cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wyldehoarne (wenwyk)
Fûgelbuert
Oan de noardkant fan de wyk leit in fiiftal eilannen. Elk eilân is neamd nei in fûgel, bygelyks De Mosk en De Markol. De gemeente Skarsterlân woe dat de buert de meast fûgelfreonlike buert fan Fryslân waard. Om dat klear te krijen waarden nije bewenners ferplichte om trije nêstkasten yn harren gevels te ferwurkjen en krigen se in lidmaatskip fan de Fûgelbeskerming Nederlân. Ek waard yn de buert in 30 meter lange swellemuorre boud. De buert waard yn 2009 nominearre foar de Stedsfûgelpriis fan Fûgelbeskerming Nederlân. De priis gie by eintsjebeslüt nei Leien.
De buert, dy't om 2008 hinne boud waard, stiet bekend as duorsum. Autowaskjen is dêr ferbean, reinwetter streamt middels goaten werom nei it oerflaktewetter en huzen wurde ferwaarme troch ierdwaarmte en binne dêrom net oansluten op it ierdgasnet. Bewenners krigen wol in goedkeape boufergunning fan de gemeente at se beloofden harren wenning miljeufreonlik te bouwen.
Foarsjennings
Wyldehoarne hat net folle eigen foarsjennings. Der stiet bygelyks gjin skoalle yn de wyk en dy sil der nei alle gedachtten ek net komme. Wol hearre it Jouster Strântsje en it oanswettende fierljepskâns, dy't al by de bou fan Skipsleat oanlein binne, offisjeel by Wyldehoarne.
Jakob (aartsfaar)
Jakob (Hebriuwsk: יַעֲקֹב; Ja‘ǎqov, Jaäkov) is de tredde aartsheit fan de Israeliten en krige letter de namme Israel. Hy wie de tredde foarfaar dêr't God in ferbûn mei sleat. Neffens bibelgelearden moat Jakob tusken om en de by 2000 foar Kristus libbe ha.
Jakob wie de soan fan Izaäk en Rebekka, de pakesizzer fan Abraham en Sara en de jongere broer fan Ezau.
Berte fan Jakob
Nei in lange perioade fan ûnfruchtberens rekke Rebekka, de mem fan Jakob, swier fan in twilling. Al tidens it swier wêzen stompten de twa bern yn har skurte inoar. Rebekka frege har ôf wêrom't hja sa wie en hja krige fan God de útlis dat har skurte twa folken bringe soe en dat de iene naasje boppe de oare kaam te stean.
Tidens de befalling kaam earst Ezau. Fuortendaliks dêrnei kaam Jakob, dy't mei syn hantsje de hakke fan Ezau fêst hold.
De twa jongens wiene folslein ferskillend. Ezau siet rûch yn it hier en waard in echte fjildman. Jakob dêrfoar oer bleau it leafst thús. De heit holde it meast fan Ezau, wylst de mem in foarkar hie foar Jakob.
Jakob en Ezau
Ienris doe't Ezau werom kaam fan de jacht wie Jakob thús oan it iten sieren. Ezau wie roppich yn 't liif en hy frege oft hy wat fan it iten krije koe. Jakob andere dat hy him iten jaan woe, mar dat Ezau dan it rjocht fan de âldste jaan moast. De réaksje fan Ezau wie ûnferskillich: wat koe him no it rjocht fan de âldste no skille wylst hy sa'n honger hie. En sa ferkocht Ezau it rjocht fan de âldste foar in board iten en Jakob liet syn broer der noch by swarre ek.
Nei't hy Ezau it rjocht fan de âldste ôfhandich makke hie, wist Jakob letter ek nochris mei help fan syn mem op in slûchslimme wize Izaäk's segen foar Ezau te ûntfytmanjen. Ezau wie sa lulk, dat Jakob op oantrunen fan syn mem flechtsje moast nei Charam, dêr't syn omke Laban wenne.
Jakob's dream
Underweis nei Charam krige Jakob in dream. Hy seach in ljedder mei ingelen dy't oant de himel rikte. Ek seach Jakob de Heare dy't sei:
''Ik bin de Heare, de God fan dyn foarfaar Abraham en de God fan Izaäk. It lân dêrst op leist te sliepen sil ik oan dy en dyn neiteam jaan. Dyn neiteam sil sa grut wêze as it stof op de ierde en dû silst dy útwreidzje nei it westen, it easten, it noarden en it suden en yn dy en dyn neiteam sille alle famyljes fan de ierdboaiiem segene wurde. Ik bin by dy en sil dy bewarje, oeral dêrst hinne giest, en Ik sil dy nei dizze grûn werombringe. Ik sil dy net ferjitte oant Ik dien ha, wat ik dy ûnthjitten ha.''
Marta fan Betanië
Marta fan Betanië is in bibelsk persoan út it Nije Testamint. Hja wurdt yn de evangeeljes fan Lukas yn it 10e haadstik (38-42) en yn Jehannes yn it 11e (1-16) en it 12e (1-11) haadstik neamd. Marta wurdt yn de Roomsk-Katolike Tsjerke en Eastersk-Otterdokske Tsjerke as in hillige fereare en betocht yn de lutherkse en anglikaanske tradysjes. De katolike feestdei is op 29 july.
Jakob (aartsfaar)
Jakob's dream
Doe't Jakob wekker waard sette hy de stien dêr't er mei de holle op sliept hie rjochtop en wijde dy troch der oalje oer te jitten. It plak joech er de namme Bet-El.
Jakob by Laban
Underweis nei syn omke Laban learde Jakob syn kreaze nicht Rachel, de dochter fan syn omke Laban, kennen en hy rekke fereale op har. No woe Jakob graach foar syn omke wurkje, mar syn omke fûn dat soks net om 'e nocht hoegde. En dêrom frege Jakob om de hân fan Rachel yn ruil foar sân jier wurkjen by Laban. Mar doe't it safier wie en Jakob oan it trouwen ta wie en der in grut feest organisearre waard, brocht Laban nei it feest Jakob syn âldere en net sa kreaze dochter Léa. Doe't it de oare deis ljocht waard, ûntdiek Jakob dat hy net mei Rachel, mar mei Léa slept hie. Jakob helle ferhaal by Laban, mar krige it antwurd dat it wenst wie earst de âldste en dan pas de jongste te jaan en dat hy foar Rachel ek nochris sân jier wurkje moast.
Marta fan Betanië
Bibel
thumb|left|250px| Kristus yn it hûs fan Marta en Marije (taskreaun oan Jan Vermeer Yn it evangeelje fan Lukas bringt Jezus in besite oan it hûs fan de twa susters Marije en Marta. Marije en Marta hawwe in hiel ferskillend karakter. Doe't Jezus gast by de susters wie makke Marta har drok om de betsjinning. Marta rûn hinne-en-wer om't der in soad te dwaan wie, wylst Marije rêstich siet te harkjen nei de wurden fan har master. Doe't Marta har lang om let by Jezus beklage dat al it wurk foar har opkaam en har suster dêr mar wat siet, andere Jezus: "Marta, jo sitte oer in bulte saken yn noed, mar it giet mar om ien ding. Marije hat foar it "bettere diel" keazen en dat sil har net mear ôfnommen wurde". De namme fan it doarp Betanië wurdt yn Lukas net neamd en likemin wurdt der skreaun dat Jezus yn de kontrijen fan Jeruzalim wie.
Jakob (aartsfaar)
Jakob by Laban
Jakob stie goed yn 't wurk en troch him waard syn omke Laban in ryk man. En Jakob wist mei in tûke ôfspraak mei syn skoanheit sels ek tige ryk te wurden. Nei't Jakob likernôch tweintich jier by Laban tsjinne hie, woe hy werom nei it lân dêr't er wei kaam. Om't hy fierder gjin spul mei syn skoanheit woe, pakte Jakob temûk op en gyng mei syn froulju, byfroulju en al syn bern en besittings op reis werom nei Kanaän. Pas trije dagen letter kaam Laban it te witten dat se sûnder ôfskie fuort gien wiene en dat se ek noch ris de tearafim, syn ôfgodsbyldsjes, stellen hiene. Laban besleat om mei syn mannen Jakob efternei te sitten, helle de karavaan nei sân dagen yn en easke om ferantwurding. Jakob sei syn skoanheit dat hja stikem fuortgien wiene om't hy bang wie dat Laban de froulju oars net gean litte woe. Fan de byldsjes dy't stellen wiene wist Jakob neat, want dat hie Rachel dien. Dat Jakob joech Laban en syn mannen tastimming om alles nei te sjen, mar hja koene de byldsjes net fine om't Rachel der boppe siet en sei net oerein komme te kinnen om't hja lêst hie fan de "frouljuskwaal". It rûn allegear mei in skamper ôf en Laban stelde út om in ferbûn mei Jakob te sletten en hja makken lykas wenst in stienbult en Jakob neamde dat plak Gal-Ed. De oare moarn naam Laban ôfskie en gyng nei hûs.
Jakob werom yn Kanaän
Doe't Jakob Kanaän nadere stjoerde hy boadkippers nei syn broer Ezau. Dy kamen werom mei it boadskip dat Ezau Jakob yn 'e mjitte komme woe mei 400 man. Dêr skrok Jakob tige fan, want hy tocht dat Ezau wraak nimme woe en dêrom liet hy de karavaan splitse sadat der altiten in groep oerbleau as Ezau ien fan beide groepen ferslaan soe. Ek liet hy keppels fee gearstalle, dy't mei feinten foar Jakob op gean moasten en as geskink foar Ezau tsjinje moasten om Ezau geunstich te stimmen. Yn de nacht foar't Jakob Ezau moetsje soe, wraksele Jakob oerenlang mei in man. Doe't it oan it lemieren ta wie woe de man ophâlde, mar Jakob woe de man allinnich gean litte as hy de segen krige. Fan de man krige Jakob de namme Israel, want hy hie striden mei God en de minsken en hy koe se oan. Dit wie de lêste kear dat in minske lichaamlik kontakt mei God hie. De oare deis seach Jakob syn broer Ezau sûnt lange tiid wer en oars as Jakob tocht hie wie Ezau him geunstich stimd.
Marta fan Betanië
Bibel
Yn it evangeelje fan Jehannes wurdt der twaris skreaun oer Marije en Marta: by de opwekking fan harren broer Lazarus (Jehannes 11) en it salvjen fan Jezus yn Betanië (Jehannes 12:3). Doe't Lazarus ferstoarn wie en Jezus yn Betanië oankaam, rûn Marta Him yn 'e mjitte en bleau Marije thús sitten. Nei't Marta har suster ophelle sei Marije tsjin Jezus: "as Jo hjir mar west hiene, dan wie myn broer net ferstoarn". Doe't Jezus nei it grêf rûn, frege er oan Marta om it grêf te iepenjen. De réaksje fan Marta wie ynearsten ferheard en hja andere dat er in aaklike lucht hingje moast want hy wie al fjouwer dagen dea, mar Jezus learde har: "Ha ik jo net sein dat jo de gloarje fan God sjen sille, as jo mar leauwe?".
Jakob (aartsfaar)
Jakob's neiteam
Jakob krige tolve soannen. De soannen by Léa wiene: Ruben, Simeön, Levy, Juda, Issaskar en Sebûlon. Mei Rachel krige Jakob de soannen Joazef en Benjamin. Bilha, de slavinne fan Rachel, joech Jakob de soannen Dan en Naftaly en Silpa, Léa's slavinne, joech Jakob Gad en Azer. Ek hie Jakob mei Léa in dochter mei de namme Dina. Nei't syn dochter Dina ferkrêfte waard troch de soan fan de pleatslike foarst en de broers fan Dina op in ferskriklike wize wraak namen, moast Jakob nei Bet-El ferhûzje. Dêr, op it plak dêr't Jakob earder de dream krige oer de ljedder nei de himel, kreaze hy it alter wer foar God wer op. Doe't Benjamin, de jongste soan fan Jakob en Rachel, berne waard, stoar Rachel tidens de befalling. Efkes letter stoar ek syn heit Izaäk, dy't Jakob mei Ezau begroef.
No hie Jakob in soad soannen, mar Joazef, de âldste soan fan Rachel, waard it meast bedoarn troch Jakob. Dat soarge foar oergeunst by de oare soannen en doe't Joazef ek nochris dreamde dat der in tiid komme soe dat hy boppe syn bruorren kaam te stean wie de maat by har fol. Hja woene fan Joazef ôf en by in goede gelegenheid ferkochten hja Joazef as slaaf nei Egypte. Tsjin Jakob diene hja mei help fan in bebloed kleed foarkommen dat Joazef troch in wyld beest wie opfretten. Dat brocht Jakob yn in djippe rou. Jierren letter, doe't der in grutte hongersneed yn it lân hearske en Jakob syn soannen nei Egypte stjoerde om't dêr noch iten te keap wie, die bliken dat Joazef him dêr fan slaaf opwurke hie ta ûnderkening. De soannen kamen by de ûnderkening en Joazef herkende har as syn bruorren. Hja waarden werom stjoerd mei iten, mar ek mei de opdracht om syn heit en famylje op te heljen. Sa ferhûze Jakob nei it lân Gosjen, dêr't hy him nei wenjen sette. Foar syn dea rôp Jakob Joazef by him en sei dat hy Joazef's soannen, Efraïm en Manasse, as eigen soannen seach:
Marta fan Betanië
Bibel
Yn Jehannes 12:1-8 makket Marta in miel klear foar Jezus, dy't dan seis dagen foar Peaske yn Betanië is. Wylst Marta de betsjinning docht salvet Marije de fuotten fan har master mei djoere nardusoalje.
Tradysjes
thumb|260px| Marije sit by Jezus wylst Marta it wurk docht (Henryk Siemiradzki, 1886)
Jakob (aartsfaar)
Jakob's neiteam
Doe't Jakob de twa jonges segene, joech er de jongere Efraïm de segen fan de âldste. Dêr wie Joazef it net mei iens, mar Jakob joech dochs de segen foar de âldste oan de jongste en sa sette er Efraïm boppe Manasse.
Marta fan Betanië
Westerske tradysje
Yn it midsiuwske westerske kristendom waard Marta har suster Marije fakentiden lyksteld mei Marije Magdalena. Dy identifikaasje liedde der ta dat oan Marta oanfollende ynformaasje waard taskreaun.
Jakob (aartsfaar)
De dea fan Jakob
Nei't Jakob ek syn eigen soannen segene hie, joech Jakob de geast. Joazef liet syn heit balsemje en yn Egypte waard in rouperioade fan santich dagen ôfkundige. Nei de rouperioade gyng Joazef mei alle tsjinstfeinten fan de farao, de âldsten fan syn hûs, alle âldsten fan Egypte, it hiele hûs fan Joazef, syn bruorren, it hûs fan syn heit en noch mear folk nei it lân Kanaän om dêr Jakob yn it famyljegrêf by te setten yn it grêf dêr't ek Abraham en Sara, Izaäk en Rebekka en Léa begroeven wiene. Oan de oare kant fan de Jordaan waard in sân dagen lange routsjinst holden. Doe't de Kanaäniten it roubeklach seagen, seine hja: Dit is in swiere rou fan de Egyptners en hja joegen it plak de namme Abel-Misraïm, dat Egyptyske rou betsjut.
Jakob yn de islaam
Jakob is yn de islaam in profeet en wurdt yn de Koran Yaʿqūb (يعقوب; Jakoeb) neamd.
Marta fan Betanië
Otterdokske tradysje
Yn de otterdokske tradysje hearden Marta en Marije by de froulju dy't by de krusiging fan Jezus op Golgota wiene en letter op de iere moarn mei mirre by it grêf fan jezus kamen om it lichem neffens de joadske tradysje te balsemjen. Hja wiene de earsten dy't it lege grêf ûntdutsen en it blide nijs fan de ingel hearden.
Frankryk
thumb|250px|left| Opwekking fan Lazarus (Léon Bonnat (1857)) Neffens de Legenda aurea ("Gouden leginden") soe Marta yn it jier 48 nei de dea fan Jezus tegearre mei Lazarus en Marije nei Frankryk flechte wêze. Yn de omjouwing fan Marseille soe hja in kleaster stifte ha en dêr yn ôfsûndering libbe ha. Hja soe ek nei Tarascon gien wêze, dêr't yn 'e bosken in mûnster huze, de Tarasque, in draakeftich bist dy't minsken friet en de lokale befolking bedrige. Troch it mûnster mei wijd wetter te besprinkeljen wist hja it nuet te krijen en oan in koarde troch it doarp te lieden. Marta bleau dêr wenjen en nei har ferstjerren yn Tarascon waard se dêr begroeven. Har grêf stiet yn de krypte fan de kollegiale tsjerke fan Tarascon. thumb|260px| Sarkofaach fan Sint-Marta yn de kollegiale tsjerke fan Tarascon (F) It patronaat fan Sint-Marta fan de kollegiale tsjerke fan Tarascon datearret fan de 9e iuw of noch earder. De by in rekonstruksje yn 1187 ûntdutsen reliken waarden oan Marta taskreaun en yn in nije skryn byset. Yn de krypte fan de tsjerke stiet in tombe út de 15e iuw, ek bekend ûnder de namme fan de Goatyske Tombe fan Sint-Marta. Twa iepenings yn de basis meitsje it mooglik om de reliken oan te reitsjen. De tombe is fersierd mei basreliëfs fan Sint-Marta en de draak (rjochts), Sint Marije Magdalena dy't troch ingels droegen wurdt (midden) en Lazarus as biskop fan Marseille (rjochts). Oan de sydkanten fan de tombe binne lofts Sint-Front (biskop fan Marseille) op de begraffenis fan Sint-Marta en rjochts Sint-Marsella, Marta's hulp, te sjen.
Villajoyosa
De stêd Villajoyosa yn Spanje ferearet Sint-Marta as beskermhillige en fiert alle jierren it Festival fan de More en de Kristenen ta eare fan har. It 250 jier âlde festival betinkt dan de oanfal fan de Barbarijske seerôvers fan 1538, doe't neffens de leginde, Sint-Marta de bewenners helpen kaam troch in floed te feroarsaakjen dy't de fijannige float weifage sadat de piraten de kust net benei komme koene.
Alzey-Worms
De lânkring Alzey-Worms is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak mei de measte ynwenners is de ferbânsfrije stêd Alzey, dêr't ek it bestjoer syn sit hat. De lânkring waard foar it grutste part gearstald út de eardere lânkringen Alzey en Worms, dy't oant 1945 yn de Folkssteat Hessen leine.
Geografy
De lânkring waard nei de stêden Worms en Alzey ferneamd. Worms leit súdeastlik fan de lânkring, mar makket der gjin ûnderdiel fan út. Yn Alzey hat it bestjoer syn sit. De Ryn foarmet de eastlike grins fan de lânkring en is tagelyk ek de bûnsgrins mei Hessen. Fan dêr út wreidet it Alzeyer Heuvellân him yn westlike rjochting oant de útrinners fan it Pfälzerwald út. It westlike diel fan de lânkring is in rotseftich lânskip mei bosk, dat ek wol Rynhessysk Switserlân neamd wurdt.
De lânkring grinzget mei de klok mei fanút it noardeasten oan de lânkringen Groß-Gerau en Bergstraße (alle twa yn Hessen), de stêd Worms en de lânkringen Bad Dürkheim, Donnersbergkreis, Bad Kreuznach en Mainz-Bingen (allegear yn Rynlân-Palts).
Stêden en gemeenten
Ferbânsfrije stêd:
Dachau (konsintraasjekamp)
It konsintraasjekamp Dachau wie it earste grut opsette konsintraasjekamp fan de SS yn nazy-Dútslân. It lei beëasten de Súd-Dútske stêd Dachau yn Beieren, sa'n 20 km noardwestlik fan München, de haadstêd fan de nazibeweging. It waard brûkt fan 22 maart 1933 oant de befrijding troch Amerikaanske troepen op 29 april 1945.
Yn de jierren 1933 oant 1945 waarden totaal 206.200 minsken út tritich lannen yn Dachau fêstholden. It tal deaden fan Dachau berint 25.613 yn it haadkamp en noch ris 10.000 yn de subkampen.
Dirk Boonstra (1893-1944)
Op 9 maart 1943 wegeren Boonstra en syn kollega-plysjes Jan Deddens, Klaas Berga, Tönnis Bulthuis, Theodorus Buunk, Tjerk van der Hauw, Geert Holvast, Roelf Mulder, Willem Vlijm en Jan Elzinga it befel út te fieren om alle oerbleaune Joaden út de omkriten fan hûs te heljen foar transport nei Kamp Westerbork. De plysjes waarden dêrnei fêstset yn Kamp Vught. Boonstra waard yn 'e maitiid fan 1944 oerbrocht nei Dachau, mar stoar letter yn in bûtenkamp fan konsintraasjekamp Flossenbürg by Hersbruch.
Fanwege dy aksje waarden Boonstra en syn kollega's op 14 novimber 1988 erkend as Rjochtfeardige ûnder de Folken troch Yad Vashem.
Petrus- en Paulustsjerke (Völlen)
De Petrus- en Paulustsjerke is in luterske tsjerke yn Völlen yn de East-Fryske gemeente Westoverledingen, Nedersaksen. De tsjerke waard oan it begjin fan de 15e iuw as in let-goatyske bakstientsjerke boud.
Skiednis
In eardere tsjerke waard yn de 12e iuw oan de súdlike râne fan it doarp boud, dy't oan it begjin fan de 15e iuw nei in heger plak op de noardlike râne fan it doarp ferhûze. By de weropbou waarden de bakstiennen fan de âlde tsjerke op 'e nij brûkt. It mearsidige eastlike koer en it koertravee hat in krúsribferwulft. It bouwurk wurdt troch steunbearen oan it skip en it koer op it plak holden. It duorre noch oant 1556 ear't de earste tsjerke ôfbrutsen waard. De stiennen tsjinnen ta de útbou fan it tsjintwurdige tsjerkeskip: "Oock is de eene kercke tho Vollen nedergewurpen, und den Vollners die ander daer mede tho verbeteren toegestaen." ('Ek is de iene tsjerke fan Völlen ôfbrutsen, en it waard de bewenners tastien om dêrmei de oare te ferbetterjen'; Eggerik Beninga, Antonius Matthaeus: Chronyck oft Historie van Oost-Frieslant, útjefte 1706, side 838)
Yn 1559 folge oan de westlike kant fan it skip de bou fan in toer mei sealtek. Dêr is ek de trochgong nei de tsjerke, der binne fierder gjin portalen oan de lingtesiden fan it skip. Ek foar dy oanbou waarden stiennen fan de âlde tsjerke op 'e nij brûkt. De oarspronklike ramen yn de noardlike en súdlike muorre en yn it koer waarden letter tichtmitsele of fergrutte.
Al yn 1521 ferruile de gemeente it katolisisme foar it kalvinisme. Nei't dûmny Gerhard Vietor yn 1652 nei in amtsperioade fan 50 jier yn Völlen ferstoar, ûnstie der tusken de luthersken en de kalivinisten striid oer de beneaming fan de nije dûmny. Mei help fan de oerheid gyng de gemeente yn 1657 oer op de lutherske lear.
Sûnt 1964 hat de gemeente in twadde tsjerkegebou yn Völlerfehn. Troch it oanmeitsjen fan it fean yn de 17e iuw naam it tal ynwenners fan Völlerfehn ta, sadat tsjintwurdich it grutste part fan de gemeente yn Völlerfehn wennet. De nije tsjerke waard ferneamd nei Marten Luther. Yn de toer fan de tsjerke fan Völlerfehn hinget in klok út 1749, dy't eartiids yn de dakruter fan Petrus- en Paulustsjerke hong.
Ynrjochting
Yn it koer stiet in oarspronklik 15e-iuwsk retabel. De mensa, de efterkant fan de predella, it baldakyn en de efterkant fan it middendiel binne noch orizjineel. De eardere skilderijen binne yn 1676 ferfongen troch protestantske wurken, wêrfan't it middelste diel it Lêste Nachtmiel foarstelt. De sydpanelen binne dekorearre mei stikken út de bernetiid fan Jezus. Ek de panelen mei de fjouwer evangelisten hearre by de lettere dielen fan it alter. Op de barokke bekroaning is boppe it retabel in foarstelling fan de himelfeart fan Jezus te sjen. Kristus as Salvator Mundi foarmet de bekroaning fan it alter.
De messing kroanluchters binne yn 1800 yn Grins makke.
Oargel
It oargel waard yn de jierren 1822-1823 troch Wilhelm Eilert Schmid boud as in ynstrumint mei sân registers op ien manuaal. Tagelyk waarden nei alle gedachten ek de kreake en de banken ynboud. Yn 1869 folge in fergrutting fan it ynstrumint. Gerd Sieben Janssen foege letter in selsstannich pedaalwurk ta en it oargel krige dêrmei tsien registers. It foar in grut part noch orizjinele ynstrumint waard yn 1969-1970 troch Alfred Führer en yn 2004 troch Bartelt Immer restaurearre.
Nij-Súd-Wales
Nij-Súd-Wales (Ingelsk: New South Wales) is ien fan 'e seis steaten fan Austraalje. It omfiemet likernôch it noardlike twatrêde part fan it súdeasten fan it Australyske fêstelân. De haadstêd en teffens de grutste stêd is Sydney. Mei 10,4% fan it nasjonaal grûngebiet is Nij-Súd-Wales in middenmoater ûnder de Australyske gewesten, mar mei in ynwennertal fan rom 7,4 miljoen (yn 2013) is it fierwei it befolkingsrykste gewest. Fan 'e totale Australyske befolking wennet 32% yn Nij-Súd-Wales, ek al is it binnenlân, of de outback, sa't men it yn Austraalje neamt, tige tin befolke.
Etymology
De Britske ûntdekkingsreizger James Cook ferneamde de kust fan eastlik Austraalje yn 1770 nei Wales, troch it New Wales te neamen. Dy namme lei er fêst yn syn lôchboek, dat er op oarders fan 'e Ingelske admiraliteit yn trijefâld byhold. Yn it eksimplaar dat úteinlik by de admiraliteit bedarre, foege er letter it wurd "South" yn, sadat it gebiet New South Wales kaam te hjitten. De ynwenners fan Nij-Súd-Wales wurde Nijsúdwelsen neamd.
Geografy
Nij-Súd-Wales hat in oerflak fan 809.444 km², wêrfan't 800.642 km² út lân bestiet en 8.802 km² út wetter. De steat grinzget yn it noarden oan 'e steat Queenslân en yn it westen oan Súd-Austraalje. Yn it suden foarmet de rivier de Murray de grins mei Fiktoaria, behalven yn it uterste súdeasten, dêr't it in rjochte line fan 'e boarne fan 'e Murray nei see is. It Australysk Haadstedsk Territoarium, in lytse eklave om 'e federale haadstêd Canberra hinne, wurdt net fier fan 'e súdeastlike grins mei Fiktoaria folslein troch Nijsúdwelsk grûngebiet omjûn, wylst it Jervis Bay Territoarium, oan 'e kust fan Nij-Súd-Wales leit. De hiele lingte fan dy kust swettet oan 'e Tasmansee, in ûnderdiel fan 'e Stille Oseaan. It eilân Lord Howe, dat ek ta Nij-Súd-Wales heart en in populêre fakânsjebestimming is, leit sa'n 800 km beëasten it fêstelân.
It Grutte Skiedingsberchtme rint lykstrekich op mei de kust, alhiel fan 'e grins mei Fiktoaria yn it suden oant dy mei Queenslân yn it noarden. It heechste diel derfan wurdt foarme troch de Australyske Alpen, of de Snowy Mountains, sa't se yn Austraalje sels neamd wurde, mei as heechste punt de top fan 'e Mount Kosciuszko, op 2.229 m. Fuort dêrby streamt de rivier de Snowy, dy't ferneamd wurden is troch it gedicht fan Banjo Paterson, The Man from Snowy River, en de film, in Australyske western, dy't dêr letter op basearre is. Teffens is dit it iennichste diel fan Austraalje dêr't men skye kin, in sport dy't hjir foar it earst te Kiandra, yn 1861, beoefene waard.
Eastlik fan 'e bergen leit in relatyf smelle kuststripe dy't it tichtstbefolke diel fan Nij-Súd-Wales foarmet, mei stêden as Sydney, Newcastle, Wollongong, Maitland, Port Macquarie en Lismore. It likernôch fiifsechsde part fan Nij-Súd-Wales dat bewesten de bergen leit, is folle tinner befolke. It is in plattelânsgebiet dat it fan 'e lânbou hawwe moat. Hoewol't it trochsnien wurdt troch de grutte rivieren de Murray en de Darling en ferskate mindere rivieren as de Murrumbidgee en de Lachlan, is dit oer it algemien in drûch, steppe-eftich lân, dat fral yn it westen sterk de kant fan in woastyn útgiet. De iennichste befolkingssintra fan belang binne Tamworth en Wagga Wagga krekt bewesten de bergen, en it mynboustedsje Broken Hill yn it uterste westen fan 'e steat.
Skiednis
De lânseigen befolking fan Austraalje sette him tusken 60.000 en 40.000 jier lyn nei wenjen yn wat no Nij-Súd-Wales is. Histoarisy hawwe berekkene dat der foarôfgeande oan it earste kontakt mei de Jeropeänen sa'n 250.000 Aboriginals yn it gebiet wenne hawwe moatte. De earste Jeropeaan dy't de kust fan Nij-Súd-Wales yn kaart brocht, wie de Britske ûntdekkingsreizger James Cook, yn 1770, dy't it gebiet teffens út namme fan 'e Britske Kroan yn besit naam. De earste Britske delsetting yn Nij-Súd-Wales waard yn 1788 oan 'e Botany Bay, oan 'e súdkant fan it tsjintwurdige Sydney, stifte troch kaptein Arthur Phillip, doe't dy dêr lâne mei de saneamde Earste Float.
Port Jackson, oan Botany Bay, waard in strafkoloanje, dêr't de Britten feroardiele kriminelen hinne deportearren. Dêrby hoecht men net te tinken oan moardners en ferkrêfters, dy't yn 'e regel de deastraf krigen, mar mear oan ynbrekkers, bûsehifkers, krommeldieven en prostituees, allegear feroardiele ta net minder as sân jier twangarbeid, wat ûnder de omstannichheden fan dy tiid yn prinsipe delkaam op libbenslang. Nij-Súd-Wales waard foar strafkoloanje ornearre om't sokke lju nei de ûnôfhinklikheid fan 'e Feriene Steaten, yn 1783, dêr net mear hinne stjoerd wurde koene. Dêrby wie it moai fier fuort, dat der bestie net folle kâns dat de feroardielden weromkeare soene nei Grut-Brittanje, sels al oerlibben se de doer fan har straf. Foar de likernôch 750 finzenen fan 'e Earste Float, sawol manlju as froulju, dy't yn 1788 mei fjouwer kompanjyen soldaten de earste kolonisten fan Nij-Súd-Wales wiene, moat it in wreed en skriklik oard west hawwe, sûnder lykfol hokker foarsjennings, wylst se allegeduerigen bleatstiene oan it machtsmisbrûk fan harren bewekkers.
Twa jier letter, yn 1790, arrivearre de Twadde Float, en yn 1791 de Tredde Float. Tsjin dy tiid hie de Botany Bay-koloanje sa'n 4.000 ynwenners. It bestjoer fan 'e koloanje sakke almar fierder wei yn in foarm fan anargy wêrby't in befoarrjochte klasse fan legerofsieren de tsjinst útmakke. De finzenen, soldaten en frije kolonisten koene dêr gjin fûst tsjin meitsje, en sels de opienfolgjende gûverneurs krigen it spul net ûnder kontrôle. Doe't yn 1808 gûverneur William Bligh (deselde dy't earder as kaptein fan 'e Bounty by in muiterij ûnder de bemanning oerboard set wie) troch de ofsierekliber ôfset waard by de saneamde Rumrebûlje, hie it Britske regear syn nocht. Der waard in nije gûverneur stjoerd, generaal Lachlan Macquarie, dy't syn eigen rezjimint soldaten meinaam en it oarspronklike Nij-Súd-Walesrezjimint derút bonsjoerde, werom nei Ingelân ta. Macquarie makke net inkeld op bestjoerlik mêd regaad yn 'e koloanje, mar wie ek ferantwurdlik foar de oanlis fan wegen en werven en de bou fan tsjerken en oare iepenbiere gebouwen. Hy lei op stelselmjittige wize in nije stêd oan noardlik fan 'e oarspronklike koloanje, dy't him úteinlik ûntjaan soe ta it hjoeddeistige Sydney.
Yn 't earstoan waarden de hiele eastlike helte fan it Australyske kontinint en teffens de eilannen oan wjerskanten fan 'e Tasmansee ta de koloanje Nij-Súd-Wales rekkene, mar geandewei de njoggentjinde iuw waarden der hieltyd mear gebieten fan losmakke. Dat begûn yn 1825, doe't Van Diemenslân (it lettere Tasmaanje) in aparte koloanje waard, folge troch Súd-Austraalje yn 1836, Nij-Seelân yn 1841, Fiktoaria yn 1851 en Queenslân yn 1859. Yn 1863 ferlear Nij-Súd-Wales ek it Noardlik Territoarium dat doe by Súd-Austraalje foege waard, foar't it yn 1911 de status fan federaal territoarium krige. Yn datselde jier, 1911, moast Nij-Súd-Wales ek in enklave oan it federale regear ôfstean dy't it Australysk Haadstedsk Territoarium wurde soe, yn 1915 folge troch it Jervis Bay Territoarium.
Yn 1855 krige de koloanje Nij-Súd-Wales selsbestjoer. De koloanje wie ien fan 'e driuwende krêften efter de foarming fan in Australyske Federaasje, yn 1901, om't it Nijsúdwelske regear op it Australyske kontinint in frijhannelssône kreëarje woe (doedestiden wiene der dûaneposten oan 'e rivier de Murray, tusken Nij-Súd-Wales en Fiktoaria, dêr't ymportaksynzen heft waarden op hannelswaren). Under de Earste Wrâldoarloch draaide de Nijsúdwelske ekonomy as in tierelier, mar nei de oarloch, doe't de ynternasjonale hannel wer normalisearre waard en Austraalje net mear de iennichste beskikbere leveransier fan alderhanne guod wie, stoarten de prizen yn. De Grutte Depresje late yn Nij-Súd-Wales ta in ûnlijige perioade fan klassekonflikten.
Nei de Twadde Wrâldoarloch waard Nij-Súd-Wales oant 1965 regearre troch de Australyske Arbeiderspartij. Oan 'e ein fan 'e sechstiger jierren die him in ôfskiedingsbeweging yn 'e steat foar, dy't noardlik Nij-Súd-Wales ûnder de namme Nij-Ingelân ta in aparte Australyske steat meitsje woe. Der waard in referindum organisearre dat de foarstanners fan 'e Nijingelânske ôfskieding op in hier nei wûnen. It eilân Norfolk, dat mear as 1.400 km út 'e Nijsúdwelske kust leit mar altiten bestjoerlik diel útmakke hie fan 'e steat, krige yn 1979 selsbestjoer en waard in oerseesk gebietsdiel fan Austraalje, dat fan dy tiid ôf inkeld noch bannen mei it federale regear ûnderhold.
Bestjoer
Nij-Súd-Wales hat in twakeamerich steatsparlemint mei in Wetjaande Gearkomste (Legislative Assembly) of legerhûs fan 93 sitten en in Wetjaande Rie (Legislative Council) of hegerhûs fan 42 sitten. De parlemintsleden fertsjintwurdigje har eigen kiesdistrikt (constituency), dêr't se by de ferkiezings op persoanlike titel de mearderheid fan 'e stimmen helle hawwe (krekt itselde systeem as yn Grut-Brittanje). De steat wurdt regearre troch in eigen regear mei oan it haad in minister-presidint.
It steatsregear hat sizzenskip oer alle saken dy't ûnder de Australyske grûnwet net spesifyk oan it federale regear tawiisd binne, en steatsrjochtlik is it foar it federale regear tige dreech om yn Nijsúdwelske saken yn te gripen. Lykwols wurdt der dochs in frij grutte ynfloed útoefene op 'e gong fan saken yn 'e steat, om't it ynjen fan belestings en de ferdieling fan it ine belestingjild oer de ûnderskate steaten en territoaria in federaal foech is, en it federale regear dus de hân op 'e knip hâlde kin as it steatsregear wat dwaan soe dat der alhiel by troch wie. Yn it federale Australyske parlemint yn Canberra wurdt Nij-Súd-Wales yn 'e Senaat fertsjintwurdige troch 12 fan 76 sitten (15,8%), en yn it Hûs fan Offurdigen troch 48 fan 150 sitten (32%).
Ekonomy
Ek de lânbou is noch altiten fan belang. Feehâlderij, fan kij, skiep en bargen wurdt rûnom bedreaun, en yn Nij-Súd-Wales libbet in trêdepart fan alle Australyske skiep en bargen en in fyfdepart fan alle Australyske kij. Fierders wurdt der maïs, weet, hjouwer, koalsied, rys, nuten, bananen en sûkerreid ferboud. De Hunterdelling is it grutste wyngebiet fan Nij-Súd-Wales. Túnbou komt ek foar, en by de kust lâns wurdt fansels oan fiskerij dien, wêrby't de oesterkwekerij in wichtich plak ynnimt.
Demografy
Neffens gegevens út 2013 hie Nij-Súd-Wales doe 7.439.200 ynwenners, mei in befolkingstichtens fan 9,1 minsken de km². Dêrfan wenje 4.336.000 minsken (58,3%) op in protsje yn 'e haadstêd Sydney. Oare stêden mei mear as 50.000 ynwenners binne: Newcastle (524.000), Wollongong (280.000), Maitland (61.000), Wagga Wagga (56.000), Tweed Heads (54.000) en Coffs Harbour (51.000).
Neffens gegevens fan 'e Australyske folkstelling fan 2011 is de oergrutte mearderheid fan 'e Nijsúdwelske befolking fan Jeropeesk komôf, mei as grutste etnyske groep de Angelsaksyske Australiërs (25,0%%), folge troch de Ingelsen (24,2%), Ieren (7,4%) en Skotten (6,0%). De grutste net-Westerske befolkingsgroep waard foarme troch de Sinezen (4,3%).
Klimaat
It grutste part fan Nij-Súd-Wales, bewesten it Grutte Skiedingsberchtme, hat in steppe- of sels in woastynklimaat, mei net mear as 150 oant 500 mm rein jiers. De simmertemperatueren kinne dêr tesinzgjende hjit wêze, wylst de winternachten faak iiskâld binne. Yn it Grutte Skiedingsberchtme falt winterdeis geregeldwei snie, en nachtfroast is der hiel normaal, mar inkeld de toppen fan 'e Australyske Alpen hawwe in heechberchtmeklimaat. Yn 'e stripe lân tusken de bergen en de kust hearsket in klimaat dat fariëarret fan in koel seeklimaat yn it suden oant in wiet subtropysk klimaat tsjin 'e Queenslânske grins oan. Rekôrtemperatueren yn 'e steat wiene 49,7 °C op 10 jannewaris 1939 yn it westlike Menindee, en –23 °C op 29 juny 1994 te Charlotte Pass, heech yn 'e Australyske Alpen.
Paula Udondek
Paula Nkoyo Udondek (Lagos, 15 febrewaris 1967) is in Nederlânsk telefyzje-presintatrise, aktrise, kollumniste en (toanielstikkeskriuwster. Har heit is in Nigeriaan, har mem in Nederlânse.
Nei de middelbere skoalle studearre se twa jier teäterwittenskippen en stapte dêrnei oer nei de toanielskoalle. Yn 1993 studearre se ôf en krige dêrnei in stúdzjebeurs foar in heal jier foar aktearles oan de universiteit fan West-Firginia. Nei't hja weron yn Nederlân wie, hat se by ferskate teäterselskippen oan 't wurk west.
Udondek hat ferskaat oan telefyzjeprogrammas presintearre, lykas Waku Waku. Op telefyzje briek se echt troch mei de presintaasje fan de kwis Get the Picture wêrmei't se goed trije jier fiif kear yn 'e wike op telefyzje ferskynde. Se hat it programma 1215 kear presintearre. Ek brocht se in tal jierren Knoop in je Zakdoek en presintearre se ferskate festivals, ûnder oaren it Kinderrechtenfestival, HaSchiBa en de UITmarkt.
Udondek is fierders ambassadrise foar de Harsensstichting en it boechbyld fan de Stichting VT&T. Fan 2004 oant 2005 hie se alle wiken in kollumn yn ûnder mear de Haagsche Courant. Fierder hat se ferskate (toaniel)stikken skreaun, "Komkommer & Kwel" en "Dit leven gaat voorbij" (in soapsearje). Ek hat se in protte reklames ynsprutsen.
Romte (literatuer)
De romte yn in ferhaal kin in soad ynfloed ha op de ynterpretaasje. Der binne fjouwer soarten romtes:
Karel fan de Provâns
Karel fan de Provâns, bynamme de Jonge (845 - kleaster St-Pierre-les Nonnains (tsjintwurdich yn Lyon) 24 jannewaris 863) wie de jongste soan fan keizer Lotarius I en Ermengarde fan Tours.
Syn heit ferdielde syn keninkryk Midden-Frânsje yn 855 by it Ferdrach fan Prüm tusken syn trije soannen. De âldste soan Loadewyk II krige it Keninkryk Itaalje en de keizerstitel; Lotarius II krige Loataringen en Opperboergonje; en Karel, de jongste, krige de Provâns en Nederboergonje.
Doe't syn heit ferstoar, wie Karel noch mar 10 jier âld. Syn oantroude omke, greve Gerard fan Vienne, naam it regintskip oan. Gerard ferdigene it keninkryk tsjin de ynfallende Wytsingen, dy't de Rône opfearen. Yn 860 fersloech er harren by de mûning fan de Rône.
Karel syn omke, kening Karel de Keale fan West-Frânsje besocht de Provâns te feroverjen yn 861 op oantrunen fan de greve fan Arles, mar dat slagge him net. Karel fan de Provâns hat winliken sels nea regearre, allinne yn namme. Gerard fan Vienne wie winliken de bestjoerder. Yn 858 hie er regele dat as Karel sûnder opfolgers ferstjerre soe, de Provâns nei Lotarius II gean soe. Doe't Karel yn 863 ferstoar, woe syn âldste broer Loadewyk II de Provâns ek hawwe, dus waard it keninkryk ferparte tusken de twa bruorren: Lotarius krige de bisdommen Lyon, Vienne en Grenoble, dy't bestjoerd wurde soene troch Gerard; Loadewyk krige Arles, Aix en Embrun
USAF-flecht 21
USAF-flecht 21 wie in flecht fan in Boeing CT-43A fan 'e Amerikaanske Loftmacht (USAF) dy't op 3 april 1996 ferûngelokke koart foar er lânje sillen hie op it fleanfjild by de Kroätyske stêd Dubrovnik, oan 'e kust fan 'e Adriatyske See. Alle 35 ynsittenden kamen by dizze fleanramp om it libben, ûnder wa de Amerikaanske minister fan Hannel Ron Brown. Ut ûndersyk die bliken dat de ramp foar 't neist feroarsake wie troch minsklik falen troch hastigens en ferâldere fleanfjildfasiliteiten. Hoewol't it op 'e tiid fan it ûngelok by Dubrovnik min waar wie, waard fêststeld dat dy omstannichheid net neamensweardich oan 'e ramp bydroegen hie.
Ramp
De fleanmasine dy't foar USAF-flecht 21 ynset wie, wie in Boeing CT-43A fan it 76e Airlift Squadron fan 'e 86e Airlift Wing fan 'e Amerikaanske Loftmacht (United States Air Force, USAF), dy't stasjonearre wie op 'e Loftmachtbasis Ramstein, yn Dútslân, net fier fan Frankfurt ôf. Dit fleantúch, yn syn basisfoarm in Boeing 737-200, wie oarspronklik boud as in T-43A-lesfleanmasine, mar letter omboud ta in CT-43A-transportfleantúch, bedoeld foar it ferfier fan pommeranten. USAF-flecht 21 ferfierde in hannelsmisje fan it Amerikaanske regear en begeliedende leden fan it bedriuwslibben en de parse. Oan board wiene de Amerikaanske minister fan Hannel Ron Brown, de bekende sjoernalist fan 'e New York Times Nathaniel C. Nash, en 32 oare persoanen.
Flecht 21, mei callsign IFO 21 (in ôfkoarting foar Implementation Force), stige op 'e moarn fan 3 april 1996 op fan 'e ynternasjonale lofthaven fan 'e Kroätyske haadstêd Zagreb, en makke in tuskenlâning op 'e ynternasjonale lofthaven fan Tuzla, yn 'e Moslim-Kroätyske Federaasje fan Bosnje-Hertsegovina. De bestimming fan 'e flecht wie it Čilipi-fleanfjild by Dubrovnik, in Kroätyske stêd oan 'e kust fan 'e Adriatyske See. Dat plak wie ûnder de Kroätyske Unôfhinklikheidsoarloch yn 1991-1992 lange tiid belegere troch troepen fan it Joegoslavyske Folksleger, dy't mei artillerybesjittings oansjenlike skea yn 'e stêd oanrjochte hiene. It besyk fan 'e Amerikaanske hannelsmisje oan Dubrovnik wie sadwaande benammen fan symboalyske betsjutting.
Op 'e oanfleanrûte foar de lâning op baan 21 fan it Čilipi-fleanfjild miste USAF-flecht 12 in bocht, wêrnei't it tastel himsels om 14.57 oere middeis tsjin in heuvel oan tepletter fleach. Dêrby fûnen 34 fan 'e 35 ynsittenden daliks de dea; de iennichste oerlibbene wie sersjant Shelly Kelly, dy't as stewardess fungearre hie. Sy stoar lykwols ear't se nei it sikehûs tabrocht wurde koe. De rêdingsoperaasje kaam dreech op gong fanwegen it minne waar en de drege berikberens fan it rampplak, op in heuvel fan 700 m heech.
Undersyk
De oanfleanrûte fan it Čilipi-fleanfjild makke gebrûk fan in non-direksjoneel beaken (NDB) foar oanfleanen as it sicht út 'e cockpit wei beheind wie, sa't dat yn it gefal fan flecht 21 troch it minne waar yndie wie. Dêrfoar moasten de piloaten folslein op 'e fleanynstruminten fertrouwe. Sokke oanfleanrûtes wiene yn 'e 1990-er jierren al ferâldere, en kamen yn 'e Feriene Steaten sa goed as net mear foar. Bûten de Feriene Steaten waarden se lykwols yn in hiel soad lannen noch folop brûkt. It probleem wie dat Amerikaanske piloaten gjin ûnderfining mear hiene mei dizze wize fan oanfleanen.
It rapport spekulearre dat hastigens om 'e diplomatike delegaasje op it plak fan bestimming te krijen, wierskynlik in rol spile hat by de beslissing fan 'e piloaten om 'e regels op dit mêd te negearjen. Teffens lei de oanfleansnelheid fierstente heech, op 80 knopen (150 km/h) boppe de korrekte oanfleansnelheid. Ek dat soe wize kinne op hastigens.
Neisleep
De haadferkearslieder fan it Čilipi-fleanfjild, Niko Jerkuić, waard trije dagen nei de ramp dea oantroffen mei in kûgelwûne yn syn boarst en in pistoal yn 'e hân. In plysjeûndersyk konkludearre dat de man himsels tekoart dien hie.
Op it plak fan 'e ramp mei USAF-flecht 21 stiet no ta oantins in grut roastfrij stielen krús. Der rint in kuierpaad hinne dat de namme fan it 'Ronald Brownpaad' draacht, nei de ferûngelokke Amerikaanske minister. Yn 'e âlde binnenstêd fan Dubrovnik is in hûs wijd oan 'e ramp, dêr't yn in oantinskeamer portretten fan 'e slachtoffers hingje en in gasteboek leit dêr't besikers persoanlike boadskippen yn opskriuwe kinne.
Opper-Sû Yndianereservaat
It Opper-Sû Yndianereservaat (Ingelsk: Upper Sioux Indian Reservation; Eastlik Dakota: Pežuhutazizi) is it reservaat fan 'e federaal erkende Opper-Sû Mienskip (Upper Sioux Community) yn 'e Amerikaanske steat Minnesota.
Algemien
It reservaat leit yn it suden fan 'e steat, oan 'e rivier de Minnesota, yn Yellow Medicine County. Neffens offisjele gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2000 wennen der doe mar 57 minsken. It haadkertier fan 'e stamme is fêstige yn Granite Falls, dat feitliken 8 km benoarden it reservaat leit. It Opper-Sû Reservaat hat in oerflak fan mar justjes mear as 5 km².
Skiednis
De namme fan it reservaat komt fan it feit dat der oarspronklik, yn 'e njoggentjinde iuw, fan 1851 ôf oan 'e rivier de Minnesota twa reservaten fan 'e Sû-Yndianen wiene, wêrfan't dat streamop "Opper Sû" (Upper Sioux) neamd waard, en dat streamôf "Neder-Sû" (Lower Sioux). Nei de Dakota-Oarloch fan 1862 waard it Opper-Sû Reservaat lykwols opheft. It reservaat yn syn hjoeddeistige foarm kaam ta wêzen doe't yn 1938 746 acres (3 km²) grûn weromjûn waard oan 'e Yndianen.
Hjoed de dei
De Opper-Sû Mienskip hat op syn reservaatlân, dat bûten it Minnesotaanske steatsferbod op gokken falt, in eigen kasino sette litten, it Prairie's Edge Casino Resort. Elts jier yn juny hâldt de stamme yn it reservaat syn tradisjonele wačipi (powwow of folksgearkomste).
Annemieke Verdoorn
Annemieke Verdoorn (folút: Annemieke Margo Verdoorn; Rotterdam, 8 augustus 1961) is in Nederlânsk aktrise dy't by it grutte publyk bekendheid krige mei har rol as suster Ingrid yn 'e sikehûssearje Medisch Centrum West, en letter as Joyce Couwenberg yn 'e soapsearje Onderweg naar Morgen.
Karriêre
Verdoorn waard yn 1961 berne yn Rotterdam. Fan 1981 ôf wie se aktyf as aktrise, wêrby't se yn 't earstoan benammen rollen hie yn toanielstikken en musicals. Se ferfolle byrollen yn films as Les Branchés à Saint-Tropez, út 1983, en de Grijpstra en De Gier-plysjefilm De Ratelrat, út 1987 (as seksy motoraginte). Yn 1985 naam Verdoorn ûnder de skûlnamme Margo mei fiif oare artysten (wêrûnder Ireen Sheer, Malcolm Roberts en Chris Roberts) foar Lúksemboarch diel oan it Eurofyzjesongfestival. Harren ferske Children, Kinder, Enfants einige op it trettjinde plak.
Yn 1988 briek Verdoorn troch mei har rol as de ferpleechkundige Ingrid van der Linden yn 'e sikehûssearje Medisch Centrum West, dy't tige súksesfol wie. De searje rûn seis seizoenen en wie oant 1994 by de TROS op 'e tillefyzje te sjen. Nei Medisch Centrum West krige Verdoorn yn 1996 har oare grutte rol, nammentlik dy fan abbekate en direktrise Joyce Couwenberg, yn 'e soapsearje Onderweg naar Morgen. Hja naam dy rol oer fan Marjolein Keuning, dy't him de twa foargeande seizoenen spile hie. Yn 2008 beëinige Verdoorn nei tolve jier har dielname oan Onderweg naar Morgen, mei as gefolch dat Joyce Couwenberg út 'e searje skreaun waard.
Priveelibben
Verdoorn troude yn 1993 mei Robert Wilson. Mei him krige se op 1 novimber 2001 in soan, dy't James hjit. Nei't se yn 2008 stoppe wie mei har rol yn Onderweg naar Morgen emigrearre Verdoorn mei man en soan nei Austraalje, dêr't se sûnt dy tiid yn Sydney wennet.
Sinne-opgong
Sinne-opgong is it ferskinen fan 'e sinne boppe de hoarizon yn it easten as gefolch fan 'e draaiïng fan de Ierde. Dit is in ferskynsel dat op deistige basis foarkomt op 'e iere moarn, hoewol't it yn 'e midden fan 'e winter op hegere breedten letter op 'e moarn plakfynt. Plakken binnen de beide poalsirkels, yn it uterste noarden en suden fan 'e Ierde, hawwe teminsten ien dei yn it jier gjin sinne-opgong, as de poalnacht oanhâldend 24 oeren efterinoar duorret. It ferskynsel dat tsjinsteld is oan sinne-opgong, as de sinne jûns (of winterdeis oan 'e ein fan 'e middei) wer ûnder de hoarizon sakket, hjit sinne-ûndergong.
Krekt as sinne-ûndergong kreëarret sinne-opgong unike atmosfearyske omstannichheden, wêrby't de loft yn it westen faak felle (en gauris as tige moai ûnderfûne) kleuren oannimt, lykas read, pears, rôze, oranje en giel. Sinne-opgong wurdt faak betize mei de moarnsdage, mar is net itselde. De moarnsdage is in perioade fan twiljocht foarôfgeande oan sinne-opgong, dy't duorret fan it tiidstip dat it mulpunt fan 'e sinne 18° ûnder de hoarizon stiet oant it punt dat er oer de hoarizon hinne komt. Yn dy tiid beskynt de sinne by de bolling fan 'e Ierde lâns al wol de loft, mar noch net it ierdoerflak. It is dan net rjocht mear nacht, mar oan 'e oare kant is de dei noch net begûn. Pas as de sinne oer de hoarizon hinne komt en it ierdoerflak ferljochtet, wat gearfalt mei de ein fan 'e moarnsdage, is it dei.
Midsnacht
Midsnacht, midnacht, middernacht, middennacht of, humoristysk, hynstemiddei, is it tiidstip fan tolve oere nachts ôf (0.00 oere of 24.00 oere) oant ien oere yn 'e moarn (1.00 oere). Neffens de moderne tiidrekkening wurdt ornearre dat om midsnacht de iene dei oergiet yn 'e oare, hoewol't dy oergong foarhinne by moarnsdage lein waard. Yn 'e Romeinske Tiid wie midsnacht it tiidstip healwei de nacht, dat persiis op 'e helte siet tusken sinne-ûndergong en sinne-opgong; sadwaande ferskode it eksakte tiidstip fan midsnacht doe mei de jiertiden. Dit tiidstip wurdt tsjintwurdich de solêre midsnacht neamd, as de sinne persiis oan 'e oare kant fan 'e Ierde stiet, en falt mar komselden gear mei de moderne betsjutting fan midsnacht.
It tiidsynterval tusken 0.00 oere en 1.00 oere wurdt ek gauris de spûkoere neamd of de 'oere fan 'e geasten'. Dat hat te krijen mei de oarspronklike betsjutting fan midsnacht yn 'e sin fan 'e solêre midnacht, as de tiid dy't it fierst fan 'e dei ôfleit. Sa't it ljocht assosjearre wurdt mei it goede, sa wurdt it tsjuster (de nacht) assosjearre mei it kwea, en sadwaande ek mei spûken en geasten. Dêrfandinne dat it tiidstip fan midsnacht ek faak in rol spilet yn folksferhalen en mearkes.
Devon
right|framed|Lizzing Devon yn Ingelân thumb|Katedraal fan Exeter thumb|[[Ilfracombe, oan de noardkust fan Devon]] Devon (earder ek wol Devonshire neamd) is in greefskip yn de Ingelske regio Súdwest-Ingelân, dat nei alle gedachten yn 'e earste helte fan 'e tsiende iuw oprjochte is. Mei Devon kin sawol it histoaryske- en seremoniële greefskip bedoeld wurde as ek it bestjoerlike greefskip. Yn it lêste gefal hearre de unitairy authorities fan Plymouth en Torbay net by Devon: sy foarmje twa selsstannige bestjoerlike ienheden.
Koarte skiednis
Nei de lêste iistiid, wie Devon ien fan de earste kontreien dêr’t minsken har nei wenjen setten. Archeologen hawwe in soad oerbliuwsels fan prehistoaryske delsettingen fûn. Sa binne bygelyks frijwat ruïnen fan gebouwen op Dartmoor (no in Nasjonaal Park) fûn.
Devon hat syn namme krigen fan de Dumnonii, in Romeinske oantsjutting fan it Keltyske folk út dy kontrei. De Romeinen besetten Devon om it jier 50 hinne. De namme Dumnonii kin betsjutte 'persoan dy’t yn in djippe delling wennet' of 'oanbidders fan de god Dumnonos'. It Romeinske leger hâlde sa’n 350 jier yn Devon ta. De stêd Exeter wie harren militêr haadkertier
Dêrnei hat it lang duorre ear’t Devon wer frjemde folken sjoen hat. De Saksen kamen yn de 7e iuw, en de kening fan Wesseks hat nei alle gedachten yn 614 in oanfal dien. It skeel tusken Devon en Wesseks hat sa'n 200 jier oanholden. Guon histoarisy wolle hawwe dat Wesseks de oerhân yn it konflikt krige yn 715, mar oaren miene dat dêr net fan sprutsen wurde kin foar teminsten 936. Lang om let rekken de keningen fan Devon lykwols ûnder oerhearsking fan Wesseks.
Sinne-ûndergong
Sinne-ûndergong is it ferdwinen fan 'e sinne ûnder de hoarizon yn it westen as gefolch fan 'e draaiïng fan de Ierde. Dit is in ferskynsel dat op deistige basis foarkomt, meastal op 'e jûn, mar yn 'e midden fan 'e winter op hegere breedten faak ek in skoft al op 'e middei. Plakken binnen de beide poalsirkels, yn it uterste noarden en suden fan 'e Ierde, hawwe teminsten ien dei yn it jier gjin sinne-ûndergong, as de poaldei oanhâldend 24 oeren efterinoar duorret. It ferskynsel dat tsjinsteld is oan sinne-ûndergong, as de sinne moarns wer boppe de hoarizon út komt, hjit sinne-opgong.