cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grutte Flakten (Noard-Amearika)
Skiednis
Doe't de kolonisaasje fan Noard-Amearika troch de Jeropeänen begûn, hie dat yndirekt in grutte ynfloed op it libben op 'e Grutte Flakten. Trochdat de stammen op 'e flakten de ferwyldere hynders fongen en belearden dy't oan 'e Spanjerts yn harren koloanje Nij-Spanje (it lettere Meksiko) ûntkommen wiene, ûntstie oan it begjin fan 'e achttjinde iuw de ferneamde hynstekultuer fan 'e Flakte-Yndianen. Wylst it hynder út it suden kaam, die fanút it noardwesten it gewear syn yntree. Dêrby waarden guon stammen nei oare gebieten ta ferdreaun troch har fijannen dy't earder it hynsteriden leard of beskikking oer fjoerwapens krigen hiene as sy.
Paralympyske Winterspullen 1992
Sporten
By de spullen yn Tignes-Albertville stiene der mar trije sporten op it programma.
Grutte Flakten (Noard-Amearika)
Skiednis
Tsjin 'e tiid dat de earste blanke ûntdekkingsreizgers har op 'e Grutte Flakten bejoegen, waarden de noardlike flakten bewenne troch de Arikara, Assiniboin (Assiniboine), Flakte-Kry (Plains Cree), Flakte-Odjibwe of Soalto (Plains Ojibwe of Saulteaux), Gro Wânt (Gros Ventre), Hidatsa, Iowa, Krieën (Crow), Lakota, Mandan, Noardlike Arapaho, Noardlike Sjajinnen (Northern Cheyenne), Omaha, Ponka (Ponca), Sarsy (Sarcee), Súdlike Stony (Southern Stoney), Swartfuotten (Blackfeet) en Westlike Dakota.
De súdlike flakten waarden bewenne troch de Flakte-Apachen (Plains Apache of Kiowa Apache), Kajowa (Kiowa), Kansa (Kansa of Kaw), Keddo (Caddo), Kitsai, Komantsjen (Comanche), Missoeria (Missouria), Osadzje (Osage), Oto (Otoe), Pâny (Pawnee), Súdlike Arapaho, Súdlike Sjajinnen (Southern Cheyenne), Taovaya, Tawakony (Tawakoni), Tonkawa, Weko (Waco) en Witsjitta (Wichita). Dêrby wiene de bewenners fan 'e westlike flakten yn 'e regel folsleine nomaden, dy't oanhâldend op 'e swalk wiene en de ûnbidige keppel bizons folgen, wylst de stammen yn it eastlike diel fan 'e Grutte Flakten faak semy-nomadysk wiene of har fêst op ien plak nei wenjen setten en primêr fan 'e lânbou libben.
Yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw fûn de kolonisaasje fan 'e Grutte Flakten troch de blanken plak. Dat gie mank mei in rige fûleindige wapene konflikten dy't bekendsteane as de Flakte-Yndiaanske Oarloggen. Fral de Lakota, Sjajinnen, Arapaho, Kajowa, Komantsjen en Flakte-Apachen fersetten har dêrby út alle macht tsjin 'e ûntnadering fan harren lân, wylst oare stammen, lykas de Krieën en de Pâny, de blanken te freon besochten te hâlden.
Ien fan 'e bekendste en bloedichste konflikten út dy snuorje wie de Grutte Sû-Oarloch fan 1876, wêrby't de Lakota en Sjajinnen it Amerikaanske Leger yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn, yn Montana, in slimmen nederlaach tabrochten. Dêrop besochten de blanken moedwillich en rûgje de bizon út, dêr't de Flakte-Yndianen foar harren iten ôfhinklik fan wiene. Sadwaande moasten de Flakte-Yndianen úteinlik belies jaan. It lêste ferset tsjin 'e blanke oerhearsking fan 'e Grutte Flakten, troch de pasifistyske geastedûnsbeweging, waard yn 1890 troch it Amerikaanske Leger yn bloed smoard ûnder it kweaferneamde Bloedbad fan Wounded Knee.
Nei't de Yndianen oerwûn en yn reservaten opsletten wiene, waarden de Grutte Flakten troch de Amerikanen feroare yn in agrarysk gebiet, mar troch ferkearde lânboumetoaden kaam de fruchtbere boppelaach fan 'e grûn, dy't earder troch it djipwoartelige prêrjegers fêstholden wie, los te lizzen. Dat late yn 'e 1920-er en 1930-er jierren ta de saneamde Dust Bowl, in snuorje fan ûnbidige stofstoarmen op 'e súdlike Flakten (mei as sintrum de Panhandle fan Oklahoma), wêrby't de boppelaach as moude fuortwaaide en it bedriuwen fan lânbou frijwol ûnmooglik waard. Troch de Dust Bowl en teffens fanwegen finansjele swierrichheden feroarsake troch de Grutte Depresje, ferlieten yn dy tiid in protte fan 'e neikommelingen fan 'e oarspronklike kolonisten de Flakten wer, om op 'e siik nei wurk nei de stêden te tsjen.
Sûnt de 1950-er jierren hawwe de Grutte Flakten har lykwols troch it wiidweidich gebrûk fan yrrigaasje ûntjaan kinnen ta it wichtichste lânbougebiet fan Noard-Amearika. Sadwaande wurde de Flakten ek wol de "Nôtskuorre" fan 'e Feriene Steaten neamd. It gebiet is ien fan 'e grutste produsinten fan weet en stynske weet fan 'e wrâld, en teffens wurdt der noch in protte oan feehâlderij dien, benammen fan kij. It súdlike diel fan 'e Grutte Flakten leit oer de Ogallala Akwifer hinne, in ûnbidich grutte ûndergrûnske wetterfoarrie dy't datearret út 'e lêste iistiid. Dat feit hat yn dat gebiet yrrigaasje mooglik makke, mar tsjintwurdich wurdt der sa'n protte wetter oppompt dat de akwifer flugger lege wurdt as dat it wetter op natuerlike wize wer oanfolle wurde kin.
1994
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1990-er jierren.
Sinnewyn
thumb|De magnetosfear om de ierde jout de planeet beskerming tsjin de sinnedieltsjes. Mei de sinnewyn wurdt de stream fan ladene dieltsjes dy't fan de sinne komme bedoelt. De sinnewyn bestiet foar in grut part út ioanen en elektroanen.
It plasma yn de sinnekorona is miljoenen graden hyt, wêrtroch it plasma him hieltyd hurder bewege kin en loskomt fan de sinne. Boppe it oerflak fan de sinne krije de elektroanen fûle faasje (tûnenen km/s). Dêrtroch kinne se harsels losmeitsje fan de swiertekrêft fan de sinne, en posityf ladene ioannen meinimme yn de ynterplanetêre romte.
It magneetfjild fan de ierde (magnetosfear) jout de planeet beskerming tsjin de sinnewyn. Inkeld by de poalen kin de sinnewyn troch dat beskermingsfjild komme, wêrtroch it poalljocht ûntstean kin.
Pipo de Clown
thumb|175px|Pipo de Clown mei syn frou Mamaloe (Marijke Bakker) thumb|175px|Snuf en Snuitje Pipo de Clown is in personaazje betocht troch Wim Meuldijk (1922-2007) dy't foaral bekend waard troch de Nederlânske telefyzjerige mei deselde namme, ek skreaun troch Meuldijk. Der binne ek boeken, strips, kassettes, platen (sa as harkspullen), kd's, fideo's en dvd's fan ferskynd. Foar telefyzje waard Pipo spile troch Cor Witschge (1925-1991). Pipo wennet mei syn frou Mamaloe en dochter Petra yn in wenwein, wêr't sy de hiele wrâld mei oer reizgje, sizze se. Yn 2003 kaam der in nije film mei Joep Dorren as Pipo de Clown yn Pipo en de P-P-Parelridder. Der wurdt in twadde film yn 2009 ferwachte mei as wurktitel Pipo & Het Geheim Van De Barkini Driehoek en in musical Pipo en de Gestolen Stem.
Weinterper Skar
thumb|Lizzing Weinterper Skar
Weinterper Schar is de namme fan in Natura 2000-gebiet (gebietsnûmer 16) yn Fryslân. It gebiet leit yn de gemeente Opsterlân benoarden Wynjewâld en súdlik fan it Alddjip.
Natura 2000
thumb|right|100px|Natura 2000 Natura 2000 is in Europeesk netwurk fan beskerme natoergebieten op it grûngebiet fan de lidsteaten fan de Europeeske Uny. It Europeeske netwurk is in konkrete omsetting fan it natoerbelied fan de EU. Doel is de beskerming fan bedrige planten en bisten yn harren natuerlike wengebiet. Yn 2010 besloech it netwurk sa likernôch 18 persint fan it grûngebiet fan de Europeeske Uny
Wrâldkampioenskip follybal manlju 2010
It santjinde Wrâldkampioenskip follybal foar manlju wurdt hâlden fan 25 septimber oant en mei 10 oktober 2010 yn Itaalje. It kampioenskip wurdt organisearre troch it FIVB, it ynternasjonale follybalbûn. Der dogge 24 lannen mei, útsein gastlân Itaalje en wrâldkampioen fan 2006 Brazylje hawwe dy lannen harren pleatst fia de kwalifikaasjes. Dy kwalifikaasjes begongen op 29 novimber 2008 en einigen op 30 augustus 2009.
Groep A
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Milaan.
Groep C
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Modena.
Groep D
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Reggio Kalabria.
Groep E
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Turyn.
Groep F
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Triëst.
Groep G
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Katania.
Groep H
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Milaan.
Groep I
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Katania.
Groep L
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Ankona.
Groep M
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Milaan.
Groep N
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Ankona.
Groep O
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Rome.
Groep P
De wedstriden yn dizze groep binne spile n Florâns.
Groep Q
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Florâns.
Groep R
De wedstriden yn dizze groep binne spile yn Rome.
Wedstriden om plak 5 oant en mei 8
Dy wedstriden wurde spile yn Modena
Wedstriden om plak 9 oant en mei 12
Dy wedstriden wurde spile yn Florâns
Heale finales
Dy wedstriden wurde spile yn Rome
Wezeling
De wezeling of weesling (Latynske namme: Mustela nivalis) is in sûchdier út 'e famylje fan 'e martereftigen (Mustelidae) en it skaai fan 'e lytse marters (Mustela), dat lânseigen is yn frijwol hiel noardlik Jeraazje en noardlik Noard-Amearika. Ek yn Fryslân komt er rûnom foar, al wurdt er net faak waarnommen. De wezeling is it lytste rôfdier fan 'e wrâld, en liket by 't simmer tige op 'e harmeling (dy't winterdeis in wite pels hat), mar de wezeling is lytser fan stal en hy mist de swarte sturtpunt fan syn gruttere miich.
Fersprieding
De wezeling komt yn suver hiele Jeropa foar, útsein Yslân, Ierlân, en de eilannen yn 'e Middellânske See. Fierders is er yn 'e Alde Wrâld lânseigen yn it Atlasberchtme fan Noard-Afrika, hiele Sibearje, Sintraal-Aazje, Mantsjoerije en Koreä, it grutste diel fan Mongoalje en parten fan Sina, Japan, Fjetnam en it Midden-Easten. Yn Noard-Amearika komt er, ek as lânseigen soarte, foar yn hast hiele Alaska, yn hiele Kanada útsein it uterste súdwesten en súdeasten en de noardlikste Arktyske eilannen, en yn in grut part fan 'e legere achtenfjirtich steaten fan 'e Feriene Steaten, fan 'e noardlike Grutte Flakten oant de Appalachen. Yn Nij-Seelân komt er foar as troch de minske yntrodusearre eksoat en dêr hat er witwat skea oanrjochte ûnder de lânseigen fauna.
Uterlike skaaimerken
De wezeling is in lyts bistke mei in fyn, lichtliddich en koartskonkich lichem. In folwoeksen eksimplaar is trochinoar 18½ sm lang (kop-romp) en 4-5 sm heech, mei in sturt fan likernôch 5 sm en in gewicht fan 95 g. Mantsjes binne in stik lytser as wyfkes. Mantsjes wurde 15-24 sm lang (kop-romp), mei in sturtlingte fan 4-6,7 sm en in gewicht fan 65-150 g. Wyfkes hawwe in kop-romplingte fan 13-21 sm, in sturtlingte fan 3-5½ sm, en in gewicht fan 40-85 g (dat is yn lichter as in fjildmûs, dy't de 45 g helje kin). Boppedat binne yn it suden fan Jeropa wezelingen in bytsje grutter as yn it noarden, en kin de trochsneed lingte per regio ferskille. De dwerchwezeling, in fan Finlân oant Sibearje foarkommende ûndersoarte, is nòch lytser (en de bangswezeling, in Noardamerikaanske ûndersoart, is it lytst fan allegear).
Wezelingen hawwe in readeftich oant kastanjebrune rêch en in wite bealch, wêrby't de grins tusken de kleuren ûnregelmjittich is. Yn it hege noarden wurde wezelingen yn 'e winter foar in part wyt, mar yn Nederlân en Belgje ferhierje se lang net folslein. Wezelingen hawwe in wyt plak op 'e kiel en in readbrune sturt. De sturt hat gjin swarte punt, lykas by de gruttere harmeling, dy't fierder wol in protte op de wezeling liket.
Biotoop
Wezelingen komme sawol yn stedske gebieten as op it plattelân foar. Se libje benammentlik yn 'e buert fan rûchten, hagen, strewelleguod en boskrânen, mar se kinne rûnom oerlibje, salang't der genôch beskûl en proai is. De bisten hâlde ta yn greiden oant bosken, fan sândunen oant yn 'e bergen en fan sompen oant woastinen.
Hâlden en dragen
Wezelingen binne dei en nacht aktyf, wêrby't se op ûnregelmjittige mominten rêstperioades nimme. Faak rjochtsje se har op 'e efterpoaten op om harren om-en-by te ferkennen. It binne solitêr libjende bisten. It territoarium fan in mantsje oerlapet ornaris de territoaria fan mear as ien wyfke. De hoale is faak in âlde hoale fan in opfretten proaidier. It nêst wurdt yn kâldere streken beklaaid mei de pels fan proaidieren, sadat de wezeling syn lange lichem waarmhâlde kin. Wyfkes lizze yn it foarjier foarrieden oan, sadat se minder hoege te jeien en enerzjy sparje kinne foar de dracht.
De peartiid falt fan febrewaris oant april. Nei in draachtiid fan 35-40 dagen (dy't soms útrinne kin oan 70 dagen) fynt de earste smeet yn maaie plak. De wezeling hat gjin ferlinge draachtiid, sa't in soad oare martereftigen dy kenne. By genôch fretten folget der yn july of augustus noch in twadde smeet. By elke smeet krije de bisten trochinoar 5-7 (4-12 is mooglik) jongen. Benammen yn in goed lemmingjier krije wezelingen yn noardlike populaasjes gruttere en mear smeten, wêrfan't it tal jongen oprinne kin ta 16 de smeet. De maitiidssmeet groeit fluch, de simmersmeet stadiger. Nei 4 wiken gean de eachjes iepen, en nei nochris 3-4 wiken wurde de jongen ôfwend. As se 8 wiken âld binne, kinne se al goed jeie.
Nei 8-12 wiken ferlitte de jongen de mem en sykje in eigen territoarium. De bisten binne geslachtsryp nei 3 oant 4 moannen. Jongen út it earste nêst kinne dyselde simmers al in eigen nestke hawwe. Wezelingen wurde yn it wyld trochinoar mar in oardel oant twa jier, al kinne se yn teory de seis jier wol helje; yn finzenskip kinne se wol tsien jier wurde.
Fretten
De wezeling fret benammen kjifdieren as mûzen, wrotmûzen en lemmingen, mar ek gruttere sûchdieren as kninen en wetterrotten, fûgels, aaien, lytse reptilen, kikkerts en ynsekten. In protte fan harren proaidieren binne folle grutter as de wezeling sels. As wezelingen jeie, efterfolgje se proaien lykas lytse kjifdieren oant yn harren hoale, dêr't benammen it wyfke fanwegen de behindigens fan lichemsstal goed út 'e fuotten kin. De bisten frette alle dagen sawat in trêdepart fan har lichemsgewicht op. Se hawwe sa'n fluch metabolisme, dat se alle dagen ite moatte om net te ferhongerjen.
Status
De wezeling hat de IUCN-status fan "net bedrige", wat sizze wol dat der gjin kâns op útstjerren bestiet. Yn Nederlân mei der net mear op jage wurde. Oars as foarhinne beskôget men de wezeling hjoed de dei as in geunstige ynfloed op syn proaidieren, mei't er krekt as oare rôfdieren de sike, swakke en ûnoanpaste proaien it earst pakt, sadat de populaasjes fan syn proaidiersoarten sûn en sterk holden wurde.
Opsomming fan ûndersoarten
Der binne 19 (stân fan saken yn 2021) erkende ûndersoarten fan 'e wezeling:
Keppelings om utens
Ƿesle
Klotildis
thumb|200px|right|In miniatuer dêr't Klotildis de hillige Marten fan Tours op ferearet De hillige Klotildis (Lyon, om 475 - Tours, 3 juny 545) wie de frou fan Frankyske kening Klovis. Sy is de patroanhillige foar de froulju, de lammen en de notarissen. Troch Katoliken wurdt sy oanroppen tsjin koarts, bernesykten, en de hommelske dea en ek foar bekearing fan de oare helte. Har hjeldei is 3 juny.
Libben
Klotildis wie in Boergondyske keningsdochter. Har heit wie Gilperik II, ien fan de trije Boergondyske keningen dy't tsjininoar om de autokrasy stride soenen. Gilperik waard mei syn frou yn 493 slachtoffer fan de kriich om de macht en fermoarde troch syn broer Gundobad. Klotildis koe nei de dea op har âlden mei har suster flechtsje en waard fierder opbrocht troch har omke Gundomar yn Genêve.
Yn 491 boasket sy mei de Frankyske kening Klovis I. Ien fan de houliksbetingsten hâlde yn dat Klovis it Katolike leauwen fan har respektearje moast. Hy sels wie oanhinger fan it Arianyske kristendom. As harren âldste soan komt te ferstjerren foar syn doopsel en de twadde nei syn doopsel slim siik wurdt, tinkt Klovis ynearsten dat dat komt troch de god fan syn frou. As úteinlik blykt dat syn twadde soan better wurdt en hy ek noch de wichtige slach by Tolbiak tsjin de Allemannen wint, lit Klovis him op kryst 498 yn Reims dope ta it Katolike leauwen troch de hillige Remigius.
Nei Klovis syn dea yn 511, reizget Klotildis it lân troch en stiftet rûnom kleasters. Lang om let lûkt sy har tebek yn it kleaster fan Tours.
Jacob Kalma
Jacob Jetses Kalma (Hantumhuzen, 17 maaie 1907 - Ljouwert, 23 maaie 1991) wie in frijsinnich herfoarme dûmny en skiedkundich skriuwer.
Alden
Op 17 maaie 1907 waard Jacob (Jaap) Kalma berne te Hantumhuzen. Hy wie it earste bern fan Jetze Jacobs Kalma en Gerritje Alberts. Beide kamen út in âld boerelaach. Nei harren trouwen wie Jetze Kalma bouboer wurden. Hy hierde lykwols in pleats. As frijsinnigen wienen de Kalma's eins apartelings yn dy otterdokse streek. Yn 1922 slagget it heit Kalma om in pleats by Stiens te keapjen.
Stúdzje
Jaap waard, neffens de liberale famyljetradysje, learling fan de Ryks HBS-B te Ljouwert. Yn 1920 die er dêr mei hiel goede sifers syn eineksamen.
Under ynfloed fan de bekende Stienzer dûmny J.A. Bruins jr. dy't in goede freon fan de famylje wie, waard besletten dat Jaap teology yn Leien studearje soe. Dêr moete hy syn lettere frou Froukje Koops. Froukje Koops hat in grutte stipe foar Kalma west. As teolooch koe se as it nedich wie, wat faak bard is, syn plak tydlik ynnimme. Kalma hat meastentiids net lang op it selde plak stien. Hy beromme him der op dat hy sa yn alle Fryske klasses stien hie. Yn syn bertegea hat er stien yn Hegebeintum (1938-1940) en yn Waaksens/Brantgum (1940-1943).
Funksjes
Kalma wie in master op in protte wapens. As sosjalist wie hy aktyf yn de SDAP en letter de PvdA. Hy wie belutsen by de Fryske Akademy en it Fries Genootschap. Op it mêd fan Fryske beweging hat Kalma in protte wurk fersetten.
Yn 1958 kaam de Encyclopedie van Friesland út. Kalma waard frijmakke fan syn gemeente Lekkum/Miedum om de redaksje te fieren. In protte artikels moast er sels skriuwe. Kalma waard faak frege om in boek oer in betinking te skriuwen.
Emeritaat
Yn 1968 gie Kalma, fanwege syn rêch, mei emeritaat yn Boyl.
De Kalma's setten har yn Ljouwert ta wenjen en Kalma koe him no wije oan syn grutte passy, de Fryske skiednis. Nei 1973 fierde er syn eigen projekten út. Dêrút binne in rige boeken fuortkommen.
Syn sûnens gie efterút. Doch socht er, as it koe, syn eigen plakje yn de Provinsjale Bibleteek hieltyd wer op. Op 23 maaie 1991 is Kalma yn Ljouwert ferstoarn. Syn frou wie him al foar gien.
Harinxmastate (Beetstersweach)
thumb|260px|Harinxmastate yn Beetstersweach thumb|left|De Harinxmastate yn de atlas fan Kuyper (± 1870)) thumb|Linker diel fan it westlike tagongsstek thumb|220px|Harinxsmastate yn 1900'' Harinxmastate is in partikulier lângoed dat bestiet út it lykneamde famyljehûs oan de Van Harinxmawei yn Beetstersweach, ferpachte pleatsen yn Lippenhuzen, Beetstersweach en Koartehimmen en in oantal bosken en natoerterreinen yn de gemeenten Opsterlân en Smellingerlân. It behear is rjochte op it ynstânhâlden fan it lângoed. Dêrom hat it in boskeksploitaasje, in eigen lânboubedriuw en in kwekerij. It lângoed bestiet winliken út fjouwer ûnderdielen:
De state
It hûs waard yn 1841 boud, mar is de werbou fan in âlder hûs. Doe't grytman Maurits P.H. Harinxma thoe Slooten it sette liet wie it in hielendal beplastere gebou, besteande út twa wenlagen ûnder in kape. De foargevel fan it 19e iuwske gebou krige in fronton. Yn 1931 waard de state modernisearre en útwreide mei in fleugel oan de efterside. De ramen krigen in oare roedeferdieling. De grûn om it gebou hinne waard in goed meter ferlege om it in riziger oansjen te jaan. Binnenyn waard in lange moarmeren gong mei treppenhûs en dêrneist lizzende keamers útbrutsen. Dêrfoar yn it plak kaam in foarhal en in grutte hal. Dêr hinget in samling famyljeportretten fan 1500 ôf yn. De tún waard oanlein yn de 19e iuwske Ingelske lânskipsstyl.
Yn de Twadde Wrâldoarloch hat it pân tsjinne as rêsthûs foar de Kleine Zusters van de Heilige Jozef út Egmond aan Zee. De susters en it personiel waarden yn 1942 út Egmond aan Zee wei evakuearre nei de Harinxmastate en nleaune dêr oant 1944.
De Harinxmastate is noch hieltyd fan in neisiet fan de earste eigener. It gebou is in ryksmonumint.
Sâltbommel (gemeente)
Plakken
Fierder binne der yn de gemeente noch in tal buorskippen: Bern, Oensel, Poederoijensehoek en De Rietschoof.
500px|thumb|left|Gemeentekaart fan Sâltbommel
Evolúsjeteory
right|thumb|Charles Darwin, de heit fan de evolúsjeteory De evolúsjeteory is de wittenskiplike teory oer it ûntstean en de ûntwikkeling fan de ferskillende libbensfoarmen op ierde. Dy teory kombinearret de fariaasje fan de soarten fan Alfred Russel Wallace, it meganisme fan natuerlike seleksje fan de evolúsjeteory fan Charles Darwin en de erflikheidslear fan Gregor Mendel en de dêrút folgjende populaasjegenetika.
Alfred Russel Wallace wie de earste dy't seach hoe't bistesoarten ferskilden nei it plak dêr't se libben. Dêrfanút ûntwikkele er de teory dat soarten harren altyd fierder fariearje.
Charles Darwin wie op it selde stuit mear dwaande mei de natuerlike seleksje, dêr't er de ferklearring yn seach fan it evolúsjeproses. Darwin wie lykwols noch net op de hichte fan de erfliksheidswetten en sloech de planke hjir en dêr dan ek folslein mis. It wie him wol dúdlik dat der in meganisme wêze moast wêrtroch âlden eigenskippen trochjouwe oan neikommelingen en dat dêryn fariaasjes yn sitte kinne, mar oer it hoe-en-wat wist er neat.
Op 1 july 1858 waarden de stúdzjes fan Darwin en Wallace foarlêzen by de Linnean Society of London. Yn dy jierren, 1856 oant 1863, wie Gregor Mendel dwaande mei proeven dêr't er de erflikheidswetten mei ûntduts. Dy soenen letter ferneamd wurde as de Wetten fan Mendel, mar earst soenen sy op in suterich bledsje yn in argyf lizzen bliuwe, eart se opnij ûntdutsen waarden yn 1900.
Doe't letter de gromosomen as dragers fan de genen ûntdekt waarden en ek de struktuer fan it DNA, dat de gromosomen foarmet, opheldere wie (troch James D. Watson & Francis Crick, 1953) die bliken dat alles sekuer yn de al besteande evolúsjeteory paste en dy sels te fersterkjen.
Domeinnamme
In domeinnamme kin yn Nederlân bestean út de letters a-z, sifers 0-9 en it ûnderstreekje _. Dat betsjut dat in protte Fryske nammen net akseptearre wurde as ynternetnammen. Soks kin wol oanpast wurde, mar it Ministearje fan Ferkear en Wettersteat en de Stifting Ynternet Domeinregistraasje Nederlân litte it elts oan de oar oer dêryn it inisjatyf te nimmen.
Statistiken
Ein 1995 wienen der yn Nederlân noch mar 10.000 .nl-domeinnammen útjûn. Yn 2007 wienen dat der al mear as 2,5 miljoen.
Helen Parkhurst
200px|thumb|right|Helen Parkhurst likernôch (1930) Helen Parkhurst (Durand, Wiskonsin, 3 jannewaris 1887 - New Milford, Konnetikut, 1 juny 1973) wie in Amerikaanske pedagooch dy’t it Daltonûnderwiis betocht hat. It Daltonûnderwiis is stifte troch Helen Parkhurst. Har freonen rjochten yn it plakje Dalton yn de Feriene Steaten in skoalle op. Dy skoalle naam de prinsipes fan Parkhurst oer. Sy fûn dat sa moai en se wie sa tankber dat se har ideeën neamde nei it plakje Dalton.
Wurkpaad
Yn 1904 begûn sy har rinbaan oan in lytse skoalle mei 48 bern. Sy woe de bern sa goed mooglik yndividualisearjend ûnderwiis jaan. Dit wie it begjin fan it Daltonûnderwiis. Yn 1914 folge Parkhurst in kursus by Maria Montessori. Nei de kursus waard sy de fertsjintwurdichster fan de Italjaanske ûnderwiisherfoarmer yn de Feriene Steaten. Mar Parkhurst twifele oan it systematisearre ûnderwiis fan Montessori. Se lei har taak del en gie fierder mei eigen eksperiminten.
Yn 1924 kamen de ideeën ek nei Nederlân ta. In kommisje besocht in oantal Ingelske Daltonskoallen. It rapport dat nei oanlieding fan dit besyk skeaun waard droech as titel ‘scholen met een losser klasseverband’. In jier letter waard de earste Daltonskoalle yn De Haach stifte. Yn 1931 waard de earste Nederlânske Daltonferiening oprjochte. Parkhurst hat gjin útwurke systeem útjaan wold. Sy wie fan miening dat skoallen har oanpasse moasten oan nije omstannichheden. Se hat wol útgongspunten beskreaun. Dit alles hat as foardiel dat it Daltonûnderwiis fleksibel is en altyd aktueel.
Daltonûnderwiis yn Nederlân
Parkhurst paste har prinsipes ta by bern fan likernôch njoggen jier ôf. Yn Nederlân wurdt it Daltonûnderwiis ek tapast op beukers. It wurdt no tapast fan it begjin fan de basisskoalle oant it middelber beropsûnderwiis. Yn Nederlân binne yn 2007 285 Daltonskoallen foar it basisûnderwiis, 18 foar it fuortset ûnderwiis en 21 op HBU-nivo. Op ferskate plakken lykas yn Almere en Tilburch steane skoallen dy’t nei har ferneamd binne.
Konsul
In konsul wie yn de Romeinske tiid de heechste magistraat. Alle jierren waard út de senaat twa fan harren leden yn dy funksje beneamd. Hja hienen as funksje om elkoar te kontrolearjen. It Romeinske konsulaat hat goed tûzen jier bestien fan 509 f.Kr. oant 541 n.Kr. doe't de funksje troch keizer Justinianus ôfskaft waard.
Bob Schepers
Bob Schepers (Ynskedee, 30 maart 1992) is in Nederlânsk fuotballer fan SC Cambuur-Leeuwarden.
Schepers is in talintfolle linksbûten dy't earder fuotballe by de amateurklup Blauw Wit ‘34 út Ljouwert. Hy begûn yn it seizoen 2008-2009 yn de B-jeugd fan SC Cambuur-Leeuwarden. Op tiisdei 24 febrewaris 2009 tekene hy in 3-jierrich kontrakt. Fan dat stuit ôf trene hy ien kear yn de wike mei mei it earste fan Cambuur. Op 17-jierrige leeftyd debutearre hy yn it earste alvetal en waard koart dêrnei foarfêst oerhevele nei Cambuur 1.
Yn 2009 waard Bob Schepers selektearre foar it Nederlânsk alvetal ûnder de 17 en die mei oan it Jeropeesk Kampioenskip yn Dútslân fan 6 oant 19 maaie. Ek yn dat team spile hy linksbûten. Hy helle de finale dy't jammerlik ferlern waard fan Dútslân yn de ferlinging.
Stasjon Buerstermûne
thumb|250px|Earder Stasjon Buerstermûne yn 2013 Stasjon Buerstermûne wie in halte oan it spoar Stiens-Harns, in ôftakking fan it Dokkumer Lokaaltsje fan de NFLS.
De halte, iepene op 2 desimber 1902, lei op 4 kilometer fan Stiens en hie as ôfkoarting Vbm. Op 1 desimber 1940 waard de halte opheft. It stasjonsgebou út 1901 bestiet noch altyd.
Stasjon Seisbierrum-Pitersbierrum
thumb|230px|Stasjon Seisbierrum Stasjon Seisbierrum-Pitersbierrum (Sbp) wie in stasjon oan it spoar fan Stiens nei Harns. It stasjon fan Seisbierrum en Pitersbierrum, boud yn 1902, wie iepen fan 1 oktober 1903 oant 15 maaie 1935.
Dit stasjon is boud nei it stasjonsûntwerp mei de namme Standerttype NFLS, dat benammen brûkt waard foar stasjons yn Fryslân. It stasjon yn Seisbierrum-Pitersbierrum foel binnen it type NFLS halte 1e klasse.
Constanter
Constanter wie in literêr-wittenskiplike stúdzje-rûnte yn Ljouwert fan 1819 oant 1857. Constanter hie grutte ynfloed op it Fryske kultuerele libben en wie besibbe oan de rûnte fan it Frysk Genoatskip.
De dichter en skiedkundige Jonkhear A. van Halmael en griffier Jacob van Leeuwen wiene de oprjochters; lid wiene ûnder oaren J. D Ankringa, Jacob Roorda, Franciscus Binkes, G. T. N. Suringar, Albartus Deketh en A. Telting. De Constanter rûnte wie besletten en hat heechút út 10 leden bestien.
De leden liezen en beoardielen skiedkundige ferhannelingen en dichtwurk fan de leden, oefenen yn de retoarika, mar foaral wie men dwaande mei it lêzen en besprekken fan wurk fan Nederlânske dichters sa as Constantijn Huygens, Joost van den Vondel of Spieghel. Nei de besite fan John Bowring oan Constanter krige it in mear Frysk-nasjonaal karakter.
Hinrich Johannes Rink
thumb|Hinrich Rink Hinrich Johannes Rink (Kopenhagen, 26 augustus 1819 – Kristiania, 15 desimber 1893) wie in Deensk geolooch en pionier op it mêd fan de glasiology. Hy wie de earste dy't in sekuere beskriuwing fan it lâniis fan Grienlân joech.
Rink gie foar it earst nei Grienlân yn 1848. Hy brocht 16 winters en 22 simmers troch yn it Noardpoalgebiet en waard in wichtich persoan foar de ûntwikkeling fan Grienlân. Hy waard in saakkundige oer Grienlân en bestjoerder dêre, tsjinne as Keninklik Ynspekteur fan Súd-Grienlân en waard dêrnei direkteur fan de Keninklike Grienlânske Hannelsôfdieling (Den Kongelige Grønlandske Handel). Mei de 'Rieden fan tafersjoch (Forstanderskaber) yntrodusearre Rink de earste stappen yn de rjochting fan in Grienlânsk selsbestjoer.
Wurk
Fan syn geskriften oer Grienlân, dêr 't Rink in soad ûndersyk nei die, is it wichtichste, ôfsjoen fan ferskate essays yn Petermann's Geographische Mitteilungen:
Omgong fan Frankryk 1925
De 19e edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 21 juny oant en mei 19 july 1925.
Jens Juel
250px|thumb|Jens Juel, selsportret (1766)
Jens Jørgensen Juel (Balslev op Funen; 12 maaie 1745 - Kopenhagen, 27 desimber 1802) wie in Deensk keunstskilder.
Jens Juel waard learling fan Johann Michael Gehrman yn Hamburch, gie dêrnei nei de Keninklike Deenske Keunstakademy yn Kopenhagen, dêr't er, nei in seisjierrich ferbliuw yn Itaalje en Switserlân, hofskilder, lid, dan professer en úteinlik direkteur waard.
Jens skildere karakteristyk opsette portretten yn noflik oandwaande kleuren, dêr't in hast libbensgrut ôfbyld fan de kopergraveur Clemens, Klopstock en Kristian VII fan Denemark ûnder binne. Fierders skildere er ek lânskippen en sjenrestikken.
Ta syn learlingen hearden de Dútske skilder Caspar David Friedrich (1794-98) en Philipp Otto Runge (1799-1801).
Reizen
Jens Juel makke reizen nei:
Wurk
In kar:
Stasjon De Westereen
Stasjon De Westereen (Dwe) is it stasjon fan De Westereen. It leit oan it spoar fan Ljouwert nei Grins (Line B) en wurdt betsjinne troch Arriva.
Sûnt 1885 stoppe der yn De Westereen twa kear deis in trein en stie der in ienfâldich stasjonsgeboutsje, mar yn maaie 1902 waard it in offisjeel stasjon en waard it ienfâldige gebouke ferfongen troch in echt stasjonsgebou, dat yn 1952 sloopt waard.
Yn 1955 waard in nij gebou set neffens in ûntwerp fan spoararsjitekt Koen van der Gaast, dat lykwols yn 2003 sloopt en ferfongen waard troch in abry.
Ein fan de 20e iuw is it spoar ferdûbele en lizze de perrons foar elkoar oer. De line line wurdt eksploaitearre troch Arriva, dy't der mei de WINK-treinen rydt.
Treintsjinsten
thumb|left|Stasjon De Westereen, doe noch offisjeel "Zwaagwesteinde" yn 1955 Sjoch foar it meast aktuele tsjinstroaster op de side fan Arriva.
Susan Boyle
Susan Boyle (Blackburn, 1 april 1961) is in frijwilliger fan de tsjerke en sjongster út Skotlân dy't ferneamd waard doe't hja op 47-jierrige leeftyd meidie oan de tredde rige fan Britain's Got Talent. Hja song dêr it ferske "I Dreamed a Dream" fan Les Misérables yn de earste rûnde fan it program.
Foar sy begûn mei sjongen, oppenearre it publyk en sjuery har tige negatyf om har foarkommen en leeftyd. Lykwols doe't hja ophold mei sjongen gong it publyk stean en wienen sjuery en publyk tige entûsjast oer har moaie sjongen. Hja krige in steande ovaasje fan it publyk, en 'yes'-stimmen fan alle trije sjueryleden. De audysje wie opnommen yn jannewaris 2009 yn it Clyde Auditorium yn Glasgow, Skotlân.
Oer it ynternet wiene der mei in wike al likernôch 50 miljoen minsken dy't har optreden yn Britain's Got Talent sjoen hienen. Kranten en nijswebsiden oer de hiele wrâld skreaune oer har. Sjuerylid Cowell besocht Boyle te kontraktearjen foar syn eigen Syco Music-platelabel, in dochter fan Sony Music.
Fan 2021 ôf hat Boyle 25 miljoen platen ferkocht. Har debútalbum, I Dreamed A Dream (2009 ), is ien fan de bêst ferkochte albums fan de 21e iuw, mei mear as 10 miljoen ferkochte eksimplaren wrâldwiid, en it wie ynternasjonaal it bêst ferkochte album yn 2009.
Langewâld
It Langewâld wie oant 1803 ûnderferparte yn twa gritenijen; Easterdiel en Westerdiel. De grins lei by it Langs- of Wolddiep (dêr't it súdlik part fan no Dwarsdiep hjit). Yn it Easterdiel leine de karspels Faan, Nijtsjerk, Noardhorn en Súdhorn. Yn it Westerdiel leine de karspels Doezum, Gruttegast, Lytsegast, Oldekerk, De Grinzer Pein en Sebaldebuorren. It rjochtsit wie yn Sebaldebuorren.
thumb|left|Segel fan it goa Langewâld mei de tsjerke fan Sebaldebuorren
Else Pia Erz
thumb|right|150px|Guozzen thumb|right|150px|Guozzen Else Pia Martinsen Erz (Feldborg, 1961) is in byldzjend keunstneresse út Skaerbaek yn Denemark.
Sûnt 1996 hat se dwaande west mei skilderjen, tekenjen en fotografy. Se wurke yn de tekstyl- en beklaaiïngsyndustry en letter yn kompjûterdesign.
Ynspiraasje fynt Else Pia Erz yn de fûgels fan de Waadkust dy't se yn ûnbidige kloften of lytse keppeltsjes mar ek as inkeling op har doeken fêstleit. Mist, sinne, wyn, rein, snie, waarmte, kjeld, it kommen en gean fan de fûgels en de wurking fan eb en floed jouwe it waad in soad gesichten. Erz leit de sfear fêst yn de ferskate seizoenen, op de ferskate tiden fan de dei en dêryn it gedrach fan de fûgels. It fariearret fan kleurige balletten oant sobere swart-wyt ympresjes. Har kleurgebrûk en de manier fan skilderjen meitsje har wurk ekspresjonistysk en bytiden hast abstrakt.
Yn de simmer fan 2009 wie har wurk te sjen by galery/byldetún Bûtengewoon fan Jitse Sikkema yn De Wylgen. Se krige in útnûging om yn desimber te eksposearjen op de biënnale yn it Italjaanske Florâns.
Fleanfjild Da Nang
Fleanfjild Da Nang, oprjochte yn 1935, is it ienichste fleanfjild op it eilân Da Nang fan Fjetnam. It fleanfjild hat in lâningsbaan fan 3500 meter, 3200 meter wêrmei.
Hekla
thumb|250px|right|Hekla sjoen fanút [[Thjorsadal]] De Hekla is in fulkaan yn it suden fan Yslân op 63.98° NB 19.70° WL en hat in hichte fan 1.491 meter. De Hekla is de aktyfste fulkaan op it eilân. Sûnt 874 hawwe der mear as 20 útbarstings west fan de fulkaan.
De Hekla is part fan in fulkanyske berchrich fan sa'n 40 km lang. It aktyfste part fan dizze rich, in stik fan 5 km wurdt sjoen as de fulkaan Hekla, mar dit is eins ek in rige fan kraters wêrút twa kraters it aktyfst binne.
De earste útbarsting dy't fêstlein is wie yn de 9e iuw, mat it is hast wis is dat der earder in grut tal útbarstings wêst hawwe. Der hawwe tusken de 20 en 30 grutte utbarstings west, wêrby de berch somtiden wol 6 jier aktyf bleau.
Utbarstings fan de Hekla: 2000, 1991, 1980, 1970, 1947, 1845, 1766, 1693, 1636, 1597, 1510, 1434, 1389, 1341, 1300, 1222, 1206, 1158 en 1104.
Amoer (rivier)
thumb|300px|It streamgebiet fan de Amoer De Amoer (Russysk: река Аму́р, Sineesk: 黑龙江, Heilong Jiang, Mantsjoesk: Sahaliyan Ula) is in rivier yn it easten fan Aazje. Wat lingte oangiet is de Amoer de op acht nei grutste fan de wrâld en fjirde fan Ruslân. De rivier foarmet sûnt it Ferdrach fan Aigun út 1858 foar in part de grins tusken it easten fan Ruslân en de Sineeske regio Mantsjoerije.
Yn âlde teksten wurde beide siden fan de Amoer ek wol oantsjutte as Binnen-Mantsjoerije (besuden de rivier) en Bûten-Mantsjoerije of Russysk Mantsjoerije ( benoarden de rivier). De Russyske oblast Amoer benoarden en de Sineeske provinsje Heilongjiang besuden de rivier binne nei de Amoer ferneamd.
Rin
De Amoer ûntstiet út de noardlike rivier de Sjilka, dy't har boarnen yn it Hentigberchtme hat yn Mongoalje en de súdlike rivier de Argoen, dy't ûntspringt yn it Grutte Hinggangeberchtme yn it noardeasten fan Sina en de grinsrivier foarmet tusken Ruslân en Sina ten westen fan de Amoer. Beide rivieren komme byelkoar om de Amoer te formjen by it Sineesk doarpke Moguhe yn de provinsje Heilongjiang. De rivier streamt ferfolgens eastwaarts troch in farieare lânskip fan woastinen, steppe, toendra en taiga yn de rjochting fan de Grutte Oseaankust. Wat te súdwesten fan de Russyske stêd Nikolajevsk streamt de rivier fia har mûning, de Amoerske liman, yn de Strjitte fan Nevelskoj, part fan de Tataresont, dy't it eilân Sachalin skiedet fan it fêstelân. De Tatarensont stiet fuort yn ferbining mei de See fan Ochotsk noardlik derfan en de Japanske See súdlik derfan.
De wichtichste sydrivieren binne de Zeja, Boereja, Amgoen, Songhua, Toengoeska, Oessoeri en de Anjoej. Fia de sydrivier Oechta is sy ferbûn mei de Oedylmar.
As de sydrivier de Onon fan de Sjilka meirekkene wurdt, hat it riviersysteem fan de Amoer in lingte fan goed 4000 kilometer.
Stêden
Oan de Amoer lizzen de folgjende stêden:
Egbertus Teeklenburg
Egbertus Teeklenburg (? - nei 1754), wie in sulversmid. HY waard yn 1721 master yn Boalsert. Wurk fan him is yn it Frysk Museum.
Gewest
300px|thumb|Kaart fan de Santjin Gewesten Mei it begryp gewest wurdt gauris in krite of goa mei lânhearlik gesach yn de Lege Lannen, it hjoeddeistige Nederlân, Belgje, Lúksemboarch en it noarden fan Frankryk, mei ornearre. It begryp waard oant de Frânske tiid ta brûkt en waard ek wol as synonym fan provinsje brûkt. Hjoed-de-dei wurd it begryp yn Belgje brûkt foar de trije federale lânsdielen.
Etymology
Der bestiet gjin wissigens wêr't it wurd "gewest" weikomt, mar mooglik komt it fan it Middelnederlânske tiidwurd "wesen" (wêze, wenje)
Skiednis
De Lege Lannen bestiene yn de midsiuwen út ferskate lytse steatsjes ûnder it bestjoer fan de Frânske kening en de Roomsk-dútske keizer. Dy steatsjes kamen stadichoan ûnder it bestjoer fan de hartoggen fan Boergonje en de Spaanske Habsburgers.
Under keizer Karel V bestiene de Habsburchske Nederlannen út santjin gewesten dy't fan 1543 ôf ek wol de Santjin Provinsjes neamd waarden. Dat wie lykwols gjin fêst oantal en njonken dy gewesten dy't ûnder Habsburchske hearskippij foelen, wiene der ek noch it Prinsbisdom Luik en guon oare lytse kriten mei in grutte mjitte fan ûnôfhinklikens. Nettsjinsteande dat waard fêstholden oan it tal santjin om't dat tal in symboalyske betsjutting yn it kristendom hat. De fertsjintwurdigers fan de gewesten kamen byinoar yn de Steaten-Generaal.
De gewesten fan de Lege Lannen ferskillen yn struktuer, lykas guon wiene greefskippen, oaren wiene hartochdommen, en wer oaren wiene hearlikheden. It wurd gewest waard brûkt foar alle bestjoerlike ienheden nettsjinsteande de foarm.
De gewesten fan de Habsburchske Nederlannen wiene:
Hjoed-de-dei
It wurd "gewest" wurdt hjoed-de-dei yn Nederlân en Belgje gauris brûkt yn it wurd "stedsgewest", itjinge mei in stedskrite ornearre wurdt, lykas bygelyks it Stedsgewest Ljouwert, Stedsgewest Utert, Stedsgewest Brussel.
Yn Belgje wurde mei gewesten ek de trije federale lânsdielen, it Flaamsk Gewest, it Waalsk Gewest en it Brusselsk Haadstedsk Gewest mei ornearre.
Fredewâld
thumb|185px|De lokaasje fan it Fredewâld yn de provinsje [[Grinslân]]
Fredewâld is in gebiet yn it westen fan de provinsje Grinslân. It wie ien fan de ûnderkertieren fan it Westerkertier, mar yn de iere Midsiuwen wie it in selsstannich Ommelân. Nei de Reduksje fan Grins yn 1594 waard it part fan de provinsje Stêd en Lân. It grutste doarp fan it Fredewâld is De Like.
De grinzen fan it Fredewâld falle sawat gear mei dy fan de de yn 2019 ophefte gemeenten Mearum en De Like. It âlde Fredewâld wie in stik grutter: it gebiet waard doe beheind troch in line dy't rûn fan de boarch Nienoord yn it noarden, De Wylp yn it westen en oer Nij-Roan, Steenbergen, Ien en Feanhuzen yn it easten. De súdgrins lei fier yn de doe net bewenne Drintsk-Fryske feanen. Doe't dy ôfgroeven waarden, kamen dy stikken fan it Fredewâld yn Drinte te lizzen.
Yn de midsiuwen hearde Fredewâld, lykas de oangrinzgjende gebieten Langewâld, Achtkarspelen, allyk mei de rêst fan de Ommelannen ta it bisdom Múnster. Yn 1559 waard Frewâld part fan it nije bisdom Grins. Yn it uterste noardwesten stie it kleaster Trimunt, dêr't it útbuorren Trimunt nei neamd is.
De wichtichste eallju fan Fredewâld wennen op Nienoard. Dêrûnder wienen de famyljes Fan Ewsum en Fan Panhuys.
Emily Maitlis
thumb|200px|Emily Maitlis 2010 Emily Maitlis (6 septimber 1970) in yn Kanada berne Britsk sjoernalist en nijslêzer, is anno 2010 ien fan de wichtichste presintators yn ferskate BBC-nijsprogramma's.
Karriêre
Maitlis sprekt floeiend Spaansk, Ingelsk, Italjaansk en Frânsk en in bytsje Sineesk-Mandarynsk.
Sjoernalist
Yn novimber 2019 hie Maitlis in fraachpetear fan trije kertier mei prins Andrew, hartoch fan York yn Buckingham Palace, oer syn relaasje mei de Amerikaanske sededelinkwint Jeffrey Epstein. It ynterview waard op 16 novimber 2019 troch de BBC útsjoerd en joech in soad opskuor.
Persoanlik
Maitlis is fan joadsk komôf, de dochter fan professer Peter Maitlis, emeritus professer anorganyske gemy oan de Universiteit fan Sheffield en Marion Maitlis. Hja is troud mei in bankier, Mark Gwynne en hat twa bern.
Jacobus Deketh
thumb|Jacobus Deketh yn 1761, skilderij yn kolleksje fan it [[Frysk Skipfeart Museum]] Jacobus Deketh (Harns, 1726 - Almenum, 26 july 1764) wie kaptein by de Fryske Admiraliteit.
Hy is de soan fan Jan Goverts Deketh en Anna Gardinius. Op 9 april 1726 waard hy yn de Grutte Tsjerke te Harns doopt. Syn heit krige yn 1701 in baan as amtner fan de ûntfanger-generaal fan de Fryske Admiraliteit. Fan 1721 ôf naam hy sels de funksje fan ûntfanger-generaal waar. Mem Anna Gardinius wie ek al ferbûn oan de Fryske Admiraliteit, hja wie de widdo fan de kaptein Peter Coderq. Ek Jacobus rôle sa de marinewrâld yn. Op syn 18e, yn 1744 foardat hy as luitenant fear hy foar de earste kear nei East-Ynje. Letter soe hy, ek as kaptein, meardere kearen de tocht ûndernimme om konfoaien te beskermjen, mar ek om striid te leverjen tsjin Frânske marineskippen wêrmei't de Republyk troch de Eastenrykske Suksesjeoarloch yn konflikt wie. Nei 1758 gie it hurd mei de karriêre. Yn 1759 waard hy beneamd as kaptein by de Friese Admiraliteit en yn 1760 fierde hy it befel oer de Prins Willem mei, in fregat mei 36 kanons. Hjirmei begeliede hy ferskeidene konfoaien nei ûnder mear Itaalje, Ingelân en Frankryk. Dêrneist ûndernom hy yn opdracht fan de republyk ferskillende reizen nei Algiers wêrfoar't hy geskinken meinom. Dizze wiene bedoeld om by de Barbarijske seerôvers yn de geunst te kommen dy't doe de Middellânske See ûnfeilich makken.
Aalten
De gemeente ûtstie yn 2005 nei in fúzje fan de doetiidske gemeenten Aalten en Dinxperlo.
Plakken
De gemeente bestiet njonken it haadplak Aalten út de stêd Bredevoorde en de doarpen Dinxperlo en De Heurne. Fierders falle de buorskippen Barlo, Dale, Haart, Heurne, IJzerlo, 't Klooster en Lintelo ûnder de gemeente.
300px|thumb|left|Gemeentekaart fan Aalten
Louis van Gaal
Aloysius Paulus Maria (Louis) van Gaal  (Amsterdam, 8 augustus 1951) is in earder Nederlânsk proffuotballer en hjoeddeisk fuotbaltrainer.
Karriêre
Hy wie trainer fan Ajax, FC Barcelona, AZ, Bayern München, Manchester United en it Nederlânsk alvetal. By it wrâldkampioenskip fuotbal fan 2014 behelle fan Gaal as bûnscoach fan it Nederlânsk alvetal it tredde plak yn it kampioenskip. Van Gaal wûn yn syn karriêre tweintich titels. Hy wûn nasjonale prizen yn fjouwer ferskillende lannen. Ek hie er ynternasjonaal sukses. Mei Ajax wûn er de UEFA Cup, de UEFA Champions League, de UEFA Super Cup en de wrâldbeker foar klupteams.
As fuotballer kaam fan Gaal kaam tweintichste telâne by it twadde alvetal fan Ajax. Tusken 1972 en 1987 wie Van Gaal aktyf as spiler (middenfjilder) yn it betelle fuotbal. By it Rotterdamske Sparta, spile fan Gaal syn measte kompetysjewedstriden yn totaal 248 wedstriden.
Fan 2000 oant en mei 2014 wie Louis van Gaal ambassadeur fan de stifting Spieren voor Spieren dy't jild ynsammelet foar wittenskiplik ûndersyk nei spiersyktes. Yn 2014 waard van Gaal eare-ambassadeur foar dizze stifting.
Priveelibben
Yn 1973 boaske Van Gaal mei syn earste frou dy't yn 1994 ferstoar oan alfleisklierkanker. Van Gaal bleau mei syn twa dochters efter. Yn 2008 boaske Van Gaal mei syn hjoeddeiske frou.
Fryske Miljeufederaasje
Stichting Fryske Miljeu Federaasje waard in 1972 oprjochte as gearwurkingsferbân fan natoerbeskermings- en miljeuorganisaasjes yn Fryslân en setelt yn Ljouwert. It is ien fan de 12 provinsjale miljeufederaasjes yn Nederlân. By de Fryske Miljeu Federaasje binne hast fjirtich lokale natoer- en miljeuorganisaasjes oansluten.
Doel en organisaasje
De wichtichste doelstelling is it stypjen fan duorsume ûntwikkeling, miljeubeskerming en behâld en ûntwikkeling fan natoer en lânskip.
Taken
Yn 'e mande mei de oansluten organsaasjes set de Fryske Miljeu Federaasje him mei aksje, advys en foarljochting yn foar natoer, miljeu, lânskip en duorsume ûntwikkeling yn de provinsje Fryslân. Fierders is de federaasje aktyf by it oplossen fan natoer- en miljeuproblemen en it krijen fan draachflak foar needsaaklik achte miljeumaatregels.
Oansluten organisaasjes
By de Fryske Miljeu Federaasje bine ferskate organisaasjes oansluten, op it mêd fan fûgelstúdzje, foarljochting, natoerkampen, lûd en gemeentlik miljeu-, natoer-, lânskip- of romtlik belied. Oansluten binne ûnder oare:
Balthasar Bekker
Balthasar Bekker (Mitselwier, 20 maart 1634 – Amsterdam, 11 juny 1698) wie in Nederlânsk predikant en teolooch, in bestrider fan byleauwe en ien fan de foarrinners fan de Ferljochting.
Libben
Balthasar Bekker wie in soan fan predikant Henricus Bekker (fan 1633-1646 dûmny yn Mitselwier-Nijewier) út Bielefeld. Hy studearre yn Grins by de ferneamde heechlearaar Easterske talen Jacob Alting en yn Frjentsjer. Nei twa jier koe er ta syn freugde de funksje as rektor fan de Latynske skoalle opjaan, doe't er beroppen waard nei Easterlittens (1657). Nij wie dêr dat er op sneintemiddei preke. Hy promovearre yn 1665 yn de teology en skreau ferskate kategesaasjeboekjes. Yn 1666 waard er beroppen nei Frjentsjer.
Bekker wie in oanhinger fan René Descartes en begûn oan alles te twiveljen. Hy leaude net yn sielsferhuzing en wie it net iens mei Tomas fan Akwino, dy't it leauwen yn oare geasten, ôfsjoen fan it Skrift, ek reedlik fûn. Ek Aristoteles hie net syn foarkar as wiisgear. Der ûntstie yn 1670 in ferheftige strideraasje nei oanlieding fan syn De Vaste Spijse der Volmaakten, dat ... sels 'lands regering het nodig achtte zich ermee te bemoeien. Yn 1672 waard hy troch de synoade fan Sosinianisme frijsprutsen.
Yn 1674 ferhuze er nei Loenen, twa jier letter nei Weesp. Bekker wie dêrnei legerpredikant en krige fan 1 jannewaris 1680 in oanstelling yn Amsterdam. Bekker wenne op de Prinsengracht, foar de Noardertsjerke oer. Yn 1683 reizge er twa moanne troch Ingelân en Frankryk en besocht Cambridge, Oxford, Parys en Leuven. Bekker hie grutte belangstelling foar festingbou en wiskunde en hie each foar sosjale ferhâldings. It selskip reizge nei Versailles, doe't it paleis noch yn oanbou wie en seach Loadewyk XIV earst op jacht en letter oan tafel gean.
Yn it boek Ondersoek van de betekening der Cometen, bij van degene, die in de jaren 1680, 1681 en 1682 geschenen hebben, ferkundige er, neidat der mear as twa moanne yn hast hiel Jeropa in komeet te sjen west hie, de miening dat kometen gjin rampen oankundigen. Hy waard fûl bestriden en troch kollega's oanfallen. Yn 1688 skreau er syn in soad priizge Verklaring over de voorzeggingen van Daniël wêryn't er de dream fan Nebukadnezar as ûnderwerp behandele. Yn 1689 eksaminearre er yn opdracht fan de Sosiëteit fan Suriname in twatal dûmny's foardat se útstjoerd waarden.