cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moassen
De stamme fan 'e moassen (Bryophyta) omfiemet sa'n 12.000 ûnderskate soarten. Foarhinne waarden ta dizze taksonomyske groep ek de levermoassen (Marchantiophyta) en de haumoassen (Anthocerotophyta) rekkene, mar neffens moderne ynsichten foarmje dy elts in aparte stamme, en steane se dus binnen it ûnderryk fan 'e lânplanten op deselde hichte mei de moassen en de faskulêre planten. Yn it deistich spraakgebrûk wurde de moassen lykwols noch altyd mei de levermoassen en de haumoassen ûnder de oantsjutting moas beflapt. De koarstmoassen of lichens binne lykwols gjin moassen en sels gjin lânplanten, mar ynstee gearwurkingsfoarmen tusken skimmels en grienwieren en/of blauwieren. De stúdzje nei moassen wurdt bryology neamd; op dat mêd is yn Nederlân de Bryologyske en Lichenologyske Wurkgroep aktyf.
Ferdinand de Saussure
thumb|right|Ferdinand de Saussure Ferdinand de Saussure (Genêve, 26 novimber 1857 - Vufflens-le-Château, 22 febrewaris 1913) wie in Switserske taalwetenskipper dy't de basis lei foar de taalkunde fan no.
Louis Armstrong
thumb|Louis Armstrong Louis Daniel Armstrong (New Orleans, 4 augustus 1901 – New York, 6 july 1971) wie in Amerikaansk jazztrompettist, sjonger en entertainer. Syn bynamme wie Satchmo of Satch, in ôfkoarting foar Satchelmouth (budelmûle). Hy wie ek bekend as Dippermouth, krektas Satchmo in referinsje nei syn grutte mûle. Troch freonen en kollega's waard hy meastal oansprutsen mei Pops, in namme dy't hy sels ek foar oaren brûkte (mei útsûndering fan Pops Foster, dy't hy steefêst George neamde).
Hoewol't syn karriêre begûn yn de jierren tweintich, kenne sels hjoeddeiske generaasjes him noch fan nûmers as What a wonderful world, Hello Dolly en It takes two to tango, dy't hy mei syn karakteristike, rauwe stim fertolke.
Nico Onkenhout
thumb|Oarlochsmonumint (1950) ûnder Dokkumer Nije Silen Nicolaas Hendrik (Nico) Onkenhout (Amsterdam, 29 maaie 1918 - Amsterdam, 5 febrewaris 1989) wie in Nederlânske byldhouwer en medaljeur.
Libben en wurk
Onkenhout studearre byldhoukeunst by Jan Bronner oan de Ryksakademy fan byldzjende keunsten (1937-1944) yn Amsterdam. Yn de Twadde Wrâldkriich dûkte er ûnder; yn 1944 siet er yn de gemeente Kollumerland c.a.. Nei de oarloch makke er seis monuminten, ien dêrfan foar de gemeente Kollumerlân. Syn meast ferneamde wurk is in brûnzen byld fan Dik Trom út 1973, mei Trom omkeard op in dôfhûdige ezel.
Naast byldhouwer wie Onkenhout ek warber as medaljeur. Hy makke ûnder mear in peinje by gelegenheid fan de iepening fan it haadkantoar fan Assurânsjemaatskippij 'De Zeven Provinciën' yn De Haach (1960). Hy wie lid fan Arti et Amicitiae en de Beropsferiening fan Byldzjende Keunstners.
Wurk yn de iepenbiere romte (kar út)
Amsterdam dearekke brânspuiters
Assen
De Haach
Hoofddorp
De Jouwer
Kollumerpomp
De Lemmer
Meppel
Ter Aar
Us Leaffrou Ter Iem
thumb|right|Us Leaffrou Ter Iem thumb|right|Us Leaffrou Ter Iem thumb|right|Us Leaffrou Ter Iem thumb|right|Us Leaffrou Ter Iem thumb|right|Us Leaffrou Ter Iem thumb|right|Us Leaffrou Ter Iem thumb|right|Us Leaffrou Ter Iem
Kleaster Us Leaffrou Ter Iem ( Nederlânsk: Onze Lieve Vrouwe Ter Eem ) is in earder kleaster, fan de "Zusters van Onze Lieve Vrouw van Amersfoort" oan de Daam Fockemawei 22 yn Amersfoart. Letter waard it in famkeslyceum mei ynternaat en in konferinsjesintrum. Yn 2008 giene beide ticht.
It gebou "Onze Lieve Vrouw ter Eem" waard yn 1933 foltôge. It hie in miljoen gûne koste en joech hûsfêsting oan it Lyseum "Onze Lieve Vrouw ter Eem" mei ynternaat, de roomske Kweekskoalle "Sint Agnes" mei ynternaat en it Kleaster foar de susters. By de ynwijing fan it gebou en konsekraasje fan de kapel waarden relikwyen yn in bier om de kapel droegen. Efter in tagongspoarte rint in rjochte oprydleane nei it haadgebou, dat mei de foargevel nei it noardeasten stiet. De entree sit yn de midden fan de foargevel, oan in rjochthoekich plein, dat oan trije siden begrinze wurdt troch dielen fan it gebou. Rjochts foar it gebou leit in rjochthoekige ferdjippe lizzende fiver. It lyseum (gymnasium en M.M.S.) bestie út in ynternaat foar 200 ynterne learlingen mar wie ek bestimd foar eksterne learlingen. Alle ynternaatsbern hienen fan 1933 ôf in eigen keammerke, wat tige bysûnder wie foar dy tiid.
De kweekskoalle en lettere Pedagogyske Akademy Sint Agnes (oerbrocht fanút de Herenstraat) hie in ynternaat foar 100 ynterne learlingen. It gie ticht yn 1975. Alle bern fan de kweekskoalle wienen ynternaatsbern, ek dy út Amersfoart, en hienen in eigen keammerke.
Op 13 oktober 1944 bombardearren de alliearden it weinpark fan de NS. Dêrby kamen ek bommen op it terrein Onze Lieve Vrouw ter Eem. Yn totaal wienen hjir 2000 ruten stikken. It gebou waard fierders beskeadige troch hûsfêsting fan Dútsers en (letter) Kanadezen.
Yn 1968 gienen it Constantijn College (skoalle foar fuortset ûnderwiis foar jonges) en it Lyseum Onze Lieve Vrouw ter Eem in fúzje oan ta: Eemland College. Yn 1996 waard dit Het Nieuwe Eemland College. It gebou is in gemeentlik monumint.
Trije Susters (Grins)
thumb|Trije gesusters De Trije Susters, Nederlânsk: Drie Gezusters is in monumintaal gebou oan de Grutte Merk yn Grins. Oarspronklik wie it grif in stienhûs út de 13e iuw fan it laach Gelkinge. Tsjintwurdich is it ryksmonumint it flaggeskip fan de lyknammige horekakeatling fan Sjoerd Kooistra silger.
Hermanus Willem Koekkoek
Hermanus Willem Koekkoek (Amsterdam, 7 jannewaris 1867 - dêre, 9 septimber 1929) wie in Nederlânske keunstskilder, benammen bekend om syn militêre tafrielen. Hy kaam út it ferneamde skildersgeslacht Koekkoek en wie de soan fan stedsskilder Willem Koekkoek en broer fan Marinus Adrianus Koekkoek.
Biografy
Hermanus Willem Koekkoek waard oplaat troch syn heit, Willem Koekkoek. Hy wenne en wurke ynearsten yn Amsterdam, hold fan 1887 oant 1891 yn Londen ta, dêr't syn omkes Hermanus Koekkoek de Jonge en Barend Hendrik Koekkoek yn de keunsthannel sieten, gong werom nei Amsterdam en sette yn 1901 opnij ôf nei Londen. Begjin jierren 1920 kaam er werom nei syn bertestêd, dêr 't er yn 1929 ferstoar, 62 jier âld.
Hermanus Willem Koekkoek makke benammen namme as skilder mei militêre foarstellingen. Hy wie ien fan de inkelde Nederlânske keunstskilders dy 't dit sjenre beoefenen. In soad fan syn wurken hawwe militêre operaasjes út de Frânsk-Dútske Oarloch (1870 -1871) as ûnderwerp, dêr't er sekuer histoarysk ûndersyk foar útfierd hat. It leafst skildere er 'kavalerysjarzjes, mar ek it deistige soldatelibben hie syn omtinken. Yn Ingelân wurke er foar The Illustrated London News, The Sketch en The Royal Magazine. Dêr makke er tekeningen as yllustraasje fan de Twadde Boere-oarloch. Yn 'e Earste Wrâldoarloch ferskynden syn tekeningen geregeldwei yn alle militêre tydskriften. Yn Londen en Amsterdam wurke er foar Williams & Sutch, dy't syn skilderijen ferkochten yn de Feriene Steaten en Kanada. Syn lânskippen en stillibbens wiene der populêr. Koekkoek makke teffens portretten, sjenrewurken, histoaryske tafrielen en dierfoarstellingen.
Ferskate fan syn skilderijen binne yn it Legermuseum yn Delft te sjen.
Fâltum (mole)
Fâltum (Nederlânsk: Fatum) is in nei de útbuorren Fâltum ferneamde poldermole en ryksmonumint súdeast fan Tsjom yn de gemeente Waadhoeke.
By Tsjom stiet noch in twadde spinnekopmole, Teatlum.
Stifting
Fâltum bemealle oant de ruilferkaveling in polder mei deselde namme. De fjouwerkante ûndertoer mei houten dielen fan dizze spinnekopmole is mooglik út de 18e iuw. Yn 1914 en 1915 waard de mole troch brân ferwoaste en wer opboud. Fan de brân binne ûnder yn de mûne noch spoaren te sjen.
Oant in restauraasje oan de ein fan de jierren sechtich hie Fâltum in selsswichting. Yn 1989 is de mole op 'e nij restaurearre.
Yn 2022 is de skroef fan de mûne langer makke en de skroefbak ferfongen. De kosten fan de restauraasje bedroegen 80.000 euro. De skroef is no djipper, sadat de mûne wer by it lege grûnwetter kin en helpe kin by it bemeallen fan de polder.
Rebus
thumb|Foarbyld fan in rebus In rebus is in soart fan wurd-puzel dêr't figueren yn brûkt wurde om wurden of wurddielen foar te stellen.
Neist de figuerkes besteane rebussen meastal út letters dy't tafoege, weihelle, of ferfongen wurde moatte troch oare letters. Elke rebus freget in eigen oanpak. Foar de measte rebussen jildt:
In rebus dy’t folslein út letters bestiet (lykas yn it Ingelsk "CU" foar "Oant sjen") stiet bekend as in gramogram, grammagram of letterwurd. Dit konsept wurdt soms útwreide mei getallen (lykas yn "Q8" foar "Koeweit")
Piktogrammen
De term rebus ferwiist ek nei it brûken fan in piktogram om in syllabyske klank wer te jaan. Hjirmei wurde piktogrammen omsetten yn fonogrammen. Dit proses, in foarrinder fan de ûntwikkeling fan it alfabet, fertsjintwurdiget ien fan de wichtichste ûntwikkelingen fan it skriuwen. Folslein ûntwikkele hiëroglifen dy’t op rebuswize lêzen waarden, binne al yn 3400 foar Kristus yn it Egyptyske Abydos brûkt. Yn Mesopotamië waard it prinsipe foar it earst tapast op proto-spikerskrifttabletten, te begjinnen yn de Jemdet Nasr-perioade (± 3100-2900 f.Kr.).
It skriuwen fan in korrespondinsje yn rebusfoarm waard populêr yn de 18e iuw en gie troch oant yn de 19e iuw. Lewis Carroll skreau oan bern dêr’t er mei befreone wie plaatje-puzel rebusbrieven, ûnsinbrieven en spegelbrieven, dy ’t foar in spegel hâlden wurde moasten om se lêze te kinnen. Rebusbrieven wiene bedoeld as in soarte koade mar ek wol gewoan as tiidferdriuw.
Rebus begjinsel
thumb|Ra-mes-su Yn de taalkunde is it rebusprinsipe it brûken fan besteande symboalen, lykas piktogrammen, inkeld foar harren klank, los fan harren betsjutting, om nije wurden wer te jaan. In soad âlde skriuwsystemen brûkten it rebusprinsipe om abstrakte wurden wer te jaan, dy’t oars hast net útbylde wurde koene mei piktogrammen. In foarbyld dat it rebusprinsipe illustrearret, is de werjefte fan de Ingelske sin "I can see you" troch gebrûk te meitsjen fan de piktogrammen fan "eye-can-sea-ewe".
Der binne taalkundigen dy't miene dat de Sinezen harren skriuwsysteem ûntwikkelen neffens it rebusprinsipe en Egyptyske hiëroglifen brûkten somtiden in soartgelikens systeem. In ferneamd rebusbyld fan Ramses II brûkt trije hiëroglifen om syn namme gear te stallen: Horus (ek wol Ra neamd) foar Ra; it bern mes en de siggeplant (stâle yn de linkerhân holden) su foarmen sa de namme Ra-mes-su.
Freud miende dat de rebus de basis wie foar it bleatlizzen fan de latinte ynhâld fan de dream. Hy skreau: In dream is in byldpuzel fan dit soarte en ús foargongers op it mêd fan dreamynterpretaasje ha de fout makke om de rebus as in pikturale komposysje te behanneljen: en sa like it harren ûnsinnich en weardeleas.
Anne Frank
thumb|Anne Frank (1940)
thumb|Symboalyske grêfstien foar Anne en Margot Frank yn Bergen-Belsen (2003) Annelies Marie (Anne) Frank (Frankfurt am Main, 12 juny 1929 – Bergen-Belsen, begjin maart 1945) wie in út Dútslân kommend Joadsk famke dat bekend wurden is troch it deiboek dat se skreau yn de Twadde Wrâldoarloch, doe't se ûnderdûkt siet yn in efterhûs yn Amsterdam. Se stoar oan útputting en/of flektyfus yn it konsintraasjekamp Bergen-Belsen. It deiboek is postúm publisearre en letter oersetten yn in soad talen. It boek hat wyls in oplage fan meardere miljoen.
Anne Frank is opnomd yn de Kanon fan Nederlân fan de kommisje-Van Oostrom as ien fan de fyftich tema's.
Merce Cunningham
thumb|Merce Cunningham Merce Cunningham, (Centralia), 16 april 1919 – New York City, 26 july 2009) wie in wichtige Amerikaanske koreograaf yn de 20e iuw.
As dosint en haad fan de Merce Cunningham Dance Company fernijde Merce Cunningham yn 'e fyftiger jierren alle gongbere koades fan it doetiidske beskriuwende ballet. As koreograaf liet hy de ferhaalline en de logyske opbou lizze. Hy liet syn dûnsers gjin ferhaal fertelle op muzyk mei in oanpast dekor, mar liet de koreografy it ferhaal fertelle. Fierders yntrodusearre hy it tafal yn de dûns, faak mei muzyk fan John Cage.
Schnappi
Schnappi, folút Schnappi, das kleine Krokodil (Snappy, de lytse krokkedil), is in Dútsk kultliet. It wie in bernesankje út 2001 foar de tillevysjesearje Die Sendung mit der Maus (It programma mei de mûs). Yn 2004 waard it liet as mp3 ferspraat oer it ynternet, en waard sa populêr dat it ek as singel útbrocht waard en ein 2004 en troch 2005 yn ferskate lannen heech yn 'e hitparades kaam.
Yn it liet is it tekenteltsjefiguer Snappy oan it wurd. Sjongster wie Joy Gruttmann, dy't doe fiif jier âld wie. Hja wie de muoikesizzer fan Iris Gruttmann, dy't de muzyk skreau en dy't tegearre mei Rosita Blissenbach ek de tekst skreau.
Berber van der Geest
thumb|right|300px| Berber van der Geest Berber van der Geest (Ljouwert, 19 febrewaris 1938 - Boalsert, 28 maaie 2019) wie in dichteresse, toanielskriuwster en skriuwster fan ûnder oaren berneboeken.
Libben en wurk
Berber van der Geest kaam fan memmekant út in keunstsinnige famylje. Pake Jaring Walta wie keunstskilder en beppe Berber Rypma wie besibbe oan skilder/dichter Gerben Rypma. As famke wie Berber faak by pake en beppe yn Wytgaard. Hja gie nei de ULO, die doe kantoarwurk, hoewol't sy eigentlik nei de keunstakademy woe. Letter waard sy beukerjuf/ûnderwizeresse op in skoalle yn Ljouwert en helle hja aktes foar Frysk en tekenjen. Berber van der Geest is in alsidich talint, se dichtet, skriuwt koarte ferhalen en berneboeken. Mar se is ek aktyf op it mêd fan toaniel en teater en dêrnjonken skriuwt se lietteksten: ûnder oaren Roel Slofstra en Joop Veenstra hawwe lieten fan har op har repertoire. Foar har ienakter Frij krige se yn 1974 de provinsjale toanielpriis.
Yn 2004 wurke Berber van der Geest mei oan it projekt Triedsjes nei it ferline, dat opset waard troch CBD-Fryslân (Centrale Bibliotheek Dienst) en Histoarysk en Letterkundich sintrum Tresoar. Doel fan it projekt wie om bern yn oanrekking te bringen mei it ferline troch ferhalen dy't hearre by foarwerpen dy't bern sels oandroegen. Berber van der Geest en Akky van der Veer hawwe de ferhalen ferwurke yn in boekje mei de titel 100 dingen en 1 pappegaai.
Van der Geest hat ferskate prizen wûn, sa as de Rely Jorritsmapriis yn 1967, twarris de Provinsjale toanielpriis yn 1971 en 1975 en ek twa kear de Simke Kloostermanpriis yn 1989 en 1995. Yn 1993 waard se beleanne mei de earste priis fan de Berneboekesjuery, in priis dy't har takend waard troch Fryske skoalbern.
De groepen Irolt en de Doarmers en sjonger Joop Veenstra hawwe teksten fan har brûkt.
Berber van der Geest stoar yn de âlderdom fan 81 yn Boalserd.
Wurk
Pleatst op de IBBY (The International Board on Books for Young People): Bartele Bûse en De Kilekanen
Niamey
thumb|250px|Niamey sjoen troch de Spot-satellyt
Niamey is de haadstêd fan it Afrikaanske lân Niger. It is in havenstêd oan de rivier de Niger. Niamey is de grutste stêd fan it lân en it regearngs- en ekonomysk sintrum. De stêd heart net ta in departemint, mar foarmet in apart haadsteedlik distrikt.
De stêd leit yn in gebiet dêr't in soad gierst ferboud wurdt. De wichtichste yndustrieën binne bakstien, keramyk, semint en weverijen.
De nasjonale administrative skoalle, it Hege Ynstitút foar Mynbou, Yndustry en Geology, de Abdou Moumouni Universiteit en it nasjonale museum (mei in bistetún) binne yn de stêd festige.
Niamey hat in (semi- drûch) tropysk klimaat. De reintiid is fan juny oant septimber (500-750 mm delslach), fan mids oktober oant april falt der suver neat. De hjitste moannen binne dy fan maart oant maaie fanwege in drûge harmattanwyn dy't fanút de Sahara waait en in protte sân en stof mei. De trochsneed deitemperatuer sakket dan nea ûnder de 32 °C.
Ut de skiednis
thumb|left|250px|Niamey yn [[1930 (loftfoto fan Walter Mittelholzer)]] De oarspronklike bewenners fan de regio wienen de Songhai, dy't har yn de 18e iuw fermingden mei de Kallé, in ûndergroep fan de Zarma. Europeeske ûntdekkers en feroverers kamen relatyf let yn dy kontreien omdat it net oan wichtige hannelsrûtes lei.
Niamey waard faaks stifte yn de 18e iuw (op de eastigge fan de rivier, tichtby fiif besteande doarpen. ), mar wie doe noch net fan in protte belang foar it lân. Dat feroare doe't de Frânsen dêr in koloniale post opsetten yn de 90er jierren fan de 19e iuw. Dêrnei groeide it plak hurd en waard in wichtich sintrum. Yn 1926 waard Niamey de haadstêd fan Niger en naam it ynwennertal stadichoan ta fan sa'n 3.000 yn 1930, 30.000 yn 1960, 250.000 yn 1980 en - neffens guon rûzingen - 800.000 yn 2000. De foarnaamste oarsaak foar de befolkingsgroei yn de jierren 70 en 80 hat migraasje út reden fan drûchte west.
Religy
Goed 90% fan de befolking fan Niger is Moslim. Niamey hat de grutste moskee fan it lân, De Grutte Moskee. De stêd is ek it haadhertier fan it Roomsk-Katolike aartsbisdom Niamey. Fierders sitte der noch religieuze minderheden sa as Bahaï, baptisten en nijapostolyske leauwigen.
Ilja Repin
thumb|right|200px|Selsportret, 1878 right|200px|thumb|Penati - Troch Repin sels ûntwurpen en boud hûs left|400px|thumb|Wolgaslepers Ilja Jefimovitsj R e pin (Russysk: Илья Ефимович Репин, Oekraynsk: Ілля Юхимович Рєпін) (Tsjûhûjiv (Russysk Ryk, no de Oekraïne), 5 augustus 1844/24 july - Kuokkala (Finlân, no Repino, Ruslân), 29 septimber 1930) wie in Russysk keunstskilder en byldhouwer. Hy wurdt beskôge as de wichtichste fertsjintwurdiger fan de De Swalkers (Peredvizjniki), in Russyske keunstnersgroep dy't ta it Realisme rekkene wurdt. Syn realistyske wurk lit faak grutte psychologyske djipte sjen, ek binne de sosjale spannings fan syn tiid werom te finen op syn doeken. Fan 1920 ôf kriget er in soad omtinken yn de Sowjetuny en tsien jier letter ûntstiet der in soarte fan Repinkultus en wurdt er sosjaal-kritysk en foarútstribjend fûn en in foarbyld fan de 'Sosjaal-realistyske' keunstners yn de USSR.
Biografy
Repin waard berne yn Tsjûhûjiv, in doarpke by Charkov yn de Oekraïne. Syn âlden wiene beide Russysk. Hy krige les fan de ikoaneskilder Bunakov yn Charkov dy't him de begjinsels fan it portretskilderjen bybrocht. Yn 1866 waard er talitten op de Akademy yn Sint Petersburch. Repin waard yn 1870 yn ien klap ferneamd mei it sosjaal-krityske skilderij 'Boatlûkers oan de Wolga' (Russysk: Бурлаки на Волге, Boerlaki na Volge) dat yn 1873 yn Wenen útstald waard. (it is no te finen yn it Russysk Museum te Sint-Petersburch). Repin krige in beurs en arbeide fan 1873 oant 1876 yn Parys en Itaalje. De ynfloed fan de Frânske ympresjonisten is werom te finen yn it kleurgebrûk, ljocht-en-skaad-behanneling yn de lettere skilderijen fan Repin. Sels waard er nea ympresjonist; syn styl hat mear fan dy fan de âlde 17e iuwske Jeropeeske masters.
Fan 1893 oant 1907 wie Repin heechlearaar yn de histoarjeskilderkeunst oan de Akademy te Sint Petersburch. Yn 1918 waard er Finsk steatsboarger, omdat it plak oan de Finske Golf dêr't er in bûtenpleats hie by Finlân kaam. Op dat lânguod boude er sels syn hûs en atelier, dat Penati neamd wie (nei it Latynske penates dat beskermgoaden betsjut). It hûs wie sa boud dat der de hiele dei troch in goede ljochtynfal wie. Repin stoar dêr 29 septimber 1930. It plak waard ûnder it Sowjetbewâld nei him neamd: Repino.
Wurk
Neist kommintaren op sosjale barrens (û.m. de Religieuske Prosesje yn Kursk Gubernia, 1883) skildere er histoarjeskilderingen. It skilderij 'Ivan de Ferschriklike by it lyk fan syn soan' út 1885 waard foar it earst útstald yn de Salon yn Parys. Utsûnderlik goed binne Repin syn portretten fan keunstners en wittenskippers, ûnder oaren fan syn freonen, Modest Moessorgski (1881) en Lev Tolstoj (1887) (allebeide yn de Tretjakovgalery te Moskou).
Ien fan Repin syn yngewikkeldste skilderijen, 'Antwurd fan de Zaporozjyske Kozakken oan Sultan Mehmed IV fan it Ottomaanske Keizerryk', hat er jierrenlang mei dwaande west. It wie yn earsten opset as in stúdzje yn laitsjen, mar fûn der letter de idealen fan frijheid, gelikens en bruorskip yn werom; yn koarten Kozaakske republikeinske wearden. Hy sette der mei útein yn it lêst oan fan de jierren 1870, en it wie klear yn 1891, wêrnei't de tsaar it fuortendaliks kocht, iroanysk genôch. Hy lei er 35,000 roebel foar del, in ûnbidich bedrach oan jild foar dy tiid.
Yn 190 krige Repin de opdracht fan it Russysk regear om de seremoniële gearkomst fan de Steatsried fan it Keizerlik Ruslân te skilderjen; syn meast grandioaze komposysje, in doek fan 400x877 sm. Repins wurk waard, no krekt troch it sosjaal-kritysk karakter, troch de Sowjetautoriteiten bestimpele ta foarbyld fan de Sowjetkeunst, it saneamde Sosjalistysk Realisme. Oarsoartich wurk wie net tastien. Dêrom wie der ek striderij oer syn wurk in de Sowjet-Uny; oan de iene kant waard er as grutte (faaks grutste) keunstskilder fereare, oan de oare kant hie men in ôfgriis fan de ferplichting fan de Kommunistyske Partij om te skilderjen sa as Repin.
Goatysk Hûs (Grins)
thumb|Goatysk Hûs It Goatysk Hûs is ien fan de âldste gebouwen yn de stêd Grins. It pân út omtrint 1250 yn de Brêgestrjitte jildt as ien fan de âldst bewarre nleaune wenhûs yn de stêd Grins. mei it der neist steande Canterhûs is wurdt it tsjintwurdich brûktt as it Noardlik Skipfeartmuseum.
Koreografy
Koreografy of goreografy is it betinken en ûntwerpen fan dûns, dûnsfoarmen en beweging. Immen dy't soks by de ein hat, is in koreograaf (of goreograaf) of koreografe (of goreografe). Dêrby kin om ballet gean, mar ek foar in protte oare teäterfoarstellings (lykas opera) wurdt in koreograaf ynset om it poadiumgebrûk troch de artysten te begelieden. Ek by moderne dûnsfoarmen sprekt men fan koreografy.
Bart Jan Spruyt
Bastian Jan (Bart Jan) Spruyt (Riddertsjerk, 29 jannewaris 1964) is in Nederlânsk skiedkundige, sjoernalist, kollumnist, publisist en rjochts-konservatyf tinker. Hy oriëntearret him foaral op it konservatisme en wol dit yn de Nederlânske mienskip ferspriede.
Spruyt studearre skiednis oan de Universiteit Utert en promovearre yn 1996 oan de Universiteit Leien op in tsjerkehistoarysk ûnderwurp, nammentlik in proefskrift oer Cornelis Hoen in jurist en protestant út de 16de iuw, dy't in wurk skreau oer it Hillich Jûnsmiel. Spruyt is belidend kristen, lid fan de Hersteld Herfoarme Tsjerke (wie lid fan de Grifformearde Gemeenten yn Nederlân).
Isabelle Fuhrman
thumb|Isabelle Fuhrman yn 2010 Isabelle Fuhrman (Washington, D.C., 25 febrewaris 1997) is in Amerikaanske jeugdaktrise en spile ûnder oare yn 'e film Orphan de rôl fan Esther Coleman.
Grutte eksterspjocht
thumb|Dendrocopos major
De grutte eksterspjocht (Dendrocopos major) is in fûgel út de famylje fan Spjochtfûgels. De 23-26 sm grutte fûgel is fierhinne swart mei wyt. De búk is wyt mei in reade ûnderein. De sturt en flerken binne meast swart mei wite plakken. It mantsje is fan it wyfke te ûnderskieden troch syn reade nekke; by it wyfke rint it swart fan de foarholle oer de nekke troch oant de flerken.
De grutte eksterspjocht komt yn hiel Jeropa en Noard-Aazje foar. Hy bewennet sawol leaf- as nuddelbosken. Winterdeis lit hy him ek wol by minsken yn de tún op de foerplanke sjen, tusken de miezen en klysters.
Fuortplanting
De grutte eksterspjocht is in hoalebrieder. It mantsje hakket elts jier in nij hol út yn in beam. De beide âlden briede sa'n 12-13 dagen op de meast 6 wite aaien.
Iten
De grutte eksterspjocht siket syn iten ûnder de bast fan de beammen. Hy yt benammen ynsekten, en larven fan ynsekten. By it itensykjen sirkelt er by de beamstam omheech; ûnderwilens hakket er stikken fan de bast ôf, of siket er yn de kieren. De ynsekten hellet er mei syn tonge mei wjerangels út de beam.
Limburg-Weilburg
Limburg-Weilburg is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Hessen en hat 170.357 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1974.
Stêden
De stêden yn it Landkreis:
Alvestêdetocht
De Alvestêdetocht is in reedriderstocht fan justjes minder as 200 km oer natoeriis by de alve stêden fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân lâns. Ljouwert, de haadstêd fan Fryslân, is fan âlds it start- en finishplak. De tocht wurdt eltse winter, ynsafier't de tastân fan it iis dat talit, maksimaal ien kear organisearre troch de Keninklike Feriening De Fryske Alve Stêden. De earste offisjele Alvestêdetocht waard yn 1909 ferriden, hoewol't soks ek foar dy tiid wol op ûnoffisjele wize dien waard. Sûnt 1909 hat de tocht noch mar 15 kear holden wurde kinnen. Omreden fan syn lange ôfstân en syn seldsumens wurdt de Alvestêdetocht ek wol de 'Tocht der Tochten' neamd.
Rûte
De Alvestêdetocht liedt de dielnimmers by de alve Fryske plakken lâns dy't histoarysk stedsrjochten krigen hawwe. Hoewol't Drachten en It Hearrenfean folle grutter binne as guon fan 'e 'stêden', telle sy op dit mêd net mei om't oan har nea stedsrjochten taparte binne, ek al wurde se yn 'e moderne kontekst faak wol 'stêden' neamd. Dat komt om't Drachten en It Hearrenfean pas yn 'e njoggentjinde en fral de tweintichste iuw har hjoeddeistige omfang en dêrmei wichtigens berikt hawwe.
De rûte fan 'e Alvestêdetocht fiert behalven by de histoaryske stêden fan Fryslân ek by in protte doarpen lâns, mar dat komt om't dy tafallich oan it trajekt lizze, en is fierder net fan belang. De rûte kin wat dat oangiet dan ek sûnder folle swierrichheden ferlein wurde. Om in foarbyld te jaan: de Alvestêdetocht docht altyd Balk oan, yn Gaasterlân, mar doe't yn 2012 it rivierke De Luts by Balk mar net tichtfrieze woe, waarden der plannen makke om 'e rûte tusken Sleat en Starum te ferlizzen oer De Fluezen, sadat men Balk (letterlik) links lizze litte soe. Dêr wiene de Balksters fansels net bliid mei, mar foar de Alvestêdetocht as gehiel makke it gjin ferskil. Uteinlik gie de tocht yn 2012 lykwols oer en barde dit sadwaande net.
De rûte fan 'e Alvestêdetocht begjint op De Swette yn Ljouwert, de haadstêd fan Fryslân, en liedt dêrwei oer Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer en Dokkum, om dêrwei wer werom te kearen yn Ljouwert, dêr't op 'e Bonke de einstreek leit. De ôfstannen binne sa: Himelsbreed is de ôfstân fan stêd nei stêd mar 155 km. Dokkum leit in hiel ein út 'e reek; as men dy stêd oerslaan soe, wie de Alvestêdetocht teminsten 50 km koarter.
De rûte fan 'e Alvestêdetocht rint troch it noarden en westen fan Fryslân, mar docht it súdeasten (de earme sân- en feangebieten, dêr't histoarysk gjin stêden leine) net oan. Yn 'e Súdwesthoeke lizze de stêden relatyf deun byinoar, mar yn it noarden fan 'e provinsje is dat net it gefal. It lange stik fan Frjentsjer nei Dokkum, dat komt as de riders al wurch begjinne te wurden, wurdt dêrom ek wol de 'Hel fan it Noarden' neamd. Der binne twa stikken dêr't de riders in ein hinne en werom oer itselde wetter moatte: in lyts stikje fan 'e Sleattemer Mar oer De Ie nei Sleat en werom, en in folle langer ein fan Bartlehiem oer de Dokkumer Ie nei Dokkum en werom.
Dat de rûte mei de wizers fan 'e klok mei riden wurdt (mei de start op De Swette en de finish op 'e Bonke) hat net altyd sa west: fan 1909 oant en mei 1929 en yn 1941 waard de rûte oarsom ôflein. It beswier dêrtsjin wie fral dat de riders dan moarns ier yn it tsjuster hinne en wer moasten oer de Dokkumer Ie, wat ta botsings late tusken riders dy't yn tsjinstelde rjochtings giene.
Tarieding
De Alvestêdetocht wurdt eltse winter, alteast ynsafier't it dan friest, taret troch it bestjoer fan 'e Keninklike Feriening De Fryske Alve Stêden yn gearspraak mei 22 rayonhaden. Dy rayonhaden binne elts yn har eigen rayon ferantwurdlik foar it yn 'e gaten hâlden fan 'e tsjûkens fan it natoeriis. Har befinings jouwe se troch oan it bestjoer, dat op basis dêrfan beslist oft der in Alvestêdetocht útskreaun wurde moat, en sa ja, oft dy trochgean moat of letter dochs noch ôflast wurde moat.
Om op feilige wize in Alvestêdetocht hâlde te kinnen, moat de iistsjûkens oer frijwol de hiele Alvestêderûte minimaal 15 sm bedrage. Foarôfgeande oan 'e tocht kinne lytseftige wjekken opfolle wurde mei iisskotsen dy't op oare plakken (bûten de rûte) 'rispe' binne; soks wurdt in iistransplantaasje neamd. Op plakken dêr't omreden fan in lege brêge, in dearinnend wetter, in grut wjek of tige tin of min iis net riden wurde kin, is it mooglik om foarsjennings oan te lizzen om in stik te klúnjen (op redens te rinnen). Men kin dan tinke oan in rinpaad fan âlde flierbedekking of oar tapytwurk (sadat de redens net stomp wurde of skansearre reitsje) en mooglik in opstapke om fan en in ôfstapke om wer op it iis te kommen. Der binne lykwols grinzen oan 'e ôfstannen dy't klune wurde kinne.
Regels
Oan 'e Alvestêdetocht kin men inkeld dielnimme as men lid is fan 'e Keninklike Feriening De Fryske Alve Stêden. Dan noch is it net mooglik foar alle leden fan dy organisaasje om oan ien en deselde Alvestêdetocht mei te dwaan, mei't der beheinings binne oan hoefolle minsken op ien dei feilich oer in beskaat iistrajekt hinne gean kinne. Dêrom is der sprake fan in systeem fan útlotting. De dielnimmers binne fierders ferdield oer in lytsere groep wedstrydriders, dy't bestiet út profesjonele of semy-profesjonele maratonriders, en in folle gruttere kloft toerriders. De wedstrydriders besykje sa fluch mooglik fan 'e start nei de finish te kommen en sette dêrom it earste ôf. De toerriders besykje miskien ek wol om sa hurd mooglik de hiele rûte ôf te lizzen, mar dat hoecht net, want by harren hat de Alvestêdetocht gjin kompetatyf elemint. Oan 'e Fyftjinde Alvestêdetocht fan 1997, dy't anno 2021 ek de lêste wie, diene 301 wedstrydriders mei en 16.387 toerriders.
By de Alvestêdetocht giet it derom dat de dielnimmers by alle alve Fryske stêden lâns komme en letter ek bewize kinne dat se dat dien hawwe. Dêrta krije alle dielnimmers by harren ynskriuwing fan 'e organisaasje in stimpelkaart útrikt, dy't se yn 'e alve stêden by offisjele stimpelposten troch frijwilligers fan 'e Keninklike Feriening De Fryske Alve Stêden mei de hân ôfstimpelje litte moatte. Boppedat binne der ek noch trije geheime kontrôleposten, dy't op net yn 't foar bekend makke plakken op 'e rûte tusken de stêden yn opsteld steane. Dêr wurdt mei in spesjale tange in gatsje yn 'e stimpelkaart knipt. Der wurdt gebrûk makke fan geheime kontrôleposten om foar te kommen dat guon slûchslimme dielnimmers bûten de stêden om in diel fan 'e tocht mei de auto of in oare net tastien ferfiermiddel ôflizze soene.
Nei oankomst by de finish yn Ljouwert wurdt troch funksjonarissen fan 'e organisaasje kontrolearre oft in dielnimmer wol alle stimpels op en knippen yn 'e kaart hat. Is dat it gefal en is de dielnimmer foar midsnacht oer de finish kommen, dan kriget hy of sy it fel begearde Alvestêdekrúske, in opspjeldbere ûnderskieding dy't ûntwurpen is troch Pim Mulier. De earste alve oankommen manlike dielnimmers èn de earste alve oankommen froulike dielnimmers krije dêropta in medalje. De winner fan 'e Alvestêdetocht by de manlju kriget ek in sulveren skûtel, de Pim Mulier-wikselpriis. De winner by de froulju kriget twa wikselprizen: in sulveren bokaal en in sulveren wikselbeker. Beide winners wurde huldige mei in krâns en harren nammen wurde byset yn 'e ynskripsje op it fuotstik fan it stânbyld fan 'e Alvestêderider fan byldhouwer Auke Hettema by it FEC yn Ljouwert. De prizen en huldiging fan 'e winneresse waarden pas ynfierd foar de Fyftjinde Alvestêdetocht fan 1997.
Skiednis
Fan âlds wie yn kâlde winters foar ynwenners fan Fryslân reedriden ien fan 'e effisjintste manearen om fan it iene nei it oare plak te kommen, benammen as ferkear oer de wei behindere waard troch sniefal of glêdens. It is bekend dat der yn foargeande iuwen troch jonge manlju wolris weddenskippen ôfsletten waarden oer de fraach oft it immen slagje koe om op ien dei alle alve stêden oan te dwaan. In lang gedicht fan Boelardus Augustinus van Boelens út 1749 ferwiist bgl. nei sa'n iere alvestêdetocht.
Yn 'e njoggentjinde iuw waard der eltse kear dat de stân fan it iis it taliet wol besocht om sa'n tocht te ferriden. Yn 'e winter fan 1890 op 1891, dy't útsûnderlike strang wie, weage de 25-jierrige Pim Mulier út Haarlim (mar oarspronklik fan Wytmarsum) him der op 2 jannewaris oan. Yn eltse stêd klampte er in ynwenner oan om syn hantekening te setten, sadat er bewiis foar syn prestaasje hawwe soe. Dêrtroch stiet fêst dat Mulier de hiele alvestêdetocht ferried. Dat died er binnen trettjin oeren. Hy kaam der mei yn 'e Ljouwerter Krante en wûn der in beskate bekendheid troch.
Nei de tocht fan 1909 waard troch Mulier, kranteman Mindert Hepkema en guon meistanners de Vereeniging De Friesche Elf Steden oprjochte, dy't by it hûndertjierrich bestean yn 2009 it predikaat Keninklik krije soe. Dy feriening soe tenei de organisaasje fan 'e Alvestêdetocht op him nimme. Yn 1929, doe't op 12 febrewaris de Fjirde Alvestêdetocht ferriden waard, duorre de perioade fan froast sa lang, dat leafhawwers fan lange toertochten goed twa wiken letter, op 28 febrewaris nochris in, sij it ûnoffisjele, edysje organisearren, dy't bekend kommen is te stean as de Tolhúster Alvestêdetocht, nei it kafee It Tolhûs, dêr't start wie.
De winters fan 1939 op 1940, fan 1940 op 1941 en fan 1941 op 1942 wiene tige strang, en dat wie iennichste kear dat der trije jier op rige in Alvestêdetocht holden wurde koe. De Sechsde Alvestêdetocht, op 30 jannewaris 1940, fûn hast persiis in fearnsjier foarôfgeande oan 'e Dútske ynfal yn Nederlân plak. Fiif man (fan it saneamde Pakt fan Dokkum) kamen min ofte mear mei-inoar oer de einstreek en waarden as dielde winners oanwiisd. Nei dielde oerwinnings by de Fyfde Alvestêdetocht fan 1933 en de Sechsde Alvestêdetocht fan 1940 lei it bestjoer fan 'e Feriening De Fryske Alve Stêden dêr it near op, om't men tenei ien winner hawwe woe om it wedstrydelemint te fergrutsjen. Doe't yn 1956, by de Alfde Alvestêdetocht, Jan J. van der Hoorn, Aad de Koning, Jeen Nauta, Maus Wijnhout en Anton Verhoeven it Pakt fan Froubuorstermole sleaten en hân-yn-hân oer de einstreek kamen, skeinden se dêrmei de nije regel en waarden se diskwalifisearre. Der waard lykwols net in oare winner oanwiisd.
Nei 1963 wiene de winters mear as tweintich jier lang net strang genôch om it hâlden fan in Alvestêdetocht ta te litten. Pas yn 1985 waard der op 'e nij in tocht ferriden. Dat wie de Trettjinde Alvestêdetocht, en de earste moderne edysje fan it evenemint. Tsjin 'e 1980-er jierren wie der op sportmêd in protte feroare: de dielnimmers droegen no allegearre spesjale reedriderspakken en der wie termysk ûnderguod om waarm te bliuwen, wylst men jin earder behelpe moatte hie troch kranten ûnder de klean te stopjen, benammen foar it boarst en de búk. Trainingsmetoaden wiene modernisearre en ek de technyk fan 'e redens hie stappen foarút makke, sadat it riden lichter en makliker gie. Winner wie Evert van Benthem, dy't troch syn prestaasje nasjonale bekendheid wûn. Yn 1985 koene froulju foar it earst ek oan 'e wedstryd dielnimme, al wie der noch gjin apart klassemint foar harren; earder hiene froulju inkeld oan 'e toertocht meidwaan kinnen.
Anno 2021 is de Fyftjinde Alvestêdetocht noch altyd de lêste edysje fan 'e Alvestêdetocht; it broeikaseffekt en klimaatferoaring meitsje it almar ûnwierskynliker dat it winterdeis hurd genôch frieze sil om 'e tocht te hâlden. Ein jannewaris, begjin febrewaris 2012 hie Nederlân te krijen mei in perioade fan swiere froast, en der waarden risselwaasjes makke om op sneon 11 febrewaris in nije Alvestêdetocht te hâlden. It iis op 'e rûte wie op grutte stikken foldwaande om dat te dwaan, mar der wiene ferskate grutte gatten yn it trajekt, dêr't it iis mar net genôch oanfrieze woe. Benammen De Luts by Balk kaam datoangeande lanlik yn it nijs. Op 8 febrewaris 2012 makke foarsitter Wiebe Wieling dêrom it beslút fan it bestjoer fan 'e Keninklike Feriening De Fryske Alve Stêden bekend om 'e tocht net trochgean te litten. Dat late ta in protte teloarstelling en lulke reäksjes.
Utslaggen
¹) Wenplak neffens de opjefte fan 'e Ken. Fer. De Fryske Alve Stêden. Oare boarnen jouwe Hoekstra syn berteplak Wergea as wenplak. ²) Om't de winter yn 1929 sa lang oanhold, waard der in twadde, ûnoffisjele Alvestêdetocht organisearre, dy't bekend stiet as de Tolhúster Alvestêdetocht, nei it kafee dêr't start wie. ³) Nei dielde oerwinnings yn 1933 en 1940 lei de organisaasje dêr it near op. Yn 1956, by de Alfde Alvestêdetocht, kamen Jan J. van der Hoorn, Aad de Koning, Jeen Nauta, Maus Wijnhout en Anton Verhoeven hân-yn-hân oer de einstreek. Hja waarden diskwalifisearre, en de tocht hie dat jiers gjin offisjele winner.
Utskreaune mar net trochgiene tochten
Njonken de tochten dy't ferriden binne, is de Alvestêdetocht ek in tal kearen wol útskreaun, mar net ferriden: Oant en mei 2021 is de Alvestêdetocht yn totaal 26 kear offisjeel útskreaun, de earste kears troch it Nederlânsk Bûn foar Lichaamlike Opfieding en de oare 25 kear troch de Keninklike Feriening De Fryske Alve Stêden. Fan 'e útskreaune tochten binne 15 ferriden en 11 net.
Oare Alvestêdetochten en sporten
Alle jierren wurdt der in Alternative Alvestêdetocht foar reedriders organisearre. Dêrfoar wurdt útwykt nei it bûtenlân, mei't it yn Fryslân yn 'e regel net hurd genôch friest. Almeast fynt de Alternative Alvestêdetocht plak op 'e Weißensee, in mar yn 'e Eastenrykske dielsteat Karinsje, mar yn it ferline is de Alternative Alvestêdetocht ek alris yn Finlân organisearre.
Njonken de Alvestêdetocht op redens wurdt de tocht yn organisearre ferbân noch op ferskate oare wizen ôflein:
Fierders besocht Olympysk swimkampioen Maarten van der Weijden de rûte fan 'e Alvestêdetocht yn augustus 2018, by de saneamde 11stêdeswimtocht (2018), swimmend ôf te lizzen. It doel dêrfan wie om jild yn te sammeljen foar KWF Kankerbestriding. De earste kear slagge it Van der Weijden net om 'e finish te berikken. Dêrom besocht er it yn juny 2019 nochris, by de 11stêdeswimtocht (2019). Diskear slagge it him om 'e hiele alvestêderûte swimmend ôf te lizzen.
Ode an die Freude
Ode an die Freude ('Oade oan de blydskip') is in gedicht fan de Dútske dichter, filosoof en histoarikus Friedrich von Schiller.
Von Schiller skreau it gedicht yn 1785. Yn 1803 feroare er it in bytsje. It gedicht is fral bekend wurden meidat it brûkt wurdt yn de koarfinale fan de Njoggende Symfony fan fan Beethoven út 1823. Van Beethoven voegde voor deze gelegenheid drie regels toe oan it begjin.
By de Olympyske Spullen fan 1956, 1960 en 1964 waard Fan Beethoven syn útfiering al as folksliet spile foar it Dútsk Ienheidsteam en yn 1972 keas de Ried fan Jeropa de "oade" as folksliet. De steatshaden en regearingslieders fan de Jeropeeske Uny keazen yn 1985 Ode an die Freude as offisjeel folksliet fan de Jeropeeske Uny.
Kabinet-Hitler
Mei Hitler einige de Weimarrepublyk en begûn nazi-Dútslân.
Der kin fan in kabinet sprutsen wurde omdat dat orgaan yn 1933 en 1934 yndie 42 kear byelkoar kaam. Yn de jierren dêrnei hat der mar út en troch in geakomst fan de ministerrie west. De lêste gearkomst wie op 5 febrewaris 1938. Der waard wol fergadere of dinearre mei twa as trije ministers tagelyk om praktyske saken af te stemmen, mar fierders wie it regearingspraktyl dat Hitler audiïnsjes hold dêr’t ynstruksjes jûn waarden.
De "Führer" lieaude stiiffêst yn it prinsipe fan liederskip. Syn ministers moasten selsstannich lieding jaan kinne en dwaan wat Hitler harren hjitte. Troch mear as ien minister op itselde mêd te setten soarge Hitler fan fijannigens en konkurrinsje. De oare kant fan dy ‘ferdiel en hearskje’-polityk wie gaos, fergriemen fan tiid en middels en ferswakking fan de posysje fan it ryksregear yn it foardiel fan de SS en de Gealieders fan de NSDAP d’'t as keninkjes regearren en befellen út Berlyn somtiids negearren.
Yn de fan Albert Speer fergrutte rykskanselarij yn Berlyn wie in seal foar de ministerrie ynrjochte. Speer seit yn syn memoires dat ministers him soms fregen as se ‘harren’ sit ris sjen mochten. Sy beseagen dan swijend in tal minuten de blauwe map mei har’ namme dêrop. De seal is nea brûkt.
De gearspanners fan de 20e july 1944 seagen yn it brek oan in polityk en administratyf koördinearjend orgaan ien fan de oarsaken foar de ferwezen tastân fan Dútslân yn it fyfde oarlochsjier. Yn harren blaudruk foar in nij ryksregear soe de "Grutte Generale Staf" alle macht krije.
Hamster
De hamster (Latynske namme: Cricetus cricetus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia) en de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), dat binnen de ûnderfamylje fan 'e hamsters (Cricetinae) it monotypyske (út ien soarte besteande) skaai fan 'e Jeropeeske hamsters (Cricetus) foarmet. Dit bist wurdt ek wol de gewoane hamster, de Jeropeeske hamster of de Jeraziatyske hamster neamd om him te ûnderskieden fan oare soarten hamsters. De hamster komt foar yn in grut diel fan East-Jeropa en Sintraal-Aazje, mar hat yn Midden- en West-Jeropa in fersnipele fersprieding. Yn Nederlân komt er inkeld foar yn Súd-Limburch, dêr't er bekend stiet as de korenwolf.
Uterlike skaaimerken
De hamster hat trochinoar in kop-romplingte fan 18-27 sm, mei in sturtlingte fan 2¾-7 sm en in gewicht fan 16-55 g. Dêrmei is er folle grutter as de goudhamster (Mesocricetus auratus) en de ûnderskate soarten dwerchhamsters (Phodopus), dy't wol as húsdier holden wurde, en dêr't minsken faak it earste oan tinke as hja it wurd "hamster" hearre. De (gewoane) hamster kin lykwols nea mei dy bisten betize wurde, want noch ôfsjoen fan it ferskil yn grutte hat er in tige opfallende tekening, mei in pels dy't op 'e rêch oranjebrún is, mei wite plakken op 'e snút, wangen en hals, in swarte bealch en wite poaten. Tusken de rêch en de bealch bestiet gjin dúdlik demarkaasjeline; ynstee giet it oranjebrún stadichoan yn it swart oer. It wyt is lykwols skerp ôftekene. Jongere bisten binne bleker fan kleur, en wat fierder eastlik oft men komt, wat mear hamsters oft in swarte rêch hawwe ynstee fan in oranjebrunenien. De sturt is koart en is nea langer as 20% fan 'e kop-romplingte.
Hâlden en dragen
Hamsters binne yn haadsaak nachtdieren. Nettsjinsteande harren plotske lichemsbou binne se fluch en libben. Se geane gauris op 'e efterpoaten stean om om har hinne te gluorkjen en te harkjen. Fan oktober oant maart hâlde se in wintersliep, dy't se mei ûnregelmjittige tuskenskoften ûnderbrekke om fan 'e itensfoarrie te fretten dy't se hjerstmis oanlein hawwe.
Eltse hamster graaft syn eigen hoale of boarch, dy't er foar it libben bewennet en dy't geandewei de tiid útwreide wurdt ta in kompleks stelsel fan gongen en nêst- en foarrieromten. Der binne, ôfhinklik fan 'e âlderdom fan sa'n boarch, 2-10 yn-/útgongen, dy't op ikkers en yn greidlân frij ienfâldich te finen binne. Yn 'e regel bestiet sa'n yn-/útgong út in gong dy't 30-60 sm leadrjocht omleech giet en dan in bocht fan 90° makket nei it horizontale, mar soms (fral op deldragend lân) is it ek wol in skean útgroeven gong mei in modderbulte fan 10-25 sm heech en 1 m lang foar de iepening. De gongen sels binne sa'n 7 sm yn trochsneed, wylst de foarrieromten op 2-2¼ m djipte lizze.
De hamster is in solitêr libjend bist, dat syn territoarium ferdigenet tsjin soartgenoaten. Sa'n territoarium hat in oerflak fan mar 10-20 m², mar it wengebiet is folle grutter en bedraacht wol 750-1.000 m². Op 'e sneup nei fretten bliuwe hamsters it leafst sa deun mooglik yn 'e neite fan har boarch, oant op 30 m, mar neigeraden dat it fretten dêr oprekket, moatte se har der fierder ôf bejaan, en yn it neijier binne se wol op 500 m fan 'e yngong waarnommen.
De peartiid set fuort nei it beëinigjen fan 'e wintersliep yn maart útein, wêrby't mantsjes de territoaria fan wyfkes ynkringe. De earste moeting ferrint ornaris hiel agressyf, en swakke mantsjes wurde troch de wyfkes dan ek sûnder moederaasje har territoarium útbonsjoerd. Mantsjes dy't oanhâlde, wurde úteinlik foar in pear dagen yn 'e boarch fan it wyfke talitten, dêr't de eigentlike pearing plakfynt. Nei in draachtiid fan 18-20 dagen smyt it wyfke dan 4-15 jongen, dy't mei 3 wiken al troch harren mem út it nêst jage wurde, en dy't nei trêdel (2½) moanne geslachtsryp binne. Jiers kin in wyfke 2-3 kear smite.
De populaasjetichtheid leit foar de hamster op 2-10 eksimplaren de ha (yn Nederlân 2-5½ de ha), wêrby't de tichtheid it heechst is op winternôtikkers. Yn East-Jeropa binne by hamsterpleagen tichtheden fan 300-2.000 bisten de ha teld. Yn it wyld wurde hamsters trochinoar 2 jier âld, mei in maksimum fan 4 jier; yn finzenskip kinne se wol 8 jier wurde, wat in útsûnderlik lange libbensferwachting is foar in wrotmûseftige. Natuerlike fijannen binne fral ûlen, ferskate soarten rôffûgels (yn 't bysûnder de reade glee), de murd en de steppemurd.
Fretten
De hamster fret benammen plantaardich guod, wêrby't nôt in wichtich plak ynnimt (dêrfandinne syn Limburchske namme fan korenwolf). Dêrnjonken litte hamsters ek pûlfruchten, lykas beane, en knolgewaaksen net stean. Fierders bestiet it menu fral út klaver en luzerne, en soms frette se ek wol ynsekten, slakken, wjirms en larven. Se lizze yn har hoalen winterfoarrieden fan nôt oan dy't úteinlik wol 15 kg weagje kinne.
Status
De hamster hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn it grutste part fan syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Yn East-Jeropa en Sintraal-Aazje wurdt er fanwegen de skea dy't er tabringt oan lânbougewaaksen faak as ûngedierte beskôge en ek as sadanich bestriden. Dêrnjonken wurdt der, fral yn Sintraal-Aazje en Ruslân, ek wol jacht op him makke om syn pels. Yn 'e measte West- en Middenjeropeeske lannen is de hamsterstân yn 'e lêste heale iuw lykwols stadichoan efterútgien en wurdt de hamster sadwaande beskôge as in bedrige bistesoarte dy't beskerming fertsjinnet. Yn 2011 feroardiele it Jeropeesk Gerjochtshôf te Lúksemboarch Frankryk noch om't dat lân net genôch dien hie om 'e hamster te beskermjen. As de Frânsen harren belied op it mêd fan lânbou en urbanisaasje net oanpasten, soe harren in boete fan oant €20 miljoen boppe de holle hingje.
Yn sawol Nederlân as Belgje is hamster in beskerme bistesoarte. De bedriging bestiet benammen út moderne lânboumetoaden, wêrby't nôtikkers feroare wurde yn foar de hamster minder gaadlik greidlân of beplante wurde mei maïs, dat troch de yntinsive bedriuwsfiering dy't dêrmei gearhinget likemin botte geskikt is. Oare ûntjouwings dy't ûngeunstich útpakke foar de hamster binne de trochgeande ferstedsking en de útwreiding fan 'e ynfrastruktuer. Oant healwei de tweintichste iuw wiene der inkeld wol hamsterpleagen, mar tsjintwurdich hawwe de measte boeren gjin flau idee oft der hamsters op har lân libje, en is de skea dy't se (yn Nederlân) oanrjochtsje, te ferwaarleazgjen. De oerheid besiket de hamster te beskermjen troch boeren oan te moedigjen om hamsterfreonlike lânboumetoaden oan te nimmen of te behâlden en har ikkers te beplantsjen mei winterweet.
Koarstmoas
In koarstmoas of lichen is in út twa dielen besteand organisme, dat foarme wurdt troch in skimmel en in fotosyntetyske partner. Dat kin in blauwier (in baktearje) wêze, of in grienwier (in alch). Tegearre foarmje dy beide dielen in hiel oar organisme as isolearre skimmels, blauwieren of grienwieren, en de gearwurking (symbioaze) is faak sa inich dat de symbionten bûten har gearwurkingsferbân net oerlibje kinne.