cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saakje fan Uylenburgh
Libben
Fan 1635 ôf joech Rembrandt les yn syn Akademia; de meast foaroansteande learlingen wienen Govert Flinck, Gerbrandt van den Eeckhout en Ferdinand Bol. Rembrandt fertsjinne knap troch syn keunstwurken, en yn 1639 kochten se in foaroansteand hûs yn de Jodenbreestrjitte. Dit hûs, njonken harren sweagers galery, lei oan it begjin fan de Joadske wyk. It hjit no it Rembrandt Hûs Museum. Al earder, op 16 juny 1638 kleide har Fryske famylje yn in brief dat Saakje har erfenis fergriemde.
Trije fan harren bern stoaren koart nei de berte, mar op 2 septimber, 1641 waard harren Titus doopt, neamd nei har memmes suster Tytsje (Titia) fan Uylenburgh. Saskia stoar it jier dêrnei, nei't sein wurd oan tuberkuloaze. Se waard begroeven yn de Alde Tsjerke.
thumb|left|Rembrandthûs, Jodenbreestrjitte, Amsterdam
Nei har dea
Op in dei joech Rembrandt de juwielen en ringen dy't fan Saskia west hienen, oan de bernefaam, Geertje Dircx, in gebeart dat net botte wurdearre waard troch de Fryske famylje Uylenburgh. In pear jier letter ferwachte Geertsje dat Rembrandt mei har trouwe soe, mar dat soe it ferlies fan Saskia's erfdiel betsjutten hawwe. Doe't Geartsje by har wei wie en besocht de juwielen te ferkeapjen, gie Rembrandt nei de rjochtbank en waard Geertsje opsluten yn in gekkehûs yn Gouda en Rembrandt betealle har reis.
Titus en syn heites freondinne, harren eardere tsjinstfaam Hendrickje Stoffels namen Rembrandt yn 1655 yn tsjinst: in liepe oplossing, omdat hy sa mear skilderje koe sûnder lestich fallen te wurden troch syn skuldeaskers. Rembrandt ferkocht Saskia's grêf op 27 oktober, 1662 om sa jild te hawwen foar it hieren fan in grêf foar Hendrickje.
Paspuzel
In paspuzel, ek wol wurdlispuzel of wurdlizzer neamd, is in krusing tusken in krúswurdpuzel en in lispuzel. Paspuzels besteane út in diagram en in wurdlist. By dizze puzelsoarte wurde wurden jûn ynstee fan oanwizings. Paspuzels ferskine yn tydskriften en puzelblêden, krektas wurdsikers, kryptogrammen en oare logyske puzels. Meidat paspuzels gjin ynhâldlike kennis fan spesifike ûnderwerpen fereasket, kin de puzel ek yn in oare talen oplost wurde.
Oplossen
It oplossen fan in paspuzel kin middels trial-and-error. Faak wurdt al in earste wurd jûn om de puzelders in begjin te jaan. De yn te foljen wurden steane alfabetysk oardere op it tal letters. De puzelhokjes ha gjin nûmer en der wurdt meastentiids net oanjûn oft wurden horizontaal as fertikaal ynfold wurde moatte.
De puzelder krijt in diagram en in wurdlist. Om de puzzel goed op te lossen, moat der in oplossing fûn wurde wêrby’t alle beskikbere wurden yn it diagram passe. De beskikbere wurden steane oardere nei it oantal letters en op alfabet. Faak stiet ien wurd al ynfold as steun om oan de puzel te begjinnen.
It oplossen fan paspuzels komt meastal del op it sykjen nei wurden fan in bepaalde lingte mei letters op spesifike plakken. In foarôf ynfold wurd kin dêrby as útgongspunt brûkt wurde. Troch trial-and-error kin it bêste begûn wurde mei twa of trije wurden dy’t mooglik op in bepaald plakke passe kinne: tydlik ien fan de wurden ynfolje en sjen oft in ûnmooglike letterkombinaasje it resultaat is. Yn dat gefal moat in oar wurd op dat plak yn it diagram komme. Lytsere wurden passe miskyn wol makliker yn it diagram, mar langere wurden jouwe mear oanwizings foar it ferbinen fan wurden.
Farianten
Fan dizze puzelsoarte besteane ferskate swierrigensnivo’s. De ienfâldichste fariant is de wurdskower. De begjinwurden binne dan al oanjûn mar moatte sa ferskood wurde dat der fertikaal in einoplossingswurd ûntstiet. Elk begjinwurd levert ien letter fan dit oplossingswurd. In mear komplekse fariant fan de wurdlizzer is de diagramleaze paspuzel. By dregere puzels begjint de puzelder sûnder helpwurden mei in leech diagram. By in oare fariant wurde der hielendal gjin wurden fermelde, mar moatte wurden keazen wurden út in bekende groep wurden, bygelyks fyftich wurden út it tema 'Eartiidske telefyzjeprogramma's'. Noch in oare fariant is de blokpuzel of blokpaspuzel. Hjirby is in ynfolde krúswurdpuzel yn blokjes 'knipt' fan njoggen hokjes (3 by 3). Elk blokje moat op it goede plak yn it diagram 'lein' wurde. Faak binne yn it foar al in oantal letters en swarte hokjes jûn. In oar soarte fariant is de getallelizzer of siferlizzer. Dêrby moatte getallen ynfold wurde ynstee fan wurden. Yn dizze puzel kinne de fermeldingen werjûn wurde as it getal, mar ek as in wiskundige opjefte of sels in wichtich jier.
Terra sigillata
thumb|250px|right|Romeinske terra sigillata Terra sigillata (Latyn foar stimpele ierdewurk) is de eigentiidske, sûnt it begjin fan de 19e iuw wenstige beneaming foar in fraai soarte gebrûksfoarwerpen út ierdewurk, dat yn de Romeinske keizertiid algemien yn omrin wie.
Techniken
Kenmerkend foar it diggelguod yn terra sigillata is de reade of readbrune kleur en in glânzjend oerflak dat ofwol flak en ûnfersiere is, ofwol (meastal) fersierd mei dekorative en / of byldzjende reliëfs. It waard ek altiten makke fan fine liemsoarten en in pottebakkerstsjil. Foar de fersiering fan de bûtenkant waard yn de regel in (bakte) jitfoarm brûkt wêryn foar it bakproses de reliëfs yn negatyf oanbrocht wienen middels stimpels en sa. De foarmen fan de terra sigillata-produkten binne sterk ynspirearre troch lykaardich diggelguod yn metaal, glês of edelstien.
Produksje en fersprieding
De Terra sigillata hearde hast trije iuwen lang ta it algemien gongbere ierdewurk yn grutte parten fan it Romeinske Ryk, mar dochs benammen yn it westlike diel derfan. De produksje en de hannel foarmen wichtige taken fan it ekonomyske libben. Fan ûngefear 25 foar oant 30 nei Kristus wienen de wichtichste fabrikaazjesintra de Italjaanske stêden Arretium en Puteoli.
Terra sigillata as histoaryske boarne
De ferskillen en oerienkomsten oangeande fabrikaazje en de dekoraasje fan terra sigilata, en benammen de ek op it ierdewurk oanbrochte pottebakkersmerken meitsje it de archeologen frij maklik by de identifikaasje en de filiaasje fan ferskate ateliers. Dêrtroch kin de terra sigillata in grutte bydrage leverje oan de datearring fan de lagen dêr't it yn oantroffen wurdt. Munt- en Terra sigillatafynsten folje elkoar oan.
It Frysk Museum hat sa'n 2200 skerven terra sigillata. In soad fan dat ierdewurk is yn de earste iuwen fan de jiertelling nei Fryslân komt mei hannelers dy't fan terp nei terp gienen. Om 300 hinne komt ek redstimpelsigillata út Argonne by Parys, neamd nei de ornamintenbân, soms ek kristlike symboalen. Ut de 4e iuw ek sigillata-imitaasje
Jan Timmer
Jan Johannes Timmer (Penjum, 6 augustus 1859 - Kimswert 6 novimber 1923) wie boer en politikus.
Timmer liet al yn 1897 syn feebeslach ûndersykje op kowetuberkuloaze. It mei troch him oprjochte koöperative molkfabyk fan Kimswert krige nei 1900 allinnich molke fan tuberkuloazefrije kij.
Joech mei de stjit ta it suver fokken fan it Frysk Hynder. Waard lid fan Provinsjale Steaten fan Fryslân en dykgraaf fan de Fiif Dielen Seediken Bûtendyks.
Noardergat
It Noardergat is in diel fan de Burgumer Mar. It leit oan de westkant by partysintrum/restaurant Klein Zwitserland, dêr't it Prinses Margrietkanaal yn de Burgumer Mar ynkomt.
Kees 't Hart
Kees 't Hart (De Haach, 12 july 1944) is in Nederlânsk skriuwer en dichter.
Wurkpaad
Kees 't Hart studearre Nederlânske taal- en letterkunde oan de Universiteit fan Amsterdam, wurke yn it ûnderwiis as dosint en letter as stúdzjebegelieder Kultuerwittenskippen by de Open Universiteit Nederland. Hy skreau romans, poëzy- en ferhalebondels en in samling essays. Tusken 1994 en 1999 wie hy redakteur fan it literêr tydskrift De Revisor en hy makke foar it fuotbaltydskrift Hard Gras in apart nûmer oer de sportclub It Hearrenfean. Syn ûnderfinings mei de club foarmen de grûnslach foar it deiboek Het mooiste leven… (2001). 't Hart skriuwt resinsjes foar opinyblêd De Groene Amsterdammer en wennet sûnt 2004 yn De Haach.
Tingwâlden
Tingwâlden (eartiids tyngea) is in streek fan miedlannen yn Opsterlân yn polder De Dulf. It leit noard fan Terwispel oan de Nije Feart it eardere Keningsdjip.
Lykfeart
Oer de Lykfeart en hoe't it wetter oan syn namme komd is, skreau Mindert Wijnstra in ferhaal. It stiet yn 'It kweade wiif fan Hylpen........en oare folksferhalen'.
De namme Lykfeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Lijkvaart.
Telwurd
Telwurden binne in wurdsoarte. Der binne trije kategoryen:
Haadtelwurden
Beskate haadtelwurden binne wurden dêr’t men mei telle en nûmerje kin. Fan de getallen binne dat ien, twa, trije ensfh. it getal nul, it wurd giin 'net ien' en beide, 'twa'. Alle breukgetallen: heal, oardel/oardeheal (en oare wurden op -heal), ien tredde, tsien, fyftsjin, ensfh. Mei ûnbeskate haadtelwurden wurdt in net krekt beskaat oantal oanjûn. Unbeskate haadtelwurden binne: al/alle (as it kwantifisearjend is), ferskate, folle, gâns, genôch, guon, inkelde, ytlike, party, rju, safolle, tefolle, wat.
Rangtelwurden
De beskate rangtelwurden jouwe in krekt beskaat plak oan: earste, twadde, tredde, ensfh.
Broer Boelens
Broer Boelens wie lânmjitter.
Leonardo da Vinci
thumb|right|220px|In selsportret fan Leonardo da Vinci Leonardo da Vinci (Vinci, 15 april 1452 - Amboise, 2 maaie 1519) wie in Italjaansk skilder, byldhouwer, arsjitekt, útfiner, filosoof, dichter, natuerkundige en biolooch.
De keunstner is foaral bekend wurden troch syn skilderijen en syn tekeningen, mar ek as wittenskipper hat er fan grut belang west. As keunstner is er foaral bekend wurden troch syn bydrage oan de chiaroscuro-technyk en behanneling oer it atmosfearysk perspektyf. Syn talleaze sketsen op it mêd fan bou, wetter- en wurktúchboukunde, jouwe blyk fan syn grutte ynsjoch en syn orzjinele oanpak. Mar troch de stân fan de technyk koene in soad ideeën fan Leonardo da Vinci net útfierd wurde.
Broer Boelens
Boelens waard yn 1649 talitten as lânmjitter. Hy wenne yn Beetstersweach. Hy holp Bernardus Schotanus à Sterringa by it meitsjen fan gritenijkaarten en arbeide yn 1663 en 1665 oan de grinsskieding tusken Fryslân en Grinslân.
Leonardo da Vinci
Libbensrin
Leonarda da Vinci is berne op 15 april 1452 as Leonardo dis er piero da Vinci, yn it doarpke Vinci. Vinci leit op it Toskaansk plattelân om Florâns. Leonardo sels ûndertekene syn wurk mei Leonardo of Lo leonarda, wat 'Ik Leonardo' betsjut.
Mem Katerina en heit Piero wiene net troud. Syn heit, Ser Piero da Vinci, wie in 25-jierrige rike grûnbesitter en ambachtsman. Heit Piero hie mem Katerina yn tsjinst. Der wurdt beweard dat se in slaaf fan Piero wie út it Midden-Easten. De heit naam de soarch foar it soantsje op him, de mem troude mei in oare man. Leonardo wenne earst by de famylje fan syn mem, mar fan syn fiifde jier ôf wenne hy by syn heit. Syn heit wie troud mei de 16-jierrige Albiera Amadori. Sy krigen tegearre gjin bern. Dêrom wie Leonardo foar Albiera in echte soan. Leonardo mocht graach de natoer observearje. En al jong tekene hy wat hy seach. De boeken yn de bibleteek fan syn heit waarden in skoalle-oplieding dy't hy nearne oars krije koe. Nei de dea fan Albiera ferhuze Leonardo mei syn heit nei Florâns. Heit troude nei de dea fan Albiera noch trije kear en krige yn totaal 12 bern.
De earste perioade: Florâns. (1466 oant 1482)
Op syn 12e jier kaam er mei syn heit yn Florâns te wenjen. Doe wie Florâns in wrâldsintrum fan rykdom, macht, keunst en wittenskip. Hjir soe Leonardo da Vinci útgroeie ta de figuer fan de Renêssânse.
Yn 1466 brocht heit syn soan nei in staazjeplak. Heit wie oertsjûge fan it talint fan syn soan. Hy brocht him by de Florentynske keunstner Andrea del Verrochhio. Yn dat atelier learde Da Vinci skilderjen en om hout, stien en klaai te bewurkjen. Ek learde er hoe't er sulver en goud smeie moast. Da Vinci soarge der foar dat hy alle techniken yn 'e macht krige. Hy tekene wat hy seach. It is tige wierskynlik dat Da Vinci meiholpen hat oan Verrocchio syn ruterstânbyld fan Colleoni (1483-1488) yn Feneesje. Yn 1472 waard Da Vinci eigen baas. Hy sluet him oan by it Florentynske skildersgilde, De compagnia di san Luca. Hy hat Verrocchio noch wol inkele jierren holpen en hat ek noch in oantal jierren yn syn hûs wenne. Om-en by 1473 skildere Da Vinci in skilderij dat ûntwurpen is troch Verrocchio. It is de doop fan Kristus. Da Vinci hat besocht om it lânskip wer te jaan as skimerjende mar dôchs organyske wrâld. Dit komt alle kearen werom yn syn skilderijen. Grutte belangstelling hie Da Vinci foar de minsklike fysiology. Syn bekendste wurk út dizze earste Florentynske perioade (1466 oant 1482) is de ‘Oanbidding fan de trije keningen' makke 1481 oant 1482. Dit grutte skilderij is troch muontsen fan San Donato yn Scopeto besteld. It wurk is noait hielendal ôf komd. Yn 1482 gie Da Vinci nei Milaan om yn tsjinst te gean by hartoch Lodovico il Moro.
De twadde perioade yn Milaan (1482 oant 1499)
Yn 1482 gie Da Vinci yn tsjinst by Ludovico Sforza, Il Moro. Dit wie de hearsker fan Milaan. Ien fan de belangrykste opdrachten fan Il Moro wie om in ruterstânbyld te meitsjen. De heit fan Il Moro moast op it hynder sitte. It byld moast 7 meter heech wurde. It is noait útfierd, it byld hat allinnich bestien as in gipsmodel. Wol hat Da Vinci prachtige tekeningen makke. Dizze tekeningen op út in blauwens skinend papier wurdt bewarre yn de Royal Library, Windsor Castle. Syn wurksumheden yn Milaan wie net allinnich skilderjen. Hy hat in soad fedigeningswurken en kriichsmasines ûntwurpen. Dêrneist wied er ek dwaande om brêgen en wetterwurken oan te lizzen. Ek hat er in ûntwerp makke foar de koepel fan de Dom fan Milaan.
Yn Milaan hie Da Vinci ek syn eigen atelier, mei learlingen. De wichtichste skilderijen út dizze perioade binne de “Madonna yn de grot” (1485), it fresko “It leste jûnsmiel” (makke tusken 1495 oant 1498). Dit fresko hat Da Vinci skildere yn de Santa Maria delle Grazie yn Milaan. Op dit fresko is te sjen dat Kristus de wurden útsprekt dat ien fan de learlingen him ferriede sil. De eftergrûn fan Kristus is ljocht en nimt de wurking fan it aureoal oer. Dit fresko spilet in haadrol yn it boek fan Dan Brown, de Da Vinci koade. 350px|thumb|it leste jûnsmiel
Yn dizze perioade ûntstiene skilderijen dy’t kenmerkjend binne foar Da Vinci. It skimerige ljocht, de sêfte en fine foarmjouwing. Dizze manier fan skilderjen wurdt Chiaroscuro of sfumato neamd. Da Vinci hat oantekenings makke oer ljocht en kleur op skilderijen. Dy binne letter samle ta in Trattat delle pittura, de earste útjefte waard yn 1651 yn Parys útbrocht.
Twadde Florentynske perioade
Yn Florâns gie Da Vinci wurkjen as millitêr arsjitekt en yngenieur foar Cesare Borgia. Borgia wie de soan fan Paus Alexander VI en waard ek wol “Duca Valentino” neamd. Da Vinci krige opdracht om yn it Palazzo Vecchi de Slach by Anghiari (1440) te skilderjen. It fresko is noait hielendal ôf komd. Hoe't it der út sjen moast, kin ôflaat wurde út de kopyen dy't Peter Paul Rubens (1577-1640) makke hat. Yn 1565 is it hiele fresko fuorthelle troch Giorgia Vasari (1511-1574). Dy man hat der oerhinne skildere.
left|150px|thumb|De Sint Anna
De twadde perioade yn Milaan (1506)
Yn 1506 gie de keunstner werom nei Milaan. Hy kaam yn tsjinst fan de Frânske besetters. Fannijs is er oan de slach gien mei syn ruterstânbyld. Diskear ta eare fan maarskalk Giacomo Trivulzio. Ek dizze kear kaam it byld net klear. Yn dizze twadde Milaneeske perioade skildere Da Vinci de “Sint- Anna’ en de “Johannes de Doper”. Beide binne yn it Louvre yn Parys. In kryttekening dy miskyn in selsportret is, wurdt bewarre yn Turyn. thumb|Jehannes de doper thumb|De Vitruviusman
De perioade yn Rome
Leonardo Da Vinci stoar yn Frankryk op twa maaie 1519 yn syn hûs. Hy leit begroeven yn de kapel fan St. Hubertus yn it kastiel fan Amboise. Da Vinci leit allinnich yn syn grêf. Hy hat noait troud west. It skynt sels dat hy noait in yntime relaasje hân hat mei in frou. Yn 1476 is hy anonym beskuldige fan homoseksuele kontakten mei in 17-jierrich model. Dit model wie prostituee mei de namme Jacopa Saltarelli. Tagelyk mei trije oaren waard Da Vinci by gebrek oan bewiis frijsprutsen.
Da Vinci nei syn dea oant no
De Mona Lisa. De Mona Lisa is it ferneamdste skilderij dat Da Vinci makke hat. It is in lyts skilderij dat allinnich troch in dikke glêslaach te sjen is yn it Louvre yn Parys. It skilderij is sa ferneamd troch it mysterieuze antlit fan de frou dy’t skildere is. De eftergrûn fan it skilderij is ek mei ljocht en donker effekten. Dit wurdt Chiraoscuro neamd.
Leonardo da Vinci as útfiner.
As gelearde hat Da Vinci him ûnder oare dwaande hâlden mei wiskunde en natuerkunde. Hy ûntwurp wurktugen as hevelpeallen, geskut en muzykynstruminten. Hy observearre fûgels en kaam sa ta in ûntwerp. Hy bestudearre de anatomy fan de minsk en geologyske ferskynsels. Dat alles smiet in bulte sketsen op. Syn belangrykste útfining is de skutslûs mei puntdoar dy't no noch tapast wurdt.
Ek syn militêre útfinings wiene talryk. Sa ûntwikkele hy in soarte masinegewear, dêr't streamlide kûgels yn sieten ynstee fan rûne kûgels. Ek ûntwurp hy in bolfoarmige dûkboat dêr't ien man yn sitte koe. De measte ûntwerpen binne noait útfierd. Faak wiene de ideeën sa fier harren tiid foarút dat it gewoanwei noch net koe.
Nei oanlieding fan de seksjes tekene Da Vinci it ideale minsklike lichem basearre op in pentagoan mei de ferhâlding 1:1,618. Dizze tekening wurdt de Vitruviusman neamd.
It Puoltsje
It Puoltsje is in dobbe yn de gemeente Ljouwert. De dobbe leit noardeastlik fan Britsum en benoarden de Stienzer Feart.
De namme It Puoltsje jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme De Dobbe.
By De Jouwer leit ek in dobbe dy't It Puoltsje neamd wurdt.
De Bosk (gemeente)
Oare plakken yn de gemeente binne Rosmalen, Nuland en Vinkel.
Skiednis
De gemeente bestie earst allinnich út de stêd De Bosk dy't yn 1184 stedsrjochten krige. Dat jier kin winliken sjoen wurde as it begjin fan de gemeente. Yn 1933 waard de gemeente útwreide mei it plak Deuteren fan de gemeente Cromvoirt dy't doe opheft waard. It oerbliuwende part fan dy gemeente gie nei de gemeente Vught.
Yn 1971 waarden de gemeenten Empel en Meerwijk en Engelen by de gemeente De Bosk foege. Yn 1996 waard de gemeente Rosmalen by De Bosk foege. Yn 2015 kamen de doarpen Nuland en Vinkel fan de ophefte gemeente Maasdonk by De Bosk.
Oare kearnen en wiken
De gemeente De Bosk bestiet út 14 wiken: Binnenstêd, De Groote Wielen, Empel, Engelen, Graafsepoort, Maaspoort, Muntel/Vliert, Noard, Rosmalen Noard, Rosmalen Súd, West, Súdeast, Nuland en Vinkel.
Lizzing
De gemeente leit yn it noarden fan Noard-Brabân. De gemeente grinzget yn it noarden, dêr't de rivier de Maas de grins foarmet mei it Gelderske Maasdriel, yn it noardeasten oan Oss, yn it súdeasten oan Sint-Michielsgestel, yn it suden oan Vught, en yn it westen oan Heusden.
Gemeenterie
Boargemaster is sûnt 2017 Jack Mikkers (VVD).
Best of You (liet fan Foo Fighters)
Best of You is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Foo Fighters yn 2005 en útbrocht op it fyfde album fan Foo Fighters In Your Honor út itselde jier. Best of You is it tredde nûmer op it album en waard op 27 maaie 2005 útbrocht as earste single fan it fyfde album.
Oer de fideoklip
De fideoklip waard regissearre troch Mark Pellington dy't ek de fideoklip by it nûmer Jeremy fan Pearl Jam regisearre hie. Yn de fideoklip spilet de band op it dak fan in ferlitten sikehûs. Neist de bylden fan de band, wurdt der ôfwiksele mei bylden dy't pine, depresje en eangst toane.
Ferzje fan Anastacia
Best of You waard sân jier nei't nûmer dat oarspronklik opnaam waard troch Foo Fighters yn 2012 troch de Amerikaanske sjongeres Anastacia opnei opnaam yn in popmuzyk jaske. En útbrocht op it album It's a Man's World fan Anastacia út 2012. The Sound of Silence wie it twadde nûmer op it album en waard op 2 novimber 2012 útbrocht as twadde single fan it album, mar it kaam alinne yn Eastenryk, Switserlân en Dútslân út op single.
Utropwurd
Utropwurden binne in wurdsoarte mar stean feitlik bûten it sinsferbân. Foarbylden fan útropwurden binne: ja/nee, oei, oeps, hea, no, eh, klets, hear, fergemy, ferdomme, goeiemoarn. Utropwurden binne dus wurden/úterings fan emoasje, begroeting, oantrún, ensfh. Sawol by de beneaming fan sindielfunksjes as fan wurdsoarten hjitte hja útropwurd.
Rod Jellema
Prof. dr. Roderick (Rod) Jellema (1927 - Washington, D.C., 11 maaie 2018 ) wie in Amerikaansk dichter, universitêr dosint en oersetter.
Jellema waard grutbrocht yn Holland, Michigan en yn Ann Arbor, Michigan. Hy helle in B.A. oan Calvin College en in PhD oan de Universiteit fan Edinboarch (Skotlân).
Jellema waard 1955 dosint oan de Universiteit fan Maryland, College Park, dêr't er kursus kreatyf-skriuwen stifte en ek late. Yn 1992 gie er mei emeritaat.
Jellema is de skriuwer fan fiif boeken oer poëzy en trije oer oersettingen. Syn wurk waard ûnderskieden mei de Hart Crane Memorial Poetry Contest, de Piter Jellespriis en in Columbia University Translation Prize foar it oersetten fan Fryske poezy. Fierders krige hy fellowships fan de National Endowment for the Arts en Yaddo. Syn wurk ferskynde yn blêden as Atlanta Review, Beltway Poetry Quarterly, Field, Many Mountains Moving, Plum Review en Poet Lore.
Stobberak
It Stobberak is in feart op de grins fan De Fryske Marren en Súdwest-Fryslân. Wa't fan de Langwarder Feart nei it easten de Steatebocht yn fart, komt fansels yn it Stobberak. Noch fierder, foarby it fiadukt ûnder de A7 hjit dit drokke farwetter wetter De Hoarse.
Rod Jellema
Hy brocht syn tiid bar om bar troch yn Washington DC, San Juan, Puerto Riko, en it dúngebiet oan Lake Michigan ûnder Montague, Michigan.
Bibliografy
Poëzy
Oersettings
Bodyfarm
Bodyfarm is in Nederlânske deathmetalband oprjochte yn 2009 yn Amersfoart. De band brocht yn 2012 syn debútalbum Malevolence út. De teksten fan de band gean benammen oer kriich, haat en de dea. Op 6 augustus 2019 ferstoar sjonger Thomas Wouters oan de gefolgen fan kanker in moanne foar it album Dreadlord útkaam, dêr't er noch op te hearren is as sjonger. Yn 2020 spile Bodyfarm op 'e online edysje fan it Into the Grave festival. Bodyfarm hat fjouwer studio-albums útbrocht.
Eigenskipswurd
Eigenskipswurden binne in wurdsoarte. Eigenskipswurden jouwe, sa’t it wurd al seit, in eigenskip, skaaimerk, hoedanichheid of in oare bysûnderheid oan (hast altiten) in haadwurd. De neikommende wurden kinne ta de bynwurden rekkene wurde: dreech, nuver, read, djoer. Om noch spesifiker oan te jaan wat foar eigenskip bedoeld wurdt, of om in noch bettere nuânse te jaan, kin der gebrûk makke wurde fan bywurden. Yn ‘in tige griene beam’ is in it lidwurd, tige it byword, griene it eigenskipswurd en beam it haadwurd. Eigenskipswurden kinne ferskillende dingen oanjaan:
Eigenskipswurden kinne dêrneist ek abstrakt brûkt wurde, lykas yn ‘in steande resepsje’ wêrby net de resepsje stiet, mar de minsken stean.
Sjoerd Ates Haacma
Sjoerd Ates Haacma, latinisearre namme Suffridus Atonis Haacma, wie lânskipsstienhouwer.
Haacma waard yn 1644 talitten as lânmjitter en yn 1654. Hy stoar yn 1678. Nei 1662 makke er yn 'e mande mei Sytse Gravius (1635 - ?, militêr yngenieur tusken 1667 en 1697), Broer Boelens en Martinus Frederici gritenijkaarten ûnder kontrôle fan Bernardus Schotanus à Sterringa
Willem van Haren (oerstâlmaster)
Willem van Haren (Arnhim, 19 jannewaris 1581 – Den Haach, 29 jannewaris 1649) wie de soan fan Adam fan Haren. Willem wie oerstâlmaster fan Willem Loadewyk en lid fan de Steaten-Generaal. Hy lei de grûnslach foar it fortún fan de Van Harens.
Cody (Wyoming)
thumb|250px|Plak fan Cody yn Wyoming Cody is in stêd yn Park County yn de Amerikaanske steat Wyoming. It plak is ferneamd nei William Frederick Cody, de ferneamde Buffalo Bill, fanwege syn part yn it stiftsjen fan de stêd yn 1896. Cody is it haadplak fan Park County.
Geografy
Neffens it United States Census Bureau, hat de stêd in oerflak fan 24,7 km², 24,0 km² is lân en 0.6 km² (2.52%) wetter.
It grutste part fan de stêd is spjalte yn twa nivo's mei in hichteferskil fan 18 m.
De Shoshone rint troch Cody. Der lizze fjouwer brêgen oer de rivier yn de omkriten fan Cody. Ien jout tagong nei de easlike yngong fan Yellowstone National Park en in oare wurdt brûkt troch fiskers yn de Shoshone Canyon en jout tagong ta de Buffalo Bill Daam.
Cody leit oan de râne fan it Bighorn Bekken, in leechflakte omjûn fan de Big Horn, Owl Creek, Bridger, en de Absarokabergen. Boppe Cody út rize de Rattlesnake Mountains yn it noarden en Cedar Mountains oan de súdkant. Heart Mountain (2400 m) 14 km benoarden Cody en de Carter Mountains, dy't in rige toppen fan sa'n 3700 m hawwe, benei 24 km nei it suden, binne oeral yn de stêd te sjen.
Demografy
Opbou neffens âldens
Kultuer
De kultuerele úterings yn Cody hawwe fral te krijen mei de pionier fan Cody en mei de cowboy- en western-kultuer. It Buffalo Bill Historical Center leit yn it sintrum fan de stêd. It hat in mânske samling oer Buffalo Bill. Simmerdeis wurde foarstellings fan wyld-west sjitterij neist it Irma Hotel jûn, in oar histoarysk plak. Beide plakken binne de kearn fan de stêd.
Old Trail Town yn Cody bestiet út goed 25 restaurearre histoaryske western-gebouwen.
Rodeo is fan belang yn Cody, de ornearre "Rodeo-haadstêd fan de wrâld". De Cody Nite Rodeo is in rodeo foar leafhawwers dy't dêr alle jûnen fan ier juny oant ein augustus hâlden wurdt. Cody hat fierders sûnt 1919 de Cody Stampede Rodeo op Independence Day (1-4 july). Dy stoarmrin is in PRCA-rodeo en ien fan de grutste rodeo's yn de FS dêr't in protte top-cowboys út it hiele lân oan medogge.
Cody hat ek it Cody Firearms Museum mei de grutste samling fjoerwapens fan Amearika.
Haadwurd
Haadwurden binne in wurdsoarte. Mei haadwurden beneame wy de wrâld om ús hinne; it binne de wurden/nammen foar minsken, bisten, planten, dingen en abstrakte begripen, lykas: Eekma, Jeltsje, bakker, hurdfytser, beam, iik, stien, boerelienbank, definysje, slûgens, hearlikheid. Haadwurden kinne selsstannich foarkomme en oare wurdsoarten passe har, troch bûging of morfology, oan it haadwurd oan. Haadwurden kinne in meartal hawwe of ferlytse wurde. Troch in s ta te heakjen oan it haadwurd kin men in besitsferhâlding oanjaan Haadwurden binne ûnder te ferdielen yn:
Aldfeart (Slappeterp)
De Aldfeart is in feart by Slappeterp. De feart rint fan besuden Slappeterp yn de rjochting fan Menaam en hâldt op by de Berltsumerdyk. De Aldfeart wurdt ek Slappeterpster Feart neamd.
De namme Aldfeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Oudevaart
The Pretender (liet fan Foo Fighters)
Oer de fideoklip
De fideoklip waard regissearre troch Sam Brown yn de fideokip spylet de band yn in hangar foar fleantugen. De band wurdt wilens harren optreden konfrontearre mei wat liket op in oproerplysjeman, dy't achter in swarte line foar de bân stiet. Neigeraden dat it nûmer foarderet, krijt er selskip fan mear aginten fan de oproerplysje dy 't him by deselde swarte line opstelle.
Wylst en rêstiger part fan it nûmer begjint, falle de plysjes de band oan. Krekt as de band it steviger refrein fan it nûmer ynset, eksplodearret in read skerm dat efter de band hinget en komt der mei krêft in reade floeistof út, dy't de plysjes oerweldiget. Oan it ein it nûmer slacht Dave Grohl syn gitaar del, en sakket op 'e knibbels.
The Heritance
The Heritance is in Nederlânske deathmetalband oprjochte yn 2014 yn Dimter.Yn 2015 brocht de band it album Focus in Reliquum út. De teksten fan de band gean benammen oer takomst, en maatskippij. Yn 2020 spile The Heritance op 'e online edysje fan it Into the Grave festival.
Nokfeart
De Nokfeart is in feart tusken Gersleat en De Tynje op de grins fan 'e gemeenten It Hearrenfean en Opsterlân.
Barger-Oosterveld
Barger-Oosterveld is in wenwyk en earder doarp yn de Drintske stêd Emmen.
Geografy
It plak leit súdeastlik fan de kearn fan Emmen en wurdt dêrfan skaat troch de N391, dy't foar dat part as de Rûnwei fan Emmen tsjinnet. It plak hat goed 3.000 ynwenners en ûntstie as in plak foar de lânoanmakkerij fan it omlizzende heidelân. It plak sels leit op in hegere sânrêch, in útrinner fan de Hûnsrich, wol tsien meter heger as it omlizzende feangrûn, dat hjoed-de-dei as lânbougrûn tsjinnet.
Nokfeart
De Nokeart leit heaks op it Streamkanaal nei it Tripgemaal by De Deelen.
Barger-Oosterveld
Skiednis
thumb|left|It Timpeltsje fan Barger-Oosterveld Yn de brûnstiid wie der al bewenning op it plak. Yn 1953 waard in dagge yn Barger-Oosterveld fûn, de Dolk van Barger-Oosterveld. Op 9 maart 1957 waard yn it plak de oerbliuwsels fan in timpeltsje fûn. It wie in houten konstruksje fan twa by twa meter omjûn troch in sirkel fan stiennen. It hie dus in religieuze betsjutting. It timpeltsje stiet hjoed-de-dei yn it Drintsk Museum yn Assen.
It doarp sels ûntstie yn 1880, want yn 2005 waard it 125-jierrich bestean fan it doarp fierd. It hjoeddeistige doarpsgebiet wie oant de ein fan de njoggentjinde iuw in heidegebiet, Oosterveld (Easterfjild) fan de marke fan Barge (Noordbarge en Zuidbarge). De earste bewenners kamen der al om 1870 hinne en wiene loksikers dy't op it feilige sângrûn meiprofitearje woene mei de oanmakkerijen fan it omlizzende feangea. Letter kamen der boeren fan benammen Barger-Compascuum dy't it gebiet begûnen te ûntjaan. Hja wiene roomsk-katoliken fan Dútsk komôf út it oanbuorjende Hannover wei, en waarden dêrom Hannoverianen neamd. Troch grûn fan de Barger boeren te pachtsjen koene se dêr harren eigen bestean opbouwe.
It doarp wie ynearsten in sânfeankoloniaal weidoarp mei fersprate bebouwing. It ûntstie by de fan noard nei súd rinnende sânwei Oosterveldsestraat en de fan west nei east rinnende Splitting dy't dit feanlân ferbûn. Om 1940 hinne ûntstie der in strakkere lintbebouwing oan de Oosterveldsestraat. Om 1970 hinne waarden der útwreidingswiken by boud en ûntstie suver in doarpskom. De iepen plakken tusken de bebouwing yn oan de Splitting waard sa stadichoan folboud. Troch it waaksen fan Emmen yn súdeastlike rjochting en troch it bouwen fan sportpark Meerdijk, kaam Barger-Oosterveld tsjin Emmen oan te lizzen en waard it winliken in wenwyk fan de stêd mei noch hieltyd in streekdoarplik karakter. Yn 1978, doe't it postkoadesysteem útfierd waard, joech de gemeente Emmen oan guon doarpen wêrûnder Barger-Oosterveld, dy't troch de útwreidings fan Emmen yn de beboude kom fan de stêd kamen te lizzen, gjin eigen postkoade. Sadwaande waarden dy doarpen formeel wiken fan de stêd. De ynwenners fan dy doarpen beskôgje harren doarpen noch hieltyd as "doarp by Emmen".
Tsjerke
Oan de ein fan de Splitting is de Gerardus Majellatsjerke, in roomsk-katolike tsjerke dy't yn 1906 boud waard. De tsjerke waard wijd oan Gerardus Majella, de earste yn Nederlân dy't oan dy hillige wijd is. De oanset dêrfan waard jûn troch de pastoars Vinke (1866-1938) fan Munsterscheveld en Weninck (1863-1920) fan Barger-Compascuum}. Hja ferearen beide de hillige Gerardus. Al rillegau waard it plak in beafeartsoard fan Gerardusferearders. Yn 1922 waard de tsjerke fergrutte troch arsjitekten Joseph Cuypers en syn soan Pierre Cuypers jr.
Op de lêste sneins foar 29 juny, it feest fan Petrus en Paulus, is de jierlikse beafeart.
Foarsjennings
Der binne in tal fan foarsjennings yn Barger-Oosterveld lykas in iepenbiere en roomsk-katolike basisskoalle. Ek leit yn de wyk it sportpark Meerdijk, dêr't fuotbalklup FC Emmen syn thúswedstriden spilet. SVBO, de fuotbalferiening fan Barger-Oosterveld, is de amateurklup fan de wyk.
List fan hearskers yn Fryslân
Dit is in list fan hearskers yn Fryslân:
Fryske keningen
Yn 734 wurdt it Fryske Ryk foar fêst oermastere troch de Franken.
Súdhorn (gemeente)
thumb|225px|Herfoarme tsjerke Súdhorn De gemeente Súdhorn (Zuidhorn) wie in gemeente yn it westen fan Grinslân. Sûnt 1 jannewaris 2019 makket de eardere gemeente Súdhorn tegearre mei de eardere gemeenten Gruttegast, De Like en Mearum diel út fan de gemeente Westerkertier. It gemeentehûs fan de gemeente Westerkertier stiet yn Súdhorn.
Algemien
De gemeente ûntstie op 1 jannewaris 1990 troch it gearfoegjen fan fjouwer gemeenten, nammentlik: Adewert, Gryptsjerk, Oldehove en Súdhorn.
De gemeente bestie út 15 doarpen: Adewert, Briltil, Den Ham, Den Horn, Fiskflyt, Gryptsjerk, Kommersyl, Lauwerssyl, Niehove, Niesyl, Noardhorn, Oldehove, Pietersyl, Saaksum en Súdhorn.
Buorskippen
Aalsum, Balmahuzen, Barnwert, De Kampen, De Poffert, Djipswâl, Electra, Englum, Frânsum, Frytum, Gaaikemadyk, Gaaikemawear, Gearkeuken, Heerebuorren, 't Hoekje, Hegemieden, Ikum, Kenwert, Kievitsburen, Korhorn, Legemieden, Lammerbuorren, Nijklap, Noarderbuorren, Noardhornerga, Noardhornertolhikke, Okswert, Pama, Rûgewaard, Rûgesân, Selwert, Spanjertssdyk, Steentil en Wierumerskou (gedieltlik).
Annie de Jong
Annie de Jong-Zondervan (Aldeboarn, 10 septimber 1907 - Ljouwert, 14 oktober 1972) wie in atlete.
Se waard twaris kampioen fan Nederlân op de 80 meter horden (1929, 1930). Annie de Jong wie Nederlânsk rekôrhâldster op dat nûmer tusken 1929-1933. Se wie Frysk kampioene reedriden op de koartebaan. As lid fan turn- en atletykferiening Quick yn Huzum makke se diel út fan de 4x100 meter estafetteploech. Se treende ek foar de Olympyske Spullen fan Amsterdan yn 1928. Hja wie troud mei de yn 1970 ferstoarne foarsitter fan it turnbûn en Quick-man Jan D. de Jong.
De Jong wie ek in goede koartebaanrydster
Bienze Westra
Bienze Westra (Aldwâld, 19 septimber 1920 - Ljouwert, 28 july 1982) wie in toanieloersetter en belestingamtner.
Twadde ponghâlder fan it Boun Fryske Toanielselskippen, twadde foarsitter Frysk Sintrum Amateurtoaniel. Foarsitter stichting It Fryske Amateurtoaniel en haadbestjoerslid fan it Nederlânsk Sintrum fan Amateurtoaniel. Hy sette oer/bewurke tusken 1954 - 1974 35 populêre toanielstikken yn it Frysk út it Dútsk, Ingelsk en Nederlânsk. Wie ek regisseur. De toanielferiening fan Aldwâld is nei him neamd.
Leginde
thumb|250px|Skilderij út de 17e iuw wat de leginde fan [[Willem Tell sjen lit.]] In leginde (fan it Latynske legenda, "wat lêzen wurde moat") is in subsjenre fan it folksferhaal dat ynearsten in libbensbeskriuwing fan in hillige omfieme, wêryn't faak alderlei wûndertekens beskreaun waarden. Eartiids waard yn kleasters by de metten en by it miel foarlêzen út hilligenlibbens, boeken mei libbensbeskriuwings fan hilligen. Dy teksten waarden yn it Latyn fan de Midsiuwen oantsjutten mei legenda. It wurd foar les is ek hjirfan ôflaat.
Stadichoan is de betsjutting fan leginde alhiel útwreide nei alderlei oare ferhalen dy't trochferteld waarden as wier bard, alhoewol't hja histoarysk sjoen net bewiisd wurde kinne, bygelyks it bestean fan it Meunster fan Loch Ness en de Yeti.
Oan west
Oan west is in útdrukking yn it keatsen dy't brûkt wurd at faak yn it perk de foarynse de bal skampt wêrnei de achterynse de bal útslacht, dit kin ek yn it tuskenspul barre. Ek wurdt de útdrukking brûkt at de bal yn 'e flecht in spiler (meistanner as tsjinstanner) oan 'e lea rekket, dit wurdt ek wol oan 'e bealch neamd.
Tipeltange
De oplossing, skiednis en komôf fan in tipeltange steane yn it boek 'Puzzels uit de hele wereld'. Om de meleda, sa't de puzel offisjeel hjit mei sân ringen op te lossen binne 64 hannelingen nedich, dy't allegear yn in spesifike folchoarder útfierd wurde moatte. Der besteane lykwols ek tipeltangen mei mear/minder as sân ringen.
Fryske Puzelensyklopedy
thumb|right|400px|Fryske Puzel Ensyklopedy De Fryske Puzelensyklopedy is de digitale ferzje fan it Frysk Puzelwurdboek. Dy puzelensyklopedy ferskynde yn 2002, tsien jier nei it puzelwurdboek (1992). Hy kaam op skiif út, tagelyk mei it Fryske letterspultsje Wurdwiis. Meiwurkers dêroan wienen Otto B. Wiersma en Douwe van der Meulen en Fokje Spoelstra.
It opsykjen fan puzelwurden by omskriuwings en omskriuwings by puzelwurden giet tige ienfâldich: Jo type de omskriuwing yn en de bypassende puzelwurden ferskine, mei de wurdlingte fan it wurd.
Wa't fan in puzelwurd in pear letters wit, kin op in apart finster sjen hokker wurden by dy letters passe. It programma is ek geskikt om Fryske rymwurden te sykjen. Ek de anagrammen fan yntikke wurden ferskine daliks op it skerm.
Aldfeart (Feanwâlden)
De Aldfeart is in sydfeart fan de Feanwâldster Feart. It rint benoarden Feanwâlden healwei it Houtwiel yn eastlike rjochting.
De namme Aldfeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Oude Vaart.
1988
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1980-er jierren.
Doesburch
Doesburch (Nederlânsk: Doesburg, Nedersaksysk: Doezebarg) is in stêd en gemeente yn de Nederlânske provinsje Gelderlân. De stêd hat ynwenners (, boarne: CBS) op in oerflak fan 12,96 km². De stêd is in âlde Hânzestêd en leit oan de eastouwer fan de Isel en op it plak dêr't de Alde Isel yn de Isel útmûnet. De stêd wurket mei yn de Stedsregio Arnhim-Nimwegen.
Skiednis
Doesburch krige yn 1237 stedsrjochten itjinge sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentebestjoer. Om't de stêd strategysk lei oan de mûning fan de Alde Isel yn de Isel waard it in wichtich hannelsplak. Doesburch wie ien fan de fiif stimhawwende stêden yn de steaten fan it kertier Sutfen. Ek hie Doesburch in wichtige ekonomyske en bestjoerlike funksje as haadstêd fan it Rjochteramt fan Doesburch. De Martinytsjerke mei syn 94 meter hege toer liet de woltierigens fan de stêd sjen. Yn de fyftjinde iuw rkke de stêd lykwols yn it neigean mei it fersânjen fan de Alde Isel.
Yn de Tachtichjierrige Kriich hie Doesburch in bot te lijen fan it kriichsgeweld, lykas yn 1572 doe't de stêd troch de geuzen ûnder lieding fan Bernard fan Merode en Willem IV van den Bergh plondere en ynnommen waard.
Fan 1586 ôf krige Doesburch in fêst garnizoen. Yn de jierren 1609-1629 waard it ferdigeningswurk fan de stêd op hjitten fan prins Maurits fan Oranje fersterke.
Yn 1672 waard Doesburch belegere en oermastere troch de Frânsen dy't de stêd twa jier lang besetten. Dêrnei waarden Doesburch syn fêstingwurken útwreide nei in ûntwerp fan Menno fan Coehoorn.
Yn de njoggentjinde iuw rekke it mei de stêd yn it neigean en rûn de befolking sels tebek. Bestjoerliek ynstellings, lykas de rjochtbank holden de ekonomy noch in bytsje yn lykwicht. De gegoede boargerij bestie út predikanten, juristen en dokters. De beropssektor rûn tebek en ûndernimmers makken gjin oanset om de ekonomy op gong te helpen, nei alle gedachten om de depressive sfear dy't yn it stedsje wie. Hûnderten minsken ferlieten Doesburch yn dy snuorje. It stedsje hie syn eagen op it ferline set ynstee fan yn de takomst. Dat hie as foardiel dat de histoaryske binnenstêd in soad fan syn monuminten bewarre hold. Yn 1974 waard de stêd in beskerme stedsgesicht.
Yn de Twadde Wrâldkriich rûn de stêd al wat skea op troch Dútske besjittings en guon monumintale gebouwen waarden opblaasd. Nei de kriich wreide de stêd him út. Oant 1923 wie dat net mooglik om't Doesburch oant doe offisjeel noch in fêstingstêd wie. Yn de 1950-er en 1960-er jierren waarden nije wiken oan de east- en údkant fan de stêd boud, wêrûnder súdlik fan de mûning fan de Alde Isel. Yn de iere 21e iuw waard oan de Iselkaai in nije wenwyk boud nei ûntwerp fan fan de Italjaanske arsjitekt Adolfo Natalini.
Ekonomy
Der binne bedriuweterreinen oan de noard- en eastkant fan de stêd. By de Isel del stiet in izerjitterij. Doesburch is ferneamd om syn mosterd en dêrom wurde de ynwenners wol "mosterdpotten" neamd. Yn 1865 wiene der seis mosterdmakkers warber yn de stêd. Hjoed-de-dei is der noch ien oer.
Doesburch is ferbûnen oan de provinsjale diken A348, de N317 en de N338.
Eidersperrwerk
thumb|Loftfoto Eidersperrwerk thumb|Detail Eidersperrwerk It Eidersperrwerk is in keardaam oan de mûning fan de Eider yn de Noardsee yn Tönning yn Sleeswyk-Holstein. It wichtichste doel fan de keardaam is om te beskermjen tsjin stoarmfloeden yn de Noardszee, it is it de grutste Dútske kustferdigeningkeunstwurk. Oan it bouprojekt hawwe ek de distrikten Norderdithmarschen (no ûnderdiel fan Dithmarschen) en Eiderstedt (no ûnderdiel fan it distrikt Noard-Fryslân) in bydrage levere. It Sperrwerk waard iepene op 20 maart 1973.
Neidat yn 1962, de stoarmfloed Hamburg en ek Tönning bedrige, en de fraach kaam oft de diken ferhege wurde moasten oft dat in keardaam boud wurde moast, waard keazen foar in daam yn de mûning fan de Eider. Doe't de bou yn 1967 begûn wie de wetterstreaming in grut probleem en rûnen de kosten op nei sa'n 170 miljoen DM (87 miljoen euro). De dyklingte fan 60 km yn de Eider waard ferkoarte mei 4,8 km. De feroare streamings waarden groeven yn de jierren dêrnei en de 28 meter djippe gatten oan beide siden fan de daam moasten yn 1993 mei 45.000 sânsekken fold wurde.
De ôfsluting bestiet út twa ôfsûnderlike dielen, elk mei fiif iepeningen. By de bou waard in dûbele dyk makke om feilichheid te garandearjen. Tusken de poarten rint in wei dy't beskerme wurdt troch in 236 meter lange tunnel. Boppe de tunnel is in kuierpaad dat in goed sicht op de westkust en de Eider jout. Ek sitte der dûbelde doarren yn de slûs foar it skipfeartferkear. Mei de nij boude dyk fan 4,9 km lang, dy't 8,5 meter boppe de seespegel leit en 7 foet boppe trochsneed heechwetternivo. Fiif skowen fan 40 meter lang foarkomme by eb dat it wetter de Noardsee yn rint en by floed dat it seewetter de Eider yn rint. Dêrneist is der in 75 meter lange en 14 meter brede slûskolk, sadat de skippen út de neistlizzende haven yn de Noardsee komme kinne.
Geart Aeilco Wumkes
Geart Aeilco Dirks Wumkes (De Jouwer, 4 septimber 1869 - Huzum, 7 maaie 1954) wie in Frysk teolooch en histoarikus.
Libbensrin
Wumkes waard yn 1869 berne yn in otterdoksk-protestantske húshâlding fan Eastfrysk komôf. Syn heit Dirk Wumkes wie fabrikant fan naaijern. Nei de legere skoalle en de Frânske skoalle op De Jouwer dien te hawwen, ferbleau hy fan 1883 oant 1889 op it ynternaat Ruimzicht yn Doetinchem, dat doe ûnder lieding stie fan de troch it Réveil ynspirearre dûmny J. van Dijk (dêr't Wumkes yn 1917 in biografy oer skriuwe soe).
Nei syn stúdzje teology yn Doetinchem en dêrnei yn Utert waard hy herfoarme dûmny yn Hoarn op Skylge, yn Roan, Stryp en yn in Snits. Hy wie mei oprjochter yn 1908 fan it Kristlik Frysk Selskip foar Fryske taal en literatuer. Ds. Wumkes wie fan 1910 oant 1936 learkrêft Hebriuwsk op it Snitser Gymnasium. Yn 1924 waard er beneamd ta bibletekaris fan de Provinsjale biblioteek. Fjouwer jier letter folge it foarsitterskip fan de Fryske ûnderwiisrie, dy’t bysûndere learstuollen wist te besetten foar it Frysk oan de hegeskoallen yn Amsterdam en Utert. Wumkes hat ferskate wittenskiplike en histoaryske boeken skreaun, foaral oer de skiednis fan Fryslân.
Yn 1900 troude Wumkes mei Alida Sap (1871-1945), dochter fan in skipsgesachfierder. Tegearre krigen se in dochter en twa soannen: Margaretha Alida Wumkes (1902-1996), de mem fan skriuwer Dirk Ayelt Kooiman (1946-2018), Dirk Aijelt Wumkes (1904-1995), learaar oan in gymnasium, en ds. Ate Dirk Wumkes (1911-2001), ek predikant.
Wumkes ferstoar op 7 maaie 1954 op 84-jierrige leeftyd yn Huzum.
Wurk
thumb|Wumkes
Fryske preken
Ds. Wumkes hat in soad betsjutten foar de Fryske taal. Hy wie dûmny en hy wie de earste dûmny dy’t in preek yn it Frysk die. Dat die er op 3 jannewaris 1915 yn de Herfoarme tsjerke fan Tsjom. Hy sei: Yn 'e memmetaal, omdat nei myn betinken soks it wiere is en it dy wei op moat. Pas flak foar de tsjinst kundige Wumkes, dy't allinnich syn frou it geheim ferklapt hie, syn revolúsjonêre foarnimmen oan. De ferbjustere diakens en âlderlingen koene net mear yngripe; de tsjerkeklokken lieden al. By it begjin fan de preek brocht Wumkes it tsjerkefolk op de hichte, de reaksjes wiene fol lof. Ien frou op leeftyd gie de tsjerke út, sy woe de tsjinst allinnich yn it Nederlânsk (Tale Kanaäansk) hearre. Hja rûn de tsjerke út mei de wurden "Wy hawwe hjir komeedzje yn ’e tsjerke". It soe Wumkes net ûntmoedigje en hy preke dêrnei noch gauris yn it Frysk. De teksten fan syn Fryske preken waarden samle en mei in soad súkses útjûn.
Kristlik Frysk Selskip
Neidat hy yn 1904 yn Snits beroppen wie as predikant, ûntwikkele Wumkes him ta in foaroansteand man binnen de Fryske Beweging. Yn 1908 wie hy belutsen by de oprjochting fan it Kristlik selskip for Fryske tael en skriftekennisse (letter omdoopt yn it Kristlik Frysk Selskip). Dy feriening rjochte him yn it earstoan benammen op de bestudearring fan de Fryske taal en literatuer, mar lei him yn de jierren tweintich mear ta op de maatskiplike emansipaasje fan it Frysk. Fan 1909 oant 1918 wie Wumkes redakteur fan Yn ús eigen tael, it moanneblêd fan it 'Kristlik Frysk Selskip'.
Deputearre
Wumkes waard yn 1928 troch Deputearre Steaten fan Fryslân beneamd as foarsitter fan de doedestiids troch himsels oprjochte Fryske Provinsjale Underwiisried (de Underwiisried). Hy soe dy funksje tweintich jier beklaaie. De Underwiisried bepleite dat it Frysk op legere skoallen as fak talitten wurde soe, wat nei in soad diskusje yn 1937 mei in útwreiding fan de 'Leger Underwiiswet 1920' yndie op lytse skeal mooglik makke waard. Al wie it risseltaat fan de wetswiziging nei objektive mjitstêven lyts, se waard troch Wumkes en oare Fryske lobbyisten as tige wichtich beskôge.
Bibeloersetting
Nei syn pinsjoen begûn Wumkes oan syn moaiste projekt, lykas er it sels sei: it oersetten fan de Bibel yn it Frysk. Mei stipe fan E.B. Folkertsma brocht Wumkes it Nije Testamint út yn 1933 en it Alde Testamint yn 1943. De "Wumkesbibel" soe oant 1978 de iennige komplete Fryske bibeloersetting bliuwe.
Bibletekaris
Wumkes wie fan 1924 oant 1940 bibletekaris fan de Provinsjale Biblioteek fan Fryslân, dêr't er tagong hie ta in protte boarnen, lykas de jiergongen fan de Ljouwerter Krante. Wumkes publisearre út dy boarne geregeldwei yn it tydskrift De Vrije Fries en yn it Nijsblêd fan Fryslân. Yn 1930 waard de Stads en Dorpskroniek van Friesland útbrocht yn druk, oer de perioade 1700-1800; diel twa oer de jierren 1800-1900 kaam fjouwer jier letter út.
Histoarikus
Yn syn libben skreau Wumkes in soad histoaryske stúdzjes, biografyen en boekbesprekkings, dêr't 'Tusschen Flie en Borne. Schetsen uit de geschiedenis van Schellingerland' (1900) de earste fan wie. Syn artikels waarden publisearre yn de tydskriften It Beaken, Frisia, It Heitelân, De Holder, Sljucht en rjucht, De Stim fen Fryslân en De Weitstrop. Tusken 1913 en 1928 skreau Wumkes mear as tweintich - gauris mânske - bydragen foar de De Vrije Fries, it tydskrift fan it Frysk Genoatskip, dêr't hy jierrenlang lid fan wie. Ymposant is it feit dat hy tusken 1911 en 1937 mear as tûzen lemmata skreau foar it 'Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek', de foargonger fan it 'Biografisch Woordenboek van Nederland'. Dêrneist wie hy gearstaller fan in fjouwertal mânske kompilaasjewurken, dy't hjirûnder beskreaun steane.