cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andor (telefyzjesearje)
Produksje
De opnamen foar Andor fûnen plak yn 'e Pinewood Studios yn it Ingelske greefskip Buckinghamshire. Dêrnjonken waard op lokaasje filme yn oare dielen fan Buckinghamshire en op ferskate plakken yn Lancashire, Dorset, Derbyshire en Londen yn Ingelân en yn Perthshire en by de Cruachandaam yn Skotlân. De kamerarezjy waard fersoarge troch Adriano Goldman, Frank Lamm, Damián García en Jonathan Freeman. De titelmuzyk en de soundtrack fan Andor wiene it wurk fan komponist Nicholas Britell. De distribúsje fan 'e searje waard fersoarge troch Disney Platform Distribution. Andor waard, fan septimber 2022 ôf, útslutend beskikber makke fia Disney+, de eigen streamingtsjinst fan Disney. It earste seizoen fan 'e searje omfieme 12 ôfleverings mei in spyldoer fan 38 oant 57 minuten it stik.
De opnamen fan in twadde seizoen, dat ek 12 ôfleverings hawwe sil, setten op 21 novimber 2022 útein. Dy sille nei ferwachting duorje oant yn augustus 2023. It twadde seizoen sil ek wer út fjouwer 'blokken' fan elts trije ôfleverings bestean, wêrby't elts 'blok' de searje in jier tichter by it begjin fan 'e film Rogue One: A Star Wars Story bringt. Regisseurs sille Ariel Kleiman, Janus Metz en Alonso Ruizpalacios wêze, wêrby't Kleiman twa 'blokken' fan trije ôfleverings foar har rekken nimt en de oare beide elts ien 'blok'. Oannommen dat de postproduksje fan it twadde seizoen, krekt as dy fan it earste, likernôch in jier yn beslach nimt, kin it twadde seizoen fan Andor yn it neijier fan 2024 ferwachte wurde. Der is al bekendmakke dat it twadde seizoen naadleas oanslute sil op Rogue One, wêryn't it personaazje fan Cassian Andor omkomt; der sille dus gjin fierdere seizoenen fan 'e searje makke wurde.
Utgongspunt fan 'e plot
Fiif jier foarôfgeande oan 'e foarfallen yn 'e films Rogue One: A Star Wars Story (2016) en Star Wars: Episode IV – A New Hope (1977) is Cassian Andor in dief dy't troch it Stjerrestelsel doarmet nei't syn thúsplaneet, Kenari, ferwoastge is by in mislearre eksperiminteel mynbouprojekt fan it diktatoriale Galaktysk Keizerryk. It earste seizoen fan Andor folget syn ûntwikkeling fan in synyske krimineel dy't neat fan it ferset tsjin 'e Keizerlike autoriteiten hawwe moat, ta de herststochtlikste fersetsman fan it Rebelleferbûn, dy't ree is om syn libben op te offerjen om it Stjerrestelsel te rêden. It twadde seizoen folget Andor by mear aventoeren en ferbynt seizoen 1 mei de sitewaasje oan it begjin fan 'e film Rogue One.
Untfangst en resultaat
Fan 'e tillefyzjekritisy krige Andor oer it algemien hiel positive resinsjes. Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat de searje in tige heech goedkarringspersintaazje fan 96%, basearre op 580 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "As in rou aventoer ferteld út it grûnperspektyf wei ûnder it bewâld fan it Galaktysk Ryk is Andor in útsûnderlik folwoeksen en polityk ûnderdiel fan 'e Star Wars-saga, en ien fan 'e bêsten oant no ta." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Andor in goedkarringspersintaazje fan 74%, basearre op 31 resinsjes.
Andor waard yn 2023 nominearre foar de Golden Globe foar bêste tillefyzje-akteur yn in dramasearje (Diego Luna) en teffens foar de Critics' Choice Awards foar bêste dramasearje en bêste akteur yn in dramasearje (Diego Luna).
Jacob Roggeveen
thumb|270px|Roggeveen syn rûte Jacob Roggeveen (Middelburch, jannewaris 1659 - dêre, 31 jannewaris 1729) wie in Nederlânske ûntdekkingsreizger dy't útstjoerd waard om it Súdlân te sykjen, mar tafallich Peaske-eilân ûntduts.
Foardat er syn ferneamde reis begûn wie er notaris fan Middelburch fan 30 maart 1683 ôf. Op 12 augustus 1690 promovearre er ta doktor yn de rjochten oan de Universiteit fan Hurderwyk en tusken 1707 en 1714 wie er Riedshear fan Justysje te Batavia.
Universal Studios Hollywood
Universal Studios Hollywood is in film- en tillefyzjestudiokompleks en ferdivedaasjepark yn 'e San Fernandodelling yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje. Likernôch 70% fan it oerflak leit binne de grinzen fan Universal City, in gemeentefrij eilantsje dat alhiel omsletten wurdt troch de stêd Los Angeles. De restearjende 30% leit yn 'e Los Angelynske wyk Hollywood. Universal Studios Hollywood waard as studiokompleks iepene yn 1915, en is ien fan 'e âldste en meast ferneamde studiokompleksen dy't ek hjoed de dei noch aktyf yn gebrûk binne. De film- en tillefyzjeproduksjefasiliteiten steane tsjintwurdich lykwols folslein yn it skaad fan it yn 1964 oprjochte ferdivedaasjepark, dat ien fan 'e wichtichste toeristyske trekpleisters fan Los Angeles is. Yn 2018 ûntfong it park 9.147.000 besikers, wêrmei't it op 'e ranglist fan meast besochte ferdivedaasjeparken it 15e plak ynnimt wat de hiele wrâld oangiet, en it 9e plak as men allinne nei de Feriene Steaten sjocht.
Jacob Roggeveen
Augustus 1721 sette er útein mei de ekspedysje, yn tsjinst fan de WYK. De float bestie út trije skippen: de Arend, de Thienhoven en de Afrikaansche Galey. Earst die er de Falklâneilannen oan, dy't er 'Belgia Australis' werneamde. Hy sylde om Kaap Hoarn hinne de Grutte Oseaan op. Hy besocht de Juan Fernandez eilânnen en op 5 april 1722 (peaskesnein) ûntduts er Peaske-eilân. Dêr trof er 2000 oant 3000 bewenners oan. Fia de Tuamotu-Arsjipel, de Genoatskipseilannen en Samoa farde er nei Batavia (no Jakarta). Dêr waard er lykwols fêstset om't er it monopoalje fan de FEK trochbrutsen hawwe soe. De FEK waard letter twong om him frij te litten, syn skea te fergoedzjen en de bemanning har lean te beteljen. Yn 1723 kaam Roggeveen yn Nederlân werom.
Universal Studios Hollywood
Oprjochting en iere jierren
Filmstudio Universal Pictures waard yn 1912 yn New York oprjochte troch Carl Laemmle en in achttal sakepartners. Mei't de measte filmstudio's doedestiden út New York wei giene om har yn Súdlik Kalifornje te fêstigjen, begûn ek Universal dêr al tsjin 'e ein fan 1912 om him hinne te sjen nei in gaadlik stik grûn. Yn 1914 kocht Laemmle de Taylor Ranch yn 'e San Fernandodelling oan, dêr't er Universal City stifte as in reuseftich filmstudiokompleks mei in dieretún en in eigen boargemaster en plysjekorps. De Universal Studios Hollywood, sa't it kompleks kaam te hjitten, waarden op 14 maart 1915 seremonieel iepene yn it bywêzen fan 10.000 gasten.
Jacob Roggeveen
Roggeveen publisearre letter diel 4 fan 's Werelds afgod.
Jacob Roggeveen hat twa kear troud west, mar hat gjin bern krigen.
Universal Studios Hollywood
Oprjochting en iere jierren
Behalven dat frijwol alle films fan Universal Pictures der opnommen waarden, wiene de Universal Studios Hollywood ek al ier tagonklik foar it publyk. Foar in rûnlieding troch it kompleks kompleet mei in miel betelle men doedestiden fiif sint. Dizze oarspronklike studiorûnlieding waard yn 1930 opheft om't de stomme film doe it fjild romme foar de lûdsfilm, en de soundstages gjin lûdsisolaasje hiene om it leven fan 'e lûdroftige dielnimmers oan 'e rûnlieding te ûnderdrukken.
Brannen
De measte skea waard oanrjochte by de brân dy't op 1 juny 2008 op it backlot fan 'e Universal Studios Hollywood útbriek troch in ûngemak by in ferbouwing. It duorre tolve oeren foar't de brânwacht fan it Los Angeles County Fire Department it sein 'brân master' joech. By it blussen wiene 516 brânspuitlju belutsen, fan wa't 14 lichte ferwûnings oprûnen. De brân ferwoastge 40.000 oant 50.000 argivearre opnamen op fideo en film fan 'e 1920-er oant de 2000-er jierren, wêrûnder eksimplaren fan 'e films Knocked Up en Atonement en de tillefyzjesearjes I Love Lucy, Miami Vice en Law & Order. Ron Meyer, de algemien direkteur fan Universal Pictures, bewissige syn taharkers der op in parsekonferinsje lykwols fan dat der "neat ûnferfangbers ferlerngien is. We hawwe duplikaten fan alles dat ferbrând is." Pas yn 2019 kaam oan it ljocht dat by de brân ek in reuseftich argyf analoge mastertapes fan 'e Universal Music Group ferneatige wie, mei oarspronklike lûdsopnamen fan artysten as Chuck Berry, Otis Redding, Muddy Waters, John Coltrane, Nirvana, R.E.M., Steely Dan en Rosanne Cash.
Oprjochting fan it ferdivedaasjepark
Koart nei't platemaatskippij Music Corporation of America (MCA) yn 1962 filmstudio Universal Pictures oernommen hie, die út ûndersyk bliken dat oan in nije rûnlieding troch it studiokompleks jild te fertsjinjen foel. Mei de moderne rûnlieding waard sadwaande op 15 july 1964 úteinset. Yn it begjin wie it inkeld in ynkyk yn 'e klaaikeamers, op 'e (lege) filmsets en efter de skermen by echte opnamen, benammen fan tillefyzjeprogramma's, mar al rillegau waarden foar de rûnlieding barrens yn sêne set, lykas live-shows en stuntdemonstraasjes. Letter kamen der spesjaal foar de rûnlieding boude sets by en noch wer lettere heech-technologyske attraksjes, lykas achtbanen en darkrides. Meitiid groeide wat as rûnlieding begûn wie, út ta in ferdivedaasjepark dat him mei eltse konkurrint mjitte koe. Wat mear attraksjes der kamen, wat mear it ferdivedaasjepark de filmproduksje yn it skaad stelde dy't yn 't earstoan de fans nei it studiokompleks ta lokke hie. Hoewol't der tsjintwurdich noch altyd in protte films en tillefyzjesearjes yn 'e Universal Studios Hollywood opnommen wurde, stiet it kompleks no by de bûtenwacht benammen bekend as ferdivedaasjepark mei in filmtema.
Attraksjes
(sitewaasje anno 2023)
Olympyske Winterspullen 1936
De Olympyske Winterspullen 1936, ek wol de IVe Olympyske Winterspullen neamd, waarden yn 1936 hâlden yn de Dútske stêd Garmisch-Partenkirchen fan 7 oant en mei 16 febrewaris.
Garmisch en Partenkirchen
thumb|200 px|rechts|Yngong fan de Olympyske Skânsspringstadion yn Garmisch-Partenkirchen Partenkirchen is ûntstien as de Romeinske stêd Partanum en lei op de hannelsroute fan Feneesje nei Augsburg yn in dal fan it Karwindel ûnderdiel fan de Alpen. Partenkirchen is foar it earst neamd yn it jier AD 15. De haadstrjitte, Ludwigsstrasse, is itselde paad as de eardere Romeinske dyk. Garmisch wurdt pas sa'n 800 jier later foar it earst neamd, as Germaneskau in dútsk distrikt, wat suggerearet dat op in bepaald punt in Dútske stam in delsetting boud hat yn it westlike útein fan de delte. De stêd Garmisch-Partenkirchen is yn 1935 ûntstien, doe't op it befel fan de doetiidske Dútske Rykskânselier Adolf Hitler, de stêden Garmisch en Partenkirchen ta ien stêd en gemeente gearfoege waarden. Oant de dei fan hjoed wurdt dat him kwea ôf nommen. De gearfoeging hie alles te krijen mei de IVe Olympyske Winterspullen dy't yn febrewaris fan 1936 yn dizze stêd holden waarden.
Skylge
Plakken
Op Skylge lizze 15 offisjele plakken. It haadplak fan it eilân is West-Skylge.
Skiednis
Skylge is ûntstien as sânwâl op de râne fan de Noardsee. Oant 1287 hie dy noch ferbining mei de Fryske wal, mar sûnt dy tiid is it in Frysk eilân. De slingen dy't it eilân nei west en nei east beheinden ,binne yn de rin fan de tiid fersâne, dat Skylge is yn beide rjochtingen grutter wurden.
Skylge hat in strategysk plak by de Flystream, dat it is yn de measte oarloggen yn Nederlân wol oanfallen wurden, somtiden fan beide kanten. It hearde dan ek de iene kear by Hollân, en de oare kear wer by Fryslân. Yn 1814 waard Skylge as in gemeente (sûnt 1813) opnommen yn 'e Provinsje Hollân (nei 1840 fan 'e Noard-Hollân).
Under de Twadde Wrâldoarloch waard it yn 1942 troch de Dútsers by Fryslân yndield, en dat is nei de oarloch sa bleaun. Yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw wenne der ek in lytse Joadske mienskip op Skylge, dy't him dêrhinne ferspraat hie fan Harns út. Tsjin 1900 hiene de measten Joaden it eilân wer ferlitten. De famylje Pais, de lêst oerbleaune Joadske húshâlding op Skylge, waard ûnder de Twadde Wrâldoarloch yn 'e Holokaust fermoarde.
Ferdieling gemeenteried
De gemeenteried fan Skylge bestiet út 11 sitten. De útslaggen fan de gemeenteriedsferkiezings binne sûnt 2018:
Taal
Skylge hat twa Fryske dialekten: it Westersk (Schyllingers), sprutsen oan de westkant fan it eilân, en it Aastersk (Aasters), dat sprutsen wurdt yn de eastlike doarpen. Beide dialekten wike frijwat ôf fan de fêstewaldialekten, mar binne foar oare Westerlauwerske Friezen goed nei te kommen. Tusken dizze twa dialektgebieten leit in gebiet, Midslân en omkriten, dêr't Midslânsk (Meslânzers) sprutsen wurdt, in dialekt dat fergelykber is mei it Stedsk. thumb|center|800px| West-Skylge
Galla Plasidia
thumb|right|200px|Ofbylding fan Galla Plasidia Galla Plasidia, yn it Latyn folút Aelia Galla Placidia (388 - 27 novimber 450) wie de dochter fan keizer Teodosius I en syn twadde frou Galla (in dochter fan Falentinianus I). Sy wie in grut part fan har libben in frou fan kwizekwânsje en spile in wichtige rol yn de Romeinske polityk.
Biografy
Galla hie in aventoerlik libben. Hja wie oarspronklik bestimd om te boaskjen mei de soan fan magister militum Stilicho. Lykwols waard sy ûnder it belis fan Rome yn 410 finzen naam troch de Fisigoaten. Koarte tiid (414-415) wie sy troud mei Ataulf, in Goatyske kening en neidat dy fermoarde waard, waard sy yn it ramt fan in fredesferdrach troch de Fisigoaten wer oerdroegen oan de Romeinen. Op oantrún fan har healbroer keizer Honorius boaske sy tsjin har sin mei Konstantius III, op dat stuit de meast effektive Romeinske generaal. Kontantius III waard yn 421 keizer, mar stoar yn datselde jier.
Galla Plasidia ferfarre nei Konstantinopel en wie fan dêrút warber by it omsmiten fan it bewâld fan keizer Johannes (423-425) dy't nei Honorius koart regearre oer it West-Romeinske Ryk. Nei syn fal yn 425 fierde sy oant 437 foar har minderjierrige soan Falentinianus III it regear oer it ryk. Koart foar de dea fan Galla Plasidia kaam har dochter, Justa Grata Honoria negatyf yn it nijs doe't sy yn 450 ferlove woe mei de Hunske lieder Attila. In soan út har eardere houlik mei Ataulf ferstoar al nei inkele moannen.
Jan Feith
thumb|Jan Feith Jhr. Johannes (Jan) Feith (Amsterdam, 12 maaie 1874 – De Haach, 2 septimber 1944) wie in Nederlânsk sjoernalist, skriuwer, tekener en boekbânûntwerper.
Famylje
Feith wie in soan fan jhr. mr. Pieter Rutger Feith (1837-1909), jurist en ficepresidint fan de Hege Ried fan de Nederlannen en Jacoba Johanna Petronella Dronsberg (1847-1923). Hy wie in broer fan jurist Rheinvis Feith, fan fuotbalynternational en kiketspiler Constant Feith en in omke fan Antoine Feith.
Hy troude 1898 mei Johanna Elisabeth Maria de Kock (1877-1959); út dat houlik waarden in dochter en in soan berne.
Libben
Feith skreu ek romans, toanielstikken en jongesboeken. Yn 1896 ferskynde syn earste boek Bloemen-Corso. De boeken Uit Piet's vlegeljaren en Uit Piet's Kantoorjaren wiene biografysk. As tekener fan karikaturen publisearre er in tal boeken mei spotprinten, lykas De oorlog in prent (1915) en De vrede in prent (1924). 1900 makke er it earste grutte folsleine sportboek: Het boek der sporten.
Njonken de skriuwerij wie Feith in amateursporter fan fertsjinste. 1892 hie er yn Londen in hurdfytswedstriid wûn dy't tusken Ingelân en Nederlân gie. Geregeldwei waard er yn wedstriden twadde nei syn freon Jaap Eden. Yn 1908 makke er in tocht fan trije dagen op redens de Fryske stêden bylâns en makke dêr ferslach fan yn it Algemeen Handelsblad. Yn 1909 wie er as sjoernalist oanwêzich by de Earste Alvestêdetocht. Hy gie yn Dokkum it iis op en ried 160 kilometer yn it kylwetter fan de lettere winner, Minne Hoekstra. In tal dagen nei dy tocht gie er yn de Ljouwerter Krante hertstochtlik yn de pleit foar it behâld fan de tocht as wedstriid en net, sa't it Friesche IJsbond foarstie, om der inkeld in toertocht fan te meitsjen.
Fan 1899 oant 1904 wie Feith foarsitter fan de Amsterdamsche Hockey & Bandy Club. As jonge wie er in aktyf fuotballer en spile er yn ien alvetal mei Pim Mulier.
Winnert
thumb|Lizzing Winnert is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Winnert hat 757 ynwenners (2010).
Galla Plasidia
Biografy
It libben fan Galla Plasidia ferrûn lykop mei de ûndergong yn slow-motion fan it West-Romeinske Ryk. Sels levere sy as regintesse foar har soan Falentinianus III yn de jierren 429 oant 432 in net ûnbelangrike bydrage oan dy delgong. Sy koe net foarkomme dat twa fan har wichtichste generaals, Bonifasius en Flavius Aetius in boargerkriich begûnen yn stee fan tegearre op te treden tsjin de Fandalen yn it hjoeddeiske Noard-Afrika en de Hunnen yn Pannoanje te befjochtsjen. Dy episoade ferlear it westlike Ryk de wichtige provinsjes Mauritaanje Tingitana, Mauretaanje Caesariensis, Afrika en Pannoanje.
Emsigerlân
thumb|275px|De Fryske goaen om 1300 hinne Is Emsigerlân is in histoaryske krite, dat lei oan de westlike râne fan East-Fryslân, fuort oan de Waadsee, it omfette it wide gebiet rûnom de stêd Emden. Emsigerlân grinzet yn it noarden oan Federgoa, yn it noardeasten oan Brookmerlân, yn easten oan Moarmerlân en yn it suden oan it Reiderlân.
Emsigerlân wie yn eardere tiden in Frysk goa, it Iemsgoa. Oars as yn it oare East-Fryslân wiene dêr gjin haadlingen festige. Dat feroare yn 1379 at it gebiet yn hannen komd fan de famylje tom Brok, en letter de Sirksenas, dy't om it besit fjochtsje.
Karel V
thumb|right|230px|De flagge fan de Spaanske Habsburgers right|thumb|230px|Keizer Karel V [[Christoph Amberger (om 1505–1562) ]]
Family en opfieding
Karel wie de soan fan Filips de Skiene en Jehanna fan Kastylje, dy't de skiednis yngean soe as Johanna de Dwylsinnige. Hy waard grutbrocht yn de Nederlannen troch syn muoike Margareta fan Eastenryk en syn tutor, Adriaan fan Utert, de lettere Paus Adrianus VI. Yn 1506, doe't syn heit Filips de Moaie stoar, erfde hy de Nederlannen en it Frijgreefskip Bourgonje (Franche Comté). Syn pake Maksimiliaan I soe oant 1515 it regintskip waarnimme foar de minderjierrige Karel.
Dochter as lânfâdesse fan de Nederlannen
Omdat Maksimiliaan it drok hie mei syn oare regearingstaken en militêre kampanjes, beneamde hy syn dochter Margareta fan Eastenryk ta lânfâdesse fan de Nederlannen, in funksje dy't ek ûnder Karel en syn opfolgers bestean bleaun.
Margareta residearre yn Mechelen en bestjoerde fan dêrút de Nederlannen en makke fan de stêd de haadstêd fan de destiidske Nederlannen.
Kastiliaanske troan
As soan fan Johanna de Dwylsinnige makke Karel ek oanspraak op de Spaanske troan. Nei de dea fan syn beppe Isabella fan Kastylje kaam syn mem, troch it iere ferstjerren fan har âldere broer en suster, op de Kastyljaanske troan terjochte. Johanna lijde lykwols bot ûnder it ferlies fan har man. Har heit, Ferdinand V fan Aragon, soe har ek gek ferklearje litte sadat hysels de fâdij oer de jonge kroanprins waarnimme koe en it regintskip foar de Kastyljaanske troan opnimme koe.
Erven fan lannen
Nei de dea fan Ferdinand yn 1516 erfde Karel Kastylje, Arragon, Navarra, Granada, Napels, Sardynje, Sisylje en de Spaanske koloanjes. Karel waard yn de Brusselske Sint Goedeletsjerke útroppen ta Kening fan Spanje en gie doe oer dat lân regearjen as kening Karel I.
Doe't ek syn oare pake, Maksimiliaan I fan Eastenryk, yn 1519 stoar, folge Karel him op als aartshartoch fan de Eastenrykske erflannen en Keizer fan it Hillige Roomske Ryk. De keizerskroan hat him in slompe jild koste.
Houlik en bern
Karel V wie troud mei Isabella fan Portugal fan 1526 oant har dea yn 1539. Hja krigen ien soan, Filips II, en twa dochters, Johanna en Maria dy't mei har neef Maksimiliaan troude. Karel V is ek bekend troch syn omslaan mei oare froulju. Hoefolle minnaressen hy hie is net bekend, mar it oantal soe ôfgryslik west ha. Twa spilen in wichtige rol, omdat se it libben skonken oan twa lettere lânfâden, beide bastertbern fan Karel V:
Nederlannen
Karel V hie as doel om de Nederlannen om te foarmjen ta ien steat. Mei de Frede fan Kamerijk (1529) befrijde hy Flaanderen en Arteezje fan harren lienferbân mei de Frânske kening, op dat momint Frâns I. Mei de ferovering fan Gelre (1543) foltôge hy de ienmakking fan de Nederlannen. Mei de Transaksje fan Augsburch (1548) ferswakke hy it lienferbân fan de Nederlânske gebieten (de Santjin Provinsjes) tsjinoer de keizer fan it Hillige Roomske Ryk. Hy foltôge syn stribjen mei de Pragmatike Sanksje (1549), in amendemint yn it famyljerjocht fan de Habsburgers dat ynhold dat de Nederlannen hieltyd ien en ûnferdield oererfd wurde soenen.
Spanje
Doe't Karel yn Spanje kaam, oardel jier neidat hy yn Brussel ta kening fan Spanje kroane wie, waard hy daliks konfrontearre mei de opstân fan de Komunidades (1520-1521), dy't hy muoisum ûnderdrukte. Under it bewâld fan Karel V wie der in relative frede tusken de Spaanske keninkriken. Syn belied wie der benammen op rjochte de liedende stannen ta freon te hâlden.
Oant syn troansôfstân yn 1556 bleaun hy mar koart yn syn Spaanske gebieten. Wol joech hy ûnder syn houliksreis yn 1527 de opdracht it renêssânsistyske Paleis fan Karel V te bouwen yn it doe al beroemde Alhambra yn Granada.
Trije dagen nei syn troansôfstân reizge Karel V oer Flissingen nei San Yuste yn Ekstremadura, de earme streek yn it westen fan Spanje tsjin de Portugeeske grins. Yn in paleiske njonken it kleaster San Jeronimo luts hy him werom. Dêr stoar hy op 21 septimber 1558 en waard steande begroeven yn in krypte ûnder it alter fan it kleaster.
Bestjoersyndieling
Karel soe, om syn ryk bestjoere te kinnen, in sintralisaasjepolityk fiere nei Bourgondysk model. Hy makke dêrfoar gebrûk fan de Kollaterale Rieden. Dizze bestienen út in Ried fan Steat (Hofried yn Bourgonje), in advysorgaan en gearstald út leden fan de hege adel. Foar it finansjeel behear werfoarme hy de Rekkenkeamer om ta in Finansjele Ried. As lêste rjochte hy in Geheime Ried op, dy't ynstie foar de rjochterlike macht. Underhearrich dêroan wie de Grutte Ried fan Mechelen dy't de rjochterlike macht yn de Nederlannen fersjintwurdige.
Italjaanske Oarloggen
Klemens VII waard ferplichte Karel ta keizer te kroanen (Bologna, 1530), de lêste keizerkroaning troch in paus yn de skiednis.
De Ottomaanske driging
De Ottomanen, ûnder lieding fan sultan Suleiman I de Grutte, belegeren twaris Wenen, yn 1529 en 1532. De Ottomaansk-Frânske koalysje soarge derfoar dat Karel ferplichte waard oarloch te fieren op ferskillende fronten. Dochs slagge hy der yn, al wie it muoisum, de Ottomanen ôf te slaan. Wannear't de Ottomaanske sultan yn 1529 Algiers en yn 1533 Tunis ferovere soe de feilichheid fan de skipfeart op de Middellânske See yn gefaar komme. De Ottomanen plonderen meardere kearen de Italjaanske en Spaanske kusten. Karel werstelde de rêst op de Middellânske See troch yn 1535 Tunis te weroverjen.
Schmalkaldysk Ferbûn
Yn de tiid fan it keizerskip fan Karel V waard it Hillige Roomske Ryk ferdield troch godstsjinsttwisten. Yn 1531 ferienigen de protestantske ryksfoarsten har yn it Schmalkaldysk Ferbûn. Om 1540 hinne makke de mearderheid fan de ryksfoarsten diel út fan dit ferbûn. Karel V hat hietiten stribbe nei fersoening tusken beide groepen. Hy rôp ferskate ryksdagen by inoar om it konflikt op te lossen. Yn Augsburch yn 1530 besocht hy de kristlike ienheid te werstellen troch te wizen op it Ottomaanske gefaar en inkele herfoarmingen út te fieren binnen de Tsjerke. Karel V, dy't ûnder ynfloed fan Erasmus stie, wie ree foar tajouwings oan de protestanten. Melanchthon kaam nei foaren as lieder fan it Schmalkaldysk ferbûn. De Augsburchske Konfesje, de leauwensbelidenis dy't Melanchthon de ryksdei foarlei waard fersmiten. Ek de Ryksdei yn Regensburch (1541) slagge der net yn de ienheid werom te bringen.
Godstsjinstienheid ferbrutsen en werkrigen
thumb|left|230px|Karel V by [[Mühlberg, skildere yn 1548 troch Titian.]] Yn 1546, op 'en nij yn Regensburch, wie de stimming fijanniger. It Schmalkaldysk Ferbûn ferklearre de bepalingen fan it konsylje fan Trente mei gewelt te bestriden. Yn de Schmalkaldyske Oarloch (1546-1552) helle Karel V in oerwinning op de protestanten by Mühlberg. Hy wie myld foar de ferliezers en liet de lieders fan it ferset frijút gean. Wannear't Frankryk him yn de oarloch mingt troch mei stipe fan de protestantske ryksfoarsten de prinsbisdommen Metz, Toul en Ferdun te besetten yn de saneamde Prinsenopstân, sjocht Karel him twongen de frede fan Passau (1552) te ûndertekenjen en joech hy syn krewearjen om de godtsjinstienheid binnen syn ryk op. Yn 1555 waard de frede wersteld troch de Godstsjinstfrede fan Augsburch. De ryksfoarsten wienen frij om de religy fan harren kar op te lizzen oan harren ûnderdienen: cuius regio, eius religio. De ûnderdienen krigen gjin godstsjinstfrijheid.
Troansôfstân en Opfolging
Karel V seach de Godstsjinstfrede fan Augsburch as in persoanlike nederlaach. Teloarsteld en ynein troch it wurchsume bestjoer luts hie him werom út it regearingswurk. Yn 1555 stie hy de Nederlannen en Franche-Comté ôf oan syn soan Filips II, dy't yn 1556 ek de Spaanske gebieten erve. De keizerskroan en de Eastenrykske erflannen stie hy yn 1556 ôf oan syn broer Ferdinand I. Karels wrâldryk waard sûnt dy tiid ferdield tusken in Spaanske en Eastenrykske staach fan it Habsburchske skaai.
right|thumb|250px|It Ryk fan Karel V yn 1547
It ryk fan Karel V
Rûchwei omfieme dit ryk de Nederlannen, Spanje, Eastenryk, Tsjechje en inkele Italjaanske steaten. Feitlik gie it om in personele uny fan tsientallen titels. Hjir komme noch de oerseeske koloanjes fan Spanje by, wat de faam joech dat it in ryk wie wêr't de sinne nea ûnder gie. De bykommende titel fan Keizer fan it Hillige Roomske Ryk wie earder in symboalyske titel, dy't dochs in net oansjenlik gesach útstriele. (Yn it kaartsje binne de oerseeske gebieten net werjûn).
Zbigniew Bródka
Zbigniew Marcin Bródka (Głowno, 8 oktober 1984) is in earder Poalsk reedrider.
Hy die fiif kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, seis kear oan it Europeesk kampioenskip en fjouwer kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 2010, 2014, 2018 en 2022). Hy waard by dizze kampioenskippen ien kear Olympysk kampioen. Nei de spullen fan 2022 hold Bródka dy't yn it deistich libben brânwachtman is, op mei it reedriden op heech nivo.
Wapen fan Kollumerlân
thumb|Gemeentewapen Kollumerlân It wapen fan de gemeente Kollumerlân wurdt as earste neamd yn in wapenboek út 1708 fan Gerrit Hesman. It wapen hearde doe by Kollum. Oannommen wurdt dat de gemeente Kollumerlân it fan Kollum oernommen hat. Kollum hie doe wat steedliks en wie krektas de oare stêden (mei in wapen) ferdield yn wiken. De kroan hat trije blêden en twa kear trije pearels.
It wapen wurdt beskreaun as: ''Yn trije likense dielen ferdield, it boppeste fan sulver, it middelste fan goud, beladen mei in reade sjer en it ûnderste gedielte grien. It skyld dekt mei in kroan fan goud.'' De oarsprong fan it skyld is ûndúdlik, it wurdt al in oantal iuwen fierd, al is soks yn ferskillende kleurkombinaasjes (1660 read-sulver-swart, 1700 grien-sulver mei gouden stjer-grien). Van den Bergh neamt in segel út 1467, wêrop St.Maarten op it hynder mei de bidler, rjochts fan him in beamtûke, ûnder syn foet in skeanlizzende leelje.
Folk en Tael
Folk en Tael wie in moanneblêd fan de Fryske Underrjuchtliga dat yn 1923 oprjochte waard. As biedwurd brûkte de redaksje Frysk op skoalle. It woe dit by âlden en ûnderwiislju ûnder de oandacht bringe. Dit waard dien middels it besprekken fan boeken, it jaan fan oansetten ta geakunde en in bernerubryk. Folk en tael waard troch de Dútsers ferbean yn de Twadde Wrâldkriich. Redakteuren wiene Sjouk Bierma, Ulbe van Houten en S.E. Wendelaar Bonga.
Yn 1926 skreau Fedde Schurer it boek "Folk en tael", oer syn ûntslach as ûnderwizer.
Drait (wetter)
thumb|right|275px|De Drait tusken wenwiken de Trisken en de Drait thumb|275px|Streamgebiet fan de Drait (boppe) en [[De Boarn. Makette yn Museum Opsterlân ]] thumb|275px|De [[Drachtster Feart (wetter)|Drachtster Feart (rjochts) komt by de Bûtenstfallaat yn de Nije Drait út]] De Drait, besteande út de Alddrait en de Nije Drait, is in âld rivierke, súdeastlik fan Drachten. De oarsprong fan it yn de rin fan de jierren kanalisearre en bedike streamke leit by Koartehimmen yn it Koartehimsterfjild, en rint 4 km. troch nei de Iester Sanning. It lêste ein tusken de Postbrêge en de Iester Sanning, dy de jachthaven en Bûtenstfallaat del, hjit Nije Drait. It wetter stiet yn iepen ferbining mei de Fryske boezum. De nammen Alde Drait en Nije Drait jilde sûnt 15 maart 2007 as de offisjele nammen, as ferfanging foar it eardere Oude Drait en Nieuwe Drait.
Yn pre-histoaryske tiden wie de Drait in folle langere stream dêr't it grutte, ûnûnderbrutsen, heechfeangebiet (ûntstien op de pleistosene grûnen nei de op ien nei lêste iistiid) eastlik fan Drachten, oant rûchwei Trimunt yn Grinslân, op ôfwettere. Op de hjirneist ôfbylde makette is te sjen dat de haadstream sa'n bytsje parallel oan it streamgebiet fan De Boarn rûn. De reade stippelline is de grins fan Smellingerlân mei Opsterlân.
At de rekonstruearre haadstream fan de Drait op in topografyske kaart fan no lein wurdt, kin de rin frijwat sekuer omskreaun wurde. Op de makette begjint er noardeast fan Fryske Peallen oan de Skieding, krúst nei it súdwesten De Feart boppe Oerterp, rint oer yndustryterrein Azeven, krúst it Selmien, bûgt dan noardlik fan Olterterp in bytsje nei it westen om dan yn it Koartehimsterfjild in skerpe draai nei it noardwesten te meitsjen en yn de Iester Sanning út te kommen.
Namme
De namme Drachten komt ek fan Drait. Drait komt fan dracht, drecht, dracht, dreit, wêrfan de betsjutting net hielendal wis is, mar faaks moat tocht wurde oan in betsjutting sa as yn: 'it lân is deldrachtich, draacht del, rint ôf'. Yn 1543 hjitte de Drait noch Dracht.
Ekologyske Ferbiningssône
Yn it ramt fan de ruilferkaveling-Alddjip begjin jierren 1960 wie de Drait in stream wurden mei steile ouwers, hielendal ynrjochte op it hurd ôffiere kinne fan wetter. Wetterlossing op de Iester Sanning troch frij ferfal koe doe ek al lang net mear. Op 5 septimber 1962 waard it gemaal 'Deldracht' (sjoch nammeferklearring boppe) yn in parallel rinnende tocht, by de Poastbrêge yn de wei nei De Wylgen, iepene mei genôch kapasiteit om de 1400 ha súdwestlik fan Drachten te bemealen.
De provinsje hat de Drait yn de jierren 1990 lykwols opnaam yn in wiete ferbiningssône tusken it streamgebiet fan De Boarn/Keningsdjip en it leechfeangebiet fan Midden Fryslân. Fia de Nije Feart en it Ferbiningskanaal is de Drait nammentlik ferbûn mei die beekdelling.
Fierder stream ôf (sjoch boppeste ôfbyld) bestiet de seame allinne út in smelle reidkraach en noch wat mear nei it noarden rint de sône troch it gebiet mei de jachthaven fan Bûtenstfallaat. De deun neistlizzende wyk De Trisken, mar ek de Himsterhout en De Drait soargje foar drokte oer in lingte fan sa'n 2 km Drait. Der rint in skelpepaad oer de dyk, der wurdt kuiere en fiske. Kritisi sette dêrom fraachtekens by de effektiviteit fan de Drait as ekologyske ferbiningssône.
Gedicht
De âlde Dreit
Jolderenbosk
thumb|100px|Loftwachttoer De Jolderenbosk is in diel fan de gemeentebosken yn Gaasterlân en wurdt beskôge as it âldste diel dêrfan. De bosk leit besúdwesten fan Aldemardum en is sa'n 20 ha. grut. It heechste punt is mear as 12 meter boppe N.A.P. en jout in moai útsjoch oer de Súdfennens polder op de Iselmar.
De oerbosken by Riis fan eartiids hawwe yn de 17e iuw romte makke foar kultuerbosken dy't oanlein waarden troch de Amsterdamske regint Hiob de Wildt (1637-1709) om syn status oan te jaan. Hy die dat middels in symmetryske styl yn in symmetryske opset fan leanen en fearten. Doe't de famylje Van Swinderen him nei wenjen sette krige de bosk in ekonomyske betsjutting en waarden ikehakhout oanplante. Om-ende-by 1800 waard de bosk útwreide mei oanplante op boulân. It bestiet meast út iken mei ûnderbeplanting fan nuddelhout. De Jolderenbosk stiet al oanjûn op kaarten fan Schotanus út 1698. Yn de bosk stiet in loftwachttoer.
Drachtster Feart (wetter)
thumb|250px|De feart yn Drachten foar [[Twadde Wrâldkriich|WOII]] De Drachtster Feart (ek: Drachtster Kompanjonsfeart) lei tusken Drachten en Haulerwyk. It kanaal wie ferdield yn fiif panden, troch skutslûzen fan elkoar skieden en fan de Fryske boezem oan de Drait of Dracht. It besit fan fearten mei harren ferlaten, brêgen en wâlen levere de Kompanjons toljild, skut- en brêgewippersjilden op, wylst se der ek it fiskrjocht hienen. Nijkommers fêstigen har oan de feart, dêr't in kearn, it lettere Drachten ûntstie. It plak Drachtster Kompenije is earst yn 1772 stichte. De feart is groeven fan 1641 ôf doe't it heechfean, eastlik fan Drachten, ferfeante waard. Benypt provinsjebelang makke dat earst nei 1760 ek oansluten waard by de Drintske kanalen yn Feanhuzen. Der sieten 5 slûzen yn, Bûtenstfallaat, westlik fan Drachten, is noch it langste brûkt.
Skiednis
Passchier Hendricks Bolleman, in keapman, sollisiteur en feanbaas, berne yn De Haach of Drongelen yn it jier 1585, tekene op 5 oktober 1641 in oerienkomst mei de notabelen fan Noarder- en Suderdrachten foar it graven fan de Drachtster Kompanjonsfeart, in feanfeart. Achthûndert arbeiders binne oan it wurk set om de Drachtsterfeart te graven. Om 1643 wie der al in skoalle by de brêge.
Op 7 febrewaris 1649 kamen Saco Fockens en Saco fan Teyens mei Passchier Hendriks Bolleman foar. Se woenen nije feangrûnen yn it grinsgebiet tusken Opsterlân en Smellingerlân “te water brengen”. Nei ferfeanting fan de wiken koe de turf oer De Lemmer ôffierd wurde nei de Hollânske stêden. Der is in notariële akte opmakke troch Joannes fan Crack, Saco Fockens, Jacob fan Runia as man fan Amerentia fan Oenema, Asswerus fan Vierssen (1598-1662) as kurator fan Catharina fan Oenema en Saco Teyens ta interinement en útfiering fan harren oktroai ta it graven fan in feart. Yn 1656 gie Bolleman fallyt en stoar koart dêrnei.
thumb|250px|De ûntginning van het [[Fean (grûnsoarte)|heechfean, skildere troch Jacobus Sybrandi Mancadan]] Om de feanen yn it noardeasten fan Opsterlân fierder eksploitearje te kinnen is de Grutte Feanfeart of Bakkefeanster Feart op inisjatyf fan grytman Douwe fan Aylva (1610-1665) en Jacobus Sybrandi Mancadan yn 1659/1660 trochlutsen (lâns Oerterp oan de Feart) oant Fryske Peallen. Yn 1669 kaam de grinskwestje tusken Fryslân en Grinslân by Fryskepeallen opnij te praat. Dêrom makke de feart in bocht yn súdeastlike rjochting nei Bakkefean, in ûnbewennee streek, dat neffens guon boarnen yn 1664 berikt waard. De Schotanusatlas jout dat net oan. Om 1670 ûntwikkele Bakkefean him ta in feankoloanje.
Sûnt it Rampjier 1672 wie der stagnaasje troch in ekonomyske krisis. Yn 1680 hie it kanaal de grins mei Opsterlân noch net berikt. Sûnt 1713 koe in begjinmakke wurde mei it graven fan de Haulerwykster Feart. Yn 1718 is fanút Haulerwyk de feart trochlutsen lâns de Duerswâlder Heide. Yn 1744 wie it fean om Sigerswâld sawat ôfgroeven. Yn 1756 wurdt it kanaal útgroebven oan Haule ta. Yn Haulerwyk en Waskemar ûntstienen nije feankoloanjes.
thumb|260px|Kromme-Elleboogsvaart besuden Haulerwyk
Yn 1760 of 1770 wie der noch gjin oansluting mei it Drintske Feanhuzen. Mei de Koloanjefeart, groeven tusken 1823 en 1826, feroaren de ekonomyske foarútsjoggen. Earst yn 1837 besliste men dat de 2e wyk fan de Kromme-Elleboogsvaart ferlinge wurde soe nei 40 m. fan de Frysk-Drintske grins, wylst in wyk fan de Koloanjefeart fan Feanhuzen oant 10 m. fan de grins groeven wurde soe. (It Federalisme wie sûnt de oprjochting fan de Bataafske Republyk noch altiten net ferdwûn.)
Pas yn 1879 kaam der in ferbining tusken de Koloanjefeart en de súdlikste wyk fan de Kromme-Elleboogsvaart.
Tsjintwurdige tastân
Yn de jierren 60 fan de 20e iuw wie de Drachtster Kompanjonsfeart sawat in iepen rioel. Yn de jierren 1966/67 waard in diel fan de Drachtsterfeart tichtsmiten. Ein 20e iuw kamen der plannen om in diel fan de feart opnij út te graven. De feart hoegde mar gedieltlik fannijs groeven te wurden, fan de Hegewei ôf oant it kariljon yn it sintrum. It miljoenenprojekt rûn yn 2003 fertraging op troch ferskate jurydyske prosedueres. De feart hie al 2008 iepene wurde sillen, mar de kredytkrisis fan 2007 jage de boel yn de bulten. De wenwyk Drachtsterfeart is it earst reälisearre. Letter kaam der in hege fêste brêge ('De Piip') yn de Hegewei oer de nije feart, dy't op 30 oktober 2015 offisjeel iepene waard.
Follegeasleat
De Follegeasleat is in feart tusken de Tsjûkemar en de Grutte Brekken (ek wol Lemster Brekken neamd). It is in ûnderdiel fan de farrûte Oerisel - Driewegsluis - Prinses Margrietkanaal. Oan de Follegeasleat is in camping. Der wurdt nije wiete natuer oanlein om in ekologyske ferbiningssône bylâns de Follegeasleat te krijen. By de Follegea-brêge oer de Follegeasleat stiene eartiids (1850) in tolhûs en in Roomske tsjerke.
Ryn
right|thumb|200px|De rin fan de Ryn, kleurd nei de nammen
De Ryn is in Jeropeeske rivier fan 1.230 km. De rivier begjint yn Switserlân, wurdt dan de grins mei Lychtenstein, dan de grins mei it Eastenryk en dêrnei de grins mei Dútslân. De Ryn giet fierder as de grins tusken Dútslân en Frankryk en dan troch Dútslân fierder oant er yn Nederlân komt. Dêr split de Ryn him yn de Waal, de Isel en de Lek. De Waal en de Lek rinne fierder nei it westen en komme úteinlik út yn de Noardsee; de Isel giet nei it noarden en komt út yn de Iselmar.
Sydrivieren
De Ryn hat in streamgebiet fan 185.000 km². Njonken de Ryn sels lizze yn dit gebiet in tal sydrivieren fan de Ryn, mei oaren de Are, de Nekker, de Main, de Mûzel, de Laan, de Siich, de Roer en de Lippe,
Frâns fan Waldeck
thumb|Frâns fan Waldeck Frâns fan Waldeck (1491 - 15 july, 1553) wie prins-biskop fan Münster, Osnabrück en biskop fan Minden. Hy wie ien fan foaroanmannen by it delslaan fan de Rebûlje fan Münster.
Biografy
Om 1530 hinne wie de stêd Münster part fan de Reformaasje, mar de stêd foel rillegau yn hannen fan de radikale predikant Bernhard Rottmann. Fan Waldeck kaam yn aksje tsjin de stêd, û.o. konfiskearre er goederen. Febrewaris 1533 berikten beide partijen in akkoard en waarden de haatlikheden staakt.
Lykwols, it jier dêrop nimme de menisten de macht yn de stêd. Harren foaroanman Jan Matthijs lit him lykwols bûten de stêd sjen en waard deaslein. Fuort nimt Jan fan Leien de macht yn de stêd oer en kroand himsels ta kening fan Münster. Uteinlik slagge it fan Waldeck om de stêd op 24 juny 1535 yn te nimmen, en de lieders fan de rebûlje te deadzjen.
Hy wie efterelkoar Domhear yn Keulen, Trier, Mainz en Paderborn, en sûnt 1523 provoast fan de Alexanderstift yn Einbeck. Yn Einbeck libbe er mei Anna Polmann (1505-1557) by wa't er acht bern oansette:
Frâns fan Waldeck waard as prins-biskop opfolge troch Willem fan Ketteler, de soan fan Godhard II Kettler zu Neu-Assen.
Wapen fan Ljouwert
thumb|Wapen fan Ljouwert It wapen fan de gemeente Ljouwert waard yn 1818 yn De Haach fêststeld. De eftergrûn fan it wapen hat de kleur azuer, it wapenbist is in kliuwende liuw fan goud. It wapenskyld is bedutsen mei in goudene kroan. It stedswapen is op ferskillende âlde bouwurken yn Ljouwert werom te kennen.
Der binne ferskate teoryen oer de skiednis fan it wapen. Wierskynlik hat de liuw te krijen mei de hillige Sint Vitus, dêr't in tsjerke foar boud waard op de terp Aldehou. Op it âldst bewarre segel fan de stêd út 1422 stiet de Sint Vitus-tsjerke mei dêrûnder in liuw. Yn it tiidrek 1472 - 1493 wurde yn Ljouwert munten slein mei de kliuwende liuw as wapen. Op it lêst fan de fyftjinde iuw ferskynt it wapen op in sekreetsegel, oerlevere op in oarkonde fan 5 maart 1490. Yn 1584 wurdt it wapen yn kleur ôfbylde. Guon saakkundigen fûnen it wapen fan Ljouwert de suterige kant neist.
Nei't op 1 jannewaris 2018 de gemeente Ljouwerteradiel en it noardeastlike diel fan Littenseradiel yn Ljouwert opgien wiene, krige de gemeente yn 2019 in nij wapen, wat yn prinsipe it âlde wapen wie mei dêroan tafoege in fuotstik fan grien en twa skylddragers: oan 'e lofterkant fan it wapenskyld in reade heraldyske liuw (út it famyljewapen fan 'e Van Burmania's) en oan 'e rjochterkant in read hart (út it famyljewapen fan 'e Van Cammingha's).
List fan ferneamde Friezen
List mei libbensbekriuwingen fan ferneamde Friezen:
Hausa
De Hausa libje fan de ikkerbou (garst, stynske weet, yam, tabak en katoen), yn de stêden fral fan ambachtlik wurk (fervjen fan stoffen, weevjen, metaal- en learbewurking). Troch de geunstige geografyske lizzing besuden de grutte hannelswegen troch de Sahara heart de wolfeart fan de Hausa ta de heechste ûnder de keaplju fan West-Afrika. Troch harren reizen hawwe de Hausa meiholpen oan de útwikkeling fan talrike kulturele saken út útienrinnende lannen, lykas ark, wapens of klaaiïng.
Religy
thumb|Kriten yn Niger & Nigeria dêr't [[Hausa (taal)|Hausa praat wurdt]]
Wapen fan Ljouwerteradiel
thumb|Gemeentewapen Ljouwerteradiel It gemeentewapen fan Ljouwerteradiel waard by beslút fan de Hege Ried fan Adel op 25 maart 1818 fêststeld. It waard beskreaun as ''Fjouwerendield: It earste fan sulver, beladen mei trije griene klaverblêden, steande ien en twa. It twadde, tredde en fjirde fan lazuer, beladen mei in kliuwende liuw fan goud tonge fan keel. It skyld bedekt mei in gouden kroan''.
Omdat der gjin âldere boarnen oer it wapen bekend binne soer it wapen ûntstien wêze kinne yn de perioade dat Keimpe Donia (1595 – 1616) of Ernst Harinxma fan Donia (1616 – 1634) grytman wie. Oft hja it wapen foar de gritenij yndie betocht hawwe is dus net bekend. Hoewol't der yn ferskate Doniawapens liuwen foarkomme, faak swart op goud, hawwe dy grif net model stien foar it gritenijwapen. De opset fan it wapen illustrearret de trije ’trimdielen’ yn de trije kertieren mei de Ljouwerter liuw en yn it earste kertier it totale plattelânsgebiet fan de gritenij, mei de trije klavers opnij as fwerwizing nei de trije trimdielen. It wapen is yn de rin fan de iuwen net folle feroare. Mar lykas by in protte gritenijwapens, binne ek fan it wapen fan Ljouwerteradiel kleurfarianten bekend. Sa wurde yn it wapenboek Schoemaker (1695) en yn de atlas fan Schotanus (1718) de liuwen yn grien ôfbylde. Fierders is de pleatsing fan de trije klavers, dy't yn de âldste boarnen as 2 en 1 setten wienen, feroare yn 1 en 2.
Kmer (folk)
thumb|right|200px|Merk yn Kambodja De Kmer is in folk yn Súd-Aazje mei nei skatting in oantal fan 14 miljoen minsken. De mearderheid fan de Kmer libbet yn Kambodja dêr't sy ûngefear 90% fan de totale befolking foarmje. Yn Fietnam foarmje sy mei om-ende-by in miljoen in minderheid. Harren taal, it Kmer heart ta de grutte Mon-Kmer-talen. Goed 85% fan de Kmer libbet op it plattelân dêr't de ekonomy foar in grut diel basearre is op de ferbou fan rys, grienten en fruit. De fiskerij is ek fan belang.
De taal en kultuer fan de Kmer hawwe yn de earste 6 iuwen foar in grut part beynfloede west troch de Ynjers en wikt dêrtroch hiel bot ôf fan de oare folken yn Yndosina. De Kmers hawwe oer it generaal in donkerder hûdskleur as de omhinne wenjende folken, en harren eagen binne rûner. It berchfolk fan de Mon dy't yn it westen fan Tailân libbet as Rysboeren en fiskers binne nau oan de Kmer besibbe. Yn it suden fan Laos, it noardeasten fan Kambodja en sintraal Fietnam libje talrike minderheden dy't oant it Kmer besibbe talen sprekke.
De Kmer hingje foar it grutste part it Yndiaaske Teravada-Boedisme oan dat in protte ynfloed útoefenet op de kultuer en it deistige libben fan de minsken. Eartiids wie it in gewoante dat eltse man as muonts in koarten tiid it kleaster yn gie.
Skiednis
Yn 802 ûntstie it earste Kmerryk. Noch gjin 300 jier letter regearde de machtige Angkor-dynasty, mei oan it haad in godlike kening, folge troch aadlike Brahmanen en funksjonarissen. Tailân en Súd-Fietnam makken ek ûnderdiel fan dat ryk út. Under harren bewâld waard tusken 1113 en 1150 de timpel fan Angkor Fat boud.
Under it terreurrezjym fan de Reade Kmer tusken 1975 en 1979 hawwe mear as 1 miljoen minsken it libben derby ferlern.
Getswertersyl
De namme komt fan in terp (útgong -werd) plus in persoansnamme of mei gat (as trochgong). Syl slacht dan op it syl yn de dyk. De dyk fan Easterwierrum nei Getswertersyl is tusken 1050 en 1200 oanlein. De âlde útwetteringsslûs fan ien fan de âldste seepolders hie trije izeren doarren.
Krim
thumb|250px|De Krim yn Ruslân thumb|250px|De Krim yn de Oekraïne 250px|thumb|De Krim De Krim (Oekraynsk: Крим - Krym, Russysk: Крым - Krym, Krimtataarsk: Qırım) is in Oekraynsk skiereilân yn de Swarte See en de See fan Azov. De oerflakte is 27.000 km² en yn 2001 wennen der yn totaal 2.413.228 minsken. Op de Krim leit de autonome Krimrepublyk mei as haadstêd Simferopol. It wichtigste havenplak is Sebastopol oan de Swarte See, dat gjin ûnderdiel fan de Krimrepublyk is, mar yn de Oekraïne in aparte status hat. Bekend is ek it baaiplak Jalta. Oare plakken fan belang binne Feodosia, Kertsj, Bachtsjisaraj en Hoerzoef.
Geografy
De Krim is yn it noardwesten troch de lâningte fan Perekop ferbûn mei de rest fan de Oekraïne. De Strjitte fan Kertsj foarmet yn it easten de skieding mei it Russyske fêstelân.
De Krim bestiet foar it grutste part út steppe. Yn it suden leit it Krimgeberchte dat in hichte berikt fan 1545 meter. Súdeastlik dêrfan leit de kuststreek mei in mediterraansk klimaat dy't bekend is om syn wyn en syn baaaiplakken, wêrûnder Jalta.
Befolking
Neffens de lêste sensus fan de Oekraïne (2001) hawwe de Krimrepubliek en Sebastopol tegearre 2.413.228 ynwenners. De befolkingsgearstelling wie: Oare 3,8%
Skiednis
De Krim hat troch in grut tal folken bewenne west. De earste by namme bekende bewenners fan de Krim wiene de Skyten. Yn de 6e iuw foar Kristus festigen Griken harren oan de kust. Harren delsettings ferienen harren yn it keninkryk fan de Simmeryske Bosporus, dat fia it Romeinske Ryk Byzantynsk waard. Yn de 3e iuw kamen wilens de Grutte Folkeferfarren Goaten op de Krim, wêrfan spoaren yn taal en kultuer (Krim-Goaten) oant yn de 16e iuw te sjen wiene.
It is mooglik dat mei it "Colchis", yn de mite fan de Argonauten, de Krim bedoeld is.
Yn de 7e en 8e iuw waard de Krim troch de Kazaren beset, en waard it letter in ûnderdiel fan it ryk fan de Koemanen. Yn 1402 kaam it yn besit fan de Gouden Horde dy't der it Kanaat fan de Krim festige. De haadstêd wie doe Bachtsjysaraj, dy letter ferneamd waard om it epyske gedicht fan Poesjkin: De fontein fan Bachtsjisaraj
Ruslân en Turkije
Yn 1475 waard dit kanaat, no regearre troch de Krimtataren, in fazal fan it Ottomaanske Ryk, dy't yn 1783 troch Ruslân ûnder Katarina de Grutte ferôvere waard. Dêrnei fjochtsje Ruslân en Turkije in iuw lang om it skiereilân, wêrfan it beruchtste konflikt de Krimoarloch (1853-1856) wie. Turkije krige hjirby stipe fan Frankryk en it Feriene Keninkryk en letter ek fan Piëmont-Sardynje.
Krimtataren
Tusken ein 1917 en jannewaris 1918 bestie der efkes in ûnôfhinklike Folksrepublyk fan de Krim ûnder lieding fan de Krimtataren. De republyk waard yn jannewaris ynnaam troch de bolsjewiken. Op 18 oktober 1921, nei de Russyske Boargerkriich, waard op de Krim de Krimske Autonome Sosjalistyske Sovjetrepublyk stifte. Dizze foel ûnder de Russyske SFSR. Doe't de Russyske SFSR him yn 1922 by de Sowjet-Uny oanslette, waard de Krim hjirmei dus ek in part fan de Sowjet-Uny.
Yn it begjin fan de 20e iuw hat de Krim nei in ymmigraasje fan in soad groepen en emigraasje fan de Krimtataren nei earne oars (bygelyks nei de Dobrûdzja) in tige mingde befolking. De lêste Krimtataren fan de Krim waarden, as straf fan it gearwurkjen mei Nazi-Dútslân, yn maaie 1944 ûnder it regear fan Stalin deportearre nei Sintraal-Aazje, in trageedzje dy't de sürgün neamd wurdt. Sûnt 1989 koene sy werom komme.