cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Long
Yn de longen bart gaswikseling tusken lucht en bloed foar it metabolisme. De longen fan sûchdieren binne gjin 'holle' romtes dy't fold wurde mei lucht, mar hawwe in spûnseftige struktuer sadat it oerflak dêr't gasútwikseling mooglik is, folle grutter wurdt. De longen fan amfibyen binne wol te fergelykjen mei in lege pûde, dy't net botte effisjint is. Se sykhelje dêrom troch kielsykheljen en troch de hûd.
Warnefrid
Wurk
Fierders binne der fan him preken, gedichten en in kommentaar op de Benediktiner regels.
Long
Gaswikseling
Troch te sykheljen kin gaswikseling barre: Soerstof diffundearret dan it bloed yn en koalstofdiokside derút. Der is soerstof nedich foar de ferbaarning fan fiedsel yn de sel, wêrby't enerzjy frijkomt foar in grut oantal prosessen. Fierders wurdt mei sykheljen koalsoer ôffierd, dat produsearre wurdt by de ferbaarning fan fiedingsstoffen. De konsintraasje koalsoer yn it bloed wurdt regele troch it sykhellingssintrum yn de harsens. (Sjoch ûnder)
Bou fan de longen
By de minsk is de rjochterlong wat grutter en hat trije longkwabben, de linker hast altiten (op ± 5% nei) twa. De ynademe lucht streamt troch de luchtpiip (trachea) dy't him by de karina splitst yn twa haadbronchyen, dy't har fierder fiere yn in systeem fan hieltiten mear, mar hieltiten finer fertûke pypkes, oant se úteinlik terjochte komt yn de tige lytse longtrachterkes. De wannen dêrfan binne útpûle ta lytse sekjes, mei elk in tsiental blaasfoarmige útstulpings, de alveoalen of longblaaskes. Dy wurde omjûn troch in netwurk fan uterst fine bloedfetsjes, folle tinner as in hier (kapilêren). De soerstof yn de blaaskes passearet ûnder ynfloed fan de konsintraasjegradiïnt in flintertin flues (membraan) en komt sa yn it bloed. Dêr wurdt de soerstof foar it grutste diel oan it aaiwyt hemoglobine bûn. Om de long leit it longflues (pleura). It longflues bestiet út twa blêden, de pleura visceralis dy't oan de long fêst sit en de pleura parietalis dy't oan de binnenkant fan de boarstwand fêst sit. Tusken dy twa fluezen sit wat focht wêrtroch't se oer elkoar ferskowe kinne. De long is elastysk en wol fan himsels ynklappe, mar troch de ûnderdruk tusken de longfluezen oan de binnenkant fan de boarstwand bart dat net. De long folget ornaris de bewegings fan de boarstwand. As der lucht tusken de twa pleurablêden komt, bg. troch in messtek yn de boarstkas as fansels, falt de ûnderdruk tusken de 2 pleurablêden wei en kin de long gearfalle: der ûntstiet in klaplong, ofwol in pneumotoaraks. Itselde bart by in ruptuer fan ien of mear longblaaskes: der streamt dan lucht fanút de long de pleuraholte yn.
It sykheljen
thumb|Mulruftsykheljen By rêstich sykheljen wurdt de boarstholte fergrutte: de ribben wurde nei foaren en omheech lutsen, en it mulruft (diafragma) wurdt flakker. Troch de ferromjende beweging wurdt ûngefear in heale liter lucht nei binnen sûge. Sykheljen troch in ûnderdruk te kreëaren, wurdt negative druksykheling neamd. By grutte ynspanning, lykas by hurddraven, giet it sykheljen flugger en djipper. De hoemannichte lucht dy't dan mei ien djippe swolch nei binnen komt, kin wol oant fjouwer liter stige. As de spieren dan wer ferslapje, fearret de boarstkas werom yn har oarspronklike stân en krimpt de long yn elkoar: de lucht wurdt útademe. Ynademing is een aktyf proses, útademing folget (by rêstich sykheljen) troch de weromfearjende krêft fan de toaraks en de long sels. Net àlle lucht kin útademe wurde: sels nei in djippe útademing bliuwt der altiten lucht yn de longen efter, ûngefear 1,5 liter (it ein-ekspiratwaar folume). De minút hellet in folwoeksen sûn minsk yn rêst ûngefear tolve oant sechtjin kear adem. Deis passeart sa'n 10.000 liter lucht de luchtwegen, op wei nei de longen. Yn in trochsneed minskelibben folje de longen harren sa'n 500 miljoen kear.
Sykhellingssintrum
Sykheljen is meast ûnbewust, der hoecht net by neitocht te wurden. Ek nachts giet it proses gewoan troch. (Der bestiet in oandwaning wêrby't dit net sa is: Ondines flok.) Oars as by de hertslach, kin it sykheljen wol in skoft ûnderdrukt wurde of ekstra sykhelje. Yn de harsensstamme sit it sykhellingssintrum. Dat sintrum regulearret op basis fan de koalsoerkonsintraasje (feitlik de soergraad fan it bloed) yn it bloed it sykheljen en hâldt sa it koalsoergehalte yn it bloed hast konstant. Dêrmei wurdt tagelyk de soerstofkonsintraasje yn it bloed op peil hâlden. Is it sykheljen troch sykte slimmer wurdt, ûntstiet in benaudheidsgefoel dat dyspneu neamd wurdt. Dit benaudheidsgefoel komt troch de fehege koalsoerkonsintraasje en/of een ferlege soerstofkonsintraasje yn it bloed, de longen kinne de koalsoerkonsintraasje net mear op goede peil hâlde. Der komt dan in ekstra oantal helpspieren yn aksje. Om de wurking fan dy spieren makliker te meitsjen, geane benaude minsken faak oeroein op bêd sitten, steunend op de earms. Efter de pûst wurdt fan sprutsen as it tempo fan yn- en útademing net oanpast is oan de ynspanning, wêrby't in soad koalsoer produsearre wurdt, dat troch de longen net hurd genôch ôffierd wurde kin. Yn de measte gefallen passe de sykhellingsorganen har fansels oan, mar foar guon aktiviteiten (sjonge bygelyks) is in aparte sykhellingstechnyk needsaaklik.
Loftkondysjonearring
De longen binne goed beskerme. Yn de luchtwegen (noas en kielholte, strôt en luchtpiip) wurdt de ynademe lucht suvere fan grutte stofdieltsjes, foarferwaarme en fochtich makke. Kâlde winterlucht is al op temperatuer (30 graden Celsius) eardat dy de longen berikt. Foar it skjinhâlden fan de luchtwegen is in grut slymtransportsysteem fan (trilhierren) op it slymflues fan de luchtpiip en de bronchiën. Dy transportearje delsleine dieltsjes wer nei de strôtknoarre, dêr't slym mei stofdieltsjes ûnder normale omstannichheden sûnder wat te fernimmen ynslokt wurdt. As dêrby hoaste wurde moat is der sprake fan in abnormale situaasje, mooglik in symptoam fan sykte, meastal in min ofte mear slimme luchtweiynfeksje.
Sykten
Spesjale sellen produsearje slym. Dat slym wurdt dan ophoaste en ferdwynt dêrtroch út de gefoelige luchtwegen. In groanyske hoast wiist der soms op dat dit befeiligingssysteem te swier belêste wurdt. Dat jildt net allinnich by in stevige ferkâldheid.
Swiere smokers krije safolle smoargens binnen dat se in protte hoastje. Yn langduorjend prikkele en skansearre longweefsel kinne ferskate slimme syktes ûntstean: longkanker, COPD (brongitis|groanyske brongitis/longemfyseem).
It smoken fan tabak is tige skealik foar de longen. De smook fan kannabis (hasjys en marihuana) is minder skealik as de reek fan tabak, der hat noch nea in direkte oanwizing west om oan te nimmen dat dizze smook longkanker feroarsaket neffens The Merck Manual of Diagnosis and Therapy 13th edition. Wol binne der oanwizings dat der earder in pneumotoaraks troch ûntstean kin.
Cotton Mather
thumb|Cotton Mather
Cotton Mather (12 febrewaris 1663 - 13 febrewaris 1728) wie in Puriteinsk geastlike en learde. Hy wie sawol yntellektueel as polityk de meast foaroansteande persoan fan de tredde Ingelske kolonistengeneraasje yn Nij-Ingelân. Hy wurdt faak tebinnenbrocht fawege syn rol yn de hekseprosessen fan Salem. Hy wie in soan fan Increase Mather en pakesizzer fan John Cotton en Richard Mather, beide ek foaroansteande puriteinske predikanten.
Yazoo (rivier)
De Yazoo is in rivier yn de Amerikaanske steat Mississippy.
Cotton Mather
Meast ferneamde wurk
The Biblia Americana (1693-1728)
Yazoo (rivier)
De Yazoo krige syn namme fan de Frânske ûntdekkingsreizger La Salle yn 1682 ("Rivière des Yazous"), in ferwizing nei de yndianestam Yazoo dy't by de mûning libben.
Cotton Mather
Meast ferneamde wurk
Bonifacius (1710)
The Christian Philosopher (1721)
Yazoo (rivier)
De rivier is 303 km lang en ûntstiet út de gearrin fan de rivier Tallahatchie en de Yalobusha yn Greenwood. De rivier rint foar in part parallel oan de Mississippy eardat er dêr yn útrint krekt foar Vicksburg.
Cotton Mather
Meast ferneamde wurk
Decennium Luctuosom: a History of the Long War (1699)
Yazoo (rivier)
De rivier wie fan grut belang yn de Amerikaanske Boargerkriich. De Konfederaten brûkten foar it earst in elektrysk ûntstutsen myn yn de rivier yn 1862 tichteby Vicksburg om it pânserskip USS Cairo (út 1861) fan de Uny sinke te litten. It lêste part fan de Cairo waard boppe helle op 12 desimber 1964. It skip is restaurearre en is no foar fêst te sjen yn it Vicksburg National Military Park. Op de boaiem fan de rivier lizze totaal 29 skippen út de Boargeroarloch.
Cotton Mather
Meast ferneamde wurk
Magnalia Christi Americana (1702)
Manductio ad Ministerium (1726)
The Negro Christianized (1706)
Yazoo (rivier)
Oare nammen foar de Yazoo binne Zasu River, Yazous River, Yahshoo River, Rivière des Yasoux en Fiume del Yasous.
Cotton Mather
Meast ferneamde wurk
Ornaments for the Daughters of Zion (1692)
Wonders of the Invisible World (1693)
Pillars of Salt (1699)
Thornton (West-Yorkshire)
thumb|left|Bertehûs fan de susters Brontës, Marketstreet 74 thumb|Lizzing Thornton yn West-Yorkshire thumb|Spoarfiadukt ûnder Thornton
Thornton is in plak yn it greefskip West-Yorkshire, en hat mei it tichteby lizzende Allerton in ynwennertal fan 15.003 (2001). Thornton leit oan de westkant fan Bradford, noch altyd fan Bradford troch grien. It plak heart sûnt 1974 wol ta de bestjoerlike ienheid "metropolitan borough" fan Bradford. It âlde sintrum is bewarre; Thornton is in typysk stedsje út it Penninysk berchtme, mar de mei nije wenwiken rûnom.
Thornton bloeide op yn de Yndustriële Revolúsje út reden fan de oanwêzigens fan stienkoal, izererts, sânstien, de oanlis fan it spoar en yn de 19e iuw troch de wolhannel. Ymport út it bûtenlân, it ferdwinen fan it spoar en moderne feroaringen sûnt WOII hawwe it plak redusearre tan net folle mear as in foarstêd fan Bradfort.
Thornton Viaduct
It Thornton-fiadukt is in lang net brûkt spoarfiadukt by it doarp. It is 300m lang en hat 20 bôgen. It wie part fan de line Queensbury-Keighley; 1955 wie it dien mei it passazjiersferfier, mar it frachtferfier gie troch oant yn de 60er jierren. De reels binne fuorthelle.
Thornton Viaduct is yn 2008 op 'en nij iepene as part fan de kuierrûte Great Northern Railway Trail tusken Cullingworth en Queensbury along the trackbed in 2008.
Utjouwerij Hispel
Utjouwerij Hispel is in Nederlânske útjouwerij dy't fêstige is yn Loenen oan de Fecht, yn 'e provinsje Utert. It bedriuw leit him, neffens de eigen webside, lykwols ta op it útjaan fan Frysktalige "kwaliteitsliteratuer en nijsgjirrige essays".
Sa binne by Hispel útkommen: proazawurk, lykas Eksamenjier en Simmer oan 'e Pikmar fan Sjieuwe Borger en De Brimstige Ingel fan Klaas Rusticus, en poëzij, lykas Tongermolke fan Jacobus Q. Smink, Foar Elke Man in Eigen Pake fan Bartle Laverman en Leech Hert yn Nij Jek fan Geart Tigchelaar. Dyselde brocht by Hispel ek syn oersetting Swarte Swan út, nei in jeugdroman fan Gideon Samson.
Utjouwerij Hispel publisearret fierders ek it literêr tydskrift ensafh, dat sawol op papier as op it ynternet ferskynt. Foar bestellings wurket Hispel gear mei de webwinkel fan 'e Afûk.
Bolletongersdei
Bolletongersdei is in festival dat elts jier op 'e earste tongersdei fan oktober holden wurdt yn 'e Fryske stêd Boalsert. Fan oarsprong wie it in jiermerk, mar tsjintwurdich binne dêr in soad oare eveneminten oan taheakke. Bolletongersdei bestiet sûnt de ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch, en is smei de jierren útwreide wurden fan allinnich de tongersdei ta in fjouwerdeisk barren, dat begjint op woansdei en einiget op sneon. Tradisjoneel binne alle skoallen yn Boalsert op 'e tongersdei ticht.
Skiednis
Al yn 'e Midsiuwen hie Boalsert twa jiermerken, ien op Sint-Odulfus (12 juny), en ien op Sint-Lambertus (17 septimber). Letter wie der noch mar ien jiermerk, dy't op 27 augustus holden waard. It wie yn dy tiid wizânsje dat as dy datum op in sneon foel, de jiermerk in dei foarúthelle waard, nei de freed. Oars as gewoane merken wiene jiermerken foar eltsenien frij tagonklik, útsein feroardiele misdiedigers.
Tsjin 'e tweintichste iuw wie ek de jiermerk fan augustus yn 'e ferjitnis rekke. Sadwaande waard oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch de wykmerk fan 'e earste tongersdei fan oktober útwreide ta in jiermerk, dy't de namme 'Bolletongersdei' krige. Ornaris wurdt derfan útgien dat de oantsjutting ferwiisde nei de keallekeurings dy't dy deis tradisjoneel plakfûnen, mar in oar ferhaal wol hawwe dat it in ferbastering is fan 'Bôletongersdei'. Dat soe de namme fan 'e wykmerk fan 'e earste tongersdei nei 12 novimber west hawwe, de dei dat foarhinne it healjierslean (fan 12 maaie ôf) útbetelle waard oan boere-arbeiders en -fammen. Dat soene dyselden nammentlik fierd hawwe troch nei stêd te gean om dêr wite bôle en krintebôle te iten.
Hjoeddeistige sitewaasje
Behalven de jiermerk op 'e eigentlike Bolletongersdei, is it tsjintwurdich ek merke yn Boalsert fan 'e woansdei foar oant de sneon nei Bolletongersdei. De attraksjes steande dêrby opsteld op Plein 1455, krekt bûten de histoaryske binnenstêd. De tongersdeis is der in diskemerk mei stânwurkerskonkoers, wêrby't ek de moaiste 'stille' kreammen prizen winne kinne, dy't fan âlds troch de boargemaster fan Boalsert útrikt waarden.
Op it Broereplein en yn 'e Wipstrjitte wurdt der dyselde deis in bradery foar bern holden. De tradisjonele keallekeuring fan Bolletongersdei hat sûnt de BSE-krisis net safolle mear om 'e hakken. Wol wurdt de jûns noch altyd in ringriderij yn 'e binnenstêd holden, wêrby't menners en ringstekkers yn troch hynders lutsen sjeazen stride om 'e Sulveren Swipe. De festiviteiten om Bolletongersdei hinne wurde sneontejûns ôfslein mei it muzykfestival BollePop yn Kafee De Groene Weide.
Bari (stêd)
Bari is in havenstêd oan de Adriatyske See. It leit yn it noardwesten fan de 'hakke' fan de Lears fan Itaalje. Bari is de haadstêd fan de provinsje provinsje mei deselde namme en fan de regio Apulje. De stêd telt om-ende-by 328.458 ynwenners.
Bari is in wichtich havenplak. Fanút de haven farre geregeld feartsjinsten nei Durrës yn Albaanje, en nei oare stêden lykas Dubrovnik yn Kroaasje en Bar yn Montenegro.
Eartiids lei Bari yn de ynfloedssfear fan de Grykske koloanjes yn Súd-Itaalje. Letter makke it as Barium part út fan it Romeinske ryk en troch de iuwen hinne hie it mei ferskate oerhearskers te krijen, krektas Goaten, Noarmannen en yn de 9e iuw mei Arabieren. Yn tsjinstelling ta Malta en Sisylje lei Bari net oan de wichtichste seerûtes fan de Middellânske See. thumb|right|150px|Kastiel fan Bari Yn de Basilyk fan Sint-Nikolaas te Bari wurden it stoflik omskot fan Sint Nikolaas bewarre, de biskop fan Myra. De hillige Nikolaas is beskermhillige fan de stêd.
Fierders is Bari in universiteitsstêd en beskikt it oer in histoarysk museum.
Skandinaavje
thumb|right|Satellietopnaam fan Noarwegen, Sweden en Finlân yn de winter Skandinaavje is in gebiet yn it noarden fan Jeropa.
Definysje
It wurd Skandinaavje wurdt op trije ferskate wize definiearre:
Meastal wurdt de twadde of de tredde definysje brûkt. Yn it Nederlânske taalgebiet bestiet der lykwols in foarkar foar de tredde definysje.
Oarsprong
It wurd wurdt foar it earst brûkt troch Plinius de Aldere (23-79) yn de foarm 'Scadinauia' en is wierskynlik foarme út de âldgermaanske wurden 'skadin' (skade) en 'auio' (eilân). Dizze oarspronklike betsjutting hat him oerlibbe yn lokale nammen lykas it Súd-Sweedske lânskip Skåne (Skonen).
Skandinavyske talen
De Noarske, Sweedske en Deenske talen, wurde faak oantsjutten as Skandinavyske talen. Dat is yn tsjinstelling mei de Noard-Germaanske talen, dêr't ek it Yslânsk en Faeröersk ta rekkene wurde. Dizze talen lykje in soad op inoar en binne ûnderinoar goed fersteanber. It wurd Skandinavysk wurdt brûkt foar sawol it Noarsk, Sweedsk, en Deensk, as is it ien taal, mar troch de Skandinaavjers sels wurdt Skandinavysk foaral brûkt as namme foar de taal dy't minsken út de trije lannen tsjin inoar sprekke. It komt derop del dat elkenien syn eigen taal besiket te praten troch helder te artikulearen en sa folle mooglik nuvere wurden wat fuort te litten. As dat net kin wurdt in wurd brûkt út de taal fan de petearpartner of yn stee dêrfan it Ingelske ekwifalint.
Prinsetún
De Prinsetún is in park oan de noardkant fan de binnenstêd fan Ljouwert.
Skiednis
Om 1650 hinne waard der op dit plak in park/lusthôf oanlein yn opdracht fan prins Willem Freark fan Nassau-Dietz. In earebetoan oan de ein fan de 80-jierrige oarloch en de frede fan Münster. Dit gedielte fan de stêd soe noch sa’n 150 jier ôfsluten bliuwe foar it publyk. Yn opdracht fan Kening Willem I waard it park iepenbier. Hy skonk de Prinsetún oan de Ljouwerter befolking. It park waard faker ferboud, yn 1734 yn Le Nôtrestyl oant it yn 1795 frij tagonklik waard.
Om 1822 hinne waard de tún ferboud troch Lucas Pieters Roodbaard. Nei wer in oantal ferbouwings waard de tún yn 2004 wer foar it grutste part in de styl brocht sa't Roodbaard dy destiids oanlizze litten hie. Der waarden doe ek akkomodaasjes boud foar de stedsjachthaven.
De Ljouwerter Theo Douma betocht en boude de hjoeddeiske hoarekafoarsjenning mei de namme De Koperen Tún, neamd nei de roman fan Simon Vestdijk. It etablissemint waard yn 1989 troch de widdo Mieke Vestdijk offisjeel iepene.
In de tún stiet ek it Pier Pander Museum, dat yn 1954 iepene waard.
Wopke Eekhoff
Nei in Nutspriis krigen te hawwen foar Levensschetsen van beroemde Friezen, dat hy op tweintichjierrige leeftyd skreaun hie, begûn hy syn boeken yn eigen behear út te jaan. Hy waard oplaat by de Ljouwerter printer-útjouwer G.T.N. Suringar.
Mei de help fan gûverneur Humalda en Van Halmael foarme Eekhoff him ta regionaal histoarikus en waard er yn 1838 de earste stedsargivaris fan Nederlân. Neist syn argyf hold Eekhoff ek in boekwinkel en in lytse útjouwerij by yn in pân mei de namme Keizerskroon.
Fierders stifte Eekhoff de Steds Bibleteek fan Ljouwert en sammele er dêrfoar en foar de Provinsjale Bibleteek ek boeken. As autodidakt fûn men him wat eigensinnich, sadat er de bynamme Wopke profeet krige.
Eekhoff wie teffens goed 40 jier in tige aktyf lid fan it Frysk Genoatskip
Alexander Henderson
thumb|200px|Alexander Henderson
Alexander Henderson (± 1583 – 19 augustus 1646) wie in Skotsk teolooch en in wichtich tsjerklik steatsman fan syn tiid. Hy wurd sjoen as te twadde stifter fan de Refoarmearre Tsjerke yn Skotlân, en har presbyteriaanske tsjerken ha in soad oan him te tankjen wat har foarm en dogma's oanbelanget.
Wopke Eekhoff
De Wopke Eekhoffpriis is in Fryske priis foar bydragen oan histoarysk ûndersyk yn Ljouwert.
Wurken
Ta syn bekendste wurken hearre:
Tsjerke fan Rûgehuzen
thumb|Tekening fan de tsjerke fan Rûgehuzen troch Jacobus Stellingwerff út 1721 thumb|left|Klokkenstoel op it begraafplak fan Rûgehuzen thumb|[[Atlas Maior (Blaeu)|Atlas Maior fan Joan Blaeu mei de tsjerke fan Rûgehuzen (1662)]] De tsjerke fan Rûgehuzen is in net mear besteande tsjerke yn Rûgehuzen, dy't mids 18e iuw ôfbrutsen waard.
De tsjerke fan Rûgehuzen waard al yn 1421 neamd. It gebou waard yn 1721 tekene troch de kopiist Jacobus Stellingwerff (1667–1727). Op de tekening út 1721 hat Stellingwerff in frij fan de tsjerke steande klokkestoel mei skylddak ôfbylde.
De âlde klokkestoel waard yn 1920 ôfbrutsen en yn 1956 ferfongen troch in nijen-ien. Yn de nij boude klokkestoel waard de âlde klok hongen. Dy klok wie yn 1746 jitten troch Ciprianus Krans út Amsterdam. Dizze klok hie de Twadde Wrâldoarloch oerlibbe, mar waard yn 1975 stellen. Yn 1979 waard de klokkestoel fernijd en waard in nije klok kocht, dy't yn 2003 ferfongen waard troch in swierderen-ien. De klokketoer is erkend as ryksmonumint. De klokkestoel mei in helmdak stiet op it tsjerkhou fan Rûgehuzen, dat op in terpachtich terrein oan de Tsjerkhofleane leit, oan de westside fan de buorskip.
Triatlon op de Olympyske Simmerspullen 2012
De Olympyske Simmerspullen 2012 fan de XXXe Olympiade waarden fan 27 july oant en mei 12 augustus 2012 hâlden yn Londen, de haadstêd fan Grut-Brittanje. Londen wie de earste stêd dy't foar de trêde kear de Spullen organisearje mocht. Earder hiene de Spullen fan 1908 en 1948 dêr ek plak. De rriatlon wie yn de Hyde Park.
Medaljespegel
De top fjouwer fan lannen dy't by de triatlon medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 2012.
Aalburch
Aalburch (Nederlânsk en offisjeel: Aalburg) is in eardere gemeente yn de provinsje Noard-Brabân (Lân fan Heusden en Altena) yn Nederlân. De gemeente besloech 53,16 kante kilometer en hie 13.061 ynwenners (30 april 2017, boarne: CBS).
De gemeente ûntstie yn 1973 troch in fúzje fan de gemeenten Wyk en Aalburch, Veen en Eethen en gie mei yngong fan 1 jannewaris 2019 op mei de eardere gemeenten Werkendam en Woudrichem yn de gemeente Altena.
De Silveren Rinkelbel
De Silveren Rinkelbel, is in novelle (hoewol't it gauris as in 'koarte roman' oantsjut wurdt, fan 'e hân fan 'e njoggentjinde-iuwske Fryske skriuwer Waling Dykstra (1821-1914). It hat as ûndertitel: In Wonderlike Skiednis út 'e Lêste Helte fan 'e Achttjinde Iuw, en kin sadwaande ta it sjenre fan 'e histoaryske fiksje rekkene wurde. De Silveren Rinkelbel waard foar it earste útjûn yn 1856, by útjouwerij Telenga yn Frjentsjer. Dêrnei folgen sân werprintingen, yn 1866, 1887, 1908, 1930, 1950, 1987 en 1991, mei dêropta noch in achtstenien yn 2003 yn it ramt fan 'e rige Fryske Klassiken II, publisearre troch Utjouwerij Fryslân yn gearwurking mei de Afûk en mei in neiwurd fan Philippus H. Breuker. De Nederlânsk oersetting, fan 'e hân fan Dykstra sels, kaam al yn 1857 út. Yn 1985 ferskynde der fierders in Biltske oersetting, makke troch Hanne Kúkken.
Ynhâld
Skuonmakker Pabe Roukes wurdt ek wol baas Hoattelstoat neamd omdat er him hieltiten oer alle lytse dingen opwynt. Hy wenne earder altyd by syn mem, mar no hat er Doutsen, fan tweintich jier, by him. Sy leit it mei him oan, mar der sit gjin krissel frouljusfleis oan him. De skuonmakker lit him oerdonderje en hja trouwe, mar se ha lykwols in soad spul. Op de Stienzer merk narje de jonges baas Hoattelstoat. In hynder skrikt dêrfan en giet mei de wein op 'e rin. Op 'e wein sit it lytse jonkje fan boer Lútsen Tetmans en syn frou Hiske. De wein wurdt letter sûnder it jonkje werfûn.
It kistke fan Jetske, de tsjinstfaam fan Hoattelstoat, mei har jild en sieraden wurde stellen. At se der mei baas Hoattelstoat om siket, 'trappearret' Doutsen harren op wat se mient dat oerhoer is. Jetske giet út 'e hûs. Doutsen wurdt no hiel stil en naait op in nacht út. Hja lit Baas mei dochter Tsjamke efter. Setske, it spûk fan Jiskenhuzen, wurdt dan by him faam. Op in dei wurdt in pak brocht fan 'e prúkmakker fan It Nau, dy't net iens bestiet. Yn 'e doaze leit in lyts jonkje, dat se Wouter neame.
Aldehou (doarp)
220px|thumb|right|It eardere doarp Aldehou Aldehou wie in terpdoarp, dat mei Nijehou en Hoek yn 1435 Ljouwert waard. Yn datselde jier krige Ljouwert stedsrjochten. Yn 2007 wennen der 510 ynwenners.
De Silveren Rinkelbel
Ynhâld
As baas mei dizze gong fan saken wer ris narre wurdt, jout er Jildert, de oannommen soan fan Lútsen Tetmans, op 'e bealch. Ek Wouter wurdt hieltyd troch Jildert narre. Wouter groeit as koal, mar Tsjamske bliuwt earst efter, hoewol't it letter better mei har giet as se medisinen kriget fan it krûdewyfke Klaaske. As se opgroeie, wurdt Jildert fereale op Tsjamske, mar syn avânses wurde ôfwiisd. Wouter harket letter in petear ôf tusken Jildert en Klaaske, dy't earne foar betelle wurde wol. Neitiid komt Jildert in twadde kear om Tsjamke, wat Hoattelstoat wol goed taliket. Jildert wurdt troch Wouter en Setske bûtendoar setten.
Aldehou (doarp)
In wanneling troch it "âlde" Ljouwert kin noch altyd makke wurde. Troch fan it Aldehoustertsjerkhôf ôf troch de Grutte Tsjerkestrjitte en de Grutte Heechstrjitte te rinnen. En dêrnei nei de Nijstêd te rinnen. Sa komt men oer de terpen Aldehou en Nijehou. Dizzen binne te sjen yn it stedsbyld fan dizze strjitten. De namme Nijstêd mei lykwols letterlik nomd wurde. Dit wie it plak dêr't de groei fan de stêd de "nije" stêd boud waard.
De Silveren Rinkelbel
Ynhâld
Yn Ljouwert kriget Jildert fan Klaaske it advys om it oars te besykjen. Hy, de swankebast, beart no ynienen dat er in serieuze jongfeint is. Lykwols set er in fjochtpartij op dêr't Wouter troch omkeaperij de skuld fan yn op 'e lea skood kriget. Dy wurdt by wize fan bestraffing foar twa moanne út Fryslân ferballe. Under de Patriotte-opstân dûkt ynienen de echte Jildert Nolkes op. Doe't dy út it earmhûs kaam, hie Hâns-fiter-en-bân him wysmakke dat der gjin Tetmans yn Stiens wenne. neitiid hie Hâns himsels foar Jildert útjûn.
Aldehou (doarp)
Neffens de folksferhalen siet op it strân fan de âlde Middelsee, op de terp Aldehou in âld wyfke rêstich te breidzjen. Ta har fernuvering kaam dêr op in stikje lân in toer oandriuwen. De frou fûn de toer moai en rôp "Ho âlde, ho." De toer lei oan. Sûnttiids stiet der yn Ljouwert de Aldehou. Sa kaam net allinnich de toer oan har namme, mar ek de terp dêr't de toer oanlein hie.
De Silveren Rinkelbel
Ynhâld
No't de saak útkomt, lapet Hâns ek Klaaske der by: dy hie Jetske har kiste stellen mei in bern deryn, dat moast wol in bern fan Pabe en Jetske wêze. Letter wiene se der mei oanklaud en hienen it bern werom brocht nei Hoattelstoat. De wiere Jildert blykt mei Jetske troud te wêzen. Tsjamke skriuwt no in brief oan Wouter dat hy har healbroer wêze moat. Wouter siket dan syn mem op, mar Jetske wit nearne fan. Hiske sjocht de sulveren rinkelbel dy't it bern fan Jildert en Jetske om hat. Dat is deselde as dy't har jonkje om hie doe't dy sa hommels ferdwûn. Jetske hat dy rinkelbel fan in buorfrou krigen as ûnderpân. Dy buorfrou blykt Doutsen te wêzen, en no komt de moard út: Wouter is de soan fan Lútsen Tetmans en Hiske. Wouter trout hjirnei mei Tsjamke en Setske komt by harren yn te wenjen. Jildert en Jetske krije in saak yn 'e buorren.
Aldehou (doarp)
De toer stiet op it plak dêr't eartiids de Middelsee har kust hie. Faak wurdt dan ek tocht dat de toer in eardere fjoertoer wie. Dat is net wier. De toer wie de tsjerketoer fan de Sint-Fitustsjerke dy't yn de midsiuwen in pear meter njonken de toer stie. Dizze tsjerke is yn de midsiuwen troch stoarm ferwoaste. It Aldehoustertsjerkhôf is yn de jierren fyftich brûkt as boadeterrein en letter as parkearterrein. Net sa lang lyn hat de gemeente Ljouwert it Aldehoustertsjerkhôf opknapt. In de strjitfluorring is de âlde Sint-Fitustsjerke noch werom te sjen.
Kashmir (liet fan Led Zeppelin)
Kashmir is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Led Zeppelin yn 1974 en útbrocht op it album Physical Graffiti út 1975. Kashmir wie it sechsde nûmer op it album.
Oer it nûmer
Kashmir is skreaun troch Jimmy Page en Robert Plant mei bydragen fan John Bonham yn in perioade fan trije jier. De tekst is skreaun yn 1973. Kashmir waard in wichtich ûnderdiel fan de konserten fan Led Zeppelin.
Slach by Hilligerlee
De Slach by Hilligerlee op 23 maaie 1568 einige mei de earste oerwinning fan de opstannelingen yn de Tachtichjierrige Oarloch. De fjildslach wie yn de omkriten fan Hilligerlee, tichteby Wynskoat, yn de provinsje Grinslân.
Oanrin
Willem fan Oranje hie lang treuzele foardat er wat ûndernaam tsjin de ûnderdrukking fan de Nederlannen troch de Spanjerts. Yn maart 1567 noch, by de slach by Oosterweel, ferhindere er it protestantske leger om út Antwerpen wei te help te kommen. Mar syn eigen behanneling, kombinearre mei alle dagen fersiken om help, feroare syn miening. Hy socht kontakt mei ferskate Dútske foarsten om finansjele stipe te krijen en ferkocht 'sulverwurk, lytsguod, tapiten en oare foarstlike hússieraden' fan sines.
It slagge him om Frâns fan Coqueville, in ealman út Normandje, ree te finen om mei sân- of achthûndert manlju út Frankryk wei in ynfal te dwaan yn Arteesje en Henegouwen. De Greve fan Hoogstraten soe by de grutte rivieren del optsjen nei Gelderlân. Syn broer greve Loadewyk fan Nassau soe yn Fryslân en Grinslân in oanfal ûndernimme. Hysels soe yn Brabân optsjen, sadree't er fernommen hie dat Alva syn leger oer dy trije ynfallen ferdield hie. Alva koe lykwols bewurkmasterje dat de Frânske kening Coqueville werom rôp. Coqueville waard letter op befel fan de Frânske kening as rôver ûnthalze.
Foar de earste ynfal woe Willem fan Oranje Roermond ynnimme. Doe't dat mislearre, teach er mei syn opstannelingen op nei Erkelenz om dy stêd te oermasterjen. Alva stjoerde lykwols syn leger by it lemieren nei it by Dalheim noch sliepende leger fan Willem. Op 25 april 1568 ferlear Willem fan Oranje syn earste slach by Dalheim (slach by Dalheim). Fan de trije ynfallen hie allinnich dy yn it noarden sukses.
It besykjen om de befolking yn opstân te krijen tsjin de lânshear rûn ek op neat út. De blokkaden kearden him tsjin Loadewyk op it momint dat de troepen fan Alva de foar Loadewyk wichtige logistike rûte nei Delfsyl ôfsleaten. It gefolch wie dat nei seis wike belis de troepen fan Alva tichteby kamen en dat der foar Loadewyk neat oars oerbleau as nei East-Fryslân te flechtsjen. By dy flecht waarden de troepen fan greve Loadewyk op de hichte fan Hilligerlee ûnderskept troch Spaanske troepen.
De fjildslach
Op 23 maaie wie it steatske leger yn behyplike tastân troch honger en efterstân yn de betelling fan soldij. Greef Loadewyk koe lykwols syn manlju noch ienkear sa fier krije om de wapens op te nimmen.
Doe't Loadewyk fan Nassau te witten kaam dat syn tsjinstanner tsjin him opteach, slagge it him om syn troepen wer te motivearjen en stelde harren op by it kleaster fan Hilligerlee. De omkriten dêre besteane út trije hichten (garsten), dêr't op ien fan in kleaster stie. De oare twa kinne de garsten fan Westerlee en Napels west hawwe. Efter de hichten socht it grutste part fan syn troepen beskûl. Foar de hichte mei it kleaster rûn in dyk, tusken de hichten wiene kûlen ûntstien troch turfwinning. Yn dy kûlen waard de ynfantery ferside brocht. Tusken de dyk en de hichten lei in sompich stik lân. Dy omkriten steane tsjintwurdich bekend as de Triennedelling.
Mei syn ruters ûndernaam Loadewyk fan Nassau in oanfal op it Spaanske leger. Aremberg, dy't fan plan wie om te wachtsjen op fersterkings, kaam dêrtroch yn de ferlieding om de steatske ruters te efterfolgen. Dy ruters lokken it Spaanske leger de dyk oer tusken de hichten troch. It Spaanske leger kaam dêrtroch yn it sompige terrein telâne tusken de hichten, dêr't it in maklike proai waard foar de Waalske hierlingen, tûke skutters yn tsjinst fan greve Loadewyk.
Neffens guon boarnen sneuvele Adolf fan Nassau by de ruteroanfal op it Spaanske leger. Neffens oare berjochten neidat syn hynder op 'e rin rekke by it haadgefjocht en hy mids de fijanlike troepen belâne. De wierheid sil wol earne tusken heroyk en tsjinslach lizze.
Gefolgen
thumb|200px| Monumint út 1868 foar de betinking fan de slach by Hilligerlee. De oerwinning yn de slach wie it earste sukses fan de Nederlânske opstân dat in moanne earder op 23 april úteinset wie mei de slach by Dalheim, dy't ferlern waard. It effekt fan de oerwinning wie lykwols beheind, want it folgjende treffen tsjin de Spanjerts soe wer útdraaie op in nederlaach. Yn de slach by Jemmingen waard it grutste part fan it steatske leger ynmakke. Greve Loadewyk koe him op it lêste momint út de striid weromlûke troch swimmend de Iems oer te flechtsjen. It ferovere gebiet gie ferlern en de oanfal op Grins wie mislearre, Adolf, de broer fan Loadewyk, wie sneuvele en fan it leger wie sa goed as neat mear oer.
De betinking fan de slach krige pas foarm yn de 19e iuw, yn 1826 waard in ienfâldige tinknulle (obelisk) pleatst. Yn 1868 krige de betinking in mear nasjonaal karakter. Yn 1873 waard it hjoeddeistige Greve Adolfmonumint troch kening Willem III ûntbleate. Tsjintwurdich is yn Hilligerlee in museum oer de skiednis fan de slach.
Fryske dialekten
De Fryske dialekten binne de ferskate foarmen fan it Westerlauwersk Frysk. Der wurde tsjintwurdich acht fan sokke dialekten ûnderskaat, mei noch in njoggenden dy't útstoarn is. De fjouwer haaddialekten of fêstelândialekten, mei as wichtichsten it Klaaifrysk en it Wâldfrysk, hawwe in grutte fersprieding en wurde rûnom sprutsen. Dizze taalfarianten binne ek maklik ûnderling fersteanber, mei mar inkele regionale wurdfoarmen dy't swierrichheden opsmite. Dêrnjonken besteane der noch fjouwer eilândialekten, dy't sterk yn har fersprieding beheind binne en troch mienskippen fan heechút inkele hûnderten minsken brûkt wurde. Troch har isolaasje wike dizze fjouwer lytse dialekten krekt sterk ôf, sadat se soms mar kwealk fersteanber binne mei it Standertfrysk, dat fierhinne opboud is út in mjuks fan Klaaifryske en it Wâldfryske eleminten.
Klaaifrysk en Wâldfrysk
De fjouwer Fryske haaddialekten soe men oantsjutte kinne as Fêstelânfrysk, mei't se allegear útslutend op it fêstelân fan provinsje Fryslân (en yn in stikje fan Grinslân) sprutsen wurde. De wichtichste "dialekten" fan dizze groep binne it Klaaifrysk en it Wâldfrysk, twa soarten Frysk dy't sa opinoar lykje dat men eins better fan "taalfarianten" sprekke kin. left|thumb|150px|It [[Klaaifrysk.]]
It Klaaifrysk wurdt sprutsen yn 'e Klaaistreek, it noardwestlike part fan 'e provinsje Fryslân, dat rûchwei omjûn wurdt troch it wetterlân fan 'e Súdwesthoeke yn it suden, Ljouwert en de Alde Feanen yn it easten, it Bilt yn it noarden, it Waad yn it noardwesten en de Iselmar yn it westen. Dit dialekt wurdt sa neamd fanwegen syn taalgebiet, dêr't de grûn bestiet út fette seeklaai. It Wâldfrysk wurdt sprutsen yn 'e Wâlden, it eastlike part fan 'e provinsje, rûchwei tusken Dokkum yn it noarden, Ljouwert, de Alde Feanen en It Hearrenfean yn it westen en de Stellingwerven yn it suden. Yn it easten wurdt it begrinzge troch de provinsjegrins mei Grinslân en Drinte, útsein tusken Surhústerfean en Fryske Peallen, want dêr rint it Wâldfryske taalgebiet troch yn 'e provinsje Grinslân, yn 'e trijehoeke tusken de doarpen Mearum, De Wylp en De Grinzer Pein. Krekt as it Klaaifrysk tanket ek it Wâldfrysk syn namme oan syn taalgebiet, dêr't beamwâlen brûkt wurde as ôfskieding tusken greiden en ikkers. right|thumb|150px|It [[Wâldfrysk.]]
Klaaifrysk en Wâldfrysk lykje sa opinoar dat net-Friezen it dreech fine soene en wiis de ferskillen oan. Foar Fryske memmetaalsprekkers is it lykwols daliks te hearren oft immen fan 'e Klaai of út 'e Wâlden komt. Dêrby jouwe fral de faak foarkommende wurdsjes "my", "dy", "hy", "sy", "wy" en "by" in dúdlik synjaal ôf. Yn it Wâldfrysk wurde dy nammentlik útsprutsen wurde mei in [i], en rime se dus op "bry" (de Frânske tsiis). Yn it Klaaifrysk hawwe se lykwols de klank [ɛi̭], en rime se sadwaande op "brij". Fierders bestiet der in hast like bekend ferskil yn 'e útspraak fan 'e twaklanken "ei", "ai" en "aai". Dy wurde yn it Wâldfrysk krekt sa útsprutsen as yn it Nederlânsk, nammentlik as [ɛi̭], [ai̭], resp. [a:i̭]. Yn it Klaaifrysk, lykwols, wurdt de "ai" útsprutsen as koarte [ɔi̭], lykas yn it Dútske Leute, wylst sawol de "ei" as de "aai" reälisearre wurdt as de langere fariant [ɔ:i̭], dy't men yn it Frysk skriuwe kinne soe as "ôi". Mei oare wurden, yn it Wâldfrysk heart men yn 'e útspraak gjin ferskil tusken "ei" en "ij", wylst men yn it Klaaifrysk yn 'e útspraak gjin ferskil heart tusken "ei" en "aai". Dêrnjonken binne der noch ferskate oare, minder bekende útspraakferskillen (bgl. tusken it Klaaifryske tomme en it Wâldfryske tûme, en tusken it Klaaifryske neaken en it Wâldfryske nêken). Fierders besteane der ek noch wolteld 19 leksikale ferskillen, mei as bekendste it Klaaifryske sneon en it Wâldfryske saterdei. left|thumb|150px|It [[Noardhoeksk.]]
Noardhoeksk
It Noardhoeksk wurdt sprutsen yn it noardeasten fan 'e provinsje Fryslân, in gebiet dat rûchwei begrinzge wurdt troch de Lauwersmar yn it easten, it Waad yn it noarden, it Bilt yn it westen en in tinkbyldige line fan Ljouwert oer Burdaard en Dokkum nei Ingwierrum yn it suden. Dit dialekt wykt mar sa'n bytsje fan it Klaaifrysk ôf, dat it ek wol as de noardlike fariant dêrfan beskôge wurdt, ynstee fan as in selsstannige foarm fan it Frysk. It grutste ferskil tusken it Noardhoeksk en it Klaaifrysk is dat njonken de âldere en de nijere brekking yn it Noardhoeksk noch in trêde brekkingsfoarm trochfierd is, de saneamde Dongeradielster brekking. Dêrtroch seit men yn it Noardhoekske gebiet bygelyks fan muolle foar it Standertfryske "mûle" en buotter foar "bûter".
Súdwesthoeksk
It fjirde grutte dialekt, it Súdwesthoeksk (inkeld ek wol Súdhoeksk neamd), wurdt sprutsen yn 'e lânstreek dy't bekend stiet as de Súdwesthoeke, en dy't it súdwestlike part fan 'e provinsje beslacht. Dat is in gebiet dat begrinzge wurdt troch de Iselmar yn suden en westen, en yn it noarden en easten rûchwei troch in tinkbyldige line fan Warkum oer De Jouwer en It Hearrenfean nei Skoattersyl ta. It Súdwesthoeksk wykt folle sterker fan it Standertfrysk ôf as de oare trije haaddialekten. Foar in grut part komt dat trochdat yn it Súdwesthoeksk de saneamde nijere brekking (of Nijfryske brekking) nea trochfierd is, wylst dy yn 'e oare trije haaddialekten in promininte posysje ynnimt. Sadwaande seit men yn 'e Súdwesthoeke bygelyks bodskip foar "boadskip", futten foar "fuotten" en wurtels foar "woartels". right|thumb|150px|It [[Súdwesthoeksk.]]
Fierders hat it Súdwesthoeksk troch syn geografyske posysje troch de iuwen hinne in folle sterkere ynfloed fan 'e Hollânske dialekten en letter it Nederlânsk ûndergien. As gefolch dêrfan hat it Súdwesthoeksk yn in protte wurden in ú-klank dêr't it Standertfrysk in û-klank hat, lykas fúst ("fûst"), kút ("kût") en hús ("hûs"). Teffens ken it Súdwesthoeksk it taalkundige ferskynsel konsonanteklusterreduksje, wêrby't men yn wurden dy't mei ferskate konsonanten begjinne dêrfan ien of mear falle lit, lykas yn locht ("ljocht") en lauwer ("leaver"). Oare typysk Súdwesthoekske foarmen binne bygelyks iske foar "jiske", laakje foar "laitsje" en ronne foar "rinne".
Subdialekten
Hoewol't se in relatyf grutte fersprieding hawwe, binne de fjouwer Fêstelânfryske dialekten frij homogeen fan aard. Allinnich it Noardhoeksk falt min ofte mear op te dielen yn in westlike fariant, it Westnoardhoeksk, dat sterk ûnder ynfloed fan it Wâldfrysk stiet en sadwaande guon Wâldfryske foarmen oernommen hat, en it in eastlike foarm, it Eastnoardhoeksk, dat it Klaaifryske taaleigen fierhinne beholden hat. Binnen it Klaaifrysk wykt regionaal sjoen inkeld it Bjirmsk, fan it âlde Barradiel, oan 'e Waadkust benoarden Harns, waarnimber ôf, mei foarmen as kou foar "ko" en rich foar "rêch". Yn it Wâldfrysk bestiet in beheinde mjitte fan taalfariaasje, dy't benammentlik delkomt op útspraakferskil. Sa wurde bygelyks yn it noarden wurden as "hiel" en "giel" útsprutsen as hiel en giel, wylst yn 'e rest fan it Wâldfryske gebiet (en yn alle oare Fryske haaddialekten) fan heel en geel sein wurdt. Regionaal wykt it Westereindersk, fan it doarp De Westerein, yn 'e noardlike Wâlden, lykwols fierwei it measte fan 'e rest fan it Wâldfrysk ôf. Dat subdialekt brûkt karakteristike foarmen as reen foar "rein" en Woden foar "Wâlden". En yn it Súdwesthoeksk nimt it Lemsterlânsk, út it eastlike part fan 'e gemeente Lemsterlân, in aparte posysje yn, mei't dêr ûnder Nedersaksyske ynfloed de Fryske hurde [ɡ] (fan "goed") ôfswakke is ta in [x] (fan "berch"), dy't nearne oars yn it Fryske taalgebiet oan it begjin fan in wurd foarkomme kin. In oar skaaimerk fan it Lemsterlânsk is dat it de oarspronklike "b" yn "hawwe" beholden hat, sadat de lju dêr fan habbe sizze.
Eilânfrysk
left|thumb|150px|It [[Aastersk.]]
Aastersk
It Aastersk wurdt fan âlds sprutsen yn 'e doarpen Aasterein, Hoarne, Lies en omkriten, en teffens yn it eastlike part fan it doarp Formearum. Dêrmei beslacht it Aasterske taalgebiet de eastlike útein fan it Waadeilân Skylge (dêrfandinne de namme fan it dialekt dy't yn it Standertfrysk oerset wurde kinne soe as "Eastersk"). It ûnderskie tusken it Aastersk en it Standertfrysk is dúdlik waarnimber, mar ek wer net sa grut dat de ûnderlinge fersteanberens no drekt yn gefaar komt. De ferskillen lizze mar foar in lyts part op it mêd fan it leksikon, mei wurden as tae ("heit"), poeë ("beppe") en kiwyt ("ljip"). Nammenste mear ûnderskie is der op it mêd fan 'e klanklear. Sa hat Aastersk foarmen as trea ("trije"), jiw ("leaf"), snjoon ("sneon"), hoeng ("hûn") en jecht ("ljocht").
Fierders is it Aasterske ekwifalint fan 'e Fryske konsonantekluster [sk] (sk fan "skoalle") de yn it Frysk net foarkommende [sx] (sch fan school), bgl. yn schiep ("skiep"), schôd ("skaad") en schruwer ("skriuwer"). Ek komme der yn it Aastersk seis ienlûden en seis twalûden foar dy't yn it Standertfrysk ûntbrekke. De stavering fan it dialekt wykt ek frijwat ôf fan it Standertfrysk; sa komt de letter g foar yn wurdeinige posysjes, lykas yn trog ("troch"), wurde de stomme r en l net stavere, lykas yn east ("earst") en sôt ("sâlt"), en wurdt de [y:] (de lange ú fan "drúf") skreaun as uu, lykas yn huus ("hûs") en sluus ("slûs"). right|thumb|150px|It [[Skylgersk.]]
Skylgersk
It Skylgersk wurdt fan âlds sprutsen yn 'e flekke West-Skylge en omkriten, wêrmei't it taalgebiet fan dit dialekt de westlike útein fan Skylge beslacht (dêrfandinne dat dit dialekt ek wol Westersk neamd wurdt). It Skylgersk wurdt fan syn Aasterske susterdialekt skaat troch it taalgebiet fan it Midslânsk, in Hollânsk dialekt, dat de midden fan 'e Skylge omfiemet. Skylgersk en Aastersk lykje gâns opinoar, hoewol't der ek dúdlike ferskillen binne. Dêrby giet it benammen om oare lûden en yn mindere mjitte om ûnderskie op it mêd fan it leksikon.
It ûnderskie tusken it Skylgersk en it Standertfrysk is lykwols folle grutter, al is ek yn dit gefal it dialekt oer it algemien noch wol te folgjen foar in Frysksprekker fan 'e fêstewâl. De ferskillen tusken it Skylgersk en it Standertfrysk galmje dy tusken it Aastersk en it Standertfrysk sterk nei: guon lizze op it mêd fan it leksikon, mei wurden as ta ("heit") en poeë ("beppe"), mar mear geane de klanklear oan, mei foarmen as trea ("trije"), jeaf ("leaf"), snjong ("sneon"), hoeng ("hûn") en dir ("dêr"). Krekt as it Aastersk hat it Skylgersk de konsonantekluster [sx] (sch fan school), bgl. yn schiep ("skiep"), schôd ("skaad") en schroeër ("skriuwer"), ynstee fan 'e Fryske [sk] (sk fan "skoalle"). Ek de stavering hâldt fierhinne deselde regels oan as dy fan it Aastersk. left|thumb|150px|It [[Skiermûntseagersk.]]
Skiermûntseagersk
It Skiermûntseagersk is it dialekt fan it eilân Skiermûntseach, dat in stik minder nau oan it Standertfrysk besibbe is as de dialekten fan Skylge. It hat tige argayske grammatikale foarmen beholden, mei as wichtichste en bekendste foarbyld in namfallesysteem, en om't it dêrtroch ynteressant is foar taalkundigen, is it ien fan 'e bêst dokumintearre dialekten fan Nederlân. Oare opfallende skaaimerken op it mêd fan 'e grammatika binne de trije (ynstee fan twa) meartalsfoarmen (op -e, -s en -en); it ûntbrekken fan ferlytsingsfoarmen; en de mulwurdsfoarming op -ed, lykas yn heskôked ("hurdsean").
It Skiermûntseagersk hat troch de iuwen hinne in dúdlike ynfloed ûndergien fan 'e Nedersaksyske dialekten fan Grinslân, benammen fan it Hegelânsk en yn mindere mjitte fan it Westerkertiersk. Soks is bygelyks te merken oan it faak foarkommen yn it Skiermûntseagersk fan 'e typysk Hegelânske klanken "ai" en "au". Opmerklik is fierder dat ek it dit eilândialekt wer de konsonantekluster [sx] (sch fan school), lykas yn schúele ("skoalle") en schiimer ("skimer") hat, ynstee fan 'e Fryske [sk] (sk fan "skoalle"). Mar ek los fan sokke eleminten hat it Skiermûntseagersk in folslein eigen klankynventaris ûntwikkele, dy't it frijwol ûnfersteanber makket foar in Frysksprekker fan it fêstelân; ferlykje wurden as: beum ("boaiem"); eeuwnrast ("ûnrêst"); fieuwl ("fûgel"); jiet ("ljocht"); jocht ("rjocht"); oofgreeuwn ("ôfgrûn"); en scheeuwe ("skowe"). right|thumb|150px|It [[Hylpersk.]]
Hylpersk
It Hylpersk wurdt oars as de oare Eilânfryske dialekten sprutsen yn it havenstedsje Hylpen, dat oan 'e westkust fan Fryslân leit, op in skiereilantsje dat oan trije kanten omjûn wurdt troch de Iselmar. Trochdat der iuwenlang frijwol gjin kontakt bestie tusken Hylpen en syn efterlân hat dit dialekt lykwols sa'n isolearre ûntwikkeling hân, dat it dúdlik ta it Eilânfrysk rekkene wurde moat. It Hylpersk hat in tige behâldende klanklear en wurdskat, dêr't in protte fan it Aldfrysk yn bewarre bleaun is. Boppedat hat it troch de hannel mei de havenstêden oare kant de Sudersee lange tiid in sterke Hollânske ynfloed ûndergien.
It wichtichste ferskil mei it Standertfrysk is dat yn it Hylpersk de âldere en nijere brekking net trochfierd binne. Fierders is de l as dy tusken in lûd en in d of t stiet, oars as yn it Standertfrysk bewarre bleaun en net stom wurden; men seit fan aald ("âld") en saalt ("sâlt"), wêrby't dus de l útsprutsen wurdt. In oar ferskil is dat de troch-Fryske konsonantekluster [ʧ] (tsj fan "tsjûk") yn it Hylpersk net foarkomt; it Hylpersk hat as ekwifalint dêrfoar de [c] (tj fan "tjems"), dy't yn it Standertfrysk seldsum is. Sadwaande seit men yn it Hylpersk dus fan tjian ("tsjin") en tjep ("tsjep"). Boppedat wurdt dy klank dan noch faak fierder ôfswakke ta in [s], lykas yn serke ("tsjerke"), settel ("tsjettel") en sees ("tsiis"). Wol hat it Hylpersk, oars as de echte eilândialekten, de konsonantekluster [sk] (sk fan "skoalle") beholden. Fierders hat it Hylpersk in grut tal ienlûden en twalûden dy't net yn it Standertfrysk foarkomme, en wykt ek de stavering fan it dialekt wat ôf. Al mei al sil in sprekker fan ien fan 'e fjouwer Fryske haaddialekten der klauwen oan hawwe om in Hylpersksprekker nei te kommen.
Molkwardersk
It Molkwardersk wie it dialekt fan it doarp Molkwar, dat yn 'e Súdwesthoeke tusken Hylpen en Starum oan 'e Iselmarkust leit. It moat in tige behâldende foarm fan it Frysk west hawwe, dat nei alle gedachten in protte gemien hie mei it oanbuorjende Hylpersk. It waard yn elts gefal sprutsen oant yn 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw, mar rekke op syn letst om 'e midden fan dy iuw hinne yn it neigean en wie tsjin 1900 útstoarn.
Ferliking fan it Standertfrysk mei it Eilânfrysk
Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden ien oant en mei tsien yn it Standertfrysk en de fjouwer meast ôfwikende (Eilânfryske) dialekten.
Skematyske dialektyske opbou fan it Frysk
De skematyske opbou fan 'e Westerlauwersk Fryske dialektgroep sjocht der sa út:
Sprekkers
Op grûn fan gegevens út 2004 is foar de Fryske dialekten in skatting oangeande sprekkersoantallen dien. Dêrby is inkeld sjoen nei de Frysksprekkers yn 'e provinsje Fryslân en yn 'e oangrinzgjende trijehoeke Mearum-De Wylp-De Grinzer Pein, yn 'e provinsje Grinslân. Wat de Friezen om utens oanbelanget, binne der gjin gegevens beskikber oer hokker dialekten oft hja sprekke.
Fan alle Fryske dialekten hat it Wâldfrysk de measte sprekkers, sa'n 157.000 minsken, wat delkomt op krapoan 45% fan alle Frysktaligen yn Fryslân. Dat is yn dy sin opmerklik, om't yn 'e publike persepsje yn 'e regel oannommen wurdt dat it Wâldfrysk en it Klaaifrysk inoar sa'n bytsje yn lykwicht hâlde, wat sprekkerstal oangiet. It docht lykwols bliken dat de Wâlden in stik tichter befolke binne as de Klaai. It Klaaifrysk komt nammentlik op it twadde plak, mei sa'n 95.000 sprekkers, oftewol goed 27%. It byld feroaret trouwens sterk as it Noardhoeksk as in foarm fan Klaaifrysk beskôge wurdt; dan komt dat dialekt nammentlik op 134.000 sprekkers út, oftewol goed 38%.