cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ljouwert (stêd)
Sport
De iishal by it WTC Expo Ljouwert hat in 333 meter baan. Der binne plannen om in baan fan 400 meter oan te lizzen.
Parken
De Prinsetún is in park oan de noardkant fan de binnenstêd fan Louwert. De omjouwing fan dit stedspark foarmet it haaddekôr fan De koperen tún, de roman fan Simon Vestdijk wêr't ek ik etablissemint yn dit park nei neamd is. It Rengerspark is in park oan de Spanjertsleane dat neamd is nei Baron Rengers. It Alde Stedsbegraafplak grinzet oan it park dat yn april 1906 yn gebrûk nommen is. It Abbingapark leit noardlik fan de wyk Aldlân tsjin Huzum-doarp oan en waard yn 1979 offisjeel iepene. It is neamd nei de Abbinga State, dy’t nei alle gedachten fan de 14e oant de 19e iuw east fan it besteande park stie. It Julianapark leit yn Huzum-West tsjin de ringwei oan. De Froskepôle mei de Froskepôlemûne lizze súdeastlik fan de stêd. Oare parken yn Ljouwert binne it Westerpark of Foksepark en it Dr. Zamenhofpark. Rekreaasjegebieten oan de stedsrâne binne de Ljouwerter Bosk oan de noardkant fan de stêd en De Griene Stjer oan de noardeastkant. De Griene Stjer is in rekreaasjegebiet mei natuer, in kemping, in strân en in nudistestrân.
Ferneamde Ljouwerters
thumb|[[Mata Hari]] thumb|[[Pieter Jelles Troelstra]] De politikus Rombertus van Uylenburgh (sa likernôch 1554-1624) wie yn syn libben boargemaster fan Ljouwert en de heit fan Saskia fan Uylenburgh (1612-1642), frou fan Rembrandt. Willem IV fan Oranje-Nassau (1711-1751), wie de earste erfsteedhâlder fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen. Yn de Fryske letteren, mar foaral op it politike mêd makke de sosjalist Pieter Jelles Troelstra (1860-1930) him fertsjinstlik. Mata Hari (Margaretha Geertruida Zelle) (1876-1917) wie in fan spionaazje fertochte dûnseres en courtisane en is ynternasjonaal faaks de meast ferneamde dochter fan de stêd. Johan Willem Albarda (1877-1957), wie in sosjalistysk politikus. Foar de SDAP wied er û.o. Twadde Keamerlid, fraksjefoarsitter en minister fan Wettersteat.
Obbe Philips (1533-1568) wie ien fan de earste foaroanmannen fan de Anabaptisten of werdopers. Ype Schaaf (1930-2003) hat him fertsjintlik makke as predikant, sjoernalist en skriuwer en is foaral bekend wurden as sindingspredikant.
De botanikus en bûtengewoan heechlearaar Willem Suringar (1832-1898) is mei syn botanyske ûndersiken, wêrûnder yn West-Yndië, bekend wurden. De skiekundige Cornelis Adriaan Lobry van Troostenburg de Bruyn (1857-1904) is ynternasjonaal bekend wurden mei syn wittenskiplike wurk op it mêd fan gemy. Bernard Slicher van Bath (1910-2004) is lânbouhistoarikus dy't yn 1974 de Prijs voor Meesterschap krige foar syn wurk.
Alexander Cohen (1864-1961) wie in sjoernalist, anargist en skriuwer dy't bekend wurden is om syn provokative skriuwerswurk en mislediging tsjin de keninginne dêr't er in healjier foar sitten hat. De sjonger en sjoernalist Max Blokzijl (1884-1946) wie yn de besettingstiid 1940-1945 in kollaborateur en wie nei de befrijing de earste kollaborateur dy't fusillearre waard. Wilfred Genee (1967) is in telefyzjepresentator en sportsjoernalist dy't ferskate telefyzjebedriuwen wurke hat.
Hans Vredeman de Vries (1527-1609 ) wie in ynternasjonaal arsjitekt, festingboudeskundige, keunstteoretikus, planolooch (avant la lettre), tekener en skilder. De skilder Wybrand de Geest (1592-1661) wie spesjalisearre yn it meitsjen fan portretten en wurke ûnder oaren yn opdracht fan it Fryske steedhâlderlik hôf. Abraham Lambertsz. van den Tempel (1622-1672) wie in suksesfol keunstskilder fan potretten, allegoariyen en bibelske foarstellings. Wigerus Vitringa (1657-1725) wie nei syn stúdzje advokaat fan it Hof fan Fryslân en is as keunstskilder ferneamd om syn skilderijen fan haven- en seesichten. Onno Zwier van Haren (1713-1779) wie in Frysk politikus en hat him foaral as (toaniel)skriuwer en dichter fertsjinstlik makke. Johan Joeke Gabriël van Wicheren (1808-1897) wie portretskilder dy't ûnder oaren potretskilderingen makke foar it Nederlânske keningshûs. De stedsarsjitekt Thomas Adrianus Romein (1811- 1881) hat ferskate bouwurken yn Ljouwert ûntworpen lykas it Beurs- en waachgebou en it Paleis fan Justysje. François Haverschmidt wie in dichter en dûmny dy't mei syn skriuwwurk ferneamd waard ûnder de namme Piet Paaltjens. Willem Cornelis de Groot (1853-1939) wie in Frysk arsjitekt dy't yn opdracht fan Wenningbouferiening Ljouwert oan it begjin fan de 20e iuw trije buerten yn Ljouwert ûntwurpen hat. De heechlearaar Johannes Hendricus Jurres (1875–1946) wie in romantysk keunstskilder. Nei de autodidaktysk keunstskilder Gerrit Benner (1897-1981) hat de Provinsjale Steaten fan Fryslân in twajierlikse priis ferneamd. Maurits Cornelis Escher (1898-1972) is neffens alle wierskyn de meast bekende Ljouwerter keunstner. Escher waard wiid ferneamd om syn houtsnij- en litografysk wurk en dan benammen om de ûntwerpen mei ûnmooglike konstruksjes, skynber ûneinige patroanen en fan foarm feroarjende yn inoar passende geometryske patroanen. J. Slauerhoff (1898-1936) wie in wichtich dichter en romanskriuwer fan it ynterbellum. Havank (Hendrikus Frederikus van der Kallen) (1904-1964), skriuwer fan populêre misdieromans. Pieter Terpstra (1919-2006) wurke as sjoernalist foar ferskate kranten en is ferneamd wurden as tige produktyf skriuwer. Piter Wilkens (1959) is sjonger en lietjeskriuwer en is ien fan de meast súksesfolle artysten yn de Fryske Top 100. De aktrise Tjitske Reidinga (1972) en de kabaretier en kollumnist Jan Jaap van der Wal (1979) sawol op de telefyzje as yn it teater bekend wurden, dêr't se beide tige produktyf binne.
De fuotballer Theo de Jong (1945) spile ferskate kearen foar it Nederlânsk alvetal en wûn mei Feyenoord yn 1974 de UEFA Cup. Dammer Harm Wiersma (1953) is ferskate kearen wrâldkampioen damjen wurden en hat ferskillende boeken oer it damjen skreaun. De eardere fuotballer Foeke Booy (1962) wûn mei de Belgyske fuotbalklup 'Club Brugge' twa kear it Belgyske lânskampioenskip en ien kear de beker. De bokser Lolle van Houten (1944) wie yn 1965 en 1970 kampioen swiergewicht fan Nederlân, 12 kear kampioen fan it Noarden en wûn de twadde priis yn it Achtjinlannentoernoai 1970. De proffuotballer Rienk Onsman (1943-2011) hat yn 10 seizoenen 200 wedstriden foar Cambuur spile.
Thomas Peters (1745-1857) is neffens ferskate boarnen de earste persoan yn 'e wrâld dy't âlder wurden wie as 110 jier.
Literatuer
thumb|left|650px|Sicht op de binnenstêd fan Ljouwert út de observaasjeromte op de 26ste ferdjipping fan de [[Achmeatoer wei (2013)]]
Karolingyske Ryk
It Karolingyske Ryk is neamd nei Karel de Grutte.
It is ûntstien út it Merovingyske Ryk, wêr't de hofmeiers yn de rin fan 'e 8e iuw de gesachhawwende lieders fan wurden wienen. Yn 751 sette Pepijn III de Koarte de lêste Merovingyske skynkening oan 'e kant en liet himsels ta kening útroppe. Syn skaai soe lange tiid in grutte rol spylje yn de Jeropeeske skiednis. De lêste Karolingyske foarst stoar yn 987.
It ryk fan Karel de Grutte
It ryk fan de Franken rûn fan de grutte rivieren yn Nederlân yn it noarden oant de Pyreneeën en letter de Ebro yn it suden. Sûnt 771 wreide Karel de Grutte it ryk oer in grut diel fan Jeropa út. Hy fierde in rige oarloggen, dêr't hy de measte fan wûn. Nei dizze oarloggen rûn it gebiet fan djip yn Itaalje oant it grutste part fan wat no Dútslân hjit.
It ferfal
thumb|right|230px|[[Karel de Grutte leit begroeven yn it tsjerke fan Aken]] It Frankyske gewoanterjocht woe dat alle (wettige) soannen fan in man (dus ek fan in kening) in evenredich heitepart fan it erfdiel krije soenen. De âldste soannen fan Karel, lykas Pepyn fan Itaalje, stoaren al jong, sadat hy syn reuseftige ryk oan ien inkele erfgenamt, Loadewyk de Fromme, oerdrage koe. Dizze hie lykwols meardere soannen en syn frou Judith woe ha dat har soan Karel de Keale ek in erfdiel krije soe. Der ûntstie in bruorrenoarloch, wêrtroch't úteinlik it ryk ferbrokkele rekke. Dit barde earst yn trije dielen, letter yn fiif. De politike fersnippering waard sa grut, dat de ynwenners net genôch beskerming bean waard, benammen tsjin de ynfallen fan Wytsingen en Magyaren. Se sochten dêrom harren heil by pleatslike kriichshearen, mei as gefolch dat it keninklik gesach ûndermine waard. Yn it noarden fan it Frânske keninkryk late dit yn de 10e iuw ta it ûntstean fan trije wichtige foarstendommen dy't ôfsjoen fan de formele lienferbyntnis mei de Frânske kening in relatyf grutte autonomy hienen: Flaanderen, Normandje en Anjou.
Alphons Boosten
Alphons Jean Nicolas Boosten (Maastricht, 20 jannewaris 1893 – Utert, 2 jannewaris 1951) wie in Nederlânske arsjitekt, dy't benammen bekend is fanwegen de tsjerkegebouwen dy 't er ûntwurpen hat. Hy wurke benammen yn de provinsje Limboarch.
Libben en wurk
Boosten wie in soan fan in printer. As opketten jong folge er lessen yn arsjitektoanysk tekenjen en yn syn tsjinsttiid studearre er oan de skoalle foar arsjitektuer yn Amsterdam. Dêrnei stichte Boosten yn 1920 tegearre mei Jos Ritzen (1896-1961) in arsjitektefirma mei fêstigingen yn Maastricht en Heerlen. Harren earste grutte opdracht wie dy foar de Hillich Hert fan Jezustsjerke yn Maastricht yn 1921.
Om dyselde tiid hinne krige it duo opdracht om in nije tsjerke foar Eygelshoven te ûntwerpen. Beide tsjerken wiene tige omstriden, benammen de Hlilig Herttsjerke dy't yn dy tiid tige modern wie, benammen foar Limboarch dêr't fan de neogotyk amper noch ôsjoen wie. Nettsjinsteande de faak fûle krityk waarden beide tsjerken boud, al is de Hillich Herttsjerke nea alhiel neffens plan foltôge. It duo wist noch in tsjerklike opdracht yn de wacht te slepen, foar de fergrutting fan de tsjerke fan Margraten, mar dêrnei wie it dien. De eigensinnige styl dy 't Boosten en Ritzen yn har wurk tapasten noaske de konservative katolike geastliken net, en nettsjinsteande de byfal dy't de arsjitekten krigen fan kollega's út de rest fan it lân, ûnder oare fan de ynfloedrike Joseph Cuypers, krigen sy gjin grutte opdrachten mear. Yn 1924 sette Ritzen ôf nei Antwerpen om dêr dochs noch in suksesfolle karriêre as arsjitekt te begjinnen, en gie Boosten allinnich fierder.
Troch him tenei te rjochtsjen op it ûntwerpen fan ûnder oare kleasters, skoallen en huzen slagge it Boosten dochs en bou in suksesfolle karriêre op. Benammen yn Maastricht krige er in soad opdrachten. Yn 1924 waard nei syn ûntwerp yn Nieuwenhagen (Landgraaf) in filla mei praktykromte boud foar de pleatslike húsdokter. Henri Jonas wie belutsen by de dekoraasje fan it ynterieur. Yn Brunssum waard in komplete wenwyk boud neffens syn ûntwerp. Yn 1929 mocht er wer in tsjerke ûntwerpe, foar Bleijerheide, mar de styl dêrfan waard foar it grutste part foarskreaun troch de opdrachtjouwers. Nije opdrachten folgen lykwols, en fan de tsjerke foar Broekhem ôf datselde jier ûntwikkele Boosten in eigen styl, wêrby 't ekspresjonistyske details kombinearre waarden mei in fierhinne tradysjonalistyske bouwize. Hy waar ynspirearre troch de âlde romaanske tsjerken yn Limboarch. Hichtepunten binne de tsjerken fan Groot Genhout en Heksenberg. Fan 1939 ôf oant syn dea paste Boosten faak in wat moderne ferzje fan syn dochs al net al te tradisjonele styl ta. Wichtige foarbylden binne de tsjerken fan Stein-Kerensheide en Keent (Weert). Bûten Limboarch boude Boosten tsjerken yn Arnhim, Bunnik, de Sint-Amandustsjerke yn Zwevegem (België) en kapellen yn Schiedam en Nymwegen.
De Biskoplike Boukommisje fan it bisdom Roermond twong Boosten allegeduerigen ta konsesjes, mar likegoed makket Boostens wurk in tige unike yndruk dêr't de hân fan de arsjitekt altyd dúdlik yn te fernimmen is. Faak wurke Boosten op mei oare Limboarchske keunstners, lykas de skilders en glêskeunstners Henri Jonas en Charles Eyck en byldhouwer Charles Vos, wat in soad fan syn tsjerken mei fan grut keunsthistoarysk belang makket.
Nei de Twadde Wrâldoarloch, doe 't yn Limboarch in soad fernielde tsjerken ferfongen wurde moasten, waard Boosten de meast suksesfolle tsjerke-arsjitekt fan Limboarch. Under oare boude er tsjerken yn Maasbracht, Baexem en Horst (Sint-Lambertustsjerke ). Ek restaurearre hy inkelde tsjerken, ûnder oare dy fan Sint Odiliënberg. Op 2 jannewaris 1951, op it hichtepunt fan syn karriêre, ferstoar er yn it sikehûs by in operaasje. Yn de jierren dêrnei waard noch in oantal fan syn ûntwerpen boud troch oare arsjitekten, dêr't Boostens soan Theo by wie, dy't letter ek sels guon tsjerken ûntwerpe soe.
It arsjitekteburo Boosten bestiet noch hieltyd, no ûnder de namme Boosten-Rats.
RKVV
RKVV (Rooms-Katholieke Voetbal Vereniging) is de roomske fuotbalklup fan Bakhuzen. De Bakhústers hienen yn de Earste Wrâldoarloch Belgyske soldaten fuotbaljen sjoen en sa ûntstienen plannen foar in eigen fuotbalklup. De feriening is oprjochte op 1 jannewaris 1923.
Earst waard spile op in fjildsje yn de Witteburch, ein 1923 gie men nei in fjildsje efter filla "Rijsterbosch". Op 5 augustus krige de klup de namme BVC. Letter waard it fjild ferhuze nei Bakhuzen. Yn it seizoen 1937/1938 waard in tribune boud, mar dy moast fan de Dútsers wer ôfbrutsen wurde.
Op 1 augustus 1945 waard de klup nij oprjochte. Doe waard ek it noch besteande tenu keazen: giel-blau shirt, swart broekje en blauwe sokken. Op 8 novimber 1969 kaam der ek in nij klupgebou.
Yn 2008 wiene der wer plannen foar in nij klubgebou.
De feriening hat 3 senioareteams, in A-, in E- en in C-junioareteam en twa F-pupillen.
Nederlânsk Arbeidsfront
thumb It Nederlânsk Arbeidsfront (ôkoarte NAF) wie in nasjonaalsosjalistyske faksintrale dy't 30 april 1942 by dekreet fan rykskommissaris Arthur Seyss-Inquart oprjochte waard. Oaredeis, de dei fan de arbeid, soene de oare faksintrales en fakbûnen yn Nederlân opheft wurde, sa as CNV, RKWV en de NVV. De besittings en fermogens fan de ophefte faksintrales soenen oergean nei de nije faksintrale. It haad fan it Nederlands Arbeidsfront waard NSB'er Hendrik Jan Woudenberg.
It fakbûn har doel wie: Het Nederlandsche Arbeidsfront heeft tot taak alle Nederlanders die door eigen arbeid geheel of gedeeltelijk in hun levensonderhoud voorzien, samen te brengen, te verzorgen, hen op te voeden tot wederzijdsch begrip voor hun economische belangen, alsmede voor hun sociale en cultureele behoeften en bij de bevrediging van deze behoeften medewerking te verleenen.
De NAF waard lykwols gjin súkses. Op syn meast hie de NAF 100.000 leden, dêr't it grutste part fan lânarbeiders wienen. Lânarbeiders wiene bot ôfhinklik fan seizoensarbeid en hienen dêrom faak in útkearing. De ophefte fakbûnen, dy't tsjin de nije opset wienen, hienen lykwols foar de oarloch noch goed 700.000 leden. De NAF krige gjin sit yn wichtige kommisjes en koe dêrom net folle dwaan foar har arbeiders. Yn 1945 waard de faksintrale opheft.
Rosamund Pike
thumb|right|200px|Rosamund Pike tn 2007 Rosamund Pike (Londen, 27 jannewaris 1979) is in Britske aktrise. Se wûn yn 2003 de European Film Award foar bêste nijkommer mei har rol as Miranda Frost yn de James Bond-film Die Another Day en yn 2005 in British Independent Film Award foar har byrol yn The Libertine.
Biografy
Pike studearre Ingelske literatuer yn Oxford. Se rekke yn dy tiid befreone mei Chelsea Clinton, dochter fan eks-presidint Bill Clinton.
Yn har studintetiid stie hja al op toaniel en waard dêrtroch ek ûntdekt. Yn 2002 waard hja in ien klap bekend troch har rol fan MI6-agint Miranda Frost yn de James Bond-film Die Another Day mei Pierce Brosnan. Oant dan ta hie se allinnich lytse rollen hân yn Britske telefyzjerigen, sa as A Rather English Marriage, Wives and Daughters, Love in a Cold Climate en Foyle's War.
Yn 2004 spile Pike de rol fan Elizabeth Malet yn The Libertine, in film mei Johnny Depp, en ek yn The Promised Land, in film oer Israel en yn de filmferzje fan it kompjûterspul Doom. Neist dy films wie se ek noch de suster fan Elizabeth (spile troch Keira Knightley) yn de film Pride & Prejudice.
Neitiid fertolke hja noch mear filmrollen, mar se bleau ek yn it teater dwaande, bygelyks yn Summer and Smoke fan Tennessee Williams.
Pike spilet sello en sprekt floeiend Dútsk en Frânsk. Se wennet yn West End yn Londen en wie ferloofd mei regisseur Jos Wright, yn waans film Pride and Prejudice hja spile. Pike koe Woods al fan de universiteit. Harren brulloft gie lykwols op it lêste stuit net troch.
Sintrale Kommisje Skûtsjesilen
thumb|left|200px|SKS Skûtsjesilen by Earnewâld. De Sintrale Kommisje Skûtsjesilen (SKS) is op 22 july 1945 oprjochte as Feriening fan Skûtsjesilers -kommisjes yn Fryslân. Yn 1946 is de namme feroare ta "Sintrale Kommisje Skûtsjesilen". It is de sintrale organisaasje foar de ûnderskate pleatslike kommisjes skûtsjesilen, dy't foar de oarloch al opset wienen, en de skûtsjesilers en de eignerkommisjes.
Telling
De Skûtsjes krije punten foar it plak dêr't se op binnenkomme: twa foar it twadde plak, trije foar it tredde plak, fjouwer foar it fjirde plak, ensfh.. Allinnich foar it earste plak krijt it skûtsje krekt wat minder: 0,9 punten foar it earste plak. Nei de lêste wedstriid wurde alle punten fan in skûtsje byelkoarteld, wêrby de minste wedstryd weilitten wurdt. Wa't dan it leechste oantal punten hat krijt it Sulveren Skûtsje en de blauwe kampioenswimpel.
List fan planetoïden 39301-39400
Dit is in list fan planetoïden 39301-39400.
Wyoming
Wyoming (útspr.: [wa:i'o:mɪŋ], likernôch "û-aaiooming"), offisjeel de Steat Wyoming (Ingelsk: State of Wyoming), is ien fan 'e fyftich steaten dy't mei-inoar de Feriene Steaten fan Amearika foarmje. Wyoming, byneamd de Equality State (de "Steat fan 'e Gelikensens"), of ek wol (ûnoffisjeel) de Cowboy State, leit foar it meastepart yn 'e Rocky Mountains, yn it westlike diel fan it lân. De haadstêd en teffens grutste stêd is Cheyenne. Wyoming is tige tin befolke; neffens in skatting út 2014 hie de steat doe 584.000 ynwenners, wêrmei't it kwa befolkingsgrutte de 50ste en lytste steat fan 'e Feriene Steaten is. Oangeande oerflak is Wyoming mei goed 253.000 km² lykwols de 10de steat. Wyoming stiet bekend om syn natoerskientme, benammen yn it ferneamde Nasjonaal Park Yellowstone.
Etymology
De namme 'Wyoming' is ûntliend oan 'e Wyomingdelling yn 'e noardeastlike steat Pennsylvania, in krite dy't yn 'e njoggentjinde iuw ferneamd wie om it gedicht fan Thomas Campbell út 1809 Gertrude of Wyoming, dat wer basearre wie op 'e Slach by Wyoming út 'e Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch. De namme giet úteinlik werom op in wurd út 'e Algonkwynske Munsy-taal, te witten: xwé:wamənk, dat betsjut "op 'e grutte rivierflakte".
Geografy
Wyoming hat in oerflak fan 253.348 km², wêrfan't 0,7% út wetter bestiet. De steat leit yn 'e Berchtiidsône (UTC –7, simmertiid –6). Mei Kolorado is it de iennichste Amerikaanske steat dy't folslein rjochtkantich is. Wyoming grinzget yn it noarden en it uterste noardwesten oan Montana, yn noardeasten oan Súd-Dakota, yn it súdeasten oan Nebraska, yn it suden oan Kolorado, yn it súdwesten oan Utah en yn it westen oan Idaho. De rjochte grinzen fan Wyoming lizze op 41º en 45º noarderbreedte en op 104º3′ en 111º3′ westerlingte.
Wyoming bestiet út twa dúdlik ferskillende dielen: it eastlike trêdepart wurdt foarme troch in heechflakte dy't ta de Grutte Flakten rekkene wurde moat. Dat diel fan 'e steat wie oarspronklik oerdutsen mei prêrje, útsein yn it noardeasten, dêr't by de grins mei Súd-Dakota de Black Hills oprize. It westlike twatrêde diel fan Wyoming is bercheftich, en wurdt foarme troch de mei snie bekape Rocky Mountains. Dy bergen falle útinoar yn in stikmannich lytsere berchtmen: de Absaroka-, Owl Creek-, Gros Ventre-, Wind River- en Teton-berchtmen yn it noardwesten; it Bighorn-berchtme yn it noarden; en de Laramie-, Medicine Bow- en Sierra Madre-berchtmen yn it suden.
It heechste punt yn 'e steat is Gannett Peak, in berchpjuts yn it Wind River-berchtme dy't 4.209 m boppe seenivo útstekt, en it leechste punt is de rivier de Belle Fourche, oan 'e grins mei Súd-Dakota, op 945 m boppe seenivo. De wichtichste rivieren fan Wyoming binne de Noardlike Platte, de Yellowstone, de Wind en de Bighorn. De grutste marren binne de Yellowstone-mar, de Jacksonmar en it Flaming Gorge Reservoir, in opslachmar. Wyoming omfiemet mar ien Yndianereservaat, nammentlik it Wind River Yndianereservaat, mar dat beslacht 9.148 km², wêrmei't it kwa oerflak it op seis nei grutste reservaat fan 'e Feriene Steaten is.
Wyoming hat in protte natoerskientme; twa gebieten yn 'e steat hawwe de status fan nasjonaal park. It bekendste dêrfan is it wrâldferneamde Nasjonaal Park Yellowstone, yn 'e noardwesthoeke fan 'e steat, dêr't û.m. in soad geisers binne, dy't oan 'e gong holden wurde troch ûnderierdske fulkanyske aktiviteit. It oare nasjonaal park yn Wyoming is it folle lytsere Nasjonaal Park Grand Teton, fuort besuden Yellowstone. Noardlik fan it plak Jackson leit it Nasjonaal Wapityreservaat (National Elk Refuge), in wyldreservaat dêr't alle jierren tûzenen wapitys de winter trochbringe. Behalven echt wyld libbet der yn Wyoming ek noch in oansjenlike populaasje mustangs, de ferwyldere hynders fan Noard-Amearika.
Nei alle gedachten waarden by Como Bluff yn 1878 de earste fynsten dien fan dinosaurusfossilen. De bonken kamen oan it ljocht by de oanlis fan it Union Pacific-spoar. Como Bluff wurdt no ek wol it Dinosaur Graveyard (it "Dinosaurus-tsjerkhôf") neamd.
Skiednis
Oarspronklik waard Wyoming bewenne troch ferskate Yndiaanske folken, wêrûnder de Noardlike Arapaho, de Lakota, de Krieën, de Noardlike Sjajinnen en de Eastlike Sjosjoanen. Nei't Spaanske ûntdekkingsreizgers it gebiet yn 'e rin fan 'e sechstjinde iuw foar it earst oandiene, kaam it bestjoerlik ûnder de Spaanske koloanje Nij-Spanje (it lettere Meksiko) te fallen, hoewol't de Spanjerts der nea in militêre of boargerlike oanwêzichheid fêstigen. Letter koene de Frânsen dêrtroch it noardeastlike trijefjirde part fan it gebiet by harren ûnbidich grutte koloanje Louisiana lûke, dy't him útstriek fan 'e Mississippydelta oant yn wat no Kanada is.
It grutste part fan Wyoming, mei útsûndering fan it suden en westen, bleau dêrnei yn Frânske hannen oant 1763, doe't de koloanje Louisiana by de Frede fan Parys, yn Spaanske hannen kaam. Dêrnei hearde it 37 jier ta de Spaanske koloanje Nij-Spanje, oant de Spanjerts it yn 1800 wer weromjaan moasten oan Frankryk. Napoleon lykwols, dy't it doe yn Parys foar it sizzen hie, koe fanwegen de Britske oppermacht op 'e wrâldseeën net folle mei it gebiet, dat yn 1803 ferkocht er de hiele koloanje oan in oare fijân fan 'e Britten, de Feriene Steaten, by in transaksje dy't bekendstiet as de Louisiana-oankeap.
It suden fan Wyoming bleau ûnder Spaansk bestjoer oant 1821, doe't Nij-Spanje ûnder de namme Meksiko ûnôfhinklik waard. De Meksikanen bekroaden har frijwol net om it gebiet, al joegen se har oanspraken yn gjin gefal op. Nei de Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch waard súdlik Wyoming lykwols yn 1848, ûnder de betingsten fan it Ferdrach fan Guadelupe Hidalgo, yn 'e mande mei Kalifornje, Kolorado, Utah, Nevada, Arizona en Nij-Meksiko troch Meksiko oan 'e Feriene Steaten ôfstien. De uterste westlike stripe fan 'e steat makke diel út fan it Oregon-territoarium, dat lang bestjoerd waard troch de Britske Hudsonbaaikompanjy, oant it súdlike diel fan it territoarim (ynklusyf westlik Wyoming) yn 1846 troch de Britten oan 'e Amerikanen ôfstien waard.
De earste blanken dy't har yn Wyoming nei wenjen setten, wiene Frânsk-Kanadeeske pelsjagers, dy't oan 'e ein fan 'e achttjinde iuw arrivearren (en plaknammen as la Ramie: 'Laramie' efterlieten). It gebiet waard yn 1807 foar it earst beskreaun troch John Colter, dy't earder ûnderdiel útmakke hie fan 'e ferneamde Ekspedysje fan Lewis en Clark (1804-1806). Doedestiden waard lykwols tocht dat syn beskriuwing fan wat no it Nasjonaal Park Yellowstone is, te moai wie om wier te wêzen, en dat er it ferhaal út 'e tomme sûgd hie.
Yn 1812 waard de Suderpas ûntdutsen troch de ekspedysje fan Robert Stuart. Dy rûte waard letter brûkt troch it ferneamde Oregon Trail, dat tsientûzenen kolonisten út it Easten nei it Wylde Westen ta folgen. Yn 1850 ûntdiek de frontiersman en gids Jim Bridger de nei him ferneamde Bridgerpas, dêr't yn 1868 it Union Pacific-spoar oerhinne oanlein waard (en noch letter de Interstate 80-autodyk). Bridger besocht ek Yellowstone, mar krekt as dat mei Colter it gefal west hie, waarden syn ferslaggen yn it Easten beskôge as sterke ferhalen.
Yn 1865 ûntstie Wyoming as bestjoerlike ienheid doe't der op foarspraak fan ôffurdige James Mitchell Ashley út Ohio in provysjoneel regear foar it gebiet gearstald waard. Nei't it spoar fan 'e Union Pacific Railroad yn 1867 oan Cheyenne ta kommen wie, begûn de befolking fan it gebiet stadichoan te groeien, en waard troch it Amerikaanske federale regear yn 1868 it Wyoming-territoarium stifte. Mei't it gebiet net oer neamenswurdige foarrieden goud of sulver beskikte, giene de ferskate goud- en sulverkoartsen (sa't dy bgl. yn it oangrinzgjende Kolorado foarkamen) oan Wyoming foarby. Inkeld South Pass City hie op dat mêd in koarte oplibbing nei't dêr wat goud fûn wie, mar dy myn rekke al rillegau útdien. Wol waard der yn ferskate dielen fan Wyoming koper fûn.
Doe't lânmjitters yn 'e tsjinst fan it Amerikaanske regear om dyselde snuorje hinne foar it earst it noardwesten fan Wyoming besochten, die bliken dat de ferhalen fan Colter en Bridger oer Yellowstone wier wiene. In besef dat dizze útsûnderlike natoerskientme foar it neigeslacht beholden wurde moast, late doe yn 1872 ta de oprjochting fan it Nasjonaal Park Yellowstone, it earste nasjonale park fan 'e wrâld.
John Allen Campbell, de earste gûverneur fan it Wyoming-territoarium, ûndertekene op 10 desimber 1869 de earste wet út 'e skiednis fan 'e Feriene Steaten dy't froulju ekspisyt it rjocht joech om te stimmen. Dy deis waard letter ta de steatsfeestdei Wyoming Day útroppen. Fierders hie Wyoming it earste froulike sjuerylid fan 'e Feriene Steaten (yn Laramie, yn 1870); de earste froulike parketwacht fan 'e Feriene Steaten (Mary Atkinson, ek yn Laramie, yn 1870); en de earste froulike rjochter fan 'e Feriene Steaten (Esther Hobart Morris, yn South Pass City, ek yn 1870). Op 5 novimber 1889 karden de ynwenners fan Wyoming by in referindum in grûnwet goed, dy't de earste yn 'e wrâld wie wêryn't froulju sawol aktyf as passyf kiesrjocht taparte waard. Fierders waard yn 1924 yn Wyoming Nellie Tayloe Ross as earste froulike gûverneur fan 'e Feriene Steaten keazen, wêrnei't hja yn jannewaris 1925 as sadanich ynsward waard. Dêrfandinne de offisjele bynamme fan 'e steat, Equality State ("Steat fan de Gelikensens"), en it biedwurd: Equal Rights ("Gelikense Rjochten").
Op 10 july 1890 waard Wyoming as de 44e steat yn 'e Amerikaanske Uny opnommen. Yn 1892 waard yn it noardlike part fan 'e steat, yn 'e krite oan 'e Powder River, de saneamde Prêrje-oarloch fan Johnson County (Johnson County Range War) útfochten, ien fan 'e saneamde fence wars ("ôffredingsoarloggen"). It wie in wapene konflikt tusken gerniers en komelkers (farmers) oan 'e iene kant en de grutte feehâlders (ranchers) oan 'e oare kant. It draaide derom dat de farmers harren lân mei stikeltrie ôffreden, wylst de ranchers it âlde gebrûk fan it frijweidzjen oanhâlde woene.
Bestjoer
It politike lânskip fan Wyoming wurdt behearske troch de beide grutte Amerikaanske politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij. Yn 'e 1960-er en 1970-er jierren dominearren yn Wyoming de Demokraten, mar sûnt de 1980-er jierren oerhearskje de Republikeinen. Fierders kin Wyoming op polityk mêd mar dreech klassifisearre wurde. Hoewol't it yn in protte opsichten in konservative plattelânssteat is, wie it ek de earste Amerikaanske steat dy't it frouljuskiesrjocht ynfierde en dy't in frou as gûverneur keas.
Ekonomy
Neffens in rapport út 2012 fan it Amerikaanske Buro fan Ekonomyske Analyze wie it bruto steatsprodukt fan Wyoming doe $38,4 miljard. De wichtichste sektors fan 'e Wyominger ekonomy binne de mynbou en it toerisme. Op it mêd fan 'e mynbou is de steat ryk oan grûnstoffen, wêrûnder stienkoal, ierdgas, metaan, ierdoalje, trona, diamanten en uranium. Yn totaal brocht de mynbousektor yn Wyoming yn 2001 $6,7 miljard op.
It toerisme moat it benammen hawwe fan 'e natoerskientme yn 'e steat. Yn it jier 2002 besochten mear as 6 miljoen minsken de nasjonale parken en monuminten fan Wyoming. De grutste attraksje is it wrâldferneamde Nasjonaal Park Yellowstone, dat elts jier allinnich al mear as 3 miljoen besikers lûkt. Oare toeristyske trekpleisters binne it Nasjonaal Park Grand Teton, it Nasjonaal Monumint Devils Tower, it Nasjonaal Monumint Fossil Butte en Independence Rock.
Histoarysk wie ek de lânbou tige wichtich foar de ekonomy fan Wyoming, mar dy wichtigens is tsjintwurdich sterk belune. Likegoed foarmet de lânbou, en yn 't bysûnder de feehâlderij, noch altyd in essinsjeel ûnderdiel fan 'e kultuer en libbenswize yn Wyoming. Behalven kowefleis eksportearret de steat op dit mêd ek hea, sûkerbiten, weet, koarn en wol.
Demografy
Neffens in offisjele rûzing troch it Amerikaanske Folkstellingsburo (op grûn fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010) hie Wyoming yn 2014 goed 584.000 ynwenners, wat in groei fan 3,6% is yn ferhâlding ta de stân fan saken yn 2010. De befolkingstichtens wie yn 2014 2,3 minsken de km². De grutste stêd fan 'e steat is de haadstêd Cheyenne, mei 60.000 ynwenners yn 2008. Oare gruttere stêden binne: Casper (56.000), Laramie (31.000) en Gilette (29.000). Fan 'e befolking fan Wyoming wie yn 2004 2,2% berne yn it bûtenlân.
Etnisiteit
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e Wyoming befolking doe sa: 85,9% blanken; 8,9% Latino's; 2,4% Yndianen; 0,8% swarten; 0,8% Aziaten; 0,1% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs; 1,1% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Blanke Wyomingsters binne fierhinne fan Britske, Midden- en Noardjeropeeske orizjine, mei as grutste oarsprongsgroepen Dútsers (26,0% fan 'e totale steatsbefolking), Ingelsen (16,0%), Ieren (13,3%), Angelsaksyske Amerikanen (6,5%), Noaren (4,3%) en Sweden (3,5%).
Taal
De offisjele taal fan Wyoming is it Ingelsk, dat neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 doe foar 93,4% fan 'e befolking de memmetaal wie. Op it twadde plak kaam it Spaansk, mei krapoan 23.000 sprekkers (4,5%), en dêrnei folgen it Dútsk, mei 1.800 sprekkers (0,4%); it Frânsk, mei 1.400 sprekkers (0,3%) en it Arapaho, mei rom 900 sprekkers (0,2%).
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestie neffens in opinypeiling út 2013 76% fan 'e befolking fan Wyoming út kristenen, wêrûnder 58% protestanten, 18% roomsen en 0,2% eastersk-otterdoksen. Neffens in ûndersyk út 2010 wiene doe de grutste protestantske denominaasjes de Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen (11%) en de Súdlike Baptistekonvinsje (2,8%). De grutste net-kristlike godstsjinst wie yn 2013 it joadendom, mei minder as 1% fan 'e befolking.
Klimaat
Wyoming hat in drûch lânklimaat, mei waarme simmers en tige kâlde winters. Simmerdeis hat it meastepart fan 'e steat oerdeis temperatueren fan tusken de 29 en 35 °C. Wat heger oft men lykwols yn 'e bergen komt, wat leger oft de temperatuer fansels is. By 't winter hat Wyoming oer it algemien te krijen mei in ôfwikseling tusken kâld en ekstreem kâld waar. Rekôrtemperatueren wiene 46 °C, op 12 july 1900 yn Basin, en –54 °C op 9 febrewaris 1933 te Riverside. It súdeastlikste hoekje fan 'e steat is by 't maityd kwetsber foar tornado's.
Delslachhoemannichten binne yn Wyoming krap, mei trochinoar minder as 250 mm. Se binne lykwols ôfhinklik fan 'e terreingesteldheid; wêrby't heger leine gebieten yn it westen fan Wyoming mear delslach krije as leger leine gebieten yn it easten, dy't yn it reinskaad fan 'e Rocky Mountains lizze. Sa kriget de Bighorn-dobbe, yn it noarden, mar 130-200 mm jiers, wat it suver ta in woastyn makket. Guon bercheftige gebieten yn it westen fan Wyoming krije folle mear delslach as it steatsgemiddelde, lykas it Nasjonaal Park Yellowstone, dêr't op guon (heger leine) plakken by 't winter 7.600 mm snie falt.
Pim Mulier
thumb|Pim Mullier Pim Mulier (Wytmarsum, 10 maart 1865 - De Haach, 12 april 1954) folút Willem Johan Herman Mulier, sjoernalist mar boppe al grûnlizzer fan de moderne sport yn Nederlân, kaam yn Wytmarsum op de wrâld as soan fan de earste boargemaster fan Wûnseradiel en grutgrûnbesitter Tjepke Mulier en Roelina Johanna Alberda. Fan 1935 ôf hat er ek publisearre ûnder it pseudonym Pim Pernel.
Komôf en jonge jierren
thumb|Pim Mulier (yn 'e midden mei pet) as oanfierder fan in offisjeus âlvetal. Wedstriid tsjin Maidstone FC (1895) Willem Johannes Herman Mulier, út it laach Mulier, dy't as Pim Mulier namme meitsje soe yn de Nederlânske sportwrâld, waard op 10 maart 1865 berne te Wytmarsum. Syn namme spruts er by foarkar út as Muljee, want hy wie wiis op syn Frânsk komôf. Syn foarâlden kamen út Roubaix en droegen dêr de namme Oste de Muliers. Hy soe twa kear trouwe: Foar it earst op 18 desimber 1895 mei Cornelia Constance van Duin en nei't er op 20 april 1922 fan Constance skieden wie, troude Pim Mulier op 29 maaie 1923 mei Maria Louise Haitsma Mulier. Bern soe er net krije.
Al as mantsje fan 4 jier sette syn heit him op redens. Tjepke Mulier wie in fanatyk reedrider en oprjochter fan de Haarlimske IIsklup. Pim Mulier syn fasinaasje foar sport soe hjir wol syn woartels hawwe kinne. As fiifjierrige gie Pim, tegearre mei syn âldere broer Pieter nei in kostskoalle yn Noardwyk. Yn Ingelân, dêr't er yn Ramsgate in Kolleezje folge, kaam er yn de kunde mei jonges dy't behalve cricket ek football spilen, in sport dy't in foargonger is fan it hjoeddeiske rugby. Mulier wie ferkocht, en ronsele, werom yn Nederlân, syn maten om dat spul ek te spyljen.
Oprjochting 1e fuotbalklup
Yn 1879 seach er by de yn Britske sporten spesjalisearre saak de Gruyter yn Amsterdam in learen rugbybal, dy't er fuort kocht. Lang is tocht dat hy yn datselfde jier as 14-jierrige (!) de earste fuotbalklup fan Nederlân oprjochte hat, mar neffens guon kloppet dat net alhiel. Dy klup, Haarlemsche Football Club, HFC bestiet noch altyd, tsjintwurdich mei it predikaat Keninklik, KHFC. Al yn de begjinjierren wie HFC in grut sukses, mar klachten fan âlders oer it rûge rugby, soargen der foar dat de klup yn 1883 oerskeakele op soccer, it hjoeddeiske fuotbal. Mei troch de ynfloed fan Mulier ûntstiene yn de regio en ek dêrbûten, nije fuotbalklups dy't al gauweftich yn kompetysjeferbân tsjininoar spilen.
Yntroduksje modern tennis
Yn 1884 yntrodusearre Mulier it moderne tennisjen sa't dat doe spile waard yn Ingelân, yn Haarlim, dêr't de earste klup oprjochtte waard.
NK hurdrinnen
Pim Mulier wie in net ûnfertsjinstlike hurdrinner. Yn 1886 rûn er de 350 meter yn 53,4 sekonden, en wurde dêrmei Nederlânsk kampioen.
Oprjochting NAVB
Yn 1889 stie Pim Mulier oan de widze fan de Nederlandse Atletiek en Voetbalbond, NAVB. Atletyk waard, tige tsjin it sin fan Mulier, al gau oan 'e kant skowt. De NVB, foarrinner fan de tsjintwurdige KNVB, bleau oer.
Alvestêdetocht
Yn 1890, werom yn Fryslân, pakte Mulier syn âlde leafde, it reedriden wer op. Hy ried de ûnoffisjele alvestêdetocht yn in tiid fan 12 oere en 55 minuten. It rekôr soe stân hâlde oant 1909. Yn dat jier soe op syn oanstean de earste organisearre Alvestêdetocht hâlden wurde ûnder de flagge fan it Fryske Iisbûn. Yn datselde jier is ek de Feriening 'De Fryske Alvestêden' oprjochtte, dy't dêrnei de tocht útskriuwe soe. It krúske dat alvestêderiders oant hjoeddedei krije at se de tocht útride, is in ûntwerp fan Pim Mulier.
Mulier as publisist
Pim Mulier wie aktyf as sjoernalist en skriuwer. Fan 1899 - 1905 wie er haadredakteur fan de Deli-Courant. Ek yn syn skriuwersfunksje wie er propagandist foar de sport. Fan syn hân binne û.o. de folgjende publikaasjes:
Mulier ferneamd
De namme fan Pim Mulier wurdt noch altyd neamd yn de Nederlânske sportwrâld:
Hieroglyf
In hieroglyf of hieroglive is in piktogram dat in wurd, morfeem of klank foarstelt. Oarspronklik ferwiist de term nei de Egyptyske hieroglifen, mar slacht ek op oare skriften as Hieroglifenhettitysk en Maya- en Mi'kmaq.
Theo van der Ploeg
Theodorus van der Ploeg (Akkrum, 4 juny 1880 - Amsterdam, 19 maaie 1940) wie in ûnderwizer en Frysk skriuwer.
Hy waard ûnderwizer yn Amsterdam, letter wurke er dêr oan it Nutsseminarium foar Pedagogyk. Hy skreau ûnder de skûlnamme P. van Utinga in brosjuere oer it ûnderwizersfak: Het zenuwslopende van de onderwijzersarbeid (1919). Under eigen namme ferskynde yn it jongesboek 'In Fryske Jongestiid (In forhael de bern; Mei printen fen Joh. Mulders Brandenburgh & Co. To Snits, 1935)'.
Komeedzjesearje
In komeedzjesearje of comedysearje is in sjenre fan tillefyzjesearje dat bedoeld is om 'e sjoggers oan it laitsjen te meitsjen. Soks bart troch it meitsjen fan grappen (lykas wurdboarterij), it pleatsen fan 'e haadpersoanen yn absurde sitewaasjes en oare foarmen fan humor. Faak spylje ek aparte karaktereigenskippen fan 'e haadpersoanen in rol, dy't ta ûnkonvinsjoneel hâlden en dragen liede (kinne), mei as gefolch it ûntstean fan komyske foarfallen. Om't komeedzjesearjes har ôfspylje yn aldendeiske omstannichheden, is werkenberheid ien fan 'e meast oansprekkende punten fan dit soarte fan tillefyzjeprogramma.
Komeedzjesearjes ûntstiene oarspronklike as programma's op 'e radio yn 'e Feriene Steaten, mar komme tsjintwurdich hast inkeld noch op 'e tillefyzje foar, dêr't se ien fan 'e dominante fiksjefoarmen binne, tegearre mei dramasearjes. It komt foar dat komeedzjesearjes opnommen wurde mei in live-publyk yn 'e tillefyzjestudio, sadat der op 'e eftergrûn laitsjen te hearren is as der in grap makke wurdt of as in humoristysk foarfal bart. Yn 'e Feriene Steaten rekke it lûd fan dat laitsjen yn 'e rin fan 'e tiid sa ynboargere, dat de sjoggers it begûnen te missen as it der net wie. Sadwaande meitsje de measte Amerikaanske (en ek in soad net-Amerikaanske) komeedzjesearjes dy't net mei in live-publyk yn 'e studio opnommen binne, tsjintwurdich gebrûk fan in laughtrack, in bânopname fan laitsjen dy't letter as in soarte fan soundtrack ûnder de bylden set wurdt. In foarm fan komeedzjesearje wêrby't de laughtrack ûntbrekt is de mockumentary, dy't de foarm fan in nep-dokumintêre oannimt. De sênes wurde dan ôfwiksele mei 'fraachpetearen', wêrby't de haadpersoanen har streekrjocht ta de sjoggers rjochtsje om kommentaar te jaan op wat der krekt bard is. In goed foarbyld dit soarte fan komeedzjesearje is Modern Family.
Kompanjonsbosken
De bosken wienen eigendom fan de NV "De Gezamenlijke Compagnons van Opsterlandsche en Ooststellingwerfsche Veenen en Vaarten" dy't hjir tsjin 1900 nei fergraving fan it heechfean de oerbliuwende dalgrûn beboskje liet. Sa ûntstie in kompleks fan mear as 200 ha. grof dinnebosk en ikekaphout. In soad wiken trochsnije de bosk, dat dêrtroch in hiel eigen karakter krige.
In soad dinnebosk is yn de Twadde Wrâldoarloch kapt. De werbebosking is útfierd mei Japanske lariks en fynspjirre. Ek it ikekaphout wurdt stadichoan ta opgeand bosk. Ek it "Plantsoen", in yn de tritiger jierren oan wjersiden fan de Lycklemevaort oanlein kompleks bosk fan nuddel- en leafhoutsoarten wie eigendom fan de NV.
Rutmer van der Meer
Rutmer van der Meer (Lima, Perû, 7 febrewaris 1980) is in keatser dy't opgroeide yn Wergea. Hy wie sûnt 1999 opslagger yn de haadklasse fan de KNKB. Syn grutste suksessen wiene de winst op de PC's fan 2001 en 2005. Yn 1996 wûn Rutmer foar KV 't Oosten út Wergea de twadde priis op de Freule. De finale gie tsjin Minnertsgea ferlern mei alles oan 'e hang.
Hy formearre yn 2005 mei Chris en Jacob Wassenaar. Hoewol't Rutmer van der Meer de opslagger fan it partoer is, nimt hy yn dy formaasje faak de foarminst opslach foar syn rekken. Syn suksesfolste jier as klassemintskeatser is 2007, hy wie doe de winner fan it klassemint.
Aasterein
Histoarje
Aasterein wie it wenplak fan de aadlike famylje Popma, dy't tusken 1330 en 1523 de funksje fan hearskip of grytman oer Skylge ferfolde. Folkert Popma beneamde himsels yn 1389 yn dy funksje. Syn opfolger, Ziwaert Popma waard lykwols as grytman beneamd troch Albrecht fan Beieren. Fan it wenplak fan de famylje Popma is no noch mar Stinswier oer, in lytse heuvel yn de greide oan de súdkant fan it doarp. Aasterein hat gjin tsjerke, mar hie yn de Midsiuwen in lytse kapel, stifte yn 1330 troch Sjoerd Popma.
Grië
Oan de eastkant fan Aasterein leit it bûtendykske kultuerlân de Grië. Parten fan de gerslânperselen lizze mids elzesingel. Oare stikken greide wurde lykwols inkeldris troch seewetter oerspield en hawwe in sâltminnende fegetaasje. Op de Grië lizze fjouwer einekoaien, de Takkekoai, de Jan Willemskoai, de Horrekoai en de Rimkeskoai. De Takkekoai is oanlein yn de 17e iuw, de oare trije yn de 19e iuw. De fjouwer koaien binne apart bedike, om skea troch seewetter foar te kommen. Oarspronklik wienen de koaien allinnich oan de noardside mei bosk beplante. It suden fan de koai bleau ûnbeplante om einen fan it Waad te lokjen. Yn de koaien waard eartiids benammen Smjunt, Pylksturt en Piiptsjilling fongen. Tsjintwurdich is allinnich de Rimkeskooi noch yn bedriuw.
Op de Grië stiet ek de Wierskuorre, in skuorre dêr't eartiids it op de Waadsee meande Smjuntegers yn drûge waard. Dit seegers waard brûkt as folling fan kessens en bêden.
Sil de Strânjutter
Oan de Badwei by Aasterein stiet in byld fan Sil de Strânjutter út it boek fan Cor de Bruijn. In pakesizzer fan De Bruijn hat it mei de Flaamske akteur Jan Decleir ûntbleate op 6 novimber 2010. It byld bestiet út trije rûne stiennen mei dêrop byltnissen fan in strâne skip, in dúnlânskip en in jutter op syn hynder. It byld is makke troch Skylgers Frans Schot en Jetze de beer. Hjirta waard destiids it Kommitee 'Oade oan Sil' oprjochte. Yn it toanielstik spilen yn 1976 Skylgers de rêding fan in strane skip mei rêdingsboat dy't troch hynders nei it strân lutsen waard. Jan Decleir spile doe de rol fan Sil de Strânjutter.
Bedriuwen
Yn Aasterein steane in lyts molkfabryk en in melkerij fan Fryske melkskiep. Der binne twa restaurants, in tal kampings en terreinen mei rekreaasjehúskes en twa kampearpleatsen. Der binne seis feehâlders yn Aasterein.
Oan de ein fan de Aastereinder Badwei op it Noardseestrân stiet in badpaviljoen.
Ek stiet yn Aasterein oan it strân it Heartbreak Hotel, in kafee dat lykas de namme al tinken docht hielendal fersierd is nei Elvis en syn muzyk.
Plomgreve
In plomgreve wie in amtner dy't oansteld wie troch de Saksyske hartoggen. Hy hâlde tafersjoch op de swannejacht en it monopoalje fan ynkeap en ferkeap fan de swannefearren (skriuwpinnen). Yn it earstoan waard it amt oan de meast biedende ferpachte, yn 1619 waard it oan de houtfester opdroegen. Yn 1748 waard de steedhâlder fan Fryslân opperhoutfester en plomgreve.
Teake Pluimker
Teake Pluimker (Ljouwert, 1732 - dêre, 1782) wie in gieljitter (koperjitter) út Ljouwert. Hy makke oan de Slotmakkersstrjitte ûnder oare de metalen foarm fan de drukparse fan Anne Jeltema. Ek makke er Hollânske kolven.
Sippens
Sippens is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Sippens wurdt ta de súdlike himrik fan Wommels rekkene.
De namme komt ek foar as Sippensstate en Sippense.
Peloponnezyske Oarloch
|270px|right|thumb|Kaartsje mei ferrin fan de kriich De Peloponnezyske Oarloch (431 - 404 f.Kr.) wie de striid tusken de âlde stêdsteaten Atene en Sparta, de twa grutmachten fan it Grikelân fan earstiids en harren bûnsmaten.
It wie in lange en ôfmjittende oarloch (mei út en troch ûnderbrekkings) tusken de aristokratyske oligargyske lânmacht Sparta en de demokratyske skipfeartsnaasje Atene. Omdat gjin ien Gryksk stêdsteat yn de kriich neutraal en ôfsidich bliuwe koe, wurdt it konflikt ek wol de lytse "(Grykske) wrâldkriich" neamd. Nei ôfrin fan de oarloch kamen beide partijen sa bot ferswakke út de striid, dat gjinien fan beiden dêrnei syn eardere grutheid weromwinne koe.
Oanlieding
Dêrnei folge it Peloponnezyske kongres yn Korinte, wêrnei de kriich tusken Sparta en Atene ferkleare waard.
Argidamyske Oarloch (431 oant 421 f.Kr.)
Sûnt 431 f.Kr. hâlde it Spartaanske leger (ûnder befel fan kening Argidamos) tsien jier lang ferwoastende tochten troch Attika. Perikles lit Attika oer oan de ferwoasting en loek de boargerbefolking werom binnen de Lange Muorren. Underwillens plondere de Ateenske float de kusten fan de Peloponnesos en makket dêrtroch de befoarrieding fan Sparta gâns dreger.
In grutte tebeksetter foar Atene wie de dea fan har sjarismatyske lieder Pericles, dy't yn 429 f.Kr. stjerret oan de pest; dy moardzjende goarre wie útbrutsen ûnder de opienheapjende befolking dat beskerming socht tsjin Sparta binnen de Lange Muorren tusken Athene en Pireus. Perikles waard opfolge troch Kleon, in foarstanner fan de hurde line.
Frede fan Nicias (421 oant 413 f.Kr.)
Yn 421 f.Kr. koe de Ateense lieder Nisias in wapenstilstân bewurkje, dy't foar in grut part lykwols in deade letter bleau. Lokaal giene de skermutselingen en wreedheden troch.
Tellens
Tellens is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Tellens wurdt ta de himrik fan Wommels rekkene. Hy is neamd nei de terp Tellens by de Slachtedyk.
Tellens is ek de namme fan 'e soarchynstelling Soarchgroep Tellens, dy't yn 2004 ûntstien is út de fúzje tusken Soarchsintrum De Greidhoeke en Wensoarchgroep De Frissel.
Rock&Roll museum
Der wie ynformaasje oer de Beatles, Rolling Stones, Dave Clark Five, Jimmy Hendrix, Elvis Presley, the Doors, Cream, Byrds en it Woodstock festival. Boppedat waard omtinken jûn oan blues. De histoarje fan Sun Records en Phillips International naam ek in grut plak yn.
Peloponnezyske Oarloch
Dekeleïske Oarloch (413 oant 404 f.Kr.)
Der folge slimme jierren foar Atene, dat har dêrnei nea mear folslein werstelle hawwe kin. Yn 413 f.Kr. besette in Spartaansk leger de Attyske grinsgemeente Dekeleia. Doe Sparta ek noch harren fleat útwreide en dêrfoar finansjele stipe krige en oanfierde fan de Perzyzke kening (de aartsfijân nota bene; en dat seit wat oer de hâlding fan Sparta tsjinoer Atene), begûn it der min út te sjen foar Atene. Fanút de oligargyske opposysje waard yn 411 f.Kr. in besiking dien om de macht oer te nimmen. De steatsgreep mislearre mar ferswakke de demokrasy. Lang om let waard yn 405 f.Kr. de nije Ateenske fleat troch de Spartaanske admiraal Lysandros by de Hellespont ferslein. Atene moest zich overgeven, it Seebûn waard ûntbûn, de festingwurken en de Lange Muorren moasten ôfbrutsen wurde. Atene wie koartfykt; Sparta hie de hegemony oernommen.
Tukydides
It folsleine ferrin fan de oarloch en de eftergrûnen binne troch Tukydides goed beskreaun, yn "De Peloponnezyske Oarloch". Hy wie in Ateensk generaal dy't nei de nederlaach ôfsetten waard. .
Rock&Roll museum
Der wienen platen, hantekeningen, kontrakten, grammofoans, tydskriften, tagongsbewizen, foto's te sjen. Mar ek âlde draaitafels, earste útjeften fan 45-toeren plaatsjes út de jierren 50 en 60 en der koene platen draaid wurde.
Minnemahûs
thumb|Situaasje yn 2007 thumb|It Minnemahûs op in kaart út 1603 It Minnemahûs of Minnemastins wie in stedsstins op de hoeke fan de Foarstreek en de Minnemastrjitte, yn Ljouwert.