cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kúnderbosk
Yn de Boarchbosk, it gedielte fan de bosk flakby Kúnder, binne nei de drûchlizzing de resten fan in kastiel fûn. It giet hjir nei alle gedchten om de âldste boarch dy't by De Kúnder stien hat. De boarch waard bewenne troch de Hearen fan De Kúnder.
Troch in swiere stoarm fan 18 jannewaris 2007 binne in soad âlde beammen yn de bosk sneuvele.
Plakken om de Kúnderbosk binne De Kúnder, Bant, Rutten en Luttelgeast.
De Blynse
De Blynse is in buorskip ûnder Harns benoarden Mullum yn de gemeente Harns.
De namme komt ek foar as Blin(c)xe, Blyntse en Blynse. Fierder as namme fan in pleats en in brêge Bloedige Blynse Pyp en Bloedige Blijnse tille en Blynsetille.
Brief oan de Filippiërs
It Brief oan de Filippiërs, yn it oarspronklike Gryksk: Επιστολή προς Φιλιππησιους, Epistoli pros Filippisious, ek wol koartwei Filippiërs neamd, is it alfde boek fan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. It is de sechsde fan 'e brieven, en heart ta de Brieven fan Paulus. Dat de apostel Paulus dit brief skreaun hat, is ûnder bibelwittenskippers en teologen algemien oanfurde, al neamt Paulus sels yn 'e ynlieding Timóteüs as mei-skriuwer. Ut it brief docht bliken dat Paulus yn it tichthús siet doe't er him skreau, krekt as by Efeziërs, Kolossers en Filémon. Dy fjouwer brieven wurde sadwaande ek wol de Finzenskipsbrieven neamd.
De measte saakkundigen binne fan tinken dat Filippiërs om it jier 62 hinne skreaun wêze moat, doe't Paulus yn Rome fêstholden waard (61-63), al liket guon bibelwittenskippers in eardere datearring, doe't Paulus finzen siet yn Efeze (54-57) of yn Sesareä (58-61), better ta. It brief is skreaun oan 'e kristlike gemeente te Filippy, yn Masedoanje, dy't Paulus sels stifte hie op syn twadde sindingsreis, tusken 49 en 51 (sjoch: Hannelingen 16:11-40). It doel fan it brief wie om 'e Filippiërs te tankjen foar harren stipe. De earste folsleine Fryske oersetting fan Filippiërs stie yn 'e fertaling fan it Nije Testamint fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1933 útkaam.
Ynhâld
Hoewol't Filippy yn Grikelân lei, waard it net bewenne troch Griken, mar troch Romeinen, âld-legionêrs en harren ôfstammelingen. De kristlike gemeente dêre wie sadwaande in rikenien, seker yn ferhâlding ta guon oare gemeenten, en stjoerde Paulus geregeldwei jild, sadat er net sels de kost hoege soe te fertsjinjen en dus mear tiid hawwe soe om it evangeelje út te dragen. Paulus wie dan ek tige wiis mei de gemeente te Filippy. No hawwe de Filippiërs heard dat de apostel yn it tichthús sit, dat se hawwe Epafroditus stjoerd mei jild. Mar Epafroditus is siik wurden en yn Filippy sit men om him yn noed. Sadwaande skriuwt Paulus no in brief oan 'e gemeente, wêryn't er de lju tanket foar harren stipe en de hope útsprekt dat er mei gauwens sels nochris yn Filippy delkomme kinne sil. Epafroditus, dy't ûnderwilens wer opbettere is, sil it brief eigenhandich besoargje. left|thumb|300px|De [[apostel Paulus dy't syn brieven skriuwt, op in skilderij út 'e 16de iuw. (Yn wurklikheid diktearre Paulus syn brieven oan in slaaf.)]]
Fryske oersetting
Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe û.m. in oersettingsfragmint fan eigen hân fan Fil. 3:7-14 út. De earste folsleine Fryske oersetting fan Filippiërs stie yn it Nije Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dat yn 1933 útkaam en dat fan 1943 ôf ûnderdiel útmakke fan 'e earste Fryske bibeloersetting. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Filippiërs waard dêrby dien troch drs. H. Dijkstra, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch perfester dr. Jelle Hendriks Brouwer.
Patriargepaleis en de Tsjerke fan de Tolve Apostels
Skiednis
Yn 1325 krigen de otterdokske metropoliten foar it earst harren residinsje yn it Kremlyn fan Moskou. Dat wie yn de tiid fan it regear fan grutfoarst Ivan I, dy't krekt efkes earder it kremlyn bouwe litten hie. De doedestiidske metropolyt Petrus liet by de doe boude foargonger fan de Untsliepeniskatedraal syn houten residinsje bouwe. Dat wie it begjin fan de skiednis fan it Kremlyn as it sintrum fan it geastlike libben yn Moskoovje. Op dy earste houten residinsje folgen oat ynde 16e iuw, doe't de titel patriarch yn de Otterdokske Tsjerke ynfierd waard, meardere stiennen ferbliuwen, dy't jimmeroan wer fanwegen brân ferfongen wurde moasten troch nijbou.
De tsjintwurdige residinsje ûntstie doe't Nikon patriarch wie. Hy woe in mear represintatyf ûnderkommen en krige foar dat doel fan tsaar Aleksej I noch in stik grûn om dat by de besteande lokaasje te foegjen en nei de sloop fan de âlde gebouwen dêr it hjoeddeiske paleis te bouwen. De bou duorre fan 1653 oant 1656 en stie ûnder lieding fan de Russyske arsjitekten Antip Konstantinov en Basjen Ogûrtsov, dy't twa desinnia earder ek it Terempaleis foar de tsaar bouwe mochten.
De nijbou oertrof de âlde bou net allinne wat arsjitektuer en ynrjochting oanbelange, mar foarme ek in nijmoadrige kombinaasje fan wengebouwen mei in tsjerke. Oarspronklik liet Nikon de tsjerke oan de apostel Filippus wije. Ien fan syn opfolgers, patriarch Joachim, liet de tsjerke lykwols wije oan it otterdokske feest fan de Tolve Apostels en sûnt draacht de tsjerke dy namme. Oant de dei fan hjoed tsjinnet it ûnderste diel fan de tsjerke as trochgong nei it hôf fan de patriarch.
De patriargen bleaune oan 1721 yn de residinsje wenjen, doe't it patriargaat yn de Russysk-Otterdokske Tsjerke wer opheft en troch de Ried fan de Hillige Synoade oernommen waard. Rillegau dêrnei rjochte dy yn it eardere patriargepaleis syn kantoarromten yn. De eardere ûntfangstseal fan de patriarch, de saneamde "Krúskeamer" krige fan 1763 ôf de funksje dêr't alle jierren de tarieding fan de salvingsoalje wie, in seremoanje dy't tsjintwurdich plak fynt yn it Donskoj kleaster. Grutte dielen fan de paleisromten tsjinnen doe al as publyk museum fan tsjerklike saken út de 17e iuw.
Paleis
Yn de tiid doe't it gebou as residinsje foar de patriarch tsjinne, leine de priveefertrekken fan de patriarch op de twadde boppeferdjipping fan de linker helte fan it gebou. De earste boppeferdjipping, dêr't tsjintwurdich de ekspysje fan it museum ûnderbrocht is, tsjinne as ûntfangstseal en foar gearkomsten. De romten dêrûnder wiene wurkromten en binne histoarysk net fan grut belang. Troch de yngong foar besikers fiert in trep nei de eksposysje op de earste ferdjipping. It sintrale diel fan it museum is de eardere romte foar ûntfangsten, dy't as Krúskeamer (Крестовая палата) bekend stiet. It giet om in likernôch 280 m² grutte seal, dy't yn de oarspronklike steat werombrocht is. It ferwulft hat gjin dragende pylders nedich en is mei florale motiven beskildere. Fan dy seal út fiere ryk fersierde portalen nei oanbuorjende romten, dy't eartiids ek benammen represintative funksjes hiene.
Ien fan de meast ferneamde saken yn de Krúskeamer is de ûne, dêr't fan 1763 oan yn it begjin fan de 20e iuw de salvingsoajle foar bygelyks de doop of de salving (by kroaningsseremoanjes) tared waard. It wie it iennige plak yn hiel Ruslân dêr't dit barde, fan dêr wei waard de oalje nei de fierste streken yn Ruslân brocht en ek nei oare otterdokske lannen lykas Bulgarije en Servje. De tradysje libbet noch jimmeroan, al wurdt de oalje net mear yn it kremlyn mar yn it Donkoj-kleaster makke. Njonken de ûne is der ek in tige keunstsinnige tsjettel foar it bewarjen fan de oalje te sjen. De ûne en de tsjettel binne troch Katarina de Grutte skonken.
Yn de Krúskeamer en ek yn it oanbuorjende refektoarium is in grut tal saken út de húshâlding fan it paleis en it hôf fan de tsaar te sjen. De wurkkeamer fan de patriarch is yn de oarspronklike steat fan de 17e iuw werombrocht. It oarspronklike meubilêr gyng lykwols yn de rin fan de tiid ferlern.
Tolve Apostelstsjerke
Ek de tsjerke is tsjintwurdich in ûnderdiel fan it museum fan it paleis. De 17e iuwske ynrjochting fan de tsjerke bleau lykwols foar it grutste part net bewarre. In soad weardefolle saken út de tsjerke, foar safier dy net ferlern gien binne, waarden yn de 20 iuw nei de Wapenkeamer yn it kremlyn oerbrocht. Oant hjoeddedei wurde dêr noch altiten guon saken útstald. Itselde jildt ek foar saken út de eardere sakristy fan it patriargepaleis, lykas it tsjerklike tekstyl.
De mei ryk fykwurk dekorearre houten ikonostase fan de tsjerke waard yn 1929 út it Himelfeartkleaster helle, ien fan de twa kremlynkleasters dy't yn de jierren 1920 troch de bolsjewiken ferneatige binne. Ek in tal ikoanen dy't yn de tsjerke hingje komme oarspronklik út oare sloopte tsjerken. Dêr binne ek wurken by fan de ferneamde ikoaneskilder Simon Usjakov.
Fryske mytology
thumb|right|250px|[[Skeatta mei op ien side it haad fan Weda ôfbylde]] De Fryske mytology beskriuwt de ferhalen dy't eartiids by de Friezen ferteld waarden. Foar it meastepart is dat folkloare en besteane út in samling sêgen en leginden. In lyts part binne ferhalen dy't geane oer de oarsprong en skiednis fan goaden, minsken en de wrâld.
Ferhalen
It meastepart fan dy (folks)ferhalen binne sêgen dy't gean oer spûken, tsjoenderij, hekserij, wiersizzerij en oer boppenatuerlike wêzens lykas klopgeasten, waarwolven, ierdmantsjes (kabouters), mearminnen en boemannen. Ek komme der in soad leginden foar dy't diels ûntliend binne oan de hilligenlibbens fan misjonarissen. De Fryske goaden spylje gjin inkele rol yn dy ferhalen, de Fryske kening Redbad lykwols wol.
De Blink
De Blink is in buorskip besuden Raerd yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as namme fan twa pleatsen: Groote Blink en Kleine Blink. De namme ferwiist nei 'blinke', mooglik yn glinsterjend wetter.
Fryske mytology
Ferhalen
Yn Aldnoarske en Aldingelske teksten as de Widsith, it Beowulf-epos en it Finnburg framint wurdt fragmintarysk ferhelle oer de legindaryske Finn Folkwalding dy't beskôge wurde kin as de earste Fryske kening.
Leauwen
Oer it leauwen dêr't dy ferhalen mooglik in oarsprong yn hienen is mar in bytsje ynformaasje beskikber. Bekend is eins allinnich dat by it Fryske heidendom de goaden fereare waarden yn bosken en dat guon bosken as hillich beskôge waarden. De Friezen ferearden ek harren deaden, hja brochten boarnoffers oan de goaden, songen tsjoenferskes en dienen kultyske hannelingen op stiennen. Ek waarden suveringen troch fjoer dien. Krekt as har buorfolk de Saksen waard der by de Friezen ek wol oan minskeoffers dien.
Nettsjinsteande dat kinne de foarstellingen en opfettings fan de eardere Friezen wol rekonstruearre wurde omdat sy ta de Germanen hearden, dêr't de wize fan libbe troch de Romeinen wol beskreaun fan binne en befetsje âld Skandinavyske literatuer gegevens oer de opfettings fan de Germanen. Fierders jouwe de ferhalen oer misjonarissen dy't yn de Fryske omkriten it Kristendom ferkundigen ynformaasje en hawwe opgravings (û.o. fan amuletten) yn distiid ek in bydrage opsmite.
De Fryske goadewrâld
thumb|right|150px|Rune dy't identifisearre wurdt mei [[Tyr]] Neffens de Romeinske skriuwer Tasitus leauden de Germanen dat sy ôfstammen fan de oerminske Mannus dy't sels de soan wie fan de goad Tuisto. Mannus hie trije soannen dy't as de foarfaars beskôge wurde kinne fan de trije haadkloften binnen de Germaanske stammen, de Ingvaeonen, de Hermionen en de Istvaeonen. De Ingvaeonen wennen tichtby de Oseaan en ta dizze kloft hearden de Friezen. Yn ferzen waard dat ferline besongen en it wie de wize dêr't de skiednis oan inoar trochjûn.
Yn it saneamde Utertske doopsûnthjit binne de nammen oerlevere fan de Fryske goaden, dêr't de wichtichste Weda fan wie (by guon Germaanske stammen Wodan of Odin neamd). Hy bestjoerde de wrâld, wie de god fan de kriich, mar ek fan de wiisheid. Fan him krigen de Friezen it runeskrift. De woansdei is nei him neamd. Tonger wie de soan fan him.
By de Friezen wienen de wichtichste goaden:
Religieuze aktiviteiten
thumb|right|200px|Side mei it Uterske Doopsûnthjit Oars as by de kristenen dêr't de pryster in sintrale rol spile, wie by de Friezen in grut ferskaat oan rituelen. Offers waarden fuort oan goaden en foarâlden dien en faak sûnder tuskenkomst fan in geastlike.
It lânskip spile in wichtige rol by de Friezen yn it belibjen fan harren leauwen. Religieuze aktiviteiten waarden fral hâlden yn it iepen fjild of rûn hillige beammen, yn hillige bosken en by hillige boarnen of stiennen. Dêr waarden de offers brocht en de rituelen foldien. De Friezen besochten harren libben te tsjutten troch goed nei foartekens te sjen yn de wrâld om harren hinne, bygelyks yn it dwaan en litten fan bisten. Wiersizzers, foarspjelders en tsjoenders joegen dêrby help en advys dêr't gebrûk by makke waard fan amuletten. Om de goaden geunstich te stimmen waard sels it offerje fan minsken net mije. Yn opdracht fan de Frankyske biskop Bonifatius is in list opsteld mei tritich "kwealike brûkme".
Minskeoffers
It dwaan fan minskeoffers is bekend wurde fan de ferhalen oer de misjonarissen dy't by de Friezen it kristendom ferkundigen. Fan de sindeling Wulfram dy't om-ende-by 700 yn it Fryske ryk preke is in anekdoate oerlevere wêryn oan it hof fan de Fryske kening Redbad minsken troch it lot oanwiisd waarden om te offere wurden yn de see. Under harren wienen ek bern en de Fryske kening sels hie gjin foegens om yn te gripen yn it ritueel doe't Wulfram him frege om it te stopjen.
Om-ende-by 785 waard troch Karel de Grutte in strange wet fan krêft wêrby't kremaasje fan liken ferbean waard, lyk as it bringen fan minskeoffers en de ferearing fan boarnen, beammen en bosken.
Hillige en mytyske plakken
thumb|left|Wetterboarne by Bordelum ([[Noard-Fryslân). Neffens guon de Fositeboarne.]] Sommige plakken hienen by de Friezen in bysûndere betsjutting, dat docht bliken út de nammen dy't sy dêroan joegen. Yn Westfryslân soe it eardere "Haragum", tsjintwurdich Hargen by Skoorl ôflaat wêze fan "Harag" ('hillichdom') en Helwerd yn Grins soe in gearstalling wêze kinne fan "heleg" ('hillich') en in wurd dat bewenne hichte betsjut. Fan twa Fryske hillichdommen binne beskriuwings oerlevere. Op it eilân Walcheren stie in hillichdom dat troch de misjonaris Willibrord ferbrizele waard en op it eilân Fositeslân (Hilgelân) wie in wetterboarne dat hy ûnthillige troch trije bekearlingen dêryn te dopen. Neffens de ferhalen rûnen op it Hilgelân hillige kij. As Fositeboarne wurdt troch sommige minsken ek wol de wetterboarne by it Noard-Fryske Bordelum neamd.
It Hilgelân is faaks it grutste mytyske plak. De Fositeboarne en de hillige kij binne synonym foar it eilân dat eartiids folle grutter wie. Yn de Fryske mytology wurde ferhalen ferteld oer in skiednis dy't fierder werom giet as de kristlike jiertelling. Grutte stikken fersonken lân soenen eartiids in soarte fan Atlantis west ha. Neffens kristlike boarnen wie de heidenske kening Redbad om it jier 700 hinne op it eilân. Dêromhinne binne in protte mytyske ferhalen betocht. Yn de Grinzer Ommelannen soe Seeryp it plak west hawwe dêr't de tolve asega's ôfstutsen. De tolve asega's waarden troch Karel de Grutte frege om it Fryske rjocht op skrift te setten. Doe't se nei lang oerlis meidielden dat se it rjocht net fine koenen, sette Karel harren op see yn in skip sûnder roer. Neidat sy in skoftlang stjoerleas op see omdobbere hienen, ferskynde der, nei in gebed, in trettjinde persoan oan board. Neffens de leginden binne de asega's troch de trettjinde persoan (Fosite of Jezus) op Fositelân bedarre.
Yn Burgum leit in grutte ôfflakke stien dy't de poppestien hjit. Bern waard ferteld dat lytse poppen ûnder dizze stien weikamen. Dy leginde komt al yn de 13e iuw foar. Ek yn De Like, Rinsumageast, Oentsjerk en Urk stean fan sokke bernestiennen. Op de West-Fryske eilannen wurde de dunen yn ferbân brocht mei fruchtberens. Op Skylge, It Amelân en Skiermûntseach komme de bern út de dunen.
By it East-Fryske Dunum soe kening Redbad begroeven lizze ûnder de Redbadsberch. In oar mytysk plak yn East-Fryslân is de Plytenberch yn Lear. De Plytenberch is 9 meter heech en in trochsneed fan 64 meter. Oer de Plytenberch binne ferskate folksferhalen skreaun.
Kristlik leauwen
It heidendom wie de noarm yn Fryslân oant en mei de 8e iuw. Doe oermasteren de Franken it Fryske Ryk, en joegen it Kristendom dêr tagong. Lykwols wienen it net spesjaal de Franken dy't it kristlike leauwen preken. De Friezen waarden benammen beynfloede troch de Angelsaksyske prekers dy't ûnder beskerming fan de Franken hjirhinne kamen.
Nile
Nile is in Amerikaanske death metalband oprjochte yn 1993 yn Greenville. De band brocht yn 1998 syn debútalbum Amongst the Catacombs of Nephren-Ka út. De teksten fan de band gean benammen oer de dea, rituelen en Egyptyske mytology. Nile hat njoggen studio-albums en ien live-albums útbrocht.
Sint-Marten (dei)
thumb|[[El Greco: De Hillige Marten en de Bidler]]
Sint-Marten, 11 novimber, is de nammedei fan Martinus fan Toers.
Optocht
Yn tal fan plakken yn Nederlân wurdt op Sint-Marten jûns in Sint-Martensoptocht hâlden. Alle bern rinne mei in, meastal sels-makke, lampioen yn optocht efter de muzyk oan. Dêrnei geane de bern mei harren lampioens de doarren bylâns, en sjonge Sint-Martensferskes, dêr't se dan fruit of snobbersguod foar krije.
Betsjutting
It feest is nei alle gedachten fan foar-Kristlike oarsprong. It soe ûntstien wêze kinne as in Germaansk feest foar Weda, of mooglik as Keltysk fruchtberens-ritueel. It leit likernôch healwei de hjerst, en waard beskôge as de ein fan it simmer-healjier. Nei Sint-Marten koe it fee net mear yn 'e greide, dat it waard op stâl set of slachte. Ek waard sein dat Sint-Marten it begjin wie fan de guozzetrek.
Fryslân
Yn Fryslân waard it Sint-Martensfeest benammen yn de Wâlden fierd. Yn mid-Fryslân waard earder ek wol in Sint-Martensfjoer baarnd.
Wichter
De wichter (Latyn: Prunus domestica subspecies insititia) of Wâldprom, is de Fryske foarm fan de saneamde Giele Kroaskesprom. Dy heart dêrom ta de ûndersoarte Kroaskesprom fan de kultuerprom. De beam bloeit al yn april en de fruchten binne ein augustus ryp. De wichters kleurje fan grien nei giel en de wankjes hawwe in blos mei brune spruten. De foarm is rûn en lyts, ek de pitten binne rûn. Der sitte toarnen oan de tûken. De plant fermearderet him troch woartelopslach. Dat de útrinners binne (genetysk) gelyk oan de beam. At in beam dea giet stiet der meast alwer in nijenien klear. De wichter is al tige âld, yn terpfuotten binne oerbliuwsels fan wichters fûn.
Stifting Wâldfrucht
Benammen De Wâlden hawwe noch wichterbeammen. Stifting De Wâldfrucht yn Bûtenpost besiket de wichter opnij omtinken te jaan. Minsken mei in wichter wurde frege om wichters ta foldwaan fan de Stifting Fruit te jaan. In meiwurker fan Wâldfrucht makket der dan sjem, ranje, wyn en kompôte fan. Yn 2008 is de wichter útroppen ta streekprodukt. De ferwurkingsprodukten fan erkende streekprodukten moatte foar 51% út de eigen streek komme en ek bûten de eigen krite ferkocht wurde. Oare streekprodukten binne de Giele Wâldbean, de Leverkleurige Bean, de Reade Krobbe en it Wâldgieltsje (jirpel).
Shaboon
Shaboon is in Fryske metalband oprjochte yn 2003 yn Drachten. Yn 2005 wûn de band de Fries Popnet Bandcontest en yn 2006 wie Shaboon de Fryske iepener op it Wâldrock festival. Yn 2005 brocht de band it album That's Why út.
Grutte Kremlyn Paleis
It Grutte Kremlyn Paleis (Russysk: Большой Кремлёвский дворец) yn it kremlyn fan de Russyske haadstêd Moskou waard fan 1837 oant 1849 yn opdracht fan tsaar Nikolaas I neffens in ûntwerp fan Konstantyn Thon boud, de arsjitekt dy't ek de wapenkeamer yn it kremlyn en de Katedraal fan Kristus de Ferlosser krekt bûten it kremlyn bouwe liet. Oarspronklik tsjinne it gebou as de Moskouske haadresidinsje fan de tsaren as hja yn Moskou wiene; tsjintwurdich tsjinnet it gebou as ien fan de presidensjele residinsjes fan de Russyske federaasje, mar de presidint wennet der net.
Skiednis
It paleis fan Konstantyn Thon ferfong in âlder barok paleis op itselde plak, dat troch Rastrelli ûntwurpen wie. Ek de Tsjerke fan Jehannes de Doper, dy't in ûntwerp fan Aloiso de Nije wie en ea op it plak fan de alderearste tsjerke yn Moskou boud waard, moast foar it nije paleis ôfbrutsen wurde.
Thon's paleis is 125 meter lang, 47 meter heech en hat mei-inoar in oerflak fan likernôch 25.000 m². It âldere Terempaleis, it Fasettenpaleis en noch ris njoggen tsjerken út de 14e, 16e en 17e iuw (dêrûnder de Bertetsjerke fan de Hillige Jongfaam út 1393, it âldste noch besteande gebou fan Moskou) binne yn it gebou fan Thon yntegrearre. It gebou telt mear as 700 keamers.
De gebouwen fan it paleis foarmje in rjochthoekich oerflak mei in binnenhôf. Op de binnenhôf stie oant de sloop op lêst fan Jozef Stalin yn 1933 ien fan de âldste tsjerken fan Moskou, de Ferlosserkatedraal yn it Wâld.
De twadde ferdjipping hat twa rigen finsters, wêrtroch't it liket oft it gebou trije ferdjippings hat yn stee fan twa. It westlike diel fan it paleis wie ornearre foar de keizerlike famylje en de sealen foar de ûntfangst fan gasten. De fiif grutte ûntfangstsealen binne ferneamd nei oarders fan it Russyske Keizerryk. De Seal fan de Jorisoarder (Georgjevsky-seal) wurdt brûkt foar steatsbesites en offisjele seremoanjes. Ynternasjonale ferdraggen wurde tekene yn de Vladimirsky-seal, dy't in ferbining foarmet mei it Fasettenpaleis. De Aleksandrovsky-seal en de Andrejev-seal wiene yn de Sovjettiid gearfoege en tsjinnen doe foar partijkongressen en de gearkomsten fan de Heechste Sovjet, mar binne yn de jierren 1990 neffens Thons ûntwerp rekonstruearre. De relatyf lytse Jekaterininsky-seal is ferneamd nei de troch Peter I stifte Oarder fan Katarina, de iennige oarder mei in frouljusnamme.
Lange Wyk
De Lange Wyk is in feart yn de gemeente Opsterlân. De Lange Wyk foarmet mei de Koarte Wyk it westlike stik fan de Skoatterlânske Kompanjonsfeart oan de eastkant fan de Gordyk.
In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.
De namme 'Lange Wyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Lange Wijk.
Lange Rak
It Lange Rak wie in skipfeart, mar is sûnt 1955 in ôfwetteringskanaal yn de gemeente Opsterlân. De feart rûn fan it stee dêr't it âlde suvelfabryk fan De Tynje stiet, tusken de Warrewei en de Riperwei, op de Nije Feart by de Ulesprong ta.
Skiednis
Oant ±1620 ta wie it Lange Rak in lange sydrivier, dy't dwers troch de mieddens kringele, en by Easterboarn de Boarn ynstreamde.
Nei't de jonkers fan Dekema it earst besocht hienen, lieten om 1650 hinne de Hearen Kompanjons dit wetter slatte ta in befarbere rjochte feart. Sa'n rjocht ein feart tusken twa bochten yn hjit in rak, yn dit gefal it Lange Rak. Yn 1852 waard de Nije Feart by de Ulesprong heaks troch dit rak hinne dold. De hichteferskillen waarden dêr heind mei in set fan trije slûzen.
De feart fan de Hearen Kompanjons wie al by de Wispel begûn, dêr't no it swimbad leit. Dat earste rak hie ek in (part fan) in rivier west. Dy sydriver kaam út op de Wispel en it Moedjip. Dat wetter hiet de Lúkster tynje. Dêrom krige de earste 800 meter fan de saneamde Hearrenfeart de namme Tynjerak.
De dwersferbining fan it Tynjerak nei it Langerak waard fansels ek in rak: it Skitersrak. Yn 1955 binne it Tynjerak en it Skitersra tichtsmiten. No leit dêr de rûnwei mei as namme De Rakken. It Langerak hjit noch lyksa mar it is no neat mear as in ôfwetteringskanaal.
Nic Ypey
thumb|Nic. Ypey (Koll. Ryksmuseum) Nicolaas (Nic) Ypey (Burgum, 7 juny 1714 - Frjentsjer, 14 july 1785) wie in wiskundige en professor. De heit fan Adolphus Ypey.
Ypey stie as lektor (1743) en heechlearaar (1744) yn de wis- en festingboukunde yn Frjentsjer. Wiidfiemjend riedsman fan it regear (wettersteat, dykwêzen, belestings, útfier fan hea).
Lange Sleatten
De Lange Sleatten (offisjeel Frysk) foarmje in feart yn de gemeenten Ljouwert en Tytsjerksteradiel, dy't fan de Krúswetters De Alde Feanen yn rint oant de Alde Wei, de Sânemar en it Sydsdjip.
Stasjon Amsterdam Sloterdijk
Stasjon Amsterdam Sloterdijk (Ass) is in spoarweistasjon yn de stêd Amsterdam yn de provinsje Noard-Hollân en waard iepene yn 1983 oan de steatsline K (Amsterdam sintraal - De Helder) de Alde Line (Amsterdam sintraal - Rotterdam Sintraal) en de Westtak Ringspoarbaan (Amsterdam sintraal - Skiphol Airport).
Lange Sleatten
De namme Lange Sleatten jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Lange Sloot.
Stasjon Amsterdam Sloterdijk
Skiednis
Fan 1890 oant 1905 bestie der oan de âlde line in halte Sloterdijk, destiids noch gemeente Sleat. Op 3 juny 1956 waard tichtby it doarp Sloterdijk oan de spoarline Amsterdam - Haarlem in foarstêdshalte iepene om in bettere oansluting fan de westlike stedswiken op it spoarnet te krijen.
Yn 1986 waard Sloterdijk in krusingsstasjon op twa nivo's doe 't ek de nijboude Westtak Ringspoarbaan nei Lofthaven Skiphol iepene waard. De arsjitekt fan it nije stasjon is Harry Reijnders.
Yn 1997 kaam ek de Ringline, metroline 50, nei Sloterdijk en krige syn einpunt by de Isolatorwei. Sûnt 3 maart 2019 wurdt dit stasjon ek oandien troch metroline 51, dy't fan dy datum ôf fan stasjon Súd nei Isolatorwei ferlein is.
Yn 2003] kaam súdwestlik fan it stasjon Sloterdijk de Hemboog ree, doe noch sûnder stopplak. De plande perrons wiene fuort besunige. Yn it ramt fan de plannen foar Regionet binneyn de jierren 2007 en 2008 dochs noch oanlein. It middenperron oan de Hemboog waard op 14 desimber 2008 yn gebrûk naam. It leit apart, op in pear hûndert meter ôfstân fan it haadgebou. Neffens it oarspronklike plan soe it in apart stasjon wurde Amsterdam Sloterdijk Hemboog. It waard lykwols offisjeel ûnderdiel fan stasjon Amsterdam Sloterdijk. Dit betreft de namme, de spoar nûmering (spoaren 9 en 10), de ôfreisteaten dy't yn beide parten alle treinen fermelde, en de 60 - minuteregel. Itselde jildt by de twa helten fan stasjon Amsterdam Muiderpoort.
Skermjen op de Olympyske Simmerspullen 1948
200px|thumb|right|It Olympysk Skerm Stadion fan Londen 1948
De Olympyske Simmerspullen 1948, ek wol de XIVe Olympiade neamd waarden yn 1948 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It skermjen waard hâlden yn it Palace of Engineering. Hjoed de dei is it plak yn gebrûk as winkel.
El Niño
thumb|400px|''Kaart fan ôfwikende wettertemperatuer [°C] yn de oseanen by de lêste sterke El Niño yn desimber 1997
El Niño is in natoerferskynsel by de evener yn de eastlike Grutte Oseaan, dy't fan ynfloed is op it waar yn grutte stikken fan de wrâld, wêrûnder bytiden ek Europa. It ferskynsel ûntstiet iens yn de safolle jierren troch in sterke opwaarming fan it normaal koele seewetter. Dat ferskynsel wurdt El Niño (De Lytse Jonge, referearjend oan it 'Krystbern', omt dit fenomeen him benammen yn dy perioade foardocht) neamd, in benaaming dy't fiskers yn Perû jûn hawwe. Eigentlik bedoele se dêrmei it waarme wetter dat hieltiten yn jannewaris foar de kust fan Perû ferskynt en dat dêr in ein makket oan it fiskseizoen. Ungeregeld, mar dochs trochstrings iens yn de trije oant sân jier, liedt El Niño ta sa't grutte en sterke ferwaarming fan it oseaanwetter dat de heule atmosfear dêr noch lange tiid troch beynfloede wurdt.
La Niña is fysysk sjoen it tsjinstelde effekt. Dit docht him foar as ûngewoan kâld seewetter by de Evener mjitten is. Dizze golfstream berikt net Perû mar it Karibysk gebiet. Eartiids waard dit effekt ek wol it Anti-Niño-effekt neamd mar dat is feroare omdat it as anty-kristlik opfetten wurde kin. El Niño en La Niña bine beide tekens fan it El Niño - Southern Oscillation- of ENSO-effekt.
De sterkte fan in El Niño wurdt oanjûn mei de Niño-3.4-yndeks. Dat is de ôfwiking yn graden Celsius fan de normale trochsneed temperatuer fan it seewetteroerflak yn it gebiet tusken 5° S.B. en 5° N.B. en tusken 170°W.L. en 120°W.L. yn de eastlike ekwatoriale Grutte Oseaan.
Untstean
It ûntstean fan in El Niño is keppele oan twa betingsten:
Gefolgen
Ornaris wurdt it wetter foar de westkust fan Súd-Amearika oanfierd troch in súdlike streaming dy't kâld wetter út it Súdpoalgebiet oanfiert. Dat kâlde wetter is tige fiedsel- en fiskryk. Yn in El Niño-jier treedt lykwols in streaming op dy't tropysk oseaanwetter oanfiert út de omjouwing fan Yndoneezje en de Filipinen (1982-'83 en 1997-'98 respektivelik 2,85 en 2,8 graden Celsius waarmer). Dat waarme wetter befettet folle minder fiedingsstoffen en dus ek folle minder fisk. Foar de Súd-Amerikaanske fiskers betsjut dat in ekonomyske ramp. Boppedat ferdampt it opwaarme oseaanwetter hurder as normaal, wêrtroch't it normaal sprutsen útsûnderlik drûge gebiet yn in jier fan El Niño teistere wurdt troch swiere reinfal. Dit liedt yn de Andes faak ta ierdferskowingen en modderlawines dy 't yn bewenne gebieten ferskuorrende gefolgen hawwe kinne.
Oan de oare kant fan de Grutte Oseaan, fan Austraalje oant Yndoneezje, binne de gefolgen ek slim. Dêr liedt El Niño krekt ta in perioade fan útsûnderlike drûchte, mei grutte gefolgen foar de pleatslike lânbou. De útsûnderlik krêftige El Niño fan 1997-'98 late boppedat ta grutte boskbrânen yn Yndoneezje. Pleatslike boeren hawwe de gewoante om stikjes bosk plat te baarnen foar nij ikkers. Brantsjes dy't gau útgeane troch it fochtige, tropyske klimaat. Mar as de rein yn de El Niño-jierren útbliuwt, kinne se útgroeie ta katastrofale fjoerseeën. Yn 1997-'98 late dat ta slimme smogfoarming oant yn Singapore. Boppedat, sa hawwe Dútske, Britske en Yndonesyske ûndersikers oantoand, pompten de oanhâldende boskbrânen seker 2,6 miljard ton CO2 yn de atmosfear. Dêrmei leveren se in grutte wrâldwide en fielbere bydrage oan it broeikaseffekt.
Yn West-Europa binne de effekten fan El Niño net sa grut. In El Niño liedt yn Nederlân, statistysk sjoen oer de perioade 1870-2000, ta in relatyf wiete maitiid.
El Niño yn in feroarjend klimaat
El Niño beynfloedet it waar yn grutte dielen fan de wrâld. Feroarings yn de eigenskippen fan El Niño - Southern Oscillation (ENSO) troch de wrâldwide opwaarming jouwe foar dy gebieten dus ek feroarings yn it waar. Sjoukje Philip en Geert Jan van Oldenborgh hawwe dêrom ûndersocht hoe't ENSO feroarje kinne koe yn de kommende iuw. Hjirby waard gebrûk makke fan de útfier fan klimaatmodellen dy't garre is foar it fjirde IPCC Assessment Report (4AR), dat op 6 april 2007 ferskynde. Hoewol't dy modellen mei de meast realistyske werjefte fan El Niño yn trochsneed gjin ferskowing sjen litte fergelike mei de hjoeddeiske tastân fan El Niño of La Niña, is der wol sprake fan feroarings yn efterlizzende meganismen.
Piter Yedema
Piter Yedema (Boalsert, 22 april 1941 - Ljouwert, 20 april 2018) wie in Frysk learaar, dichter, oersetter en tydskriftredakteur út Mantgum.
Yedema wie ferskate jierren learaar wiskunde en natuerkunde oan middelbere skoallen yn Snits en Ljouwert. Fierders wenne er koarte tiid om utens yn Ingelân en letter yn Skotlân, en ek brocht er ferskate winters troch op Sisylje en Sardynje. Tusken 1975 en 1979 wie er redakteur fan it literêre tydskrift Hjir.
Yedema debutearre yn 1987 as dichter mei de bondel Boarring. Oar wurk fan him ferskynde yn Trotwaer, Frysk en Frij en de Moanne. Yn 1992 kaam syn fertaling fan 'e Sonnetten fan William Shakespeare út, njonken eigen sonnetten, yn de bondel Manneboete. Yedema hie fan 1998 oant 1999 in kollumn yn de Ljouwerter Krante en skreau ek foar it Frysk Deiblêd.
Timóteüs
"Timóteüs" of "Timoteus" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
The Obelisk Gate
The Obelisk Gate is in fantasy-roman fan 'e hân fan 'e Amerikaanske skriuwster N.K. Jemisin. De titel betsjut: "De Poarte fan de Obelisken". De roman ferfettet it ferhaal fan Essun, in frou dy't yn in wrâld libbet dy't periodyk bleatstiet oan rampsillige klimatologyske feroarings. It is it twadde diel fan 'e trilogy The Broken Earth, en as sadanich it ferfolch op The Fifth Season. The Obelisk Gate waard foar it earst yn 2016 publisearre troch de New Yorkske útjouwerij Orbit Books. Yn 2017 wûn Jemisin mei dit boek de prestizjeuze Hugo Award yn 'e kategory bêste roman, krekt sa't se dat in jier earder dien hie mei The Fifth Season.
Ynhâld
(Sjoch foar wat foarôfgie de plotbeskriuwing fan The Fifth Season.)
Yn Castrima fertelt Albaster oan Essun dat de perioades fan rampsillige klimatologyske feroarings yn 'e wrâld, de saneamde fyfde seizoenen, dy't jammerdearlike gefolgen hawwe foar al it libben, feroarsake wurde troch it ûntbrekken fan 'e moanne. Dy is nammentlik yn in fier ferline troch tadwaan fan in mislearre eksperimint fan 'e minskheid út syn baan om 'e wrâld hinne fuortslingere, en folget no in elliptysk paad wêrby't er om 'e safolle tiid de wrâld foarbyfljocht. De hûnderten stiennene obelisken dy't yn 'e lege atmosfear fan 'e wrâld sweve, binne restanten fan itselde eksperimint. Albaster hat inkele jierren earder in earste needsaaklike koertswiziging fan 'e moanne beävensearre. Om dat himellichem wer yn syn fêste baan te krijen en sa de fyfde seizoenen foargoed te beëinigjen, is lykwols in suver ûnbeheinde boarne fan enerzjy nedich. Dêrta hat Albaster by de evener in grutte djippe kleau yn it ierdoerflak makke, dy't lava en fulkanyske jiske útspuit. Bykommend foardiel wie dat er dêrmei wraak nimme koe op 'e stêd Yumenes en it Draaipunt, dy't yn 'e kleau ferdwûn binne.
Oars as dat Essun tocht, is Schaffa nammentlik dochs net omkommen by de oanfal op Meov. Ynstee dêrfan hat er, doe't er drige te stjerren yn 'e djipten fan see, dien wat Beskermers nea dwaan meie: hy hat it op in akkoartsje goaid mei de (libbene) Ierde, de aartsfijân fan 'e Beskermers. Dêrtroch is er in grut part fan syn oantinkens kwytrekke, sadat de persoan dy't Essun as Schaffa koe, net mear bestiet. De Schaffa mei wa't Nassun yn 'e kunde komt hat oare doelen en metoaden, en besaut him oer de dingen dy't er foàr Meov dien hat. Hy hat mar amper mear oantinkens oan Syenyt (sa't Essun oan Meov ta hiet), mar kin him Damaya (Essun as jong famke), dy't bysûnder foar him wie, noch goed tebinnenbringe. As er Nassun sjocht, wit er daliks dat hja in dochter fan Essun wêze moat, sà liket se op har. Yn Jekity fêstiget Jija him as stienbewurker yn it eigentlike plak, mar Nassun jout har by de oare orogenen yn 'e mienskip dy't 'Fûne Moanne' neamd wurdt, dêr't Schaffa him ta in heitfiguer foar har ûntjout.
Wylst sawol it ûnderrjocht fan Essun yn Castrima as dat fan Nassun yn Jekity trochgiet, ferstrykt der in jier wylst it fyfde seizoen almar oanboazet. Behalven fan Schaffa ûntfangt Nassun ek ûnderwiis fan in stieniter dy't se 'Stiel' neamt, om er hielendal griis is. Wat se net wit, is dat dy hiel oare doelen hat as Schaffa. Om't stieniters de obelisken sels net brûke kinne, moatte se orogenen sykje om dat foar harren te dwaan. En de snoade Stiel tinkt yn Nassun in treflik stik ark fûn te hawwen. Underwilens yntrigearret er om alle oare orogenen dy't sa sterk yn harren magyske fermogens binne dat se de 'poarte fan 'e obelisken' iepenje kinne, út 'e wei te romjen. Dêrta helpt er de troepen fan Rennanis, de ienichste oerbleaune ekwatoriale stêd, dy't troch syn ôfhandige lizzing oan 'e ferwoastging ûntkommen is, om Castrima te finen. Syn bedoeling is dat de Rennaniten Albaster en Essun ombringe sille.
It falt lykwols foar de fijân noch net ta om Castrima te feroverjen, dat yn in reuseftige útholle ûndergrûnske geode fêstige is. It earste wat dêrom besocht wurdt, is om 'e gewoane lju fan Castrima tsjin 'e dêr wenjende orogenen op te setten troch it boadskip, oanbrocht troch Stiel, dat Rennanis de hiele befolking fan Castrima, útsein de orogenen, graach yn it eigen fermidden opnimme wol. Tagelyk bringt er ek ien fan 'e ôfskuorde lidden fan 'Essun har' stieniter Hoa, dy't de foarm fan in minske oannommen hie. Essun fynt neitiid de rest fan Hoa werom yn har eigen wente yn Castrima, en se helpt him om himsels te genêzen, wêrnei't er syn eigen (stiennene) stieniterfoarm weromkriget. Underwilens hat it boadskip fan Stiel de ynwenners fan Castrima yn opskuor brocht, en der falle ferskate deaden, wylst ek Albaster komt te ferstjerren as er troch in flater fan Essun hielendal ferstiennet. Syn resten wurde neitiid troch Antimonium meinommen.
Uteinlik wurdt besletten om net ta te jaan oan 'e easken fan Rennanis. Dêrop sette de Rennaniten de oanfal yn op Castrima. Under dy ekstreme omstannichheden leart Essun einlings en te'n lêsten, nota bene fan 'e 'wylde' orogeen Ykka, de liedster fan Castrima, wat Albaster har al dy tiid besocht by te bringen, nammentlik om in netwurk fan orogenen gear te stallen dy't gearwurkje en inoars krêften fuortsterkje. As hja datseldichste prinsipe tapast op 'e obelisken, kin hja de poarte fan 'e obelisken iepenje en leit de wrâld oan 'e fuotten fan har suver ûnbeheinde fermogens. Earst weeft Essun ôf mei de troepen fan Rennanis en mei de stieniters dy't de trewanten fan Stiel binne, en dy't de Rennaniten helpe. Dan ferstiennet se alle minsken yn it fiere Rennanis sels, sadat dy stêd nea wer in bedriging wêze sil. En dêrnei siket se har dochter Nassun, dy't se troch it netwurk fan 'e obelisken fine kin om't Nassun ien dêrfan ta har eigen makke hat.
Untfangst
Troch de glânsrike ûnfangst fan The Fifth Season, it earste diel fan 'e trilogy The Broken Earth, wiene de ferwachtings foar The Obelisk Gate heech. De resinsjes wiene tige posityf. Op NPR skreau Amal El-Mohtar "Net allinnich koe ik it [boek] net dellizze – ik koe my der net iens lang genôch fan los meitsje om der wat sinnichs oer te sizzen wylst ik sliep en iten oersloech om it út te lêzen." Ek skreau se: "it [boek] heechljept oer de ferwachtings hinne dy't ik hie oer wat epyske fantasy heart te wêzen en is in prachtich tsjûgenis oer wêr't it [sjenre] him ta ûntjaan kin." Op Tor.com wie Niall Alexander lykwols kritysk oer The Obelisk Gate, mei't er fûn dat it boek "it karakter en it gefoel fan faasje opofferet foar in folle beheinder en stadiger ferhaal. [...] The Obelisk Gate is lyts en feilich wêr't The Fifth Season grut en ferrassend wie; praktysk stilsteand wêr't [The Fifth Season] fluch wie; en hoewol't [The Obelisk Gate] de wrâld en syn omballingen goed útbout [...], is it spitich [...] dat sa'n skoander begjin folge wurde moat troch sa'n stilsteand, mar likegoed folslein lêsber ferfolch."
Yn augustus 2017 wûn N.K. Jemisin mei The Obelisk Gate de prestizjeuze Hugo Award (de wichtichste Amerikaanske priis op it mêd fan science fiction en fantasy) yn 'e kategory bêste roman. Datselde hie se yn 2016 ek al dien mei The Fifth Season, it earste diel fan 'e trilogy The Broken Earth. Jemisin wie dêrmei de earste auteur yn mear as tweintich jier dy't dy priis yn twa opinoar folgjende jierren wist te winnen. Fierders waard The Obelisk Gate ek nominearre foar de Nebula Award fan 2016 yn 'e kategory bêste roman, mar yn dat gefal ferlear it boek it fan All the Birds in the Sky, fan Charlie Jane Anders. Likemin krige The Obelisk Gate de World Fantasy Award fan 2017, dêr't it ek foar nominearre wie. Wol wûn it boek de Romantic Times Reviewers' Choice Award fan 2016 foar bêste roman fan it subsjenre fan 'e hege fantasy.
Augustinusferearing
Augustinusferearing is yn Fryslân mar fan twa tsjerken bekend: dy fan Tsjerkgaast en Stynsgea wienen oan Augustinus wijd. Fyftjin kleasters waarden lykwols troch augustiners befolke. Earst Starum en Dokkum, letter ûnder ynfloed fan Abdij Rolduc ûnder oare ek Lúntsjerk, Thabor, Burgum en Haskerdiken.
Piter Sybrands Auckama
Piter Sybrands Auckama, mei bynamme De Pincert (Ljouwert, ±1440 - dêre, 1487), wie in Frysk jurist.
Piter wie ien út de eale famylje Ackema en soan fan âldermannen Sybrandt Pieters († 1461). Syn suster Sibbel troude mei Sybeth Sybethsma.
Yn de tiid fan it Bieroproer wie hy âlderman yn it Fetkeaperske diel fan Ljouwert. Hy woe tajaan oan de Skieringer easken, mar stoar as ien fan de earsten. It Sint Jobslien soe yn ferbân mei syn dea ynsteld wêze.
Sânfurdsterhoeke
De Sânfurdsterhoeke is in heakske bocht yn de eardere Sudersee-, no Iselmardyk, súdwest fan Teakesyl.
Langfliet
De Langfliet is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Fan Warkum nei de Sânmar komt men earst troch it Klifrak, dan troch de Langfliet, Sânige Grûns en Koartfliet yn de Sânmar. It Langfliet leit súdwestlik fan Surhuzum.
248
Foarfallen
thumb|Romeinske Ryk om 250 hinne
Langsturtepoel
De Langsturtepoel is in mar op de grins fan de gemeentes De Fryske Marren en Súdwest-Fryslân. De poel leit benoarden de Jentsjemar en hat oan de noardeastkant ferbining mei de Elvebocht en de Frijgerssleat, oan de noardwesthoeke mei de Jurjensleat.
De namme Langsturtepoel jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Langstaartenpoel.
Latumer Feart
De Latumer Feart (Nederlânsk: Lathumervaart) is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan Lollum nei it suden en rint súdeast fan Hemert yn de Harnzer Feart.
Gambiahamsterrôt
De Gambiahamsterrôt (wittenskiplike namme: Cricetomys gambianus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e Afrikaanske mûzen en rotten (Nesomyidea) en it skaai fan 'e reuzehamsterrotten (Cricetomys). It is in hamsterrôt dy't mar út 'e fierte oan 'e echte rotten besibbe is. It bist libbet yn Afrika besuden de Sahara en is ien fan 'e grutste soarten mûzen en rotten. De Gambiahamsterrôt hat in beskate bekendheid krigen om't er tsjintwurdich ynset wurdt om lânminen en tuberkuloaze op te spoaren.
Fersprieding
De Gambiahamsterrôt hat in grut ferspriedingsgebiet yn Afrika besuden de Sahara, dêr't er foarkomt fan Senegal oant Kenia yn it noarden en fan Angoala oant Mozambyk yn it suden. In grut gat yn dat areaal wurdt foarme troch it meastepart fan 'e Demokratyske Republyk Kongo, dêr't de Gambiahamsterrôt mist om't de nau besibbe Emins hamsterrôt der libbet.
Behalven yn syn lânseigen Afrika komt er ek as eksoat foar op 'e Florida Keys yn 'e Feriene Steaten, benammen op it eilân Grassy Key. Dat komt om't Gambiahamsterrotten ek wol as húsdier holden wurde, en in fokker op Grassy Key syn populaasje ûntsnappe litten hat. Yn 'e Feriene Steaten wurdt de Gambiahamsterrôt ferantwurdlik holden foar de útbraak fan 'e apepokken fan 2003, dy't him fersprate nei prêrjehûnen dy't as húsdier holden waarden. Troch fluch yngripen bleau de útbraak beheind ta sa'n 20 eksimplaren, mar it CDC en de FDA ferbeaen neitiid de ymport fan Gambiahamsterrotten yn 'e Feriene Steaten.
Húsketûne
Doe't bliken die dat (besmetlike) syktekimen sadwaande ek yn it grûnwetter kamen, waard yn de stêden in wikselsysteem ynfierd. De skyttûnen waarden ien kear wyks of ien kear yn de fjirtjin dagen omwiksele troch de tûntsjeman foar in legen-ien. De folle tûne waard - soms troch de koken - nei bûten brocht- en op de tûntsjewein setten en dan nei de tûneskûte of it stoart riden. Sa'n tûntsjekarre stjonke omraak. Húshâldings mei in besmetlike sykte krigen wol in tûntsje mei in aparte kleur. It lêste tûntsje op De Lemmer waard yn 1979 ophelle út it bûtengebiet. It oanlizzen fan riolearring koste ommers in fermogen. Sinkputten en septictanks wurde yn bûtenút noch wol brûkt.
Gambiahamsterrôt
Uterlike skaaimerken
De Gambiahamsterrôt is ien fan 'e grutste libbene kjifdieren. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 35-40 sm, mei in sturtlingte fan 37-45 sm en in gewicht fan 1-1½ kg. De namme fan it bist komt fan 'e grutte, hamstereftige wangpûden dy't er hat, en dêr't er iten yn sammelet.
Biotoop
Gambiahamsterrotten passe har maklik oan en komme sadwaande foar yn alderhanne biotopen, lykas yn tropysk reinwâld, op savanne, op ikkers en yn plantaazjes. Wol misse se yn berchtmen boppe in hichte fan 2.000 m boppe seenivo.
Hâlden en dragen
De Gambiahamsterrôt is fierhinne in nachtdier dat gjin echte rôt is, mar in lid fan in inkeld yn Afrika foarkommende tûke fan 'e mûzen en rotten. Syn gesichtsfermogen is tige min en dêrom fertrout er hast útslutend op syn rooksin en gehoar. Yn it wyld libje Gambiahamsterrotten yn groepen fan op syn meast 20 eksimplaren, dy't mei-inoar in ûndergrûnske hoale bewenje. Dy hoale bestiet út in lange gong mei sydgongen en ferskate gruttere romten, ien om yn te sliepen en oaren foar de opslach fan fretten. De hoalen binne yn 'e regel ferskûle ûnder strewelleguod, mar kinne ek útdobbe wêze yn termiteheuvels.
Mantsjes fan 'e Gambiahamsterrôt binne territoriaal, en hâlde en drage harren agressyf foarinoaroer as se inoar tsjinkomme op in nachtlike streuptocht nei fretten. De wyfkes kinne mear as 5 kear yn 't jier in nêst jongen smite, dat eltse kear oant 6 jongen omfettet. Jonge Gambiahamsterrotten binne mei 5-7 moannen geslachtsryp.
Fretten
Gambiahamsterrotten binne omnivoaren, dy't dielen fan planten frette, mar ek ynsekten, slakken, krabben en oar lyts dierte. Se jouwe lykwols de foarkar oan 'e fruchten en it sied fan palmbeammen. Sok fretten wurdt troch Gambiahamsterrotten byinoar socht en tydlik opslein yn 'e wangpûden om mei te nimmen nei de opslachromten fan harren hoale. Op dy manear sammelje se wol ferskate kilo's oan nuten per nacht. Der is waarnommen hoe't Gambiahamsterrotten soms de wangpûden sa fol stopje mei nuten fan benammen de dadelpalm, dat se muoite hawwe om yn harren hoale te kommen om't de wangen tefolle fansiden útstekke.
Status
De Gambiahamsterrôt hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.
Nicolaas Ypey
Nicolaas Ypey (Ljouwert, 23 desimber 1794 - Ryptsjerk, 12 septimber 1869) wie in dokter, filantroop en grutgrûnbesitter.
Hy wie jierrenlang dokter yn Ljouwert. Troch syn houlik mei Baudina Looxma rekke er begoedige. Hy fêstige him yn Fiversburch (1851, Bosk fan Ypey), waard ûntginner fan de Burgumerheide en stipe alderlei maatskiplik wurk. Hy wie de heit fan Age Looxma Ypeij.
Gambiahamsterrôt
Sykjen nei lânminen en TBC
In Flaamske wittenskipper, Bart Weetjens, kaam yn 'e 1990-er jierren op it idee om Gambiahamsterrotten te trainen foar it opspoaren fan lânminen. Tanksij harren skerpe rooksin kinne de bisten eksplosiven lykas TNT fine sels as der in laach ierde oerhinne leit, en om't se net genôch weagje om lânminen ôfgean te litten, rinne se dêrby sels gjin gefaar. Yn 1997 joech de Belgyske oerheid subsydzje om dit idee út te wurkjen, en yn 2000 waard yn Tanzania de non-profitorganisaasje APOPO oprjochte. De trainde Gambiahamsterrotten fan dy ynstelling wurde 'HeroRats' neamd.
De training fan dizze bisten foar it opspoaren fan lânminen is folle goedkeaper as dy fan hûnen, dy't der ek wol foar ynset wurde. It kostet $7.300 om yn njoggen moannen in Gambiahamsterrôt te trainen, wylst de training fan in hûn $25.000 kostet. Op 't heden wurdt yn ferskate lannen wittenskiplik ûndersyk dien nei de bêste manear om Gambiahamsterrotten te trainen en yn te setten en nei de eventuële beheinings oan harren fermogen om lânminen te finen.