cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Napoleon Bonaparte
Napoleon Bonaparte waard berne yn Ajaccio op it eilân Korsika en stamme út in laach fan patrisjers. Hy gong yn it leger en waard op 1785 artilleryluitnant. By it belis fan Toulon ûnderskiede hy him en waard brigadegeneraal (1794). Yn oktober 1795 krige hy opdracht fan de Konvinsje om in royalistyske opstân del te slaan by Parys. Dat die er mei súkses en yn maart 1796 waard er befoardere ta de rang fan oerbefelhawwer fan it leger dat tsjin Itaalje fjochtsje moast. Yn Itaalje helle hy grutte súksessen; yn 1797 waard de foar Frankryk geunstige Frede fan Campoformio sletten. In dêrop folgjende ekspedysje fan him tsjin Egypte mislearre lykwols; op 1 augustus 1798 waard de Frânske float by Aboekir troch Nelson ferneatige. By it útbrekken fan de Twadde Koalisjekriich kearde Napoleon werom nei Frankryk. Troch de steatsgreep fan 9 novimber 1799 brocht hy it Directoire-regear ten fal. Yn de nije regearing waard Napoleon earste konsul foar 10 jier en wie doe feitlik autokraat.
Yn de rin fan krekt mear as 10 jier bemachtige er de kontrôle oar it grutste part fan west en sintraal Jeropa troch oerweldiging en troch ferdraggen te sluten, oant syn nederlaach yn de Slach by Leipzig yn oktober 1813. In pear moanne letter waard er ôfset en finzen set op it eilân Elba. In 10 moanne letter kaam er wer oan de macht, dizze tiid stiet bekend as de Hûndert Dagen. Hy waard úteinlik ferslein yn de Slach by Waterloo yn Belgje op 18 juny 1815. Koart dêrnei waard er opnij finzen naam troch de Ingelsen en waard der ferballe nei it eilân Sint-Helena, dêr't er yn 1821 stoarn is.
Youssef Idilbi
Youssef Sjoerd Idilbi (Drachten, 7 maaie 1976 – Amsterdam, 15 maaie 2008) wie in Frysk akteur, dy't foar in part fan Palestynsk komôf wie.
Youssef Idilbi waard berne as soan fan in Palestynske heit en in Fryske mem.
Idilbi wie te sjen yn de RTL 4-searje Westenwind as Abdullah Yildirim. Letter wie Idilbi te sjen yn de Yorin-soapsearje Onderweg naar Morgen en yn Dankert & Dankert en yn de ferskate teaterstikken, wêrûnder Kater, Liefde is kouder dan de dood en IS.MAN (skreaun en regissearre troch Adelheid Roosen). Yn 2005 wurke Idilbi mei as akteur yn de rol fan Chris yn de Tryater-produksje 'De op & delgong fan Lytse Fügel'.
Idilbi folge yn Grins de teateroplieding en studearre ôf oan de Amsterdamske Hegeskoalle foar de Keunsten.
Youssef Idilbi die himsels mei 32 jier tekoart troch fan it dak fan de Teaterskoalle oan de Jodenbreestraat yn Amsterdam te springen.
Willem H. Bouricius van Idema
Soan fan Martinus van Idema en Agnes Bouricius van Schopia. Tusken 1821 - 1827 foar de gritenij Aenjewier en fan 1831 - 1850 foar It Hearrenfean.
Joadske jiertelling
De joadske jiertelling rekkent fan it jier ôf wêrfan it joadendom oannimt dat de skepping fan de wrâld bard wêze moat.
Stamboeknûmer (NSB)
thumb|250px|Musserts NSB-lidmaatskipskaart mei stamboeknûmer 1|alt= It Stamboeknûmer wie it nûmer dêr't leden fan de NSB mei ynskreaun waarden yn de lede-administraasje.
Joadske jiertelling
It joadske jier 5768 komt sadwaande oerien mei it algemiene of Gregoriaanske jier (sep./okt., tishrei) 2007 - 2008.
Stamboeknûmer (NSB)
De NSB is 14 desimber 1931 oprjochte troch Anton Mussert en Cornelis van Geelkerken. De leden krigen neffens folchoarder fan oanmelding in nûmer yn de lede-administraasje: it stamboeknûmer. Mussert krige fansels nûmer 1 tawiisd en Van Geelkerken hie nûmer 2. Hoe leger it nûmer, nammerste langer wie de drager derfan lid fan de NSB. Dat feit spile in rol by de status fan in lid ûnder de oanhingers fan de NSB. De earste 1000 NSB-leden hiene it foarrjocht om altyd, sûnder ôfspraak, by Mussert yn syn wurkkeamer op it NSB-haadkertier oan de Utertske Maliebaan 35 ynrinne te meien om saken mei him te besprekken.
Joadske jiertelling
Yn it joadendom hantearret men de moannekalinder. In moannemoanne duorret 29,5 dagen wêrby't de iene moanne 29 en de oare moanne wer 30 dagen duorret. Omdat der 12 joadske moannen binne komt men hjirtroch út op 354 dagen oftewol men rint 11 dagen efter op de sinnekalinder.
Dat wurdt oplost troch yn in hieltyd weromkommende perioade fan 19 jier sân kear in skrikkelmoanne ta te foegjen en wol yn it 3e, 6e, 8e, 11e, 14e, 17e en 19e jier. Dizze skrikkelmoanne hat yn de regel 30 dagen (op ien nei dy't 29 dagen telt) sadat nei 19 jier alles wer lykop rint mei de sinnekalinder. De namme fan de skrikkelmoanne is twadde adar of koartwei adar 2.
Stamboeknûmer (NSB)
Stikmannich feneamde NSB'ers mei har stamboeknûmer:
Joadske jiertelling
It nije jier begjint op Rosj Hasjana, in wichtige twadaachske perioade fan gebed en ynkear, dy't yn septimber of oktober fan de Gregoriaanske kalinder falt.
Keppeling om utens
تقويم يهودي fa:تقویم عبری Calendrier hébreu Joodse jaartelling Calendário hebraico
Wjerskynflinters
thumb|[[Lytse Wjerskynflinter.]] De Wjerskynflinters (Apatura) is in skaai yn de famylje fan de Aureliaflinters (Nymphalidae).
Wjerskynflinters libje yn bosken. De flinters wurde sa neamd omdat se as it ware wjerskine. In prachtige blauwe glâns komt op jo ta at jo de flinter sjogge. De rûpen falle folle minder gau op. Hja hawwe goeie skutkleuren. De rûpen oerwinterje as healwaaks rûpen.
Toulûken op de Olympyske Simmerspullen 1908
De Olympyske Simmerspullen 1908, ek wol de IVe Olympiade neamd waarden yn 1908 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It toulûken waard hâlden yn it White City Stadium.
White City Stadium
It White City Stadium waard yn 1907 boud foar de Olympyske Simmerspullen yn 1908. It hie doe plak foar 93.000 taskôgers. It hie in Atletykbaan fan 536,44 m in baanhurdfytsbaan fan 660 meter in Swimbad fan 100 meter mei in dûktoer. De oarspronklike atletykbaan hat tsjinst dien oant 1914. Yn 1927 is de atletykbaan fuorthelle en ynsiedde mei gêrs om plak te meitsjen foar wynhûndraverijen. Yn 1985 is it White City Stadium ôfbrutsen om plak te meitsjen foar de gebouwen fan in tillefyzjestjoerder.
Daniël de Blocq van Scheltinga (1835-1878)
Soan fan Hans Willem de Blocq van Scheltinga en Petronella Adriana Bienema. Troude op 28 febrewaris 1867 yn Oentsjerk mei Tryntsje Looxma (1844-1907) en krige mei har ien dochter: Berendina Johanna de Blocq van Scheltinga ( 1875 - 1936 ).
Devon Aoki
thumb|right|Devon Aoki Devon Edwenna Aoki (New York City, 10 augustus 1982) is in Amerikaansk aktrise en model fan mingd Ingelsk-Dútsk-Japansk etnysk komôf.
Har heit Rocky Aoki is in eardere Olympysk wrakseler, har mem Pamela Hilburger in juwelier. Har heit waard nei syn sportkarriêre eigner fan de Benihana Steakhouse-keatling.
Doe't Aoki trettjin wie, waard se model. Hja makke yn 2003 har filmdebút.
Persoanlik
Aoki wennet allinne yn Los Angeles en hâld har priveelibben meast stil. Sy hat niget oan dichtsjen, spilet drums en hat twa slangen as hûsdier. Yn 2006 begûn Aoki's heit, Hiroaki Aoki, in rjochtssaak tsjin fjouwer fan syn sân bern om't hy tocht dat sy de troch him stifte bedriuwen oer nimme woene. Devon, dy't neat te krijen hat mei it famyljebedriuw, wie dêr net by. Har healbroer, Steve Aoki, is DJ yn Los Angeles en de oprjochter fan Dim Mak Records. Aoki hat trije susters —Ellie, Grace, en Echo— en trije broers —Kyle, Kevin, en Cole Price.
Libramont
Libramont is it haadplak en in dielgemeente fan de Belgyske gemeente Libramont-Chevigny. Libramont-Chevigny leit yn de provinsje Lúksemboarch. thumb|272px|De Hillich Herttsjerke (1975) yn Libramont. thumb|272px|Stasjon Libramont om 1900 hinne. Libramont hat in treinstasjon. De NMBS hat it spoar nei Bastenaken opheft yn 2003; yn 't plak dêrfoar is in busline kaam. Der kin noch wol mei de trein reizge wurde rjochting Dinant en Virton.
Libramont hat it Keltemuseum dat yn in eardere pastorij ûnderbrocht is.
Jaring Walta
Jaring Douwes Walta (Westhim, 12 maart 1887 - Wytgaard, 19 novimber 1971), wie in keunstskilder út Wytgaard. Hy is de heit fan Meinte Walta.
Libben en wurk
Waard berne as soan fan frachtrider Douwe Walta en Afke Nijholt. Hy waard al jong hûsskilder en makke dyn it earstoan fervekwasten en bussen skjin foar syn baas. Nei syn trouwen kaam er mei syn frou Berber Rypma yn 1910 nei Wytgaard. Hy hie oan de Buorren in ferverssaak en lak- en spuitynrjochting. Boppedat wie er skearbaas en ferkocht er sigaren. Walta hie in grutte leafde foar de natoer en foar muzyk en lies in soad. Letter krige er aardichheid yn it keunstskilderjen en naam er tekenlessen oan de jûnsskoalle yn Ljouwert.
Tegearre mei syn ferneamde omke Germ Rypma kopiearre er doeken fan ferneamde masters yn museums en makke kontakt mei oare skilders as Andries van der Sloot, Gerrit Benner en Hans van der Schaaf. Ek hie er kontakten mei skriuwers as Douwe Kiestra, Reinder Brolsma en S. Sipma. Hy skildere meast yn oaljeferve.
Syn wurk bestie út stillibbens, lânskippen en portretten, wêryn er besocht om it karakter fan de minsk te treffen. Hy makke hieltiten mear namme, mar bleau beskieden en woe net graach yn de oandacht stean.
Yn 1956 hie er mei syn soan Meinte in útstalling yn it Keunstsintrum Prinsetún yn Ljouwert Twee generaties Walta. Yn 1972, in jier nei syn ferstjerren, die ek pakesizzer Klaas mei oan Drie generaties Walta, ek yn de Prinsetún.
Walta wie lid fan it Boun fan Fryske Keunstners. Hy stoar yn de âldens fan 84 jier yn 1971.
Grutte Oseaan
thumb|right|260px|Hichtekaart fan de oseaanboaiem thumb|right|260px|Deunby [[Nij-Seelân hat de oseaanboaiem grimmitige foarmen]] thumb|right|260px|De opgeande sinne boppe de Stille Oseaan
De Grutte Oseaan, Stille Oseaan of Pasifyske Oseaan, eartiids Stille Súdsee neamd, is in wrâldsee dy't tusken East-Aazje, Noard- en Súd-Amearika en Austraalje leit. De oseaan grinzet yn it noarden oan de Noardlike Iissee en yn it suden oan de Súdlike Oseaan. De Stille Oseaan is de grutste oseaan op ierde. Dy beslacht in oerflak fan 165,2 miljoen km², koartsein 32% fan it ierdoerflak; mei de seeën om de Stille Oseaan hinne beslacht de wettermassa 35% fan it ierdoerflak.
Geografy
De neikommende lannen lizze yn dizze oseaan:
Wetter
De temperatoeren fan it wetter yn 'e Stille Oseaan lizze om de 0 °C yn 'e poalgebieten oant sa'n 29 °C by de evener hinne. De sâltens fan it wetter is op alle poalhichten oars. It wetter by de evener is minder sâlt as op oare plakken, fanwege tefolle ekwatoriale presipitaasje. Om de poalen is it wetter net sa sâlt, omdat dêr net folle ferdamping fan it seewetter is. De streamrjochting fan it wetter fan de Stille Oseaan rint oer it generaal mei de wizers fan de klok mei op it noardlik healrûn, op it súdlike healrûn krekt oarsom.
Klimaat
Allinnich de lannen dy't fier fan de oseaan ôf lizze hawwe gjin ynfloeden fan it Stille Oseaanklimaat. Binnen it oseaangebiet binne der fiif skiften fan klimaatgebieten:
De mylde westlike sône wurdt, yn it noarden en it suden, skaaimerkt troch dúdlike seizoensferskillen wat de temperatoer oanbelanget. Deunby de evener, dêr't de measte eilannen lizze, waait in passaatwyn dy't it hiele jier foar in ridlik konstakte temperatoer (21 - 27 °C) noed stiet.
It moessongebiet leit yn 'e westlike Stille Oseaan tusken Japan en Austraalje yn. Skaaimerk fan dat klimaatgebiet is de wyn dy't winterdeis fan it kontinintale binnenlân nei de oseaan waait en simmerdeis de oare kant op waait. De measte tyfoans komme foar yn it gebiet tusken Japan, de sintrale Filipinen en eastlik Mikroneezje.
Der binne twa wichtige stiltegordels yn de oseaan, ien by de westkust fan Midden-Amearika en de oare by de evener yn de westlike Stille Oseaan. Beide gebieten binne bekend om de wiete loften en stadige winen út alle rjochtingen wei.
Geology
De Andesytline foarmet de wichtichste regionale swette yn de Grutte Oseaan. It skiedet it djippere stollingsstiente fan it sintrale Pasifyske bekken fan de kontinintale gebieten mei soerhâldend stollingsstiente dy't foar in part ûnder it wetter leit.
Basilica of Saint Mary (Minneapolis)
De Basilyk fan de Hillige Marije (Ingelsk: Basilica of Saint Mary) is in tsjerkegebou yn Minneapolis yn de Amearikaanske steat Minnesota. De tsjerke is de ko-katedraal fan it roomske bisdom Saint Paul-Minneapolis, wêrfan't de Pauluskatedraal yn Saint Paul is.
Skiednis
De hjoeddeiske basilyk ferfong in earder tsjerkegebou, dy't oan de ûnbeflekte ûntfinzenis wijd wie. Dy waard oarspronklik boud yn 1871 en stie oan de 3rd Street en 3rd Avenue North. De groei fan de stêd liede oan it begjin fan de 20e iuw ta de plannen foar de bou fan in nije tsjerke. Foar de bou fan de nije tsjerke joech Lawrence S. Donaldson yn 1905 in lape grûn oan de Hennepin Avenue by Loring Park. De Frânsk-Amearikaanske arsjitekt Emmanuel Louis Masqueray, dy't likernôch tagelyk de Sint-Pauluskatedraal yn Saint Paul ûntwurp, krige ek de opdracht it Beaux-Arts ûntwerp foar de nijbou yn Minneapolis te leverjen. It tariedend wurk sette yn 1907 útein en op 31 maaie 1908 waard de earste stien lein foar de nijbou yn it ramt fan in plechtichheid dy't troch 30.000 katoliken, 20 biskoppen en 300 preesters bywenne waard.
De tsjerke waard op 31 maaie 1914 foar it earst brûkt, mar oant 1921 bleau de tsjerke de âlde namme fan de Unbeflekte Untfinzenis te dragen. Oant 1925 waard der noch wurke oan de foltôging fan it ynterieur. Paus Pius XI ferliende de basilyk yn 1926 as earste fan de Feriene Steaten de status fan basilica minor. Yn 1975 waard it gebou tafoege oan it National Register of Historic Places.
Nei wetterskea yn de jierren 1980 waard de tsjerke yn de jierren 1990 renovearre en it koper fan it dak ferfongen.
Basilica Block Party
Sûnt 1995 wurdt alle jierren it muzykfestival Basilica Block Party organisearre. De ynkomsten fan it festival, dat twa dagen duorret, komme it ûnderhâld fan de katedraal en minsken yn need ta.
Unbesmodzge Untfinzenis fan de Jongfaam Marije
De Unbesmodzge Untfinzenis (Latyn: Immaculata conceptio, Nederlânsk: Onbevlekte ontvangenis) is de roomsk-katolike lear dat de jongfaam Marije fan it momint ôf dat se ferwekt waard (dus noch foar har berte), frij fan sûnde wie.
Basilica of Saint Mary (Minneapolis)
Oargel
It oargel waard yn 1949 troch de oargelbouwer Wicks Organ Co boud. It oargel besit 80 registers op fiif manualen en pedaal. Yn 2006 krige it oargel by in reoganisaasje nije elektryske traktueren en in nije spyltafel.
Unbesmodzge Untfinzenis fan de Jongfaam Marije
De feestdei fan it feest fan de ûnbesmodzge ûntfinzenis is op 8 desimber fêststeld, njoggen moanne foar it âldere feest fan de Berte fan Marije. As dy datum op in advintssnein falt skood de dei op nei 9 desimber. Yn in soad katolike lannen is it in frije dei.
Oare tsjerken
De protestantske tsjerken wize de ûnbesmodzge ûntfinzenis ôf mei in ferwizing nei Bibelteksten dat allinne Jezus sûnder sûnde wie. Ek de otterdokske tsjerken diele de katolike lear fan de ûnbesmodzge ûntfinzenis net.
Ikonografy
De foarstelling fan Maria Immaculata yn de keunst toant yn 'e regel in steande Marije sûnder it bern Jezus en meastentiids op in moannesikkel en op wolken, fakentiden ek noch op in wrâldbol mei in slang, it Bibelske symboal fan de sûnde. De holle fan Marije wurdt omfieme mei in krâns fan, yn 'e regel tolve, stjerren. Dêrnjonken wurde op skilderijen fakentiden ek roazen of leeljes ôfbylde.
De keunstsinnigens fan de Maria Immaculata berikte in hichtepunt yn de Spaanske Gouden Iuw mei keunstwurken fan û.o. Bartolomé Esteban Murillo, José Antolínez, Jusepe de Ribera, Zurbarán, Juan Carreño de Miranda, Francisco Rizi en Mateo Cerezo.
Fryske trochrinner
Skiednis
Om 1875 waard de Fryske trochrinner ûntwikkele út oant dan gongbere houten redens. Om 1900 begûn de Fryske trochrinner populêr te wurden, oant yn 1945 de namme Fryske trochrinners min-ofte-mear synonym stiene foar houten redens.
Tsjintwurdich binne der moderne, keunststof farianten op de âlde Fryske trochrinner dy't Zandstra's of Easy gliders neamd wurde.
Hark Olufs
Hark Olufs (Nebel (Amrum), 17 of 19 july 1708 - dêre, 13 oktober 1754) wie in Noardfrysk seeman.
Libben
Hark Olufs waard berne as soan fan seekaptein Oluf Jensen op 17 as 19 july 1708 op it Noard-Fryske eilân Amrum, dat doe by Denemark hearde. Yn 1721 waard er seeman op de Hoffnung, ien fan syn heite skippen.
Op in reis fan Nantes nei Hamburch yn 1724, waard it skip oermastere troch Algerynske piraten; Hark en twa neven waarden gizele. Olaf’s famylje koe it hege bedrach oan losjild dat de slavehannelers easken net op it kleed bringe. Omdat it skip ûnder Hamboarchske flagge fear, krige de famylje nul op it rekest by in it fersyk om in liening by it slavernijfûns fan it Keninkryk Denemark. Dat hie fan gefolgen dat Olufs ferkocht waard op de slavemerk fan Algiers. Fan 1724 oant 1727/28 wie er lakei fan de Bey fan Konstantine yn Algerije, by wa’t er opklom ta skathâlder. Tusken 1728 en 1732 waard er kommandant fan de liifwacht.
American Fantasy (tydskrift)
American Fantasy wie yn 'e 1980-er jierren in Amerikaansk tydskrift dêr't fiksje fan 'e sjenres fantasy en horror yn publisearre waard. It tydskrift wie in amateurútjefte dy't printe waard op papier fan US Letter-formaat, en byinoar holden waard troch in pear nytsjes yn 'e midden. Nettsjinsteande dat wie it ynhâldlik fan hege kwaliteit. It waard útjûn troch Robert T. Garcia en syn frou Nancy, fanút harren wente yn Woodstock yn 'e Amerikaanske steat Illinois. American Fantasy kaam likernôch ienris yn it fearnsjier út.
Hark Olufs
Libben
Dan yn 1732 waard er befelhawwer (Agha ed-Deira) fan de pleatslike kavalry. Hy die mei oan de ferôvering fan Tunis troch it Algerynske leger yn 1735 en as beleanning dêrfoar waard er op 31 oktober 1735 frijlitten en by steat steld om werom nei Amrum te gean. Yn 1747 publisearre er in autobiografy yn it Deensk dy’t yn 1751 oerset waard yn it Dútsk. Hark Olufs stoar op 13 oktober 1754 yn Süddorf op Amrum. Syn grêfstien is noch oanwêzich op it tsjerkhôf fan Nebel.
American Fantasy (tydskrift)
Skiednis
De earste edysje fan American Fantasy ferskynde yn febrewaris 1982, fan 'e hân Robert T. Garcia allinnich. Dêryn wiene benammen resinsjes opnommen fan literêre útjeften op it mêd fan fantasy en horror, en ek guon oangeande films fan dy sjenres. Fierders stie yn 'e earste edysje in lang fraachpetear mei horrorskriuwer Peter Straub. Nei de twadde edysje, dy't útkaam yn maaie 1982, hold American Fantasy op, en kaam it blêd pas wer út yn 'e hjerst fan 1986, mei in nije edysje nûmer 1.
De twadde searje edysjes, dêr't ek Garcia syn frou Nancy oan meiwurke, befette in grutter ferskaat oan materiaal, wêrûnder fiksje fan auteurs as Lois McMaster Bujold, Andrew M. Greeley, Mercedes Lackey en Tanith Lee. Fierders waarden fraachpetearen opnommen mei û.o. Ramsey Campbell, Alan Moore en Gene Wolfe, en frijwat rensinsjes dy't bydroegen wiene troch Charles L. Grant en oaren. Dy giene fral oer it wurk fan horrorskriuwers as Hugh B. Cave, Fritz Leiber en Manly Wade Wellman. Nettsjinsteande dat it tydskrift fan hege kwaliteit wie en yn 1988 in bysûndere World Fantasy Award wûn yn 'e kategory 'net-profesjoneel tydskrift', moasten de Garcia's nei de edysje fan winter 1988 mei American Fantasy ophâlde om't it harren net slagge en win genôch lêzers.
Robert T. Garcia is noch altyd aktyf op it mêd fan it útjaan fan spekulative fiksje mei syn útjouwerij American Fantasy Press.
Iersk
thumb|250px|Hjoeddeiske Gaeltacht thumb|150px|Tink om 'e bern. It Iersk of Iersk-Gealik is in Keltyske taal dy't yn Ierlân praat wurdt. Der binne 70.000 minsken dy't it Iersk as memmetaal ha. Likernôch 1,8 miljoen minsken oer de hiele wrâld prate it Iersk as twadde taal.
Status
Neffens de grûnwet fan 1937 is Iersk de nasjonale en earste taal fan Ierlân. Sûnt 1 jannewaris 2007 is Iersk ien fan de offisjele talen fan de Europeeske Uny. Yn Noard-Ierlân is it Iersk by ferskillende ferdraggen erkend.
Net lang nei de ûnôfhinklikens fan Ierlân waard de Gaeltacht yn 1926 ynsteld. Yn de Gaeltacht kriten jildt it Iersk as haadtaal. De grinzen fan de Gaeltacht fan 1926 wienen fierstente rom, yn grutte dielen fan it gebiet wenne in Ingelsktalige mearderheid. Dêrom kaam der yn 1956 in nije Gaeltacht.
Skiednis
It âldste Iersk dat bekend is binne wat Ogam skriften út de fjirde iuw. Sûnt de ynfallen fan de Wytsingen yn de achtste iuw wie it Iersk net langer de iennichste taal fan it Ierske eilân. Lykwols bleau de ynfloed fan de Wytsingen navenant lyts omt hja yn isolearre mienskippen wennen tichtby de see. Fan it Ald-Ierske tiidrek dêr't tusken 600 en 900 sprake fan wie, binne aardich wat skriften oerlevere. It Ald-Iersk is in slimme standerttaal.
It Midiersk (tusken 900-1200) is wat de grammatika oanbelanget in stik ienfâldiger as it Aldiersk. Om 1200 hinne kaam der in nije groep Wytsingen op it eilân, mar dy hienen noch net folle ynfloed op it gebrûk fan it Iersk. Doe't de Ingelsken mear ynfloed krigen op it eilân kaam de taal stadichoan ûnder gruttere bûtenlânske drok te stean. Yn de 14e iuw waard it Frânsk as bestjoerstaal brûkt, en wie it Ingelsk allinnich yn de kriten fan Dublin (The Pale) te hearren. Troch de Ingelske oerhearskers waard de Ierske taal yn 1366 ferbean. Dochs prate healwei de 16e iuw suver elkenien op it eilân Iersk. Nei politike strideraasjes moast de Ierske adel yn 1607 fuort. Dêrnei wurdt de posysje fan it Ingelsk hieltyd wichtiger op it eilân en rint it brûken fan de taal stadichoan tebek.
De grutste tebekset foar it Iersk wie de grutte hongersneed (1845–49). Yn 1841 wennen der 8,1 miljoen minsken op it eilân, wêrfan de helte Iersk prate koe. Yn 1851 prate noch mar in fearnspart fan de befolking Iersk. Yn 1901 wennen der noch mar 3,5 miljoen minsken op it eilân. De hongersneed sloech it hurdste ta op it lân, dêr't de Ierske taal it machtichst wie. Neffens in folkstelling fan 2006 kinne 1,66 miljoen minsken (40,8 % fan de befolking) Iersk prate. Der binne net mear as 70.000 minsken dy't it Iersk as memmetaal ha, mar dy't it net alle dagen brûke. By de folkstelling fan 2006 seinen 53.471 minsken dat sy alle dagen Iersk praten.
Denver Pyle
Aktearkarriêre
Pyle stie der ek om bekend dat er yn 1966 sawol de fertochte as it moardslachtoffer spile yn 'e lêste ôflevering fan 'e orizjinele Perry Mason-detektivesearje. Dêrtroch wied er de iennichste akteur dy't yn dy searje sawol it slachtoffer, as de fertochte, as (yn in eardere ôflevering) de eigentlike moardner spile hie. Pyle waard yn 'e Feriene Steaten lykwols pas echt ferneamd doe't er ferskate kearen yn The Andy Griffith Show ferskynde as Briscoe Darling, de noartske partriarch fan 'e Darling-clan fan muzikale berchbewenners. Yn it bûtenlân seach men him lykwols pas foar it earst doe't er Mad Jack spile yn 36 ôfleverings fan 'e searje The Life and Times of Grizzly Adams (1977-1978).
Dy lêste rol waard lykwols al rillegau yn it skaad steld fan in oarenien, doe't er yn 1978 troch tillefyzjeprodusint Gy Waldron cast waard yn 'e rol fan omke Jesse yn 'e hitsearje The Dukes of Hazzard, dy't rûn fan 1979 oant 1985. Dy rige gie oer twa neven, Bo en Luke Duke (spile troch John Schneider en Tom Wopat) dy't by harren wize âlde omke (Pyle) ynwennen en de korrupte county-kommissaris Boss Hogg en de net oersnoade sheriff Roscoe P. Coltrane kear op kear te fluch ôf wiene. Pyle wie mei Sorrell Booke (Boss Hogg) it iennichste lid fan 'e cast dat yn alle 145 ôfleverings fan 'e searje te sjen wie.
It súkses dat er mei The Dukes of Hazzard hie, belibbe Pyle neitiid nea wer. Yn 'e twadde helte fan 'e jierren tachtich spile er earst noch wat lytse roltsjes en gastrollen, mar nei ferrin fan tiid joech er suver ûngemurken it foltiids aktearwurk deroan, en ferskynde er allinne noch yn kameoroltsjes. Syn lêste optreden yn in film wie yn 1994, yn 'e komyske western Maverick, mei Mel Gibson en Jodie Foster, as in ferliezende gokker dy't fan 'e boppebou fan in rivierboat ôf de rivier yn springt om syn weardichheid te behâlden. Syn lêste tillefyzjewurk wie yn 1997 nochris as omke Jesse, foar de reünytillefyzjefilm The Dukes of Hazzard: Reunion!
Priveelibben en dea
Yn 1955 troude Pyle mei Marilee Carpenter (1924-2010), in produksje-assistinte by de filmstudio's fan Twentieth Century Fox. Se krigen twa soannen, David (1956) en Tony (1957). Hoewol't se yn 1970 skieden, ûnderfûn Pyle, neffens syn rouberjocht, oan syn ferstjerren ta Marilee har help en stipe by syn karriêre. Yn 1983 wertroude Pyle mei Tippie Johnston, dy't oan syn dea ta by him bleau. Pyle ferstoar op earste krystdei 1997 oan longkanker. Hy waard 77 jier en leit begroeven yn Forreston, yn Teksas.
Toulûken op de Olympyske Simmerspullen 1912
200px|thumb|right|It Olympysk stadion fan Stokholm 1912
De Olympyske Simmerspullen 1912, ek wol de Ve Olympiade neamd waarden yn 1912 yn Stokholm, Sweden hâlden. It toulûken waard hâlden yn de Stockholm Olympic Stadium.
Stockholm Olympic Stadium
It Stockholm Olympic Stadium waard boud yn 1912 en hie doe plak foar 20.000 taskôgers. Nei de Spullen is der in laach fan de noardeast tribune ôfhelle en no is der noch plak foar 14,500 taskôgers.
Neumünster
Neumünster (Nederdútsk: Niemünster en Neemünster) is in stedsdistrikt (Kreisfreie Stadt) yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein. De stêd hat 78.500 ynwenners. De stêd leit 35 kilometer súdlik fan Kiel, 65 kilometer benoarden Hamburch aen 72 kilometer west fan Lübeck. It Nasjonaal Park Aukrug leit net fier fan de stêd.
Neumünster is fanâlds in ferkearsknooppunt fan belang en wie in sintrum fan lekken- en learyndustry. It plak krige yn 1870 stedsrjochten.
Stedsdielen
thumb|left|Lizzing Neumünster
Wijbren Elgersma
thumb|Wybren Elgersma Wijbren Elgersma (Ternaard, 29 april 1896 - Frjentsjer, 28 febrewaris 1960) wie in Nederlânske politikus.
Wurkpaad
Yn de Twadde Wrâldkriich krige Elgersma dien en waard ferfongen troch in NSB-boargemaster. Nei de oarloch kaam er werom yn it amt. Elgersma hie in hertkwaal, sadat er yn 1949 sykteferlof oanfreegje moast; maaie 1952 waard him earfol ûntslach ferliend. Hy waard opfolge troch Frederik Willem Steenhuisen, dy't him ûnder syn siikwêzen al as waarnimmend boargerfaar ferfongen hie.
Peter Blangé
Peter Blangé (Foarburch, 9 desimber 1964) is in Nederlânsk follybalspiler en -trainer. Hy die fjouwer kear mei oan de Olympyske Spullen. Yn 1992 helle er yn Barselona sulver en fjouwer jier dêrnei, yn 1996 waard er yn Atlanta Olympysk kampioen. Peter Blange wie ien fan de spilers dy't meidie oan it Bankrasmodel, dat model brocht de spilers ta twa medaljes op de Olympyske Spullen. Tusken maaie 2006 en desimber 2010 wie Peter Blangé bûnstrainer fan it Nederlânsk follybalploech.
Karriêre as spiler
Blangé debutearre yn de Nederlânske ploech yn 1984. Hy makke diel út fan de "lange mannen" dy't by de Olympyske Simmerspullen yn 1992 en 1996 sulver en goud wûnen. Hy kaam yn totaal 500 kear út foar Oranje en is dêrmei Nederlânsk rekordinternational. Der is gjin follyballer op de wrâld dy't sa'n protte wedstriden foar de nasjonale ploech spile hat as Peter Blangé. Mei de nasjonale ploech waard er yn 1997 Europeesk kampioen en wûn er njoggen kear de World League Volleyball.
Karriêre as trainer
Nei syn karriêre as spiler waard Blangé trainer fan ORTEC.Nesselande yn Rotterdam. Hy brocht dy klup nei twa lânstitels, de nasjonale beker en de finale fan de Top Teams Cup. Besykers fan de webside volleybalstatistieken.nl keazen him ta bêste trainer fan 2004/2005.
Bûnstrainer
Sûnt maaie 2006 is Peter Blangé bûnstrainer fan Nederlân. Yn maaie 2007 makke er bekend dat er him folslein rjochtsje woe op de Nederlânske ploech en dat er ophâlde soe by ORTEC.Nesselande. Op 29 desimber 2010 waard bekend makke dat Peter Blangé ophâlde soe as bûnstrainer fan de Nederlânske ploech. Troch tsjinfallende resultaten, it WK fan 2010 en it EK fan 2011 waarden net helle, is nei in petear mei it NeVeBo besletten dat Blangé direkt ophâldt mei it trainen fan de Nederlânske follyballers. Op 22 maart 2011 waard bekend makke dat Edwin Benne de opfolger wurde soe fan Blangé, hy sil dêrby assistearre wurde troch Henk-Jan Held.
Trivia
Blangé wennet yn Oestgeest mei atlete Brigitte Pletting. Tegearre hawwe hja trije bern: in dochter en twa jonges (twilling).
Grutte Priis Formule 1 fan Maleizje 2011
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Maleizje 2011 yn Kuala Lumpur op 10 april 2011. It wie de twadde race fan 19 races fan de Formule 1 yn 2011. Hy waard op Sepang hâlden. De race waard hâlden oer 58 omgongen, op it 5,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 310,4 kilometer.
Indigo (kleur)
Indigo of indigoblau is in kleur dy't him yn it spektrum fan sichtber ljocht en yn 'e kleuresirkel tusken blau en fiolet yn befynt. It is neamd nei de kleurstof indigo, dy't wûn wurdt út 'e plant Indigofera tinctoria en oare, nau besibbe soarten. Indigo is in djippe en rike dûnkerblauwige tint dy't tradisjoneel beskôge wurdt as ien fan 'e sân kleuren fan 'e reinbôge. It hat in weachlingte fan likernôch 420-450 nm en in frekwinsje fan 714-666 THz (hoewol't net alle saakkundigen it dêrmei iens binne). By additive kleurminging (bgl. op 'e tillefyzjes en kompjûterskermen) is indigo in sekundêre kleur dy't ûntstiet út 'e minging fan read en blau ljocht, en by subtraktive kleurminging (bgl. yn 'e druktechnyk) is it ek in sekundêre kleur, dy't ûntstiet út 'e minging fan syaan- en magintakleurige inket.
Etymology
It wurd 'indigo' komt fan it Aldgrykske Ἰνδικὸν φάρμακον, Indikon farmakon, dat safolle betsjut as "Yndyske ferve". De namme waard yn it Latyn oernommen as indicum en belâne dêrwei yn it Portegeesk as indigo. Yn dy foarm waard it yn 'e measte oare talen opnommen.
Skiednis
Ferskate soarten fan it skaai Indigofera waarden yn 'e Aldheid yn East-Aazje, Egypte, Yndia en Perû kultivearre as lânbougewaaks. It ierste direkte bewiis foar it gebrûk fan 'e kleurstof indigo datearret fan likernôch 4000 f.Kr. út 'e omkriten fan Huaca Prieta yn wat no Perû is. De Romeinske skriuwer Plinius de Aldere fernijde dat yn syn tiid (en diel fan 'e wrâld) Yndia de boarne wie fan indigo. It waard troch de Romeinen ymportearre fia de Siderûte.
Yn noardlike dielen fan Jeropa waard blauwe ferve oant de ein fan 'e Midsiuwen makke fan wede (Isatis tinctoria). Nei de ûntdekking fan Amearika, yn 1492, troffen Spaanske conquistadores yn Perû in lânseigen soarte indigoplant oan, dy't se begûnen te kultivearjen yn wat letter Gûatemala wurden soe. Dêrwei ferhannelen se de produsearre indigo oer hiel Jeropa. Yn 'e rin fan 'e santjinde iuw begûnen de Ingelsen en Frânsen it ferbouwen fan indigo yn harren koloanjes yn it Karibysk Gebiet oan te fiterjen. Yn 'e rin fan 'e tweintichste iuw is indigoferve fierhinne ferfongen troch blauwe ferve op syntetyske basis.
Klassifikaasje as in spektrale kleur
Moderne boarnen pleatse indigo yn it elektromagnetyske spektrum tusken 420 en 450 nm, mar de oerienkomst fan dy definysje mei de eigentlike kleur fan indigo binne net alle saakkundigen it mei iens. Optyske wittenskippers as Arthur C. Hardy en Fred H. Perrin parten indigo yn harren wurk The Principles of Optics, út 1932, in weachlingte ta dy't tusken 445 en 464 nm lei.
Dat lêste hat ta frijwat hollebrekken laat. It minsklik each hat nammentlik muoite om tinten útinoar te hâlden dy't lizze yn 'e weachlingten tusken blau en fiolet. As Newton dêr in ekstra kleur tafoege, soene de measte lju dy net fan blau en/of fiolet ûnderskiede kinne. Isaac Asimov sei dêroer: "It is wizânsje om indigo te neamen as kleur dy't tusken blau en fiolet yn leit, mar it hat my nea talike dat indigo de weardichheid wurdich is om as aparte kleur beskôge te wurden. Yn myn eagen liket it inkeld djip blau."
Hjoeddeistige natuerkundigen binne mei dêrom fan betinken dat de kleuren fan Newton net de kleuren binne sa't men dy tsjintwurdich omskriuwe soe. Gary Waldman woe hawwe: "in soarchfâldige lêzing fan Newtons wurk jout oan dat de kleur dy't hy beneamde as indigo, troch ús ornaris blau neamd wurde soe; syn blau is dan wat wy grienblau, syaan of ljochtblau neame soene." As dat wier is, soene Newton syn sân kleuren fan 'e reinbôge west hawwe: "read, oranje, giel , grien , blau , indigo en fiolet" De measte moderne kolorimetristen (of kleurwittenskippers) sette de skieding tusken blau en fiolet yn it spektrum op likernôch 450 nm. Dêrby wurdt dan dus gjin romte oerlitten foar in aparte kleur indigo, wat betsjut dat indigo weromset wurdt ta in tint fan blau.
Foarkommen
It Frânske Leger naam om 'e tiid fan 'e Frânske Revolúsje hinne (1789) indigo oan as kleur fan 'e militêre unifoarmen. Dêrmei waarden de wite unifoarmen ferfongen dy't earder troch de ynfanteryrezjiminten fan it Keninkryk Frankryk droegen wiene, mei't wyt de kleur fan it monargisme wie ûnder it regear fan it Hûs Boerbon. Yn 1806 besleat Napoleon om syn soldaten wer yn wite jassen te klaaien om't troch de Britske blokkade de ynfier fan indigokleurstof stil kommen wie te lizzen. Underwilens wie de blauwe kleur fan indigo lykwols sa ynboargere rekke en wiene de soldaten sa wend rekke oan 'e gruttere praktyske wearde fan 'e nije kleur, dat dat plan in stille dea stoar. Indigoblau soe de Frânske unifoarmkleur bliuwe oant fier yn 'e Earste Wrâldoarloch, doe't lang om let de legerlieding oerstaach gie en unifoarmen yn in griene kamûflaazjekleur ynfierde.
Elektrysk indigo, in spesifike tint indigo, hat beskate spirituële tapassings. Sa wurdt it yn 'e lear fan ferskate New Age-filosofyen brûkt om 'e sechsde chakra te symbolisearjen, dat it trêde each omfiemje soe. Dy chakra soe ferbûn wêze mei yntuysje en gnosis (spirituële kennis). Alice A. Bailey brûkte indigo as de 'twadde striel' dy't 'leafde-wiisheid' fertsjintwurdige yn har systeem fan Sân Strielen, dat minsken yn sân psychologyske typen ferdielde. Mediums assosjearje indigokleurige aura's gauris mei in belangstelling yn religy of mei in djipgeande spiritualiteit en yntuysje. Lju mei indigokleurige aura's soene de foarkar jaan oan beroppen lykas kompjûteranalist, biste-oppasser en psychoterapeut.
Yn 2008 ûntdieken wittenskippers dat bananen ûnder in blacklight fel indigo opljochtsje as se ryp binne en ree om opiten te wurden. Guon ynsekten, en teffens beskate soarten flearmûzen en fûgels, kinnen yn it ultrafiolette diel fan it spektrum sjen om't se tetragromatysk gesichtsfermogen hawwe. (Dat betsjut letterlik dat se "fjouwer kleuren ljocht" sjogge: read, grien, blau en ultrafiolet.) Sadwaande kinne dy bisten oan 'e indigoglâns fan fierrens al sjen oft bananen ytber binne. De glâns is it resultaat fan in gemyske stof dy't ûntstiet as it griene glorofyl yn 'e skyl fan 'e banaan ôfbrutsen wurdt en de banaan dêrmei (foar minsklike eagen) syn giele kleur kriget.
Indigotinten
Hjirûnder inkele kleurtinten dy't wol omskreaun wurde as 'indigo':
List fan grytmannen fan Achtkarspelen
Dit is in list fan grytmannen fan de gritenij Achtkarspelen oant de ynfiering fan de gemeentewet yn 1851.
Sjoch ek
Nei de ynfiering fan de gemeentewet yn 1851 hie Achtkarspelen net langer grytmannen, mar boargemasters; sjoch hjirfoar de list fan boargemasters fan Achtkarspelen.
Departemint East-Fryslân
thumb|Keninkryk Hollân It Departemint East-Fryslân bestie fan 1807 oant 1810. De haadstêd wie Auwerk.
Foar 1807 hearde East-Fryslân ta Prusen, mar neidat Prusen yn 1807 de Slach by Jena ferlern hie fan de Frânske keizer Napoleon Bonaparte, moast it East-Fryslân ôfstean ûnder de Frede fan Tilsit. Der waard in departemint fan it keninkryk Hollân fan makke; Loadewyk Napoleon Bonaparte, de keizer syn broer, wie dêr doe kening fan.
Nei de anneksaasje fan it keninkryk Hollân op 9 july 1810 waard it departemint op 1 jannewaris 1811 in departemint fan it Earste Frânske Keizerryk ûnder de namme Ems-Oriental (Easteriems).
Lândrost fan East-Fryslân wiene:
Kristlik Fryske Folksbibleteek Priis
De Kristlik Fryske Folksbibleteek priis is in priis ynsteld troch de KFFB foar in roman dy't ienfâldich, mei fakmanskip skreaun is, gaadlik foar in breed publyk en yn geef Frysk en in persoanlike styl.
Donia-oarloch
De Donia-oarloch wie in gewelddiedich konflikt yn it tiidrek fan de Fryske Frijheid, yn de jierren 1458-1464 doe't de partijstriid tusken Skieringers en Fetkeapers op syn fûlst wie. It konflikt stiet bekend as in oarloch, om't der fûl by fochten waard en in protte wreedheden by begien waarden, mar wie benammen in bluoddrige familystriid tusken de twa haadlingen geslachten, de Harinxmas en de oan har besibbe Donias en dêr't diverse fetes neist elkoar yn útfochten waard. De troch skiednisskriuwers brûkte term 'Donia-oarloch' hâldt dan ek net yn dat it om ien oarloch gie: eltse fete hie syn eigen oanlieding, syn eigen begjin, syn eigen dielnimmers en waard ek troch in ôfsûnderlike soen wer beëinige. Neffens de histoarikus Peter fan Thabor foelen yn de oarloch 224 deaden, dêr't 213 soldaten (feinten) en 11 eallju (haadlingen) fan wienen.
Eftergrûn
It konflikt gie tusken trije haadlingen út de famylje Harinxma yn respektivelik Heech, Snits en Drylts en dy't as Skieringske partij oantsjutte waard. Har tsjinstanners wienen har seis neven Donia, soannen fan Sierck Harinxma op it Doniahûs yn Easterein. Fan hûs út ek Skieringsk sochten dizze lêsten har bûnsmaten by de 'Fetkeaperske' haadlingen Gale Galama fan Koudum, Jancko Douwema fan Langwar en Doitse Albada fan Jirnsum. De Donia-oarloch sette útein yn de Súdwesthoeke fan Westergoa en wreide út nei de Sânwâlden.
De oanlieding foar de fijânlikheden moatte socht wurde yn it fetewezen fan dy tiid en it stribjen nei lokale en regionale hegemony fan de ferskillende ôfsûnderlike lokale hearskers yn midsiuwsk Westerlauwersk Fryslân. De striid waard mei wikselend sukses fierd. Dan wer wie de iene partij oan de winnende hân, dan wer de oare partij. Der waard om in grut tal stinzen fochten dêr't in protte fan ferskillende kearen wiskele fan besitter of ferwoaste waarden. Yn totaal wurde der 20 stinzen neamd dêr't striid om levere is. By de gefjochten foelen in soad slachtoffers.
List fan grytmannen fan It Amelân
Sjoch ek
Nei de ynfiering fan de gemeentewet yn 1851 hie It Amelân net langer grytmannen, mar boargemasters; sjoch hjirfoar de list fan boargemasters fan It Amelân
Egnatius Ydema
Egnatius Ydema (Aldegea (Wymbritseradiel), 23 july 1876 - Voorburg, 19 july 1937) wie in keunstskilder.
Ydema ferfear yn 1896 fan Snits nei De Haach om dêr syn wurksume libben lang wenjen te bliuwen. Nei 1925 wenne er yn Stompwyk. Hy kaam troch de tiid as ferver, mar folge in tekenkursus yn de jûnsoeren. Ydema wie fierders autodidakt al krige er ek oanwizings fan syn freon W. B. Tholen dy't by de skilders fan de Haachske Skoalle hearde. Beide mochten ek tige graach sile. Yn De Haach krige er ek kunde oan de Fryske skilder Ype Wenning (1879-1959) mei wa't er geregeldwei de Fryske marren opgie.
Ydema hearde by de Fryske skilders yn begjin 20e iuw dy't harren, mear as earder wenst wie, taleinen op it skilderjen fan it (Frysk) lânskip: Fryske marren, buorkerijen en lânskippen mei silende skippen, ek Giteren, op naturalistyske wize. Wurk fan him is yn it Frysk Museum, it Lânboumuseum, Haachsk Gemeentemuseum en it Suderseemuseum.
Suriname
Suriname, Surinam, of Sranang is in lân yn Súd-Amearika, dy't eartiids ek Nederlands Guyana as namme hie. It lân hat in befolking fan likernôch in heal miljoen minsken, dêr't de helte fan yn 'e haadstêd Paramaribo wennet. De earere legerlieder Desi Bouterse wie fan 12 augustus 2010 oant 31 july 2020 presidint fan it lân. Hy waard opfolge troch Chan Santokhi.
Lânskip
left|thumb|280px|Lânskip yn Suriname It lân oan de noardeastkust fan Súd-Amearika is ferneamd nei de Suriname rivier, dy't by Brokopondo in grutte opslachmar hat en by Paramaribo yn de Atlantyske Oseaan útmûnet. De noardlike kuststripe bestiet út sompegebiet dat tusken de 26 oant 100 km breed is. Efter de kustflakte, dêr't goed 80% fan de befolking wennet, bestiet it middenpart fan Suriname út leech, gloaiend bosklân, dat troch houtkap lykwols hjir en dêr driget te feroarjen yn Savanne. Noch fierder lân ynwerts giet it bosklân stadichoan oer yn mei tichte oerwâlden bedekte en foar it meastepart ûnoantaaste Toemoek-Hoemak berchtme.
Yn de súdlike helte fan it lân lizze meardere rigen bergen, dy't meiïnoar ta it Heechlân fan Guyana hearre. Dat binne û.o. it Oranjeberchtme, Van Asch van Wijckberchtme, Wilhelminaberchtme, Eilerts de Haanberchtme, Grinsberchtme en it al earder neamde Toemoek-Hoemakberchtme. De heechste pyk fan Suriname is de Julianatop op 1280 meter hichte.
De wichtichste rivieren binne de al neamde Surinamerivier, de Coppename, de Tapanahony, de Saramakka en de Korantyn, dy't de grins mei Guyana foarmet.
Skiednis
De Arawaakse en Karibyske folkskloften wienen de earste bewenners fan Suriname, hja hawwe har dêr yn 3000 f.Kr. ta wenjen set. Fan de 17e iuw ôf besochten de Britten en Nederlanners hieltyd de sizzenskip oer it lân te krijen. Uteinlik krigen de Nederlanners dat troch in ferdrach te sluten mei de Britten oer de koloanje.
De Nederlanners brochten skipsfrachten mei slaven út Afrika nei Suriname ta, dy't dêr oan it wurk setten waard op 'e plantaazjes. Kloften slaven koenen flechtsjen en lutsen it binnenlân dêr't guons de Nederlânske plantaazjes út de jungle oanfoelen. 1873 wie de offisjele ein fan 'e slavenhannel. Tenei holden de Nederlanners kontraktwurkers út Yndia en Yndoneezje.
Yn 1954 krige Suriname in autonoam regear, Nederlân hâlde de útlânske saken en definsje ministearjes. Yn 1973 sette de NPK út ein mei in petear oer folsleine ûnôfhinklikens fan Nederlân. Op 25 novimber 1975 is Suriname offisjeel fan Nederlân ûnôfhinklik wurden.
Nei de ûnôfhinklikens gong it hurd minder mei de ekonomyske situaasje yn it lân. Neidat yn 1974 50.000 Surinamers gebrûk hawwe makke fan har Nederlânske steatsboargerskip om nei Nederlân te kommen emigrearre nei de ûnôfhinklikens noch ris ientredde fan de befolking om te ûntsnappen oan de slimme situaasje yn har lân. It feroaren fan bewâld troch de by militêre kûp oan de macht kommen Desi Bouterse brocht gjin stabiliteit, mar hawwe foar nei swierrichheden soarge.
Befolking
It meastepart fan de ynwenners wennet yn it noarden fan it lân, yn de distrikten Paramaribo, Wanika en Nikkery. It tinstbefolke diskrikt is Sipaliwiny, dat it grutste part fan it binnenlân beslaat.
De gearstalling fan de befolking is tige ferskaat en bestiet út in grut tal etnyske groepen, dêr't de Hindoestanen (27,4 %), Kreoalen (17,7 %), Bosknegers of Marrons (14,7 %) en Javanen (14,6 %) de grutste kloften fan binne.
Yn Nederlân wenje om-ende-by 350.000 minsken fan Surinaamske komôf. Fral yn de tiid om de ûnôfhinklikheid hinne en nei militêre kûp fan 1980 of nei de Desimbermoarden fan 1982 gongen in soad út Suriname wei.
Taal
Yn Suriname wurde mar leafst tweintich talen sprutsen. It meastepart fan de Surinamers is meartalich en sprekt faak ek goed Ingelsk. De offisjele taal is it Nederlânsk.
Religy
Wat de godstsjinst oanbelanget wie yn 2007 it meastepart fan de befolking (40,7%) in oanhinger fan in kristlike religy. Twadgrutste wie it hindoeïsme (19,9%) en mei 13,5% de islam tredde.
Toulûken op de Olympyske Simmerspullen 1920
De Olympyske Simmerspullen 1920, ek wol de VIIe Olympiade neamd waarden yn 1920 yn Antwerpen, Belgje hâlden. It toulûken waard hâlden yn it Olympisch Stadion. It wie de lêste kear dat it toulûken op it programma stie fan de Simmerspullen.
Olympisch Stadion
It Olympisch Stadion waard boud yn 1920 en hie doe plak foar 12.771 taskôgers.
Fryske boezem
De Fryske boezem is in oaniensletten iepen stelsel fan marren, kanalen en lytsere fearten en leit tusken De Lemmer en Dokkumer Nije Silen. It sit ynklamme tusken de Iselmar, de Waadsee en de Lauwersmar. De oerflakte fan de Fryske boezem is 15.000 hektare. It streefpeil op 'e Fryske boezem is N.A.P -0,52 m oer it hiele jier.
Foar it ôffieren fan it wetter binne it J.L. Hooglandgemaal by Starum en de Lauwersslûzen by Lauwerseach belangryk.
Halte Wurdum
Halte Wurdum (Wdm) wie in halte oan de Steatsline A by it doarp Wurdum yn de gemeente Ljouwert yn de provinsje Fryslân. It stasjon wie in standertstasjon fan de Steatsspoarwegen type SS fiifde klasse en is ien fan de fjirtich stasjons dy 't ea yn dizze klasse boud is. It stasjon stie sa ûngefear oan de Oenemadyk.
Gebou
It stasjonsgebou kaam yn 1867 ree, en waard iepene op 1 septimber 1868 foar treinreizgers doe't ek dit part fan it spoar fan Steatsline A oanlein wie. Yn 1938 waard it stasjon sletten, mar yn 1940 waard it stasjon op 16 maaie weriepene, yn 1949 waard de halte op 15 maaie definitief sletten. It stasjonsgebou waard yn 1983 ôfbrutsen Der is hjoed-de-dei hast neat mear fan de halte en stasjonsgebou werom te finen.
Douwe Uninga fan Hoytema
Douwe Uninga fan Hoytema (De Jouwer ? - ?, 1541) wie grytman fan Haskerlân.
Douwe wie in soan fan Botte Hoytes fan Hoytema en Tjets Ulckesdr Douma fan Oenema. Troude mei Doedt fan Sjaerda, dochter fan Goffe fan Sjaerda en Teth Hobbesdr fan Epinga. Se krigen twa bern:  Hoyte Uninga fan Hoytema en Teth Douwesdr Uninga fan Hoytema. Teth wie troud mei Oene fan Groustins, soan fan Idzart fan Groustins en Tjets fan Oenema. Douwe troude foar in twadde kear mei syn nicht Wilsck Idzartsdr fan Douma, dochter fan Idzart Janckes fan Douma en Gaets fan Popma. Ut dit houlik fermoedlik Wilsck Douwesdr Uninga fan Hoytema, † 1566, begroeven yn Dronryp. Wilsck is troud yn 1540 mei Laes fan Glins, † 1566, begroeven yn Dronryp, soan fan Taecke fan Glins en Habel Haringsdr fan Harinxma.
Bourboomstate
thumb|Bourboomstate (1832) thumb|Bourboomstate (1832) Bourboomstate stie oan de Dokkumer Ie bewesten de buorren fan Burdaard. De state is grif tusken 1748 en 1781 boud of ûntstien troch it ferbouwen fan in besteande pleats. Op it stee fan de state stiet no in grutte pandekte skuorre, dêr't in lúkse wenpleats yn timmere is.
De State ûntstie as bûten fan de bruorren Bourboom. Op de kaart fan Schotanus út 1718 is op it terrein noch gjin bebouwing fan betsjutting te sjen. Wylst yn it floreenkohier fan 1748 foar it earst boargemaster fan Ljouwert Jacob Bourboom (1690-1764), Petrus Bourboom en Everardus Bourboom de mienskiplike eigeners fan in 'boerderij' neamd wurde. Dêrnei stiet yn de argiven pas wat oer de bûtenpleats, as dy yn 1781 ferkocht wurdt. De zeer vermaakelijcke buitenplaats bestiet dan út een heerenhuizinge, boerewoninge met schuure, hovingen, bomen en plantagien byinoar leggende in zijn singels en grachten. In lettere advertinsje skriuwt noch oer in hof met kostelijke vrugtboomen en dat der een schoone keukentuin by wie en dat op it hiem in simmerhûs stie.
Yn 1791 keapet notaris Dr. Bravius út Ljouwert allinnich de heerenhuizinge, mar ferkeapet dy 7 jier letter al wer. Dêrnei komme wy Brouwer, boekferkeaper yn Ljouwert, tsjin as eigener fan de fjouwer perselen binnen de grêft. Yn 1828 wurde ôfbraakmaterialen oanbean (grouwe trijelingen en skokezinen), ôfkomstich fan it Slot oan de Ie by Burdaard, alwaar men dagelijks is aan het afbreken. Dochs bliuwt der noch wol wat bestean.
Dirk Antonie Nicolaas Margadant
Dirk Antonie Nicolaas Margadant (De Haach, 22 febrewaris 1849 – Amsterdam, 26 oktober 1915) wie in Nederlânske arsjitekt; hy ûntwurp ferskate stasjonsgebouwen foar de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM).