cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spagettywestern
It meastepart fan 'e spagettywesterns bestie út ynternasjonale ko-produksjes fan Itaalje mei Spanje, of soms mei de Feriene Steaten, Frankryk, Grikelân, Portegal, Israel of Joegoslaavje. De films waarden oarspronklik yn it Italjaansk útbrocht, mar mei't it grutste part fan 'e cast meartalich wie en de dialooch letter neisyngronisearre wurde koe, waarden der ek Ingelsktalige ferzjes makke. De typyske spegettywestern hie in Italjaanske regisseur, in Italjaansk-Spaanske filmcrew en in cast fan Italjaanske, Spaanske, Dútske en Amerikaanske akteurs. Soms waard der in útdôvjende Hollywoodstjer foar ien fan 'e haadrollen oanlutsen, en soms in opkommende, lykas Clint Eastwood yn 'e Dollars-trilogy.
Wetterskip De Trijegreppel
Wetterskip De Trijegreppel wie in wetterskip yn de destiidske gemeente Utingeradiel lyk bewesten Akkrum, dat in selsstannich oerheidsorgaan wie fan 1916 oant 1977.
De Trijegreppel hie benammen de lykneamde sleat (ek: Trigreppel), dy't in ferbining foarme(t) tusken Polsleat en de Meinesleat. Haadtaken fan it wetterskip wiene bemealing fan de polder en it ûnderhâld fan in wei. It wetterskip hie dêrneist damen en diken, trije brêgen, in draaikear, in bemealingsreau yn behear. Inisjatyf foar de oprjochting waard nommen troch de gemeente, dy't belang by it wetter fan de Trijegreppel hie as bluswetter. It wetterskip die alderlei behear lykas it baggeljen fan de sleat en it opheegjen fan de kaaien, túgde in wynmotor oan en lei in daam oan op it plak dêr't de Trigreppel útrûn yn de Polsleat. Oan de ein fan har bestean kaam De Trijegreppel in finansjele problemen troch in ferâldere administraasje. Sûnt 1964 koe gjin belesting mear heft wurde. De skuld rûn op nei 30.000 gûne. It wetterskipsbestjoer wie tsjin de nije wetterskipsyndieling, dochs gie De Trijegreppel op yn wetterskip Boarnferd yn 1967 by de earste wetterskipskonsintraaje yn Fryslân.
Iniaheide
Iniaheide is in buorskip fan sa'n acht huzen yn de gemeente Tytsjerksteradiel. Iniaheide leit oan de N31 yn 'e himrik fan Garyp, benoarden Aldegea (Smellingerlân), eastlik fan Sigerswâld.
De Iniaheide wie yndertiid in hege sânkop. Lyts Inia State wie in saneamde “Slotpleats” mei in brede grêft der om hinne. De namme komt ek foar as pleatsnamme Inia.
Skiednis fan Jeropa
right|thumb|300px|De grutte fan it Romeinske Ryk tusken 264 f.Kr. oant 180 n.Kr. right|thumb|300px|In kaart fan [[Jeropa yn 1595]] Dit artikel jout in oersjoch fan de skiednis fan Jeropa, dat wol sizze: fan de skiednis fan de minsk op it Jeropeeske kontinint. Dizze side omskriuwt it tiidrek fan de earste mins fan 35.000 f.Kr. oant de Jeropeeske Uny mei 27 lidsteaten.
Prehistoarysk Jeropa
Neffens it trijeperioadesysteem, makke om de prehistoarje yn tiidrekken op te dielen, is de ferdieling fan de prehistoaryske tiidrekken sa:
Neolityk
thumb|Neolitysk Jeropa
It Neolitysk tiidrek is yn de 6e iuw f.Kr. yn Sintraal-Jeropa en yn de 5e en 6e iuw yn Noard-Jeropa. Der hat gjin Jeropawide prehistoaryske kultuer west.
Brûnstiid
De earst skriuwende beskavings yn Jeropa wienen de Minoanen op it Grykske eilân Kreta en letter de Miseanen yn oare parten fan it hjoeddeiske Grikelân fan de 2e iuw f.Kr. ôf.
Kelten
Om 400 f.Kr. hinne, fersprate de La Tene-kultuer him oer in grut gebiet oan de Middellânske See oan it Ibearysk Skiereilân ta, mingt mei oare folksgroepen foarmen hja de Keltiberyske kultuer. Letter wreiden hja har ek út nei Anatoalje. Trochdat de Kelten gjin skrift hiene, is der net folle bekend oer dizze groep. De Romeinen kamen mei har yn ‘e kunde en it hat doe bliken dien dat de Kelten in sterke groep meiinoar foarmen, wylst har organisaasje tige min wie.
Izertiid
thumb|[[Aleksander de Grutte]]
Alde Grikelân en de Balkan
Oan ‘e ein fan it Brûns tiidrek gongen de âlde Grykske keninkrykjes ûnder, folge troch de Grykske Tsjustere Iuwen en it Klassike Grikelân. De Balkan hat yn it Izer tiidrek bewenne west troch it Palaeo-Balkan folk, lykas Trasiëns en de Yllirianen
Itaalje
Yn klassike Itaalje hawwe ferskate etnyske groepen wenne foar de Romeinske dominânsje. Net alle groepen wienen alike folle besibbe meiinoar. Guon hawwe Italyske talen praat, oaren wienen Hellentyske kolonisten dy't Gryksk praten, wylst oaren wer oare Yndo-Jeropeesk talen praten of somtiden sels hielendal oare talen.
Noard-Jeropa
Noard-Jeropa wie it wengebiet fan de Germanen; hjir kamen nei alle gedachten de Friezen ek wei. Tacitus wie ien fan de Romeinen dy’t in soad oer de Noard-Jeropeanen oan it begjin fan de Kristlike jiertelling skreaun hawwe.
Helleenske en Romeinske Ryk
thumb|Jeropa yn 220 f.Kr.
De Helleenske beskaving begûn mei it foarmjen fan stêd-steaten; de wichtichsten dêrfan wienen: Atene, Korint, Sirakuse en Sparta. Dy stêdsteaten hienen ferskate oerheden en kulturen, en hjir ûntwikkelen har ek oare saken lykas sosjale wittenskip, sport, teäter en muzyk. De Helleenske stêdsteaten stiften koloanjes oan de kust fan de Swarte See en de Middellânske See. Yn de 4e iuw f.Kr. fersloech de Masedoanyske kening Filippus II de Grykske stêdsteaten, en hja moasten ûnder Masedoanysk bewâld gearwurkje. Aleksander de Grutte ûndernaam in fjildtocht en brocht de Masedoanyske kultuer nei Perzje, Egypte en Yndia.
In protte saken by de Romeinen wienen oernaam út de Helleenske kultuer. It waaksen fan Rome bûten it hjoeddeiske Itaalje hat it begjin west fan it Romeinske Ryk.
Midsiuwen
thumb|right|300px|[[Jeropa, 814.]]
De Midsiuwen krigen harren namme (mids-iuwen: tuskentiid) trochdat men dizze perioade yn de Renêssânse as in tuskenperioade seach. Us part fan’e wrâld wie ommers nei de fal fan de Romeinen ôfsnien fan de klassike kultuer en it kaam der letter pas wer mei yn oanrekking troch de krústochten; de Arabieren hienen in soad wurk fan de klassike skriuwers bewarre. Petrarca (± 1300) neamde dizze perioade de tiden fan tenebrae (tsjusterens) en sûnt 1469 waard benammen de term media tempestas (tuskentiid) brûkt. Pas yn de 17e iuw (Christoph Keller en Georg Horn) waard de term medium aevum (Midsiuwen) húsriem.
De term 'midsiuwen' is gildt fansels allinnich foar West-Jeropa nei de fal fan it Romeinske Ryk fan it Westen. Yn East-Jeropa foel Konstantinopel earst yn de 15e iuw. Dêrmei is der gjin tuskentiid tusken de ein fan de Aldheid en it begjin fan de Renêssânse. Foar oare parten fan de wrâld leit dy oergong tusken aldheid en nije tiid faak hielendal oars.
Renessânse en Reformaasje
Fanwegen de efterútgong fan de Byzantynske beskaving, en de bedriging dêrfan troch de Turken, gongen in soad Byzantynske gelearden nei it feiligere Itaalje en namen ek in soad kennis út de Aldheid mei dy’t yn Konstantinopel bewarre wie. Ek de plondering fan Konstantinopel troch de krúsfarders yn 1204 brocht neist in soad materiële bút ek in soad yn it westen ferlern giene kennis werom nei West-Jeropa. Dit op 'e nij yn 'e kunde kommen mei dizze antike literatuer, filosofy en kultuer yn it algemien wie in wichtige, geastlike, faktor ta it opkommen fan it Humanisme en de Renêssânse.
Petrarch skreau om it jier 1330 hinne: 'Ik libje no, ik soe leaver berne wêze wollen yn in oare tiid.' Hy wie entûsjast oer de Grykske en Romeinske âldheid mei ferneamde manlju fan doe. Yn 1421 sleat Sina alle hannel mei it bûtenlân ôf. De Arabieren fûnen in nije merk yn it westen en de stêden oan de Middellânske See bloeiden op. Matteo Palmieri skreau om it jier 1430 hinne: 'Yndied mei no eltse tinkende geast god tanksizze dat hy de permisje krigen hat om yn in nij tiidrek berne te wurden.' It hat de berte fan de renêssânse west; in nij tiidrek dêr't wiisheid tige wichtich yn wie.
De renêssânse krige syn gerak troch it woeksene omtinken oan de Latynske en Grykske âldheid. Dat sette keunstners en skriuwers dêrta, gebrûk te meitsjen fan Grykske en Romeinske foarbylden foar har wurk. Der wie ek fierdere ûntwikkeling troch minsken lykas Leonardo da Vinci. In protte Grykske teksten kamen fan Islamityske boarnen dy't har allyksa ferbettere hienen. Wichtige politike oerweagings komme ek út dizze perioade. Machiavelli's politike skriuwen yn De Prins waard letter de basis foar absolutisme en real-polityk, krekt sa wichtich wie winliken it gebrûk fan de keunsten troch it regear om har macht te uterjen.
De korrupsje yn 'e katolike tsjerke befoardere de protestânske reformaasje. Dy krige ek folgers út oare kriten, benammen by prinsen en keningen dy't harren macht fersterkje woenen troch harren steatlike sibskip mei de katolike tsjerke te ferbrekken. Njonken Maarten Luter kamen ek oare ideën fan 'e grûn lykas Jehannes Kalvyn waans kalvinisme hieltyd mear ynfloed krige yn in protte lannen en Kening Hindrik VIII fan Ingelân dy't briek mei de katolike tsjerke yn Ingelân en útein sette mei de Anglikaanske Tsjerke. Fersterke troch de dy religieuze ferskillen brutsen oeral oarloggen út, en njonkelytsen krigen ferskate monargyen mear macht.
De protestântske reformaasje hat lykwols ek laat ta in sterke beweging yn 'e katolike tsjerke, bekend as de Tsjin-reformaasje, dy't al rjochte wie op it tsjingean fan de korrupsje mar dan troch it fuortsjerkjen fan it katolike dogma. In wichtige groep yn 'e katolike tsjerke dy't fuortkaam is út dy beweging binne de Jezuïten, dy't holpen hawwe by it behâld fan it katolykisme yn East-Jeropa. Dochs hat de katolike tsjerke troch de reformaasje syn foarnaamste plak ferlern; grutte parten fan Jeropa stienen net mear ûnder it katolike ynfloed en keningen yn oare katolike lannen namen yn har eigen keningriken de behearsking fan de tsjerklike ynstânsjes oer.
Oars as yn West-Jeropa, wienen de lannen yn Sintraal Jeropa, de Poalsk-Letske Uny en Hongarije, mear tolerân. Wylst hja de dominânsje fan de katolike tsjerke besochten te behâlden, joegen hja ek romte foar oar leauwen. Sintraal Jeropa rekke skieden tusken Katoliken, Protestanten, Ortodoksen en Joaden.
In oare wichtige ûntwikling yn dizze rite wie it waaksen fan Grut-Jeropeeske ideeën. Eméric Crucé (1623) kaam mei it idee fan in Jeropeeske ried, mei de yntinsje it einigjen fan oarloggen yn Jeropa; alhoewol't de Jeropeeske lannen, útsein it Russyske en it Ottomaanske Ryk, yn it Ferdrach fan London de frede oerien kamen, hat it besykjen fan in lange-termyn-frede net in súkses west. De measte oarloggen brutsen nei in pear jier op 'e nij út. Ek de reformaasje makke foar frijwat iuwen de Jeropeeske frede ûnmooglik.
Koloniale ekspânsje
Al dy oarloggen koenen de nije steaten der net tsjinhâlde om de wrâld te ûntdekken en te feroverjen, benammen yn Aazje (Sibearje) en yn it krekt ûntdutsen Amearika. Yn de 15e iuw liede Portegal mei it geografyske ferkenne fan de wrâld, folgjend troch Spanje yn de iere 16e iuw. Hja wienen de earste steaten dy't út ein sette mei koloanjes yn Amearika en hannel stasjons oan de kust fan Afrika en Aazje, mar hja wienen gau folge troch Frankryk, Ingelân en Nederlân. Yn 1552 feroveret de Russyske tsaar Ivan IV de Ferskriklike Kazan en de Yermak's reis fan 1580 hat ta it anneksearjen fan Sibearje ta Ruslân laat.
Koloniale ekspânsje bejoech him yn de folgjende iuwen (mei soms in tebeksetter, lykas de Amearikaanske Revoluusje en de ûnôfhinklikens oarloggen yn in stikmannich Amearikaanske koloanjes). Spanje hie yn parten fan Noard-Amearika de macht, en foar in grutter diel fan Sintraal-Amearika en Súd-Amearika, it Karibysk gebiet en de Filipinen; Grut-Brittanje krige gâns Austraalje en Nij-Seelân, in grut diel fan Yndia, en in grut diel fan Afrika en Noard-Amearika; Frankryk hie dielen fan Kanada en Yndia (benei alles gien ferlern oan Grut-Brittanje yn 1763), Yndosina en in grut part fan Afrika; Nederlân behelle East-Yndje (no Yndoneezje) en in pear eilannen yn it Karibysk gebiet; Portegal behelle Brazylje en ûnderskate gebietsdielen yn Afrika en Aazje; letter hawwe lannen as Belgje, Dútslân, Itaalje en Ruslân koloanjes behelle.
De ekspânsje hat de ekonomy fan lannen dy't koloanjes hienen fertuten dien. De oarloggen yn Jeropa wienen doe foar in grut part betelle fan ynkomsten út de koloanjes wei.
Ier moderne tiidrek: 16e, 17e en 18e iuw
De reformaasje hat tige wichtich west wat de ienheid fan Jeropa oanbelanget. Guon naasjes wienen alhiel of foar in part útinoar skuord troch it nije leauwen, yntern en fan frjemde legers. Frankryk bygelyks hat in tal oarloggen om it leauwen hân, ferneamd as de Frânske religy oarloggen, dêr't it Hûs fan Bourbon it yn wûn. Yn Ingelân hienen hja ûnder Elizabeth mear ienheid troch it Anglikaanske leauwen. In grut diel fan it hjoeddeistige Dútslân wie partsjen yn in grut tal lytse steaten en keningrykjes, meiinoar it Hillige Roomske Ryk. Oant de Tritichjierrige kriich wie religy it haadmotyf foar kriich, tenei soe nasjonalisme de basis foar konflikten yn Jeropa wurde. Allinich de Poalsk-Letske Uny wie tolerânsje fan religy akseptearre. Oan it begjin fan dizze rite kaam kapitalisme yn it plak foar feuedalisme, lykwols allinnich yn it westlike part fan Jeropa. It útwreidzjen fan de koloniale grinzen resultearre yn in ekonomyske revoluusje. Yn de perioade woeks de moderne wittenskip en it tapassen fan fynsten op it technolysk mêd. Yberyske ferkennings yn 'e nije wrâld, dêr't Christopher Columbus mei út ein sette yn 1492, hienen al gau omtinken fan de Ingelsen en Frânsen. Dizze nije hannelsfoarmen efter de kimen frege om ynternasjonale ferdraggen. thumb|Kaart fan Jeropa oan de ein fan de Tritichjierige kriich
Nie it Ferdrach fan Westfalen dy't einige yn de Tritichjierrige kriich, waard Absolutisme de nije standerd op it kontinent. Jeropeeske militêre konflikten bleaunen en dat hie ynfloed op 'e Jeropeeske boargers. Yn it mear ûntwikkele noard-westen, joech de Tiid fan Ferljochting nije filosofyske mooglikheden, en wiidwiedich omtinken oan literatuer, mei mooglik wurden troch de drukparse, skoep nije sekulêre krêften yn beweging. Op 'en nij wie de Poalsk-Letske Uny in útsûndering, mei in unyk kwasy-demokratyske Gouden Frijheid
East-Jeropa wie in arena fan konflikten foar lânferoerings tusken Sweden, de Poalsk-Letske Uny en it Ottomaanske Ryk. Yn dizze rite gong stadichoan de krêft fan dizze trije naasjes ferlern, en folge troch de monargyen Ruslân, Prusen en Eastenryk. Om 1800 hinne binne dizze trije naasjes de trije machten wurden, mei dêrtusken it ferdielde Poalen, mei Sweden en Turkije dy't in grut gebiet ferlern hawwe oan Ruslân en Eastenryk. In protte Joaden flechte nei West-Jeropa, en stifte Joadske mienskippen wêr't hja yn de midsiuwen ferdreaun wienen.
Frânske revoluusje
right|300px|thumb|It bestoarmjen fan de Bastille
Yn de lette 18e iuw wie Frankryk's sinteraasje striemin. Troch oerdiedich foarstlike útjeften en djoere oarloggen, lykas de Frânske yntervinsje yn de Amearikaanske kriich foar Unôfhinklikens, wie de steat bankerot. Efter it iderkear op 'en nij besykjen fan finansjele fernijings, waard Louis XVI ferfolge om it gearroppen fan de Steaten-Generaal, in ôffurdiging fan it lân mei trije skiften: de geastlikheid, de adel, en de mienskip. De leden fan de Steaten-Generaal kamen yn maaie 1789 gear yn it Paleis fan Versailles, mar de diskusje wat kiessysteem hja skielk brûken moasten kaam net fan de grûn. Yn juny, de tredde Steaten gearkomste, bywenne troch leden fan de earste twa, ferklearden harsels ta de Nasjonale fertsjinwurdiging fan Frankryk en hja swarden in eed ôf om de steaten net te ûntbine oant Frankryk in wet makke hie. Doe wie der in opskuor yn Parys, ferneamd om it bestoarmjen fan de Bastille finzenes (14 july). Dêrnei woe de folksfertsjinwurdiging in konstitúsjonele monargy, en yn de neikommende twa jierren wienen ferskate wetten goedkard. Oan it begjin gong de Kening akkoart mei de feroarings en wie noch hieltyd populêr ûnder it folk, mar doe't de anty-royalisme woeks mei de driging fan in útlânske ynvaazje, flechte de kening mei syn famylje. Hy waard werkenne troch it folk en werombrocht nei Parys. Op 12 jannewaris 1793 hawwe hja de Kening beskuldige fan lânferried, en waard er ekskutearre. Op 20 septimber 1972 skafte de Nasjonale Konfinsje de monargy ôf en ferkearden Frankryk in republyk.
Napoleonityske oarloggen
Napoleon Bonaparte wie de meast ferneamde generaal fan Frankryk yn 'e revolusjonêre oarloggen, mei it feroverjen fan grutte dielen fan Itaalje en betwong de Eastenrikers mei frede. Yn 1799 kaam er werom fan Egypte en ûnderwurp er it regear, yn it plak dêrfan kaam der in konsulaat, mei himsels as Earste Konsul. Op 2 desimber 1804, efter in mislearre eksekúsje op him kroande hy himsels ta keizer.
Yn 1805 woe Napoleon Grut-Brittanje binnenfalle, mar in nije Britske alliânsje mei Ruslân en Eastenryk twong him himsels mear ta te lizzen op it kontinent, wylst op 21 oktober 1805 de Frânske seemacht ferslein waard troch de Britten yn 'e Slach by Trafalgar. Op 2 desimber wint Napoleon fan in Eastenryksk-Russysk leger yn de Slach by Austerlitz, en twong Eastenryk dêrmei har werom te lûken út it Hillige Roomske Ryk.
Yn 1806 sette fjirde koalysje út ein, op 14 oktober ferslaat Napoleon de Prusen by de Slach by Jena-Auerstedt, marsjeerde troch Dútslân en fersloech de Russen op 14 juny 1807 by de Slach by Friedland, it Ferdrach fan Tilsit parte Jeropa tusken Frankryk en Ruslân en lei de basis foar it Hartochdom Warsjau. Op 12 juny 1812 foel Napoleon Ruslân binnen mei in Grande Armée fan likernôch 700,000 soldaten. Efter de mjitbere oerwinnings by Smolensk en Borodino feroverde Napoleon Moskou, dat baarnend ferlitten wie troch it Russyske leger, hy waard twongen om him werom te lûken, en op it paad werom is suver eltsenien fan syn leger stoarn, mar 93,000 ha it oerlibbe.
Yn 1813 kearde it tij foar Napoleon, en waard ferslein yn 'e Slach by Leipzig yn oktober 1813. Nei de ynvaazje fan Parys waard er ferbanne nei it eilân Elba. Op 1 maart 1815 kaam er werom besocht noch ien kear in leger gear te roppen mar waard yn 'e Slach by Waterloo ferslein.
Kongres fan Wenen
thumb|Jeropa nei it [[Kongres fan Wenen]] It kongres fan Wenen wie in konferinsje tusken fertsjinwurdigers fan de wichtichste Jeropeeske machten Prusen, Eastenryk, Ruslân en Ingelân. Doel wie it op 'e nij ferpartsjen fan it grûngebiet fan de Jeropeeske steaten. It waard holden yn Wenen fan 1 oktober 1814 oant 9 juny 1815. Wylst Napoleon werom kaam, gongen de diskusjes gewoan fierder, en it akkoard waard úteinlik njoggen dagen foar de Slach by Waterloo tekene. Neffens it Ferdrach fan Parys fan maaie 1814 hearde frede mei Frankryk al net mear ta de mooglikheden.
It Hillich Roomske Ryk omfieme 300 steaten mar nei it oprjochtsjen fan it Dútske Bûn bleauwen der lykwols 37 steaten oer. Dizze steaten krigen harren gerak ûnder tafersjoch fan Prusen en Eastenryk.
Nei it kongres fan Wenen
Nei de Russysk-Ottomaanske kriich yn 1877 en 1878 soenen Roemeenje, Servje, Montenegro en Grut-Bulgarije ûnôfhinklik wurde. Der wie hast in kriich tusken Ruslân en Ingelân, meidat Ruslân tefolle macht krige hie yn East-Jeropa. Bismarck stelde út Kongres fan Berlyn út, dêr't lytsere lannen partsjen wurde soenen troch de grutte steaten fan Jeropa. Bismarck spile sa mei de grutte Jeropeeske steaten dat se gjin anty-koalysje tsjin Dútslân foarmje koenen. Sa koe Bismarck Dútslân tarêde op 'e Earste Wrâldkriich.
Wrâldoarloggen
Yn 1914 kaam it ta in kriich tusken ferskate Jeropeeske lannen. Oan de iene kant Dútslân, Eastenryk-Hongarije, it Ottomaanske Ryk en Bulgarije (de Sintrale Machten), tsjin Servje, Grut-Brittanje, Ruslân en Frankryk. Itaalje die fan 1915 ôf mei en de Feriene Steaten fan 1917 ôf. Nettsjinsteande it ferlies fan Ruslân yn 1917 (de kriich wie ien fan de grutste redenen foar de Russyske Revolúsje, dat ta it begjin fan de Sowjetuny laat hie), ferlearen de Sintrale Machten de kriich yn de hjerst fan 1918. It Ferdrach fan Versailles (1919) kamen de winners drege betingsten foar Dútslân oerien en nije steaten krigen erkening (lykas Poalen, Tsjechoslowakije, Hongarije, Eastenryk, Joegoslaavje, Finlân, Estlân, Letlân, Litouwen).
Dútslân sette op 1 septimber 1939 útein mei de Twadde Wrâldkriich. Dútslân hie rige fan grutte militêre boppeslaggen oant 1943. Yn 1943 kaam de militêre delgong foar it Dútske Ryk. De Alliearde machten wûnen yn Noard-Afrika, en feroverden Itaalje yn 1943. Nei D-Day waard Frankryk yn 1944 ferovere. De Sowjetuny ferovere Berlyn yn de Slach om Berlyn yn maaie 1945, en mei it ferstjerren fan Adolf Hitler kaam de kriich yn 'e maitiid fan 1945 ta in ein. Meiïnoar stoaren sa'n 55 miljoen minsken yn de Twadde Wrâldkriich.
Kâlde kriich
thumb|Lannen yn read hearden by it Warsjaupakt, lannen yn blau fan de NATO, Joegoslaavje en Albaanje wienen wol kommunistysk mar hearden net by it Warsjaupakt Troch de beide wrâldoarloggen rekke Jeropa har dominante posysje yn de wrâld kwyt. Troch de Konferinsje fan Jalta wienen de Jeropeeske op 'en nij lutsen, en partsje Jeropa yn twa machtsblokken, de westlike lannen en it eastblok. De Feriene Steaten and west-Jeropa (Grut-Brittanje, Frankryk, Itaalje, West-Dútslân ensfh.) kamen gear yn de NAFO alliânsje om har te hoedjzen foar in mooglike Sowjetuny oanfal. Letter stiften de Sowjetuny en east-Jeropa (Poalen, Tsjechoslowakije, Hongarije, Roemeenje, Bulgarije, East-Dútslân) it Warsjaupakt om har te hoedzjen foar in mooglike F.S. oanfal.
Stadich begûn west-Jeropa mei in proses fan útwreiden politike en ekonomyske yntegraasje, langst nei in feriene Jeropa om in oare kriich foar te wêzen. Dat proses hat de bases lein foar organisaasjes as de Jeropeeske Uny en de Ried fan Jeropa.
De Solidarność beweging yn de 80er jierren ferswakke it kommunistyske regear yn Poalen. De Sowjetlieder Mikhail Gorbatsjov wie de ynisjator fan de glasnost en perestroika, dêr't de Sowjetynfloed yn Jeropa minder fan wurden is. Yn 1991 klappe de hiele Sowjetuny yninoar, dêr't 15 nije lannen út ûntstien binne, mei Ruslân dat de sitten fan de Sowjetuny yn de Feiligensried fan de Feriene Naasjes oernommen hat.
Etnyske spanningen op de Balkan nei it ferstjerren fan Tito laten ta it útinoar fallen fan Joegoslaavje. Fjouwer naasjes (Sloveenje, Kroaasje, Bosnje en Masedoanje) fan de seis Joegoslavyske republiken ferklearden harsels ûnôfhinklik, mei kriich as gefolch, yn guon parten oant 1995. De oare twa republiken foarmen de nije Joegoslavyske Republyk (Servje en Montenegro), mei Slobodan Milošević as haad fan de steat. Presidint Milošević fan Servje en Montenegro late de kriich yn Kosovo, yn 1999 waard er troch it ynternasjonaal gerjocht yn De haach oanklage foar oarlochsmisdieden en misdieden tsjin it minskdom.
Nei it kâlde-kriich tiidrek, besochten de NATO en de Jeropeeske Uny de bannen mei lannen út it âlde Warsjaupakt te fersterkjen.
Jeropeeske Uny
Op 23 july 1952 waard de Jeropeeske Mienskiep foar Koalen en Stiel oprjochte. Dat wie de foarrinner fan de Jeropeeske Uny. De mienskiplike Jeropeeske munt, de euro, wie yn 1999 klear. De nije munt kaam yn 2002 yn omrin en de âlde muntienheden wienen net langer mear jildich. De grutste útwreiding fan de Jeropeesk Uny wie yn 2004, doe't der 10 nije lidsteaten by kamen, yn 2007 kamen Bulgarije en Roemeenje derby, meiïnoar hat de Jeropeeske Uny 27 lidsteaten.
Louw Donia
Louw Donia wie grytman fan Wymbritseradeel en wenne yn Snits.
Doe't yn 1496 in frjemde kriichsbinde ûnder jonker Fox yn de stêd wie, tige oproerich om harren soldij, besochten in soad begoedige lju yn it geheim de stêd út te kommen, wêrûnder Bokke Haringsma en Louw Donia. Se waarden lykwols troch oerste Fox finzen nomd en der waard betelling easke, wat se wegeren. Doe rôpen de Snitsers de Grinzers om help. Grins betelle, mar Bokke en Louw, en ek Zijtse Haringsma, hearskip fan Drylts waarden nei Grins ta brocht as gizelders, oant de troch Grins betelle jildsom werombetelle wêze soe. Bokke Haringsma waard yn 1497 troch Jan Kanneken, kannemakker yn Snits befrijd. Koart dêrnei kamen ek Louw en Zijtse op losjild frij.
De Swiete Hoannen
De Swiete Hoannen wie in keunstnersselskip dat fan 1999 oant 2004 in mingeling fan byldzjende keunst, útfierende keunst en literatuer gearstalle.
Untstean
Keunstnersselskip De Swiete Hoannen waard begjin 1999 oprjochte troch byldzjend keunstners Wouter Jansen en Elmar Kuiper, as in platfoarm foar har produksjes op it mêd fan optredens en fideoprojeksjes. Nei in tal moannen sleat filmmakker en komponist Marc R. Kooij him by har oan.
Optredens
Eleminten út de wrâld fan de popmuzyk en it amusemint fûnen har plak yn de eigensinnige optredens fan De Swiete Hoannen. Sa wist it selskip publyksaktiviteiten as bingo en karaoke te yntegrearjen yn har keunstsinnige útspattings, wêrmei it ynteraktive karakter fan de optredens noch mear oandikke waard. De optredens krigen in ‘modulestruktuer’, wêrby de optredens opboud waarden út twa oant tsien minuten duorjende ûnderdielen. Dizze opset soarge foar mear fleksibele programmas en makke it mooglik dat optredens tasnijd wurde koenen op in spesifike omjouwing of in spesifyk tema.
Rome (betsjuttingsside)
"Rome" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
De Swiete Hoannen
Film
Yn 2001 stoarte De Swiete Hoannen har, yn gearwurking mei it farsk-oprjochte Wyld Hynder Films, op de produksje fan har earste lange spylfilm, 'Steunpunt Levende Doden', dy't yn 2002 ôfmakke waard. Yn dizze film, op lokaasje yn Ljouwert, Grins en Berlyn filme, wurdt de wrâld besjoen troch de eagen fan in kwetsber sjeny. Santich akteurs en figuranten spilen yn dizze produksje mei.
Dizze film wie fan ynfloed op de aktuele performances; dialogen, ferhaallinen en de digitale filmapparatuer waarden wichtiger, lykas de stilearring fan de dekôrs. Op de sobere sets is it publyk tsjûge fan de akteartalinten fan de partisipanten.
Ein/comeback
Yn de rin fan 2004 is De Swiete Hoannen (tydlik) opdoeke. Novimber 2009 makke it selskip in ûnferwachte comeback op it Huzumer Begraafplak yn Ljouwert by it projekt Allerzielen Alom mei de surrealistyske performance 'Soul Scrabble'. Dit optreden waard folge troch de performance 'Robot Monster' yn de eardere finzenis De Blokhúspoarte yn Ljouwert, yn febrewaris 2010.
HAN University of Applied Sciences
De HAN University of Applied Sciences, meastal oantsjut as de HAN, is mei 36.000 studinten ien fan de gruttere hegeskoallen fan Nederlân en fersoarget hbû-opliedings yn Gelderlân, en biedt bachelor- en mastergraden oan. Foar 2019 hiet de skoalle Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (Hegeskoalle fan Arnhim en Nimwegen). Njonken de fêstigings yn Arnhim en Nimwegen is der in kennissintrum yn Doetinchem.
Skiednis
Yn de 1980-er jierren wiene der in soad lytse hegeskoallen foar heger beropsûnderwiis yn Nederlân. De oerheid leaude doe dat dy net effisjint genôch wiene op it mêd fan finansierjen en ûnderrjocht. Yn 1983 trûnde de oerheid der op oan sokke lytse universiteiten mei-inoar te fúsearjen yn grutteren. De Feriening Hegeskoallen gie der mei yn, en stadichoan mear en mear hegeskoallen yn Arnhim en Nimwegen fúsearren.
Op 1 febrewaris 1996 ûntstie de HAN, en waard in grutte, brede opliedingsynstitút. It tal studinten naam sûnt dy tiid ta, wylst de kosten foar in oplieding ôfnamen, itjinge it del fan de oerheid en de Feriening Hegeskoallen wie.
Yn juny 2019 HAN feroare syn namme. It hie ynearsten de Nederlânske namme Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, mar feroare ta de Ingelske namme HAN University of Applied Sciences. Mank dêrmei feroare it logo en idintiteit fan de skoalle.
Underdielen
Der binne 14 HAN akadeemjes: De opliedings, it ûndersyk en advys wurde út dy akadeemjes wei regele. Belied wurdt dien troch in Sintrale Stêf, it útfieren fan alle ûnderstypjende tsjinsten wurde ûnderbrocht yn de ôfdieling Services.
Hilda van der Meulen
thumb|Hilda van der Meulen Hilda van der Meulen (Aldskoat is in Frysk fotomodel, aktrise en filmprodusinte.
Libben
Yn 1993 waard se Miss Nederlân. Har mem Elly wie sa'n tritich jier earder al as Miss Gondelfeart keazen yn De Knipe. By de Miss World ferkiezing yn Súd-Afrika rôlet Hilda yn de wrâld fan it entertainment. Nei in jier fan "Miss-ferplichtings" komt se fia Londen yn Los Angeles. Se studearret oan de Beverly Hills Playhouse Acting School, dêr't in soad filmaspekten lykas senarioskriuwen en character development. Hja leart benammen it omsetten fan in skript yn wurkbere sênes foar de filmset.
Yn Los Angeles kaam se sûnt 1995 yn oanrekking mei de Scientology-tsjerke. Hja set har al jierren yn foar bewegingen dy't foar in bettere mienskip steane. Sa is se yn Nederlân in foarfjochtster fan de Nederlânske Citizens Commission on Human Rights. Boppedat set se har yn foar jongeren foar Minskerjochten. Sûnt se yn 2003 by de iepening fan it European Office of Public Affairs en Human Rights oanwêzich wie en Jeropeeske parlemintsleden rûnliede mocht en dy harren reaksjes seach plus it resultaat fan de selsûntwikkelingsprogramma's, ynklusyf Youth for Human Rights, is se in aktyf foarstanner. De yn 2006 troch Gerbrig Lijstra yn Snits oprjochte dochterorganisaasje "Jongeren voor Mensenrechten" hat dan ek har steun.
Yn 2017 waard Hilda van der Meulen direkteur fan it Museumdoarp Allingawier dat se mei har freon in nije opset joech. Ein jannewaris 2018 waard se portrettearre yn it telefyzjeprogramma ''Het mooiste meisje van de klas.
Aktrise
200px|right|
Rijkele Sijtzema
Rijkele Sijtzema (Skoatterlân, 2 april 1926 - Boazum, 10 febrewaris 1945) wie in Nederlânsk kollaborateur fan Frysk komôf yn de Twadde Wrâldoarloch.
Libben ûnder de oarloch
Sijtzema wie lid fan 'e Lânwacht, de kollaborearjende plysjetsjinst fan 'e NSB. In Johan de Wilde, in Joad dy't troch de Sicherheitsdienst oppakt wie, bea him begjin 1945 500 gûne oan om him ûntkomme te litten. Nei't dat syn beslach krigen hie en Sijtzema betelle wie, moast er sels ûnderdûke. Op syn ûnderdûkadres by in brêgewachtster yn 'e omkriten fan Raerd hied er geregeldwei spul mei trije oare ûnderdûkers. Sijtzema drigeminte by sokke gelegenheid gauris, û.m. mei in boksbûgel. Hy bliek ek in dief te wêzen en fan 'e oare ûnderdûkers te stellen.
Op 10 febrewaris 1945 kaam it spul ta in klimaks. Sijtzema woe nei hûs en liet him dat net ûntprate. It ferset koe soks lykwols net talitte om't der grutte kâns bestie dat er dan troch de Dútsers pakt wurde soe. En hy wist dingen dy't oare minsken yn gefaar bringe soene as er dy útbrocht oan 'e besetter. Dêrom waard Sijtzema op in pleats by Boazum brocht, dêr't leden fan it ferset yn ûnderling oerlis besleaten dat er eksekutearre wurde moast.
Ien fan 'e fersetslju naam Sijtzema mei de greide yn, dêr't er twa kûgels op syn holle ôfskeat. De ferwûnings blieken net fataal te wêzen, en Sijtzema besocht út te naaien. De fersetsman sette him efternei en krige him te pakken, wêrnei't de beide mannen fjochtsjend yn in sleat bedarren. Dêr waard Sijtzema de holle sa lang ûnder wetter holden, dat er ferdronk. Op it stoflik omskot waard letter noch in beurs mei 450 gûne deryn fûn. Fan dat jild waarden neitiid oare fersetsdieden finansierd. Sijtzema waard efter de pleats te Boazum beïerdige. Nei de oarloch oardiele de rjochter dat de eksekúsje rjochtlik west hie.
Noardermar
It lêste stikje - mar fan de namme giet werom op de sompige gebiet oan de Ie, dêr't de Burgumer Mar in oerbliuwsel fan is. De namme komt ek foar as Noordermeer, Nordameer, Noerdermer en Noordermeer.
Yn it gebiet hat de stins it 'Hoge Huys' stien. Yn 2002 waard eastlik fan de lokaasje dêr't it Hege Hûs stien hie in stinswier ûntdutsen. Hokker stins dêr stien hat is lykwols net bekend. Fan it Hege Hûs is bekend dat it hûs om 1640 hinne boud is as jachthûs foar steedhâlder Hindrik Kasimir I fan Nassau-Dietz. Dêrnei hat Menno fan Coehoorn dêr mei syn âlden wenne. De stins is yn 1771 ôfbrutsen en nei Menno fan Coehoorn is de strjitte ferneamd.
UEFA Euro 2020
It Jeropeesk kampioenskip fuotbal 2020 waard fan 11 juny oant en mei 11 july 2021 ferspraat oer alve lannen yn Jeropa holden. It evenemint wie in jier útsteld fanwegen de koroanapandemy.
It toernoai waard, krekt as yn 2020 it plan wie, yn alve stadions en likefolle lannen spile. Noch nea wiene safolle lannen gasthear. De iepeningswedstriid wie yn Rome yn it Stadio Olimpico, de finale yn Londen yn it Wembley Stadium. Itaalje waard foar de twadde kear Jeropeesk kampioen.
Groepen
''De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 16. Ek de bêste nûmmers trije giene troch.''
De Potmarge (wetter)
De Potmarge is in wetter (rivierke) yn Ljouwert. It leit tusken de Suderstedsgrêft en de Wide Greons. It kin oan syn namme komd wêze troch pot = pet of poel, en marne = wetterstream.
Rûchwei fiif iuwen lang, oant 1944 ta, hat de Potmarge de bestjoerlike grins foarme tusken it stedsgebiet fan Ljouwert en it Sudertrimdiel fan Ljouwerteradiel. Allinne it lêste rjochte stik wie alhiel Ljouwerters, want dêr gou de sydtûke of opfeart efter de Skrâns nei Winiaherne as grins. It wetter wie hast al dy tiid ek in natuerlike barriêre, mei inkeld in oerset tusken it doarp Huzum en in paad nei Efter de Hôven. De earste fêste iggeferbining kaam pas yn 1934, doe’t der in klapbrêge efter it eardere Mariënburch boud waard om benammen de roomske tsjerke- en skoallegongers út it súdeastlike stedspart te skewielen. Lykas de Ie en it Fliet wie de Potmarge by âlds in wichtich farwetter yn de ferbinings tusken Ljouwert en de omkriten. Foar fearskippers en merkfarders út Huzum, Tearns, Swichum, Wurdum en noch wat plakken wiene Wurdumerfeart en Potmarge de koartste wei nei de stêd. Gâns beweech wie der ek fan jiske-, pún-, túch- en dongpreammen sûnt yn 1685 oan de Potmarge, efter de Skrâns, it Ljouwerter jiskelân kommen wie.
De Potmarge yn deiboeken
Frijwat Ljouwerters makken har lêste reis oer de Potmarge om te hôf brocht te wurden yn Huzum of fierderop. Sa’n 'útfeart' gie winterdeis wolris oer it iis. Yn syn deiboek beskriuwt Jelle Sipkes fan Tearns it ôfskie fan syn heit, dy’t yn de stêd ferstoar en nei syn berteplak Wergea oerbrocht waard: ''Den 21sten January (1784) hebben wy uwe uitvaart met weinig volk wegens de gestringe koude geviert. (...) Men sette uw lijk op een wagen met twe paarden, waarvan het eene dat paard was, welken gij vele jaren tot uw rijpaard gebruikt hadde. Dus wierd uw lijk gereeden na Huisum, terwijle wij langs den weg gingen. (...) Des anderen morgens te halftien uur reden wij met een wagen en een sleed na Huisum, haalden uw lijk uit de kerk, setten het op de wagen en reden wegens de onbruikbaarheid der wegen daarmede over het ijs na Warga, en wel eerst van Huisum na het gewesene Tyneaset en vandaar de vaart langs na Hempens en verder over de meer na Warga.'' Yn in oar deiboek, dat fan in provinsjereis yn 1823, wurdt troch de jonge Jacob van Lennep de Potmarge efkes by simmerdei fan Efter de Hôven wei besjoen: ''Na den eten gebruikten wij koffi en wandelden of liever huppelden over een beploegd land achter de tuin naar de Potmarge, hoofdrivier van Friesland! Teruggekeerd bij de dames in de koepelkamer dronken wij thee en zagen op een groot veld de schutterij exerceeren. Het geluid der trom joeg twee fraaie paarden van den Heer Van Haarsma in het water. Met moeite werden de arme dieren er uitgehaald.'' Yndied lei dêr, súdlik fan Tulpenburch, it skutterijfjild, dat yn 1863 troch de spoardyk trochsnien wurde soe.
It steamtiidrek en letter
thumb|De Lijempf oan de Potmarge, ± 1920 It steamtiidrek gie ek oan de Potmarge net foarby. De skippen waarden grutter, dat de wetterwegen moasten breder en djipper. De Potmargepiip by de Sudergrêftswâl kaam in draaibrêge foar yn ’t plak (1857), de Potmarge waard slatten (1858) en oant de iepening fan it Nije Kanaal yn 1895 ta bleau er ien fan de drokst befearne wetters by Ljouwert. Ek dêrnei kloeten, sylden en steamden elke dei noch kloften skippers troch syn skolperige, faak ek grommelige wiet, bylâns túnkerijen, greiden en pôlen. De yndustry droech dêr ek sines ta by: it Steam-Striekartonfabryk (1867), letter op itselde plak de Lijempf (1912), it Huzumer gasfabryk (1907). Fierders wie der altyd noch it libbene ferkear fan plezierfarders. En fansels dat fan de gerniers nei en fan de feiling, dy’t yn 1931 ferpleatst waard fan de Easterkaai nei it eardere jiskelân en yn 1954 jitris ferfear nei in plak njonken it doe al sluten gasfabryk. Yn de jierren sechstich, doe’t de Aldlânsbrêge der kaam, wie it dien mei de Potmarge as trochgeand farwetter.
De lêste kwekerij oan de Potmarge gie ticht yn april 2016. CSG Comenius sil op dat plak sportfjilden oanlizze.
C.J. Cherryh
C.J. Cherryh (pseudonym fan: Carolyn Janice Cherry; St. Louis (Missoury), 1 septimber 1942), is in Amerikaansk skriuwster, essayiste, oersetster, redaktrise, leararesse en taalaktiviste. Sûnt se yn 'e santiger jierren mei skriuwen úteinsette, hat se op it mêd fan science fiction en fantasy in tige grut oevre opboud fan mear as santich romans en in ferskaat oan koarte ferhalen. Cherryh wurdt hjoed de dei beskôge as ien fan 'e liedende Amerikaanske science fiction-skriuwers. Hja hat û.m. trije prestizjeuze Hugo Awards, in Locus Award en de Skylark Award wûn. Teffens is der in asteroïde nei har ferneamd. Har bekendste en súksesfolste wurken binne de Alliance-Union Universe-rige en de Foreigner-searje.
Jonkheid, oplieding en wurk
C.J. Cherryh waard yn 1942 berne yn St. Louis, yn 'e steat Missoury, as Carolyn Janice Cherry. Har middelnamme Janice wurdt útsprutsen as [ʤǝ'ni:s] (rymt op "geniis"), en net as ['ʤænnɪs] (rymt op "tennis"), sa't yn 'e Feriene Steaten gebrûkliker is. Hja groeide grutdiels op yn Lawton, yn Oklahoma, dêr't hja mei tsien jier science fiction-ferhalen begûn te skriuwen út klearebare frustraasje, nei't har favorite tillefyzjesearje, Flash Gordon, fan 'e buis helle wie. Yn 1964 studearre Cherryh ôf mei in bachelorstitel yn Latyn oan 'e Universiteit fan Oklahoma, mei spesjalisaasjes yn archeology, mytology en de skiednis fan technyk. Se learde fierder oan 'e prestizjeuze Johns Hopkins Universiteit yn Baltimore, yn 'e steat Marylân, dêr't se yn 1965 in masterstitel yn 'e klassike talen behelle.
Neitiid wurke Cherryh as leraresse Latyn, Gryksk en skiednis fan 'e Aldheid oan 'e John Marshall High School yn Oklahoma City. Yn 'e simmerskoften makke se faak rûnreizen mei har learlingen by de ruïnes fan Ingelân, Frankryk, Spanje en Itaalje lâns. Har frije tiid wijde se foar in grut part oan har skriuwwurk, wêrby't se de myten fan Rome en it âlde Grikelân as plots foar har science fiction-ferhalen brûkte. Oars as de measte science fiction-skriuwers fan dy tiid begûn Cherryh har karriêre net troch koarte ferhalen te skriuwen, dy te publisearjen yn tydskriften en dêrnei oer te gean ta it produsearjen fan romans. Krektoarsom, hja skreau har earste koarte ferhaal pas doe't se har karriêre al in ein op 'e gleed hie.
Iere jierren
Yn 't earstoan hie Cherryh gjin súkses doe't se har romans foar útjefte oanbea. Guon fan har manuskripten rekken sels wei by de útjouwer, wat har yn it pre-kompjûter-tiidrek twong om dy boeken te werskriuwen op basis fan 'e karbon-kopy dy't se fan it orizjineel makke hie. Yn 1975 krige se einlings en te'n lêsten in foet tusken de doar by in útjouwerij, doe't Donald A. Wollheim fan it Newyorkske DAW Books de manuskripten fan Gate of Ivrel en Brothers of Earth kocht. Hy rette har lykwols oan om har namme wat te feroarjen, mei't er "Cherry" tefolle nei in boeketrigeskriuwster klinken fûn. Sadwaande waard der efteroan in stomme h oan taheakke. Teffens waarden har foarnammen ferkoarte ta inisjalen, om te fertsjustermoanjen dat se in frou wie (yn in tiid dat hast alle science fiction-skriuwers manlju wiene).
Gate of Ivrel en Brothers of Earth waarden allebeide publisearre yn 1976, en wiene daliks in grut súkses, dat yn 1977 bekroane waard mei de John W. Campbell Award for Best New Writer. Hoewol't har wurk letter ek by oare útjouwerijen publisearre is (lykas Baen Books, HarperCollins Publishers en Del Rey Books), ûntwikkele Cherryh yn it begjin fan har karriêre in hechte bân mei de Wollheim-famylje en harren bedriuw, DAW Books. Se reizge geregeldwei nei New York ta, dêr't se dan by Donald Wollheim en syn gesin yn 'e wyk Queens útfanhûze.
Boeken
In grut part fan Cherryh har oeuvre is ûnder te bringen yn 'e Alliance-Union Universe-rige. Hoewol't dy boeken yn 'e regel mar sydlings mei-inoar yn ferbân steane en foar it grutste part los faninoar lêzen wurde kinne, spylje se yn ien en itselde takomstige hielal. Dêryn hat de minskheid him ferspraat nei de stjerren en hawwe de measte kolonisearre planeten har by in ûnôfhinklikheidsoarloch losmakke fan Mem Ierde om in selsstannige Uny (Union) te foarmjen. Troch de oarloch tusken de mei grou geweld fanwegen kommende Ierdske striidkrêften oan 'e iene kant en de Uny oan 'e oare kant, dy't der gjin kwea yn sjocht om gebrûk te meitsjen fan fabryksmjittich produsearre genetysk kloane soldaten, wurdt de feilichheid en breawinning fan 'e grutte en machtige, troch famyljeklans bewenne hannelsskippen bedrige. Dêrop komme dy gear om in trêde partij yn it konflikt te foarmjen, de Keapfardersalliânsje (Merchanters' Alliance). Nei't de Ierdlingen har troch brekme oan jild út 'e oarloch weromlûke moatte, giet dy sadwaande fierder tusken de Uny en de Alliânsje.
Cherryh brûkt dy sitewaasje net sasear as ûnderwerp op himsels, mar mear as eftergrûn foar romans dy't eins oer lytsere saken of spesifike ûnderdielen fan 'e oarloch geane. Sa ferhellet Downbelow Station (1981) oer de oername troch Unytroepen fan it romtestasjon Pell Station, in besetting dy't liedt ta de oprjochting fan 'e Keapfardersalliânsje. Merchanter's Luck fertelt it ferhaal fan 'e lytse keapfarder Sandor Kreja, dy't wanhopich besiket om finansjeel de holle boppe wetter te hâlden, en dêrta en út leafde idioate risiko's nimt. Forty Thousand in Gehenna (Gehenna is in oare namme foar de hel) beskriuwt de jammerdearlik ferrûne kolonisaasje fan 'e planeet Gehenna troch fjirtichtûzen kolonisten. Finity's End jout in byld fan 'e gong fan saken op 'e grutte hannelskippen, troch de eagen fan in jonge dy't syn earste reis makket. En yn Cyteen en Regenesis nimt Cherryh de moraliteit fan 'e kloaningspraktiken fan 'e Uny yn omtinken, en teffens de swierrichheden dy't dêrút fuortkomme.
In oare wichtige en súksesfolle rige fan Cherryh is de Chanur-searje. Ut 'e kontekst fan dy boeken kin opmakke wurde dat dy krektlyk yn it Alliance-Union-hielal spilet, mar it ferhaal fynt plak fier fuort yn 'e romte, de tsjinstelde kant út as dêr't de Uny en de Alliânsje har befine. De haadpersoanen, yn 'e earste fjouwer boeken de keapfarder Pyanfar Chanur en yn it lêste har muoikesizzer Hilfy Chanur, binne hani, leden fan in kateftich bûtenierdsk ras. Se libje yn in diel fan 'e romte dêr't in bûn fan sân bûtenierdske rassen in prekêr ûnderling machtslykwicht yn stân hâldt. Dy hiele regio fan it hielal wurdt yn ûnstjoer brocht as der op in stuit op in troch alle rassen besocht romtestasjon in minske ferskynt, dy't beskûl siket op Pyanfar Chanur har skip.
Fierdersoan wurket Cherryh sûnt 1994 oan 'e Foreigner-searje, dy't him ûntjûn hat ta ien fan har populêrste rigen. Dêrby is in romteskip mei Ierdske kolonisten troch in ûnferklearber ynsidint by it flugger-as-ljochtreizgjen fan koerts rekke en yn in ûnbekend diel fan it hielal bedarre. De kolonisten sette har dêr fanneeds nei wenjen op in planeet dêr't ek al in wrâldseigen ras fan yntelliginte wêzens libbet. De Foreigner-boeken spylje in pear hûndert jier nei dy foarfallen, en geane oer de paidhi (in funksje dy't de midden hâldt tusken tolk en ambassadeur) Bren Cameron, de iennichste fan 'e minsken op 'e planeet dy't mei de atevi (de "bûtenierdsen") omgean mei, om't misbegryp earder ta in skriklike oarloch laat hat. De Foreigner-searje telt op 't heden (2022) tweintich boeken, ferdield oer seis trilogyen. Har hiele oeuvre yn acht nommen, kin sein wurde dat ien fan Cherryh har meast foarkommende tema's in persoan is, ornaris in man, dy't de spylbal wurdt fan omstannichheden dêr't er sels gjin ynfloed op útoefenje kin en/of fan wêzens of persoanen dy't folle machtiger binne as hy en wa har dieden oft er faak net begrypt.
Wurdearring
Tsjintwurdich wurdt Cherryh beskôge as ien fan 'e meast foaroansteande Amerikaanske science fiction-skriuwers. Yn 1979 wûn se mei it koarte ferhaal Cassandra har earste Hugo Award, de wichtichste priis foar science fiction-literatuer. Yn 1982 en 1989 wûn se noch twa mei de romans Downbelow Station en Cyteen. Dat lêste boek wûn se ek in Locus Award foar. Fierders hat Cherryh troch de jierren hinne noch nominaasjes opgarre foar trije Hugo Awards, fjirtjin Locus Awards en in Nebula Award. Har hiele oeuvre waard al yn 1988 bekroane mei in Skylark Award, en yn 2005 krige se der ek in Oklahoma Book Award foar. Teffens is der in asteroïde nei har ferneamd, 77185 Cherryh, mei't de ûntdekkers fans fan har wiene en skreaune: "Se hat ús útdage om 'e stjerren weardich te wêzen troch har foar te stellen hoe't de minskheid mank de stjerren komme kinne soe te libjen." Cherryh har boeken binne oerset yn teminsten santjin talen: Frânsk, Dútsk, Hebriuwsk, Hongaarsk, Italjaansk, Japansk, Letsk, Litousk, Nederlânsk, Poalsk, Portegeesk, Roemeensk, Russysk, Slowaaksk, Spaansk, Sweedsk en Tsjechysk.
Oar wurk
Njonken har eigen skriuwwurk hat Cherryh ek fjouwer science fiction-romans út it Frânsk oerset nei it Ingelsk (sjoch by "Wurk" ûnder it kopke "Oersettings"). Teffens hat se as de redaksje fierd oer de Merovingen Nights-searje, in rige ferhalebondels mei wurk fan ferskate auteurs dat yn deselde wrâld spilet, nammentlik Merovin, in wrâld dy't Cherryh sels skepen hie yn har roman Angel with the Sword. Sels hat se ek ferhalen bydroegen oan ferskate oare shared world-ferhalebondels en -romansearjes, wêrûnder Thieves' World, Heroes in Hell, Elfquest, Witch World en Magic in Ithkar.
Priveelibben
Cherryh wennet tsjintwurdich yn Spokane, yn 'e noardwestlike Amerikaanske steat Washington. Hja is lesbysk en hat sûnt de 1980-er jierren in relaasje mei Jane Fancher, dy't ek science fiction/fantasy-auteur is en dêropta keunstneresse. Hja trouden op 17 maaie 2014.
Sûnt it begjin fan 'e jierren tachtich skriuwt Cherryh foltiids. Se besiket geregeldwei science fiction-konvinsjes en hat aardichheid oan reizgjen, mar mei fral graach nije dingen útprebearje, lykas bôgesjitten, skermjen, hynsteriden, angeljen, silen, timmerwurk, wyldernissurvival, meubelreparaasjes, hûsfervjen, keunstskilderjen, breidzjen, it kweken fan sjongfûgels, it spyljen fan fideospultsjes, speleöntology (op ûntdekkingstocht yn grotten gean), archeology, ensfh. Op har 61ste begûn se mei keunstriden, dat ien fan har favorite tiidferdriuwen wurden is. Fierdersoan sit se yn 'e rie fan bestjoer fan 'e Foundation for Endangered Languages ("Stifting foar Bedrige Talen"). Har broer David A. Cherry makket omslachkeunst foar science fiction- en fantasyboeken.
Under redaksje fan
De Merovingen Nights-searje is in rige ferhalebondels mei wurk fan ferskate auteurs ûnder redaksje fan Cherryh. Har Angel with the Sword (sjoch boppe) foarmet de "prolooch" fan dizze rige.