cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hans de Boer (bestjoerder)
De Boer waard berne yn Dokkumer Nije Silen mar groeide op yn Wytmarsum. De Boer helle it gymnasiumdiploma en studearre dêrnei ekonometry en iepenbiere finânsjen oan de Frije Universiteit yn Amsterdam. Dêrnei gie er oan 't wurk as wittenskiplik meiwurker. Yn de jierren tachtich wie De Boer beliedsadviseur fan it regear fan de Nederlânske Antillen. Hy wie fan 1997 oant 2003 foarsitter fan MKB-Nederland en siet fiif jier yn it deistich bestjoer fan de Sosjaal-Ekonomyske Ried (SER).
Fan 2006 oant 2007 wie er foarsitter fan de Taskforce Jeugdwurkleazens en dêrnei lid fan it Innovasjeplatform dy't de ambachtsskoallen werom bringe woe yn it ûnderwiis. Ek hat er fan 2010 oant 2012 foarsitter fan de Ried fan Tafersjoch fan it Koninklijk Nederlands Geleidehonden Fonds (KNGF) west.
De Boer wie in 2008 kandidaat foar de funksje fan boargemaster fan de gemeente Rotterdam. Neffens eigen sizzen waard er troch minister-presidint Balkenende oanrekommandearre.
Op 1 july 2014 folge er Bernard Wientjes op as foarsitter fan VNO-NCW. Hy hold dy funksje oant septimber 2020. By syn ôfskied krige er de keninklike ûnderskieding Kommandeur yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
De Boer wie troud en hie twa bern. Op 14 jannewaris 2021 krige er in harsenblieding, dêr't er yn de nacht fan 17 op 18 jannewaris 2021 oan stoar.
Guillaume Groen van Prinsterer
thumb|right|Guillaume Groen van Prinsterer Guillaume (Willem) Groen van Prinsterer (Voorburg, 21 augustus 1801 - Den Haach, 19 maaie 1876), soan fan de steatsried Petrus Jacobus Groen van Prinsterer en Adriana Hendrika Caan, wie in antirevolúsjonêr Nederlânsk politikus en skiedkundige.
Groen van Prinsterer wie kabinetssekretaris (1829-1836), lid fan de Keamer ta opnij besjen fan de grûnwet (1840) en lid fan de Twadde Keamer (1849-1857, 1862-1866).
Knightsbridge
De strjitte rint fan besuden Hyde Park yn City of Westminster nei Rutland Gardens yn de Royal Borough of Kensington and Chelsea, dêr't er oergiet yn Kensington Road.
It grutwinkelbedriuw Harrods sit ek yn de wyk.
De wyk hat in protte ferneamde ynwenners, ûnder oaren Hugh Grant, Roman Abramovitsj en Charles Saatchi. Prinsesse Diana, Ian Fleming en Sienna Miller binne yn de wyk opbrocht.
De ambassades fan Frankryk en Libië yn it Feriene Keninkryk sitte ek oan Knightsbridge.
Salomo
Salomo (Hebriuwsk: שְׁלֹמֹה; ek: Jedidiah) wie neffens de Bibel (1 en 2 Keningen en 1 en 2 Kroniken) in wize kening fan Israel. Salomo wie de twadde soan fan kening David en Batsjêba. Alhoewol't Salomo net as earste rjocht op de troan hie, folge Salomo mei help fan de profeet Natan en Batsjêba syn heit David op. It regear fan Salomo fûn plak yn de perioade 970 oan 931 foar Kristus. De kening regearde oer it Feriene Keninkryk fan Israel, dat nei syn dea yn twaen opdield waard: it noardlike keninkryk Israel en it súdlike diel Juda.
De wiisheid fan Salomo
De wiisheid fan Salomo wie sprekwurdlik. Dy eigenskip krige Salomo fan God nei't er nei Gibeön gyng om te offerjen oan de Heare. Yn de nacht neidat de noch jonge kening offere hie, ferskynde God him yn in dream mei de fraach wat God him jaan koe. Salomo frege God om in opmerksum hert, sadat er goed rjochtsprekke koe en it goede fan it kweade ûnderskiede koe. Om't Salomo neat foar himsels frege en it antwurd de Heare befoel, waard Salomo net allinnich beleanne mei de wiisheid dy't hy frege, mar ek mei rykdom en oansjen. En mear as dat: at Salomo libje soe neffens God's geboaden soe er ek segene wurde mei in hege âldens.
Ien fan de bekendste foarbylden fan Salomo's wiisheid is miskien wol it oardiel dat er joech, doe't twa tsierende froulju foar him ferskynden. Beide froulju hiene in lytse poppe, mar ien dêrfan wie ferstoarn wylst de oare noch libbe. De twa froulju easken it noch libbene bern op as wie it harres. Salomo hiet doe om in swurd, dan koe in soldaat it noch libbene bern trochmidden snije en alle beide froulje in helte jaan. De test fan Salomo slagge: de iene frou fûn it in moaie oplossing fan it skeel en sei "lit it mines noch dines wêze en snij it mar midstwa", mar de echte mem woe fansels net heal hawwe dat har bern dea makke waard en smeke de kening om de poppe dan mar wei te jaan.
Salomo syn wiisheid die ek bliken út it tal spreuken en lieten fan syn hân. Tradisjoneel wurde de bibelboeken Spreuken, Preker, Heechliet en it apokryfe boek Wysheid fan Salomo oan Salomo taskreaun.
De froulju fan Salomo
Neffens de Skrift hie Salomo 700 froulju en 300 byfroulju. Salomo hie Moabityske, Ammonityske, Sidoanyske, Edomityske en Hetityske froulju en sels in dochter fan de farao. De iennige frou dy't by namme neamd wurd is Naäma, in Ammonityske. Hja wie de mem fan Salomo's opfolger Rechabeäm. Salomo regearde it lân mei in foar dy tiid grutte ferdraachsumens en syn froulju mochten harren goaden yn eigen timpels fereare.
De keninginne fan Skeba
De rom fan Salomo rôp fier, sa fier dat sels de keninginne fan Skeba nijsgjirrich waard en út it fiere Etioopje mei in lange karavaan beladen mei goud, krûderijen en ealstiennen nei Salomo teach. De rykdom en de wiisheid fan Salomo en syn hiele entoeraazje makke in djippe yndruk op de keninginne en ferheard stelde hja fêst dat alles noch folle ymposanter wie dan hja tocht hie. De keninginne joech alle lof oan de God fan de Israeliten, dy't it lân mei sa'n wize en rjochtfeardige kening segene hie en Salomo fan syn kant joech de keninginne alles wat hja begearde (1 Keningen 10).
Etiopyske kristenen leauwe dat de keninginne fan Skeba swier rekke fan Salomo en in soan krige dy't de namme fan Menelik krige. Yn 'e âldens fan tweintich jier soe Menelik nei Jeruzalim west ha en yn 'e weromreis nei Etioopje de Arke fan it Ferbûn mei dêryn de stiennen tafels meinommen hat. Menelik bestjoerde in lân dat earst as it Joadske Ryk fan Etioopje en dêrnei it Kristilike ryk fan Etioopje regeard waard, oant keizer Haile Selassie yn 1974 ôfset waard. De arke waard nei Aksum brocht, dêr't in pryster syn libben lang de arke bewake moat.
De timpel
Yn it fjirde jier fan Salomo's regear sette de kening útein mei de bou fan de timpel. Syn heit David woe hjir mei begjinne, mar dat stie God net ta. Neffens de Skrift hie it bouwurk in hichte fan 30 jellen en in oerflak fan 60 jellen lang by 20 jellen breed. Earst kaam in foarhûs, dan de timpelromte en dêrnei it allerhillichste. Om de timpel en it hillichdom waard nochris in trije ferdjippings tellend bouwurk tafoege. De tagong waard flankearre troch mânske pylders mei bolfoarmige fersierde kapitelen. Eltse pylder hie in namme: de rjochter Jakin en de linker Boäz. Yn de timpelromte stie op in mei goud beleine flier in gouden alter, de gouden tafel dêr't it toanbrea op lizze moast en tsien gouden ljochters, fiif oan de noardlike kant en fiif oan de súdlike kant. It wie allegear goud dat blonk en foar it allerhillichste liet Salomo twa tsien jellen hege ingels út olivehout meitsje, dy't er mei goud belizze liet. Sân jier wiene de boumasters, de mitselders en keunstners oan it wurk en doe't de timpel klear wie waard de Arke fan it Ferbûn nei it allerhillichste oerbrocht. De arke krige in plak tusken de ingels, dy't wjukken hiene mei in spanwiidte fan tsien jellen (1 Keningen 6-8, 2 Kroniken 4). De timpel bleau likernôch 400 jier stean oant de ferwoastging fan Jeruzalim troch de Babyloaniërs yn 586 foar Kristus en de deportaasje fan de joaden nei Babyloanje.
Kening Salomo liet ek in nij paleis bouwe fan 100 jellen lang, 50 jellen breed en 30 jellen heech. Fanwegen de stilen en pylders fan sederhout waard it paleis ek wol it Wâld fan Libanon neamd. De bou hjirfan duorre 13 jier.
It gefolch fan de Salomo's sûnden
Doe't Salomo âlder waard begûn Salomo ek te bûchjen foar de goaden fan syn froulju, lykas Astarte fan de Sidoaniërs en Milkom fan de Ammoniten. Yn Deuteronomium 17:16-17 stiet dat in kening gjin macht hynders oantuge litte mocht, likemin mocht in kening in soad froulju nimme en ek it garjen fan in protte sulver en goud wie ferbean. Salomo die dit alles tsjin God's gebod yn. It wie yn de eagen fan God in griis en God hie by de twadde ferskining oan Salomo nei de ynwijing fan de timpel noch sa dúdlik warskôge dat Israel net sparre wurde soe as God's geboaden en foarskriften net neilibbe waarden en oare goaden tsjinne waarden (1 Keningen 9:6-9). Benammen doe't Salomo ek offerhichten foar de frjemde goaden bouwe liet helle Salomo de grime fan God oer him hinne. God foarsei Salomo doe dat syn ryk útinoar falle soe en syn soan allinnich Juda erve soe.
De dea fan Salomo
Kening Salomo wie fjirtich jier kening fan Israel doe't er stoar. Hy waard yn Jeruzalim by syn heit beïerdige (1 Keningen 11:42-43). Syn soan Rechabeäm folge him op, mar tsien stammen fan Israel wegerje him as kening. Der ûntstiet twaspjalt en it Feriene Keninkryk wurdt út inoar skoard yn it noardlik diel ûnder Jerobeäm (it Tsienstammeryk) en it folle lytsere súdlike diel ûnder Rechabeäm. De twa keninkriken soene nea wer feriene wurde.
List fan net-Fryske jongesnammen
Dit is in list fan net-Fryske jongesnammen.
A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Z
A
Albert - Albertus - Albrecht - Alexander
B
Bart - Beint -
D
Daan - Daniël - Derk - Diederik - Dieter - Dietrich - Dirk -
E
Ed - Eddie - Eduard - Edward - Ewout -
F
Frans - Freek - Frits -
H
Hannes - Hans - Harmen - Hendrik - Henk - Hilbrand - Hubert - Huub -
J
Jacob - Jacobus - Johan - Johannes - Joris
K
Karst - Kasper - Kevin - Koen -
L
Leo - Leonard - Leopold - Lodewijk - Lucas - Luuk -
M
Maarten - Martin -
N
Nick - Nicolaas
O
Okkie - Onno -
P
Peter - Petrus - Pieter -
Q
Quint - Quinten -
R
Rens - Rolf - Ronan -
S
Sam - Sander - Sem - Simon -
W
Wessel - Wilfried - Wouter -
Y
Yves
X
Xander - Xavier
John Henri uit den Bogaard
John Henri uit den Bogaard (Swol, 10 juny 1911 – Heelsum, 26 maaie 1993) wie in Nederlânsk ûnderwizer, fotograaf en de auteur fan Swiebertje.
Hy ferhuze al jong fan Swol nei Arnhim, dêr't er syn jonkheid fierder trochbrocht. Yn Utert gie er nei de kweekskoalle en moete er syn takomstige frou. Nei harren trouwen festigen se harren yn Loenen aan de Vecht. It pear krige twa dochters. De âldste dochter soe letter bekend wurde as de yllustratrise Marjolein Bastin.
Uit den Boogaart syn earste boek oer Swiebertje ferskynde al yn 1936. Yn 1955 stjoerde de NCRV Swiebertje yn twa telefyzjeprogramma's út en yn 1961 waard Swiebertje in searje op himsels. John uit den Bogaard soe op it idee fan Swiebertje kaam wêze nei it besjen fan in yllustraasje fan in swalker tekene troch Tjeerd Bottema.
Njonken de Swiebertjerige hat er ferskate oare berneboeken útjûn, bygelyks Bennie op de Boerderij, Boer Dikneus en Wim.
Nei't Swiebertje dien wie, skreau er noch oare telefyzje-spullen lykas Pommetje Horlepiep en Hotel de Witte Raaf.
Yn 1953 waard er einredakteur fan de NCRV-gids en letter fan it tydskrift Ouders van Nu.
John uit den Bogaard waard benei 82 jier en kaam te hôf yn Heelsum yn Gelderlân.
Poadium
In poadium (meartal: poadia) is in ferheging om op te stean of om wat op te bouwen. It wurd komt fan it Grykske πόδι, pódi, dat "foet" betsjut. De meast gongbere foarm in poadium is in ferheging dêr't persoanen op stean geane om foar it omsteand laach better te sjen te wêzen, en/of om sels in better oersjoch te hawwen. Teäters, skouboargen, konserthallen, nachtklubs, poppoadia en oare gelegenheden dêr't lju optredens fersoargje, hawwe in ynboud (of soms in ôfbrekber) poadium, dêr't it optreden op plakfynt. Ek by bygelyks popkonserten yn 'e iepen loft wurdt in poadium boud dêr't de sjonger of band op stean kin. De poadiumkeunsten, dy't toaniel, teäter, foardrachten, sang en dûns omfiemje, wurde sa neamd om't se plakfine op in poadium. Mei de term 'iepen poadium' wurdt oanjûn dat it om in foarstelling giet dêr't eltsenien dy't dat wol oan dielnimme mei. Ek foar taspraken en lêzings wurdt faak in poadium brûkt.
Oare foarmen fan poadia binne it opstapke dêr't in dirigint op stiet om better sichtber te wêzen foar de leden fan syn orkest, en it earepoadium, dat yn 'e sport brûkt wurdt om 'e winners te earjen. Dat bestiet út trije platfoarms fan ûngelikense hichte, wêrby't dejinge dy't it earste plak behelle hat op it heechste platfoarm komt te stean, en dejinge dy't it trêde plak behelle hat op it leechste. It earepoadium wurdt brûkt by de seremoniële útrikking fan 'e gouden, sulveren en brûnzen medaljes. In hiel oar soarte poadium is de krepis, in boukundich ûnderdiel fan benammen Romeinske timpels, yn 'e foarm fan in massyf mitselwurk dat him boppe grûn ferheft en dêr't it eigentlike gebou op boud is.
Uneskûtel
In ûneskûtel is in gerjocht dat yn in ûne tamakke wurdt.
Resept
De basissaus is Bechamelsaus: 40 gram bûter waarm meitsje en útbrûze litte (mei net brún wurde). Dan 50 gr. moal der by dwaan, goed minge en ôfkuolje litte. Undertusken 0,75 l. molke hyt meitsje. De hite molke by it bûter/moal mingsel jitte, goed trochriere en in setsje goed trochsiede litte. Sâlt tafoegje en nei eigen ynsjoch oare smaakstoffen sa as: De saus is binnen tsien minuten klear, noch flugger as it opwaarmjen fan in potsje. Jirpels yn plakjes snije (foar wa't hastich is, de skyfkes krekt even siede litte) en as dakpannen yn in ûneskûtel lizze. De saus der oer jitte en op 170 gr. in heal oere yn 'e ûne bakke.
Fariaasje
Foar in folslein miel: De ierpels fyn snije en minge mei shoarmafleis, dan de saus der oer en yn 'e ûne.
Tall Ships' Races 2014
De Tall Ships' Races 2014 wie in ynternasjonaal sylsportbarren yn it ramt fan 'e jierlikse Tall Ships' Races, dat holden waard yn 'e moannen july en augustus 2014. Dêrby waard op 'e Noardsee wedstrydsyld mei saneamde tallships (grutte sylskippen). It waard organisearre troch Sail Training International (STI), in organisaasje dy't besiket om ynternasjonale freonskip oan te fiterjen en om jongerein ûnder de 25 jier yn 'e kunde komme te litten mei de see en mei it silen. De start fan it evenemint wie yn 'e Fryske stêd Harns, dêr't it publyk him yn 'e dagen foarôfgeande oan 'e wedstryd fergapje koe oan 'e skippen dy't ôfmarre leine yn 'e haven fan Harns. De festiviteiten yn Harns waarden organisearre troch de Stifting Sail Harns.
Op it evenemint yn Harns kamen 225.000 minsken ôf. Harns fêstige in rekôr yn 'e skiednis fan 'e Tall Ships' Races troch it heechste oantal trainees (jongeren dy't meifearen om it silen te learen) ea oan te lûken: 337. De wedstryd gie neitiid fan Harns oer de Noardsee nei de haven fan Fredrikstad yn Noarwegen. Dêrwei folge in saneamde 'freonskipsfeart', wêrby't de skippen yn floatferbân mei-inoar opfearen nei Bergen, ek yn Noarwegen. Ut Bergen wei folge in twadde wedstrydtrajekt nei it Deenske Esbjerg, dêr't de finish lei.
Anzac Day
Anzac Day (Ingelsk foar "Anzac Dei") is in nasjonale frije dei yn Austraalje en Nij-Seelân dy't falt op 25 april. De dei is wijd oan 'e betinking fan alle Australyske en Nijseelânske soldaten dy't sneuvele binne yn alle oarloggen en konflikten en by fredesoperaasjes. Oarpronklik wie de betinking lykwols bedoeld foar de soldaten fan it ANZAC of Australian and New Zealand Army Corps ("Australysk en Nijseelânsk Legerkorps"), dy't yn 1915 yn 'e Earste Wrâldoarloch sneuvele wiene ûnder de bloedige en nutteleaze Gallipolikampanje.
Skiednis
Yn 1915 setten de Alliëarden ûnder de Earste Wrâldoarloch útein mei in ynvaazje fan it Osmaanske Ryk, dat in Sintrale macht wie, dy't oan 'e kant fan it Keizerryk Dútslân focht. De bedoeling wie om troch de besetting fan 'e Osmaanske haadstêd Konstantinopel, dy't de tagong ta de Swarte See behearske, in befoarriedingsrûte troch de Dardanellen en de Bosporus nei it Keizerryk Ruslân te iepenjen, dat in Alliëarde bûnsgenoat wie. Fia it Gallipoli-skiereilân soene de Alliëarde troepen by de kust fan 'e Dardanellen en de See fan Marmara lâns optsjen en sûnder altefolle swierrichheden harren misje foltôgje kinne.
Yn 'e 1920-er jierren woeks Anzac Day út ta in algemiene betinking foar alle 60.000 Austraaljers en 18.000 Nijseelanners dy't yn 'e Earste Wrâldoarloch omkommen wiene. Tsjin 'e midden fan 'e 1930-er jierren hie Anzac Day yn Austraalje syn hjoeddeistige foarm oannommen, mei betinkingsseremoanjes by moarnsdage, militêre parades, tsjerketsjinsten en militêre reünys. Yn Nij-Seelân krige de dei ûnder ynfloed fan Austraalje meitiid fierhinne deselde foarm; sa waard de betinking by moarnsdage yn 1939 út it buorlân wei yntrodusearre. Under de Twadde Wrâldoarloch woeks Anzac Day út ta in betinking dêr't ek de nije oarlochsdeaden ûnder beflapt waarden, en nei ôfrin fan 'e oarloch waard de betsjutting noch fierder oprutsen om ek Australyske en Nijseelânske militêren te betinken dy't yn oare oarloggen en konflikten en by fredesoperaasjes fan 'e Feriene Naasjes omkommen wiene.
Fan in hichtepunt fan populariteit fuort nei ôfrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch sonk it oansjen fan Anzac Day yn 'e 1950-er jierren fral yn Nij-Seelân fuort. Dat wie yn hege mjitte te witen oan it feit dat de oerheid op dy dei it near lei op alle kommersjele en sportive aktiviteiten en alle oare foarmen fan fermaak. Under de Fjetnamoarloch, yn 'e 1960-er jierren, sakke de populariteit fan Anzac Day oant in djiptepunt wei. Pas nei't yn 1966 sport en oar fermaak op 25 april tastien waarden, bekaam dat wat. Sûnt de twadde helte fan 'e 1980-er jierren hat Anzac Day yn 'e beide lannen sterk oan populariteit wûn. Fan ynfloed dêrop wie it besyk dat de Australyske premier Bob Hawke op 25 april 1990 as earste regearingslieder fan 'e beide lannen oan Gallipoli brocht.
Sybrand Marinus van Haersma Buma
Sybrand Marinus van Haersma Buma (Den Haach, 30 desimber 1903 - Neuengamme, 11 desimber 1942) wie in Nederlânsk boargemaster en lid fan de Kristlik Histoaryske Uny.
Van Haersma Buma wie in soan fan Bernhardus van Haersma Buma en Anna Maria Eduarda van Benthem van den Bergh. Yn 1928 studearre er ôf yn de rjochten oan de Ryksuniversiteit Utert. Yn 1930 waard er boargemaster fan Starum en fan 1938 ôf wie er boargemaster fan Wymbritseradiel.
Ta oantinken fan Van Haersma Buma is yn it gemeentehûs yn Drylts in troch Willem Valk makke búste oanbrocht en yn Hommerts waard de Van Haersma Bumaskoalle nei him neamd.
Syn soan Bernard van Haersma Buma waard ek boargemaster fan Warkum (1962-1970) en Snits (1970-1993). Pakesizzer Sybrand van Haersma Buma waard nei him neamd.
Myles Moylan
Myles Moylan (Amesbury (Massachusetts), 17 desimber 1838 – San Diego (Kalifornje), 11 desimber 1909) wie in Amerikaansk militêr fan etnysk Iersk komôf, dy't yn 'e Amerikaanske Boargeroarloch, de Grutte Sû-Oarloch fan 1876 en de Nez Persé-Oarloch tsjinne. Hy waard benammen bekend om't er yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn focht. Teffens wied er belutsen by it Bloedbad fan de Washita, yn 1868, en it Bloedbad fan Wounded Knee, yn 1890. Yn 1877 krige er de Medal of Honor takend, de heechste Amerikaanske militêre ûnderskieding, foar moed op it slachfjild yn 'e oarloggen tsjin 'e Yndianen.
Jonge jierren
Moylan waard yn 1838 berne yn Amesbury, yn 'e Amerikaanske steat Massachusetts, as de soan fan Thomas Moylan en Margaret Riley. Oant er yn juny 1857 tsjinst naam yn it Amerikaanske Leger wurke er as skuonmakker. As soldaat tsjinne er yn it Amerikaanske 2e Kavaleryrezjimint, wêrby't yn oktober 1858 befoardere waard ta korporaal, yn oktober 1860 ta sersjant en yn 1861 ta sersjant 1e klasse.
Tsjinst ûnder de Amerikaanske Boargeroarloch
Under de Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) focht Moylan foar it Noarden. Syn earste fjildslach wie de Slach by Wilson's Creek, yn Missoury, op 10 augustus 1861. Neitiid naam er yn 1862 diel oan 'e slaggen by Fort Henry, Fort Donelson en Shiloh, yn Tennessee, en oan it Belis fan Corinth, yn Mississippy. Yn maart 1863 waard er befoardere ta twadde luitenant yn it Amerikaanske 5e Kavaleryrezjimint. As sadanich focht er yn july fan dat jier mei yn 'e ferneamde Slach by Gettysburg, yn Pennsylvania, dy't fan krúsjaal belang wie foar de ôfrin fan 'e oarloch.
Op 25 oktober 1863 waard Moylan lykwols út tsjinst ûntslein om't er yn Washington, D.C. sûnder ferlof syn rezjimint ferlitten hie. Dêrop naam er op 2 desimber fan dat jier ûnder de optochte namme fan Charles Thomas tsjinst by it 4e Frijwillige Kavaleryrezjimint fan Massachusetts, dêr't er oansteld waard as sersjant en al rillegau opklom ta earste luitenant. Op 1 desimber 1864 waard er befoardere ta kaptein en op 9 april 1865, krekt foar de ein fan 'e oarloch, ta majoar. Yn novimber fan dat jier waard syn rezjimint opheft en swaaide er sadwaande ôf.
Tsjinst ûnder de Yndiaanske oarloggen
Neitiid naam Moylan yn jannewaris 1866 op 'e nij (ûnder syn eigen namme) tsjinst as sljochtwei soldaat yn it Amerikaanske beropsleger. Op 1 septimber 1866 waard er ta sersjant-majoar oansteld yn it nijfoarme Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint, dat ûnder it befel fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer yn Fort Riley, yn Kansas, legere waard. Moylan waard yn desimber alwer ta earste luitenant befoardere, en naam yn novimber 1868 diel oan it Bloedbad fan de Washita, wêrby't it 7e Kavaleryrezjimint it winterkamp fan it opperhaad Swarte Tsjettel fan 'e Súdlike Sjajinnen oanfoel en foar in diel útmoarde.
Yn maart 1872 waard Moylan befoardere ta kaptein mei it befel oer A Kompanjy fan it 7e Kavaleryrezjimint, wêrby't er luitenant Charles DeRudio as ûnderbefelhawwer hie. Datselde jiers troude er te Madison, yn Indiana, mei Charlotte 'Lottie' Calhoun, de suster fan luitenant James Calhoun, dy't ek by de 7e Kavalery tsjinne. Dat houlik soe lykwols sûnder bern bliuwe. Yn 1873 waard it 7e Kavaleryrezjimint oerpleatst nei Fort Abraham Lincoln, yn 'e Dakota's. Moylan naam dat jiers diel oan 'e Yellowstone-ekspedysje en focht yn 'e Slach by Honsinger Bluff foar it earst tsjin 'e Lakota. Teffens wied er yn 1874 oanwêzich by de kontroversjele Ekspedysje nei de Black Hills, wêrby't goud yn 'e Black Hills fûn waard, in gebiet dat foar de Lakota hillich wie, mei de Goudkoarts fan 'e Black Hills ta gefolch.
Under de Grutte Sû-Oarloch, naam Moylan yn juny 1876 diel oan 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn, yn súdlik Montana, wêrby't it 7e Kavaleryrezjimint ferslein en foar grut part útrûge waard troch in Yndiaanske koälysje fan Lakota, Noardlike Sjajinnen en Noardlike Arapaho. By dat treffen makke Moylan diel út fan it detasjemint fan majoar Marcus Reno, dat twa dagen lang belegere waard, mar de slach grutdiels oerlibbe. De fiif kompanjyen fan it rezjimint dy't de Yndianen út it noarden wei oanfoelen, waarden lykwols folslein ferdylge. Under de deaden wiene ek Custer sels en Moylan syn sweager James Calhoun.
Yn 1877 focht Moylan yn 'e Nez Persé-Oarloch yn de Slach by Canyon Creek en de Slach by Bear Paw, yn westlik Montana, tsjin 'e Nez Persé, wêrby't er slim ferwûne rekke. Tsien jier letter, yn 1887, naam er diel oan in koarte strafekspedysje tsjin guon opstannige Krieën, dy't bekend kaam te stean as de Krieë-Oarloch. Neitiid wie Moylan ek oanwêzich by it kweaferneamde Bloedbad fan Wounded Knee, op 29 desimber 1890, wêrby't it Amerikaanske Leger ûnder barre winterske omstannichheden in grutte groep fan yn 't foar fierhinne ûntwapene oanhingers fan 'e Yndiaanske geastedûnsbeweging ôfslachte, mei 297 deaden ta gefolch, meast froulju en bern.
Lêste jierren en dea
Moylan waard yn 1892 noch ta majoar befoardere, foar't er in jier letter, op 15 april 1893, ôfswaaide út it leger en mei pinsjoen gie. Foar syn hâlden en dragen yn 'e Slach by Bear Paw waard him op 27 novimber 1894 de Medal of Honor fan it Amerikaanske Kongres takend, de heechste Amerikaanske militêre ûnderskieding. Moylan stoar op 11 desimber 1909, in wike foar syn 71ste jierdei, thús yn San Diego, yn súdlik Kalifornje, oan maachkanker.
Pestmaster
In pestmaster of pestdokter wie in fan de lokale oerheid oanstelde funksjonaris dy't pestlijers fersoarge. Hy die fral yn tiden fan epidemyen tsjinst.
De pest, ek wol Swarte Dea neamd, is in sykte dy't fan de 14e- oant de 19e iuw in protte yn Jeropa foarkaam en enoarme tallen slachtoffers makke. Ynearsten waarden de siken troch gewoane dokters behannele, mar de sykte wie gjin krûd foar woeksen. Yn guon jierren wiene der sa'n protte minsken siik dat aparte pestmasters oansteld waarden. It foel net ta om pestmasters te finen, net folle minsken woene harren libben weagje foar in lyts lean.
De pestmasters besochten de siken om de pest fêst te stellen. Harren taak wie fral om de siken te isolearjen, sadat oaren it net wei krije koene. Dat besmetting troch de flieën fan de swarte rôt feroarsake waard hiene hja doe noch gjin aan fan. De behannelingen fan de pestmasters hiene dêrom net folle te betsjutten.
Klaaiïng
In pestdokter wurdt faak ôfbylde yn spesjale beskermjende klean: in hoed, in masker mei eagen fan glês, in houten stôk (om siken dy't te ticht by kamen fuort te triuwen), grutte learen wanten, lange learen learzens en in lange waakste cape. It masker wie wierskynlik fold mei krûden en speserijen om de lucht te suverjen omdat tocht waard dat de pest him troch de loft fersprate. Hoewol't bûlpestbesmetting fan minske op minske net mooglik is (behalven troch in flie), kin de klaaiïng de pestmasters wol beskerme hawwe – de folsleine lichemsbedekking soarge der ommers foar dat flieën net op de hûd fan de pestmaster springe koene. By longpest kin besmetting troch oanhoastjen of prústen wol, mar ek yn dat gefal kin de klean beskerming bean hawwe. Fan foar 1600 binne der gjin beskriuwingen of ôfbylden. It kostúm makke de minsken deabenaud mei't it in teken fan oankommende dea wie.
Herfoarme tsjerke fan Nes (It Amelân)
De Herfoarme tsjerke yn Nes is ien fan de trije tsjerken fan de herfoarme PKN-gemeente fan It Amelân.
Skiednis
De tsjerke fan Nes stie oarspronklik tusken Nes en Bueren op it plak fan it tsjerkhôf. It wie yn de katolike tiid in oan Jehannes de Doper wijde tsjerke, dy't yn de jierren 1730 ynstoartte en doe ôfbrutsen is.
Op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke oan it Tsjerkeplein waard yn 1734 in nije tsjerke boud. Mei grutte wissichheid wurdt der fan út gien dat fan dy tsjerke de westlike muorre oerbleaun is. Yn 1824 waard in nije tsjerke boud mei in noardlik en súdlik portaal, dy't elk twa doarren hiene. Fanwegen it sigen ferfoel yn 1913 it noardlike portaal en krige it súdlike portaal ien doar. Ek folge der doe in nije yndieling fan de ynrjochting.
Ynrjochting
thumb|left|225px|Ynrjochting De ynrjochting datearret foar in grut part út de 19e iuw en it begjin fan de 20e iuw. Alder binne de koperen kroanluchters (1723) en de kânselbibel (1729) en it Nachtmielsreau. De preekstoel datearret út de earste helte fan de 19e iuw en stiet sûnt de ferbouwing yn 1913 oan de noardlike muorre.
Boppe de bankenblokken foar de âlderlingen en diakenen binne yn de jierren 1950 troch Jan Murk de Vries muorreskilderings oanbrocht. Lofts wurdt de profeet Elía iten brocht troch raven (1 Keningen 17, 1–16) en rjochts is in foarstelling fan de Wûndere Fiskfangst (Lukas 5: 1-11).
Oargel
It oargel waard boud troch L. van Dam út Ljouwert. It front datearret fan 1868, it ynstrumint út 1888.
Skânsterpolder
De partikuliere Skânsterpolder, ek wol Hearrenwâlster Polder, Polder efter de Hearrewâl of Nijehasker Polder neamd, wie in polder yn de gemeente Haskerlân tichtby Nijehaske en It Hearrenfean.
De polder wie in troch de lânynlizzenden oprjochte bestjoersorgaan fan 1797 oant sirka 1961. De lâneigeners besleaten ta reglemintearjen fan in polderbestjoer yn 1797 en sleaten dêrom in kontrakt. De polder hie in oerflak fan sa'n 49 bunder. Tusken 1812 en 1857 waard de polder ûnderhâldsplichtich foar de Jousterdyk. Dy plicht waard ôfkocht. De polder hie in mole, dy 't yn 1865 fernijd waard en yn 1940 ferfongen waard troch in wynmotor. Yn 1961 waard de bemealing nei ruilverkaveling regele troch de feanpolder de Grutte Sint Jânsgeasterfeanpolder, dy't ek de belesting hefte.
Lytse Grutte Man
Lytse Grutte Man (Ingelsk: Little Big Man; ±1825 – ?), wie in haadman fan 'e Oglala-substamme fan 'e Lakota-Sû (Sioux), in Yndiaansk folk fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. Hy is benammen bekend wurde troch de ûnopheldere rol dy't er spile by de dea fan it ferneamde opperhaad Mâl Hynder.
Libben
Lytse Grutte Man syn âldelju wiene Giele Tonger en Har-Hillige-Azem, en hy hiet sels eins Oanfallende Bear; "Lytse Grutte Man" wie inkeld in bynamme dêr't er ûnder bekend rekke ûnder de blanken. Hy wie in dapper kriger dy't heech yn oansjen stie, en dy't focht ûnder en rivalen wie mei it ferneamde opperhaad Mâl Hynder. Yn 1874 kante er him fel oan tsjin it útstelde ferdrach dêr't de Amerikaanske oerheid de Lakota harren hillige lân, de Black Hills, mei ûntnaderje woe.
Yn 'e Grutte Sû-Oarloch fan 1876 joech er him by Mâl Hynder en focht er mei yn 'e beruchte Slach oan de Little Bighorn, wêrby't de Yndianen it Amerikaanske leger in ferpletterjende nederlaach tabrochten. Nei't er him yn maaie 1877 tagelyk mei Mâl Hynder oerjûn hie, skynt er oerrûn te wêzen nei de kant fan 'e Amerikanen. Neffens de offisjele lêzing soed er op 5 septimber fan dat jier direkt belutsen west hawwe by de dea fan Mâl Hynder trochdat er dyselde syn earms beethold wylst in soldaat him mei in bajonet yn 'e ûnderrêch stiek. Sels fertelde er letter in oar ferhaal, nammentlik dat Mâl Hynder selsmoard begien hawwe soe troch himsels yn 'e ûnderrêch te stekken.
De bekende western Little Big Man, út 1970, giet oer in blanke jonge dy't grutbrocht wurdt troch de Sjajinnen, en hat mei de histoaryske Lytse Grutte Man neat fan dwaan.
Grutte Sint-Jânsgeasterfeanpolder
thumb|left|Wetterskipswapen
Film noir
In film noir (Frânsk foar swarte film) is yn de measte gefallen in misdiefilm wêrfan't de haadpersoanen yn in eksistinsjeel bedriigjende en nihilistyske wrâld libje. De 'klassike perioade' fan de film noir begjint mei John Hustons The Maltese Falcon, út 1941, en einiget mei Orson Welles' Touch of Evil, út 1958. Strikt nommen is de film noir gjin sjenre, mar wurdt dermei ferwiist nei de styl of toan fan ferskate Amerikaanske films fan de fjirtiger jierren ôf oant de hjoeddeistige neo-noirs. Film noirs binne meast swart-wytfilms mei in oerhearskjende rol foar melankerlikens, ferfrjemding, trystens, teloarstelling, ûntgûcheling, pessimisme, dûbelsinnigens, morele korrupsje, skuldgefoel en paranoia. Typyske, faak foarkommende personaazjes binne de synyske, iensume held (of antyheld) en de femme fatale, tusken wa't har allerhanne yntriizjes ôfspylje tsjin de eftergrûn fan in obskuere grutte stêd.
Klassike perioade
Frânske bioskoopbesikers ûntdutsen yn de simmer fan 1946 in nij type Amerikaanske films. Yn de rin fan in pear wiken, fan mids juny oant ein augustus, ferskynden fiif films yn de Paryske sinema’s dy’t opfoelen troch in ferfrjemdzjende, gewelddiedige en eroatyske sfear:
De term 'film noir' waard foar it earst brûkt troch de Frânske kritikus Nino Frank, dy’t ek ûnder de yndruk wie fan de nije filmproduksje. Hy ferlike de ‘tsjustere styl’ fan dy nei-oarlochske Amerikaanske films mei de Frânske detektiverige fan de ‘Série noire’. Yn harren boek ‘Panorama du Film Noir Amércan’ út 1955 besochten Raymond Borde en Étienne Chaumeton foar it earst grip te krijen op it nije filmfenomeen: ''It bestean fan in searje noir films út Hollywood is opfallend. Mar it definearjen fan de mienskiplike skaaimerken dêrfan is in oare saak.''
Ynfloeden
De films dy’t letter as ‘films noirs’ oantsjut wurde soene, ferskilden hiel bot fan eardere foaroarlochske melodrama’s en plysjefilms út Hollywood. It optimisme en leauwe yn in rjochtfeardige maatskippij hie plakmakke foar synisme en liet in wrâld sjen dy’t befolke wie troch korrupte, egoïstyske en gewelddiedige personaazjes. Jeropeeske sineasten as Fritz Lang en Otto Preminger, dy’t de ferskrikkings fan de Twadde Wrâldkriich fan tichteby meimakke hiene, leine no oan de basis fan de nije styl fan Amerikaanske film. De film noir is dúdlik ynspirearre op de hurde styl fan misdieromans út de tiid fan de Grutte Depresje (ein tritiger jierren), fan auteurs as Dashiell Hammett, James M. Cain, Raymond Chandler en Mickey Spillane. Dêrfandinne ek dat guon filmkritisy film noir earder as in subsjenre fan de misdieroman beskôgje. De gothic novels en de ferfilmings fan dy romans wurde ek as literêre ynfloed neamd: de earste gothic noir wie Alfred Hitchcocks Rebecca (1940). 'Noirs' waarden oarspronklik filme yn swart-wyt, en hiene in donkere styl mei in soad kontrast, ôflaat fan de Dútske ekspresjonistyske film. Paul Kerr begjint syn essay Film Noir Reader: Out of What Past? út 1979 mei in kritysk oersjoch fan troch syn kollega-filmhistoarisy faak sitearre ynfloeden en dêr steane, bûten de al neamde, ek de folgjende by:
Foarskiednis
Yn it tiidrek fan werstel nei de nederlaach fan Dútslân yn de Earste Wrâldkriich ûntwikkele de Dútske filmproduksje in eigen styl, wêrby’t mei symboalyk en in donkere sfear stribbe waard nei in film mei in djippere betsjutting. Dit sjenre ûntstie ûnder ynfloed fan de Dútske ekspresjonistyske keunststreaming, wêrfan’t de tematyk him rjochte op de skaadkant fan de minsklike geast, op waansin en ferrie. De Dútske ekspresjonistyske keunst en film skaaimerken har beide troch it tapassen fan tsjustere skaden en ferfrjemdzjende omjouwings. Dêr waarden personaazjes yn pleatst waans iensumens en helpleazens beklamme waarden troch fertikale en horizontale linen troch it byld rinne te litten. Nei it Dútske ekspresjonisme ûntstie in nije styl fan films yn Itaalje dy’t de namme Italjaansk neorealisme krige. Dat sjenre wûn yn Itaalje oan populariteit yn de Twadde Wrâldkriich. Yn dy kriich begûnen filmmakkers ferhalen oer de earmen en de arbeidzjende klasse te dokumintearjen. Omdat der op dat stuit in bytsje jild foar filmmeitsjen wie, waarden Italjaanse neorealistyske fims op lokaasje opnommen, faak mei help fan amateur-akteurs. Dy films giene meast oer de swierrichheden en morele problemen fan dy tiid. It Italjaansk neorealisme en it Dútske ekspresjonisme fûnen har paad lang om let nei de Feriene Steaten, wat mei de oare neamde ynfloeden late ta in syntese, bekend as film noir.
Hoewol’t it om in ‘Amerikaanske’ filmstyl of sjenre giet, hiene Jeropeeske sineasten fan begjin ôf oan dus in wichtige ympekt op de hiele ûntjouwing fan film noir, en dat soe ek sa bliuwe. Ferneamde, út Jeropa ôfkomstige Hollywoodregisseurs dy’t bekend steane om har film noir-styl binne bygelyks Billy Wilder, Alfred Hitchcock, Jacques Tourneur en Fritz Lang.
It nije type fan hard-boiled detektivefilms, mei as earsteling The Maltese Falcon fan Warner Bros uit 1941, kaam dus net folslein ûntwikkele út de loft rûgeljen: der wiene ek al hiel wat eleminten yn eardere films opdûkt. Citizen Kane (RKO, 1941) is dêr in dúdlik foarbyld fan. Orson Welles makke hjir al gebrûk fan techniken as hege kontrastbeljochting (wêrtroch de personaazjes har tusken swiere skaden en felle ljochten beweegden), in leech kamerastânpunt (dat de figuer langer lykje liet) en grutte skerptedjipte. Krekt lykas yn Alfred Hitchcocks Rebecca (United Artists, 1940), yntrodusearre it ferhaal de haadpersoan nei syn dea, sadat de barrrens troch flashbacks ferteld wurde moasten. In oar foarbyld fan in proto-film noir is Stranger on the Third Floor (RKO Pictures, 1940). De nachtmerje-eftige wize dêr’t it rjochtlik stelsel en de tsjustere strjitten en gongen op yn byld brocht wurde soene lettere films as Murder, My Sweet (RKO Pictures, 1944), en Spellbound (United Artists, 1945) beynfloede hawwe kinne.
Foar de earste klassike ‘film noir’ út de skiednis keas regisseur John Huston de roman The Maltese Falcon fan Dashiell Hammett. It boek wie al twa kear earder ferfilme, mar Huston syn ferzje wie kompromisleas en sette krekt as it oarspronklike ferhaal fan Hammett in ‘net-heldhaftige held’ del yn in grauwe Amerikaanske stedske omjouwing. It sjenre wie berne.
Bloeiperioade fan de film noir
John Huston debutearre as regisseur mei The Maltese Falcon (1941), folge troch Key Largo (1948) en The Asphalt Jungle (1950). Oer de noir-status fan Alfred Hitchcocks skrillers út dy tiid binne de mienings ferdield: Shadow of a Doubt (1943), Notorious (1946), Strangers on a Train (1951) en The Wrong Man (1956). Otto Preminger fêstige syn reputaasje mei Laura (1944) en waard ien fan de heechst oanskreaune regisseurs fan it sjenre. Syn oare klassike noirs binne Fallen Angel (1945), Whirlpool (1949), Where the Sidewalk Ends (1950) en Angel Face (1952). Billy Wilder makke inkelde jierren nei Double Indemnity en The Lost Weekend inkelde noirs dy’t net fuortdaliks krimys wiene, mar earder satires op de Hollywoodproduksjes: Sunset Boulevard (1950) en Ace in the Hole (1951). In a Lonely Place (1950) betsjutte Nicholas Ray syn trochbraak. Syn oare films noirs wiene syn debútfilm They Live by Night (1948) en On Dangerous Ground (1952). Orson Welles hie gewoanwei hiel wat problemen by de finansiering fan syn projekten, mar syn trije films noirs koene lykwols rekkenje op in knap budzjet. Hy regissearre The Lady from Shanghai (1947), The Stranger (1946) en Touch of Evil (1958). Dizze film wurdt gauris oanhelle as lêste klassike film noir. Fritz Langs The Woman in the Window (1945) wie krekt as The Stranger in 'independent' produksje fan American International Pictures. Syn folgjende film, Scarlet Street (1945), krige de twiveleftige eare om as ien fan de pear klassike fims noirs offisjeel sensurearre te wurden. Troch syn eroatyske taspilings waard er tydlik ferbean yn Milwaukee (Atlanta) en de steat New York. Scarlet Street wie in koproduksje fan Universal en Langs eigen Diana Productions. Fan dy maatskippij wie de haadrolspylster fan de film, Joan Bennett, de twadde grutste oandielhâlder. Lang soe mei Bennet en har oarehelte Walter Wanger – foarhinne by Universal – op deselde wize Secret Beyond the Door (1948) produsearje.
Oare bekende regisseurs fan films út de ‘klassike perioade’ binne:
Ein fan de klassike perioade
Yn de Feriene Steaten stiene films noirs faak as B-film op it program, wat betsjutte dat jo foar de priis fan 1 bioskoopkaartsje sawol in ‘A-film’ as in lowbudzjetfilm te sjen krigen. Fan ein fan de fyftiger jierren ôf ferdwûn de film noir stiltsjeswei fan it program. Dêrby spilen de folgjende ûntjouwings foar ’t neist in grutte rol:
Neo-noir
De term film noir, yn 1946 betocht troch kritikus Nino Frank, waard mar komselden brûkt troch filmmakkers, kritisy en leafhawwers, en krige earst desennia letter echt de guit. Hoewol’t der sûnt de iere sechstiger jierren noch mar in bytsje grutte films yn it klassike film noir-sjenre útkamen, wie der wol sprake fan gâns ynfloed op oare sjenres. Dy films nimme meast sawol tematyske as fisuele eleminten oer dy’t tinken dogge oan film noir. Faak wurde dy neo-noirs, krekt as de klassike films noirs, útbrocht troch produsinten fan yndependant films, lytsere filmstudio’s.
It besykjen fan filmkritisy om film noir te definiearjen waard fan de santiger jierren ôf dien, en der wie in tendins om hjir allinnich films ûnder op te nimmen út de ‘klassike perioade’: 1941 (The Maltese Falcon) oant 1958 (Touch of Evil). De lêste jierren wurdt lykwols wat liniger mei de term omgien, wêrby’t sawol foaroarlochske films opnommen wurde as films fan nei dy klassike perioade. Dy lettere films wurde neo-noir neamd, en in subsjenre dêrfan krijt de namme tech noir. In foarbyld fan dat lêste is The Terminator, in film dêr’t de technology in foaroansteande en bedriigjende rol yn spilet. Hjirûnder folget in koart oersjoch fan de post-noir-produksjes fan de sechstiger jierren.
Jierren 1960 en 1970
Hoewol’t it dreech is om in line te lûken tusken guon fan de noir-films út de iere sechstiger jierren lykas Blast of Silence (1961) en Cape Fear (1962) en de noirs fan de lette fyftiger jierren, is it dúdlik dat nije trends ûntsteane yn it postklassike tiidrek. The Manchurian Candidate (1962), regissearre troch John Frankenheimer, Shock Corridor (1962), regissearre troch Samuel Fuller, en Brainstorm (1965), regissearre troch de noir-akteur mei gâns ûnderfining William Conrad, behannelen allegearre it tema fan de geastlike ûntheistering yn de styl fan de film noir. Mei de populêre rige The Fugitive (1963-1967) kamen de telefyzjesjoggers yn de kunde mei de klassike noir-tema’s en noir-sfear. Fan de Frânske regisseur Jean-Luc Godard ferskynde À bout de souffle yn 1960, dat dúdlik ynspirearre wie op de misdiefilms mei Humphrey Bogart. Yn de Feriene Steaten brocht Arthur Penn Mickey One út (1964), ynspirearre op Truffauts Tirez sur le pianiste en oare Frânske Nouvelle vague-films. Oare films dy’t har yn de tradysje fan de oarspronklike film noir pleatsten, wiene John Boormans Point Blank (1967), en Alan J. Pakula's Klute (1971). Ek Fassbinder makke mei Liebe ist kälter als der Tod (1968) in hommaazje oan it film noir-sjenre.
Fan regisseur Robert Altman ferskynde yn 1973 The Long Goodbye, in ferfilming basearre op in roman fan Raymond Chandler. It personaazje Philip Marlowe, dy prototypyske hard-boiled detektive, wurdt hjir wat ‘ûnearbiedich’ foar de film noir-myte oer delset as in net-oanpaste aparteling, dy’t alle fieling mei de hjoeddeiske seden ferlern hat.
De meast spraakmakende fan de neo-noirs út dy tiid wie regisseur Roman Polanski syn Chinatown út 1974. It spilet him ôf yn it Los Angelos fan 1930, in graach winske noir-setting. Neigeraden de styl fan de film noir evoluearre, waarden de sfear en de beljochting donkerder, de personaazjes korrupter, en de tema’s en de toan fatalistysker. Sa brocht Martin Scorsese yn 1976 mei Taxi Driver in radikale, bluodrige neo-noir mei de stilistyske skaaimerken fan de klassike film noir: ekspresjonistyske fotografy dy’t in moreel en psychologysk ynstabile protagonist yn byld bringt yn in tsjustere en korrupte stêd.
In tal fan de noirs út de santiger jierren wiene yn wêzen remakes fan de klassikers, lykas bygelyks Thieves Like Us (1973) en Farewell, My Lovely (1975).
Oare bekende neo-noirs út dy perioade binne:
Jierren 1980 en 1990
Oan it begjin fan dizze perioade kaam Scorsese syn masterwurk Raging Bull yn de bioskoopsealen: it ferhaal fan de morele en fysike ûndergong fan in bokser, op in och sa film noir-eftige wize yn byld brocht. Body Heat, de film fan Lawrence Kasdan dy’t it jier dêrop útbrocht waard, docht benammen troch de swoele, eroatisearjende sfear tinken oan inkelde klassike film noirs. It súkses fan dy atypyske film hie as gefolch dat inkelde wichtige Hollywoodstudio’s ynseagen dat der foar datsoarte films in merk wie. Neo-noir-films waarden opnommen yn de mainstream, en guon smieten de studio’s sels in soad jild op. Súksesfolle neo-noirs wiene Black Widow (1987), Shattered (1991) en Final Analysis (1992), mar it wie benammen Basic Instinct (1992) fan Paul Verhoeven dy’t de pongen folden. Dy film joech ek oan hoe’t it polygrome palet fan neo-noirs in soad fan de ekspresjonistyske effekten fan de klassike swart-wytnoirs reprodusearje koe.
Wurkjend mei troch de bank nommen lytse budzjetten makken de bruorren Joel en Ethan Coen ien fan de meast wiidweidige, troch klassike noir film beynfloede oeuvres, mei films as Blood Simple (1984) en Fargo (1996). In oare grutte namme yn dit sjenre is Quentin Tarantino, skriuwer en regisseur fan tagelyk hurde en lumige neo-noirs as Reservoir Dogs (1992) en Pulp Fiction (1994).
Inkelde oare bekende neo-noirs út dy perioade binne:
De neo-noir-styl drukte yn dy perioade syn stimpel ek op telefyzjerigen as Miami Vice (1984–1989) en Crime Story (1986–1988).
Tech noir (ek wol bekend as sciencefiction noir) is in wat aparte leat fan de film noir-famylje dy’t yn dy perioade opgong makke. It is in cross-over-sjenre mei in kombinaasje fan film noir en sciencefiction, lykas te sjen yn Alien (1979), Blade Runner (1982), The Terminator (1984) en The Matrix (1999).
Jierren 2000
Following, it swart-wytdebút út 1998 fan de Britske regisseur Christopher Nolan, wie in iepenlik earbetoan oan de klassike noir. Yn it earste desennium fan de nije iuw wie er ien fan de grutste Hollywood-regisseurs fan de neo-noir mei it omraak priizge Memento (2000), de remake fan Insomnia (2002), en syn superhelde-films, Batman Begins (2005) en The Dark Knight (2008).
Mei ekstreem gewelddiedige films lykas Sympathy for Mr Vengeance (2002) en Thirst (2009) is Park Chan-wook fan Súd-Korea de prominintste regisseur bûten de Feriene Steaten dy’t geregeldwei yn de noir-styl wurket. De kommersjeel súksesfolste neo-noir oant dan ta fan dizze perioade is Sin City (2005), regissearre troch Robert Rodriguez, in ekstravagante, stilearre swart-wyt sketten film mei hjir en dêr wat kleur. Oare foarbylden fan slagge films mei neo-noiryngrediïnten dy’t nei 2000 ferskynden binne;
Ek op telefyzjee bliuwt neo-noir it goed dwaan. Veronica Mars is in populêre Amerikaanske telefyzjesearje yn film noir-styl oer in froulike studint en priveedetektive, de rige gie los yn 2004. Oare film noir-telefyzjerigen binne ûnder oare The Singing Detective (BBC-miniserie, 1986), Gotham Girls út 2002, en The X-Files (fan 1993 ôf).
Nettsjinsteande dat der krekt foar 1960 in ein kaam oan de klassike film noir-perioade, hâldt dy styl fan filmjen dus noch altyd in grutte ynfloed op de hjoeddeistige filmproduksje.
Parodyen
De styl fan films noirs lient him goed ta parody. Woody Allen syn Play It Again, Sam út 1972 is tagelyk in hommaazje en in parody. Bekende foarrinners wiene Danny Kayes Wonder Man (1945), de komeedzje Lady on a Train fan itselde jier en The Big Steal (1949) fan regisseur Don Siegel. The Cheap Detective (1978) mei Peter Falk yn de haadrol parodiearret sênes út The Maltese Falcon en Casablanca (1942). Resintere foarbylden binne Robert Zemeckis Who Framed Roger Rabbit út 1988, dat him ôfspilet yn it Los Angeles fan de fjirtiger jierren, en Carl Reiners Fatal Instinct (1993), dat sinspilet op sawol de klassiker Double Indemnity as op de neo-noir Basic Instinct.