de Tolly it befel oer de rjochterflank fan it Russyske leger, en die dat mei moed en grut ynsjoch. Dat naam net wei dat it Russyske leger dêr suver ferneatige waard, ek al faalde Napoleon (dy't dat net trochhie) om 'e genedeklap út te dielen, en easke de slûchslimme Kûtûzov daliks nei de min ofte mear ûnbeslist einige fjildslach de oerwinning op. Mei't hiele rezjiminten fuortfage wiene en der amper noch in aktive ferdigening fierd wurde koe, rette Barclay de Tolly ûnder de ferneamde kriichsrie yn it doarp Fili oan om Moskou te ûntromjen, sadat de stêd fierders net ûnder nutteleaze gefjochten lije soe. Koarte tiid letter moast er him fanwegen sykte ferskate moannen út aktive tsjinst weromlûke. Nei't Napoleon út Ruslân ferdreaun wie, en de Russen nei ferrin fan tiid filosofysk wêze koene oer lêst en noed dy't hjasels net meimakke hiene, makke it úteinlike súkses fan syn strategy Barclay de Tolly ta in romantyske held, dy't misbegrepen wêze soe troch syn tiidgenoaten.
Eldorado (gedicht)
Ynhâld
Poe brûkt de term "skaad" yn 'e midden fan elts fan 'e kûpletten, mar de betsjutting fan dat wurd feroaret hieltyd. Yn it earste kûplet is it in letterlik skaad, dêr't it sinneljocht tsjinkeard wurdt. Yn it twadde kûplet wurdt der somberheid of wanhope mei bedoeld. Yn it trêde kûplet tsjut it in geast of skym oan. En yn it lêste kûplet, dêr't it brûkt wurdt yn 'e bibelske oantsjutting the Valley of Shadow ("de Skadedelling"), bedoeld Poe mooglik te sizzen dat Eldorado (of rykdom yn it algemien) net yn it libben fûn wurde kin, mar inkeld yn it hjirneimels.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan Eldorado ferskynde yn 2008 ûnder deselde titel yn it tydskrift HJIR. De fertaling wie fan 'e hân fan Herman Peenstra.
Michail Bogdanovitsj Barclay de Tolly
Lettere militêre karriêre
Barclay de Tolly kearde werom yn it fjild ûnder de Dútske Kampanje fan 1813-1814, it slútstik fan 'e Sechsde Koälysje-oarloch (1812-1814), wêrby't de Frânsen út 'e Dútske steaten ferdreaun waarden. Dêrby waard er nei Kûtûzov syn dea op 'e nij beneamd ta oerbefelhawwer fan 'e Russyske striidkrêften. Hy late de Russyske troepen yn 'e slaggen by Bautzen (21 maaie 1813), Dresden (26-27 augustus), Kulm (29-30 augustus) en Leipzig (16-19 oktober). Foar syn oandiel yn dy lêste slach waard er troch tsaar Aleksander I ta greve ferheft.
Yn 1814 naam Barclay de Tolly diel oan 'e ynfaazje fan Frankryk en fierde er it befel oer de Russyske troepen yn 'e Slach om Parys. De besetting fan 'e Frânske haadstêd waard beleanne mei syn befoardering ta fjildmaarskalk. Yn 1815, ûnder de Hûndert Dagen fan Napoleon (doe't de Frânske keizer út syn ballingsoard Elba ûntsnapte en weromkearde nei Frankryk om syn regear wer op te nimmen), stie Barclay de Tolly oan it haad fan it Frânske besettingsleger dat Frankryk út it easten wei binnenfoel. Nei de Slach by Waterloo, dêr't Napoleon op 'e nij (en diskear foargoed) ferslein waard troch de Britten, Nederlanners en Prusen, waard Barclay de Tolly troch de tsaar ferheft ta foarst.
Ferstjerren
Neitiid rekke Barclay de Tolly al rillegau yn 'e minnichte, wat him twong om ûntslach te nimmen út it leger. Hy sette him nei wenjen yn syn lânhûs Beckhof yn Jõgeveste, yn súdlik Estlân, dêr't er opgroeid wie. Hy stoar úteinlik yn Insterburg (no Tsjernjachovsk), yn East-Prusen, op 26 maaie 1818, yn 'e âlderdom fan 56 jier, doe't er ûnderweis wie fan syn wenplak nei in kueroard yn Dútslân. De stoflike omskotten fan him en syn frou Hélène Auguste Eleonore von Smitten waarden letter byset yn in mausoleum dat yn 1838 foar dat doel boud waard yn Jõgeveste nei in ûntwerp troch Apollon Sjtsjedrin en Vasily Demût-Malinovsky.
Foar de Katedraal fan Us Leaffrou fan Kazan, yn Sint-Petersburch, waard neitiid yn opdracht fan tsaar Nikolaas I in ymposant stânbyld fan Barclay de Tolly oprjochte. Oare stânbylden fan him steane yn 'e Letske haadstêd Riga, yn syn stjerplak Tsjernjachovsk en yn it Súdestyske Tartu. Nei it útstjerren fan 'e foarstlike line fan it hûs Barclay de Tolly mei syn soan Magnus op 29 oktober 1871, stie tsaar Aleksander II Barclay de Tolly syn pakesizzer yn 'e froulike line, Aleksander von Weymarn, yn 1872 ta om 'e titel 'foarst Barclay de Tolly-Weymarn' oan te nimmen.
Snowboarden op de Olympyske Winterspullen 2010
200px|thumb|right|200px|De Olympyske Snowboardlokaasje fan Vancouver 2010
De XXIe Olympyske Winterspullen waarden fan 12 oant en mei 28 febrewaris 2010 hâlden yn Vancouver, yn Kanada. It snowboarden hie plak yn it Cypress Mountain Resort.
Medaljespegel
De top-9 fan lannen dy't by it Snowboarden medaljes wûn ha tidens de Olympyske Winterspullen fan 2010.
De Zwaluw (Hoogeveen)
De Zwaluw is in nôtmûne oan de Van Echtenstraat yn it Drintske plak Hoogeveen. It is in reitdutsen, achtkante houten stellingmûne op in achthoekige mitsele ûnderbou.
Skiednis
Al foar 1715 hie Hoogeveen in mûne. In twadde mûne waard yn 1716 boud op it plak dêr't de hjoeddeiske mûne stiet. Dy mûne waard yn 1787 ferfongen troch in stiennen mûne.
Yn 1833 baarnde de mûne ôf nei't it fjoer fan de mounderswente oersloech. In jier letter waard de hjoeddeiske mûne boud. De stiennen romp datearret noch út 1787, it houten achtkant is fan 1834. Eartiids stie de mûne oan in feart. It graan waard yn dy tiid mei skippen oant yn de mûne ferfierd, dêr't de sekken nôt nei boppe takele waarden.
Yn 1947 folge in restauraasje fan de mûne, mar op 2 septimber 1956 waard de mûne wer troch brân troffen. Fan 1960 oant septimber 1961 waard de skea wer ferholpen.
De lêste partikuliere eigner ferkocht de mûne yn 1976 oan de gemeente Hoogeveen. Yn 1983 krige de mûne de hjoeddeiske namme. De mûne ward yn 1999 op 'e nij restaurearre.
De stelling fan de Zwaluw is 10 meter heech. De flecht fan de wjukken is 24,60 meter.
PKN-tsjerke Sint-Georgius (Suwâld)
De PKN-tsjerke fan Suwâld is in oarspronklik oan de hillige Georgius wijde tsjerke. Sûnt de reformaasje wie it in herfoarme tsjerke; tsjintwurdich is it ryksmonumint de tsjerke fan de Suwâldster gemeente fan de Protestanske Tsjerke yn Nederlân.
Skiednis
Yn 1828 stoartte de sealtektoer fan de tsjerke yn. De tsjerke krige yn 1835 wer in nije toer. Nei in restauraasje fan de toer yn 1862 waard yn 1888 de hjoeddeiske toer boud. De gotyske finsters waarden doe ferfongen troch grutte rûnbôgeramen en in pear ramen waarden tichtmitsele. De yngong waard ferpleatst nei de westlike gevel.
Yn de jierren 1990 waard de tsjerke restaurearre. By de restauraasje makke de SOW-gemeente foar de tsjinsten gebrûk fan de grifformearde tsjerke.
Yn de toer hinget in yn 1617 troch Hans Falck getten klok.
Oargel
Tagelyk mei de foarnommen restauraasje joegen de tsjerkfâlden yn 1984 de opdracht oan Bakker & Timmenga út Ljouwert in nij oargel te bouwen. It instrumint waard yn novimber 1889 yn gebrûk nommen.
Jelena Grigorjeva
Jelena Grigorjeva (Russysk: Елена Григорева; Ruslân, 1978 – Sint-Petersburch, 21 july 2019) wie in Russysk minskerjochte-aktiviste, dy't har ynsette foar de lykberjochtiging fan homoseksuëlen en lesbiënnes yn 'e Russyske Federaasje. Se kante har ek iepentlik oan 'e ûnrjochtlike en al sûnt 2014 oanhâldende Russyske besetting fan de Krim, in gebiet dat ta de Oekraïne heart.
Moard
Grigorjeva waard yn july 2019 yn har wenplak Sint-Petersburch troch ien of mear ûnbekenden fermoarde. Se kaam om it libben troch stekwûnen en wjirging. Al har kontaktgegevens wiene begjin july iepenbier makke op 'e webside fan in Russyske groep dy't himsels 'Saw' neamde, nei de bekende Amerikaanske horrorfilmsearje. De leden fan dy organisaasje fiteren al harren lêzers oan om 'e persoanen op in list mei homorjochte-aktivisten en krityske sjoernalisten, dy't se gearstald hiene, op te jeien, te ûntfieren en te fermoardzjen. De webside fan Saw waard fan oerheidswegen blokkearre, mar de list wie al ferskate kearen downloaden en sirkulearre neitiid op 'e sosjale media.
Ruiten-Aa-kanaal
thumb|Lokaasje fan it Ruiten-Aa-kanaal thumb|Slûs by Wollinghuizen It Ruiten-Aa-kanaal is in kanaal in it easten fan Grinslân tusken Veelerveen en Ter Apel. It tsjinnet foar it ôfwetterjen en is tagelyk ek te befarren foar de rekreaasjefeart mei in beheinde djipgong. By Ter Apel ferbynt it kanaal mei it Ter Apelkanaal en yn Veelerveen komt it tegearre mei it Mussel-Aa-Kanaal yn it B.L. Tijdenskanaal. It Ruiten-Aa-kanaal leit beëasten de lytse rivier de Ruiten Aa, dêr't it nei neamd is, en dêrfan't it in grut part fan de funksje foar wetterôffier oernaam. By Vlagtwedder-Veldhuis ûnderbrekt in lieding de rin fan dy beek, en fiert it grutste part fan it wetter fan de Ruiten Aa op de hichte fan Vlagtwedde ôf oer it Ruiten-Aa-kanaal.
It Ruiten-Aa-kanaal ûntstie op oansetten fan de Vereniging ter bevordering van de kanalisatie van Westerwolde, dy't oprjochte waard troch Boelo Luitjen Tijdens. Dy feriening wie ornearre en help Westerwâlde tsjin de wetteroerlêst dy't ûntstie nei de feanterij fan it Boertanger Fean. Yn 1920 kaam it Ruiten-Aa-kanaal ree. It hie tagelyk in ôfspjalting nei Bourtange en krige acht slûzen:
Nei de Twadde Wrâldkriich ferlear it kanaal syn funksje foar de beropsfeart en waard it foar de skipfeart ôfsletten en de ôfspjalting nei Bourtange waard tichtsmiten. Yn de tachtiger en njoggentiger jierren fan de tweintichste iuw waard foar de toeristyske ûntjouwing fan Westerwâlde it kanaal fannijs iepene. It kanaal krige selsbetsjinningslûzen en -brêgen. De ôfspjalting nei Bourtange waard fannijs groeven.
Filmfestival fan Goateboarch
It Filmfestival fan Goateboarch (Sweedsk: Göteborg Film Festival), ôfkoarte ta GFF, is in filmfestival yn 'e Sweedske stêd Goateboarch, dat elts jier oan 'e ein fan jannewaris en/of it begjin fan febrewaris holden wurdt. Foarhinne hiet it it Ynternasjonaal Filmfestival fan Goateboarch. It evenemint jout omtinken oan sawol lange as koarte films, en sawol ferheljende films as dokumintêres.
It Filmfestival fan Goateboarch bestiet sûnt 1979 en hat in doer fan tsien dagen. Op 'e earste edysje waarden 17 films fertoand yn 3 filmsealen foar in publyk fan yn totaal 3.000 man. Anno 2012 waarden der 450 films út 70 ûnderskate lannen yn 10 bioskopen en ferskate oare filmsealen fertoand, dêr't 115.000 minsken op ôf kamen. It festival is wichtich as in moetingsplak foar produsinten en regisseurs út 'e Skandinavyske filmyndustry.
Op it Filmfestival fan Goateboarch wurde de Dragon Awards útrikt yn 'e folgjende kategoryen:
Apollo (god)
Apollo (Attysk Aldgryksk: Ἀπόλλων, Apollōn, útspr.: [Apɔllɔ:n], likernôch "Apollôn"; Latyn: Apollo) is yn 'e Grykske en Romeinske mytology de god fan 'e muzyk, de poëzij, keunst en wittenskip, orakels, it bôgesjitten, de genêskunde, sykten, kolonisaasje, de sinne en it ljocht. Yn 'e Grykske myten wurdt er foarsteld as de soan fan 'e oppergod Seus en de titaanske goadinne Leto, en de twillingbroer fan Artemis, de goadinne fan 'e jacht. Neitiid waard er fia de Grykske koloanjes dêre nei Itaalje ferspraat, mei as gefolch dat er opnommen waard yn it Romeinske panteön. Fia de Romeinen waard syn ferearing neitiid wer oernommen troch de Etrusken (dy't him Apulu neamden) en in grut diel fan 'e Kelten op it Jeropeeske fêstelân.
Namme
De etymology fan 'e namme Apollo is ûnwis. Al oan it begjin fan it histoaryske tiidrek hie de Attyske en Ioanyske foarm Ἀπόλλων (Apollōn, útspr.: [Apɔllɔ:n], likernôch "Apollôn") hast alle oare farianten ferkrongen, mar de Doaryske foarm Ἀπέλλων (Apellōn, útspr.: [Apɛllɔ:n], likernôch "Apellôn"), de Eoalyske foarm Ἄπλουν (Aploun, útspr.: [Aplu:n], likernôch "Aplûûn") en de Arkadosyprioatyske foarm Ἀπείλων (Apeilōn, útspr.: [Apɛilɔ:n], likernôch "Apeilôn") binne ek oerlevere.
Saakkundigen binne fan betinken dat de Doaryske fariant it âldst is, en wierskynlik oerienkomt mei de Doaryske moanne-namme Ἀπελλαῖος, Apellaios, en de offers (ἀπελλαῖα, apellaia) dy't jongfeinten brochten ûnder it famyljefeest ἀπέλλαι, apellai. Guon taalhistoarisy tinke dat al dy wurden úteinlik weromgeane op it Doaryske wurd ἀπέλλα, apella, dat oarspronklik "muorre" of "ôffreding foar fee" betsjutte, mar letter "gearkomste binnen de grinzen fan it plein". Dêrmei soe de namme Apollo dus besibbe wêze oan ús wurd "appèl".
In oare teory siket de oarsprong fan 'e namme Apollo bûten it Grykske taalgebiet, nammenste mear mei't de namme fan syn mem Leto in dúdlik Lydyske orizjine hat. In oare oanwizing op dit mêd kin wêze dat Homêros Apollo yn syn Ilias (ien fan 'e âldste oerlevere wurken fan 'e Westerske literatuer) ôfskilderet as in skriklike god, dy't mei de Trojanen tsjin 'e Griken fjochtet en dy't troch de Griken minder fertroud wurdt as oare goaden. Fan Apollo is de Hettityske foarm Appaliunaš bekend út it Manapa-Tarhûnta-brief. Dy foarm fan 'e namme is mooglik besibbe oan Aplu, in Hoerrityske god fan sykten, wêrfan't de namme mooglik wer ôflaat is fan it Akkadyske Aplu Enlil, dat ienfâldichwei "soan fan Enlil" betsjut, in titel fan 'e god Nergal, dy't wer ferbûn wie Sjamasj, de Babyloanyske sinnegod. Yn dit ferbân is it ynteressant om oan te tsjutten dat Apollo sawol de Grykske sinnegod as de god fan 'e sykten is.
Oarsprong
De namme fan Apollo liket ôfwêzich te wêzen yn it oerlevere Lineêr B-skrift fan it Myseensk Gryksk (1700-900 f.Kr.), hoewol't syn titel Paian (of Paean) wol deeglik neamd wurdt. Sadwaande wurdt wol spekulearre dat Paian in foargonger fan Apollo wie, dy't letter mei him gearraand is. De grutte sintra fan 'e kultus fan Apollo, Delfy en Delos, datearje út 'e achtste iuw f.Kr. Delos dielde er mei syn suster Artemis, en te Delfy stie syn ferearing benammen yn it teken fan syn oerwinning op 'e slange Pyton. Foar de âlde Griken wie Apollo eins alle goaden gearbrocht ûnder ien namme, mei't er in wiid ferskaat oan domeinen hie. Hoewol't er yn 'e Klassike Aldheid fan 'e stêden en de skriuwende elite benammen de god fan 'e skiene keunsten en it ljocht wie, hied er foar it miene folk op it plattelân dochs fral de funksje om kwea tsjin te kearen. It is mooglik dat dy kant fan Apollo, dy't sterk ferbûn wie mei syn aspekt fan bôgesjitter, weromgiet op in Proto-Yndo-Jeropeeske oarsprong, mei't er yn dizze foarm sterk oerienkomt mei de Vedyske god Rûdra.
Domein
Apollo wie foar de âlde Griken de god fan 'e muzyk, de poëzij, keunst en wittenskip, orakels, it bôgesjitten, de genêskunde, sykten, de sinne en it ljocht. Dat er benammen bekendstiet as de god fan 'e skiene keunsten en de wittenskip, komt trochdat wy him fral kenne út it oerlevere wurk fan dichters en skriuwers út 'e Aldheid, foar wa't dat fansels syn wichtichste funksjes wiene. Datoangeande waard er û.m. beskôge as de lieder fan 'e muzen.
Mar de boeren op it Grykske plattelân seagen him mear as beskermer tsjin it kwea, dêr't er it as de Hear fan 'e Sulverne Bôge mei syn nea-missende pylken tsjin opnaam. Ek wie syn funksje as sinnegod wichtich, en yn dy hoedanichheid raande er op it lêst suver gear mei de titaan Helios, in eardere sinnegod, krekt sa't syn suster Artemis stadichoan identifisearre waard mei Selene, de titaanske goadinne fan 'e moanne. Yn 'e Romeinske mytology wist de sinnegod Sol lykwols oan 'e Iere Midsiuwen ta syn selsstannigens fierhinne te behâlden. Apollo rekke letter ek ferbûn mei kolonisaasje, en it wie nei alle gedachten yn syn foarm fan riedshear fan 'e Grykske koloanjes yn súdlik Itaalje, dat er trochkrong yn it Romeinske panteön.
Apollo syn patronaat fan 'e genêskunde droech er geandewei mear oer oan syn soan, de god Asklepius, al behold er sels it nau mei genêskunde ferbûne aspekt fan syktebringer. In oare soan fan Apollo, Aristeus, ûntjoech him ta de god fan it fee, fruchtbeammen, de de jacht en ymkerij. Hy soe de minsken leard hawwe hoe't se fee melke moasten, hoe't se oliifbeammen kweke moasten en hoe't se bisten fange koene yn netten en fâlen.
In tige wichtich, mar faak ûnderbeljochte aspekt fan Apollo wie fierders syn funksje as god fan profesije. Der wiene nammentlik ferskate orakels oan him wijd, wêrfan't it bekendste it Orakel fan Delfy wie. Ienris yn 'e fjouwer jier waarden te Delfy ta eare fan Apollo de Pytyske Spullen holden (neamd nei Pyto, de krite om Delfy hinne). Oare Apolloanyske orakels wiene fêstige yn Abai, yn 'e lânstreek Fokis; yn Bassai, yn 'e Peloponnesos; yn 'e stêd Korinte; op it eilân Delos; yn westlik Lyts-Aazje te Klarus, Chyrse, Didyma en Patara; en yn Segesta, op Sisylje.
Attributen
Apollo wurdt almeast ôfbylde mei pylk-en-bôge of mei de kitara, in heechûntwikkele foarm fan 'e liere. Teffens hat er wolris in plektrum of in swurd by him, en ek de offertrijepoat is mei him ferbûn, mei't dy't Apollo syn profetyske macht symbolisearret. Ek de lauwerkrâns as symboal foar oerwinning nei it bringen fan offers is fan oarsprong sterk mei Apollo assosjearre. Fan 'e planten wie de palmbeam hillich foar Apollo, mei't er op Delos ûnder sa'n beam berne wêze soe. Yn 'e bistewrâld waarden benammen dolfinen en ravens mei Apollo assosjearre, mar ek wol wolven, reeën, swannen, hauken, kraaien, slangen, mûzen en sikades, lûdroftige ynsekten dy't muzyk en sang symbolisearren. Ek mei de mytyske griffioen (heal earn, heal liuw) wie Apollo ferbûn.
Berte en iere jonkheid
Doe't Heara, de frou fan Seus, ûntdiek dat de titaanske goadinne Leto swier wie en dat Seus de heit wie, ferbea hja Leto om har bern it libben te skinken op 'e fêste ierde. Lokkigernôch fûn Leto yn har dêropfolgjende swalkerstocht it driuwende eilân Delos, dat noch ûnderdiel fan it fêstelân, noch in echt eilân wie. Heara ûntfierde doe Eileitya, de goadinne fan 'e berte, sadat Leto net befalle koe, mar de oare goaden wisten Eileitya te befrijen nei't se Heara ôflaat hiene mei in 8 m lang halskeatling fan barnstien. Sadwaande koe Leto dochs har bern te wrâld bringe. It die bliken dat it om in twilling gie, wêrfan't Artemis, de goadinne fan 'e jacht, it earst berne waard, op it eilân Ortygia. Hja holp har mem de oare deis by de berte fan Apollo, nei't Leto de seestrjitte nei Delos oerstutsen wie. Neitiid befêstige Seus Delos oan 'e seeboaiem, sadat it in gewoan eilân waard.
De liere fan Apollo
Hermes, de godlike boadskipper, waard berne op 'e berch de Kyllini, yn Arkaadje, nei't syn mem Maia, de dochter fan 'e titaanske reus Atlas, yn it geheim troch Seus swiermakke wie. Maia bewuolle har poppe yn tekkens, mar de wetterflugge Hermes pykte út doe't hja lei te sliepen. Hy draafde alhiel nei Tessaalje ta, dêr't Apollo syn kij oan it weidzjen wie. Hermes naaide út mei in stikmannich fan 'e kij, en yn in grot yn 'e neite fan Pylos fûn er in seeskylpodde, dy't er lytsman makke. Mei it yngewant fan in ko en it lege skyld fan 'e skylpodde makke er doe de earste liere.
Doe't Apollo úteinlik it spoar fan 'e bûkeman werom folge hie nei de Kyllini, beklage er him foar Maia oer it hâlden en dragen fan har soan. Mei't Hermes lykwols al wer werom west hie doe't hja wekker waard, leaude se neat fan Apollo syn beskuldigings. Dêrop ferskynde Seus, dy't alles sjoen hie, en sei dat Apollo gelyk hie. Op dat stuit begûn Hermes op 'e liere te spyljen, en Apollo, god fan 'e muzyk dat er wie, rekke daliks fereale op it lûd fan dat nije ynstrumint. De hiele saak koe doe sust wurde troch de missende kij tsjin 'e liere te ruiljen.
Trojaanske Oarloch
Neffens it ferhaal rekke Apollo fereale op Kassandra, de dochter fan Priam, de kening fan Troaje. Hja wie de healsuster fan syn soan Troilus, dy't Apollo by Kassandra har mem, keninginne Hekûba, oanset hie. Om Kasandra te ferlieden ûnthiet Apollo dat er har de jefte fan it profetearjen jaan soe, mar nei't se him dat ûnthjit ôftwongen hie, wiisde se him ôf. Poerlulk joech Apollo har yndie it fermogen om yn 'e takomst te sjen, mar hy foege der in flok oan ta, sadat se inkeld trageedzjes sjen koe en sadat nimmen har warskôgings deroer ea leaude.
Neffens de Ilias makken de Griken ûnder de Trojaanske Oarloch in Trojaanske jongfaam bút mei de namme Chryseis. Hja wie de dochter fan Chryses, in preester fan Apollo, dy't neitiid besocht har frij te keapjen, mar troch Agamemnon, de kening fan Mysene en lieder fan 'e Griken, ôfstegere waard. Ut wraak foar dy mislediging beskeat Apollo doe it Grykske legerkamp mei pylken dy't besmet wiene mei in skriklike sykte. Hy easke dat Chryseis fuortendaliks weromjûn wurde soe, en doe't se yn 'e kunde kommen wiene mei Apollo syn metoaden woene de Griken datoangeande wol omlyk. Chryseis waard dêrnei troch Agamemnon weromstjoerd nei Troaje, wat de lulkens opwekke fan 'e Grykske held Achilles, dy't fereale op har wurden wie.
Noch twa oare kearen griep Apollo, neffens de Ilias, persoanlik yn 'e Trojaanske Oarloch yn. Sa rêde er de Trojaan Aineäs, dy't troch de Gryk Diomedes ferwûne wie. En teffens holp er de Trojaanske prins Paris om Achilles te deadzjen troch de pylk fan Paris syn bôge nei de hakke fan Achilles ta te lieden, it iennichste kwetsbere part fan dy syn lichem (syn Achilleshiel). Hoewol't it net mei safolle wurden sein wurdt yn 'e Ilias, wurdt dat faak sjoen as de wraak fan 'e god foar it feit dat Achilles earder Apollo syn eigen soan Troilus fermoarde hie op it alter yn 'e Timpel fan Apollo.
Tsjinner fan Admetus
Doe't Seus Apollo syn soan Asklepius mei in wjerljochtslach te liif gie om't dy Hippolytus wer ta libben wekke hie (en dêrmei dus de ûnderdienen fan Seus syn broer Hades, de god fan 'e ûnderwrâld, stellen hie), naam Apollo wraak troch de syklopen te deadzjen dy't de wjerljochtslach foar Seus makke hiene. Dêrfoar woe Seus syn soan foargoed nei Tartarus ferbalje, mar Apollo syn mem Leto wist de straf omleech te krijen ta ien jier twangarbeid. Dat jier folbrocht Apollo as skiephoeder foar kening Admetus fan Ferai, yn Tessaalje. Admetus behannele Apollo goed, en yn ruil stoarte Apollo grutte seinigings oer Admetus út.
Niobe
Niobe wie in keninginne fan Tebe, en de frou fan kening Amfion. Se spriek op oer hoefolle oft se wol net mear wurdich wie as de goadinne Leto, mei't sy fjirtjin bern te wrâld brocht hie, sân soannen en sân dochters, in Leto mar twa. Ut wraak foar dat ôfjaan op harren mem deade Apollo Niobe har soannen en syn suster Artemis har dochters, hoewol't der neffens guon ferzjes fan 'e myte ien of mear bern beholden bleaune (yn 'e regel Chloaris). Doe't er syn deade bern seach, makke Amfion himsels fan kant, of waard er, neffens in oare ferzje fan it ferhaal, troch Apollo deade om't er wraak swarde.
De ûntheistere Niobe flechte nei de berch de Sipylos, yn Lyts-Aazje, dêr't se ûnder it skriemen yn stien feroare. Har triennen foarmen dêr de rivier de Achelous. Om't Seus alle ynwenners fan Tebe yn stien feroare hie, bleaune de liken fan 'e bern fan Niobe lizzen dêr't se fallen wiene, oant de goaden harren op 'e njoggende deis nei harren dea eigenhandich begroeven.
Apollo en Dionysus
Apollo, dy't foar harmony, oarder en de rede stie, hie syn spegelbyld yn syn healbroer Dionysus, de god fan 'e wyn, dy't ekstaze en dusoarder represintearre. De kontrastearjende rol fan dy beide goaden sjocht men ek werom yn 'e eigenskipswurden "apolloanysk" en "dionysysk", dy't yn 'e regel yn 'e kontekst fan 'e Aldgrykske literatuer brûkt wurde. Apollo en Dionysus kinne lykwols ek as oanfoljend beskôge wurde; want as Apollo by 't winter ôfsette nei it uterste noarden, liet er neffens de myten syn orakel te Delfy oer oan 'e soargen fan Dionysus. thumb|309x309px|Apollo en Dafne, in stânbyld fan [[Gianlorenzo Bernini.]]
Frijaazjes
Apollo hie gjin oarehelte, mar der wurdt oan him yn 'e myten in ferskaat oan frijaazjes taskreaun. Hoewol't de amûrettes fan Apollo yn 'e Grykske mytology in lette ûntwikkeling foarmje, waarden se letter troch de skilders fan 'e Renêssânse faak en mei gragens ôfbylde om't it sokke libbene ferhalen binne.
Ien fan 'e bekendste myten op dit mêd is dy oer de nimf Dafne, de dochter fan 'e riviergod Peneus. It Grykske wurd δάφνη, daphnē, betsjut "laurier(beam)", wat de bân tusken Apollo en de lauwerkrâns (makke fan laurierblêden; dêrfandinne de namme) ferklearret. Neffens it ferhaal pleage Apollo Earos, wêrby't er it mei de gek besloech dat dy mei in wapen "omboarte" (ntl. pylk-en-bôge) dat foar folwoeksen manlju bedoeld wie. Dêrop rekke Earos him mei in goudene pylk (dy't leafde feroarsake), wylst er tagelyk Dafne mei in leadene pylk rekke (dy't ôfkear feroarsake). De fereale Apollo waard sadwaande ôfwiisd troch Dafne, mar dêr liet de god it net by sitte. Hy hjitfolge de nimf lange tiid troch it wâld, oant hja op 't lêst oan har heit (of mooglik oan Apollo syn suster Artemis) om help bidde, mei as gefolch dat Dafne feroare waard yn in laurierbeam.
In oare nimf op wa't Apollo fereale rekke, wie Kastalia, dy't krektlyk foar him flechte en yn 'e welle te Delfy doek, oan 'e foet fan 'e berch de Parnassos. Neitiid waard dy boarne de Kastaliaanske Welle neamd en as hillich beskôge. It wetter dêrwei waard brûkt om 'e timpels fan Delfy mei te himmeljen, en de preesteressen dronken it om ynspiraasje op te dwaan.
Wer in oare myte fertelde it ferhaal fan Leukoteä, de dochter fan kening Orchamus, dy't fereale rekke op Apollo (of Helios). De god naam de foarm fan Leukoteä har mem oan om har keamers yngean te kinnen. Mar Leukoteä har suster Klytia, dy't ek fereale wie op Apollo en de god foar harsels hawwe woe, briek it fertrouwen fan har suster en brocht alles út oan Orchamus. Dy wie poerrazen, en oardere dat Leukoteä libben begroeven wurde moast. Apollo ferjoech Klytia har ferrie nea, en it fanke kwûn stadichoan fuort en stoar. Nei har dea feroare Apollo har yn in sinneblom of mooglik in heliotroop, dy't eltse dei de sinne folget.
In oare frijer fan Apollo wie Syparissus, in ôfstammeling fan syn healbroer Hearakles. Apollo joech him in nuete ree as selskipsdier, mar Syparissus deade it bist by fersin mei syn werpspeetse doe't it stil lei te sliepen yn it strewelleguod. Neitiid frege Syparissus Apollo om syn triennen foar ivich falle te litten, en dêrom feroare Apollo him yn in sypresse (ek wer ferneamd nei Syparissus), dy't troch de âlde Griken as in fertrietlike beam beskôge waard, mei't it sop lytse dripkes op 'e stamme foarmet dy't kwa foarm wol wat wei hawwe fan triennen.
Rollen en oantsjuttings
Krek as de measte Olympyske goaden hie Apollo in ferskaat oan bynammen of titels, wêrfan't de measten ferwiisden nei de toponimen fan plakken dêr't er fereare waard, en oaren te krijen hiene mei syn spesifike domeinen. De wichtichsten dêrfan wiene:
Sechstiger jierren
"Sechstiger jierren", "jierren sechstich" of "jierren '60" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Skearmês fan Ockham
thumb|In [[manuskript-yllustraasje fan Willem fan Ockham om 1341 hinne]] It skearmês fan Ockham, ek bekend ûnder de Ingelske oantsjutting Ockham's razor (Latyn: lex parsimoniae, de wet fan de sunigens), is de stelling dat wannear't ferskate hypotezen fan in ferskynsel yn likese mjitte eat dúdlik meitsje kin, de hypotese keazen wurde moat dy't de minste oannamen befettet en de minste entiteiten as wier oannimt. Oars sein: de ienfâldichste ferklearring is meastal de goede. It is in begjinsel út de kennisteory dy't taskreaun wurdt oan de fjirtjinde iuwske Ingelske skolastyske filosoof Willem fan Ockham (1287-1347), in fransiskaner muonts.
It betsjut dat net it bestean fan eat as foar wier oannommen wurde moat as de ûnderfinings ek op in oare manier ferklearre wurde kinne. Yn it Latyn: Entia non sunt praeter necessitatem multiplicanda, dat is 'ien moat de ienheden (postulearre foarwerpen yn in hypotese) net sûnder needsaak fermannichfâldigje'.
It "skearmês", in begryp dy't Ockham sels net brûkte, symbolisearret it fuortskearen fan alle ûnnedige yngewikkelde dingen en kom út by de meast ienfâldige ferklearring. Ockham brûkte dat begjinsel om spekulative begripen ôf te wizen. Dat paste yn syn filosofy fan it nominalisme, de opfetting dat ûntaastbere begripen net op harren sels bestean, mar allinnich helpkonstruksjes binne fan de minsklike geast.
Opper-Eastenryk
Skiednis
Yn de midsiuwen hearde in grutter diel fan Opper-Eastenryk foar lange tiid by it hartochdom Stiermarken. Kening Ottokar Přemysl skiede yn de 13e iuw in diel fan Stiermarken ôf en makke dêr it foarstendom Ob der Enns fan. Yn it jier 1264 dûkt de namme supra anasum (Ob der Enns, boppe de Enns) foar it earst yn in oarkonde op Nei 1490 krige it gebiet as Eastenryksk dielfoarstendom Ob der Enns in sekere foarm fan selsstannigens yn it Hillige Roomske Ryk en Linz waard it sintrum dêr't de ferskate stannen by inoar kamen. Njonken hearen, ridders en prelaten spilen ek de frije stêden in wichtige rol. It lân waard yn 1520 iepene foar de reformaasje en tritich jier letter wie de befolking yn mearderheid protestantsk. By de Habsburgske lânferdieling fan 1564 foel Boppe-Eastenryk tegearre mei Neder-Eastenryk oan de roomsk-dútske keizer Maksimiliaan II
Nei 1600 sette ûnder de keizer Rudolf II de kontrareformaasje yn. Dat brocht de stannen der ta in bûn te sluten mei de Boheemske lannen. De troepen fan karfoarst Maksimiliaan I wist yn opdracht fan keizer Ferdinand II de opstannige partijen lykwols del te slaan. Foar in pear jier waard it foarstendom troch karfoarst Maksimiliaan I bestjoerd en de protestantske adel krige de kar tusken bekearing ta it katolisisme of ferballing.
Yn 1918, nei de Earste Wrâldkriich en de delgong fan de dûbelmonargy, lei de Republyk Dútsk-Eastenryk de namme Oberösterreich as offisjele namme fan de regio fêst. In jier nei de Anschluss fan Eastenryk op 13 maaie 1938 waard ûnder nasjonaalsosjalistysk Opper-Eastenryk tegearre mei it troch folksdútsers bewenne Súd-Bohemen en it fan Stiermarken ôfskieden Ausseer Land it saneamde Reichsgau Oberdonau. De gebieten waarden nei 1945 wer yn de âlde grinzen werom brocht. Boppe-Eastenryk bleau súdlik fan de Donau tegearre mei it Ausseer Land oant 1955 ûnder de Amearikaanske besettingssône fallen. Noardlik fan de Donau foel Boppe-Eastenryk ûnder Russyske besetting.
Gearstalling
Lykas yn alle West-Europeeske lannen foarmje allochtoanen in jimmeroan grutter diel fan de befolking. De measte migranten stamme neffens sifers út 2020 út Dútslân (1,64%), út it eardere Joegoslaavje (likernôch 3%) en Turkije (1,03%). Sûnt de migraasjeweach fan 2015 binne ek de Afgaanske en Syryske mienskippen yn Boppe-Eastenryk grutter woarn. Yn it Mühlviertel wenje sûnt de midsiuwen in pear hûndert Sinti, wêrfan in lyts diel by tellings himsels ek ta dy befolkingsgroep rekkenet.
Religy
Yn 2001 neamde hast 79,4% fan de befolking him roomsk-katolyk, 4,4% rekkene himsels ta de lutherske tsjerke, wylst 4% himsels islamitysk neamde. 8,8% fan de befolking joech oan gjin religy oan te hingjen. Tsjin it ein fan 2019 wie noch mar 63% fan de befolking katolyk en it protestantske oandiel 3,2%.
Taal
De measte ynwenners fan de dielsteat prate in middelbeiersk dialekt.
Geology
It lânskip fan it Mühlviertel noardlik fan de Donau mei noch fjouwer dielen súdlik fan de rivier foarmet in typysk middelgeberchte mei nei it noarden ta hegere toppen. Yn de kontrijen fan de noardwestlike grins fan Boppe-Eastenryk, de krite fan de trijelannenhoeke Dútslân, Tsjechje en Eastenryk, makket de dielsteat part út fan it Boheemske Wâld mei de op de Eastenryksk-Tsjechyske grins lizzende 1.378 meter hege berch Plöckenstein.
Súdlik fan de Donau is Boppe-Eastenryk foar in part it foarlân fan de Alpen (Oberösterreichisches Alpenvorland). Foar in diel is it heuveleftige lânskip mei greide ôfwiksele mei bosk.
It oandiel fan Boppe-Eastenryk yn de Alpen is te ferdielen yn twa regio's: de Salzkammergut en de regio Pyhrn-Eisenwurzen. De Salzkammergut is tige bekend by toeristen en it gebiet telt mear as 70 marren en markes tusken de bergen. Ferneamd binne de Traunsee, de Mondsee, de Attersee, Hallstätter See en Wolfgangensee. Al sûnt de prehistoarje wurdt der sâlt wûn yn it gebiet. Under de Salzkammergut falt ek it eastlike diel fan de Salzburger Alpen mei de Dachstein, Totes Gebirge en Höllengebirge. Yn it gebiet lizze de Dachsteinhöhlen, trije grottestelsels mei spektakulêre ûndergrûnske iisformaasjes.
Bestjoerlike yndieling
Boppe-Eastenryk is ûnderferdield yn trije Statutarstädte, stêden dy't selstannige distrikten foarmje, en 15 Bezirke (distrikten), dy't ûnderferdield wurde kinne yn 255 doarpen, 151 Marktgemeinden en 29 stêden.
Veelerveen
thumb|250px|Slûs en mûne Nieman's Meuln by Veelerveen thumb|left|Noabers Badde Veelerveen is in lintdoarp yn de gemeente Westerwâlde yn de provinsje Grinslân. It doarp hie yn 2019 560 ynwenners en is ien fan de jongste feankoloanjes yn east-Grinslân.
Skiednis
It plak ûntstie op it plak dêr't de B.L. Tijdenskanaal (1911), it Ruiten-Aa-kanaal (1920) en it Mussel-Aa-kanaal (1916) byïnoar komme. Dy kanalen waarden groeven op oansetten fan de Vereniging ter bevordering van de kanalisatie van Westerwolde dy't troch Boelo Luitjen Tijdens oprjochte waard. Yn 1911 waard úteinsetten mei it Ruiten-Aa-kanaal, tusken Ter Apel en Bellingwolde en yn 1916 waard bewesten dêrfan it Mussel-Aa-kanaal fan Musselkanaal tusken Bellingwolde groeven. Beide kanalen waarden mei de hân groeven ûnder swiere omstannichheden. De kanalen waarden ornearre foar de skipfeart en it foltôgjen dêrfan yn 1920 late ta de ekonomyske ûntjouwing fan Westerwâlde.
Foarhinne wie der ek al wat bewenning, mar nei it oanlizzen fan de kanalen fêstige ierdappelmoalfabryk Westerwolde him yn it doarp. Nei de feanterij waard it doarp foar it grutste part agrarysk.
De kanalen waarden nei de Twadde Wrâldkriich sletten foar de skipfeart en krige allinnich de funksje foar de wetterhûshâlding fan Westerwâlde. De ierdappelmoalfabryk waard troch Avebe sletten en yn de lette tweintichste iuw waard besocht en ûntjou it gebiet foar toerisme. De kanalen waarden fannijs iepene, mar dan allinnich foar de rekreaasjefeart.
Op de kanaalkrusing leit in brêge mei trije earmen: de Noabers Badde, dy't alle trije ouwers ferbynt.
Foarsjennings
Yn Veelerveen stiet in multyfunksjoneel sintrum dêr't trije foarsjennings yn sitte: doarpshûs Naobershoes, in aula en in gymnastykseal. Earder wie der ek in basisskoalle yn dat gebou, mar waard yn 2012 gearfoege mei dy fan Vriescheloo.
Yn de tsjerke waarden oant 2005 noch tsjinsten holden, mar sleat dêrnei. It tsjerkegebou hat hjoed-de-dei in hoarekafunksje.
By de slûs benoarden Veelerveen stiet de nôtmûne Nieman's Meuln.
Jiermerk
thumb|Jiermerk yn [[Parys, begjin 15e iuw]] thumb|Jiermerk, stêd yn de Nederlannen, 17e iuw thumb|Jiermerk 'Pasar Gambir' op it Keningsplein yn [[Batavia (Nederlânsk-Ynje)|Batavia, 1930]] In jiermerk is in, faak út de midsiuwen datearjende jierliks weromkommende merk; oarspronklik bedoeld foar feehannel, grûnstoffen en guod. Se koe eardere inkele wiken duorje. Guon stêden hiene yn in jier wol fiif jiermerken. Jiermerken waarden ek brûkt foar ferskate gearkomsten en moetings.
Letter kaam de klam mear te lizzen op lokale festiviteiten. By in jiermerk is faak in merke en der binne faak ambachtslju.
Yn de 13de iuw wiene de jiermerken fan Champagne de wichtichste merken fan Europa.
maaie
thumb|Jiermerk yn [[Den Hout]]
oktober
thumb|Súdlaardermerkmonumint
novimber
thumb|Winterjiermerk Sint-Lievens-Houtem
Gearspanningsteory
thumb|It [[alsjend each op it ien dollarbiljet dat troch guon sjoen wurdt as in gearspanning dêr't de Founding Fathers mei de Illuminati by belutsen wiene ]] In gearspanningsteory of komplotteory is in opfetting fan in bepaald foarfal of situaasje op sosjaal, ekonomysk en polityk mêd as in resultaat fan in gearspanning dêr't sinistere en machtige groepen by belutsen binne, wannear't oare opfettings earder mooglik binne. In gearspanningsteory hat in negative lading, om't it grûnwurk dêrfan op foaroardielen en net genôch bewiis leit.
Gearspanningsteoryen wjersteane ferfalsking en wurde fersterke troch sirkelredenearing: sawol bewizen tsjin de gearspanning as ôfwêzichheid fan bewizen derfoar wurde fannijs ynterpretearre as bewizen foar de wierheid derfan, wat derop delkomt dat de gearspanning earder in leauwe is, as dat it bewiisd of ûntkend wurde kin. Undersyk hat sjen litten dat it tinken fan gearspanningsteoryen skealik of patologysk wêze kin, en besibbe is oan psychologyske projeksje, erchtinkendheid en Machiavellianisme. Psychologen ferwize in gearspanning, dêr't er net ien is, oan in psychysk fenomeen, apofeny.
Eartiids waarden gearspanningsteoryen keppele oan foaroardielen, heksejachten, krigen en massamoarden. Utfierders fan terroristyske oanfallen, lykas Timothy McVeigh, Anders Breivik en regearen sa as Nazy-Dútslân, de Sovjet-Uny en Turkije leauden tige yn gearspanningsteoryen. Ek de AIDS-ûntkenning fan de oerheid yn Súd-Afrika, dêr't likernôch 330.000 minsken oan ferstoaren, waard oansetten troch gearspanningsteoryen. QAnon en it ûntkennen fan de Amerikaanske presidint Donald Trump en syn oanhingers dat er de Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2020 ferlern hie, late ta de Bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal op 6 jannewaris 2021. Gearspanningsteoryen oer genetysk modifisearre iten late der ta dat de oerheid fan Sambia itenshelp wegere by in hongersneed dêr't der likernôch 3 miljoen minsken honger hiene. Gearspanningsteoryen foarmje in ûnbidich grutte hobbel yn it ferbettrejen fan de folkssûnens, sa as it oansetten ta it wegerjen fan faksinaasjes, en binne keppele oan it útbrekken fan syktes dy't troch faksinaasjes tefoaren kommen wêze koene. Oare foarmen fan gearspanningsteoryen liede ta it mistrouwen yn de wittenskip, radikalisaasje fan ekstreme groepen en neidielen foar de ekonomy.
Gearspanningsteoryen wiene eartiids beheind ta in lyts publyk, mar hawwe hjoed-de-dei in grut plak ynnommen yn de media, en woeksen út ta in kultureel fenomeen yn de lette tweintichste en iere ienentweintichste iuw. Hja binne wiid ferspraat oer gâns de wrâld en wurde gauris leaud, sels yn guon lannen troch it grutste part fan de befolking. Om gearspanningsteoryen tefoaren te kommen kinne it hanthavenjen fan in iepen maatskippij en it ferbetterjen fan it analysearjende tinken fan it generale publyk bydrage.
Fersen fan Minne
Fersen fan Minne, yn it oarspronklike Nederlânsk: Strofische Gedichten, is in samling fan 45 mystike leafdesdichten fan 'e Midsiuwske dichteresse, skriuwster en mystika Hadewych. De gedichten waarden om 1240 hinne skreaun yn it Brabânske dialekt fan it Midnederlânsk en der is gjin gebrûk foar makke fan in boarnetekst. thumb|left|200px|It earste fan Hadewych har Fersen fan Minne. Hânskrift te [[Gint (stêd)|Gint, UB, 941, f. 49r.]]
Wol waard Hadewych dúdlik beynfloede troch de Midsiuwske minnelieten fan 'e trûbadoers, dy't de hoaske leafde ta ûnderwerp hiene. Mar hoewol't de chansons fan 'e trûbadoers ornaris de leafde fan in ridder of ealman foar de frou fan syn lienhear fertolken, longeret Hadewych nei de Leafde (Minne) sels, dy't hja min ofte mear as in ferpersoanliking fan God sjocht.
Undersyk fan Frank Willaert hat oantoand dat men de Strofische Gedichten sjonge kin, en dat by de measten derfan sels frij goed oan te tsjutten is hokker sjongwize oft Hadewych dêrby op it each hie.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan Strofische Gedichten ferskynde yn 2001 ûnder de titel Fersen fan Minne by Utjouwerij Frysk en Frij te Ljouwert, yn gearwurking mei de Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân, en mei stipe fan 'e Boelstra-Olivier Stichting, de Boersma-Adema Stichting, de P.W. Janssen's Friesche Stichting, de Stichting Juckema-Siderius Fonds, de Douwe Kalma Stifting, it Arjen Witteveen Fûns en de provinsje Fryslân.