cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Los Angeles
Bestjoer
Los Angeles is in gemeente en wurdt bestjoerd troch in boargemaster en in gemeenteried, de Los Angeles City Council, dy't bestiet út fyftjin sitten. De gemeenteriedsleden wurde keazen by algemiene ferkiezings ûnder de befolking fan 'e stêd, ferdield oer fyftjin kiesdistrikten. De boargemaster, dy't ek troch it elektoraat keazen wurdt, oefenet de útfierende macht út, wylst de gemeenteried de wetjaande macht hat. De boargemaster wurdt by it bestjoer fan 'e gemeente bystien troch de city attorney en de city controller. Dêrnjonken hawwe alle buerten fan 'e stêd in eigen buertried (dêr't der likernôch 90 fan binne). Dy buertrieden hawwe útslutend in advisearjende rol, en funksjonearje min ofte mear sa't yn Fryslân de ferienings foar doarpsbelang funksjonearje, mar dan offisjeler. De gemeente Los Angeles omfiemet fierders ferskate publike tsjinsten, wêrûnder it Los Angeles Police Department (LAPD), de gemeentlike plysje, en it Los Angeles Fire Department (LAFD), de gemeentlike brânwacht.
Underwiis
It basisûnderwiis en it fuortset ûnderwiis wurde yn suver hiel Los Angeles fersoarge troch it Los Angeles Unified School District, dat 800.000 learlingen omfiemet. Los Angeles hat trije iepenbiere universiteiten: de Kalifornyske Steatsuniversiteit, Los Angeles (CSULA), de Kalifornyske Steatsuniversiteit, Northridge (CSUN) en de Universiteit fan Kalifornje, Los Angeles (UCLA), wêrfan't de lêste fierwei de grutste is. Fan 'e private ynstellings foar heger ûnderwiis yn Los Angeles is de Universiteit fan Súdlik Kalifornje (USC) it grutst en bekendst, njonken it Kalifornysk Ynstitút foar Technology (Caltech), dat ien fan 'e meast foaroansteande technyske universiteiten fan 'e wrâld is. Oare private universiteiten binne û.m.: de Amerikaanske Joadske Universiteit (AJU), de Abraham Lincoln Universiteit (ALU), de Filmskoalle fan Los Angeles (LAFS), de Loyola Marymount Universiteit (LMU), de Nasjonale Universiteit (NU), en de Woodbury Universiteit (WU).
Kranten
De wichtichste krante fan Los Angeles is de Los Angeles Times. It grutste Spaansktalige deiblêd is La Opinión, dat frijwol útslutend troch de Latino-mienskip lêzen wurdt. Ferskate oare etnyske groepen hawwe eigen kranten, lykas The Korea Times fan 'e Koreänen, The World Journal fan 'e Sinezen en de ienris yn 'e wike útkommende Los Angeles Sentinel, dy't rjochte is op 'e Afro-Amerikaanske mienskip.
Tillefyzje
Alle fjouwer grutte Amerikaanske tillefyzjenetwurken hawwe lokale tillefyzjestjoerders dy't de stêdekloft fan Los Angeles betsjinje: ABC hat KABC-TV, CBS hat KCBS-TV, Fox hat KTTV-TV en NBC hat KNBC-TV. Fierders hawwe ek de Spaansktalige netwurken Telemundo en Univision lokale tillefyzjestjoerders: KVEA-TV, resp. KMEX-TV. Ek de Amerikaanske steatsomrop PBS is yn 'e krite fertsjintwurdige, mei trije lokale stjoerders. Ta einbeslút is der dan ek noch KCET, de grutste ûnôfhinklike lokale tillefyzjestjoerder fan 'e Feriene Steaten.
Ynfrastruktuer
Los Angeles en syn foarstêden wurde wat ynfrastruktuer oangiet, betsjinne troch in grut netwurk fan autodiken en autosneldiken. Nettsjinsteande dat steane der de measte files fan 'e Feriene Steaten. Ut in ûndersyk út 2005 die bliken dat de trochsneed forins yn Los Angeles 72 oeren jiers yn 'e file stie. Ien fan 'e wichtichste autosneldiken dy't nei en út Los Angeles liede, is Interstate 5, dy't yn súdlike rjochting oer San Diego nei Tijuana yn Meksiko liedt, en de oare kant út nei it noarden fia Sacramento, Portland en Seattle nei de Kanadeeske grins by Vancouver. In oare wichtige rûte is Interstate 10, dy't yn eastlike rjochting alhiel nei de Atlantyske kust by Jacksonville yn Floarida liedt. Histoarysk lei Los Angeles fierders oan 'e westlike útein fan 'e ferneamde Route 66. It iepenbier ferfier yn Los Angeles wurdt bewurkmastere troch de Los Angeles County Metropolitan Transportation Authority. Dêrta heart in grut netwurk fan buslinen, mar dêrnjonken ek in metro, de Metro Rail. Dy foarmet it op acht nei drokste metrosysteem yn 'e Feriene Steaten en bestiet út njoggen ûnderskate linen, dy't mei kleuren oantsjut wurde. Foar loftferkear is Los Angeles te berikken fia de Ynternasjonale Lofthaven fan Los Angeles, dy't ornaris oantsjut wurdt mei syn IATA-lofthavenkoade LAX. It folle lytsere Fleanfjild Van Nuys (yn 'e wyk Van Nuys) leit ek yn Los Angeles. Oer see kin de stêd berikt wurde troch de Haven fan Los Angeles, oan 'e Stille Oseaan, mei in oerflak fan 30 km², dy't diel útmakket fan 'e wyk San Pedro, en grinzget oan 'e Haven fan Long Beach. Ut San Pedro giet ek in fearboat nei Avalon, op it eilân Santa Catalina, ien fan 'e Kalifornyske Kanaaleilannen.
It besjen wurdich
It wichtichst foar it toerisme yn Los Angeles is fansels de filmyndustry fan Hollywood. Hoewol't in grut part dêrfan him tsjintwurdich bûten de gemeentegrinzen befynt, is Hollywood sels sûnt 1910 in wyk Los Angeles. Behalven spylfilms wurde yn 'Hollywood' ek in protte tillefyzjeprogramma's, muzykalbums en fideospultsjes makke. Dêrfandinne dat yn Los Angeles elts jier de Oscars (formeel eins: Academy Awards), de Golden Globes, de Emmys en de Grammys útrikt wurde. Toeristyske attraksjes yn 'e stêd dy't ferbân hâlde mei de filmyndustry fan Hollywood binne û.m. it ferneamde Hollywood Sign en de stjerren fan 'e Hollywood Walk of Fame (dy't ferwize nei grutte nammen út 'e skiednis fan 'e Amerikaanske filmyndustry) yn it trotwaar fan Hollywood Boulevard. Oare filmattraksjes, lykas de Universal Studios Hollywood en it oarspronklike ferdivedaasjepark Disneyland, dêr't alle oare Disneyparken fan ôflaat binne, lizze bûten mar deunby Los Angeles, yn Universal City, resp. Anaheim. Yn 'e wyk Hollywood wurdt elts jier yn oktober it Filmfestival fan Hollywood holden.
Fierders spylje ek de poadiumkeunsten in wichtige rol oangeande kulturele identiteit fan Los Angeles. Neffens ûndersikers fan 'e Universiteit fan Súdlik Kalifornje wurde der yn 'e stêd op jierbasis mear as 1.100 ûnderskate toanielstikken en teäterproduksjes opfierd, dêr't eltse wike trochinoar 21 fan yn premiêre geane. It Los Angeles Music Center is ien fan 'e trije grutste skouboargen yn 'e Feriene Steaten, dêr't elts jier 1,3 miljoen besikers delkomme. De Walt Disney Concert Hall, dy't it sintrum fan it Music Center foarmet, is de residinsje fan it prestizjeuze orkest it Los Angeles Philharmonic. Ek it toanielselskip de Center Theatre Group, it koar Los Angeles Master Chorale en it operaselskip de Los Angeles Opera hawwe harren thúsbasis yn it Music Center.
Oare wichtige toeristyske attraksjes binne:
Susterstêden
Los Angeles hat (anno 2019) 25 susterstêden, hjirûnder werjûn op folchoarder fan it oangean fan 'e bân.
Demografy
De ynwenners fan Los Angeles wurde Angelenen of Anzjelenen neamd. Yn 1850 wiene der 1.610 fan harren, en dat oantal bleau frij lang ridlik leech. Yn 1870 hie Los Angeles 5.700 ynwenners en yn 1880 goed 11.000. Yn 1890 wie dat oantal ynienen ferfiiffâldige ta goed 50.000, en tsien jier letter, yn 1900, wie it nochris ferdûbele, oant 102.000. Fan 319.000 yn 1910 groeide de befolking fan Los Angeles fia 577.000 yn 1920 en 1,2 miljoen yn 1930 oant 1,5 miljoen yn 1940, oan 'e foarjûn fan 'e Amerikaanske dielname oan 'e Twadde Wrâldoarloch. Nei ôfrin fan 'e oarloch woeks de befolking hurd oan, fan krapoan 2 miljoen yn 1950 fia 2,5 miljoen yn 1960, 2,8 miljoen yn 1970 en 3 miljoen yn 1980 oant 3,5 miljoen yn 1990. Oan it begjin fan 'e ienentweintichste iuw, yn 2000, hie Los Angeles in befolking fan 3,7 miljoen minsken en yn 2010 wie dat oantal fierder tanommen oant 3,8 miljoen.
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie doe fan 'e befolking fan Los Angeles 10,5% âlder as 65 jier en 23,1% jonger as 18 jier. De leeftyd fan 'e trochsneed Angeleen wie 34 jier, 1 moanne en 4 dagen. Foar eltse frou fan boppe de 18 jier wiene de 97,6 manlju. Fierders waard 38,2% fan alle 1.413.995 wenten yn Los Angeles bewenne troch de eigner, wylst 61,8% bewenne waard troch hierders. Fan 'e Angeleenske befolking libbe 22% ûnder de earmoedegrins.
Etnyske groepen
Wat de etnyske opbou fan 'e befolking fan Los Angeles oangiet, dy wie yn 2010 sa: 48,5% Latino's; 28,7% blanken; 11,3% Aziaten; 9,6% swarten; 0,7% Yndianen; 0,1% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs; 1,1% oaren of fan mingd etnysk komôf. De tebekgong fan it blanke befolkingsoandiel is opmerklik, mei't dat yn 1940 noch 86,3% bedroech. De mearderheid fan 'e blanken wenje yn wiken by de Pasifyske kust lâns, en yn wiken oan 'e foet fan it Santa Monica-berchtme fan 'e Pacific Palisades oant en mei Los Feliz.
Fan 'e Latino's bestiet it meastepart út lju fan Meksikaansk komôf, dy't 31,9% fan 'e befolking fan Los Angeles útmeitsje. Op ôfstân folgje de Salvadoranen (6,0%) en de Gûatemalteken (3,6%). Hoewol't de Latino's oer de hiele stêd ferspraat wenje, binne se benammen konsintrearre yn guon wiken yn it stedssintrum, lykas East Los Angeles, Northeast Los Angeles en Westlake. Fierders is der ek in rige buerten dy't yn hege mjitte troch Latino's bewenne wurdt fan eastlik South Los Angeles yn 'e rjochting fan Downey.
De grutste subgroepen fan 'e Aziaten wurde foarme troch de Filipino's (3,2% fan 'e stedsbefolking) en de Koreänen (2,9%). Dy hawwe harren eigen etnyske enklaves yn 'e stêd: Historic Filipinotown en Koreatown. Sinezen, dy't mar 1,8% fan 'e befolking fan Los Angeles foarmje, wenje benammen yn Chinatown. Dêre en yn Thaitown wenje ek in protte Tai (0,3%) en Kmer (0,1%). De Japanners (0,9%) hawwe in eigen etnyske enklave yn it stedssintrum, Little Tokyo, hoewol't ek yn 'e buert Sawtelle, yn West Los Angeles in protte Japanners wenje. Fjetnamezen (0,5%) hawwe gjin eigen etnyske enklave, mar libje mear ferspraat oer de stêd. Ferskate oare groepen hawwe dan wol wer eigen enklaves, lykas de Armenen yn Little Armenia, de Amharen yn Little Ethiopia, de Bingalezen yn Little Bangladesh en de Perzen yn Tehrangeles (in gearlûking fan Teheran en Los Angeles).
De Afro-Amerikanen binne al lange tiid de dominante etnyske groep yn South Los Angeles, dat sûnt de 1960-er jierren útwoeksen is ta de grutste swarte mienskip yn 'e hiele westlike helte fan 'e Feriene Steaten. De buerten yn South Los Angeles mei de heechste konsintraasjes Afro-Amerikaanske ynwenners binne Crenshaw, Baldwin Hills, Leimert Park, Hyde Park, Gramercy Park, Manchester Square en Watts. Behalven South Los Angeles hawwe ek dielen fan Central Los Angeles, lykas Mid-City en Mid-Wilshire, in oansjenlik tal Afro-Amerikaanske ynwenners.
Taal
Yn 2005 waard by in telling fêststeld dat der yn Los Angeles 224 ferskillende talen sprutsen waarden. Neffens de útkomst fan in enkête út 'e jierren 2006-2008 hie doe 43,6% fan 'e Angelenen it Spaansk as memmetaal. De twadde taal yn 'e stêd wie it Ingelsk, dat troch 40,2% fan 'e ynwenners as memmetaal sprutsen waard. Fan 'e rest fan 'e Angelenen hie 7,0% in oare Yndo-Jeropeeske taal as memmetaal (lykas Italjaansk, Portegeesk, Frânsk, Dútsk, Nederlânsk, Gryksk, Russysk, Armeensk, Perzysk, Bingaleesk, Hindy, ensfh.). Fierders hie 7,9% in Aziatyske of Oseänyske taal as memmetaal (lykas Sineesk, Koreaansk, Japansk, Tagalok, Fjetnameesk, Taisk, Kmer, ensfh.). De restearjende 1,3% fan 'e befolking spriek "in oare taal" as memmetaal; dan kin men tinke oan Arabysk, Hebriuwsk, Turksk, Hongaarsk, Finsk, in Afrikaanske taal of in Yndiaanske taal.
Religy
Neffens in ûndersyk út 2014 is it kristendom de godstsjinst fan 65% fan 'e befolking fan Los Angeles. De grutste kristlike denominaasje is de Roomsk-Katolike Tsjerke. It Roomsk-Katolike Aartsbisdom Los Angeles is it grutste aartsbisdom fan 'e Feriene Steaten, mei as katedrale tsjerke de nije Katedraal fan Us Leaffrou fan 'e Ingels, dy't yn 2002 ynwijd waard. De roomske mienskip fan Los Angeles bestiet yn hege mjitte út etnyske Latino's, hoewol't der ek oansjenlike groepen fan Iersk, Italjaansk en Poalsk komôf diel fan útmeitsje.
Fierders wenje yn Los Angeles 490.000 joaden, dy't de op ien nei grutste mienskip fan dy religy yn 'e Feriene Steaten foarmje, nei dy yn New York. De measten fan harren wenje yn 'e San Fernando-delling. Alle foarmen fan it joadendom binne yn Los Angeles fertsjintwurdige, fan otterdoks en konservatyf oant reform en rekonstruksjonistysk. De Breed Street Shul, yn East Los Angeles, boud yn 1923, wie tsientallen jierren lang de grutste synagoge yn 'e Feriene Steaten westlik fan Chicago; tsjintwurdich is it in museum en mienskipssintrum.
Oare promininte godstsjinsten dy't yn Los Angeles praktisearre wurde, binne, op folchoarder fan ôfrinnende grutte: it boedisme, it hindoeïsme, de islaam, it soroästrisme, it sikhisme en it bahaïsme. Mank de moslims binne njonken soenniten en sjiïten ek ferskate soefistyske streamings. Op it mêd fan it kristendom moatte de Eastersk-otterdokse tsjerken en de Oriïntaalsk-otterdokse tsjerken noch neamd wurde. Fierders wennet yn Los Angeles, yn ferhâlding ta de rest fan 'e Feriene Steaten, in boppegemiddeld tal ateïsten en agnosten. De wyk Hollywood is it wrâldwide sintrum fan 'e scientology-sekte.
Klimaat
Los Angeles hat in Mediterraan klimaat, mei waarme simmers en tige mylde, wiete winters. Yn septimber, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 35,3 °C, en yn desimber, de kâldste moanne, is dat 27,4 °C. Rekôrtemperatueren wiene 45 °C op 27 septimber 2010 en –4 °C op 22 desimber 1944. Los Angeles kriget jiers trochinoar 379,3 mm delslach. Snie komt yn Los Angeles eins net foar, en de tige seldsume kearen dat it àl falt (lykas op 22 febrewaris 2019), teit it daliks fuort sadree't it de grûn rekket. De measte rein falt tusken novimber en maart yn 'e foarm fan buien. De stêd hat yn trochsneed mear as 266 dagen mei sinneskyn yn 't jier, oftewol 3.254,2 oeren. Dêrmei leit de kâns op sinneskyn op in willekeurige dei trochinoar op 73%. De minste sinne (mar noch altyd 64% fan 'e dagen) is der yn 'e moannen maaie en juny.
Slûs III (Tsjonger)
thumb|right|300px|Slûs III Slûs III is in slûs yn de Tsjonger út 1888. Slûs III is de wetterskieding tusken de Tsjonger en de Opsterlânske Kompanjonsfeart. De slûs wurdt ek wol de Trije Tolhikkenslûs neamd, nei de buorskip dêr't er yn leit.
De slûs leit geografysk yn Easterwâlde, yn de buorskip Trije Tolhikken. It hichteferskil is sawat 2 meter.
De Tsjonger krúst hjir de Opsterlânske Kompanjonsfeart. Om foar te kommen dat de beide wetterstreamen mikse leit der west fan de slûs in dûker ûnder de Opsterlânske Kompanjonsfeart troch. Njonken de slûs stiet in Slûswachterswente. Eartiids lei der in brêge by de slûs. Dy wie troch de komst fan it fiadukt foar de N381 oerstallich en is der wei helle.
Njonken de slûs stiet in pomp, sadat yn gefal fan drûchte de slûskolk folpompt wurde kin en der wetter besparre wurde kin.
Constantijn Willem van Limburg Stirum
thumb|175px|C.W. greve van Limburg Stirum Boarne: foto-argyf Earste Keamer Constantijn Willem greve fan Limburg Stirum (Aldwâld, 17 maart 1836 - Arnhim, 30 augustus 1905) wie in Nederlânsk politikus.
Van Limburg Stirum wie in greve út in Frysk aadlik laach, dy't foar de antirevolúsjonêren yn de Earste Keamer siet. Hy wie fjouwer jier boargemaster yn Westervoort yn Gelderlân, de provinsje dêr't syn heit Kommissaris fan de Keninginne wie. Hy wie warber yn ferskate bestjoeren, fral op it mêd fan maatskiplike soarch; kaam op foar de belangen fan finzener. Wie nau ferbûn oan de famylje Van Heeckeren van Kell.
Trije Tolhikken
Trije Tolhikken (Stellingwerfsk en Nederlânsk: Drie Tolhekken) is in buorskip in de gemeente Eaststellingwerf.
It leit west fan de kearn Easterwâlde, dêr't it offisjeel ek ûnder falt. Eartiids hat der in tolhûs stien. Dat is boud by de oanlis fan de wegen nei Donkerbroek en Makkingea. Yn 'e buorskip leit in Slûs III, dy't de Opsterlânske Kompanjonsfeart mei de Tsjonger ferbynt.
Christiaan van der Klaauw
180px|thumb|right|Planetarium 2000 Christiaan van der Klaauw (1944) is in Fryske oerwurktechnikus, dy't op It Hearrenfean begûn mei in atelier wêryn't hy antike klokken reparearre. Fan 1974 ôf waard er ek ûntwerper en makker fan klokken. Yn 1989 sluet er him oan by it AHCI (Académie Horlogère des Créateurs Indépendants), in ynternasjonaal gilde fan klokke- en horloazjebouwers mei inkele tsientallen leden.
Yn 1992 presintearre hy op de horloazjebeurs fan Bazel it earste polshorloazje yn 'e wrâld dat in kompleet planetarium ynboud hie. It horloazje wie unyk yn de wrâld en festige de namme fan de bouwer. Fan 1994 ôf besleat hy him dêrom ta te lizzen op de produksje fan polshorloazjes.
"Christiaan van der Klaauw" is tsjintwurdich in Nederlânsk horloazjemerk spesjalisearre yn it meitsjen fan technysk avansearre lúkse horloazjes.
Hast elk model fan dit horloazjemerk hâldt ferbân mei stjerrekunde. In soad horloazjes hawwe dan ek spesjale funksjes, lykas de stân fan moanne, sinne, stjerren en planeten of de oantsjuting fan dei, datum, moanne, jier of seizoen. Boppedat dogge de oerwurken faaks klassyk oan. Alle horloazjes wurde yn lytse oplage produsearre en binne mei de hân makke.
Koudum
Under it doarp falle de buorskippen Boppebuorren, Galamadammen en Grutte Wiske.
Betsjutting fan de namme
Koudum wurdt foar it earst yn in histoaryske boarne neamd yn 855, mei de namme Colwidum. Dat is yn in list fan besittings fan it kleaster Werden yn Dútslân. De namme 'Koudum' is nei alle gedachten ôflaat fan 'col' en 'widum'.Ynearsten waard tocht dat it sokssawat is 'heechste punt fan de bosk' betsjut. Koudum leit lykwols op in ferheging, driuwwâl út it Pleistoseen. Dochs út neier ûndersyk betsjutte de namme dochs wat oars. It twadde wurdlid widum betsjut yndie "wâld" itjinge al earder tocht waard. It earste wurdlid col wie punt fan diskusje. Ynearsten waard toch dat it nei de hichte, dêr't Koudum op leit, ferwiist. Neffens Karel Gildemacher yn syn wurk Friese plaatsnamen komt it fan it Germaanske wurd foar "koal" (houtskoal). Yn Koudum waard fanâlds houtskoal brûkt as brânje. In oare betsjutting, neffens Pieter Duijff kin it fan it Aldfryske kole, itjinge "baarne"/"gloeie" betsjut, komme. Der waard al ier turf wûn yn it omkringende feangrûn. De nammen fan plakken om Koudum hinne, lykas De Moarre, Swarte Wâlde en Kolderwâlde (betsjut Koudumer Wâlde) ferwize nei de feangrûn. De Moarre en Swarte Wâlde binne ûnderwilens wetter wurden. Koudum wie dus al rillegau in turfdoarp, nettsjinsteande dat it op in ferheging lei, omkringe troch boks/wâld. De namme betsjut dus "koalen/turf yn it wâld". De namme "Koudum" is in Hollânske fariant fan it doetiidske Fryske Coldum, dat yn 1325 sa neamd waard. Yn 1398 komt Koldum foar. Hjoed-de-dei hjit Koudum yn it Hylpersk noch hieltyd Koaldum.
Oare skiednis
Koudum is al in âld doarp. De Galamastate waard om 1500 hinne boud dy't troch de famylje Galama bewenne waard. Letter wennen der de grytmannen fan Himmelumer Aldefurd yn. Yn 1586 wie Koudum it plak fan de Slach by de Galamadammen, dêr't de Geuzen troch Spaanske troepen ûnder lieding fan Caspar de Robles bluodderich ferslein waard. Om it doarp leine eartiids in soad markes, dy't yn 'e 19e iuw ynpoldere binne. Op njoggentjinde iuwske kaarten ferskynt Koudum as in plak mei fersprate bewenning op de balstienhichte, dy't wol 10-12 meter boppe seenivo útstekt. Der is in lytse kearn om de tsjerke hinne, dy't him stadichoan oan de Haadstrjitte en de legere Haadstrjitte útwreide. Fierder leine dêr in nustje buorskippen om hinne. Westlik leine de Grutte Weste en Lytse Weste of Westein. Eastlik lei op in leger lizzend plak oan de Koudumer Feart de Easte of Eastein. Fierderop nei it easten lei Boppebuorren. Letter woeks de haadkearn oan dy buorskippen fêst, útsein Boppebuorren dy't justjes bûten de doarpskom leit.
Langer as 500 jier wie Koudum it haadplak fan de gritenij Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde. It lêste diel fan dy namme waard yn 1952 loslitten. By de gemeentlike weryndieling fan 1984 waard de gemeente, nei de Nederlânske nammefoarm Hemelumer Oldeferd meast koartwei H.O. neamd, opparte yn 'e nije gemeenten Nijefurd (haadplak Warkum) en Gaasterlân-Sleat (haadplak Balk).
Fan 1945 oant 1964 waard yn Koudum elts jier yn augustus in konkoers hippyk holden, dat nei de ferhuzing (yn 1964) nei Riis bekend kaam te stean ûnder de namme Konkoers Hippyk Riis.
Middels fan bestean
260px|thumb|Sicht op Koudum út de Grutte Wiskepolder wei Lân- en túnbou hawwe altiten tige wichtich west. Yn de 17e en 18e iuw wie in grut diel fan de befolking belutsen by de ynternasjonale keapfardij. It is noch te sjen oan it rike ynterieur fan de Martinitsjerke dy 't op it heechste punt fan it doarp stiet. Oan de lije súd- en eastkant fan Koudum is sângrûn, dêr't him yn de rin fan de iuwen in humuslaach op foarme hat. Troch de lizzing yn de lijte en it "swarte sân" is dit stik gaadlik foar túnbou dy't sûnt de twadde helte fan de 19e iuw ta ûntwikkeling kaam. Yn de heechtiiddagen hie Koudum in eigen feilinggebou en waarden de griene beantsjes, blomkoal en oare grienten oant fier yn Nederlân ferkocht. De ynwenners krigen hjirtroch de bynamme 'Koudumer beantsjes'.
Nei 1960 hat Philips hjir in festiging hân dy't letter nei Snits gien is en in Sosjaal Wurkplak.
Tichtby de Galamadammen leit rekreaasjesintrum De Kuilart mei in jachthaven, in camping en in swimbad.
Wapen en flagge
It wapen fan Koudum is read mei twa gouden dwersbalken; in blau kanton (fjouwerkant), beladen mei in gouden seispuntige stjer. It wapen wie al langer bekend mar earst yn 1993 offisjeel registrearre. It wapen waard doe sprekkender makke yn oerlis tusken de Fryske Rie foar Heraldyk en de Ferienings Doarpsbelangen en kamen it blauwe kanton en de stjer yn it wapen en de flagge. De seispuntige stjer wurdt yn de heraldyk brûkt om in bestjoersfunksje oan te jaan om 't Koudum lange tiid it bestjoerssintrum fan Himmelumer Aldefurd wie.
In broeking fan blau, mei in lingte fan 3/5 fan de flaggehichte en in flecht yn fiif likehege banen read-giel-ensfh. De ûnderste giele baan rint oant de broeking troch oan de broekside; yn de broektop in giele seispuntige stjer fan 1/2 flaggehichte. De flagge is basearre op it doarpswapen, de blauwe broeking ferbyldet de Fluezen; de ûnderste trochrinnende giele baan stiet foar de Galamadammen rinnende troch de Fluezen. De stjer hat deselde betsjutting as yn it wapen.
It besjen wurdich
260px|thumb|Wynmûne De Flyt 260px|thumb|Wynmotor Koudum 1 tusken Koudum en Molkwar
Tsjerken
De Martinytsjerke oan de Smidswei 2 wie de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke, hjoed-de-dei fan de PKN, is in trijekantige sletten sealtsjerke mei in heal ynboude toer mei in ynsnuorre spits. De hjoeddeistige tsjerke is fan 1857 en ferfong in achtkantige koepeltsjerke fan 1831. Dy ferfong in krústsjerke fan 1614/17. It santjinde iuwske ynterieur komt fan de eardere krústsjerke en bestiet út in op sân moarmeren doaryske pylders sittende preekstoel (1648) mei de wapens fan Jehan fan Aylva en Katarina fan Walta, in doophikke, twa oerkape hearebanken en tsjerkebanken mei sniene einskotten en bolbekroanings. It koperwurk mei doopbôge is fan Elia Eliasz. Vliet. De oargel fan âldere oargelpipen út 1651 waard troch L. van Dam en Soannen boud. De pastorije oan de dammensewei 1 út 1929 waard mooglik ûntwurpen troch U. Visser. It Herfoarme gebou oan Tjalke v/d Walstrjitte 1 waard yn 1905 boud en wie ornearre foar tsjerklike aktiviteiten lykas sneinskoalle. It gebou waard 100 jier letter ferkocht. Njonken de tsjerke waarden yn 1925 diakonywenten dêr't de diakens en de koster yn wennen. Dy wenten waarden yn 2018 sloopt.
De eardere grifformearde tsjerke oan de Ferlinge haadstrjitte 15 is in rjochte sletten sealtsjerke út 1874. De pastorije, dêrnjonken, en it tsjerkelokaal komme fan 1916. Yn 2006 sleat de stjerke yn it ramt fan it meiïnoar gean mei de herfoarme tsjerke.
De Minniste tsjerke oan de Haadstrjitte 57 is in trijekantige sletten sealtsjerke fan 1902. De minniste mienskip waard yn 2017 opheft en it tsjerkje waard ferkocht.
It Beaken is de tsjerke fan de baptistegemeente Súdwest-Fryslân.
(wize: “It Heitelân” fan J. Lindeman)
Tusken mar en poel bisletten
yn it âlde Fryske lân,
dêrre leit it lytse doarpke
dat ús bynt mei fêste bân.
blike lit sa fier yn ‘t roun,
dêrre leit it plakje Koudum )
ús sa leave bertegroun ! )twaris
Hwat ús bynt oan ‘t âlde doarpke?
Is yn ‘t earst it âldershûs,
Heit en Mem en d’ âlde wente,
Leed – ek wille by de rûs.
forjitte kinne wy se nea
om dat alles, Koudum, bist’ ús )
‘t leafste doarpke fan it gea ! )twaris
Smûke plakjes: d’âlde Singel,
dêr ‘t jongfolk him formakke,
Koudum, wier, do bliuwst’ ús nei.
Dan dy moaije fiere sichten op
Hylpen, Wâld’ en Ymedaam,
Fan ‘e Dammen oer de Marren )
Koudum, doarp, wy leavje dij ! )twaris
Mienskip
260px|thumb|De legere Haadstrjitte mei de Martinytsjerke op de eftergrûn 260px|thumb|It Wapen fan Fryslân, yn it sintrum 260px|thumb|It Oldeferd Park It multyfunksjonele sintrum fan Koudum hjit De Klink. Foar de bern is der soas De Dobbe. DBK is de feriening foar Befoardering Belangen fan Koudum. Wa't lid is krijt fergees it krantsje "Bulte Nijs". Yn MFA De Swel sitte Doarpsbelangen, it jeugdhonk, de fêstiging fan 'Bogerman', it keunstsintrum en de radiostudio's yn ien gebou. Op dat stee wie earder in sânôfgraving mei in koloanje swellenêsten. De Sândobbe is de sporthal fan it doarp, oan de Boppewei is keatsfjild It Smûkelân. De Welle en It Grovestinshôf binne de basisskoallen en Nij Begjin it pjutteboartersplak. De Súdwester is de feriening foar Kultuer en Ferdivedaasje. De Koudumer Stifting Trochgean set him yn foar de belangen fan ynwenners fan Koudum en de fierdere Súdwesthoeke. Jierliks wurdt de priis Beantsje fan it Jier útrikt oan minsken dy't har tige foar Koudum ynsetten hawwe. Yn 2006 wûn Koudum de Jeropeeske doarpsfernijingspriis.
Strjitten
Alle strjitten yn Koudum.
Constantin Héger
Constantin Georges Héger (Brussel, 1 july 1809 – dêre, 6 maaie 1896) wie in Belgyske learaar. Neist syn aktiviteiten yn it Keninklik Atheneum fan Brussel wie er foaral warber as learaar oan de priveeskoalle Pensjonnat de Demoiselles van Héger dy 't syn twadde frou oprjochte. Héger is benammen bekend fan syn ferneamde learlingen Emily en Charlotte Brontë.
Libben en wurk
Héger waard berne yn Brussel en ferhuze yn 1825 nei Parys om wurk te sykjen. Hy wurke in skoft as sekretaris fan in notaris, mar troch jildkrapte koe er sels gjin juridyske karriêre begjinne. Yn 1829 kaam er werom nei Brussel, dêr't er learaar Frânsk en wiskunde waard oan it Keninklik Atheneum. Yn 1830 troude er mei syn earste frou, Josephine Noyer. Doe't yn Brussel de revolúsje útbruts, focht Héger fan 23 oant 27 septimber op de barrikaden oan de kant fan de nasjonalisten. Yn septimber 1833 stoar de frou fan Héger by in goalera-epidemy. Syn soan Gustave stoar yn juny 1834, doe 't er njoggen moanne âld wie.
Hy waard beneamd ta learaar talen, wiskunde, ierdrykskunde en Belgyske skiednis oan de feedokterijkskoalle yn de Brusselske Terarkenstrjitte. Hy bleau lesjaan oan it Keninklik Atheneum doe't dat yn 1839 nei de Douze Apôtresstraat ferhuze. Héger moete Claire Zoë Parent (1804-1887), direktrise fan it njonkenlizzende famkesynternaat yn de Isabellastrjitte, dêr't er les jaan soe. Sy trouden yn 1836 en krigen seis bern.
Susters Brontë
Yn febrewaris 1842 kamen Emily en Charlotte Brontë nei Brussel, en om harren talekennis te ferbetterjen folgen se les yn de skoalle fan Héger en syn frou. Yn ruil foar kost en ynwenning joegen se sels ek les yn de skoalle: Charlotte joech Ingelsk en Emily muzykles. Mar yn oktober fan datselde jier ferstoar harren muoike Elizabeth Branwell, dy 't it famyljekatrimonium behearde. Dêrnei gienen se werom nei Ingelân.
Charlotte kaam yn jannewaris 1843 allinnich werom nei Brussel om les te jaan yn it ynternaat. By har twadde ferbliuw dêr wie hja net gelokkich; se waard iensum, waard ûnwennich en rekke bot hechte oan Constantin Héger. Uteinlik kaam se yn jannewaris 1844 werom nei de pastorij fan Haworth en letter brûkte se har tiid op it ynternaat as ynspiraasje foar in part fan de romans De professor en Villette. De grutte fan Charlotte Brontë har fielen foar Héger waarden earst folslein dúdlik yn 1913, doe't har brieven oan him foar it earst publisearre waarden. Héger hie se foar it earst oan Elizabeth Gaskell sjen litten doe't sy him yn 1856 besocht by it ûndersyk foar har biografy The Life of Charlotte Brontë, mar sy ferswijde harren wiere betsjutting. Dy brieven, dy't de 'Brieven fan Héger' neamd wurde, wiene op in stuit troch Héger ferskuord, mar syn frou hie de stikken út de fodkoer helle en se minusjeus wer oaninoar naaid. Paul Héger, harren soan, en syn susters joegen dy brieven oan it British Museum, en se waarden koart dêrnei ôfprinte yn 'e krante The Times
Lettere libben
Héger waard yn 1853 haad fan it Keninklik Atheneum yn Brussel, mar út ûnfrede mei de ynspeksje naam er twa jier letter ûntslach. Hy bleau wol lesjaan oant syn pensjoen om 1880 hinne. Syn frou Claire stoar yn 1890 en hysels yn 1896. Beide waarden beïerdige op it gemeentlik tsjerkhôf fan Watermaal-Bosvoorde.
Pylders fan leauwen
De Pylders fan leauwen (arkan al-iman) foarmje yn de Islam de belidenis fan Moslims, Akwidah (Arabysk: عقيدة). Hja binne de saken dêr't alle Moslims yn leauwe moatte. Ornaris binne dat der fiif, de Soenniten hawwe der seis.
De seis pylders binne:
Yn de Koran steane twa ferwizings nei dy Pylders:
Fiskersbuorren
Fiskersbuorren is in buorskip yn de gemeeente Súdwest-Fryslân en leit yn de himrik fan De Gaastmar. Súdlik fan Fiskersbuorren leit yn de Fluezen it eilantsje de Langehoekspôle. De namme komt ek foar as Vissersburen, Visschersburen mar ek wol Westerend (1851).
Sûlû (taal)
Sûlû, of isiSûlû (isiZulu), is de taal dy't troch de Sûlû's sprutsen wurdt en hat om-ende-by 9 miljoen sprekkers dêr't it meastepart fan (mear as 95%) yn Súd-Afrika libbet. Yn Súd-Afrika is it Sûlû ek de meast sprutsen taal.
Karakteristyk
It Sûlû makket part út fan de Ngunisubfamylje fan de Bantoe. In skaaimerk fan de taal is it gebrûk fan de 'kliklûden'. Dat skaaimerk hawwe sy gemien mei ferskate oare talen yn Súdlik Afrika. Der binne trije grûn-kliks yn it Sûloe:
Hammersmastate
thumb|Pleatsen by Berltsum en Wier
Hammersmastate wie in state yn Berltsum, gemeente Menameradiel.
It is ûnbekend wannear't dizze state boud is. Eigentlik is neast fan dizze state bekend, allinnich de namme wurdt earne fermelde, mar it steed is net bekend.
Galhoeke
thumb|right|Buorskip de Galhoeke Galhoeke is in buorskip yn de gemeente Smellingerlân. Galhoeke leit oan de eastkant fan Drachten yn de rjochting fan Boarnburgum. Fan 1893 oant 1966 wie der in bûterfabryk. Yn 1904 waard dat in koöperative ûndernimming. Nei de sluting hawwe oare bedriuwen yn it gebou sitten.
De namme komt ek foar as Galhoek. Der bestiet net in dúdlike ferklearring fan de namme. Mooglik giet om it foarkommen fan de plant galje, oaren miene dat der in galge stien hat en dan is der in mooglikheid dat it krúspunt fan wegen yn de foarm fan in galch wie.
Hâns Willem fan Aylva
Hâns Willem baron fan Aylva (Holwert, 1633 - Leuven, 21 febrewaris 1691) wenne op slot Herwey dat by Ternaard stien hat. Hy wie Luitenant-Generaal fan de Feriene Nederlannen, Luitenant-Admiraal van Fryslân, gûverneur fan Coevorden. Hy stjert yn Leuven troch in fal fan it hynder. Yn it gemeentehûs hinget in portret fan him, skildere troch Ferdinand Bol.
Fan Aylva die mei oan de Tocht nei Chatham yn 1662, mei û.o. Enno Doedes Star.
Fan Aylva spile in wichtige rol yn it Rampjier 1672 doe't de Republyk fan alle kanten oanfallen waard troch de Ingelsken, Frânsen en Muntersen. Hy wie befelhawwer fan it Fryske leger dat ynearsten oan it súdlike front by de Ryn opereare hie en troch him gau werom lutsen waard nei Fryslân. Hastich waard de Fryske Wetterliny út de Tachtichjierrige oarloch wersteld. Efter de mânske feansompen wie Fryslân ûnder fan Aylva reedlik feilich. In ynsidintele oanfal op 26 july troch de Munterske kavalery koe troch him ôfslein wurde en de winter fan 1672-1673 makke mânske militêre aksjes net mooglik. Yn augustus 1673 foel it Munsterke leger Fryslân opnij oan. De ynfallers brutsen troch de ferdigeningsliny hinne, mar fûleindige reinfal ferhindere de plannen en die de oanfal mislearre.
De Frânske leelje út it âlde wapen fan West-Dongeradiel komt út it wapen fan de Aylva's.
Eddy Scholl
Hy wûn yn 1970 nei in beslissingswedstriid tsjin Coen Zuidema (4-3) it nasjonaal skaakkampioenskip. Hy naam dy titel oer fan Hans Ree. Die yn 1970 ek mei oan de skaakolympiade yn Siegen.
Oant juny 2007 wie hy wiskundelearaar op it Steedlik Gymnasium Ljouwert.
Hendrik Schippers
Hendrik Schippers, folút: Hendrik Karel Schippers (Jobbegea Skuorregea, 27 april 1893 – Drachten, 1971), wie in Frysk koardirigint, oersetter, learaar oan 'e rykskweekskoalle te Drachten en frisiast. Teffens joech er gauris foardrachten fan Frysktalige proaza.
Kuorbalferiening DFD
In 2004 krige de feriening in keunstgersfjild op sportkompleks Kaetsjemuoilân oan de Van Haersmasingel yn Oentsjerk. Yn de wintermoannen wurdt spile yn sporthal De Hege Wâlden yn Oentsjerk. Yn 2011 hat DFD mear as 200 leden. It earste team waard kampioen en promovearre yn de jierren '90 fan de lanlike 3e klasse nei de lanlike 1e klasse, letter wurd ek de stap nei de Oergoangsklasse makke, dêr't it yn 2011 noch yn spilet op it fjild, yn de seal spilet it wer 1e klasse.
Yn de koarte skiednis, it is ien fan de jongste kuorbalferienings yn Nederlân, binne ferskate jeugdteams Frysk kampioen wurden. Se hawwe boppedat meidien oan de NK. De D's, C's, B's, en de A's hawwe boppedat meidien oan NK seal- en fjildkampioenskippen.
Fuotbalferiening ODV
Fuotbalferiening ODV (Ontspanning door Voetbal) is de fuotbalferiening fan Wynjewâld. De feriening spilet op Sportpark Tusken de Wallen oan de Te Nijenhuiswei.
ODV is oprjochte op 3 augustus 1921.
Vanessa Bell
thumb|The Tub ('De tobbe', 1917) thumb|right|250px|Fan l. nei rj.: Lady [[Ottoline Morrell, Mrs. Aldous Huxley, Lytton Strachey, Duncan Grant, en Vanessa Bell.]]
Vanessa Bell, berne Stephen (Londen, 30 maaie 1879 - Charleston Farmhouse (Susseks), 7 april 1961) wie in Ingelsk keunstskilderesse en binnendoararsjitekte, lid fan de Bloomsburygroep en de suster fan Virginia Woolf.
Biografy
Bell wie de âldste dochter fan Sir Leslie Stephen en Julia Prinsep Jackson (1846 - 1895) en wenne oant 1904 op Hyde Park Gate 22 yn Londen. Sy krige thús ûnderrjocht yn talen, wiskunde en skiednis, en krige tekenlessen fan Ebenezer Cook, eardat sy nei Sir Arthur Cope syn keunstskoalle gie yn 1896. Dêrnei studearre sy skilderkeunst oan de Royal Academy yn 1901.
Nei it ferstjerren fan mem (1895) en heit (1904) ferkocht Vanessa Hyde Park Gate 22 en ferhuze nei Bloomsbury mei har bruorren Thoby (1880 - 1906) en Adrian (1883 - 1948), en har suster Virginia, dêr't sy kunde krigen oan keunstners, skriuwers en intellektuelen, dy't letter meiïnoar de Bloomsburygroep foarmen.
Yn 1911 boaske sy oan Clive Bell en krige twa soannen, Julian en Quentin. Se hienen in 'iepen houlik'. Bell hie in affêre mei keunstkritikus Roger Fry en mei de skilder Duncan Grant krige sy yn 1918 in dochter Angelica, dy't Clive as syn eigen dochter beskôge. Clive begûn sels in ferhâlding mei Mary Hutchinson.
Vanessa, Clive, Duncan Grant en Duncan's leafde David Garnett ferhuzen nei Susseks, krekt foar it útbrekken fan de Earste Wrâldkriich, en setten har nei wenjen yn Charleston Farmhouse ûnder Firle, East Susseks, dêr't sy en Grant skilderen en arbeiden op kommisjebasis foar de Omega Workshops, oprjochte troch Roger Fry.
Skilderijen fan belang
Bell har meast wichtige skilderijen binne Studland Beach (1912), The Tub (1917), Interior with Two Women (1932) en portretten fan har suster Virginia Woolf (trije yn 1912), Aldous Huxley (1929-1930), en David Garnett (1916).
Kruirêd
It kruirêd is op in kruias, de munnik, monteard. De munnik draait yn in rûn gat, dat skean yn de sturtbalke fan de sturt sit. Mei it kruirêd wurdt in keatling, stielkabel of reep (tou) om de munnik wuolle, wêrtroch't de kape fan de mole of de hiele mole (standertmole) draaien giet en sa de wjukken op de wyn setten wurde.
In kruirêd kin ferskate ôfmjittings hawwe. By in grut kruirêd sitte der yn de hoeke fan de speaken en de bûtenste goarring rinklossen, wêrtroch't yn it kruirêd rûn wurde kin en sa ek it eigen gewicht fan de mûnder meiwurket by it kruien.
In kruihispel bestiet meastal út fjouwer oant seis speaken en sit de gording sawat healwei de speaken, wylst in wynkoppel inkeld bestiet út twa efterinoar stutsen, trochgeande speaken.
The Black Dahlia Murder
The Black Dahlia Murder is in Amerikaanske metalband oprjochte yn 2001 yn Detroit. De namme fan de band komt fan de nea opheldere moard op de aktrise Elizabeth Short faak oantsjut as Black Dahlia. De band brocht yn 2003 syn debútalbum Unhallowed út. De teksten fan de band geane benammen oer de dea, horror, it okkulte en H.P. Lovecraft. The Black Dahlia Murder hat njoggen studio-albums en twa live-albums útbrocht. Op 11 maaie 2022 ferstoar sjonger Trevor Strnad op 41 jierrige leeftiid. Fjouwer moanne letter makke de band bekend dat se troch geane, gitarist Brian Eschbach, nimt tenei de sang foar syn rekken en gitarist Ryan Knight dy't yn 2016 de band ferlitten hie kaam wer werom by de band.
Slûs Gordyk
thumb|250px|right|Slûs De Gordyk Slûs Gordyk is in slûs yn de Opsterlânske Kompanjonsfeart. De slûs leit yn it sintrum fan De Gordyk. It ferfal is 1.12 meter. De slûs wurdt noch hielendal mei de hân betsjinne.
Bonifatiustsjerke (Damwâld)
De Bonifatiustsjerke is in romaanske tsjerke yn Damwâld. It doarp Damwâld hat twa hjoeddedei noch twa oarspronklik romaanske tsjerken, de Bonifatiustsjerke yn it eardere Moarrewâld en de Benediktustsjerke yn it eardere Dantumawâld. De romaanske tsjerke fan Ikkerwâld waard yn 1849 ôfbrutsen en ferfongen troch nijbou. De trije doarpen waarden yn 1971 gearfoefge ta it hjoeddeisk Damwâld.
Skiednis
De Bonifatiustsjerke waard ± 1200 boud en is ien fan de âldste Fryske tsjerken dy't fan reade bakstien boud is. De bakstiennen muorren binne wer foar it ljocht komd nei de restauraasje yn de sechtiger jierren fan de 20e iuw, doe't de plasterlaach fan de tsjerke der ôfhelle waard. De oarspronklike romaanske sparnissen, ôfwiksele mei lytse rûnbôgefinsters binne goed ûnder de daksrâne fan de sydmuorren te sjen. Oarspronklik hie de tsjerke in rûne koarôfsluting, dy't grif yn de 16e iuw weihelle is en doe ferfongen is troch in rjochte ôfsluting. De toer is hast tagelyk mei de tsjerke boud en is út de 13e iuw. Wol is it oarspronklike fjouwer- of achtsidige helmtek fan de toer mooglik by 16e-iuwske feroarings ferfongen troch in sealtek. De laaien fan it tek fan de tsjerke binne yn 1772 ferkocht en ferfongen troch dakpannen. Yn de toermuorre binne romaanske ornaminten te werkennen.
Neffens it folksferhaal soene der yn de tsjerketoer fan de tsjerke stiennen bôlen fan Bonifatius ynmitsele wêze. Dy bôlen figurearje yn ferskate sêgen om de persoan fan Bonifatius, de hillige dêr't de tsjerke oan wijd west hat.
Ynterieur
De mei de kristlike deugden (Leauwe, Hope en Leafde) fersierde preekstoel datearret fan 1818. It achterskot is âlder en hat mooglik fykwurk fan Yge Rintjes út Ljouwert. It klankboerd is fersierd mei de wapens fan Van Kleffens-Botnia. De ienfâldige banken foar de tsjerkeried oan wjerskanten fan de preekstoel drage 18e-iuwske fersierings.
Oargel
It oargel út 1895 is fan Bakker & Timmenga. It ynstrumint krige in neoromaansk front, in ûntwerp dat letter yn Oerterp nochris wjerhelle waard.
Gemeente
De tsjerke makket diel út fan de herfoarme gemeente fan Damwâld, dy't oansletten is by de PKN. De oare tsjerkegebouwen fan de PKN yn Damwâld binne:
Bader (oargelbouwer)
De famylje Bader (ek wol Baders yn guon boarnen) wie yn de 17e iuw in famylje fan oargelbouwers fan Dútsk komôf. De famylje Bader wie foaral warber yn de Lege Lannen, mar ek yn Noard-Dútslân.
Daniel Bader (?? - Appingedam?, om 1638) wie de earste Bader dêr't fan witten is dat er oargelbouwer wie. Hy wurke yn it earstoan fral yn Belgje, mar is ferneamd wurden fan it fannijs bouwen fan it oargel fan de Sint Paulus Dom yn Múnster, dat yn 1624 troch syn soan Arnold reparearre wurde soe. Yn 1600 waard er lid fan it Sint Lukasgilde yn Antwerpen.
Fjouwer fan Daniel syn soannen waarden ek oargelbouwer: Hans Henrich, Ernst, Arnold en Tobias.
Arnold Bader (1601 - Dronryp, 1656 of 1657) en Tobias Bader (?? - Arum, 1666) wurken fan 1645 ôf út Ljouwert wei. Arnold wie yn 1626 troud mei in dochter fan de oargelbouwer Johann Busse, mei wa't er faak gearwurke yn Múnster. Arnold Bader makke de oargels fan ûnder oaren Stiens (1647), Drylts (1648) en Koudum (1651). Yn 1652 begûn er oan it oargel fan de tsjerke fan Dronryp, mar hy kaam te ferstjerren ear't it wurk dien wie. Tobias foltôge it oargel yn 1657 en ek dat fan Ternaard dêr't Arnold ek mei dwaande wie. Tobias ferstoar yn 1666, koart neidat er mei de bou fan it oargel fan Arum úteinset wie.
Beide bruorren arbeiden ek wol op mei Hans Henrich foardat sy yn Ljouwert bedarren, û.o. yn Múnster (1624/26) en Sutfen (1639-43). Trije soannen fan Hans Henrich gienen yn de fuotleasten fan har heit.
Jacobus Scheltema
Jacobus Scheltema (Frjentsjer, 14 maart 1767 - Utert, 25 septimber 1835) wie in jurist, amateurhistoarikus, politikus en publisist.
Jacobus ferliet as patriot yn 1787 Fryslân, wie dêr yn 1795 - 1798 werom. Dêrnei fêstige er him bûten Fryslân. Yn in soad fan syn wurken komme ferskate Fryske ûnderwerpen op it aljemint.
Hy wie in jongere broer fan Paulus 'Liger' Scheltema.
Aldfrankysk
It Aldfrankysk (of ek wol gewoan Frankysk) wie de Westgermaanske taal dy't sprutsen waard troch it folk fan 'e Franken yn in gebiet dat no súdlik Nederlân, Belgje, Lúksemboarch, westlik Dútslân en noardlik Frankryk beslacht. Dizze taal bestie rûchwei fan 'e earste oant de sânde iuw en kaam fuort út 'e Ryn-Wezer-dialekten fan it eardere Súdwestgermaansk. Tsjin 'e sânde iuw ûntjoegen de noardlike dialekten har ta it Aldnederfrankysk en letter it Aldnederlânsk, en de eastlike ta it Aldmiddeldútsk, wylst it Aldfrankysk yn it suden stadichoan ferkrongen waard troch it (net besibbe) Aldfrânsk.
Skiednis
De Franken stammen ôf fan Germaanske stammen dy't har yn 'e iere Izertiid yn dielen fan 'e Lege Lannen en westlik Dútslân nei wenjen setten. Fan 'e fjirde iuw ôf wreiden se har út oer it hiele suden fan 'e Lege Lannen, it gebiet dat no foarme wurdt troch Nederlân besuden de Grutte Rivieren, Belgje en Lúksemboarch. Yn 'e fyfde en sechsde iuw koene se, troch it ynstoarten fan it Romeinske Ryk en it machtsfakuum dat dêrtroch ûntstie, ek noardlik Frankryk by har gerjochtichheid foegje, wylst se oare folken, lykas de Beiers en de Tueringers en letter ek de Friezen, ûnderwurpen en ta fazallen makken. Sa ûntstie in sterke Frankyske steat, dy't him úteinlik ûntjoech ta it Frankyske Ryk, mei as bekendste hearsker Karel de Grutte.
Oerlevering
De hjoeddeistige kennis fan it Aldfrankysk bestiet frijwol hielendal út rekonstruksjes út it Aldnederfrankysk en it Aldnederlânsk, en troch spoaren yn it Frânsk en de (oare) Oïlaanske dialekten fan noardlik Frankryk. De iennichste útsûndering is in swurdskie mei runetekens dy't yn 1996 yn 'e grûn fan in ikker te Bergakker, yn 'e Betuwe, fûn waard. Dy saneamde Runeynskripsje fan Bergakker is mooglik yn it Aldfrankysk, al is it wierskynliker dat it Aldnederfrankysk is. De tekst is lykwols beheind en kin net mei wissichheid lêzen en/of oerset wurde.
Erfskip
It Aldfrankysk libbet tsjintwurdich fuort 'e Nederfrankyske talen, dy't der úteinlik út fuortkommen binne. Dêrta hearre it Nederlânsk, it Limboarchsk en it Afrikaansk. Yn Frankryk hie it Aldfrankysk in grutte ynfloed op it leksikon, de útspraak en de grammatika fan 'e Romaanske talen dy't yn it eardere Romeinske Galje sprutsen waarden, mei as resultaat dat it der in superstraat yn efterliet. Fan gefolgen binne withoefolle moderne Frânske wurden en plak- en eigennammen, wêrûnder de namme "Frankryk" (France), net fan Romaansk, mar Germaansk komôf.
Rhein-Nahe
130px|right
Rhein-Nahe is in gemeenteferbân yn 'e lânkring Mainz-Bingen yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. De ferbânsgemeente, dy't yn 1970 oprjochte waard, leit op de lofterkant fan de Ryn, noardlik fan de stêd Bingen. Yn Bingen stiet it gemeentehûs, mar de stêd is sels gjin ûnderdiel fan de ferbânsgemeente.
Yndieling
De ferbânsgemeente Rhein-Nahe bestiet út de folgjende Ortsgemeinden:
Fuotbalferiening Nijskoat
thumb|right|300px|Fuotbalfjild VV Nijskoat Fuotbalferiening Nijskoat is in Fryske fuotbalklup út Nijskoat.
De fuotbalferiening waard 14 septimber 1946 oprjochte. Sûnt 1970 makke men meigebrûk fan it sportkompleks De Ikkers (thúsclub Hearrenfeanske Boys) op It Hearrenfean. Yn 1975 krige de klup eigen fuotbalfjilden op it sportkompleks De Greiden, ek op It Hearrenfean.
Marie Tångeberg
Marie Tångeberg (famkesnamme Siewertsen, 8 oktober 1924 yn Marienkoog) is in pedagooch, skriuwster, en Frysk beweger. Hja is bekend wurden troch har wurk foar de Risum Skole/Risem Schölj (Risum skoalle), dêr't sy it Noardfrysk as ynstruksjetaal ynfierde yn har funksje as skoalliedster. Marie Tångeberg hat neist har skoalwurk ek ferskate boeken yn it Noardfrysk skreaun.
Friisk Foriining
As foarsitter fan de Friisk Foriining wie se yn 1990 dwaande mei it juridysk fêstlizzen en it erkenne litten fan de Fryske minderheid yn de grûnwet fan de dielsteat Sleeswyk-Holstein.
Prizen
Yn 1995 krige se de Hans-Momsen-Preis, in priis dy't neamd is nei de Fryske wiskundige Hans Momsen. Fjouwer jier letter krige se de Bundesverdienstkreuz am Bande, in priis fan it Dútske regear.
Falerianus
right|200px|thumb|Portret fan Falerianus I op in [[sesterty]] Publius Lisinius Falerianus, bekend as Falerianus I, (berne tusken 193 en 200 - stoarn nei 260) wie Keizer fan Rome fan 253 oant 260.
Komôf
Falerianus wie ôfkomstich út in foaroansteand Romeinsk laach en moat even foar 200 berne wêze. Fan syn iere libben is frijwol neat bekend útsein dat er senator wie yn Rome foardat er keizer waard, doe't Aemilianus yn 253 de macht grypte.
Yn dy tiid waard Falerianus der op útstjoerd om troepen foar Trebonianus Gallus te heljen yn syn striid tsjin Aemilianus dy't yn opstân kommen wie tsjin de keizer. Lykwols ferklearen de troepen Falerianus ek ta keizer. Doe hy mei dat leger Itaalje berikte wie Trebonius Gallus al ferslein troch Aemilianus, en die bliken dat de nije keizer al wer fermoarde wie troch syn eigen troepen. Falerianus koe sûnder fierdere problemen keizer wurde.
Keizer
Ienmel op de troan beneamde Falerianus syn soan Gallienus ta mei-keizer. Hja ferdiele it wurk fan keizer; Gallienus soe it westen regeare en Falerianus it easten.