cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kamp Skoarl
Skiednis
It waard yn 1939 ynrjochte as legerkamp. Yn de Twadde Wrâldkriich waard it troch de Dútske besetter brûkt as ynternearrings- en konsintraasjekamp. Kommandant wie Hans Stöver; ien fan de beweitsers wie Karl Berg. Skoarl wie it earste finzenekamp dat de Dútsers yn Nederlân ynrjochten. thumb|It betinkingsmonumint op it plak fan it earder kamp
It kamp waard yn 't earstoan brûkt foar de ynternearring fan bûtenlanners dy't yn de tiid fan de Dútske machtsoername yn Nederlân wennen. Dêrnei wie it in kamp foar it trochstjoeren fan benei 425 Joaden út Amsterdam dy't op 22 en 23 febrewaris 1941 by razzia's oppakt wienen. Ut Skoarl wei waarden totaal 649 Joaden nei Buchenwald en dêrwei nei Mauthausen transportearre. Fan dy 649 bleaunen mar twa oer. Letter kamen der kommunisten by, dy't troch de Nederlânske plysje oanhâlden wienen. Sy stienen op listen dy't de plysje-ynljochtingetsjinsten foar de oarloch oanlein hienen; sy waarden op 25 en 26 juny 1941 arrestearre fanwege de Dútske ynfal fan de Sovjet-Uny. De Dútsers hienen it tal oan te hâlden kommunisten opjûn, de plysje koe sels fêststelle wa't areestearre wurde moast en arrestearre faak mear minsken as dêr't de Dútskers om frege hienen. Benei alle kommunisten binne yn Neuengamme bedarre en de measten ferlearen it libben troch fergassing yn Bernburg, medyske eksperiminten mei tbc, útbrûking yn konsintraasjekampen of by it te sink gean fan de Cap Arcona.
Begjin maart 1941 waarden hast 200 jongkeardels út Sommelsdijk in moanne yn Kamp Skoarl fêsthâlden fanwege mislediging fan it Dútske leger en de Nederlânske plysje. Maaie dat jier waarden sa'n 300 Nederlânske loftmachtoffisieren ynternearre omdat se fertocht waarden fan help oan kollega's dy't mei in Fokker G1 jachtkruser ûntkaam wienen nei it Feriene Keninkryk. Juny waarden 100 antirevolúsjonêren yn Kamp Skoarl en 600 kommunisten fêstset, oant begjin augustus doe't hja oerbrocht waarden nei Kamp Amersfoart. Op 18 augustus 1941 waarden benei 200 yn it foar arrestearre kommunisten, ek nei Kamp Amersfoart oerbrocht, dêrnei folgen noch 250 finzenenen. De 25 froulju ûnder de finzenen waarden oer Amsterdam nei Ravensbrück stjoerd.
Ein oktober 1941 waard Kamp Skoarl sletten, faaks omdat it te lyts wie, te deun oan de kust lei en boppedat te fier fan it spoar lei.
Yskeburrefeart
De Yskeburrefeart is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân dy't Ferwâlde oer Skarnebuorren mei it súdliker lizzende Warkum ferbynt. Yske is in jongesnamme. Fan oarsprong is dit in feart tusken de Dolte en it wetter efter de Iselmardyk. It is neamd nei it buorskip Yskebuorren (Súdwesthoeksk: Yskeburren).
Yasmeena Ali
Yasmeena Ali, echte namme: Khadija Cohen (1 desimber 1993), is in Afgaansk-Britsk neakenmodel en pornografysk aktrise. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.50 m, mei in gewicht fan 44 kg.
List fan planetoïden 43101-43200
Dit is in list fan planetoïden 43101-43200.
Justus van Maurik jr.
Justus van Maurik waard earst ferneamd as skriuwer fan kluchten en blijspullen. Yn 1878 ferskynde syn earste novelle Mie de porster. Hûnderten ferhalen folgen. Van Maurik koe syn lêzers laitsje en gûle litte; laitsje mei syn koartswilige skildering fan folkske types, in trien mei syn oandwaanlike ferhalen. In protte fan syn boeken waarden yllustrearre troch grafikus Johan Braakensiek.
Van Maurik wie ek ien fan de redakteuren fan it yn 1877 oprjochte De Amsterdammer (in deiblêd foar hannel, yndustry en keunst), dat tsjintwurdich as wykblêd De Groene Amsterdammer ferskynt.
Net folle fan syn tiidgenoaten wisten, dat Van Maurik in grutte ynteresse foar it spiritisme hie. Hy trede ek op as medium yn de privee-seânses dy't romanskriuwer Hendrik Jan Schimmel tusken 1874 en 1896 yn Amsterdam hold.
Frank Lloyd Wright
Libben en wurk
Syn heit, William Russel Cary Wright, kaam út in Ingelske famylje dy’t har yn Nij-Ingelân yn Amearika festige. Hy studearre rjochten, mar fertsjinne syn brea as muzyklearaar. Hy troude mei Permillia Holcomb en hja krigen trije bern. Doe’t Permilia yn 1864 ferstoar ferliet William Wright syn bern en gie er reizgjen.
In skoftke letter moete hy Anna Lloyd Wright, op in muzykfestival. It leeftydsferskil makke neat út. Se trouden en krigen Frank Lloyd Wright. Anna ûntduts it Froebel Kindergarten konsept. Dit wie in nije oanpak om bern op te fieden. It like derop dat Anna al beslist hie dat har soan arsjitekt wurde soe. Dy manier fan edukaasje slute dêr perfekt by oan. Der wie sa'n beukerskoalle yn Boston, mar it wie foar in beuker net mooglik om alle dagen op en del te reizgjen. Derom kocht Anna de spullen dy’t nedich wienen en joech Frank thús les.
De Froebelwurkwize hâldt yn dat bern oanmoedige wurde om te boartsjen. Hjirby wurdt harren spul omfoarme ta it werkennen en wurdearjen fan natuerlike objekten. De bern krije boartersguod as wienen it geskinken. It boartersguod hat hiele simpele foarmen en gewoane kleuren. Der kin op ferskeidene manieren mei it boartersguod boarte wurde. Faak begjint men mei twadiminsjonale foarmen en letter trijediminsjonale foarmen dêr't patroanen en struktueren mei oanmakke wurde. De bern wurde fansels oanmoedige om harren fantasy te brûken. Mei de metoade wurde de bern oanleard dat de simpelste geometryske foarmen de basis binne foar alle foarmen en dingen.
By Frank Lloyd Wright soenen sokke Froebeliaanske skema’s en oefeningen syn libben lang ynfloed op him hâlde. Syn oanpak fan de arsjitektuer wie dat alles simpele foarmen hawwe moast.
Rûn 1880 wie de húshâlding útwreide mei twa dochters: Jane en Maginel. Yn de skoalfakânsjes libben en wurken de bern op in buorkerij. De bern learden sadwaande om hurd te wurken en it brocht harren ek de foarleafde foar de streek en de natuer by. Der kaam lykwols in breuk yn de relaasje fan Frank syn âlden en yn 1885 ferliet William syn húshâlding om nea werom te kommen. Op sechtjinjierrige leeftyd is Frank it haad fan de famylje wurden. Hy moast de famylje ek finansjeel ûnderhâlde. Anna Wright soarge derfoar dat er as learjonge begjinne koe by in kantoar fan in lokale oannimmer, Allen D. Connover.
Cannover wie yn dy tiid de ienige profesjonele boukundige yn Madison. Hie wie eins gjin arsjitekt, hy seach mear nei de konstruksje as nei it ûntwerp. Behalve it kontrolearjen fan de bou fan de ûntwerpen, dy’t troch oaren tekene wienen, wie Connover ek it haad fan de ôfdieling yngenieurs boukunde oan de universiteit. Wat as gefolch hie dat wat Wright learde yn Connovers kantoar echte boukunde wie dy't yn de praktyk brûkt wurde koe. It wurk dat Wright dwaan moast wie net altyd papierwurk. Yn de twa jier dat Wright yn tsjinst wie by Connover folge hy alle dagen inkele oeren kolleezje oan de universiteit. Fan de fjouwer jier duorjende kursus folge Wright noch gjin twa jier.
Wright gie sa no en dan te sjen by it bouwen fan de wrâldtentoanstelling en ek dêrnei. Fan alle wênstige opstelde tentoanstikken wienen der twa dy’t grutte yndruk op Wright makken. De kolombiaanske rekonstruksje fan in Mayakleaster en in neimakke Japanske timpel. Dy timpel wie de earste yntroduksje op grutte skaal yn Amearika fan de Japanske keunst.
Oersicht fan syn wichtigste ûntwerpen
thumb|right|200px|Fallingwater Under mear:
Wright hat in totaal 362 gebouwen betocht, dêr't noch sa'n 300 fan oer binne.
Harry Meerveld
Harry Meerveld (Noordhorn, 1945) is in byldzjend keunstner út Warffum.
Hy studearre tusken 1970 en 1976 oan de Akademy Minerva yn Grins yn de frije ôfdieling.
Meerveld hellet syn ynspiraasje út de eigen omjouwing. Underwerpen binne benammen stillibbens, ynterieurs en lânskippen dy't bytiden kombinearre wurde. Benammen de lêste jierren skildert er winterlânskippen. Al hat er in realistyske oanpak, yn it wurk moat it skilderproses wol te sjen bliuwe. Wurke er yn it earstoan benammen mei akwarel, dit ferskode yn de rin fan de tiid nei oaljeferve. Eksposysjes fan syn wurk wienen ûnder oare te sjen by Museum Möhlmann, galery Skepsta hytta yn Sweden, galery Feankleaster, galery Mokum en Breede 13 yn Warffum.
Sijtze Malda
thumb|right|150px|Fee yn Uterwaarden thumb|right|150px|Blue Dew (foto M.Lieffers Sijtze Malda (Urk, 24 maaie 1947) is in byldzjend keunstner en muzikant. Syn heit komt fan Hallum en Sijtze wennet sûnt 1976 yn Swol.
As bûtenskilder lit Malda him ynspirearje troch lânskippen mei in soad wetter. Sa skildert er oan de Waadkust, yn havens, oan rivieren en kanalen en fan de Isel oan de yn Ierlân en Frankryk. It op lokaasje skilderjen docht Sytze út syn camper wei. Dêrmei siket er de romte fan it lânskip, de loften of de stilte dy't er fêstleit yn akwarellen. De iene kear aksintuearret er de romte in oare kear de smûkens. It giet him altyd om de persoanlike ferbylding fan syn waarnimming.
Malda spilet yn de bandsjes Colcannon en Blue Dew ( bluegrass) dy't Ierske muzyk meitsje.
Tiffany Tailor
Tiffany Tailor (17 maart 1991), is in Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise fan Afro-Amerikaansk komôf, dy't berne is yn Orlando, yn steat Floarida. Hja makke har debút yn in pornografyske film yn 2011, mar loek har yn 2012 út 'e pornoyndustry werom. Yn 2014 makke se lykwols in comeback. Dêrby wurke se ûnder mear foar de filmstudio Amateur Films en foar pornowebside Reality Kings. Neffens har persoanlike webside ûnderhâldt se op deistige basis kontakten mei har fans fia de webcam.
Johan Braakensiek
thumb|Johan Braakensiek. Foto [[Bernard F. Eilers]] Johan Coenraad Braakensiek (Amsterdam, 24 maaie 1858 – dêre, 27 febrewaris 1940) wie in Nederlânske keunstskilder, grafikus en yllustrator.
Braakensiek wie learling fan de skilder David Bles en waard al rillegau boekyllustrator, ûnder oaren foar Uit mijn eigen volk fan Justus van Maurik, foar wa't er ek in prachtige rige fan 12 kleurenlito's foar de omslaggen fan oare boeken makke. Datselde die hy foar de boeken fan C. Joh. Kieviet, de bekende auteur fan jeugdboeken en skepper fan de romanfiguer Dik Trom.
Braakensiek wie boekbânûntwerper foar in tal útjouwerijen. Wiidferneamd waard er troch in mannichte politike platen, dy't er fan 1887 oant 1931 tekene foar De Amsterdammer, dy't yn 1925 De Groene Amsterdammer hjitte soe.
Hogerhuis-saak
De Hogerhuis-saak wie in opskuor jaand justysjeel skandaal dat tusken 1897 en 1900 in soad omtinken krige yn Nederlân. It proses waard yn de sosjalistyske beweging sjoen as ûnsoarchfâldich en in kwestje fan klassejustysje.
Oanlieding
Yn de nacht fan 5 op 6 desimber 1896 waard der ynbrutsen en sketten by de gernier Gabe Haitsma. It wie de hjitting dat dy in soad jild hie; syn spultsje wie op de hoeke fan de Skradyk-Hegedyk ûnder Britsum. De ynbrekkers rekken licht ferwûne en koenen nei Bitgum ûntkomme. De bruorren Wybren, Marten en Keimpe Hogerhuis, revolúsjonêr-sosjalistyske arbeiders út Bitgum, waarden arrestearre. Haitsma en syn húshâldster Ymke en har broer Sieds Jansma (dy't de bruorren earst net herkend hienen) tsjûgen tsjin de bruorren. Sy waarden feroardield foar deaslach en krigen finzenisstraffen fan respektivelik 12, 11 en 6 jier. Dêr wiene in soad minsken it net mei iens, ûnder oaren O. Stellingwerf, J. Hepkema en letter A. van der Heide en Pieter Jelles Troelstra. Bitgumers wiisden Sybolt Alberda, Paulus van Dijk en Allard Dijkstra as skuldigen oan. Dy hienen it der ek mei freonen oer hân. Dêr waard in troch de dieven efter littene dievelantearne fûn dy't in wichtich bewiisstik yn de saak foarme. thumb|300px|Wybren Hogerhuis fourtendaliks nei syn frijlitting foar de Blokhúspoarte, Ljouwert (Foto fan Byldbank Ljouwert)
Refyzje
Der waard in nasjonaal Hogerhuiskomitee oprjochte dat stried foar de frijlitting fan de bruorren, dat lykwols yntern tige ferdield wie oer de oanpak. Der waard in soad publisearre en tsientallen gearkomsten oan de saak wijd. Der waard sprutsen fan klassejustysje en 'in politiek proses'. De rjochtbank soe de sosjalistyske beweging skea tabringe wolle. De autoriteiten beskôgen de Hogerhuisagitaasje as sosjalistyske propaganda en woene net oerjaan.
Hy krige it iepenbier ministearje lykwols net sa fier en iepenje de saak opnij, ek by de Hege Ried krige er dat net dien. Hy koe net genôch relevante feiten oandrage. Troelstra waard wol in moanne fêstsetten foar it mei opsetsin misledigjen fan de offisier fan justysje. Troch aksjes fan 'revolúsjonêren' tsjin 'parlemintêren' yn it Hogerhuiskomitee komt it yn 1900 ta in refyzjeproses. Troelstra wurdt net beneamd as advokaat. De tawiisde neutrale advokaat Z. van den Bergh wie net fan harren ûnskuld oertsjûge, mei dêrtroch mislearret de refyzje. Wol komt der lang om let straffermindering: Keimpe kaam al in 1901 frij, Marten yn 1902 en Wybren op 28 septimber 1905.
Belang
Dizze affêre wurdt wol de "Nederlânske- of Fryske Dreyfus-affêre" neamd, mar wurdt dochs as minder wichtich beoardiele. Troelstra besocht in like grutte rol yn it iepenbier te spyljen as de Frânske skriuwer Emile Zola yn de wiere Dreyfus-affêre. Dat is him net slagge, mar de Hogerhuissaak hat him wol in protte omtinken yn Fryslân opsmiten.
De Hogerhuissaak hat minsken noch lang ferdield yn foar- en tsjinstanners fan it leauwe yn de ûnskuld fan de bruorren.
Ferskaat
Douwe Tamminga skreau yn 1950 in Frysk toanielstik oer de saak.
De hogerhuissaak is ferfilme troch Pieter Verhoeff yn 1985: De Dream.
Sarasenen
thumb|Sarasenen op in ôfbyld út 1486 Sarasenen is in oare beneaming foar Arabieren. Dy beneaming waard al hiel ier yn de skiednis (1e iuw) brûkt troch klassike skriuwers om dat folk mei oan te tsjutten. Yn de 8e iuw hawwen de Sarasenen harren bekeard ta de islam en yn de midsiuwen soe it de gewoante wurde om alle moslims en letter ek alle tsjinstanners fan de kristenen, oft sy no Arabysk, Perzysk of Turksk wienen Sarasenen te neamen.
Chris Witty
Christine (Chris) Diane Witty (Waukesha, Wiskonsin, 23 juny 1975) is in earder Amerikaansk reedrydster en hurdfytster.
Sarasenen
De Sarasenen wienen yn de midsiuwen raar ferneamd yn Jeropa as piraten en plonderers. In protte stêdswâlen om de stêden by de Midlânske See lâns waarden eartiids boud om har tsjin dizze oanfallen te beskermjen. Hjirtroch hat de term oer it generaal in minne byklank krigen.
Sander Simons
Sander Simons (De Haach, 5 april 1962 - Amsterdam, 5 jannewaris 2010) wie in Nederlânske kommunikaasjeadviseur, publisist, sjoernalist en nijslêzer.
Libbenspaad
Neidat er it gymnasium folge hie oan it Gymnasium Celeanum te Swol, studearre Simons fan 1980 ôf trije jier politikology oan de Universiteit fan Amsterdam. Hy waard omropper by de KRO en wie ek in skoft nijslêzer by de radionijstsjinst fan it ANP. Yn 1989 gie Simons oer nei it RTL Nieuws, dêr't er oant 1 augustus 1999 ferslachjouwer en presintator wie. Dêrnei waard er kommunikaasjeadviseur. Yn 2006 waard hy foarljochter fan de nije politike partij EénNL. By de ferkiezings foar de Twadde Keamer fan dat jier stie er op it sechste plak fan de kandidatenlist fan dy partij. EénNL krige doe lykwols gjin sit.
Febrewaris 2008 waard longkanker by Simons fêststeld. Hy ûndergie in swiere gemoterapy. Yn 2009 wie er noch in tal wiken presintator fan it programma PepTalk fan BNR Nieuwsradio en wie er in skoft "spraakmaker" op de stjoerder Het Gesprek. Novimber 2009 waard bekend dat de sykte progressyf wie. Simons frege syn hûsdokter mei klam om eutanasy. Dat barde op 5 jannewaris 2010 om 20.00 oere. Simons waard 47 jier. Simons waard begroeven op begraafplak Zorgvlied.
Kirgizysk
It Kirgizysk (кыргыз тили, kırgız tili) is in taal dy't ta de noardwestlike Turkse talen heart. It Kirgizysk wurdt foar it meastepart yn Kirgyzje sprutsen, dêr't it sûnt 2001 de offisjele taal is neist it Russysk. It wurdt ek sprutsen troch Kirgizen yn alle oanswettende lannen fan de eardere Sovjetrepublyk en boppedat yn Ruslân, Afganistan en Turkije.
Yn totaal binne der 2 à 3 miljoen sprekkers, dêr´t om-ende-by 430.000 yn Sina.
1917
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1910-er jierren.
K. ter Laan Priis
De K. ter Laan Priis is in Nederlânske kultuerpriis, dy't sûnt 1985 alle jierren útrikt wurdt troch de Stichting 't Grunneger Bouk.
De priis wurdt jûn oan minsken en ynstellings dy't fertsjinsten hawwe op it mêd fan de Grinslanner taal en kultuer. De priis is ferneamd nei de skriuwer en politikus Kornelis ter Laan.
Turkske talen
right|thumb|300px|Fersprieding fan de Turkse talen Turkse talen foarmje in taalfamylje dy't karakterisearre wurde troch ferskynsels as fokaalharmony en agglutinaasje. De Turkske talen wurde ta de Altayske talen rekkene, mar dat is wol omstriden. Folken dy't Turkske talen sprekke wurde ek wol oantsjutten as Turkske folken.
Turkske talen wurde oer in tige grut gebiet sprutsen, grinzgjend oan Jeropa oant en mei Aazje (Sinkiang, Sina).
Seefeartkunde
thumb|220px|[[Sekstant (navigaasje)|Sekstant.]]
Turkske talen
Ogoezyske talen
De Ogoezyske (ferneamd nei de Ogoezyske Turken) of súdwestlike subgroep heart ta de ayak-talen en ken de folgjende taalgroepen en talen:
Underwrâld (kriminaliteit)
De ûnderwrâld is, yn 'e kontekst fan misdie, it skimige fermidden fan kriminelen, dêr't hja kriminele netwurken opbouwe en aktiviteiten ûntjouwe dy't foar 'gewoane' minsken ferburgen bliuwe. Dêrfandinne de term 'ûnderwrâld', dy't ûntliend is oan it religieuze begryp ûnderwrâld. Dat is nammentlik yn 'e mytology fan heidenske religyen it plak dêr't de ferstoarnen hinne gean. Yn it gebrûk fan deselde term foar de kriminele ûnderwrâld leit sadwaande it idee besletten dat wat dêr bart ûnsichtber is foar de boppewrâld, it legale diel fan 'e maatskippij. De ûnderwrâld wurdt ek wol oantsjut as it miljeu of de penoaze. Immen dy't aktyf is yn 'e ûnderwrâld wurdt in ûnderwrâldfiguer neamd.
Turkske talen
Oare Turkske talen
Ta oare subgroepen hearre ûnder oaren:
Seefeartkunde
Seefeartkunde of nautyk is de wittenskip dy't dwaande is mei de praktyske en teoretyske stjoermanskeunst om op in feilige wize in skip sa fluch en ekonomysk at it kin fan it iene nei it oare plak te bringen. Navigaasje, meteorology en oseanografy en de praktyske seefeartkunde, of seemanskip binne de mêden dy't dêrby omtinken krije.
Stêfgong
De stêfgong is in skakingsproseduere út de Midsiuwen. By in houlik kocht de man it gesach ('were') oer syn breid fan har faamskip (breidkeap). As de breugeman syn breid skaakte, folge in stêfgong.
De frana brocht de breid nei de folksgearkomste en sette twa stêven yn de grûn ( werandstêf, symboal foar de 'were' ). It faamwêzen fan de breid gie by de iene, de breid by de oare stêf stean. Keas de breid de stêf fan de breugeman, dan gie dy frijút; keas hja lykwols de side fan har faamwêzen, dan krige de breugeman yn in swiere boete.
Hein Verbruggen
Hein Verbruggen (Helmond, 21 juny 1941 - 14 juny 2017) wie in Nederlânsk sportbestjoerder.
Hy wie fan 1991 oant 2005 foarsitter fan de Ynternasjonale Hurdfyts Uny, koartwei UCI neamd.
Sûnt 1996 is Verbruggen ek lid fan it Ynternasjonaal Olympysk Kommité. No't Verbruggen him werom lutsen hat as foarsitter fan de UCI, is hy beneamd ta earefoarsitter.
TesseracT (band)
TesseracT is in Ingelske progressivemetalband oprjochte yn 2003 yn Milton Keynes, Buckinghamshire. De band brocht yn 2011 syn debútalbum One út. TesseracT hat fjouwer studio-albums en twa live-albums útbrocht.
Omgong fan Frankryk 1984
De 71ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 29 juny oant en mei 22 july 1984.
Startplak
De start wie yn Montreuil in gemeente yn it Frânske departemint Seine-Saint-Denis (regio Île-de-France).
Frana
Frana betsjut 'de fan de hear ôfhinklike, him fertsjintwurdigjende', (fgl. 'Franeker'). It wie in amtner dy't direkt de greve, yndirekt de Frankyske kening fertsjintwurdige. It is in synonym fan skelta.
Chris Witty
Witty die ien kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, tovle kear oan it Wrâldkampioenskip sprint, fjouwer kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1994, 1998, 2002 en 2006) en ien kear oan de Olympyske Simmerspullen by it dykhurdfytsen. Sy waard by dy kampioenskippen ien kear Olympysk kampioen. Yn 2007 hold Witty op as langebaanrydster, mar gie nog efkes troch as maratonrydster.
Egbert fan Wesseks
thumb|Kening Egbert thumb|Ingelân yn de tiid fan Egbert Egbert (771 of 775 - Cornwall, july 839) wie kening fan Wesseks fan 802 - 839. Hy wie it dy't de macht fan Mercia bruts en fan Wesseks it dominante Angelsaksyske keninkryk makke. Hy krige de titel ‘Bretwalda’, de hearsker oer oare hearskers. Hy wurdt sjoen as earste kening fan Ingelân. Hy is begroeven yn de Old Minster te Winchester.
Chris Witty
Witty is boaske mei de eardere Nederlânske reedrydster Frouke Oonk, it pear hat twa bêrn.
Egbert fan Wesseks
Libben en wurk
Kornwall wurdt ûnderwurpen yn twa fjildtochten yn 815 en 825. Ek yn 825 ferslacht er Beornwulf fan Mercia by Ellendun (no Wroughton) en stjoert syn soan Ethelwulf om syn gesach te fêstigjen yn de gebieten dy't ûnder it bewâld fan Mercia stienen: Kent, Esseks en Susseks. Yn 826 freget East Anglia om de beskerming fan Egbert. Oanfallen fan Mercia op East Anglia yn 826 en 827 mislearje folslein. Yn 829 ferslacht Egbert Wiglaf fan Mercia en slacht sels munten as kening fan Mercia. Egbert wurdt Bretwalda (de heechste kening) fan Ingelân, dat hy krige ek wat te sizzen oer it grutte Northumberland. Yn 830 folget der noch in ekspedysje nei de kontreien yn Wales dy't ûnder ynfloed fan Mercia stienen.
Fan 830 ôf kriget Wesseks in tiid fan tebeksetters: Wiglaf wint de troan fan Mercia werom. De macht fan Egbert oer East-Anglia, Esseks en faaks ek Kent, liket oer. Mooglik hinget dat gear mei it tiidrek fan boargerkriich yn it Frankyske Ryk wêrtroch't Egbert de stipe fan de Franken ferlear? Uteinlik ûntstiet der in natuerlik machtslykwicht tusken Wesseks, Mercia, East-Anglia en Northumberland - de lytse steaten hawwe harren selsstannigens dan ferlern: Susseks, Kent, Surrey en mooglik ek Esseks binne dan in soarte ûnder-keninkryk ûnder Egbert syn soan Ethelwulf.
Yn 836 waard Egbert by Carhampton ferslein troch in striidmacht fan 35 Deenske skippen. Yn 838 ferslacht er by Exeter in bûnsgenoatskip fan Denen en Kelten. Dat betsjutte feitlik de ein fan de selsstannigens fan it Keltyske keninkryk Dumnonia. Egbert en Aethelwulf sleaten in ferdrach mei de biskoppen fan Canterbury en Winchester. Yn ruil foar oansjenlike skinkingen erkenne de biskoppen Aethelwulf as opfolger fan Egbert en erkenne sy Egbert en Aethelwulf as hear en beskermer fan harren tsjerken en kleasters. Yn 839 is der noch briefwikseling mei Loadewyk de Fromme oer de reis nei Rome dy't er fan doel wie. Fanwege Egbert syn testamint erve allinnich manlike famyljeleden, sadat der gjin famyljebesit ferlern gean sil fia in houlik. It meastepart fan syn besit giet lykwols nei syn opfolger.
Melaneezje
Melaneezje betsjut swarte eilannen (Gryksk: melas=swart nesos=eilannen/eilânryk), sa neamd nei de hûdskleur fan de ynlânske befolking.
Egbert fan Wesseks
Houlik
Egbert troude mei Redburga, mooglik in Frankyske prinsesse (in suster fan keizer Karel de Grutte?). Neist soan Ethelwulf (heit fan Alfred de Grutte) hienen sy in dochter: de Hillige Edith fan Polesworth.
Melaneezje
Eilannen
Yn Melaneezje lizze de eilannen:
Russysk-Amearika
Russysk-Amearika (Russysk: Русская Америка, Russkaja Amerika) wie fan 1733 oant 1867 in koloanje fan it Keizerryk Ruslân yn Noard-Amearika. It gebiet kaam yn Russyske hannen troch de Grutte Noardlike Ekspedysje nei it Fiere Easten fan Sibearje, ûnder lieding fan 'e Deenske ûntdekkingsreizger yn Russyske tsjinst Vitus Bering. It waard lykwols pas formeel troch yn it Russyske Ryk ynkorporearre by de Oekaze fan 1799, dy't yn it gebiet in hannelsmonopoalje fan 'e Russysk-Amerikaanske Kompanjy fêstige en ek beskate rjochten ferliende oan 'e Russysk-Otterdokse Tsjerke. De haadstêd fan 'e koloanje wie Nij-Archangelsk (Russysk: Novo Archangelsk), it tsjintwurdige Sitka. Hoewol't Russysk-Amearika op in stuit ek inkele besittings omfieme yn it noarden fan wat no de Amerikaanske steat Kalifornje is, mei dêropta twa havens yn it Keninkryk Hawaï, waarden dy geandewei de njoggentjinde iuw opjûn. Wat oerbleau wie in ûnbidich grut gebiet yn it uterste noardwesten fan Noard-Amearika, dat yn 1867 ferkocht waard oan 'e Feriene Steaten en úteinlik yn 1959 as de steat Alaska yn 'e Amerikaanske Uny opnommen waard.
Untdekking fan Alaska
De earste Jeropeänen dy't Alaska oandiene, kamen oer út Sibearje. Yn 1648 sylde de Russyske ûntdekkingsreizger Semjon Dezjnov fan 'e mûning fan 'e rivier de Kolyma, yn noardeastlik Sibearje, troch de Noardlike Iissee en om 'e eastpunt fan it Jeraziatyske kontinint hinne nei de rivier de Anadyr, op it Tsjûkotka-skiereilân. Neffens in leginde rekken guon fan syn boaten troch in stoarm fan koerts en berikten se de kust fan Alaska, dêr't de bemannings har nei wenjen setten. Fan dy iere delsetting is lykwols nea in spoar weromfûn, en fan 'e ûntdekkings fan Dezjnov waard nea wat trochdien oan it Russyske regear yn Moskou, sadat de fraach oft Aazje en Noard-Amearika oaninoar fêstsieten in ûnbeäntwurde fraach bleau.
Yn 1725 naam tsaar Peter de Grutte it inisjatyf ta in nije ekspedysje nei it Fiere Easten fan Sibearje. De lieding oer dy Earste Kamtsjatka-ekspedysje waard jûn oan 'e Deenske seefarder Vitus Bering. Yn 1728 stelde dy fêst dat Aazje en Noard-Amearika faninoar skaat waarden troch in seestrjitte dy't nei him de Beringstrjitte kaam te hjitten. Dêrby ûntdiek Bering yn 'e Beringstrjitte yn elts gefal de Diomedeseilannen. It earste ûnomstriden besyk fan Jeropeänen oan Alaska fûn lykwols plak op 21 augustus 1732, doe't de bemanning fan 'e Sankt-Gavriïl foet op 'e grûn fan Alaska sette. De Sankt-Gavriïl wie in skip ûnder it gesach fan lânmjitter Michail Gvozdev en seefarder Ivan Fjordorov, dat diel útmakke fan 'e ekspedysje fan 'e Sibearyske kozak Afanasij Sjestakov en de Wytrus Dmitry Pavlûtsky.
In twadde grutte ekspedysje nei it Fiere Easten, de Grutte Noardlike Ekspedysje (of Twadde Kamtsjatka-ekspedysje), fûn plak yn 'e jierren 1733-1743, op 'e nij ûnder lieding fan Bering. (Sadwaande wurdt it jier 1733 ornaris oanholden as it begjin fan 'e koloanje Russysk-Amearika.) Twa skippen, ûnder befel fan Bering sels en de Rus Aleksej Tsjirikov, setten yn juny 1741 ôf út 'e haven fan Petropavlovsk op it Kamtsjatka-skiereilân. Se rekken inoar al rillegau kwyt, mar fearen allebeide troch nei it easten. Op 15 july waard Tsjirikov lân gewaar, wierskynlik de westkust fan it eilân Prince of Wales, yn 'e Aleksanderarsjipel fan Súdeast-Alaska. Hy stjoerde in tal bemanningsleden oan lân, dy't dêrmei de earste Jeropeänen wiene dy't foet oan 'e wâl setten yn it noardwesten fan Noard-Amearika.
Wierskynlik in dei letter, op 16 july, seagen Bering en syn mannen de Mount Saint Elias op it fêstelân fan Alaska. Koarte tiid letter kearden se om en fearen werom nei Sibearje. Underwilens wie ek Tsjirikov op hûs oan set, en yn oktober berikte er Sibearje mei it nijs dat er nij lân fûn hie. Bering kearde lykwols nea werom yn Sibearje. Yn novimber litte er skipbrek op it nei him neamde Beringeilân, yn 'e Kommandeurseilannen, dêr't er siik rekke en stoar. Nei't syn bemanning op it eilân oerwintere hie, waard fan it wrakhout fan it skip in boat boud, dêr't se yn augustus 1742 mei ôfsetten, om letter dat jier de kust fan Kamtsjatka te berikken. Se brochten ferskate pelzen fan see-otters mei, in bist dat oant dy tiid by Jeropeänen ûnbekend wie, mar dat de bêste pelzen hie dy't se ea sjoen hiene. Benammen om't der jild te fertsjinjen wie mei de pelshannel, kaam neitiid de Russyske kolonisaasje fan Alaska op gong.
Achttjinde iuw
Fan 1743 ôf begûnen lytse ferienings fan pelskeaplju fan Sibearje eastoan te farren nei de Aleoeten. Doe't de reizen nei Alaska langer begûnen te duorjen, twa oant fjouwer jier of soms mear, fêstigen de keaplju dêr hannelsposten. Tsjin 1790 wiene guon dêrfan útgroeid ta fêste delsettings. Likernôch de helte fan 'e keaplju bestie út etnyske Russen, kozakken, Oekraïners, Wytrussen of oare Jeropeänen, wylst de oare helte bestie út leden fan Sibearyske minderheden yn it Russyske Ryk en út healbloeden. Behalven oan hannel driuwen mei de lânseigen befolking (yn 't earstoan almeast de Aleoeten), giene de keaplju sels ek op jacht. Dêrby jagen se net inkeld op 'e see-otter en de noardlike pelsrob, foar de weardefolle pelzen, mar ek, foar it fleis, op de reuseftige Stellers seeko, in stadich swimmende herbivoar dy't by de Kommandeurseilannen foarkaam. Dy jacht wie sa yntins dat dit bist, dat in lingte fan 9 m en in gewicht fan 10 ton berikke koe, yn 1768, binnen 27 jier nei't syn ûntdekking, folslein útrûge wie.
Katerina de Grutte, dy't yn 1763 op 'e Russyske troan kaam, sei it goed mei de Aleoeten foar te hawwen en rôp har ûnderdienen op om harren earlik en oprjocht te behanneljen. Op guon eilannen fan 'e Aleoetenarsjipel en yn beskate parten fan it Alaska-skiereilân koene groepen Russyske pelskeaplju relatyf freedsum oparbeidzje mei de lânseigen befolking, mar op oare plakken wie dat net sa. Gizeling, ûntfiering, bedriging, ferballing, deportaasje en mishanneling wiene oan 'e oarder fan 'e dei. Dat de hannelskompanjyen oanhâldend fusearren en sa grutter en machtiger waarden, holp de sitewaasje net.
Doe't úteinlik de Sjelichov-Golikov Kompanjy in monopoalje op 'e hannel yn Alaska bemachtige, en konkurrinsje mei oare bedriuwen fuortfoel, wiene de pelsdieren yn guon gebieten frijwol útrûge. De Kompanjy twong dêrop de Aleoeten, de Alûtiik fan 'e Kodiakarsjipel en oare lânseigen jagers om hieltyd fierder fan hûs te gean foar de jacht. It hiele systeem degenearre ta in koloniaal bewâld dat eksploitaasje fan 'e lânseigen befolking ta doel hie en stelselmjittich gebrûk makke fan geweld om dat doel te berikken. Op guon plakken fochten benammen de Aleoeten werom, mar as se al in oerwinning behellen, sloegen de Russen werom mei represaillemaatregels, wêrby't faak tsientallen manlju, froulju en bern de dea ynjage waarden en boaten ferneatige waarden, krekt as oar ark en reau dat fan libbensbelang wie, mei foar de oerlibbenen de hongerdea ta gefolch.
Behalven fan 'e eksploitaasje troch de Russen hie de lânseigen befolking fan Alaska ek slim te lijen fan 'e besmetlike sykten dy't de Russen meibrochten, lykas de pokken en de mûzels. De Aleoeten en de oare lânseigen folken hiene dêr gjin ymmuniteit tsjin, mei as gefolch dat fan 'e befolking op 'e Aleoeten allinnich al fan 'e beide generaasjes nei it earste kontakt mei de Russen 80% kaam te ferstjerren.
Hoewol't Alaska as koloanje nea tige winstjaand wie fanwegen de lange ôfstân (en dêrtroch hege ferfierskosten) nei de merk yn Jeropeesk-Ruslân, wiene de measte Russyske keaplju wisberet om it gebiet foar harrensels te hâlden. Yn 1784 stifte de Russyske pelskeapman Grigory Sjelichov, ien fan 'e eigners fan 'e Sjelichov-Golikov Kompanjy, de earste Russyske delsetting op Kodiak. Om alle ferset op it eilân te brekken, slachten hy en 130 oare Russen datselde jiers yn it Bloedbad fan Refuge Rock op in rotseilantsje by Sitkalidak, foar de súdkust fan Kodiak, in 200 oant mooglik wol 3.000 Alûtiik-manlju, -froulju en -bern ôf.
Doe't er yn 1790 werom wie yn Sibearje, naam Sjelichov Aleksander Baranov oan om syn ûndernimming yn Alaska te bestjoeren. Dyselde ferpleatste de delsetting op Kodiak nei in gaadliker plak oan 'e noardeastkust, dêr't timmerhout foarhâns wie. De nije delsetting kaam Pavlovskaja te hjitten en lei op it plak fan 'e tsjintwurdige stêd Kodiak. Russyske kolonisten út 'e omkriten fan Irkûtsk fêstigen har dêre en trouden mei lânseigen froulju, wêrmei't famyljes begûnen dy't yn dy kontreien noch altyd fuortlibje, mei efternammen as Panamaroff, Petrikoff en Kvasnikoff.
Yn 1795 stifte Baranov, dy't yn noed siet oer it oanwaaksende tal Britten, Frânsk-Kanadezen en Amerikanen dat yn Súdeast-Alaska hanneldreau mei de Yndianen, de delsetting Michailovsk, 10 km benoarden it hjoeddeistige Sitka. Hy hie it lân foar de delsetting kocht fan 'e Tlingit-Yndianen, mar yn 1802, wylst Baranov fuort wie, foelen Tlingit-krigers út in oare delsetting Michailovsk oan en makken it mei de grûn lyk. Dêrop kearde Baranov werom mei in Russysk oarlochsskip en ferwoastge er it doarp fan syn Tlingit-fijannen yn 'e Slach by Sitka. Neitiid stifte er justjes súdliker in nije delsetting, dy't er Nij-Archangelsk (Russysk: Novo Archangelsk) neamde (nei Archangelsk, yn noardlik Jeropeesk-Ruslân). Dat plak waard de haadstêd fan Russysk-Amearika en hjit tsjintwurdich Sitka.
Wylst Baranov war die om Súdeast-Alaska foar de Russen feilich te stellen, besocht de famylje Sjelichov syn macht út te wreidzjen. Dat slagge Sjelichov syn skoansoan Nikolaj Rezanov, dy't yn 1799 fan tsaar Paul fan Ruslân de Oekaze fan 1799 los wist te krijen. Neffens dat offisjele dekreet krige de Sjelichov-Golikov Kompanjy, no omneamd ta de Russysk-Amerikaanske Kompanjy (RAK), it bestjoer oer hiel Russysk-Amearika yn 'e hannen. Dat kaam boppe-op it hannelsmonopoalje dat it bedriuw yn dat gebiet al hie. Dêrfoaroer ferwachte de tsaar wol dat de Kompanjy nije delsettings yn Alaska stiftsje en de kololisaasje fan it gebiet útwreidzje soe. Dêrnjonken waarden de rjochten fan 'e Russysk-Otterdokse Tsjerke, dy't yn 1793 al it rjocht krigen hie om sinding te bedriuwen ûnder de lânseigen befolking, ek útwreide.
Njoggentjinde iuw
Tsjin 1804 hie Baranov, dy't doe oan it haad fan 'e Russysk-Amerikaanske Kompanjy stie, de posysje fan it bedriuw yn Súdeast-Alaska konsolidearre nei syn oerwinning op 'e Tlingit yn 'e Slach by Sitka. De RAK behearske doe de pelshannel yn hiele Alaska, hoewol't de Russen nea it binnenlân fan Alaska kolonsearren, mar har ynstee inkeld oan 'e kust fêstklammen en de eilannen ûnder har bewâld brochten. Nettsjinsteande dat besocht Baranov it wurkgebiet fan 'e RAK, en dêrmei de ynfloedsfear fan it Russyske Ryk, fierder út te wreidzjen. Sa wie Fort Ross, oan 'e kust fan wat no noardlik Kalifornje is, fan 1812 oant 1841 in Russyske basis. En fan 1814 oant en mei 1817 ûnderhold de RAK ek twa bases yn it Keninkryk Hawaï, te witten: Fort Elizabeth en Fort Aleksander, beide op it noardwestlike eilân Kauaï.
Yn deselde snuorje naam de ynfloed fan 'e Amerikanen en de Britten yn Russysk-Amearika ta. Der siet lykwols foar Baranov neat oars op as om dat op 'e keap ta te nimmen, want hy hie de útlânske keaplju hurd nedich. Fan 1799 ôf fergiene ferskate skippen fan 'e RAK yn stoarmen, wat betsjutte dat der fierstente min skippen oerbleaune, sadat der in needsitewaasje ûntstie. Yn 'e simmer fan 1800 drige der hongersneed yn 'e Pavlovskaja, de Russyske delsetting op it eilân Kodiak, en Baranov wie twongen om foar 12.000 roebel oan foarrieden fan in passearjend Amerikaansk skip te keapjen. Yn totaal waard ûnder it liederskip fan Baranov troch de RAK foar mear as 2 miljoen roebel oan libbensnedichheden fan 'e Amerikanen oankocht, ta konsternaasje fan 'e ried fan bestjoer fan 'e Kompanjy. Dy wie lykwols sels debet oan 'e swierrichheden: fan 1806 oant en mei 1818 ferskippe Baranov 15 miljoen roebel oan pelzen nei Ruslân, mar dêr krige er mar 3 miljoen roebel oan foarrieden foar werom, wylst oan it haadkertier fan 'e RAK yn Sint-Petersburch 6 miljoen roebel útjûn waard.
Doe't Aleksander Baranov yn 1818 mei pinsjoen gie, late dat ta in ferswakking fan 'e RAK. Yn 1821 waard it hânfêst fan 'e Russysk-Amerikaanske Kompanjy fernijd, en dêrby waard de regel ynfierd dat tenei alle hege posten yn it bedriuw beset wurde moasten troch marine-ofsieren. Om't de measte marine-ofsieren neat fan hannel ôfwisten, lit stean fan it spesifike mêd fan 'e pelshannel, droech dat sterk by oan 'e delgong fan de RAK. It nije hânfêst besocht ek alle kontakten mei bûtenlanners troch te snijen, benammen dy mei de konkurrearjende Amerikanen. Mar mei't de Russyske delsettings yn Alaska tsjin dy tiid yn har fuortbestean folslein ôfhinklik wurden wiene fan Amerikaanske befoarrieding, hie dy strategy in jammerdearlik effekt.
Dêrop besocht men de posysje fan 'e RAK fuort te sterkjen troch formele ferdraggen mei de Amerikanen en de Britten te sluten. It Russysk-Amerikaansk Ferdrach fan 1824 erkende it eksklusive Russyske rjocht op 'e pelshannel boppe 54°40' noarderbreedte, wylst de Amerikanen ûnder dy line frij jeie mochten. Dy ferdieling waard it jiers dêrop fannijs fêstlein yn it Ferdrach fan Sint-Petersburch, dat de grins tusken Russysk-Amearika en Britsk Noard-Amearika fêststelde. Hoewol't it dêrmei op papier allegear skoan regele wie, lieten de pelsjagers har dêr neat oan gelegen lizze, dat yn 'e praktyk feroare der neat.
Tsjin 'e 1830-er jierren rekke it Russysk hannelsmonopoalje yn Alaska hielendal yn it neigean. De Britske Hudsonbaaikompanjy naam ûnder de RAK-HBK-oerienkomst yn 1839 de súdrâne fan Russysk-Amearika yn pacht, en fêstige dêr Fort Stikine. Dêrtroch begûn in diel fan 'e hannel doe yn eastlike rjochting te streamen. Boppedat wiene de Russyske delsettings oan 'e kust fan Alaska fierhinne ôfhinklik fan befoarrieding troch Britske en Amerikaanske keaplju, mei't in skip fan 'e RAK mar ienris yn 'e twa of trije jier delkaam en dan noch benammen om 'e yn 'e tuskentiid opsleine foarrieden pelzen op te heljen. Mar it oanlûken fan bûtenlânske keaplju sette de doar wiid iepen foar it binnenglûpen fan útlânske pelsjagers, dy't har gebieten ta-eigenen dy't de Russen as harres beskôgen.
Oankeap fan Alaska
Tsjin 'e 1860-er jierren wie it regear fan Ruslân ree om him te ûntdwaan fan 'e needlijende koloanje yn Noard-Amearika, temear om't de slepende Krimoarloch (1853-1856), dy't de Russyske steat op 'e râne fan it bankrot brocht hie. It iennichste foardiel fan Russysk-Amearika wie, yn Russyske eagen, de pelshannel, en sels dy wie doe yn it neigean rekke troch slimme oerbejaging fan 'e pelsdieren. Oanhâldende ynkringing troch Britske en Amerikaanske jagers boaze dy sitewaasje allinnich mar fan oan. As de lege baten ôfset waarden tsjin 'e hege kosten fan it befoarriedzjen en beskermjen fan sa'n ôfhandige koloanje, wie dúdlik dat behâld fan it gebiet foar de Russen langer net rindabel wie.
De Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken William H. Seward koe sadwaande yn 1867 sûnder folle muoite de Oankeap fan Alaska troch de Feriene Steaten regelje foar it sêfte pryske fan 2 dollarsint de acre. Dat kaam del op $7,2 miljoen yn doetiidsk jild of $109 miljoen yn jild fan 2018. Op dy wize kaam der op 18 oktober 1867 in ein oan it bestean fan Russysk-Amearika. It gebiet fan 'e eardere koloanje kaam as it Departemint Alaska ta de Feriene Steaten te hearren. Yn 1884 krige it de status fan it Distrikt Alaska, yn 1906 waard it omfoarme ta it Territoarium Alaska, en yn 1959 waard it as de 49e steat ta de Amerikaanske Uny talitten.
Bestjoer
It bestjoer oer Russysk-Amearika wie fan likernôch 1786 ôf yn 'e hannen fan 'e Sjelichov-Gotikov Kompanjy, en fan 1799 ôf yn 'e hannen fan 'e Russysk-Amerikaanske Kompanjy (RAK). Foar dy tiid wie der gjin ienhadich koloniaal bestjoer. Fan 1792 ôf wie it koloniaal bestjoer fêstige yn Pavlovskaja (Kodiak), op it eilân Kodiak, mar yn 1804 waard it ferpleatst nei Nij-Archangelsk (Russysk: Novo Archangelsk), it hjoeddeistige Sitka.
Demografy
It tal etnyske Russen en oare lju út Jeropeesk-Ruslân en Sibearje yn Russysk-Amearika kaam nea oan 'e tûzen persoanen ta. Op syn hichtepunt, healwei de njoggentjinde iuw, telde dy befolkingsgroep 812 minsken, dy't benammen konsintrearre wiene yn Pavlovskaja (Kodiak) en Nij-Archangelsk (Sitka).
Yn 1839 rûsde de Russysk-otterdokse preester Ioann Venjaminov, dy't letter biskop waard ûnder de kleasternamme Innokentij (Innosentius), dat der doe 39.813 minsken yn Russysk-Amearika libben. Dat wie in opmerklik heger oantal as oare Russyske tellings en skattings, mar Venjaminov gie net inkeld út fan 'e befolking fan 'e bekende gebieten, mar ornearre dat der yn it Binnenlân fan Alaska ek noch in 17.000 minsken wenje moasten dêr't it Russyske koloniale bestjoer gjin weet fan hie om't der noch nea kontakt mei harren west hie. Hy hold dêrfoar bgl. in skatting oan fan 7.000 minsken yn it streamgebiet fan 'e rivier de Kuskokwim. Fierders telde er 5.000 Tlingit yn Súdeast-Alaska, 706 Russen en 1.295 'kreoalen', d.w.s. lju fan mingd Russysk en lânseigen komôf. By in befolking fan 39.813 minsken soe de befolkingstichtens op 0,03 persoanen de km² lein hawwe.
De Russen en kreoalen, oan wa't ûnder de ôfspraken by de Oankeap fan Alaska alle rjochten en privileezjes fan boargers fan 'e Feriene Steaten taparte wie, krigen boppedat trije jier lang (1867-1870) de mooglikheid om 'e Amerikaanske nasjonaliteit oan te nimmen. Der wiene lykwols mar inkelen dy't dêr gebrûk fan makken. De measte Russen kearden werom nei Sibearje, wylst oaren ferfearen nei it Amerikaanske Noardwesten of nei Kalifornje. Ien fan 'e meast duorjende aspekten fan it Russyske koloniale bewâld oer Alaska binne de sipelfoarmige tsjerketuorren dy't men noch rûnom sjocht en de krapoan 90 parochys fan 'e Otterdokse Tsjerke yn Amearika dy't Alaska tsjintwurdich telt. De leden fan dat tsjerkegenoatskip binne lykwols frijwol sûnder útsûnderling leden fan 'e lânseigen befolking, en gjin etnyske Russen.
Kleaster Kamp
It Kleaster Kamp is in eardere Sistersjinzerske abdij yn de Dútske stêd Kamp-Lintfort, Noardryn-Westfalen. De abdij waard yn 1123 stifte as it earste kleaster fan de Sistersjinzers fan it doedestiidske Dútsktalige gebiet. It kompleks leit op in heuvel mei de namme Kamper Berg, dêr't súdlik it histoaryske kanaal Fossa Eugeniana út de 17e iuw by lâns rint.
Skiednis
thumb|left|250px| It relyk fan Sint-Agata yn it folksalter, dat de earste muontsen fan it kleaster meinamen nei Kleaster Kamp It kleaster waard op 31 jannewaris 1123 op fersyk fan de aarstbiskop fan Keulen troch it Frânske kleaster Morimond stifte. Om't de Sistersjinzers wênst wiene harren kleasters yn deltes of op flakke gebieten te bouwen, wurdt der fanút gien dat harren earste delsetting net fier fan it lettere kleaster stien hat. De earste muontsen namen reliken mei nei it te bouwen kleaster, wêrûnder in stik fan de plasse fan de hillige Agata, dy't noch altiten yn de tsjerke bewarre wurdt. It kleaster makke troch skinkings fuort in grutte bloei troch en al gau stifte it dochterkleasters yn oare dielen fan Dútslân. Om't de omjouwing fan it kleaster lykwols sompich wie, naam de tredde abt Gierard om likernôch 1150 hinne it beslút om it kleaster te ferhûzjen nei in heuvel yn de omkriten fan de earste stifting, de Kamber Berch. Tsjin de ein fan de 13e iuw wie it kleaster riker as nea tefoaren en hie it besittings oant yn Nederlân (Utert, Nijmegen). Yn de lette midsiuwen wie it kleaster ien fan de meast wichtige fan de hiele oarder. Yn dy tiid waard de Kamper Bibel skreaun, dy't hjoeddedei yn it besit is fan de  Stiftung Preußischer Kulturbesitz (Stifting Prusysk Kultuerbesit). thumb|250px|left| Immuniteitskrús Fan de earste kleastertsjerke is net in soad bekend. Nei alle gedachten ûntstiene de earste gebouwen tusken 1150 en 1182, dy't romaansk fan styl west ha moatte. Yn de jierren 1410-1415 fûn in ferbouwing oan de tsjerke plak. It gebou waard ferhege, krige in nij dak en waard nei it westen ta langer makke. Yn it ramt fan dy ferbouwing krige de tsjerke in rjochthoekich sletten koer. Oan de noardlike kant waarden kapellen oanboud. De ferbouwing fûn yn goatyske styl plak. Net bekend is oft de tsjerke in dwersskip hie.
Yn de rin fan de tiid soargen kriich, brannen en sels in grutte ierdskodding yn 1504 foar grutte skea oan it kompleks. Yn de Keulse Kriich (1583-1588) waard de tsjerke tegearre mei de rest fan it kompleks ferneatige, wylst de muontsen it opjoegen en ferhûzen. Pas ûnder abt Polenius (1636-1664) kamen guon muontsen werom, mar de weropbou moast al gau wer staakt wurde. It wie abt Andrea Holtman dy't tusken 1683 en 1700 wer útein sette mei de weropbou.
Fanôf 1685 waard ek mei de bou fan de tsjintwurdige kleastertsjerke begûn. By de weropbou waarden de fûneminten fan de âlde tsjerke brûkt en in diel fan it âlde koer út 1410 yntegrearre. De styl fan de nijbou hong swier nei de goatyk oer, mar mei de alters, it koerstuolte, in pear bylden en it oargel krige de tsjerke in barok ynterieur. De twa eastlike tuorren mei harren barokke bekroaning dogge foar in Sistersjinzerske tsjerke frjemd oan. Dat jildt ek foar de lantearne op it middenskip fan de tsjerke, it ûntbrekken fan in dwersskip mei de foar Sistersjinzerske kleastertsjerken karakteristike dakruter boppe de fiering. Noardlik fan de tsjerke waard yn 1714 in seishoekige Marijekapel boud, wêrfan't yn it Nederryngebiet allinne mei de Genedekapel yn Kevelaer in ferlykber bouwurk bestiet. thumb|left|250px|| Ynterieur Mei de Frânske besetting feroarderen de kommissarissen Lépine en Thibault op 6 August 1802 de sekularisaasje fan it kleaster. Op al it replike en ûnreplike guod waard beslach lein en dêrmei kaam oan in lêste grutte bloeiperioade fan it kleaster definityf in ein. Op 10 augustus fan dat jier ferlieten de 27 muontsen mei harren abt Bernhard Wiegels it kleaster. Allinne de eardere kleastertsjerke waard mei rêst litten om tenei tsjint te dwaan as parochytsjerke.
In diel fan it koerstuolte, de kânsel en tal bylden en it oargel yn de tsjerke bleaune bewarre. Oare kleastergebouwen waarden by in feiling yn Aken ferkocht oan seis keaplju. De gebouwen waarden ôfbrutsen of ferboud en in soad keunstskatten lykas de kostbere bibleteek en skilderijen gyngen ferlern. It lân fan it kleaster gyng op de boeren oer, dy't it oant dan ta pachtten fan it kleaster.
Nei de Twadde Wrâldkriich ferhûzen karmeliten nei it kleaster, dy't de sielssoarch yn de stêd op harren namen en as dosinten op de skoallen wurken. It kleaster waard lykwols yn 2002 opheven en op ien nei ferhûzen de muontsen nei Nederlân.
Oargel
thumb|250px| Oargel Oarspronklik moasten de sistersjinzer muontsen neat fan oargels ha. It sjongen fan de muontsen, it gregoriaansk, is ienstimmich en sûnder begelieding. Pas nei it opkommen fan de mearstimmigens yn de hege midsiuwen waard ek it oargel wenst yn de tsjerken fan de muontsen. Wannear't de tsjerke foar it earst in oargel krige is net bekend. Wol bekend is dat ûnder abt Henrikus V fan Kalkar (1483–1499) yn 1495 in nij oargel boud waard, dat in âlder ynstrumint ferfong.
It front fan it hjoeddeiske oargel stamt fan it nije ynstrumint, dat abt Wilhelminus Norff III út Rheinberg (1705–1726) bouwe liet, dy't ek de Marijekapel yn 1714 bouwe liet. Nei alle gedachten wie de bouwer fan it oargel Johann Josef Brammertz (1668–1729). De oargelgalerij mei it wapen fan de abt is tige goed bewarre bleaun en foarmet it bêste rokokowurk yn de tsjerke.
Nei twahûndert jier wie it oargel net mear te bespyljen. De firma Tibus út Rheinberg ferfong it troch in nij ynstrumint mei pneumatyske traktuer. De firma Fleiter út Münster ferboude it ynstrumint yn de jierren 1960 en ferfong de pneumatyk troch in elektryske traktuer. Ek krige it oargel in nije spyltafel. Mei de restauraasje fan de tsjerke yn de jierren 1970 hie de oargel lykwols slim te lijen hân en op 'e nij wie it net mear te bespyljen. Yn 1978 krigen de Bruorren Stockmann út Werl de opdracht in nij oargel te bouwen. It tsjintwurdige ynstrumint bestiet út trije selsstannige dielen: it haadwurk, it ûnderwurk en it pedaalwurk. It oargel krige wer in mechanyske traktuer.
Lange Sleat (Terkaple)
thumb|right|300px De Lange Sleat (offisjeel Frysk) is in feart yn de gemeente De Fryske Marren, de opfeart fan de Wide Geau nei Terkaple en Eagmaryp.