cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
De Gouden Swipe (film)
Fertoaning
De kritiken wiene tige ûngelyk, mar it Fryske publyk wie entûsjast. It Filmhûs yn Ljouwert (Stifting Filmsintrum foar Film yn Fryslân) hat sels ekstra foarstellings ynlaske. De film hat allinnich yn de Fryske bioskopen draaid.
In 1997 waard De Kast mei it sjongstik út de film, In nije dei, bekend yn Nederlân. Op 1 desimber 1997 ferskynde de film op keapfideo, mar in oanfraach by it Nederlânsk Fûns foar de Film rûn doe noch.
Ferhaal
De Gouden Swipe fertelt it ferhaal út de tritiger jierren fan de Fryske boer Douwe Walinga. Dy is lykas syn soan Ate gek op hurddraverijen. In gefjocht mei syn buorman Wilco Heerenga feroaret harren omgong. Douwe mient dat it letter wer goed is, mar Wilco bliuwt fijannich. Douwe syn grutte pasje foar hynders giet lykwols ten koste fan it buorkjen. Op in dei moat Douwe dêrtroch jild liene by syn buurman Wilco. Wilco slacht letter my Douwe syn frou Liesbeth om. Ate fernimt dat syn mem fertuteazet, beskuldiget Wilco fan oerspul en sjantaazje. Douwe kiest de kant fan de buorman en jout syn soan in pak op 'e bealch. Breinroer naait Ate út. De fete tusken heit en soan wurdt beslechte op 'e drafbaan, dêr’t beide stride om de begearde Gouden Swipe.
Furde
In furde (yn Fryslân en soms yn West-Fryslân ek dracht neamd; Nederlânsk: voorde, trecht of tricht is in Lykas in brêge hat in furde faak in eigen namme.
Toponym
Ferskate plaknammen yn it Nederlânsk taalgebiet bringe in âlde furde te binnen en hawwe '-voorde' of in fariant dêrfan yn har namme (-voord, -foort). Sa as Amersfoart en Vilvoarde. Yn Fryslân binne Sânfurd, Koufurderrige en De Kûfurd foarbylden.
De namme komt ek foar yn oare lannen en talen.
Furde is teffens in kognaat fan fjord, in wurd dat ûntliend is oan de Skandinavyske talen. Dy talen hawwe faak plaknammen mei -fjord of fjorden, sa as yn Oslofjorden.
Unbreakable (film)
Unbreakable is in Amerikaanske neo-noir-superheldeskrillerfilm út 2000 ûnder rezjy fan M. Night Shyamalan, mei yn 'e haadrollen Bruce Willis en Samuel L. Jackson. De titel betsjut "Unbrekber". It ferhaal giet oer befeiligingsman David Dunn, dy't as iennichste, en ek noch ûnskansearre, in treinramp oerlibbet wylst dat eins ûnmooglik is. Neitiid komt er yn kontakt mei de lichaamlik beheinde stripwinkeleigner Elijah Price, dy't him derfan besiket te oertsjûgjen dat hy (Dunn) in superheld is mei boppeminsklike fermogens. Unbreakable krige fan 'e filmkritisy oer it algemien positive resinsjes en wie in kommersjeel súkses yn 'e bioskopen. Nei jierren fêstsitten te hawwen yn 'e preproduksjefaze, waard yn 2016 in ferfolchfilm útbrocht, dy't Split hiet. In trêde film yn 'e Eastrail 177 Trilogy, mei as titel Glass, kaam yn 2019 út.
Furde
Toponym
Yn Nederlân waard in furde ek oantsjut mei drecht, trecht of tricht, ôflaat fan it Latynske traiectum dat 'trochlutsen' betsjut en fia oare paden en mei in oare betsjutting ek yn it Nederlânsk bedarre as trajekt. Plakken mei soksoarte efterheaksels yn de namme hawwe dy meast te tankjen oan in waad yn de neite. Foarbylden binne Maastricht en Utrecht.
Unbreakable (film)
Plot
David Dunn is in man yn syn middeljierren, dy't by de befeiliging wurket yn it sportstadion fan in universiteit yn Philadelphia. Yn syn jonge jierren hied er in gâns ûnthjittende karriêre as spiler fan Amerikaansk fuotbal, mar dêr kaam in ein oan doe't er in bliuwende blessuere oprûn by in auto-ûngemak. Syn houlik mei syn frou Audrey, dy't fysioterapeute is, rint op 'e ein; dêr binne se allebeide earder drôf as lulk oer. Dunn is fan doel om by Audrey en harren trettjinjierrige soan Joseph wei te gean, en reizget dêrom mei de trein nei New York foar in sollisitaasjepetear nei in nije baan. Dat giet net botte goed.
Op 'e weromreis ûntspoart de trein, Eastrail 177, dêr't er yn sit. Dat hat in treinramp ta gefolch wêrby't alle 130 oare ynsittenden omkomme. Dunn is net allinne de iennichste oerlibbene, sterker noch: hy hat gjin skramke oprûn. Letter fertelt Audrey him dat se syn oerlibjen fan 'e treinramp sjocht as in twadde kâns, en dat se besykje wol om harren houlik te reparearjen. Hiel hoeden begjinne se dêr stappen ta te setten.
Nei in betinking foar de slachtoffers fan 'e ramp fynt Dunn op it parkearterrein in kaartsje ûnder de rutewisker fan syn auto mei de fraach oft er ea yn syn libben wolris siik west hat en in ûtnûging foar de iepening fan in tentoanstelling yn 'e keunstgalery Limited Edition. De fraach set Dunn oan it tinken, en foar it earst begjint er te beseffen dat er nea siik is. Yntrigearre nimt er syn soan Joseph mei en bringt er in besyk oan Limited Edition, dêr't er de eigner fan 'e galery moetet, de swarte stripekspêr Elijah Price. Dyselde lijt oan in seldsume oandwaning dy't makket dat syn bonken tige broas binne en by it minste of geringste brekke. As bern krige er dêrom fan syn leeftydgenoaten de bynamme Mr. Glass ("menear Glês"), om't er like maklik briek as glês.
Price leit Dunn syn persoanlike teory foar dat syn eigen brekberens keppele wêze moat oan immen oan 'e oare ein fan it spektrum dy't ûnbrekber is. Price is fan miening dat er dy persoan yn Dunn fûn hat, al jout er ta dat it ferkearsûngemak wêrby't Dunn de blessuere oprûn dy't him belette om fierder te gean mei Amerikaansk fuotbal in gat yn dy riddenearring bliuwt. Hy fertelt lykwols ek dat er al hiel lang siket nei sa'nent as Dunn en dat er net ree is om no fuortendaliks op te jaan. Hy hat in fleanramp ûndersocht wêrby't eltsenien omkaam en in hotelbrân dy't sûnder oerlibbenen einige. Pas by de treinramp wie der ien inkele ûnferwûne oerlibbene. As Price útleit dat er syn teory ûntlient oan syn leauwe dat superhelden echt besteane, beslút Dunn dat er mei immen te dwaan hat dy't net doocht en giet er fuort.
De ûntrêstgjende wurden fan Price litte Dunn lykwols net los. Joseph wol mar wàt graach leauwe dat syn heit in superheld is, en hat de teory fan Price foar sûkerswiet opiten. Troch syn tadwaan ûntdekt Dunn letter dat it net útmakket hoefolle gewichten oft er by it bankdrukken tafoeget, it slagget him altyd om 'e stange wer omheech te krijen. Dat oertsjûget Joseph derfan dat Price syn teory wier is. Dunn hâldt út dat er in gewoane man is, hoewol't er sels ek begjint te twifeljen.
Price siket Dunn op syn wurk op om nochris op him yn te praten. Wylst er by him is, kriget Dunn in foargefoel oer in besiker fan it stadion en hjit in oare befeiligingsman om te begjinnen mei it fûljearjen fan it yn 'e rige steande publyk by de tagongsdoar. De man dy't er op it each hat, sjocht dat, stapt út 'e rige en jout him ôf. Op befreging troch Price jout Dunn ta dat er it idee hie dat de man in sulverkleurich pistoal mei in swart hânsel by de broeksbân yn stutsen hat, hoewol't dat net sjoen hat. Neitiid efterfolget Price de man nei in metrostasjon om't er beslist witte wol oft Dunn gelyk hie. Sa'n boppenatuerlik oanfielend fermogen soe nammentlik syn superheldeteory tige by tige ûnderstypje, mei't superhelden ek faak oer soksoarte fermogens beskikke. Price knoffelet by de treppens fan it metrostasjon del en brekt withoefolle bonken, mar wylst de man by him weirint, wynderet syn jas op en sjocht Price dat er yndie in sulverkleurich pistoal mei in swart hânsel by him hat.
Netiid leit Price wikenlang yn it sikehûs. As er fystioterapy ûndergean moat, soarget er derfoar dat er by Audrey Dunn telâne komt. Hy manipulearret har om him te fertellen oer it ferkearsûngemak dat sy en Dunn oan it begjin fan harren relaasje hân hawwe, dat de sportkarriêre fan Dunn beëinige. Audrey fertelt him dat harren houlik te tankjen wie oan dat ûngemak, om't se har libben net mei in Amerikaansk fuotbalspiler diele kinnen hie; se fynt nammentlik dat dy gewelddiedige sport yn alle opsichten it tsjinstelde is fan har wurk as fysioterapeute. Price begjint te fermoedzjen dat Dunn it ûngemak oangrepen hat om te bearen dat er in blessuere oprûn hie, sadat er sûnder swierrichheden mei de sport ophâlde koe om mei har te trouwen.
Underwilens wurdt Dunn ûntbean op 'e skoalle fan Joseph as de jonge slaanderij hân hat mei in klasgenoat. It is deselde skoalle dêr't er sels as bern ek op sitten hat. De âlde skoalferpleechster, dy't him derfan bewissiget dat Joseph net ferwûne rekke is by it gefjocht, ken Dunn noch werom en bringt him in ynsidint yn 't sin wêrby't er as bern op in hier nei ferdronk yn it skoalswimbad. As er Price dat letter fertelt, rekket dy yn in klinyske depresje, oant er beseft dat superhelden altyd ien freeslike swakte hawwe, lykas Superman mei kryptonyt, en dat wetter Dunn syn swakte wêze kin. Dunn jout ta dat Price gelyk hat oer it auto-ûngemak, dat er ûnskansearre trochstie. Sels wied er út 'e auto smiten doe't dy fan 'e wei ôf rekke, mar de bewusteleaze Audrey siet der noch yn finzen en drige libben te ferbrânen oant Dunn mei syn bleate hannen in ferbûgd portier fan 'e auto skuorde om by har komme te kinnen. Troch it ûngemak besefte er dat er mear om har as om syn sportkarriêre joech en besleat er út te hâlden dat er blessearre rekke wie.
Dunn folget de konsjerzje werom nei de filla, dêr't er ynbrekt. Hy treft de heit dea oan op 'e keldertrep, krekt sa't er yn syn fizioen seach. As er it hûs trochsiket, fynt er de beide bern, in jonge en in famke, dy't op mei opsetsin gnjirdzjende wize fêstbûn binne. Hy befrijt harren, mar foar't er de mem fine en losmeitsje kin, wurdt er oanfallen troch de konsjerzje. Yn in gefjocht triuwt dyselde him fan it balkon, sadat er yn it swimbad fan 'e filla falt. Dunn ferdrinkt hast, mar de bern fiskje him mei in lange stôk út it swimbad. Hy giet it hûs wer yn, beslûpt de konsjerzje fan efteren en springt dyselde op 'e rêch. Hoewol't it gewanten bear fan fint is, kriget er mei al syn krêft Dunn net wer fan syn rêch ôf, ek al raamt er him suver troch in pear gipsplaten wanden hinne. Dunn hâldt fol en smoart de konsjerzje oant dy troch ferstikking om it libben komt. As er neitiid de mem losmakket, blykt dy dea te wêzen.
As Dunn letter dy jûns thúskomt, hellet er Audrey op om foar it earst yn lange tiid wer tegearre yn ien bêd te sliepen. De oare moarns meitsje de media hiel wat fan 'e anonime held dy't de beide bern rêden hat. Yn 'e krante stiet in skets fan him, dy't Dunn stilwei oan syn soan Joseph sjen lit. Joseph ken dêr daliks syn heit yn werom. Dat bart allegear efter de rêch fan Audrey om, dy't it net goedkard hawwe soe wat Dunn dien hat.
By de iepening fan in tentoanstelling yn 'e galery fan Price moetet Dunn de âlde mem fan Price, dy't him yn in petear fertelt dat Price har it ferskil útlein hat tusken in supersmjunt dy't mei de fûsten fjochtet, en ien dy't mei syn ferstân fjochtet. Neitiid nimt Price Dunn mei nei syn kantoar, dêr't er seit dat it tiid wurdt om inoar de hân te skodzjen. Wat fernuvere docht Dunn wat Price wol, om't er him as in soarte fan freon begûn is te sjen. Sadree't er him lykwols oanrekket, kriget er in fizioen dat him dúdlik makket dat Price net inkeld moedwillich de treinramp feroarsake hat, mar ek de fleanramp en de hotelbrân dêr't er ûndersyk nei dien hie. Hy hat massamoard dien en hûnderten minsken de dea ynjage, inkeld en allinne om sa'nent as Dunn te finen. Oandien fertelt Price de fan ôfgriis ferfolle Dunn: "No't ik wit wa'tsto bist, wit ik einlings wa't ik bin." Dêrmei ferwiist er wer nei de superheldestrips, mei eltse superheld in aartsfijân hat yn 'e foarm fan in supersmjunt, mei wa't er faak oarspronklik befreone wie. Price nimt de bynamme út syn bernetiid, Mr. Glass, oan as syn supersmjuntenamme.
In tekst dy't yn byld komt, meldt dat Dunn Price by de plysje oanjoech. Price waard feroardiele foar massamoard en sit no fêst yn in psychiatrysk sikehûs foar gefaarlike sljochtsinnigen.
Produksje
Unbreakable waard troch regisseur M. Night Shyamalan betocht as in superheldeferhaal mei de klassike trije-aktestruktuer fan in stripalbum: oarsprong, striid tsjin kweadoggers yn it algemien, ultime wrakseling mei de aartsfijân. Om't it ferhaal eins lykwols te lang wie foar ien film en om't er sels it earste part it ynteressants fûn, besleat er fan Unbreakable in oarsprongsferhaal te meitsjen. Under de opnamen fan The Sixth Sense (1999) frege Shyamalan haadrolspiler Bruce Willis al foar de haadrol yn Unbreakable. De rol fan Elijah Price alias Mr. Glass skreau er mei Samuel L. Jackson op it each. Doe't Willis en Jackson inoar metten yn in kasino yn Kasablanka, dêr't Jackson op fakânsje wie, hifke Willis Jackson, dy't er goed koe fan harren gearwurking út Die Hard with a Vengeance (1995), oer in rol yn 'e nije film fan Shyamalan.
Nei it sawol krityske as kommersjele súkses fan The Sixth Sense wist Shyamalan it senario foar Unbreakable, dat er skreaun hie sûnder der yn 't foar in keaper foar te hawwen, sûnder swierrichheden oan 'e man te bringen by The Walt Disney Company, dy't der $5 miljoen foar betelle, in rekôrbedrach foar sa'n spec script. Mei Shyamalan as regisseur koe it mei de film daliks heve. As produsinten wiene Barry Mendel, Sam Mercer en Shyamalan sels by it projekt belutsen foar de filmstudio's Touchstone Pictures (in dochterûndernimming fan Disney), Blinding Edge Pictures (it bedriuw fan Shyamalan), Barry Mendel Productions en Limited Edition Productions. Foar de film wie in budget beskikber fan $75 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Eduardo Serra, en de filmmuzyk waard fersoarge troch James Newton Howard. De opnamen setten op 25 april 2000 útein en duorren oant yn july fan dat jier. Der waard foar it meastepart op lokaasje filme yn Philadelphia.
Distribúsje
De distribúsje fan Unbreakable waard fersoarge troch Buena Vista Pictures, in dochterûndernimming fan The Walt Disney Company. Dat bedriuw stie derop om 'e film oan te priizgjen as in psychologyske skriller ynstee fan as in superheldefilm, sa't regisseur M. Night Shyamalan eins woe. De film gie op 21 novimber 2000 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 18 novimber by platemaatskippij Hollywood Records. Unbreakable waard yn 2001 op VHS-keapfideo en dvd útbrocht. Yn 2008 kaam de film ek út op blu-ray.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Unbreakable oer it algemien positive resinsjes. Sa joech Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times de film 3 fan 4 stjerren. Hy skreau dat er foar it meastepart fan Unbreakable genoaten hie, mar dat er de ôfrin teloarstellend fûn. Ek priizge er it aktearjen fan Bruce Willis as "subtyl" en as in positive feroaring yn ferhâlding ta Willis syn gebrûklike wurk yn "stompsinnige aksjefilms". Neffens Richard Corliss, dy't skreau foar it tydskrift Time, sette regisseur M. Night Shyamalan mei Unbreakable syn oanpak fuort om "yn al syn films ferfining yn lykwicht te hâlden mei horror".
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hie Unbreakable in goedkarringspersintaazje fan 70%, basearre op 174 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Mei in swakkere ôfrin is [dizze film] net sa goed as The Sixth Sense. It is lykwols in stilwei spannend wurdende film, dy't yntrigearret en oansprekt, en it publyk meinimt troch ûnferwachtse draaien en ommekearen." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behelle Unbreakable in goedkarringspersintaazje fan 62%, basearre op 31 resinsjes.
Opbringst
Unbreakable brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $95,0 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $153,1 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $248,1 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $75 miljoen betsjut dat in winst fan $173,1 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Unbreakable wie yn 'e Feriene Steaten de bêst ferkeapjende dvd fan 2001, dêr't 2,3 miljoen eksimplaren fan oer de toanbank giene. Dêrmei waard nochris in opbringst fan $123,1 miljoen binnenswile.
Prizen
Unbreakable waard nominearre foar de Saturn Award yn 'e kategory bêste aksjefilm/aventoerefilm/skrillerfilm. It senario fan M. Night Shyamalan waard nominearre foar foar de Bram Stoker Award foar bêste senario en de Nebula Award foar bêste senario.
Ferfolchfilms
Fuort nei it útkommen fan Unbreakable giene der al geroften dat M. Night Shyamalan der in ferfolch op meitsje woe. Dat waard earst troch alle belutsenen ûntstriden, mar úteinlik bliek it dochs wier te wêzen. Omreden fan 'e teloarstellende bioskoopopbringst fan Unbreakable yn 'e Feriene Steaten, dy't de $100 miljoen net helle hie, lei Disney lange tiid dwers. Uteinlik kaam yn 2016 de film Split út, in horrorskriller dy't beskôge wurdt as it ferfolch op Unbreakable om't Bruce Willis der in cameoroltsje yn hat as David Dunn. De film stiet lykwols fierhinne op himsels. De film Glass, dy't yn 2019 ferskynde, is in ferfolch wêryn't de ferhaallinen út Unbreakable en Split gearkomme. De trije films steane no bekend as de Eastrail 177 Trilogy.
Ynterval
Yn de muzyk is in ynterval de muzikale ôfstân tusken twa tagelyk of nei elkoar klinkende toanen.
Nammejouwing
De toanôfstannen yn in majeurtoanljedder binne fan leech nei heger:
As twa toanen yn in muzikale kontekst hearre, skreaun of foarsteld wurde, mei oare wurden, as beide noatenammen bekend binne, allinnich dan kin de namme fan it ynterval fûn wurde.
As in muzikale kontekst der net is (of at de harker de muzyk net begrypt, of at it om twa fysyske mjittings giet), kin in kontekstfrije namme brûkt wurde troch de grutte fan it ynterval yn tallen hiele of heale toanôfstannen út te drukken. De grutte kin ek werjûn wurde yn cent of in frekwinsjeferhâlding.
Rangtelwurden
By de tradisjonele nammejouwing wurde de Latynske rangtelwurden brûkt: prime, sekunde, terts, kwart, kwint, sext, septym, oktaaf, none, deciem, undeciem, duodeciem, tredeciem, ensafuorthinne. Om yn de diatonyk dochs krekt oanjaan te kinnen hoe grut it ynterval is, wurdt dêr noch in oantsjutting oan tafoege: lyts, grut, rein, fermindere, oermjitttich, dûbeld fermindere, dûbeld oermjittich, ensfh. Allinne de prime, de kwart, kwint en de oktaaffergruttings dêrfan kinne 'rein' wêze, mar nea 'grut' of 'lyts'. Alle oare yntervallen kinne alles wêze, útsein 'rein'.
Omkearde yntervallen
Ynterfallen kinne ek 'omkeard' wurde. Dat bart altyd yn it oktaaf: it omkearde fan in terts is in sekst: it omkearde fan in prime is in oktaaf ensf. As in reine ynterval omkeard wurdt, bliuwt it rein, grut wurdt lyts en lyts wurdt grut. De omkearing fan bygelyks in lytse terts is in grutte sekst. Twa yntervallen dy't elkoars omkearing binne en sadwaande tegearre in oktaaf foarmje wurde 'komplemintêre' yntervallen neamd.
Der binne saneamde dissonante yntervallen, en konsonante yntervallen.
Foarbyld
Troch dizze standerttoanhichte fan de A wurdt ek de toanhichte fan alle oare muzyknoaten útmakke. Op in piano ferskilt bygelyks elke heale noat mei in faktor tolfdemachtswoartel út 2 of 21/12. In oktaaf is 12 heale noaten en komt oerien mei in frekwinsjeferhâlding fan 2:1. As bygelyks de A-snaar fan in fioele 440 Hz is, dan is de A in oktaaf heger: 880 Hz.
Marius
thumb|Saneamde buste fan Marius Marius  folút Gajus Marius (157 f.Kr. – 13 jannewaris 86 f.Kr.) wie in Romeinske generaal en politikus. As ien fan Rome's bêste generaals heart hy thús yn de rige Skipio, Sulla, Germanikus en Julius Agrikola. Hy is foaral bekend wurden as herfoarmer fan it Romeinske leger.
Ofkomst
Marius wie ôfkomstich út in begoedige famylje út de omkriten fan Picenum yn Itaalje. Hy waard berne yn it stedsje Cereatae, tichtby Arpinum. Alhoewol't hy gjin patrysjer wie, slagge hy deryn om fia it Romeinske leger opgong te meitsjen yn de polityk.
Militêre súksessen
Hy is benammen bekend troch syn oerwinning op de Numidyske kening Jugurtha yn 109 f.Kr. en troch syn oerwinning op de Teutoanen, Kimbren en Ambroanen yn de slach by Akwuae Sekstiae (Aix-en-Provence) yn 102 f.Kr. Foar dizze kriich waard Marius tsjin alle gewoanten en foarskriften yn fan 104 oant 100 f.Kr. ta konsul fan Rome keazen.
It Romeinske leger
As generaal soarge Marius foar yngripende feroarings yn it Romeinske leger, ûnder oaren troch de ynfiering fan in beropsleger (dêr't ek plak wie foar de allerearmste boargers), it opnij besjen fan de opbou fan de legerienheden en it fergrutsjen fan de promoasjemooglikheden foar soldaten dy't har ûnderskiede fan oaren (foar dy tiid wie it regel dat ofsieren benammen beneamd waarden op basis fan harren polityke relaasjes).
De ynstelling fan in beropsleger soe der ta liede dat de soldaten foaral loyaal wurde soenen oan harren generaal ynstee fan de steat. Yn letter tiden hat dizze feroaring in krusiale rol spile yn de Romeinske skiednis. It soe der ta liede dat generaals harren politike aspiraasjes mei geweld besochten op te lizzen. De oankommende iuw wie dan ek faak it toaniel fan oarloggen tusken Romeinen ûnderinoar.
Marius hat mei-inoar sân kear konsul west. Alhoewol't hy troch syn militêre súksessen populêr wie by it folk, wie hy dat net yn de polityk. Op 'e ein fan syn libben wie Marius in ferbittere man, dy't diktatoriale trekken fertoande. Hy ferstoarn yn de âldens fan 86 jier.
Karavaanseray
thumb|500px|Karavaanseray fan Qualat el-Mudiq yn [[Syrje]] thumb|right|Foarbyld fan in [[plattegrûn fan in Safavidyske karavaanseray.]]
In karava(a)nseray of khan (Perzysk: كاروانسرا kārvānsarā, Turksk: kervansaray) wie in soarte fan herberch oan de kant fan in grutte dyk dêr't reizgers en hannelers rêste koenen en dêr't sy feilich oernachtsje koenen mei harren bisten en hannel. Karavaanserays spilen in rol yn befoarderjen fan de hannel, it útwikseljen fan nijs en migraasje oer it netwurk fan hannelsrûtes yn Aazje, Noard-Afrika en Súdeast-Europa, benammen oan de siderûte.
Foarm en gebrûk
Karavanseray's bestiene meast út in grut binnenplein mei rûnom in sletten fjouwerkant fan gebouwen, faak mei in arkade derfoar. De poarte moast breed genôch wêze om lêstdieren (sa as kamielen) troch te litten. De gebouwen hienen lytse nissen en keammerkes dêr't sawol reizgers as bisten rêste koenen. Faak sliepten minsken op de earste ferdjipping en de bisten op de begeane grûn, mar dat wie net alyd sa. Soms leinen der ienfâldige bêden yn de keamers. Oernachtsjen en wetter wie fergees, mar men moast wol foar it eigen iten soargje. Guon seray's hienen in winkel, dêr't sawol ferkocht as ynkocht waard, en in badhûs (hamam), en de measten hienen in gebedsromte of moskee.
Skiednis
De earste karavaanseray's ûntstienen yn de Seltsjoekske emiraten fan Sintraal-Aazje yn de 10e iuw. Militêre stipepunten en forten krigen hieltyd mear de funksje fan herberch foar reizgers. Mei de opmars fan de Seltsjoeken nei it Midden-Easten, waard fan de 13e iuw ôf Anatoolje ûntsletten troch in netwurk fan wegen mei karavanseray's. Dy leinen 30 oant 40 km út elkoar, wat sa'n bytsje oerien kaam mei de ôfstân dy't in karavaan op in dei ôflizze koe. Under it Ottomaanske Ryk en it Safavidenryk yn Perzje waard it netwurk fierder útboud troch it Heine Easten, Noard-Afrika en sels de Balkan. Earst yn de 20e iuw ferlearen de karavanseray's har funksje en/of krigen in oare bestimming.
Poiesz Supermerken
thumb|Poiesz Poiesz Supermerken B.V. is it ienige selsstannige regionale grutwinkelbedriuw yn it noarden fan Nederlân.
Poiesz is in famyljebedriuw, ûntstien yn 1923, doe't Lodewijk Poiesz yn Snits in grientewinkel fan 12m² iepene oan de Havenstrjitte. Yn 1962 waard ek yn Snits, in pân fan 200m² oankocht en waard de earste 'Poiesz Supermerk' iepene. De twadde folge yn 1969 yn Frjentsjer en al gau waarden de filialen Boalsert en Warkum iepene.
De famylje Poiesz is noch altiten eigener fan de keten. Wyls is it bedriuw útgroeid ta in keten fan 58 supermerken wêrfan 55 mei in sliterij. Der wurkje sa'n 4200 meiwurkers en it bedriuw is oansluten by de ynkeaporganisaasje Superunie.
Ein oktober 2009 waard it fyftichste filiaal iepene yn Beilen. Hjirnei is begjin maart 2010 in tredde filiaal yn Assen iepene en binne sân fêstigingen fan Super de Boer oernommen fan Jumbo Supermerken. It betreft hier de fêstigingen Assen, Boppesmilde, Grins, Easterwâlde, Staphorst, Warkum en Súdhorn. Yn 2011 waard it 60ste filiaal iepene yn Dronryp.
Bedriuwsfiering
Omdat Poiesz in sterk regionaal oriïntearre bedriuw is, hat it in breed assortimint fan Fryske produkten. Eartiids fierde Poiesz de slogan 'Hoog geprezen, laag geprijsd'. Letter waard it 'Waar het opvalt dat het meevalt'.
Poieszboat
De Poieszboat is de beneaming foar it fuotfear tusken Snits en Kolmarslân. De tsjinst fart allinnich yn de Snitswike.
De feartsjinst is neamd nei de yn Snits bekende famylje Poiesz. It famyljebedriuw Poiesz Supermerken is ien fan de jildsjitters. De skippen dy't foar dizze tsjinst brûkt wurde binne ûnder mear de "Toerist V" en de "Nanja". De fertsjinst fertrekt fanôf de 1e Easterkaai yn de binnenstêd fan Snits en fart sûnder ekstra stops rjochting it Kolmarslân en vice versa.
In inkele reis mei dit fear kostet €0,50. Op woansdei en snein wurdt fan de tsjinstregeling ôfwykt en wurdt ôf- en oan fard. As it skip fol is, folget fuort de ôffeart.
Osnabrück
Osnabrück is in stêd yn de Dútske dielsteat Nedersaksen. Der wennen likernôch 164.000 minsken yn 2009, en hy is de tredgrutste stêd fan Nedersaksen. De stêd leit oan de rivier de Hase, tusken it Teutoburger Wâld yn it suden en it Wiehenberchte yn it noarden.
Ut de skiednis
Osnabrück waard nei de ûntbining fan it Hillige Roomske Ryk anneksearre troch it Keninkryk Hannover yn 1803. Dat waard goedkard by it Kongres fan Wenen yn 1815. En 1866 kaam it Keninkryk Hannover by Prusen, dêr't Osnabrück ek by hearde. Yn de Twadde Wrâldkriich waard de stêd slim skeind troch Alliearde bombardeminten. Nei de kriich waard in grut diel fan de âlde stêd wer opboud. De 'Aldstadt' is net hielendal yn syn âlde steat werombrocht, mar jout dochs in priuwke fan de midsiuwske stêd. Nei de kriich wie Osnabrück de thúsbasis fan de Britske Striidkrêften Dútslân (British Forces Germany, BFG). Yn 2010/2011 sil neffens it Britske Ministearje fan Definsje de 4e Armoured Division Osnabrück ferlitte.
Kopete
Kopete is in chatprogramma mei in brede stipe foar protokollen. De oarspronklike ferzje is fan 2001. It is ûntwikkele foar in djippe yntregraasje mei de buroblêdomjouwing fan KDE. Sa kin it adresboek fan KDE oan Kopete keppele wurde.
Protokollen
Kopete stipet de folgjende protokollen:
Ynstekkers
Standert, stipet Kopete de folgjende ynstekkers.
Liet (festival)
Liet yn Fryslân
De Fryske edysje fan Liet is sûnt 1991 alle kearen hâlden yn Ljouwert. Alle jierren hat in sjuery in winner oanwiisd. By ferskate edysjes wiisde dêrneist ek it publyk in winner oan. Fan 2005 oant en mei 2008 wiisde in aparte sjuery ek noch de winner oan fan de Steven Sterkpriis foar de bêste liettekst. De bekendste Liet-winner is de twamansformaasje Twarres, dy't yn 1999 de publykspriis wûn mei de lettere Nederlânske en Belgyske nûmer 1-hit 'Wêr bisto?'. Oare yn en bûten Fryslân bekend wurden winners binne Nynke Laverman, Sebeare en Adri de Boer.
De publykspriis fan it Fryske sjongfestival Liet hjit sûnt 2010 de Ivan Pel-publykspriis. Pel ferstoar maitiid 2009 hommels. Hy wie fan 1991 oant 2009 produsint en saaklik lieder fan Liet en Liet Ynternasjonaal. Yn 1991 rjochte er Liet mei op en tsien jier letter Liet Ynternasjonaal.
Liet waard fan 1991 oant en mei 2009 organisearre troch Stichting Liet yn gearwurking mei de Ljouwerter stêdsskouboarch De Harmonie. Stichting Liet '91 docht dat tsjintwurdich selsstannich.
Liet Ynternasjonaal
Sûnt 2002 bestiet der ûnder de namme Liet Ynternasjonaal of Liet-Lavlut (yn 2006 en 2008) in ynternasjonale fariant op Liet, dêr't artysten út hiel Jeropa oan meidogge. Sy sjonge yn in regionale taal of sjongtradysje of fertsjintwurdigje in Jeropeeske regio. De winner fan de sjuerypriis by Liet fertsjintwurdiget op Liet ynternasjonaal de regio Westerlauwersk Fryslân. Liet ynternasjonaal waard yn it begjin om de twa jier yn ferskate Jeropeeske regio's hâlden, mar is tsjintwurdich elts jier yn de hjerst en ek elts jier yn in oare stêd en regio. Liet is dan ek ta it útgroeien oant in festivalmerk troch hiel Europa en ien fan de gruttere manifestaasjes foar de promoasje fan minderheidstalen foar in grutter publyk. It festival lûkt meastentiids in soad media. Omroppen as BBC en CNN makken al ferskate kearen reportaazjes op en oer dit festival.
Yn ferskate Europeeske regio's wurde ûnder feskillende nammen foarrondes hâlden, wêrfan de winners meidwaan meie oan Liet Ynternasjonaal. Dizze foarrondes binne:
Winners fan Liet en Liet Ynternasjonaal
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1998
1995
1994
1993
1992
1991
Geriifbosk
thumb|260px|Geriifboskje yn de Vlietpolder, by [[Ofwegen.]] In geriifbosk is in lyts bosk dêr't eartiids it geriifhout, kaphout, wei helle waard dat yn en om it hûs of de pleats brûkt waard. Geriif betsjut 'te brûken', 'gemak'.
Geriifboskjes waarden faak troch boeren brûkt. It (kap)hout dat it opsmiet waard wol boeregeriifhout neamd. Somstiids wurdt frijwat min hout noch wolris sa oantsjut. In geriifboskje wurdt faak sûnder rjocht oansjoen foar in pestboskje.
Natuer
Geriifboskjes funksjonearre distiid faak as habitat foar bysûndere floara en fauna. Dêrom binne it no faak beskerme natuergebietsjes.
Hotan
thumb|250px|Lizzing Hotan yn Sinkiang (Sina) thumb|250px|Sneinsmerk yn Hotan Hotan (Sineesk: 和田 Hétián, Oeigoersk: خوتەن Hoten) is in stêd yn it westen fan Sina, yn it súdlik part fan de autonome regio Sinkiang. De stêd hat 114.000 ynwenners, leit yn de Taklamakanwoastyn en is in de iennichste stêd fan betsjutting yn de regio.
De stêd is in oaze oan de súdlike siderûte mei in lange skiednis. De stêd levere side en jade. Tsjintwurdich bestiet de befolking fral út Oeigoeren.
ASV Wolwêze
ASV Wolwêze is in algemiene studinteferiening yn Ljouwert. De feriening is yn 1978 oprjochte as feriening foar studinten fan sosjale stúdzjes. It foarheaksel algemiene hâldt yn dat alle studinten oan it HBU en it WU lid wurde kinne. It sosjale en it algemiene aspekt hawwe Wolwêze yn Ljouwert in alternatyf imago besoarge. It feit dat de fereniging wêrs is fan protokollen, offisjele klaaiinge en ûntgrieningen hat hjiroan grif bydroegen.
Wolwêze hat alle jierren sa om-ende-by 300 leden en hat har ûnderkommen yn in grut pân oan it Noardflyt. Hjiryn sitte in kroech, in diskoteek, in biljertseal mei ynternetkafee en ferskate kantoar en gearkomstromten yn. It hjoeddeiske gebou wurdt brûkt sûnt 1991, neidat de feriening in skoftlang yn in gebou oan de Beginestrjitte sitten hat.
De feriening organisearret geregledwei diskojûnen en grutte feesten, teaterjûnen, poolkompetysjes en jierliks in liftwedstryd.
167
Ferstoarn
160er
Geausleat
De Geausleat is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart rint op it westlike diel fan De Burd en komt út yn De Geau by Grou.
Kleastertsjerke (Nijewier)
De Kleastertsjerke is in tsjerkegebou fan de protestanske gemeente Mitselwier-Nijewier. Nei de fúzje fan de herfoarme en grifformearde gemeenten fan Mitselwier en Nijewier op 11 april 2010 bleaune der fan de fjouwer tsjerken twa iepen. Yn beide doarpen wurde om bar tsjerketsjinsten fierd. De tsjinsten yn Nijewier fine yn 'e regel yn it doarpshûs Nij Sion plak.
Ynrjochting
It ynterieur fan de tsjerke wurdt oerkape troch in houten segmintfoarmich ferwulft. De preekstoel is út 1678, wylst it achterskot en it klankboerd nei alle gedachten út 1817 datearje, doe't de preekstoel fan de súdlike muorre nei it koer ferhûze. Mooglik stamme ek it doophek en de tsjerkebanken út dy tiid.
In 13e-iuwske klok mei in diameter fan 66,5 sintmeter is nei it Frysk Museum oerbrocht.
Oargel
It ienmanualige oargel waard yn 1818 boud troch Johan Adolf Hillebrand út Ljouwert mar net hielendal ôfmakke; dat hat N.A. Lohman yn 1822 dien.
Boek
Oer de skiednis fan de tsjerke waard yn opdracht fan de tsjerkfâlden yn 2004 it boek "Wij zijn maar met weinigen, klein in getal" fan doarpshistoarikus Jan Walda (1934-2022) publisearre.
168
Ferstoarn
160er
Arsjipel
thumbnail|right|200px|De [[Mergui Arsjipel yn it suden fan Birma.]]
Ferbân fan Fryske Foargongers
It Ferbân fan Fryske Foargongers is in ferbân fan dûmnys, tsjerklik wurkers en oare gemeenteleden fan de tsjerke, dy’t foargean meie yn Frysktalige tsjerketsjinsten of yn it Frysk in tsjerklik ûnderwerp ynliede wolle. It Ferbân is yn 1953 oprjochte. It wie doe in inisjatyf fan Fryske dûmnys fan de Grifformearde Tsjerken, letter is it ek iepensteld foar dûmnys, oare foargongers en tsjerklike wurkers út alle denominaasjes. Ek stiet it iepen foar gasten en gastleden. It doel fan it Ferbân is 'it beroarderjen fan it Frysk yn it tsjerklik libben en de noed foar de tsjerken'. Alle jierren wurde der fjouwer gearkomsten hâlden dêr't sprutsen en diskusjearre wurdt.
Yn 2019 hie it FFF noch mar sa'n tsien leden, te min om troch te gean besleat de groep op in gearkomst yn septimber fan dat jier. De lêste gearkomst fan it Ferbân sil op 18 maart 2020 wêze.
Arsjipel
In arsjipel of eilannegroep is in lânfoarm dy’t bestiet út in keatling of kluster fan eilannen. Arsjipels besteane meastentiids yn de iepen see.
It wurd komt fan de Egeyske See (Italjaansk: Archipelago), dat letterlik “haadsee” betsjut, út de Grykske wurden arkhi (“lieder”) en pelagos (“see”). De Egeyske See leit tusken Grikelân en Turkije.
Soarten arsjipels
Arsjipels wurde meastentiids fûn op iepen see, it komt net faak foar dat in grutte lânmassa deunby leit. In útsûndering is Skotlân, dat omheind wurdt troch mear as 700 eilannen. Arsjipels binne faak fulkanysk, se ûntsteane lâns oseanyske rêgen of fulkanyske aktive plakken. Mar ek oare prosessen spylje in rol yn de foarming fan arsjipels, wêrûnder eroazje, deposysje en it omheech kommen fan de ierdboaiem.
De fiif grutste lannen dy’t op arsjipels lizze binne Japan, de Filipinen, Nij Seelân, it Feriene Keninkryk en Yndoneezje. De grutste arsjipel nei grutte is Yndoneezje.
Nikolaastsjerke (Hantum)
De Nikolaastsjerke yn Hantum is in 12e-iuwske monumintale romaanske tsjerke fan de PKN-gemeente Hantum e.o. De tsjerke stiet op in foarse terp, wêrfan't it súdlike diel om 1900 hinne ôfgroeven is.
Skiednis
De romaanske Nikolaastsjerke waard tsjin de ein fan de 12e iuw boud fan dowestien. Ut in bewarre rekken fan it bisdom Utert docht bliken dat de wijbiskop yn it jier 1335 yn Hantum wie om it alter te wijen, mar it is ek mooglik dat dy wijdatum sloech op Hantumhuzen. De tsjerke wie neffens in oarkonde fan 1374 noch in kapel. Yn dat dokumint droech de Dokkumer abt in tal kapellen en tsjerken yn Eastergoa oan de proast fan Aldmunster yn Utert oer.
De toer fan de romaanske tsjerke waard yn 1807 mei it westwurk ôfbrutsen en de frijkommen dowestien is doe foar 5.000 gûne ferkocht. De âlde toer hie in neffens Abraham Jacob van der Aa in spits en ek de foarsere nije toer krige neffens de doetiidske moade in spits. De nije toer waard ferbûn mei de lingtemuorren fan it skip, itjinge der op tsjut dat der nei de ôfbraak fan de âlde toer mooglik noch smelle romten oerbleaun wiene.
Yn de letgoatyske tiid is it dak fan de tsjerke fernijd en in tonferwulft ynbrocht. Nei alle gedachten binne yn 1844 nije ramen foar de tsjerke kocht foar de yn dy tiid fergrutte finsters. Tsjin it ein fan de 19e iuw waard de toer opknapt. De noardlike yngong waard yn 1892 tichtmitsele en ferfongen troch de yngong op it west yn de toer. Oan it begjin fan de 20e iuw folge de fernijing fan it dak.
Yn 1914 waard yn de foar in part ôfgroeven terp fan Hantum in byldsje fûn út de tiid foar de reformaasje. It mooglik 15e iuwske byldsje is fan in biskop dy't de holle draacht en steld mooglik de needhelper Dionysius foar.
In grutte restauraasje folge yn de jierren 1975 (toer) en 1977 (tsjerke). By de restauraasje waard de oarspronklike tagong yn it twadde travee werom fûn. Ek die bliken út de oansetten dat de tsjerke ea stiennen ferwulften hân hat fan twa hast fjouwerkante ferwulftflakken en in tredde ferwulft oan de eastlike kant dat smeller wie en ek de apsis oerkape. In nis en de piskina waarden ûntdutsen, lykas ek it plak fan dêr't it hillich sakramint bewarre waard. Fan de oarspronklike beskildering yn de roomske tiid waard in fragmint werom fûn.
Beskriuwing
De tsjerke is ienskippich en hat in healrûn eastlik koer. Yn de súdlike muorre fan de tsjerke en yn it koer binne yn lettere tiden nije finsters makke. Dochs binne dêr ek de oarspronklike romaanse finsters en sparnissen noch werom te kennen. Yn de noardlike muorre fan de tsjerke is soks noch dúdliker te sjen, om't de oarspronklike mjittefiering dêr noch frij yntakt bleaun is. De foar in part ynboude toer is fan 1808. Hy ferfong it oarspronklike redusearre westwurk. De wizerplaat oan de toer draacht it jiertal 1878.
Airspeed Oxford
De Airspeed AS.10 Oxford wie in twamotorige treningsfleanmasine. It tastel waard brûkt troch bemanningen (dy't har Ox-Box neamden) út it Britske Mienebest foar it oefenjen yn navigaasje, radiotelegrafy, bombardearjen en sjitten mei boardgeskut yn de Twadde Wrâldkriich.
Nikolaastsjerke (Hantum)
Ynterieur
De tsjerke hat in tradisjonele protestantske ynrjochting. Oan de súdlike muorre stiet de preekstoel mei draaide pylderkes en in efterskot út 1715. It klankboerd is fan lettere datum. It doophek is fan 1862, lykas ek de doopbôge. De measte banken binne tsjintwurdich ferfongen troch stuollen. Twa ienfâldige 17e-iuwske banken binne nei de lêste renovaasje fan it ynterieur bewarre bleaun.
Airspeed Oxford
Ek by de Nederlânske loftmacht en marineloftfearttsjinst hawwe se yn gebrûk west fan 1946 oant yn 1952.
Nikolaastsjerke (Hantum)
Oargel
Foar it tsjintwurdige oargel hie de tsjerke in kammenetoargel út 1849, dêr't Willem Hardorff yn 1851 noch in nij register oan tafoege. Nei de bou fan de kreake yn 1877 boude Willem Hardorff it hjoeddeiske oargel. It oargel hat 15 registers op twa manualen mei in oanhongen pedaal.
De Buorkerij
De Buorkerij is it doarpshûs fan Kameleondoarp Terherne. Yn de eardere pleats oan de Buorren is noch in soad werom te kenen fan it eardere boerelibben.
Nikolaastsjerke (Hantum)
Oargel
Tusken 2014 en 2016 restaurearre Bakker & Timmenga it oargel.
Airspeed Oxford
Der binne 8586 fan makke; 4411 troch Airspeed yn it fabryk in Portsmouth, en 4175 yn oare fabriken.
Spesifikaasjes
thumb|right|250px|Oxford AS 10
Nikolaastsjerke (Hantum)
Klokken
Yn de toer hinget in moderne klok. De âlde klok út 1530 stiet fanwegen in skuor bûten oan it paad nei de tsjerke. Dy klok is fersierd mei reliëfs fan Nikolaas fan Myra, de patroanhillige fan de tsjerke, en Katarina fan Aleksandrje. Op in brûnzen plaat by de klok stiet te lêzen:
De Buorkerij
Yn De Buorkerij is in seal, in dûnsflier en in bar. Der is in ljocht- en lûdsynstallaasje en in ringlieding foar minsken mei gehoarproblemen.
50PLUS
50PLUS is in politike partij yn Nederlân dy't benammen opkomt foar de belangen fan âlderein. De partij waard yn 2009 oprjochte en is fertsjintwurdige yn de Earste en net mear yn de Twadde Keamer, mar ek yn provinsjes, gemeenten en in protte wetterskippen.
Fraksjefoarsitters yn de Twadde Keamer wiene ûnder oare Henk Krol en Liane den Haan; yn de Earste Keamer wie dat Jan Nagel, no is dat Martin van Rooijen. De partijfoarsitter fan 50PLUS wie ûnder oare Jan Nagel en Geert Dales, no is dat Peter Schut.
R.J. Cleveringslûzen
thumb|right|250px|de R.J. Cleveringslûzen as Lauwersslûzen thumb|250px|right|sicht fan de Waadsee ôf De R.J. Cleveringslûzen, ek wol de Lauwersslûzen binne trije grutte spuislûzen by Lauwerseach, boud yn 1969.
Oant 2 oktober 2007 stiene de slûzen bekend ûnder de namme Lauwersslûzen, mar se binne doe ferneamd nei de hear R.J. Clevering, dy't yn de tiid fan de ôfslúting fan de Lauwerssee direkteur wie fan it wetterskip Hunsingo yn Grinslân en him der bot foar ynset hat om de ôfsluting fan de Lauwerssee dertroch te krijen.
De slûzen
De trije slûzen soargje derfoar dat by leech wetter op it waad it wetter út it Lauwersmar op see spuit wurde kin. Hjir wurdt in grut part fan it wetter fan de Fryske boezem en fan de Electraboezem yn it westen fan Grinslân op de Waadsee lost. De slûzen steane op de grins fan de provinsjes, twa slûzen steane op it grûngebiet fan Fryslân en de oare stiet yn Grinslân. De trije slûzen besteane elk út fjouwer slúskolken. Yn elke slúskolk sitte twa skuven dy't mei elektryske motors op en del helle wurde kinne. De mannichte wetter dy't lost wurde kin troch de slûzen hinget bot ôf fan it hichteferskil tusken it wetter op it waad en it wetter op de Lauwersmar. De grutste ôffier fan wetter hat in kear 28 miljoen kúb wetter yn fiif oeren west.
Pluto (planeet)
thumb|225px|Pluto op 8 july 2015, foto fan New Horizons op in ôfstân fan 6 miljoen kilometer (134340) Pluto (symboalen: en  ) is in yn 1930 ûntdekt himellichem yn ús sinnestelsel dat oant 24 augustus 2006 klassifisearre waard as planeet en sûnttiids as dwerchplaneet. Op 13 septimber 2006 krige Pluto ek in nûmer yn de katalogus fan planetoïden; nammentlik 134340. De dwerchplaneet is neamd nei de Romeinske god fan de ûnderwrâld, Pluto.
De ûntdekking fan Pluto
Pluto is op 18 febrewaris 1930 ûntdekt troch de astronoom Clyde Tombaugh by it fergelykjen fan fotografyske platen op it Lowell Observatory yn Arizona. Tombaugh socht om in ûnbekende Planeet X yn in baan bûten Neptunus, dy't foarsein wie troch Percival Lowell.
De namme Pluto is net samar keazen, hy begjint mei de inisjalen fan Percival Lowell, de astronoom dy't lange tiid om Pluto socht hat, mar dit himellichem nea ûntdekt hat. In kombinaasje fan de letters P en L waard keazen as it symboal fan Pluto.
Baan om de sinne
De baan fan Pluto is sa eksintrysk dat dit himellichem wol 20 jier fan syn 248 jier duorjende omrintiid tichter by de sinne stiet as de planeet Neptunus. De lêste kear dat dit barde wie fan 7 febrewaris 1979 oant 11 febrewaris 1999. Neist Pluto en Charon bewege der oare Kuipergurdle-objekten yn in hast identike baan. Inkele bekende objekten yn dizze klasse binne (90482) Orcus en (28978) Iksion.
Karakteristiken
thumb|left|Fermoedlike gearstalling fan Pluto
Gearstalling
Oer de gearstalling fan Pluto is hast neat bekend. De trochsneed tichtheid fan de dwerchplaneet, sawat 2,0 g/sm³, hâldt de midden tusken dy fan (wetter)iis (0,9 g/sm³) en stien (rom 3 g/sm³). De meast gongbere teoryen geane dêrom út fan in rotsachtige kearn mei dêromhinne in mantel fan beferzen wetter.
Atmosfear
De gearstalling fan de atmosfear is hast gelyk oan dy fan de Neptunusmoanne Triton. Ut it mjitten molekúlgewicht folget dat it haadbestândiel stikstof is; spektraal binne fierders metaan en koalstofmonokside oantoand. Dizze atmosfear ûntstiet troch sublimaasje fan beferzen stikstof en oare izen oan it oerflak fan de dwerchplaneet. As troch de eksintryske baan Pluto's ôfstân ta de sinne grutter wurdt, sil de atmosfear wer hast hielendal befrieze. De lytse oanlûkingskrêft fan Pluto makket dat atmosfearyske gassen frij maklik fan de dwerchplaneet weistreame, benammen it lichte metaan; mooglik belannet in diel by Charon, dy't sa dus ek in tige ile atmosfear opbouwe kinne koe.
Charon (134340-I)
thumb|Pluto mei de moannen Charon, Niks, Hydra, Kerberos en Styx. Foto makke troch de Hubble Teleskoop, july 2012 Tusken 1978 en 2005 wie fan Pluto mar ien natuerlike moanne bekend, neamd Charon, en ûntdekt troch James Christy en Robert Harrington. Charon hat in middelline fan 1205 km en draait yn in hast sirkelfoarmige baan om Pluto op in ôfstân fan 19 570 km. De massa fan Pluto is mar acht kear sa grut as dy fan Charon. It gefolch dêrfan is dat it massaswiertepunt by dizze kombinaasje as ienige yn ús sinnestelsel fier bûten it oerflak fan de "planeet" leit. In oar opmerklik fenomeen is dat dizze himellichems altiten mei deselde side nei elkoar ta stean bleauwe; se sitte yn in sa hjitten syngroane of bûne rotaasje. Ut opnamen fan de romteteleskoop Hubble blykt dat Charon wat mear blauwich is, wêrút opmakke wurde kin dat Pluto en Charon in ferskillende gearstalling hawwe.
Op 13 septimber 2006 hat Charon fan de Ynternasjonale Astronomyske Uny (IAU) de oantsjutting 134340-I krigen.
Niks en Hydra (134340-II en III)
Ein oktober 2005 makken H.A. Weaver en S.A. Stern bekend dat op Hubble-foto’s út maaie 2005 twa nije moannen fan Pluto ûntdekt wienen; se krigen de foarlopige oantsjuttings S/2005 P 1 en S/2005 P 2. De IAU keurde op 23 juny 2006 offisjeel de nammen Hydra en Niks goed. Troch harren helderheid bedraacht de diameter fan beide moantsjes grif tusken de 30 en 160 km. De omrintiden fan de trije moannen Charon, Nix en Hydra ferhâlde har hast krekt as 1 : 4 : 6. Dat hat ta gefolch dat de ûnderlinge posysjes fan Pluto en syn trije maonnen nei elke tolve Charon-omrinnen (12 × 6,38722 = 76,65 dagen) hast lyk werhelje. Soksoarte ferskynsel wurdt baanresonânsje neamd; it kin ynformaasje jaan oer de wize wêrop it stelsel fan Pluto en de trije moannen ûntstien is. Sûnt 13 septimber 2006 hawwe Niks en Hydra fan de IAU de oantsjuttings 134340-II en 134340-III krigen.
Kerberos
Mei help fan Hubble's Wide Field Camera 3 waard 28 juny en 3 july 2011 in tige lyts fjide moantsje fotografearre dat ynearsten de namme P4 draagt en yn 2013 de namme Kerberos.
Hubble makket foto's fan Pluto as tarieding op de ûnbemanne missy New Horizons.
Styx
Sa'n jier nei de ûntdekking fan P4/Kerberos waard der in fyfde ûntdekt dy't ynearsten P5 neamd waard en 2013 de namme Styx krige. Moanne wurdt foarearst oantsjut mei S/2012 (134340) 1.
Status fan Pluto
thumb|Pluto en Charon binne hjir ôfbylde op wiere grutte fergelike mei de [[Ierde (planeet)|Ierde en de Moanne]] Pluto's lytse omfang (lytser as ús moanne) en sterk elliptyske baan om de sinne wienen foar guon astronomen redenen om te betwifeljen oft it objekt wel ta de planeten rekkene wurde moat en net in planetoïde is, sa't dy by hûnderten yn de Kuipergurdle fûn binne. Sûnt de ûntdekking waard Pluto lykwols algemien beskôge as de 'njoggende planeet'. Dizze status bleau sa oant yn 2003 2003 UB313 (tsjintwurdich: Eris) ûntdekt waard, in objekt dat in skatte diameter fan 1,5 kear dy fan Pluto hat. Nei oanlieding fan dy ûntdekking boazen de diskusjes oer it planeet-wêze fan Pluto opnij oan. Der wie slim ferlet fan in slutende definysje dy't foar iens en foar altiten dúdlik meitsje soe hokker objekten de titel planeet drage mochten en hokker net.