cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Caroline Kaart
It die bliken dat se in breed ûntwikkele sjongster wie. Har stim siet tusken dy fan mezzosopraan en alt yn. Se hat optreden yn de Royal Albert Hall yn Londen by in jubileumkonsert foar keninginne Elizabeth II. Se spile yn musicals, lykas Amerika Amerika (1982) fan Jos Brink, dêr't se de rol fan Rea de Vries-Rafalowitz yn hie, en yn 2002 yn Blijvend applaus, yn de rol fan Cecily. Ek wie bekend dat se graach optrede mocht mei ferskate koaren, sawol tsjerke- as seemanskoaren.
Dêrnjonken wie hja jierren de fêste presintatrise fan it populêre radioprogramma Klassiek met Caroline foar de AVRO op Radio 4. Dat die se tegearre mei Joop Stokkermans, dy't har súntsjes op de piano begeliede wylst sy har oankundigingen die. Yn 2002 waard se nei 23 jier troch de AVRO ferfongen, wat har abslút net sinnige.
Se wie noch wol dwaande mei it jaan fan sjongles. Yn har eardere wenplak Blaricum is de Stichting Caroline Kaart festige, dy't de beoefening van poadiumkeunst befoarderet. Yn 1982 waard se ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Clive Burr
Karriêre
Burr wie drummer fan Samson foardat er yn 1979 by Iron Maiden kaam, op oanbefelling fan de doetiidske Iron Maiden-gitarist Dennis Stratton. Burr spile op de earste trije platen fan Iron Maiden: Iron Maiden, Killers en harren trochbraak album The Number of the Beast, wêrfan't de lêste it Maiden-debút fan Bruce Dickinson wie. Na zijn tijd bij Iron Maiden speelde Burr steeds kortdurend bij een aantal andere bands. Oan it ein fan 'e jierren 90 krige Burr de diagnose Multiple sclerose, nei't er al jierren lêst hân hie fan fysike problemen. Burr ferstoar op 13 maart 2013 yn 'e âldens fan 56 jier oan de gefolgen fan de sykte.
Stalferwikseling
Stalferwikseling, stalferoaring, foarmferoaring of mei in Ingelsk wurd shapeshifting is yn 'e mytology, folkloare en in diel fan 'e literatuer it fermogen fan in wêzen om himsels lichaamlik te transformearjen fan 'e iene nei de oare lichaamlike foarm. Soks wurdt yn 'e regel berikt troch in ynherinte eigenskip dêrta, troch godlike tuskenkomst, troch in betsjoening of troch it gebrûk fan in magyske talisman. Yn 'e natuer komt ek in proses fan stalferwikseling foar, by lidpoatigen en amfibyen, dat metamorfoaze hjit; dat stiet lykwols folslein los fan it idee fan stalferwikseling, dat teminsten al sûnt de iere Aldheid bestiet. It hat boppedat wol kâns dat it bestean fan it konsept stalferwikseling universeel is en dus yn alle minsklike kultueren foarkomt. Der wurdt nei ferwiisd yn 'e âldste foarmen fan toatemisme en sjamanisme, en teffens yn 'e âldst oerlevere literatuer en epyske gedichten, wêrûnder sokke iere en ferneamde wurken as it Sûmearyske Epos fan Gilgamesj en de Aldgrykske Ilias.
Yn 'e âldste boarnen wurdt stalferwikseling almeast as it yngripen fan in godheid beskreaun en as straf foar dejinge dy't it ûndergiet. Sa feroare de Grykske goadinne Artemis de jager Akteön yn in hartebok om't er har begnúfde wylst se yn it wâld oan it baaien wie; dêrtroch waard er letter sels bejage en opfretten troch syn eigen jachthûnen. Ek komt it foar dat in god himsels fan stal feroaret. Sa makke de Grykske oppergod Seus himsels ta in bolle om 'e prinsesse Europa te ûntfieren, en feroare er himsels yn in striel gouden ljocht om 'e leafde te bedriuwen mei de hermetysk opslettene Argioatyske prinsesse Danaé.
Yn 'e Germaanske mytology feroare de god Loki himsels yn in salm om oan 'e oare goaden te ûntkommen doe't er dy tsjin him yn it harnas jage hie. Teffens hied er yn 'e foarm fan in merje omgong mei de hynst Svaðilfari, wêrnei't er Sleipnir te wrâld brocht, it achtskonkige ryddier fan 'e god Odin. It idee fan stalferwikseling duorre ek yn 'e Midsiuwen fuort, doe't it leauwen yn it bestean fan wearwolven derút fuortkaam, wêzens dy't it grutste part fan 'e tiid minske binne, mar by folle moanne yn in wolf feroarje soene. Letter krong stalferwikseling fia sokke âldere folkloare de mearkes binnen, mei as ien fan 'e bekendste ferhalen dat fan 'e betsjoende prins dy't de foarm fan kikkert oplein wie en inkeld weromferoare wurde koe troch de tút fan in prinsesse.
Hjoed de dei is stalferwikseling noch altyd ien fan 'e meast foarkommende tema's yn berneboeken en de literêre sjenres fan 'e fantasy, horror en science fiction (by bûtenierdske wêzens). Ien fan 'e bekendste gefallen fan stalferoaring komt foar yn The Marvelous Land of Oz, in fantasy-berneboek fan 'e skriuwer L. Frank Baum, wêryn't oan 'e ein bliken docht dat prinsesse Ozma, dy't troch de haadpersoanen wiid en siid socht wurdt, by de berte feroare is yn in jonkje, en dat Tip, ien fan 'e haadpersoanen dy't oan kop en earen yn 'e siiktocht behelle west hat, dyselde jonge is.
Moya Brennan
thumb|Moya Brennan yn 2006 Moya Brennan, pseudonym fan Máire Ni Bhraonain (Gweedore, 4 augustus 1952), is in Iersk folksjongster, lietsjeskriuwster en muzikant. Se is foaral bekend fan har wurk mei de band Clannad.
Moya is de âldste suster fan de sjongster Enya, dy't ek in skoftke lid fan Clannad wie yn de iere jierren 80.
John Wallace Crawford
John Wallace Crawford (Carndonagh (Ierlân), 4 maart 1847 – Woodhaven (New York), 27 febrewaris 1917), byneamd Captain Jack en the Poet Scout ("de Dichter-Ferkenner"), wie in Amerikaansk ferkenner, artyst en aventoersman fan Ulstersk en Skotsk etnysk komôf. Hy waard bekend as ferkenner foar it Amerikaanske Leger ûnder de Grutte Sû-Oarloch fan 1876, doe't er as boadskipper de lange en gefaarlike tocht nei Fort Laramie makke om tynge te dwaan fan 'e Amerikaanske oerwinning yn 'e Slach by Slim Buttes. Letter ûntjoech er him ta ien fan 'e meast ferneamde en populêrste wyldwest-artysten fan it lân.
Jonge jierren
It jiers dat de Crawfords yn 'e Feriene Steaten oankamen, briek de Amerikaanske Boargeroarloch út, en Crawford syn heit naam tsjinst yn it Noardlike Leger. John Wallace Crawford gie oan it wurk as mynwurker yn 'e koaleminen om te helpen it gesin te ûnderhâlden. Mei santjin jier naam er yn 1864 sels ek tsjinst yn it Noardlike Leger, dêr't er as soldaat tsjinne yn it 48e Frijwillige Ynfanteryrezjimint fan Pennsylvania. Hy wie belutsen by de ferbittere gefjochten dêr't de oarloch mei ôfsletten waard en rekke dêrby twaris ferwûne, ienris yn 'e Slach by it Gerjochtsgebou fan Spottsylvania en jitris yn 'e Slach by Petersbug, in pear dagen foar't de Súdlike Konfederearre Steaten fan Amearika har yn april 1865 oerjoegen. Wylst er dêrnei opbettere yn in sikehûs yn Philadelphia, learde er lêzen en skriuwen fan in non dy't dêr as sikefersoarchster wurke.
Priveelibben
Nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch ferfear Crawford mei syn âlden nei Centralia, yn Pennsylvania, dêr't er fannijs wurk yn in koalemyn fûn, wylst syn heit skroar waard. Syn mem stoar dêr yn 1867, mar hja hie in duorjende ynfloed op syn fierdere libben, mei't hja him op har stjerbêd ûnthjitte liet om nea alkohol te drinken. It alkoholisme fan syn heit hie it gesin nammentlik oates en toates yn 'e swierrichheden brocht. Crawford hold wurd en dronk net allinnich nea alkohol, mar waard in foaroanman fan 'e pleatslike gehielûnthâldersbeweging yn Centralia. Yn septimber 1869 troude er mei in Anna Maria Stokes, in skoaljuffer dy't ôfkomstich wie út Numidia. Hja krigen fiif bern, wêrûnder in famke (May Cody Crawford) dat ferneamd waard nei Crawford syn freon William Frederick Cody, better bekend as Buffalo Bill.
Yn it Wylde Westen
Nei't de Lakota en harren bûnsgenoaten, de Noardlike Sjajinnen en de Noardlike Arapaho, it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer op 25 juny 1876 yn 'e Slach oan de Little Bighorn in ferpletterjende nederlaach tabrocht hiene, melde Crawford him ein july as ferkenner oan by it Amerikaanske Leger. Hy waard yndield by it Amerikaanske 5e Kavaleryrezjimint, dat ta de troepemacht hearde fan brigadegeneraal George Crook. As lid dêrfan naam Crawford yn augustus en septimber diel oan 'e saneamde Hynstefleismars, dy't dy namme krige om't de rantsoenen oprekken en de kavaleristen twongen wiene om har eigen hynders op te iten. Crawford brocht boadskippen fan Crook oer oan Fort Fetterman, oer in ôfstân fan krapoan 645 km troch fijannich gebiet. Teffens naam er op 9 septimber diel oan 'e Slach by Slim Buttes, wêrby't it Lakota-opperhaad Amerikaansk Hynder de Aldere de dea fûn. Neitiid brocht er it nijs fan Crook syn oerwinning mei in seis dagen duorjende rit oer nei Fort Laramie, dat goed 480 km fierderop lei. Troch dit foarfal kaam er mei namme en tanamme yn 'e Amerikaanske kranten te stean en waard er ferneamd.
Under syn tiid as ferkenner foar it Amerikaanske Leger kaam Crawford yn 'e kunde mei in oare bekende ferkenner, Frank Grouard, en teffens mei de ferneamde jager, artyst en aventoersman William Frederick Cody, better bekend as Buffalo Bill. Hy besoarge Buffalo Bill, doe't dy mei it leger yn it fjild wie, ris in flesse whiskey, dy't er dêrfoar meitôgje moast oer in ôfstân fan 480 km. Letter soe Buffalo Bill yn syn autobiografy skriuwe dat der neffens him gjin inkele oare man yn it Wylde Westen wie dy't him oer sa'n ôfstân in folle flesse besoargje kinnen hie. Nei ôfrin fan 'e simmerkampanje fan 1876 joech Crawford him by Buffalo Bill syn wyldwestshow, dêr't er dielnaam oan optredens wêrby't ferneamde foarfallen út 'e skiednis fan it Wylde Westen neispile waarden. Syn gearwurking mei Buffalo Bill einige lykwols yn 'e simmer fan 1877 mei spul tusken de beide mannen, doe't Crawford by in foarstelling yn Virginia City (Nevada) by fersin yn it krús sketten waard sadat er goed fjirtjin dagen op bêd trochbringe moast. Crawford wiet dat ûngelok oan it feit dat Buffalo Bill op dat stuit dronken west hie.
Yn 1878 reizge Crawford alhiel nei Britsk-Kolumbia ta, doe't dêr in goudkoarts útbrutsen wie. In jier letter liet er syn gesin út Pennsylvania oerkomme, en sette er him mei wiif en bern nei wenjen yn Nij-Meksiko. Dêr wied er op 'e nij ferkenner foar it Leger ûnder de Oarloch fan Victorio (1879-1880), dy't ta de Apache-Oarloggen hearde. Tagelyk wied er ek as keapman aktyf yn Fort Craig, en nei 1880 wied er wurksum as mynwurker en feeboer. Sels nei't it fort yn 1885 opdoekt waard as legerpost, bleaune hy en syn gesin dêr, en krigen se de rol fan warders fan 'e leechsteande gebouwen. Yn 1889 naam Crawford in oanstelling oan as spesjaal agint foar it Amerikaansk Ministearje fan Justysje, wêrfoar't er fjouwer jier lang yn 'e Yndianereservaten yllegale drankhannel bestried.
Hâlding foar de Yndianen oer
Foar syn tiid hie John Wallace Crawford hiel progressive ideeën oer de Yndianen. Hy leaude dat hja it fermogen hiene om har oan te passen oan 'e Westerske maatskippij, wylst it meastepart fan syn tiidgenoaten, fral yn it Wylde Westen, der noch fan oertsjûge wie dat útrûging foar harren de iennichste oplossing wie. Yn syn gedichten en lêzings stelde Crawford de Yndianen yn 't earstoan foar as gefaarlike, mar weardige fijannen. Letter krige er mear sympaty foar harren lot. Hy wie in foarstanner fan it talitten fan ynterrasiale houliken (in gefoelich ûnderwerp yn syn tiid) en fersette him tsjin 'e praktyk om Yndiaanske bern by de âldelju wei te heljen om se nei kostskoallen te stjoeren dêr't har de blanke kultuer yndruid wurde koe.
Artyst en skriuwer
Fan 1893 oant 1898 boude Crawford in nasjonale reputaasje op as artyst en wûn er de bynamme the Poet Scout ("de Dichter-Ferkenner"). Hy hie syn hiele libben al dichte en ferskes skreaun, en ûnder de fjildtochten dêr't er oan dielnommen hie, hied er dêrmei de soldaten fermakke. No begûn er lykwols organisearre optredens te jaan yn muzykhallen en teäters, en wûn er dêrmei grutte populariteit. Behalven fermaak omfiemen Crawford syn optredens ek stikken serieuze lêzings, dêr't er syn gehoar mei besocht te ûnderrjochtsjen oer it Wylde Westen. Hy publisearre sân dichtbondels en skreau mear as hûndert koarte ferhalen en fjouwer toanielstikken. Guon fan syn bekendste gedichten binne The Death of Custer, Rattlin' Joe's Prayer, California Joe and the Girl Trapper en Only a Miner Killed, dêr't de tweintichste-iuwske folksmuzyksjonger Bob Dylan nei't it skynt syn liet Only a Hobo op basearre.
Lêste jierren en ferstjerren
Fan 1898 oant 1900 brocht Crawford ûnder de Goudkoart fan Klondike twa jier yn 'e Yukon troch mei it sykjen nei goud. Nei syn weromkear gied er fannijs op toernee mei syn lêzings en optredens. Op jierren gied er by de frou wei en sette er him nei wenjen yn Woodhaven, op Long Island, dêr't er op 27 febrewaris 1917 yn 'e âlderdom fan 69 jier kaam te ferstjerren oan nefritis.
Easton (Washington)
250px|thumbnail|left|Easton sjoen fanút it westen Easton is in gemeentefrij plak (Census-Designated Place) yn Kittitas County yn de Amerikaanske steat Washington. It leit yn it Cascades berchtme. It hie 478 ynwenners neffens de folkstelling fan 2010.
It plattegrûn fan it doarp waard ûntwurpen yn 1902 en de neamd troch it Noardpasifysk Spoar, om't it oan 'e eastkant lei fan de Stampede Tunnel.
Katharine Mary Briggs
Katharine Mary Briggs (Londen, 8 novimber 1898 – Burford, 15 oktober 1980) wie in Ingelsk skriuwster dy't bekend waard troch har publikaasjes fan en oer mearkes en folksferhalen. Har bekendste wurken binne it wittenskiplike The Anatomy of Puck en it fjouwerdielige Dictionary of British Folk-Tales.
Libben en karriêre
Briggs waard berne yn Hampstead, yn 'e Britske haadstêd Londen, as de âldste fan 'e trije oerlibjende dochters fan Ernest Edward Briggs, in telch út in begoedige koalemyneignersfamylje út Yorkshire, en dy syn frou Mary Cooper. Har beide susters hieten Winifred en Elspeth. Har heit wie in keunstskilder mei wetterferve, dy't benammen Skotske lânskippen skildere, en syn bern graach ferhalen fertellen mocht. Yn 1911 ferfear it gesin nei it Skotske Perthshire, dêr't Ernest Edward Briggs it Dalbeathie House sette liet. Twa jier letter, yn 1913, kaam er dêr te ferstjerren. Katharine Mary Briggs wie doe fjirtjin jier. Se studearre fan 1918 ôf Ingelske taal- en letterkunde oan Lady Margaret Hall fan 'e Universiteit fan Oxford, dêr't se yn 1922 har bachelorstitel en yn 1926 har masterstitel behelle.
Nei't se har stúdzje ôfrûne hie, kearde Briggs werom nei hûs, want fanwegen it famyljefortún bestie der foar har gjin needsaak om wurk te sykjen. Thús sette hja útein mei it skriuwen en yn famyljefermidden opfieren fan toanielstikken, wylst se har dêrnjonken ferdjippe yn folksferhalen en de skiednis fan Ingelân yn 'e santjinde iuw. Yn 'e Twadde Wrâldoarloch hie se oare dingen by de ein hân; sa stie se foar de klasse yn in skoalle foar Poalske flechtlingen en wurke se foar de medyske tûke fan 'e Women's Auxiliary Air Force ("Frouljus-Helploftmacht"; WAAF). Yn 1969 wûn se in doktoraat yn 'e letteren mei in proefskrift oer folkferhalen út 'e regearperioade fan kening Jakobus I (1603-1625).
Nei har earste boek oer Britske mearkefigueren, The Personnel of Fairyland, skreau Briggs noch in grut tal oare boeken oer folksferhalen en mearkes, wêrûnder it fjouwerdielige A Dictionary of British Folktales in the English Language (1971), dat in standertwurk wurden is; The Anatomy of Puck en it ferfolch dêrop, Pale Hecate's Team (1962); en An Encyclopedia of Fairies (1976). Njonken wittenskiplike útjeften publisearre hja ek berneboeken, lykas The Legend of Maiden-Hair, Hobberdy Dick en Kate Crackernuts. Katharine Mary Briggs, dy't nea troude, libbe it lêste part fan har libben yn Barn House, yn Burford, yn 'e mande mei har beide susters en withoefolle katten. Hja wie tige warber foar de Britske Folklore Society, dy't nei har ferstjerren de Katharine Briggs Prize nei har ferneamde. Hja stoar yn 'e âlderdom fan 82 jier op 15 oktober 1980. De foaroansteande Ingelske letterkundige, archeologe en antropologe H.R. Ellis Davidson publisearre yn 1996 in livige biografy fan Briggs ûnder de titel Katharine Briggs: Story-teller.
Aartsfader
Utlis
Yn 'e inge sin wurdt mei de term 'aartsfaders' ferwiisd nei Abraham, dy syn soan Izaäk en syn pakesizzer Jakob. Dy trije figueren libben yn it saneamde aartsfaderlike tiidrek (20e oant 18e iuw f.Kr.) en se spylje in wichtige rol yn it bibelboek Genesis, dat foar in grut diel harren libben beskiuwt. De abrahamityske religyen (dy't ferneamd binne nei Abraham), wêrûnder it joadendom, it kristendom en de islaam, trasearje harren oarsprong werom nei de trije aartsfaders.
Yn bredere sin kin de term 'aartsfaders' ek brûkt wurde foar de tweintich manlike stamheiten tusken Adam (de earste minske) en Abraham yn. De earsten dêrfan wurde ek wol de antediluvyske aartsfaders neamd, d.w.s. de aartsfaders fan foar de Sûndfloed. Fierders wurde ek de tolve soannen fan Jakob en de beide soannen fan Joazef wol ta de aartsfaders rekkene. De froulike wjergader fan 'e aartsfader is de aartsmem, in term dy't folle minder brûkt wurdt as 'aartsfader'.
Opstanningskatedraal (Starotsjerkasskaja)
De Opstanningskatedraal (Russysk: Воскресенский собор) is in otterdokske katedraal yn Starotsjerkasskaja (Rostov oblast), Ruslân. It is de earste stiennen katedraal oan de Don en it wie oant 1805 de haadtsjerke fan de Don-Kozakken.
Skiednis
De katedraal waard yn 1650 stifte. Dat wie doe in houten bouwurk en om't de tsjerke dêrnei oant twa kear ôfbaarnde waard yn de jierren 1706-1719 in nije stiennen tsjerke boud yn de styl fan de Oekraynske barok. Dit wie opmerklik om't Peter de Grutte yn dy tiid per dekreet de bou fan stiennen gebouwen oeral ferbean hie, útsein yn de nije haadstêd Sint-Petersburch. Om politike redenen droech tsaar Peter lykwols sels mei jild by oan de bou fan de katedraal en it sizzen is dat de tsaar ek noch persoanlik oan de bou mei wurke hat troch in pear bakstiennen te pleisterjen. Foar de bou fan de katedraal op sompige grûn hie de tsaar faklju út Moskou stjoerd.
Beskriuwing
thumb|left|160px|Ikonostaze Opstanningskatedraal De tsjerke waard boud troch in ûnbekende arsjitekt. Yn de katedraal stiet in opmerklike ikonostaze fan 19 by 23 meter mei 149 ikoanen út it midden fan de 18e iuw. Fan de grutte kroanluchter mei in gewicht fan mear as 550 kg wurdt sein dat it yn 1643 troch de Kozakken út de Jehannes de Dopertsjerke fan Azov meinommen waard, nei't hja de fêsting oan de Ottomanen moasten ôfstean.
Op de flier foar it alter leit in izeren plaat ta neitins oan de besite fan tsaar Aleksander I, grutfoarst Michael Pavlovitsj en Nikolaas Aleksandrovitsj oan de katedraal.
By de tsjerke stiet in frijsteande klokketoer. Foarhinne waard op de earste en twadde ferdjipping fan de klokketoer yn de jierren 1744-1857 it militêre argyf fan de Kozakken bewarre. It ûnderste diel fan de tusken 1725 en 1730 boude klokketoer hat ea tsjinst dien as finzenis.
Hannie van Leeuwen
Johanna (Hannie) van Leeuwen (Delft, 18 jannewaris 1926 – Rotterdam, 1 augustus 2018) wie in Nederlânsk politika. Se wie út namme fan it Kristen-Demokratysk Appèl (CDA) lid fan de Earste en Twadde Keamer. Teffens wie se wethâlder en waarnimmend boargemaster. Mei 81 jier wie hja doe't se de Earste Keamer yn 2007 ferliet de âldste ôffurdige yn de Nederlânske senaat.
Biografy
Van Leeuwen gie yn de jierren foar de Twadde Wrâldoarloch nei de mulo en dêrnei nei de middelbere hannelsjûnsskoalle. Yn de oarloch wie se koerierster foar Albrecht Hollands Glorie, in militêre spionaazjegroep. Yn 1941 waard se lid fan de Anty-Revolúsjonêre Partij (ARP). Se waard amtner by efterelkoar it Ministearje fan Ekonomyske Saken en de gemeente Rijswijk. Fan 1962 oant 1966 wie hja foarljochter foar it Nederlânske Kristlike Boere- en Túndersbûn (NCBTB).
Politike karriêre
thumb|left|Keamerlid Hannie van Leeuwen by in debat yn de Twadde Keamer oer swierrichheden by de lânmacht (1972) Yn novimber 1966 waard Van Leeuwen lid fan de Twadde Keamer foar de ARP. Dêr wie se foaral dwaande mei sosjale saken en maatskiplik wurk en letter ek mei definsje. Hja wie in grut foarstanner fan de F16 as opfolger fan de F104 Starfighter. CPN-lieder Marcus Bakker neamde har yn dy tiid spottend Straaljager-Hannie, foaral ek fanwege har trochtaastende trêd. Yn 1971 waard se frege om steatssekretaris fan Sosjale Saken te wurden, mar dat woe se net om't koälysjepartijen VVD en DS'70 har te links fûnen. Yn 1975 gie der praat fan dat se steatssekretaris wurde soe fan Underwiis, mar dy kear betanke se foar de eare.
Yn 1978 ferliet se de Keamer út ûnfrede mei it optreden fan har fraksjefoarsitter Willem Aantjes by de formaasje fan it kabinet-Van Agt I. Se waard as Twadde Keamerlid opfolge troch de Aalsmeerse wethâder Fred Borgman. Fan 1 april 1978 oant 1 augustus 1980 wie Van Leeuwen concerndirekteur sosjale saken en personielsbeleid by de OGEM. Se wie op dat stuit al lid fan de gemeenteried fan Zoetermeer en soe letter, fan 1986 oant 1990, wethâlder yn dy gemeente wurde. Dêrnei wie hja waarnimmend boargemaster fan Hazerswoude en Nootdorp en fan 1991 oant 2001 foarsitter fan it Regionaal Bestjoer Arbeidsfoarsjenning De Haach/Delft. Yn 1995 waard se teffens yn de Earste Keamer keazen. Dêr spile se ûnder mear in wichtige rol by de behanneling fan de SOarchfersekeringswet, troch yn 2005 de Sikefûnsswet flink te wizigjen.
Yn maart 2003 waard troch fersekeringsmaatskippij IZA Nederland oan de Frije Universiteit in bysûndere learstoel 'partisipaasje fan pasjinten en boargers by sûnensbeslissingen' ynsteld dy't de namme fan Van Leeuwen krige. Doe't se net mear yn de Earste Keamer weromkaam waard Van Leeuwen yn juny 2007 ta lid fan it partijbestjoer fan it CDA keazen.
Om't Van Leeuwen har yn de fyzje fan de stichting Kristelik-Sosjaal Kongres op bysûndere wize aktyf en belutsen toande op it mêd fan it kristelik-sosjaal hanneljen, krige se op it Kristelik-Sosjaal Kongres yn augustus 2007 de Adriaan Borstprijs út hannen fan Earste Keamerfoarsitter Yvonne Timmerman-Buck.
Yn 2009 ûntfong Van Leeuwen ek de Majoar Bosshardt Priis fanwegen har bysûndere ynset foar de maatskippij.
Op 22 oktober 2010 makke Van Leeuwen buorkundich op te hâlden mei al har aktiviteiten foar it CDA. De reden dêrfoar wie it neffen har "útklaaien" fan de âldereinsoarch yn it kabinet-Rutte I en de gearwurking fan har partij mei de PVV. Se bleau wol lid fan de partij. By de Provinsjale Steateferkiezingen 2011 yn Súd-Hollân wie se listriuwer foar har partij. Ek by de Twadde Keamerferkiezingen 2017 wie se listtriuwer út namme fan it CDA.
Underskiedingen
Keninklike:
Oare:
Worcestershire
Graafschap Worcestershire grinzget oan Herefordshire, Shropshire, Staffordshire, West Midlands, Warwickshire en Gloucestershire yn it suden. Yn 1974 waard Worcestershire gearfoege mei Herefordshire ta it nije greefskip Hereford en Worcester, mar dy bestjoersfernijing waard yn 1998 weromdraaid doe't Hereford en Worcester wer opspjalten waard yn 'e beide oarspronklike greefskippen (mei in pear grinsoanpassings dy't eins te ferwaarleazgjen wiene).
Demografy
Fan de befolking is 16,4 % âlder as 65 jier. De wurkleazens berint 2,6 % fan de beropsbefolking (sifers folkstelling 2001). 97,8% fan de befolking is blank. It ynwennertal gie omheech fan likernôch 512.400 yn 1991 nei 542.107 yn 2001.
Minskehaaien
De minskehaaien of wite haaien (wittenskiplike namme: Carcharodon) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e kreakbienfisken (Chondrichthyes), de ûnderklasse fan 'e haaien en roggen (Elasmobranchii), de tuskenklasse fan 'e echte haaien en roggen (Euselachii), de difyzje fan 'e moderne haaien en roggen (Neoselachii), de ûnderdifyzje fan 'e haaien (Selachii of Selachimorpha), it boppeskift fan 'e helmhaaien (Galeomorphi), it skift fan 'e makrielhaaien (Lamniformes) en de famylje fan 'e hjerringhaaien (Lamnidae). Dit is in taksonomyske groep dy't mar ien libbene soarte omfiemet: de wite haai.
Etymology
De wittenskiplike namme fan it skaai, Carcharodon, komt fan 'e Grykske wurden karcharos ("skerp" en/of "kartele") en odous, dat "tosk" betsjut.
Beskriuwing
De minskehaaien omfetsje op 't heden trije soarten: de wite haai (Carcharodon carcharias), dat de bekendste haaiesoarte fan allegear is, en twa fossile soarten, de hubbellminskehaai (Carcharodon hubbelli) en de Cacharodon caifassii. Foarhinne waard ek de reuseftige megalodon yn dit skaai pleatst, mar nije ynsichten wolle lykwols hawwe dat de wite haai en de megalodon folle minder nau besibbe binne as earder tocht waard, hoewol't se noch wol beide ta it skift fan 'e makrielhaaien (Lamniformes) rekkene wurde.
Amy Shores
Amy Shores (1 maaie 1992), is in rêstend Amerikaansk pornografysk aktrise fan Afro-Amerikaansk komôf, dy't berne is yn steat Floarida. Yn 2011, doe't se 19 jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film. Neffens har offisjele opjefte is se 1.57 m, mei in gewicht fan 50 kg en kupmaat 34C.
Volendam
thumb| Fiskôfslach Sint-Vincentius thumb|Loftfoto fan Volendam (oan de kust) mei Edam fierderop thumb|Volendam yn 1906 thumb|Jonge famkes yn Volendamsk dracht thumb|In soad toeristen komme yn Volendam op besite mei de boat thumb|Volendam thumb|De haven fan Volendam thumb|In strjitte yn Volendam thumb|In buert yn Volendam Volendam is in doarp yn de Nederlânske gemeente Edam-Volendam yn de provinsje Noard-Hollân.
Skiednis
Volendam hiet oarspronlik Folle(n)dam. Oarspronklik kaam hjir de IJe of E, dêr 't it plak Edam lei, út yn de Sudersee. Yn 1357 groeven de Edammers in koartere ferbining tusken de Purmermar en de Sudersee. Dêrnei waard foar de âlde haven fan Edam in daam oanlein en de âlde haven waard tichtmakke; fandêr Follendaam. Sa krige Edam in nije haven, it Oorgat. Al gau fêstigen har hjir boeren en fiskers. Ek bleaune guon grûnwurkers nei de beëiniging fan it graafwurk efter yn it nij ûntstiene doarp.
Yn 2018 is Volendam in plak mei sa'n 22.000 ynwenners. De toeristen komme nei it doarp foar de histoaryke dracht en fiskersboaten. Dêrneist fine se souvenirwinkeltsjes oan de haven en in boat dy't harren nei Marken bringt. Yn in befolking dy't him kwa gebrûken ûnderskiedet fan de rest fan Nederlân middels ûnder oaren in eigen dialekt, it Volendamsk. Boppedat hat Volendam histoarysk sjoen in roomsk-katolyk doarp west yn in fierder meast protestantske omjouwing. Foarhinne wie it doarp bekend omdat it it heechste tal Nederlânske sindelingen en preesterroppings de kante kilometer hie. Troch de sekularisaasje en ûnttsjerkliking rint ek yn Volendam it tsjerkebesyk werom.
Kafeebrân
Op âld-en-nij fan 2000 nei 2001 ûntstie troch it oanstekken fan in bosk stjerkes in koarte, mar tige fûle brân yn kafee De Hemel. De stjerkes stutsen de drûge krystfersiering oan it plafond yn brân, dat dêrtroch delkaam. 14 minsken ferlearen dêrby it libben en 200 rekken swierferwûne en waarden oerbrocht nei de brânwûnesintrums yn Beverwyk, Grins en Rotterdam en doe't dy fol rekken, waarden guon slels nei Brussel en Leuven brocht.
Toerisme
Volendam is in populêre toeriste-attraksje yn Nederlân, ferneamd om syn fiskersboaten en de tradisjonele dracht, dy't bytiden noch wol droegen wurdt troch guon fan de befolking. It fouljusdracht is it meast ferneamd fan de tradisjonele Nederlânske drachten en komt faak foar op printkaarten en posters. Der is in fearpont dy't regelmjittich nei it eilân Marken fart. Volendam hat ek in lytse museum dat de skiednis en dracht fan it doarp sjen lit en besikers kinne in foto fan harsels nimme litte yn de tradisjonele dracht.
Muzyk
Volendam is ferneamd om syn eigen muzyk, dat Palingsound (letterlik lûd fan ielen) neamd wurdt. Dat ferwiisd nei de status fan Volendam as fiskersdoarp. Yn de sechtiger jierren fan de tweintichste iuw wie de pleatslike sjonggroep The Cats in tige ferneamde en populêre groep yn Nederlân en derbûten.
In oare groep fan Volendam wie BZN, dy't tige polpulêr yn 'e ein fan de sechtiger en begjin fan de santiger jierren waard. Yn 1995 trede BZNmei de doe tsienjierrige Jan Smit op, dy't letter sels ek in polpulêre artyst waard.
De populêre groepen 3JS en Nick & Simon komme ek út Volendam.
Hannes Weiss
Hannes Weiss (1928 – 19 juny 2011) wie in Nederlânsk Roma-lieder, dy't benammen fan 'e sechtiger jierren fan 'e tweintichste iuw ôf fan grutte betsjutting wie foar syn folk.
Libben
Weiss waard yn 1928 berne yn in wenweinkamp fan 'e Sinty, in subgroep fan 'e Roma, yn 'e provinsje Noard-Brabân. Yn 'e Twadde Wrâldoarloch ferlear er 21 famyljeleden oan 'e Porajmos, de genoside fan 'e nazys op 'e Roma, mar ûntkaam dêr sels oan troch ûnder te dûken. Fan syn iere middeljierren yn 'e jierren sechtich ôf ûntjoech er him ta ien fan 'e wichtichste lieders fan syn folk yn Nederlân. Sa late er in grut tal beafearten fan 'e Sinty (dat fromme roomsen binne) nei it bûtenlân.
Yn 1982 slagge it him om yn 'e mande mei Sinty-lieder Dirk Wagner en de marianityske pater Jan van der Zandt de earste binnenlânske beafeart foar sawol Sinty as (etnysk Nederlânske) wenweinbewenners te organisearjen, te witten nei de Kapel in 't Zand yn Roermûn. Sûnt 1982 fynt dit barren op jierlikse basis en mei meiwurking fan 'e Roermûnske befolking elts jier plak. Hichtepunt fan dizze beafeart is de prosesje mei in Marijebyld út 'e kapel, itselde dat noch yn 1982 út eangst foar dieverij foar de Roma op in sideplak brocht waard.
Hast tritich jier lang wie Hannes Weiss organisator en lieder fan dizze pylgertocht. As útfloeisel dêrfan hied er gedoente mei premier Dries van Agt en mette er sawol keninginne Beatrix as paus Jehannes Paulus II. Hy ferstoar yn 'e âlderdom fan 83 jier yn 2011. Syn dochter Lalla Weiss is ek in foaroansteand Sinty-lieder en de ûnoffisjele wurdfierster fan 'e Roma-mienskip yn Nederlân.
Abraham Rademaker
Abraham Rademaker (Lisse, 1676/1677 - Haarlim, 21 jannewaris 1735) wie in Nederlânsk keunstskilder, tekener, printemakker en printehanneler; hy wie autodidakt. Hy produsearre foaral topografysk tinte tekeningen en skildere lânskippen. Guon gebouwen en lânskippen koene ek op bestelling levere wurde.
Al yn syn jonheid wie er dwaande mei tekenjen ''met zulk een taei gedult en ongemeene naerstigheit, dat hy heele maenden achtereen in huis zat, zonder uitgaen. Hij leerde zichzelf het vak, zonder leermeester, en Naeulyks was hy dezelve kundig, schappen met grootsche Gebouwen, aerdige Ruinen, fraeie Beeltjes en Beesten, en ook wel met allerlei Vogelen, te versieren''.
Syn wurk siet yn de 18de ieu bot sleet yn, mei't der in protte samlers wiene fan topografyske ôfbyldingen. Wylst yn de 17e iuw foaral stedsbeskriuwingen en -gesichten populêr wiene, lei men yn de 18e iuw it aksint op kastielen, bûtens en púnfallen yn it bûtengebiet. Foaral de sûnt 1725 útjûne boeken mei printen fan syn hân wiene populêr. Dêrta heart it Cabinet der Neederlandse Oudheeden en gesigten dy yn trije hondert konst plaaten. Uteinlik hat er sa'n 700 kastielen tekene.
In 1750 waard syn biografy opnaam yn De nieuwe schouburg der Nederlantsche Kunstschilders en schilderessen, gearstald troch Jan van Gool.
Dennis Stratton
Dennis William Stratton (Londen, 9 oktober 1952) is in Ingelsk gitarist. Hy is benammen bekend as gitarist fan Iron Maiden.
Karriêre
Stratton wie fan jannewaris oant oktober 1980 gitarist by Iron Maiden. Op Stratton syn oanbefelling, waard Clive Burr frege as drummer. Nei it útbringen fan it earste album ferliet er de band en wêrnei 't er yn ferskate bands spile hat wêrûnder Praying Mantis. Wol naam er yn 1995 en 1996 in album op mei de eardere sjonger fan Iron Maiden Paul Di'Anno. Benammen yn syn thúslân Ingelân treedt er noch op.
Dwerch (mytysk wêzen)
In dwerch is in mytysk wêzen dat oarspronklik út 'e Germaanske mytology komt, en yn 't bysûnder út 'e Noardske mytology. Dwergen wurde yn Germaanske myten oer it algemien foarsteld as lytse, op minsken lykjende wêzens dy't yn grotten yn 'e bergen of yn hoalen ûnder de grûn wenje. Se wurde gauris assosjearre mei wiisheid, smidswurk en mynbou. Fan uterlik binne se ornaris koart fan stal en lilk, hoewol't guon wittenskippers de fraach oppenearre hawwe oft dat net in lettere ûntwikkeling is dy't fuortkomt út komysk bedoelde werjeften. Fierders wurde dwergen faak omskreaun as deun, ynklauwerich en gau yn harren eargefoel oantaast. As dat lêste bart, soene se ûnfersoenlike fijannen wurde. It moderne byld fan dwergen is sterk beynfloede troch portrettearrings yn 'e popkultuer, wêrfan't de Disneyfilm Snow White and the Seven Dwarfs (1937) en de Lord of the Rings-trilogy fan J.R.R. Tolkien (1954-1955) de wichtichsten binne.
Etymology
It Fryske wurd "dwerch" is besibbe oan it Aldingelske dweorg, it Aldheechdútske twerg en it Aldnoarske dvergr. Dy foarmen geane allegear werom op it (rekonstruëarre) Proto-Germaanske *đwerȝaz. De etymologyske betsjutting fan dat wurd is lykwols tige omstriden. It soe komme kinne fan 'e Proto-Yndo-Jeropeeske woartel *dheur-, mei de betsjutting "skea", of op 'e Proto-Yndo-Jeropeeske woartel *dhreugh, dêr't de Fryske wurden "dream" en "bedroch" op weromgeane. Ek binne ferlikings makke mei it Sanskrityske wurd dhvaras, dat ferwiist nei in type demon.
Dwergen yn 'e Noardske mytology
Godstsjinstwittenskippers hawwe opmurken dat dwergen en svartálfar (Aldnoarsk foar "swarte elven") deselde soarte wêzens lykje te wêzen, mei't beide yn 'e Proaza-Edda omskreaun wurde as bewenners fan Svartálfheimr. De Poëtyske Edda en de Proaza-Edda neame mear as hûndert nammen fan dwergen, en de Proaza-Edda tsjut ek fjouwer dwergen oan, Norðri, Suðri, Austri en Vestri (Aldnoarsk foar "Noard", "Súd", "East" en "West"), dy't in kosmologyske rol hawwe: sy soene it himelferwulft omheech hâlde. Nettsjinsteande dat spylje yn 'e beide Edda's mar in hiel lyts bytsje wêzens, dy't eksplisyt as dwergen identifisearre wurde kinne, in aktive rol. Dejingen by wa't dat wol it gefal is, hâlde en drage har tige ferkillend; it binne de moardsuchtige skeppers fan 'e mea fan poëzij, ûnwillige jouwers fan wichtige artefakten mei magyske kwaliteiten, of gleie oantaasters dy't longerje op seksuële omgong mei goadinnen.
Dwergen wurde yn 'e Noardske mytology benammen assosjearre mei smidswurk en ealsmidswurk, en ek mei de dea, lykas yn it ferhaal fan kening Sveigðir yn 'e Ynglinga Saga, it earste ûnderdiel fan 'e Heimskringla. De doarren of poarten dy't troch dwergen bewekke wurde, kinne sadwaande beskôge wurde as doarren tusken ferskillende wrâlden of tusken libben en dea. In dwerch mei de namme Alvíss wist de goaden safier te krijen dat se him Þrúðr, de dochter fan Þór (Thor of Tonger) ta frou joegen, mar se holden him mei sin oan 'e praat oant de dage oan 'e loft kaam, en doe feroare er yn stien, krekt as trollen yn guon ferhalen oerkomt.
Dwergen yn 'e folkloare
Nei de kerstening fan 'e Germaanske folken waarden de myten oer dwergen ta folksferhalen dy't ûnderdiel útmakken fan 'e folkloare yn dy dielen fan Jeropa dêr't de befolking in Germaanske taal spriek. Yn 'e lette sêgen fan Skandinaavje litte dwergen behalven op it mêd fan 'e smidskeunst ek feardichheid as genêzers sjen. Yn 'e iere Aldnoarske boarnen wurdt der nearne gewach fan makke dat se koarter fan stal wêze soene as minsken, mar yn 'e sêgen wurde se kear op kear omskreaun as lyts en ûnsjoch. Dy feroaring blykt ek út guon dwergenammen út 'e Aldnoarske myten, lykas Fullangr ("Langernôch") en Hár ("Heech"), wylst yn 'e Midsiuwen yn it Aldingelsk it wurd dweorg brûkt waard as oersetting fan Latynske wurden as nanus ("dwerch") en pygmaeus ("pygmee").
Yn 'e folkloare wurde dwergen ornaris omskreaun as (lytse) âlde manlju mei in lang burd. Froulike dwergen wurde frijwol nea neamd. Fan Dvalinn, in dwerch dy't sawol yn 'e Edda's as de sêgen foarkomt, wurdt ferteld dat er dochters hat, en yn 'e fjirtjinde-iuwske romantyske sêge Þjalar Jóns Saga wurdt it wurd dyrgja ("dwerginne") brûkt, de froulike foarm fan dvergr. Mar frijwol alle oare foarbylden dy't troch Jacob Grimm oanhelle wurde yn syn Deutsche Mythologie kinne útlein wurde as ferwizings nei oare wêzens. Yn 'e Sweedske folksballade Herr Peder och Dvärgens Dotter ("Hear Peter en de Dwergedochter") wurdt de rol fan boppenatuerlike ferliedster lykwols spile troch in froulike dwerch.
Wittenskiplike ynterpretaasjes
Lotte Motz oppenearre dat de dwergen fan 'e mytology fan 'e Germaanske folken, yn 't bysûnder as se omskreaun wurde as smidden en poartewachters, eins beskôge wurde kinne as in dizenich oantinken oan 'e pre-Yndo-Jeropeeske kultuer(en) fan Noard-, Noardwest- en Midden-Jeropa. Neffens Anatoly Liberman soe it skoan kinne dat dwergen oarspronklik beskôge waarden as boppenatuerlike wêzens fan lytse macht en wichtigens, dêr't nei de komst fan it kristendom in letterlike lytsens fan stal út fuortkommen is.
Moderne ynfloeden
Yn 'e tweintichste iuw is it byld dat yn 'e Westerske wrâld fan dwergen bestiet, sterk beynfloede troch ôfbyldings yn 'e popkultuer. De wichtichste fisuële ynfloed is dêrby útgien fan 'e ferneamde tekenfilm Snow White and the Seven Dwarfs, dy't yn 1937 troch Walt Disney útbrocht waard. Dêryn hawwe de sân dwergen út it bekende mearke Sniewytsje in stal dat likernôch heal sa grut is as dat fan in minske, en dêropta in net slim ûnsjoch mar dochs ûnoantreklik foarkommen, mei grutte hollen yn ferhâlding ta de grutte fan it lichem en fral hiel grutte noazen.
In oare grutte ynfloed, mar dan mear troch literêre beskriuwing, gie út fan 'e Lord of the Rings-trilogy fan 'e Ingelske skriuwer J.R.R. Tolkien (1954-1955). Dêryn wurde dwergen krekt as yn 'e Noardske myten omskreaun as oerhingjend ta deunens en ynklauwerigens en as masters fan 'e smidskeunst, mar ek as stânhêfte freonen en lju dy't gjin woltinkend minske as fijannen hawwe wol. Oars as de Proaza-Edda, dêr't de termen svartálfar ("swarte elven") en dökkálfar ("dûnkere elven") as synonym mei dwergen behannele wurde, makke Tolkien ûnderskie tusken dwergen en dûnkere elven (dy't er Moriquendi neamde). Dat ferskil is troch lettere wurken fan fantasy oer it algemien oernommen.
Kommanderije Jemgum
De kommanderije Jemgum wie in kommanderije fan de Johanniteroarder justjes bewesten it hjoeddeistige doarp Jemgum yn East-Fryslân. Mei syn mânsk lânbesit wie de kommanderije ien fan de wichtichste kommanderijen fan de Oarder yn East-Fryslân.
Skiednis
Johanniters fan de kommanderije Steinfurt stiften de kommanderije yn Jemgum yn it midden fan de trettjinde iuw as in dûbelkleaster. Mooglik hinget de stifting gear mei de Fyfde Krústocht dêr't de Friezen it wurk fan de Oarder yn learden te wurdearjen en de Johanniters soene noch foar 1240 mei skinkings oerwage te hawwen. De kommanderije wie dêrmei ien fan de âldste fan de Johanniteroarder yn East-Fryslân. Yn 1284/85 waard er foar it earst yn in oarkonde neamd. Yn dy snuorje bemachtige de kommandeur fan Steinfurt foar de kommanderije de rjochten fan de tsjerke fan Holtgaste en liet dêr in foarwurk oprjochtsje. Ynearsten wie it lânbesit noch tige lyts, mar waard stadichoan hieltyd mear útwreide. De lizzing tichteby de Iems wie geunstich foar de ekonomyske ûntjouwing fan de kommanderije. Feehâlderij wie nei alle gedachten de wichtichste boarne fan ynkommen.
Jemgum ûntjoech him ta in foaroansteande posysje ûnder de Eastfryske kommanderijen. De Jemgumer kommanderije wie de iennige Eastfryske fertsjintwurdiger fan de Oarder dy't yn 1338 meiwurke oan it besljochtsjen fan in tsierderij tusken Grins en Fryslân. Twaris stelde Jemgum de Fryske kommissaris oan. Yn 1401 waard de Jemgumer parochytsjerke mei al syn lânguod stifte. Yn 1482 wie Jemgum gasthear foar it Frysk provinsjaal kapittel, it bekoepeljend orgaan fan alle Fryske kommandeurs.
Nonnen waarden yn 1456 foar it earst neamd. Yn 1496 moast it kleaster nei it trije kilometer fierderop lizzende foarwurk Jemgumkleaster ferpleatst wêze. Nei de Reformaasje stie de tsjerke fan de Johanniters yn Jemgeum leech. Yn 1528 eigene de Eastfryske greve Enno II Jemgum en de oare Johanniterkommanderijen yn Eastfryslân him ta. By de Earste Slach by Jemgum ferbaarnden soldaten fan Karel fan Gelre de kommanderije en ferdreaune de lêst oerbleaune bewenners, dy't nei de Kommanderije Muhde flechten. Muhde naam dêrnei it foarwurk yn Holtgaste oer, dy't er yn 1561 wer ferkocht.
Bouwurken
thumb|De Sint-Liudertsjerke yn Holtgaste, dêr't de âldste parten fan út de 13e iuw datearje doe't de tsjerke oan de Johanniters ferkocht waard. De kleastertsjerke moast nei alle gedachten al yn de trettjinde iuw ûntstien wêze. It kleaster hie ek noch in kapel yn it doarp. Dy waard yn 1492 oan de tsjerkegemeente Jemgum ôfstien, sa't it kleaster net mear ferantwurdlik foar it ûnderhâld hoegde te wêzen. Der binne bewizen dat der fuortendaliks njonken it kleaster in sustershûs foar nonnen stien hat, dy't dúdlik fan it preestershûs fan de kommanderije skaat waard. Yn Holtgaste stie in foarwurk.
De eardere kapel, dy't yn 1402 oan de tsjerkegemeente Jemgum ôfstien waard, tsjinnet hjoed-de-dei as de grifformearde tsjerke. Hy waard nei in brân yn 1930 fannijs opboud en baarnde op 12 maaie 2004 fannijs ôf. Yn itselde jier folge de restauraasje yn de styl fan foar 1930.
De Sint-Liudgertsjerke yn Holtgaste, troch Benediktiners yn de earste helte fan de trettjinde iuw boud, waard yn 1284 troch de biskop fan Múnster oan de Johanniteroarder ferkocht. Letter hearde de tsjerke ta de proasdij Hatzum yn it Bisdom Múnster.
Cowboy
In cowboy (of cowgirl, as it om in frou giet) is in feedriuwer dy't op syn hynder kij hoedet op feepleatsen (ranches) yn 'e westlike Feriene Steaten en de Kanadeeske provinsje Alberta, en dêropta faak noch in grutte hoemannichte oare putten opknapt. Histoarysk ûntjoech de Noardamerikaanske cowboy him út 'e âldere vaquero fan noardlik Meksiko, dy't wer tebekgie op in sels noch âldere tradysje út Spanje. Op it Ibearysk Skiereilân kinne de foarrinners fan 'e cowboys weromtrasearre wurde oant yn 'e Midsiuwen. Benammen ûnder de tiid fan it saneamde Wylde Westen, rûchwei de twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw, ûntwikkele de cowboy him ta legindarysk en ikoanysk figuer, dy't oan 'e widze fan it westernsjenre stie yn 'e literatuer, film en keunst.
Klean en wapens
Yn westernfilms wurdt de cowboy ornaris foarsteld as in ûnskearde keardel mei in stetson (cowboyhoed) op 'e plasse, in bandana (bûsdoek) om 'e hals (tsjin it stof, om oer it gesicht te lûken), op rydlearzens mei spoaren, en klaaid yn broek, boesgroentsje en mouleas baitsje, mei skonkbeskermers oer de broek hinne en in mulrym mei oan wjerskanten in revolver. Dat is eins in frij akkuraat byld, al waard by it feedriuwen yn 'e regel in stofjas (duster) oer de klean hinne droegen. Allinnich it idee dat cowboys twa pistoalen by har hiene, doocht net. Oan ien hiene se mear as genôch, en oars as dat de westerns úthâlde, waard sa'n revolver, almeast in Colt .45, yn 'e regel inkeld brûkt om fee mei op te driuwen troch yn 'e loft te sjitten, of om rattelslangen en oar ûnrant (sa't dat doe sjoen waard) mei dea te sjitten. Guon cowboys droegen trouwens hielendal gjin pistoalen, mei't hja har ek skoan rêde koene mei allinnich it gewear, faak fan it merk Winchester, dat se yn in foedraal oan it seal hingjen hiene.
De stetson, dy't in symboal fan it Wylde Westen wurde soe, wie nei gedachten it handichste klaaiïngsstik fan 'e cowboy. De hoed tsjinne om him te beskermjen tsjin sinne en rein, holp om stof en swit út syn eagen te hâlden, waard nachts oer de eagen lutsen tsjin it ljocht fan it kampfjoer, en koe teffens brûkt wurde om in ferkuoljend slokje wetter út in rivier mei op te skeppen, as men gjin kop by de hân hie. De cowboydracht dy't it populêrst wurden is, is lykwols de spikerbroek, dy't oarspronklik yn 1850 troch Levi Strauss ûntwurpen waard foar mynwurkers, mar dy't al rillegau troch cowboys oernommen waard. Hjoed de dei wurdt de spikerbroek oer de hiele wrâld droegen, faak sûnder dat de dragers harren bewust binne fan it komôf fan har stik klean.
Identiteit
In protte cowboys út 'e heechtijdagen fan it feedriuwen yn it Wylde Westen, sis mar rûchwei tusken 1865 en 1885, wiene feteranen út 'e Amerikaanske Boargeroarloch, sawol fan Súdlike as Noardlike kant, dy't neitiid wer thúskamen en dêr gjin takomst hiene (of wa har thús oft yn 'e oarloch sels alhiel ferwuostge wie). Wat frij ûnbekend is om't it net út 'e westerns nei foarren komt, is dat in relatyf grut tal cowboys eardere negerslaven wiene, dy't nei de ôfskaffing fan 'e slavernij yn it Amerikaanske Suden nei it Westen ta doarme wiene op 'e syk nei in nij bestean. Fierders wiene der ek in soad Meksikanen ûnder, faak lânseigen Tejanos út Teksas. Oare cowboys wiene fan Yndiaansk of heal-Yndiaansk komôf, en teffens wiene der in protte ymmigranten fan 'e earste generaasje ûnder, út Ingelân, Skotlân, Ierlân, Dútslân, Sweden en oare lannen. Hast allegear wiene se jong, tweintigers of sels tiners. De froulike cowboy of cowgirl kaam ek al yn 'e njoggentjinde iuw foar, mar hie in minder goed dokumintearre histoaryske rol.
Wurk
Der is wierskynlik gjin oar berop dêr't safolle myten oer besteane as oer dat fan 'e cowboy. Yn wurklikheid hiene cowboys in dreech libben, dat fierhinne draaide om 'e beide round-ups, it byinoar driuwen fan it fee, hjerstmis en by 't maityd. Dêrtuskenyn moasten cowboys útride oer de range (de iepen prêrje), om it fee fan harren wurkjouwers yn 'e rekken te hâlden, dat it net te fier ôfdwale of stellen wurde koe. As it fee ienris byinoar dreaun wie yn in kraal (corral; in mei hikken ôfsletten romte), moasten de bisten ien foar ien mei de lasso fongen wurde. De measten waarden dan selektearre foar de slacht, wylst in minderheid beholden bleau om fierder mei te fokken. Se krigen allegear in brânmerk wêroan't te sjen wie wa't de eigner wie, en de measte bollen waarden kastrearre. Dêrnei waard it slachtfee opdreaun nei de saneamde feestedsjes (cattle towns) oan it spoar, lykas Abilene, Kansas City, Dodge City en Ellsworth. Dêr waard it ferkocht om fia it spoar nei de slachthuzen yn St. Louis en Chicago ta brocht te wurden.
Op sa'n cattle drive wie der yn 'e regel mar ien cowboy foar eltse 250 kij, wylst de bisten dei en nacht yn it each holden wurde moasten, mei't se samar ôfdwaalden en fan it minste of geringste op 'e rin slaan koene yn in saneamde stampede. Oerdeis moasten de bisten boppedat yn 'e juste rjochting yn beweging holden wurde, en rieden de cowboys by drûch waar yn it stof dat troch it fee opsmiten waard, en by wiet waar yn 'e rein en de troch it fee feroarsake drek. Al mei al wiene it gauris wurkdagen fan fjirtjin oeren of mear, mei mar in oerke as seis sliep, faak net iens efterinoar. It wie slopend wurk mei mar in pear minuten ûntspanning oan it begjin en de ein fan 'e dei, en in dieet dat bestie út spek, beane, bôle, kofje, drûge fruchten en jirpels. Hoewol't whiskey yn it Westen rûnombywêzich wie, útsein ûnder de mormoanen, wa har leauwe oft it ynnimmen fan alkohol ferbiedt, waard it de cowboys as se mei fee ûnderweis wiene ornaris troch har wurkjouwer ûntsein, krekt as gokken, fjochtsjen en soms flokken. As se ienris it feestedsje berikt hiene dêr't de kij ferkocht waarden, hiene de cowboys neitiid in hoart lins, sadat se harren dreech fertsjinne jild ferdrinke, fergokke en ferhuorrejeie koene. Winterdeis ferhierden in protte cowboys harsels oan ranches deunby de feestedsjes, dêr't se de gebouwen en it ark en reau reparearren en ûnderholden.
Oarsoartige cowboys
In spesjaal soarte cowboy, de wrangler, lei him ta op it fersoargjen en hoedzjen fan hynders ynstee fan kij. Ek yn oare dielen fan 'e wrâld, benammen Súd-Amearika en Austraalje, binne der feedriuwers dy't fierhinne itselde wurk op deselde wize ferrjochtsje as cowboys: