cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bretanje
Bretonsk
It Bretonsk hat trije nau besibbe dialekten: Kernevysk (Cornouillais) yn 'e krite om Quimper hinne, Leönaarsk (Léonard) yn 'e omkriten fan Saint-Pol-de-Léon en Tregorreesk (Trégorrois) yn 'e neite fan Tréguier. Dy trije dialekten foarmje in dialektkontinuum en rinne stadich yninoar oer. De grins mei it fjirde dialekt fan it Bretonsk, it Fanneteesk, dat om Vannes hinne sprutsen wurdt, is folle abrupter. It Fanneteesk wykt frij sterk ôf en is mar amper ûnderling fersteanber mei de oare trije dialekten.
Gallo
It Gallo (of Gallo-Bretonsk) is in Romaanske taal, dy't mei it Frânsk en ferskate oare streektalen yn noardlik en westlik Frankryk en súdlik Belgje (lykas Waalsk, Pikardysk en Normandysk) de Oïlaanske taalkloft foarmet. It Gallo is datoangeande eins in wat frjemde ein yn 't byt, mei't it fanwegen syn taalgebiet in frij sterke Keltyske ynfloed ûndergien hat. Oars as it Bretonsk wurdt it Gallo faak weiset as in dialekt fan it Frânsk, of, minder noch, as in ynkorrekte wize fan Frânskpraten.
Oant yn 'e njoggentjinde iuw wist it Gallo him goed te hanthavenjen, mar fan dy tiid ôf ûndergie it itselde frânsifisearringsbelied dêr't ek it Bretonsk slachtoffer fan waard. Oars as by it Bretonsk yn 'e tweintichste iuw it gefal wie, kaam der foar it Gallo gjin ommekear oangeande it taalferfal en it gebrek oan prestiizje. Krektoarsom, it Gallo hat tsjintwurdich net inkeld te lijen ûnder de oanhâldende druk fan it Frânsk, mar ek fan 'e taaloplibbing fan it Bretonsk, dat dêrtroch terrein wint yn gebieten dêr't foarhinne Gallo sprutsen waard. Dêrby komt noch it probleem dat it Gallo altyd in sprektaal en nea in skriuwtaal west hat, en dat de ferskate rivalisearjende staverings dy't derfoar ûntwikkele binne, faak frijwol net nei te kommen binne, sels foar lju foar wa't it Gallo har memmetaal is. De taaloerdracht fan âldelju op bern is foar wat it Gallo oangiet, ekstreem leech.
Der wurdt rûsd dat der noch goed 28.000 sprekkers fan it Gallo binne. It is in streektaal dy't op net-ferplichte basis op guon skoallen ûnderwiisd wurdt, benammen yn it departemint Ille-et-Vilaine. Oan 'e oare kant kenne in protte lju yn Loire-Atlantique, dêr't it gebrûk fan it Gallo hielendal net stimulearre wurdt troch de pleatslike autoriteiten, it wurd "Gallo" net iens, lit stean dat se in idee hawwe fan 'e stavering of de publikaasjes yn en oer de taal.
Godstsjinst
Fan âlds wie Bretanje ien fan 'e meast religieuze dielen fan Frankryk, mei eins mar ien foarm fan religy: it roomsk-katolisisme. De kerstening fan Bretanje begûn oan 'e ein fan 'e Romeinske Tiid en waard yn 'e achtste iuw foltôge troch sindelingen fan 'e Britske Eilannen, ûnder wa Gildas. Bretanje hat mear as 300 hilligen, hoewol't de measten dêrfan saneamde folkshilligen binne, dy't net offisjeel erkend wurde troch de Roomsk-Katolike Tsjerke. De beskermhillige fan Bretanje is de hillige Anna, mar Ivo fan Kermartin, in trettjinde-iuwske preester dy't yn it Bretonsk bekendstiet as Sant-Erwan en yn it Frânsk as Saint-Yves, is populêrder. Syn hjeldei, 19 maaie, is de nasjonale feestdei fan Bretanje.
Mei't offisjele statistiken oangeande religieuze denominaasje yn Frankryk by wet ferbean binne, besteane der gjin offisjele sifers oer de ferdieling fan 'e Bretonske befolking nei religy. Opinoar folgjende opinypeilings hawwe lykwols sûnt de 1960-er jierren in stadige sekularisaasje fan it skiereilân sjen litten, dy't syn woartels hie yn 'e urbanisaasje fan it gebiet nei de Twadde Wrâldoarloch. Neffens in opinypeiling út 2006 hat inkeld it departemint Morbihan noch in befolking dy't foar mear as twatrêde diel (70%) roomsk is. Loire-Atlantique en Côtes-d'Armor hearden yn 2006 al ta de minst roomske departeminten fan Frankryk, mei mar sa'n 50% roomsen, wylst Ille-et-Vilaine en Finistère dêrtuskenyn sieten mei krapoan 65% roomsen. De rest fan 'e befolking bestiet yn alle fiif departeminten yn grutte mearderheid út agnosten en ateïsten. Inkeld Ille-et-Vilaine en Loire-Atlantique hawwe in islamityske minderheid dy't it neamen wurdich is, fan 1%, resp. 3%.
Folkloare
Ien fan 'e bekendste wêzens út 'e Bretonske folkloare is de Ankoù, in tsjinner fan 'e Dea dy't gauris misbegrepen wurdt as de personifikaasje fan 'e Dea sels. Ofbyldings fan 'e Ankoù binne yn Bretanje oeral te finen. Hy wurdt soms foarsteld as in skrinkelman bewuoalle yn in lykklaad mei in Bretonske mûtse op, en soms as in echte, ferstoarne minske, te witten: de lêste deade fan it jier, dy't tawijd is oan it lieden fan 'e oare ferstoarnen nei de Dea ta. De Ankoù, dy't ek wol omskreaun wurdt as de 'risper fan 'e Dea', doarmet by nacht om mei in opholden seine, dy't er foar him út smyt om syn "rispinge" te folbringen (d.w.s. om lju dy't er tsjinkomt, dea te meitsjen). Soms is er geandefoets, mar ornaris reizget er yn in wein, de karrig an Ankoù, dy't lutsen wurdt troch twa oksen en in meager hynder. Twa legere tsjinners, dy't krekt sa klaaid binne as de Ankoù, lade de "rispinge" yn 'e wein. Foarhinne leaude men yn Bretanje dat as jin it kreakjen fan 'e karrig an Ankoù hearre koene, dat in foartsjirmerij wie dy't betsjutte dat jins dea nei-oan wie.
Wapen en flagge
It bekendste symboal fan Bretanje en de Bretonske identiteit is de flagge fan Bretanje. De earste Bretonske flagge wie in wapenbanier, basearre op it wapen fan Bretanje. Dat is apart om't it neffens de wetten fan 'e heraldyk mar ien kleur (tinktuer) hat, hoewol't de measte minsken dy't ûnbekend binne mei de heraldyk dat net sa sjen sille. It is nammentlik in fjild fan harmeling: wyt mei in weromkearend swart patroantsje, dat de pels fan in harmeling foarsteld (dy't winterdeis wyt is mei in swart puntsje oan 'e sturt). De heraldyk omfettet ferskaten fan sokke pelswurken, dy't as ien kleur sjoen wurde. It by it wapen hearrende biedwurd fan Bretanje is "Potius Mori quam Fœdari" ("Leaver Dea as Earferlies").
Yn 1923 waard lykwols in nije flagge ûntwurpen, de Gwenn ha Du (it "Wyt en Swart"), dy't basearre wie op 'e Amerikaanske flagge. Dat is in flagge dy't bestiet út in kanton (lofterboppehoeke) fan harmeling, oanfolle mei njoggen horizontale swarte en wite streken oer de rest fan 'e flagge. De fiif swarte streken steane foar de oarspronklike Bretonsktalige bisdommen en fiskaal-militêre distrikten, en de fjouwer wite streken symbolisearje de oarspronklike Gallotalige bisdommen en fiskaal-militêre distrikten. Sûnt de 1920-er jierren is de Gwenn ha Du tige populêr wurden en tsjintwurdich sjocht men de flagge oeral yn Bretanje, en by grutte sporteveneminten, lykas de Tour de France, ek yn oare dielen fan Frankryk.
Folksliet
It Bretonske folksliet (dat gjin offisjele status hat) is Bro Gozh ma Zadoù ("Ald Lân fan Us Foarâlden"), dat oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw skreaun waard. Yn 'e meldij en it ûnderwerp is in dúdlike ynfloed te bespeuren fan sawol it Welske folksliet Hen Wlad fy Nhadau as it Kornyske folksliet Bro Goth agan Tasow.
Oar
Oare symboalen fan 'e Bretonske identiteit binne de Keltyske triskelion, de menhirs en oare megalityske monuminten en regionale gerjochten lykas galettes (Bretonske pankoeken). In gongbere ôfkoarting fan Breizh, de Bretonske namme foar Bretanje, is BZH. Bretonske nasjonalisten en oaren dy't har sterk mei Bretanje ferbûn fiele, plakke gauris in BZH -sticker op 'e efterkant fan harren auto, hoewol't dat yn Frankryk by wet ferbean is. De ynternetekstinsje .bzh is in goedkard top level domain fan it ynternet, dat bedoeld is foar websiden dy't te krijen hawwe mei de Bretonske kultuer en talen.
Brandi Love
Brandi Love, echte namme: Tracey Lynne Potoski (Raleigh (Noard-Karolina), 29 maart 1973), is in Amerikaansk neakenmodel, stripper, pornografysk aktrise, pornoprodusinte, sakefrou, blochster en publisiste fan mingd Poalsk-Ingelsk etnysk komôf. Neffens har offisjele opjefte is se 1.70 m, mei in gewicht fan 57 kg en kupmaat 36DD, dy't se krigen hat troch yn 2011 in boarstfergruttingsoperaasje te ûndergean.
Libben en karriêre
Brandi Love waard yn 1973 berne yn Raleigh, yn 'e steat Noard-Karolina. Mei trije jier siet se al op dûnsles en mei fjouwer jier op keunstriden. As bern die se ek oan lange-ôfstânsdraven, fuotbal en tennis. As folwoeksene wie se eigneresse fan har eigen wynhannel, oant se yn juny 2004 fia har eigen webside mei in karriêre as neakenmodel úteinsette.
Yn 2007, doe't se 34 jier wie, makke Love har debút yn in pornografyske film. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hat se sûnt yn in santichtal pornofilms spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as Wicked Pictures, Pure Play Media, Jules Jordan Video, New Sensations en Hustler Video. Ek hat Love in protte wurke foar pornosites as Brazzers, Reality Kings en BangBros. Yn 2013 waard se nominearre foar twa AVN Awards (de Oskars fan 'e pornowrâld) en wûn se in NightMoves Award.
Njonken har aktearwurk is Love de mei-eigneresse en c.f.o. fan it multymedia-pornoproduksjebedriuw No Rivals Media. Fierders is se ek noch altyd aktyf as model op har eigen webside, en reizget se as feature dancer by stripklubs yn hiel Amearika lâns. Love is ek de oprjochtster fan ParentsInAdult.com, in filantropyske organisaasje dy't wijd is oan it ûnderstypjen fan pornoakteurs dy't (jonge) bern hawwe.
Bûten de pornoyndustry hat Love te gast west yn praatprogramma's op 'e Amerikaanske radio en tillefyzje, lykas yn 'e shows fan Tyra Banks, Keith Ablow en Howard Stern. Yn 'e Tyra Banks Show die Love yn 2006 mei oan in ôflevering oer monogamy en de fraach oft dat natuerlik is. Hja wie dêr útnûge mei har man, dêr't se doedestiden al tolve jier in iepen houlik mei ûnderhold, en fierders mei in strikt monogaam troud pear, en mei Playboy-útjouwer Hugh Hefner en syn trije doetiidske freondinnen. Ek hie Love in gastroltsje yn 'e ôflevering The War on Porn, fan 'e searje Penn & Teller: Bullshit!, en spile se yn 2013 harsels yn 'e searje Lizard Lick Towing.
Love is troch de jierren hinne útnûge om te sprekken of lêzings te hâlden foar in ferskaat oan selskippen en by alderhanne organisaasjes. Sa jout se sûnt 2011 elts jier as gastdosinte in kolleezje oan 'e oplieding sosjology fan 'e Universiteit fan East-Karolina, yn Greenville, oer de relevânsje fan alternative relaasjes en har stânpunt dat de tradisjonele monogame relaasje yn 'e wrâld fan tsjintwurdich faak gewoan net wurket. Yn 2008 publisearre Love in boek mei as titel Getting Wild Sex from Your Conservative Woman ("Hoe'tst Wylde Seks Krije Kinst fan Dyn Alderwetske Frou").
Konsummaasje
Konsummaasje (in ferhaadwurdlike foarm fan it tiidwurd 'konsummearje', fan it Latynske consummare, dat "foltôgje" betsjut) is de oantsjutting foar it neffens de lear fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke jildich meitsjen fan in houlik troch it bedriuwen fan faginale geslachtsmienskip. Neffens guon boarnen wurdt dêr it bykommende betingst oan taheakke dat der gjin foarbehoedsmiddel brûkt wurde mei; de hiele bedoeling fan 'e konsummaasje (en fan it houlik) is neffens de roomske lear ommers de fuortplanting, mei oare wurden: om 'e froulike houlikspartner swier te meitsjen, en in foarbehoedsmiddel behinderet dat doel.
De konsummaasje fûn histoarysk plak yn 'e houliksnacht, nei de dei dat de sluting fan it houlik en ornaris ek de brulloft plakfûn hiene. It wie de bedoeling dat de konsummaasje synonym wie mei de ûntfamming fan 'e breid, hoewol't dat, it minsklik aard kennende, grif lang net altyd it gefal west hawwe sil. Sûnder de konsummaasje wie (en is) in houlik ûnder it kanonyk rjocht fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke nammentlik net jildich en soks kin troch ien fan 'e beide houlikspartners as reden oanfierd wurde om in neatichferklearring fan it houlik oan te freegjen by de tsjerklike autoriteiten. Sa koe yn 1491 bgl. it houlik fan Anne fan Bretanje en Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk ûnder swiere Frânske druk ûntbûn wurde om't it nea konsummearre wie.
Wol wie it mooglik dat de konsummaasje fan in houlik útsteld waard. Soks fûn benammen plak yn it ramt fan houlikspolityk, as it gie om in bernehoulik, wêrby't ien of beide fan 'e houlikspartners te jong achte waarden om seksuele omgong te hawwen. Der waard dan troch de fâd(en) fan 'e te jonge houlikspartner(s) yn it houlikskontrakt fêstlein fanôf wannear't it houlik konsummearre wurde mocht. In bekend foarbyld fan sa'n foarfal út 'e Nederlânske skiednis is it ferhaal fan Ingelbrecht I fan Nassau-Dillenburch (in foarfaar fan Willem fan Oranje), dy't yn 1403, doe't er 33 jier wie, troude mei de smoarrike 11-jierrige erfdochter Jehanna fan Polanen. Dêrby waard troch de famylje fan it famke betongen dat it houlik net konsummearre wurde soe oant 1409, as hja 17 jier wêze soe. Yndie waard harren earste bern, Jan IV fan Nassau-Breda, pas yn 1410 berne.
In oar foarbyld wie it houlik, yn 1641, fan Willem II fan Oranje-Nassau, de soan fan 'e Hollânske steedhâlder Freark Hindrik, mei prinsesse Marije Hinriëtte Stuart, de dochter fan kening Karel I fan Ingelân. Dêrby wie de brêgeman 15 jier, wylst de breid noch mar 9 jier wie. Nei it sluten fan it houlik folge jûns wol neffens Ingelske tradysje de 'tebêdelizzing' fan it breidspear, wêrby't se troch de brulloftsgasten op bêd brocht waarden. Se waarden lykwols gjin momint allinnich litten, en út foarsoarch wie it nachtjak fan 'e breid fan ûnderen, om har fuotten hinne, tichtnaaid. Dêrom bea de hofnar Willem by wize fan grap mei in protte seremonieel in skjirre oan, wat ta algemiene hilariteit late. De eigentlike konsummaasje waard útsteld oant 1649, doe't de prinsesse 17 jier wie. Sa koe it dat doe't Willem yn 1650 ûntidige jong kaam te ferstjerren, syn frou op alle dagen rûn. Tsjintwurdich komme bernehouliken mei útstelde konsummaasje noch foar yn bgl. Jemen en Yndia.
Ek kaam in útstelde konsummaasje wol foar yn it gefal fan trouwen mei de want, wêrby't de brêgeman net by syn eigen houlik oanwêzich wie, en ferfongen waard troch in folmacht dy't symboalysk in want by him hie dy't de brêgeman droegen hie. Yn it diel fan 'e houliksseremoanje wêrby't de breid oars har brêgeman by de hân nommen hie, pakte se dan syn want beet. Trouwen mei de want kaam inkeld foar by de (hege) adel, en dan noch inkeld as der oarloch wie of oare ûnlijichheden dy't de oanwêzigens fan 'e brêgeman ûnmooglik makken, of as de brêgeman in regearjend monarch wie dy't yn eigen lân net mist wurde koe, en syn breid in útlânske prinsesse.
Grutte Priis Formule 1 fan Eastenryk 2001
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Eastenryk 2001 yn Spielberg op 13 maaie 2001. It wie de sechsde fan 17 races fan de Formule 1 yn 2001. Hy waard op de A1-Ring hâlden. De race waard hâlden oer 71 omgongen, op it 4,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 307 kilometer.
Stêderegio Aken
thumb|Aken De Stêderegio Aken (Dútsk: Städteregion Aachen, ek wol stavere as StädteRegion Aachen) is in Kommunalverband besondere Art (ek wol in Regiokreis) yn it westen fan de Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen. De Regio grinzget oan de lânkringen Heinsberg, Düren, Euskirchen, de Nederlânske provinsje Limburch en de Belgyske provinsje Luik. It besjoer fan de Regio bestiet út de Städteregionsparlement (parlemint fan de regio), mei as foarsitter de Städteregionpräsident (presidint fan de regio), dy't Tim Grüttemeier (CDU) sûnt 2019 is.
Skiednis
thumb|It Slot Kambach yn Eschweiler Mei yngong fan 1 jannewaris 2009 waard de Stêderegio Aken foarme út de eardere lânkring (Kreis) Aken en de kringfrije stêd Aken. De Stêderegio Aken is de earste fan de Kommunalverband besondere Art (betsjut letterlik: "bysûndere type gemeente") yn Noardryn-Westfalen. Syn status is gelyk oan dy fan de Regio Hannover yn Nedersaksen. De stêd Aken hat lykwols noch hieltyd de status fan in kringfrije stêd, mar syn foech is justjes lytser as dy fan in gewoane kringfrije stêd.
De eardere Kreis Aken waard yn 1975 foarme by in weryndieling yn Noardyn-Westfalen, troch it gearfoegjen fan de eardere lânkringen Aken (Landkreis Aken) en Monschau mei parten fan de lânkringen Düren, Gulik, Schleiden en Selfkant, wylst in part fan dy lêste lânkring by de kringfrije stêd Aken yndield waard.
De Landkreis Aken waard yn 1816 foarme út de twa Frânske kantons Burtscheid en Erschweiler, mei Burtscheid as haadplak. Yn 1897 waard Burtscheid by de stêd Aken yndield, mar it sit fan de Landkreis bleau dêre.
Geografy
De bergen fan de Eifel beslaan it súdlike part fan de Regio, wylst de leechflakte fan de Nederrynske Bocht it noardlike part beslacht.
Wapen
De kop fan de wapen bestiet út in swarte liuw, dy't it symboal fan it eardere Hartochdom Gulik is, om't de Regio it grutste part fan it gebiet fan dat eardere hartochdom beslacht. Yn it ûnderste part is der in swan op in gewei, dy't it symboal fan Burtscheid is, it eardere haadplak fan de Landkreis Aken.
Snowboarden op de Paralympyske Winterspullen 2014
De Xe Paralympyske Winterspullen waarden fan 7 oant en mei 16 maart 2014 hâlden yn it Rusyske Sotsjy. It wie de earste kear dat it snowboarden op it Paralympyske programma stie.
Masao Ono
(2 maart 1923 - 11 febrewaris 2001) wie in Japansk fuotballer. Earder spile foar Nissan Chemical.
She Wore a Yellow Ribbon
She Wore a Yellow Ribbon wie de twadde fan Ford syn kavalerytrilogy, nei Fort Apache (1948) en foar Rio Grande (1950). De film waard opnommen op lokaasje yn Monument Valley. Mei in budget fan $1,6 miljoen wie it doedestiden de djoerste western ea makke. Ford en kameraregisseur Winton Hoch besochten mei de lânskipsbylden yn 'e film aktyf de skilderijen fan Frederic Remington nei te bearen. De film wie gâns súksesfol en wûn yn 1950 de Oscar foar bêste kamerarezjy.
Plot
Yn it suden fan 'e Grutte Flakten ferlitte de Súdlike Sjajinnen en Súdlike Arapaho yn 1876 harren reservaat nei't bekend wurdt dat it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint yn 'e Slach oan 'e Little Bighorn ferslein is troch de Lakota en de Noardlike Sjajinnen. Yn Fort Starke, in kavalerykazerne dêr't ien kompanjy stasjonearre is, rint op dat stuit kaptein Nathan Cutting Brittles tsjin syn ferplichte pinsjonearring oan, nei't er 43 jier yn it Amerikaanske Leger tsjinne hat. De kommandant fan it fort, syn freon, majoar Mack Allshard, jout him, as er noch inkele dagen te gean hat as ofsier, in lêste misje. Brittles moat de kompanjy mei op patrûlje nimme en derfoar soargje dat de Yndianen nei harren reservaat weromkeare sûnder tagelyk in nije Ynidaanske oarloch te feroarsaakjen.
Dy drege taak wurdt noch dreger makke trochdat er tagelyk ek Allshard syn frou Abby en omkesizzer Olivia Dandridge (en in kapwein dy't fol laden is mei harren besittings) eskortearje moat nei Sudrow's Well, dêr't er harren op 'e postkoets nei it easten sette moat. Brittles syn ûnderhearrige ofsieren, earste luitenant Flint Cohill en twadde luitenant Ross Pennell, dy't sûnder nocht útsjogge nei de pinsjonearring fan harren mentor, binne ûnderwilens ferwikkele yn in ûnderlinge striid om 'e affeksje fan 'e tsjeppe juffer Dandridge, eat dat it fanke mei har flirterige hâlden en dragen noch oanfiteret. Sa draacht se in giel hierlint, mar wol se net sizze foar wa't dat bedoeld is. Om't syn ofsieren te drok mei oare dingen binne, moat Brittles foar dizze misje mear fertrouwe op syn ûnderofsieren, sersjant 1e klasse Quincannon en it haad fan 'e ferkenners, sersjant Tyree (dy't foarhinne sels in Konfederearre kavalerykaptein wie).
Underweis nei Sudrow's Well om 'e beide froulju ôf te setten sadat er de hannen frij hat, stjit Brittles op in karafaan fan 'e Súdlike Arapaho, dy't harren hiele doarp ferhúzje en yn deselde rjochting optsjogge as de kavalerykompanjy. Brittles beslút gjin inkeld risiko te nimmen salang't er de froulju op 'e noed hat, en nimt in romme bocht om 'e Yndianen hinne. Dêrtroch wurdt oardel dei oan 'e reis nei Sudrow's Well tafoege. Yn dy tiid foeget in lytsere patrûlje fan 'e kavalery, dy't efterneisitten wurdt troch in groepke krigers, him by de kompanjy. Brittles syn mannen driuwe de krigers op 'e flecht en ride neitiid troch swierwaar en rein hinne om safolle mooglik ôfstân te nimmen, wylst de legerdokter de ferwûne sersjant fan 'e lytse patrûlje yn 'e kapwein operearret.
As de kompanjy úteinlik arrivearret by Sudrow's Well, binne dêr sawol de hannelspost as de postkoets by in Yndiaanske oanfal troch brân ferwoastge. Sudrow en de frou binne omkommen, mar harren beide jonge bern hawwe de oanfal oerlibbe troch harren te ferskûljen yn it spekhok. Dat betsjut dat Brittles net inkeld de froulju mei weromnimme moat nei Fort Starke, mar no ek noch mei in pear lytse bern oantangele sit. Yn 'e wittenskip dat de Yndianen de hannelspost yn 'e rekken hâlde, jout er syn mannen opdracht om in grut fertoan te meitsjen fan it opslaan fan harren kamp, wêrnei't de kompanjy ûnder dekking fan it tsjuster stilwei útpykt. By de furde troch in rivier jout Brittles oan luitenant Cohill opdracht om dêr mei in ôfdieling manskippen efter te bliuwen en de Yndianen it oerstekken fan 'e rivier te beletten wylst Brittles mei de rest fan 'e kompanjy de froulju en bern yn feilichheid bringt. Juffer Dandridge, dy't oant dan ta fral rûzje makke hat mei Cohill, liket, no't er de kâns rint te sneuveljen, ta it besef te kommen dat se dochs gefoelens foar him hat.
Brittles syn misje is op alle fronten mislearre. Net inkeld hat er de froulju net op 'e postkoets sette kinnen, mar trochdat er oan hannen en fuotten bûn wie mei harren en de kapwein koed er net fanwegen komme tsjin 'e Yndianen. Boppedat hat er net foarkomme kind dat de ferriedlike keapman Karl Rynders de krigers fan nije gewearen foarsjoen hat. Nei't Brittles de froulju en bern yn it fort ôflevere hat, wol er nei in pear oeren rêst de kompanjy weromliede nei de furde om Cohill-en-dy te ûntsetten. Dêr leit majoar Allshard lykwols it near op: de pinsjonearring fan Brittles giet oer 24 oeren yn, en de misje dy't er yn 'e holle hat, sil perfoarst langer duorje. Ynstee stjoert Allshard de oare moarns ier luitenant Pennell oan it haad fan 'e kompanjy nei de furde. Brittles beart ûnderwilens dat er ek klear is mei it leger as it leger klear is mei him, en riidt dyselde deis noch fuort, nei't er seit om him yn Kalifornje te fêstigjen.
Yn wurklikheid riidt er werom nei de furde, dêr't er arrivearret mei noch fjouwer oeren as kavalery-ofsier te gean. Hy nimt it befel dêr oer fan Cohill en giet mei sersjant Tyree it kamp binnen dat de Súdlike Arapaho net fier dêrwei opslein hawwe. Brittles siket it âlde opperhaad Pony-That-Walks ("Mustang-Dy't-Rint") op om te besykjen en bepraat him om syn krigers werom nei it reservaat te lieden. Pony-That-Walks leit him lykwols út dat de jonge krigers alhiel oerémis binne troch de Yndiaanske oerwinning oan 'e Little Bighorn, en dat se net om sizzen jaan wolle. Mei noch ien oere te gean foar syn pinsjonearring (dy't om 'e midsnacht yngiet), liedt Brittles dyselde jûns de kavalery by in nachtlike wraam op it Arapaho-kamp. De soldaten driuwe de hiele hynstekeppel fan 'e Yndianen op 'e rin, wêrmei't se de krigers de middels ûntnimme om oarloch te fieren. Sadwaande sille dy no twongen wêze om werom te kearen nei it reservaat.
Om twa minuten foar midsnacht draacht Brittles it befel oer oan Cohill en riidt fuort, diskear om wier nei Kalifornje te gean. Mar it leger blykt dochs noch net alhier klear te wêzen mei him, en sersjant Tyree wurdt him efternei stjoerd om him werom te heljen nei Fort Starke. As er dêr dagen letter wer oankomt, leit der in oanstelling ta lieder fan 'e ferkenners op him te wachtsjen (in funksje dy't eins bûten de fêste legerstruktuer stiet), mei in promoasje ta luitenant-kolonel. Yn 'e tuskentiid hawwe luitenant Cohill en juffer Dandridge harren ferlove. De film einiget as de kavalerykompanjy wer ta it fort útriidt om op patrûlje te gean.
Preproduksje
She Wore a Yellow Ribbon waard regissearre troch John Ford nei in senario fan Frank Nugent en Laurence Stallings, dat basearre wie op twa koarte ferhalen fan James Warner Bellah. Dêrby gie it om The Big Hunt, dat yn 1947 ferskynde yn The Saturday Evening Post, en War Party, dat yn 1948 yn deselde krante ôfprinte waard. De titel fan 'e film betsjut: "Se Droech in Giel Lint", en is in ferwizing nei in populêr marsliet mei deselde namme (it dragen fan in giel hierlint troch in jonge frou wie in teken dat se harsels oan in man fersein hie). As produsint wie Merian C. Cooper by de film belutsen, foar de filmstudio Argosy Pictures. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Winton Hoch, en de filmmuzyk waard fersoarge troch de Fryske komponist Richard Hageman.
Casting
Doe't er oan 'e film begûn, wist Ford noch net wa't er yn 'e haadrol caste soe, mar hy wist wol dat it John Wayne net waard. Behalven dat er dy syn aktearjen ûnder de mjitte fûn, wie it personaazje fan Nathan Brittles ek nochris tweintich jier âlder as Wayne. Hy betocht him lykwols nei't er yn 1948 Wayne yn 'e western Red River sjoen hie, dy't him ta it besef brocht dat Wayne him as akteur yn 'e foargeande jierren sterk ûntwikkele hie. Sadwaande krige Wayne de rol fan Brittles úteinlik dochs, en She Wore a Yellow Ribbon wie neitiid altyd ien fan Wayne syn eigen favorite aktearprestaasjes. Hy fûn dat er de Oscarnominaasje yn 'e kategory bêste akteur, dy't er yn 1949 yn 'e wacht sleepte foar syn rol yn 'e oarlochsfilm Sands of Iwo Jima, eins foar She Wore a Yellow Ribbon krije moatten hie.
Opnamen
Hoewol't kameraregisseur Winton Hoch in Oscar wûn foar syn wurk oan She Wore a Yellow Ribbon, wie it filmjen foar him gjin maklik proses fanwegen oanhâldende konflikten mei regisseur John Ford. De meast ikoanyske sêne fan 'e film wie iroanysk genôch it resultaat fan sa'n mieningsferskil. Wylst in rige kavalery troch de woastyn ried, pakten oan 'e hoarizon dûnkere wolkens har gear as oankundiging fan swierwaar. Hoch begûn syn kamera's op te romjen, mar Ford joech him opdracht om troch te gean mei filmjen. Hoch lei him út dat dêr net genôch ljocht foar wie, en boppedat koene de kamera's wol wjerljochtlieders wurde as it swierwaar losbarste, mei slimme ferwûnings foar de kameralju ta gefolch. Ford negearre de warskôgings fan Hoch en makke de sêne ôf wylst it swierwaar oer de filmset hinne rôle en crew en cast allegear dweiltrochwiet reind waarden. Hoch soe oer dat ynsidint letter in formele klacht tsjin Ford yntsjinne hawwe by it Amerikaansk Selskip fan Kameraregisseurs (ASC).
Distribúsje
She Wore a Yellow Ribbon waard distribuëarre troch RKO Pictures, en gie op 26 july 1949 yn Kansas City, yn Kansas, yn premiêre. De film iepene op 22 oktober fan dat jier yn 'e Amerikaanske bioskopen.
Untfangst
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat She Wore a Yellow Ribbon in tige heech goedkarringspersintaazje fan 95%, basearre op 21 ûnderskate resinsjes.
Resultaat
She Wore a Yellow Ribbon brocht yn 'e bioskopen wrâldwiid $2,7 miljoen op. Ofset tsjin it budget fan $1,6 miljoen kaam dat del op in winst fan $1,1 miljoen, wat foar dy tiid in prima resultaat wie.
Yn 1958 waard in pilotôflevering foar in tillefyzjesearje makke op basis fan She Wore a Yellow Ribbon. De searje moast Command komme te hjitten, en it senario foar de pilot wie skreaun troch James Warner Bellah. Everett Sloane spile de rol fan kaptein Brittles en Ben Cooper dy fan luitenant Cohill. It waard lykwols gjin súkses, en de searje waard nea makke.
Smoke Signals (film)
Smoke Signals is in Amerikaansk-Kanadeeske komeedzjedramafilm, coming-of-agefilm en roadmovie út 1998 ûnder rezjy fan Chris Eyre. It senario waard skreaun troch Sherman Alexie op basis fan in koart ferhaal út Alexie syn eigen ferhalebondel The Lone Ranger and Tonto Fistfight in Heaven, oer twa freonen dy't tsjinstelde bylden hawwe fan 'e heit fan 'e iene freon. Smoke Signals, wêrfan't de titel "reeksynjalen" betsjut, waard produsearre as in ûnôfhinklike film. De film is unyk om't it de earste film ea wie dy't makke waard troch in cast en crew wêrfan't alle leden fan Yndiaansk komôf wiene. Smoke Signals waard mei loovjende resinsjes ûntfongen en waard yn 2018 opnommen yn it Amerikaanske Nasjonaal Film Register fanwegen syn kulturele, histoaryske en estetyske wearde.
Plot
Victor Joseph en Thomas Builds-the-Fire binne twa jonge Yndianen dy't yn it stedsje Plummer, yn it Keur d'Alêne Yndianereservaat yn 'e Amerikaanske steat Idaho wenje. Victor is in lulke jongeman dy't goed is yn basketbal, wylst Thomas in eksintrike ferhaleferteller is. Hja binne mei-inoar opgroeid as buorjonges dy't faak rûzje hiene en dan wer freonen wiene. As jongemannen ûnderhâlde se in ynlike, mar tagelyk ek gauris ûnnoflik freonskipsbân.
Dy ûnnoflikens komt fierhinne fuort út harren totaal ferskillende relaasjes mei Victor syn heit, Arnold Joseph. Dy hat Thomas nammentlik as poppe mei gefaar foar eigen libben rêden by in nachtlike brân dêr't Thomas syn beide âldelju by omkamen. Sadwaande beskôget Thomas him as in held, dêr't er gjin kwea wurd oer hearre wol. Victor, oan 'e oare kant, hat jierrenlang te lijen hân ûnder syn heite alkoholisme en húslik geweld, oant syn heit úteinlik him en syn mem Arlene foargoed yn 'e steek litten hat. Hoewol't er net oars kin as fan syn heit hâlde, koesteret er ek in bittere wrok tsjin him.
As Arnold Joseph yn Phoenix (Arizona) komt te ferstjerren, geane Victor en Thomas tegearre mei de auto op reis dêrhinne om syn jiske op te heljen, wêrby't se de hiele westlike Feriene Steaten trochkruse moatte. As se oan 'e reis begjinne, binne se har allebeide al tige bewust fan harren Yndiaanske identiteit, mar harren perspektyf ferskilt datoangeande frijwat. Foar Victor hat it net folle praktyske wearde, mar makket it gewoan diel út fan wa't hy is. Thomas, dêrfoaroer, klammet him tige fêst oan 'e tradysjes fan syn folk, de Keur d'Alêne (Coeur d'Alene), en hy is in romantikus dy't de ferneamde film Dances with Wolves al ûntelbere kearen sjoen hat. Victor syn stoïsisme fassinearret Thomas, wylst Victor him oan Thomas syn dweperij ergeret. Underweis leare beide jongemannen harrensels en inoar better kennen.
As se yn Phoenix arrivearje, moat Victor einlings de tsjinstridige gefoelens ûnder eagen sjen, dy't er foar syn heit oer fielt. Ek Thomas moat syn byld fan Arnold bystelle as de mannen fan Suzy Song, in freondinne fan Arnold, te hearren krije wat der wier bard is, de nacht dat Arnold de lytse Thomas út it baarnende hûs fan syn âlden rêde. It docht nammentlik bliken dat Arnold, mei syn dronken kop, de brân sels by fersin feroarsake hie troch fjoerwurk ôf te stekken. De reis einiget dermei dat sawol Victor as Thomas in reälistysker byld kriget fan Arnold en tagelyk ek in better begryp foar inoar.
Produksje
Smoke Signals is unyk om't it de earste film ea wie dy't makke waard troch in cast en crew wêrfan't alle leden fan Yndiaansk komôf wiene. De film waard regissearre troch Chris Eyre en produsearre as in ûnôfhinklike film mei in budget fan nei skatting $2 miljoen troch Larry Estes en Scott Rosenfelt. It senario waard skreaun troch Sherman Alexie, op basis fan it koarte ferhaal This Is What It Means to Say Phoenix, Arizona, út syn eigen ferhalebondel The Lone Ranger and Tonto Fistfight in Heaven, út 1993. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Brian Carpenter, en de filmmuzyk waard fersoarge troch B.C. Smith. De distribúsje waard dien troch de filmstudio Miramax Films. Smoke Signals gie op 26 juny 1998 yn premiêre yn 'e Amerikaanske bioskopen.
Untfangst
Smoke Signals krige oer it algemien loovjende resinsjes fan 'e filmkritisy. Sa omskreau Peter Stack de film yn 'e San Francisco Chronicle as "sûnder falske pretinsjes, grappich en fol ferhefte gefoelens, [...] goed aktearre, goed skreaun, mei sunige mar moaie bylden." Yn 'e Los Angeles Times omskreau Kevin Thomas Smoke Signals as "in waarme film oer freonskip en fermoedsoening" dy't histoarysk sawol as hjoeddeistich ûnrjocht oangeande de Yndianen yn byld brocht mei drûge humor. Marc Savlov neamde de film yn The Austin Chronicle "oangripend en grappich op in slûchslimme manear." Hy skeau ek: "De cast is sûnder útsûndering treflik yn syn respektivelike rollen, en Eyre syn oanhâldende gebrûk fan lange, neisjende shots fersterket de elegyske toan fan 'e film. [...] Smoke Signals is in hearlik, nei de holle stiigjend debút, dat jin bybliuwt lang nei't it ferhaal ferteld is."
In inkeling fûn Smoke Signals in mindere film. Sa skreau Susan Travernetti yn 'e Palo Alto Weekly dat "it regissearjen fan Chris Eyre in ûngelikense toan set, dy't it guon akteurs mooglik makket om wurk te leverjen dat grinzget oan in karikatuer, wylst oaren harren rollen rjochtút en rjochtoan spylje." Ek hie se krityk op it yn har eagen mislearre besykjen om stereotypen te trochbrekken. Oan 'e oare kant priizge se de begjin- en einsênes dy't neffens har "op prachtige wize poëtyske voice-overs kombinearje mei fisuële lyryk." Op 'e World Socialist Web Site bekritisearre Paul Bond benammen it senario fan Sherman Alexie, dat er folle swakker fûn as it oarspronklike koarte ferhaal fan deselde skriuwer dêr't it op basearre wie. Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't filmresinsjes sammelet, hat Smoke Signals it hege goedkarringspersintaazje fan 83%, basearre op 29 ûnderskate resinsjes.
Resultaat
Smoke Signals behelle yn 'e bioskopen in opbringst fan $6.745.362. Op in budget fan nei skatting $2 miljoen komt dat del op in winst fan mear as $4,7 miljoen.
De film waard yn 2018 bekroane mei ferskate prizen, lykas de priis foar bêste film op it Amerikaanske Yndiaanske Filmfestival, de priis foar bêste artistike bydrage op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Tokio, de priis foar bêste Amerikaanske ûnôfhinklike film op it Wrâldfilmfestival fan San Diego, en de publykspriis op it Sundance Filmfestival. Ek regisseur Chris Eyre, senarioskriuwer Sherman Alexie en leden fan 'e cast wûnen yn 1998 ferskate prizen. Sa kende it Wrâldfilmfestival fan San Diego de priis yn 'e kategory bêste regisseur ta oan Eyre, dy foar bêste senario oan Alexie en dy fan bêste akteur oan Adam Beach. Op it Sundance Filmfestival wûn Eyre de filmmakkerstrofee.
Frije ryksstêd
thumb|Frije ryksstêden yn it [[Hillige Roomske Ryk yn 1648]] thumb|Frije ryksstêden yn 1792 Frije en ryksstêden (Dútsk: Freie und Reichsstädte), gewoanwei frije ryksstêden (Dútsk: Freie Reichsstadt, Latyn: urbs imperialis libera), wiene ûnôfhinklike stedsteaten yn it Hillige Roomske Ryk en se hiene in fertsjintwurdiging yn de Ryksdei. In frije ryksstêd hie de status fan ryksûnmidlikens en foel dêrtroch streekrjocht ûnder de keizer en net ûnder in lânshear, lykas in greve, hartoch of in prinsbiskop.
Oarsprong
thumb|Ryksfrijheidsbrief fan de stêd [[Lübeck út 1226]] De oergong fan guon Dútske stêden nei selsstannigens yn it Ryk gie stadiger oan as dy fan de foarstedommen. Yn de rin fan de trettjinde en fjirtjinde iuw waarden guon stêden troch de keizer ferheft ta ryksstêden (Reichsstädte, urbes imperiales), benammen om fiskale redens. Sokke stêden, dy't stifte waarden troch Dútske keningen en keizers yn de tsiende oant en mei de trettjinde iuw waarden ynearsten bestjoerd troch in fâd. Hja krigen stadichoan mear selsstannigens doe't harren magistraten it bestjoer en administraasje oernamen. Guon foarbylden binne Colmar, Haguenau en Mulhouse yn de Elzas en Memmingen en Ravensburg yn boppe-Swaben.
De frije stêden (Freie Städte, urbes liberae) wiene, lykas Basel, Augsburg, Keulen en Straasburch, ynearsten ûnderhearrich oan in prinsbiskop en waard stadichoan selsstannich fan syn lânhear. Yn in pear gefallen, sa as by Keulen, bleau de eardere lânshear, guon privileezjes hâlden oer de frije stêd, dy't algeduerigen ta skelen late.
Yn de rin fan de tiid rekke it ferskil tusken in ryksstêd en in frije stêd hieltyd mear dizenich, sa't se stadichoan bekend kamen te stean as "frije ryksstêden", en yn de lette fyftjinde iuw namen in soad stêden "frij" en "ryks" op yn harren namme. Lykas de oare foarstedommen koene se op kriichspaad gean, frede slute, kontrôle oer harren eigen hannel útoefenje en bemuoienis om utens wegerje. Yn de Lette Midsiuwen foarmen in tal frije stêden ferbûnen (Städtebünde), sa as de Hânze en de Elzassyske Tsienstêdebûn (Zehnstädtebund) om sterker te stean.
Yn de rin fan de Midsiuwen krigen mear stêden harren selsstannigens, mar guon dêrfan rekken harren frijheid lykwols wer kwyt. Yn guon gefallen rekken frije stêden harren frijheid kwyt troch't se yn in kriich mei in lânshear rekken, of as se in lânshear om beskerming fregen. In soad stêden wisten harren selsstannigens te behâlden, mei útsûndering fan de tsien Elzassyske stêden dy't troch Frankryk] anneksearre waarden, oant de Dútske mediatisearring yn 1803.
Ferskil tusken frije ryksstêden en oare stêden
thumb|[[Regensburg yn 1572]] thumb|Rothenburg ob der Tauber yn 1572 thumb|Hânzestêd Lübeck Om 1600 hinne wiene der wol sa'n 4000 stêden yn it Hillige Roomske Ryk, mar njoggen fan de tsien hiene wol minder as 1000 ynwenners. Minder as 200 hawwe ea de status fan frije ryksstêd hân, en guon dêrfan wiene it mar foar in pear desenniums, lykas Nimwegen. Yn it ryksmatrikel fan 1521, in list fan ryksstannen dêr't yn stie hoefolle troepen of finansjele stipe se leverje moasten oan it ryksleger, stiene der 85 fan sokke stêden registrearre. By de Frede fan Augsburg yn 1555 wiene der 65 en fan de Frede fan Westfalen yn 1648 oant 1803 wiene dat der likernôch 50.
De twadde kategory stêden, dy't gjin frije ryksstêden wiene, hiene in bepaalde mjitte fan selsbestjoer, dochs wiene ûnderhearrich oan de lânshear, lykas in greve, hartoch of in prinsbiskop.
Der wie ek noch in tredde kategory stêden, dy't gjin ryksstêden wiene, dy't ek in bepaalde mjitte fan selsstannigens hiene. Troch harren grutte en ekonomysk belang wisten se in mjitte fan selsstannigens fan harren lânshear te krijen, sa as bygelyks de stêd Grins fan de biskop fan Utert. Sokke stêden koene harren selsstannigens ûntjaan om't de lânshear almeast in swakke hearsker wie, en sokke gefallen wiene earder in útsûndering as regel. De twadde en tredde kategory stêden hiene al in sit yn de lânsdagen fan de foarstedommen, mar net yn de Ryksdei, sa as de frije ryksstêden.
Organisaasje
Oant de Ryksdei fan 1489 wiene de frije ryksstêden noch net offisjeel erkend as ryksstannen. Sels dêrnei telden harren stimmen net folslein mei en waarden se earder as advysstimmen (votum consultativum) beskôge. De frije ryksstêden ferparten harren yn twa groepen, of banken, yn de Ryksdei; de Rynlânske bank en de Swabyske bank.
De folgjende list befettet de 50 frije ryksstêden dy't by de Ryksdei fan 1792 oanwêzich wiene:
Swabyske bank
De frije ryksstêden foarmen it tredde kolleezje fan de Ryksdei, nei de kolleezjes fan de karfoarsten en foarsten. Se waarden ferparte oer de twa banken, de Rynlânske en Swabyske, mar waarden ek fertsjintwurdige yn de kreitsen: de Frankyske Kreits, de Beierske Kreits, de Swabyske Kreits, de Bopperynske Kreits, de Nedersaksyske Kreits, en de Nederrynsk-Westfaalske Kreits
Neffens de Reichsdeputationshauptschluss waarden hast alle frije ryksstêden yn 1803 mediatisearre. Allinnich seis stêden holden harren selsstannigens: Augsburg, Bremen, Frankfurt, Hamburch, Lübeck, en Neurenberch. By de Frede fan Presburch (1805) ferlear Augsburg syn frijheid en by it opheffen fan it Hillige Roomske Ryk yn 1806 ferlearen Neurenberch en Frankfurt harren frijheid ek. Yn 1810 waarden de lêste trije, Hamburch, Bremen en Lübeck, by Frankryk ynlive. Nei de fal fan it Frânske Keizerryk krigen neffens it Kongres fan Wenen yn 1815 fjouwer eardere frije ryksstêden, Hamburch, Bremen, Lübeck en Frankfurt, harren frijheid werom yn de Dútske Bûn. Frankfurt waard yn 1866 troch Prusen anneksearre en de trije oare stêden waarden steaten yn it Dútske Keizerryk yn 1871 en yn de Weimarrepublyk yn 1919. Yn 1937 yn Nazy-Dútslân waard Lúbeck by Prusen foege, as kompensaasje foar de Grut-Hamburchwet, en om't Hitler it liberale Lübeck net lije mocht.
Bremen en Hamburch binne de lêsten dy't in selsstannige posysje hawwe yn de hjoeddeistige Bûnsrepublyk. Berlyn, dy't nea in stedsteat west hat, wat nei de Dútske Weriening fan 1990 en in selsstannige dielsteat.
Danzig hie fan 1919 oant 1939 ek de titel frije stêd (Frije stêd Danzig).
Alde frije ryksstêden bûten Dútslân
thumb|Obernstraße yn de Hânzestêd Bremen yn 1843 thumb|Frankfurt yn 1911 thumb|Wuertemberch ferdûle yn grutte nei de mediatisearring fan 1803
Frankryk
De Elzassyske stêden waarden troch Frankryk anneksearre.
en de stêden fan de yn 1354 oprjochte Tsienstêdebûn
de trije biskopsstêden fan Loataringen:
Switserlân
De Switserske stêden sleaten harren yn de rin fan de tiid oan by it Switserske Eedgenoatskip.
Nederlân
De Nederlânske stêden waarden part fan de Habsburchske Nederlannen.
Maatskiplike ynstoarting
In maatskiplike ynstoarting, ek bekend as de fal fan in beskaving, is de hommelse beëiniging fan in al langere tiid besteande maatskippij of beskaving. Oarsaken foar sa'n ynstoarting kinne wêze: natoerrampen, oarloggen, deadlike epidemyen, ûntfolking of in kombinaasje dêrfan. Nei sa'n barren falt de troffen maatskippij werom nei in leger nivo fan ûntwikkeling, of giet er op yn in oare maatskippij, of hâldt er hielendal op te bestean. Yn it lêste gefal is der sprake fan in weromfal ta barbarisme of in delgong yn anargy.
Ferskate modellen en teoryen binne troch saakkundigen foarsteld, dy't maatskiplike ynstoartings ferklearje yn it ljocht fan bykommende faktoaren lykas tabrochte skea oan it miljeu, útputting fan natuerlike helpboarnen, dekadinsje (en dêrmei mank geand ferlies oan kreätiviteit), de oanboazjende kleau tusken earm en ryk, in nivo fan sosjale kompleksiteit dat nei ferrin fan tiid net fol te hâlden blykt te wêzen, en it yn ferfal reitsjen fan sosjale gearhing. De ynstoarting fan in maatskippij kin abrupt wêze, lykas yn it gefal fan 'e ynstoarting fan 'e Klassike Maya-beskaving yn Midden-Amearika, of stadichoan gean, lykas de fal fan it Romeinske Ryk healwei it earste milennium.
It ûnderwerp fan 'e ynstoartings fan maatskippijen wurdt bestudearre troch skiedkundigen, antropologen, sosjologen en politikologen.
Amerikaanske marter
De Amerikaanske marter (wittenskiplike namme: Martes americana) is in sûchdier út it skift fan 'e rôfdieren (Carnivora), de famylje fan 'e martereftigen (Mustelidae), it skaai fan 'e marters (Martes) en it lyknammige ûnderskaai fan 'e marters (Martes), dêr't ek de beamotter (Martes martes) en de stienmurd (Martes foina) ta hearre, dy't yn Fryslân foarkomme. De Amerikaanske marter is lânseigen yn it grutste diel fan Kanada en Alaska en yn beheinde dielen fan 'e legere achtenfjirtich Feriene Steaten. Dit bist dielt in part fan syn ferspriedingsgebiet mei in oare martersoarte, de fiskmarter (Pekania pennanti), mar is dêrfan te ûnderskieden trochdat er lytser fan stal en ljochter fan kleur is.
Fersprieding
De Amerikaanske marter is lânseigen yn it grutste part fan Kanada, mar hy ûntbrekt yn 'e Arktyske Arsjipel, it noarden en easten fan 'e Noardwestlike Territoaria, it oergrutte part fan Nûnavût, noardeastlik Manitoba, noardwestlik en eastlik Nûnavik, de noardpunt fan Labrador, hiel Prins Edwardeilân, hiel Nij-Skotlân útsein it easten fan Cape Bretoneilân, it suden fan Nij-Breunswyk, Kebek en Ontario, de Grutte Flakten fan Manitoba, Saskatchewan en Alberta, en súdlik en súdwestlik Britsk-Kolumbia. Op it eilân Nijfûnlân is syn fersprieding fersnipele.
Bûten Kanada komt de Amerikaanske marter foar yn hast hiel Alaska, útsein it meastepart fan 'e Noarderbedelte, it Sewardskiereilân, de Yukon-Kuskokwimdelta, it Alaskaskiereilân, de Aleoeten en de Kodiakarsjipel. Op 'e measte eilannen fan 'e Alexanderarsjipel yn Súdeast-Alaska is de Amerikaanske marter troch de minske yntrodusearre. Yn 'e legere achtenfjirtich Feriene Steaten is it ferspriedingsgebiet fan 'e Amerikaanske marter beheind ta noardlik Maine, it Adirondackberchtme yn noardeastlik New York, de noardlike helte fan Opper-Michigan, it noardeasten fan Minnesota en de Rocky Mountains fan Montana.
Biotoop
Amerikaanske marters libje oer it algemien yn wâldbiotopen. Dêrby jouwe se de foarkar oan folwoeksen nullewâlden en mingde wâlden. Yn 'e Rocky Mountains komme se foar oant de beamgrins, mar net dêrboppe.
Hâlden en dragen
De Amerikaanske marter is in territoriaal bist, mar de grutte fan syn territoarium rint sterk útinoar en hinget ôf fan geslacht, terreinsgesteldheid, de tichtens fan 'e begroeiïng, de oanwêzigens fan proaidieren en ferskate oare faktoaren. Lichemsgrutte hat lykwols gjin ynfloed op 'e grutte fan it territoarium. By in wittenskiplik ûndersyk út 1987 waard fêststeld dat mantsjes yn Maine in territoarium hiene fan trochinoar 0,1 km² (oftewol 10 ha) en yn Minnesota fan 15,7 km², wylst wyfkes yn Maine in territoarium ûnderholden fan yn trochsneed 0,1 km² en yn Wiskonsin fan 7,7 km². Amerikaanske marters sette har territoarium ôf troch geurflaggen te pleatsen, dy't oanbrocht wurde mei de anaalklieren sawol as troch te urinearjen. Territoaria fan folwoeksen mantsjes oerlaapje inoar net, mar tusken it territoarium fan in folwoeksen mantsje en dat fan in healwoeksen mantsje, tusken dat fan in mantsje en dat fan in wyfke en tusken dat fan wyfkes ûnderling kin oerlaping foarkomme.
Amerikaanske marters kinne simmerdeis wol 60% fan 'e tiid yn 't spier wêze, wylst se by 't winter faak mar 16% fan 'e tiid wat útfine. Se hawwe mar beheinde ûnderhûdske fetfoarrieden, en binne dêrom kwetsber foar waarmteferlies. Dat is dan ek de reden dat se winterdeis faak in grut diel fan 'e dei yn in ûnechte wintersliep trochbringe, wêrby't de lichemstemperatuer ferlege wurdt, wat in protte enerzjy útsparret. Ek in tsjûk sniedek, dat as isolaasjemateriaal foar syn hoale fungearret, helpt de Amerikaanske marter om waarmteferlies te beheinen. Amerikaanske marters binne gjin wiere dei- of nachtdieren, en se kinne sadwaande sawol deis as nachts aktyf wêze, ôfhinklik fan 'e beskikberheid fan proaien en de temperatuer. De ôfstân dy't se yn ien etmiel ôflizze, bedraacht trochinoar 900 m, mar kin yn ekstreme gefallen oprinne oant 14 km. Djippe snie hawwe Amerikaanske marters gjin swierrichheden mei; se binne lichtfuottich genôch om net mear as 5 sm yn wei te sakjen.
Folwoeksen Amerikaanske marters libje ornaris in solitêr bestean, behalven yn 'e peartiid, dy't yn july of augustus falt en foar wyfkes sa'n 2 wiken duorret. Beide geslachten binne dêrby polygaam en de wyfkes kinne ferskate perioaden fan tyldrift trochmeitsje. Trochdat de Amerikaanske marter in ferlingde draachtiid ken, wurdt de ymplantaasje fan it embryo opkeard oant de ein fan 'e winter, wêrnei't de wiere draachtiid likernôch in moanne duorret. Yn dy tiid makket it wyfke in hoale om yn te befallen, faak yn holle beammen, of ûnder beamwoartels, beamstobben of rotsen.
Ein maart of yn april smyt it wyfke dan in nêst fan 1–5 jongen, dy't mei 42 dagen ôfwûn wurde. Mei 50 dagen komme de jongen foar it earst út 'e hoale foar 't ljocht. Se bliuwe by de mem oant de ein fan harren earste simmer en sette dan hjerstmis op eigen manneboet ôf. Amerikaanske marters binne nei in jier geslachtsryp, hoewol't se yn 'e praktyk faak pas oan 'e fuortplanting dielnimme as se 2 jier âld binne. De libbensferwachting fan in Amerikaanske marter yn it wyld is op syn heechst 141/2 jier (sa't yn ien dokumintearre gefal fêststeld waard), al helje se dat yn 'e measte gefallen net. Yn finzenskip waard it âldste eksimplaar 15 jier.