cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dowe-aaiekop
Libben
Dowe-aaiekop waard yn 1796 berne op 'e Grutte Flakten, mooglik yn wat letter de Amerikaanske steat Montana wurde soe, mar it kin ek skoan dat it yn Noard-Dakota of sels yn ien fan 'e lettere Kanadeeske provinsjes Alberta of Saskatchewan wie. Hy ûntjoech him ta in lieder fan syn folk, de Assiniboin (Assiniboine), en waard yn 1831 yn tradisjonele Yndiaanske kledaazje skildere troch de Amerikaanske keunstskilder George Caitlin. Dat skilderij is no op 'e noed fan it Smithsonian Ynstitút yn 'e Amerikaanske haadstêd Washington, D.C.
It jiers dêrop, yn 1832, reizge Dowe-aaiekop nei Washington, D.C. om dêr yn ûnderhannelings mei it Amerikaanske regear de Assiniboin te fertsjintwurdigjen. Under syn besyk oan 'e haadstêd waard er assimilearre troch de blanke kultuer. Nei't er nei hûs weromkeard wie, droech er tenei sadwaande altyd wettertichte swartlearene learzens mei hakken en in trijedielich pak fan in fine dûnkerblauwe lekkense stof dy't oan 'e seamen ôfset wie mei goudtrie, en op 'e skouders twa oergrutte epauletten hie.
Literatuer
● 🇦🇹, The World of the American West, 2011 (Taylor & Francis US), ISBN 978-0 41 59 89 954 (s. 190). ● 🇦🇹, I Like America: Fictions of the Wild West, Frankfurt, 2006 (Prestel), ISBN 978-3 79 13 37 357.
Netteldieren
De netteldieren (Latynske namme: Cnidaria) foarmje in stamme fan it ryk fan 'e dieren (Animalia), it ûnderryk fan 'e echte dieren (Metazoa), en it tuskenryk fan 'e radiaaldieren (Radiata). Ta dizze stamme hearre mear as 10.000 soarten wetterdieren dy't yn sawol swiet as sâlt wetter libje. Dêrûnder binne de measte kwabben, mar ek de polipen en de koralen. Gauris wurdt de term 'holtedier' (Coelenterata) as synonym brûkt mei 'netteldier', mar dat is misliedend, om't holtedieren net inkeld netteldieren binne, mar ek ribkwabben (Ctenophora), dy't in selsstannige stamme fan 'e radiaaldieren foarmje, wylst itselde wurd foarhinne ek brûkt waard foar de spûnsdieren (Parazoa).
Anatomy en libbenssyklus
De lichemsbou fan netteldieren bestiet yn grûnsaak út in pûdsje mei ien iepening. Dy iepening fungearret as de mûle èn as de anus fan it bist, en wurdt omjûn troch in krâns fan tentakels of fangearms, dy't tarist binnen mei de spesjalisearre nettelsellen dêr't dizze groep bisten syn namme oan tanket. Sokke nettelsellen hawwe lytse, gif útskiedende harpoentsjes dy't se útsjitte kinne om proaien mei te fangen. It gif út 'e nettelsellen wurket ferlamjend, wêrnei't de warleaze proai troch de tentakels nei de mûle ta brocht wurde kin om opiten te wurden. Yn tsjinstelling ta legere bisten lykas spûnsdieren (Parazoa) beskikke netteldieren oer dúdlik ferskillende organen, lykas in opperhûd, in mage en in ienfâldich senuwstelsel.
De libbenssyklus fan netteldieren bestiet út twa stadia: in polypstadium en in medusastadium. Yn it polypstadium sit it netteldier yn 'e regel fêst oan 'e ûndergrûn mei de mûle en tentakels nei boppen ta, wylst it him yn it medusastadium op 'e streaming fan 'e see fuortdriuwe lit mei de mûle en tentakels nei ûnderen ta. By koralen en see-anemoanen is it polypstadium it wichtichst en is it medusastadium de larvale foarm. By kwabben is it krekt oarsom. By netteldieren komt sawol geslachtlike as ûngeslachtlike fuortplanting foar. Alle bekende netteldieren kinne har frij ienfâldich ûngeslachtlik fuortplantsje; foar geslachtlike fuortplanting binne se ornaris in yngewikkelde libbenssyklus mei de beide beskreaune stadia nedich en dêropta noch ynfloeden fan bûtenôf, lykas in beskate faze fan 'e moanne of de spesifike ljochtfal fan 'e moarnsdage.
Untwikkeling
De ierst bekende fossilen fan netteldieren datearje fan 580 miljoen jier lyn, en hawwe allegear frij modern útsjende lichemsfoarmen. Dêrby moat oantekene wurde dat fossile fynsten fan netteldieren beheind binne ta stienkoralen en in pear by tafal goed bewarre ôfdrukken fan kwabben, om't netteldieren gjin skelet oanmeitsje. It is dus ûnmooglik te sizzen wannear't de netteldieren har krekt ûntjûn hawwe.
Hâlden en dragen
Hâlden en dragen, of mei in no folslein ynboargere hollanisme gedrach, is it hiele ferskaat oan aksjes, reäksjes en oanwensels fan persoanen, organismen, systemen, keunstmjittige entiteiten of foarwerpen yn ferbân mei harrensels of har om-en-by. Dat om-en-by omfettet sawol it natuerlike miljeu as it sosjale fermidden. Ofhinklik fan 'e krekte definysje kin hâlden en dragen allinnich slaan op uterlik, overt gedrach, of dêrnjonken ek op ynderlik, kovert gedrach, lykas tinken en fielen.
Dongynjeksje
Slûfkoeter
In slûfkoeter wurdt oan in besteande of nije jarretank boud. De koeters meitsje skreven fan likernôch twa sintimeter djip yn de seade, dêr't de jarre troch tichtslutende rubberslangen oanbrocht wurdt. De skreven sitte sa'n 15 sm útinoar. Troch de druk yn de jarretank te regeljen, kin de hoemannichte dong, dy't oanbrocht wurde moat, regele wurde. De wurkbreedte kin fariearje fan 250 oant 525 sm. Foar it bedongjen fan gerslân wurde smelle en foar boulân wurde brede koeters brûkt.
Seadebedonger
De seadebedonger wurdt it measte brûkt. De makke skreven binne sa'n 4 oant 5 sm djip. Dy binne justjes djipper as de slûfkoeter, om noch minder ammoniak ferflechtigje te litten. De skreven binne sa'n 20 sm. faninoar en de wurkbreedte is oant 16,5 meter. Tsjintwurdich wurdt de hoemannichte dong mei in kompjûter regele. In selsridende seadebedonger kin in ynhâld hawwe fan likernôch 25.000 liter.
Hâlden en dragen
Fierders kin hâlden en dragen bewust of ûnbewust, iepentlik of temûk, en frijwillich of ûnfrijwillich wêze. It wurdt mei bepaald troch it endokrine systeem en it senuwstelsel: de kompleksiteit fan it hâlden en dragen fan in organisme is besibbe oan 'e kompleksiteit fan it senuwstelsel fan datselde organisme. Oer it algemien hawwe organismen mei komplekse senuwstelsels in gruttere kapasiteit om nije reäksjes oan te learen en sa harren hâlden en dragen oan te passen oan nije omstannichheden.
Heinkel He 162
De Heinkel He 162 Volksjäger wie in Dútske ienmotorige strieljager. It type wie yn de lêste moannenen fan de Twadde Wrâldoarloch yn tsjinst by de Luftwaffe. De He 162 waard yn koarte tiid ûntwurpen en boud, en bestie foar it grutste part út hout. Dochs wie de He 162 de fluchste fan de earste generaasje strielfleangtugen. De offisjele namme wie Volksjäger, in ferwizing nei de Volkssturm. Oare nammen foar dit tastel wiene Salamander (koadenamme fan it bouprogramma), en Spatz ('Protter', de name dy't troch Heinkel jûn waard).
Dongynjeksje
Sleepslangebedonger
As de grûn te wiet foar swier ark is of as men net mei swier ark op 't lân wurkje wol, kin mei in sleepslangebedonger wurke wurde. Dêrmei wurdt de jarre net mei op it lân naam, mar wurdt it troch in slange, dy't efter de trekker meilutsen wurdt, nei de koeters brocht. De koeters sels binne oan de trekker keppele ynstee fan in karre.
Hâlden en dragen
Benammen by minsken (mar ek by oare organismen en sels by meganismen) falt eltse foarm fan hâlden en dragen binnen in trochgeande bôge dy't rint fan algemien gedrach (dat in hiel soad foarkomt) fia ûngebrûklik (nuver) gedrach en akseptabel gedrach (tige nuver mar net direkt ferkeard) nei ûnakseptabel (ûnwinske) gedrach. Dêrby wurdt de akseptabelens fan hâlden en dragen evaluëarre oan 'e hân fan 'e jildende noarmen en wearden en regele troch ferskate foarmen fan sosjale kontrôle.
Hâlden en dragen wurdt bestudearre troch ferskate tûken fan 'e wittenskip. Sa wurdt minsklik hâlden en dragen bestudearre troch de psychology, sosjology en antropology. It hâlden en dragen fan bisten wurdt bestudearre troch ferskate tûken fan 'e soölogy (lykas de mammalogy, de ornitology en de herpetology) en ek troch de etology (of gedrachsbiology), de gedrachsekology en de sosjobiology. It hâlden en dragen fan planten wurdt bestudearre troch de botany en dat fan skimmels troch de mykology. It hâlden en dragen fan systemen wurdt bestudearre yn 'e systeemteory.
Heinkel He 162
Farianten
He 162 A-0 – de earste tsien fleantugen.
John Edward Gray
John Edward Gray (Walsall, 12 febrewaris 1800 – Londen, 7 maart 1875) wie in Ingelsk biolooch, dy't benammen wurksum wie op 'e mêden fan 'e ornitology(fûgels), de mammalogy (sûchdieren), de herpetology (reptilen) en de malakology (weakdieren). As konservator fan it Britsk Museum publisearre er ferskate katalogussen oangeande de soölogyske kolleksje fan dy ynstelling, dy't troch syn krewearjen ien fan 'e bêsten fan 'e wrâld waard. Gray wie fierders ek ien fan 'e grûnlizzers fan 'e filately. Syn frou Maria Emma Smith wie ek wittenskipster.
Jonkheid en oplieding
Gray waard yn 1800 berne yn Walsall, in stedsje yn it Ingelske Midlân, deunby Birmingham, mar as lyts jonkje ferfear er mei syn âlden nei de Britske haadstêd Londen ta, dêr't er opgroeide. Hy wie de soan fan 'e foaroansteande Ingelske botanikus en farmakolooch Samuel Frederick Gray, en in âldere broer fan 'e soölooch George Robert Gray. Hy studearre medisinen en holp sn heit by it skriuwen fan The Natural Arrangement of British Plants (1821). Nei't de Linnean Society of London, in plantkundige feriening, syn oanfraach foar lidmaatskip ôfwiisd hie, kearde Gray him ôf fan 'e botany en lei er him tenei ta op 'e soölogy.
Karriêre
Syn ierste ûnderfining op dat mêd wie it sammeljen fan ynsekten foar it Britsk Museum, in putsje dêr't Gray mei fyftjin jier er op frijwillige basis mei úteinsette. Yn 1824 joech er him offisjeel by de Soölogyske Ofdieling fan it museum, dêr't er as assistint fan 'e herpetolooch John George Children holp by it katalogisearjen fan 'e reptilekolleksje. Yn 1833 rjochte Gray in organisaasje op dy't him letter ûntjaan soe ta it Keninklik Entomologysk Genoatskip fan Londen. Yn 1840 folge er Children op as konservator fan 'e Soölogyske Ofdieling, wêrnei't er dy funksje sels 35 jier lang beklaaie soe.
Yn dy tiid publisearre Gray mear as tûzen artikels, dy't gauris de earste wittenskiplike beskriuwing fan nije soarten omfetten. Dêrby lei er him benammen ta op 'e stúdzje fan fûgels (ornitology), reptilen (herpetology) en weakdieren (malakology). Ek wied er aktyf as saakkundige op it mêd fan 'e stúdzje fan sûchdieren (mammalogy), wêrby't syn ynteresse grutdiels útgie nei de walfiskeftigen en de flearmûzen. Dêrby wurke Gray gear mei de bekende keunstner Benjamin Waterhouse Hawkins, dy't tekenings by syn wurk makke, û.m. yn Gleanings from the Menagerie at Knowsley. (Knowsley Park, by Liverpool, stifte troch Edward Stanley, 13e greve fan Derby, wie ien fan 'e grutste partikuliere menazjeryen fan fiktoriaansk Ingelân.)
Priveelibben en dea
Yn 1826 troude Gray mei Maria Emma Smith (1787-1876), mei wa't er trettjin jier skeelde, en dy't in eigen karriêre hie as konkologe en algologe (en dus saakkundich wie op it mêd fan skelpen en algen). Hja holp him ek by syn wittenskiplike wurk, en levere dêrfoar gauris de byhearrende tekenings. Gray hie ek grutte belangstelling foar postsegels, en wie ien fan 'e grûnlizzers fan 'e filately, dêr't er ek ferskate publikaasjes oer útbrocht. Gray ferstoar yn 1875 yn Londen, yn 'e âlderdom fan 75 jier.
Wurk (in kar)
(ynkl. bydragen oan)
Kwabben
De kwabben (Latynske namme: Medusozoa) foarmje in ynformele groep binnen de taksonomyske stamme fan 'e netteldieren (Cnidaria). Hoewol't dizze groep yn 1979 foarsteld waard as in formeel takson, wurdt dat tsjintwurdich as in efterhelle idee beskôge, om't guon kwabben nauwer besibbe binne oan 'e polipen as oan oare kwabben, wat de yndieling yn in aparte groep ûnwurkber makket.
Kwabben binne wetterdieren dy't frij omswimme, yn tsjinstelling ta polipen, dy't oan in ûndergrûn fêstgroeid sitte. Se besteane út in sjelei-eftich, paraplufoarmich lichem dat in massa tentakels meisleept dy't tige lang wurde kinne. It lichem kin pulsearjende bewegings meitsje wêrmei't de kwab himsels troch it wetter fuortbeweecht, wylst de tentakels, dy't tarist binne mei nettelsellen, brûkt wurde om proaidieren te fangen.
Kwabben besteane teminsten al 500 miljoen jier, en mooglik wol 700 miljoen jier of noch langer, wat har ta it âldste bist mei mear as ien orgaan meitsje soe. Se komme foar yn alle oseänen, fan it wetteroerflak oant de djipsee. Guon soarten libje yn swiet wetter. It kinne tige grutte bisten wêze, dy't faak opfallend kleure binne. Yn 'e kustsônes foarmje beskate soarten troch har grutte oantallen, har lange tentakels, of de krêft fan it gif yn har nettelsellen in gefaar foar minsklike swimmers.
Subgroepen kwabben
Der binne fjouwer subgroepen kwabben. Dy hearre allegearre ta 'e stamme fan 'e netteldieren (Cnidaria). It giet om: De stamme fan 'e netteldieren omfiemet ek trije groepen dy't net ta de kwabben rekkene wurde (om't se net frij omswimme), nammentlik:
Oars as dat de namme suggerearret, binne de ribkwabben (Ctenophora) gjin 'echte' kwabben. It grutste ferskil is dat ribkwabben har net mei in pulsearjende 'paraplu' fuortbewege, mar troch te 'peddeljen' mei in grut tal lytse 'fuotsjes'. Dizze groep bisten is dêrom yn in eigen taksonomyske stamme ûnderbrocht, dy't op deselde hichte stiet mei de netteldieren.
De Drie Gemeenten
Wetterskip De Drie Gemeenten wie in wetterskip yn de eardere gemeenten Gaasterlân, Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde yn Fryslân. It wie in selsstannich bestjoersorgaan fan 1916 oant 1920.
It wetterskip mei in oerflak fan 3700 hektare oerkoepele it tagelyk oprjochte Woudsend c.a. en De Grote Noordwolderpolder. Doel wie it stiftsjen, yn it wurk hâlden en ûnderhâlden fan in grut gemaal, dat beide wetterskippen bemealle moast; foar it wetterskip Woudsend c.a. wie dat it gebiet noardlik fan de Bokkeleane. Yn 1920 waard it wetterskip wer opheft en waarden de skulden ferparte oer de twa wetterskippen dy't bekoepele waarden.
John Campbell, 9e hartoch fan Argyll
John Campbell, 9e hartoch fan Argyll (folút: John George Edward Henry Douglas Sutherland Campbell; Londen, 6 augustus 1845 – Cowes (Ingelân), 2 maaie 1914) wie in Britsk ealman en politikus fan mingd Skotsk-Ingelsk etnysk komôf, dy't ta de adel fan Skotlân hearde. Hy is it bekendst wurden om't er fan 1878 oant 1883 de fjirde Britske gûverneur-generaal fan Kanada wie. Mei't er doe noch net de aadlike titel hartoch fan Argyll fan syn heit urven hie, waard er ûnder syn amtsperioade yn 'e regel oantsjut as de markys fan Lorne, of ek wol Lord Lorne. Syn oantins stiet no fral yn it teken fan 'e plaknammen dêr't er de Kanadeeske geografy mei ferrike ta eare fan syn frou Louise, in dochter fan keninginne Fiktoaria.
Jonkheid en oplieding
Campbell waard yn 1845 berne yn 'e Britske haadstêd Londen as de soan fan George Campbell, 8e hartoch fan Argyll (doe noch de markys fan Lorne) en Elizabeth Sutherland-Leveson-Gower, in dochter fan 'e 2e hartoch fan Sutherland. Hoewol't syn âlden allebeide ta de Skotske adel hearden, wie syn beppe oan memmekant, lady Harriet Howard, in Ingelse.
Fan syn berte ôf waard Campbell oantsjut as de greve fan Argyll, oant syn heit yn 1847 syn pake John Campbell, 7e hartoch fan Argyll, opfolge as hartoch fan Argyll en hysels de titel fan markys fan Lorne urf, dy't er droech oant er yn 1900 mei 54 jier syn heit opfolge as hartoch fan Argyll. Campbell genoat ûnderwiis oan 'e Akademy fan Edinburch en de kostskoalle Eton College, wêrnei't er studearre oan 'e Universiteit fan St. Andrews yn Skotlân en de Universiteit fan Cambridge yn Ingelân.
Ier wurk
As folwoeksene reizge Campbell wiidweidich om troch sawol Noard- as Súd-Amearika, wêrby't er reisferhalen en poëzij skreau. Yn Grut-Brittanje fertsjintwurdige er fan 1868 oant 1878 it kiesdistrikt Argyllshire yn it Britske Legerhûs as lid fan 'e Liberale Partij. As sadanich makke er lykwols net folle yndruk, net op syn tiidgenoaten en likemin op moderne histoarisy.
Gûverneur-generaalskip
Hoewol't Campbell by syn oanstelling noch mar 33 jier wie, koed er de ferplichtings fan syn funksje skoan de baas, mei't it eigentlike bestjoer fan 'e koloanje fierhinne yn 'e hannen lei fan it Kanadeeske regear fan minister-presidint John A. Macdonald. Nettsjinsteande dat droegen hy en prinsesse Louise op duorjende wize by oan 'e ûntjouwing fan 'e Kanadeeske maatskippij, benammen op it mêd fan 'e keunst. Sa fiteren se de oprjochting fan it Keninklik Genoatskip fan Kanada (RSC) oan en wiene se belutsen by de stifting fan 'e Keninklike Kanadeeske Keunstakademy (RCAA) en de Nasjonale Gallery fan Kanada, dêr't se sels de earste skilderijen foar útsochten.
Dêrnjonken wie Campbell ek behelle yn 'e foltôging fan 'e oanlis fan it spoar fan 'e Canadian Pacific Railway en oare ynfrastrukturele projekten, lykas de bou fan in sikehûs yn Britsk-Kolumbia. Under syn gûverneur-generaalskip skreau Campbell fierders in grut tal proazaboeken en dichtbondels. Ut syn wurk spriek in djippe bewûndering foar de natoerskientme fan Kanada. Syn hiele termyn as gûverneur-generaal troch lei Campbell grutte belangstelling oan 'en dei foar Kanada en de Kanadezen. Hy reizge it hiele lân troch, wêrby't er mei lju fan alle rangen en stannen yn 'e kunde kaam en eksplisyt ek leden fan Yndianestammen oanhelle. De lytse samling Yndiaanske foarwerpen dy't er yn dy snuorje gearbrocht, waard yn 1887 oankocht troch it Britsk Museum.
Lettere jierren en dea
Prinsesse Louise kearde yn 1881 werom nei Ingelân, en Campbell folge har twa jier letter yn 1883, doe't syn boek Memories of Canada and Scotland publisearre waard. Fan 1892 ôf wied er gûverneur en konstabel fan it Kastiel Windsor, en fan 1895 oant 1900 hied er boppedat op 'e nij in sit yn it Legerhûs, diskear foar it kiesdistrikt Manchester-Súd. Yn 1900 waard er by it ferstjerren fan syn heit hartoch fan Argyll en haadman fan 'e Clan Campbell, en krige er as sadanich in sit yn it Britske Hegerhûs.
Yn 1907 bewurkmastere it krewearjen fan ferskate Britske oerheidsfunksjonarissen dat Campbell syn namme net neamd waard yn it ramt fan it ûndersyk nei de tsjeafte fan 'e Ierske Kroanjuwiellen. Dat hie dermei te krijen dat syn freon lord Ronald Gower, hoewol ûnskuldich oan 'e misdie, belutsen wie by ferskate leden fan in homoseksueel fermidden dy't àl skuldich wiene. Campbell en prinsesse Louise wennen yn it Paleis fan Kensington oant er yn 1914 yn Cowes, op it eilân Wight, kaam te ferstjerren oan longûntstekking. Hy waard begroeven yn it mausoleum fan syn laach yn 'e Kilmun Parish Church te Kilmun, yn súdwestlik Skotlân. Syn frou oerlibbe him in fearnsiuw.
Oantins
Nei Campbell (as de markys fan Lorne) is yn Kanada ferneamd: it plak Port Lorne, yn Nij-Skotlân; de gemeente Lorne, yn Manitoba; en it Lorne Building yn Ottawa, dêr't fan 1959 oant 1987 de Nasjonale Gallery fan Kanada húsfêste wie (no stiet it James Flaherty Building fan it Ministearje fan Finânsjes op dat plak). Syn oantins stiet lykwols fral yn it teken syn beriming fan Psalm 121 (Unto the hills around do I lift up) en fan 'e nammen dy't er de Kanadeeske geografy taparte ta eare fan syn frou (Louise Carolina Alberta), nei wa't net inkeld it wintersportplak Lake Louise en de Louisemar yn 'e Rocky Mountains ferneamd binne, mar ek de Kanadeeske provinsje Alberta en de berch de Mount Alberta.
Herman Bernard Wiardi Beckman
Herman Bernard Wiardi Beckman, mei de bynamme Stuuf (Nijmegen, 4 febrewaris 1904 – Dachau, 15 maart 1945), wie in Nederlânsk politikus en fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich. Wiardi Beckman wie mút namme fan de Sosjaal-Demokratyske Arbeiderspartij (SDAP) lid fan de Earste Keamer.
Famylje
Wiardi Beckman stammet út in patrysjerslaach. Meindert Wiardi Beckman, syn oerpake, wie fan 1857 oant 1858 minister foar Herfoarme Earetsjinst en lid fan de Ried fan Steat (1858-1863); syn heit Jacob Wiardi Beckman wie senuwdokter en psychiater en syn mem Everdina Suzanna Kuenen kaam út in laach fan wittenskippers.
Op 3 desimber 1927 boaske er oan Maria Petronella Margaretha Wackie Eysten, mei wa't er trije dochters krige.
Wurkpaad
Beïnvloed door zijn moeder raakte Wiardi in de ban van het sosjalisme. De lettere fraksjefoarsitter fan de PvdA Marinus van der Goes van Naters helle Wiardi Beckman oer om lid te wurden fan de SDAP, hy wie doe achtjin jier. Wiardi Beckman studearre op dat stuit skiednis oan de Leienske universiteit by de ferneamde histoarikus Johan Huizinga en wie in warber lid fan it Leienske studintekorps. Letter waard er troch it partijbestjoer fan de SDAP oanlutsen om Pieter Jelles Troelstra te helpen by it dienmeitsjen fan dy syn Gedenkschriften. Nei it ferstjerren fan Troelstra yn 1930 skreau Wiardi Beckman it lêste part dêrfan.
Dêrnei gie er oan de gong by de krante Het Volk, earst as assistint-haadredakteur en letter (1937-1940) as algemien polityk haadredakteur. Yn 1937 waard er ek lid fan de Earste Keamer. By de mobilisaasje yn septimber 1939 gie Wiardi Beckman frijwillich it leger yn. Maaie 1940 waard er by de Generale Stêf yndield en wie er ien fan de opstellers fan de proklamaasje wêryn't generaal Winkelman it Nederlânske folk de kapitulaasje fernijde.
Twadde Wrâldoarloch
thumb|In drukparse fan [[Het Parool]] Yn de besettingstiid wie Wiardi lid fan de redaksje fan de yllegale krante Het Parool.
Yn de nacht fan 17 op 18 jannewaris 1942 waard er op it strân by Skeveningen oanholden doe't er besocht nei Ingelân te ûntkommen. Hy siet ûnder oaren yn de konsintraasjekampen Natzweiler en Dachau. Yn Dachau moete er op 2 oktober 1944 Nico Rost. Rost en Beckman praten oer sjoernalistyk en de politike tastân yn Nederlân nei de oarloch dy't hja hawwe woene.
Wiardi Beckman stoar yn de nacht fan 14 op 15 maart 1945 yn Dachau oan flektyfus; hy waard 41 jier. Ien fan de oare finzenen, de Nederlânske dichter Ed. Hoornik, skreau letter yn in memoariam:
Postúm waard him it Fersetskrús 1940-1945 takend.
Ferneaming
It wittenskiplik buro fan de Partij fan de Arbeid is nei him neamd: de Wiardi Beckman Stichting.
Rûge dong
thumb|In rûchskerne njonken in [[pleats]] Rûge dong is in mingsel fan dong, de trochgong fan bisten en almeast dy fan kij, hynders, bargen, skiep en hinnen, mei urine en strie. Rûge dong wurdt almeast opslein op in rûchskerne en dêrnei mei in dongstruier oer it lân spraat.
Soarten
Der binne ferskate dongsoarten neffens bistesoarten: Rûge kowedong is der yn de lêste tsientallen jierren folle minder, om't de measte molkkij, ynstee fan yn it bûthûs, yn in lisboksstâl holden wurde, dêr't gjin strie brûkt wurdt. Ynstee dêrfan binne der putten ûnder de flierren, dêr't de dong troch skreven yn de flier falt, of troch in dongskower yn in gat oan 'e ein fan de stâl skood wurdt. Sjesokke dong wurdt faak jarre neamd.
Ofbraak
Yn farske rûge dong ûntjouwe ferskate mikro-organismen, dêr't de wichtichsten fan binne: Troch de mikro-organismen wurde organyske stoffen, sa as aaiwiten, koalhydraten en fetten ta ienfâldigere ferbinings ôfbrutsen, sawol yn organyske as anorganyske. De skimmels, dy't it strie ôfbrekke, en de aeroabe baktearjes, dy't de dong ôfbrekke, ûntwikkelje harren allinne as der foldwaande lucht yn de dong oanwêzich is. De strielskimmels brekke tige dreech ôf te brekken materiaal ôf. Troch de warberens fan dy mikro-organismen kin de temperatuer yn de dong in ein omheech gean. Yn in anaeroabe tastân, dêr't allinne anaeroabe baktearjes en strielskimmels wurkje, wurdt de dong minder fier ôfbrutsen en giet it ôfbrekken ek folle stadiger oan, dêrtroch't de temperatuer ek folle leger bliuwt. Rûge dong is benammen gaadlik foar bedongjen as it al ien jier âld is, om't it better te struien is en de fiedingsstoffen makliker foar de planten ta beskikking binne.
Bad Dürkheim (Landkreis)
Geografy
De lânkring leit fan it noarden fan Bockenheim nei it suden oant Haßloch, yn east-westlike rjochting fan Frankenstein oant Ellerstadt. Op syn wiidst is de lânkring mei 42 kilometer breed tusken Elmstein yn it súdwesten en Dirmstein yn it noardeasten.
Oanbuorjende distrikten mei de klok mei fanôf it noarden binne Alzey-Worms, de kringfrije stêd Worms, de lânkring Rhein-Pfalz-Kreis, de kringfrije stêd Neustadt an der Weinstraße, de Südliche Weinstraße, in eksklave fan de kringfrije stêd Landau in der Pfalz, de lânkring Südwestpfalz, de lânkring en kringfrije stêd Kaiserslautern en de Donnersbergkreis.
Kōtō Matsudaira
Kōtō Matsudaira (松平 康東 Matsudaira Kōtō, Tokio, 5 febrewaris 1903 – 4 maaie 1994) wie in Japansk diplomaat. Hy wie er ambassadeur fan Japan by de Feriene Naasjes fan 1957 oant 1961.
Simcoemar
De Simcoemar (Ingelsk: Lake Simcoe), is in mar yn it súdlike part fan 'e Kanadeeske provinsje Ontario.
Namme
Yn 'e iere santjinde iuw, doe't de earste Jeropeeske ûntdekkingsreizgers de krite besochten, wennen om 'e Simcoemar hinne Yndianen fan it folk fan 'e Huroanen, dy't it wetter Ouentironk neamden, dat "Kreas Wetter" betsjutte. De blanken neamden de mar yn 't earstoan Lake Toronto of Lac Toronto ("Torontomar"), oant it wetter yn 1793 troch John Graves Simcoe, de earste luitenant-gûverneur fan Opper-Kanada, ferneamd waard nei syn heit, de Ingelske kaptein-op-see John Simcoe (1710-1759).
Geografy
Der lizze ferskate eilantsjes yn 'e Simcoemar, wêrfan't Georgina it grutste is, en teffens it iennichste dat permanint bewenne wurdt. Yn 'e mande mei de folle lytsere eilantsjes Snake en Fox foarmet Georgina it Georgina Island Reservaat 33 fan 'e Tsjippewa's fan Georgina Island Earste Naasje, in Yndiaanske stamme-organisaasje wêrfan't de leden út etnyske Odjibwe (Ojibwe) besteane, dy't ek wol Tsjippewa (Chippewa) neamd wurde. Thorah, it op ien nei grutste eilân, yn it eastlike part fan 'e mar, wurdt ek bewenne troch Odjibwe-Yndianen, mar inkeld by 't simmer. Fan 'e oare beide eilantsjes, Strawberry en Grape, is Strawberry yn it besit fan 'e Kongregaasje fan de Hillige Basilius, in roomske kleasteroarder dy't it brûkt as in plak foar syn leden om yn retrête te gean. Yn 2002 ferbleau paus Jehannes Paulus II dêr ûnder syn besyk oan Kanada.
Bestjoerlik wurdt de Simcoemar omjûn troch Simcoe County en de distrikten Durham en York. De stêd Orillia leit oan 'e noardwestkust fan 'e Simcoemar, en in eintsje fan 'e súdlike igge ôf lizze de doarpen Georgina en Sutton. De mar hat trije fingerfoarmige útrinners, ien nei it westen, ien nei it noarden en ien nei it súdwesten. Dy nei it westen hjit de Kempenfeltbaai; oan 'e útein dêrfan leit de stêd Barrie. De noardlike útrinner, de Couchiching-mar, wurdt yn 'e regel beskôge as in mar op himsels, en net as ûnderdiel fan 'e Simcoemar. Dat wetter wurdt fan 'e Simcoemar skaat troch in nau dat de Atherley Narrows hjit. Dat is it plak dêr't de Mnjikaning Fish Weirs steane, in oerâlde fûke dy't yn 1982 in monumintale status krigen hat.
Mile high club
De mile high club is in sprektaalterm út it Ingelsk, dy't letterlik "de klub fan ien myl heech" betsjut, en wêrmei't ferwiisd wurdt nei persoanen dy't geslachtsferkear bedreaun hawwe yn in fleanend fleantúch. Yn 'e regel giet it dêrby om minsken mei in beskate ekshibysjonistyske ynslach, dy't it spannend fine om in taboe te trochbrekken en seks te hawwen op plakken dêr't dat net tastien is en/of dêr't se maklik ûntdutsen wurde kinne. Oaren hawwe seksuële fantasijen oer manlju yn piloate-unifoarmen of froulju yn stewardesse-unifoarmen, of in fetisjisme dat om it fleantúch sels draait. Wer oaren wolle hawwe dat de trilling fan in fleanend fleantúch harren by it hawwen fan geslachtferkear stimulearret, sadat se in yntinser orgasme belibje.
De ierste ferwizing nei de mile high club is weromfûn yn in boek dêr't weddenskippen yn fêstlein waarden yn 'e histoaryske Londenske heareklub Brooks's. Yn 1785, twa jier nei de earste súksesfolle flecht mei in hjitteloftballon troch Étienne Montgolfier, waard dêryn skreaun: "Ld. Cholmondeley hat twa pûn oan Ld. Derby jûn, om 500 pûn werom te krijen wannear't syn hearskip in frou yn in ballon penetrearret op tûzen yards fan 'e grûn ôf." Der bestiet lykwols fierders gjin oanwizing dat dy weddenskip wier útfierd of útbetelle is.
Neffens guon boarnen is de 'stifter' fan 'e mile high club piloat en loftfeartyngenieur Lawrence Sperry, dy't yn novimber 1916 yn 'e neite fan New York geslachtsferkear hân hawwe soe mei societystjer 'Mrs. Waldo Peirce' (Dorothy Rice Sims) yn in mei in autopiloat tariste fleanboat fan it merk Curtiss. Seksuële aktiviteit yn in fleantúch dêr't de piloat by belutsen is, kin rare gefolgen hawwe. By de Amerikaanske Nasjonale Feilichheidsried foar Transport (NTSB) is teminsten ien gefal bekend wêrby't de seksuële aktiviteit fan 'e piloat alteast foar in diel ferantwurdlik wie foar it delstoarten fan in fleantúch.
Sûnt de yntroduksje fan it moderne ferkearsfleantúch fynt de measte aktiviteit op it mêd fan 'e mile high club plak tusken passazjiers ûnderling, yn 'e regel yn 'e fleantúch-wc. Sa beweart de Britske sakeman en miljardêr Richard Branson dat er omtrint 1969, doe't er njoggentjin jier wie, foar it earst seks hie yn in fleantúchhúske, en dat syn partner by dy gelegenheid in troude frou wie mei wa't er neitiid nea wer gedoente hân hat. Yn in oare opsjochjaande saak waard Lisa Robertson, in stewardess fan 'e Australyske loftfeartmaatskippij Qantas, op 11 febrewaris 2007 ûntslein om't se op 24 jannewaris fan dat jier trappearre wie by it hawwen fan geslachtsferkear mei akteur Ralph Fiennes yn in fleantúch-wc op in flecht fan Darwin nei Bombay. Robertson ûntstried earst dat der wat tusken har en Fiennes foarfallen wie, mar ferkocht neitiid har ferhaal oan 'e rabbersparse.
De fraach oft it legaal is om yn in passazjiersfleantúch geslachtsferkear te hawwen, hinget ôf fan 'e regels fan 'e oangeande loftfeartmaatskippij en de wetten fan it lân dêr't it loftrom ta heart. Teffens makket it in ferskil oft men it temûk docht, of yn it iepenbier. Yn oktober 1999 waarden twa passazjiers op in flecht fan American Airlines fan Dallas nei Manchester arrestearre nei't se yn it folle sicht fan oare passazjiers 'seksuële hannelings' mei-inoar ferrjochte hiene. Nei't dat breed útmetten waard yn 'e media, ferlearen beide belutsenen harren baan.
Noarmen en wearden
Noarmen en wearden binne de omgongsfoarmen en prinsipes dêr't men yn 'e iepenbiere romte en yn sosjaal ferbân neffens hannelet. Faak wurde de beide termen yn 'e polityk en de media as ien oerkoepeljend begryp oantsjut, of ûnrjochtlik as synonimen trochinoarhinne brûkt. Nau mei noarmen en wearden ferbûn is it begryp fatsoen.
Noarmen
Noarmen binne de konkrete gedrachsregels en foarskriften dêr't wearden yn omset wurde. Foarbylden fan noarmen dy't yn frijwol alle maatskippijen foarkomme, binne in ferbod op moard en dieverij. Dêrnjonken binne der ek folle minder algemiene, mar dêrom net minder dúdlike noarmen, dy't lang net yn alle lannen foarkomme. Sa jildt yn West-Afrika tradisjoneel de noarm dat froulju yn it iepenbier de skonken bedutsen hawwe moatte en dus net yn in koarte rok of yn koarte broek omrinne kinne. Oan 'e oare kant wurdt der dêre, alteast op it plattelân, faak net bot fan opsjoen as froulju mei bleate boarsten omrinne. Yn 'e Westerske maatskippij jildt de noarm dat froulju inkeld op it strân topless gean kinne, wylst koarte rokken of koarte broeken yn in hiel soad sitewaasjes folslein akseptabel binne.
Noarmen kinne posityf wêze (yn 'e foarm fan geboaden), mar ek negatyf (yn 'e foarm fan ferboaden). Dêrnjonken kinne se ferskille yn berik: se kinne jildich wêze foar eltsenien yn in beskate maatskippij, of foar ien fan 'e seksen of foar in beheindere sosjale groep. Se binne foar in oansjenlik diel tiidgefoelich. Sa wie homoseksualiteit om 'e midden fan 'e tweintichste iuw yn 'e Westerske maatskippij noch tsjin eltse noarm, mar is it no frij algemien akseptearre. Ek steane noarmen faak bleat oan moadeferskynsels. Ofwiking fan 'e jildende noarmen liedt ta in foarm fan bestraffing dy't útinoar rinne kin fan finzenisstraf of sels de deastraf (bgl. foar moard) oant bespotting (bgl. as men net de juste klean foar de juste omstannichheden draacht). Fierders binne noarmen sterk ôfhinklik fan it religieuze, kulturele en maatskiplike ramt. Wat yn 'e iene kontekst as folslein te fersmiten jildt, kin yn in oare kontekst krekt posityf wurdearre wurde of sûnder betsjutting wêze. Sa kin it dus wêze dat twa ferskillende groepen ien en itselde feit totaal tsjinsteld wurdearje. Dat kin liede ta heftige, emosjonele konflikten (tink bgl. oan 'e swartepitediskusje yn Nederlân).
De Paauw (Nauerna)
Skiednis
De oarspronklike mûne waard yn 1669 boud as dûbele oaljemûne, dat wol sizze dat it mechanyk in dûbel slachwurk hie. De mûne wie hielendal fan hout en stie op in skuorre, dy't foar in part ynrjochte wie as mûnderswente. De mûne bleau oant 1895 as oaljemûne yn gebrûk en waard yn 1896 ôfbrutsen. De skuorre bleau lykwols stean en waard ferboud ta meardere wenten.
Weropbou
De eardere skuorre wie al in gemeentlik monumint ​doe't de lêste bewenner yn 2007 ferstoar. Mei it leechkommen fan de skuorre ûnstie ek it plan om de mûne op 'e nij te bouwen. De earste wurksumheden fûnen plak mei it ferhûzjen fan de romp fan de net mear besteande nôtmûne 'De Haan, dy't eartiids yn Benningbroek boud wie en wêrfan't it achtkant yn 2006 demontearre wie en yn Abbekerk brûkt wurde soe foar de weropbou fan in mûne dêr. Fan dy plannen kaam neat telâne en de Stifting Zaanse Pakhuizen, dy't eigner wie fan de skuorre yn Nauerna, kocht it achtkant letter oan foar de weropbou fan 'De Paauw'. Om't by boukundich ûndersyk gjin brûkbere resten fûn waarden fan de eardere oaljemûne en om't it achtkant fan 'De Haan' te lyts wie om in dûbel slachwurk yn wurkje te litten, waard besletten 'De Paauw' as himpklopper wer op te bouwen. Fan de likernôch 30 himpkloppers yn de Saanstreek wie gjin ien bewarre bleaun, de lêste himpklopper wie 'De Blauwe Arend', dy't yn 1913 ôfbrutsen waard. Foar de bou fan de mûne binne tekenings út it Groot volkomen moolenboek brûkt. De mûne waard op 7 septimber 2018 iepene troch Pieter van Vollenhoven.
Sûnt 2020 is yn de mûne ek in himpmuseum ûnderbrocht.
Beskriuwing
De Paauw is in typyske Saanske stellingmûne. De mûne hat in flecht fan 20 meter en de wjukken hawwe in aldhollânsk hekwurk. De 4,8 meter lange boppe-as waard yn 2009 getten troch de izerjitterij Gereadt. De roeden binne yn 2016 levere troch de firma Straathof út Hillegom. De mûne is mealfeardich.
Attawapiskat (rivier)
De Attawapiskat is in rivier yn it noarden fan 'e Kanadeeske provinsje Ontario, dy't oer in lingte fan 748 km fan west nei east streamt troch it distrikt Kenora. De rivier ûntspringt yn 'e Attawapiskat-mar, dêr't de Otoskwin, de Pineimuta en de Marten-Drinking gearfloeie, en mûnet út yn 'e Jamesbaai, it súdlikste diel fan 'e Hudsonbaai. It ôfwetteringsgebiet fan 'e Attawapiskat beslacht in oerflak sa'n 50.500 km².
Namme
De namme fan 'e rivier is ûntliend oan in plak sa'n 100 km beëasten de Attawapiskat-mar, dêr't de rivier tusken twa hege kliffen troch streamt. Yn it Kry, de taal fan 'e Kry-Yndianen, hjit dat ᐊᑕᐗᐱᐢᑲᑐᐎ ᐃᓂᓂᐧᐊᐠ, Āhtawāpiskatowi ininiwak, dat safolle betsjut as: "it plak dêr't de rotsen har spjalte".
Rin
Dêr't de Attawapiskat út 'e Attawapiskat-mar streamt, spjalt de rivier him op yn twa kanalen, wêrfan't it súdlike de Attawapiskat neamd wurdt en it noardlike simpelwei de North Channel (it "Noarderkanaal"). Nei in rige streamfersnellings komme de beide kanalen wer byinoar. De Attawapiskat streamt dêrnei min ofte mear rjocht nei it easten ta oant er ter hichte fan Pym Island (52°12′20″N 86°19′28″W) in slinger nei it noarden ta makket. Nei't de rivier de Streatfeild yn 'e Attawapiskat útkommen is, makket de rivier in twadde slinger, diskear wer nei it easten ta. Dêrnei mûnje ek de Muketei en de Missisa yn 'e Attawapiskat út.
Sa'n 8,5 km foar't de rivier sels yn 'e Jamesbaai útmûnet, begjint it Lawashi Channel as in sydstream en nimt in diel fan it wetterfolume fan 'e Attawapiskat yn súdlike rjochting mei nei de rivier de Lawashi. Dy mûnet sa'n 11 km súdeastlik fan 'e Attawapiskat ek yn 'e Jamesbaai út. It haadkanaal fan 'e Attawapiskat streamt by de delsetting Attawapiskat lâns, dêr't de Attawapiskat Earste Naasje, in Kry-stamme, fêstige is. Sa'n 10 km fierder nei it easten mûnet de rivier dan út yn 'e Jamesbaai, rjocht foar it eilân Akimiski oer.
Floyd Red Crow Westerman
Floyd Red Crow Westerman (Yndiaanske namme: Káŋǧi Duta, "Reade Krie"; ferienfâldige stavering: Kanghi Duta); yn it Lake Traverse Yndianereservaat (Súd-Dakota), 17 augustus 1936 – Los Angeles, 13 desimber 2007) wie in Amerikaansk akteur, sjonger en polityk aktivist fan Yndiaansk komôf. Hy wûn yn 'e Feriene Steaten in beskate bekendheid as countrysjonger foar't er frij let yn syn libben in aktearkarriêre begûn. Ynternasjonale bekendheid, alteast fan gesicht, krige Westerman troch syn rol yn 'e film Dances with Wolves, út 1990. In oare bekende rol fan him wie de Yndiaanske medisynman George Littlefox yn 'e komeedzjesearje Dharma & Greg. Njonken syn sjongen en aktearjen wie Westerman ek tige aktyf as aktivist foar Yndiaanske kwestjes.
Jonkheid en oplieding
Mei tsien jier waard Westerman nei it Wahpeton Ynternaat ta stjoerd, dêr't er yn 'e kunde kaam mei Dennis Banks, dy't letter in lieder fan 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging wurde soe. Op it ynternaat waarden Westerman, Banks en de oare learlingen twongen om har tradisjoneel lange hier ôf te knippen en waard harren ferbean om har memmetaal te sprekken of har eigen goaden te ferearjen. De traumatyske behanneling dy't him dêr te'n diel foel, hie in sterke ynfloed op Westerman syn lettere libben. Nei't er fan it ynternaat ôf gien wie, studearre er oan 'e Noardlike Steatsuniversiteit, yn Aberdeen (Súd-Dakota). Neitiid tsjinne er twa jier yn it Amerikaanske Marinierskorps.
Karriêre
Yn 'e 1960-er en 1970-er jierren fêstige Westerman yn eigen lân in solide reputaasje as sjonger fan countrymuzyk. De ûnderwerpen dy't er dêrby oanroerde, hiene hast allegearre op 'e iene of oare manear te krijen mei de Yndianen en de ynfloeden fan 'e Westerske kultuer op harren bestean. Njonken syn wurk as solo-artyst wurke Westerman gear mei sokke grutte nammen as Willie Nelson, Harry Belafonte, Joni Mitchell en Kris Kristofferson. Letter, yn 'e 1990-er jierren, gied er op toernee mei Sting, om jild op te heljen foar it behâld fan 'e reinwâlden. Ek foar oare goede doelen sette er him belangeleas yn.
Behalven yn films fertolke Westerman ek geregeldwei rollen op 'e tillefyzje. Yn 'e plysjesearje Walker, Texas Ranger hied er yn it earste seizoen in fêste rol as "omke Ray", en yn 'e komeedzjesearje Dharma & Greg hied er in weromkearende rol as de Yndiaanske medisynman George Littlefox, dy't earst libben foarkomt, dan ferstjert en dêrnei as geast weromkeart. Yn 1991 spile Westerman yn 'e minysearje Son of the Morning Star, oer generaal George Armstrong Custer, de rol fan it Lakota-opperhaad Sittende Bolle.
Fierders wied er û.m. te sjen yn 'e komeedzjesearje Roseanne, de rjochtbankdrama's L.A. Law en Judging Amy, de fantasysearje The X Files, de aksjesearje MacGyver en de detektivesearjes Murder, She Wrote en Baywatch Nights. Soms waard er op 'e ôftiteling koartwei fermeld as Floyd Westerman. Fan 2003 oant 2007 wied er fierders ek allegeduerigen op 'e Amerikaanske tillefyzje te sjen yn reklamespotsjes foar "Lakota", in merk pinestiller. Syn lêste rol spile er yn 'e film Swing Vote, dy't postúm útkaam yn 2008.
Priveelibben
Los fan syn wurkpaad as sjonger en akteur sette Westerman him oanhâldend yn foar Yndiaanske doelen, en droech er rûnom syn Yndiaanske identiteit út. Hy wie lid fan 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging (AIM) en naam bytiden diel oan 'e protestaksjes dy't troch dy organisaasje bewurkmastere waarden. Westerman wie ferskate kearen troud en hie fiif bern. Syn lêste frou, Rosie, wie in Dútse, mei wa't er noch yn it houliksboatsje stapte doe't er al op jierren wie.
Ferstjerren
Westerman ferstoar nei in lang siikbêd op 13 desimber 2007 yn it Cedars Sinai Hospital yn Los Angeles oan 'e gefolgen fan leukemy. Hy waard 71 jier.
List fan planetoïden 76201-76300
Dit is in list fan planetoïden 76201-76300.
Grimalkin (mytysk wêzen)
In grimalkin, soms koartwei malkin neamd, is in argayske Ingelske beneaming foar "kat", fan gri-, in ôfsliten foarm fan grey- ("griis-"), en malkin, in argyske term (ôflaat fan in flaainamme foar famkes dy't Maud hjitte), mei ferskate betsjuttings: "kat", "frou út 'e arbeidersklasse", "swabbert" of "swakkeling". Yn 'e folkloare fan Skotlân wurdt de term grimalkin spesifyk brûkt foar in type mytysk wêzen yn 'e foarm fan in kat. Sokke grimalkins soene yn 'e Skotske Heechlannen libje. Folksferhalen oer sokke katten geane teminsten tebek oant yn 'e Midsiuwen. Yn 'e Renêssânse rekken grimalkins, en ek Grimalkin as namme foar in hûskat, yn Skotlân assosjearre hekserij en de duvel. Yn 1606 naam de Ingelske toanielskriuwer William Shakespeare yn syn trageedzje Macbeth, dy't oer de Midsiuwske kening fan Skotlân mei deselde namme giet, in kat op mei de namme Grimalkin, dy't de trije heksen helpt om Macbeth syn takomst te foarsizzen.
Berwick-upon-Tweed
Berwick-upon-Tweed (útspr.: ['bɛrɪk əpɔn twi:d], likernôch "berrik uppòn twiid") is in stêd (town) yn it Ingelske greefskip Noardumberlân. It leit 4 km besuden de Skotske grins oan 'e kust fan 'e Noardsee en de mûning fan 'e rivier de Tweed. Newcastle-upon-Tyne leit 105 km nei it suden ta, en de Skotske haadstêd Edinburch 90 km nei it noarden ta. Berwick-upon-Tweed is de noardlikste stêd fan Ingelân, en hearde oant 1482 by Skotlân. Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2011 hie it plak doe goed 12.000 ynwenners.
Etymology
De namme 'Berwick' komt út it Aldingelsk, en is ôflaat fan 'e term bere-wīc, wêrby't bere "koarn" betsjut (ferlykje modern Ingelsk barley) en wīc ferwiist nei in pleats of delsetting. 'Berwick' betsjut dus fan "koarndoarp" of "koarnpleats". 'Upon' is in foarsetsel sa't dat ek yn Nederlân by plakken foarkomt (bgl. Krimpen oan de Isel), en de Tweed is de rivier dêr't it plak oan leit.
Skiednis
Berwick-upon-Tweed waard yn 'e iere midsiuwen stifte, doe't it gebiet ta it Angelsaksyske keninkryk Noardumbrje hearde. Yn 'e midden fan 'e tsiende iuw waard de krite ûnderdiel fan it keninkryk Ingelân, mar fanôf de ein fan dy iuw kaam Berwick-upon-Tweed by it keninkryk Skotlân te hearren. Yn dy tiid kaam it plak bekend te stean as 'South Berwick', mei't der ek in North Berwick yn Skotlân is. Under it regear fan kening David I fan Skotlân (1124-1153) krige Berwick-upon-Tweed stedsrjochten, en tsjin 1153 sloech Berwick syn eigen munten.
Fanwegen syn strategyske posysje oan 'e Skotsk-Ingelske grins wie Berwick-upon-Tweed iuwenlang it striidperk fan 'e oarloggen tusken de Ingelsen en de Skotten. Nei't de Skotske kening Willem de Liuw yn 1147 ferslein wie, moast er Berwick oan Ingelân ôfstean, mar letter koed er it fan kening Richard Liuwehert weromkeapje doe't dy jild sammele foar syn krústocht. Yn 1292 wie Berwick it toaniel foar de beslissing fan Edwert I fan Ingelân oangeande de fraach wa't der op 'e fakante Skotske troan komme moast.
Under de Earste Skotske Unôfhinklikheidsoarloch (1296-1328) waard de stêd yn maart 1296 troch Edwert I ferovere en dêrby grutdiel ferwuostge. Nei de eksekúsje fan 'e Skotske frijheidsstrider William Wallace, yn 1305, wie Berwick ien fan 'e plakken dêr't in diel fan syn yn fearnen skuorde lichem hinne stjoerd en toand waard. Yn 1314 loek Edwert II fan Ingelân by Berwick-upon-Tweed 25.000 man gear, mar dat leger waard koarte tiid yn 'e Slach by Bannockburn ferslein. Fanôf 1315 waard Berwick trije jier lang troch de Skotten belegere, oant it yn 1318 einlings ynnommen wurde koe. Under de Twadde Skotske Unôfhinklikheidsoarloch (1332-1357) foel Berwick nei de Slach by Halidon Hill, yn 1333, wer yn Ingelske hannen. Diskear wisten de Ingelsen it lange tiid behâlden, oant it yn 1461 troch Margareta fan Anzjû oan 'e Skotten weromjûn waard as beleanning foar de stipe dy't se har man, Hindrik VI fan Ingelân jûn hiene ûnder de Roaze-oarloggen. Yn 1482 waard Berwick-upon-Tweed foar Ingelân werovere troch de hartoch fan Gloucester, de lettere kening Richard III. Dêrnei waard de stêd foargoed ûnderdiel fan Ingelân.
Yn 'e Elizabethaanske Tiid waard der in fermogen (£128.648) útjûn om 'e stedswâlen fan Berwick te ferbouwen yn 'e nije Italjaanske styl, dy't in bettere ferdigening bea tsjin artillery. Dêrtroch rekke it trettjinde-iuwske Kastiel fan Berwick oerstallich, sadat it fan dy tiid ôf as stiengat brûkt waard en der tsjintwurdich noch mar tige beheinde ruïnes fan oer binne. Yn 1639 troffen de legers fan kening Karel I en generaal Alexander Leslie inoar by Berwick-upon-Tweed as ûnderdiel fan 'e saneamde Biskoppe-oarloggen (wêrby't it gie om 'e ynfiering fan it biskopsamt yn 'e kalvinistyske Tsjerke fan Skotlân, in feroaring dy't de kening mear macht jaan soe). Der waard net fochten, mar de beide siden sleaten in oerienkomst, de Pasifikaasje fan Berwick. Nei't Ingelân en Skotlân yn 1707 gearfoege wiene ta Grut-Brittanje, ferlear Berwick-upon-Tweed syn belang as grinsstêd.
Der bestiet in apokryf ferhaal dat hawwe wol dat Berwick-upon-Tweed yn steat fan oarloch ferkeard mei Ruslân. Berwick waard nammentlik pas yn 1885 by in Ingelsk greefskip foege, en sadwaande waard foartiid it yn in protte proklamaasjes apart neamd ("Ingelân, Skotlân en de stêd Berwick-upon-Tweed"). Sa soe it ek gien wêze by de oarlochferklearring oan Ruslân yn 1853, yn it ramt fan 'e Krimoarloch. Doe't der yn 1856 wer frede sletten waard, soe Berwick yn it fredesferdrach lykwols net neamd wêze, sadat, sa wurdt beweard, it stedsje en Ruslân noch altyd yn oarloch binne. Yn it echt, sa die yn 'e 1970-er jierren bliken út ûndersyk troch de BBC, waard Berwick yn 'e oarlochsferklearring ek net neamd, en boppedat soe it neat útmakke hawwe as dat al sa wie, mei't de Wet op Wales en Berwick, út 1746, al dúdlik oanjûn hie dat alle ferwizings nei Ingelân tenei ek jilde soene foar Berwick, of it moast wêze dat spesifyk oanjûn wie dat dat net it gefal wie.
Yn 2008 waard troch Christiane Grahame, in lid fan it regionale Skotske parlemint foar de nasjonalistyske Skotske Nasjonale Partij (SNP), oproppen om 'e grins tusken Ingelân en Skotlân te ferlizzen, sadat Berwick-upon-Tweed wer ûnderdiel fan Skotlân wurde soe. Hja krige foar dat idee byfal fan Jeremy Purvis, in Skotsk parlemintslid foar de Liberaal-Demokraten, dy't sels yn Berwick berne is. Ingelske politisy weaune de saak lykwols fuort as "ûnreälistysk".
Bestjoer
Doe't it noch diel útmakke fan Skotlân, wie Berwick-upon-Tweed it haadplak fan it greefskip Berwickshire. Fan 1482 ôf, doe't it foargoed Ingelsk gebiet waard, stie Berwick-upon-Tweed fierhinne bûten de Ingelske yndieling yn greefskippen, oant it yn 1885 yn Noardumberlân ynkorporearre waard. Nei 1885 foarme de stêd in selsstannige gemeente (borough) binnen Noardumberlân, en dêrnjonken waard it yn 1974 mei Belford, Glendale en Norham en Islandshires gearfoege ta in distrikt dat ek fan 'Berwick' hiet. Yn april 2009 waard de gemeente Berwick opheft nei't der yn 2008 in nije gemeentlike bestjoerslaach (civil parish) skepen wie, dy't Berwick-upon-Tweed, Tweedmouth en Spittal omfiemet. Fierders is Berwick-upon-Tweed ek in kiesdistrikt.
Ekonomy
Fan 'e befolking fan Berwick-upon-Tweed wurket justjes mear as 60% yn 'e tsjinstesektor, 13% yn 'e yndustry, 10% yn 'e lânbou en fiskerij, en 8% yn 'e bou. De tsjinstesektor wurdt yn 'e stêd fierhinne foarme troch detailhannel, hotels en catering, it bank- en fersekeringswêzen, de oerheid en sûnenssoarch. Der wurdt by Berwick-upon-Tweed op salm fiske, en der wurdt ek noch wat oan skipsbou dien.