cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Algerije
Befolking
De haadstêd en grutste stêd fan it lân is Algiers. De measte minsken, 70%, wenje yn de brede, bercheftige kuststreek, part fan de Magrib. It grutste part fan it lân, besuden it Atlasberchtme, is part fan de noardlike Sahara. Hjir wenje de minsken meast by oazen, al is der ek noch hieltyd in part nomaden yn it lân. De ynwenners fan Algerije binne yn it noarden lykwols allegear Arabieren. Fierder nei it suden wenje de Berbers mei harren Berbertaal. Njonken it Arabysk en it Berbersk is it Frânsk de sprektaal mar hat gjin offisjele status.
Religy
De oerhearskjende godstsjinst is de Islam, en dêr bestiet gjin frijheid fan godstsjinst. Sa hawwe hja bygelyks straffen foar it bekearen nei in oar leauwen. Foar 1962 wennen yn Algerije hûndert tûzenen Katoliken, yn 2006 wienen der noch mar 11.000 fan oer.
Ekonomy
BYP per persoan is $6,700 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 8,2% lânbou, 61,5% yndustry en 30,3% tsjinsten. Yn 2007 wie de Feriene Steaten de wichtichste eksportpartner en Frankryk de wichtichste ymportpartner. Algerije hat de acht-grutste gas reserve fan de wrâld en is de fjird-grutste gas eksporteur (2007).
Calais
Calais (histoarysk yn it Frysk Kalês of Kales) is in stêd yn Frankryk dy't leit oan de Opaalkust by it Kanaal, dêr't de ôfstân tusken Frankryk en it Feriene Keninkryk op it koartst is (it Nau fan Calais). Der wenje om-ende-by 80.000 minsken.
By Calais, yn Sangatte begjint de Kanaaltunnel dy trochrint nei Dover yn Ingelân.
Eartiids makke Calais diel út fan it greefskip Arteesje. Troch de Ingelsken waard de stêd yn 1347 ferovere en wie oant en mei 1558 in Ingelske eksklave. Dêrnei kaam it yn besit fan de Frânsken. Fan de Spaanske Nederlannen út waard de stêd yn 1596 troch de Spanjerts ferovere en makke doe koart diel út fan de Nederlannen. De stêd waard yn 1598 by it ferdrach fan Fervins weromjûn oan Frankryk.
Neptunia '24
Neptunia '24 is de ienige swim- en wetterpoloferiening yn Snits.
De feriening is neamd nei de God fan de See Neptunus en waard yn 1924 oprjochte. Yn de begjinjierren hie Snits noch gjin oerdekt swimbad, en waard der swommen yn it Spoardok. It thúsbad fan de feriening is it nije swimbad It Rak. Yn 2011 hie de feriening 400 leden. Yn It Rak hat de feriening in clubhûs: De Brug.
Opbou
De feriening is opboud út fiif ôfdielings:
Wesel (Kreis)
Kreis Wesel is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen en hat 467.274 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1975.
Stasjon Saandam
Stasjon Saandam (Zd) is in spoarweistasjon yn it Nederlânske Stêd Saandam yn de provinsje Noard-Hollân. It stasjon waard iepene yn 1868 oan de Steatsline K (De Helder - Amsterdam Sintraal).
Gebou
200px|thumb|left|1e stasjonsgebou stasjon Saandam om en de by 1920 It oarspronklike spoarweistasjon fan Saandam wie in standertstasjon fan de Steatsspoarwegen, in stasjon fan it type Hoogezand, boud yn de jierren sechtich fan de 19e iuw. It wie ien fan de tsien stasjons dy 't ea yn dy klasse boud waard. It gebou waard ûntwurpen troch de arsjitekt Karel Hendrik van Brederode.
It stasjon waard yn 1983 ôfbrútsen om't de ynfrastruktuur yn Saandam feroare waard, it folsleine stasjon skode derom 300 meter op nei it súden, it nije stasjonsgebou waard ûntwurpen troch arsjitekt Peter Kilsdonk. Yn maart 2018 waard begûn oan in ferbouwing wêrby 't it stasjon in typysk Saansk uterlik krige, yn 2020 waard it fernijde stasjon iepene. De metalen perronoerkapping út 1983 bleau al yn de âlde steat.
Jaap Krol
thumb|Jaap Krol, maaie 2007 Jaap Krol (Drachten, 13 jannewaris 1970) is Frysk skriuwer dy't yn it Frysk en it Nederlânsk publisearret. Hy wennet yn Grins, dêr't hy oan de Ryksuniversiteit godstsjinstwittenskippen studearre. Hy wurke mear as tweinich jier by Ikea as fekkefuller.
Yn 2005 waard hy nominearre foar de Fedde Schurerpriis 2005 (bêste debút). Yn 2008 waard er wer nominearre en wûn hy de sjuerypriis mei syn roman "M/F". Sûnt 2006 skriuwt hy resinsjes en kollums foar it Frysk Deiblêd. Fan 2010 ôf oan skriuwt er kollumns foar De Riepe, de strjitkrante fan Noard-Nederlân. Teffens is er resinsint fan Tzum literêr webloch en De Moanne.
Piter Sjoerds Gerbrandy
250px|rechts|thumb|Piter Sjoerds Gerbrandy, [[1942]] Mr. Piter Sjoerds Gerbrandy (Goaiïngea, 13 april 1885 – De Haach, 7 septimber 1961) wie in Frysk politikus. Hy wie de Nederlânske minister-presidint yn de Twadde Wrâldkriich.
Jaap Krol
It boek 'Nûmers' wie ien fan de tsien Frystalige boeken dy't yn 2013 ôffurdige waarden nei de Franfürter Buchmesse.
Bodleian Library
thumb|Yngong fan de Bodleian bibleteek De Bodleian Library ("Bodleyaanske Bibleteek") yn Oxford, Ingelân, koartwei ek wol de Bodley of de Bod neamd, is de âldste iepenbiere bibleteek fan Europa.
Piter Sjoerds Gerbrandy
Libbensrin
Gerbrandy waard berne yn Goaiïngea by Snits. Syn heit wie wethâlder fan Wymbritseradiel en lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân. Gerbrandy folge it gymnasium oan in ynternaat yn Zetten (Gelderlân). Dêrnei studearre hy rjochten oan de Frije Universiteit yn Amsterdam, dêr't er yn 1911 promovearre. Nei in perioade as advokaat yn Leien fêstige er him yn Snits. Yn 1918 makke er, as reserve-kapitein, diel út fan de earste groep frijwillige militêren dy 't nei De Haach kaam nei Troelstra's besykjen de sosjalistyske revolúsje út te roppen om dizze de kop yn te drukken.
Bodleian Library
De Bodleian Library is ien fan de seis bibleteken dy't depotplicht hawwe foar alle wurk dat yn it Feriene Keninkryk útbrocht wurdt. Dat betsjut dat in útjouwer yn elts gefal ferplichte is om ien eksimplaar oan de British Library te stjoeren, en ek oan elk fan de oare fiif bibleteken at dy dêr om freegje. Fierders hat de bibleteek ek rjocht op in kopy fan elts boek dat yn de Ierske Republyk publisearre wurdt, at sy dêr om fersykje. Utsein universiteitsmeiwurkers, wurde dokuminten net útliend.
Jaap Krol
Yn 2020 ferskynde syn earste Nederlânsktalige wurk, de ferhalebondel ''De hond die overstak'.
Bodleian Library
Skiednis
De bibleteek hat in lange skiednis. It earste ynstitút yn Oxford datearret út de 14e iuw en waard stifte troch Thomas Cobham, biskop fan Worcester. Stadichoan groeide de samling en moast der in nij ûnderkommen socht wurde doe't de bibleteek tusken 1435 en 1437 in mânske kolleksje manuskripten fan Humphrey fan Gloucester, de broer fan Hindrik V, krige. Ein 16e iuw rekke de bibleteek fertutearzge. In protte meubulels waarden ferkocht en in soad manuskripten ferdwûne út de samling. Begjin 17e iuw bemuoide Thomas Bodley him der lykwols ei. Hy bea de fice-kanslier fan de universiteit oan it ynstitút nij libben yn de blazen en fûnsen ta foldwaan te jaan. Ek skonk er in part fan syn eigen boekesamling. De bibleteek waard op 8 novimber 1602 fannijs ipene en krige doe ek de namme fan Thomas Bodley. De Bodleian hat no sa'n 8 miljoen boeken.
Piter Sjoerds Gerbrandy
Libbensrin
Fan 1920 oant 1930 wie Gerbrandy foar de ARP lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân. Ek wie hy yn die perioade, al fan 1919 ôf, lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Yn 1930 kaam hy werom nei de Frije Universiteit as heechlearaar. Yn 1934 waard hy dêrneist lid fan de Radioried.
Bodleian Library
Digitale takomst
De Bodleian is dwaande mei it Oxford Digital Library (ODL) projekt. It doel is om de samlings fan bibleteek mei ynternet tagonklik te meitsjen. De Bodleian stipet it opsetten fan in „JournalServer“ Open-Access Digital Library en jout boarnen foar de Oxford Digital Library Servers ta foldwaan. De ODL sette útein yn july 2001 en der binne al in soad digitale argiven te riepachtsjen. thumb|Bibleteekstimpel yn in boek út 1830
Piter Sjoerds Gerbrandy
Libbensrin
Yn 1939 waard er minister fan justysje yn it Kabinet-De Geer II. Hy flechte op 13 maaie 1940 mei it kabinet nei it Feriene Keninkryk en waard yn septimber 1940 troch Keninginne Wilhelmina sels ta premier beneamd yn de saneamde Londenske kabinetten. Yn febrewaris 1945 stapten de sosjalistyske ministers út syn kabinet. Gerbrandy formearre in nij kabinet, dat ôfgie doe't Nederlân befrijd wie. Fan Londen út wie Gerbrandy in wichtich strider foar de Nederlânske saak. Mei syn karakteristike stimlûd ynspirearre hy it ferset in Nederlân oer de radio.
Bodleian Library
Ferneamd wurk yn dizze bibleteek
In karút.
Piter Sjoerds Gerbrandy
Libbensrin
Gerbrandy wie fan 1948 ôf lid fan de Twadde Keamer.
Nei de oarloch wie hy as foarsitter fan it Komitee ta Hanthavening fan de ryksienheid en fûl tsjinstanner fan de Ynjepolityk fan de opienfolgjende kabinetten. Hy liet him as keamerlid faak neat gelegen lizze oan de line dy't troch de fraksje útstippele wie. Hy sette him yn foar in lykweardige posysje fan it Frysk.
Hy waard yn 1955 ta Minister fan Steat beneamd, en waard yn 1956 lid fan de kommisje fan trije dy't in oplossing fine moast foar de Greet Hofmans-affêre.
Yn 1959 stelde hy him net werkiesber as keamerlid.
Stânbyld
thumb|Stânbyld fan Gerbrandy yn [[Snits ]] As oantinken oan Gerbrandy is yn it sintrum fan Snits in brûnzen stânbyld fan him delset. It is makke troch de byldhouster Maria van Everdingen út Loaiïngea, yn opdracht fan it Komitee Oprjochting Nasjonaal Tinkteken Prof. P.S. Gerbrandy. Op 14 oktober 1976 waard it ûnthuld troch keninginne Juliana.
Jaap Krol
Bibliografy
thumb|Jaap Krol
M/F
Syn roman M/F, dêr't er de Fedde Schurer priis mei wûn, beskriuwt it libben fan in span dat yn in boufallich hûs wennet en harren dagen scrabbeljend en drinkend trochbringe. Yn it boek wurdt allinnich út 'e doeken dien oer it hûs dêr't sy yn wenje en oer de tankshop fyftich meter fierderop. Yn de tankshop keapje sy sjips, drinken en blikfoer foar it deistige libben. Ienfâld, by it saaie ôf, want Jaap Krol hâldt neffens eigen sizzen fan monotoane dingen (LC 19 desimber 2008, Freed, side 2).
Slach op de Wite Berch
De Slach op de Wite Berch (Tsjechysk: Bitva na Bílé hoře; Dútsk: Schlacht am Weißen Berg) wie in wichtige fjildslach yn it begjin fan de Tritichjierrige Kriich.
De striid fûn plak op 8 novimber 1620. In leger fan 15.000 boheemske manlju en hierlingen ûnder Kristiaan fan Anhalt waard ferslein troch it 27.000 man sterke ferienige leger fan Ferdinand II, keizer fan it Hillich Roomske Ryk ûnder lieding fan greve fan Bucquoy en de Dútske Katolike Liga ûnder lieding fan de greve fan Tilly. De stridende partijen troffen inoar op Bílá Hora ("Wite Berch") net fier fan Praach. Tsjintwurdich leit de lokaasje binnen de stedsgrinzen fan de Tsjechyske haadstêd.
De slach makke in ein oan de Boheemske Opstân en soe foar de folgjende trije iuwen ek in ein meitsje oan de ûnôfhinklikens fan Bohemen. De protestanten flechten it lân út en mei it herstel fan it bewâld fan Ferdinand II waard Bohemen op 'e nij katolyk.
Feriening ta Befoardering fan Folksûnderwiis
De Feriening ta Befoardering fan Folksûnderwiis hie as doel it ferdigenjen fan it iepenbier ûnderwiis. Folksûnderwiis waard 25 maaie 1866 oprjochte as in Fryske feriening yn Ljouwert op inisjatyf fan de skoalopsjenners jonkhear Frederik Hessel van Beyma thoe Kingma en Philippus van Blom.
Folksûnderwiis makke propaganda foar it iepenbier ûnderwiis, mar ûntwikkele ek in soad ûndersteunende aktiviteiten. Sa organisearren de ôfdielings faak skoalfestiviteiten, dêrûnder jierlikse toanielútfierings troch personielsleden fan de iepenbiere skoallen foar alle bern. Yn 1968 waard de namme feroare yn 'Vereniging voor het Openbaar Onderwijs' en sûnt de ynfiering fan it basisûnderwiis hawwe de ôfdielings fan de feriening beskate bestjoerlike foegen fan de gemeentebestjoeren oernomd.
Friesche Volkspartij
De Friesche Volkspartij wie in politike organisaasje dy't om 1890 ta in koarte bloei kaam. De organisaasjebestie út minsken fan sosjalistyske fermiddens út it Bûn foar Algemien Kiesrjocht, it Sosjaal-Demokratysk Bûn, it Algemien Nederlânsk Wurklju Ferbûn en inkele fakorganisaasjes.
Ek rjochtse eleminten waarden oanstutsen, wêrûnder Willem Carel van Munster en Claas Wybe Bolman. Yn de tiid fan de grutte stakings en by de ferkiezing fan Domela Nieuwenhuis yn Skoatterlân (1888) wie de Folkspartij, dy't oansluet by de Fryske situaasje, sterk. Foaroanmannen wienen ûnder oare Oebele Stellingwerf, Vitus Bruinsma en Pieter Jelles Troelstra. De strideraaasje om Domela Nieuwenhuis en letter de oprjochting fan de SDAP (1894) hawwe de feriening ferneatige. It karakter fan de lettere sosjalistyske bweging is lykwols mei troch de Friesche Volkspartij bepaald.
Douwe Wijbrands (wrakselder)
Douwe Wijbrands (Hylpen, 9 oktober 1884 - Amsterdam, 17 novimber 1970) wie in Frysk wrakselder.
Stikeme sporter
Douwe Wijbrands soan fan in ielfisker út Hylpen hat altyd syn sportkarriêre geheim holden om't syn âlden en letter ek syn frou fan in tsjerke wiene dy't neat fan sport hawwe moast. Sels syn wurkjouwer by it gasfabryk wist neat fan syn sport ôf. Foar de Spullen fan 1908 frêge der in wike frij ôf foar in fakânsje yn Londen, wat him ek noch slagge. Wertroch Wijbrands mei die oan de Spullen yn de klasse Gryksk-Romeinsk oant 93 kg wêr't er njoggende by waard. Hy ferlear fan de Sweedske Fritz Larsson.
Frede fan Moskou (1940)
thumb|De gebieten dy't Finlân yn 1940 ôfstean moast De Frede fan Moskou wie it fredesferdrach tusken Finlân en de Sovjet-Uny dat de ein markearre fan de Winterkriich.
It ferdrach waard tekene op 12 maart 1940, ien oere yn de nacht fan 13 maart Finske tiid. By dizze frede moast Finlân in diel fan Karelië ôfstean, wêrûnder de hiele Mannerheimliny, de eilannen Suursaary, Tytärsaary, Lavansaary, Seiskary yn de Finske Golf en de stêd Vyborg (Finsk: Viipuri), destiids de twadde stêd fan Finlân. Fierders yn it noarden gedielten fan de gemeenten Salla en Kuusamo en yn it uterste noardeasten it westlike gedielte fan it Roebatsji-skiereilân (Kalastajasaarento), wêrfan de oare helte al by de USSR hearde. It moast boppedat de basis Hanko oan it begjin fan de Finske Golf foar tritich jier ferhiere oan de Sovjet-Uny. De hiele Finske befolking fan de gebieten waard nei Finlân evakuearre; foar de oarloch bestie dy út ûngefear 422.000 minsken. Yn totaal ferlear Finlân 35 000 km² oan de Sovjet-Uny, 10% fan syn oerflak.
De fernederjende fredesbetingsten rôpen sa'n sterk ressentiment op dat Finlân as bûnsgenoat meidie oan de Dútske Operaasje Barbarossa en de gebieten yn 1941 werovere. Yn 1944 moasten se wer ofstien wurde, mei útsûndering fan Hanko, mar mei Petsjenga (destiids Finsk: Petsamo), wat bekrêftige waard yn de Frede fan Parys yn 1947.
Griis
Griis is in kleur dy't a-gromatysk is. Dat wol sizze dat it in 'kleurleaze' kleur is, dy't inkeld bestiet út in ferminging fan swart en wyt. Griis is feitliks in soarte fan wyt, mar dan mei fermindere yntinsiteit. Alle kleuren ferskowe nei griis as de tint feal genôch makke wurdt, en dêrom makket griis gjin selsstannich ûnderdiel út fan it spektrum fan sichtber ljocht of fan 'e kleuresirkel. It hat dêrom ek gjin eigen weachlingte of frekwinsje. By additive kleurminging (bgl. op 'e tillefyzjes en kompjûterskermen) is griis in tertiêre kleur dy't ûntstiet út 'e ferminging fan read, blau en grien, en ek by subtraktive kleurminging (bgl. yn 'e druktechnyk) is it in tertiêre kleur dy't yn teory ûntstiet út 'e ferminging fan syaan, maginta en giel. (Yn 'e praktyk wurdt it yn it CMYK-kleursysteem lykwols makke troch 50% fan swart te brûken.) Kwa tinten rint griis útinoar fan reekwyt oant gitswart. Griis wurdt assosjearre mei neutraliteit, konformisme, saaiheid, ferfeling, ûnwissichheid, ûnferskillichheid, beskiedenheid, âlderdom en wiisheid. Yn it Frysk is skier min ofte mear synonym mei griis. Yn sprekwurden seit men: sa griis as in do, sa griis as in doffert, sa griis as lead en sa griis as in skierroek.
Gefoelswearde
Ut opinypeilings yn Jeropa en Noard-Amearika hat bliken dien dat griis de kleur is dy't it meast assosjearre wurdt mei konformisme en beskiedenheid, mar ek mei saaiheid, ûnopfallendheid en ferfeling. Utdrukkings lykas "in griis bestean" foar in saai libben en "in grize mûs" foar in ûnopmerklik persoan tsjûgje dêrfan. In algemiene assosjaasje mei griis is neutraliteit, mei't griis net as in 'echte' (d.w.s. bûnte) kleur sjoen wurdt. Dêrtroch hat griis lykwols op in protte minsken ek in kalmearjende en rêstjaande útwurking.
Griis is in ferminging fan swart en wyt, kleuren dy't assosjearre wurde mei resp. it kwea en it goede, of mei tsjinstelden yn it algemien. Sadwaande wurdt griis, dat tusken swart en wyt yn sit, ek assosjearre mei twifel, ûnwissichheid, ûnferskillichheid en op 'e nij neutraliteit. Dêr komt de útdrukking "in griis gebiet" wei, dy't oanjout dat der op dat mêd gjin dúdlike regels binne of dat fan eat net dúdlik is oft it legaal of yllegaal is.
Yn Jeropa en Noard-Amearika is griis ien fan 'e minst populêre kleuren. Yn in Jeropeeske opinypeiling joech mar 1% fan 'e respondinten op dat griis harren leaflingskleur wie, wylst 13% oanjoech dat it harren minst favorite kleur wie. Kleurhistoarikus Eva Heller skreau yn 2009 yn har boek Psychologie de la Couleur: Effets et Symboliques: "Griis is te swak om as manlik bekôge wurde te kinnen, mar te yntimidearjend om in froulike kleur wêze te kinne. It is waarm noch kâld, materiaal noch spiritueel. Mei griis liket neat fêst te lizzen."
Wolkens
De wite of grize kleur fan wolkens leit oan 'e tsjûkte fan 'e wolkelaach. De lytse dûnzige simmerwolkens sjogge der wyt út om't it sinneljocht ferstruid wurdt oer de tige lytse wetterdripkes dy't se befetsje. As de wolkens grutter en tsjûker wurde, kin der almar minder ljocht trochhinne skine, en wurdt it ynstee fan 'e boppekant ôf wjerkeatst. Wolkens kinne tsientallen oant hûnderten meters tsjûk wêze, en wat tsjûker se binne, wat minder ljocht dertrochhinne komt. Dat betsjut dat se der fan ûnderen dûnkerder, en dêrom griis útsjogge, wylst se fan boppen, as men deselde wolkens út in fleantúch besjen soe, hielendal wyt wêze soene. It dûnkerst binne wolkens, sjoen fan it ierdoerflak ôf, as de wolkelaach op it tsjûkst is, en dat falt foar by swierwaar. De útdrukkings "griis waar" en "grize loften" ferwize nei waar wêrby't it bewolke is en mooglik wat storeint.
Natoer
Griis is in kleur dy't in hiel soad foarkomt yn 'e natoer, as de kleur fan 'e pels of hûd fan sûchdieren, de fearren fan fûgels en de skobben fan fisken en reptilen. Foarbylden fan grize sûchdieren binne de hûsmûs, de grize wolf, de oaljefant en de noashoarn. Foarbylden fan grize fûgels binne de hôfdo, de ielreager en de grize pilekaan. De reden dat sa'n soad bisten in grize kleur hawwe, is dat it in kleur is dy't net opfalt en dêrom wurket as in soarte fan kamûflaazje. Foar proaidieren helpt dat om oan predaasje te ûntkommen, wylst it foar rôfdieren helpt om proaien te beslûpen.
Griis hier
Hierkleur wurdt bepaald troch de oanwêzigens fan it pigmint melanine, dat ek de kleur fan 'e hûd en de eagen regelet. Der binne twa soarten fan dat pigmint: dûnker (eumelanine) en ljocht (feomelanine). De kombinaasje fan ferskillende hoemannichten fan dy beide soarten melanine feroarsaket it ferskil yn hierkleur, eachkleur en hûdskleur. Melanine wurdt produsearre yn in spesjalisearre sel, de melanosyt, dy't yn elts hierpûdsje (dêr't in hier út groeit) oanwêzich is. Geandewei de groei fan it hier ynjektearret de melanosyt melanine yn 'e hiersellen. As minsken lykwols in beskate leeftyd berikke, dy't fan persoan ta persoan ferskilt, wurdt de hoemannichte melanine dy't de melanosyt yn 'e hiersellen ynjektearret, stadichoan minder, en nei ferrin fan tiid hâldt de melanine-ynjeksje hielendal op. Sûnder it ynjektearre pigmint wurdt it hier dan griis en úteinlik hielendal wyt. It resultaat is dat in persoan dan griis hier kriget. Ek as it hier wyt wurdt, sprekt men noch altyd fan 'griis hier'.
De measte minsken krije griis hier tusken harren fjirtichste en santichste libbensjier. Oer it algemien kin steld wurde dat 50% fan 'e minsken by it berikken fan it fyftichste libbensjier griis hier hat. Wêrom't melanosyten ophâlde mei wurkjen, is noch altyd ûndúdlik. Ut in wittenskiplik ûndersyk fan ûndersikers fan 'e Universiteit fan Harvard, wêrfan't de útkomsten yn febrewaris 2005 publisearre waarden yn it Amerikaanske tydskrift Science, liek ôflaat wurde te kinnen dat de melanosyt op in stuit gjin pigmint mear oanmeitsje kin omreden fan ferâldering en genetyske faktoaren.
Yn it bisteryk komt griis hier ek foar, bygelyks by âlde hûnen, mar is de feroaring lang net sa folslein of sa opfallend as by minsken. Folwoeksen manlike gorilla's krije ek griis hier, mar inkeld op 'e rêch. Dêrom wurde se 'sulverrêgen' neamd.
Griis hier hat foar ferskate útdrukkings soarge. Sa sprekt men fan in 'grize emininsje', of op syn Frânsk fan in éminence grise, as men it hat oer in saakkundige op in beskaat mêd of in fertroud riedsman dy't him op 'e eftergrûn hâldt. It wurd 'fergrizing' ferwiist nei it nei boppen ta opskowen fan 'e trochsneed leeftyd fan in befolking. En "earne grize hierren fan krije" wol sizze dat it safolle noed en soarch jout dat men der foartidich âld fan wurdt.
Swart-wyt
Swartwyt is yn 'e byldzjende keunst (fotografy, film) en de grafyske technyk in oantsjutting foar monogrome bylden dy't fariëarje yn helderheid, mar net yn kleurtint. Swart-wytbylden besteane dêrtroch ornaris út swart, wyt en de tuskenlizende griiswearden yn in trochrinnend spektrum. Hoewol't de namme oars fermoedzje lit, is it grutste part fan swart-wytbylden eins griis. It fêstlizzen fan swart-wytbylden wie in proses dat yn 'e rin fan 'e njoggentjinde iuw ûntwikkele waard en pas healwei de tweintichste iuw ferfongen waard troch kleurefilm. Der besteane techniken om âlde swart-wytbylden yn te kleurjen; oarsom is it ek mooglik (en folle ienfâldiger) om kleurebylden om te setten yn swart-wytbylden (oftewol: griistinten). Dêrby wurdt de ljochtsterkte fan elts byldpunt beholden, mar de kleurtintynformaasje útfiltere.
Moade
Yn 'e Aldheid en de Midsiuwen wie griis de kleur fan wol dy't net ferve wie, en sadwaande wie it doe, mei it brún fan û.m. lear, ien fan 'e kleuren dy't fierwei it meast droegen waarden troch boeren, hantwurkslju en earmen. Dêrom rekke it út 'e moade doe't de measte minsken yn 'e Renêssânse kleure klean betelje koene. Tsjintwurdich wurde grize klean lykwols as tige distingearre beskôge. Dat komt om't griis him oan 'e ein fan 'e achttjinde iuw ta in tige modieuze kleur ûntjoech, sawol foar damesklean as foar pakken en kolbêrjaskes foar manlju. Benammen as side en satyn griis kleure waard, seach it der skoan út, dat soksoarte klean waarden yn 't earstoan fral troch de adel en de riken droegen.
Oarlochsmonumint It Hearrenfean
thumb|right|250px|Oarlochsmonumint It Hearrenfean Oarlochsmonumint It Hearrenfean is in monumint oan de Van Maasdijkstrjitte op It Hearrenfean.
Griis
Moade
Frouljusmoade waard yn 'e njoggentjinde iuw behearske troch de moade-ûntwerpers fan Parys, wylst Londen it sintrum fan 'e manljusmoade wie. It grize sakepak waard sadwaande healwei de iuw foar it earst yn Londen ûntwurpen: ljochtgriis foar de simmer en dûnkergriis foar de winter. It ferfong in breed ferskaat oan folle kleuriger klean dy't yn 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw troch manlju fan kwizekwânsje droegen waarden. Damesklean beholden oant de dei fan hjoed harren kleurigens, mar de klean fan froulike wurknimmers yn 'e fabriken en wurkplakken fan it njoggentjinde-iuwske Parys droegen ornaris wol grize klean. Dêrtroch krigen se yn it Frânsk de wat delbûgjende bynamme grisettes, dat letterlik "griiskes" betsjut. Om't it wurd gris yn it Frânsk njonken "griis" ek "dronken" betsjut, waard de namme grisette ek taparte oan 'e legere klasse fan Paryske prostituees.
Theodore Roosevelt
right|thumb|200px|Theodore Roosevelt Theodore Roosevelt (New York, 27 oktober 1858 - Oyster Bay, New York, 6 jannewaris 1919) wie de 26ste presidint fan de Feriene Steaten fan 1901 oant 1909. Op 14 septimber 1901 nei de moardoanslach op presidint William McKinley waard hy presidint. Hy wie de earste Amerikaan dy't in Nobelpriis foar de Frede ûntfong.
Griis
Moade
Geandewei de tweintichste iuw feroare de styl fan manljuspakken oanhâldend, mar griis bleau de dominante kleur. Tsjin 'e 1950-er jierren waard de rjochting dy't it mei de manljusmoade útgie, teminsten likefolle bepaald troch de filmyndustry fan Hollywood as troch de skroarren fan it Londenske Saville Row. Grize pakken rekken yn almar formelere omstannichheden ynboargere trochdat Amerikaanske presidinten as John F. Kennedy en Lyndon B. Johnson se droegen. Johnson wie de earste presidint dy't him yn in griis pak ynaugurearje liet; syn foargongers hiene by harren ynswarring allegearre noch in swart rokkostúm droegen. Yn deselde tiid waard it grize pak ek it offisjeuze unifoarm fan 'e bankiers fan Wall Street en de reklamelju fan Madison Avenue yn New York.
Steffi Graf
thumb|Steffie Graf op Wimbelton, 2009 Stefanie Maria ("Steffi") Graf (Mannheim, 14 juny 1969) is in Dútsk earder beropstennisster.
Griis
Moade
Pas oan it begjin fan 'e ienentweintichste iuw kaam der in ein oan 'e suver ûnbekreaude hegemony fan griistinten yn 'e manljusmoade. Tsjin dy tiid waard griis sjoen oan monotoan en karakterleas. Stadichoan kamen foar pakken dûnkerblauwe tinten yn 'e moade. As men anno 2019 in groepsfoto sjocht fan steatshaden en regearingslieders op in topmoeting, drage frijwol alle manlju in dûnkerblau pak.
Kriichsmacht
Griis waard mei yngong fan 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw ek in ridlik faak foarkommende kleur foar militêre unifoarmen. Dat hie dermei te krijen dat griis in kleur wie dy't soldaten minder goed sichtber makke yn in tiid dat fjoerwapens hieltyd akkurater en fierder skeaten. Mar ek it feit dat it goedkeap wie om grutte partijen klean griis te fervjen (yn tsjinstelling ta opfallender kleuren dy't folle djoerder wiene) spile mei.
Griis wie de unifoarmkleur fan it leger fan 'e (Súdlike) Konfederearre Steaten fan Amearika yn 'e Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865), wylst it leger fan 'e (Noardlike) Feriene Steaten blau wie. De 'kadetgrize' unifoarmkleur waard op 6 juny 1861 troch it Konfederearre regear fêststeld, nei't ienheden fan it Konfederearre leger dy't noch klaaid wiene yn 'e blauwe unifoarmen dy't se urven hiene fan it Amerikaanske Leger by fersin ûnder freonlik fjoer kommen wiene te lizzen. Kadetgriis wie (en is noch) de unifoarmkleur fan kadetten oan de Amerikaanske Militêre Akademy yn West Point. It nije Konfederearre unifoarm waard ûntwurpen troch Nicola Marschall, in Amerikaansk keunstner fan etnysk Dútsk komôf, dy't ek de Konfederearre flagge ûntwurpen hie.
Marschall folge foar syn unifoarm frij sekuer it ûntwerp fan doetiidske Frânske en Eastenrykske militêre unifoarmen. Griis keas er net om't dat in bettere skutkleur wie as blau, mar om't it Suden amper eigen ferveyndustry hie, en grize ferven maklik en goedkeap te meitsjen wiene. Der bestiene lykwols ferskillende tinten Konfederearre unifoarmen. Dat kaam om't guon unifoarmen, ornaris dy fan ofsieren, kleure wiene mei ferve fan goede kwaliteit, wat in blaugrize of laaigrize kleur opsmiet. Oare unifoarmen, yn 'e regel dy fan sljochtwei soldaten, waarden kleure mei goedkeape plantaardige ferven op basis fan sumak en blauhout, dy't yn it sinneljocht gau ferdizenen ta in gielige hazzenúteftige kleur. It lêste jier fan 'e Boargeroarloch koe it Suden unifoarmen út Ierlân wei ymportearje dy't mei blaugrize ferve fan goede kwaliteit makke wiene, mar tsjin dy tiid wie de oarloch al hast ferlern.
Fan 1907 ôf wie griis ek de kleur fan it leger fan it Keizerryk Dútslân. Neitiid bleau dat de unifoarmkleur nei de fal fan it keizerryk, ûnder de Weimarrepublyk en nazy-Dútslân. Sadwaande droegen de Dútsers ûnder sawol de Earste Wrâldoarloch as de Twadde Wrâldoarloch grize unifoarmen. De spesifike tint griis dy't dêrfoar keazen waard, kaam bekend te stean ûnder de Dútske beneaming feldgrau ("fjildgriis"). Yn dit gefal gie it wol deeglik om in kamûflaazjekleur, dêr't ta besletten wie om't men ornearre dat de Prusysk blauwe unifoarmen dy't oant 1907 troch it Dútske Leger droegen wiene, fan in ôfstân tefolle opfoelen. Yn 'e Earste Wrâldoarloch joech de nije unifoarmkleur de Dútsers in grut foardiel oer de Frânske soldaten, dy't doe noch klaaid wiene yn reade broeken en blauwe jassen.
Oan 'e ein fan 'e Earste Wrâldoarloch naam ek it Finske Leger feldgrau foar syn unifoarmkleur oan. Under de Twadde Wrâldoarloch droegen de soldaten fan it Afrikakorps, fan fjildmaarskalk Erwin Rommel, unifoarmen fan in ljochtere tint griis dy't gaadliker wie foar harren striidtoaniel yn 'e Saharawoastyn fan Noard-Afrika. Nei de Twadde Wrâldoarloch wie feldgrau ek de unifoarmkleur fan it leger fan 'e DDR en fan beskate ôfdielings fan 'e legers fan West-Dútslân (dat foar it meastepart oerstapte op legergrien) en Sweden. Tsjintwurdich draacht it Sileenske Leger noch altyd feldgraue unifoarmen.
Polityk
Yn 'e polityk wurdt griis mar selden brûkt as partijkleur fan politike partijen, benammen fanwegen de algemiene assosjaasje mei konformiteit, saaiheid en ferfeling. Termen as 'de grize macht' en 'it grize elektoraat' wurde soms brûkt om âldere kiezers oan te tsjutten. Yn guon lannen brûke miljeu-aktivisten fan 'e griene beweging de term 'de grizen' as in delbûgende manear om te ferwizen nei lju dy't tsjin 'e fergriening fan 'e maatskippij binne en dêrom nei't men seit de foarkar jouwe oan 'e grize kleur fan beton.
Religy
Yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke is griis de kleur fan jiske. Mei't jiske in bibelsk symboal foar rou en boetedwaning is (dêrfandinne de útdrukking "yn sek en jiske sitte"), is ek de kleur griis yn it algemien dêr in symboal foar wurden. Dat is de reden dat mûntsen fan 'e sistersjinzers, fransiskanen en kapusinen grize pijen drage as teken fan nederichheid en earmoede. Yn Ingelân en Skotlân stiene de fransiskanen foarhinne wol bekend as de grey friars (de "grize fraters"), en der binne in soad plakken en tsjerken dy't nei harren ferneamd binne.
De sistersjinzers, dy't yn 'e Midsiuwen ien fan 'e ynfloedrykste kleasteroarders yn Fryslân wiene, stiene hjir doe bekend as de 'skiere mûntsen', mei't "skier" in synonym is fan 'griis'. Om't se in kleaster op Skiermûntseach ûnderholden, krige dat Waadeilân syn namme, dy't betsjut: "it eilân fan 'e skiere mûntsen". De sistersjinzers wiene ek yngeand behelle yn 'e partijskippen tusken de Skieringers en de Fetkeapers, en de namme fan 'e Skieringers giet ek op harren grize pijen werom.
Theodore Roosevelt
Roosevelt op film
thumb|170px|left|Roosevelt yn 1903 thumb|170px|Oersjochfideo
Griis
Griistinten
De wichtichste tinten griis binne: antrasyt, blaugriis, Davy's griis, dûnkergriis, dûnkerlaaigriis, eigengrau, feldgrau, fjoerwapenmetaalgriis, gainsboro, gitswart, houtskoal, jiskegriis, kadetgriis, koel griis, kwartsrôze, laaigriis, leadgriis, ljochtgriis, ljochtlaaigriis, marengo, mûsgriis, Payne's griis, pearelgriis, platina (of platinagriis), reekwyt, sintelgriis, slachskipgriis, stielgriis, sulver (of sulvergriis), taupe, taupebrún, taupegriis en wolvegriis.
Oarlochsmonumint It Hearrenfean
It monumint waard oprjochte as neitins oan de sneuvelen yn de Twadde Wrâldoarloch en waard op 4 maaie 1949 ûnthuld.
Ikonografy
It keunstwurk, ûntwurpen troch Marinus Vreugde, ferbyldet in frou dy't by in sneuvele fersetsstrider stiet, yn in poze flak foar it monumint wêrby't se de deade mei in tekken bedekke sil. Under it wapen fan It Hearrenfean stiet in tekst fan Fedde Schurer:
Under boppesteande wurden steane nammen fan 27 persoanen.
Aart Cornelissen
Aart Cornelissen (*1965?) is in yllustrator fan tydskriften, berneboeken strips en reklamewurk. Cornelissen hat in heale baan by de GGZ. Aart is autodidakt, mar folge lessen by Matthijs Röling oan de keunstakademy Minerva.
Syn earste strip wie 'De Aventoeren fan Hotze Klots' út 2005 (skript troch Otto Gielstra). De strip giet oer Fryske tema's as keatsen en de Alvestêdetocht. In oar stripferhaal fan him is 'Simonsoog', dat ferskynde yn 'Wad en Stad' dat op de fearboaten nei de Fryske waadeilannen te krijen is.
Nasjonaal Park It Drintsk-Fryske Wâld
It Nasjonaal Park It Drintsk-Fryske Wâld is in nasjonaal park dat bestiet út in grut oaniensletten natuergebiet op de grins fan de Fryslân en Drinte. It mear as 6100 hektare grutte Nasjonale Park bestiet út bosk, heide en stosân.
Belangrike plakken oan de rânen fan it park binne de doarpen Appelskea yn Súdeast-Fryslân en Doldersum, Diever, Hoogersmilde, Wapse en Vledder yn Drinte.
Skiednis
It Drintsk-Fryske Wâld krige yn 2000 de status fan nasjonaal park.
Op 7 augustus, yn 'e koarkdrûge simmer fan 2018, wie der in grutte natoerbrân yn it Drintske diel fan it park, wêrby't 75 ha feanlânskip yn 'e jiske lein waard. Brânwachtkorpsen út Drinte, Fryslân en Grinslân kamen mei sechstjin tankautospuiten en acht wettertankauto's yn aksje. Boeren út 'e omkriten fierden ekstra bluswetter oan yn jarretanks efter de trekker. De Keninklike Lânmacht sette in Chinook-helikopter yn. Wegen en fytspaden nei it gebiet fan 'e brân waarden troch de plysje ôfsletten, en fiif campings yn 'e omkriten waarden út foarsoarch ûntromme. Om 18.00 oere hie de brânwacht de brân ûnder kontrôle en koe it neiblussen begjinne. Yn totaal gie der 15.000 liter bluswetter trochhinne. Brânwacht en plysje hiene twa dagen nei de brân gjin oanwizings dat der sprake west hie fan brânstifting.
Lânskip
It karakter fan it gebiet is yn grutte mate beynfloede troch de esdoarpekultuer. Grutte dielen lykas it Doldersummerfjld, Aekingersân, Berkenheuvel en Wapserveld waarden iuwenlang troch de boeren út de omlizzende doarpen brûkt foar it beweidzjen troch skiep. Troch dy iuwenlange beweiding en it ôfplagjen fan seadden foar de potstâlkultuer, waarden mineralen ôffierd en ferskraalden grutte stikken fan de soere sângrûn. Op dy plakken ûntstienen heidefjilden en bytiden ek stosân. It Aekingersân by Appelskea hjit yn de folksmûle ek wol de 'Keale dunen'. thumb|left|250px|[[Utsjochtoer by it Doldersummerfjld, jannewaris 2005]]
De Vledder Aa nimt in bysûnder plak yn yn dit nasjonaal park. Dy beek is de ienige yn Nederlân dy't syn bopperin folslein yn in natuerlike omjouwing lizzen hat. In de jierren 2002 en 2003 is wurke oan it fannijs oanlizzen fan de natuerlike bopperin fan de beek.
Kultuerhistoarje
Grutte stikken fan it gebiet spilen in wichtige rol yn de esdoarpekultuer. Mar der binne al folle âldere spoaren fan bewenning. By Diever leit in hunebêd oan de râne fan it park. Net fier fan Doldersum lizze in pear grêfhichten en op ferskate plakken binne spoaren fan bewenning út it Neolitikum (Lette Stientiid) en de izertiid fûn.
Midden yn it park, fiif kilometer fan Diever, leit in ûnderdûkershoale út de Twadde Wrâldoarloch.
Floara en fauna
thumb|right|200px|It Aekingersân by [[Appelskea, jannewaris 2005]] Sa'n grut oaniensletten natoergebiet biedt romte oan ferskate soarten planten en bisten. Nijsgjirrich om te neamen binne:
Fauna
Floara
Foar in oersjoch fan de fûgels dy't yn it Drintsk-Fryske Wâld briede, sjoch
Toerisme
Yn it hiele park leit in wiidweidich stelsel fan asfaltearre fytspaden. In soad toeristen komme der dan ek om te fytsen. Steatsboskbehear hat foar mountainbikers aparte rûtes oanlein.
By Appelskea stiet it besikerssintrum Drintsk-Fryske Wâld, dêrnjonken is der in ynformaasjesintrum yn Diever.
Otto Gielstra
Otto Gielstra (1951/1952?) is freelance skriuwer en publisist.
Hy studearre oan de keunstakademy mei spesjalisaasje grafyske keunst en keunstskiednis. Hy spesjalisearre him yn grafyk en keunsthistoarje. Boude yn syn stúdzjeperioade in grutte stripkolleksje op. Sûnt 1976 hat er in drukkerij en advertinsjeburo. Tusken 1984 en 1986 publisearre er alle wiken in strip oer 'Ynspekteur Ynze' yn de Makkumer Krante. Gielstra hat er in brede belangstelling, mar benammen foar de Fryske skiednis. Hy is oprjochter (1992) en foarsitter fan de Stifting Ald Makkum. Gielstra is belutsen by in humoristysk krantsje dat elk jier mei de Makkumer Merke ferskynt. De strip 'Hotze Klots' makket er yn de mande mei tekener Aart Cornelissen.
Hockey op de Olympyske Simmerspullen
right|100px|right Hockey is ien fan de sporten dy't op de Olympyske Simmerspullen beoefene wurd.
Skiednis
Hockey stie ûnder de Spullen fan 1908 yn Londen foar it earst op it programma. Mar pas sûnt de Spullen fan 1928 yn Amsterdam stiet it oanienwei op it programma. It frouljeshockey stiet sûnt de Spullen fan 1980 yn Moskou op it programma fan de Simmerspullen.
Medaljespegel
De top-10 fan lannen dy't by it hockey medaljes wûn ha op de Olympyske Simmerspullen.
Nederlânsk-Ynje Monumint (It Hearrenfean)
thumb|right|250px It Nederlânsk-Ynje Monumint is in monumint op It Hearrenfean.
Op de betinkingsplakette (yn itplantsoen by it Gashâldersplein) steane nammen fan fiif Feansters dy't sneuvele binne yn de oarloch (1945-1950) yn earder Nederlânsk-Ynje.
Op de jierlikse betinking wurde ek Nederlanners betocht dy't yn de Japanske besetting fan Nederlânsk-Ynje yn de Twadde Wrâldoarloch slachtoffer wurden binne. De kapitulaasje fan Japan barde op 15 augustus 1945.
Neogoatyske tsjerken yn Fryslân
De Neogoatyske tsjerken yn Fryslân binne foar it grutste part roomskke gebouwen út de twadde helte fan de 19e iuw. De measten binne ûntwurpen troch de arsjitekten Pierre Cuypers (sân tsjerken) en Alfred Tepe (fjouwer tsjerken). Ek twa learlingen fan Pierre Cuypers, Jan Doedes van der Weide, Nicolaas Molenaar, en ek syn eardere konkurrint Carl Weber, hawwe elk in tsjerke ûntwurpen. Trije neogoatyske tsjerken (begjin 20e iuw) binne fan Wolter te Riele.
Twa tsjerken binne lykwols al plat smiten: De tsjerke yn Frjentsjer fan Weber waard yn 1960 sloopt en de tsjerke yn Wytgaard fan Pierre Cuypers folge yn 1965.
Epo fan Douma
Epo fan Douma (Huzum, 24 juny 1542 - Nijlân, 24 juny 1602) wie in Frysk ealman. Berne op Sint Jansdei op de Abbingastate yn Huzum en ferstoarn op Sint Jan op Hottingastate yn Nijlân. Ienich bern fan Goffe fan Douma en Wick Abbingha, besibbe oan in soad Fryske eallju en in foarfjochter foar de Fryske Frijheid. Hy wie herfoarmingsgesind en in freon fan Gellius Snekanus. Hy wie tsjin de Greve fan Rennenberg en foar de Uny fan Utert.
Nij-Apostolyske Tsjerke (Johan Willem Frisostrjitte, Snits)
De Nij-Apostolyske Tsjerke oan de Johan Willem Frisostrjitte is in tsjerkegebou in de wyk Sperkhim fan Snits.
It tsjerkegebou, yn de styl fan de Amsterdamske Skoalle, is yn 1931 boud nei ûntwerp fan arsjitekt H. Bundens. Yn it gebou siet earder de Wersteld Apostolyske Sindingsgemeente fan Snits.
Yn de tsjerske stiet sûnt 1981 in oargel dat út de Bazaaltsjerke yn De Haach komt. It oargel is boud troch J. van Gelder út Leien.
It tsjerkegebou oan de Middelseeleane yn Snits heart ta deselde tsjerkegemeente en waard yn gebrûk nomd yn ferbân mei romtegebrek yn de tsjerke oan de Johan Willem Frisostrjitte.
Julius Matthijs fan Beyma thoe Kingma
thumb|Julius Matthijs fan Beyma thoe Kingma Julius Matthijs fan Beyma thoe Kingma (Ternaard, 25 septimber 1781 - Sweins, 14 septimber 1847), wie de âldste soan fan C.L. fan Beyma en Aukjen (Aurelia) van Poutsma. Hy boaske 29 juny 1806 Agatha Wilhelmina van Voss (24 maart 1784 - 12 augustus 1861), by wa't hy fjouwer soannen hie.
Libben
Hy folge syn mem en heit nei Sint Omer yn 1788, en kaam mei harren yn 1795 werom yn Fryslân. Hy waard 12 juny 1800 yn Frjentsjer as studint ynskreaun, mar hat de stúdzje dêr net ôfmakke. Hy waard 29 juny 1806 beneamd ta ûntfanger 'der convooien en licenten, der onbeschrevene middelen, van de turf, het klein zegel en de registratie' te Warkum, en bleau dit oant 21 oktober 1811, doe't hy maire fan Tsjom waard. Yn 1814 waard hy beneamd as frederjochter yn it kanton Hylpen, en sette him doe wer nei wenjen yn Warkum.
Yn juny 1820 waard hy lid fan de Kommisje fan Lânbou yn Fryslân. Hy waard yn Warkum lid fan de Ried, en waard 1 juny 1824 troch syn meileden keazen as lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Yn 1825 waard hy yn plak fan syn omke E.M. van Beyma beneamd as grytman fan Frjentsjerteradiel en fêstige him op it dêrfoar troch omke fermakke Kingmastate ûnder Sweins. By syn ôftreding mei yngong fan july 1827 fersocht hy, yn Warkum net foar werferkiezing as steatelid yn oanmerking te kommen, mar no waard hy as sadanich 1 juny 1827 keazen yn it plattelânsdistrikt Dronryp. Hy bleau dit oant syn ôftreding mei july 1843, fersocht net foar in werferkiezing yn oanmerking te kommen. Oant syn ferstjerren is hy grytman bleaun.
Yn 1842 waard him de titel jonkhear takend. Nei de troch him bewenne Kingmastate neamde hy himsels thoe Kingma, lykas syn pake dêr't er nei neamd wie ek dien hie. Omdat syn broer P.J. van Beyma foar dy tafoeging gjin reden fûn, is sûnt de ûnderskieding tusken de stagen fan Beyma mei en sûnder thoe Kingma beastean bleaun.
Asteroïde
thumb|''Gruttes fan de earste tsien planetoïden (op nûmer) fergelike mei de diameter fan de [[Moanne (natuerlike satellyt fan de Ierde)|Moanne.]] thumb|''Foto fan de planetoïde [[253 Matilde, n 1997 makke troch de romtesonde Near. Mathilde is wat grutter as 50 km yn trochsneed.]] Asteroïden, wêrfan't de grutteren wol planetoïden neamd wurde, binne stikken matearje yn ús sinnestelsel dy't har' krektas planeten yn in baan om de sinne bewege. Der binne wyls mear as 300.000 bekend. Fierwei de measte hawwe banen tusken de planeten Mars en Jupiter. De grutsten binne hast 1000 km grut, mar fierwei de measten binne sa lyts as stof. Dy lêsten binne mei in teleskoop net te sjen, mar se komme faak as fallende stjerren op ierde del. It materiaal liket faak op stien, mar soms is it izer- of nikkelhâldend en op grutte ôfstân fan de sinne binne der ek iisplanetoïden.
De earst ûntdekte planetoïde (1) Ceres waard in dwerchplaneet doe't de definysje feroare op 24 augustus 2006.
Fan de ierde ôf binne de measte planetoïden te lyts om mar mei in teleskoop details sjen te litten, it binne net mear as ljochtpuntsjes, sa't ek in stjer der útsjocht. Dat is grif ek de reden wêrom't se yn in oantal talen asteroïde neamd wurde.
Terminology
In planetoïde wurdt ek lytse planeet of asteroïde neamd. De term asteroïde wurdt ornaris brûkt foar in groep lytse himellichems yn ús sinnestelsel dy't in omrinbaan hawwe om ús sinne. Asteroïde (Gryksk foar "op in stjer lykjend") wurd yn de Ingelske literatuer it faakst foar lytse planeten brûkt. De International Astronomical Union brûkt leaver lytse planeet. Guon talen, ek it Frysk, kieze planetoïde (Gryksk foar "op in planeet lykjend"). Yn oersettings komt asteroïde faak foar.
In 2006 hat de International Astronomical Union de term lyts sinnestelsellichem (small solar system body) ynfierd, dy't de measte hemellichems omfettet dy't eartiids as lytse planeten of kometen oantsjutten waarden. Tagelyk waard de term dwerchplaneet ynfierd wêryn de grutste lytse planeten en ek Pluto yndield waarden. Om dwerchplaneet neamd te wurden moat it himellichem swier genôch wêze om troch syn eigen swiertekrêft in rûne foarm oannomd te hawwen enn moa de omrinbaan om ús sinne wêze. As de massa sa grut is dat der gjin oare meatearje mear uis yn syn omrinbaan dan is sprake fan in planeet.
Wetteraukreis
Wetteraukreis is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Hessen en hat 298.429 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1972.
Stêden en gemeenten
De folgjende stêden en gemeenten lizze yn it Landkreis (Ynwennertal op 31-12-2006) :
Wittenberg (Landkreis)
Wittenberg is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Saksen-Anhalt en hat 135.395 ynwenners. It distrikt waard yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte yn 2007.
Abel Frankena
Abel Frankena (Easterwâlde, ? - ?, ?) wie in gesant en steatsman. Hy flechte yn 1567 nei Emden. Nei 1580 komt er yn foaroansteande funksjes: Hy sette mei de Universiteit fan Frjentsjer op. Op 29 july hâlde Frankena de ynwijingstaspraak.
Ferdinand II fan it Hillich Roomske Ryk
Ferdinand II (Graz, 9 july 1578 - Wenen, 15 febrewaris 1637) wie in pakesizzer fan Ferdinand I en soan fan Karel II fan Eastenryk en Marije fan Beieren. Ferdinand II wie Dútsk-Roomske keizer fan 1619 oant 1637 en kening fan Bohemen (1617–1619, 1620–1637) en fan Hongarije (1618–1637).
Syn âlden wiene fromme katoliken en stjoerde him yn 1590 nei it Jezuïtenkolleezje fan Ingolstadt om him foar lutherske ynfloeden te behoedzjen. Noch yn itselde jier erfde er Binnen-Eastenryk fan syn heit. Rudolf II stelde reginten oan om Binnen-Eastenryk te bestjoeren foar de doe noch minderjierrige Ferdinand.
Ferdinand II waard in sterke keizer, fral ek troch syn fjildhearen Jehan Tzerclaes en Albrecht fan Wallenstein. Oan it begjin fan de Tritichjierrige Kriich krige Ferdinand II te meitsjen mei in opstân fan protestanten yn Bohemen. Yn de Slach op de Wite Berch yn 1620 brocht er de opstannelingen in grutte klap ta. De protestanten moasten it lân ferlitte en Bohemen waard wer katolyk.
Ferdinand wie twa kear troud. Op 23 april 1600 troude er Marije Anna fan Beieren en hja krigen tegearre sân bern. Op 2 febrewaris 1622 troude er Eleonora Gonzaga en by har krige er gjin bern.
Vitus Bruinsma
thumb|Vitus Bruinsma
Vitus Jacobus Bruinsma (Ljouwert, 1850 - Rotterdam, 28 augustus 1916) wie in learaar en politikus. Hy wie learaar oan de MMS yn Ljouwert en letter oan it gymnasium te Ljouwert. Naam yn 1891 ûntslach en sette him nei wenjen op De Gordyk.
Ferwidert him fan de roomske tsjerke en wurdt ateïst. Bekend is syn striid tsjin de kwaksalverij. Skriuwt mei syn broer G.W. Bruinsma De kwakzalverij met geneesmiddelen en de middelen om haar te bestrijden (1876). Letter redakteur fan it moanneblêd fan de Feriening tsjin kwaksalevrij. Mingt him yn de politike striid. Bekend sprekker fan de Feriening foar Algemien Kiesrjocht. Wurke ûnder oare mei oan it Friesch Volksblad. Stie oan op de ôfskaffing fan de sûkeraksyns. Lid fan it Sosjaal-Demokratysk Bûn (1893). Lûkt him troch sûnensproblemen werom út de aktive polityk. Skreau noch lang haadartikels yn de 'Bildtse Courant'
Sportstêd It Hearrenfean
thumb|right|300px|De eastkant fan Sportstêd, te sjen fan de A32 ôf. Sportstêd It Hearrenfean, yn de folksmûle ek wol Sportstêd neamd, is in multifunksjoneel gebouwenkompleks op It Hearrenfean. Ta Sportstêd heart it gebiet fan it Boargemaster Kuperusplein en omkriten, it Sintrum-West (Dimpte Mûnewyk), de strook fan It Hearrenfean-Midden by de Koarnbeursdyk del en it noardlik part fan it sintrum oant de K.R. Poststrjitte. Dit gebiet wurdt ek wol It Hearrenfean Sintrum-Breed neamd.
It kompleks is yn behear fan de stifting Sportstêd It Hearrenfean BV. Oandielhâlders binne:
thumb|right|300px|De westlike kant fan Sportstêd.
Skiednis
Op de lokaasje fan wat letter Sportstêd It Hearrenfean waard stiet sûnt 1994 it Abe Lenstra Stadion. Yn it begjin fan de 21e iuw waarden plannen makke om der in multyfunksjoneel kompleks fan te meitsjen. It Abe Lenstra Stadion, dat by it projekt útwreide wurde soe, waard in ûnderdiel fan it projekt. Yn 2003 waard begûn mei de bou fan Sportstêd.
Sportstêd bestiet út in oantal ûnderdielen: