cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ivanovo
Earste revolúsje
thumb|260px|Offurdigen fan de earste Sovjet Op 12 maaie 1905 begûnen arbeiders mei in algemiene staking dy't 72 dagen duorre. Tûzenen minsken namen diel oan de staking fan hast alle bedriuwen yn de stêd. De stakers hiene 30 easken oan de fabrikanten foarlein: de measte wiene ekonomysk, lykas it fêststellen fan in minimum lean, de ynfiering fan in wurkdei fan acht oeren, it ferbetterjen fan de sanitêre omstannichheden foar wurknimmers ensafuorthinne. Der wiene lykwols ek politike easken, lykas de fiering fan 1 maaie, in konstitusjoneel regear en de ynfiering fan demokratyske rjochten. De easken fan de stakers waarden ûnderstipe troch de RSDAP. De fabrikanten wegeren iepen ûnderhannelings en woene in ferkiezing fan fertsjintwurdigers fan eltse fabryk en sa ûnstie in arbeidersried fan 151 ôffurdigen, dy't bekend waard as de earste sovjet fan Ruslân. De fabrikanten woene leafst ûnderhannelings per fabryk, mar de arbeiders setten kollektive ûnderhannelings troch. De geheime tsjinst soarge ûndertusken foar ynformanten tusken de ôffurdigen. De fabrikanten joechen nei lange ûnderhannelings foar in diel belies en de arbeiders wisten konsesjes te krijen oer wurktiidferkoarting, in leansferheging en omtinken foar froulju dy't swier wiene en memmen dy't de tate joechen. De fabrikanten wegeren lykwols om alle ôfspraken nei te kommen, itjinge opskuor feroarsake ûnder de arbeiders. It net neikommen fan de ôfspraken liede der ta dat de Arbeidersried op 19 july it wurk dellei.
Oktoberrevolúsje
thumb|250px|left|De yn de jierren 1930 sloopte Trije-ienheidskatedraal Op 21 oktober 1918 waard yn Ivanovo-Voznesensk en omkriten in grutte staking ûnder lieding fan Michail Vasiljevitsj Frûnze en oare bolsjewiken útroppen. Op 25 oktober hearden se dat de macht yn Petrograd yn hannen wie fan de bolsjewiken. De ried fan Ivanovo-Voznesensk, dy't al lang op dy ûntwikkeling tared wie, organisearre no sels in revolúsjonêr haadkertier en sa foel de macht fan Ivanovo-Voznesensk yn hannen fan de Sovjets sûnder it lossen fan ien skot. thumb|260px|De Himelfeartsjerke, ien fan de yn de jierren 1930 ôfbrutsen monumintale tsjerken fan Ivanovo Yn de jierren 1920 en 1930 makke de stêd in grutte bloei troch. De stêd waard in sintrum fan de modernistyske keunst. Yn 1932 waard Ivanovo-Voznesensk omdoopt ta Ivanovo. Yn itselde tiidrek gyng in grut diel fan it kulturele erfgoed fan de stêd ferlern. De measte tsjerken fan de stêd waarden ôfbrutsen en alle âlde begraafplakken waarden sûnder rekken te hâlden mei de gevoelens fan bewenners opheven. Guon fan dy gebouwen waarden doe ek al beskôge as weardefolle monuminten en der wiene minsken dy't harren útsprieken tsjin de ferneatiging, lykas de arsjitekt L.A. Iljin, mar it wie om 'e nocht. Op it plak fan de ôfbrutsen tsjerken fan it eardere Pokrovski-kleaster waard yn 1939 in teäter iepene en op it sintrale plein fan de stêd, it Plein fan de Revolúsje, waard op it plak fan in earder tsjerkekompleks begûn mei de bou fan it Hûs fan de Sovjets. Yn 1989 wie der noch mar ien otterdokse tsjerke yn de stêd foar de earetsjinst beskikber. In groep froulju gyng doe yn hongerstaking op de treppen fan de Maria-Presintaasjetsjerke om te easkjen dat it gebou werom jûn waard oan de tsjerke om it wer te iepenjen foar de earetsjinst. De saak soarge foar in soad omtinken yn de media, sawol yn as bûten de Sovjet-Uny en einige mei de oerdracht fan it gebou oan de Russysk-Otterdokse Tsjerke. Yn 1991 waard de tsjerke ûnderdiel fan in kleaster.
Nei it ynstoarten fan de Sovjet-Uny stûke de yndustry by de oerskeakeling nei de merkekonomy. Oarsaken wiene it ferbrekken fan de ekonomyske bannen mei de Sintraal-Aziaatyske lannen dy't katoen leveren, heffings en de koartsichtigens fan nije bedriuwsmanagers. Tsjintwurdich binne der noch mar in pear fabriken mei ferâldere wurkprosessen. Guon sektoaren, lykas de kleanyndustry en de grut- en detailhannel yn tekstyl, behellen oan it begjin fan de 21e iuw wer nije ekonomyske súksessen.
Klimaat
Ivanovo hat in kontinintaal klimaat mei lange, kâlde winters en koarte, waarme simmers. De kâldste moanne is jannewaris mei in trochsneed temperatuer fan -12,1 ° C. De waarmste moanne is july, mei in trochsneed temperatuer fan 18,1 ° C.
Andréastsjerke (Stienwikerwâld)
Skiednis gebou
Oarspronklik wiene de bewenners fan it doarp Stienwikerwâld tsjerklik oriïntearre op Stienwyk. Oan de ein fan de 14e iuw fregen de slim isolearre doarpsbewenners lykwols om tastimming foar de bou fan in eigen tsjerke. Om 1400 waard útein set mei de bou fan de Andreastsjerke. It ienskepige en let-goatyske tsjerkegebou waard yn twa fazen boud. Earst ûntstie it koer en dêrnei, yn it earste fearn fan de 15e iuw, waard it skip oanboud.
Oant 1592 bleau de tsjerke in katolyk bouwurk. Yn dat jier namen de protestanten de tsjerke oer en waard de katolike ritus ferbean.
De konsistoarje oan de noardlike kant fan de tsjerke is in 19e-iuwske tafoeging.
Ynterieur
Mei de restauraasje yn de jierren 1950 krige it tsjerkeskip in nij balkeplafon. Ek waard de koerbôge wer yn goatyske foarm werom brocht. It koer hat in krúsribferwulft.
De fan Slavoanysk ikehout makke preekstoel datearret noch fan foar de Reformaasje. Dy is tige ryk fan fykwurk foarsjoen en heart ta de moaiste kânsels fan Nederlân.
In âlde Steatebibel waard yn 2001 út de tsjerke wei stellen nei't er earder troch muontsen fan it Kleaster Sion yn Dimter restaurearre wie. De gemeente krige dêrnei in Steatebibel fan de tsjerke yn Pepergea oanbean. De yn 1710 yn Doardt printe bibel waard op 30 juny 2002 op de kânsel lein.
Yn it geveltuorke hingje twa klokken. De lytse klok waard getten yn 1715. De âlde grutte klok gyng yn de Twadde Wrâldkriich ferlern en waard yn 1976 ferfongen troch de klok fan de ôfbrutsen herfoarme tsjerke fan Jutryp. Dy klok is yn 1949 getten troch Van Bergen út Midwolda.
De tsjerke krige der yn de 19e iuw noch al wat tsjerkefolk by om't ek de bewenners fan de troch kening Willem III stifte koloanje yn de Andreastsjerke tsjerken. De tsjerkeried frege yn 1846 in finansjele bydrage fan de kening om it tal sitplakken foar de koloanjebewenners út te wreidzjen. Der koe doe in kreake boud wurde mei in oargel.
Oargel
It oargel op de kreake koe nei in jefte fan kening Willem III boud wurde. It waard nei alle gedachten makke troch J.C. Schreuer út Swol. Yn 1949 waard it troch Bakker & Timmenga út Ljouwert restaurearre. Itselde oargelbedriuw restaurearre it ynstrumint nochris yn de jierren 1979-1980. It ynstrumint mei oanhongen pedaal telt 10 registers ferdield oer ien manuaal. De tsjintwurdige kleur fan de kast stamt út 1996.
Trije-ienheidstsjerke (Irkûtsk)
De Tsjerke fan de Hillige Trije-ienheid (Russysk: Троицкая церковь, Troitskaja tsjerkov) is in otterdokse tsjerke fan it bisdom Irkûtsk yn Irkûtsk, Ruslân. De tsjerke is ien fan de âldste tsjerken fan de stêd, stiet yn it histoaryske sintrum en fertsjintwurdiget ien fan de moaiste foarbylden fan de Sibearyske barok.
Skiednis
De earste houten Trije-ienheidstsjerke waard yn 1718 oprjochte. Noch gjin fjirtich jier letter waard de tsjerke wer ôfbrutsen en begûn mei it ynsammeljen fan jild foar de bou fan in stiennen tsjerke. Wannear't de bou krekt begûn is net bekend, der wurdt fan út gien dat dit tusken 1754 en 1758 west hat. De wijding fan de folslein tsjerke wie op 22 septimber 1778 en sûnt dy tiid hawwe der gjin grutte feroarings en ferbouwings plakfûn. thumb|left|De Trije-ienheidstsjerke yn 1910
De Trije-ienheidstsjerke waard yn 1930 sletten en ynearsten brûkt as ûnderkommmen foar de wurklju dy't de brêge oer de Angara bouden. Letter waard de tsjerke foar in part foar opslach brûkt en úteinlik waard der in planetarium yn ûnderbrocht. Yn de Sovjet-tiid gyng de ikonostaze ferlern en waarden de bysûndere 18e iuwske fresko's fan de tsjerke oerskildere. It planetarium moast yn 1986 de doarren slúte om't it ûnderhâld te winskjen oerliet. Ek de fûneminten wiene net mear yn oarder en yn de gevels sieten in soad skuorren. Der folge in renovaasje fan de tsjerke en yn 1994 waard de Trije-ienheidstsjerke wer oerdroegen oan it bisdom.
Yn it jier 2000 krige de toer wer in nij ferguld krús. Op Goedfreed 2003 waarden de klokken omheech takele, dy't mei Peaske foar it earst let waarden.
J.C. Bloem-poëzypriis
De J.C. Bloem-poëziepriis is in Nederlânske priis foar poëzy dy't om 'e twa jier útrikt wurdt. De priis fan 2500 euro, waard yn it libben roppen troch de stichting Mr. J.C. Bloem-Poëziepriis en de gemeente Steenwijkerland.
De priis hat as doel om de neitins oan de dichter J.C. Bloem libben te hâlden. Yn 2003 waard de bêste priis foar de bêste twadde bondel foar it earst útrikt. De sjuery waard doe foarsitten troch Jeltje van Nieuwenhoven. Mei yngong fan 2013 wie Saskia Stuiveling sjueryfoarsitter en sûnt 2018 hat Roger van Boxtel dy funksje.
Willem van der Woude
Willem van der Woude (Easternijtsjerk, 15 jannewaris 1876 - Oegstgeest, 23 septimber 1974) wie in Nederlânsk wiskundige en heechlearaar fan Frysk komôf.
Libben en wurk
Van der Woude waard berne as soan fan de learaar Albert Roelofs van der Woude (Rinsumageast, 19 novimber 1834 - Dokkum, 16 juny 1916) en Reinske Willems Kuipers (1835-1924).
Van der Woude studearre oan de Universiteit fan Grins en wie dêrnei earst sa'n fyftjin jier (fan 1901 oant 1916) learaar yn Dimter. Yn 1908 promovearre er by Pieter Hendrik Schoute yn Grins (Über einander schneidende Normalen auf einem Ellipsoid und einem Hyperellipsoid). Fan 1916 oant syn emeritaat yn 1947 wie er heechlearaar yn de wiskunde en meganika oan de Universiteit fan Leien, dêr't yn de jierren tweintich ûnder oaren Dirk Jan Struik, Gerrit Bol, Egbert van Kampen en Oene Bottema by him promovearren en Tatjana Pavlovna Ehrenfest en Antonie Frans Monna by syn doktoraalstudeinten behearden.
Yn 1923, 1924, 1939 en 1940 wie die foarsitter fan it Keninklik Wiskundich Genoatskip.
It stúdzjejier 1934-1935 hie er de funksje fan rektor magnifikus oan de Universiteit fan Leien en yn de jierren 1941-43 wie er waarnimmend rektor magnifikus. Yn 1946 wie er de promotor fan Nicolaas Kuiper.
Bear Island (Temagami-mar)
Bear Island is in eilân yn 'e Temagami-mar yn it sintrale part fan 'e Kanadeeske provinsje Ontario. It leit yn it distrikt Timiskaming op 46°98′06″ noarderbreedte by 80°06′89″ westerlingte. Bear Island hat in oerflak fan 4,7 km² en is dêrmei it op ien nei grutste eilân yn 'e Temagami-mar, nei it eilân Temagami. It grutste part fan Bear Island leit binnen de grinzen fan it plattelânsdistrikt Joan Township, dêr't ek it Joan-skiereilân ta heart, dat mear nei it noardwesten ta leit.
Bestjoerlik foarmet Bear Island sûnt 1971 it Bear Island Reservaat 1, it Yndianereservaat fan 'e Temagami Earste Naasje (Temagami First Nation). Dat is in pleatslike Odjibwe-stamme, wêrfan't de leden fuortkomme út 'e Teme-augama Anishnabai-troep (de namme betsjut "Folk fan it Djippe Wetter"), dy't al sûnt minskewitten yn 'e krite fan 'e Temagami-mar tahâldt. It eilân foarmet mar in lyts part fan it tradisjonele wen- en jachtgebiet fan 'e Teme-augama Anishnabai, dat yn totaal sa'n 10.000 km² beslacht. Ut argeologyske fynsten hat bliken dien dat Bear Island al om 1000 f.Kr. hinne minsklike bewenning hie.
Conrad Veidt
thumb|225px|Conrad Veidt yn 1941 Hans Walter Conrad Veidt (Berlyn, 22 jannewaris 1893 – Hollywood, 3 april 1943) wie in Dútsk-Britsk-Amerikaansk akteur. Fan 1916 oant syn dea ferskynde Veidt yn mear as 100 films.
Biografy
Veidt waard 1893 berne yn Berlyn as soan fan Amalie Marie (berne Gohtz) en Phillip Heinrich Veidt. Yn 1914 krige Veidt in ferhâlding mei aktrise Lucie Mannheim. Letter dat jier waard er oproppen foar militêre tsjinst fanwege de Earste Wrâldoarloch; hy tsjinne oant 1917.
Yn 1919 spile er yn Anders als die Andern (fan Magnus Hirschfeld) en yn 1920 hie er in haadrol yn Das Cabinet des Dr. Caligari mei Lil Dagover. Dêrnei hie er haadrollen yn Orlacs Hände (1924) en Das Wachsfigurenkabinett (1924)
Yn de jierren '20 ferhuze er nei Hollywood en spile dêr yn ûnder oaren The Man Who Laughs (1928). Ut reden fan swierricheden mei de taal gie Veidt werom nei Dútslân. Veidt boaske yn 1933 foar de tredde kear oan Illona Prager, in joadske frou út Hongarije. Hy wie in fûleinich tsjinstanner it Nazyrezjym; dêrom ferfear it pear itselde jier noch nei Grut-Brittanje. Dêr helle er syn Ingelsk op en gie fannijs nei Hollywood. Hy krige yn 1942 in rol yn Casablanca. Veidt syn lêste film wie Above Suspicion (1943).
Veidt stoar yn 1943 oan in hertoanfal. Hy waard beïerdige op Ferncliff Cemetery, dêr't in protte ferneamde lju harren lêste rêstplak hawwe.
Markant (Jistrum)
It gebou Markant oan de Marwei yn Jistrum wie foarhinne de grifformearde tsjerke en is tsjintwurdich it ferieningsgebou fan de protestanske gemeente fan it doarp.
Skiednis
Yn de tiid dat de doarpstsjerke restaurearre waard, tsjinne it ferboude ferieningshûs wer tydlik as tsjerke. En wannear't foar bysûndere tsjinsten de doarpstsjerke ûnfoldwaande kapasiteit biedt, kin "Markant" ek noch as tsjerke tsjinje.
Oargel
It monumintale oargel yn de grifformearde tsjerke waard troch Bakker & Timmenga demontearre, restaurearre en dêrnei wer opboud yn de renovearre doarpstsjerke. It oargel, dat yn 1936 troch de grifformearden oankocht wie, heart ta de tsien âldste oargels fan Fryslân en datearret út 1710-1720.
Klaas van der Geest
Libben en wurk
Van der Geest folge de Hegere Seefeartskoalle, makke de oplieding dien yn Amsterdam en gie oan 't wurk as stjoerman op de grutte feart en befear alle wrâldseeën. Op see skreau er al yn syn frije tiid, mar troch de krisis fan de jierren 30 rekke er út it wurk wei en koe er him oan 'e wâl folslein oan de skriuwerij wijde. Hy hie syn skriuwersdebút yn 1937 mei de roman Eiland in de branding. Hy skreau de roman Gezegend is het land op syn wenboat yn it Oranjekanaal by Schoonoord. It krityske boek feroarsake in soad ûnrêst ûnder de pleatslike befolking. Dêrom moast er ferhúzje en fûn er yn Frederiksoard in nij lizzersplak. Yn 1950 krige er de D.A. Thiemepriis foar dat boek.
Van der Geest hat twa kear troud west. Ut syn earste houlik mei Bernarda Antonetta Schut, binne twa bern berne. Nei syn skieding yn 1940 troude er koart dêrnei yn Haren (Gr) mei Aaltje Natadeel. Yn de oarloch wenne it pear yn de stêd Grins en waard yn de perioade 1942 -1943 in ôfstammingsûndersyk nei Aaltje útfierd.
Van der Geest en syn earste frou B.A. Schut wiene yn oanrin nei de Twadde Wrâldoarloch aktyf yn de Kommunistyske partij. Syn frou wie yn 1934 ponghâlder fan de lokale ôfdieling fan de C.P.N. yn De Helder. Van der Geest waard yn in rapport fan de Sintrale Ynljochtinge tsjinst 1919-1940 (CID) yn 1939 omskreaun as in fûleindige kommunist, dy't besocht om op Kurasao in kommunistyske sel op te rjochtsjen.
Literatuer
''
Petra Laseur
Se is in dochter fan aktrise Mary Dresselhuys en akteur Cees Laseur en de jongere suster fan sjoernaliste Merel Laseur. Se wie boaske oan de dichter Martin Veltman.
Yn 1959 begûn har toanielkarriêre en hja wie jierren ferbûn oan teätergroep Publyksteäter yn Amsterdam. Sy is no dosint oan in toanielskoalle.
Treinramp by Harmelen
De treinramp by Harmelen barde op moandei 8 jannewaris 1962 om 9.19 oere by it Utertske doarp Harmelen oan de spoarline Utert - Woerden. By de botsing tusken twa passazjierstreinen foelen 93 deaden en 52 ferwûnen, wêrmei't dit de grutste treinramp út de skiednis fan de spoarwegen yn Nederlân is. It ûngelok waard beskôge as nasjonale ramp. Freed 12 jannewaris 1962 waard as dei fan nasjonale rou ôfkundige en de Hilversumske radiostjoerders stjoerden de tuskenlizzende dagen allinnich in oanpaste programmearring út.
Belutsen treinen en omstannichheden
By it ûngelok wiene twa treinen belutsen. De earste wie stoptrein 464 (Rotterdam – Gouda – Woerden – Breukelen – Amsterdam). Dizze trein gie om 9.15 oere ôf út Woerden mei nei skatting 180 reizgers oan board. De trein bestie út twa treinstellen (700 en 297), yn totaal seis rydtugen (fan it type Mat '46).
De oare belutsen trein wie sneltrein 164 (Ljouwert – Swol – Amersfoort – Utert CS – Rotterdam) mei sa'n 900 ynsittenden (lokomotyf 1131 en 11 rydtugen, foar it meastepart plan E en Mat '24 rydtugen).
Op it momint fan de ramp hong der in tichte mist yn de polder dêr 't de spoarline fan Breukelen nei Woerden op gelikense hichte oansleat op de line fan Utert nei Woerden. Op it stuit fan it ûngelok waarden al proeven dien mei it treinbeynfloedingssysteem ATB, mar dit wie noch net ynboud op it spoar by Harmelen of yn ien fan de belutsen treinen.
Monumint
left|thumb|200px|Monumint foar de slachtoffers Op 8 jannewaris 2012 waard troch Pieter van Vollenhoven in monumint ûntbleate foar de slachtoffers fan de ramp, dy 't op dy dei presys fyftich jier lyn bard wie.
It monumint is in ûntwerp fan keunstner Taeke de Jong út Kamerik en stienhouwer Maurice van Dam út Woerden. De heit fan Taeke de Jong wie as gemeentedokter fan Harmelen belutsen by de identifikaasje fan de slachtoffers.
It ûntwerp bestiet út twa hurdstiennen platen fan twa meter heech dy 't bryk yn ferliking mei inoar steane en dêr 't de 93 nammen fan de slachtoffers steane. Tusken de platen troch is it plak fan it ûngelok te sjen. In reade hurdstiennen sokkel, mei dêrop in lichem sûnder holle, sûnder earmen en mei heale skonken, dat de slachtoffers ferbyldet, stiet wat foar de platen yn 'e midden. Op de foarkant fan it monumint plakette mei de datum fan de ramp en it tal slachtoffers.
Matthijs Naiveu
thumb|Selsportret, om 1665 Matthijs of Matthys Naiveu (Leien, 16 april 1647 - Amsterdam, 4 juny 1726) wie in Nederlânsk keunstskilder.
Naiveu learde skilderjen fan Abraham Toorenvliet, heit fan Jacob Toorenvliet. Letter learde er fierder by Gerrit Dou. Nei syn oplieding ferfear Naiveu nei Amsterdam, dêr't er as hop-ynspekteur foar de Amsterdamske bierbrouwerijen oan 't wurk gie. Naiveu skildere fral sjenrestikken. Syn grutste wurk is Zeven werken van barmhartigheid; neffens biograaf Arnold Houbraken it bêste wurk fan Naiveu.
In 1671 waard Naiveu lid fan it Sint-Lukasgilde yn Leien. Naiveu stoar 1726 yn de âldens van 79 jier yn Amsterdam.
Black Hawk Down (film)
Foarskiednis
Nei't yn 1991 yn Somaalje diktator Mohammed Siad Barre ôfset wurdt, brekt der in boargeroarloch út. As de striid troch in ferwoastging fan 'e lânbou resultearret yn in hongersneed, stjoere de Feriene Naasjes grutte hoemannichten iten en medisinen. Kriichshear Mohammed Farrah Aidiid, dy't mei syn Somalyske Nasjonale Alliânsje (SNA) de helte fan 'e Somalyske haadstêd Mogadisjû behearsket, nimt dêr lykwols in grut diel fan yn beslach om it syn fijannen te ûntkearen en it te ferdielen ûnder syn eigen oanhing. Dêrop stjoere de Feriene Naasjes in fredesmacht, UNOSOM II, om tafersjoch oer de ferdieling fan 'e humanitêre help te hâlden. Op in top yn Addis Abeba wurdt mei alle stridende partijen in fredesplan ôfsprutsen, mar hoewol't Aidiid dy ôfspraken wol ûndertekenet, wurdt al rillegau dúdlik dat er him der net oan hâlde sil.
Nei't yn juny 1993 24 Pakistaanske blauhelmen omkomme as se yn in mûklaach fan 'e SNA rinne, beoarderet de Feilichheidsried fan 'e Feriene Naasjes de arrestaasje fan 'e ferantwurdliken. Boppe-oan 'e list stiet de namme fan Aidiid. De Feriene Steaten stjoere ein augustus 1993 troepen om regaad te meitsjen, dy't bûten de fredesmacht om funksjonearje. Under dy troepen binne trije karkloften fan it Amerikaanske Leger: 400 rangers fan it 75e Rangerrezjimint, in kontingint kommando's fan 'e Delta Force, en 16 helikopters mei bemanning fan it 160e Loftfeartrezjimint foar Spesjale Operaasjes (160th SOAR). It is de bedoeling dat de Amerikaanske troepen trije wiken yn Mogadisjû bliuwe sille. Seis wiken letter, yn begjin oktober, binne se dêr lykwols noch en is der amper foarútgong boekt. De Amerikaanske legerlieding wurdt ûngeduldich.
Film
Bûten Mogadisjû oerfalle Amerikaanske rangers en kommando's fan 'e Delta Force it konfoai fan Osman Ali Atto, in wapenhandeler dy't de SNA-striders fan Aidiid fan wapens foarsjocht. It súkses fan 'e operaasje set generaal-majoar William F. Garrison, dy't it befel hat oer de Amerikaanske troepen yn Somaalje, oan om soks nochris te besykjen. As er fan Somalyske ynformanten te hearren kriget dat de minister fan Bûtenlânske Saken fan it tsjinregear fan 'e SNA, Omar Salad Elmim, en de wichtichste politike adviseur fan Aidiid, Abdi Hassan Awale, op 3 oktober 1993 by in gearkomste yn it Olympic Hotel oanwêzich wêze sille, wurde der plannen belein om harren ek op te pakken.
De kommando's sille mei MD Helicopters MH-6 Little Bird-helikopters by it hotel ôfset wurde, nei binnen gean en de oanwêzigen yn 'e hechten sette. Dêrnei sille rangers ûnder befel fan kaptein Michael D. Steele by de fjouwer hoeken fan it hotel abseile út Sikorsky UH-60 Black Hawk-helikopters om in ferdigeningsliny om it gebou hinne te fêstigjen. In konfoai ûnder lieding fan luitenant-kolonel Danny R. McKnight, besteande út njoggen Humvees en trije fiif ton swiere M939-frachtweinen sil dan arrivearje om rangers, kommando's en finzenen yn te laden en werom te riden nei de Amerikaanske basis by de haven en lofthaven fan Mogadisjû. De hiele operaasje sil yn in healoere foarby wêze.
Under de rangers dy't oan 'e operaasje dielnimme, binne sawol mannen mei ûnderfining as farske rekruten, lykas de achttjinjierrige soldaat Todd Blackburn en John Grimes, dy't oant no ta inkeld kantoarwurk dien hat om't er "in seldsum en mysterieus talint" hat: hy kin type. De ideälistyske sersjant Matthew Eversmann kriget by de operaasje foar de earste kear it befel oer in ôfdieling rangers, mei't syn luitenant ûnferwachts weromstjoerd wurdt nei hûs as er in epileptyske set krigen.
Underwilens wurdt in Black Hawk, de Super Six-One fan piloat Cliff "Elvis" Wolcott, delsketten mei in RPG-7-loftdoelraket. Wolcott en syn ko-piloat Donovan "Bull" Briley komme om, en twa oare bemanningsleden reitsje slim ferwûne. In slûpskutter fan 'e Delta Force, Daniel Busch, dy't ek oan board wie, ferdigenet it helikopterwrak tsjin 'e opkringende Somaaljers, mar wurdt fjouwer kear rekke troch kûgels. Wylst Eversmann en syn ôfdieling rangers as earsten it plak fan 'e delsketten Black Hawk berikke en de ferdigening oernimme, wurdt Busch ôffierd yn in Little Bird, mar hy ferstjert letter oan 'e oprûne ferwûnings.
Op it plak fan 'e delsoarte Black Hawk is ûnderwilens in gefjochtsrêdingsteam (combat search and rescue, CSAR) arrivearre, dat lykwols net by steat is om 'e ferwûne mannen út 'e helikopter te heljen en it wrak dêrom ynstee barrikadearret. In twadde ôfdieling rangers ûnder luitenant DiTomasso komt oan om 'e mannen fan Eversmann te fersterkjen. De haadmacht fan kaptein Steele is healwei it hotel en it wrak fêstkommen te sitten troch swiere Somalyske wjerstân en slimme ferliezen, mar stjoert in tal kommando's en rangers ûnder lieding fan sersjant Jeff Sanderson op eigen manneboet fierder om 'e troepen fan Eversmann en DiTomasso te oan te foljen. Underwilens wurdt inkele stedsblokken fierderop in twadde Black Hawk-helikopter, de Super Six-Four fan piloat Mike Durant, delsketten. Durant is de iennichste fan 'e bemanning dy't dêrby net dea of swierferwûne rekket, mar hy hat in skonk brutsen.
Mei't de rangers en kommando's fan kaptein Steele de hannen mear as fol hawwe en swiere ferliezen lije, binne der gjin troepen beskikber om nei it plak fan it twadde helikopterwrak te stjoeren. Oan board fan 'e Super Six-Two freegje Delta Force-kommando's Randy Shughart en Gary Gordon om by dat wrak dellitten te wurden. Generaal Garrison ûnderstiet de beide mannen fia in radioferbining oer de fraach oft se wol begripe hokker sitewaasje se har yn bejaan sille, foar't er tastimming jout. Shughart en Gordon helpe Durant út it helikopterwrak en ferdigenje it plak in skoft foar't se ûnder de foet rûn en deade wurde. De ferwûnen yn 'e helikopter wurde deaslein troch de breinroere kliber Somaaljers, mar Durant wurdt op it lêste momint rêden troch de oankomst fan in ofsier fan Aidiid syn SNA-milysje, dy't him kriichsfinzen nimt.
Op 'e Amerikaanske basis binne ûnderwilens de trije Humvees fan Struecker wer útstjoerd om nei it plak fan it twadde helikopterwrak te gean, mar krekt as it konfoai fan McKnight wurdt harren de tagong behindere troch barrikades. Sersjant Norm "Hoot" Gibson set mei trije oare Delta Force-kommando's te foet ôf nei it wrak, mar as se it berikke, blykt it leech te wêzen, mei't Durant en de stoflike omskotten fan 'e deade Amerikanen troch de Somaaljers meinommen binne. Harren rest inkeld it opblazen fan 'e helikopter om foar te kommen dat Amerikaanske technology yn ferkearde hannen falt.
Tsjin 'e tiid dat it konfoai fan McKnight einlings weromkeart op 'e Amerikaanske basis, is Garrison djip behelle yn 'e risselwearring fan in ûntsettingskonfoai dat ek eleminten fan 'e Amerikaanske 10e Berchdifyzje en Pakistaanske en Maleizyske ienheden fan 'e FN-fredesmacht omfetsje sil. De Pakistanen beskikke oer M48 Patton-tanks dy't dwers troch de barrikades hinne batse kinne. Om't Garrison de blauhelmen lykwols no pas op 'e hichte steld hat fan 'e Amerikaanske operaasje, duorret it navenant langer om it ûntsettingskonfoai gear te stallen. McKnight, dy't lichtferwûne rekke is, stiet derop om sels ek wer mei de stêd yn te gean.
De film einiget mei de oankomst fan 'e dravende manskippen yn it stadion, dêr't se wetter krije fan 'e Pakistanen. Ear't de ôftiteling begjint, wurdt troch teksten dy't yn byld ferskine, fertelt dat piloat Mike Durant alve dagen letter frijlitten waard. Presidint Bill Clinton loek neitiid alle Amerikaanske troepen út Somaalje werom. By de Slach om Mogadisjû, sa't de striid op 3 en 4 oktober 1993 bekend kaam te stean, sneuvelen 18 Amerikaanske soldaten (in njoggentjinden-ien kaam twa dagen letter om by in mortieroanfal op 'e Amerikaanske basis), en likernôch 1.000 Somaaljers. Kommando's Gordon en Shughart, dy't harren libben opofferen om 'e bemanning fan 'e Super Six-Four te rêden, krigen postúm de Medal of Honor takend, de heechste Amerikaanske militêre ûnderskieding, dy't net mear útrikt wie sûnt de ein fan 'e Fjetnamoarloch yn 1973. Generaal-majoar Garrison naam de folsleine ferantwurdlikheid foar it fiasko op him. Mohammed Farrah Aidiid waard nea oppakt, mar kaam yn augustus 1996 om by gefjochten yn Mogadisjû yn it ramt fan 'e oanhâldende boargeroarloch. De deis dêrop swaaide Garrison ôf út it Amerikaanske Leger.
Produksje
Black Hawk Down waard regissearre troch Ridley Scott nei in senario dat neffens de ôftiteling it wurk wie fan Ken Nolan, hoewol't Mark Bowden, Stephen Gaghan, Steven Zaillian, Ezna Sands, Sam Shepard en Eric Roth der ek bydragen oan leveren. It skript wie in adaptaasje fan it non-fiksjeboek Black Hawk Down dat Bowden yn 1999 publisearre hie oer de Slach om Mogadisjû yn oktober 1993. Om 'e film fan in wurkbere lingte te hâlden, waarden de likernôch 100 kaaifigueren út it boek werombrocht ta 39.
Om harren yn te libjen yn harren rollen waarden de akteurs dy't de rangers spilen, in wike op training stjoerd yn Fort Benning, wylst de akteurs dy't de kommando's fan 'e Delta Force spilen, twa wiken op training moasten yn Fort Bragg. De akteurs dy't de piloaten fan it 160e Loftfeartregimint foar Spesjale Operaasjes (160th SOAR) spilen, metten de echte piloat Mike Durant (yn 'e film spile troch Ron Eldard) yn Fort Campbell. It Amerikaanske Leger levere de helikopters en it oare swier materieel foar de film, en hie dêrom frijwat yn 'e brij te krommeljen by de produksje.
De opnamen setten yn maart 2001 útein yn Salé, yn Marokko, en duorren oant de ein fan juny. De measte sênes waarden opnommen yn Salé en de Marokkaanske haadstêd Rabat. Earder hie ek Jordaanje yn 'e running west om brûkt te wurden foar de opnamen, mar dêr ûntbriek in gaadlike lokaasje om't Mogadisjû oan see leit en Jordaanje hast hielendal troch lân omsletten wurdt. Yn it echte Mogadisjû, dêr't anno 2020 de Somalyske Boargeroarloch noch altyd geande is, koe ek yn 2001 om foar de hân lizzende redens net filme wurde.
Distribúsje
De distribúsje fan Black Hawk Down waard fersoarge troch Sony Pictures Releasing, in dochterûndernimming fan Sony Pictures, de eigner fan Columbia Pictures. De film gie op 28 desimber 2001 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum kaam op 15 jannewaris 2002 út by platemaatskippij Decca Records. Yn 2006 waard der in extended cut fan Black Hawk Down útbrocht op dvd, dy't mei in spyldoer fan 152 minuten 8 minuten ekstra filmmateriaal befette. Dyselde ferzje waard op 7 maaie 2019 ek publisearre op blu-ray.
Historisiteit
Hoewol't Black Hawk Down him frij sekuer hâldt oan wat der wier barde op 3 en 4 oktober 1993 ûnder de Slach om Mogadisjû, binne guon dingen behimmele of moaier makke. Ien fan 'e meast steurende dingen oan 'e film, dêr't in protte filmkritisy en oare waarnimmers oer stroffelen, wie dat der eins yn 'e hiele film gjin etnyske Somaaljers te sjen binne. Somaaljers binne Kûsjiten, dy't nettsjinsteande harren swarte hûdskleur nauwer besibbe binne oan 'e Arabieren en de Berbers as oan oare swarte Afrikanen. Histoarysk waarden Somaaljers dêrom yn 'e klassifisearring fan rassen ta it blanke ras rekkene en net ta it negroïde ras. Kûsjiten hawwe in hiel oare lichemspostuer en in hiel oare gesichtsfoarm as Bantoes, dy't it meastepart fan 'e swarte Afrikanen foarmje. Eltsenien dy't ea guon Somaaljers sjoen hat, merkt by it sjen fan Black Hawk Down fuort op dat de 'Somaaljers' yn 'e film allegearre troch Bantoes spile wurde. Echte etnyske Somaaljers hiene as fierdere kritykpunt dat se net wisten hokfoar taal de 'Somaaljers' yn 'e film sprieken, mar wol dat it yn elts gefal yn 'e fierste fierte net liek op it Somalysk, dat in Afro-Aziatyske taal is.
Dêrnjonken wiene der ferskate saken dy't yn 'e film behimmele binne. Sa sloech it Amerikaanske Leger ûnder de operaasje in geweldige blunder doe't de kommando's dy't de Somalyske pommeranten yn it Olympic Hotel finzen nimme moasten, sieten te wachtsjen oant se ôfhelle wurde soene troch it grûnkonfoai, wylst it grûnkonfoai foar it hotel stie te wachtsjen oant de kommando's de finzenen nei bûten bringe soene. Beide partijen ferkearden yn 'e (misse) oertsjûging dat de oaren kontakt mei harren opnimme soene as se safier wiene. Dy ympasse duorre sa'n tweintich minuten, wêryn't de SNA tiid hie syn troepen te mobilisearjen en barrikades op te smiten. Fierders waard de echte soldaat John Stebbins yn 'e film op fersyk fan it Amerikaansk Ministearje fan Definsje omneamd ta (de fiktive) 'John Grimes'. Stebbins wie nammentlik yn 1999 foar de kriichsried kommen en feroardiele foar de anale ferkrêfting fan syn eigen seisjierrige dochter, en it Pentagon woe beslist gjin minne publisiteit. Ek gie de arrestaasje fan 'e Somalyske lieder Osman Ali Atto, dy't yn 'e film frijwol geweldleas ferrint, yn it echt mank mei frijwat bloedferjitten.
Behalven fan Somalyske organisaasjes en persoanen dy't lulk wiene oer de portrettearring fan harren folk yn 'e film, kaam der ek frijwat krityk út Maleizje en Pakistan. Maleizyske en Pakistaanske blauhelmen moasten yn it echt de besingele Amerikaanske troepen ûntsette en guon fan harren sneuvelen dêrby of rekken ferwûne. Yn Black Hawk Down wurdt harren bydrage lykwols inkeld yn it foarbygean neamd en is der neat fan te sjen. Yn Maleizje makke brigadegeneraal b.tsj. Abdul Latif Ahmad him dêr lulk oer, dy't yn 1993 yn Mogadisjû it befel hie oer de troepen út syn lân. By in fraachpetear seid er dat Maleizyske bioskoopgongers nei it sjen fan 'e film wol tinke koene dat der inkeld troch Amerikanen fochten waard, en dat de Maleizyske troepen tsjinnen "as neat oars as bussjauffeurs om se werom nei de basis te bringen." Yn Pakistan liet generaal Pervez Musharraf witte dat de Amerikanen befrijd wiene troch it Pakistaanske Leger en troch nimmen oars.
Fierders wurdt yn Black Hawk Down de saneamde Mogadishu Mile sterk dramatisearre. Dat wie it foarfal wêrby't net foar alle Amerikaanske rangers en kommando's romte wie yn it ûntsettingskonfoai, sadat sommigen drave moasten. Yn 'e film moatte de mannen it hiele stik drave fan it plak dêr't de earste helikopter delstoart wie nei it Stadion fan Mogadisjû, dat de basis fan 'e blauhelmen wie. Yn it echt wiene it yn it foarste plak net inkeld guon rangers en kommando's dy't geandefoets moasten, mar ek soldaten fan 'e Amerikaanske 10e Berchdifyzje dy't harren plakken ôfstien hiene oan ferwûnen. Oard hoegden se sa net hielendal nei it Stadion ta, mar inkeld nei in rendez-vouspunt op inkele stedsblokken ôfstân dêr't se oppikt waarden troch Pakistaanske tanks en pânserfiertugen fan 'e 10e Berchdifyzje. En trêd draafden se net, mar rûnen se it grutste part fan it ein.
Untfangst
Black Hawk Down ûntfong oer it algemien positive resinsjes fan 'e filmkritisy. It Britske tydskrift Empire omskreau de film as "ambisjeus, wielderich útbylde en spannend" en as "in oarlochsfilm dy't it oandoar om it sjenre op 'e kop te setten." Yn 'e Amerikaanske krante USA Today skreau Mike Clark: "Black Hawk Down ferhearliket it wiere profesjonalisme fan 'e Amerikaanske karkloft Delta Force – sels yn 'e ûnfoarsjoene ramp dy't de Slach om Mogadisjû yn 1993 wie." Ek priizge er de rezjy fan Scott: "de yn-'e-kunde-komme-mei-karakterisearrings, dy't standert binne yn oarlochsfilms, binne minimalisearre. Hoewol't guon dat as in tekoartkomming sjen meie, is it eins in ferbettering."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hie Black Hawk Down in goedkarringspersintaazje fan 76%, basearre op 171 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Hoewol't der net folle karakterûntwikkeling of kulturele empaty yn sit, is [de film] in oangripende, hertslachopjeiende portrettearring fan oarloch, úttild [boppe soartgelikense films] troch Ridley Scott syn manjefike technyske feardichheden." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behelle Black Hawk Down in goedkarringspersintaazje fan 74%, basearre op 33 resinsjes.
Opbringst
Black Hawk Down brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $108,6 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $64,4 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $173 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $110,5 miljoen betsjut dat in winst fan $62,5 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie de film in beskieden kommersjeel súkses.
Prizen
Yn 2002 waard Black Hawk Down by de Oscars nominearre foar prizen yn fjouwer kategoryen, wêrûnder bêste rezjy (Ridley Scott) en bêste kamerarezjy (Sławomir Idziak). De film wûn twa Oscars, foar bêste filmmontaazje (Pietro Scalia) en bêste lûdsmixing (Michael Minkler, Myron Nettinga en Chris Munro). By de BAFTA's, de wichtichste Britske filmprizen, waard de film nominearre yn 'e kategoryen bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje en bêste lûdsmixing. Black Hawk Down waard ek nominearre foar MTV Movie Awards foar bêste film en bêste aksjesêne, de Teen Choice Awards foar favorite aksjedramafilm en favorite akteur yn in aksjedramafilm (Josh Hartnett), en de Saturn Award foar bêste aksjefilm/aventoerefilm/skrillerfilm.
Ilse Koch
Ilse Koch (berne Köhler; Dresden, 22 septimber 1906 – Aichach, 1 septimber 1967) wie de oare helte fan SS-kolonel Karl Koch, dy't yn de Twadde Wrâldoarloch kommandant wie fan de konsintraasjekampen Buchenwald (1937-1941) en Majdanek (1941-1943).
Jonkheid
Koch wie in dochter fan in fabryksfoarman. Se stie bekend as in freonlik en lokkich bern yn har legere skoallejierren. Mei 15 jier begûn se in oplieding boekhâlden. Letter gie se oan 't wurk as sikretaresse fan in boekhâlder.
Oarlochsmisdieden
Yn 1932 waard se lid fan de Nazypartij. Troch freonen yn de SA en de SS moete se Karl Otto Koch yn 1934 oan wa't se twa jier letter boaske. Yn 1936 waard se beweitster en sekretaresse yn Sachsenhausen dêr't Koch doe kommandant wie. Yn 1937 kreeg Karl de opdracht om Buchenwald bouwe te litten, Ilse ferhuze mei en it pear kaam te wenjen yn in lúkse filla krekt bûten it kamp dêr't ek oare SS-ofsieren har' huzen hiene.
Hoewol't Koch gjin offisjele funksje beklaaide yn it kamp bemuoide se har stadichoan mear mei it wurk fan har man. Yn Buchenwald joegen de finzenen har de bynamme "Die Hexe von Buchenwald" ('De heks fan Buchenwald'), út reden fan har sadistyske bûtensprongen. Sa ried se faak op 't hynder troch it kamp om willekeurige finzenen de swipe deroer te lizzen.
Koch wie berucht om it sammeljen fan stikken hûd fan troch har útsochte en yn opdracht fan har fermoarde finzenen dy't opfallende tatûaazjes hiene. Dat barde sa't it hiet om kampdokter Erich Wagner te helpen by syn dissertaasje oer it ferbân tusken kriminaliteit en it hawwen fan tatûaazjes.
Yn 1940 liet Koch in sporthal foar harsels sette dy't goed 250.000 ryksmark koste, jild dat foar it grutste part stellen wie fan de finzenen. Yn 1941 waard Karl Otto Koch oerpleatst nei Lublin om mei helpen oan de stichting fan Majdanek. Ilse bleau yn Buchenwald oant 24 augustus 1943. Doe waarden sy en har man arrestearre fanwegen Josias von Waldeck-Pyrmont, SS- en plysjesjef foar Weimar, dy't it heechste tafersjoch oer Buchenwald hie. De oanklachten tsjin de Kochs wiene persoanlike ferriking, it fertsjustermoanjen fan jild en it deadwaan fan finzenen om tsjûgeferklearrings foar te kommen. Erich Koch krige de deastraf en waard in wike foar de befrijding fan it kamp fusillearre.
Nei de befrijding fûnen de Amerikaanske militêren ek lampekappen makke fan minsklike hûd yn har húsboel en ek twa 'ferskronfele hollen', al die letter bliken dat dy út in museum kamen. Letter is wol ûntkend dat de lampekappen fan minskehûd makke wiene, it soe geitelear west hawwe.
Koepeltsjerke (Berltsum)
De Koepeltsjerke is ien fan de twa tsjerkegebouwen fan de protestanske gemeente yn Berlikum.
Ilse Koch
Oarlochsmisdieden
Lang om let die se harsels te koart troch ophinging yn in finzenis yn Aichach op 1 septimber 1967. Sy wie doe 60 jier.
Priveelibben
Karl en Ilse Koch hiene twa soannen, wêrfan't ien him nei de kriich tekoart die. Har soan Uwe, by har oanset troch in ûnbekende yn de finzenis fan Aichach dêr't se har straf útsitte moast, waard fuortendaliks nei syn berte by har weihelle. Earst doe't Uwe Köhler 19 jier wie wist er wa't syn mem wie. Ilse Koch hie, yn alle gefallen by ôfwêzigens fan har man, ferhâldingen mei mear as ien SS-ofsier.
Film
Yn 1975 ferskynde der yn Amearika in film mei de titel Ilsa, She Wolf of the SS, oer in kampkommandante dy't sadistyske eksperiminten op finzenen útfierde. Dat personaazje wie (licht) basearre op Koch. De film krige trije ferfolgen: Ilsa, Harem Keeper of the Oil Sheiks (1976), Ilsa, the Wicked Warden (1977) en Ilsa, the Tigress of Siberia (1977). It titelpersonaazje waard yn alle dielen spile troch de Amerikaanske aktrise Dyanne Thorne.
Koepeltsjerke (Berltsum)
Skiednis
Yn de koepel fan de tsjerke is in koloanje marflearmûzen oanwêzich.
Ynterieur
thumb|left|250px|Stien mei it Laam Gods In grut part fan de ynrjochting datearret fan de tiid doe't de Koepeltsjerke boud is. Dat jildt foar de preekstoel mei klankboerd en doophek, twa hearebanken en it siichportaal. De preekstoel yn katederfoarmige kúp is útfierd yn Louis XVI-styl, mar de fersiertrant út de tiid dêrfoar tsjutte de fjouwer seizoenen oan mei ûnder oare lânbougewaaksen en fruit. De wize fan útbyldzjen fan de groei fan in appel sil grif te krijen hawwe mei de soad hofkers (fruittelers), dy 't hjir yn de 18e en 19e iuw in bestean fûnen. Yn it Gardeniersmuseum yn it doarp wurdt hjiroer mear ynformaasje jûn.
Oarspronklik stiene de hearebanken yn de súdwestlike hoeke fan de tsjerke, tsjintwurdich oan de noardlike kant. By it oargel hinget in betinkingsboerd mei ôfbylden fan de âlde en nije tsjerke en wichtige data fan de âlde tsjerke. In tal gevelstiennen binne nei de restauraasje yn de jierren 1970 byinoar brocht en by de yngong fan de tsjerke yn de muorre mitsele. Dêrûnder is ek in stien mei it Laam Gods te sjen.
Nei de ôfbraak fan de sealtektoer koe allinnich de lytse klok wer yn de klokkestoel fan de nije tsjerke hongen wurde. Jitter wie Wilhelm Wegenwart en de klok hat as râneskrift: ''Mensche als gi hoert des klockx geslach, Denckt op stervensdach. Wilhem Wege – wart goet mi int iaer 1593.De 1,9 ton swiere klok út 1663, dy't yn Ljouwert troch Jurjen Balthasar getten wie, passe der net mear yn en waard yn 1798 foar 1200 gûne nei Mannheim ferkocht, dêr't de klok noch jimmeroan yn de Konkordienkirche'' hinget. Dêr stiet op te lêzen: De wonder groote naeme mijn is de musyck der engelyn en de als my reakt de bengel myn soo geve ick myn geluijt daeryn. .
Oargel
It oargel is yn 1780 boud troch de Eastenriker Johannes Mittenreither. Willem Hardorff wreide it ynstrumint yn 1854 út mei in boppewurk. Yn 1894, 1929 en 1949 fierden ferskillende oargelbedriuwen mear feroarings út. Oargelmakkerij Reil út Heerde brocht it oargel yn 1980 werom yn de âlde steat, fral ek om't fan Mittenreither net in soad orizjineel wurk oerbleaun is. Ek it front is wer yn âlde kleuren werom brocht. It ienmanualige oargel mei oanhongen pedaal besit fjirtjin registers en waard foar it lêst yn 2015-2016 troch Reil restaurearre.
Fokker F.XXXVI
thumb|275px|Fokker F.XXXVI (1934) De Fokker F.XXXVI (as Fokker F.36) wie in troch Fokker yn de jierren tritich ûntwurpen en boude passazjiersfleanmasine. De F.XXXVI wie in fjouwermotorige heechdekker. De masine koe maksimaal 32 passazjiers (+ 4 man personiel) meinimme. Der waard ien fan makke, PH-AJA "Arend", foar de KLM. De F.XXXVI wie de grutste fleanmasine fan Fokker fan foar de oarloch..
Skiednis
Der waard mar ien F.XXXVI makke, de PH-AJA "Arend", foar de KLM. Om reden fan de lúkse ynrjochting krige it tastel de bynamme 'Fleanend Hotel'. De F.XXXVI waard op de tradisjonele Fokkerwize boud, mei in houten frame beklaaid mei kanvas en sûnder ynklapber lâningstsjellen. Troch it fêsthâlden oan dat konsept ferlear Fokker syn liedende rol yn de bou fan ferkearsfleanmasines. De grutste konkurrint fan dit tastel wie de folle modernere fan aluminium makke Douglas DC-2. De F.XXXVI wie ornearre foar tsjinst op de Amsterdam-Batavia-line fan de KLM, dy't nettsjinsteande de krisis fan de jierren tritich in enoarm súkses blykte. KLM-direkteur Albert Plesman hie op 6 juny 1932 it earste oerlis oer de F.XXXVI mei Anthony Fokker, en yn septimber beloofde er seis F.XXXVI's te keapjen, mar dat stie net op papier. Plesman keas lykwols dochs foar de Douglas DC-2. De DC-2's waarden wol by Fokker yn elkoar set.
De Sweedske AB Aerotransport (ABA) wie bot ynteresearre yn it konsept fan de F.XXXVI, mar fûn it fleantúch fierste te grut. ABA hie leaver yn lytser fjouwermotorch tastel, dat se op har Jeropeeske brûke woe. Dêrom waard op grûn fan itselde ûntwerp de Fokker F.XXII ûntwikkele mei in kapasiteit fan 22 passazjiers.
Tsjinstperioade
De F.XXXVI krige op 27 augustus 1934 syn loftweardichheidssertifikaat en kaam op 27 maart 1935 yn tsjinst, mar waard net ynset op Nederlânsk-Ynje. De "Arend" fleach faak op de line Londen - Berlyn oer Skiphol en ferfierde simmerdeis deitoeristen fan Skiphol nei it eilân Teksel. Ek is de masine ferhierd west oan de Frânske loftfeartmaatskippij SFTA Air Tropique.
Mei twa Fokker F.XXII's waard de F.XXXVI koart foar it útbrekken fan de Twadde Wrâldoarloch ferkocht oan Scottish Aviation en krige de registraasje G-AFZR. It wie de bedoeling de trije fleantugen yn te sette op de nachtline Edinburgh-Glasgow-Londen, mar dat gie net troch út reden fan de oarloch. Ynstee waarden de tastellen brûkt as fleanende klaslokalen yn tsjinst fan de Royal Air Force-oplieding foar navigators.
Op 21 maaie 1940 kresjte de F.XXXVI by de take-off fanôf Glasgow Prestwick Airport. Der wiene gjin ferwûnen, mar it tastel wie net mear te meitsjen.
Fritz Klein
Libben en wurk
Klein waard berne yn Roemenië, yn it plak Feketehalom, dat no Kodlea hjit en doetiids by de dûbelmonarchy Eastenryk-Hongarije behearde. Hy gie yn militêre tsjisnt yn Roemenië en studearre dêrnei genêskunde. Nei de Earste Wrâldoarloch makke er dy stúdzje dien yn Boedapest. Klein festige him as dokter yn Zevenburgen (Transsylvaanje). Hy waard al betiid lid fan de NSDAP en lang om let sleat er him yn maaie 1943 by de waffen-SS oan en waard nei Joegoslaavje stjoerd.
Op 15 desimber 1943 kaam er yn it konsintraasjekamp Auschwitz, dêr't er oan 'e gong gie as dokter yn it frouljuskamp fan Birkenau. Dêrnei wurke er as dokter yn it sigeunerkamp. Hy wie ek mear as ien kear belutsen by de "Selektionen" fan nij arrivearre finzenen. Desimber 1944 waard er oerpleatst nei it kamp Neuengamme en dêrnei yn jannewaris 1945 nei Bergen-Belsen stjoerd. Dêr waard er by de befrijding fan it kamp yn april 1945 troch de Britten fêstset. By it Bergen-Belsen-proses ferdigene Klein himsels.
Yn it proses waard him frege hoe't er syn hannelingen yn de kampen ferienigje kind hie mei syn dokterwêzen. Klein ferklearre doe: ''Fanwege de eed fan Hippokrates moat ik in ûntstutsen appendiks út it minsklik lichem snije. De Joaden binne de ûntstutsen appendiks fan it minskdom. Dêrom snij ik se derút.''
Im Britsk militêr gerjocht yn Lüneburg fûn him skuldich en feroardiele him ta de dea. Hy waard dêrnei ophongen troch de Britske beul Albert Pierrepoint yn de finzenis fan Hamelen.
Touchstone Pictures
Touchstone Pictures is in Amerikaansk filmdistribúsjebedriuw dat eigendom is fan The Walt Disney Company. It is binnen it Disney-concern ûnderbrocht by Walt Disney Studios Motion Pictures, in ûnderdiel fan The Walt Disney Studios, dy't wer hearre ta de difyzje Walt Disney Studio Entertainment. It bedriuw waard yn 1984 oprjochte troch de doetiidske algemien direkteur fan The Walt Disney Company, Ron W. Miller, ûnder de namme Touchstone Films. Touchstone fersoarget de distribúsje fan films produsearre troch Walt Disney Pictures dy't mear op folwoeksenen rjochte binne as op bern. Fan 1984 oant 2011 wie Touchstone ek aktyf as in filmstudio en produsearre it eigen films.
Skiednis
Walt Disney Pictures hie tsjin 'e 1980-er jierren it imago krigen in filmstudio te wêzen dy't inkeld bernefilms en famyljefilms produsearre. Sadwaande diene Disney-films dy't rjochte wiene op in folwoeksen publyk it yn 'e bioskopen minder goed as ferwachte: in oansjenlik diel fan 'e doelgroep skreau sokke films ôf poer om't de merknamme Disney deroan ferbûn wie. Films dy't dêrûnder te lijen hiene, wiene bgl. de science fictionfilms The Black Hole (1979) en Tron (1982), de horrorfilm The Watcher in the Woods (1982) en de skriller Night Crossing (1982). Troch ôffallend bioskoopbesyk litte Disney yn 1982 allinne al in ferlies fan mear as $27 miljoen, wylst yn 't foar ynskatten wie dat benammen Tron in súkses wurde koe fan mooglik itselde nivo as Star Wars.