cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baskysk
It Baskysk is ien fan de net-Yndo-Jeropeeske talen fan Jeropa. De taal wurdt sprutsen yn Baskenlân, it Spaansk-Frânske grinsgebiet oan de westkust, en troch emigranten út it gebiet op oare plakken yn de wrâld. Baskysk is de memmetaal fan likernôch 665.700 minsken, wat delkomt op likernôch tweintich prosint fan de befolking yn Baskenlân. It totale tal minsken dat it Baskysk aktyf of passyf machtich is, leit om en de by de 1.063.700 minsken.
Besibbe mei oare talen
It Baskysk wurdt in isolearre taal neamd omdat der grutte ferskillen binne tusken it Baskysk en alle bekende taalfamyljes.
Besikings om it besibbens fan it Baskysk mei oare talen, bygelyks it Georgysk, Ibearysk of Hamitysk, oan te toane, binne oant no ta sûnder súkses. It fine fan in mooglike taalsibskip fan it Baskysk is tige slim, omdat de âldste boarnen fan reedlike grutte út de 15e iuw komme, wêrtroch de struktuer fan it Proto-Baskysk mar swier rekonstruearre wurde kin.
Ek is it Ibearysk, de meast wierskynlike gadingmakker foar sibskip, al goed fyftsjin iuwen útstoarn en binne der fan dizze taal net in soad oerbliuwsels bewarre bleaun, wêrtroch it ûnmooglik wurdt de besibbens derfan mei it Baskysk te bewize.
Wol besteane der sterke oanwizings dat it Baskysk besibbe west is mei it, ek útstoarne, Akwitaansk. Ek fan dizze taal binne net in soad skreaune teksten beware bleaun, wêrtroch it no net krekt dúdlik is wat no it ferbân west hat.
Faak wurdt de taal ek yn ferbân brocht mei oare net-Yndo-Jeropeeske talen yn it Middellânske Seegebiet, sa as de Tyrreenske talen. Somtiden wurde der ek wol ferbannen sjoen mei Afro-Aazjaatyske talen en Dravidyske talen.
Fersprieding
thumb|left|250px|It persintaazje fan minsken dy't it Baskysk floeiend sprekke. thumb|right|250px|Lizzing fan Baskenlân.
It Baskysk wurdt tsjintwurdich allinnich noch sprutsen yn it noardlike part fan Baskenlân. Fan de sân provinsjes fan Baskenlân falle der sadwaande fiif (hast) folslein yn it Baskyske taalgebiet. Hjir sprekt likernôch de helte fan de befolking noch Baskysk. Yn de midden en it suden fan de provinsje Navarre en it meastepart fan de provinsje Álava wurdt hast gjin Baskysk mear sprutsen. Yn heul Baskenlân sprekt likernôch in kwart fan de minsken it Baskysk.
Earder moat de fersprieding fan Baskysk in stik grutter west wêze. Yn Saragossa yn Spanje is bygelyks in twatalich tablet fûn út de 1e iuw foar Kristus, Latynsk-Baskysk. Dit betsjut dat der yn de tiid fan it begjin fan de Romeinske oerhearsking yn Spanje it Baskysk bekend genôch west hat, dat in twatalige ynskripsje nedich wie. Yn de tiid fan de diktatuer fan Francisco Franco wie it Baskysk in ferbeane taal. Omdat it yn die perioade net ûnderwezen waard is der in hiele generaasje Basken dy’t de taal net behearsket.
Status
Histoarysk binne Latynske en Romaanske talen de offisjele talen fan de regio. Wol wie it Baskysk offisjeel erkend in ferskate gebieten. Bygelyks yn de troch de Basken kolonisearre Ojacastro delte (no yn La Rioja) mochten de bewenners it Baskysk brûke yn de rjochtspraak yn de 13e en 14e iuw.
Hjoeddei is it Baskysk in offisjele taal neist it Spaansk yn de Baskyske regio’s, dit binne de Selsstannige Regio Baskenlân en parten fan Navarre. Baskysk hat gjin offisjele status yn Noard-Baskelân yn Frankryk en Baskyske-Frânsen hawwe gjin mooglikheid om it Baskysk offisjeel te brûke yn de Frânske rjochtspraak. Wol mei it Baskysk troch Spanjerts yn Frankryk brûkt wurde yn de rjochtspraak, omdat it Baskysk yn Spanje al offisjeel erkend is.
Dialekten
thumb|right|250px|Dialektenkaart fan it Baskysk.
It Baskysk taalgebiet skaaimerket him troch in grutte ferskiedenheid. De oant koart line gongbere dialektklassifikaasje komt fan 1863, en is opsteld troch prins Loadewyk Losien Bonaparte. De dialekten dy’t hy opstelde wienen:
Yn 1998 is de taalkundige Koldo Zuazo ta in nije ferdieling kaam, basearre op nij ûndersyk. Hjirûnder syn yndieling, mei tusken skrapkes de oerienkomstige dialekten neffens de yndieling fan Bonaparte.
It West-Baskysk en Biskaais yn it westen en it Souletijnsk yn it easten binne sa oars fan de sintrale dialekten, ek grammatikaal, dat sprekkers fan de sintrale dialekten en it Standertbaskysk dizze dialekten tige min ferstean kinne.
It Standertbaskysk is in taal dy’t benammen gearstalt is út de sintrale dialekten, dus út it Gipuzkoaansk en it Labourdijnsk. Dit Standertbaskysk, wêrfan it gebrûk yn de media hieltyd mear de standert wurdt, wurdt it Euskara Batua (“Feriene Baskysk”) neamd. De ynstânsje dy’t ferantwurdlik is foar de standerdisearring fan it Baskysk is de Keninklike Akademy fan de Baskyske Taal (mear bekend ûnder de Baskyske namme Euskaltzaindia), dy’t harren sit hat yn Bilbao.
Elysium (betsjuttingsside)
"Elysium" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Baskysk
Dialekten
It Baskysk is yn de 19e iuw en yn de earste helte fan de 20e iuw in soad bestudearre troch Nederlânske ûndersikers as Willem Jan van Eys en C.C. Uhlenbeeck.
Redbadsberch
Archeologyske fynsten
Tusken 1898 en 1904 is de Redbadsberch twa kear ôfgroeven foar archeologysk ûndersyk. Dit ûndersyk liede de fynsten yn fan it skelet fan in minske út de jongste iistiid, seis urnen, tsien brângrêven, in stiennen kistke en in part fan in hynstelyk. De fynsten komme wierskynlik út de Brûns- en Izertiid.
Hjoed de dei binne de fynsten yn it besit fan it ‘Gesellschaft für bildende Kunst und vaterländische Altertûmer’ (Selskip foar byldene keunst en âlderdommen fan it Heitelân) yn Emden.
Slach by Kûnaksa
De Slach by Kûnaksa (Gryksk: Κούναξα, Kounaxa; mar ornaris bekend yn 'e latinisearre foarm Cunaxa) wie in militêr treffen yn 401 f.Kr. tusken opstannelingen ûnder lieding fan 'e Perzyske prins Syrus de Jongere en it leger fan syn âldere broer, kening Artakserkses II, om 'e macht yn it Perzyske Ryk fan 'e Achaimeniden. De fjildslach waard útfochten oan 'e lofterigge fan 'e rivier de Eufraat yn Mesopotaamje, 70 km benoarden Babylon, deunby it plak dêr't tolve iuwen letter Bagdad stifte wurde soe.
It treffen einige yn in taktyske ympasse, mar trochdat Syrus de Jongere kaam te sneuveljen, mei as gefolch dat de hiele reden foar de opstân weinommen waard, wie it in strategyske oerwinning foar Artakserkses II. In grutte kloft Grykske hierlingen yn 'e tsjinst fan Syrus de Jongere, dy't harsels de Tsientûzen neamden, wegeren har nei ôfrin fan 'e slach oer te jaan en setten útein mei in wapene weromtocht dwers troch it Perzyske Ryk hinne nei de kust fan 'e Swarte See. Under harren wie Ksenofon, dy't de tocht letter legindarysk meitsje soe troch syn beskriuwing yn 'e Anabasis. Dat boek is ek fierwei de wichtichste boarne foar it ferrin fan 'e Slach by Kûnaksa.
Foarskiednis
Yn 404 f.Kr. urf Artakserkses II de troan fan it Achaimenidyske Perzyske Ryk fan syn heit Darius II. Syn jongere broer Syrus de Jongere lei him dêr net by del en brocht in grut leger gear foar in militêre ekspedysje om in wraam op 'e troan te dwaan. Neffens Ksenofon soed er wol 100.000 man op 'e foet brocht hawwe, mar moderne histoarisy hâlde it ornaris op likernôch 20.000 man. Dizze Perzyske troepen pleatste Syrus ûnder it befel fan 'e (Perzyske) legeroerste Ariéus. Dêrnjonken loek er ek in grut tal Grykske hierlingen oan om as karkloft de rêchbonke fan syn leger te foarmjen, mei't de Grykske hopliten doedestiden bekendstiene as guon fan 'e bêste fjochters fan 'e wrâld. Fierders brocht Syrus ek in float gear fan 35 triremen ûnder lieding fan Pytagoras de Spartaan (net te betiizjen mei de ferneamde wiskundige) en 25 triremen ûnder befel fan Tamos de Egyptner.
De slach
Uteinlik berikte de legermacht fan Syrus de Jongere Mesopotaamje, it lân fan 'e grutte rivieren de Eufraat en de Tigris, dat it hert (en de nôtskuorre) fan it Perzyske Ryk foarme. De opstannige prins hie doe krapoan 30.000 man by him. By in hichte dy't Kûnaksa hiet (Gryksk: Κούναξα, Kounaxa; latinisearre foarm: Cunaxa), oan 'e lofterigge fan 'e rivier de Eufraat yn Mesopotaamje, 70 km benoarden Babylon, kaam syn broer, kening Artakserkses II, him yn 'e mjitte mei in eigen leger, dat út 40.000 man bestie. Dat wie neffens Ksenofon op 3 septimber 401 f.Kr.
Doe't syn ferkenners him berjochten dat it legermacht fan 'e kening nei-oan wie, stelde Syrus syn troepen yn slachoarder op. Hy pleatste syn Grykske hopliten oan 'e rjochterkant fan syn leger, deunby de riviersigge, dêr't se op 'e uterste lofterflank ûnderstipe waarden troch harren eigen peltasten en hynstefolk. Syrus sels naam mei in karkloft fan 600 Perzyske eallju it sintrum yn, wylst er de rest fan syn leger ûnder Ariéus op 'e lofterflank opstelde. Artakserkses II pleatste op syn lofterflank, foar de Griken oer, in tal rezjiminten fuotfolk ûnderstipe troch hynstefolk. Sels naam er it sintrum fan syn slachoarder yn, mei 6.000 man Perzysk hynstefolk, dat yn dy tiid beskôge waard as de bêste kavalery fan 'e wrâld. Om't de liny fan Artakserkses 25% sterker wie as dy fan Syrus, wied er ek safolste langer, wat betsjutte dat Artakserkses him eins lofts fan Syrus befûn ynstee fan rjocht foar him oer.
Syrus joech Kleärchus, dy't fungearre as legeroerste fan 'e Tsientûzen, doe oarders om 'e Grykske hopliten yn 'e midden fan 'e slachoarder foar it Perzyske hynstefolk oer te pleatsen. De Griken wiene Syrus syn bêste troepen, en joegen him sadwaande de bêste kâns om mei it hynstefolk fan Artakserkses ôf te weven. Neffens Ksenofon fielde Kleärchus dêr lykwols neat foar. De Grykske hopliten wiene spearfjochters, dy't harren skylden oan 'e lofterearm holden. Dat betsjutte dat de rjochterútein fan harren falanks (formaasje) altyd dutsen waard troch skylden, mar dat de lofterútein ûnbeskerme en kwetsber wie. Kleärchus hold dêrom fêst oan it oarspronklike oanfalsplan en bewissige Syrus derfan dat er "derfoar soargje [soe] dat alles goedkaam." Dat Kleärchus yn 'e posysje wie om in befel fan Syrus te wegerjen, jout oan dat Syrus syn leger net goed yn 'e macht hie, mei't it folslein tsjin 'e militêre dissipline yngie, sels yn dy tiid.
Doe't de slach losbriek, setten de Griken de oanfal yn op 'e Perzyske troepen op lofterflank fan it leger fan Artakserkses. De Grykske hierlingen wiene nûmeryk yn 'e minderheid, mar it wiene beropssoldaten, wylst it meastepart fan it Perzyske leger nei alle gedachten út hearrige boeren en hantwurkslju bestie, dy't troch Artakserkses syn eallju oproppen wiene om 'e opstân del te slaan. Doe't se de Griken yn in sletten falanks oanfallen seagen, smieten de Perzen harren wapens del en naaiden út. Nei't se op dy wize sûnder muoite mei harren direkte tsjinstanners ôfweefd hiene, draaide de Grykske falanks nei rjochts om 'e midden fan Artakserkses syn slachoarder yn 'e flank oan te fallen. Artakserkses syn hynstefolk wie ûnderwilens yn gefjocht rekke mei de Perzyske troepen fan Syrus.
Syrus de Jongere fierde persoanlik in ruteroanfal oan tsjin 'e Artakserkses en dy syn liifwachten, wêrby't er sneuvele doe't er rekke waard troch in werpspeetse. (De man dy't de speetse wurp, wie in Mitridates, dy't letter op befel fan Parysatis, de mem fan sawol Artakserkses as Syrus, eksekutearre wurde soe.) Op dat stuit wie der wat de eigentlike striid oanbelange noch neat beslist, en wat dat oangie, einige de slach yn in ympasse. Mar de dea fan Syrus betsjutte dat de hiele reden foar de opstân weinommen wie. Dat, sadree't it nijs fan syn dea bekend waard, joegen syn Perzyske troepen de striid op en flechten alle kanten út en rekken fersille. Inkeld de Grykske hierlingen hiene de dissipline om harren formaasje te behâlden, al moat dêrby oantekene wurde dat se as útlanners yn in frjemd lân ek nearne hinne koene.
De Griken hiene tsjin dy tiid de hiele rjochterflank fan it leger fan Artakserkses oan 'e kant reage, troch in grut part fan 'e troepen dêre op 'e flecht te jeien en de rest yn 'e striid te ferdylgjen. Underwilens namen oare troepen fan Artakserkses it Grykske kamp yn en ferneatigen dêr harren itensfoarrieden. De slach einige doe't de Griken foar it ferstân krigen dat Syrus dea wie en harren opmars stilholden op 'e hichten fan Kûnaksa.
Neisleep
De Tsientûzen sieten no djip yn 'e problemen. Se befûnen har yn it hert fan in tige grut ryk, sûnder freonen of bûnsgenoaten, sûnder wurkjouwer en sûnder foarrieden. Se beaen dêrom oan om Ariéus, de generaal fan Syrus de Jongere, op 'e Perzyske troan te helpen, mar hy wegere dat oanbod om't er net fan keninklik bloed wie en dêrom nea troch de Perzen as kening akseptearre wurde soe. Dêrom beaen de Griken harren tsjinsten oan Tissafernes oan, in Perzyske satraap dy't ien fan 'e oanfierders fan it leger fan Artakserkses wie, mar ek dy stegere harren ôf. Op syn beurt easke Tissafernes fan 'e Griken dat se har oerjaan soene, mar de Grykske generaals wegeren dat, mei't se har alhiel gjin yllúzjes makken oer hokfoar lot harren dan te wachtsjen stie: slavernij wie it bêste dêr't se dan op hoopje koene.
Elts Perzysk leger wie troch dy set yn gaos efterbleaun en útinoar fallen, mar de Griken, dy't wend wiene om harren ofsieren oan te wizen troch it hâlden fan stimmings ûnder de sljochtwei soldaten, keazen simpelwei nije lieders (ûnder wa Ksenofon), wêrnei't se op eigen manneboet fuortmarsjearren om har in wei út 'e midden fan it Perzyske Ryk te fjochtsjen oant se úteinlik by de kust fan 'e Swarte See berikten, dêr't se troch foarbyfarrende Grykske skippen oppikt waarden. Werom yn Grikelân skreau Ksenofon oer de mars fan 'e Tsientûzen in livich ferslach, de Anabasis, wêrmei't er harren aventoer in legindaryske status joech.
Hen Ogledd
Yr Hen Ogledd ('It âlde noarden') is de Welske oantsjutting dy't de learden brûke om de kriten en keninkriken yn noard-Ingelân en súd-Skotlân yn de jierren tusken 500 en de ynvaazjes fan de Wytsingen om 800 hinne mei oan te tsjutten. De ynwenners fan dy keninkriken wurde Gwŷr y Gogledd, dat betsjut 'Manlju út it Noarden'.
Nagorno-Karabach
De befolking bestiet foar 95% út Armeenjers. Fierders wenje der noch wat Russen, Griken, Koerden en Oekraïners.
Op 2 septimber 1991 ferklearre de enklave him ûnôfhinklik fan Azerbeidzjan ûnder de namme fan Republyk Artsach, mar dat wurdt ynternasjonaal net erkend. Formeel heart Nagorno Karabach ta it grûnbesit fan Azerbeidzjan, mar de fakto hâldt en draacht de enklave him as in ûnôfhinklike republyk.
Frij gau nei de ûnôfhinklikens ûntstie der kriich mei Azerbeidzjan om de enklave. Nagorno Karabach krige dêrby stipe fan Armeenje. De kriich waard ferlern troch Azerbeidzjan en sûnt dy tiid hearsket der in wapenstilstân. Under tafersjoch fan de OVSE wurdt al jierren socht nei in oplossing foar it konflikt.
Alpineskyen op de Paralympyske Winterspullen 1984
De IIIe Paralympyske Winterspullen waarden yn 1984 hâlden yn Innsbruck, Eastenryk.
Marsleat
De Marsleat (Dokkumersk en offisjeel: Mearsloat) is in wetter by Dokkum yn de gemeente Dongeradiel.
List fan grytmannen fan Weststellingwerf
Dit is in list fan grytmannen fan de gemeente Weststellingwerf (Stellingwerf-Westeinde) (Fryslân fan 1593 oant 1851.
Friesenwall (muorre)
thumb|right|250px|In Friesenwall by Oldenswort, Noard-Fryslân. In Friesenwall (meartal: Friesenwälle) is in type muorre fan grûn en stien dy't tsjintwurdich benammen yn Noard-Fryslân te finen is.
It is in soarte fan steapelmuorre, dy't bestiet út in laach grûn dy't mei grutte balstiennen ôfmakke wurdt. De muorre is oer it algemien sa'n tachtich sintimeter heech. By in echte Friesenwall wurdt gjin semint brûkt om de stiennen fêst te meitsjen. Dit bart troch it stevich oandrukken fan de stiennen yn de grûn.
Yn de Midsiuwen ûntstie de Friesenwall yn it hiele machtsgebiet fan de Friezen. Mei't dat in sompich gebiet wie dêr't gjin stiengatten te finen wiene, en dêr't ek te min hout wie foar it bouwen fan stekken of oare houten ôffredings, wie men oanwiisd op it steapeljen fan balstiennen dy't by it bewurkjen fan it lân yn 'e ikkers fûn waarden.
Kitsune
In kitsune (Japansk: 狐 of キツネ; útspr.: [ˈkitsɯne], likernôch: " kyt -sû-nee"; ) is in mytysk wêzen út 'e folkloare fan Japan yn 'e foarm fan yntelliginte foks mei boppenatuerlike fermogens. It wurd kitsune betsjut yn it Japansk gewoan "foks", mei't foarhinne oannommen waard dat alle foksen sokke fermogens hiene. Sa soene hja fan stal wikselje kinne troch in minsklike foarm oan te nimmen. Harren boppenatuerlike fermogens soene boppedat oanwaakse neigeraden dat se âlder en wizer waarden. Aldens en wiisheid soene ôflêzen wurde kinne oan 'e hân fan it tal sturten dat in kitsune hie, want wat âlder it bist waard, wat mear sturten er krige, oant in maksimum fan njoggen.
Guon Japanske folksferhalen geane oer kitsune dy't harren fermogen om in minsklik stal oan te nimmen brûke om minsken op 'e doele te bringen, krekt sa't foksen dat ek yn 'e Westerske kultuer geregeldwei mei oaren dogge (bgl. yn it ferhaal fan Rein de Foks). Yn it Edo-tiidrek (1603-1867), in bûtengewoan byleauwige perioade út 'e Japanske skiednis, waarden kitsune beskôge as heksen. Foksen, en ek guon dassen en katten, waarden doe net fertrout. Ut âldere folksferhalen (en lettere literêre wurken) komme kitsune lykwols nei foarren as trouwe wachters of beskermingels en ek wol as freonen of sels minners. Dat lêste motyf is ornaris beheind ta ferhalen oer in jonge man en in tsjeppe froulike kitsune.
Aga Kan
Aga Kan (Perzysk:  آقا خان ) is in titel foar de religieuze lieder (imam) fan de Nizary ismaïliten.
De Perzyske sjah Fath Ali joech de earste Aga Kan titel oan Hasan Ali Sjah (1800-1881). Hasan Ali Sjah stipe de Britten yn de Earste Anglo-Afgaanske Kriich (1839-1842), wêrnei't syn titel troch de Britten nochris befêstige waard. Nei syn dea waard de titel urven troch syn neiteam. De tredde Aga Kan fertsjinwurdige Yndia yn 1932 en 1934-1937 yn it Folkebûn.
Marten Hoekstra
Marten Hoekstra (Aldehaske?, 4 april 1945), wie in reedrider fan It Hearrenfean dy't benammen op de sprint súksessen helle. Hy hat trije sulveren medaljes wûn op it NK Sprint.
San Francisco Chronicle
De San Francisco Chronicle (Ingelsk foar "Kronyk fan San Francisco") is in Amerikaanske krante dy't yn haadsaak de Baaikrite (om 'e Baai fan San Francisco hinne) betsjinnet, yn Noardlik Kalifornje. Dizze krante waard yn 1865 troch in pear teenagers oprjochte as The Daily Dramatic Chronicle en is sûn 2000 eigendom fan 'e Hearst Corporation. It is it iennichste grutte deiblêd yn 'e stêd San Francisco.
Bremen (De Like)
Bremen (somtiden ek as Breemen skreaun) is in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn Grinslân.
San Francisco Chronicle
Skiednis
De San Francisco Chronicle waard yn 1865 yn San Francisco oprjochte as The Daily Dramatic Chronicle troch de bruorren Charles de Young en Michael H. de Young, dy't doe noch teenagers wiene. Hja finansierden harren bedriuw mei in liend goudstik ter wearde fan 20 (doetiidske) Amerikaanske dollars. Binnen tsien jier hie de San Francisco Chronicle, sa't de krante al rillegau kaam te hjitten, de grutste oplaach fan alle deiblêden bewesten de Mississippy. Yn letter jierren saksearre dat súkses en stribben konkurrearjende kranten de San Francisco Chronicle foarby.
Bremen (De Like)
De namme is in net ferwizing nei de Dútske stêd Bremen, mar nei de brem dy't hjir yn it ferline in soad groeide op de hege sânige grûn. Dy grûnen waarden ek wol 'breemhaar' (haar = sânige hichterêch) neamd. De útspraak fan brem is hast gelyk oan dy fan Breemen yn it Grinzersk nl. breem.
Dat der in soad brem yn dizze omkriten groeide, kaam dat it lange tiid woest en net ûntgûn (earder fean)gebiet wie, dat allinnich geskikt wie om skiep yn rinne te litten. Yn Fryslân leit by Sondel yn Gaasterlân de Bremerwyldernis.
San Francisco Chronicle
Skiednis
De redaksje hie earst syn sit yn in gebou op 'e hoeke fan Bush Street en Kearney Street, mar doe't se it betelje koene, lieten de bruorren De Young in nij gebou sette op 690 Market Street, oan wat neitiid de bynamme Newspaper Row ("Kranterige") krige. It nije gebou wie (mei tsien ferdjippings) de earste wolkekliuwer fan San Francisco, dy't yn 1889 oplevere waard. By de grutte ierdbeving fan 1906 rekke it gebou skansearre, mar it waard werboud. Tsjintwurdich is it in monunint. De San Francisco Chronicle sit der al lang net mear, mar it stiet noch altyd bekend as it Old Chronicle Building of ek wol as it De Young Building.
Yn 1924 liet de San Francisco Chronicle wer in nij gebou sette op 901 Mission Street, op 'e hoeke fan 5th Street yn wat no de buert South of Market (SoMa) is. It waard ûntwurpen troch de arsjitekten Charles Peter Weeks en William Peyton Day yn Gothic Revival-styl, mar de measte details fan dy arsjitektoanyske streaming waarden yn 1968 ferwidere, doe't it hiele gebou op 'e nij beklaaid waard mei pleisterkalk. De redaksje fan 'e San Francisco Chronicle sit dêr anno 2023 noch altyd, hoewol't der ek oare bedriuwen yn it gebou fêstige binne.
Tusken de ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch en it begjin fan 'e 1970-er jierren yn stie de San Francisco Chronicle ûnder lieding fan haadredakteur Scott Newhall, dy't in drystmoedige en ek wat provokative wize fan nijspresintaasje foar de moade hie. Yn dy tiid die de krante in protte oan ûndersykssjoernalistyk, mei sjoernalisten as Pierre Salinger, dy't letter de polityk yngean soe, en Paul Avery, dy't ein 1960-er jierren efter in pleatslike searjemoardner oan gie dy't bekend kaam te stean as de Zodiac Killer. Dyselde stjoerde de San Francisco Chronicle en twa oare kranten in kryptogram yn trije dielen ta.
Yn 'e 1950-er jierren sneuvelen ien foar ien alle oare kranten yn San Francisco, oant inkeld de San Francisco Chronicle en syn neiste konkurrint, de San Francisco Examiner, noch oer wiene. Yn 'e 1960-er jierren groeide de Chronicle de Examiner foarby. De twastriid hie negative gefolgen foar beide kranten, dat yn 1965 kaam troch in ferkapte fúzje in joint operating agreement ta stân, wêrby't de Chronicle in moarnskrante en de Examiner in jûnskrante waard. (Uteinlik soe dat ferkeard útpakke foar de Examiner, om't de lêzers blykber leaver in moarnskrante hiene.) Beide kranten tegearre brochten in sneinsedysje út. Dizze stân fan saken bleau yn stân oant 2000.
Yn 1994 sette de San Francisco Chronicle útein mei de webside SFGATE, wat min ofte mear in online-edysje wie mei ynhâld út 'e (papierrene) Chronicle, mar ek út oare boarnen. The Gate, sa't de webside bekend kaam te stean, wie de earste grutte online-krante fan 'e wrâld. Hy waard oprjochte troch Allen Weiner en John Coate en krige troch de jierren hinne syn eigen stêf fan sjoernalisten, korrespondinten en kollumnisten. Yn 2013 begûn San Francisco Chronicle in oare webside, SFChronicle.com, dat mear in 'tradisjonele' online-edysje wie, mei inkeld materiaal út 'e papierrene edysje. Neitiid waard SFGATE stadichoan losweakke fan 'e Chronicle en waard it in folslein selsstannich online-deiblêd. Tsjintwurdich besteane der gjin bannen mear tusken de Chronicle en SFGATE en binne it twa folsleine ûnôfhinklike entiteiten.
Oplaach
Krekt as oare kranten makke de San Francisco Chronicle yn 'e ienentweintichste iuw in flugge tebekrin fan 'e oplaach mei. Yn 2022 waarden der fan 'e papierren krante noch mar goed 60.000 printe. Oan 'e oare kant hie de online-edysje datselde jiers krapoan 307.000 abonnees. Fierders hat de online-edysje 31,3 miljoen unike besikers yn 'e moanne.
René Goscinny
René Goscinny (Parys, 14 augustus 1926 – dêre, 5 novimber 1977) wie in Frânske skriuwer, humorist en skriuwer fan tekenteltsjes. Syn tekenteltsjes Asterix de Galjer en Lucky Luke binne wrâldferneamd.
Empire (tydskrift)
Empire is in Britsk tydskrift oer films en de filmyndustry, dat ienris yn 'e moanne ferskynt. It bestiet sûnt 1989 en wurdt útjûn troch de Dútske útjouwerij Bauer Verlagsgruppe. Empire is it bekendst troch de Empire Awards, in groep prizen op it mêd fan film dy't fan 1996 oant 2018 op jierlikse basis ferjûn waarden. De haadredaksje fan it blêd is fêstige yn Londen. De oplaach bedroech yn 2021 krapoan 75.000 eksimplaren.
René Goscinny
Biografy
Goscinny waard berne yn Parys as twadde soan fan Stanislas "Simkha" Goscinny, in gemysk yngenieur út Warschau, en Anna Beresniak Goscinny út it doarpke Chodorkow (Oekraïne) dy't elkoar moete hiene yn Parys. Yn 1928 ferfarde de húshâlding nei Buenos Aires yn Argentynje omdat Goscinny syn heit dêr in baan krigen hie.
Yn Argentynje brocht Goscinny syn jonge jierren fierder troch en hy makke yn dat lân ek in koarte karriêre troch as tekener. Yn dy tiid hat er ferskillende baantsjes ûnder oare as learling-akkountant. Yn desimber 1943 kaam syn heit te ferstjerren en yn 1945 ferfarde hy mei syn mem nei syn omke yn de Feriene Steaten. Yn 1946 gie hy werom nei Frankryk om syn militêre tsjinstplicht te ferfoljen by it 141e bataljon fan de Alpenjagers. Hy waard befoardere ta korporaal en waard de yllustrater fan syn rezjimint. Foar it leger makke hy yllustraasjes en posters. Yn 1947 yllustrearre hy in boek, en gie ferfolgens werom nei de Feriene Steaten.
Empire (tydskrift)
Skiednis
David Hepworth fan Emap, de útjouwerij dy't ferantwurdlik wie foar û.m. de muzyktydskriften Q en Smash Hits, krige ein 1980-er jierren it idee om in blêd te publisearjen dat krekt as Q wie, mar dan oer films ynstee fan popmuzyk. Hy loek Barry McIlheney oan, in redakteur fan Smash Hits, om haadredakteur fan it nije tydskrift te wurden, wylst Hepworth sels de funksje krige fan 'redaksjoneel direkteur'. Fan 'e earste edysje fan Empire, dy't útkaam yn maaie 1989, waarden 50.000 eksimplaren ferkocht.
René Goscinny
Biografy
In slimme tiid folge dêr't Goscinny yn New York in skoft sûnder wurk siet. Bettere tiden brekke oan yn 1948 doe't hy wurkjen gie by in lytse studio. Dêr rekke hy befreone mei minsken as Will Elder, Jack Davis en Harvey Kurtzman, striptekeners dy't letter bekend wurde sille troch harren wurk foar Mad Magazine. Yn 1949 moete hy ek de tekenaar Maurice De Bevere (Morris). Koart dêrop gie Goscinny wer werom nei Parys. thumb|Grêf fan Goscinny Yn 1951 kaam hy yn de kunde mei de tekener Albert Uderzo en se makken tegearre inkele rigen stripferhalen, wêrûnder Hoempa pa, dat yn it stripblêd Tintin ferskynde tusken 1958 en 1962. Yn 1959 setten sy útein mei de striprige Asterix dat publisearre waard yn it stripblêd Pilote. Yn tuskentiid wie Goscinny ek begûn mei it skriuwen fan ferhalen foar de strip Lucky Luke, tekene troch Morris. De gearwurking mei Morris as Uderzo hat duorre oant Goscinnys' dea yn 1977.
As redakteur (sûnt 1959) en letter haadredakteur (fan 1963 oant 1974) makke Goscinny fan Pilote in stripblêd foar folwoeksenen mei tekenteltsjes dy't oars en fernijend wienen as alles wat oant dan gebrûklik wie yn stripblêden foar bern.
Empire (tydskrift)
Skiednis
It doel fan Hepworth wie om eltse film te beskriuwen dy't yn it Feriene Keninkryk yn 'e bioskoop kaam. Teffens moast der in beoardieling komme, besteande út ien oant fiif stjerren (en gjin heale stjerren): ien stjer wie de leechste beoardieling foar in weardeleaze film, en fiif stjerren de heechste, foar in trefliken-ien. In kompilaasje fan 'e earste achttjin jier oan filmresinsjes waard yn 2006 yn boekfoarm publisearre ûnder de titel Empire Film Guide. Begjin 2008 waard Emap oankocht troch de Dútske Bauer Verlagsgruppe.
René Goscinny
Biografy
Goscinny wurke as senarist ek gear mei Jean Tabary (Iznogoedh, 1962-1977) en Gotlib (Les dingodossiers, 1965-1967). Under de skûlnamme "Agostini" hat er in rige berneboeken skreaun, "De Lytse Nicolaas" (1956-1964), yllustrearre troch Jean-Jacques Sempé.
Empire (tydskrift)
Ynhâld
Behalven resinsjes fan sawol mainstream- as filmhûsfilms publisearret Empire ek artikels mei nijs oer de filmyndustry en fraachpetearen mei akteurs, regisseurs en oaren dy't har wurk yn 'e filmyndustry hawwe. Dêropta binne der foarútblikken op films dy't yn preproduksje binne of dêr't de opnamen fan oan 'e gong binne. Ek wurdt der omtinken jûn oan releases op dvd en blu-ray.
Empire Awards
Fan 1996 oant en mei 2018 organisearre Empire elts jier de útrikking fan 'e Empire Awards. Dat wiene in groep prizen, dy't op basis fan in stimming ûnder de lêzers fan it tydskrift takend waarden oan films en foar prestaasjes op it mêd fan film. De útrikkingsseremoanje fan 'e Empire Awards waard oarspronklik sponsore troch mobile tillefoanprodusint Sony Ericsson en fan 2009 ôf troch it sterke-drankmerk Jameson Irish Whiskey. De prizen waarden yn 2018 foar it lêst útrikt en dêrnei opdoekt om redens dy't net bekendmakke waarden.
René Goscinny
Biografy
Goscinny ferstoar op 51-jierrige leeftyd as gefolch fan in hertoanfal ûnder in ynspanningstest yn it sikehûs.
Griken
thumb|Griken Griken binne de ynwenners fan Grikelân en de Republyk Syprus. In oare namme foar de Griken yn de Aldheid is Hellenen of âlde Griken.
De Griken binne in Yndo-Jeropeesk folk dat yn it twadde millennium f.Kr. fan Midden-Jeropa út nei it Helleenske skiereilân loek. Yn ferskate weagen arrivearren de Myceners, Ioanjers en Doarjers en nimme it lân yn besit wêrby't de oarspronklike befolking opnomd wurdt. De âlde Griken wienen ûnderling tige ferskillend op it politike mêd, mar net wat religy, keunst, taal en tradysje oanbelanget.
Ek yn de Feriene Steaten, Austraalje, Dútslân, Grut-Brittanje en Kanada wenje in protte etnyske Griken.
Griken sprekke Gryksk, in Yndo-Jeropeeske taal. It Grykske alfabet wurdt al sûnt de 9e iuw f.Kr. brûkt. De measte Griken hearre ta de Gryksk-orthodokse Tsjerke.
Kamp Börgermoor
260px|thumb|right|Plattegrûn 1945 en 2010 260px|thumb|right|Betinkstien Kamp Börgermoor 260px|thumb|right|Earder kampterrein yn 2010 Kamp Börgermoor (Dútsk: Lager I Börgermoor) wie it earste fan de fyftjin Emslandlager. Lager I lei sa'n 10 kilometer besúdeasten Papenburg.
Skiednis
Nei de befrijding brûkte justysje it kamp noch in skoft om flechtlingen op te heinen. Yn de sechtiger jierren waarden de barakken ôfbrutsen. Fan it kamp is allinne in tichtmitsele skûlkelder en wat pún oer. In betinkingsplaat mei de tekst 'Nie wieder Faschismus' en in stien mei it 1e kûplet fan it liet 'Die Moorsoldaten' bringe de kamptiid te binnen.
Deadetal
De fyftjin Emslandlager hawwe sa'n 100.000 kriichsfinzenen en 80.000 politike- en straffinzenen tahâlde moatten. Der wurdt rûsd dat 30.000 fan de finzenen dêr fermoarde is. Foar it grutstepart hawwe dat Russyske kriichsfinzenen west. Dy lizze op njoggen begraafplakken yn massagrêven. Fan in minderheid fan dy hôven is de nasjonaliteit en it tal minsken dy't der lizze bekend. It is net bekend hoefolle kampbewenners de oarloch oerlibbe hawwe; in protte binne letter yn oare kampen deadien.
Asylsikers
Soms moasten de finzenen op mar in pear hûndert meter fan de Nederlânske grins oan it wurk. Geregeldwei hawwe finzenen besocht om de grins oer te flechtsjen. Tsientallen slagge dat, mar yn de measte gefallen waarden de asylsikers troch de Nederlânske oerheid weromstjoerd. Faak betsjutte dat de dea fan de flechtling. Yn in pear gefallen, dy't publyk omtinken krigen, waarden asylsikers net weromstjoerd nei Dútslân, mar nei oare lannen útwiisd.
Skiedingsboskje
It Skiedingsboskje, is in ike- en bjirkeboskje fan 0,8 hektare efter it AZC by Drachten.
Meint Wiegersma, de earste foarsitter fan It Fryske Gea, fûn yn 1926 yn it Skiedingsboskje de boskhynstesturt. It Fryske Gea bestie doe noch net en de boskhynstesturt kaam allinnich bûten Fryslân foar. Hy skreau ''Achter Ureterper Verlaat op de gemeentegrens van Opsterland en Smallingerland aan 't einde van de Brouwerswijk (recht achter H.B.S.) aan bosch- en slootkant. Honderden exemplaren. 13 Mei 1926. Enkele met vruchtbare tak''. De boskhynstesturt groeit no net mear yn it boskje, mar frjemd genôch wol yn in de sleatswâl en it stikje bou dêrneist. Ek op oare plakken yn Fryslân groeit de, no noch wol seldsume, hynstesturt.
It boskje waard yn 1958 troch It Fryske Gea oankocht. It boskje bestiet benammen út iik, bjirk, en op de grûn in soad brombeien, rankjende helmblom, rintfear en njirrekrûd, op inkele plakken ek hop en papsûger.
New Jersey (betsjuttingsside)
"New Jersey" of "Nij-Jersey" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Black Swan (film)
Black Swan is in Amerikaanske psychologyske skrillerfilm út 2010 ûnder rezjy fan Darren Aronofsky, mei yn 'e haadrol Natalie Portman en yn 'e wichtichste byrollen Vincent Cassel en Mila Kunis. De titel betsjut "Swarte Swan" en ferwiist nei in personaazje út it ballet De Swannemar, fan Tsjaikovsky. It film folget de talintearre mar geastlik labile ballerina Nina Sayers, dy't de haadrol yn in produksje fan De Swannemar taparte kriget. As se troch har folle-easkjende artistyk direkteur, har oerhearskjende mem en in nije, ferliedlike rivale oer har brekpunt dreaun wurdt, bedarret se yn in libbene nachtmerje fan waarfoarstellings. Black Swan waard foar it earst fertoand op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Feneesje. De film krige oer it algemien positive resinsjes fan 'e filmkritisy en woeks yn 'e bioskopen út ta in grut kommersjeel súkses. Portman wûn mei har rol de Oscar, Golden Globe, BAFTA en ferskate oare wichtige prizen yn 'e kategory bêste aktrise. De film sels waard nominearre foar û.o. de Oscar foar Bêste Film en de Golden Globe foar Bêste Film – Drama.
Plot
Nina Sayers is in gâns ûnthjittende, mar geastlik labile jonge ballerina by it New York City Ballet. Hja wennet noch by har bazige mem Erica yn, dy't sels ek balletdûnseresse wie oant se swier rekke fan Nina. Artistyk direkteur Thomas Leroy makket bekend dat it balletselskip it seizoen iepenje sil mei in produksje fan it ballet De Swannemar, fan 'e Russyske komponist Pjotr Iljitsj Tsjaikovsky. It giet oer it famke Odette, dat troch tsjoenderij fêst komt te sitten yn it lichem fan in (wite) swan. De betsjoening kin inkeld opheft wurde troch leafde, mar Odette har prins wurdt ferlaat troch har twillingsuster, de swarte swan Odile. Yn wanhope docht Odette selsmoard en fynt frede yn 'e dea.
Leroy twingt prima ballerina Beth MacIntyre, mei wa't er in seksuele relaasje ûnderhâldt, om op te hâlden mei dûnsjen. Hy makket bekend dat er siket nei in nije prima ballerina, dy't de rollen fan 'e ûnskuldige en fragile wite swan Odette en de sensuele en boasaardige swarte swan Odile allebeide fertolkje kin. Nina docht audysje en dûnset in rippetysje as Odette dy't sûnder lek of brek is. It slagget hat lykwols net om op oertsjûgjende wize Odile del te setten, mei't dy har karakter sa fier fan har eigen ôf stiet dat se muoite hat om har yn it personaazje yn te libjen.
Hoewol't har mem it har ôfret hat, stapt Nina de oare deis op Leroy ôf om him te freegjen har noch in kâns te jaan. Hy fertelt har lykwols dat er de rol al ferjûn hat oan Veronica, in oare jonge ballerina. Nettsjinsteande dat nûget er Nina út om te besykjen en lit him fan gedachten feroarje. Wannear't er har twingt ta in tongtút, byt se him, ûntskuldiget har dêr dan yn betizing foar en flechtet syn kantoar út. Letter dy deis docht bliken dat Leroy de haadrol dochs oan Nina taparte hat, mei't er har byt opfet hat as in teken dat se wis wol wat fan Odile yn har hat.
Op in galajûn ta fiering fan it begjin fan it nije balletseizoen beskuldiget in dronken Beth Nina derfan dat se Leroy op fellatio traktearre hat om 'e haadrol te krijen. De oare deis heart Nina dat Beth dy jûns ûnderweis nei hûs oanriden is troch in auto. Se hat beide skonkken brutsen en leit yn it sikehûs. Leroy fertelt har dat it neffens him in mislearre besykjen ta selsmoard wie of oars in geastlik steurde foarm fan selsskeining. Nei ôfrin 'e rippetysjes siket Nina yn it sikehûs in bewusteleaze Beth op. Yn ôfgriis, mar ek in stikje fassinaasje, tilt se temûk it lekken op en sjocht dat yndie beide skonken op ferskate plakken brutsen binne, wat betsjut dat Beth nea wer balletdûnsje kinne sil.
It slagget Nina noch altyd net om Odile te spyljen nei tefredenheid fan Leroy. Dyselde hat in reputaasje foar oer de grins geand hâlden en dragen dy't wolfertsjinne blykt te wêzen as er har opdracht jout om nei hûs te gean en te masturbearjen, om't dat har helpe soe en kom los fan har krampeftige selsbehearsking. It slagget de oan seksuele ferkringing lijende Nina lykwols net harsels ta in orgasme te bringen. Dêrop hjit Leroy har om it dûnsjen fan ien fan 'e oare dûnseressen te bestudearjen. Dat is Lily, in tsjeppe nijynkommelinge dy't earder yn San Francisco dûnse hat. Fan uterlik hat se wol wat fan Nina wei, mar mei dûnsjen kin se har net belykje. Oan 'e oare kant besit se in ûnbedimme kwaliteit yn har hâlden en dragen dy't Leroy foar de rol fan Odile siket en dêr't it Nina no just oan ûntbrekt. Underwilens begjint Nina, sûnder dat oaren it witte, almar faker hallusinaasjes te krijen en brokjes tiid te ferliezen. Ek klaut se harsels blykber oan bliedens ta op har lofterskouderblêd, hoewol't se har dêr neitiid neat fan tebinnenbringe kin.
Op 'e jûn foar de generale rippetysje komt Lily by Nina en har mem oan 'e doar om har mei út te freegjen nei in nachtklub. Har mem fertelt Lily dat Nina net thús is, mar Nina hat har nocht fan har memme bemuoisucht en giet mei Lily. Njonken alkohol biedt Lily Nina ek in ecstasypil oan, mei't se seit dat it har helpe sil om te ûntspannen. Nina wifket, mar nimt de pil dan oan. Al rillegau begjint se de ynfloed fan 'e drugs te fernimmen. Se flirt mei manlju yn 'e nachtklub en ek mei Lily. Se dûnsje tegearre en keare dan nei Nina har appartemint werom. Nei't se wer wurden krigen hat mei har mem, lûkt Nina harsels mei Lily werom yn har sliepkeamer en barrikadearret de doar. De beide fammen tútsje inoar en reitsje op bêd, dêr't Lily kunnilingus by Nina bedriuwt.
De oare moarns wurdt Nina allinne wekker en beseft se dat se har fersliept hat foar de generale rippetysje. As se arrivearret yn it Lincoln Center, dêr't de balletopfiering holden wurde sil, sjocht se Lily as Odile dûnsjen. It docht bliken dat Leroy Lily útkeazen hat as Nina har dûbluere. Nina konfrontearret Lily mei harren nacht tegearre, mar Lily begrypt net wêr't se it oer hat. Nina is ommers allinne nei hûs ta gien, wylst sysels, sa seit se, in onenightstand hân hat mei ien fan 'e manlju dy't sy en Nina yn 'e nachtklub troffen hiene. Nina rekket yn betizing dy't omslacht yn ferlegenheid as Lily har derfan beskuldiget dat se in wiete dream oer har hân hat.
Nina rekket derfan oertsjûge dat Lily it op har haadrol yn De Swannemar foarsjoen hat. Har hallusinaasjes wurde sterker en komme faker, en har selsferwûnings wurde slimmer. Op in stuit mient se sels dat der lytse swarte fearkes út 'e wûne op har skouderblêd groeie en dat se echt oan it transformearjen is ta de swarte swan Odile. As se dat 'sjocht', falt se derhinne, stompt har holle en rekket bewusteleas. Lang om let kriget har mem foar it ferstân dat der wat goed mis is mei Nina. Se skillet it teäter op om Nina siik te melden, mar as dy wer by besleur komt, wol se der alhiel neat fan witte om 'e iepeningsjûn oer te slaan. Se ûntkomt mei geweld oan har mem en byt har ta: "Ik bin de swannekeninginne, mem is dejinge dy't nea fierder kommen is as it corps!"
Nina arrivearret oan 'e lette kant, mar net te let om har plak noch yn te nimmen. Lily stie al ree om 'e haadrol te spyljen, en is sadwaande danich teloarsteld. Tsjin 'e ein fan 'e twadde akte wurdt Nina, yn har rol fan Odette, ôflaat troch in nije hallusinaasje, mei as gefolch dat se net oplet en plat op it poadium kneppelet as in manlike balletdûnser har delsette sil. Leroy is poerrazen oer dy flater, wat de druk op Nina noch ferheget. Werom yn har klaaikeamer treft se Lily oan dy't harsels opmakket as Odile. Nina wol dêr neat fan witte en de beide fammen reitsje slaande deilis. Under de wrakseling transformearret Lily tydlik ta in oare Nina. As der in spegel brekt, grypt Nina in glêsdiggel en stekt Lily yn it weak fan 't liif, mei as gefolch dat har rivale stjert. Nina ferberget it stoflik omskot yn it húske fan 'e klaaikeamer, makket harsels op as Odile en giet fierder mei de foarstelling.
Dêr jout se in treflike prestaasje wei as Odile, wêrby't se, alteast yn har eigen eagen, ek wier feroaret yn in swarte swan, oerdutsen mei swarte fearren en mei wjukken ynstee fan earms. Wylst se fan it publyk in steande ovaasje kriget, draaft Nina nei de kûlissen, dêr't se Leroy oer it mad komt mei in hertstochtlik tút, foar't se har it poadium wer op hastiget om nochris te bûgen. As se neitiid wer yn har klaaikeamer komt, sjocht se it bloed fan Lily ûnder de húskedoar troch rinnen. Se smyt der in handoek oer hinne, mar wannear't immen op 'e klaaikeamerdoar oankloppet, blykt it Lily te wêzen, libben en wol, dy't har komplimintearje wol mei har dûns as Odile. Alhiel yn betizing pakt Nina de handoek op en sjocht dat der gjin bloed is. As se de húskedoar iepenet, blykt der likemin in lyk te wêzen. Mar de spegel is noch wol brutsen. Dan sjocht se omleech en wurdt in wûne yn har eigen búk gewaar, dêr't se de fingers yn stekt en in stik spegelglês út lûkt: se beseft dan dat se net Lily delstutsen hat, mar harsels.
Nina dûnset de lêste akte fan it ballet as Odette, dy't einiget wannear't de wite swan harsels fan in heech klif ôf smyt om te pletter te fallen. Nina lânet lykwols op in matras dy't dêr út it sicht fan it publyk pleatst is om har op te fangen. De hiele skouboarch barst yn lûd applaus út, wylst Leroy, Lily en de oare dûnseressen en dûnsers op Nina ta komme om har te lokwinskjen. Dan wurdt Leroy ynienen it bloed gewaar dat him ferspriedt út 'e wûne yn har búk. Hy stjoert Lily om in ambulânse te skiljen en freget Nina yn panyk wat har oerkommen is. Sy antwurdet: "Ik fielde it. It wie perfekt," wêrnei't se kalm ferstjert.
Produksje
Black Swan waard regissearre troch Darren Aronofsky nei in senario fan Mark Heyman, Andres Heinz en John McLaughlin. Aronofsky krige foar it earst belangstelling om in film te meitsjen oer ballet, doe't syn suster in dûnsoplieding folge oan 'e Middelbere Skoalle fan 'e Poadiumkeunsten yn New York. Op in stuit kaam er in skript tsjin dat The Understudy ("De Dûbluere") hiet en gie oer akteurs yn in off-Broadway-toanielstik, wêrby't de haadpersoan stalkt waard troch har dûbluere (ynfalster).
Aronofsky hierde profesjonele senarioskriuwers yn om dêr ynstee in ferhaal oer ballet fan te meitsjen. By it werskriuwen waarden folle mear dingen feroare, skrast en tafoege as inkeld it ferfangen fan 'e toanielfoarstelling troch de balletfoarstelling en de akteurs troch de dûnsers. Sels die Aronofsky research nei ballet en ûntdiek er dat it "in tige ynsulêre wrâld" is, wêrfan't de dûnsers en dûnseressen "gjin hege rekken fan films hawwe". Nettsjinsteande dat wist er guon aktive en rêstende balletdûnseressen te finen dy't harren ûnderfinings mei him diele woene.
Neffens Aronofsky wie Black Swan min ofte mear in oanfolling op syn eardere film The Wrestler (2008), dy't oer de wrâld fan it showwrakseljen giet. Oarspronklik hied er in film yn gedachten oer in românse tusken in showwrakselder en in ballerina, mar úteinlik besleat er dat dy beide wrâlden "tefolle foar ien film" wiene en helle er se útinoar. Dochs fûn er dat The Wrestler en Black Swan opmerklik gelikense haadpersoanen en aktiviteiten toanden: "Showwrakseljen wurdt troch guon beskôge as de leechste keunst – as se it sels mar keunst neame wolle – en ballet wurdt troch guon beskôge as de heechste keunst. Mar wat my ferhearde, wie hoe gelikens de artysten yn dy beide wrâlden binne. Se meitsje op in suver net foar te stellen wize gebrûk fan har lichem om harsels te uterjen."
As produsinten wiene Mike Medavoy, Arnold W. Messer, Brian Oliver en Scott Franklin by Black Swan belutsen, foar de filmstudio's Cross Creek Pictures, Protozoa Pictures, Phoenix Pictures en Dune Entertainment. Foar de film wie in budget beskikber fan $13 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Matthew Libatique, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Clint Mansell.
Casting
Aronofsky hifke aktrise Natalie Portman al yn 2000 oer de mooglikheid fan in haadrol yn in film oer ballet, dêr't sy grutte belangstelling foar hie. Yn in fraachpetear op 'e webside fan tillefyzjenetwurk MTV lei Portman út: "Ik besykje rollen te finen dy't mear folwoeksenens fan my easkje, om't je as frou yn 'e filmyndustry fêst komme kinne te sitten yn in fisieuze sirkel fan ferskriklik ynnimlike rollen, yn 't bysûnder om't ik sa lyts fan stal bin." It wie Portman dy't har goede freondinne Mila Kunis by Aronofsky oanrikkemandearre foar de rol fan Lily. De beide froulju giene foar it begjin fan 'e opnamen fan Black Swan in healjier yn training om 'e lichemsbou fan echte ballerina's te krijen en om it meastepart fan 'e dûnssênes sels útfiere te kinnen. Se trainden fiif oeren deis, sân dagen yn 'e wike, troch it dwaan fan ballet, fitness en swimmen. Doe't de opnamen neieroan kamen, waard dêr noch goreografytraining oan tafoege. Kunis ferlear yn dy tiid nei eigen sizzen 9 kg op in lichemsgewicht fan krapoan 53 kg. Neffens har ferlear Portman noch mear gewicht as sysels.
Opnamen
De opnamen foar Black Swan setten tsjin 'e ein fan 2009 útein. In grut diel fan 'e film waard opnommen yn New York, mar de sênes yn 'e skouboarch waarden filme yn it Sintrum foar de Poadiumkeunsten fan 'e Steatsuniversiteit fan New York te Purchase. By de dûnssênes tsjinne Kimberly Prosa, in ballerina fan it American Ballet Theatre-selskip (ABT) as body double foar Natalie Portman. Oan 'e ynternetkrante de Huffington Post fertelde sy: "Natalie gie yn training, se studearre ferskate moannen ballet, fan 'e mul omheech is it har. Sarah Lane, in soloïste fan it ABT, die it swiere wurk, se die de fouetté's, mar se hiene har mar foar in beheinde perioade, in pear wiken, dat ik die de rest fan hokfoar shots se ek mar ferlet fan hiene."
Distribúsje
De distribúsje fan Black Swan waard fersoarge troch Fox Searchlight Pictures. De film belibbe syn wrâldpremiêre op 1 septimber 2010 op 'e iepeningsjûn fan it 67e Ynternasjonaal Filmfestival fan Feneesje, dêr't it publyk nei ôfrin in steande ovaasje joech. Black Swan waard yn septimber 2010 ek fertoand op it Filmfestival fan Telluride, en yn oktober fan dat jier wie de film te sjen op it Filmfestival fan New Orleans, it Filmfestival fan Austin en it BFI-Filmfestival fan Londen. Yn novimber folgen fertoanings op it Filmfestival fan Denver en de fiering fan it Amerikaansk Filmynstitút (AFI) yn Los Angeles. Uteinlik gie Black Swan op 3 desimber 2010 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 30 novimber by platemaatskippijen Sony Classical Records en Fox Music. De film waard op 29 maart 2011 útbrocht op dvd en blu-ray.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Black Swan oer it algemien positive resinsjes. Neffens de Australyske krante The Sydney Morning Herald polarisearre de film de resinsinten: party fûnen de teätraliteit fan 'e film om gek fan te wurden, mar de measten seine dat se "meisleept" waarden troch it oangripende ferhaal. Kurt Loder fan it tydskrift Reason neamde Black Swan "hearlik grizelich", mar skreau ek dat de film "net alhiel befredigjend" wie. Oare kritisy murken de oerienkomsten op tusken Black Swan en oare films, wêrûnder it troch resinsinten en filmpublyk rûnom bespotte Showgirls fan Paul Verhoeven.
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Black Swan in heech goedkarringspersintaazje fan 85%, basearre op 318 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Black Swan is ferfrissend yntins, hertstochtlik en útsinnich melodramatysk. De film sweeft op 'e moedige rezjy fan Darren Aronofsky en op in aktearprestaasje fol bravoere fan Natalie Portman." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Black Swan in goedkarringspersintaazje fan 79%, basearre op 42 resinsjes.