cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anno Houwing
Houwing begûn syn karriêre yn 1925 by de gemeenteplysje Grins, dêrnei yn Hilfertsom en Assen. Waard yn 1940 beneamd ta ryksresersjeur by it parket fan de Prokureur-Generaal fan it parket fan Plysje by it Gerjochtshof yn Ljouwert. Hy naam ûntslach doe't hy troch de Dútske besetter nei Den Haach oerpleatst waard en belanne yn it Fryske ferset. Hy wurdt beskôge as geastlik heit fan it Feemgerjocht. Nei de oarloch waard hy beneamd ta kommissaris fan plysje yn Ljouwert. Yn dy funksje joech hy ûnder oare opdracht om in demonstraasje foar it gerjochtshof yn Ljouwert mei hurde hân út elkoar te driuwen. In barren dat letter bekend stean soe as Kneppelfreed.
Gosse Noordewier
G.H.W. (Gosse) Noordewier (Gryptsjerk, 24 novimber 1947) is in Nederlânsk politikus fan de Partij fan de Arbeid.
Philip Nye
Philip Nye (±. 1595-1672) wie in foaroansteand Ingelsk ôfskieden teolooch. Hy studearre ôf oan Magdalen Hall yn Oxford yn 1622. Fan 1633 oant 1640 wie er ferbanneling yn Nederlân.
Hy moast neat hawwe fan astrology.
Gosse Noordewier
Hy hat sawol MO-A pedagogyk as MO-B ortopedagogyk studearre en wie direkteur fan in basisskoalle foardat er dosint teoretyske ortopedagogyk en direkteur fan de W.H. Suringarskoalle/Nederlandsch Mettray yn Eefde waard.
Dêrnjonken is Noordewier ek al lang yn it spier foar de lokale polityk. Yn 1987 waard er gemeenteriedslid yn Sutfen en trije jier letter waard er dêr wethâlder. Yn 1997 folge de beneaming ta boargemaster fan de destiidske Siuwske gemeente Oostburg en sûnt jannewaris 2002 is Noordewier werom yn Gelderlân yn de funksje fan boargemaster fan Wijchen. Gosse Noordewier gie 1 novimber 2012 mei pinsjoen.
Dirk Hendricus Haverkamp
Dirk Hendricus Haverkamp (Amsterdam, 26 jannewaris 1850 - Den Haach, 19 desimber 1920) wie in arsjitekt.
Haverkamp begûn by yngenieur Justus Dirks op it buro fan de Amsterdamske kanaalmaatskippij. It jier dêrnei wie yngenieur J.G. van Gendt jr. syn sjef. Yn 1877 wurke Haverkamp op it buro fan P.J.H. Cuypers dy 't dwaande wie mei de bou fan it Ryksmuseum Amsterdam. Dêr krige er kunde oan syn lettere kompanjon Theodoor Gerard Schill. It soe liede ta de oprjochting fan it buro Schill & Haverkamp. Schill en Haverkamp hawwe altyd tegearre ûntwerpen makke yn ferskate stilen. It duo brocht in profesjonele differinsjaasje oan binnen it buro.
Fan de oprjochting yn 1901 oant 1910 wie Haverkamp meiredakteur fan it boukundige tydskrift De Bouwwereld.
Johan Goltstein
Johan Goltstein (Lân fan Gulik, ± 1471 (?) – Sutfen, 4 febrewaris 1544), hear fan Niederempt en Middeldoarp, wie in sechstjinde-iuwske kriichshear fan Karel fan Gelre, steedhâlder fan de hartoch yn Dokkum, burchgreve fan Nijmegen en skepen fan Sutfen.
Goltstein wie in soan fan Hindrik Goltstein en Sofia fan Harf. Yn 1500 troude Goltstein mei Henrika fan Egmond. Ut dit houlik waard in soan berne: Willem fan Goltstein.
Yn 1517 wie Goltstein tegearre mei Johan fan Selbach oanfierder fan in 6000 man sterk hierleger (de "Swarte Hope"), dat troch de Hartoch fan Gelre stjoerd waard as fersterking fan de troepen fan Jancko Douwama. Goltstein slagge der yn om Dokkum nei in belegering yn te nimmen, wyls stuts Selbach mei Grutte Pier en syn fleat de Sudersee oer nei Hollân.
Hy waard begroeven yn Sutfen op 6 maaie 1544.
Mika Tan
Mika Tan, echte namme: Saraswati Miyoko Kop Taetafa (Honolulu, 27 novimber 1977), is in Amerikaansk neakenmodel, fetysjmodel, stripper, pornografysk aktrise, pornoprodusinte, prostituee, radiopresintatrise en fisazjiste fan mingd etnysk komôf, dy't yn it ferline ek wol gebrûk makke hat fan 'e artystenammen Mika, Mika Okinawa en Leiloni (dat lêste wie fan bern ôf oan har bynamme). Se is berne yn 'e steat Hawaï, yn 'e haadstêd Honolulu. Har heit is fan mingd Japansk-Samoaansk komôf, wylst har mem foar in part Rjûkjûaansk is (fan it eilân Okinawa), en foar in part Hokkineesk fan Taiwan.
Jonkheid
Tan waard, doe't se trije jier wie, adoptearre troch har beppe, dat in Hawajaansk-Japansk folksdûnseresse fan namme wie, dy't ûnderskate massaazjesalons yn eigendom hie. Har beppe brocht har oant likernôch har tsiende grut. Har folle suster waard adoptearre troch in muoike. Guon boarnen yn 'e pornoyndustry hâlde út dat Tan en har kollega-aktrise Loni nichten binne, mar dat is net wier. Tan is lykwols al famylje fan pinup-model Josie Lee, en se hat op Twitter ferteld dat Kristara Barrington, dy't yn 'e 80-er jierren ûnder de namme China Lee karriêre makke as pornoaktrise, in muoike fan har is.
Wylst har famylje oan memmekant tige muzikaal is, stammet se oan heitekant út in legerfamylje. Sa tsjinnet har suster, dy't har helpt om har offisjele webside te runnen, yn it Amerikaanske Korps Mariniers. Tan har heit wie by de Amerikaanske Marine, en naam syn gesin nei ferrin fan tiid mei as er oerpleatst waard. Sa wenne Tan foar't se op 'e middelbere skoalle kaam op ûnderskate plakken yn 'e Feriene Steaten, Jeropa, it Midden-Easten en Afrika.
Iere karriêre
Tan sette útein mei har karriêre as in bernemodel foar kleankatalogussen doe't se tolve jier wie. As figurante die hja ek mei oan guon profesjonele teäterproduksjes, tillefyzjeprogramma's en films, lykas Operation Dumbo Drop, út 1995, en fierders spile se yn reklamespotsjes. Dêrnjonken wie se yn har tinerjierren in hoart lid fan 'e Movement Company, in dûnsgroep út Guam, dy't ballet- en jazzballetfoarstellings joech. Se studearre oan 'e Steatsuniversiteit fan San Diego, yn Kalifornje, dêr't se titels behelle yn biogemy en psychology. Fierders die se in sangoplieding oan 'e Magdalena Perés School of Voice en seit se dat se de John Robert Powers finishing school besocht hat (dêr't jongedames etikette oanleard wurdt). Om foar har stúdzje te beteljen, begûn se neaken te posearjen foar keunstklassen en letter ek as stripper te wurkjen yn stripklubs.
Hoewol't Tan oanlis hie foar wittenskip, hie se der gjin aardichheid oan, dat nei't se har stúdzje ôfrûne hie, wurke se yn 'e ferkeap en de marketing yn 'e timesharing-yndustry foar ûndernimmer en sûteneur Dennis Hof. Dyselde joech letter oan dat se foar him oer nea yn it minst blike litten hie dat se oerhong ta it meitsjen fan pornografy. Dat muoide him oars wol, want dan hied er har frege om op ien fan syn legale bordelen yn Nevada te wurkjen. Yn dyselde snuorje besocht Tan yn Los Angeles oan 'e bak te kommen as aktrise, mar dat joech se oer doe't se ûntdiek dat de casting couch gjin fabeltsje is. Dêroer sei se letter: "Foar de dúdlikheid: gjin inkele regisseur, produsint of crewlid út 'e pornoyndustry hat my OAIT lestich fallen mei ûnwinske yntimiteiten. As ik dochs neuke moat foar myn wurk, dan neuk ik wol foar myn wurk. Ja, de die wurdt opnommen, mar yn 'e pornografy bist der teminsten wis fan datst betelle krijste."
Pornokarriêre
Tan waard yn 1999 yn in winkel ûntdutsen troch pornoregisseur Jack Pearl, en makke noch datselde jiers har debút yn har earste pornografyske film. Se is benammentlik wurksum yn 'e fetysj-hoeke fan 'e pornoyndustry, wêrby't se û.m. wurket as sawol masteresse as ûnderhearrige foar de Kink.com-groep, almeast op 'e websiden MenInPain.com en DivineBitches.com. Yn dat subsjenre hat se har ûntjûn ta ien fan populêrste stjerren. Hoewol't se ek wol yn "gewoane" pornofilms spilet, beskôget se harsels mear as in fetysjmodel as as in pornoaktrise. Sûnt har debút hat se yn mear as 420 pornofilms spile, en dêrby binne har pornosênes op it ynternet net meirekkene (per 1 jannewaris 2008 hie se yn totaal al mear as 1350 sênes makke foar sawol fideo as ynternet).
Njonken har pornokarriêre die Tan yn 2006 mei oan it Amerikaanske tillefyzjeprogramma Blind Date, en teffens wie se oant 2007 inkele jierren presintatrise fan it programma Me So Horny op 'e radiostjoerder KSEX. Yn 't lêstoan is se minder foar de kamera's te sjen en mear efter de skermen wurksum. Dêrby rjochte se yn 2007 har eigen produksjebedriuw op en wurket se as produsinte, diplomearre fisazjiste en manager fan fjouwer opnamelokaasjes, wylst se opliedings folget ta filmeditor en yn marketing. Ek is se yn 'e fetysjpornografy in ûnôfhinklik adviseur oangeande de Amerikaanske wetjouwing, dy't derop tasjen moat dat fetysjfilms mei bgl. ûntfierings- of ferkrêftingssenario's gjin eleminten befetsje dy't foar de Amerikaanske wet yllegaal binne. Sûnt 2009 hat Tan fierdersoan tusken de bedriuwen troch ek wurksum west as legaal prostituee op Dennis Hof syn Moonlite BunnyRanch yn Nevada.
Priveelibben
Op it mêd fan har priveelibben kin fierders noch oer Mika Tan fernijd wurde dat hja yn 1999 in miskream yn it trêde trimester krige. Se hat twaris troud west mei in kollega-pornoakteur, de earste kears mei Ray Shannon, en de twadde kears mei Alec Knight (2004-2006). Beide houliken einigen yn in skieding. Neffens har offisjele opjefte is Mika Tan 1.65 m, mei in gewicht fan 54 kg.
Stifting De Fryske Mole
thumb|[[Himmole, ien fan de moles yn behear fan de stifting.]] De Stifting De Fryske Mole is in stifting mei as doelstelling it befoarderjen fan it yn stân hâlden fan moles yn Fryslân en de útjefte fan it fearnsjiersblêd de 'Utskoat'.
De stifting is festige yn Ljouwert en waard 28 desimber 1970 oprjochte. De stifting hat mear as fjirtich moles yn eigendom.
Foanejachtbrêge
De Foanejachtbrêge is in brêge oer it Prinses Margrietkanaal yn de N31 tusken Ljouwert en Drachten. It Prinses Margrietkanaal is de haadfarrûte fan Amsterdam oer De Lemmer nei Delfsyl. Oer de Foanejachtbrêge rint parallel oan de N31 de Stûkenwei.
Oant maart 2008 wurdt der wurke oan ferdûbeling fan de N31 (fan 2 x 1 baan nei 2 x 2) en tagelyk ek ferdûbeling en ferheging fan de Foanejachtbrêge. De Foanejachtbrêge dy’t yn 1962 boud is hie in hichte fan 7,5 meter en is in febrewaris 2006 sloopt. De nije brêge wurdt boud yn twa dielen om fasearring fan de bou mooglik te meitsjen om it autoferkear mei sa min mooglik lûdhinder de dyk brûke te litten. It earste diel fan de nije Foanejachtbrêge is yn novimber 2005 in gebrûk nommen. Nei sloop fan de âlde brêge út 1962 wurdt op itselde plak in twadde brêge boud. Beide nije brêgen sille 9,5 meter heech wêze. In hichte dêr’t binnefeartskippen mei fjouwer lagen konteners ûndertroch kinne, sûnder dat de brêge iepen hoecht. Iepenjen fan de brêge sil allinnich op oanfraach barre tusken 2 en 4 oere nachts.
Olympyske Simmerspullen 1996
De Olympyske Simmerspullen 1996, ek wol de XXVIe Olympiade neamd, waarden yn 1996 hâlden yn de Amerikaanske stêd Atlanta.
Dielnimmende lannen
200px|thumb|Dielnimmende Lannen Olympyske Simmerspullen 1996
Taipei 101
thumb|Taipei 101 thumb|left|Hichte fan Taipei 101 fergelike mei de [[Burj Dûbai, Willis Toer, de Petronas Tuorren, en it Empire State Building.]]
De Taipei 101 is in wolkekliuwer yn de Taiwaneeske haadstêd Taipei. Mei antenne is it gebou 508 meter heech, sûnder antenne 449 meter. Mei de bou fan de toer waard útein set yn 1998 en it wie klear yn 2004. Oant en mei 21 july 2007 wie it de heechste wolkekliuwer fan de wrâld. Op it stuit is de Burj Dûbai yn Dûbai offisjeel it heechste gebou.
Plannen en konstruksje
Oarspronklik wie it de bedoeling om it gebou mar 66 ferdjippings heech wurde te litten. Earst neidat mei de bou útein set wie op 13 jannewaris waard besletten om it gebou te ferheegjen oant 101 ferdjippings. Hjirtroch rûn de bou fertraging op. Net folle letter trof in ierdskodding Taipei en omkriten mei in kreft fan 6.8 op de skaal fan Richter. Twa kranen foelen del mei fan gefolgen fiif deaden en sân moannen ophâld. De top waard op 1 july 2003 berikt.
Strukturele feiten
It ûntwerp fan it gebou is beynfloede troch de lear fan Feng Shui. De foarm fan it gebou hat wol wat fan in pagode wei.
Twinterâne
right
Twinterâne (Nederlânsk: Twenterand; Nedersaksysk: Tweanteraand) is in gemeente yn de provinsje Oerisel, mei ynwenners (, boarne: CBS), en mei in oerflak fan 108,07 km² (wêrfan 0,70 km² wetter). Twinterâne is yn 2001 ûntstien út in fúzje fan 'e eardere gemeenten Den Ham en Vriezeveen.
Plakken
It haadplak fan de gemeente is Vriezeveen, en de oare plakken yn de gemeente binne: Bruinehaar, De Pollen, Den Ham, Geerdijk, Kloosterhaar, Vroomshoop, Weitemanslanden, Westerhaar-Vriezenveensewijk en Westerhoeven.
Topografyske kaart (2015)
580px
Iisherberch
thumb|275px|Iisherberch Huylckenstein (tolhûs) mei tolbrêge oer de [[Frjentsjerter Feart, op it krúswetter fan de Boalserter Feart mei de Frjentsjerter Feart te Easterlittens. Huylckenstein is boud ± 1509 en yn 1932 sloopt]] In iisherberch wie in herberch dy't meastentiids op in krusing fan wetters stie en winterdeis in soad klandyzje hie fan reedriders. Der wie boerekofje te krijen en jûns klonk de fioele.
Bekend wienen De Dille (by Easterwierrum), Bartlehiem, Burdaard, Hulkenstein (Easterlittens), Abbegeasterketting, Altenburch (by Tytsjerk), Froskepôle (súdeast fan Ljouwert), Oostergo (Grou, Galamadammen (by Koudum), Aldskou (by Akkrum), Burgumerdaam en Dokkum. Guon wienen ek bekende wetterherbergen. Yn de 20e iuw binne de measte ferdwûn.
Arjen Draisma de Vries
thumb|Arjan Draisma de Vries Arjen Draisma de Vries (Achlum, 16 july 1843 - Ljouwert, 6 july 1936) wie in Nederlânsk fabrikant en politikus.
Libben en wurk
Draisma de Vries wie in soan fan Foppe Draisma de Vries en Aleida Beekhuis. Hy folge syn heit op yn 1866 as administrateur (feitlik direkteur) fan de Onderlinge Brandassurantie Maatschappij yn Achlum. Mei syn healbroer Willem Veldkamp rjochte er in sûkereifabryk op. Dêrneist wie er eigner fan in dakpannefabryk en yn 1888 mei-oprjochter fan ien fan de earste suvelfabriken yn Fryslân.
Draisma de Vries wie fan 1884 oant 1914 lid van de Provinsjale Steaten fan Fryslân en gemeenteriedslid (1880-1897) en boargemaster (1893-1915) fan Frjentsjerteradiel. Fierders siet er yn it bestjoer fan it Waterschap der Vijfdeelen Zeedijken Binnendijks, hy wie dêr lid fan it Kolleezje fan Folmacht (1887), dykdeputearre (1889) en dykgraaf (1901-1914). Benammen út reden fan syn wetterskipswurk waard er beneamd ta ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau. Hy skreau in boek oer de ynpoldering fan de Waadsee.
Hy stoar yn de âldens fan 93 jier yn it Diakonessehûs yn Ljouwert en kaam te hôf yn Achlum.
Psikoaze
thumb|Struktuer fan psikoaze Psikoaze (C<SUB>6</SUB>H<SUB>12</SUB>O<SUB>6</SUB>) is in monosacharide mei mar in lyts bytsje enerzjy. Psikoaze wurdt brûkt (yn lytse mannichten) yn agraryske produkten. It is ferneamd as "seldsum sûker" om't it hast nea yn de natuer fûn wurdt, en as it fûn wurdt is it yn lytse mannichten. D-Psikoaze jout mar 0.3% fan de enerzjy dy't in selde mannichte tafelsûker jout.
Stasjon Flissingen
Stasjon Flissingen (Vs) is it stasjon fan de Nederlânske stêd Flissingen yn de provinsje Seelân, en waard iepene yn 1865 oan de Steatsline F (Roosendaal - Flissingen). Yn dy stêd waard yn 1950 it tredde stasjonsgebou sûnt 1872 iepene.
Gebou
It oarspronklike spoarweistasjon fan Flissingen wie in in leech en lang stasjonsgebou, besteande út styl- en regelwurk, opfold mei stien, ôfsmard mei semint. Der wiene ek dûanefasiliteiten yn it gebou.
It 1e stasjonsgebou út 1872 waard yn 1892 ôfbrutsen om plak te meitsjen foar nijbou. It nije stasjonsgbou wie in ûntwerp fan arsjitekt D.H. Haverkamp yn de styl fan de Neorenêssânse, dêr’t de yngong him skean op de súdwestlike hoeke befûn. It gebou hie ûnder oare in spesjale wachtkeamer foar foarstlike persoanen. It stasjon krige trije perronnen foarsjoen fan in perronkape dêr't de pylders en in part fan de kape noch fan besteane. It gebou waard op 15 septimber 1894 yn gebrûk naam. Fiif jier letter, yn 1899, ûntstie der lykwols in grutte ravaazje, doe't in stoomlokomotyf út Amsterdam stikkene remmen hie, wêrnei't de trein it perron en de stasjonsrestauraasje trochboarre. Dat treinûngelok by Flissingen koste twa kondukteurs en de achttjinjierrige dochter fan de Switserske gesant yn Berlyn Arnold Roth it libben.
Yn 1944 rekke it stasjonsgebou slim skansearre by in bombardemint.
As ferfanging ferriisde tusken oktober 1949 en septimber 1950 it hjoeddeiske stasjonsgebou nei in ûntwerp fan arsjitekt Sybold van Ravesteyn, in gebou yn de neobarokke styl dúdlik yn it gebou te werkennen is. De offisjele iepening fan it stasjon wie op 18 desimber 1950. Parten fan de perrons, perronoerkaping en muorrewurk fan it stasjonsgebou út 1892 bleaune behâlden.
Yn it eastlik part fan it haadgebou is in stasjonsrestauraasje fêstige mei dêrfoar in smel, ferhege, terras mei lege natuerstiennen balustrade. Oan 'e westkant is in aparte fleugel mei in fytsestalling, dêrefter stiet in frijsteand tsjinstgebou. Al dy ûnderdielen wurde fia it oan de stasjonshal grinzgjende part fan de perrons mei-inoar ferbûn. It gebou is rom foarsjoen fan foar Van Ravesteyn kenmerkjende details as rûne en fjouwerkante kantele ruten, fersieringen op de daklist en bylden oan de gevel.
Oan de bûtengevels fan it stasjon binne fjouwer keramykbylden fan byldhouwer Jo Uiterwaal pleatst mei foarstellingen dy 't ferwize nei de spoarferbining en de provinsje Seelân. Foar de yngong fan de fytsestalling stiet in troch de gemeente Vlissingen skonken natuerstiennen blombak mei byldhoud NS-embleem en opskrift "Vlissingen 1950". Yn de stasjonshal stiet in byld ta oantinken oan de publikaasje fan de Siuwske line, makke troch byldhouwer Philip ten Klooster en ûntbleate op 17 april 1957
Oan de eastkant fan de stasjonshal wiene oarspronklik de loketten fêstige. Yn juny 2004 binne dizze sletten, mar ein 2010 iepene hjir in fernijde kiosk. Lange tiid wie oan ’e westkant fan ’e stasjonshal in filiaal fan it grinswikselkantoar fêstige, mar nei it sluten dêrfan ein 2001 waard dat part fan ’e stasjonshal wer yn syn oarspronklike steat werombrocht..
Ksyloaze
thumb|De struktuer fan twa ksyloazemolekulen. Ksyloaze, ek wol houtsûker (C<SUB>5</SUB>H<SUB>10</SUB>O<SUB>5</SUB>), is in monosacharide mei fiif koalstofatomen en in aldehydekloft. Ksyloaze wurdt fûn yn de embryo's fan de measte ytbere planten. It wie it earst klearmakke fan hout troch Koch yn 1881. Ut ksyloaze wurdt de swietstof ksylitol makke.
Ksyloaze wurdt yn it minsklik lichem net ôfbrutsen, en ûnferoare wer útskieden. Yn de genêskunde wurdt ksyloaze dêrom brûkt foar maachûndersyk en de avesaasje fan de resorpsje (weropnimmen) yn de termen.
Jordan River Utah Temple
De Jordan River Utah Temple (earder de  Jordan River Temple) is in timpel fan de Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen yn South Jordan, Utah.
Op 3 febrewaris 1978 waard de bou fan de Jordan River Temple oankundige. De earste skep waard op 9 juny 1979 yn 'e grûn set. De neffens in ûntwerp fan de doedestiidske hûsarsjitekt fan de mienskip, Spencer W. Kimball, boude timpel waard yn 1981 foltôge. Fan 29 septimber oant 31 oktober folgen doe lykas wenst by de Mormoanen iepen dagen fan it gebou, dêr't likernôch in heal miljoen minsken gebrûk fan maken om de timpel te besjen. De wijing fan de timpel fûn fan 16 oan 20 novimber plak troch Marion G. Romney.
It bouwurk hat in romte-oerflak fan likernôch 13.800 m². Dêrmei heart de Jordan River Utah Temple ta de gruttere timpels fand e mienskip. De timpel hat in toer fan 66,75 meter hichte, dy't bekroand wurdt mei in byld fan Moroni.
It is njonken de Salt Lake Temple (1893) en de Timpel fan Draper (2009) ien fan de trije timpels yn Salt Lake Valley.
Doris Day
right|thumb|Love Me or Leave Me right|thumb|Mei [[Gordon MacRae]] Doris Mary Ann Kappelhoff (Cincinnati, 3 april 1922 – Carmel Valley Village, 13 maaie 2019, wie in Amerikaansk sjongster, aktrise en diere-aktiviste. Hja waard bekend ûnder de artystenamme Doris Day.
Day's artistike karriêre begûn yn har lette tsienerjierren as sjongster yn in big band. Yn 1945 hie hja har earste hit, "Sentimental Journey", en yn 1948 ferskynde hja yn de film Romance on the High Seas. Yn har artistike karriêre hat hja yn 39 films spile en hat se mear as 650 lieten opnaam, ûntfong sy in Oscar-nominaasje, wûn in Golden Globe en in Grammy Award, en krige yn 1989 de Cecil B. DeMille Award foar al har fertsjinsten yn spylfilms.
Day hat fjour kear troud west. Earst mei Al Jorden, in trombonist, dy't de heit waard fan har iennichst bern, Terry. Ferfolgens waard it George Weidler. Doe't dat houlik yn in skieding einige boaske hja oan Martin Melcher en bleaun by him oant er yn 1968 ferstoar. Melcher adoptearre har soan, dy waard doe Terry Melcher. Har fjirde en lêste houlik mei Barry Comden duorre mar koart en einige ek yn in skieding. Doris Day wennet yn Carmel, Kalifornje ûnder de namme Clara Kappelhoff. Day is mei Shirley Temple de iennichste frou yn de top tsien fan filmartysten dy't it measte publyk lutsen hat.
Populêr
Doris Day hat har grutte populêrens fral te tankjen oan har rollen yn romantyske komeedzjes: en in oantal súksesfolle filmlietsjes: Yn 1975 ferskynden har memôres ûnder de titel Doris Day: her own story.
Fan 1968 oant 1973 spile se yn de telefyzjerige The Doris Day Show, dy't yn de jierren 70 ek yn Nederlân op de byldbuis kaam.
RON
Regionale Omrop Noard (RON)
Technyk
De technyk waard fersoarge troch de NRU. Der waard útstjoerd fanút it Martinytsjerkhôf 23 yn Grins. Yn 1957 is de studio fernijd. Der waard doe útstjoerd fan 18 – 20 oere. Der waard útsjoerd oer it distribúsjenet fan de PTT, de AM-stjoerders Hoogezand en de FM-stjoerders fan Jirnsum (88,2 MHz) en Hoogezand.
Meiwurkers
De earste haden fan de RON wiene Hans Huizinga (ein 1945) Sjoerd Leiker en sûnt 1 febrewaris 1952 Jo Smit.
Programma’s
De programma’s wiene yn it earstoan algemien, mei in soad nijs. Dêr wie nei de oarloch ek ferlet fan. Dochs kaam it gewestlik-kulturele mear oan bod. Op 25 augustus 1945 waard foar it earst in Frysk programma útstjoerd. De “Fryske útstjoering” hat in oere op tiisdeitejûn. Dêrnjonken binne der útstjoerings yn it Nederlânsk dy’t foar in part op Fryslân rjochte binne. It giet dan oer aktualiteiten, muzyk, lânbou, sport en literatuer (Literêr Kertier). Der binne harkspullen, foarums, fraachpetearen, lieten, muzyk ensfh. Der waarden opdrachten jûn foar teksten en muzyk. It muzyklibben is stipelearre. Doel is in eigen harkspulkearn en eigen lytse ensembles (bg. De Toetsebûtsers). De ‘Fryske útstjoering' is it begjin fan in deisk Frysk radioprogramma.
Skermjen op de Olympyske Simmerspullen 1908
De Olympyske Simmerspullen 1908, ek wol de IVe Olympiade neamd waarden yn 1908 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It skermjen waard hâlden yn it Franco-British Exhibition Fencing Grounds.
Franco-British Exhibition Fencing Grounds
Franco-British Exhibition Fencing Grounds waarden yn 1908 boud as ûnderdiel fan de Franco-British Exhibition. Letter is it skermstadion foar it grutste part ôfbrutsen om plak te meitsjen foar in winkelsintrum.
Sintrum foar Film yn Fryslân
It Sintrum foar Film yn Fryslân is in organisaasje, fêstige yn Ljouwert, dat soarch draacht foar de eksploitaasje fan de filmhuzen yn Ljouwert, It Hearrenfean, Drachten en Snits, it Frysk Film Argyf en it Noardlik Film Festival.
Sjoerd Nieuwland
Sjoerd Nieuwland (Ljouwert, 13 augustus 1917 - dêre, 22 jannewaris 2007) wie in Frysk dirigint.
Hy waard yn Ljouwert berne as soan fan Jan Nieuwland, dy't pianotechniker wie, en Houkjen Kooistra. Hy troude yn 1938 mei 21 jier en út dat houlik kamen twa bern.
Hy hat in skoft lang dirigint west; sa wie er tusken 1956 en 1974 dirigint fan Soli Deo Gloria út Ljouwert. Sûnt Nieuwland dirigint wie, feroare de muzykstyl fan it orkest fan fanfare nei brassband. De foarkar fan Nieuwland, dy't ôfkomstich wie fan it Leger des Heils, gie út nei in dûbele besetting fan de brassband. "Soli Deo Gloria" spile yn dy tiid in protte yn tsjerketsjinsten, konserten en faak foar de radio. Under lieding fan Nieuwland groeide Soli Deo Gloria ta 130 leden; mei trije orkesten wie it sels ien fan de grutste muzykferienings fan Fryslân. Sa wie der in drumband mei trompetters, letter ek doedelsekspilers en dêrneist wiene der in soad muzyklearlingen. Sjoerd Nieuwland woe prinsipieel net meidwaan oan konkoersen, it gie him mear om de feriening en har funksje yn de maatskippij. Jannewaris 1974 naam de 22 jier jonge dirigint Jan de Haan it roer fan Sjoerd Nieuwland oer by "Soli Deo Gloria". De brassband helle yn de jierren dêrnei ferskate súksessen.
Hy stoar yn 2007 yn de âldens fan 89 jier.
Stifting Monumintebehâld Noardeast-Fryslân
thumb|250px|[[De Iendracht (Eanjum)|De Iendracht, ien fan de mûnen yn behear fan de stifting.]] De Stifting Monumintebehâld Noardeast-Fryslân (offisjeel: Stichting Monumentenbehoud Noardeast-Fryslân) is in stifting dy't yn 1993 oprjochte waard út namme fan de gemeente Dongeradiel mei as doel it behâld fan monuminten yn dy gemeente.
Mei't de gemeente Dongeradiel yn 2019 weryndield waard by de doe nije gemeente Noardeast-Fryslân waard de namme fan de stifting oanpast yn Stifting Monumintebehâld Noardeast-Fryslân.
Under de monuminten falle tsjerketuorren en mûnen. Fan de tsien mûnen yn Dongeradiel binne der sân yn behear by de stifting.
Gerrit van Asbeck
thumb|Gerrit Ferdinand baron van Asbeck tot Berge en Münsterhausen Gerrit Ferdinand baron van Asbeck tot Berge en Münsterhausen (Wurdum, 1764 - Ljouwert 1836) wie ritmaster yn it rezjimint Oranje-Fryslân tusken 1789 en 1795.
As katolyk troude er yn 1788 yn de herfoarme tsjerke mei Petronella Agatha van Plettenberg (1765-1843). Syn pakesizzers waarden allegear herfoarme.
Under de Bataafske Republyk wie hy amtleas. Hy wie kertierdrost fan Ljouwert en siet yn 1807 yn de Steatsried. Fan 1811-1816 wie Van Asbeck maire fan It Amelân. As kommandant fan de nasjonale garde wied er belutsen by de befrijing fan Fryslân yn 1813. Under de Fryske eallju beneamd, lid fan de Provinsjale Steaten yn 1814. Yn 1815 wie hy lid fan de Earste Keamer
Brazylje
Brazylje, sûnt 1964 offisjeel de Federative Republyk Brazylje, is in lân yn Súd-Amearika. De haadstêd is Brasilia en de presidint fan de republyk is sûnt 2019 Jair Bolsonaro.
Lizzing
Brazylje wurdt begrinzge troch:
Lânskip
Brazylje is it op fjouwer nei grutste lân op ierde en it grutste lân fan Súd-Amearika en nimt hast de helte fan it wrâlddiel yn. De eastgrins wurdt foare troch de Atlantyske Oseaan, dêr't de smelle kuststripe fan tichtbefolke is. Yn it noarden wurdt it lânskip bepaald troch tropysk reinwâld dy't har nei it suden útstrekt ta it Amazoneleechlân. Dat gebiet is it biotoop fan ûntelbere soarten dieren mei in unyk ekosysteem. De grutste rivier fan Brazylje is de Amazône. It lân is ryk tabedield my boaiemskatten.
Stêden
Brasilia is de haadstêd fan it lân. Foar 1960 wie dat Rio de Janeiro en noch earder wie it oant 1763 Salvador. Oare grutte stêden binne: São Paulo, Belo Horizonte, Fortaleza, Curitiba, Manaus, Recife, Porto Alegre, Belém en Goiânia.
Skiednis
left|thumb|150px|Alde kaart fan Brazylje út [[1519]] Brazylje waard al yn it 8e millenium f.Kr. bewenne troch Yndianen. Om-ende-by 1500 arrivearren de earste Jeropeanen yn de kustgebieten, dy't yn de 17e iuw Portegeesk besit waarden.
Yn 1807 flechte it Portegeeske keninlik hûs foar de legers fan Napoleon nei Brazylje. Fan dat stuit ôf waard Rio de Janeiro de facto de haadstêd fan it Portegeeske ryk. De nasjonale bibleteek waard oprjochte en de earste universiteiten stiften. Doe kening Johan IV yn 1821 nei Portegal werom kearde bleau syn soan Peter efter yn Brazylje. Yn 1822 proklamearre hy de ûnôfhinklikens fan it memmelân en ferkleare himsels ta keizer Peter I. Trije jier letter waard de ûnôfhinklikens erkend. Yn 1831 waard keizer Peter I opfolge troch Peter II. Mei de eksport fan kofje begûn de ekonomyske bloei. Yn 1889 brocht de nije elite fan kofjebaronnen de monargy ten fal en stelde in federale republyk yn.
Yn 1961 gripe de militêren de macht dy't oant-en-mei de earste ferkiezings fan 1982 it lân regeare. Yn 1985 krijt Brazylje syn earste boargerpresidint en yn 1988 in nije grûnwet. It leger hat lykwols noch hieltyd in soad ynfloed op it regear.
Ekonomy
De rike opbringsten fan de lânbou soargje foar in protte ynkomsten. Utsein de feefokkerij wurdt benammen kofje, kakau, soja en sûker, tabak, stynske weet en katoen ferboud. De autoyndustry en taleveringsbedriuwen domineare it sterk yndustraliearre lân.
It BYP per persoan is $9.500 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 5,5% lânbou, 28,7% yndustry en 65,8% tsjinsten.
Ignatius fan Loyola
thumb|Ignatius fan Loyola De hillige Iñigo Lopez de Loyola (kastiel Loyola by Azpeitia, 24 desimber 1491 - Rome, 31 july 1556), better bekend mei syn Latynse namme Ignatius fan Loyola, waard ferneamd troch syn oandiel yn de stifting fan de Sosiëteit fan Jezus, as de earste "generaal" dêrfan en troch syn Geastlike Oefeningen. Hy waard yn 1622 hillige troch paus Gregorius XV. Syn hjeldei falt op 31 july.
In syn berteplak Loyola, yn Spaansk Baskenlân, waard in kleaster en in tsjerke boud, wijd oan Ignatius, dat in beafeartsplak wurden is.
It Ignatiusgymnasium yn Amsterdam is ferneamd nei dizze hillige.
Jaap van Hattum
Libben en wurk
thumb|Van Hattum skildere troch J. Hardonk (om 1930) Troch in fersin by de boargerlike stân waard syn namme Hattem as Hattum skreaun. Op syn bertehûs oan de Van Sminialeane 7, earder Eastereinderdyk is nei syn dea in tinkstien oanbrocht. Jaap fan Hattum syn heit wie túnbaas fan it boargemastershûs. Doe't de boargemaster nei spul mei de gemeenterie earfol ûntslach krige, bruts hy dit hûs ôf en boude it yn Haarlim wer op. Heit van Hattum begûn dêrnei in kwekerij yn Wommels. Yn 1913 ferhuzen se nei Elspeet. Jacobus gie nei de Ryksnormaalskoalle fan Hurderwyk en waard yn 1922 oansteld as ûnderwizer yn Sleen. Fan april 1924 - augustus 1926 wurke er yn Putten (Schovenhorstskoalle) en fan 1926 ôf yn Amsterdam. Nei syn pensjoen yn 1957 bleau er dêr wenjen. Mei Ed. Hoornik en Gerard den Brabander heart er ta de Amsterdamse Skoalle. Meiïoar publisearren se de bondel Drie op één perron (1938, 1941, 1960 3 dln.). Dit perron ferwiisde nei E. du Perron, dy't se trijeresom bewûnderen.
Arabinoaze
thumb|225px|Struktuer fan arabinoaze Arabinoaze (C<SUB>5</SUB>H<SUB>10</SUB>O<SUB>5</SUB>) is in monosacharide mei fiif koalstof atomen en in aldehyde kloft. It hat in molêre massa fan 150,13 g/mol.
Jaap van Hattum
Libben en wurk
Van Hattum wie redakteur fan 'Centauer', 'De litteraire Revue' (1937). Hy publisearre yn 'Opwaartsche wegen', 'Helikon', 'Groot Nederland', 'Leven en Werken', 'Dietsche Warande en Belfort', 'De Socialistische Gids', 'Fundament', 'De Nieuwe Weg', 'Elsevier', 'De Gemeenschap', 'Gandalf', 'Forum', 'Maatstaf', 'De Gids' en 'Letterkundig Maandschrift'. Syn literêre neilittenskip bestie ûnder oare út homo-eroatyske poezij. Yn 'Maatstaf' ferskynde hjirút in blomlêzing.
Troch syn debútbondel 'Baanbrekertjes' út (1932) wurdt hy wol ta de sosjalistyske dichters rekkene. Syn maatskippijkrityk kaam ek yn syn lettere wurk werom.
Ewoks
Ewoks (inkeltal: Ewok; útspr.: [ˈiːwok]; likernôch: " ii -ûok") binne in fiktyf ras fan bûtenierdske wêzens út 'e Star Wars-franchise. Se waarden yntrodusearre yn 'e film Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi (1983), en waarden sa populêr, dat der neitiid twa tillefyzjefilms en in tekenfilmsearje oer harren makke waarden.
Beskriuwing
Ewoks binne lyts fan stal, mei in lingte fan likernôch 1.00 m, geane op twa fuotten en hawwe in tsjûke pels fan koart, slûk hier oer harren hiele lichem. It gesicht fan in Ewok docht wol wat oan 'e snút fan in bear tinken, as dy flink ôfplatte wurde soe. Oer it gehiel nommen lykje Ewoks sterk op mânske teddybearen. Fanwegen har tichte pels drage se net folle klean. Se binne ien fan 'e lânseigen yntelliginte rassen fan bûtenierdske wêzens op 'e boskmoanne Endor, yn 'e mande mei de Dulok en de Yuzzum. Harren beskaving is primityf en hja libje as jager-sammelders.
Yn Star Wars
De Ewoks waarden yntrodusearre yn Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi (1983), it ôfslutende diel fan 'e oarspronklike Star Wars-filmtrilogy. Dêryn beslút it Rebelleferbûn de noch ûnfoltôge twadde Deadsstjer fan it Galaktysk Keizerryk te ferneatigjen ear't dat romtestasjon en massaferneatigingswapen yn gebrûk nommen wurde kin. Mei't de Deadsstjer beskerme wurdt troch in enerzjyskyld dat opwekke wurdt yn in generatorfasiliteit op Endor, wurdt dêr in kommando-ienheid hinne stjoerd û.l.f. prinsesse Leia en Han Solo. Leia, dy't by de oaren wei rekket, moetet al rillegau de Ewok Wicket, mei wa't se freonskip slút.
Pigmeat
Pigmeat is in Frysk muzykduo, oprjochte yn 1989, dat bestie út Jankobus Seunnenga en Sytse Haima. Beide manlju spilen earder yn Kobus gaat naar Appelscha. Se spylje âlde Amerikaanske muziekstilen as hillbilly en bluegrass en kombinearje dat mei ynfloeden út pop, rock en Europeeske folk. Harren repertoire fan tradisjonele en eigen nûmers hawwe in eigen styl. Underdiel dêrfan is it eigenmakke prkusje-ynstrumint.
Ewoks
Yn Star Wars
De oare leden fan 'e ienheid wurde troch oare Ewoks finzen nommen, en de karnivoare Ewoks binne fan doel harren op te iten. Luke Skywalker wit harren der lykwols fan te oertsjûgjen dat de androïde C-3PO, mei syn fergulde beplating, in god is dy't se hearrich wêze moatte. Nei't se de rebellen frijlitten hawwe, ferhellet C-3PO (dy't seis miljoen foarmen fan kommunikaasje behearsket) foar de Ewoks oer de striid fan 'e rebellen tsjin 'e boasaardige keizer Palpatine. De oare deis, as de rebellen in wraam op 'e generatorfasiliteit dogge, blykt it in fâle te wêzen en wurde se jitris finzen nommen, diskear troch Keizerlike stoarmtroepers. De dappere lytse Ewoks komme harren lykwols ûnferwachts te help en mei-inoar ferslane se de stoarmtroepers.
Eftergrûn
George Lucas, de betinker fan Star Wars, wie oarspronklik fan doel om it hjirboppe beskreaune diel fan Return of the Jedi plakfine te litten op Kashyyyk, de thúsplaneet fan 'e Wookiees, mar seach dêr úteinlik fan ôf om't er dy te technysk ûntwikkele fûn. Ynstee houde er de reuseftige hierrige Wookiees midstwa om pluzige lytse wêzentsjes te krijen dy't er yn 't earstoan stal joech neffens syn hûntsje, in Brabannerke (ek bekend as griffon bruxellois). It úteinlike uterlik fan 'e Ewoks waard ûntwurpen troch fisazjist Stuart Freeborn. De namme 'Ewoks' is de wurdlidden fan 'Wookiee' omdraaid, wat rymt op 'Miwok, in Yndiaansk folk út 'e omkriten fan it Steatspark Grizzly Creek Redwoods yn Noardlik Kalifornje, dêr't de sênes op Endor filme waarden.
De taal fan 'e Ewoks is it Ewokeesk, dat ûntwurpen waard troch lûdstechnikus Ben Burtt. Dyselde basearre de fiktive taal op it Kalmuksk, de Mongoalske taal fan 'e Kalmukken, in etnyske groep út 'e Koeban fan súdlik Ruslân. Hy hearde dy taal sprutsen wurden yn in dokumintêre, en waard rekke troch hoe frjemd it klonk foar Westerske earen. Nei wat sykjen fûn er in 80-jierrige Kalmukske flechtlinge yn 'e Feriene Steaten, dy't er betelle om folksferhalen yn har memmetaal te fertellen. Dat naam er op en neitiid brûkte er de lûdsopnamen as basis foar it systeem fan klanken dat it Ewokeesk waard.
It wurd 'Ewok' wurdt eins nearne yn Return of the Jedi neamd, noch wurde yndividuele Ewoks by namme neamd. Inkeld op 'e ôftiteling wurde Wicket, Paploo, Teebo, Logray en doarpshaad Chirpa neamd, wylst ûnder de oantsjutting 'Ewoks' alle oare akteurs en figuranten opsomme wurde dy't de wêzens spilen. De Ewoks, lytse pluzige teddybearen dat se wiene, waarden nei de premiêre fan Return of the Jedi sa populêr, dat der twa tillefyzjefilms oer harren makke waarden, Caravan of Courage: An Ewok Adventure (1984) en Ewoks: The Battle for Endor (1985), en teffens in tekenfilmsearje, Ewoks, dy't rûn fan 1985 oant 1986.
Rienk van Veen
thumb|Rienk van Veen yn 1912 (fotograaf [[Herman Deutmann|H. Deutmann) ]] Rienk van Veen (De Lemmer, 30 augustus 1865 - De Haach, 1 maaie 1929) wie in Frysk politikus.
Hy wie berne yn Fryslân, mar wie abbekaat yn Grinslân en letter yn De Haach. Yn Grins siet er fan 1885 oant 1901 yn de gemeenteried. Fan 1901 ôf wie er Twadde Keamerlid foar it distrikt Dokkum. Hy late yn de perioade 1918-1924 de krisis-enkêtekommisje, in steatskommisje dy't ûndersyk die nei de útfiering fan de Distribúsjewet.
Hy wie de skoansoan fan de foaroansteande Fryske antirevolúsjonêr Walle Melis Oppedijk. Syn soan Mr. Walle Melis Oppedijk van Veen wie fan 1936 oant 1971 boargemaster fan Warkum en Tytsjerksteradiel.
Rienk van Veen hearde ta de Nederlânske Herfoarme Tsjerke en waard yn 1909 beneamd ta Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw.
Piet Hein van Asperen
Piet Hein van Asperen (Harns, 8 febrewaris 1895 - Ljouwert, 5 novimber 1969) wie keunstskilder en reklametekener.
Piet Hein is de soan fan keapman Gerlof van Asperen en Frouwkje de Groot. As bern tekent er op alle stikjes papier dy't er yn hannen krijt. Nei de ambachtsskoalle gie er nei de keunstniverheidsskoalle 'Quellinus' yn Amsterdam, Hy krijt dêr les fan û.o. J.B. Heukelom en C. Rol en wennet en wurket yn Harns, Amsterdam, Rotterdam en yn Ljouwert. In 1922 trout hy mei Apollonia de Boer en se sette har nei wenjen yn Ljouwert, dêr't er oant 1960 wurket by de Leeuwarder Papierfabriek (LPF) as ûntwerper. Se wenje lang oan de Spoarstrjitte en krije ien soan: Hein.
Hy skildere steds- en havengesichten, hynders, stillibbens en portretten yn in tinne ferveopdracht. Piet Hein van Asperen wie mear totalist as kolorist. Hy tekent ek graach en wie faak sketsendewei op strjitte te finen. Wie lid fan it ‘Boun fan Fryske Kunstners’ yn Ljouwert. Wurken fan him hingje yn it stêdhûs Fan Ljouwert en yn it Suderseemuseum yn Inkhuzen.
Yn de neisimmer fan 1970 waard as betinking in grut oersjoch fan syn wurk tentoansteld yn it Keunstsintrum yn de Prinsetún fan Ljouwert.
Slieker Film
Slieker Film, earder Filmhûs Ljouwert neamd, is in filmteäter yn Ljouwert.
Skiednis
It Filmhûs begûn as ûnderdiel fan it Frysk Filmsirkwy op 14 septimber 1975 mei de foarstelling fan Ne Touche pas à la femme blanche yn it jongerensintrum Hippo yn Ljouwert. Troch de ynset fan yn 1979 oprjochte wurkgroep koe fan 15 jannewaris 1983 ôf yn de soasjeteitsseal fan it âlde gebou fan De Harmonie hast alle dagen films fertoand wurde.
Yn 1988 ûntstienen de earste plannen foar in nije stedsskouboarch De Harmonie oan it Ruterskertier, dêr't ek romte foar it Filmhûs yn meinomd wie en seis jier letter koe it fernijde pân har doarren iepenje. It Filmhûs krige 1994 plak yn de kelders fan de De Harmonie.
Maart 2013 krige it filmhûs in nije namme, Slieker Film, ferneamd nei bioskooppionier Georg Christiaan Slieker. en waard it fêstige yn it nije Frysk Museum op it Wilhelminaplein.
Oanbod
It Filmhûs rjochtet him benammen op arthousefilms, dy't minder publyk lûke as mainstream-kaskreakers. De films binne faak inte op in mear kulturele of artistike ynstek as it meastentiids Amerikaanske oanbod fan reguliere bioskopen, al wienen ek films as Bowling For Columbine en The Pianist in grut súkses yn it Filmhûs. Elke moandeitejûn draait in film yn it jongerenprogramma Moviezone.
Der binne twa sealen fan 72 en 28 sitplakken en der wurde deis twa oant fjouwer films sjen litten, meastentiids jûns. Utsein de simmermoannen wurde sneins ek middeis foarstellingen fersoarge. Sûnt maaie 2012 is Slieker Film hielendal digitalisearre. It 35mm-tiidrek waard ôfsletten mei de fertoaning fan filmklassiker Casablanca. De grutte seal hat in 5.1 Dolby SRD-ysnstallaasje.
Reebrún
Reebrún is in kleur dy't yn 'e regel beskôge wurdt as in tint fan brún of soms fan giel. It kin omskreaun wurde as in rôzich giel, in rodzich ljochtbrún of in dûnkere tint bêzje. Reebrún wurdt yn it Ingelsk fawn neamd, in wurd wêrfan't de earste en oarspronklike betsjutting "reekeal" is. It soe de kleur fan 'e pels fan reeëjongen wêze. It ierste optekene gebrûk fan fawn as kleuroantsjutting datearret út 1789.
Kleurtechnyk
By additive kleurminging (bgl. op tillefyzjes en kompjûterskermen) is reebrún in tertiêre kleur, dy't oanmakke wurdt troch it mingen fan alle trije primêre kleuren (read, grien en blau). By subtraktive kleurminging (bgl. yn 'e druktechnyk) is it ek in tertiêre kleur, dy't yn teory produsearre wurdt troch de trije primêre kleuren maginta, giel en syaan te fermingen. Yn 'e praktyk wurdt lykwols ornaris ynstee fan syaan gebrûk makke fan swart, om't dat bettere resultaten jout.
Foarkommen
Reebrún is in kleur dy't in protte foarkomt as pelskleur by sûchdieren. Behalven by reeën en oare harteftigen komt it ek in protte foar by hûnen, dêr't it ornaris as in foarm fan tan beskôge wurdt. Hûnerassen dy't yn 'e kleur reebrún foarkomme, binne û.o. boksers, Deenske doggen en mopshûnen. By dobermanns tsjut men dizze kleur oer it algemien oan as 'isabella'.
Swartewetterlân
right|250px Swartewetterlân (Nederlânsk: Zwartewaterland, Nedersaksysk: Zwärtewäterlaand) is in gemeente yn de provinsje Oerisel, mei ynwenners (, boarne: CBS), en mei in oerflak fan 84,93 km² (wêrfan 4,20 km² wetter). De gemeente hat syn namme krigen fan it rivierke it Swarte Wetter, faaks moat dit lêzen wurde as it 'Swettewetter', wat grinswetter betsjut. Swartewetterlân ûntstie yn 2001 út in fúzje fan 'e eardere gemeenten Genemuiden, Swartslús en Hasselt.
Plakken
It haadplak fan de gemeente is Hasselt, en de oare plakken yn de gemeente binne: Baarlo, Cellemuiden, De Velde, Genemuiden, Kamperzeedijk-Oost, Kamperzeedijk-West, Kievitsnest, Mastenbroek, Zwartewatersklooster en Swartslús.
Doalert
thumb|350px|De Doalert yn de tijmûning fan de Iems thumb|right|Doalert thumb|Der ûnderstrûpte doarpen yn de Doalert, troch [[Ubbo Emmius nei foarbyld fan Jacob van der Mersch († 1600)]] thumb|De Doalert yn syn wiidste omfieming en de ynpolderings dêrnei mei jiertal fan ynpoldering thumb|East-Fryslân om 1600 hinne troch Ubbo Emmius De Doalert (Dútsk: Dollart, Grinslânsk: Dollert, Eastfrysk: Dullert, Nederlânsk: Dollard) is in 90 km² grutte see-earm fan de Waadsee, en in tijmûning fan de Iems yn it grinsgebiet fan Nederlân en Dútslân. It leit besuden de Eastfryske havenstêd Emden. It swietwetter fan de Westerwâldske Aa rint yn de Doalert. Yn it noardwesten is de Doalertmûning goed twa kilometer breed tusken de lântonge Punt fan Reide oan de Nederlânske kant en de sânplaat Geiserücken en ferbynt de Doalert mei de Bûteniems en dêrmei mei de Waadsee en de Noardsee.
Skiednis
De Doalert is lykas de Jadeboezem it gefolch fan see-ynbraken yn de Lette Midsiuwen, dy't it oarspronklike feangea fuortspield hiene. Fan de troch Ubbo Emmius foarstelde opfetting dat de Doalert al yn 1277 ûntstie, is gjin histoaryske boarne oanwêzich. Ek dat er by de Twadde Sint-Marsellusfloed yn 1362 ûntstien wie, is net wis. It gebiet hie nei alle gedachten te lijen fan it ynklinken en it ôfsliten fan de feangrûn. It gebiet waard troch deReider Ie en de Munter Ae trochsnien. De Eastfryske skiedskriuwer Eggerik Beninga neamde dat wichtige silen (slûzen) by Reide yn 1413 fernield waarden troch tsierderijen, nei alle gedachten dy fan Skier en Fet. Mooglik hat de Sesiliafloed fan 21 novimber 1412 in grutte oarsaak west. Fiif jier letter berikte it wetter it doarp Blijham al. Dêrnjonken befêstigje archeologyske fynsten by Bad Nijeskâns, Vriescheloo en Scheemda dat dêr yn de fyftjinde iuw noch swietwetter te finen wie. Dêrfoaroer stie dat by Pogum al twahûndert jier earder in fegetaasje, dy't libbe yn in sâlt miljeu, wie.
De eastlike Doalertboezem waard yn de earste helte fan de fyftjinde iuw foarme. Al yn 1454 waard der in needdyk fan de Punt fan Reide troch it feangebiet nei Finsterwolde boud, dy't it Aldamt beskermje moast. De westlike boezem ûntstie nei alle gedachten nei 1460. Troch de twadde Kosmas- en Damianusfloed (1509) en dêrnei de Antoniusfloed fan 1511 krong it seewetter in ein it binnenlân yn.
Troch it ûntstean fan de Doalert en it trochbrekken troch de Iemsouwers ferdronken op syn minst tweintich karspels, en sa'n tsien oant fyftjin buorskippen en trije kleasters. In tolvetal tsjerken waarden sels ferhuze.
Jacob van der Mersch makke yn 1574 in yllustrearre kaart foar it stedshûs fan Emden, mar dat wie meast fantasy, want hy wie ynspirearre op Flaamske foarbylden.
It gefolch fan de Doalertynbraken wie, dat de rin fan de Iems feroare, en fierder fan Emden ôf begûn te lizzen. Foartiids rûn de Iems by de grêften fan Emden del, mar nei de stoarmfloed bûge de rin mear nei it suden ta. It skiereilân Nesserlân, dat foar Emden oer lei, waard dêrtroch in eilân en de noardlike rin ferslike hieltyd mear, dêrtroch't de tagong nei de haven fan Emden hieltyd slimmer waard. De stêd Emden besocht en bou yn 1581 in 4,5 km lange kearmuorre mei ikehouten heipeallen, de Nesserlanner Haad, om de rin fan de Iems te regeljen. Yn 1631 moast dat wurk wer opjûn wurde.
Salang't it skiereilân Nesserlân mei it fêstelân ferbûn wie, waard it floedwetter, oanjage troch hurde wyn, opstood yn de Doalertboezem. De see kaam sa fier as Wedderveer, Muntendam en Siddeburen. Nei it trochbrekken fan 1509 koe it wetter makliker de stream op oer de Iems fuort rinne en doe naam de druk op de Doalert ôf. Dêrtroch slike der grutte stikken lân oan en waard yn de sechtjinde iuw al úteinsetten mei it yndykjen fan de kwelders. De swiere, mar fruchtbere, Doalertklaai makke fan it Aldamt ien fan de rykste lânbougebieten fan Nederlân.
Ksiluloaze
thumb|Ksiluloaze Ksiluloaze (C<SUB>5</SUB>H<SUB>10</SUB>O<SUB>5</SUB>) is in monosacharide mei fiif koalstof atomen en in keton kloft. L-Ksiluloaze sammelet yn de urine fan pasjinten mei pentosuria.
Doalert
Skiednis
Nei stikmannich ynpolderjen tusken de sechtjinde en njoggentjinde iuw wie de Doalert oant in tredde fan syn oarspronklike omfieming slonken. De lêste ynpoldering oan de Dútske kant wie de Kanalpolder yn 1877 oan de eastkant, en oan de noardkant waarden tusken 1912 en 1923 de Wybelsumer en Larrelter Polder yndike. Oan de Nederlânske kant wiene dat de Johannes Kerkhovenpolder (1878), de Carel Coenraadpolder (1924) en de polder Breebaart (1979).
By leech wetter falt likernôch 78% fan de Doalert drûch as waad. Tusken dat waad en de seedyk yn is der yn it westen, suden en easten in seam drûchfallen waad dat 1100 bunder grut is en 100 oant 1200 meter breed is.
Ferdronken doarpen
Ferdronken binne de karspels Kalentwalt (Coldeborgerfehn?), Haxenerwalt (Hatzumerfehn?), Ditzumerwold, Uterpogum, Utbeerte, de merkflekken Torum, Wilgum, Fletum, Berum, Easterreide, Westerreide, Up-Reiderwolde en Ut-Reiderwolde (mei in kapitteltsjerke), San(t)dorp, Stockdorp, Tijsweer, Zwaag, East-Finsterwolde, Ulsda, Megenham, Wynedaham, Houwingagast (Houwingahof), Houwingaham en faaks de net werom te kennen karspels Haxne, Siweteswere, Poel, Rodendebord und Katelmesinke.
Fierder de buorskippen Peterswere (Peterswolde), Dune Lee (Duinkerken by Marienchor?), Garmede, Wynham, Jarde (Bundergaarde), Bonewerda (Boen?), Ockeweer, Astock, Torpsen, De Lidden, Gaddingehorn, Fiemel en faaks Ayckaweren, Stoksterhorn, Exterhuis, Jansum und Homborg. En ta einbeslút Kleaster Palmar (Porta sancta Mariae), Easterreide en Menterwâlde (Campus Sylvae) mei it Kleasterfoarwurk De Olde Stoeve. Oer it bestean fan de doarpen Beda, Ludgerskerke, Osterbeerde, Maarhuisen en Markhuisen wurdt drúske, om't dy net yn histoaryske boarnen te finen binne.
Nesse, Kirchborgum (Huweghenborch), Bingum (Oengum) en it Kleasterfoarwurk Goldhoorn (by Finsterwolde) waarden mei fersin ta de ferdronken doarpen rekkene. Oare eardere feanterijdoarpen wiene mooglik al foar de Doalertynbraken ferlitten en harren nammen kamen efternei noch yn de list fan ferdronken doarpen foar.