cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sniescooter
Skiednis
Yn 'e iere 1970-er jierren wiene der wrâldwiid, mar benammen yn Noard-Amearika, mear as hûndert fabrikanten fan sniescooters aktyf, en fan 1970 oant en mei 1973 waarden der twa miljoen fan 'e masines ferkocht. De Oaljekrisis fan 1973 soarge foar in keldering fan 'e fraach, wat late ta it fallisemint fan in protte lytse produsinten. Neitiid woeks de fraach wer oan ta in maksimum fan 260.000 ferkochte eksimplaren yn 1997, mar dêrnei sakke de merk wer yn. Dat kaam fan 'e stadichoan opwaarmjende winters dy't troch it broeikaseffekt feroarsake wurde en de yntroduksje fan lytse ien- of twapersoans all terrain vehicles, dy't it hiele jier troch brûkt wurde kinne.
Hjoeddeistige sitewaasje
De fjouwer grutste produsinten fan sniescooters binne op 't heden Bombardier Recreational Products (BRP), Arctic Cat, Yamaha en Polaris Industries. Sniescooters wurde yn 'e poalstreken ynset foar transport, mar op 'e measte oare plakken benammen foar rekreätyf gebrûk. Fral yn Noard-Amearika binne sokke apparaten populêr, wylst se yn noardlik Jeropa en Sibearje relatyf seldsum binne. Jiers giet der allinnich al yn 'e Feriene Steaten en Kanada foar sa'n $28 miljard om yn 'e sniescootermerk; dêrby is net inkeld de ferkeap meirekkene, mar ek ûnderhâld en ferkeap fan tabehear lykas klean en branje.
Krêftige sniescooters kinne no op flak terrein in faasje berikke fan wol 240 km/h, en se kinne yn seis sekonden oplûke fan 0 oant 160 km/h. Spesjaal ûntwikkele racesniescooters kinne in faasje fan wol 320 km/h berikke. De ynfloed fan sniescooters op it miljeu is al jierren ûnderwerp fan diskusje. De measten fan 'e masines binne noch tarist mei in twataktmotor, hoewol't der ek guon besteane mei in fjouwertaktmotor. Yn 'e ienentweintichste iuw hawwe benammen Yamaha en Arctic Cat it foartou nommen yn 'e ûntwikkeling fan minder fersmoargjende motors.
De hege faasje fan sniescooters kin, fral by bestjoerders sûnder ûnderfining, ta slimme ûngemakken liede. Elts jier komme der likernôch 10 minsken om by ûngelokken mei sniescooters. Dan giet it benammen om botsings mei beammen. Hiel inkeld wurdt in sniescooterder ûnthalze as er by fersin mei hege faasje troch troch in stek fan stikeltrie of skriktrie hinne riidt. Yn bercheftige gebieten kin it beriden fan in sniescooter op 'e ferkearde plakken ek in lawine opwekje.
Keppelings om utens
● wetterscooter
Flechtich seksueel kontakt
Flechtich seksueel kontakt is in foarm fan minsklike seksuële aktiviteit dy't los stiet fan eltse relaasje op it mêd fan romantyk of leafde. Ynstee ymplisearret dizze foarm fan seks in ôfwêzigens fan tawijing, fan in emosjonele bân of sels fan bekendheid tusken de dejingen dy't har deroan oerjouwe. Foarbylden fan flechtich seksueel kontakt binne seks yn flechtige relaasjes, anonime seks, onenightstands, friends with benefits ("freonen mei foardielen"), bûtenhoulikse seks, prostitúsje en swinging. Sûnt de yntroduksje fan it ynternet is flechtich seksueel kontakt folle makliker te regeljen wurden troch it bestean fan datingsites. Yn Noard-Amearika stiet de spring break (foarjiersfakânsje) yn it heger ûnderwiis derom bekend dat studinten har dan yn toeriste-oarden yn Floarida en Meksiko, lykas Daytona Beach, Panama City Beach, Cancún en Acapulco, massaal oerjaan soene oan flechtich seksueel kontakt.
Hoe't der tsjin flechtich seksueel kontakt oansjoen wurdt, ferskilt fan lân ta lân, wêrby't de beide ekstremen útinoar rinne fan ferhearliking fan 'e saneamde frije leafde oant it oplizzen fan in swiere finzenisstraf of sels de deastraf. Sokke swiere bestraffings binne foarbeholden oan tige konservative en faak ek strang religieuze maatskippijen, dêr't eltse foarm fan geslachtsmienskip bûten in heteroseksueel houlik in soartgelikense reäksje oproppe soe. Mar sels binnen in frije kultuer lykas Nederlân wurdt der yn ûnderskate dielen fan 'e maatskippij hiel ferskillend tsjin flechtich seksueel kontakt oansjoen. Hjoed de dei is eltse foarm fan seksueel kontakt bûten in heteroseksueel houlik yllegaal yn in stikmannich islamityske lannen: Afganistan, de Feriene Arabyske Emiraten, Iraan, Jemen, Koeweit, de Malediven, Marokko, Mauretaanje, Omaan, Pakistan, Saûdy-Araabje en Sûdaan. Histoarysk gou lykwols itselde yn kristlike Jeropeeske lannen.
Yndo-Sina
thumbnail|right|Yndo-Sina 1886 Yndo-Sina (Frânsk: L'Indochine) is in geografyske oantsjutting foar it fêstelân fan Súdeast-Aazje. It omfiemet de lannen Fjetnam, Laos, Kambodja en it eastlike part fan Tailân. Yn rommere sin wurdt njonken dizze lannen ek Myanmar, it fêste lân fan Maleizje en Singapoer meirekkene. De oantsjutting waard foar it earst brûkt troch de Deensk-Frânske geograaf Conrad Malte-Brun (1775-1826) yn syn wurk Précis de la Géographie Universelle, dat yn 1810 yn Parys útjûn is. De namme tsjut nei de kulturele ynfloed fan Yndia oan iene kant en Sina oan oare kant. Yn Malte-Brun syn oantsutting wurdt it suden fan Sina en Banglades der ek by rekkene. Hjoed-de-dei wiist dy oantsjutting ornaris op it eardere Frânske Yndo-Sina (Indochine française) ofwol de Uny fan Yndo-Sina.
It klimaat is tropysk yn it suden en subtropysk yn it noarden.
Smithsonian Ynstitút
It Smithsonian Ynstitút (Ingelsk: Smithsonian Institution; útspr.: [smɪθ'so u niǝn ɪnstǝ'tuʃǝn]), is in wittenskiplike ynstelling en museumkloft ûnder bestjoer fan it regear fan 'e Feriene Steaten en fêstige yn 'e Amerikaanske haadstêd Washington, D.C.
Algemiene beskriuwing
It ynstitút waard yn 1846 stifte "foar it winnen en fersprieden fan kennis" ("the increase and diffusion of knowledge"). De oprjochting waard finansiere mei it jild út 'e neilittenskip fan 'e yn 1829 ferstoarne, fan oarsprong Britske wittenskipper James Smithson (nei wa't it ynstitút ferneamd is). It Smithsonian, sa't it yn 'e regel neamd wurdt, waard oarspronklik opset as it "Amerikaansk Nasjonaal Museum", mar al rillegau foarme dat der mar in ûnderdiel fan, en yn 1967 hold dy namme formeel op te bestean.
It Smithsonian hat as bynamme the nation's attic ("de rommelsouder fan it lân"), fanwege syn wiid útinoar rinnende kolleksje fan 137 miljoen ûnderskate foarwerpen. Yn Washington, D.C. allinnich al omfettet it njoggentjin museä, njoggen ûndersykssintra en in dieretún, wêrfan't de measten húsfêste binne yn gebouwen dy't histoaryske monuminten binne. Alve fan 'e Smithsonian-museä steane op in protsje op 'e National Mall, tusken it Tinkteken foar Lincoln en it Kapitoal yn. It is de grutste kloft fan soksoarte ynstellings yn 'e wrâld. Dêrnjonken hat it Smithsonian ek noch ôfhinklike fasiliteiten (depindânses, sis mar) yn 'e stêd New York, de Amerikaanske steaten Arizona, Marylân en Firginia, it territoarium Porto Riko, en yn it bûtenlân û.m. yn Panama, wylst 168 oare museä yn 'e wrâld bannen mei it Smithsonian ûnderhâlde.
Jiers ferwolkommet it ynstitút 30 miljoen besikers, dy't fergees tagong krije, mei't it ynstitút himsels ûnderhâldt mei it eigen fermogen, donaasjes fan priveepersoanen en út it bedriuwslibben, lidmaatskipskontribúsjes, oerheidsstipe en sûvenirferkeap. Teffens publisearret it Smithsonian twa eigen tydskriften: Smithsonian en Air & Space. De meast ferneamde ûnderdielen fan it Smithsonian binne it Nasjonaal Natuerhistoarysk Museum (National Museum of Natural History) en it Nasjonaal Soölogysk Park, better bekend as de National Zoo of de Smithsonian Zoo. It bekendste foarwerp dat it Smithsonian op 'e noed hat, is de Hope-diamant.
Dykgraaf
De dykgraaf is yn Nederlân de beneaming fan de foarsitter fan in wetterskip.
De funksje fan dykgraaf is te fergelykjen mei dy fan boargemaster. In dykgraaf sit net yn it algemien bestjoer en hat dêr ek gjin stimrjocht yn. Yn it deistich bestjoer fan in wetterskip hat er wol in sit en ek stimrjocht. It deistich bestjoer fan in wetterskip wordt kolleezje fan dykgraaf en hiemrieden neamd. In dykgraaf wurdt foar seis jier troch de Kroan beneamd. Yn it ferline waarden it leafst minsken beneamd dy't sels in protte besittingen hiene yn it oanbelangjend gebiet. It idee dêrefter wie dat it eigenbelang fan de dykgraaf him motivearje soe om de feiligens fan it gebiet tsjin oerstreamingen te garandearjen. Hoewol't de titel 'dykgraaf' gjin aadlike titel is, kamen dykgraven yn de praktyk troch dat belied faak wol út aadlike famyljes.
Alternative nammen
By Nederlânske wetterskippen dy't gjin diken yn behear hawwe hyt de funksje wettergraaf, watergraaf.
Wyn (waar)
thumb|In kersebeam mei in wyn fan 22 m/s (79 km/o) Wyn is it bewegen (ferpleatsen) fan loft. De loftbeweging ûntstiet troch drukferskillen yn de atmosfear en wurdt fierder beynfloede troch it draaien fan de ierde en it wriuwen mei it ierdoerflak.
De wyn kin tige ferskille yn faasje. As de wyn hommels en fluch tanimt, wurdt der sprutsen fan in wynpûster. De wynfaasje wurdt oanjûn neffens de skaal fan Beaufort yn m/s of yn km/o. Yn de loftfeart wurdt de wynfaasje oanjûn yn knopen. De wynfaasje hat in grutte ynfloed op de gefoelstemperatuer.
Dykgraaf
Alternative nammen
Yn Grinslân kaam de titel foar 1995 net foar. Dêr waard de term foarsitter brûkt. It deistich bestjoer waard oantsjut mei Voorzitter en gecommitteerden en soms allinne gecommiteerden.
Ferskaat
Yn de peroan Hauke Haien út Theodor Storm syn novelle Der Schimmelreiter wurdt de dykgraaf literêr feriuwige.
Wyn (waar)
Untstean
Sa gau't de lucht yn beweging komt sil dy ynearsten rjocht fan it hegedrukgebiet nei it legedrukgebiet streame, leadrjocht op de isobaren. Under ynfloed fan de Korioliskrêft sil der neffens de Wet fan Buys Ballot op it noardlik healrûn in gong nei rjochts makke wurde, leadrjocht op de bewgingsrjochting. De baan fan de hoemannichte lucht bûgd dêrtroch nei rjochts ta. As de wynrjochting lang om let lykop rint mei de isobaren, is de coroliskrêft lyk oan de druk.
Wynmjittings
thumb|In wynmjitter De wyn wurdt metten mei in wynmjitter of in anemometer. Dat ynstrumint waard yn 1846 troch de Ierske astronoom Thomas Romney Robinson (1792-1882) yntrodusearre. De wynrjochting boppe lân wurdt oanjûn troch in wynwizer of waaier. Wynmjitters wurde ornaris yn iepen geaen op in hichte fan tsien meter pleatst. Yn in folboud lân lykas Nederlân steane se wol tweintich meter heech. Mei formulen wurdt de mjitting omrekkene nei tsien meter hichte, sa't de gegevens te ferlykjen binne. It wynmjitten is yn de rin fan de jierren feroare sa't it dreech is om mei wyngegevens út de earste helte fan de tweintichste iuw te ferlykjen. Hjoed-de-dei jouwe automatyske waarstasjons oanienwei digitale ynformaasje oer de wyn. It KNMY kin dêrtroch krekt fêststelle hoe hurd it waaid hat. De wyn wurdt fêststeld oer perioaden fan tsien minuten. As der yn in waarberjocht sprutsen wurdt oer wynkrêft 8, dan wurdt der ferwachte dat de trochsneed wynfaasje yn tsien minuten tusken 17,2 en 20,7 m/s (62-74 km/o) leit. Sa heart by elts fan de trettjin klassenûmers neffens de skaal fan Beaufort in trochsneed faasje. Yn de skipfeart wurdt der wurke mei knopen: ien knoop is lyk oan 0,5144 m/s. Geevens dy't foarearst neamd wurde, moatte bytiden letter wolris bysteld wurde. As der in wynpûster tige ôfwykt fan de trochsneed faasje, wurdt de wearde as fertocht oanmurken en fierder ûndersocht.
Foar klimatologyske statistiken en it ferlykjen fan stoarmen wurdt der gebrûk makke fan in trochsneed yn in oere. Klimatologen sprekke fan in swiere stoarm as de wynfaasje earne boppe lân it trochsneed yn in oere hellet fan wynkrêft 10 (24,5-28,4 m/s = 89-102 km/o). As de wynfaasje yn in oere trochsneed tusken 28,5 en 32,6 m/s (103-117 km/o), wurdt de stoarm efternei fêststeld as in tige swiere stoarm of orkaaneftich en boppe 32,6 m/s (118 km/o) as orkaan. Wyn is suver te ferlykjen mei wetter: it streamt fan in hegedrukgebiet nei in legedrukgebiet. Troch it draaien fan de ierde giet de wyn oer allegear omwegen nei dat legedrukgebiet.
Wynrjochting
De begripen noard, súd, east en west hingje gear mei it draaien fan de ierde en de lizzing fan de Noard- en Súdpoal. It wichtichste brûken fan dy "wynstreken" is fanâlds om oan te tsjutten út hokker rjochting de wyn waait. Dêrom hjit it part fan it kompas dêr't de rjochting op ôflêzen wurdt, in "wynroas".
It feroarjen fan de wynrjochting betsjut faak in feroaring fan it waar. Benammen yn Fryslân makket it tige út of de wyn waait fan it drûge fêstelân fan Jeropa ôf of fan de fochtige Noardsee ôf. In legedrukgebiet dat in weste-, súdweste- of noardwestewyn mei him meibringt, sil gauris rein mei him meibringe. Komt de wyn yn 'e winter út in legedrukgebiet yn it noarden of noardeasten, dan komt der gauris snie. Easte-, súdeaste- en sudewyn binne drûge, yn de simmer hjitte, yn de winter kâlde wyn. Sudewyn bringt gauris waarme lucht út Súd-Jeropa mei, wylst in noardewyn kâldere poallucht meibringt.
Audrey Hepburn
Audrey Kathleen van Heemstra Hepburn-Ruston, (Elsene Belgje, 4 maaie 1929 - Tolochenaz Switserlân, 20 jannewaris 1993) wie in Britsk aktrise. Yn de jierren fyftich en sechstich fan 'e tweintichste iuw wie se in stylikoan. Hja wie de dochter fan in Nederlânske mem út it fan oarsprong Fryske aadlik laach Van Heemstra en in Britske heit dy't fan Eastenrykske komôf wie.
Earste Skotske Unôfhinklikheidsoarloch
De Earste Skotske Unôfhinklikheidsoarloch wie in Midsiuwsk militêr konflikt tusken it Keninkryk Skotlân en it Keninkryk Ingelân, dat diel útmakke fan 'e Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen. It begûn yn 1296, doe't kening Edwert I fan Ingelân it buorlân Skotlân binnenfoel en himsels dêr master fan makke, en einige yn 1328 mei de Frede fan Edinburch-Northampton, wêrby't de Skotske ûnôfhinklikheid formeel troch Ingelân erkend waard. Dy selsstannigens wie doe lykwols feitlik al feilichsteld troch de grutte Skotske oerwinning yn 'e Slach by Bannockburn, yn 1314. Ut 'e Earste Skotske Unôfhinklikheidsoarloch komme ferskaten fan 'e grutte nasjonale helden fan Skotlân, wêrûnder de frijheidsstrider William Wallace, dy't yn 1305 troch de Ingelsen terjochtsteld waard, en kening Robert I fan Skotlân, better bekend as Robert de Bruce, dy't úteinlik de oerwinning behelle.
Foarskiednis
Tsjin 'e ein fan 'e trettjinde iuw waard Skotlân regearre troch kening Aleksander III, dy't it lân in perioade fan frede en ekonomyske stabiliteit brocht. Yn 1286 kaam Aleksander lykwols om by in fal fan syn hynder, en doe't fjouwer jier letter ek syn iennichste erfgenamte, syn pakesizzer Margareta, byneamd de 'Faam fan Noarwegen', kaam te ferstjerren, ûntstie der in krisis yn Skotlân wêrby't de troan foarearst leech bleau.
Dat machtsfakuum bea in iepening foar kening Edwert I fan Ingelân om syn ynfloed yn Skotlân út te wreidzjen, temear om't him troch de Skotten frege waard om as skiedsrjochter te fungearjen tusken de ûnderskate troanpretendinten, in barren dat bekend kaam te stean as de 'Grutte Kwestje' (Great Cause). Op Edwert syn oanstean waard yn 1292 Jan fan Balliol, byneamd Jan Leechmantel, te Berwick-upon-Tweed ta kening kroane, wylst er by dy gelegenheid sels fan 'e Skotten erkenning ôftwong as "alderheechste hear" (Lord Paramount) fan Skotlân, wat derop delkaam dat hy, as kening fan Ingelân, tenei de lienhear fan 'e kening fan Skotlân wie. Dêrmei ûndermine er daliks elts gesach dat de nije kening hawwe kinnen hie en makke er Jan ta in soarte fan Ingelsk fazal.
De Ingelske ynfaazje fan 1596
Yn maart 1296 briek de Earste Skotske Unôfhinklikheidsoarloch út doe't de Skotten in preëmptive oanfal op Carlisle, yn noarwestlik Ingelân, útfierden, dy't lykwols ôfslein waard troch it garnizoen ûnder befel fan Robert fan Bruce, 6e hear fan Annandale, in Skotsk ealman dy't it fanwegen syn rivaliteit mei Jan fan Balliol mei de Ingelsen hold. Yn reäksje dêrop, mar fral op 'e ûnwil fan 'e Skotten om har oan him te ûnderwerpen, die Edwert I koart dêrnei in ynfal yn Skotlân, wêrby't er Berwick-upon-Tweed ferovere en it Skotske leger fersloech yn 'e Slach by Dunbar. Dêrop sette er Jan fan Balliol ôf, dy't er neitiid finzen hold yn 'e Toer fan Londen. Yn Skotlân stelde er Ingelske amtners oan om it lân te bestjoeren. Yn augustus 1296 waarden mear as 1.500 Skotske eallju twongen om te Berwick in eed fan trou oan 'e Ingelske kening te swarren.
De opstân fan William Wallace
Yn maaie 1297 briek der yn súdlik Skotlân lykwols in opstân tsjin 'e Ingelske oerhearsking út, doe't de Ingelske hege sheriff fan Lanark, Willem fan Heselrig, deade waard troch William Wallace, in boer of mooglik leech ealman út dy krite. Neitiid joech Wallace him mei syn oanhingers by Willem de Stoute, hear fan Douglas, mei wa't er de Oanfal op Scone útfierde. Dêrnei joegen ferskate oare Skotske eallju, wêrûnder Jakobus Stewart, 5e grutsteedhâlder fan Skotlân, Robert Wishart, de biskop fan Glasgow, en Robert fan Bruce, 7e hear fan Annandale, har by Wallace-en-dy. Yn dyselde snuorje wiene der mear lytsskalige rebûljes yn Skotlân geande, wêrûnder dy fan Andréas fan Moray, yn it noarden.
De Skotske saak krige lykwols in klap te ferwurkjen doe't Stewart, Wishart en Bruce op 7 july in ferdrach mei de Ingelsen sleaten dat bekend kaam te stean as de Kapitulaasje fan Irvine. Wallace en Moray wiene dêr lykwols net by belutsen, en setten har opstannen fuort, en ek Bruce wie al rillegau dêrnei wer yn gefjochtshannelings tsjin 'e Ingelsen behelle. Wallace sette mei syn folgelingen in basis op yn it Wâld fan Ettrick, yn Selkirkshire, dêr't se in útfal wei diene op it biskoplik paleis fan Wishart, te Ancrum. Mooglik ûnder it belis fan Dundee, begjin septimber, metten Wallace en Moray inoar foar it earst en foegen se harren legerkes gear.
Op 11 septimber 1297 giene Wallace en Moray mei harren oanhingers de Slach by Stirling oan mei in Ingelsk leger ûnder lieding fan Jan fan Warenne, greve fan Surrey. Hoewol't de Skotten fier yn 'e minderheid wiene tsjin 'e Ingelsen, dy't in legermacht fan 3.000 man hynstefolk en 8.000 oant 10.000 man fuotfolk yn it fjild brochten, hiene se it slachfjild goed útsocht. Hja foelen de Ingelsen nammentlik oan by de brêge oer de rivier de Forth, nei't se wachte hiene oant de helte fan it Ingelske leger al oer de brêge hinne wie, wylst de oare helte him noch oan 'e oare kant fan 'e rivier befûn. Doe hoegden se mar de helte fan it Ingelske leger te ferslaan. Se twongen de Ingelske ynfantery tebek de brêge op, dêr't doe ûnderwilens de Ingelske kavalery út alle macht besocht om by de Skotten te kommen. Op in stuit beswiek dêrtroch de brêge ûnder it alderferskuorrendste gewicht dat derop kaam te rêsten, mei as gefolch dat in protte fan 'e Ingelsen yn har swiere metalene wapenrissen kamen te ferdrinken.
Nei Stirling waarden Wallace en Moray ta beskermhear fan Skotlân makke. Sokke beskermhearen wiene feitliks reginten, dy't it lân yn 'e oanhâldende ôfwêzichheid fan kening Jan fan Balliol bestjoerden. Moray wie yn 'e slach ferwûne rekke, en beswiek earne yn it neijier fan 1297 oan syn ferwûnings. Omtrint novimber fan dat jier late Wallace in grutskalige ynfal yn noardlik Ingelân, wêrby't de Skotten in plondertocht holden troch de greefskippen Kumberlân en Noardumberlân.
Yn april 1298 foel in nij Ingelsk leger Skotlân binnen, dat diskear oanfierd waard troch Edwert I sels. De Ingelsen plonderen Lothian (súdeastlik Skotlân) en namen ferskate kastielen yn, mar it slagge harren net en twing de Skotten ta in iepen fjildslach. Wallace wie fan doel om mei syn Skotske troepen it Ingelske leger te folgjen oant Edwert syn foarrieden en jild útput rekken, wêrnei't se him op syn weromtocht mei oanhâldende lytse oanfaltsjes it libben soer meitsje soene. Dat wie in goede strategy, mei't de befoarrieding fan it Ingelske leger te winskjen oerliet. Edwert wie al rillegau twongen om syn kavalery yn te setten tsjin syn eigen troch honger yn opstân kommen fuotfolk. Mar yn july, doe't er op it punt stie en lûk him werom op Edinburch om nije foarrieden gear te bringen, waard him trochdien dat de Skotten har kamp by Falkirk opslein hiene. Hy teach dêr doe gau-gau mei syn leger hinne en kaam Wallace oer it mad. Sa slagge it him op 22 july 1298 dochs noch om 'e Skotten ta in fjildslach te twingen.
Wallace stelde syn mei spearen tariste fuotfolk op yn fjouwer rûne, stikelbaarcheftige formaasjes, dy't omjûn wiene troch in ferdigeningsmuorre fan skean foarútwizende houtene peallen mei skerpe punten. De Ingelsen setten lykwols Welske bôgesjitters yn, dy't harren de taktyske superioriteit joegen. De eigen bôgesjitters fan 'e Skotten waarden fan it fjild fage troch in oanfal fan it Ingelske hynstefolk, en doe't dêrnei de Skotske ridders, ûnder it befel fan Skotske eallju, harren leger yn 'e steek lieten en fuortrieden, wie it Skotske fuotfolk oerlevere oan 'e Ingelsen, dy't fan alle kanten de fjouwer rûne formaasjes begûnen oan te fallen. De Slach by Falkirk rûn sadwaande út op in swiere nederlaach foar de Skotten, dy't ek ferskate lieders ferlearen, wêrûnder Jan fan Graham en Jan Stewart fan Bonkyll. Wallace sels ûntkaam oan sawol dea as kriichsfinzenskip, mar syn reputaasje hie slim fan 'e nederlaach te lijen.
Yn septimber 1298 tsjinne Wallace fan gefolgen syn ûntslach yn as beskermhear fan Skotlân. Hy waard opfolge troch Robert fan Bruce, greve fan Carrick (de lettere kening Robert I), dy't sels oanspraak makke op 'e Skotske troan, en Jan III Comyn, hear fan Badenoch, de omkesizzer fan kening Jan fan Balliol. It twatal Bruce en Comyn krige lykwols neat foarinoar, mei't de beide rivalen net oer harren famyljeskeel hinne stappe koene. Uteinlik waard yn 1299 Willem fan Lamberton, de biskop fan St. Andrews, as trêde beskermhear tafoege om as midsman te fungearjen tusken de oare beide. Doe't dat ek net holp, stapte Robert yn 1300 op as beskermhear en waard er ferfongen troch Ingram fan Umfraville. Noch wer in jier letter treden Comyn, Lamberton en Umfraville ek ôf en waarden se ferfongen troch de neutrale Jan fan Soules, in Skotsk patriot dy't útkeazen waard om't er neutraal wie yn 'e striid tusken de huzen Comyn en de Bruce. Soules sette him derfoar yn om Jan fan Balliol wer op 'e Skotske troan te krijen.
Nei't yn 'e simmer fan 1301 in nije Ingelske ynfaazje fan Skotlân mislearre wie, waard der in wapenstilstân fan njoggen moannen ôfkundige. Yn 1303 wist Edwert einlings en te'n lêsten hiele Skotlân te feroverjen, en alle Skotske lieders, mei útsûndering fan William Wallace, joegen har by in plechtichheid yn febrewaris 1304 formeel oan him oer. Hoewol't de Ingelske kening bearde dat Skotlân no weromkeare soe nei de stân fan saken ûnder it regear fan Aleksander III, wie de Skotske ynbring yn it bestjoer fan har eigen lân minym en inkeld foar de foarm, wylst it fannijs Ingelske bestjoerders wiene dy't it foar it sizzen krigen. Doe't op 5 augustus 1305 de fuortflechtige William Wallace troch de Ingelsen oppakt waard yn 'e neite fan Glasgow en op 23 augustus te Londen terjochtsteld waard, liek de Ingelske oerwinning finaal te wêzen.
De opstân fan Robert de Bruce
Neffens it histoaryske fjirtjinde-iuwske epos Brus, fan John Barbour, dat ien fan 'e seldsume min ofte mear kontemporêne boarnen oer Robert de Bruce is, tekenen en fersegelen Robert en Jan III Comyn, hear fan Badenoch, yn 'e simmer fan 1305 in geheime oerienkomst. Under de betingsten dêrfan joech Comyn syn oanspraken op 'e Skotske troan op yn it foardiel fan Robert, yn ruil foar de ûntfangst fan alle Skotske lânerijen fan it Hûs Bruce yn it gefal dat der op 'e nij in opstân útbrekke soe tsjin 'e Ingelsen. Hoewol't it ûnbekend is oft Barbour de ôfspraken sekuer werjoech, kin it gjin twifel lije dat Edwert I fan Ingelân Robert oppakke litte woe doe't dy letter dat jier oan it Ingelske Hof tahold. Neffens Barbour hie Comyn de geheime oerienkomst oan Edwert ferret, om sa syn rivaal út 'e wei te romjen en sels skjinne hannen te hâlden. Robert syn freon Ralf fan Montermer, dy't mei in dochter fan Edwert I troud wie en sadwaande it fertrouwen fan 'e kening hie, stjoerde Robert lykwols tolve peinjes en in pear spoaren ta. Robert begriep de wink en pykte mei in skyldfeint by neare nacht út.
Nei't er op dy wize halje-trawalje weromkeard wie yn Skotlân, beävensearre Robert op 10 febrewaris 1306 in moeting mei Comyn yn 'e kapel fan it fransiskaner kleaster, de saneamde Greyfriars Kirk, te Dumfries. Dêr beskuldige er Comyn fan ferrie, mei as gefolch dat se slaande deilis rekken. Neffens Barbour soe Robert Comyn dêrby lyk foar it heechalter fan 'e kapel deadien hawwe. Neffens in oare boarne, de histoaryske kronyk Scotichronicon, oerlibbe Comyn it earste hângemien en waard er behannele oan syn ferwûnings, doe't Robert-en-dy hearden dat er noch yn libben wie. Roger fan Kirkpatrick soe doe mei de wurden "I mak siccar" ("Ik sil it bewissigje") mei Jan fan Lindsay ôfset wêze om Comyn wier út 'e ljochten te helpen. By Barbour ûntbrekt dit ferhaal. Hoe dan ek, foar Robert de Bruce wie it momint fan 'e moard yn 'e Greyfriars Kirk beslissend, om't er dêrmei syn opsjes werombrocht ta twa: hy moast sjen dat er kening waard, en oars soed er fûgelfaai ferklearre en as misdiediger ferfolge wurde.
Sadwaande spriek Robert noch yn 'e kapel foar syn neiste folgelingen, dy't er dêr by him hie, syn bedoeling út om 'e Skotske troan op te easkjen. Doe't se nei bûten giene, dêr't de folle gruttere eskortes fan himsels en Comyn it oerlis noch altyd ôfwachten, waarden troch beide partijen de swurden lutsen, en feroare it tsjerkhôf fan Dumfries yn in slachfjild dêr't Robert-en-dy de oerwinning behellen. Fuort dêrnei rieden se nei it Kastiel fan Dumfries, dêr't se it Ingelske garnizoen ta oerjefte twongen. Ut Dumfries wei hastige Robert him nei Glasgow, dêr't er by biskop Wishart oangeande de moard en de ûntwijing fan 'e kapel te bycht gie en absolúsje krige. Wishart rôp de geastlikheid yn hiel Skotlân op om Robert te stypjen, mar doe't paus Klemins V fan it barren yn 'e Greyfriars Kirk hearde, ekskommunisearre er Robert dêrfoar.
Op 25 maart 1306, seis wiken nei de moard op Comyn, liet Robert him yn Scone, by Perth, troch biskop Willem fan Lamberton fan St. Andrews kroane ta kening fan Skotlân. Dat waard dien mei alle byhearrende pracht en preal, en yn it keningsklaad dat Robert Wishart foar de Ingelsen ferburgen holden hie. Oanwêzich wiene de biskoppen fan Glasgow en Moray en de greven fan Atholl, Menteith, Lennox en Mar. De oare deis arrivearre Isabella MacDuff, de frou fan Jan Comyn, greve fan Buchan (in neef fan 'e fermoarde Jan Comyn), dy't it rjocht fan har famylje, de MacDuff-greven fan Fife, opeaske om 'e Skotske kening te kroanjen, út namme fan har broer, Duncan IV, dy't minderjierrich wie en yn Ingelske hannen ferkearde. Sadwaande waard kroaningsseremoanje doe nochris oerdien.
Yn 'e maityd fan 1306 late Edwert I fannijs in kampanje yn Skotlân. Hy besette de lânerijen fan Robert en dy syn folgelingen, en skonk se oan syn eigen oanhingers. Yn juny 1306 waard Robert ferslein yn 'e Slach by Methven, en yn augustus kamen de Ingelsen him oer it mad te Strathfillan, dêr't er beskûl socht hie, en moast er halje-trawalje flechtsje. Syn frou en dochters en de oare froulju fan syn selskip stjoerde er doe ûnder de beskerming fan syn broer Neil en Jan fan Strathbogie, greve fan Atholl, nei it Kastiel fan Kildrummy, wylst er sels ûndergrûnsk gie mei syn meast fertroude folgelingen, wêrûnder syn bruorren Tomas, Aleksander en Edwert, Jakobus Douglas (better bekend as de Swarte Douglas), Gilbert fan La Hay, Neil Campbell en Malcolm II, greve fan Lennox.
Robert syn frou Elizabeth fan Burgh, syn dochter Marjorie, syn susters Kristina en Marije en Isabella MacDuff waarden nei ferrie troch Willem II, greve fan Ross, yn Tain finzen nommen en útsûnderlike ûnmeilydsum behannele. Dat wie benammen it gefal mei Marije fan Bruce en Isabella MacDuff, dy't op it binnenplak fan 'e kastielen fan Roxburgh, resp. Berwick-upon-Tweed yn 'e iepen loft yn koaien ophongen waarden en sa de folgjende fjouwer jier trochbrochten. Ek Robert syn broer Neil krigen de Ingelsen te pakken doe't it garnizoen fan it Kastiel fan Kildrummy ta oerjefte twongen waard, en hy waard neitiid terjochtsteld yn Berwick-upon-Tweed.
Nei de oerwinning by Loudoun Hill joech Robert syn broer Edwert it befel oer de opstân yn Galloway, en sette doe sels ôf nei it noarden, dêr't er de kastielen fan Inverlochy en Urquhart ynnaam, de kastielen fan Inverness en Nairn platbaarnde en doe in mislearre wraam op Elgin die. Yn it neijier fan 1307 befûn Robert him yn Aberdeenshire, oan 'e Skotske noardeastkust, dêr't er Banff bedrige en doe slim siik rekke, mar meitiid wer opbettere. Hy liet Jan Comyn, greve fan Buchan, ûnferslein efter him gewurde, wylst er nei it westen ta sette om 'e kastielen fan Balvenie en Duffus te feroverjen en doe dat fan Tarradale, op it Swarte Eilân. Mei in omwei fia Inverness en in twadde mislearre wraam op Elgin kearde er doe begjin 1308 wer yn it noardeasten werom, dêr't er yn maaie yn 'e Slach by Inverurie einlings ôfweefde mei de greve fan Buchan. Dêrnei naam er Buchan sels yn en fersloech er it Ingelske garnizoen fan Aberdeen.
Ien fan Robert syn minder fraaie episoaden folge op 'e ferovering fan it noardeasten, doe't er it befel joech ta de Ferwuostging fan Buchan, om der wis fan te wêzen dat alle Comyns útrûge en harren oanhing yn bloed smoard waarden. Dy praktyk omfette net inkeld Buchan sels, mar hast alle Comyn-kastielen yn Moray, Aberdeenshire en it greefskip Buchan. Dêrmei ferneatige Robert foargoed de frijwol ûnbegrinzge macht dy't it Hûs Comyn mear as hûndertfyftich jier lang oer grutte dielen fan it noarden en noardeasten fan Skotlân útoefene hie. Neitiid sette Robert ôf nei Argyll, oan 'e Skotske westkust, dêr't er de Clan MacDougall, ûnder Jan MacDougall fan Lorn, in trouwe bûnsgenoat fan 'e Comyns, fersloech yn 'e Slach yn 'e Pas fan Brander. Nei dy oerwinning koed er it Kastiel fan Dunstaffnage ynnimme, it lêst oerbleaune Comyn-bolwurk.
Oarloch yn Ierlân
Op polityk-militêr flak hie de ynfal yn Ierlân ta doel om in twadde front yn 'e oarloch tsjin 'e Ingelsen te iepenjen, dat Ingelân derta bringe soe syn gruttere mankrêft en materieel yn 'e boaiemleaze put fan in Iersk konflikt te smiten. Doe't de Ingelsen yn jannewaris 1315 it strategysk wichtige eilân Man weroveren, waard it Ierske front foar de Skotten bittere needsaak. Dêrby kaam noch dat der in formeel fersyk om stipe binnenkommen wie fan Donal mac Brian O'Neill, de kening fan Tyrone (in krite yn Ulster), dy't yn 'e benearing kommen wie troch ynfallen fan Anglo-Ierske eallju yn syn gebiet.
Sadwaande lâne Edwert fan Bruce op 26 maaie 1315 mei in leger fan mear as 6.000 man op 'e kust fan Ulster. Dêr loeken de ferskate Anglo-Ierske eallju út dy krite in leger tsjin gear, dat ûnder befel pleatst waard fan Richard fan Burgh, 2e greve fan Ulster, de skoanheit fan syn broer. In diel fan it Skotske leger ûnder Tomas Randolph, 1e greve fan Moray, makke lykwols koarte metten mei harren. Yn july krige de greve fan Ulster fersterking fan Felim mac Aedh Ua Conchobair, de kening fan Konnacht. Mar Edwert wegere snoad genôch om it op in iepen fjildslach oankomme te litten. Ynstee stokele er yn it Konnachtske kamp, dêr't er de rivalisearjende troanpretendint Cathal Ua Conchobair syn stipe ûnthiet, wat yn Konnacht ta in boargeroarloch late. Dat ûntsei de greve fan Ulster de stipe fan sawol kening Felim as fan 'e Anglo-Ierske eallju út Konnacht, dy't har nei hûs ta hastigen om har besittings te beskermjen. Neitiid koe Edwert yn septimber ôfweve mei de restearjende troepen fan 'e greve fan Ulster.
Begjin novimber fersloech Edwert fierders Roger Mortimer, 1e greve fan March, yn 'e Slach by Kells. Dyselde hie ek diel útmakke fan it Ingelske leger dat by Bannockburn ferslein wie; hy wie dêrby troch de Skotten kriichsfinzen makke, mar op frije fuotten steld om it Ingelske keninklike segel, dat ek troch de Skotten bútmakke wie, oan kening Edwert II werom te jaan, by wize fan teken fan goede wil. Fanwegen de Skotske oerwinning by Kells begûn de Ingelske gûverneur fan Ierlân, Jan fan Hothum, biskop fan Ely, de stêd Dublin neitiid op in Skotske belegering ta te rieden. Doe't se de stêd Kells plondere hiene, diene de Skotten itselde mei Granard en oare plakken. Nei in relatyf rêstige rite yn it winterskoft en de maityd fan 1316 waard Edwert fan Bruce yn juny ta hege kening fan Ierlân kroane. Syn macht soe lykwols altyd beheind bliuwe ta it gebiet dat er militêr behearske, mei't de súdlike Ieren mar kwealk ferskil seagen tusken in Ingelske en in Skotske oerhearsking.
Om't tsjin dy tiid de Grutte Ierske Hongersneed fan 1315-1317 it lân 'e greep begûn te krijen, en grutte legers fan gefolgen suver net befoarriede wurde koen, fûnen der yn 1316 en 1317 mar amper gefjochtshannelings yn Ierlân plak. Oan 'e ein fan 'e simmer fan 1318 marsjearre Jan fan Bermingham, 1e greve fan Louth, lykwols mei farske Ingelske troepen op tsjin 'e Skotske legermacht fan Edwert. Op 14 oktober troffen de beide legers inoar yn 'e Slach by Faughart, dy't útrûn op in nederlaach foar de Skotten. Edwert sneuvele op it slachfjild, en dat betsjutte de ein foar de Skotske oarloch yn Ierlân. Dizze Skotske nederlaach waard yn 'e measte doetiidske Ierske annalen omskreaun as in geweldich ding foar Ierlân, mei't it in ein makke oan 'e geduerige plondertochten en hongersneden dêr't it miene folk fan Ierlân troch de oanhâldende striid ûnder litte.
Ein fan 'e oarloch
Oare kant de Ierske See, op it eilân Grut-Brittanje, wie de oarloch ûnderwilens útrûn op in rige skermutselings by de Skotsk-Ingelske grins lâns, en ferskate Skotske plondertochten troch de Noardingelske greefskippen Kumbria, Noardumberlân, Yorkshire en Lancashire. Boppedat hie Robert I ferskate opstannige fazallen ta de oarder roppen, dy't fan it machtsfakuum gebrûk makke hiene om lytse rykjes foar harsels te skeppen, benammen yn 'e noardwestlike Skotske Heechlannen en op 'e Hebriden. Yn 1320 liet Robert fierders, wierskynlik troch syn kânselier Bernard fan Kilwinning, de Ferklearring fan Arbroath opstelle, wrâlds earste dokumintearre ûnôfhinklikheidsferklearring.
Dêrmei wist er úteinlik de stipe te winnen fan paus Jehannes XXII, dy't yn 1328 syn ekskommunikaasje ynloek. Fan gefolgen moast doe ek Ingelân, dêr't in jier earder Edwert II opfolge wie troch syn soan Edwert III, him tsjin heuch en meuch yn by in selsstannich Skotlân dellizze. Yn maaie 1328 tekene de nije kening sadwaande einlings en te'n lêsten it Ferdrach fan Edinburch-Northampton, wêryn't Skotlân erkend waard as in ûnôfhinklik lân mei Robert de Bruce as kening.
Órlaith íngen Cennétig
Órlaith íngen Cennétig (9?? – 941) wie in hege keninginne-gemalinne fan Ierlân yn 'e tsiende iuw. Neffens de Ierske annalen waard hja yn 941 eksekutearre foar oerhoer.
Libben
Órlaith liket de iennichste (dokumintearre) dochter west te hawwen fan kening Cennétig mac Lorcáin fan Thomond, dy't yn 951 ferstoar. Har bruorren wiene Mathgamain mac Cennétig, dy't fan likernôch 970 ôf oant 976 kening fan Munster wie, en Brian Boru, de hege kening fan Ierlân fan 1002 oant 1014. Hja wie de twadde frou fan 'e Ierske ard rí (hege kening) Donnchad Donn.
Órlaith kin noch net botte âld west hawwe doe't se beskuldige waard fan oerhoer mei har styfsoan Óengus mac Donnchad Donn. Hja waard skuldich befûn en yn 941 ta de dea brocht, hoewol't de metoade dy't dêrfoar brûkt waard net oerlevere is. Neffens de fermelding yn 'e Chronicon Scotorum by dat jier waard "Órlaith, dochter fan Cennétigh, soan fan Lorcán, deade troch Donnchad, soan fan Flann, kening fan Ierlân, nei't se beskuldige wie (fan ferbean geslachtsferkear) mei Óengus, syn soan."
Cannes
Cannes (Frânske útspr.: [kan], likernôch: "kan"; Oksitaansk: Canas, útspr.: ['kanas], likernôch: " ka -nas") is in stêd en gemeente yn súdlik Frankryk. It plak leit likernôch 30 km súdwestlik fan Nice oan 'e Frânske Riviêra, dy't diel útmakket fan 'e Côte d'Azur, de kust fan 'e Middellânske See. Bestjoerlik heart it ta de Frânske regio Provâns-Alpen-Côte d'Azur en ta it Frânske departemint Alpes-Maritimes. Neffens gegevens út 2017 hie Cannes doe krapoan 74.000 ynwenners. De stêd hat in reputaasje as in mondên baaiplak dêr't de superriken gearkomme, en stiet fierders benammen bekend om it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes, dat der elts jier yn maaie holden wurdt.
Skiednis
Cannes waard oan 'e ein fan 'e twadde iuw f.Kr. as fiskersdoarp stifte troch de Ligueryske stamme fan 'e Oksyben, en stie yn 't earstoan bekend as Aigitna, oerlevere yn it Aldgryksk as Αἴγιτνα. Histoarisy binne ûnwis oangeande de betsjutting fan dy namme. It wie nei alle gedachten in lyts Liguerysk havenplak, en letter wie op 'e heuvel Le Suquet, dy't tsjintwurdich binnen de beboude kom fan 'e stêd leit, in Romeinske foarpost fêstige. Dat liede histoarisy alteast ôf út 'e Romeinske grêftomben dy't dêr opgroeven binne. Yn it jier 69 wie Aigitna it toaniel fan in fjildslach tusken de troepen fan 'e rivalisearjende Romeinske keizers Oto en Fitellius.
Yn 'e tsiende iuw stie it plak, dat ûnderwilens in stedsje wurden wie, bekend as Canua. It tinken is dat dy namme ûntliend wêze kin oan canna, in wurd foar in bekate reidplant. Yn 891 waarden Cannes en omkriten ferwoastge troch in ynfal fan 'e Sarasenen, dy't it gebiet hast in iuw lang beset holden. Foar militêre beskerming wie Cannes doedestiden oanwiisd op 'e Lérinseilannen, foar de kust, en de skiednis fan Cannes is dan ek nau mei dy fan 'e eilannen ferbûn. Nettsjinsteande dat wiene de sistersjinzer mûntsen dy't har op 'e Lérinseilannen fêstige hiene, twongen om te ferhúzjen nei it fêstelân, mei't de eilannen yn it gefal fan in oanfal maklik besingele wurde koene. Yn 'e alfde iuw stie der op Le Suquet in toer dy't útseach oer de sompen dy't no allegear drûchlein en beboud binne. Yn 1035 krige Cannes stedsmuorren en in kastiel, wylst oan 'e ein fan 'e alfde iuw ek úteinset waard mei de bou fan twa fersterke tuorren op 'e Lérinseilannen.
Om 1530 hinne makke de stêd Cannes him los fan it kleaster, dat it plak iuwenlang behearske hie, en waard it in selsstannige politike ienheid binnen it Keninkryk Frankryk. Yn 'e achttjinde iuw besochten sawol de Spanjerts as de Britten de Lérinseilannen te feroverjen, mar de oanfallen waarden troch de Frânsen ôfslein. Letter kamen de eilannen ûnder it bewâld fan 'e biskoppen fan Fréjus. Se tsjinnen troch de iuwen hinne withoefolle doelen; yn 'e 1850-er jierren waard ien fan 'e eilannen bygelyks ynset as hospitaal foar soldaten dy't ferwûne rekke wiene yn 'e Krimoarloch.
Yn 'e njoggentjinde iuw kocht de Ingelske ealman Henry Brougham, 1e baron Brougham en Vaux grûn oan op 'e Croix des Gardes, dêr't er de filla Éléonore-Louise sette liet. Syn krewearjen om 'e libbensomstannichheden fan 'e pleatslike arbeidersklasse te ferbetterjen, loek de oandacht fan oare leden fan 'e Ingelske aristokrasy, dy't yn Cannes ek winterresidinsjes bouwe lieten. Oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw waarden ferskate spoarlinen oanlein dy't inoar by Cannes krústen. Ek krige de stêd doe in systeem fan trams. De Boulevard Carnot en de Rue d'Antibes waarden oanlein, en nei de sluting fan it Casino des Fleurs waard fuort njonken de pier Albert-Édouard in lúkse útgeansgelegenheid boud foar de rike winterkliïntêle: it Casino Municipal.
Yn 'e tweintichste iuw ferriisden yn Cannes nije lúkse hotels, lykas it InterContinental Carlton Cannes Hotel, it Hotel Majestic Barrière, it Grand Hyatt Cannes Hôtel Martinez en it JW Marriott Cannes. Ek waard de stêd modernisearre, mei in stadion, in nij postkantoar en tal fan nije skoalgebouwen. Nei ôfrin fan 'e Earste Wrâldoarloch waard Cannes oandien troch minder Britske en Dútske toeristen as earder, mar dêrfoar yn 't plak kamen mear Amerikanen. Wintertoerisme rekke yn it neigean en waard ferfongen troch simmertoerisme.
Yn 1939 wiene der fierfoardere plannen om in filmfestival yn Cannes te stiftsjen, mar it útbrekken fan 'e Twadde Wrâldoarloch makke dat jierrenlang ûnmooglik. Pas yn 1946 waard de earste edysje fan it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes holden. Yn 1949 waard it Palais des Festivals et des Congrès boud oan 'e kade fan 'e jachthaven fan Cannes, spesjaal om te tsjinjen as gelegenheid foar it filmfestival en soartgelikense grutte eveneminten. Yn 1983 waard in nij, folle grutter Palais des Festivals et des Congrès boud foar it filmfestival, wylst guon njonkeneveneminten yn it âlde gebou bleaune. It nije gebou, dat de bynamme 'De Bunker' krige, kaam op it plak te stean fan it sloopte Casino Municipal.
Op 3 novimber 2011 waard yn Cannes de top fan 'e G20 holden.
Ekonomy
De ekonomy fan Cannes stipet fierhinne op it toerisme, mar de stêd en de krite deromhinne hawwe har ek ûntjûn ta in sintrum fan high tech-bedriuwen, wêrûnder Thales Alenia Space, de earste satellytmakker fan Jeropa. It Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes soarget elts jier yn maaie foar in protte ynkomsten. Fierders wurde yn Cannes ek in protte fakbeurzen holden. Cannes is fanút it bûtenlân tagonklik oer see, mei de trein of fia de Lofthaven Nice Côte d'Azur, dy't op 24 km ôfstân leit.
It besjen wurdich
Cannes stiet bekend om 'e Promenade de la Croisette, de troch palmbeammen beskade kade by de jachthaven lâns. Oare besjensweardichheden binne de skildereftige strannen en de lúkse restaurants, kafees en bûtyks. Fan 'e heuvel Le Suquet ôf hat men in treflik útsjoch oer de âlde binnenstêd. Ien fan 'e mear opfallende gebouwen yn 'e stêd is de Russysk-otterdokse Tsjerke fan de Hillige Michael de Aartsingel. Fierders binne der ferskate museä, lykas it Musée de la Castre, dat húsfêste is yn 'e fortifisearre Kapel fan de Hillige Anna. Dêr binne artefakten útstald dy't ôfkomstich binne fan 'e Maya's, de Inka's en kultueren yn 'e Stille Súdsee. Yn Cannes binne ek in fotografy- en in parfumerymuseum fêstige: it Musée de la Photografie, resp. it Musée International de la Parfumerie.
Op it eilân Île Sainte-Marguerite, foar de kust, kin it tichthûs Fort Sainte-Marguerite mei de sel fan 'e histoaryske Man mei it Izerne Masker besocht wurde. Dyselde waard dêr alve jier finzen holden en twongen in izeren masker te dragen om syn identiteit geheim te hâlden. It tinken is dat er fan adel wie, mooglik sels fan keninklik bloed, mar dat is nea bewiisd. Syn bestean (hoewol net syn wiere ferhaal) is popularisearre troch de Hollywood-film The Man in the Iron Mask, mei yn 'e titelrol Leonardo DiCaprio. It Fort Sainte-Marguerite is no it oan 'e see wijde Musée de la Mer, dêr't útstallings binne fan fynsten út skipswrakken út û.m. de Romeinske Tiid en de Midsiuwen. Op it oanbuorjende eilân Île Saint-Honorat stiet de Abdij fan Lérins, dy't noch altyd bewenne wurdt troch sistersjinzer mûntsen.
It wichtichste evenemint yn Cannes is it tige prestizjeuze Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes, dat elts jier yn maaie holden wurdt yn it Palais des Festivals et des Congrès. Ek bekend is it Ynternasjonaal Festival fan Kreätiviteit fan Cannes-Lions, in mondiale fakbeurs mei de útrikking fan prizen op it mêd fan 'e reklamebrâns, dat elts jier yn juny organisearre wurdt. Midem, in fakbeurs fan 'e muzykyndustry, en MIPIM, wrâlds grutste fakbeurs op it mêd fan 'e makelerdij en hannel yn ûnreplik goed, wurde ek yn Cannes holden. Yn febrewaris is de stêd it toaniel fan it Ynternasjonaal Festival fan Spullen, dat him dwaande hâldt mei û.o. bridge, belote backgammon, skaken en tarot. Yn septimber wurdt it Syljachtfestival fan Cannes holden foar lju dy't belangstelling hawwe foar de plezierfeart. Op it Panafrikaansk Filmfestival, yn begjin april, wurde films fan en oer de Afrikaanske diaspora yn Frankryk fertoand. Mipcom en MIPTV, holden yn oktober, resp. april binne de grutste fakbeurzen yn 'e wrâld op it mêd fan tillefyzjeprogramma's.
Sport
Cannes is de thúsbasis fan 'e fuotbalklub AS Cannes, dy't yn 'e Frânske kompetysje spilet.
Susterstêden
Cannes hat fiif susterstêden:
Dêrnjonken ûnderhâldt Cannes oare formalisearre freonskiplike bannen mei:
Demografy
Neffens gegevens út 2017 hie Cannes doe in befolking fan 73.868 minsken. Mei in (gemeentlik) oerflak fan 19,6 km² kaam de befolkingstichtens dêrmei út op 3.768,8 minsken de km².
Klimaat
Cannes hat in Mediterraan klimaat, mei hjitte simmers en mylde winters. Yn augustus, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 27,8 °C, en yn jannewaris, de kâldste moanne, is dat 13,1 °C. Allinnich yn desimber, jannewaris en febrewaris giet de trochsneed temperatuer oerdeis omleech oant ûnder de 15 °C. Rekôrtemperatueren wiene 38 °C yn july en –12 °C yn jannewaris. Cannes kriget jiers trochinoar 756 mm delslach en 2.750 oeren sinneskyn.
Artyst
Foarbylden fan artysten binne sjongers, muzikanten, (toanielspyljende) akteurs, lytskeunstners, konferânsiers, komiken, gûchelders, yllúzjonisten, jongleurs, akrobaten, kontorsjonisten en clowns.
Inkeld wurdt de term 'artyst' yn 'e folksmûle ek wol brûkt foar keunstners, d.w.s. de beoefeners fan 'e byldzjende keunst lykas skilders en byldhouwers, mar dat is in anglisisme en in ynkorrekt gebrûk fan it wurd. It komt troch betizing mei it Ingelske wurd artist, dat net 'artyst', mar 'keunstner' betsjut.
Fokker C.I
thumb|275px|De fleugel fan in C.1 De Fokker C.I wie in Dútsk ferkenningsfleantúch, in twadekker dy't oan de ein fan de Earste Wrâldkriich ûntwurpen waard. It wie feitlik in fergrutte Fokker D.VII-jager mei in 138 kW (185 hk) BMW III-motor. De C.I waard ûntwurpen foar it Dútske leger, mar waard net ynset yn de oarloch. It slagge Anthony Fokker en smokkelje ûnderdielen út Dútslân wei nei Nederlân yn de tiid fan de wapenstilstân.
Untjouwing
It prototype, V.38, waard teste yn Schwerin en fuortendaliks yn produksje naam. Nei de wapenstilstân gie de produksje fierder yn Nederlân.
Brûkers
Nei't 16 C.I's besteld wiene yn febrewaris 1919 kaam it tastel yn Nederlânske tsjinst. De Sowjet-Uny kocht 42 C.Is. De C.I's tsjinnen as ferkennings- en treningsfleantúch. De lêste C.I tsjinne oant yn 1936.
Skoppende Bear
Skoppende Bear (Lakota: Matȟó Wanáȟtake, útspr.: [ma't˟o: wa'na:χtake]; Ingelske oersetting: Kicking Bear; by Pine Ridge (Súd-Dakota), 18 maart 1846 – Manderson-White Horse Creek (Súd-Dakota), 28 maaie 1904) wie in haadman en sjamaan fan 'e Oglala-substamme fan 'e Lakota-Sû (Sioux), in Yndiaansk folk fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika.
Komôf
Skoppende Bear wie in soan fan Swarte Foks (±1800-1880), in opperhaad fan 'e Oglala-substamme fan 'e Lakota, en dy syn frou Izerne Seder, en hie fjouwer bruorren en susters en acht healbruorren en -susters (de bern fan 'e âldere suster fan Izerne Seder, dy't ek mei Swarte Fox troud wie). Under Skoppende Bear syn bruorren wie Fleanende Hauk, dy't letter namme meitsje soe as artyst yn wyldwestshows en teffens as histoarikus en filosoof. Fierders wie Skoppende Bear in folle neef fan it ferneamde Oglala-opperhaad Mâl Hynder, en in omkesizzer fan 'e foaroansteande Hûnkpapa-medisynman Sittende Bolle, dat in broer fan Izerne Seder wie.