cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prusen
Untjouwing ta grutmacht
150px|thumb|left|Freark Willem I, de soldatekening De Soldatekening sette it belied fan militarisearring fan syn pake fuort en bestege wol 85% fan de steatsbegrutting oan it leger en sa boude er in grutte legermacht op. Under syn macht ûntstie it typyske oansjen fan it Prusyske militarisme en plichtstrouwe oarder. Hy sintralisearre it bestjoer, lykas de finânsjen en fierde in ekonomysk belied neffens it merkantilisme. Yn it troch in pestepidemy trofffen East-Prusen, waarden tsientûzenen emigranten, wêrûnder de Salzburger emigranten oanlutsen dêrhinne en bou it gebiet wer op. 150px|thumb|Freark II de Grutte 150px|thumb|right|Freark Willem II Prusen waard noch machtiger ûnder it bewâld fan Freark Willem syn soan Freark II de Grutte (1740-1786). Hy gie yn itselde jier al op oarlochspaad mei Eastenryk en hie syn eagen setten op Sileezje, dat ryk oan dylchstoffen wie. Nei't de Habsburchske keizer Karel VI ferstoar makke hy oanspraken op Sileezje. Nei trije oarloggen dy't Prusen allegear wûn anneksearre er it gebiet. Yn 1743 foel hy ek de troch Eastenryk anneksearre Keninkryk Bohemen yn, mar dat koe er net klear krije. Doe't Eastenryk mei Frankryk en Ruslân in koälysje foarme tsjin Prusen, like it net goed te kommen foar Freark de Grutte, mar troch it ferstjerren fan tsarina Elisabeth fan Ruslân yn desimder 1761 en doe tsaar Peter III, dy't Prusysk-gesind wie, op 'e troan kaam yn 1762, slute er daliks frede mei Prusen. Hjirtroch bleau Prusen oerein en koe it Sileezje hâlde. Prusen krige yn 1744 ek de hearskippij oer de greefskip East-Fryslân nei't it Hûs Sirksena útstoar. Prusen rekke ek belutsen yn de Sânjierrige Kriich (1756-1763). Freark anneksearre parten fan Poalen yn de Earste Poalske Dieling yn 1772, kreksa as dat Eastenryk en Ruslân diene. Hjirby krige er West-Prusen, it goa fan de Netze en Ermlân en dat makke Brandenburch en Prusen in oaniensletten gebiet. No't it gânske gebiet fan it âlde Prusen ûnder Hohenzollernsk gesach wie, koe Freark de titel Kening fan Prusen brûke.
Syn lettere regearsperioade bestege er mear tiid oan it ûntwikkeljen fan de steat. It troch de Sânjierrige Kriich diels ferwoaste lân waard weropboud troch koloanisearring, drûglizzen fan sompige geaen en it graven fan kanalen. Ek it ferlichtsjen fan marteling (1747) en liifeigenskip, it ynfieren fan learplicht (1763) en de koadifikaasje fan it rjocht (Allgemeines Landrecht). Hy like tolerant te wêzen tsjinoer de katoliken, dy't troch de anneksaasjes fan Sileezje en parten fan Poalen ûnder syn bewâld kamen. De opfolger fan Freark de Grutte wie syn omkesizze Freark Willem II (1786-1797). Hy wie yn in soad opsichten it tsjindiel fan syn foargonger. Mar ûnder syn bewâld wreide Prusen goed út. Yn 1791 krige er de markgreefskippen Brandenburch-Ansbach en Brandenburch-Bayreuth. Yn 1793 die hy mei Ruslân de Twadde Poalske Dieling en krige er it gebiet Súd-Prusen en de stêden Danzig en Thorn. By de Tredde Dieling (1795), dat in ein oan Poalen as in ûnôfhinllike steat makke, krige er Nij-Sileezje en Nij-East-Prusen mei de stêd Warsjau.
Napoleontyske oarloggen
250px|thumb|Utwreiding fan Brandenburch-Prusen 1600-1795 Freark Willem II slute nei de Frânske Revolúsje yn 1791 in ferbûn mei Eastenryk tsjin it revolúsjonêre Frankryk. Yn de Earste Koälysjekriich (1792-1797) focht it tsjin Frankryk mar yn 1795 waard de Frede fan Basel tusken Prusen en Frankryk sletten. Prusen erkende de Frânske anneksaasjes fan Prusyske gebieten bewesten de Ryn, mar Prusen krige folle mear ynfloed yn Noard-Dútslân en hie de hannen frij yn it easten, dêr't Prusen it grutste part fan Poalen krige by de Tredde Dieling.
150px|thumb|left|Freark Willem III Willem Freark II syn soan Freark Willem III (1797-1840) folge him op. Yn de Reichsdeputationshauptschluss fan 25 febrewaris 1803, dat wie it lêste beslút fan it Hillige Roomske Ryk dat himsels ophefte yn 1806, waarden ûnder oare de belangen fan Brandenburch-Prusen regele. Foar it ferlies fan de gebieten bewesten de Ryn krige de kening stikmannich gebieten yn it noarden en midden fan Dútslân, wêrûnder parten fan it bisdom Münster mei de stêd Münster. Nei de Slach by Austerlitz (1805), dêr't Napoleon Eastenryk en Ruslân fersloech, twong hy Prusen in bûnsgenoatskip, mar Freark Willem slute justjes letter efter Napoleon om in ferbûn mei Ruslân. Napoleon andere hjirop mei in Frânske ynfal yn Prusen en fersloech it Prusyske leger yn de Slach by Jena en Auerstedt (1806). Napoleon luts op 27 oktober 1806 de Prusyske haadstêd Berlyn yn. De kening en it hôf flechten nei East-Prusen. Nei noch twa ferlearen fjildslaggen (1807) by Eylau en Friedland yn East-Prusen, moast Freark Willem op 9 july 1807 de Frede fan Tilsit slute. Op oantrunen fan de Russyske tsaar Aleksander I bleau Prusen bestean, mar ferlear de helte fan syn grûngebiet. De gebieten dy't it krigen hie by de Twadde en Tredde Poalske Dieling moast it ôfstean oan it Hartochdom Warsjau en East-Fryslân gie nei it Keninkryk Hollân. Boppedat moast boppedat himsels oan it kontinintaal stelsel hâlde en it leger moast ynkrimpe. Freark Willem moast ûnder twang fan Frankryk herfoarmings trochfiere, de saneamde Prusyske Herfoarmings. De oanstelde minister Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein skafte it liifeigenskip ôf (1807) en joech stêden en gemeenten selsbestjoer (1807) en stalde in kabinet fan 5 ministers gear (1808). Syn wurk waard fuortset troch Karl August von Hardenberg dy yn 1812 in begjin makke mei de lykstelling fan de Joaden. Yn 1810 waard de Universiteit fan Berlyn, hjoed-de-dei de Humboldt Universiteit, waard stifte op inysjatyf fan steatsman Wilhelm von Humboldt. Nei't Napoleon syn mislearre fjildtocht tsjin Ruslân en it opkommende nasjonalisme troch de Frânske oanwêzigens en herfoarmings, wist Prusen tegearre mei de Alliëarden tsjin Frankryk te fjochtsjen en it Prusysk leger mei 200.000 manlju ûnder Gebhard Leberecht von Blücher holpen mei en ferslaan Napoleon yn de Slach by Waterloo (1815).
Kongres fan Wenen
250px|thumb|Utwreiding fan Prusen 1807-1871 It Kongres fan Wenen waard yn 1815 holden nei de nederlaach fan Napoleon.De Dútske Bûn waard oprjochte. Prusen krige der grutte gebieten by. Lykwols net alle Poalske gebieten fan de Twadde en Tredde Poalske Dieling kamen werom, allinnich it Hartochdom Posen. De rest kaam by it nije Keninkryk Poalen, dat deselde grutte as it hartochdom Warsjau hie. East-Fryslân kaam by it nije Keninkryk Hannover. Prusen krige sa'n 40 prosint fan it Keninkryk Saksen, dat oan de kant fan Napoleon focht, en it krige it Rynlân en Westfalen, dy't lykwols net oan de rest fan it lân grinzgen. It Rynlân wie in goede oanwinst, mei syn goed ûntwikkele yndustry mei benammen izer en koal, wie in wichtige boarne foar de yndustriële ûntjouwing fan it lân. Prusen wie yn de njoggentjinde iuw in foarstanner foar mear Dútske ienwurding. Yn 1834 waard de Zollverein stifte, dat in dûane-uny tusken alle Dútske steaten, útsein Eastenryk, wie. Dit luts de yndustrialisearring en ekonomyske ienwurding fan Dútslân oan. Eastenryk en Prusen waarden de machtichste en dominante leden fan it Dútske Bûn. Hja wurken meiïnoar en hâld de politike tastân sa as it foar de Frânske Revolúsje wie. Liberale en nasjonalistyske tinzen waarden ûnderdrukt, benammen nei de besluten fan Karlsbad yn 1819. Liberale steatsmannen lykas Stein en Humboldt waarden fuortsetten. De taseine folksfertsjinwurdiging kamen net, útsein inkelde Provinsjale Lândagen,dy't út eallju, boargers en boeren bestiene, dochs inkeld fertsjintwurdige wie troch grûnbesitters.
Frijsteat Prusen
Nei de Novimberrevolúsje waard Prusen as dielsteat de Frijsteat Prusen yn de Weimarrepublyk. De ferbining dy't Prusen mei it keizerryk hie ferdwûn en der wie sels in plan en ferdiel Prusen yn lytsere dielsteaten. Dit plan gie net troch en de Prusyske elite bleau noch wol in wichtige rôl spyljen yn de Dútske polityk. Prusen besloech noch 60 prosint fan it oerflak fan Dútslân. It lân dat Dútslân ferlear neffens it Ferdrach fan Versailles wiene meast Prusysk gebiet. Noard-Sleeswyk kaam by Denemark. Dêrby bleau it grutste part fan Noard-Fryslân by Dútslân en it noardlikste stikje gie nei Denemark. Eupen en Malmedy giene nei Belgje. Posen, West-Prusen en eastlik Boppe-Sileezje kamen by Poalen, it Memellân by Litouwen en it Hultsjiner Lantsje gie nei Tsjechoslowakije. East-Prusen waard wer ôfskaat fan de rest fan it lân lykas as foar de Poalske Dielingen. Dertusken lei de Poalske Korridor en de Frije Stêd Danzig, dy't ûnder tasjen fan it Folkebûn selsstannich wurden is. 250px|thumb|Prusen (blau) yn de Weimarrepublyk Yn 1919 waard it trijeklassesysteem ôfskaft en waard it algemien kiesrjocht ynsteld en it lân krige in demokratyske grûnwet.It politike klimaat yn Prusen ferskoden nei lofts, benammen yn Berlyn en it yndustriële Roergebiet mei in grutte wurkersklasse. Fan 1919 oant 1932 hat regearden der in koälysje fan SPD, Zentrumspartei en DDP en fan 1921-1925 DVP derby. Lykwols de Nazypartij fan Adolf Hitler en de kommunisten waarden ek populêr. Utsein yn it katolike Boppe-Sileezje wûnen de nazys yn 1932 yn de measte parten fan de Frijsteat, dochs nettsinsteande holden de demokratyske partijen de mearderheid yn de koälysje. De Eastprús Otto Braun wie foar de grutste part fan de perioade 1919-1932 Prusysk minister-presidint. Tegearre mei syn minister fan ynlânske saken, Carl Severing fierde er herfoarmings troch dy de grûnslach foarmen foar de lettere Bûnsrepublyk Dútslân. Yn andert op de waaksende kommunisme en nasjonaalsosjalisme fierde hy de konstruktive moasje fan mistrouwen, dêr't as der mistrouwen yn in minister-presidint is dat by in mearderheid hy ôfsetten wurde kin. Dat wie letter ek oernaam troch de Grûnwet fan de Bûnsrepublyk. Ta tsjinstelling fan foar de kriich wie Prusen in pylder fan demokrasy yn de Weimarrepublyk. Measte histoarisy binne fan betinken dat yn dizze perioade de Prusyske oerheid gaadliker wie as de Dútske yn it algemien.
Dielsteat Prusen
Dit feroare op 20 july 1932 mei de Preußenschlag, in steatsgreep troch rykskânselier Franz von Papen, dêr't Prusen ûnder direkt gesach ûnder it Ryk kaam. Hy liet alle ministearjes besette, stjoerde alle ministers fuort en naam as Rykskommissaris foar Prusen de macht oer. De reden dy't er joech wie dat de Prusyske oerheid gjin kontrôle oer de públike oarder mear hie nei in rebûlje yn Altona, Hamburch, dat doe noch by Prusen hearde. Der waard ek optochte bewiis nei bûten brocht at it regear fan Braun de kommunisten foarluts tsjin de nazys en dat de sojaaldemokraten en kommunisten yn 't geheim in steatsgreep oan it tarieden wiene. 250px|thumb|Donkergriis: gebiet ferlern nei Earste Wrâldkriich Swart: gebiet ferlern nei Twadde Wrâldkriich Read: Hjoeddeisk Dútslân Yn 1933 doe't Hitler de macht oernaam, waard Hermann Göring minister-presidint. Binnen in pear jier nei de lykskeakelingswet (1933) en ryksteedhâlderwet (1935) waard Prusen hielendal ferienige mei it Ryk en Hitler sels waard rykssteedhâlder fan Prusen en alle Prusyske ministearjes waarden gearfoege mei de Ryksministearjes. Dútslân ûnder de nazys waard sintralisearre en de dielsteaten waarden Ryksgoaen (Gaue). Prusen krige yn 1937 yn de Grut-Hamburchwet de Frije Hânzestêd Lübeck derby. De sûnt 1939 yn de Twadde Wrâldkriich anneksearre gebieten fan Poalen waarden net wer by Prusen yndield, mar waarden eigen Ryksgoaen. Prusen sels waard ek ferdield yn Ryksgoaen.
De ein fan Prusen
150px|thumb|Alliëarde besettinssônes yn Dútslân Mei it ferpartsjen fan Dútslân nei de Twadde Wrâldkriich ta de Alliëarde Besettingssônes hold Prusen wynliken al op te bestean. Benammen de westlike Alliëarden woene de opheffing fan Prusen wiermeitsje. Wet nr. 46 fan de Alliëarde Kontrôleried hefte de steat, sûnt iere dagen de drager fan militarisme en reaksje yn Dútslân, op 25 febrewaris 1947 offisjeel op. Sûnt 1945 wiene alle gebieten beëasten de Oder-Neissegrins oan Poalen en de Sowjetuny ferlern, wêrûnder Sileezje en West- en East-Prusen mei stêden lykas Keningsbergen (sûnt 1946 Kaliningrad), Breslau en Stettin. De Dútske befolking flechten en waarden ferdreaun, dat late ta in rûsing fan 2 oant 4 miljoen slachtoffers. De rest fan Prusen waard ferdield yn nije dielsteaten. Yn de Sowjetsône, dat letter de DDR waard, waarden Brandenburch en Saksen-Anhalt foarme en de rest fan de provinsje Pommeren waard gearfoege ta de steat Meklenburch-Foarpommeren. Yn 1952 waarden dizze dielsteaten opheft en waarden Bezirke foarme, dochs nei de Dútske weriening yn 1990 kamen de dielsteaten wer werom. De stêd Berlyn waard sels yn 4 besettinssônes ferdield en yn 1949 ferdield yn West-Berlyn, dat in Westdútske eksklave yn de DDR wie, en East-Berlyn. Yn de westlike besettingssônes, dat yn 1949 de Bûnsrepublyk Dútslân waard, waard Prusysk gebiet omfoarme ta de dielsteaten Sleeswyk-Holstein, Nedersaksen, Noardryn-Westfalen, Rynlân-Palts en Hessen. It Prusyske gebiet Wuertemberch-Hohenzollern waard letter ferienige mei de steaten Wuertemberch-Baden en Baden ta de dielsteat Baden-Wuertemberch. It Saargebiet waard in Frânsk protektoraat los fan de Bûnsrepublyk, mar nei in folksstimming yn 1956 kaam it by West-Dútslân as in eigen dielsteat.
Yndieling
250px|thumb|Yndieling fan Prusen rûn 1900 250px|thumb|Yndieling fan Prusen yn 1925 Foar it ôfskaffen fan it keninkryk wie Prusen ferdield yn de folgjende provinsjes:
Oant 1868 wiene de provinsjes East- en West-Prusen ferienige yn de Provinsje Prusen. Yn it suden fan Dútsklân wie ek noch de provinsje Hohenzollern, dat it stamgebiet wie fan de regearjende famylje Hohenzollern.
Befolking, taal en leauwe
Prusen wie foar it grutste part protestânsk, wêrûnder it grutste part lutersk, mar der wie ek noch in frij grutte kalvinistyske minderheid, benammen yn Brandenburch en ek yn it Rynlân en Westfalen. Ek wie der nei de anneksaasje fan it Rynlân, Sileezje en de gebieten krigen nei de Poalske Dielingen in grutte katolike minderheid. De Poalen wiene de grutste etnyske minderheid en dêrnei in grut tal Litouwers, Tsjechen, Sorben, Friezen en Nederlanners.
Oosthoeks Ensyklopedy
Der binne ek útfieringen mei lûdsfragminten.
De Oosthoek-ensyklopedy is in útjefte fan Oosthoek's Uitgevers Mij. N.V. te Utert, in bedriuw dat yn 1907 oprjochte waard troch A. Oosthoek (1876-1949) en yn 1970 fusearre mei de firma Kluwer. De ensyklopedy is in fuortsetting fan de troch Oosthoek oankochte "Vivat's Geïllustreerde Encyclopedie" (11 dln., Amsterdam, 1899-1908) en ferskynde fan 1916 ôf as "Oosthoek's Geïllustreerde Encyclopaedie". Sawol "Vivat" as de edysjes fan foar 1940 fan Oosthoek binne wat ynhâld en yllustraasjes oanbelanget basearre op it Dútske "Meyers (Konversations-)Lexikon". De 7de en lêstferskynde druk (1976-81) wie yn oerienstimming mei de tiidsgeast "De Grote Oosthoek" titele.
By Oosthoek ferskynde ûnder oaren ek de paperbackrige "Oosthoeks Lexicons". Elts diel dêrfan wie oan ien ûnderwerp wijd.
Nocturnus AD
Nocturnus AD is in Amerikaanske deathmetalband oprjochte yn 1999 yn Tampa. Nocturnus AD begûn ûnder de namme After Death. Fan 2013 ôf is de band fierder gien ûnder de namme Nocturnus AD. Yn 2019 brocht de band it album Paradox út. De teksten fan de band gean benammen oer science fiction, horror en it okkulte. Nocturnus AD hat ien studio-album en ien live-album útbrocht.
Fuotbalferiening Boyl
VV Boyl is de fuotbalferiening fan Boyl. De feriening is oprjochte op 17 july 1936 en spilet op de fjilden oan de Boylerwei.
Swaantsje Monderman
Swaantsje Monderman, alias Swaantsje Duursma (Weinterp, 29 desimber 1928 - Burgum, 13 desimber 2007), wie in Frysk dichteresse. Hja waard bekend foar it ferstjerren fan har earste man Haitze Duursma doe't hja noch Swaantsje Duursma-Monderman hiet. Letter boaske hja oan Harm Zeinstra. Swaantsje Duursma is lykwols har skriuwersnamme bleaun.
Swaantsje skreau fan jongsôf ferzen en gelegenheidswurk at it har frege waard. Yn 1983 stie der in fraachpetear fan Froukje Annema mei Swaantsje Duursma-Monderman yn Frysk en Frij en doe rekke hja earst wat mear bekend. Op oanstean fan Annema sammele se materiaal foar in bondel, dat waard Foar dei en foar dage. Swaantsje Duursma har wurk is tige tagonklik, hja brûkt ienfâldige taal. Har ynspiraasje fûn se yn de natoer en yn har kristlik leauwe. Hja publisearre fersen yn 'e Friesche Koerier (al yn de jierren 1950), De Friesche Kerkbode, Fryske Skriuwerskalinder, Frysk en Frij en de Ljouwerter Krante en der binne ferskate dichtbondels fan har publisearre.
Wurk
Poëzy:
Nicolaas van Heloma (1798-1879)
Libben en wurk
Nicolaas van Heloma wie in soan fan de drost en kommittearre op de lândei Marcus van Heloma en Aletta Catharina van Scheltinga. Syn broer Marcus wie lid fan de Deputearre Steaten fan Fryslân. Hy studearre Romeinsk en hjoeddeisk rjocht oan de Hegeskoalle fan Grins, dêr 't er yn 1820 promovearre, en waard koarte tiid abbekaat op It Hearrenfean. Tusken 1820 en 1849 wie er grytman fan Weststellingwerf en tusken 1821 en 1840 ek lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Dêrneist wied er kapitein by de Fryske skutterij (1831-1833), lid fan de Kommisje fan de Lânbou yn Fryslân (1831), dykgraaf fan De Oude Lindedijk (1832-1842) en houtfester (1835-1852). Yn 1849 krige er op eigen fersyk ûntslach as grytman.
Tusken 1840 en 1850 wie er (pragmatysk) liberaal lid fan 'e Twadde Keamer, mar hy hearde net ta de Thorbeckianen. Yn 1844 krong er oan op in grûnwetsferoaring, en wie er behelle by it besprek oer it yntsjinjen fan in foarstel ta grûnwetsferoaring - mar úteinlik sette er net syn hantekening ûnder it foarstel fan de Negenmannen. Yn 1848 spruts er ûnder oaren by de behanneling fan de grûnwetsferoaring en de nije kieswet, en stimde er úteinlik foar alle wetsútstellen ta feroaring. Hy waard yn 1848 noch op 'e nij keazen, mar yn 1851 moast er it nei fannijs stimmen ôflizze tsjin de liberaal Johannes Andreas de Fremery.
Privee
Fan Heloma troude yn 1820 yn Aldskoat mei Grietje van Bienema, mei wa 't er trije soannen en in dochter krige. Grietje ferstoar lykwols yn 1846, en yn 1859 troude er úteinlik fannijs yn Amsterdam mei Wilhelmina Johanna van Deudekom, mei wa 't er noch in dochter en in soan krige.
Monsmastate (Boalsert)
It hûs waard om 1709 boud troch Sipke Jans Monsma (1667-1737), in rike keapman yn ûnder oare hout en tou en dêrneist boargemaster fan Boalsert. De state stie krekt bûten de Sint Janspoarte, flakby alle gemakken fan de stêd, sûnder de drokte en de stank en mèi in frij útsicht oer de lannen. Monsma wie troud mei Bottie Lolles Repkema, in dochter fan de sekretaris fan de stêd. Se wennen earst oan de Grutte Dijlakker. Monsma kaam oan it stik grûn foar it bûten troch ruiljen mei de benefisjalen, it bestjoer fan de Martinytsjerke. Op de topgevel stienen doedestiids de famyljewapens fan Sipke en Bottie. De beiden lizze begroeven op in prominint plak yn de tsjerke: op it koar flak foar de altertafel.
Olympyske Simmerspullen 1976
De Olympyske Simmerspullen 1976 ek wol de XXIe Olympiade Olympiade neamd waarden yn 1976 yn Montreal, Kanada hâlden.
Boycot
Yn 1976 waarden de Spullen troch 28 lannen ofisjeel boycot fanwege de Afrikaanske kwestje. Dat in protest wie fanwege de dielname fan Nij-Seelân omdat it Nij-Seelânske rugbyteam harren neat oanlutsen hiene fan de ynternasjonale sport boycot fan Súd-Afrika. As protest lutsen de measte Afrikaanske lannen har werom.
Boycotsjende Lannen
Egypte, Kameroen, Marokko en Tuneezje lutsen har nei de earste dagen fan de Spullen ek noch werom yn ferbân mei de Afrikaanske kwestje.
Finansjeel drama
thumb|200 px|rechts|It Olympysk stadion fan Montreal Montreal luts trijehûndertfiiftich miljoen dollar út foar de Spullen. De Franske arsjitekt Roger Taillibert ûntwurp it stadion, dat doe unyk yn syn soarte wie: het dak iepen tidens de simmermoannen en koe oerdutsen wurde tidens de wintermoannen. It dak waard befêstige oan in oerhelljende toer dêr't ek sportsealen yn oanwêzich wiene. De plannen foar de bou fan it swimbad en de hurdfytsbaan wiene fan itselde bouwkundige lef. Dochs is de útfiering fan dizze plannen dreger as earder tocht. De hurde Kanadeeske winters fertraagen it proses; der wiene stakingen fan de boufakkers, de kosten wiene safier ûnderskat en der wie noch de bykommende druk fan de feiliigensmaatregels dêr't foldien oan wurde moast. Dat alles soarge foar in grutte efterstân dy't op in stuit der foar soarge dat sels de organisaasje fan de Spullen yn it gedrang kaam. Uteinliks moast de provinsje Québec him finansjeel boarch stelle moast om in fiasko te fermijen. Doe't Elizabeth II de Spullen iepene, wiene inkele bouwurken, wêrûnder it stadion, sels noch net iens klear. Uteinliks waard de toer fan it stadion pas nei de Spullen ôfmakke en hat it stadion nea echt in goed wurkjend útskowber dak hân. Montreal en Québec bleaune efter mei in grutte skuld fan inkele miljoenen.
Dielnimmende lannen
200px|thumb|Dielnimmende Lannen Olympyske Simmerspullen 1976 92 lannen diene mei oan de Olympyske Simmerspullen yn Montreal. De lannen dy't skean skreaun binne, lútsen har inkele dagen nei it begjin fan de Spullen werom
Mirjam Oldenhave
thumb|200px|Mirjam Oldenhave foto Brenda van Leeuwen Mirjam Oldenhave (Hengelo, 20 augustus 1960) is in Nederlânske skriuwster fan berneboeken en jeugdboeken. Neist it skriuwen spilet se akkordeon yn muzykteatergroep Moex (Mirjam Oldenhave EXpress).
Biografy
Nei har skoaltiid yn Nymwegen joech se tsien jier lang toaniellessen op in skoalle foar tige slim opfiedbere bern. Ek spile hja yn it toanielselskip Magnolia, dat troch it lân teach en foarstellings joech oan folwoeksenen. Dêrnei is se nei Amsterdam ferhuze. Se die dêr in kursus Skriuwen foar Bern by Script. Dy kursus foldie har skoan en nei fjouwer jier kaam har earste boek út: Mama!. Bekend waard se troch har realistyske en koartswilige ferhalen foar bern fan in jier of njoggen ôf. Benammen har searje oer Mees Kees, dêr't se mei de Nederlânske teaters mei by delgie. Yn har boeken mei ûnderwerpen as freonskip, skoalle, ferealens en âlden bart faak wat ûnferwachts.
It Admiraliteitshûs
thumb|It Admiraliteitshûs It Admiraliteitshûs, ek bekend as Museum Dokkum, is in museum oan de Djipswâl yn Dokkum. It museum sit yn in pear histoaryske pannen wêrûnder it eardere Admiraliteitshûs út 1618. De Admiraliteit wie ornearre ta beskerming fan de hannelsfeart. Troch it tichtslykjen fan de haven ferhuze de Admiraliteit fan Fryslân yn 1645 nei Harns.
Mirjam Oldenhave
Biografy
Op dit stuit (2010) skriuwt Mirjam Oldenhave trije dagen yn de wike. De oare dagen fertelt se op skoallen en bibleteken oer it skriuwen. Boppedat jout se les oan minsken dy't berneboeken skriuwe wolle. Tegearre mei har freon is se pleechâlder foar bern dêr't it thús misgien is. Alle bern dy't by Mirjam wenje of wenne hawwe, komme wol earne werom yn ien fan har boeken. It berneboekegeskink fan 2010: Mees Kees in de Gloria is troch har skreaun.
Merkstrjitte (Snits)
thumb|Stedhûs oan de Merkstrjitte De Merkstrjitte is in wei yn de binnenstêd fan Snits.
It Admiraliteitshûs
Yn 1963 kaam it museum yn it Admiraliteitsgebou mei syn moaie dekoraasjes. De monumintale yngong fan it Admiraliteitshûs leit oan de binnentún fan it museum. It pân is in ryksmonumint. Tema is de kultuer en de skiednis fan Dokkum en Noardeast-Fryslân. Der binne âlde foarwerpen, folkskeunst en Frysk diggelguod te sjen. Boppedat is der in kolleksje tekstyl en in grutte kolleksje Frysk sulver.
Merkstrjitte (Snits)
De wei is neamd nei de merk dy't eartiids op 'e strjitte wie. Oan de Merkstrjitte stiet it Stedhûs fan Snits. Oare bysûndere gebouwen oan de strjitte binne ûndermear de Waltastins, Wijnberg en it eardere gemeentehûs fan Wymbritseradiel. Eartiids stie hjir ek de Waach, dy waard yn 1945 troch de Dútske besetter yn de brân stutsen. Earder hie yn 1925 al in brân west yn de strjitte wêrtroch't in soad gebouwen skea oprûnen.
It Admiraliteitshûs
Yn in âld pakhûs is in tentoanstelling oer Bonifatius, oer syn libben en syn betsjutting foar Dokkum.
Mirjam Oldenhave
Biografy
Oldenhave makket mei har selskip MOEX ek teätershows oer har boeken. Sy sjongt, fertelt en spilet gitaar en akkordeon yn de Mees Kees show en Flits de show.
Stasjon De Haach Mariahoeve
200px|thumb|left|Tagong tunnel stasjon De Haach Mariahoeve yn 1968 Stasjon De Haach Mariahoeve (Gvm) is in spoarweistasjon yn de stêd De Haach yn de provinsje Súd-Hollân en waard iepene yn 1966 oan de Alde line (Amsterdam Sintraal - Rotterdam Sintraal). It is in typysk foarstêdstasjon mei in tal abrys, in iepen fytsestalling mei fytsklûzen, en der binne in pear parkearplakken oanwêzich. Om op de perrons te kommen is der in tunnel ûnder de spoaren troch. Earst hie de tunnel in ienfâldige yngong nei in ûntwerp fan arsjitekt Cees Douma; dizze yngong is yn 1984 ferfongen troch in tangong ferburgen yn in kantoargebou nei ûntwerp fan arsjitekteburo Kraayvanger.
Skoalle foar Wis- en Seefeartkunde
De Skoalle foar Wis- en Seefeartkunde (Nederlânsk en offisjeel: School voor Wis- en Zeevaartkunde) wie in skoalle foar ûnderwiis op it mêd fan 'e seefeart, dy't fêstige wie yn 'e Fryske stêd Harns. Dit ynstitút wie in hegere seefeartskoalle, ferlykber mei de tsjintwurdige Hegere Seefeartskoalle Willem Barentsz yn West-Skylge.
De Skoalle foar Wis- en Seefeartkunde waard oprjochte yn 1818, en bestie 116 jier oant de opheffing yn 1934. De skoalle levere fan it begjin ôf oan in protte stjoerlju en kapteins ôf, en fersoarge letter, nei de yntroduksje fan 'e steamfeart, ek in oplieding foar skipsmasinisten.
Nei de opheffing fan 'e Skoalle foar Wis- en Seefeartkunde ûntstiene der yn Harns oare opliedings foar deselde beroppen, lykas de Maritime Akademy Harns (foar stjoerlju en kapteins), de Binnenfeartjûnsskoalle (foar binnenskippers), de Ambachtsskoalle (foar masinisten) en de Middelbere Skoalle foar Skipswurktúchkundigen.
Yn 'e simmer fan 2018 waard oandacht bestege oan 'e Skoalle foar Wis- en Seefeartkunde yn it ramt fan 'e tentoanstelling Een Droom... aan Duigen oer 200 jier maritym ûnderwiis yn Harns en de argeologyske fynsten út it Harnzer kofskip De Jonge Seerp, dy't op 11 juny 1791 by in stoarm foar de Poalske kust yn 'e Baai fan Gdańsk te sink gie.
Mark Twain
Mark Twain (it pseudonym fan Samuel Langhorne Clemens, Florida (Missoury), 30 novimber 1835 – Redding (Konnetikut), 21 april 1910) wie in Amerikaansk skriuwer, essayist en humorist, dy't ek wurke as sjoernalist, loads op rivierboaten en mynwurker. Hy is it meast ferneamd om syn romans Adventures of Huckleberry Finn, út 1885, dy't gauris "de Grutte Amerikaanske Roman" neamd wurdt, en it foargeande The Adventures of Tom Sawyer (De Aventoeren fan Tom Sawyer), út 1876. Hy waard rûnom priizge om syn satirysk gefoel foar humor, dat er sawol yn praten as skriuwen utere, en dêr't er hjoed de dei noch faak om sitearre wurdt. Twain rekke befreone mei presidinten, keunstners, yndustriëlen en leden fan Jeropeeske keningshuzen. De Amerikaanske skriuwer en winner fan 'e Nobelpriis foar de Literatuer William Faulkner neamde him "de Heit fan 'e Amerikaanske literatuer".
Jonkheid
Mark Twain waard berne yn Florida, in lyts stedsje oan 'e rivier de Mississippy yn 'e steat Missoury. Syn heit wie John Marshall Clemens (1798-1847), in abbekaat en rjochter mei Kornyske foarâlden, dy't oarspronklik út Firginia kaam, en syn mem wie Jane Lampton (1803-1890), dy't ôfkomstich wie út Kentucky. Twain wie de sechsde fan sân bern, mar twa fan syn âldere bruorren en ien âldere suster kamen te ferstjerren foar't se folwoeksen wiene. Twain waard berne twa wiken nei't de Komeet fan Halley it tichtst by de Ierde kaam; yn 1909, in jier foar't deselde komeet op 'e nij de Ierde passearre, foarsei Twain dat er dan komme soe te ferstjerren. Hy krige gelyk.
Doe't Twain fjouwer jier wie, ferfear it gesin nei Hannibal, in oar stedsje oan 'e Mississippy yn 'e steat Missoury. Dêr groeide Twain op. Letter soed er it fiksjonele Mississippystedsje St. Petersburg, dêr't The Adventures of Tom Sawyer en Adventures of Huckleberry Finn spylje, basearje op Hannibal. Yn Missoury, dat in slavesteat wie, waard de jonge Twain ek bekend mei it ynstitút fan 'e slavernij, dat er letter ek ferskate kearen yn syn boeken behannelje soe. Yn 1847, doe't Twain alve jier wie, kaam syn heit te ferstjerren oan longûntstekking. It jiers dêrop begûn er as learjonge te wurkjen foar in printer, en teffens droech er doe al artikels en humoristyske stikjes by oan 'e Hannibal Journal, in krante dy't útjûn waard troch syn broer Orion. thumb|right|220px|Mark Twain yn [[1867.]]
Iere folwoeksenens
Oan it begjin fan 'e Boargeroarloch tsjinne Twain fjirtjin dagen yn in Konfederearre militêre ienheid, foar't dy ûntbûn waard. Dêrnei reizge er mei syn broer Orion nei it Nevada-territoarium, dêr't er in blaumoandei mynwurker wie yn in sulvermyn yn Virginia City. Dat wie in spektakulêre misslach, mar al rillegau fûn er wurk as sjoernalist foar de pleatslike krante, de Territorial Enterprise. Yn 1864 ferfear er nei San Fransisko, yn Kalifornje, dêr't er krektlyk as sjoernalist wurke. Twain hie syn earste súkses as skriuwer mei it humoristysk ferhaal The Celebrated Jumping Frogs of Calaveras County, dat yn novimber 1865 yn it wykblêd The Saturday Press ferskynde. Yn 1866 reizge er nei de Sandwicheilannen (sa't Hawaï doe neamd waard). De reisferhalen dy't er dêroer skreau, foarmen de basis foar syn earste lêzings. Yn 1867 reizge er op kosten fan in krante nei de Middellânske See ta, wêrby't er Súd-Jeropa en it Midden-Easten besocht. De ferhalen oer dy reis publisearre er yn 1869 yn in bondel ûnder de titel The Innocents Abroad. It wie op dyseldichste reis, op in boat nei Palestina, dat Twain syn takomstige sweager Charles Langdon mette. Langdon liet him in foto sjen fan syn suster Olivia, en Twain hold letter út dat er doe op slach fereale wurden wie. thumb|left|200px|Mark Twain op in Amerikaanske postsegel út [[1940.]]
Gesinslibben
Daliks nei't er yn 1868 wer werom wie yn 'e Feriene Steaten, begûn Twain te briefkjen mei Olivia Langdon. Hy wist har foar him te winnen, en dêrnei har heite tsjinnichheid oermânsk te wurden. Twain en Olivia trouden yn febrewaris 1870 yn har wenplak Elmira, yn steat New York. Har famylje wie ryk en frijsinnich, en troch syn konneksje mei de Langdons kaam Twain yn kontakt mei abolysjonisten, sosjalisten, ateïsten en frouljusrjochte-aktivisten. Twain en syn frou setten har nei wenjen yn Buffalo, yn New York, dêr't Twain by de krante de Buffalo Express wurke as redakteur en sjoernalist. Se krigen fjouwer bern: ien soan, Langdon, dy't mei 19 moannen oan diftery stoar, en trije dochters, Susy (1872-1896), Clara (1874-1962) en Jean (1880-1909).
Lettere karriêre
Yn 1871 ferfear Twain mei syn gesin nei Hartford, yn 'e steat Konnetikut, dêr't de skriuwer en syn frou tweintich jier wenjen bliuwe soene. Dêr skreau Twain in grut tal fan syn bekendste boeken, lykas The Adventures of Tom Sawyer (1876), The Prince and the Pauper (1881), Life on the Mississippi (1883), Adventures of Huckleberry Finn (1885) en A Connecticut Yankee in King Arthur's Court (1889). Yn 1878 makke Twain nochris in reis nei Jeropa, dêr't er diskear û.m. it Dútske Heidelberch en it Ingelske Londen besocht. Dy reis lei er fêst yn syn bekende boek A Tramp Abroad, út 1880. Hoewol't Twain in populêr skriuwer wurden wie en oan syn publikaasjes sa njonkelytsen in grou stik jild fertsjinne, ferlear er dat allegear wer troch it ferkeard te ynvestearjen. Benammen de Paige compositor, in meganyske printer dy't prachtwurk levere as er it die, mar oates en toates stikken gie, wie foar Twain in drama. Hy ynvestearre der $ 300.000 yn (omrekkene yn hjoeddeisk jild sa'n $ 8 miljoen), mar rekke dat allegear kwyt doe't it apparaat syn bernesykten mar net kwytreitsje woe en in konkurrint ûnderwilens in minder geweldige mar better wurkjende printer op 'e merk brocht. Inkeld it jild dat Twain mei syn boeken en lêzings fertsjinne en de help fan 'e Amerikaanske finansier Henry Huttleston Rogers makken dat Twain finansjeel wer by de wâl op krûpe koe. It earste dat Rogers him oanrette wie om himsels fajyt ferklearje te litten. Neitiid, doe't it him wer barre mocht, betelle Twain al syn eardere skuldeaskers oant de lêste sint ôf, ek al hied er dêr doe (fanwegen de fajytferklearring) gjin wetlike ferplichting mear ta.
Romans
thumb|right|200px|Mark Twain.
Koarte ferhalen
thumb|right|Gravuere fan Twain út [[1874.]]
Essays
thumb|right|Mark Twain yn toga ta gelegenheid fan it takennen fan it earedoktoraat yn 'e letteren troch de [[Universiteit fan Oxford.]]
Fuotangel
In fuotangel of kraaiepoat is in wapen mei fjouwer of mear punten dêr't der altyd ien fan nei boppe wiisd. De kraaiepoat hat syn namme te tankjen oan syn likenis mei de fûgelpoat.
In fuotangel wie bedoeld om de opmars fan ynfantery of kavalery (hynders, oaljefanten, kamelen) te fertraagjen troch it ferwûnen fan foet of poat. Tsjintwurdich wurdt de kraaiepoat almeast tapast as wapen tsjin reau; de skerpe punt tsjinnet dan om luchtbannen lek te stekken.
Frysk Grafysk Museum
thumb|400px|Frysk Grafysk Museum
It museum waard yn 1979 oprjochte en de besittings stienen doe yn in 'stylkeamer' fan it Frysk Museum yn Ljouwert. Troch romteferlet ferhuze de Stifting letter nei Museum De Jouwer.
Yn it Grafysk Kabinet wurde tentoanstellingen hâlden mei faak keunstsinnich grafysk wurk fan keunstners mei in eigen drukkerij. Ta de kolleksje hearre:
Besikers fan it FGM komme binnen fia de baly fan Museum De Jouwer. De tagong is ynklusyf it FRysk Grafysk Museum. It is in aparte stifting dy't ûnderbrocht is binnen it museumkompleks.
Jeanne-Louise Calment
Jeanne-Louise Calment (Arles, 21 febrewaris 1875 - dêre, 4 augustus 1997) út Frankryk is foar safier bekend de âldste minsk oer alle tiden. Hja libbe 122 jier en 164 dagen.
Se wenne har hiele libben yn Arles, Frankryk. Se troude mei har efterneef Fernand Calment yn 1896 en wie by him syn dochter Yvonne, dy't yn 1934 stoar. Har ienige beppesizzer wie in dokter dy't yn 1963 by in ûngelok op de snelwei omkaam yn itselde jier dat ek har soan stoar. Jeanne Calment waard bekend yn de lokale parse doe't hja 100 jier waard, mar se waard pas echt bekend doe't se 113 jier waard. By it speuren nei har echte leeftyd die bliken dat se sa âld waard troch har goede genen.
Snitser Bloednacht
De Snitser Bloednacht is de namme foar de nacht fan 13 op 14 july 1944 wêryn fjouwer ynwenners fan Snits likwidearre waarden as ferjilding foar de moard op in lid fan de Nationalsozialistisches Kraftfahrkorps (NSKK).
Oanlieding
De direkte oanlieding fan de Snitser Bloednacht leit op 12 july 1944. Op dizze woansdei waard NSKK'er Gaele van der Kooij troch it ferset ûntfierd en letter fermoarde. Yn de nacht fan 13 op 14 july naam de Dútske besetter wraak foar dizze likwidaasje.
22.30-01.30 oere: oanfang, Tekelenburg
Op 13 july 1944 fertrok om de klok fan 22.30 oere in bus mei 25 leden fan de NSKK fanút Ljouwert rjochting Snits. SD'er Jan Ale Visser, dy't bekend stie as sjitgraach, hie in list by him mei de nammen fan 25 foaroansteande ynwenners fan Snits. Dizze Snitsers stienen by de besetter as anty-Dútsk bekend.
Mei help fan twa NSB'ers dy't ôfkomstich wienen út Snits waard, neidat de list earder opsplitst wie, de syktocht begûn. De earste groep trof op hast alle adressen gjin bewoners oan. Oankommen by de Martinitsjerke seach Jan Tekelenburg, dy't yn de buert wenne en dy't op de deadenlist stie, alarmearre troch it lûd op strjitte troch it raam. By syn hûs oankommen waard hy daliks nei it iepenjen fan syn foardoar fermoarde.
01.30-02.30 oere: Bakker, Van der Heide
De twadde groep kaam om healwei twaen hinne by it hûs fan Jan Hendrik Bakker yn de Wide Noarderhoarne. Neidat hy meinomd waard hearde syn famylje letter in skot. Meidat it te nuodlik wie om nei bûten te gean, fûn syn soan de oare deis syn lyk. In pear minuten letter kaam it eskader oan by it hûs fan de famylje Van der Heide. Soan Feike hie inkele dagen dêrfoar spul hân mei in NSB'er, in fergryp dat dizze jûn syn dea betsjutte soe. Neidat hy fan hûs meinomd wie foel koart dêrnei it deadlike skot.
02.30-03.30 oere: Koelstra, Rasterhoff
Om healwei trijen wie it frou Koelstra dy't de doar iepen die foar de groep Dútsers. Efkes letter waard har man, Klaas Koelstra, troch 15 manlju meinommen. Op de Ljouwerterdyk waard Koelstra fermoarde. Hjirnei gie it oan op de wenning fan gemeentesekretaris Ludolf Rasterhoff. Hy waard yn syn efterholle sketten, mar hâlde him skyndea. Letter soe hy fan syn ferwûnings herstelle.
03.30 oere: ein
Sa'n twa oere neidat beide groepen harren ronde begûnen waard dizze beëinige omdat de spertiid foarby wie. De fjouwer deadlikke slachtoffers, allegear slachtoffer fan in skot fan Jan Ale Visser, waarden dus justjes letter fûn. De Snitser Bloednacht wie in feit.
It ferslach fan de likwidaasje fan Van der Kooij en de dêrop folgjende ferjildingsaksje ferskynde in pear dagen letter yn de yllegale parse.
Snits soe op 15 april 1945 befrijd wurde.
Betinkingsplakette
Op 24 septimber 2007 binne betinkingsplakettes ûntbleate op it oarlochsmonumint yn Snits mei hjirop de nammen fan de slachtoffers fan de Bloednacht. Ek yn de Grutte of Martinytsjerke is in betinkingspaniel.
Jaap van der Scheur
Jaap van der Scheur (Heerlen, novimber 1926 - Rotterdam, 26 desimber 2002) wie in Nederlânsk fakbûnsman en gemeenteriedslid.
Van der Scheur wie in autentike fakbûnsman, hy wie foar alles in aktivist, dy’t minder klam op ûnderhanneljen lei. Syn swier lûd en krûdich Haachsk aksint waard faak neidien. In ferneamde útspraak fan him - yn de tiid fan Bestek'81 - wie: "Als het kabinet voor is zijn wij tegen". Wim de Bie brûkte Van der Scheur as model foar Aad van der Naad, dy’t yn Keek op de Week kommintaar op de aktualiteit joech.
Nei syn pinsjoen wie Van der Scheur riedslid foar de lokale linkse partij Solidair '93 yn de gemeenteried fan Rotterdam. Hy stoar yn de âldens fan 76 jier.
Cornelis Outshoorn
Cornelis Outshoorn (Nijfean, 16 augustus 1812 – Amsterdam, 23 april 1875) wie in Nederlânske yngenieur en arsjitekt.
Wurk
Outshoorn boude as yngenieur, yn tsjinst fan Hollandse IJzeren Spoorweg Maatschappij, yn it earste plak spoarbrêgen en spoarstasjons. As selsstannich arsjitekt ûntwurp er letter ferskate foaroprinnende gebouwen yn Amsterdam, lykas it Paleis voor Volksvlijt (1855-1864) en it Amstel Hotel (1867).
Oare bouwurken fan syn hân wiene Stasjon Amsterdam Willemspoort (1843), Hotel d'Oranje (1869, sloopt yn 1950) yn Skeveningen, hotel Groot Berg en Dal (± 1869) yn Beek by Nymwegen en sosjeteit De Witte (1870) yn Den Haach.
Dûbele rôfmoard fan Nyegea
De dûbele rôfmoard fan Nyegea wie in rôfmoard op 25 novimber 1867 yn Fryslân. In âld boerepear waard fermoarde en berôve troch trije manlju, in heit, soan en neef. Sy waarden dêrfoar as earsten yn Nederlân feroardiele ta de libbenslange finzenisstraf.
Slachtoffers
It âlde echtpear Wietze Tjeerds Hiddema en Sietske Wopkes Sietzema, in folle neef en nicht fan elkoar, wenne yn in pleats oan de Hegewei yn Nyegea. It wiene sunige, begoedige boerelju, beide om de 70 jier hinne.
Dieders
Lammert Teijes Dalstra (59 jier âld op it stuit fan de moard) wenne mei syn twadde frou en syn jongste soan Marcus Lammerts Dalstra (25 jier) yn it gebiet dat doe Surhústerfeanskeheide hiet; in heidegebiet westlik fan buordoarp Surhústerfean. De befolking wenne dêr earmoedich yn ienfâldige spitketen en libbe fan it turfstekken. De heit en soan wurken as lânarbeiders, mar moasten winterdeis bediele om troch de tiid te kommen. Lammert Dalstra hie in neef, Auke Freerks Dalstra, de soan fan in âldere broer fan 32 jier. Dy neef wie yn 1861 tegearre mei syn heit feroardiele foar stellerij fan in ko. Syn heit hie fiif jier fêstsitten en Auke seis jier; hy kaam yn april 1867 frij en wenne dêrnei op De Houtigehage mei syn mem yn in earmoedige spitkeet.
Tarieding
Yn de hjerst fan 1867, it jier dat neef Auke frijkommen wie, besleaten de Dalstra's om it pear op jierren te berôvjen. Soan Marcus hie in pear jier earder by de buorman fan it pear Hiddema as feint wenne. Hy hie doe ek wol op de pleats fan it pear wurke en koe de pleats dus goed. Algemien wie bekend dat it pear begoede wie. It pear sûnder bern wenne allinnich en hie gjin feint of faam. It plan wie om te dwaan oft se in ko keapje woene om yn'e hûs te kommen. As de binnendoar wiene soene se it pear fermoardzje en berôvje.
De died
Moandeitejûn 25 novimber 1867, mei nije moanne, dat in tsjustere jûn, rûnen de trije manlju nei de pleats fan it âlde pear yn Nyegea. Underweis praten se ôf, as de heit it ljocht dat er hie, útblaze soe, dat de soan en neef tagelyk de man en de frou smoare soene.
Doe't se by Hiddema oankommen wiene frege de neef, lykas ôfpraat, oft er in ko misse koe. Hiddema antwurde befêstigjend wêrnei't it âlde pear en de trije Dalstra's yn de stâl nei de ko seagen. Doe't de heit en soan nei de keap mei de frou wer nei bûten rûnen, bleau neef Auke mei de man yn de stâl praten. De heit rûn mei in ljocht foarop, folge troch de frou fan Hiddema en de soan. De heit blaasde syn lampe út en lykas ôfpraat wie foelen de oaren tagelyk de frou en de man oan.
Doe't Hiddema en de frou smoard wiene, giene de Dalstra's werom de pleats yn en stellen in gouden earizer, sulveren horloazjes en skjirren, jild, lapen stof en klean. De neef bewuolle it goud en sulver yn in reade doek en stuts ek in breames fan de tafel yn 'e bûse. De soan naam noch in stik spek mei út 'e foarriedkast. Doe giene se werom nei it hûs fan de neef.
Bút
Yn it hûs fan de neef ferdielden de Dalstra's de bút. De neef hold in horloazje en in skjirre; de rest fan it goud en sulver namen de heit en soan mei. Se bedobben de bondel goud en sulver earst by it hûs fan de heit. Yn de hjerst fan 1869 soe it úteinlik troch de soan fuortsmiten wurde yn de wyk by syn heit. De omkesizzer liet fan in stik stof troch syn mem in ûnderbaitske meitsje. It bôlemes dat er fan 'e tafel raamd hie, hie in opfallende skonken heft mei de spreuk 'op koal en woarst folget grutte toarst'. In read blommedoekje joech er oan syn mem. Hy hold ek in duffels kammesoal, dat Hiddema sneins droech, en in swarte lange broek mei brede klepsluting. De soan liet fan in oar stik stof by in naaister ek in boarstrok meitsje. By it beteljen seach de naaister dat de oars sa earmoedige arbeider 50 gûne by har hie. It ûnderbaitsje soe er dragen bliuwe oant dat him yn 1870 troch in sipier yn de finzenis útlutsen waard. Fan it stik katoen makke syn mem in bêdlekken. It stik spek ieten de heit, mem en soan op.
Undersyk
De oare deis waard de moard ûntdutsen troch ien dy 't by it pear op besite kaam. De plysje fûn gjin spoaren fan in ynbraak en de liken en harren klean fertoanden net in soad geweldspoaren. De liken waarden foar seksje oerbrocht nei it algemien earmehûs yn Drachten. Dêr waard dúdlik dat it pear troch wurgjen deadien wie.
Nei de moard wiene der ferskate fermoedens oer de dieders, mar dy blieken by neier ûndersyk alhiel sûnder grûn. Twa fjildwachters ûnderfregen op 1 desimber 1867 ek de heit en de soan. Se woene hawwe dat se thús wiene op it stuit fan de moard en dat se gjin omgong mei de neef hiene. Der waard in beleanning fan 200 gûne útloofd foar tips yn it ûndersyk nei de moard, mar dat smiet neat op. Foar it gerjochtshôf soene letter wol minsken tsjûgje dat de Dalstra's yn de winter nei de moard gjin earmoed hiene lykas dêrfoar, en dat se alles betelje koene sûnder te boargjen.
Underpân
Yn de winter fan 1869 beliende de nije freondinne fan de neef ferskate dingen dy't by de moard rôve wiene by in winkelman yn Drachtster Kompenije. Fanwege syn nije relaasje sette de neef syn mem it hûs út, wêrmei't se geroften fersprate dat er de moard dien hie. De winkelman hearde dizze geroften en fertelde oan oaren dat arbeiders lykas de neef ornaris net yn besit wiene fan ûnderbytsjes en broeken.
Op 31 maart 1869 waard it guod dat de freondinne fan de neef belein hie yn beslach naam troch de plysje. De plysje ûnderfrege de neef deroer, mar hy ûntkende dat it syn guod wie.
Fan maart oant maaie 1869 arbeide de neef by in boer op De Rottefalle. De neef besocht him te oertsjûgjen om him in aliby foar de jûn fan de moard te jaan, mar de boer woe der neat fan witte.
Op in jûn yn oktober 1869 gie de neef nei de winkelman om it beliende guod werom te krijen. De winkelman wegere, as er earst it jild weromkrige. De neef sei dat de winkelman dat sawiesa net koe omdat er it guod oan de plysje jûn hie en dat it de winkelman opbrekke soe. Dêrnei gie er lilk fuort. Op 2 desimber krige de winkelman it guod werom, mar de neef kaam net mear om it werom te keapjen.
Nij ûndersyk
Yn juny 1870 joegen de hieltyd swierdere fermoedens oanlieding ta in nij ûndersyk yn it hûs fan de neef. Trije fjildwachters troffen allinnich syn freondinne yn de hutte. Se liet in breames sjen mei in selsmakke heft. Nei fierder sykjen waard yn in kleankist it byhearrende heft fan bien mei spreuk fûn.
De frou dy't nei de moard Dalstra's yn it hûs fan de neef sjoen hie, krige gewissewroech en fertelde yn july 1870 - likernôch twa jier nei de dea fan har man - oan de broer fan de fermoarde frou wat se dy nacht sjoen hie.
Dat late derta dat op 16 augustus 1870 hússikingen dien waarden. Yn de hutte fan de neef waard in gewear, twa pistoalen en in lommerdbriefke fûn. Yn it earmhûs waard by de mem fan de neef it doekje mei reade blommen yn beslach nommen. Mei it lommerdbriefke dat fûn waard by de bank fan liening yn Drachten it duffels kamisoal yn beslach naam.
Feroardieling en graasje
Foar it provinsjaal gerjochtshôf yn Fryslân waarden de Dalstra's op 8 maart 1871 as earste Nederlanners feroardiele ta de libbenslange finzenisstraf. Dy straf wie op 17 septimber 1870 ynfierd en wie ek fan tapassing op misdriuwen dy 't dêrfoar dien wiene.
It gerjochtshôf formulearre it sa:"'Condemneert de schuldig verklaarden [..] alle drie tot een confinementopsluiting in een huis van reclusie en tuchtiging, ieder voor den tijd van zijn leven lang, om aldaar door zijn arbeid zijn onderhoud te gewinnen.'"De heit en neef giene noch yn kassaasje tsjin it fûnis, mar dat waard troch de Hege Ried ôfwiisd. De Dalstra's sieten har straf út yn de finzenis fan Ljouwert.
Heit Lammert ferstoar yn 1885 yn de âlderdom fan 77 jier yn de finzenis. Soan Marcus krige yn 1892 graasje fan keningin-regintes Emma; syn straf waard omset yn in finzenisstraf fan 25 jier en hy kaam yn 1894, doe't er 52 wie, frij. Hy ferstoar yn 1911. Ek Auke, de neef, krige graasje, mar hy kaam earst yn 1906 yn de âldens fan op 71 jier frij nei 35 jier finzenisstraf. Hy ferstoar yn 1919 yn it earmhûs yn Drachten.
Bigos
thumb|300px|Bigos Bigos is in tradisjoneel Poalsk en Litouwsk gerjocht. It is in stoofpot fan wite koal, soerkoal en fleis. It is winliken in jachtskûtel.
Katolike Folkspartij
De Katolike Folkspartij, offisjeel Katholieke Volkspartij (KVP) wie in Nederlânske politike partij dy't 22 desimber 1915 oprjochte waard út de Roomsk Katolike Steatspartij wei. Yn 1980 fusearre de KVP mei de Kristlik-Histoaryske Uny (CHU) en de Anty-Revolúsjonêre Partij ta it Kristen-Demokratysk Appèl (CDA).
KVP yn Fryslân
As lytse politike groepearring yn Fryslân (yn 1962 by de Steateferkiezings 6,8 %) ferlear de KVP yn de jierren '60 terrein. Earder wie ûnder ynfloed fan it yn 1954 útfeardige biskoplike mandemint, wêrby't it Roomsk Katolike minsken ferbean waard net-Katolike ynstellingen te begeunstigjen, de oanhing stabyl bleaun.