cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sipke Lootsma
Sipke Lootsma waard yn 1913 ûnderwizer yn Saandam en letter learaar oan it lyseum. Hy wie in fûl tsjinstanner fan it faksisme. Teffens wie Lootsma deken fan de menniste gemeente dêre fan 1935 oant syn dea.
Swol-Iselkanaal
thumb|It Swol-Iselkanaal thumb|Sicht op it kanaal fan de Frankhuisbrêge ôf It Swol-Iselkanaal is in kanaal by Swol, dat it Swarte Wetter mei de rivier de Isel ferbynt.
It kanaal dat yn 1964 iepene waard, kin as de opfolger fan de Willemsfeart beskôge wurde. It kanaal wie nedich om, nei it útwreidzjen fan de wenwyk Holtenbroek, it nije yndustrygebiet oan it Swarte Wetter better te ûntsluten.
Kristlik-Histoaryske Uny
thumb|180px|Logo út omtrint 1950 De Kristlik-Histoaryske Uny (Nederlânsk: Christelijk-Historische Unie, CHU) is in politike partij dy't ûntstie yn 1908 by de fúzje fan de Kristlik Histoaryske Partij (CH-Partij) en it Bûn fan Kiesferienings op Kristlik Histoaryske Grûnslach yn Fryslân.
It wichtichste útgongspunt fan de CHU is, dat by de útoefening fan it gesach yn de steat datjinge dat yn de bibel stiet, liedingjaand is en toetsstien is, los fan persoanen dy't fan oerheidswege beklaaid binne. Lange tiid hat benammen de Súdwesthoeke fan Fryslân, dêr't ek de Nederlânsk Herfoarme tsjerke in sterke posysje hie, in bolwurk fan de CHU west. De oanhing yn Fryslân slonk lykwols fan hast 16% by de Keamerferkiezings fan 1956 nei 10,9% yn 1972. Neist lanlike tendinzen as polarisaasje en de-konfesjonalisearring wie yn Fryslân de ûntfolking fan de CHU-gebieten in grutte faktor.
Stasjon Minnertsgea
Stasjon Minnertsgea (Mn) wie in stasjon oan it spoar Stiens - Harns. It stasjon fan Minnertsgea, boud yn 1901, wie iepen tusken 2 desimber 1902 en 1 desimber 1940.
Dit stasjon is boud nei it stasjonsûntwerp mei de namme Standerttype NFLS, dy't benammen brûkt waard foar ferskate spoarstasjons yn Fryslân. It stasjon yn Minnertsgea foel binnen it type NFLS halte 1e klasse.
Cammingehunderi
Cammingehunderi is in yn 839 neamd stee (fila) in Uwestracha wêroer troch historisi skreaun is.
Hjirby waard pleite foar Kimswert, Almenum, Wjelsryp Húns en Ljouwert. De jongste fisy siket it by Kleaster Eanjum ûnder Berltsum. Dêr blike om 1600 de plakken Kammingha en Hundert te lizzen. Op Kammingha (no: Reahel) stiet noch in hûs, de Hundert is in twadde wente. Cammingehunderi wie besit fan boppeneamd kleaster, dat wol fan lettere datum is as 839, doe't Loadewyk de Fromme it skonk oan in Gerulfus.
Dekemastate (Huzum)
De oarsprong fan state/stins of Decamahof, It Aldhof leit (fier) foar 1500. Dekemastate waard bewenne troch haadlingen út itselde laach as dy fan Jellum, Baard en Jelsum. Yn 1491 hie Wâte fan Decama hjir syn residinsje. In 1558 wenne hjir Piter fan Decama, Riedshear fan it Hof fan Fryslân, goed roomsk en dus foar de Spanjerts. Julius (Juw) fan Decama, grif in soan fan Piter, wenne der yn 1570, ek Ried yn it Hof fan Fryslân en like roomsk en Spaanskgesind as syn heit. Yn 1578 moast hy dan ek flechte foar de Kalvinisten. De befolking fan Ljouwert fernielde “na bekomen appoinctement” fan it gerjocht it hûs en hof. Yn letter iuwen waard der in pleats op dat stee boud dy't der yn de tritiger jierren fan de 20e iuw noch stie en dy't doe brûkt waard as garaazje.
Nederlânske Tramwei Maatskippij
thumb|250px|Hynstetram, Westein Feanwâlden ± 1912 De Nederlânske Tramwei Maatskippij (NTM) wie tusken 1880 en 1956 ferantwurdlik foar it oanlizzen, eksploitearjen en ûnderhâlden fan de tramlinen dy't yn Fryslân lein hawwe. Nettsjinsteande de namme hat it trambedriuw allinnich yn Fryslân en oanswettende dielen fan Grinslân, Drinte en Oerisel aktyf west.
De NTM waard oprjochte op 24 april 1880 yn Utert. Tusken 1907 en 1913 en nei 1930 wie de NTM fêstige op It Hearrenfean. Yn it earstoan wienen der ek plannen om ek op oare plakken yn Nederlân tramlinen oan te lizzen, mar úteinlik konsintrearre de NTM him op Fryslân.
Wat der yn 1956 noch oer wie fan de eardere NTM-tramlinen waard oerdroegen oan de NS, dy 't de lêste tramline (doe noch allinne foar frachtferfier) yn 1985 sluet. Mei autobussen is de NTM iepenbier ferfier fersoargjen bleaun oant 1 april 1971, doe't it bedriuw, tegearre mei NOF, LABO en LAB, opgien yn de FRAM.
Hynstetrams
Yn 1898 kaam de hynstetramline Makkum – Harkesyl yn gebrûk, wylst yn 1900 as lêste de hynstetramline Berltsum – Sint Anne iepene waard. Dizze lêste line waard opheft yn 1917, wylst de tsjinst Makkum – Harkesyl noch oant 16 july 1930 yn bedriuw bleau. Dit wie de lêste hynstetramline yn Nederlân. thumb|right|Goaiske Tram mei [[Henschel-stoomlokomotyf yn 1940 sa't dy ek yn Fryslân riden]]
Stoomtrams
It grutste diel fan de NTM waard 65 jier lang foarme troch it stoomtrambedriuw dat yn syn bloeitijd in grut diel fan de provinsje Fryslân bestrykte. De NTM wie dan ek ien fan de grutste stoomtrambedriuwen yn Nederlân.
De earste stoomtram ried op 11 jannewaris 1882 tusken Snits en Boalsert. Yn datselde jier folgen noch de linen Boalsert – Harns, De Jouwer – It Hearrenfean en It Hearrenfean – De Gordyk. Yn 1884 kaam de ferbining fan De Gordyk nei Drachten ta stân. Yn 1886 folge de ûntbrekkende skeakel De Jouwer-Snits. Doe wie de trochgeande tramline Harns - Boalsert - Snits - De Jouwer – It Hearrenfean - Gordyk – Drachten kompleet.
Tsien jier letter folgen der mear tramlinen: yn 1896 waard de line Drachten – Sumar iepene mei oanslutend de hjirfoar neamde hynstetramline Sumar – Feanwâlden, dêr't nei 1913 ek stoomtrams riden giene.
Fan 1899 ôf kamen der ek stoomtrams ten noardwesten fan Ljouwert, yn dat jier waard de line Ljouwert Frouwe Poarte – Minnertsgea – Sint Jabik yn gebrûk nomd. In jier letter kaam de line Marsum – Frjentsjer der by en yn 1901 kaam de ferbining fan de Frouwe Poarte troch Ljouwert nei it stasjon Ljouwert yn gebrûk. Yn Harns kaam der dat jier in ferbining fan it stasjon nei de haven ta stân.
Ek yn 1901 kaam noch in oare tramline nei in haven ta stân, nammentlik De Jouwer – Sint Nyk – De Lemmer, wêr't oansluting wie op de 'Lemmerboat' dy't oer de Sudersee in ferbining mei Amsterdam fersoarge. Yn 1902 waard de ûntbrekkende skeakel Arum – Frjentsjer oanlein, sadat út Ljouwert wei no yn westlike rjochting tsjin de klok yn in rûntsje riden wurde koe oan Feanwâlden ta. It ûntbrekkende diel Feanwâlden – Ljouwert soe letter ynfold wurde mei stoomtrams op it spoar Ljouwert - Grins.
Sûnt 1911 waarden ek tramlinen oan de eastkant fan de provinsje oanlein en yn de oangrinzjende dlen fan Grinslân, Drinte en Oerisel. Yn 1911 waard de line Lippenhuzen (Trijehoek) – Easterwâlde iepene, yn 1913 de line Drachten – Grins, yn 1914 kaam de line Hoek Makkingea – Stienwyk yn gebrûk en in jier letter berikte de NTM Drinte ek mei de line Easterwâlde - Appelskea - Hijkersmilde - Smilde - Boppesmilde – Assen, wylst yn 1916 de lêste line iepene waard fan Hijkersmilde nei Meppel. Der hawwe yn de rin fan de jierren noch folle mear plannen west foar oanlis fan tramlinen, mar it soe hjirby bliuwe. De totale lingte fan it net wie 297 kilometer.
De tramlinen wienen foar passazjiers- en foar frachtferfier, mar it frachtferfier soe it ferfier foar reizgers op inkele linen in soad jierren oerlibje. It folsleine net soe mar sa'n 17 jier bestean, want yn 1933 waard as earste de lêst iepene line fan Hijkersmilde, bylâns de Drintske Haadfeart, nei Meppel al wer sluten. Blykber wie de lêste útwreiding dochs net sa'n súkses.
De NTM ried net allinnich trams op de eigen linen, mar fan 1913 waarden der ek tsjinsten fersoarge op inkele spoarlinen fan de Steatsspoarwegen (SS). Dat gie om de ferbining Ljouwert - Feanwâlden, letter rieden der ek trams op Ljouwert – Snits en Ljouwert – It Hearrenfean. Dat oanbelange benammen de stoptsjinsten dy't op alle haltes stoppen.
De oare tramlinen bleauwen oant nei de Twadde Wrâldoarloch yn bedriuw, mar yn 1947 waard in grut part fan it net sluten. Mei yngong fan 5 oktober 1947 waarden opheft de linen: Harns – Boalsert, Snits – De Jouwer - It Hearrenfean – De Gordyk, Trijehoek – Drachten, Folgeren – Burgum, Dokkum – Feanwâlden en Hijkersmilde – Assen.
De hjirfoar neamde line Bitgummole – Sint Jabik gie yn eigendom oer nei de NS, wylst alle oare linen oerdroegen waarden oan de NS, dy't hjir allinnich noch mar frachtferfier fersoargje soe. Oant 8 maaie 1948 waard op de line Drachten – Grins noch reizgersferfier útfierd mei motortrams fan de Goaiske tram.
Allinnich noch frachtferfier
De oerbleaune linen waarden fanôf 1 oktober 1949 wer troch de NTM oernomd, útsein de linen Burgum – Feanwâlden en Bitgummole – Sint Jabik, dy't respektyflik sluten waarden en by de NS bleaunen. It frachtferfier waard mei eigen personiel en NS-materieel útfierd. Yn de kommende jierren waarden de linen mei sukses wer oerdroegen oan de NS: yn 1952 Bitgummole – Sint Jabik, Drachten – Grins yn 1956, Snits – Boalsert yn 1958 en It Hearrenfean - De Jouwer – De Lemmer yn 1960. De linen Stienwyk – Hijkersmilde en – De Gordyk waarden net mear oerdroegen, mar sluten op 30 septimber 1962.
De lêste, troch NS eksploitearre, linen waarden inkele jierren letter sluten: Bitgummole - Sint Jabik yn 1957-1964, Snits – Boalsert en It Hearrenfean - De Jouwer – De Lemmer yn 1968.
Allinnich de lêste line, Drachten – Grins, bleau noch langere tiid bestean. De yn it jierren fyftich in Drachten festige Philipsfabryk wie de grutste klant. Noch oant yn de jierren tachtich wie der geregeldwei frachtferfier oer de Philipsline mei dieselloks fan de searje NS 2400. Yn de jierren 1973, 1975 en 1976 kaam de stoomtram nog ris werom doe't de Stoomtram Hoarn – Medemblik (SHM) ritten útfierde op dizze âlde tramline. De lêste rit oer de hiele line waard mei Waadrinners riden op 30 april 1985 en noch in rit oant Roan op 7 juny 1985, wêrnei't de line yn 1988 opbrutsen waard. Hjirmei kaam der in ein oan de skiednis fan de Fryske tramlinen.
Materieel
Foar de tsjinst op de stoomtramlinen hie de NTM in grut oantal stoomloks. Dizze wienen yn trije haadsearjes te ûnderskieden.
De 'Lytse Henschels', searje 1-28, waarden tusken 1881 en 1903 levere troch it fabryk fan Henschel yn Kassel. De 'Grutte Henschels', searje 29-50, wienen gruttere en sterkere loks as de foargeande en waarden tusken 1911 en 1914 levere troch it fabryk fan Henschel. De Maffei-loks, searje 51-65, waarden tusken 1914 en 1930 levere troch it fabryk fan Maffei yn München. Inkele fan dizze lok's wienen kamen fan de NCS, wêr't se rieden op de yn 1931 ophefte tramline Nunspeet – Elburg – Hattem. De measte lokomotiven waarden ôffierd by de opheffing fan it trambedriuw yn 1947-1948.
Foar de hynstetramlinen hie de NTM 14 rydtugen (A 1-14). Foar it ferfier fan reizgers yn de stoomtram hie 97 rydtugen (BC 1-91 en C 201-206) en dan wienen der noch 15 postbagaazjerydtugen (D 2-16).
It oantal frachtwagons wie grut en ferdield oer ferskate typen, wêrûnder 151 tichte frachtwagons (E) en 101 feeweinen (F).
Motortraksje
Nei de jierren tweintich waard de motortraksje brûkt. Nei in proefrydtúch (M1) kamen der yn 1925 seis twa-assige motorweinen (M 2-7) fan Werkspoor. Dy moasten de kosten fan de persoanetrams drukke by de opkommende konkurrinsje fan de autobus. Yn 1935 waard ek in diesellok (101) oanskaft, mar it soe by ien eksimplaar bliuwe.
Yn 1939 waarden inkele motorweinen oernomd fan de dat jier foar it meastepart ophefte Goaiske tram. Hjirfan kamen de fiif by de NTM yn tsjinst ûnder de nûmers M 8-12.
In de Twadde Wrâldoarloch wie it gebeurd mei de motortraksje en moast wegens gebrek oan floeibere brânstoffen dochs wer op gruttere skaal in berop dien op de stoomtraksje. Nei 1945 besocht men it bedriuw noch te modernisearjen mei de twaddehâns fan de Goaiske tram oernomde motortrams, mar dit koe de ferbussing fan it trambedriuw yn 1947-1948 net foarkomme.
NS-lokomotiven
thumb|right|260px|Lokomotor 323 by Modelspoarmuseum Snits De NS brûkte fan 1948 ôf as trekkrêften op de Fryske tramlinen ferskate soarten dieselloks. Ynearsten wienen der de út Ingelân kommende loks 161-165 dy't yn de jierren fyftich bûten tsjinst gienen. Ien eksimplaar (162) is úteinlik bedarre by de Stibans te Amsterdam. Fierders waard gebrûk makke fan de loks 451-460, dy't om 1970 hinne bûten tsjinst giene. Hjirfan stiet de 451 noch by de Museum Buertspoarwei yn Haaksbergen.
Fan de gruttere searjes NS-lok's dy't tsjinst dienen, kinne noch neamd wurde de lokomotoren searje 200-300 en de loks searje 2400.
Nei bûtentsjinststelling
Mei de sluting fan de (measte) tramlinen gienen ek de stoomloks, de rydtugen en de measte eigen frachtwagons bûten tsjinst. In soad waard sloopt, mar ferskate rydtugen en in protte frachtwagons krigen noch in twadde bestean as needwente of skuorre ferspraat oer it lân.
Sûnt de jierren sechtich binne ferskate NTM-objekten troch de Stoomtram Hoarn – Medemblik sammle. Wylst binne in rydtúch (C 205), in postbagaazjewein (D 6), in kondukteurswein (P 1), twa koppelweinen (K 16 en 9) en twa gewoane frachtwagons (E 128 en 134) yn restaurearre en rydfeardige steat yn gebrûk by de stoomtram. Yn restauraasje is frachtwagon E67. Yn tarieding fan restauraasje binne de frachtwagons E 3 (eks E 100) en de feewagon F 63. Der is gjin bypassende NTM-stoomtramlok bewarre bleaun, oars soe der by de SHM noch in komplete NTM-stoomtram te sjen west hawwe.
Ek de diesellok (de 101), dy't tusken 1935 en 1940 tsjinst die by de NTM, is fia omwegen úteinlik by de SHM bedarre. It SHM-wurkplak is dwaande hjirfoar in restauraasjeplan op te stellen.
Yn it Nederlânsk Spoarweimuseum yn Utert binne noch twa lytse frachtwagons bewarre bleaun, wêrûnder in ienassich (!) oanhingweintsje dat efter de hynstetram meifierd waard.
It Noardlik Bus Museum yn Winschoten bewarret de Leyland-Verheul autobus 4379, dy't yn 1963 by de NTM yn tsjinst kaam.
Türk Telekom Arena
De Türk Telekom Arena is in fuotbalstadion yn Istanbûl mei 52.652 sitplakken. It stadion is yn 2011 iepene en der spylje twa klups, Turkije en Galatasaray. De iepeningswedstriid fan de wrâldfuotbalkampioenskippen fan 2011 waard yn dit stadion spile.
Kapasiteit
Yn it stadion binne 52.652, as de steanplakken meirekkene wurde is der yn totaal plak foar 60.289 minsken. It tal sitplakken op de ûnderste ring is 12.000, de middelste hat 14.000 en boppe kinne 22.000 minsken sitte. Fan de 50.000 sitplakken binne 5.000 business seats, 157 sitplakken foar parse.
Albany (New York)
Albany is de haadstêd fan de Amerikaanske steat New York. De stêd leit yn it easten fan de steat yn Albany County, dêr't it ek it haadplak fan is. Albany leit benoarden fan de stêd New York, op it plak dêr't de rivieren de Mohawk en de Hudson by elkoar komme.
Albany hie yn 2006 93.963 ynwenners. In part fan de State University of New York is der festige.
Skiednis
Albany ûntstie yn 1647 by it troch de Nederlanners yn 1624 stichte Fort Oranje, dat Fort Nassau ferfange moast. It fort wie in hannelspost dêr't fral beverpelzen fan de ynlânske befolking ynkocht waarden. De stêd hiet yn 't earstoan Beverwijck en wie de twadde stêd fan Nij-Nederlân nei Nij-Amsterdam. De stichter wie Brant fan Slichtenhorst. Yn 1660 hie de stêd 1050 ynwenners. De twa wichtichste strjitten hieten de Handelaersstraet (no Broadway) en de Jonckheerstraet (no State Street). De stêd hie ringsom in houten palissade.
Ostrogoaten
De Ostrogoaten (Eastgoaten) foarmen mei de Fisigoaten de twa haadgroepen dêr't it (East-)Germaanske folk fan de Goaten harren yn splitste. Dy splitsing barde healwei de 3e iuw.
Skiednis
thumb|right|400px|Mozayk fan it paleis fan [[Diderik de Grutte yn it San Apollinare Nuovo yn Ravenna]]
Op de flecht foar de Hunnen
Yn de earste helte fan de 4e iuw hiene de Ostrogoaten ûnder de keningen Achiulf en Ermanerik in florearjend ryk yn de Oekraïne. Lykwols hiene sy om-ende-by 375 te krijen mei de komst fan de Hunnen, in ruterfolk út Aazje wei. Yn hiel koarte tiid foel it Ostrogoatyske Ryk útinoar troch oanhâldende oanfallen fan de Hunnen. In part fan it folk ûnderwurp him oan de Hunnen, in oar part socht syn taflecht yn de Krim en wer in oar part luts yn de rjochting fan de Djepnr en letter nei de Donau ûnder lieding fan Alateus en Safraks.
Ostrogoaten binnen it Romeinske Ryk
Doe't de Ostrogoaten ûnder lieding fan Alatheus en Safraks besochten har yn it Romeinske Ryk te festigjen, krigen sy ynearsten dêrfoar gjin tastimming. Op dat stuit hienen de Romeinen te krijen mei rebûlje fan de Fisigoaten, it oan de Ostrogoaten besibbe folk dat allyksa op drift rekke wie foar de Hunnen, mar dat wol troch de Romeinen talitten wie. De Ostrogoaten lutsen har likernôch neat fan it ferbod oan en stieken de Donau-grins oer, dêrby ûnderfûnen sy amper tsjinstân en sleaten har oan by de Fisigoaten. Yn 378 fersloegen Fisigoaten en Ostrogoaten tegearre it Romeinske leger fan keizer Falens by Adrianopel. Yn de fredespetearen dy't letter hâlden waarden krigen Alateus en Safraks lân tawiisd yn Pannoanje as festigingsgebiet.
In oare groep Ostrogoaten ûnder lieding fan Odotius waard yn 386 talitten yn it Romeinske Ryk. Ek dat kontakt ferrûn net freedsum. Yn Traasje waard Odotius fermoarde en syn folk twongen him yn Anatoalje (Turkije) te festigjen. Yn 399 kaam dy Ostrogoatyske stam yn opstân en waard dêrby laat troch Fribigild. Dy opstân soe delslein wurde troch de Romeinen.
Goten
De Feanhoop
De Feanhoop is in doarpke yn it westen fan de gemeente Smellingerlân, by de westein fan de Wide Ie.
Op De Feanhoop wenje  minsken.
Skiednis
Earst yn 1955 krige De Feanhoop tagelyk mei de oare buorskippen De Wylgen en Smelle Ie de doarpsstatus.
Mienskip
De doarpskrante hjit "It Feantraperke".
Skoalle
Fan 1921 oant 2013 hie De Feanhoop in iepenbiere basisskoalle mei de namme 'Op 'e Feanhoop'. De skoalle waard sletten fanwegen it tebekrinnend tal bern.
Eveneminten
Tagelyk mei it skûtsjesilen wurdt sûnt 1951 it Feanhoopfestival organisearre. De earste moandei fan de SKS-wedstriden skûtsjesilen wurde op de Feanhoop fersyld. .
Gea
thumb|left|Kraanlannen thumb|260px|Wynmotor Herkules op De Feanhoop Eastlik en súdlik fan it doarp leit it natoergebiet Petgatten De Feanhoop, in likernôch 200 hektare grut natoergebiet mei broekboskjes, petgatten en stripen wetter dat ûnstie tusken 1860 en 1920 troch feanôfgraving. De Noarder Krite is noch oarspronklik bûtlân en lit de natoer sjen sa't dy foar de feanôfgraving wie. De Bonnebuskepetten lizze eastlik fan it doarp wylst de Kraanlannen súdlik lizze. De namme komt fan de kranen, dy't dêr eartiids harren aaien leine. De gebieten wurde troch It Fryske Gea beheard. Yn 'e Kraanlannen is ek in fûgelhut.
Krekt benoardeasten De Feanhoop stiet yn 'e Bonnebuskepetten in Amerikaanske wynmotor fan it type Herkules Metallicus, dy't oanwiisd is as ryksmonumint. Tichteby de Kraenlânswei stiet yn 'e Kraanlannen noch in lytsere wynmotor, dy't yn 2009 boud is.
Dekemastate (Baard)
Dekemastate stie yn Baard yn de eardere gemeente Baarderadiel, no Littenseradiel. Fan de state is neat werom te finen.
De Feanhoop
Gea
Westlik fan it doarp leit yn it doarpsgebiet fan Goaiïngahuzen it Unlân fan Jelsma en it Kobbelân, dat ek yn de 19e iuw troch feanôfgraving ûntstie. Beide gebieten lizze oaninoar, mar yn it Kobbelân waard it fean djipper ôfgroeven dan it Unlân fan Jelsma en dêr binne mear petgatten. thumb|260px|Brêge oer it Polderhaadkanaal
Dekemastate (Baard)
Skiednis
It hûs, mooglik in stins, waar boud yn de 14e iuw. Al yn 1303 wurdt de namme fan Juw Hettes Decama neamd, dy't dan mei fjochtet yn it leger fan greve Jan II. Syn soan Hette Juws Decama hie trije soannen, te witten Sytse, Hette en Juw. It lettere libben fan Sytse spile him ôf yn Weidum, dêr't ek in Dekemastate stie, mar de beide oaren wennen om 1400 yn Baard. De jonge Hette troude mei Wick Roorda en Juw hie in Rotterda as frou. Fan de sân bern fan Juw is it benammen Hette Juws, dy't it nijsgjirrichst is. Net omdat hy yn 1462 yn in gefjocht by it kleaster Ealsum (ûnder Jirnsum) sneuvele, mar mear omdat hy de heit wie fan de bekende Juw Hettes Dekema, dy't in wichtich plak ynnomd hat yn de Fryske polityk fan dy tiid.
De Feanhoop
Gasbuis
Yn 'e winter fan 2006/2007 is by De Feanhoop in 1,20 meter grouwe gasbuis fan 1060 meter lingte ûnder de Krûme Ie trochboarre. De Gasuny lei de nije gaslieding oan fan it Grinzer Gryptsjerk nei Warkum, dwerstroch Fryslân. De boarring by De Feanhoop is de grutste yn 'e skiednis fan it bedriuw. thumb|260px|It yn 2020 fernijde Noardergemaal mei fiskpassaazje
Strjitten
't Stalt, Boarnburgumer Heawei, De Flearbosk, Drachtster Heawei, Eijzengapaed, Kanaeldyk, Klusewei, Kraenlânswei, Krúswei, Slûswei.
Dekemastate (Baard)
Skiednis
Yn Baard wienen de gefjochten yn 1498 mei de komst fan de Hartoch fan Saksen noch lang net ôfrûn. Yn 1514 kamen de Fetkeapers en harren Gelderske ‘freonen’ ûnder lieding fan Paulus fan Gravestein by Baard en stutsen de Dekemastins yn de brân. Yn 1515 die de "Swarte Hoop", in binde lossleine soldaten fan de Hartoch fan Saksen dy't gjin soldij krigen hiene, dat nochris tintsjes oer. Yn 1523 stoar Juw fan Dekema yn syn hûs yn Frjentsjer yn de âlderdom fan 74 jier.
Yn 1950 fûn tsjerkefâd Nicolai op in ôffierput efter de beukerskoalle fan Baard noch twa bernesarkjes mei de nammen fan Juw Dekema en Hottinga en it jiertal 1480. Twa fan de bern fan Juw binne dus jong ferstoarn.
Nei de brân fan 1515 is de stins/state blykber op 'en nij boud, om't yn de "Beschryvinge van de Heerlyckheydt van Frieslandt" (1664) stiet: "Hier light de State Dekema/ alwaer geboortigh ende woonachtich gheweest is/ de laetste Potestaet Juw van Dekama".
Media
Media, of Massamedia binne helpmiddels foar massakommunikaasje. By útwreiding wurde ta de media ek de minsken en ynstellings rekkene dy't harren direkt of yndirekt dwaande hâlde mei it oanbieden fan ynhâld fia dy helpmiddels. Oant en mei de ein fan de 19e iuw wienen benammen it direkt sprutsen en skreaune wurd de wize fan kommunisearjen. Dêrby kamen letter de dei- en wykblêden, de fotografy, de telegrafy, de telefoan, de radio, de film, de telefyzje, en sûnt de ein fan de 20e iuw it ynternet. Meiïnoar spylje sy in wichtige rôl yn de deistige nijsfoarsjening.
Parten
Under de media falle ûnder oaren:
Wurd
It wurd Media is in meartal, mei as iental medium. Ynstee fan it iental wurdt yn dizze betsjutting lykwols meast ien fan de media brûkt, of oars wurdt in spesifyk part fan de media neamd.
Sjoch ek
Chipakati
Klaverblaujurkje
It klaverblaujurkje (Polyommatus semiargus) is in flintersoarte yn it skaai fan de Blaujurkjes (Polyommatus).
Foarkommen
De flinter hâldt fan drûge greiden. De flinter wurdt sa no en dan sjoen in Limburch. Yn 2006 binne se op ferskillende plakken sjoen. De jierren dêrfoar binne se ek sjoen, mar faak wie dat mar tydlik. It is in honkfêste soarte.
Op de reade list stiet de flinter as ferdwûn.
Fleantiid.
De flinter fleant fan mids maaie ôf oant mids septimber. Fleant yn 1 en soms yn meardere generaasjes.
De flinter.
De wjuklingte is likernôch 15 mm. De boppekant fan de wjukken is by de mantsjes fiolet blau mei swarte rânen, by it wyfke binne se brún.
De rûp.
De rûp oerwinteret as in healwaaks rûp yn in blêdelaach. De rûp groeit yn de neisimmer en yn 'e maitiid.
Shaniko (Oregon)
Shaniko is in plak (city) yn Wasco County yn Oregon, Feriene Steaten. Neffens de folkstelling fan 2020 hie it plak 30 ynwenners en is it suver in ghost town.
Geografy
Shaniko leit yn it súdeasten fan Wasco County op 'e krúspunt fan US Route 97 en Oregon Route 218 en leit 211 km eastlik fan Portland, 90 km súdeastlik fan The Dalles en 140 km noardeastlik fan Bend. Shaniko leit eastlik fan it Cascadesberchtme. It stedsje leit mei in hichte fan 1.019 meter op in plato mei in net al te rike fegetaasje. Der waakset bygelyks in tal prêrjegerzen, sagebrush en junipearus.
Skiednis
De earste blanken kamen op it plak doe't der yn 1862 yn Canyon City goud fûn waard. Dat late ta in rûte fan The Dalles nei Canyon City. Yn 1867 waard der, nei klachten oer yndiaanske oanfallen, mei subsyzje fan de federale oerheid, troch de steat Oregon in militêr weinpaad fan The Dalles nei Fort Boise yn it Washington-terrtoarium, hjoed-de-dei Idaho, oanlein. Dêrnei kamen der pioniers dy't harren oan dy dyk harren nei wenjen setten, dêr't nije delsettings ûntstiene. Ien fan dy pioniers wie August Scherneckau, dy't yn 1874 yn de omkriten kaam. It plak aard ynearsten Cross Hollow neamd, en in postkantoar mei dy namme waard yn maaie 1879 iepene, mei Scherneckau as postmaster. It postkantoar fan Cross Hollow waard yn 1887 wer sletten. Yn 1900 waard it postkantoar fannijs iepene ûnder de namme Shaniko, de yndiaanske útspraak fan de namme fan Scherneckau. Yn 1901 waard der in oanfraach dien om foar Shaniko stedsrjochten te krijen dy't op 16 maaie dat jiers ek jûn waarden, doe't it gemeentebestjoer foar it earst byinoar kaam.
Yn it begjin fan de tweintichste iuw bloeide Shaniko. It krige in oansluting mei it spoar fan 'e Columbia Southern Railway, in ûnderdiel fan Union Pacific Railroad, mei Biggs Junction oan de rivier de Kolumbia. Yn dy snuorje waard Shaniko ferneamd as de "wolhaadstêd fan de wrâld" omreden de grutte produksje fan wol fanwegen it grutte tal skiep dy't om it plak hinne holden waard. Ek wiene der grutte ranches mei kij by Shaniko en der waard in soad weet ferboud. Yn 1911 waard der in spoar fan Oregon-Washington Railroad and Navigation Company, ek in ûnderdiel fan Union Pacific, fan Portland nei Bend yn de kleau fan de rivier de Deschutes oanlein, mar Shaniko waard oerslein. Dy rûte dy't advertearre waard as "streekrjocht, fluch en natuerlik" luts ferkear fan Columbia Southern wei. Dat late ta it neigean fan Shaniko. Persoaneferfier nei Shaniko einige yn de iere 1930-er jierren en yn 1966 waard de gânse line opheft. Yn 1980 wie Shnaiko suver in ferlitten plak (ghost town). Yn de 1980-er jierren waard it hotel fan Shaniko opknapt en waard Shaniko ta in toeristysk plak omboud.
Klimaat
It plak hat waarme en drûge simmers, mei trochsneed moanlikse temperatueren net boppe de 30 °C. Neffens de Klimaatklassifikaasje fan Köppen hat it plak in waarm mediterraan klimaat "Csb". Ek kin it dêr hurd waaie.
Demografy
Neffens de folkstelling fan 2010 wennen der 36 minsken, 17 hûshâldings en 11 famyljes yn it plak. De befolking bestie út 75% blanken, 8,3% Aziaten en 16,7% fan mingde rassen. Etnysk sjoen binne 8,3% fan de befolking Hispanics.
Erik Zijlstra
thumb|''Erik Zijlstra Erik Zijlstra (Frjentsjer, 25 novimber 1988) is in Nederlânsk pornografysk filmmakker.
Erik Zijlstra folge in oplieding foar kameraman/fideo-editor, en studearre úteinlik ôf as editor. Nei syn oplieding begûn er lowbudgetfilms te meitsjen, alderearst yn it underground sjênre, mar letter lei er him ta op de pornografy. Erik Zijlstra kaam folop yn de media neidat bekend makke waard dat hy de earste Fryske adultfilm makke hie, en hy op dat stuit dwaande wie mei in adultparody op "De hel van '63" fan Steven de Jong. De filmmakker hat neist de earste Frysktalige adultfilm, ek de earste adultfilm (ôfkomstich út Nederlân) yn anaglyph 3d útbrocht op dvd. Yn 2011 helle hy de parse mei it útbringen fan Clitna, in parody op Fitna fan Geert Wilders.
Septimber 2012 waard bekendmakke dat Zijlstra ien fan de meidoggers is fan it RTL5-programma: Passie in de Polder.
SFBO
thumb|260px|Standertfoto SFBC It Sintrum Frysktalige Berne-opfang (SFBO) is it ynformaasje-, kennis- en stipepunt op it mêd fan meartaligens en taalstimulearring yn de foarskoalske perioade.
It SFBO is sûnt 1989 aktyf, earst mei Frysktalige pjutteboartersplakken, letter ek mei twatalige berne-opfang. Yn 2003 krige it SFBO de romte fan de Provinsje Fryslân om oeral yn Fryslân pjutteboartersplakken en bernedeiferbliuwen te helpen by it ûntwikkeljen fan taalbelied. Sûnt groeit it tal pjutteboartersplakken en bernedeiferbliuwen dat mei in Frysk- of twatalich belied wurket jierliks mei sa'n 10 plakken.
Ut guon ûndersiken op universiteiten oer de hiele wrâld docht bliken dat bern der baat by hawwe om harren op jonge leeftyd mear as ien taal eigen te meitsjen. Meartaligens befoarderet de talige ûntwikkeling, mar neffens guonts ek de sosjale en yntellektuele ûntwikkeling. Om dy foardielen goed te benutten is it fan belang om te soargjen dat de talen inoar net bekonkurrearje, mar oanfolje. Dat jildt benammen yn sitewaasjes dêr’t sprake is fan in mearderheids- en in minderheidstaal. De fûstregel is dan: konsekwint taalgebrûk en goed omtinken foar de minderheidstaal.
It is net foldwaande om bern alinne yn de memmetaal op te heinen. Yn in meartalige omjouwing is it nedich om mei in bewust taalbelied te wurkjen. Oars komme de foardielen fan meartaligens net goed ta har rjocht en wurde de bern yn it slimste gefal net meartalich, mar healtalich.
Wurkwize
It SFBO giet by de pjutteboartersplakken en bernedeiferbliuwen del om te helpen by it kreëarjen fan in taalrike omjouwing foar de bern. Der wurdt konsekwint mei de talen omgien: ien-persoan-ien-taal. Alden wurde dêr fansels by belutsen. SFBO jout ynformaasje- en hâldt âlderjûnen oer meartaligens en it belang fan taalbelied en taaloanbod. De ûnderfining is dat goed ynformearre âlden har prima fine kinne yn Frysk- of twatalich belied. Fierder hat SFBO in ûnôfhinklike fisitaasjekommisje dy't de plakken beoardielet op de útfiering fan it belied. As dat ynoarder is, komme de organisaasjes yn oanmerking foar in sertifikaat en in subsydzje fan € 2250,- fan de Provinsje Fryslân.
Ynformaasje
De adviseurs fan it Sintrum binne betûft op it mêd fan meartaligens en taalûntwikkeling en ha in soad ûnderfining mei it begelieden fan liedsters yn 'e foarskoalske opfang. Se jouwe kundich advys en helpe by it ûntwikkeljen fan belied en materialen. Foar al jo fragen kinne jo terjochte by it SFBO.
Meartalichheid befoarderet de talige, de sosjale en de yntellektuele ûntjouwing fan bern. Dat is it útgongspunt fan it Sintrum Frysktalige Berne-opfang (SFBO). SFBO helpt liedsters yn it pjuttewurk en de berne-opfang by it foarmjaan fan taalbelied en by it útfieren yn de praktyk, persoanlik en saakkundich.
Limoen (kleur)
Limoen (net te betiizjen mei limoengrien) is in kleur dy't yn 'e regel beskôge wurdt as in tint fan grien of fan giel. It kin sadwaande omskreaun wurde as in gielich soarte grien of as in grienige tint giel. De namme 'limoen' komt fan 'e frucht de limoen, dat eins in soarte fan dwerchsitroen is. Limoen is in poere spektrale kleur mei in weachlingte fan likernôch 564 nm. Yn 'e kleuresirkel befynt limoen him tusken giel en sjartreuze yn. By additive kleurminging (bgl. op tillefyzjes en kompjûterskermen) is limoen in sekundêre kleur, dy't oanmakke wurdt troch de ferminging fan read en grien ljocht. By subtraktive kleurminging (bgl. yn 'e druktechnyk) is it ek in sekundêre kleur, dy't produsearre wurdt troch it mingen fan syaan mei giel.
Limoen en limoengrien
De hjoeddeistige kleur limoen waard foar it earst yn 1890 yn it Ingelsk brûkt, ûnder de namme lime green, dat "limoengrien" betsjut. Foar it meastepart fan 'e tweintichste iuw bleau 'limoengrien' de algemiene oantsjutting foar dizze kleur. Yn 'e 1980-er jierren kaam dy namme lykwols foar in oare, grienere kleur yn gebrûk yn it ramt fan 'e X11-kleuren foar byldskermen. Sûnt wurdt de oarspronklike kleur limoengrien oantsjut as 'limoen' om betizing foar te kommen.
Jeropeesk kampioenskip fuotbal
It Jeropeesk kampioenskip fuotbal, koartwei EK fuotbal, is it Jeropeesk kampioenskip (EK) foar de sport fuotbal dat om de fjouwer jier hâlden wurdt. It is krekt as foar de EKs foar oare sporten in toernoai tusken Jeropeeske lanneteams. Troch middel fan foarrondes pleatse lannen harren, dêrnei wurdt der yn in moanne tiid bepaald hokker lanneteam it bêste is fan Europa. De organisaasje is yn hannen fan de UEFA, it Jeropeesk fuotbalbûn.
Fryske Assistint-skiedsrjochters en skiedsrjochtes op it EK*
* opmerking: list is mooglik net folslein.
Kommunistyske Partij fan Nederlân
De Kommunistyske Partij fan Nederlân (Communistische Partij van Nederland, CPN) wie in politike partij dy't ûntstie nei skuorring yn de SDAP yn 1909. Nei de fúzje mei oare lytse linkse partijen waard de CPN yn 1991 opheft.
Op provinsjaal en gemeentlik nivo ferdigene de CPN it bot stipulearjen fan de wurkgelegenheid, wylst se har fersette tsjin lêsteferswierring fan de wurkjende befolking. De eardere kommunistyske bolwurken yn Súdeast-Fryslân (Opsterlân en It Hearrenfean) gienen foar in grut part foar de partij ferlern.
Don't Stop Me Now
Don't Stop Me Now is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Queen yn augustus 1978 en útbrocht op it album Jazz fan Queen út 1978. Don't Stop Me Now wie it tolfde nûmer op it album en waard op 26 jannewaris 1979 útbrocht as twadde single fan it album.
Franciscus Junius
Franciscus Junius (Heidelberch, 1589 – Windsor, 1677) wie in filolooch fan Dútske komôf.
Don't Stop Me Now
Oer it nûmer
Fat Bottomed Girls is skreaun troch Freddie Mercury. De tekst beskriuwt gefoelens fan krêft en oerdriuwing ("I'm gonna go, go there's no stopping me"). Neier beskôge binne der ek in soad seksuele taspilingen ("I'm a sex machine ready to reload, like an atombomb about to, Oh oh oh oh explode").
Franciscus Junius
Junius waard grutbrocht yn Leien, dêr wie syn heit heechlearaar Hebriuwsk. Yn 1602 stoaren syn âlden en Junius ferfear nei Doardt om by de humanistysk learde Gerhard Johann Vossius yn te wenjen dy't letter syn sweager wurde soe. Hy studearre teology yn Leien en Middelburch.
Don't Stop Me Now
Oer it nûmer
Muzikaal sjoen is it nûmer basearre op it pianospul fan Mercury wêrby 't bassist John Deacon en drummer Roger Taylor foar de ritme seksje soargje. It iennige stikje gitaar yn it nûmer is de solo fan Brian May hoewol't by optredens hy ek slachgitaar spile om it nûmer wat mear rock wêze te litten. In karakteristyk aspekt fan it nûmer is de harmoanyske sang foar it refrein wêrby't meardere opnamen fan de sang oerinoar hinne lein binne.
Oer de fideoclip
De fideoclip foar Don't Stop Me Now waard regissearre troch J. Kliebenstein en filme yn Vorst Nationaal, Brussel, Belgje op 26 jannewaris 1979.
Franciscus Junius
Hy is de skriuwer fan it wichtige skildertraktaat De Schilder-konst der Oude begrepen in drie boecken, (Middelburch, 1641), dat ek yn it latyn en ingelsk ferskynd is. As samler fan âlde manuskripten publisearre er as earste in tal wichtige edysjes fan wichtige teksten.
Yn 1665 fersoarge Junius de earste folsleine tekstedysje fan de Gotyske bibel fan Wulfila
Junius wurdt ek ferbûn mei it Junius Manuskript: in unike samling fan Aldingelske gedichten.
Frans Helfrich
Frans Helfrich (Winaam, 20 febrewaris 1920 - Harns, 7 septimber 2010) wie in keatsleginde. Helfrich wie in soan fan Piet Helfrich, dy't twa kear de PC wûn. Helfrich wie yn de jierren '40 en begjin jierren '50 fan de 20e iuw in ferneamd keatser. Sa wûn hy ûnder oare fjouwer kear de PC; dat wie yn 1942, 1947, 1952 en yn 1953. Benammen de oerwinning yn kriichstiid yn 1942 hat in legindaryske west. It partoer fan Helfrich keatste doe yn oranje klean. Helfrich is ien fan de tolve keatsers dy't it slagge om it Klaverke Fjouwer te winnen.
Helfrich stoar op 7 septimber 2010 oan de gefolgen fan kanker.
Frâns Holwerda
Frâns Holwerda (Ljouwert, 17 maart 1938 - dêre, 12 juny 2000) wie in Nederlânske dichter, skriuwer en literêr kritikus, dy't yn it Frysk publisearre. Dêrneist wy hy belutsen by ferskate Fryske literêre tydskriften en organisaasjes.
Libben
Frâns Holwerda groeide op by de Burgumerdaam by Burgum. Nei de legere skoalle yn Sumar en de HBS yn Drachten folge te hawwen studearre er sosjale geografy en skiednis oan de Ryksuniversiteit Grins. Oant syn pinsjoen wie hy de ôfdielingsdirekteur fan de hafû fan skoallemienskip "De Delta" (tsjintwurdich: Piter Jelles Aldlân) yn Ljouwert.
Yn it earstoan wie Holwerda benammen ynteressearre yn de Nederlânske, Dútske en Spaanske literatuer, syn ynteresse foar de Fryske literatuer kaam earst op lettere leeftyd. Hy folge in oantal skriuwkursussen by it Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum (FLMD, sûnt 2002 Tresoar) yn Ljouwert en publisearrre pas op 50-jierrige leeftyd foar it earst. Hy wie redaksjelid fan it Fryske literêre tydskrift De Strikel, it Skriuwerskalinderboek en meiwurker oan De Strikelboekjes. Ek wie hy redaksjelid fan De Oesdrip en wie hy in skoft sekretaris fan It Skriuwersboun. Dêrneist wie hy bestjoerslid fan de FLMD en lid fan de Koperative Utjouwerij.
Holwerda publisearre gedichten yn de Lyrische Courant, de Skriuwerskalinder, Operaesje Fers, Hjir en Trotwaer. Yn 1997 ferskynde syn ienichste dichtbondel, Wâldmanshikke. Oer dizze gedichten, wêryn't de leafde in grutte rol spilet, ferklearre Holwerda sels dat se beynfloede wienen troch Adriaan Morriën en Rogi Wieg.
Op 12 juny 2000 (Pinkstermoandei) is Holwerda hommels op 62-jierrige leeftiid yn Ljouwert ferstoarn.
Swarte Wetter (rivier)
thumb|Lizzing Swarte Wetter thumb|It Swarte Wetter yn Hasselt It Swarte Wetter is in 19 kilometer lange rivier yn de Nederlânse provinsje Oerisel. De oarsprong leit yn Swol, dêr't it ûntstiet út de Soestwetering en de Nije Wetering. De rivier mûnet yn de Swarte Mar út. It fanwege Baron van Dedem groeven kanaal de Dedemsfeart mûnet út yn it Swarte Wetter.
Rin fan it wetter
Benoarden Swol mûnet de Oeriselske Fecht út yn it Swarte Wetter. It Swarte Wetter rint dêrnei de plakken Hasselt, Zwartsluis en Genemuiden by lâns en einiget yn de Swarte Mart dat wer oanslút op de Ketelmar en de Kadoelermar. It kanaal by Swol dat hjoeddedei it Swarte Wetter meit de Isel ferbynt, is it Swol-Iselkanaal.
Ekology
De uterwaarden fan it Swarte Wetter binne it meast wichtige groeiplak fan de ljippeblom (Fritillaria meleagris) yn Nederlân.
Strjitten op It Hearrenfean
De Strjitten op It Hearrenfean:
Omdat It Hearrenfean-Súd yn de njoggentiger jierren omneamd is nei Aldskoat ferwize in tal nammen nei Aldskoat:
B
thumb|right|'' Nij Friesburch oan de Falkenawei. Rjochts de eardere ambachtsskoalle
M
thumb|right|'' iisklup De Volharding oan de Marktweg
T
thumb|right|'' It Tolhûs, links de Julianawei rjochting It Oranjewâld
Noarderhaven 106 (Harns)
thumb|260px|''It pakhús oan de Noarderhaven 106 anno 2011’’ It pakhús oan de Noarderhaven 106 is in monumintaal pân yn de stêd Harns.
Skiednis
It pakhús, mei fjouwer ferdjippings, waard yn 1657 boud yn opdracht fan de keapman Sicce Lubberts. Under waard brûkt foar de opslach fan wyn en de fjouwer ferdjippings waarden brûkt as nôtpakhús. De foargevel oan de noardkant hat in letmaniëristyske trepgevel. De ûntlêstingsbôgen fan de finsters op de ferdjippingen binne dekorearre mei in blokfoarmich patroan. It pân stiet op de hoeke fan de Roepersteech. Yn de sydgevel oan de Roepersteech is in trepgevel mei in hysbalke. Efter dit pân liet Lubberts yn itselde jier 1657 de mouterij ferbouwe ta noch in pakhús. Ek in wenhûs dêrefter oan de Foarstrjitte 61, wie yn besit fan Lubberts en krige troch him yn 1657 in letmaniëristyske trepgevel. Yn dizze wenning soe yn 1898 de skriuwer Simon Vestdijk berne wurde. thumb|left|150px|De gevelstien mei de inisjalen fan Sicce Lubberts Oan beide kanten fan de finsters op de earste ferdjipping sitte reliëfs mei de ôfbylden fan de Romeinske godheden Fenus, Seares, Bacchus en Aeolus of Fortuna as symboalen foar de fjouwer jiergongen. Yn it fries yn de foargevel sitte gevelstiennen mei dêrop "anno", "1657" en in stien mei in reliëfdekoraasje en de inisjalen S en L, fan de eigener Sicce Lubberts (sjoch ôfbyld)
It pân is erkend as ryksmonumint. Sûnt 1930 is it pân yn besit fan de feriening Hendrick de Keyser, yn 1978 waard it eartiidske pakhús restaurearre. thumb|left|300px|De reliëfs mei de Romeinske godheden as symboalen foar de fjouwer jiergongen
Taalfamylje
Taalbesibskip
Op grûn fan 'e ferlykjende taalkunde wurdt útmakke oft in beskate taal al of net diel útmakket fan in taalfamylje. Talen dy't binnen in taalfamylje op deselde hichte steane, wurde sustertalen neamd; de taal dêr't sokke talen út fuortkomme, hjit dan de memmetaal, dy't sels ek wer sustertalen hawwe kin, ensfh. It bewiis foar taalkundige sibskip leit yn waarnimbere mienskiplike skaaimerken dy't net feroarsake wurde troch kontakt mei buortalen of it oernimmen fan lienwurden.
Besibbe talen beskikke oer oerbliuwsels fan 'e mienskiplike oertaal dy't net ferklearre wurde kinne troch ûntliening of oare foarmen fan taalkontakt. Fierders kin oantoand wurde by hokker tûke fan in taalfamylje oft in taal heart troch mienskiplike ynnovaasjes dy't net foarkomme yn 'e oertaal of yn talen dy't ta oare tûken fan deselde taalfamylje hearre. Om in foarbyld te jaan: de Germaanske talen, dêr't it Frysk ta heart, binne "Germaansk" om't se fokabulêre en grammatikale skaaimerken gemien hawwe dy't net foarkamen yn 'e Proto-Yndo-Jeropeeske oertaal en dy't likemin foarkomme yn 'e oare tûken fan 'e Yndo-Jeropeeske talen, mar wêrfan't ynstee oannommen wurdt dat se har ûntjûn hawwe yn it Proto-Germaansk, de oertaal fan alle Germaanske talen.
Hjoed de dei binne der 5.000 oant 8.000 libbene talen op 'e wrâld (ôfhinklik fan wêr't men de grins lûkt tusken taal en dialekt). Dêrnjonken binne der noch hûnderten, miskien wol tûzenen útstoarne talen. As men derfan útgiet dat de minske as soarte op ien plak ûntstien is, moatte al dy talen logyskerwize weromgean op ien oarspronklike oertaal. Mar talen binne libbene dingen, dy't oanhâldend oan it feroarjen binne, en yn it ferline nei alle gedachten noch folle mear as no, mei't it ferskynsel skreaune taal as in rem op dy feroaring wurket.
Sadwaande is it faak tige dreech om noch oerienkomsten tusken talen te finen dy't hiel, hiel yn 'e fierte mooglik mei-inoar besibbe binne. Yn it ferline waarden sadwaande de Keltyske talen earst net ta de Yndo-Jeropeeske talen rekkene, oant der dochs besibskip ûntdutsen waard. Tsjintwurdich is de taalkunde op it mêd fan it gearstallen fan taalfamyljes hast safier kommen as dat mooglik is, en bejouwe taalwittenskippers har hieltyd faker op it tinne iis fan teoretyske taalbesibskip.
Supertaalfamyljes
Ien fan 'e meast foaroansteande en ek ien fan 'e kontroversjeelste taalkundigen fan 'e tweintichste iuw wie de Amerikaan Joseph Greenberg, dy't oerienkomsten seach op plakken dêr't oaren dy net seagen. Ek oare taalkundigen, lykas Edward Sapir, hawwe de lêste iuw op dy manear oan 'e gong west. Dêrmei is in ramtwurk fan supertaalfamyljes skepen dat yn grutte linen in universele yndieling fan talen werjout, ek al is it net algemien akseptearre of hielendal sekuer. Hjirûnder in oersjoch, op folchoarder fan sprekkersoantal.
Sekuerdere yndieling
Hjirûnder in list fan alle taalfamyljes (d.w.s., allinne de grutste ferbannen werjûn).
Isolearre talen
Njonken de taalfamyljes binne der dan noch de isolearre talen. Dat binne talen wêrfan't (oant no ta) gjin besibskip mei oare talen oantoand is. De bekendste isolearre taal, en de iennichste yn Jeropa, is it Baskysk, mar ek it Ainû fan noardlik Japan is der ien, krekt as it Taraskysk fan Meksiko en it Boerûsjasky út 'e Pakistaanske Himalaya. Ek ferskate útstoarne, mar goed dokumintearre talen út 'e Aldheid fan it Midden-Easten wurde as isolearre beskôge: it Elamitysk, it Sûmearysk en it Hattysk. Yn totaal binne der sa'n 74 isolearre talen; dêrby wurdt lykwols gjin rekken holden mei de boppesteande, net algemien akseptearre taalfamyljes, dêr't behalven lytsere taalkloften ek in flink tal talen yn opnommen binne dy't oars as isolearre beskôge wurde. De isolearre talen binne sa oer de wrâld ferdield: yn Midden- en Súd-Amearika 28; op Nij-Guineä 15; yn Noard-Amearika 14; yn Aazje 8; yn Austraalje 5; yn Afrika 3; en yn Jeropa 1.
Net-klassifisearre talen
In oar soarte fan talen dat net ta taalfamyljes heart, wurdt foarme troch de net-klassifisearre talen. Dat binne talen dy't men, sa't de namme al seit, (noch) net ûnderbringe kinnen hat yn in taalfamylje. Fan sokke talen binne der op 'e hiele wrâld sa'n 47. De reden foar dit brekme oan yndieling is yn 'e regel dat se útstoarn binne sûnder genôch skreaun materiaal nei te litten dat klassifikaasje mooglik makket. Dat is bgl. it gefal mei it Ibearysk, dat yn 'e pre-Romeinske tiid op it Ibearysk Skiereilân sprutsen waard, en mei it Piktysk, dat oant yn 'e Midsiuwen yn Skotlân sprutsen waard. Foar it Ibearysk tinkt men oan in relaasje mei de Berbertalen fan Noard-Afrika, en oangeande it Piktysk liket in Keltyske oarsprong foar de hân te lizzen, mar soks falt net te bewizen mei de ynformaasje dy't op it stuit beskikber is.
In oare reden dat in taal noch net klassifisearre is, kin wêze om't der gjin kontakt mei de sprekkers bestiet. Dat is bgl. sa yn it gefal fan it Sentineleesk, de taal dy't sprutsen wurdt troch de lânseigen stamme op it eilantsje Sentinel, dat diel útmakket fan 'e Andamanen, in Yndiaaske arsjipel yn 'e Golf fan Bingalen. Mei dy stamme is troch de Westerske wrâld noch altyd gjin kontakt lein, en it regear fan Yndia hat it eilantsje útroppen ta in reservaat, dêr't net ien komme mei.
Mingtalen en kreoalske talen
Ta einbeslút binne der dan noch de mingtalen en de kreoalske talen, dy't har ek min yndiele litte yn taalfamyljes. De reden dêrfoar is dat sokke talen ûntstien binne troch ûnderskate grûntalen (dy't faak fan hiel ferskillende taalfamyljes binne) trochinoar te mjuksjen. De likenissen dy't sokke talen mei de grûntalen fertoane, berêst dus net op besibskip, mar op ûntliening. Sadwaande wurde mingtalen en kreoalske talen ornaris yn har eigen kategoryen pleatst, dy't los steane fan taalkundige taalfamyljes.
Johannes Silvius
'''Johannes Cornelisz. Silvius''' (1564 - 19 novimber 1638) wie in grifformeard predikant. Hy soe oanstellingen hân hawwe yn Terbant fan 1595 ôf, Tsjummearum, Furdgum, Balk (en Harich), Minnertsgea en fan 1604 oant 1610 yn Sloten (NH). As dûmny yn Weidum soe hy dronken, ûnearber en balstjurrich west hawwe.
Silvius wurke hast tritich jier yn Amsterdam en waard beskerme troch Jan Bicker. Troch dy syn frou Aaltsje fan Uylenburgh kaam hy yn de kunde mei de skilder Rembrandt van Rijn. Hy wie Saskia's tsjûge by har houlik en doopte harren twadde bern yn de Alde Tsjerke. Rembrandt makke yn 1646 in ets op him; Scriverius en Barlaeus in gedicht.
Suze Boschma-Berkhout
thumb|Suze Boschma mei Bartje (1954) Suzanna Catharina (Suze) Boschma-Berkhout (Indramayu (Yndoneezje), 31 maaie 1922 - Alphen aan den Rijn, 2 july 1997) wie in Nederlânsk byldhouster.