cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Star Wars: Episode I – The Phantom Menace
Casting
De Amerikaansk-Israelyske aktrise Natalie Portman waard keazen foar de rol fan 'e fjirtjinjierrige keninginne Padmé Amidala fan Naboo. George Lucas naam dat beslút op basis fan har aktearprestaasjes yn 'e aksjefilm Léon (1994) en de komeedzjedramafilm Beautiful Girls (1996), dêr't er fan ûnder de yndruk wie. Portman wie ûnbekend mei Star Wars op it stuit dat se foar de rol cast waard, mar wie entûsjast oer it spyljen fan in personaazje wêrfan't se ferwachte dat it in rolmodel foar famkes wurde soe. De Ingelske aktrise Keira Knightley spile de rol fan Sabé, de hofdame dy't yn gefaarlike omstannichheden it plak fan Padmé ynnimt. Har âldelju wiene gjin foarstanner fan in rol foar har yn in Star Wars-film, mar Knightley sette har sin troch om't se in fan fan 'e mediafranchise wie. Hja waard cast yn 'e rol fan Sabé om't se sa'n opmerklike protte op Natalie Portman liek, dat har mem en Portman harres (neffens Knightley) de beide famkes net útinoar hâlde koene.
Foar de rol fan 'e jonge Anakin Skywalker diene hûnderten jonge akteurs út 'e Feriene Steaten, Kanada, it Feriene Keninkryk en Ierlân audysje, foar't Lucas en filmprodusint Rick McCallum foar de Amerikaan Jake Lloyd keazen, dy't earder yn 'e krystkomeedzje Jingle All the Way (1996) spile hie. Ian McDiarmid hie de rol fan keizer Palpatine spile yn Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi (1983). It kaam foar him as in ferrassing doe't George Lucas him sechstjin jier letter frege om foar Star Wars: Episode I – The Phantom Menace op 'e nij yn 'e hûd fan Palpatine te krûpen, mei't er oannommen hie dat foar de prequelfilms in jongere akteur útsocht wurde soe. Ek Anthony Daniels, as C-3PO, en Kenny Baker, as R2-D2, spilen fannijs deselde rollen dy't se yn 'e oarspronklike Star Wars-trilogy ek hân hiene.
Itselde gou foar poppespiler Frank Oz, dy't de rol fan Yoda wer op him naam. Yoda is yn 'e oarspronklike ferzje fan 'e film foar it meastepart in marionet, hoewol't dy bylden foar de blu-ray-útjefte yn 2011 ferfongen waarden troch special effects. In kompjûtergenerearre Yoda is yn 'e oarspronklike ferzje yn twa shots út 'e fierte te sjen, en yn 'e sêne wêryn't er Obi-Wan ta Jedi-ridder befoarderet, wurdt Yoda spile troch de akteur mei dwerchgroei Warwick Davis yn in kostúm. (Davis hie yn Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi de rol fan 'e Ewok Wicket spile, en figurearre yn The Phantom Menace fierders as Wald, de Rodiaanske freon fan Anakin op Tatooine.)
Yn 'e rol fan Anakin syn mem Shmi waard Pernilla August cast, in feteraan út 'e Sweedske filmyndustry. Hja wie bang om fanwegen har aksint ôfwiisd te wurden, mar nei't se mei Liam Neeson audysje dien hie, foel de kar op har. Nei't akteur fan namme Samuel L. Jackson belangstelling blike litten hie foar in rol yn Star Wars, frege castingdirector Gurland him om Jedi-master Mace Windu te spyljen. Sofia Coppola, de dochter fan Lucas syn goede freon Francis Ford Coppola, dy't yn 1999 oan it begjin stie fan har eigen karriêre as filmmakster, frege Lucas, dy't se nei eigen sizzen "as in omke" beskôge, oft se him net nei de filmset beselskipje mocht om 'e keunst ôf te sjen. Hy bea har de rol fan Saché Adova oan, ien fan 'e hofdames fan keninginne Padmé, en sy akseptearre dy "om't it my in goed útsjochpunt ta liek om alles yn 'e gaten te hâlden sûnder dat ik de filmcrew foar de fuotten rûn."
Ray Park, in fjochtsportkampioen mei ûnderfining yn turnjen en skermjen, wie oarspronklik as stuntman by The Phantom Menace behelle. Stuntkoördinator Nick Gillard brûkte him om syn idee te demonstrearjen fan hoe't in gefjocht mei ljochtsabels derút sjen moast. Lucas en produsint McCallum wiene sa fan Park ûnder de yndruk, dat se him de rol fan Darth Maul taparten nei't Benicio del Toro, dy't de rol earst fertolkje sillen hie, opstapt wie doe't hast alle dialooch fan Darth Maul út it senario skrast waard. Om't de stim fan Park te piipjend wêze soe, waard yn 'e postproduksje it bytsje dialooch dat noch oer wie, neisyngronisearre mei it stimlûd fan Peter Serafinowicz.
De bekende Ingelske akteur Brian Blessed die audysje foar de rol fan gûverneur Sio Bibble, mar waard ôfwiisd om't er "te lûdroftich" wie. Castingdirector Gurland bea him ynstee oan om 'e dialooch yn te sprekken foar baas Nass, de Gungaanske foaroanman, om't dat in "grutter as libbensecht" personaazje wie mei "in bekaat bravado". Silas Carson die oarspronklik audysje foar it lytse roltsje fan 'e piloat fan it romteskip dat de beide Jedi ôfleveret oan board fan it flaggeskip fan 'e Hannelsfederaasje, dy't omkomt as Nute Gunray, de ûnderkening fan 'e Hannelsfederaasje, it lytsere romteskip ferneatigje lit. Hy waard ek oannommen foar de rol fan Gunray doe't de akteur dy't dêrfoar cast wie it kostúm te ûnkomfortabel fûn. Carson spile ek noch twa oare lytse rollen: dy fan Lott Dod, de fertsjintwurdiger fan 'e Hannelsfederaasje yn 'e Senaat, en fan master Ki-Adi-Mundi, in lid fan 'e Hege Jedi Ried. In oare akteur mei ferskate rollen wie Jerome St. John Blake, dy't Gunray syn ûnderbefelhawwer Rune Haako spile, lid fan 'e Hege Jedi Ried Oppo Rancisis, Twi'lek-senator Orn Free Taa en de Chagriaanske fise-foarsitter fan 'e Senaat Mas Amedda.
Opnamen
De opnamen foar Star Wars: Episode I – The Phantom Menace setten op 26 juny 1997 útein en duorren oant en mei 30 septimber fan dat jier. De measte binnendoarsênes waarden opnommen yn 'e Leavesden Film Studios by Watford, yn it Ingelske greefskip Hertfordshire, wylst guon filme waarden yn 'e Fox Studios Australia yn Sydney. Inkeld de sênes yn it keninklik paleis fan Naboo waarden op lokaasje filme yn it Paleis fan Caserta, by Napels, yn Itaalje, dat foar de opnamen fjouwer dagen lang foar it publyk sletten waard. Sênes mei ûntploffings yn it paleis waarden op replikasets yn 'e Leavesden Studios filme. De sênes yn it wâld op Naboo waarden opnommen yn Cassiobury Park yn Watford. De sênes op Tatooine waarden filme yn 'e woastyn fan Tuneezje, dêr't by Nafta, yn 'e neite fan Tozeur, de delsetting Mos Espa neiboud waard.
Postproduksje
De filmmontaazje fan Star Wars: Episode I – The Phantom Menace naam twa jier yn beslach. Paul Martin Smith sette dêrmei útein yn Ingelân en lei him dêrby benammen ta op 'e dialoochswiere sênes. Ben Burtt, dy't ek de lûdseditor fan 'e film wie, montearre letter yn 'e Feriene Steaten de aksjesênes ûnder it tafersjoch fan George Lucas persoanlik. Yn 'e postproduksje waarden ek likernôch 1.950 shots mei special effects tafoege. De sêne wêryn't de Hannelsfederaasje de beide Jedi besiket om te bringen troch gifgas nei binnen te pompen yn it fertrek dêr't hja sitte te wachtsjen, is de iennichste yn 'e hiele film dêr't gjin inkel fisueel effekt oan tafoege is. De special effects dy't foar Star Wars: Episode I – The Phantom Menace brûkt waarden, wiene baanbrekkend foar harren tiid.
Distribúsje
De distribúsje fan Star Wars: Episode I – The Phantom Menace waard fersoarge troch 20th Century Fox. De film gie op 16 maaie 1999 yn Los Angeles yn premiêre, en iepene dêrnei op 19 maaie yn 'e Amerikaanske bioskopen. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 4 maaie 1999 by platemaatskippij Sony Classical Records.
Star Wars: Episode I – The Phantom Menace waard op 4 april 2000 útbrocht as VHS-keapfideo. Op 16 oktober 2001 ferskynde de film op dvd yn in ferzje mei in spyldoer fan 136 minuten, wylst de bioskoopferzje 133 minuten duorre. De dvd-ferzje waard op 4 novimber 2008 op 'e nij útbrocht yn in boxset mei de beide oare dielen fan 'e Star Wars-prequeltrilogy. Op 16 septimber 2011 kaam Star Wars: Episode I – The Phantom Menace foar it earst út op blu-ray.
Resinsjes
Fan 'e filmkritisy krige Star Wars: Episode I – The Phantom Menace mingde resinsjes. Yn in artikel dat ôfprinte waard op 'e foarside joech de Los Angeles Daily News de film 31/2 fan 4 stjerren en neamde him "behoarlik goed" yn totaal en "treflik wat in protte ûnderdielen oangiet". De New York Daily News wie minder posityf en parte Star Wars: Episode I – The Phantom Menace 21/2 fan 4 stjerren ta. Yn it tydskrift Entertainment Weekly krige de film fan Owen Gleiberman in 8 op in skaal fan 1 oant en mei 10. Hy hie benammen bewûndering foar de aksjesênes en it aktearjen fan Liam Neeson as Qui-Gon Jinn.
De teloarstelling dy't in diel fan sawol de kritisy as it bioskooppublyk fielde, wie, sa skreau Todd McCarthy yn it tydskrift Variety, ek net alhiel foar te kommen, mei't it "de meast nei útsjoene en ta hype makke film fan 'e moderne tiid" wie. Hy fûn it lykwols spitich dat de film (neffens him) op safolle ferskillende nivo's faalde en dat er "noch ta de ferbylding sprekkend, noch meislepend" wie. De foaroansteande ynternetfilmkritikus James Berardinelli wie it dêr foar in part mei iens. Hy somme in stikmannich dingen op oan Star Wars: Episode I – The Phantom Menace, dy't neffens him flaters wiene, mar heakke dêroan ta dat de film (neffens him) noch altyd "in dúdlike ferbettering" wie yn ferhâlding mei de foargeande Star Wars-film, Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi. Teffens skreau er (letter) dat de reputaasje fan Star Wars: Episode I – The Phantom Menace te lijen hân hie ûnder "it ûnfermogen [fan 'e film] om te foldwaan oan ûnreedlike ferwachtings."
Ien fan 'e eleminten fan 'e film dêr't in protte krityk op kaam, wie de tafoeging fan Jar Jar Binks, dy't troch in protte âldere Star Wars-fans beskôge waard as bernich en mear in gimmick foar merchandising as in serieus personaazje. Kenneth Turan fan 'e Los Angeles Times omskreau Jar Jar as "in grutte miskleun, in personaazje dat foar de komyske noat soargje moat mar earlik sein net grappich is." Drew Grant fan 'e webside Salon skreau: "Faaks dat de absolute kreätive frijheid dy't regisseur George Lucas genoat doe't er de komyske noat foar de film optocht – sûnder belutsenens fan studiobazen of folle akteurs mei in selsstannich tinkfermogen – wol in paad is dat nei de tsjustere kant liedt."
In hiel oare miening wie de foaroansteande filmkritikus Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times tagedien. Hy joech Star Wars: Episode I – The Phantom Menace yn syn resinsje 31/2 fan 4 stjerren en neamde it "in ferbjusterjende prestaasje op it mêd fan fantasijfol filmmeitsjen". Dêr foege er oan ta "Lucas fertelt in goed ferhaal." Ebert skreau ek: "As guon fan 'e personaazjes minder oansprekke as oaren, is dat miskien wol ûntsjinkearber," om't it de iepeningsfilm fan in nije rige wie. Hy besleat syn artikel mei de bewearing dat er "transparante ûnderwetterstêden en ûnbidige bolfoarmige holle senaten altyd leaver" hawwe soe as Star Trek-films.
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Star Wars: Episode I – The Phantom Menace in midsmjittich goedkarringspersintaazje fan 52%, basearre op 233 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Belêstge mei útlizzerigens en befolke troch stereotype personaazjes giet de Star Wars-prequeltrilogy mei The Phantom Menace hobbelich – sij it fisueel tûzelsinnich – fan start." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Star Wars: Episode I – The Phantom Menace in goedkarringspersintaazje fan 51%, basearre op 36 resinsjes.
Kontroverse
Nei de premiêre fan Star Wars: Episode I – The Phantom Menace ûntstie om 'e film hinne wat kontroverse troch lju dy't der krityk op hiene om't se der rasistyske dingen yn sjen woene. Sa beskôgen Joe Morgenstern fan The Wall Street Journal en Patricia J. Williams fan The Nation Jar Jar Binks as in rasistysk stereotype fan in domme, knoffelige en leffe neger, wat benammen feroarsake liket te wêzen troch de lange, ôfhingjende earen fan it personaazje, dy't ynterpretearre waarden as ferbastere dreadlocks, en de pidgintaal dy't er brûkt, dy't skynber tinken die oan Jamaikaansk-Kreoalsk. Michael Eric Dyson, in heechlearaar Afro-Amerikaanske stúdzjes oan 'e Universiteit fan Georgetown, fûn sels dat it hiele bûtenierdske ras fan 'e Gunganen "suggestyf liket foar in primitive Afrikaanske stamme", mei baas Nass ôfskildere as "in grou, knoffelich […] karikatuer fan in stereotype Afrikaanske haadman."
J. Hoberman fan The Village Voice, Bruce Gottlieb fan Slate en Patricia J. Williams fan The Nation fûnen fierders dat de Toydariaanske keapman Watto in antysemitysk stereotype wie fanwegen oerienkomsten tusken him en de stereotype Joad. Dêrby gie it benammen om 'e grutte kromme noas (by Watto eins in slurfke), lytse kraaleagen, in suterich burd en in tige ynklauwerich karakter. En fierders waarden de Neimoïden dy't de Hannelsfederaasje dominearje (lykas Nute Gunray) troch guon kritisy opfet as rasistyske stereotypen dy't basearre wiene op Eastaziaten, lykas Japanners en Sinezen. Star Wars-betinker George Lucas hat al dy oantigings fan rasisme yn syn film fersmiten; ynstee utere er krityk op 'e Amerikaanske mainstream-media foar it bringen fan gearspanningsteory-eftige mienings op it ynternet as betroubere nijsferslaggen. Dêr heakke er oan ta dat sokke mienings mear sizze oer it rasisme fan 'e lju dy't se op it aljemint bringe as oer syn film.
Opbringst
Star Wars: Episode I – The Phantom Menace brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $474,5 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $552,5 miljoen. Dêrby binne de ynkomsten út 2012 meirekkene, doe't de film yn 3D-foarm nochris yn 'e bioskoop brocht waard. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $1.027,1 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $115 miljoen betsjut dat in winst fan $912,1 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Star Wars: Episode I – The Phantom Menace wie de meast opbringende film fan 1999 en (doedestiden) de op ien nei meast opbringende film aller tiden (nei Titanic).
G
100px|thumb|right|Normaal en kursyf skreaun. De G is de sânde letter fan it Latynske alfabet. De letter komt nei de F en foar de H. Untjouwing:
Rommert Metzlar
Rommert Metzlar (Marrum, 7 novimber 1874 - Ljouwert, 11 oktober 1946) wie in skoalmaster en koarlieder.
Madagaskar
Madagaskar is in lân foar de eastkust fan Afrika, yn de Yndyske Oseaan en wurdt skieden fan it kontinint troch de Strjitte fan Mozambyk. It is it op trije nei grutste eilân fan de wrâld, nei Grienlân, Nij-Guinee en Borneo.
Skiednis
Yn 1960 waard Madagaskar selsstannich.
Geografy
Utsein de westlike kustflakte, bestiet Madagaskar út in stadich omheech rinnend berchtme. It klimaat is tropysk. Oan de eastside fan it eilân falt in protte rein en leit in ticht reinwâld. It eilân hat in unike, diels endemyske floara en fauna dy't bedrige wurdt troch ûntbosking (ôfbaarnen), springfloeden en ierdskoddings.
Demografy
De befolking fan Madagaskar bestiet út ferskate oan inoar besibbe befolkingsgroepen fan Maleizyske 55 %, Afrikaanske 44 % en Arabyske 1% komôf. De kulturele ienheid fan dy groepen komt foaral nei foaren troch deselde taal dy't sy sprekke.
Taal
De offisjele talen fan Madagaskar binne it Frânsk en it Malagassysk.
Religy
thumb|250px|Roomsk Katolike katedraal yn [[Antsirabe.]] De helte fan de befolking is oanhinger fan in natoerreligy. Sawat 43% is kristlik dêr't likefolle fan Katoliken as Protestanten binne. De islam makket de oare 7% fan de befolking út.
Reade reager
De reade reager of poarperreager (Ardea purpurea) is in fûgel út de famylje fan de reagers, en út it skift fan de pilekaaneftigen.
Foarkommen
De reade reager is likernôch 79 sm grut.
Fersprieding
Súd- en Súdeast-Jeropa om de Middellânske See hinne, yn 'e Donaudelta en yn Afrika. Fryslân hat alle jieren inkelde briedpearen, en dêrmei is Fryslân it noardlikste briedgebiet foar de reade reager. Yn augustus-septimber trekke de fûgels nei súdlike streken. De reade reager wurdt sûnt 2016 net mear als bedrige besjoun en stiet dêrom net mear op de Nederlânse Reade list fan fûgels.
Iten
De reade reagers frette benammen fisk yn heldere wetters.
Taksonomy
De reade reager hat fjouwer ûndersoarten:
H
100px|thumb|right|Normaal en kursyf skreaun. De H is de achtste letter fan it Latynske alfabet. De letter komt nei de G en foar de I. Untjouwing:
Damklub Frysk Spul
Damklub Frysk Spul is it Frysk damjen dat ek wol oantsjutten wurdt mei "oer alles hinne". De feriening waard oprjochte yn 1932.
Yn it Frysk damjen is it ek tastien rjocht foar- en efterút en nei links en rjochts te slaan. Fanâlds in typyske thússport. Wurdt spile op klubjûnen fan in tolvetal ferienings ten westen fan de line Ferwert-Heech. Yn 1974 wienen der in 400 organisearre spilers, in oantal dat yn dy tiid frijwat gelyk bleau.
Pier Pander
thumb|Peinje ta eare fan de ynhuldiging fan [[Wilhelmina fan de Nederlannen|keninginne Wilhelmina, ûntwurpen troch Pier Pander]] Pier Pander (20 juny 1864, Drachten - 6 septimber 1919, Rome) wie in Fryske byldhouwer en medaljeur.
Libben en wurk
Pier Pander wie in jonkje fan in skippersfamylje. Om't er al jong moai houthyfkje koe, waard er nei Amsterdam stjoerd om foar byldhouwer te studearjen. Letter gong er nei Parys te studearjen. Yn 1885 wûn er de earste Nederlânske Prix de Rome foar byldhoukeunst, mei syn "Stroomnimf". Hy waard dat jier lykwols ek slim siik, wêrtroch er ynfalide waard.
Nei't er better wurden wie fêstige er him yn Rome as byldhouwer. Njonken dat wurk die er lykwols ek munt- en medaljewurk. Sa is er lânlik bekend wurden mei it portret fan de jonge Keninginne Wilhelmina op it Nederlânske muntjild mei muntjier "1898". Ek hat er de Earemedalje for Keunst en Wittenskip foarm jûn. Oarsom waard er sels beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje Nassau. thumb|left|175px|Búste fan [[Pieter Klazes Pel (dokter)|Pieter Klazes Pel fan Pier Pander]] Pander hie in klassike styl, populêr yn syn tiid, mar net ûnderskiedend genôch om libben te bliuwen by it grutte publyk. Hy hie lykwols in hiel dúdlike fisy op wat keunst wêze moast, en hat dêrtroch ynfloed hân op it grutte tal fan syn kulturele en politike kontakten. Syn fisy woe er ek útdrukke yn syn libbenswurk: in timpel mei dêryn fiif bylden, dy't presys foarmjûn wienen sa't dat nei syn idee dien wurde moast. De stânbylden hat er makke kinnen, en de timpel hat er ûntwerpe litten. By syn libben koe de timpel lykwols net mear boud wurde. Earst fiif jier letter, yn 1924, koe de Pier Pandertimpel op it Ljouwerter Noarderbolwurk iepene wurde.
Pier Pander hie syn wurk neilitten oan de stêd Ljouwert, ta útstalling yn in museum. Dat museum waard yn 1954 it Pier Pander Museum, it earste museum yn Nederlân dêr't wurk fan mar ien keunstner yn útsteld waard.
Fannijs omtinken
Yn 1999 organisearre Eugenie Boer (1947-2012) in útstalling oer ''Louis Couperus en Pier Pander. twee verwante zielen'' yn it Louis Couperus Museum.
2007 waard in manifestaasje hâlden ûnder de titel Pier Pander - Nederlands beroemdste beeldhouwer (1864-1919). Part fan de manifestaasje wie in oersjochtentoanstelling yn it Frysk Museum, de útjefte fan in boek, it fannijs iepenjen op 1 juny 2007 fan de restaurearre Pier Pander Timpel en it Pier Pander Museum en in dokumintêre oer syn libben troch Omrop Fryslân.
Ferlies (ûndernimming)
Ferlies is it ferskil tusken opbringsten en kosten fan in ûndernimming, mar allinnich as dat ferskil negatyf is. Is it posityf, dan wurdt der sprutsen fan winst.
Turfskip fan Breda
thumb|In print fan [[Jan Luyken dêr't it lossen fan it skip oa de noardside fan it kastiel te sjen is.'']] thumb|De ynname fan Breda yn fjouwer sênes De list met it Turfskip fan Breda is ien fan de bekendste foarfallen út de Tachtichjierrige Oarloch. It late ta de ynname fan Breda op 4 maart 1590 en wie net allinnich in militêre, mar benammen ek morele oerwinning foar de troepen fan prins Maurits.
Yn 1568 wienen de Nederlannen yn opstân komd tsjin it skrikbewâld fan de hartoch fan Alva. Dit late yn 1581 ta de formele ûnôfhinklikheidsferklearring (sjoch Plakkaat fan Verlatinghe) en yn 1587 ta de stichting fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen.
As reaksje begûnen de Spanjerts mei in offinsyf. Under mear Breda waard hast daliks ynnomd (sjoch Belis fan Breda (1581)). Nei de moard op Willem fan Oranje yn 1584 like it in kwestje fan tiid eardat de opstân ûnderdrukt wêze soe. De 18-jierrige prins Maurits naam it kommando oer de troepen oer, mar it leger fan de prins wie militêr te swak om de stêd Breda te weroverjen. De Spanjerts hienen lykwls nei de ferneatiging fan de Spaanske Armada wol sa't tsjinslach oprûn dat der foar Maurits nije mooglikheden kamen.
De list
Yn febrewaris 1590 waard prins Maurits benadere troch de skipper Adriaen fan Bergen út Leur. Hy hie in plan iom de stêd yn te nimmen: as skipper farde hy faak mei turf nei it Kastiel fan Breda, dêr’t Spaanske troepen legere wienen. Omdat hy sa faak kaam, waard syn skip net mear kontrolearre. Hy soe sa in leger it kastiel binnen smokkelje kinne. Dit nei it idee fan it Hynder fan Troaje.
Prins Maurits seach wol wat yn it idee en liet Johan fan Oldenbarnevelt de details foar de útfiering regelje. Fan Oldenbarnevelt beneamde Charles de Héraugière as befelhawwer.
Op 25 febrewaris 1590 stie De Héraugière mei 75 man klear om ynskippe te wurden. Adriaen van Bergen hie him lykwols fersliepen en kaam fierstente let opdaagjen. Besluten waard om it de oare deis it nochris te besykjen. Diskear seach Adriaen fan Bergen de operaasje net mear sitten en luts him werom. Twa neven wienen lykwols ree om de taak oer te nimmen en de manskippen gienen oan board.
Yn it earstoan ferrûn de operaasje mei it tal grutte tsjinslaggen. Troch it barre waar duorre it mear as twa dagen eardat Breda berikt waard. Al dy tiid sieten de soldaten yn de kjeld te wachtsjen. Pas op 3 maart jûns waarden de grêften fan Breda binnenfearn. It skip waard troch Adriaen fan Bergen nei de wetterpoarte fan it Kastiel loadst. Ienkear binnen Breda drige in ramp: by in botsing rekke it skip lek en allinnich troch hurd te pompen waard foarkomd dat it skip sonk.
Om middernacht kamen de soldaten foar it ljocht út it rom. De besetters fan it kastiel waarden kompleet oerrompele. Hoewol’t se seis kear safolle mannen hienen, flechten de besetters of waarden se finzennomd. Oare lêzings fan it ferhaal sizze dat it kastiel fan Breda op dat momint in minimale besetting hie, meidat de Spanjerts yn de stêd karnaval fierden. Op 4 maart luts prins Maurits Breda binnen, wêrnei't de besetters har definityf oerjoegen. De Spanjerts besochten fuortdaliks om de stêd te weroverjen, mar troch kordaat yngripen fan Van Oldenbarnevelt, dy't de stêd direkt foarrie ynslaan liet, waard dat foarkomd.
De ynname fan Breda fêstige fuort de reputaasje fan Maurits as kriichshear. De Steaten-Generaal besleaten mear jild foar it leger beskikber te stellen, wêrtroch’t yn de folgjende jierren mear súksessen folgje soene.
thumb|Troch G. van Bijlaar yn 1590 getten sulveren peinje op it súkses fan it turfskip, útfierd mei oansoldearre stikelbaarchrâne, sadat de peinje dus mei fertoan droegen wurde koe. De peinje hat as yngravearre inisjalen N en I.
Ferneamd
Oan it Chasséveld yn it sintrum fan Breda klei eartiids in sealesintrum dat ihet Turfschip hjitte. No is der, nei de sloop fan dit sealesintrum, in kompleks fan apparteminten, kantoaren, en in bioskoop boud, dat ek de namme Turfskip hat. Yn de gemeente Etten-Leur, it berteplak fan Adriaan fan Bergen, is in aktiviteitesintrum mei de namme Turfschip. Yn Breda is in strjitte ferneamd nei Adriaan fan Bergen, flakby de lokaasje dêr't it turfskip de stêd binnenfear.
Dûmny
In dûmny, dominy of predikant is immen dy't de tsjinsten liedt yn de Protestantske Tsjerke. It wurd komt fan it Latynske domine dat 'hear' betsjut. De dûmny is meast foarsitter fan de tsjerkeried.
Fan âlds wie de dûmny de spil fan eltse pleatslike tsjerke en der waard heech tsjin it amt opsjoen. Letter binne yn de measte tsjerkemienskippen de ferhâldings wizige, mar somtiids wurdt de dûmny noch hieltyd sjoen as de primus ('earste') en net as de  'primus inter pares ('earste ûnder gelikensen').
Autoritarisme (politikology)
thumb|''Yndieling autoritêre steaten neffens de [[net-gûvernementele organisaasje|ngo Freedom House]] Autoritarisme is in polityk systeem dat kenmerke wurdt troch de folgjende eleminten:
Dampkringwittenskip
right|thumb|250px|Foto fan de dampkring Damkringwittenskip is dat part fan de ierdwittenskip dat de dampkring as stúdzjeobjekt hat. Dat omfet alles fan it foarsizzen fan in buike oant de stúdzje fan de prosessen dy't iistiden feroarsaakje.
Damkringwittenskip omfettet waarkunde, dampkringskiekunde, dampkringnatuerkunde, dampkringdynamika en klimatology. By útwreiding heart ek de stúdzje fan de dampkring fan oare planeten ta de dampkringwittenskip.
Ferkrêfting
thumb|De ferkrêfting fan [[Lukretia, skildere fan Titiaan (1571).]] In ferkrêfting is in foarm fan seksuële oantaasting dêr't seksuële mienskip yn besletten leit, en dy't in persoan tsjin har of syn wil oandien wurdt troch ien of mear oare persoanen. Sa'n died kin útfierd wurde troch it gebrûk fan lichaamlik geweld of in oare foarm fan twang, troch it misbrûk fan in gesachsposysje, of mei in persoan dy't net by steat is om jildige ynstimming te ferlienen, lykas immen dy't bewusteleas of op in oare manear warleas is, of immen dy't geastlik beheind of minderjierrich is. Hoewol't ferkrêfting frijwol oeral foar de wet as in misdriuw beskôge wurdt, ferskilt de wetlike omskriuwing en bestraffing per lân, krekt as hoe't der yn in maatskippij tsjinoan sjoen wurdt.
Statistiken
Yn guon lannen komt ferkrêfting mear foar as yn oare. Dat is bgl. it gefal wat de Demokratyske Republyk Kongo, Súd-Afrika en Yndia oangiet. De reden dêrfoar is dat ferkrêfting yn sokke lannen mooglik makke of sels oanmoedige wurdt troch in gaoatyske oarlochssitewaasje sûnder ienich justysjeel tafersjoch (eastlik Kongo), of trochdat ferkrêfting ûnder alteast in diel fan 'e befolking sjoen wurdt as in akseptabel maatskiplik ferskynsel (Súd-Afrika, Yndia). Sa kaam yn 2010 út in troch de Súdafrikaanske oerheid bekoste stúdzje fan 'e Medical Research Foundation nei foarren, dat fan 'e ûnderfrege manlju út 'e provinsje Gauteng (de krite om de metropoal Jehannesburch hinne) 37% tajoech wolris in frou ferkrêfte te hawwen.
Ynternasjonaal sjoen rûn it tal oanjeften fan ferkrêfting by de plysje yn 2008 útinoar fan 0,1 per 100.000 minsken yn Egypte oant 91,6 per 100.000 yn Lesoto. Yn trochsneed wiene der 4,9 oanjeften per 100.000 minsken; Litouwen, bygelyks, siet persiis op dat gemiddelde. Dat wol sizze dat it wiere tal ferkrêftings dêr nei alle gedachten heger lei, want in ferskaat oan stúdzjes hat oantoand dat ferkrêfting it minst oanjûne fan alle geweldsmisdriuwen is. Sa die yn 2006 út in stúdzje fan it Nasjonaal Statistysk Ynstitút bliken dat yn Itaalje 91,6% fan 'e froulike ferkrêftingsslachtoffers nea oanjefte die.
En as der al oanjefte dien wurdt, en de dieder is bekend, dan moat it ek noch ta in feroardieling komme, wat gauris in brêge te fier blykt te wêzen. Yn it Feriene Keninkryk folge yn 2002 bgl. yn mar 5,6% fan alle gefallen fan oanjefte fan ferkrêfting ek in feroardieling fan 'e dieder. Yn 2003 die út in stúdzje fan it Rape Crisis Network Europe bliken dat fan 21 ûndersochte Jeropeeske lannen Ierlân mei 1% it leechste feroardielingspersintaazje nei in oanjefte fan ferkrêfting hie.
Hoewol't ferkrêfting ornaris mei froulike slachtoffers assosjearre wurdt, kinne manlju krektlyk ferkrêfte wurde, en net inkeld troch oare manlju, mar likegoed troch froulju. Yn 1999 rûsde it Amerikaanske Bureau of Justice Statistics dat 91% fan alle Amerikaanske ferkrêftingsslachtoffers froulju wiene, en 9% manlju, wylst se ynskatten dat 99% fan 'e dieders manlju wiene en 1% froulju. Ferkrêfting troch frjemden komt yn 'e regel minder faak foar as ferkrêfting troch kunde of famyljeleden.
Omstannichheden
Beskate omstannichheden kinne de kâns op ferkrêfting grutter meitsje. In foarbyld dêrfan is finzenskip, wêrby't it slachtoffer net útnaaie kin en dêrnjonken ûnderwurpen is oan it gesach fan oare persoanen. Sawol by ûnrjochtmjittige foarmen fan finzenskip, as by in tichthûsstraf folgjend op in rjochtlik fûnis, mar wêrby't gjin ôfdwaand tafersjoch holden wurdt, kin soks liede ta seksueel misbrûk troch sipiers of oare finzenen. Ferskate stúdzjes hawwe sjen litten dat finzenisferkrêfting fan manlju troch manlju en fan froulju troch froulju yn guon lannen tige algemien is en nei alle gedachten fan alle foarmen fan ferkrêfting noch it minst oanjûn en bestraft wurde.
Gefolgen
De gefolgen fan ferkrêfting ferskille per gefal. Guon lokkige yndividuën kinne de ûnderfining fan harren ôfskodzje en der nea wer lêst fan hawwe. Mar oer it algemien krije ferkrêftingsslachtoffers in flinke knoei mei en hawwe se in lange wei te gean om neitiid wer in normaal libben liede te kinnen. Hja kinne in psychysk trauma oprinne: dan fiele se harren dôf en op in distânsje ta de wrâld; kinne se de details fan 'e ferkrêfting net mear goed foar de geast krije of belibje se de ferkrêfting krekt allegeduerigen op 'e nij yn gedachten, oantinzen en nachtmerjes; geane se dingen, plakken, gedachten en/of gefoelens út 'e wei dy't harren de ferkrêfting of de dieder(s) wer tebinnenbringe; fertoane se eangstgefoelens of in oanboazjende opmerksumens, dy't in brekme oan sliep en konsintraasjefermogen fan gefolgen hat; of begjinne se it plak dêr't de ferkrêfting plakfûn hat of harren folsleine sosjale libben te mijen. Foar likernôch in trêdepart fan 'e slachtoffers hâlde dizze symptomen oan nei de earste pear moannen, en yn dy gefallen kin sadwaande sprutsen wurde fan in posttraumatysk stress-syndroom.
Fierders is it ek mooglik dat slachtoffers nea of pas nei lange tiid wer fan seks genietsje kinne. Boppedat binne der gauris lichaamlike gefolgen fan in ferkrêfting; sa hawwe slachtoffers faak ferwûnings oprûn, seksueel oerdraachbere sykten of ynfeksjes skipe (bgl. HIV), of binne se der swier fan rekke.
Njonken al dizze lichaamlike en mentale effekten hawwe ferkrêftings ek maatskiplike gefolgen foar it slachtoffer. Sa kin in slachtoffer mei geweld of bedrigings te meitsjen krije fan 'e kant fan 'e dieder(s) of dy syn/harren freonen en famylje. Ek kin it slachtoffer sels de skuld fan 'e ferkrêfting op 'e lea skood krije, bgl. om't hy/sy dronken of provosearjend klaaid wie; dit ferskynsel wurdt wol oantsjut mei de Ingelske termen victim blaming of blaming-the-victim. Yn guon kultueren, dêr't earwraak foarkomt, kin it slachtoffer boppedat fan eigen famylje geweld ferwachtsje of sels troch eigen famylje fermoarde wurde, sabeare om 'e "skande" dy't it slachoffer "oer de famylje brocht hat" "út te wiskjen". Yn in minder ekstreme (mar noch altyd trochferkearde) foarm fan dizze praktyk wurdt it slachtoffer ek wol twongen om mei de dieder te trouwen, "om har goenamme te rêden".
Underskate foarmen fan ferkrêfting
Der binne in stikmannich ferskillende spesifike foarmen fan ferkrêfting te ûnderskieden:
Sybren Jansma
Sybren Jansma (Drachten, 3 febrewaris 1982) is in Fryske bobslider.
Sybren Jansma begûn mei bobslydzjen yn 2002, en makke sadwaande noch gjin diel út fan de Olympyske bob dêr't Arend Glas op de Olympyske Winterspullen 2002 mei aktyf wie. Yn de rin fan 'e tiid soe Jansma lykwols útgroeie ta de meast betroubere maat fan Glas yn de twamansbob en yn de fjouwermansbob.
Yn Turyn begûn Jansma yn de twamansbob mei Arend Glas, wylst hy tegearre mei Glas, Vincent Kortbeek en Arno Klaassen yn de fjouwermansbob stapte. Cesar Gonzalez gie mei nei Turyn as stand-in. Yn de twamansbob rekken Glas en Jansma nei fjouwer runs op in teloarstellend 19e plak. De fjouwermansbob like earst noch foar in folle bettere prestaasje te soargjen, mar it 12e plak nei de earste run koe net fêstholden wurde, wêrtroch't se einigen op it 16e plak.
It Réveil
It Réveil, Nederlânsk: Het Réveil, (1815-1865) wie in ynternasjonale oplibbing (opwekking) fan it kristlike tinken yn it 19e iuwske Europa.
Anne Sybesma
Anne Sybesma (Moarrewâld, 14 augustus 1925 - It Hearrenfean, 8 maart 2011) wie in Nederlânsk politikus.
It Réveil
Yn Nederlân is Willem Bilderdijk de heit fan it Réveil. Under oaren Isaäc da Costa, Samuel Iperusz Wiselius, Willem de Clercq en Groen van Prinsterer wienen syn learlingen. Benammen yn it easten fan Frankryk, Switserlân, dêr't de beweging ûntstie en it suden fan it tsjintwurdige Dútslân hat it Réveil oanhingers fûn. Dêrneist wiene der kontakten yn Grut-Brittanje, Edward Irving, Henry Drummond).
Anne Sybesma
Karriêre
Sybesma (ek: Sijbesma) helle as 14-jierrige syn mulo-diploma en gie oan it wurk. Om oan de Arbeitseinsatz te ûntkomen, dûkte hy yn 1943 ûnder. Nei de Twadde Wrâldoarloch gie hy oan it wurk by de gemeentesekretary fan Krimpen aan den IJssel. Hy wurke der noch mar in pear wiken, doe’t hy oproppen waard foar militêre tsjinst. Hy tsjjinne fjouwer jier, yn Nederlân mar ek yn Yndoneezje, en kaam werom yn Krimpen. Troch jûnstúdzjes learde hy by, oant hy yn 1955 beneamd waard ta haad-kommys yn Vollenhove. Yn 1962 waard hy gemeentesekretaris yn Ulrum. Fiif jier letter waard hy beneamd ta boargemaster fan Adorp. Yn 1984 ruile hy Adorp foar Ten Boer.
Sybesma gie yn 1990 mei pensjoen. Hy ferstoar op 85-jierige leeftiid en leit begroeven yn Sauwerd. Hy wie ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
It Réveil
It Réveil kin beskôge wurde as in reaksje op it Rasjonalisme en waard beynfloede fan de Romantyk, mystike streamings, it opgong metsjen fan idealystyske filosofy en oanboaskjend nasjonaal besef. It hat syn ynfloed jilde litten op steatkundich terrein. Mei troch dizze beweging binne ein 19e iuw de anti-revolúsjonêrere en kristlike histoaryske partijen ûntstien, is allerhanne konkreet maatskiplik wurk oanpakt en is de kristlike sinding fan it Réveil oantrune. Ek de doleânsje wurdt troch guon wol beskôge as in ferfolg op it Réveil. Yn Ingelân wienen William Wilberforce, John Wesley (oprjochter fan it Metodisme) en Thomas Chalmers wichtige fertsjintwurdigers fan dit geastlik oplibjen.
Eelke van der Meulen
Eelke van der Meulen (Wergea, 17 desimber 1872 - Huzum, 15 septimber 1939) wie timmerfeint en ûnderwizer.
It Réveil
Yn Fryslân hawwe de mannen fan it Réveil, bygelyks dûmny Lucas Fockens (1763-1850) fan Snits, foaral yn de Súdwesthoeke ynfloed hân. Oant yn de jierren '50 wie dat te fernimmen oan it konfesjonele karakter fan de Nederlânske Herfoarme Tsjerke, it omtinken foar sinding, it oantal kristlike skoallen en it relatyf lege tal Grifformearde tsjerken yn dy kontrei.
Eelke van der Meulen
Eelke wie earst timmerfeint en letter ûnderwizer en skoalhaad yn Ysbrechtum (1919 - 1936). Helle yn 1915 as earste ûnderwizer de Fryske Akte.
It Réveil
Literatuer
Christian revival Herätysliike Réveil religieux Réveil Avivamento
Jade Feng
Jade Feng, echte namme: Liping Tang (17 febrewaris 1974), is in rêstend Sineesk-Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.65 m, mei in gewicht fan 50 kg.
Stienharst
Stienharst is in delsetting súdeast fan Lytsewâld yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De buorskip falt ûnder Lytsewâld, dat streekrjocht oer in âlde lykwei, anno 2019 in fytspaad, te berikken is. De buorskip bestiet út twa pleatsen en in bedriuwspân.
Skiednis
Fan ein 15e oant 1605 stie der in stins op likernôch it plak fan de buorskip fan no. Yn 1479 waard dy stins foar it earst neamd en yn 1492 waard er 'Ter Harst' neamd. Fan dy stins is neat werom te finen. Yn 1511 waard it plak fernijd as Steenherst en yn 1543 as Steenharst en 'op die Harsten'.
Van der Aa neamde it plakje yn 1847 neist Steenharst ek Streenharst, dat doe út twa pleatsen bestie. Wierskynlik is dêr nea mear bebouwing
De namme komt ek foar as Steenherst en 'ter' Harst. De namme komt mooglik fan 'swerfstien op in heger lizzend gebiet'.
Keno II tom Brok
Keno tom Broke, ek Keno II tom Brok neamd, (sa. 1380 - 16 augustus 1417) wie in Eastfryske kriichshear en haadling. Hy wie de soan fan Okko I tom Brok en de healbroer fan Widzel tom Brok.
Yn de 14e en 15e iuw, it tiidrek fan de Fryske frijheid wienen der in protte twisten tusken Skieringers en Fetkeapers In soad Fryske mienskippen sochten beskerming by machtige haadlingen dy't ek wol kriichshearen neamd waarden. Dizze beskermhearen joegen lykwols nije problemen, der waard in soad kriich fiere om de macht. De famylje Tom Brok wie de machtichste haadlingefamylje yn East-Fryslân wurden mei Keno tom Broke as famyljehaad.
Skiednis
Earder hie de piraat Klaus Störtebecker in taflechtsoarde by Widzel tom Brok socht en krigen. Doe't Keno de hearskippij oernaam, bleau hy yn 1396 en 1400 bystân ferline oan Gödeke Michels en Klaus Störtekbecker (en syn manskippen). Yn 1400 twongen gildeleden Keno om syn ferbûn mei de piraten op te jaan. Störtebecker soe ek mei Keno’s dochter (of suster) troud west hawwe. De oermastering troch Keno fan de stêd Emden op Hisko Abdena yn 1413 wie de oanlieding foar de Grutte Fryske Oarloch tusken 1413 en 1422. Keno steunde de partij fan de Fetkeapers, Hekersen, Ostnamannen en oaren. Yn 1415 ferovere hy de stêd Grins en de Ommelannen en yn 1416 foel hy Fryslân binnen.
Nei de behelle oerwinning yn de slach by Okswertersyl yn 1417 stoar Keno tom Broke hommels en waard opfolge troch syn soan Okko II tom Brok.
Baai fan Manilla
De baai fan Manilla is in baai oan de westkant fan it Filipynske eilân Luzon. It is in natuerlike haven bewesten Metro Manilla, is 48 kilometer breed en hat in 19 kilometer brede tagong.
Yn 1898 wie hjir de Slach yn de Baai fan Manilla. Teffens wie op Corregidor de belegering fan de lêste Amerikaanske troepen troch de Japanners yn 1942.
Petrus Rienstra
Petrus Jans Rienstra (Snits, 1773 - dêre, 1885) wie in sulversmid fan Snits.
Rienstra wie troud mei Ynske Schotanus en waard master yn 1798. Hy stie ynskreaun yn de Keurkeamer fan Snits yn 1807 en yn it Frânske Stamboek yn 1812. Hy is ophâlden yn 1844, mar ferkeape syn winkel pas yn 1850.
Yn it Frysk Skipfeart Museum hat in sulveren beursbûgel út 1840 fan him. De beurs is fersierd mei driuw- en gravearwurk yn Louis-XVI styl en in ovaal medaljon mei ôfbyld fan in hynder en wein mei twa persoanen. Oan de bûgel is in kralebeurs makke. De beurs is a-symmetrysk fersierd.
Maly
Maly is in lân yn it westen fan Afrika. De haadstêd is Bamako.
Lizzing
It lân wurdt alhiel omjûn troch oare lannen en leit net oan see. It wurdt begrinzge troch:
Lânskip
left|230px|Lânskip yn [[Hombory|thumbnail]] Maly is in lân dat foar 70% út woastyn of semi-woastyn bestiet. Dat jildt benammen foar it noardlike part fan it lân. Yn it suden lizze inkele grutte rivieren, te witten de Niger, Sénégal en de Bany. It meastepart fan it lân is flak en oan de grinzen mei Algerije heger. Dat heechlân befet in protte wady's (drûge falleien) dêr't eartiids rivieren floeiden. De heechste berch fan it lân is de Hombory Tondo (1155 meter).
It klimaat rint útien fan subtropysk yn it suden oant skrok yn it noarden. Meastepart fan it lân krijt amperoan delslach fan betsjutting en tiidrekken mei drûchte komme faak foar. It rein seizoen is yn normale jierren tusken ein juny oant begjin desimber en yn dy tiid streamt de Niger altyd oer.
Rasselear
De rasselear is in teosofyske lear dy't diel útmakket fan de esotearyske wiisbegearte.
Betiizjend is de term "ras" dy't in folslein oare begrypsynhâld hat as yn it wenstige taalgebrûk. By de (teosofyske) rasselear wurdt mei ras de totaliteit fan minsken dy't de ierde befolkje yn in langere termyn fan evolúsje: yn de oarder fan grutte fan hûnderten miljoenen jierren. Der binne ek ûnderferdielings dy't woartelrassen neamd wurde; in woartelras soe etlike miljoenen jierren bestean. Mei minsken wurde net de lichaamlike ferskiningsfoarmen bedoeld, lykas yn it normale spraakgebrûk, mar de geastlike yndividualiteit. By de teosofy wurdt derfan útgien dat de geast de oarsprong is, dus primêr, wylst de stof foarme en konstruearre wurdt troch in hiërargy fan geastlike wêzens. Totaal oars dus as de hjoeddeiske wittenskip dy't der fanút giet dat de stof primêr bestiet en by in bepaalde (tafallige) struktureardens (lykas by de harsens) "bewustwêzen" of "geast" fertoanen giet.
Maly
Skiednis
It grûngebiet fan it tsjintwurdige Maly makke eartiids diel út fan trije eardere keninkriken, te witten: fan de 4e iuw ôf by it âlde keizerryk Gana, yn de 11e iuw by it islamityske keninkryk Maly en yn de 16e iuw by it keninkryk Songhai. Wichtige ferslaggen oer dizze kultueren binne troch Arabyske gelearden te boek steld. De stêd Timbûktû wie yn de 14e iuw in wichtich learsintrum foar skiednis, rjochtlear en de islamityske godstsjinst. De macht fan de Songhai waard yn 1591 brutsen troch de Marokkanen.
Rasselear
It earste ras dat yn ús universum "ûntweitsje" soe tige fyn west hawwe en soe ek miljarden jierren lyn bestien hawwe.
Nei de Twadde Wrâldoarloch kamen de teosofen yn in kwea deiljocht te stean fanwege de skynbere oerienkomst mei de rasselear fan de nazy's. (Sjoch ek Arysk ras) Dy rasselear learde dat der superieure rassen en ynferieure rassen wêze soene, wat úteinlik late ta ferfolging fan "minderweardige" rassen, wêrûnder Roma en Joaden. De destiidske lieders fan de teosofyske organisaasjes hawwe tsjin dizze ideeën stelling nomd omdat rasisme as uteringsfoarm dêrfan hielendal yngiet tsjin it boadskip fan de teosofy, nammentlik dat alles wat bestiet yn essinsje ien is en der yn werklikheid dus in bruorskip bestiet.
Maly
Befolking
De befolking fan Maly bestiet út ferskate etnyske groepen, dêr't de Bambara mei 32% de grutste groep fan foarmet. Oare groepen binne: de Fulany of Peul (14%), Senufo (12%), Soninke (9%), Tûarek (7%), Songhai (7%) en de Malinke, Mandingo of Mandinke (7%). Om-ende-by 10% fan de befolking libbet as nomade.
Religy
De islam is fier út de grutste godstsjinst. Goed 90% fan de befolking is oanhinger fan dat leauwen. Likernôch 9% hinget in natoerreligy oan en krapoan 1% is kristen.
Taal
It Frânsk is de offisjele taal. Dêrnjonken wurde in grut oantal talen sprutsen û.o. it Bambara.
Prooi
Prooi is in Nederlânske horror-skrillerfilm út 2016 ûnder rezjy fan Dick Maas, mei yn 'e haadrollen Sophie van Winden en Julian Looman. De titel betsjut "Proai". It ferhaal giet oer in minskeslinende liuw dy't frij omrint yn Amsterdam en dêre dea en ferdjer sieddet. De plysje is folslein ynkompetint, dat it is oan 'e bistedokter fan Artis, in kameraman fan 'e pleatslike tillefyzjestjoerder AT5 en in grutwyldjager út Ingelân om it bist tsjin te kearen. Hoewol't de filmkritisy oer it algemien tuskenbeiden posityf wiene,   flopte Prooi yn 'e Nederlânske bioskopen.
Plot
Op in boerespultsje earne yn 'e Hollânske polder wurdt in boerehûshâlding fermoarde weromfûn: heit, mem, de teenagedochter, har bromfytsridende frijer en de jongste dochter fan in jier as tsien. Der wurde klau- en bytspoaren op 'e stoflike omskotten oantroffen, dat haadynspekteur Olaf Brinkers fan 'e Nasjonale Plysje regio Amsterdam hellet Lizzy derby, dy't bistedokter yn dieretún Artis is. Mei't hja ferskate jierren trochbrocht hat yn Tanzania, ken hja de ferwûnings fan 'e slachtoffers fuortendaliks wer as it wurk fan in liuw, om sekuer te wêzen: in mânske mantsjesliuw. Dyseldichste deis noch wurdt der yn it strewelleguod by in golfbaan oan 'e râne fan Amsterdam troch de liuw in golfer grypt en heal opfretten. De plysje set it plak delikt halje-trawalje ôf.
Brinkers en Lizzy besprekke de sitewaasje mei kommissaris fan resjerzje Zalmberg, dy't syn twifels oer har identifikaasje fan 'e dieder hat. Op syn fraach wêr't in liuw yn 'e frede weikomme moatte soe, oppenearret Lizzy de teory dat Afrikaanske liuwen troch de oangeande klimaatferoaring faaks harren ferspriedingsgebiet útwreidzje nei Jeropa, of dat de liuw oars losbrutsen wêze kin út in priveedieretún yn East-Jeropa, dêr't der frijwat fan besteane en dêr't sa goed as gjin tafersjoch op is. Zalmberg wol it spul hoe dan ek stil hâlde om algemiene panyk ûnder de befolking foar te kommen, en faget Lizzy har argumint fan tafel dat de minsken it rjocht hawwe om te witten yn hokker gefaar se har befine. Harren hiele diskusje blykt lykwols efterhelle as guon golfers tsjin 'e media sein hawwe dat se op 'e golfbaan in liuw omrinnen sjoen hawwe. Oars as de kommissaris ferwachte hie, is de reäksje fan 'e media en it algemien publyk yn earste ynstânsje om dat mei de gek te beslaan.
Pornbabe Tyra
Pornbabe Tyra, echte namme: ûnbekend (10 april 1985), is in Dútsk neakenmodel, webcamgirl en pornografysk aktrise fan etnysk Fjetnameesk komôf. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.60 m, mei in gewicht fan 43 kg.
Prooi
Plot
Underwilens hat Lizzy priveeproblemen mei har oerhuorrige freon Dave, dy't kameraman is by de pleatslike Amsterdamske tillefyzjestjoerder AT5. Dy jûns wit Dave him by har appartemint nei binnen te praten mei iten dat er swart kocht hat fan in itensbesoarger. Wylst Dave en Lizzy sitte te iten en letter mei-inoar op bêd geane, wurdt deselde itensbesoarger net fier by harren wei troch de strjitten fan Amsterdam efterfolge troch de mâle liuw. De oare moarns wurdt by it Monumint op de Daam allinne syn holle weromfûn troch in pear meiwurkers fan 'e reinigingstsjinst.
Lizzy advisearret de plysje om in profesjonele bejager fan minskesliners lykas dizze liuw yn 'e earm te nimmen, en se jout dêrby daliks oan dat se yn har tiid yn Afrika gedoente mei sa'nent hân hat, dat se kin de plysje wol mei him yn kontakt bringe. Zalmberg hat lykwols oare ideeën, en skillet syn neef Theo op, in hobbyjager op grut wyld. Yn it troch de plysje ûntromme Vondelpark set Theo by nacht in mûklaach op mei in hartebout hingjend yn in beam, in lûdsprekker mei it âljen fan in oare liuw dat as lokrop fungearje moat, in stikmannich reuseftige wyldklammen ûnder de hartebout en hysels yn in kamûflaazjetintsje mei it jachtgewear yn 'e oanslach.
Lizzy hat der net folle fidúsje yn, mei't se wit dat de bisten dêr't sokke hobbyjagers yn Afrika op jeie yn 't foar drogearre binne om se suf te meitsjen. Har twifels blike rjochtfeardige as Theo en syn knoffelige soan de mûklaach ferprutse: Theo wurdt deamakke troch de liuw, dy't it kamûflaazjetintsje fan efteren beslûpt, wylst syn soan dearekket as er mei syn boppelichem yn ien fan 'e wyldklammen falt. De liuw ûntkomt út it park en rjochtet yn in strjitte dêr nei-oan in bloedbad oan as er in tram binnenkringt en de warleaze passazjiers oanfalt.
Dy middeis wurdt yn in boarterstún yn Amsterdam-Súd in jonkje opfretten. Zalmberg stjoert nei it fallen fan it tsjuster in swierbewapene arrestaasjeteam it oanbuorjende boskperseel yn, dy't dêr lykwols op in espel legerfeteranen stjitte dy't op eigen manneboet efter de liuw oan gien binne. Beide groepen sjogge de tsjinpartij foar de liuw oan, wat op 'e nij ta in bloedbad liedt, mar no ien dêr't de liuw hielendal net iens by belutsen is.