cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charles Algernon Parsons
Libben en wurk
Twa jier letter wienen twa ûnderseeboatjagers mei Parson syn turbines útrist, rillegau folge troch it passazjiersskip TS King Edward yn 1901 en oaren. It earste moderne slachskip, HMS Dreadnought krige yn 1906 stoomturbines en dat koe hurder farre as alle oare marineskippen. Distiid stiet de restaurearre Turbinia yn in dêr apart foar boude 'gallery' yn it Discovery Museum yn Newcastle.
Parsons ûntfong yn 1927 in Order of Merit en in jier letter de Copley Medal. Hy stoar oan board fan de Duchess of Richmond doe't er mei syn frou op in cruise wie.
Martinyk
Martinyk is in eilân en Frânsk oerseesk departemint yn de Karibyske See, sa likernôch 700 kilometer súdeastlik fan de Dominikaanske Republyk. It leit súd fan Dominika en noard fan Sint-Lusia, en heart ta de Boppewynske Eilannen fan de Lytse Antillen. Martinyk telde by de lêste folkstelling 364.508 (2019) ynwenners.
Geografy
It totale oerflak is 1.101 km, en de befolkingstichtens bedraacht 357 ynwenners yn 'e km. Martinique is fan noardwest nei súdeast sa likernôch 60 kilometer lang. It heechste punt is de fulkaan Mont Pelée (1397 meter).
Bestjoerlike yndieling
Martinyk hat fjouwer arrondisseminten:
Joast Hiddes Halbertsma
Joast Hiddes Halbertsma (folút: Justus Hiddes Halbertsma; Grou, 23 oktober 1789 - Dimter, 27 febrewaris 1869)  wie in Frysk skriuwer, dichter, dûmny, leksikograaf en taalwittenskipper. Hy kaam benammen bekend te stean om 'e ferhale- en dichtbondel De Lapekoer fan Gabe Skroar, dy't er mei syn broer Eeltsje skreau, en wêrfan't de earste printinge yn 1822 publisearre waard. Neitiid waard dat wurk almar fierder útwreide, ek mei bydragen fan 'e trêde broer, Tsjalling, oant alle proaza en poëzij fan 'e bruorren Halbertsma yn 1871 postúm sammele waard en ferskynde as de ferneamde Rimen en Teltsjes. Hoewol't de literêre wearde fan 'e bondel neitiid troch guon resinsinten yn 'e kiif steld waard, is it net te ûntstriden dat de Rimen en Teltsjes in rol fan krúsjaal belang spilen by it ûntjaan fan in nije literêre Fryske tradysje nei't de taal trije iuwen lang suver allinnich as sprektaal brûkt wie.
Jonkheid en komôf
Joast Hiddes Halbertsma waard op 23 oktober 1789 berne te Grou,   yn syn âldershûs oan 'e Kowemerk, as de âldste soan út it gesin fan bakker en keapman   Hidde Joasts Halbertsma (1756-1809)   en dy syn frou Ruerdtsje (of Riurtk) Tsjallings Binnerts (1767-1809). Hy hie trije jongere bruorren: Tsjalling (1792-1852),  Binnert (1795-1847),   en Eeltsje (1797-1858). Twa letter te wrâld kommen bern stoaren al hiel jong, it jonkje yn 1803, en it famke yn 1805. De bruorren hongen sterk oaninoar, mooglik as gefolch fan it feit dat harren âlden beiden yn 1809 jong kamen te ferstjerren, doe't Joast krekt tweintich jier wie en de oaren noch jonger. Joast, Tsjalling en Eeltsje, dy't as auteurs letter mei-inoar bekend komme soene te stean as de bruorren Halbertsma, lieken mear op harren heit, wylst Binnert mear útskaaide nei harren mem.
Ruerdtsje Binnerts kaam út in foaroansteand Grouster laach. Har famylje wie minnistysk, en hoewol't har man fan hûs út herfoarme wie, gied er nei syn houlik oer nei har leauwe. Ut brieven fan Joast komt hja nei foarren as in betûft sakefrou, in leafhawwende mem en in djip leauwich minske. Oer Hidde Halbertsma, de heit, is folle minder bekend. Men wol wol hawwe dat er foar syn trouwen farrensman west hie. Hy moat guodlik fan aard west hawwe, mar wie gau rekke, en dan koed er raar fan him ôfbite. Yn 1784 publisearre er yn it Nederlânsk in lang gedicht mei as titel Schrikkelijke IJsgang en Overstroominge in Gelderland. Ut dat yntrigearjende wurk kin ôflaat wurde dat syn soannen har literêre oanlis net fan in frjemd hiene.
Oplieding, beropping en gesin
Mem Ruerdtsje wie de driuwende krêft efter it trochlearen fan har soannen. Sa bewurkmastere se dat Joast earst in jier nei de Frânske skoalle yn Ljouwert gie, en dêrnei fan 1801 oant 1806 ûnderwiis folge oan 'e Latynske skoalle, dêr't er les krige fan rektor Valentinus Slothouwer.[boarne nedich] Op oanstean fan syn mem en fan 'e minnistyske predikant Jan Brouwer fan Ljouwert keas Joast Halbertsma foar in oplieding yn 'e teology. Dêrta studearre er fan 1807 oant 1813 oan it Doopsgesind Seminaarje yn Amsterdam,   dêr't er kolleezjes folge fan û.o. perfester Rinse Koopmans, en him behalven yn teology ek ferdjippe yn 'e Noardgermaanske talen. Yn 1814 krige er in oanstelling as dûmny te Boalsert, dêr't er oant 1821 bleau. Dêrnei stied er fan 1822 oant syn emeritaat yn 1856 yn it Oeriselske Dimter.
Halbertsma troude op 10 maaie 1816 mei Johanna Iskjen Hoekema (1794-1847), in dûmnysdochter út Warkum dy't út in begoedige boargerlaach kaam. Troch syn frou krige Halbertsma de state Westerein, ûnder Warkum, yn besit, dêr't er by 't simmer wol gauris in pear wiken mei syn gesin fakânsje hold. Ofsjoen dêrfan bleau er fan 1822 ôf syn hiele fierdere libben yn Dimter te wenjen. Halbertsma en de frou krigen fiif soannen út in goed mar net probleemleas houlik, wêrfan't Petrus, Hidde en Tsjalling trochlearden yn taalkunde of medisinen, wylst Watse en Binnert seeman waarden. As heit ûnderfûn Halbertsma gâns leed: syn soan Petrus kaam al yn 1851 te ferstjerren yn in psychiatrysk sikehûs, en hy belibbe ek noch dat Binnert yn 1861 stoar, wylst Hidde yn 1865 de hân oan himsels sloech.
Literêr wurk
Halbertsma wie yn syn studintetiid sterk foarme troch syn kunde oan 'e begoedige en ynfloedrike Amsterdamske keapman Jeronimo de Vries, dy't in nasjonale keunst foarstie, [ ynspirearre op 'e Gouden Iuw. Dêrmei gied er yn tsjin modernere opfettings, lykas dy fan Hiëronymus van Alphen en Johannes Klinker. Foar Halbertsma, dy't earst Fries en dêrnei pas Nederlanner wie, betsjutte dat in oriïntaasje op nasjonale Fryske ideälen. Dêrút kaam fuort dat er him letter yn syn libben twa doelen stelde. Yn it foarste plak wie it him te dwaan om it behâld fan 'e Fryske taal troch dy wer as skriuwtaal te brûken nei't er trije iuwen lang hast allinnich mar as sprektaal brûkt wie. Yn it ferlingde dêrfan woed er de Friezen ek wer yn har eigen taal oan it lêzen krije (oars hie it skriuwen yn it Frysk ommers ek net folle sin) en it Fryske taaleigen fêstlizze yn in wurdboek, dat it earste Frysk wurdboek ea wurde soe. En yn it twadde plak woed er ferneamde Friezen út it ferline foar it fuotljocht bringe om 'e lju út syn eigen tiid ta foarbyld te tsjinjen. Portret van Joost Hiddes Halbertsma.jpg, om 1835 hinne.]]
Om syn earste doelstelling te ferwurklikjen, moast Halbertsma mei syn skriuwwurk trochkringe yn it deistich libben fan it Fryske folk. Dat slagge him troch mei syn broer Eeltsje oan it skriuwen fan folksliteratuer te gean. De steat en maatskiplike status fan it Frysk fan dy dagen kin ôflêzen wurde oan it feit dat Halbertsma en syn bruorren, wylst se omraak krewearren foar it brûken fan it Frysk as skriuwtaal foar poëzij en proaza, foar harren ûnderlinge briefkerij ta it Nederlânsk ferfoelen, en dat dat har blykber net as nuver oankaam. Om't Halbertsma syn libben lang as besoarger fan it wurk fan Eeltsje fungearre, wie harren literêre wurk fan it begjin ôf oan oaninoar keppele. De taalkundige en frisist Foeke Buitenrust Hettema omskreau Halbertsma sadwaande letter as de 'ympressario' fan syn bruorren Eeltsje en Tsjalling. Yn 1822 waard harren iere wurk bondele ûnder de titel fan De Lapekoer fan Gabe Skroar, in boekje mei 36 siden dêr't seis gedichten en ien koart ferhaal yn stiene. Dat wurk waard taskreaun oan 'e fiktive, ier stoarne skriuwer út earder tiid 'Gabe Skroar', in boeresoan dy't oer de side rûn en dêrom skroar waard. Dat personaazje hat foar 't neist in skepping fan Eeltsje west. Jin te ferskûljen efter sa'n fiktyf auteur wie doedestiden frij normaal.
De earste printinge fan De Lapekoer fan Gabe Skroar, út 1822, hie in oplaach fan 200 eksimplaren. Dy waarden lykwols net ferkocht, mar op kosten fan Halbertsma ferspraat ûnder kunde fan sines yn hiel Fryslân. Dêrmei makke er in fraach nei mear fan soksoarte lektuer wekker dy't earder net bestien hie. De ferhalen en gedichten wiene nammentlik hiel wat oars as de lêzers fan doe wend wiene, net allinnich wat de taal oangie, mar fral ek op it mêd fan 'e skriuwstyl. De eksimplaren fan it boekje giene faak hiele famyljes troch, en net selden waarden de stikjes oerskreaun ear't it bondeltsje trochjûn waard.
In twadde, útwreide printinge fan De Lapekoer fan Gabe Skroar, mei 237 siden, ferskynde yn 1829, folge troch in trêde, tige útwreide printinge yn 1834, mei krapoan 500 siden op grutter formaat. Dêrnei waarden oanfollings apart publisearre yn 1836 (De Noarger Rún oan Gabe Skroar), 1840 (Twigen út in Alde Stamme), 1854 (Leed en Wille en de Flotgerzen) en 1858 (De Jonkerboer en Teltsjes fan de Wize Mannen fan Esonstêd). Tsjin 'e ein fan syn libben wurke Halbertsma noch mei oan 'e gearstalling fan in diel fan Rimen en Teltsjes, dêr't alle literêre wurk fan 'e bruorren Halbertsma yn gearbrocht waard. Dêrfoar skreau er sels ek noch nij wurk, lykas it koarte ferhaal It Grouwe Pak.
As skriuwer fielde Halbertsma sterk oan wêr't it folk ferlet fan hie, mar tagelyk wied er in wat ôfstanlik en ferstanlik skriuwer, by wa't de poëzij yn 'e knipe kaam, benammen as men dy mei de fersen fan syn broer Eeltsje ferliket, dat in folle gefoelsmjittiger skriuwer wie. Nettsjinsteande dat falle gedichten as Sibbel fan De Ryp en Nacht der ek tsjintwurdich noch yn. Halbertsma syn koarte ferhalen wiene lykwols nammenste skerper, eat dat te tankjen wie oan syn linich taalgebrûk, syn libbene skriuwstyl, en it feit dat er wegere in blêd foar de mûle te nimmen, sadat der in rûchhouwerige, gekoanstekkerige en út en troch grimmitige sfear út syn proaza azemet. Syn stof swile Halbertsma rûnomwei gear, û.m. út Dútske en Frânske folksferhalen, dy't er dan op ûnneifolchbere wize bewurke en nei Fryslân ferpleatste. Hy wie in non-konformist, dy't him lang net by in elk bemind makke mei syn faak skerpe oardielen oer it wurk fan oaren. Boppe-al wie de skriuwer Halbertsma in essayist en satirist, dy't graach aktuële politike en maatskiplike fraachstikken yn syn wurk bemjuksje mocht. Ut 'e ferhalen fan lju dy't him koene of metten, komt er nei foarren as in skerpsinnich en tige warber man fan grutte leardheid dy't it smout opsizze koe.
It Boalserter Nut, dat ferskynde yn De Lapekoer, wie Halbertsma syn earste grutte ferhaal; lykas faak yn it wurk fan Halbertsma bestiet dat út in ramtferhaal dêr't ferskate min of mear losse ûnderdielen yn ferarbeide sitte, lykas it essay It Jild. Miswier en De Twadde Jûn binne ek grutte ramtferhalen, en De Skearwinkel fan Joutebaas is in trijedielige gearspraak, dêr't him dan wer it yntrigearjende Heksershol as folslein op himsels steand ûnderdiel út losmakket. De iennichste kear dat Halbertsma op eigen manneboet, dus alhiel sûnder meiwurking fan Eeltsje, wat publisearre, wie yn 1837, doe't er Oan Eölus útbrocht, in ferhaal dat ynjûn is troch in grutte stoarm út 1830, en wêryn't in wynhoas alderhanne tinzen en motiven rûnomwei as dwarljend blêdte gearblazen hat. Dat stik moat miskien sjoen wurde as in oanwizing dat Halbertsma gruttere literêre aspiraasjes koestere as dat er yn De Lapekoer ûnderbringe koe.
Wittenskiplik wurk
Dochs naam syn eigen literêr wurk yn Halbertsma syn libben net it wichtichste plak yn; ynstee wie dat plak foarbeholden oan syn wittenskiplike non-fiksjeboeken. Oan syn wurdboek fan it Frysk, it Lexicon Frisicum, wêrfoar't er it Latyn as ferklearjende taal brûkte, wurke Halbertsma mear as fyftich jier, mar hy krige it by lange nei net ôf. Hy sette it op nei foarbyld fan it Dútske wurdboek fan 'e bruorren Grimm, mar rekke bestrûpt yn tuskenfoegings en omwurkings en yn lange semantyske wurdferklearrings, in ûnderdiel dat benammen syn leafde hie. Uteinlik bleau er hingjen by de letter F. Sadwaande bleau it wurdboek in manuskript, dat pas nei syn ferstjerren, yn 1872, yn ûnfoltôge foarm útjûn wurde soe. Letter soene oaren, lykas Waling Dykstra, syn wurk dienmeitsje. It wurdboekmateriaal fan Halbertsma en Dykstra foarme letter de grûnslach foar oare Fryske wurdboeken, dy't gearstald waarden troch de Fryske Akademy, yn it bysûnder it 25-dielige Wurdboek fan de Fryske Taal (1984-2011).
Fierders wie Halbertsma de driuwende krêft efter de Gysbert Japiks-betinking fan 1823,  dy't wol sjoen wurdt as it earste oanbegjin fan 'e Fryske Beweging. Neitiid publisearre er ûnder de titel Hulde aan Gysbert Japiks yn 1824 en 1827 yn twa dielen in wiidweidich op argivalia basearre letterkundich wurk oer de grutte santjinde-iuwske dichter. Fierders ferskynde yn 1829 fan 'e hân fan Halbertsma Het Geslacht der Van Harens, wêrby't er benammen yngie op 'e libbens en it literêre oeuvre fan 'e bruorren Onno Zwier van Haren en Willem van Haren, dêr't er in grut leafhawwer fan wie.
Ek skreau Halbertsma yn 1836 in biografy fan 'e Fryske dichter Jan Cornelis Pieters Salverda (1783-1836), dy't suver naturalistysk oandocht. Yn 1843 ferskynde fierders fan Halbertsma it skiedkundige De Doopsgezinden en Hunne Herkomst, en yn 1851 Aanteekeningen op het Vierde Deel van den Spiegel Historiael van Jacob van Maerlant. Teffens publisearre er yn 1858 op oantrún fan prins Louis Lucien Bonaparte, dy't er yn Londen troffen hie, It Ewangeelje fen Matthewes, de earste Fryske oersetting fan it bibelske Evangeelje fan Mattéus. Dy oersetting joech by guon fan syn tiidgenoaten gâns argewaasje om't it doedestiden as fierstente reälistysk beskôge waard; tsjintwurdich docht it just modern oan, wat sjen lit dat Halbertsma syn tiid fier foarút wie.
Al jong wûn Halbertsma de reputaasje in geleard man te wêzen, wêrby't er benammen as kenner fan 'e Germaanske talen te boek stie. Ek tsjintwurdich noch wurdt er op it mêd fan 'e taalwittenskip as in grut man beskôge. Nei't er fan syn stúdzje yn Amsterdam weromkeard wie, fûn er yn Fryslân fia freonen út syn studintetiid, dy't hege amtlike posten beklaaiden, al rillegau oansluting by it fermidden fan 'e frysksinnige gûverneur jonker Idsert Aebinga van Humalda. Letter yn syn libben hied er kunde oan grutte nammen út 'e Nederlânske literatuer, lykas Willem Bilderdijk,  en boppedat briefke er mei lju fan Jeropeesk formaat, wêrûnder de Deenske taalkundige Rasmus Rask,  de Ingelske dichter Robert Southey en de Dútske taalgelearde en mearkeskriuwer Jacob Grimm. Teffens waard er ynhelle as lid fan gelearde skiedkundige en taalwittenskiplike genoatskippen yn Leien, Kopenhagen, Berlyn, Atene en Halle-Wittenberch.
Halbertsma tidige sadwaande op in beneaming ta heechlearaar Nederlânske taal- en letterkunde, en it liek ek in pear kear dat er sa'n beneaming yn 'e wacht slepe soe, mar dat rûn alle kearen mis. Dêrby spile foar 't neist syn skerpe pinne in rol, mar der wiene ek oare redens. Yn 1830 lei er it ôf tsjin it oerskot oan gadingmakkers dat Nederlân oerspielde út 'e universiteiten fan Belgje, dat him doe krekt ôfskaat hie, en nei 1840 wie der ferlet fan lju dy't in gruttere spesjalisaasje hiene as dêr't hy oer beskikte. Dat Halbertsma yn 1837 wol in earedoktoraat yn 'e letteren takend krige troch de Ryksuniversiteit Leien, wie foar him yn dizze saak mar in skrale treast. Mei troch dizze teloarstellings balansearre Halbertsma lange tiid op it rântsje fan 'e oerspandheid, en fral yn 1839, doe't er fannijs foarbyparte waard, makke er in djippe krisis troch. Pas yn 'e 1860-er jierren, doe't er al yn 'e santich wie, liket er mentaal ta rêst kommen te wêzen.
Mei om't er taalkundich sa goed ûnderlein wie, is Halbertsma ek wol neamd as auteur fan it beruchte Oera Linda Bók, in ferfalske wurk dat yn 1867 opdoek en dat yn neibeard Aldfrysk skreaun wie. It soe in iere skiednis fan Fryslân en de Friezen west hawwe, en waard in skoft lang as autentyk beskôge ear't de moard útkaam. It wurdt lykwols folle wierskynliker achte dat de wiere auteur fan it Oera Linda Bók de provinsjaal bibletekaris Eelco Verwijs wie, mei wa't Halbertsma goed befreone wie, of mooglik de skriuwer François Haverschmidt of de skipstimmerman en autodidaktysk frijtinker Cornelis over de Linden. As Verwijs de skriuwer wie, is it net ûnmooglik dat Halbertsma him stilswijend of sels iepentlik advys jûn hat oer hoe't er it it bêste oanpakke koe.
Ferstjerren
Nei syn emeritaat as predikant, op 26 oktober 1856, dat Halbertsma sels oanfrege hie om't er syn ropping net mear fan herten útoefene, loek er him werom yn syn boppewente, dêr't er fan dy tiid ôf almar fierder feriensume doe't syn famyljeleden en freonen by him weistoaren. Syn bûtenlânske kontakten fia briefkerij bleane wol yntakt. Joast Hiddes Halbertsma kaam op 27 febrewaris 1869 yn syn wenplak Dimter te ferstjerren yn 'e âlderdom fan 79 jier. Tsjin dy tiid hied er 22 jier widner west. Hy waard oerlibbe troch syn soannen Watse en Tsjalling. Yn 1947 waard Dr. Joast Halbertsma-priis, de heechste provinsjale ûnderskieding foar histoarysk (en letter mear algemien wittenskiplik) non-fiksjewurk op it mêd fan Fryslân, nei him ferneamd.
Neilittenskip
Nei it ferstjerren fan alle trije bruorren Halbertsma waard harren proaza en poëzij ûnder tafersjoch fan 'e bibletekaris en argivaris Gerben Colmjon en de boekhannelder en histoarikus Wopke Eekhoff gearbrocht en yn 1871 troch útjouwerij fa. J. de Lange te Dimter publisearre ûnder de titel Rimen en Teltsjes. Dat wurk wurdt no beskôge as it nasjonale boek fan 'e Fryske literatuer, en hoewol't de literêre wearde fan 'e bondel neitiid troch guon resinsinten yn 'e kiif steld waard, is it net te ûntstriden dat de Rimen en Teltsjes in rol fan krúsjaal belang spilen by it ûntjaan fan in nije literêre Fryske tradysje nei't de taal trije iuwen lang suver allinnich as sprektaal brûkt wie. De ynfloed fan Joast Hiddes Halbertsma op 'e neikommende Fryske literatuer hat withoegrut en fan ûnskatbere wearde west. Yn 1949 skreau auteur en literatuerkritikus Anne Wadman dat de Halbertsma's "it Fryske folk in literêr monumint [jûn hiene], dêr't it syn eigen folkslibben yn [...] wjerspegele seach." Ek hjoed de dei steane de Rimen en Teltsjes noch op it earste plak fan 'e ranglist fan Fryske literêre klassikers.
Under reizen nei Ingelân, Skotlân en Ierlân, yn 1852 en 1853, rekke Halbertsma ûnder de yndruk fan it grutte oantal museä en âldheidkundige kabinetten dêre. Dat joech him it idee yn om syn eigen wichtige samling âldheden (foar in oansjenlik part út Hylpen en fierders fral út ôfgravings fan âlde terpen) oer te dragen oan 'e Provinsje Fryslân. Yn 1853 waard út syn samling it Kabinet fan Aldheden fan Fryslân foarme, dat yn 1881 it Frysk Museum waard.
Ek skonk Halbertsma, foar in diel noch by syn libben, syn omfangrike biblioteek fan wittenskiplike boekwurken oan 'e provinsje, dy't neitiid yn 'e Provinsjale Bibleteek kamen te stean, en noch altyd by Tresoar yn te sjen binne. In grutte samling brieven skreaun troch en oan Halbertsma, wêrûnder hûnderten oan syn bruorren Eeltsje en Tsjalling, bleau lang yn famyljefermidden bewarre, oant se yn 'e rin fan 'e tweintichste iuw yn brûklien jûn waarden oan it Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum (FLMD), dat yn 2002 opgie yn Tresoar.
Anekdoate
Oer Joast Hiddes Halbertsma binne in stikmannich anekdoates bekend dy't him tekenje as in rûch, eigensinnich en non-konformistysk man. Efter syn pastorij yn Dimter hied er in hinneloop. By it fuorjen fan 'e hinnen naam Halbertsma stiiffêst in skeppe mei, groef in gat yn in sânbulte, struide dêr it foer yn en smiet it gat wer ticht. Dan liet er de hinnen los en begûn it spektakel. De bisten klauden krekt salang dat se har foer fûn hiene. Dûmny plachte dan te sizzen: "In minske moat arbeidzje foar syn brea, ek de hinnen moatte har foer net samar foar it opppikken fine. Labor sanat!"[boarne nedich]
Oklahoma
Oklahoma is ien fan de steaten fan de Feriene Steaten. De haadstêd is Oklahoma City.
Skiednis
Eartiids waard Oklahoma befolke troch Yndianestammen as de Caddo, dêr't noch altyd ôfstammelingen fan yn de steat wenje.
Dêrnei wie it gebiet lange jierren yn hannen fan de Frânsken, útsein inkelde desennia op de ein fan de 18e iuw doe't Spanje de kontrôle hie. Lang om let ferkocht Frankryk yn 1803 Oklahoma oan de Feriene Steaten.
Yn de tritiger jierren fan de 19e iuw waarden in protte Yndianen út oare parten fan it lân nei de regio oerbrocht. Ien fan dizze Yndianestammen, de Choctaw-Yndianen, joegen oan Oklahoma harren namme. Yn harren taal betsjut okla soksawat as "folk" en homa "read". Plakken as Tulsa, Thalequah en Muskogee binne stifte troch Yndianen.
Fan de Yndianestammen hienen guon swarte slaven yn tsjinst. Under de Amerikaanske Boargeroarloch keazen bepaalde stammen de side fan de Konfederaasje, wêrfoar't sy nei de ôfrin fan de kriich swier straft wurde soenen troch de federale regearing.
Yn 1889 naam de oerheid de Yndianen al harren lân wer ôf en joech it fergees fuort oan blanke kolonisten. Op 16 novimber 1907 waard Oklahoma de 46e steat fan de Feriene Steaten.
Geografy
Oklahoma is 181.196 km² grut en heart by de Sintral tiidsône. De steat grinzet yn it noarden oan de steaten Kansas en Kolorado, yn it westen oan Nij Meksiko, yn it easten oan Missoery en Arkansas en yn it suden oan Teksas.
De wichtichste rivieren binne de Red, de Arkansas en de Súd Kanadian. Yn Oklahoma lizze in soad grutte en lytse marren, lykas Lake Teksoma en Eufala Lake.
It súdeasten fan de steat is foar it meastpart heuveleftich. Lykwols leit de heechste punt yn it uterste noardwesten, nammentlik de top fan Black Mesa (1516 meter).
Bestjoerlike yndieling
Oklahoma is ûnderferparte yn 77 countys.
914
Foarfallen
thumb|259px|De ynname fan Adrianopel
Omgong fan Frankryk 1947
De 34ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 25 oant en mei 20 july 1947, it wie de earste Omgong nei de Twadde Wrâldkriich.
Dielnimmende ploegen
De dielnimmende ploegen waarden, krekt as foar de Twadde Wrâldkriich foarme troch lannen ploegen. De Dútske ploech wie net útnûge en de Italjaanske ploech bestie út Frânsk-Italjanen dy't yn Frankryk wennen. Krekt as de lêste omgong foar de kriich waard it peloton opfolle mei ekstra ploegen út Frankryk.
Hein Vergeer
Henricus Coenradus Nicolaas (Hein) Vergeer (Haastrecht, 2 maaie 1961) is in earder Nederlânsk reedrider.
Vergeer die trije kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, fjouwer kear oan it Europeesk kampioenskip en twa kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1984 en 1988). Hy waard by dy kampioenskippen twa kear wrâldkampioen en twa kear Europeesk kampioen en twa kear Olympyske kampioen. Hy waard ek twa kear Nederlânsk allround kampioen en twa kear Nederlânsk sprint kampioen. Yn 1988 hold Vergeer op mei it reedriden op heech nivo.
Sûndareuzerotten
De Sûndareuzerotten (wittenskiplike namme: Sundamys) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e mûzen en jerboä's (Myomorpha), de boppefamylje fan 'e mûzen en rotten (Muroidea), de famylje fan 'e mûseftigen (Muridae) en de ûnderfamylje fan 'e mûzen en rotten fan 'e Alde Wrâld (Murinae).
Der binne trije soarten yn dit skaai, wêrfan't ien fierder opdield wurde kin yn twa fan uterlik frij sterk ferskillende ûndersoarten. Sûndareuzerotten komme foar yn it westlike part fan 'e Yndyske Arsjipel, op Borneo, Sumatra, Palawan, it westen fan Java en ferskate lytsere eilannen, en ek op it skiereilân Malakka, dat diel útmakket fan it fêstelân fan Súdeast-Aazje. Dizze bisten wiene histoarysk oan it skaai fan 'e echte rotten (Rattus) tafoege, dêr't de brune rôt en de swarte rôt ek ta hearre, mar Sûndareuzerotten binne folle grutter. Yn 'e 1980-er jierren binne se neffens nije ynsichten yn in selsstannich skaai pleatst.
Facebook
thumb|Logo fan Facebook Facebook is in Amerikaansk bedriuw en sosjaalnetwurkside, oprjochte yn 2004. Sûnt maaie 2008 bestiet er in Nederlânsktalige ferzje. Yn desimber 2008 groeide de site mei 600.000 nije oanmeldingen deis. Yn april 2009 hie Facebook goed 200 miljoen aktive brûkers; fiif moannen letter wienen dat 50 miljoen mear. Yn july 2010 betsjinne Facebook al in heal miljard brûkers, sa'n 7% fan it oantal ierdbewenners.
Facebook bestiet sûnt 4 febrewaris 2004 (doe hjitte it noch "The facebook"). Mark Zuckerberg is de oprjochter en algemien direkteur. It haadkantoar is yn Palo Alto, yn Kalifornje.
Beursgong
It bedriuw jilde ein 2011 sa'n 100 miljard dollar. Novimber 2011 waard bekend dat it bedriuw dêr't belizzers hjit op binne, wierskynlik tusken april en juny 2012 gean soe, sûnder gebrûk te meitsjen fan tsjinsten fan sakebanken. Op 18 maaie 2012 gie Facebook yndie nei de beurs. De earste dei sleat it oandiel fraksjoneel heger yn it plak fan de grutte stiging dy't ferwachte waard. De dei dêrnei sakke de koers in stik ûnder de útjeftepriis, sadat de twifels oer de wurdearring fan it bedriuw sterker waarden.
Frysktalige ferzje
Yn novimber 2014 kaam troch de ynset fan inisjatyfnimmer Wim Benes, taalkundige Hindrik Sijens fan 'e Fryske Akademy en in kloft frijwilligers de Fryske ferzje fan Facebook ôf. Dêr waard doe al fjouwer jier oan wurke, mar yn augustus 2014 wie noch mar 15% fan 'e nedige teksten yn it Frysk oerset. Benes fûn dat der no mar ris dien wurk makke wurde moast, en naam dêrom de foarstap om mei in groep frijwilligers de Frysktalige ferzje te foltôgjen. Yn totaal leveren 450 minsken der in bydrage oan. Meiwurker Daniël Hofstede soarge allinnich al foar de fertaling fan sântûzen sinnen. Sijens hold tafersjoch oer de krektens fan 'e oersettings. Fierders waarden de frijwilligers, dy't foar de lêste "spurt" gearkommen wiene yn Kafee Van Buren, foar it stasjon oer, yn Ljouwert, ûnderstipe troch Julian Muller fan Facebook, dy't yn 'e Ljouwerter Krante útlei dat syn bedriuw soksoarte inisjativen mei gragens ferwolkomme, om't de lju op Facebook ommers neat oars dogge as har eigen identiteit útdrukke, en dêr makket har taal in wichtich diel fan út. Oant 28 novimber 2014 wie de Frysktalige ferzje in ferburgen mooglikheid op Facebook, om't er ûnfolslein wie. Fan 29 novimber ôf is er lykwols foar eltsenien maklik te finen. Op dy datum makken der al sa'n 8.000 minsken gebrûk fan.
Koartehimmen
Koartehimmen is in doarp yn de gemeente Smellingerlân, súd fan Drachten. It bestiet út de buerten Galhoeke en Boerestreek.
Koartehimmen hat  ynwenners.
Skiednis
De doarpsnamme komt fan it omlizzende lân. Himmen binne lege wiete stikken lân dy't meastentiids by in rivierke lizze. Yn it gefal fan Koartehimmen wie dat de Drait. Oan wjerskanten fan it rivierke lei in rige sânkoppen dêr't minsken harren nei wenjen setten. Sa ûntstie Suderdragten oan de iene en Koartehimmen oan de oare kant fan it wetter. thumb|left|Klokkestoel De nei alle gedachten yn de 2e helte fan de 13e iuw boude toerleaze, goatyske tsjerkje is fan it type sealtsjerke. Op it tsjerkhôf stiet in yn 1950 fernijde klokkestoel.
Troch de iuwen hinne groeide Koartehimmen net in soad. Op de grins fan Koartehimmen en Boarnburgum waard om 1900 hinne in molkfabryk boud. Dêrnjonken kamen der fabrykshûzen, in bank, in smidderij en in weinmakkerij mei winkels. It molkfabryk fusearre mei de fabriken fan Olterterp, Langsweagen en Terwispel. . De E22 ferdielt it doarpsgebiet Koartehimmen yn twa dielen. Súdlik fan de E22 leit it histoaryske Koartehimmen. De eardere buorskippen Sânbuorren en Galhoeke lizze oan de noardwestlike kant en foarmje mei harren lintbebouwing tsjintwurdich ûnderdiel fan de doarpskom.
Yn de boskrike streek stie ek de Folkshegeskoalle, foarmings- en konferinsjesintrum fan de Woodbrookers. De Skriuwersrûnte Koartehimmen kaam hjir yn 'e jierren 1960 twaris yn 't jier gear om meiinoar eigen wurk foar te lêzen en te bepraten. Dit hat laat ta it opsetten fan Operaesje Fers. Troch de dichterstelefoan te beljen, koene minsken alle wiken in oar fers hearre.
Mienskip
thumb|260px|Hûske oan de Boerestreek Mei Boarnburgum hat Koartehimmen in Feriening foar Doarpsbelangen. Koartehimmen docht in soad yn 'e mande mei Boarnburgum. De twa doarpen hawwe ek itselde wapen en deselde doarpsflagge.
Skoalle
Hast alle bern geane yn Boarnburgum nei de basisskoalle. thumb|260px|Pleats oan de Boerestreek
Ferienings
It ferieningslibben fan Koartehimmen wurdt dielt mei Boarnburgum. De Himmen is in buertsferiening yn Koartehimmen (Sânbuorren, gedielte Galhoeke, Boerestreek, Himsterfinnen en Prikwei). Doarpskrante 'Boarnhimster Bining' ferskynt fjouwer kear yn 't jier en is ek in krante foar beide doarpen.
Behannelsintrum Woodbrokers
Yn 2007 makke de Grinzer ynstelling Het Poortje bekend dat it fan doel wie in ôfdieling yn de gebouwen fan de eardere Folkshegeskoalle yn Koartehimmen ûnder te bringen. . Mei protesten besochten de doarpsbewenners dy plannen te kearen, mar om 'e nocht. Yn 'e ynstelling wenje jongerein dy't ôfkomstich binne út Fryslân en fanwegen spesifike problematyk net thús wenje kinne.
Strjitten
Boerestreek, Galhoeke, Himsterfinnen, Prikwei, Sânbuorren.
Marked in Flesh
Marked in Flesh is in fantasy-roman fan 'e hân fan 'e Amerikaanske skriuwster Anne Bishop. De titel betsjut (frij fertaald) "Ynkurven yn Fleis". It boek fertelt it ferhaal fan Meg Corbyn, in jonge bloedprofetesse, dy't op 'e flecht foar har eigner en de minsklike autoriteiten beskûl socht hat by de rûnom freesde stalferwikselders dy't bekendsteane as 'de Oaren'. Marked in Flesh is it fjirde diel fan 'e romansearje The Others, en folget as sadanich op Vision in Silver. It waard yn 2016 publisearre troch de New Yorkske útjouwerij Roc Books, mei in omslach makke troch Blake Morrow.
Ynhâld
Wylst yn 'e rest fan 'e wrâld de spannings tusken de minsken en de Oaren tanimme troch it wurk fan 'e rasistyske Minsken Earst en Lêst-beweging, reitsje de Oaren yn it binnenplak fan 'e stêd Lakeside hieltyd fierder oantangele mei in oanhâldend úttynjende minsklike 'ridel'. Dat is it gefolch fan 'e komst fan Meg Corbyn, in jonge bloedprofetesse, dy't ûntsnapte oan 'e klauwen fan har eigner, de Kontroleur, en beskûl socht en fûn yn it binnenplak fan Lakeside, by de freesde stalferwikselders dy't bekendsteane as 'de Oaren' (sjoch: Written in Red). Sy waard de ferbinende faktor tusken de minsklike wurknimmers fan 'e winkels fan it binnenplak en harren Oare wurkjouwers, en teffens tusken de plysje fan Lakeside en de Oaren.
Dan wurde yn Lakeside winkels en oare bedriuwen oanfallen dy't dreaun wurde troch lju dy't sympaty foar de Oaren hawwe, en dy't útmakke wurde foar 'Wolvefreonen'. Earst giet it dêrby om it bekladzjen fan gebouwen en it yngoaien fan ruten, mar letter boazet dat oan ta it brânstifting. Nadine Fallacaro, fan Nadine's Bakkerij en Kafee, dy't bôle en banket oan it binnenplak leveret, ûntsnapt mar nauwerneed oan 'e dea as har bedriuw (dêr't se boppe wennet) yn ljochte lôge set wurdt. As se ienris bûtendoar rekket, wurdt se lykwols oanfallen troch de brânstifters. Troch in profesije fan Meg arrivearje Monty en plysjekommandant Douglas Burke krekt op 'e tiid om tsjin te kearen dat de oanfallers har yn it fjoer smite. Neitiid wurdt ek frou Fallacaro yn it binnenplak opnommen, en de elemintêre geasten nimme wraak troch mei wjerljochtynslaggen ek alle bakkerijen dy't bannen hawwe mei de Minsken Earst en Lêst-beweging plat te baarnen.
It ferhaal nimt in noch grimmitiger kear as der op ferskate plakken yn 'e regio's fan it Midwesten en it Noardwesten keppels bizons deasketten wurde troch oanhingers fan 'e Minsken Earst en Lêst-beweging. Dy beskôgje dy bisten nammentlik as ûngedierte, dat geef greidlân beset hâldt dêr't ek keppels kij weidzje kinne soene. Boppedat foarmje de bizons yn dy regio's it wichtichste iten fan 'e Wolven, en alles dêr't se de Oaren mei dwerseidzje kinne, liket de Minsken Earst en Lêst-beweging in goed idee ta. De oanfallen wurde fan Toland út koördinearre troch Nicholas Scratch, ien fan 'e lieders fan 'e beweging, dy't oerkommen is út 'e Cel-Romano Alliânsje fan Naasjes, oarekant de oseaan.
As sawol Meg as de jonge bloedprofetesse Hope Wolfsong, dy't ûnderbrocht is by de Wolveridel fan Jackson Wolfgard, yn it Noardwestlike doarp Sweetwater, profetearje dat de Wolven sels oanfallen wurde sille, rêde se dêrmei talleaze Oaren fan in wisse dea. Foar Joe Wolfgard, de lieder fan 'e Wolveridel yn it Midwestlike doarp Prairie Gold, komt de warskôging lykwols te let. Hy wurdt yn 'e fâle lokke en mei alle folwoeksen leden fan syn ridel ôfmakke troch leden fan 'e Minsken Earst en Lêst-beweging út it oanbuorjende plak Bennett. Foartiid hied er mei de nammeleaze foarmen fan 'e Oaren dy't it wyldlân behearskje en dy't bekendsteane as de Aldsten, ôfsprutsen dat de ynwenners fan Prairie Gold, dat Yntuïten binne (sjoch: Murder of Crows), by gefaar beskûl sykje mochten yn 'e heuvels fan it wyldlân. No bringt Jesse Walker, de liedster fan Prairie Gold, de froulju en bern fan 'e mienskip en alle Wolvepups en oare jonge Oaren nei in feilich hinnekommen yn 'e heuvels ta, wylst de manlju har opmeitsje om it mei de ynwenners fan Bennet út te fjochtsjen.
Safier komt it lykwols net, want as de elemintêre geasten Lucht en Fjoer yngripe, slacht de prêrjebrân dy't de Bennetters oanstutsen hawwe om Prairie Gold yn de jiske te lizzen, op harsels werom en wurde alle feepleatsen tusken de Prairie Gold en Bennett platbaarnd. De wraak fan 'e Oaren foar de dea fan 'e Wolven lit net lang op him wachtsje: de Aldsten, dy't de omgong mei de minsken oant no ta altyd oan 'e stalferwikselders en de fampieren oerlitten hawwe, komme fanwegen en rûgje de hiele befolking fan Bennett út. Yn Prairie Gold, dêr't de froulju en bern ûnderwilens weromkeard binne, gûle de Wolvepups dan om te oan te jaan "Wy binne hjirre!", dat de Aldsten it doarp foarbygean sille.
Underwilens stjoert Oseaan in reuseftige orkaan by de eastkust fan it kontinint Thaisia lâns, dy't benammen de stêd Toland swier treft. Nicholas Scratch is koart foar de oankomst fan 'e stoarm skipgien op it lêst flugge passazjiersskip nei de Cel-Romano Alliânsje fan Naasjes, mar wat er net wit, is dat de fampier Stavros Sanguinati ek oan board is. Midden op see treft dyselde Scratch allinnich op it dek en smyt him oerboard yn it dûnkere wetter, dêr't de Haaien him opwachtsje.
As de stoarm ek oer Lakeside giselet, lûke de Oaren har werom yn 'e gebouwen fan it binnenplak, dêr't se oan harren minsklike freonen en dy har gesinnen beskûl biede: net inkeld tsjin 'e stoarm, mar fral tsjin wat dêrnei komt. Meg Corbyn wurdt alle drokte wat te tefolle, dat sy wachtet mei Simon syn omkesizzer Sam Wolfgard en de jonge Wolf Skippy de stoarm ôf yn 'e ponnystâl, dêr't de ryddieren fan 'e elemintêre geasten libje. As yn 'e stilte nei de stoarm de Aldsten dêr oan 'e doarren rattelje, komt it Meg yn 't sin dat de Wolven gûle om te sizzen "Wy binne hjirre," dat se begjint mei Sam en Skippy as in wolf te gûlen. Sa komt se by de Aldsten bekend te stean as "de gûlende net-Wolf", eat dat harren noch nijsgjirriger nei har makket. Simon is dêr net bliid mei, want nimmen dy't by syn folle ferstân is, wol graach dat de Aldsten him opmerke, en de Aldsten wiene dochs al fierstente folle yntrigearre troch Meg.
Smellingerlân
Smellingerlân (Nederlânsk en offisjeel: Smallingerland) is in gemeente yn it easten fan Fryslân. Op hie dizze gemeente  ynwenners (boarne:CBS). Smellingerlân hat in oerflak fan 126,17 km², wêrfan 7,93 km² wetter.
Skiednis
Archeologysk ûndersyk hat oan it ljocht brocht dat der in migraasje fan westlik Smellingerlân nei eastliker dielen west hat. Itselde ferskynsel hat plak fûn yn Opsterlân en Tytsjerksteradiel. Yn de Kraanlannen en de Flearbosk binne spoaren fan (fersprate) bewenning fûn en ek de ôfgroeven terpkes Klûsewier en Komwier tsjûgje fan mear bewenning foar de 15e iuw. Ynklinking fan fean, sâltwinning út leechfean en tichtslykjen fan de Middelsee sille de oarsaak west hawwe fan it hieltyd wieter wurden fan it westlik part fan Smellingerlân. Yn de perioade 1150-1250 binne der dan ek tsjerken op de eastliker, hegere, grûnen stifte.
Yn de midsiuwen hearde Smellingerlân, de meast súdlike grytenij fan Eastergoa, ta it bisdom Utert. Yn de striid tusken Skieringers en Fetkeapers wie Smellingerlân by de lêsten oansluten en hat it in soad te lijen hân fan plonderingen. De reformaasje sette hjir fral troch nei it ynnimmen fan Grins yn 1594.
Yn de 17e iuw wie it haadplak Aldegea. Yn dy iuw, yn 1641, waard ek de Drachtster kompanjonsfeart groeven, as in feanfeart. De ferfeanting wie gjin súkses, mar waard wol trochset en troch de feart krige dat gebiet in stimulâns, dêr't de flekke Drachten út fuort kaam, it hjoeddeiske haadplak.
De gritenij Smellingerlân waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de Gemeentewet fan Thorbecke. By de gemeentlike weryndieling fan 1984 stie Smellingerlân it súdlike diel fan De Alde Feanen ôf oan 'e nije gemeente Boarnsterhim.
Plakken
It haadplak is de flekke Drachten, en de oare plakken yn de gemeente binne: Aldegea, Boarnburgum, Drachtster Kompenije, De Feanhoop, Goaiïngahuzen, De Houtigehage, Koartehimmen, Nyegea, De Pein, De Rottefalle, Smelle Ie, De Tike en De Wylgen.
Op 'e grins fan Tytsjerksteradiel en Smellingerlân leit in mar fan 300 bunder. De mar wurdt De Leijen neamd.
Taal
Smellingerlân is in foar it meastepart Frysktalige gemeente. It is foar 60% fan de ynwenners de memmetaal. Foar it Nederlânsk jild dit foar 34%, it Stellingwerfsk 2% en it Stedsk 2%. De oare 2% fan de ynwenners hat in útlânske taal as memmetaal.
Polityk
De gemeenteried fan Smellingerlân bestiet út 31 sitten. De útslaggen fan de gemeenteriedsferkiezings binne sûnt 2018:
Slowaken
De Slowaken binne in Slavysk folk. Sy libje fral yn Slowakije. Ek binne der minderheden yn Tsjechje, Servje, Hongarije en it westen fan Roemeenje. Slowaken sprekke de Slowaakske taal, dy't nau besibbe is oan it Tsjechysk. Op it stuit binne der ûngefear 6 miljoen etnyske Slowaken, dêr't 4,6 miljoen fan binnen de swette fan Slowakije.
Muzyk- en Sangfestival Skiermûntseach
It Muzyk- en Sangfestival Skiermûntseach is in twadeisk muzykfestival foar harmony-orkesten, fanfares, brassbands en koaren, dat elts jier oan it begjin fan juny holden wurdt op it Fryske Waadeilân Skiermûntseach. Dit evenemint bestiet sûnt 1958, en waard oant de twadde helte fan 'e 1990-er jierren ta organisearre troch de Gemeente Skiermûntseach. Tsjintwurdich is de organisaasje yn 'e hannen fan 'e Organisaasje fan Muzykferienings yn Fryslân (OMF).
Under it festival binne der muzykútfierings te beharkjen op ferskate plakken op it eilân: yn Muzykkoepel 't Beukennootje, oan 'e Reewei; yn 'e Got Tjark oan it Dû. Hundlungiuspaad, en it Kultureel Moetingssintrum Skiermûntseach, oan 'e Langestreek, en op it iepenloftpoadium foar it gemeentehûs. Tanksij finansjele stipe fan 'e Gemeente Skiermûnteach is de tagong oeral fergees.
Oan 'e 61e edysje fan it Muzyk- en Sangfestival, op freed 1 en sneon 2 juny 2018, diene 35 muzykferienings en 31 koaren út hiel Nederlân mei. Mei-inoar gie it dêrby om 1.800 muzikanten en sjongers. Der wie sadwaande op it eilân gjin bêd mear frij. Dêrby kamen nochris 1.500 oant 2.000 taharkers.
Foarhinne naam elts muzykkorps al syn eigen ynstruminten mei nei Skiermûntseach, ek al it grutte slachwurk, lykas de pauken en drumstellen. Tsjintwurdich is it sa regele dat allinnich Brassband Looft den Heer, fan Bitgummole, syn slachwurk meinimt en dat beskikber stelt oan alle oare korpsen.
Lolle Klaas Okma
thumb|L.K. Okma Lolle Klaas Okma (Heech, 5 augustus 1876 - Amsterdam, 29 april 1936) wie in Nederlânsk boargemaster foar de AR.
Okma wie in soan fan feehâlder en politikus Ruurd Klazes Okma (1839-1915) en Tryntsje Douwes Douma (1842-1862). Hy troude mei Alida Bakhuizen (1879-1955).
Okma studearre rjochten en wie nei syn stúdzje earst abbekaat yn Snits, assosearre mei syn broer. Hy wie lid fan de Anty-Revolúsjonêre Partij. Yn 1913 waard hy beneamd as boargemaster fan Frjentsjer. Dêrnei hie hy dit amt yn Wûnseradiel en Kampen. Okma hie meardere byfunksjes.
Okma ferstoar yn de Valeriusklinyk yn Amsterdam, dêr't hy in pear dagen dêrfoar opnomd wie. Hy waard begroeven yn IJsselmuiden. Op syn grêf stiet in monumint mei dêrop syn portret op in plakette. It monumint waard troch de Kamper iisclub T.O.G., dêr't Okma earefoarsitter fan wie, oan de famylje oanbean.
Sânhuzen (Tytsjerksteradiel)
Sânhuzen is in buorskip noardeast fan Oentsjerk yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De namme komt ek foar as Zevenhuizen, it soe gean kinne om in oantal fan sân huzen of om de grûnsoarte sân.
Sarabosk
Sarabosk is in delsetting súdwest fan Fiskflyt yn de gemeente Achtkarspelen, yn 'e himrik fan Gerkeskleaster. De namme komt ek foar as Sarabos, Sarabosch en Bosch.
Detroit
Detroit, byneamd Motown, is de grutste stêd yn 'e noardlike Amerikaanske steat Michigan, en it is ek it haadplak fan Wayne County, wat de tichtstbefolke county fan Michigan is. Neffens in offisjele skatting hie Detroit yn 2012 goed 700.000 ynwenners, wat mear as 10.000 minder is as yn 2010. Yn it earste desennium fan 'e ienentweintichste iuw wie it ynwennertal fan Detroit al mei 25% omleech gien. As stêdekloft, mei alle foarstêden derby, kaam Detroit yn 2012 op in befolkingsgrutte fan krapoan 4,3 miljoen minsken. De stêd leit oan 'e grins mei Kanada, oan 'e igge fan 'e rivier de Detroit, dy't twa fan 'e Grutte Marren, de Huronmar en de Earymar, mei-inoar ferbynt. As Windsor, yn it Kanadeeske Ontario, oare kant de grins, ek meirekkene wurdt, komt de totale stêdekloft op in ynwennertal fan 5,7 miljoen út.
Detroit is fral bekend fanwege syn omfangrike autoyndustry. De trije grutte Amerikaanske automerken hawwe der harren haadkertier: Ford, General Motors en Chrysler. Yn 'e earste helte fan 'e tweintichste iuw hie de stêd sels hûnderten ûnderskate autofabrikanten. Dêrfandinne syn bynamme, The Motor City, oftewol Motown (in gearlûking fan Motor Town). Tsjintwurdich is Detroit in earsten foarbyld fan 'e saneamde Roastgurdle (Rust Belt), de yn it neigean rekke sintra fan 'e swiere yndustry yn it noarden fan 'e Feriene Steaten. It is mei de stêd al safierhinne kommen, dat it stedsbestjoer Detroit yn 2013 fajyt ferklearje moast.
Skiednis
Detroit waard stifte op 24 july 1701, troch de Frânske ealman en aventurier Antoine Laumet de La Mothe, hear fan Cadillac. De oarspronklike namme wie Fort Ponchartrain du Détroit, mar meitiid bleau inkeld "Detroit" stykjen, dat eins "nau", "strjitte" of "ingte" betsjut, en ferwiist nei it smelle wetter dat de Huronmar mei de Earymar ferbynt (Frânsk: le détroit du lac Erie, "de Strjitte fan 'e Earymar"). Yn dy tiid makke Detroit diel út fan Frânsk Noard-Amearika, dat him hielendal útwreide fan 'e mûning fan 'e Sint-Lourens, yn Kebek, oant de Mississippydelta by New Orleans ta. Tsjin 1765 hie Detroit 800 ynwenners, wat it ta de grutste delsetting makke yn it gebiet tusken Montreal en New Orleans yn. Doedestiden moast it stedsje it frijwol hielendal hawwe fan 'e pelshannel.
Sûnt de 1830-er jierren wie Detroit ûnderwilens stadich trochgroeid, foar in grut part tanksij de opkomst fan 'e binnenfeart oer de Grutte Marren, en de skipsbou en yndustry dy't dêrmei mank gie. Troch syn strategyske posysje, oan 'e iennichste ferbining tusken twa fan 'e Grutte Marren, koe Detroit dêr maksimaal fan profitearje. Dy transportfasiliteiten lokken ek oare bedriuwen nei Detroit ta, lykas ferskate rydtúchfabrikanten. En de oanwêzigens dêrfan wie wer de reden dat Henry Ford yn 1896 syn earste automobyl yn Detroit yninoar nifele. Yn 1903 rjochte er syn Ford Motor Company op, dy't al rillegau konkurrinsje krige fan oare iere autoprodusinten, lykas Dodge, Packard en Chrysler. Mei de komst fan 'e grutte autofabriken waard de stêd yn 'e iere tweintichste iuw ek in sintrum fan fakbûnsaktivisme, mei oanfierders as de letter min oan syn ein kommen Jimmy Hoffa.
Troch de Drûchlizzing waard Detroit fan 1920 oant 1933 fierders in sintrum fan 'e alkoholsmokkel út Kanada wei. Yn dyselde snuorje fêstigen har almar mear Afro-Amerikanen út it Suden wei yn 'e stêd, wylst ûnder de blanke ynwenners de rasistyske Ku Klux Klan hieltyd mear oanhing krige. De spannings kamen ta in útbarsting yn 'e Rasse-opskuor fan Detroit, yn 1943, dêr't yn trije dagen fan gefjochten 34 minsken by omkamen, 25 swarten en 9 blanken. Likernôch 600 minsken rekken ferwûne. Yn 'e fyftiger jierren waarden de lêste selsstannige automakkers, lykas Packard en Hudson, oernommen troch de trije grutten Ford, Chrysler en General Motors, dy't dêrmei in oligopoalje op 'e Amerikaanske autoyndustry wisten te krijen.
Under de Swarte Boargerrjochtebeweging, yn 'e fyftiger en sechstiger jierren, ûntstiene der yn Detroit almar wer gewelddiedige konfrontaasjes tusken demonstrearjende swarte jongerein út 'e binnenstêd en de plysje. Uteinlik kulminearren dy yn 1967 yn 'e Opskuor fan Detroit, wêrby't earst de Nasjonale Garde en doe sels it leger ynset waard om 'e rebûlje te smoaren. It resultearre yn 43 deaden, 467 ferwûnen, mear as 7.200 arrestaasjes en rom 2.000 útbaarnde gebouwen. Oan 'e oarsaken fan 'e opskuor waard lykwols neat dien, en de troffen wiken leine der desennialang ferrinnewearre hinne, al waard yn 1974 Coleman A. Young keazen ta de earste swarte boargemaster fan Detroit.
Yn 'e tachtiger en njoggentiger jierren waard besocht mei renovaasjeprojekten de Detroitske binnenstêd op te knappen. Der waarden trije grutte kasino's boud, dêr't in soad jild mei fertsjinne waard, mar oer it algemien wie it ferfal fan Detroit net te kearen. Fan in hichtepunt om 1950 hinne, doe't de stêd in befolking fan 1,8 miljoen minsken hie, is it ynwennertal ynsakke ta goed 700.000 (2012), wat minder as 40% dêrfan is. Tusken 2000 en 2010 ferlear Detroit in fjirdepart fan syn befolking. Troch dy leechrin giene de belestingynkomsten foar it stedbestjoer navenant omleech, wat ta in ferskrieling fan 'e foarsjennings en tsjinsten late (plysje, brânwacht en ambulânse net útsûndere), wat noch wer mear minsken fuortjage, ensfh. Fan gefolgen waard Detroit op 18 july 2013 de grutste Amerikaanske stêd dy't ea it bankrot oanfreegje moatten hat.
Ynfrastruktuer
Detroit hat in metrostelsel dat bekend stiet as de Detroit People Mover. Yn 'e stêd wurde ferskate kranten útjûn, wêrûnder de Detroit Free Press, it Detroit News, The Metro Times en The Michigan Citizen. Fan 1914 oant en mei 2018 ferskynde der ek in Nederlânsktalige krante, de Gazette van Detroit.
Demografy
Neffens in offisjele skatting troch it Amerikaanske Folkstellingsburo op grûn fan gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 hie Detroit yn 2012 in befolking fan 701.475 minsken. De befolkingstichtens bedroech 1.985 minsken de km². Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie doe fan 'e befolking fan Detroit 10,4% âlder as 65 jier en 31,1% jonger as 18 jier. Fierders bestie 39,5% fan 'e húshâldings út ien persoan, wylst likernôch 33% fan 'e befolking ûnder de earmoedegrins libbe.
Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 82,7% swarten; 7,8% blanken; 6,8% Latino's; 1,1% Aziaten; 1,6% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Klimaat
Detroit hat in fochtich lânklimaat, mei waarme oant hjitte simmers en kâlde winters. Yn july, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 28,6 °C, en yn jannewaris, de kâldste moanne, is dat 0 °C. Rekôrtemperatueren wiene 41 °C op 24 july 1934 en –29 °C op 21 jannewaris 1984. Detroit kriget jiers trochinoar 850,1 mm delslach, mei dêrûnder oer it hiele winterhealjier ferdield 108 sm snie.
List fan Frankyske fjildslaggen
Dit is in list mei Frankyske fjildslaggen