cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kolosseum
Fierdere skiednis
It Kolosseum hie te lijen ûnder ferskillende natuerrampen. In bliksemynslach yn 217 skansearre it Kolosseum sá dat der fiif jier lang gjin spullen organisearre wurde koenen. Mear as ien ierdskodding brocht grutte skea ta oan it gebou, mar salang't it gebou yn gebrûk wie, waard dat alle kearen reparearre troch de Romeinen en letter troch de Ostrogoaten. Yn de midsiuwen folgen twa grutte ierdskoddings yn 847 en 1349, dy't it Kolosseum fierder ferwoasten. Yn de 12e iuw waard de ruïne fan it amfiteäter omboud ta fort fan de famylje Frangipani. De wichtichste Romeinske famyljes, dêr't fakentiden ek de paus út fuortkaam, beskôgen it Kolosseum as in groeve dêr't ienfâldich boumateriaal weihelle wurde koe foar harren nij te bouwen tsjerken en paleizen. Sa waard alle moarmer weihelle en op 'e nij brûkt yn nije gebouwen of simpelwei ferbaarnd om oan kalk te kommen. It izer dêr't de blokken stien en moarmer mei fêstsetten waarden wie ek yn trek. Oan dy plondering kaam pas in ein yn 1749 doe't Paus Benediktus XIV de histoaryske wearde fan it Kolosseum ynseach en it fierdere brûken as stiengroeve ferbea. Hy wijde it Kolosseum as tsjerke, ta oantins fan de lijenswei fan Kristus en boude dêr in krúswei yn. De grûn fan it amfiteäter waard as hillich beskôge fanwege it bloed fan de kristlike martelers dat dêr fergetten waard. Dat nettsjinsteande it feit dat de measte Kristenen grif deamakke waarden yn it Sirkus Maksimus. Lettere pausen lieten it Kolosseum noch fierder restaurearje en archeologysk ûndersykje.
Hoewol't it Kolosseum net mear de oarspronklike ôfmjittings hat, is it noch altiten in ymposant bouwurk en lûkt it alle dagen tûzenen toeristen. Yn de moderne tiid is in part fan de houten arenaflier wer oanbrocht.
Vickers Wellington
thumb|right|330px|Wellington Mark Ia, mei en profile Mark I (Vickersturrets), Mark II (Merlin motoren), Mark III (Hercules motoren, 4-gun sturtturret), GR Mark VIII (maritime ferzje Mark Ic, metric radar) en GR Mark XIV (maritime ferzje Mark X, centimetric radar). ''De geodesyske konstruksje fan de fleugels is goed te sjen. De Vickers Wellington wie in Britske twa-motorige, middelgrutte, lange-ôfstân bommesmiter dy't, mids jierren 30, ûntwurpen waard by Brooklands yn Weybridge yn Surrey, troch Vickers-Armstrongs haadûntwerper, R.K. Pierson. It tastel waard yn de earste jierren fan de Twadde Wrâldoarloch in soad brûkt as nachtbommesmter. Hy waard letter ferfongen troch swiere fjouwer-motorige bommewerpers sa as de Avro Lancaster en de Handley Page Halifax en foar in part troch de B-25 Mitchell (1943). De Wellington waard wol de hiele oarloch troch ynset foar oare taken, sa as lesfleanmasjine en radarfleanmasjine, mar fral as in anti-dûkboat bestrider by de Kustwacht (Coastal Command). It wie ek de ienichste bommewerper dy't de hiele oarloch troch makke bleaun is. De Wellington wie bekend ûnder de poppenamme Wimpy, neamd nei J. Wellington Wimpy út de Popeye tekentelsjes.
De Wellington hie in saneamde geodesyske konstruksje fan aluminium spanten dy't him tige sterk makke en in soad skea ferneare koe. Untwerper Barnes Wallis, ynspirearre troch de loftskipbou, paste dy konstruksje earder ta op de Vickers Wellesley, in lichte bommewerper fan foar de oarloch.
De Wellington wie ien fan de twa bommewerpers dy't neamd is nei Arthur Wellesley, 1e Hartoch fan Wellington de oare is de Vickers Wellesley. Der binne yn totaal 16 farianten fan de Wellington produsearre.
Palliative soarch
Binnen de stjerensbegelieding is tsjntwurdich in soad omtinken foar palliative soarch. By minsken dy't ûngenêslik siik binne en yn in fierhinne stadium fan harrn sykte, besiket de palliative soarch in kontinue en totale soarch te berikken dy't it lijen safolle mooglik beheind en efrsêftet. Der binne ynstellingen dy't soksoarte soarch op profesjonele grûnslach oanbiede, mar ek wurdt faak gebrûk makke fan frijwilligers en famyljeleden.
Palliatyf komt fan it Latynske wurd Pallium, dit betsjut mantel. Yn de palliative soarch wol men soarch dy't as in mantel om de sike wurket. Itt herinnert oan de died fan Martinus fan Tours (Sint Maarten) dy't syn mantel dielde mei inneakene bidler.
WHO-definitie
De Wrâldsûnenorganisaasje (World Health Organization, WHO) hat yn 2002 as definysje fêsttsteld: Palliative soarch is in benadering dy't de kwaliteit fan it libben ferbettert fan pasjinten en harren neisten dy't te krijen hawwe mei in libbenbedriigjende oandwaning, troch it foarkómmen en ferlichtsjen fan lijen, middels iertidige sinjalearring en soarchfâldige beoardieling en behanneling fan pine en oare problemen fan lichaamlike, psychososjale en spirituele aard.
Skiednis
Yn 1879 waard yn Dublin "Our Lady's hospice for the dying" stichte. Yn 1967, oprjochting yn Londen fan it "St. Christopher's Hospice" troch Dame Cicely Saunders.
In Nederlân waard yn 1991 it Johannes Hospice yn Vleuten oprjochte.
Sûnt 2005 wurdt jierliks yn oktober de Ynternasjonale Dei fan de Palliative Soarch organisearre.
The Lone Ranger
"The Lone Ranger" of "Lone Ranger" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Stedsk
It Stedsk, ek wol Stedfrysk of – ferkeard stavere – Stedsfrysk neamd (Stedsk: Stadsfrys), is de bekoepeljende beneaming foar de Hollânsk-Fryske mingdialekten dy't sprutsen wurde yn sân stêden (Ljouwert, Snits, Frjentsjer, Harns, Boalsert, Dokkum en Starum) en de twa doarpen (It Hearrenfean en Kollum) yn 'e provinsje Fryslân. De Stedske dialekten steane tichter by it Nederlânsk as by it Frysk en de namme "Stedfrysk" is dan ek misliedend, om't it giet om Hollânske en net om Fryske dialekten.
De ûnderskate Stedske dialekten
Tradisjoneel wurde as Stedske dialekten beskôge: it Ljouwertersk (Liwwadders), Snitsersk (Snekers), Frjentsjertersk (Franekers), Harnzersk (Harlingers), Boalsertersk (Bòlswadders), Dokkumersk (Dòkkumers) en Starumersk (Stavers). Dy dialekten wurde allegear yn plakken sprutsen dy't stedsrjochten hawwe – dêrfandinne de beneamings "Stedsk" en "Stedfrysk".
Fierders binne der dan ek noch de dialekten fan 'e flekke It Hearrenfean (it Feanstersk) en fan it doarp Kollum (it Kollumersk, net te betiizjen mei it Pompstersk fan Kollumerpomp of mei it Kollumerlânsk, dat Nedersaksyske dialekten binne). Dy beide taalfoarmen binne lang negearre yn beskriuwings fan it Stedsk, mar wurde der no almeast wol ta rekkene, ek al wurde se net sprutsen yn in stêd.
Inkeld wurde ek it Amelânsk fan it Amelân en it Midslânsk fan it sintrale diel fan Skylge wol oanmurken foar Stedske dialekten. Ut in yngeand ûndersyk dat yn 2000 ferrjochte is troch Mathilde Jansen, in taalkundige dy't ferbûn is oan it Meertens Ynstitút, is lykwols bleken dat de Stedske dialekten en dizze beide eilândialekten dúdlik faninoar ferskille, ek al binne se allegear ûntstien út in ferminging fan Hollânsk en Frysk.
Skiednis
Neffens de tradisjonele teory is it Stedsk ûntstien yn 'e jierren nei 1498, doe't hartoch Albrecht fan Saksen yn Fryslân de macht grypte en foar syn regear in grut tal útlânske amtners oanloek, benammentlik út Hollân wei. Dy amtners setten har nei wenjen yn 'e Fryske stêden en brochten dêr sa harren eigen taal, it Hollânsk, dat him troch de ynfloed fan it Frysk meitiid ta it Stedsk ûntjûn hawwe soe. Dizze teory giet dus út fan in troch it Frysk beynfloede fuortsetting fan it sechstjinde-iuwske Hollânsk.
Nei de machtsoername troch Albrecht fan Saksen waard it Frysk as bestjoerstaal ferfongen troch it Hollânsk. In oare teory oer it ûntstean fan it Stedsk borduerret dêrop fuort en hâldt út dat de boargerij yn 'e Fryske stêden doe besocht de nije taal oer te nimmen, fanwegen de hegere status dy't dy hie, mar dêrby it Hollânsk ferbastere ta it Stedsk. Neffens dizze teory soe it Stedsk dus gjin ferfryske taal fan Hollanners, mar in ferhollânske taal fan Friezen wêze. De wichtichste oanhinger fan dat idee wie de taalkundige G.G. Kloeke, dy't syn teory oan it begjin fan 'e tweintichste iuw omskreau as Hollands in Friese mond, mei oare wurden: it breklik sprutsen Hollânsk fan Friezen. No foel it mei dy breklikens wol wat ta, want safolle ferskilt it Stedsk net fan 'e dialekten dy't foarhinne yn noardlik Hollân sprutsen waarden. Der is noch in oare fariant fan dizze teory. De frisist Godard Gosses, in tiidgenoat fan Kloeke, besocht en toan oan dat it Stedfrysk eins in soarte fan Frysk wie. Hy woe hawwe dat ynwenners fan 'e Fryske stêden nea opholden wiene mei Frysk te praten, en dat de Hollânske wurdskat fan it Stedsk ûntstien wie troch massale ûntliening.
Undersikers as Reitze Jonkman en Arjen Versloot geane der hjoed de dei lykwols fan út dat it Stedsk benammen troch keaplju yn Fryslân yntrodusearre is. Yn dy tiid, ear't der in Nederlânske standerttaal ûntstie, gou it Hollânsk nammentlik as lingua franca foar de hannel tusken de ûnderskate Nederlânske gewesten. Troch eigen ûntjouwings en lettere ynfloeden fan it Frysk en it Standertnederlânsk soene de Stedske dialekten har neffens Jonkman en Versloot ta har tsjintwurdige foarmen ûntjûn hawwe.
Taalkundige Pieter Duijff, oan 'e oare kant, sleat him yn 2002 noch oan by de tradisjonele "amtnersteory". It liek him de iennichste útlis foar it feit dat it Stedsk net yn 'e stêden Warkum, Drylts, Sleat en Hylpen en likemin yn 'e gruttere doarpen sprutsen waard, wat yndie logysk wêze soe as de taal troch keaplju yn Fryslân brocht wie, want yn alle gruttere plakken waard hannel dreaun. Allinnich de wichtichste plakken wiene lykwols bestjoersstintra, en inkeld dêr soe him dus in útlânske amtnerij fêstige hawwe. As dat sa is, bliuwt fansels wol de fraach wêrom't it lytse Starum dan in Stedsk dialekt hat. Der wurdt trouwens wolris tocht dat it Starumersk minder âld is as de oare Stedske dialekten út 'e stêden; fan 'e doarpsdialekten fan Kollum en it Hearrenfean is dat mei wissichheid bekend.
Yn elts gefal moat it Stedsk fierhinne yn 'e sechstjinde iuw (mei mooglik noch in diel fan 'e santjinde iuw derby) ûntstien wêze. Om't der gjin skreaune boarnen út dy tiid oerlevere binne, is lykwols dreech te sizzen hoe't it Stedsk út 'e begjintiid der krekt útsjoen hat. Ek is ûndúdlik hokker Hollânske dialekten oft krekt oan it Stedsk te'n grûnslach lein hawwe. Guon taalkundigen tinke op grûn fan taalferliking sels oan in Brabânske ynfloed. It âldste oerlevere Stedsk is in tekst yn it Ljouwertersk, dy't datearret út 1768. De skriuwer, Anne Jeltema, beskriuwt dêryn hoe't it doedestiden om en ta gie mei it keapjen en fersoargjen fan slachtfee. Hjirûnder in fragmint: "De andere daagsavens zude het Beest slagt wudde, en ik hat bedongen, dat de Boer 't teugen die tied zude opbringe laate. Ik gong dan de avens (want zien, ik wilder niet om flouwe) metten halve bok na bed toe, en sliep de morgens wat langer as ik anders wend waar; ten minsten, eer wij op kwammen, wudder schrikkelijk oppe deur klopt, en dat waar just de Keerel mette Koe. Ik kennet jou niet half zegge, hoe blied dat ik waar. 'k Hadde uit voorzorg en Dikkop klaar zet, dar wij ris helder van proefden. Wij bonnen de Koe anne leuning van mien stoepe vast, en dat ston (ken ikje zegge) vooren Keuning. Ik gong fluitende en zingende na mien Wief toe, die nog op bed lag, om hoor dat nijs te bringen, en vroeg hoor met ien, of ze het Beest niet ris zien zude? Zij begon te zugten, en zei: Op die wieze gaat de heele week weer na Sinjeur!"
Oant djip yn 'e achttjinde iuw waard it Stedsk beskôge as in foarm fan it Nederlânsk dy't moai binnen de folle bredere sprektaalnoarm fan dy tiid lei. It Stedsk wie fansels wol in dúdlik regionaal kleure fariant fan 'e Nederlânske standerttaal, mar waard net beskôge as in ôfwikend dialekt. Sadwaande hie it Stedsk, as "it Nederlânsk" (sa't dat yn Fryslân sprutsen waard) iuwenlang in folle hegere maatskiplike status as it Frysk, dat nei 1500 in sprektaaltsje op it plattelân wurden wie. Pas nei 1800, doe't men regionale wurdfoarmen út 'e standerttaal begûn te wjudzjen en dêrnjonken it ûnderwiis en de ferkearsferbinings ferbettere waarden, begûn men it Stedsk as in dialekt te beskôgjen, en dialekten, sa fûn men doedestiden, wiene breklike taalfarianten dy't útrûge wurde moasten. It Stedsk wist lykwols oant de ein fan 'e njoggentjinde iuw noch syn relatyf hege status as taal fan 'e stedske boargerij en de Fryske adel te behâlden. Sûnt hat it Frysk krekt wer in hegere status krigen, wylst it Stedsk ta de taal fan it sljochtwei stedsfolk wurden is en de hegere klassen oergien binne op it Nederlânsk.
Wurdboeken
Yn 1998 is by de Fryske Akademy it boek Wurdlisten fan 'e Fryske Stedsdialekten ferskynd, fan 'e hân fan taalkundige Pieter Duijff. Dêryn wurde ferlykjende wurdlisten jûn fan 'e sân dialekten fan 'e stêden, besteande út sa'n 3.500 grûnwurden. Oan it Kollumersk en it Feanstersk wurdt dêryn lykwols gjin oandacht bestege. Fan it Ljouwertersk ferskynde yn 1991, ek by de Fryske Akademy, it Woardeboek fan ut Leewarders, en yn 2014 kaam fan it Harnzersk by de Feriening Ald Harns in wurdboek út ûnder de titel Harlinges, Mien Taaltsje: Van Pienehasses tot Gatsjepanne. Fan 'e oare Stedske dialekten binne oant op 't heden noch gjin wurdboeken gearstald.
Sprekkers
De Stedske dialekten wurde hjoed de dei yn Fryslân sprutsen troch in oansjenlik diel fan 'e befolking. As de gegevens dy't yn De Bosatlas van Fryslân (2009) per gemeente jûn wurde oangeande ynwenners en har memmetalen, omrekkene wurde nei de hiele provinsje, komt men út op 39.728 Stedsksprekkers yn Fryslân, dus ôfrûne omtrint 40.000 lju. Dat komt del op sa'n 6,3% fan 'e ynwenners fan 'e provinsje. Mei noch likernôch 5.000 Stedsktaligen om utens komt it totaal oantal sprekkers dan op likernôch 45.000 út. Fierwei it grutste Stedske dialekt is it Ljouwertersk, mei rom 19.000 sprekkers. It Feanstersk, fan it Hearrenfean, liket yn 'e rin fan 'e tweintichste iuw útstoarn te wêzen.
Grammatika
De grammatika fan it Stedsk krûpt bytiden dy fan it Frysk ticht oan. It is min nei te gean ynhoefier't it dêrby giet om ûntliening oan it Frysk, en ynhoefier't de Stedske ferskynsels yn 'e sechstjinde iuw foarkamen yn 'e Hollânske dialekten, wêrfan't guon, lykas it Westfrysk, it Wetterlânsk en it Saansk, doe noch dúdlike spoaren fan in Frysk substraat beholden hiene. De opfallende ôfwêzichheid fan in foarheaksel op ôfslutende mulwurden is sa'n ferskynsel: Ek de tiidwurdsfolchoarder dy't it Stedsk oanhâldt, is deselde as dy fan it Frysk. Yn dit gefal liket it ûnwierskynlik dat dit troch ûntliening út it Frysk oernommen is. Sadwaande giet it hjir wierskynlik om in oarspronklik Stedsk elemint:
De meartalsfoarming slút ek by it Frysk oan: skip > skippen ("skip" > "skippen") behâldt deselde klank, oars as yn it Nederlânsk: schip > schepen. De ferlytsingsfoarmen binne (behalven yn it Starumersk) ek deselde as yn it Frysk: Fierders hat it Stedsk op it mêd fan 'e persoanlike foarnamwurden yn 'e 2de persoan inkeltal de foarm dou ("do"; Ned.: jij) en de hoflikheidsfoarm jou ("jo"; Ned.: u). (Starumersk: do en jo.) By ferbûging fan it tiidwurd brûkt it Stedsk krekt as it Frysk de yn it Nederlânsk folslein ûnbekende "-sto"-foarm: hest dat wel sien, ju? ("hast dat wol sjoen, ju?"; Ned.: heb je dat wel gezien, jôh?).
Stavering
Wat stavering oangiet, lykje de Stedske dialekten mear op it Frysk as op it Nederlânsk, mei diakrityske tekens op 'e lûden, lykas ê, î, ò, ô en ú. De û komt lykwols net foar; foar de [u] (û fan "rûch") skriuwt it Stedsk altyd fan oe, lykas yn koek ("koeke"). De twaklank [u.ǝ] (oe fan "goed") wurdt dan ta ûnderskie skreaun as oë, lykas yn koël ("koel"). De [i] (i fan "bite") wurdt krekt as yn it Frysk yn sletten wurdlidden skreaun as y, en yn iepen wurdlidden as i, lykas yn tyd > tiden ("tiid" > "tiden"). De kombinaasje ie is reservearre foar de twaklank [i.ǝ] (fan "stien"), lykas yn lief ("leaf"). De [y] (koarte ú fan "tút") wurdt lykwols altyd mei in skerpteken skreaun, ek yn iepen wurdlidden, lykas yn krúmele ("krommelje").
Klanklear
Ek de klanklear fan it Stedsk komt mear oerien mei dy fan it Frysk as mei dy fan it Nederlânsk. Sa komme yn it Stedsk, krekt as yn Frysk, de v en z nea oan it begjin fan in wurd foar. Ek makket it Stedsk, krekt as it Frysk, ûnderskie tusken [ɔ] (o fan "hok") en de [o] (o fan "bok"), in ferskil dat yn it Nederlânsk frijwol net mear ûnderkend wurdt. Yn it Stedsk is dit ûnderskie lykwols net beheind ta de útspraak, lykas yn it Frysk, mar komt it ek yn 'e stavering ta utering: [ɔ] wurdt skreaun as ò, lykas yn kòrf ("koer"), wylst [o] skreaun wurdt as o, lykas yn koffer ("koffer").
Teffens hat it Stedsk krekt as it Frysk de konsonantekluster [sk] (sk fan "skoalle") op plakken dêr't it Nederlânsk [sx] (sch fan school) hat. It Stedsk dielt fierders mei it Frysk de hurde [ɡ] (fan "goed"), wylst dy him yn it Nederlânsk inkeld yn Ingelske lienwurden oppenearret. Yn it Harnzersk, it Boalsertersk en it Starumersk komt ek de [y:] (lange ú fan "drúf") foar, dy't skreaun wurdt as úú, lykas yn húús ("hûs"). It Starumersk hat dêrnjonken ek noch de letter ö, dy't stiet foar de [œ] (u fan "put") of foar de [ø:] (eu fan "deun"), bygelyks yn wurden as börre ("boarre") en föle ("fôle").
Fierders komme yn it Stedsk deselde ôfgeande twalûden foar as yn it Frysk, dy't yn it Nederlânsk net besteane: [ɪ.ǝ], lykas yn sear ("sear"); [i.ǝ], lykas yn lief ("leaf"); [o.ǝ] lykas yn noat ("noat"); en [u.ǝ] lykas yn roët ("ruot"). Ek beskikt it Stedsk, krekt as it Frysk, oer nasale lûden, bygelyks: de nasale lange a ([ã:]), lykas yn daanse ("dûnsje"); de nasale lange ê ([ɛ͂:]), lykas yn wênse ("winskje"); de nasale lange i fan "pit" ([ɪ͂:]), lykas yn prîns ("prins") en dînsdach ("tiisdei"); en it nasale ôfgeande twalûd oa ([o͠.ə]), lykas yn doanse ("dûnsje"). De lêste trije foarbylden binne trouwens fan lûden dy't yn it Standertfrysk no krekt net nasalisearre wurde kinne.
Wurdskat
Hoewol't it Stedsk op hast alle oare terreinen mear op it Frysk liket as op it Nederlânsk, is de wurdskat fan it Stedsk yn hege mjitte fan Nederlânsk (of alteast Hollânsk) komôf. Sadwaande kin in Nederlânsksprekker mei wat goede wil it Stedsk wol neikomme, wylst er fan it Frysk nei alle gedachten net folle ferstean sil. De ûnderskate Stedske dialekten ferskille ûnderling, mar se hawwe in grut part fan 'e wurdskat gemien. Hoewol't it liket as soe dy fierhinne út Nederlânske en Fryske wurden bestean, wize wurden as seun ("soan"), teugen ("tsjin"), sundach ("snein") en kurt ("koart") derop dat der njonken dy beide talen noch in trêde boarne bestien hat, nammentlik de sechtsjinde-iuwske Hollânske dialekten, dy't foar 't neist fierwei it grutste part fan 'e wurdskat fan it Stedsk levere hawwe.
Oare ferskillen mei it moderne Nederlânsk binne werom te fieren op 'e steat fan it sechstjinde-iuwske Hollânsk. Sa binne Stedske foarmen as lêge ("lizze"; Ned.: leggen) dêrút fuortkommen, en ek wurden as farndel ("fearn"; Ned. kwart), dy't ûnderwilens út 'e Nederlânske standerttaal weiwurden binne. Mei it Frysk hat it Stedsk ek ferskate lienwurden út it Frânsk oernommen dy't net yn it Nederlânsk foarkomme. Dy ûntliening is nei alle gedachten wol fia it Nederlânsk ferrûn, mar yn dy taal moatte it moadewurden west hawwe dy't neitiid wer ferdwûn binne. Foarbylden binne aveseare ("avensearje"; Ned.: opschieten), dat tebekgiet op it Frânske avancer ("foarútgean"); koese ("koese"; Ned.: slapen), fan coucher ("lizze"); en yn it Harnzersk: sjantere ("seure"; Ned.: zeuren), fan chanter ("sjonge").
Ynfloeden fan it Nederlânsk
Mei't der tsjintwurdich yn 'e stêden mear Nederlânsk sprutsen wurdt, skoot it Stedsk stadichoan fierder yn 'e rjochting fan dy taal op. Sa fernederlânskje guon wurden; Liwwadders ("Ljouwertersk") wurdt bygelyks Leewarders. Fierders feroaret de tiidwurdsfolchoarder fan 'e Fryske (sien late; "sjen litte") nei de Nederlânske (late sien; laten zien) – in ferskynsel dat him trouwens ek yn it Frysk foardocht.
Hindoekalinder
De Hindoekalinder is der al sûnt de Veda's skreaun wurde, en dy kalinder is dêrnei hiel bot feroare. Dat jout it grutte ferskaat fan hjoed de dei wat de Yndyske hindoekalinders oangiet. De Hindoe-kalinder is net de Yndiaaske nasjonale kalinder.
Dei
De hindoekalinder-dei begjint mei de lokale sinne-opgong.
Spinhúske
In spinhúske wie in gelegenheid op Skylge om oan de faam of feint te reitsjen. Op Skylge waard eartiids  spinbesite hâlden. De fammen kamen dan gear om sjongendewei te spinnen, oant de jonges op besite kamen. It wie de gelegenheid om fêste ferkearing krijen. Om East, 'hâlde men in feem', op West 'joech men in húske'.
Hindoekalinder
Vaasara- dagen fan 'e wike
Lykas de kristlike kalinder, hat de hindoekalinder ek sân dagen yn in wike:
Nakshatra- moannesyklus
De syklus fan it himellichem de moanne is beskiedend foar de Hindoekalinder. Dy wurdt beskreaun mei 27 moanne-dagen, dy dagen hiten fan nakshatra's.
Der binne tolve moannen:
It Diakonyfean
It Diakonyfean (Stellingwerfsk: Et Diakonievene) is in natoergebiet fan 44 hektare by Nijeberkeap dat bestiet út in oantal plassen dy't mei elkoar yn ferbining steane. Fierders is der in pingoruïne mei beboske stowâl en stikjes heide.
It Fryske Gea is sûnt 1953 eigener fan It Diakonyfean. De namme komt út de tiid dat de diakony fan Nijerbekeap foar de earmen soarge en dêr turf foar har wûn. De tsjerklike earmensoarch fûn dat de pleatslike befolking winterdeis gjin kjeld lije mocht. De hjoeddeiske plassen binne oerbliuwsels fan dy feanterij en in grutte pingoruïne.
It behear rjochtet him benammen op in spontane ûntwikkeling dy't bystjoerd wurdt troch begerskjen. De plassen moatte it hawwe fan reinwetter wat yn de winter ta hege wetterstannen liede kin. Op in oanswettend stik earder boulân hat natoerûntwikkeling west. De fiedselrike boppegrûn is ôfgroeven en ôffierd, wylst it oarspronklike reliëf sa goed at koe fannijs oanbrocht is. De plaskes en de slinken dy't op 'en nij oanlein binne bliuwt it wetter yn stean.
Johan Edzard van Welderen Rengers
thumb|J.E. van Welderen Rengers Johan Edzard van Welderen baron Rengers (Ljouwert, 1877 – Ysbrechtum, 1963) wenne yn Ysbrechtum op Epemastate.
Hy studearre lânbou yn Denemark en oan de Universiteit fan Halle oan de Saale, dêr't er yn 1901 promovearre op it proefskrift Steatsbemuoiïng oangeande feefokkerij. Op yn oanstean waard tusken Tsjerkgaast en De Lemmer lân ûntgûn.
Fan 1907-1918 wie hy foarsitter fan de Fryske Maatskippij fan Lânbou en fan 1906-1945 sekretaris fan it Frysk Rundfee Stamboek. As liberaal politikus wie hy lid fan de gemeenteried fan Wymbritseradiel, fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân en lid fan de Earste Keamer. Dêrneist wie hy kurator fan it Keninklik Nederlânsk Meteorologysk Ynstitút en presidint-kurator fan de Universiteit fan Grins en fan de lânbouhegeskoalle yn Wageningen.
Hammersmith
Hammersmith is in wyk yn it Londenske bestjoerlike gebiet Hammersmith en Fulham, yn de regio Grut-Londen. De wyk, oarspronklik in doarp, leit sa'n 8 kilometer westlik fan Charing Cross op de noardigge fan de rivier de Teems.
It is ien fan de sintrums yn West-Londen foar transport, kommersje en wurkgelegenheid, en it hat de kantoaren fan multynasjonale ûndernimmingen. De wyk hat twa London Underground-stasjons, in busstaasjon en it ferkearsknooppunt by Hammersmith Broadway leit tichteby. De Hammersmithbrêge ferbynt it stedsdiel mei de wyk Barnes yn it súdwesten
It plak is al tsientallen jierren it sintrum dêr't de Poalske minderheid fan Londen húsmannet.
Mikola Sjmatko
Mikola Havrilovitsj Sjmatko (Oekraynsk: Микола Гаврилович Шматько, sekuere transliteraasje: Mikola Havrilovič Šmaťko; Donjetsk, de Oekraïne, 17 augustus 1943 - Perejaslaw yn Oblast Kiev, 15 septimber 2020) wie in byldhouwer en keunstner út de Oekraïne. thumb|Sjmatko mei it moarmerbyld fan [[Jûlija Timosjenko]] Sjmatko waard mei 33 jier byldhouwer. Hy hat twa soannen dy't him wol ris helpe. Mei-inoar hawwe se in gallery mei de namme Shmatko & Sons. Yn de gallery steane mear as 70 bylden, makke mei moarmer út it Oeral berchtme en Itaalje. Dêrneist is der in kolleksje fan 300 keunstwurken (skilderingen en tekeningen).
De ynspiraasje foar it meitsjen fan syn moarmerbylden hellet er út de Europeeske keunst en kultuer.
Novelle
In novelle is in frijwat koart proazaferhaal. It wurd novelle is ôflaat fan it Latynske novus (nij) en it Italjaanske novella (nijtsje).
Oarsprong
De term novellas waard foar it earst brûkt yn de 14e iuw om de proazaferhalen yn de Decamerone fan Giovanni Boccaccio mei oan te tsjutten. In 17e iuwsk foarbyld binne de Novelas ejemplares fan Miguel de Cervantes.
Moderne betsjutting
Tsjintwurdich wurdt mei de term novelle in proazaferhaal oantsjut dat wat grutte oanbelanget tusken de roman en it koart ferhaal yn sit. De langte is meastal tusken de 20.000 en 40.000 wurden, mar dêr is net elkenien it oer iens. In novelle hat in ienfâldige struktuer en in lyts tal persoanaazjes. Meast giet de novelle oer in bysûnder barren, lit it de haadpersoanen op in beskiedend momint yn har libben sjen.
Foarbylden fan novelles
Foarbylden fan wrâldferneamde novelles binne De Kreutzersonate fan Lev Tolstoj (1889), Die Verwandlung (De Stalferwikseling) fan Franz Kafka (1915) en The Old Man and the Sea (De âlde man en de see) fan Ernest Hemingway (1951). In modern foarbyld út it Nederlânsk taalgebiet is De grote wereld fan Arthur Japin (it boekewikepresint fan 2006).
Foarbylden út it Frysk taalgebiet
Under oaren:
Foarbylden yn it Ingelsk taalgebiet
Ferneamde novellen:
Steatsuniversiteit fan Michigan
De Steatsuniversiteit fan Michigan (Michigan State University) is in Amerikaanske universiteit yn East Lansing, Michigan. De universiteit hat 47.278 studinten (2010) en is de grutste universiteit fan Michigan en de 9de grutste universiteit fan de Feriene Steaten.
Skiednis
thumb|left|200px|De bibleteek fan de MSU De universiteit waard oprjochte yn 1855. Ynearsten wie it allinne in lânbouhegeskoalle, allinnich tagonklik foar manlju. As gefolch fan de Morrill Act út 1862 waard de universiteit mingd en waard it tal stúdzjes útwreide. Op dat punt tsjinne de universiteit as foarbyld foar takomstige saneamde land-grant-ûnderwiisynstellingen yn de Feriene Steaten.
De universiteit hat hjoed-de-dei 14 fakulteiten en in mei de universiteit ferbûne partikuliere rjochtefakulteit. Yn totaal kinne der mear as 200 opliedingen folge wurde. De MSU wie pionier op it mêd fan de stúdzjes ferpakking, hoareka-management, telekommunikaasje en muzykterapy. Under de alumny fan de universiteit binne fiif winners fan de Pulitzerpriis. De universiteit is lid fan de Association of American Universities.
De kampus fan de universiteit leit oan de igge fan de rivier de Red Cedar. De kampus hie yn 1856 trije gebouwen. De kampus bestiet út twa terreinen. It âldste part leit oan de noardigge fan de Red Cedar; it nije diel leit oan de súdkant.
De sporttiims fan de universiteit binne bekend ûnder de namme Michigan State Spartans.
Taigawink
De Taigawink (Anser fabalis) is in fûgel út de famylje fan de Einfûgels. Dizze goes hat in protte fan it Blaupoatsje mar wurd tsjinwurdich as in aparte soart sjoen.
De Taigawink is foar it grutste part griisbrún. Syn hals en kop binne donkerbrún; hjirtroch is de Taigawink te ûnderskieden fan de Blesgoes en de Skiere Goes. Syn boarst en búk binne ljochtbrún, by de sturt sels wyt. De wjukken binne wer in stik donkerder.
De snaffel is by de oanset swart en hat ek in swarte punt. Fierder is er oranje; de grutte fan it oranje stik is ferskillend by de ferskillende ûndersoarten fan de Taigawink. It mantsje en wyfke lykje in protte op inoar; it wyfke is wat lytser en lichter. De goes is 65-90 sm grut en hat in wjukspanwiidte fan 140-170 sm. De fûgels wage tusken de trije en fjouwer kilogram. Fan ringe eksimplaren is útfûn dat de fûgels yn it wyld sa'n tweintich jier âld wurde kinne.
Fersprieding
De Taigawink is in trekfûgel dy't hieltyd wer deselde bried- en oerwinteringsgebieten opsiket. Hy briedt op de toendra en taiga fan Noard-Skandinaavje ôf oant it easten fan Sibearje. De fûgel hat in protte oerwinteringsgebieten: yn West-Jeropa bygelyks yn Denemark en de Noardseekust, yn Súd-Sweden en de Dútske Eastseekust, en ek wol mear nei it binnenlân yn it streamgebiet fan de Donau. By hiele kâlde winters lûkt de Taigawink fierder nei Spanje en Portugal en somtiden sels nei Marokko.
De Eastsiberyske fûgels oerwinterje yn Sintraal-Aazje, foaral yn Iran en noch fierder nei it easten oerwinterje de fûgels yn Sina, Korea en Japan.
Iten
Yn it briedgebiet ite de taigawinken gers, krûden en wetterplanten. By de hjerst ek wol beien en beantsjes; fan it lêste komt ek de Ingelske namme bean goose. Yn de gebieten dêr't se oerwinterje ite se meast woartels, jirpels en wat der mar mear by de boeren op it lân te finen is.
De jonge fûgels binne noch net inkel fegetarysk mar ite ek wol ynsekten en lytste kreefteftigen.
Spekferriden
Spekferriden of spekriden wie hurdriden op redens troch troude manlju fan alle leeftiden om spek. It waard yn Fryslân in soad dien tusken 1860 en 1930.
Eltse dielnimmer krige foar it meidwaan in pûn spek as in pûn beane. In protte lju, bytiden fan boppe de tachtich, skreaune faak út earmoede yn. Steds- en doarpspommeranten skreaune sokke wedstriden út; de befolking fermakke him mei de kaprioalen fan de earme, âlde stakkerts.
Taigawink
Fuortplanting
Taigawinken sykje yn harren tredde jier in partner dêr't se har hiele libben bybliuwe. Yn maart fleane de fûgels wer nei harren briedgebieten dêr't se yn april en maaie begjinne te brieden. It wyfke bout in nêst ûnder de strûken, fan gers en mos en ek dûnsfearren. It wyfke leit meastentiids 4-6 aaien en begjint te brieden as it lêste aai lein is sadat de jongen tagelyk útkomme. Nei sa'n 25-29 dagen komme de jongen út it aai, dy't nei sa'n oardel moanne fleane kinne. De jongen bliuwe noch wol in hiel jier by harren âlden.
Spekferriden
De winner krige in grut stik spek of in baarch, wêr't se de rêst fan de winter mei trochkomme moasten. Faak riden se op houtsjes yn de lange ûnderbokse. Ut de familjes dy it sprekriden wonnen binne in protte hurdriders kaam.
Sylroede
Yn Fryslân:
Pakhûs Burmania
It Pakhûs Burmania is in earder pakhûs yn 'e Fryske haadstêd Ljouwert. It waard boud yn 1876, en it stiet oan 'e Eastersingel, oan it wetter fan 'e Easter Stedsgrêft, dêr't it goed berikber wie foar de binnenfeart. Dat wie wichtich doe't it noch in funksje as pakhûs hie. It Pakhûs Burmania is no in ryksmonumint, dat yn 2018 fan binnen omboud waard om in tal apparteminten te húsfêstjen.
Skiednis
Op 23 augustus 1983 krige it Pakhûs Burmania de status fan ryksmonumint. Dêrby wiene benammen de bûtenkant fan it gebou en de ûnbidich grutte kap fan histoaryske wearde, mei't it ynterieur al earder ferboud wie. Mids july 2018 ferliet Weda it gebou, en gie it oer yn 'e hannen fan in projektûnwikkeler. Dy naam it buro Adema Architecten yn 'e earm om der fyftjin hierapparteminten yn oan te lizzen, dy't útinoar rinne soene fan 65 oant 90 m², ferdield oer alle seis ferdjippings.
List fan Fryske jongesnammen
List fan Fryske jongesnammen:
Jacob Cats (keunstner)
Jacob Cats (Altona, 1741 - Amsterdam, 1799) wie in tige betûft tekener, dy't teffens skildere en etsen makke. Hy studearre by Abraham Starre en Pieter Louw. Syn lânskippen mei faak bisten wurde bot wurdearre, binne oarspronklik, jouwe in poëtyske werjefte fan de natuer en wurde skaaimerke troch it sekuer hantearjen fan de kwast. Sy dogge tinken oan it wurk fan Adriaan van de Velde en Berchem en wurde heech oanslein. Hy skildere ek lytser wurk en der binne in stikmannich etsen fan him bewarre bleaun.
Bennemastate (Hurdegaryp)
thumb|300px|Bennemastate Bennemastate wie in state oan de Rykswei yn Hurdegaryp. De state waard koart nei 1661 boud as lânhûs. Stichter wie Jelmer Bennema, út it laach fan in rike bierbrouwer. Letter waard Bennema State in dokterswente en is yn 1953 kocht troch de Grifformearde tsjerke fan Oentsjerk, om er in tehûs foar 'âlden fan dagen' fan te meitsjen. Yn 1954 is Bennema State troch in stichting fan tsjerken oernomd. Bûtensteanders fan Hurdegaryp koenen sa beslisse oer de takomst fan in moaie state dy't in romleas ein fûn yn 1970. Op it frijkommen stee is in fersoargingshûs set mei deselde namme.
Aldheidkeamer Dantumadiel
thumb| Aldheidkeamer Dantumadiel sit yn it eardere Griene Krúsgebou yn de Sikke Boukesstrjitte fan De Westerein. De Aldheidkeamer is oprjochte op 9 oktober 1958. De jierren dêrnei waarden op ferskate plakken tentoanstellings hâlden oer ferskate ûnderwerpen. Sûnt 1995 hat it bestjoer in eigen gebou dêr't tentoanstellings en eksposysjes yn hâlden wurde.
It museum hat in grutte antykkolleksje en dêrneist
Foar keunstners en minsken mei bining oan Dantumadiel is der gelegenheid om in tentoanstelling te hâlden
Skuzum
thumb|250px|right|de [[himrik fan Skuzum]] thumb|250px|De Doarpswei Skuzum (ek:Idsegahuizum) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, besuden Makkum. Oant 2011 lei Skuzum yn de eardere gemeente Wûnseradiel. It terpdoarp hat likernôch 220 ynwenners (2004). Yn it doarpswapen en de flagge stiet in nôtier. Bynamme fan de ynwenners is "beantsjefretters". It Doarpshûs hjit De Treffer, it tsjerkje is fan 1870.
It doarp wurdt al neamd yn 1270 as Ytsingahusum, in iuw letter ferbastere yn Idsingahusen. It wie eartiids allinnich te berikken oer de seedyk. Doe't de Makkumer Mar drûchlein waard yn 1876-1879 koe men oer de Brekkenwei yn Allingawier komme. Yn it doarp hat in tsjerke mei in opfallende pastorije.
Skiednis
thumb|250px|[[Tsjerke fan Skuzum]]
It Skûsterfjild is in smel stik grûn efter de seedyk fan Gaast oant Koarnwert dy't dellein is troch it Fly. It Fly foarme ek de heger lizzende ouwerwâlen, de lettere hege savelgrûnen. Oan ien fan de kriken is oan it begjin fan de jiertelling Skûster terp oanlein. Dat docht bliken út twa amuletten. Ien tichtby de sedyk by Piaam, (twadde iuw nei Kr.), de oare út deselde tiid by Skuzum. Op dy lêste steane de wurden Terra-Sigillata. De frij wolfarrende terpbewenners hienen lân oant de pleats Altena's op de kromming fan de Grutte Sylroede by Makkum. Ek de lettere mûnen oan de Lytse Sylroede stienen op it grûngebiet fan Skuzum. Yn it fredesakkoard Wilkerren fan Wildinghe, dêr't de bewenners oanjouwe dat hja frede en rêst wolle, wurdt Skuzum foar it ears neamd as Idsingahusum. By de gefjochten tusken Skieringers en Fetkeapers dogge ek Skuzumers mei om yn 1500 Heinrich fan Saksen te ferjeien. De omstreken fan Makkum, dat ek Skuzum, binne lange tiid beset west troch de Spanjerts. Omdat men bang wie foar oanfallen fan de Wettergeuzen oer de Sudersee, moasten de doarpen mankrêft en hynders leverje foar wachtrinnen op de seediken. Om 1580 wurde de Spanjerts ferjage en brekt in rêstiger tiid oan. It wetter bliuwt de grutste fijân en elk doarp fan Wûnseradiel krijt in fak fan de dyk tawiisd om te ûnderhâlden. De doarpsrjochters hawwe it tafersjoch. By de dykferhegingen fan 1530 en 1570 binne de dykfearten (ek: seadfearten) groeven. Yn it gebiet tusken Makkum en de Skústertille, leit in stik leechlân tusken de dyksfeart en de hegere lânbougrûnen, wat wiist op it weiheljen fan grûn foar dykferhegingen. De roerige Frânske tiid fan striid tusen patriotten en prinsgesinden liket oan Skuzum foarby te gean, krektas de striid oer tsjerklike en skoallekwestjes.
Mienskip
Jimmeroan is de feriening foar Doarpsbelang, en 'Oer Twa Brêge' de feestkommisje. It doarpshûs hjit De Treffer. Juny is de moanne foar it doarpsfeest, yn septimber is de jierlikse barbecue foar Skuzum en Piaam.
Yndiaaske kalinder
De Yndiaaske nasjonale kalinder (wurdt ek Saka-kalinder neamd) is sûnt 1957 de offisjele kalinder fan de steat Yndia. Dy kalinder wurdt mei de Gregoriaanske kalinder brûkt. De Saka-kalinder is net itselde as de Hindoe kalinder
't Kiekhuus
't Kiekhuus is in museum yn in âlde bakkerij oan de Grindwei yn Wolvegea. De samling fan de famylje Bakker foarme yn 1988 it begjin fan it museum. 't Kiekhuus hat in samling teddybearen en in kolleksje blikken en emalje reklameboerden. De winkel is opdield yn:
Yndiaaske kalinder
Jierskiftsjen
It Saka-jier hat 365 of 366 dagen, itselde tal dagen as by de Gregoriaanske kalinder. De jierren wurde fan it Gregoriaanske jier 78 ôf teld. Yn dat jier hie kening Gautamiputra Satakarni fan it Satavahanna syn tsjinstanners ferslein, dat in machtich barren yn 'e skiednis fan Yndia west hat. At der "78" taheakke wurdt oan in Saka-jier, dan hat men it Gregoriaanske jier fan hjoed.
Skuzum
Mienskip
De Feriening Skûster Doarpsmoune set him yn foar de doarpsmûne.
Spitaal
Spitaal wie in úthôf fan it Odulfuskleaster fan Starum ûnder Harich. Waard fernield troch Ige Galama (1486). Nei opheffing waard op it stee de Wyldemerk hâlden.
Keimpetille (buorskip)
Keimpetille is in buorskip yn de gemeente De Waadhoeke. Keimpetille leit oan it Van Harinxmakanaal tusken Dronryp en sawat fjouwer kilometer beëasten Frjentsjer. Noardlik fan Kingmatille leit Sweins.
Ea wie Keimpetille in libbene wetterbuert mei middenstân en kafees. Wat westliker stie by de brêge oant sirka 1900 it tichelwurk, in stienbakkerij dy't in soad wurk joech. Der wennen inkele hûnderten minsken en oer de trekfeart lei in brêge. Ynearsten in tille (ophelbrêge), letter in draaibrêge. Foar de oarloch waard begûn mei it omfoarmjen fan de âlde Harnzer Trekfeart ta it moderne Van Harinxmakanaal. Yn 1937 kundige de provinsje oan dat de brêge by Keimpetille te ferfallen komme soe. De wetterbuertbewenners makken beswier, en yn 1947 kaam der nei de kanalisaasje in platte pontfear. Dêr koenen weinen, auto's en lânboureau mei oersetten wurde. Kuierders en fytsers waarden mei in boartsje oersetten. Mei trekhouten en in strak lutsen kabel waarden se nei de oare kant lutsen.
It pontsje
left|thumb|200px|It Pontsje de Jacob Petrus
De Kingmatille, yn de folksmûle 'Keimpetille' is neamd nei de ferdwûne brêge oer de trekfeart. Dy brêge waard letter ferfongen troch in pontsje mar dat pontsje ferdwûn ek yn de jierren 60 fan de foarige iuw. Sûnt de simmer fan 2011 fart der wer in nij pontsje by Keimpetille oer it Van Harinxmakanaal. It fearhûs, ûntwurpen troch Rein Hofstra, oan de Keimpetilster kant stiet ferstoppe yn in mei gers begroeide hichte, oan de noardside is in lânhaven mei in opfallend en dochs beskieden skippersûnderkommen. It oanlânplak leit in flink ein westliker as eartiids. Dêrtroch makket de pont alle kearen in slalom oer in kanaal.
Besuden it Van Harinxmakanaal stiet de wynmûne Keimpetille ûnder Dronryp. Yn it doarp sit ek in maneezje.
Kingmastate
De Kingmastate (ek wol oantsjutten mei Kinghum) wie in saneamde "rjochtfierende state" yn it Aester Fiarndel fan Frjentsjerteradiel. Kingmastate waard om 1500 hinne sette litten troch Jelle thoe Kingum. Oant ein 16e iuw wienen der neisieten om it besit te erven. Doe't Ignatius yn 1700 ferstoar gie it besit oer nei de besibbe famylje Lyklema thoe Kingma en noch letter nei de famylje Beyma. Kingmastate kaam troch Ghemmenich oan de Beyma's. Sa ûntstie de namme Beyma toe Kingma. De state stiet op de Schotanuskaart fan 1698 oanjûn mei in wei nei Frjentsjer. De state stie mei in opfeart yn ferbining mei de trekfeart. Oer in tille koe men oer de trekfeart fan Harns nei Frjentsjer komme. Oer in tsjerkepaaad kaam men yn Sweins. Yn de Reginatsjerke fan Sweins lizze ferskeidene Kingma's begroeven. Op ien fan de sarken stiet harren famyljewapen. Bylâns de opfeart rûn in oprydleane. It haadgebou stie mei de foarkant nei it easten (Sweins), oan de noardkant wie bosk. Der wienen ek in binnentún en in kokentún. Nei it ferstjerren fan de lêste bewenner, Julius Matthijs fan Beyma thoe Kingma, midden 19e iuw waard it hûs ôfbrutsen. De grûnen waarden ôfgroeven en it lân ferdield.
Neidat der in grutte reüny west hie mei "Simmer 2000" wol de famylje besykje om in nije Kingmastate del te setten.
Ald Slot
It Ald Slot tsjinne fan 1989 oant 2019 as museum. , dêr't stylkeamers út de 18e iuw en 19e iuw te sjen wiene.
Yn de oanbou wie ek it ynterieur fan in arbeidershúske te sjen. Yn de kelder, dy’t ek as eksposysjeromte brûkt waard, stiene fitrines. Der koene ek bernejierdeis en Ald-Fryske spulmiddeis organisearre wurde.
De tún wurdt al neamd yn De Tsien fan Martens Afke, fan Nienke fan Hichtum.
Rjazan (oblast)
De oblast Rjazan (Russysk: Рязанская область, Rjazanskaja oblast) is in oblast (in bestjoerlike ienheid) fan Ruslân. De oblast leit súdeastlik fan Moskou, de haadstêd is Rjazan.
Geografy
thumb|left|250px|De Oka yn 'e oblast Rjazan De oblast grinzget oan de oblasten Vladimir (noarden) en Nizjni Novgorod (noardeasten), de republyk Mordoovje (easten) en de oblasten Penza (súdeasten), Tambov (suden), Lipetsk (súdwesten), Tûla (westen) en Moskou (noardwesten).
De oblast leit yn de Easteuropeeske Leechflakte yn it Oka-Don-flakte. De belangrykste rivier is de Oka, dy't fan wêst nei east de oblast midstwa snijdt. Mei útsûndering fan de haadstêd is de lânbou yn de hiele oblast de belangrykste boarne fan ynkommen. It klimaat is tuskenbeide kontinintaal. De trochsnit temperatuer yn jannewaris is −10 °S, yn july +20 °S.
Ekonomy
Utsein de haadstêd is de oblast fral agrarysk. Der wurdt kalkstien, mergel en klaai fûn en der binne ôfsettings fan glês- en kwarstsân. Fierder wurde der fosforiten, brûne izererts, stienkoal en turf fûn. Wichtige sektoaren binne de ferarbeiding fan ierdoaljeprodukten, metaalbewurking, masjinebou, kommunikaasje-eletronika, de bou en de foedselyndustry.
Skiednis
De skiednis fan it Foarstedom Rjazan giet werom oant yn de 10e iuw. Troch de lokaasje oan de râne fan Ruslân wie it faak in gebiet fan striid. It gebiet hie ek te meitsjen mei de ynvaazje fan de Mongoalen yn 1237. It foarstedom hold lang hoek tsjin Moskou, mar kaam yn 1521 dochs ûnder Russysk bewâld.
Yn 1937 waard de oblast Rjazan oprjochte út dielen fan de oblasten Moskou en Voronezj. Yn 1954 krige de oblast mei in feroarings de hjoeddeiske omfang.
Bestjoersyndieling en grutte stêden
De oblast Rjazan is ûnderferdield yn 25 rajons en 4 stedsdistrikten. It bestjoerssintrum fan de oblast is Rjazan en dat is ek de iennige grutte stêd fan de oblast. Oare plakken mei in grutter ynwennertal binne Kasimov, Skopin en Sasovo, dy't njonken Rjazan de oare trije stedsdistrikten foarmje. Meiïnoar hat de oblast 12 stêden en 21 plakken mei in stedsk karakter.
Ynje (regio)
thumb|right|300px|Oranje: Yndysk Subkontinint Read: [[East-Ynje Giel: Irian Jaja]]
Yn oare definysjes wurde allinnich de eilannen fan de Yndonesyske Arjipel mei rekkene.
Yn de lette midsiuwen en de renêssânse wie it gebiet bekend as de boarne fan speserijen, dy’t yn Jeropa tige populêr wienen. De hannel yn dizze produkten wie tige foardielich. Tenearsten wie dizze hannel yn hannen fan de Arabieren, dy’t de speserijen nei Egypte brochten, mar neidat de Portegees Vasco da Gama yn 1498 as earste de seerûte nei Ynje fear, kamen de hannelsrûtes al gau yn hannen fan it Portegeeske koloniale ryk.
Langdeel
right|250px|thumb|Kaart mei de lizzing fan Langdeel It Langdeel is een kanaal yn de gemeente Ljouwert en foarmet fierder noardlik de grins tusken de gemeenten Tytsjerksteradiel. It Langdeel ferbynt Wartenster Wiid west fan Warten en it Prinses Margrietkanaal súdlik fan Ljouwert. It kanaal rint by Warstiens lâns.
Oant 2008 rûn it kanaal ûnder in brêge troch yn de A31 (Wâldwei). It Langdeel rint no oer it westliker lizzende Akwadukt Langdeel. De polder oan de westkant hjit ek Langdeel.
Nije Swemmer
thumb|right|De Nije Swemmer by [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]
De Nije Swemmer is in kanaal dat rint tusken de Strobosser Trekfeart en it Dokkumer Grutdjip. It is in part fan it kanaal De Swemmer tusken it Burgumer Mar en Dokkumer Nije Silen.
Ear't de Nije Swemmer groeven waard, wie de ôfwettering fan dit gebiet fersoarge troch de Aldswemmer. Dy rûn fan it begjinpunt flakby de Petsleat ôf in stik noardliker en kaam by de Aldwâldmersyl yn it Dokkumer Djip út.
Jewier
thumb|right|300px|Jewier út it westen wei sjoen Jewier (Nederlânsk: Abbewier) is in buorskip yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Jewier leit tusken Eanjum en De Skâns (Oostmahorn).
De namme komt ek foar as Abbewier, Tzijaewijer en Abewier.
Jardingea
Jardingea (Stellingwerfsk: Jardinge; Nederlânsk: Jardinga) is in buorskip yn de gemeente Eaststellingwerf. Jardinga leit yn de himrik fan Easterwâlde. Hy leit benoarden Easterwâlde en súdeastlik fan Donkerbroek.
Jardinge is net in folslein iesdoarp, mar mear in groep buorkerij-iezen. De struktuer is tsjintwurdich ek noch goed werom te kennen yn it lânskip.
De namme komt ek foar as Jardinga, Jardingermark en Jarding(h)en. Hy krige syn namme troch in eardere aadlike state mei dy namme dy't dêr sawat stien hat. By Jardinge hat yn de prehistoarje in slachtplak west. Dat konkludearje archeologen út Grins no't se opnij skonken en in fjoerstien út 5000 foar Christus fûn ha. De skonken binne fan in oerokse en in hart.
Aldheidkeamer Weststellingwerf
Aldheidkeamer Weststellingwerf sit sûnt 1954 yn mole Wynlust oan de Sulverleane yn Wolvegea. De kolleksje is ferdield oer trije ferdjippings: De tsjernmole mei aden, bûter- en tsiisfoarmen en in winkeltsje fan Ensing. Omtinken oan feanterij, rotanyndustry yn Noardwâlde, weinmakkerij, diggelguod en Fryske dracht. Sûnt koart is der in keamer en koken út de jierren '50 fan de 20e iuw. Skoallokaaltsje, skuonmakkersark, boartersguod en Pieter Stuyvesant.
Karst
Carso Kras (pohoří) Carso Karsti platoo Carso קראס Carso クラス地方 Kras Kras Kras (płaskowyż) Carso Podișul Karst Karsti Крас (Істрія) Carso Kras 喀斯特
Noardlaren
thumb|right|225px thumb|225px|''Hunebed G1 by Noardlaren Noardlaren (Nederlânsk en offisjeel: Noordlaren; Grinslânsk: Noordloaren) is in doarp yn de gemeente Grins, yn de provinsje Grinslân (yn Nederlân), benoarden Súdlaren en Midlaren. Oan de eastkant wurdt it begrinze troch de Súdlaardermar. Noard- en Súdlaren lizze yn ferskillende gemeenten en yn ferskillende provinsjes.
Noordlaren leit yn in gebiet dat ek wol it Gorecht neamd wurdt. Noardlaren wie ien fan de kerspels fan dizze kontrei. It âldste part fan it tsjerkje is fan de lette 12e iuw, foaral de toer hat noch romaanske skaaimerken.
In oar monumint is de nôtmûne De Korenschoof.
Noardlaren hat in hunebed, dat lange tiid jilden hat as de iennichste yn Grinslân. It hunebêd hat it nûmer G1. Letter binne yn de Appelbergen, krekt benoarden Noardlaren, twa fernielde hunebêden fûn.
Spagettywestern
De spagettywestern is in subsjenre fan 'e westernfilm. De term is in troch mannichfâld gebrûk offisjeel wurden bynamme foar westerns fan Italjaanske makkelei. De earste spagettywesterns waard mids 1960-er jierren makke troch regisseur Sergio Leone (de Dollars-trilogy), en neitiid krige syn styl neifolging fan oare Italjaanske filmmakkers, lykas Enzo G. Castellari, Sergio Corbucci en Sergio Sollima. Spagetywesterns binne faak ek refizjonistyske westerns. Se wiene benammen yn 'e twadde helte fan 1960-er jierren en it begjin fan 1970-er jierren tige populêr. Alhoewol't in protte fan de spagettywesterns gau en goedkeap makke waarden en ek net altyd orizjineel wiene, sitte der guon tusken fan tige hege kwaliteit dy't útwoeksen binne ta wiere klassikers.
De beneaming 'spagettywestern' begûn as in negative, delbûgende beneaming dy't brûkt waard troch Amerikaanske filmkritisy, om't de kwaliteit fan it meastepart fan 'e films striemin wie. Neffens spagettywesternakteur Aldo Sambrell wie de namme lykwols net troch in Amerikaan betocht, mar troch de Spaanske sjoernalist Alfonso Sánchez. Yn Itaalje sels wurde sokke films western all'italiana ("westerns op syn Italjaansk") neamd. Ferskate oare nammen binne yn gebrûk, lykas 'makaroanywestern' (yn Japan) en 'Italo-western' (yn Dútslân).