cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dover (Ingelân)
De stêd hat fanâlds fan maritym belang west. Al foar de Romeinen (dy't de stêd Dubris Portus neamden) wie Dover in foar de hân lizzend ynfalsplak, omdat it op mar 34 kilometer fan de Frânske kust leit. Oant 1923 wie Dover in marinebasis; dêrnei waard de haven benammen brûkt foar sivile doeleinen. Der binne fearferbiningen mei ferskate plakken op it fêstelân fan Europa (The Continent): Calais, Dúntsjerk en Boulogne yn Frankryk. Dêrmei waard de stêd de wichtichste haven foar it ferkear oer It Kanaal.
Yn 2011 hat de agglomeraasje Dover sa'n 31.000 ynwenners. Fiskerij, yndustry en benammen it toerisme en de havenaktiviteiten binne de wichtichste boarnen fan ynkomsten.
Dover is ferneamd om de wite krytrotsen fan Dover (de white cliffs of Dover). Ek is der in mânsk kastiel (Dover Castle), mei de resten fan in Romeinske fjoertoer út de 4e iuw. Yn de Twadde Wrâldoarloch wie de stêd it mikpunt fan swiere bombardeminten.
Severn
In stik fan tsien kilometer fan de Severndelling yn Shropshire, mei de namme de Ironbridge Gorge, is yn 1986 troch UNESCO oanwiisd as Wrâlderfgoed. It histoarysk belang dêrfan komt troch syn rol as sintrum fan de izeryndustry yn it begjin fan de Britske Yndustriële Revolúsje. De namme Iron Bridge komt fan de brêge oer de Severn, boud yn 1779, dy't de earste jitizeren brêge ea wie.
In nuveraardich ferskynsel yn de benedenrin de Severn is de floedbrâning (Ingelsk: bore). It estuarium, in diel fan it Kanaal fan Bristol, hat it op ien nei grutste tijferskil fan de wrâld – likernôch 15 meter (allinne yn de Fundybaai yn Kanada is it ferskil grutter) – en by sommige kombinaasjes fan tijen ûnstiet in oerflakteweach dy't him tige fluch tsjin de sream yn ferpleatst. Der wurdt sels op sa'n weach surfe, ek al riedt de havenautoriteit fan Gloucester, dy't dat part fan de rivier beheart, dat mei klam ôf. Dy Severn Bore is in foarbyld yn de natuer fan in himsels fuortsterkjende solitêre weach, in soliton.
Plakken yn it streamgebiet
De Severn streamt troch de folgjende stêden en doarpen:
Henry Fonda
250px|thumb|Henry Fonda yn The Lady Eve. thumb|250px|Fonda yn The Tin Star.
Henry Jaynes Fonda (Grand Island, 16 maaie 1905 - Los Angeles, 12 augustus 1982) wie in Amerikaansk akteur (yn film, teater en op telefyzje).
Fonda makke syn Hollywooddebút yn 1935, mar wie al earder te sjen yn Broadwayproduksjes.
Fonda's karriêre kaam yn de jierren 40 gong yn te sitten nei't er nominearre waard foar in Academy Award foar syn rol yn de film The Grapes of Wrath. Yn de jierren dêrnei spile er grutte rollen yn klassikers as The Ox-Bow Incident, Mister Roberts en Twelve Angry Men. Op lettere jierren spile er sawol grutte rollen (Once Upon a Time in the West) as lichtere rollen (Yours, Mine and Ours).
Fonda's subtile, naturalistyske wize fan toanielspyljen waard earst jierren letter populêr mei it metoadysk aktearjen. Fonda spile faak rjocht en sljocht idealisten.
Hy wie de heit fan de akteurs Jane Fonda en Peter Fonda en de pake fan aktrise Bridget Fonda.
Fonda stoar yn de âldens fan 77 jier yn Los Angeles.
Moslim
thumb|right|300px|fersprieding fan Moslims oer de wrâld thumb|right|300px|Biddende moslims yn moskee thumb|right|300px|Biddende moslima's
Mei in moslim (Arabysk: مسلم, moeslim) wurdt yn it generaal in oanhinger bedoeld fan de Islam. Letterlik betsjut it wurd: immen dy't him oerjout, wat slagget op him oerjaan oan God.
Neffens de shahadah moat in moslim boppe alles yn God leauwe en wurdt de profeet Mohammed dy't ornaris dêrop folget 'inkeld' beskôge as syn boadskipper. Lykwols sjogge de measte moslims, benammen Soeniten yn Mohammed in folslein minsk. Sy besykje dêrom sa trou mooglik him nei te folgjen en dogge dat sawol yn wurd en died, omdat neffens harren de Koran dat skriuwt. Lykwols binne der oare moslims dy't dat wer bestride.
Oare beneamings
In oar wurdt foar moslim is islamyt. In froulike moslim wurdt meastal in moslima neamd. Moslims neame harsels ornaris moslim. De oatsjutting Mohammedaan karre moslims ôf, om't it neffens harren betsjutte soe dat sy Mohammed folgje, wylst Mohammed inkeld de Godlike boadskip brocht hat.
Ek wurdt in moslim wol muzelman neamd, dat komt út it Turksk fan musluman wat wer ôflaat is fan it Perzyske meartal musliman.
Moslims wize der faak op dat de wurden islam en moslim ferbân hâlde mei it Arabyske wurd foar frede: salam. Alle trije binne ôfkomstich fan deselde trijeletterige woartel 'سلم' (S-L-M), dy't ûnder oare "him oerjaan, ûnderwerpe" betsjut.
It leauwen en de ferplichtings fan in moslim
De Soennityske Islam stelt de Fiif pylders fan de Islam foarop. De pylders wurde apart fan inoar neamd yn de Koran. De Hadith en tradysjes jouwe dêrby in tige wichtige ynfolling dy't net ferjitten wurde mei.
De Pylder fan leauwen jout krekt oan wat in moslim leauwe moat. Dizze Pylders ferskille somtiden, mar binne hiel dúdlik yn de ferplichting dat in moslim yn it bysûnder altyd monoteïst wêze moat. Njonken dat moat hy alle profeten (lykas Musa en Isa), de Koran en de oare islamityske hillige boeken (lykas de Tora en de Indjil) erkenne. Guon, benammen Sjiïten, neame faak ek de jihad as ien fan de Pylders.
Moslim wurde kin op ferskate wizen. Ornaris wurdt dan dien troch yn bywêzen fan in imam of in koranlearde en yn bywêzen fan op syn minst twa tsjûgen de leauwensbelidenis fan de islam yn it Arabysk op te sizzen. Mei it útsprekken fan dizze shahadah wurdt it kredo fan de Islam beliden, nammentlik dat der mar ien godheid is, God, en dat Mohammed syn profeet en boadskipper is.
Sintraal yn de islamityske omgong mei inoar stiet it Godlike. Op in ferwachting foar de takomst wurdt sein Insha'Allah (as God it wol), dêrop moat alyksa antwurd jûn wurde mei insha'Allah. Op grûn fan de Koran wurdt fan in moslim ferwachte dat hy syn gasten op tige goede wize behannelt. Dêrnjonken winsket men inoar by begroetsjen de frede ta. Dizze wurdt hieltyd yn it Arabysk útsprutsen mei de wurden 'assalam alaikum' (frede sy mei jo) of koartwei 'salam' (frede), wêrnei't ien dy't oansprutsen wurdt op syn minst werom seit 'wa-alaikum assalam' (en mei jo de frede) of koartwei 'salam' (frede) of 'wa-alaikum' (en mei jo).
Opperbuorren
Opperbuorren is in buorskip yn de gemeente Smellingerlân. Opperbuorren leit benoarden Aldegea oan de Swarte Wei. De namme komt ek foar as Opperburen.
Krakatau
thumb|In litografy út 1888 De Krakatau is een aktive fulkaan yn Yndoneezje. As gefolch fan de útbarsting yn 1883 is fierwei it grutste part fan it fulkaaneilân weiwurden. Der is lykwols in nije aktive fulkaan boppe wetter útkaam dy't Anak Krakatau neamd wurdt, wat 'Bern fan Krakatau' betsjut.
Utbarsting fan 535
De Krakatau is troch ûndersikers oanwiisd as de fulkaan dy't de wrâldramp fan 535 feroarsake. Oan it hof fan de Indonesyske Sultan is It boek fan de âlde keningen bewarre bleaun dêr't in útbarsting yn beskreaun stiet, sa heftich dat in eilân Java op it plak fan de útbarsting trochbruts, wêrtroch it noardlik part it nije eilân Sumatra waard. It lûd fan de útbarsting fan 535 waard sels yn Sina fernaam. De fulkaan folle de loft mei stof; safolle stof dat wrâldwiid de sinne 18 moannen tjuster bleau. It gefolch wie in kâldeperioade dy't op alle wrâlddielen in wjerslach hie op de grutte beskavings oant doe ta. Nei de tiid foarmen har yn de mei wetter fulde kaldera nije fulkanyske eilantsjes.
Utbarsting fan 1883
right|thumb|Krakatau foar en nei de útbarsting Op moandeimoarns 27 augustus 1883 barste de Krakatau út, op dat stuit in aktive fulkaan mei trije kegels yn de Strjitte fan Sûnda tusken Java en Sumatra. De berch kaam omheech, skuorde iepen en stoarte yn, wêrnei't de see yn it grutte gat streamde. In grutte jiskewolk fan sa'n 50 kilometer heech unstie, dy't de omkriten yn it tsjuster dompele.
De gefolchen fan de útbarsting sels hawwe dúdlik net sa slim west as yn 535, mar troch it ynstoarten fan de krater ûntstie in tsûnamy mei sokke katastrofale gefolchen dat de útbarsting dêrtroch de slimste fan de lêste iuwen west hat. De tsûnamy, fan tsientallen meters heech, spielde oer de kusten fan Java en Sumatra. Mear as 35.000 minsken kamen om en hiele stêdsjes en doarpen spielden fuort. De weagen goaiden skippen, wêrûnder Nederlânske stoomskip Berouw, kilometers it binnenlân yn. De tsûnamy makke sels noch in slachtoffer op Seylon, it hjoeddeiske Sry Lanka. De dining waard oant yn It Kanaal tusken Ingelân en Frankryk registrearre.
Resintere útbarstings
Nei 1883 wie it eilân foar it grutste part under it wetter ferdwûn, en de fulkaan slepte. Mar yn 1927 waard er wer aktyf, en yn 1932 ûntstie yn de kaldera in nije eilânfulkaan, Anak Krakatau ('it bern fan Krakatau') dy't jiske en swevel spuide. De fulkaan is sûnt dy tiid aktyf bleaun, en al binne der gjin grutte útbarstings, by lytse útbarstings komt der geregeld lava út de fulkaan en it nije eilân wurd alle jierren sa'n fjouwer meter grutter.
Roardaboarch
De stins wurdt foar it earst neamd yn de 16e iuw at er bewenne wurdt troch Sybrant Roarda. Hy is de lêste manlike neisiet út in laach dat syn namme oan de boarch joech. Syn dochter Perck trout mei Pybe Eminga fan Skingen, wêrmei't it hûs yn dy famylje komt. Nei de dea fan Perck en Pybe erft harren soan Albert Eminga fan Skingen de stins. Hy waard protestant en wie grytman fan Frjentsjerteradiel fan 1652 oant 1662. Hy boarske earst mei Maria thoe Schwartzenberg en nei har dea mei Foockel fan Botnia fan Ald-Botnia yn Frjentsjer. Nei syn dea erfde syn roomsk bleaune suster Catharina, frou fan Alef fan Aggema, de stins. Sadwaande komt it hûs yn de famylje Fan Aggema, mar net foar lang.
Catharina en Alef hawwe allinnich in dochter Catharina en hja ferkeapet yn 1692 it hûs oan Gerrolt fan Cammingha en Catharina Victoria fan Sternsee. It slot wurdt erfd troch harren soan Sjuck fan Cammingha, mar by syn dea die bliken dat syn besittings sa swier belêste wiene, dat syn erfgenamten de erfenis fersmite. Ut de boel keapet Tiberius Pepinus fan Eminga fan Wiardastate yn Goutum it hûs, mar ferkeapet dit 2 jier letter alwer. Uteinlik wurdt it slot yn 1765 sloopt.
Nei de Reformaasje hat de Roardaboarch in skoft skûltsjerke west foar de roomsk-katoliken, dy't yn de streek om Frjentsjer harren leauwe trou bleaune. Hjirta hearden ek in soad aadlike famyljes, lykas de Liauckama's yn Seisbierrum en de Cammingha-Sternsee's yn Frjentsjer. Se mochten harren godstsjinst net mear iepentlik belide en kamen gear yn saneamde skûltsjerken.
Fan de Roardaboarch binne meardere ôfbylden bewarre bleaun út de achttjinde iuw. Dy ôfbylden jouwe net inselde byld fan it hûs. Op de tekening fan Jacobus Stellingwerf út sirka 1720 is in hast dûbelbeukich dwershûs mei trepgevels en mei in nei foaren springende yngongspartij mei treptop en inkele bygebouwen te sjen. It hûs stie op in omgrêfte terrein dat allinnich fia in poartegebou mei trepgevels en dekt troch in sealdak, dat oer de grêft stie, berikber wie. Hast 20 jier letter makke Piter ldserdts in tekening fan de Roardaboarch. Hjirop stiet it poartegebou net mear. Dêrfoar yn it plak is in leafgong en in lattenpaviljoen. It haadgebou bestiet út mar ien ûnderkeldere boulaach. Links fan de yngonspartij sitte trije ramen, wylst rjochts fiif ramen oanbrocht binne. Dit binne mei elkoar mear ramen as't op de tekening fan Jacob Stellingwerf te sjen binne. De foarútspringende yngongspartij hat no in poarteyngong en op de krusing fan de daknokken stiet in mânske achtsidige skoarstien. Fierders is rjochts fan it foarplein noch in skuorre en efter it gebou in pear bygebouwen. En dan is der noch in tredde ôfbylding bewarre bleaun. Hjirop is de Roardaboarch lykwols in ruïne. De ruïne hie frij hege muorren, dy't der op wize kinne dat de linkervleugel mooglik ûnderkeldere wie mei ien boulaach en de rjochterfleugel twa boulagen hie.
Bernard Fokke
Bernard Fokke (ek wol Barend Fokke) libbe yn de 17e iuw en wie in Fryske kapitein foar de VOC. Hy wie bekend omdat hy sa ferskuorrende hurd sile koe op syn reizen fan de Republyk nei Java. Yn 1678 lei hy de ôfstân ôf yn trije moanne en fjouwer dagen. Dy reistiid waard ôflaat fan de datearring fan in steapel brieven dy't hy oan de Gûverneur-generaal fan Nederlânsk-Ynje, Rijckloff van Goens besoarge.
Letter waard ta eare fan him in stânbyld oprjochte dat him ôfbyldet yn Fryske klaaiïng. Dat stânbyld stie op it eilân “Het Kuipertje”, foar de haven fan Batavia. It byld waard yn 1808 troch de Ingelsken fernield.
Fokkes snelle reizen fieden spekulaasjes dat hy help krige fan de duvel, dy't him oan board as syn grutte swarte poedel foardwaan soe. Mei omdat hy nea weromkaam fan syn lêste reis wurdt Fokke faak sjoen as de skipper dêr't de sêge fan it spûkskip “De Fleanende Hollanner” op basearre is.
Yn Balk en Ljouwert is in strjitte nei him neamd.
Diadumenianus
Markus Opellius Antoninus Diadumenianus (14 septimber 208 - simmer 218) wie tige koart (23 dagen) Keizer fan Rome: 16 maaie - 8 juny 218.
Libben
Diadumenianus wie amper 8 jier âld doe't hy yn april 217 ta Caesar (ûnderkeizer of kroanprîns) beneamd waard en tsjinne ûnder syn heit Makrinus. Letter, op 16 maaie 218 waard hy ferheft ta augustus (mei-keizer) mei syn heit wêrby't in flinke bonus oan de praetoriaanske garde jûn waard.
Yn 218 beselskippe Diadumenianus syn heit op fjildtocht yn it easten tsjin de Parten. Dizze fjildtocht ferrûn tige min en de Romeinen moasten in ûnfoardielige frede slute. Dat sette kwea bloed en in part fan it leger kaam yn opstân en beneamde Elagabalus as tsjinkeizer. Op 8 juny waarden de troepen fan Makrinus by Antiochje yn Syrje ferslein. Makrinus hat noch besocht syn 10-jierrige soantsje yn feiligens te bringen foardat er nei it noarden flechte, mar Diadumenianus waard finzen nomd en letter yn juny deadien. Syn holle waard oan Elagabalus, de nije keizer, as trofee oanbean.
Eenrum
thumb|200px|De tsjerke fan Eenrum yn 2008 Eenrum (Grinslânsk: Ainrom) is in terpdoarp yn de gemeente It Hegelân (oant 2019 gemeente De Marne) yn de provinsje Grinslân. It leit op it Hegelân oan de ein fan de Eenrumermaar. Yn 2008 wennen der 1440 minsken.
Beskriuwing
Eenrum wie oant 1990 it haadplak fan in gemeente mei deselde namme, mar yn dat jier waard dy part fan de gemeente Ulrum, dy't yn 1992 De Marne te hjitten kaam. It doarp hat in beskerme doarpsgesicht.
De tsjerke fan Eenrum, dy't foar in part út tufstien boud is, datearret út de trettjinde iuw. Yn 1873 sloech de wjerljocht yn de toer, mar de bewenners fan it doarp koenen de brân blusse.
Yn it doarp stiet de noch altyd mealreeë nôt- en pelmûne De Lelie, dy't yn 1862 boud is. Yn de mûnerswente njonken De Lelie is in bakkerijmuseum te finen. Yn de Molenstraat binne de oerbliuwsels fan de Lutje Meuln ("Lytse Mûne") te sjen, dy't yn 1956 foar it grutste part ôfbrutsen is. De mûne datearre út 1737 en wie de âldste nôt- en pelmûne fan Grinslân.
Fierder is der yn it doarp in mosterdmuseum. Ek it sabeare lytste hotel fan Nederlân, Hotel De Kromme Raake, dat ien keamer hat, stiet yn Eenrum.
The World Factbook CIA
right|thumb|250px|Foarblêd útjefte 2007 The World Factbook (Ingelsk, oerset: It Feitenboek fan de Wrâld) is in boek dat alle jierren nij útbrocht wurdt troch de Amearikaanske bûtenlânske geheime tsjinst CIA. Der steane statistiken en koarte analises yn fan alle lannen, koloniën en oare gebieten op 'e wrâld. Omdat de ynformaasje troch in oerheidsorgaan skreaun en analisearre is, kin it wêze dat it oan Amearikaanske steatsbelangen oanpast is. As net klassifisearre oerheidsynformaasje is de ynhâld fan it boek frij om te bruken. In protte geografyske kaarten en gegevens op Wikipedy komme út it factbook. Foar novimber 2001 waard The World Factbook webside alle jierren fernijd. Sûnt dy tiid is de webside alle twa wiken fernijd; mar de printe ferzje wurdt mar ien kear yn it jier útbrocht. De CIA brûkt de ynformaasje fan 1 jannewaris fan it rinnende jier by it skriuwen fan it printe boek, dat healwei it jier útbrocht wurdt.
ISBN nûmers
Dit is in list International Standard Book Numbers (ISBNs) foar de Oerheids edysje en de Potomac werprintinge fan it Factbook. Foar de werprinte edysjes, stiet it jier dat it factbook beslacht tusken de heakjes.
The Matrix: Revolutions
The Matrix: Revolutions is in Amerikaanske post-apokalyptyske, dystopyske science fiction-aksjefilm út 2003 ûnder rezjy fan de Wachowski's, mei yn 'e haadrollen Keanu Reeves, Laurence Fishburne en Carrie-Anne Moss. De titel betsjut "De Matrys: Revolúsjes" of "De Matrys: Omdraaiïngs". De film is it trêde en ôfslutende diel fan 'e oarspronklike Matrix-filmtrilogy, dy't ta de subsjenres fan neo-noir en cyberpunk heart. As sadanich folget The Matrix: Revolutions op The Matrix Reloaded, dat in healjier earder útkaam, yn maart 2003. It ferhaal folget Neo, syn mentor Morpheus en syn minneresse Trinity as se besykje om sawol de simulearre reäliteit fan 'e Matrys as de echte wrâld te rêden fan 'e ûndergong, dêr't it trochdraaide softwareprogramma Smith op oanstjoerd. The Matrix: Revolutions krige fan 'e filmkritisy mingde resinsjes, mar wie in grut kommersjeel súkses yn 'e bioskopen. In fjirde Matrix-film kaam yn desimber 2021 út, ûnder de titel The Matrix: Resurrections.
Plot
(The Matrix: Revolutions giet fuortendaliks fierder op it punt dêr't de foarrige film einige. Sjoch foar wat foarôfgie: The Matrix Reloaded.)
Neo en Bane lizze allebeide komateus yn 'e sikeboech fan it skip de Hammer. Neo hat yn 'e echte wrâld mei syn gedachten in tal Skyldwachten (masines dy't bedoeld binne om mei de minsklike rebellen ôf te weven) útskeakele, wat bûten de simulearre reäliteit fan 'e Matrys hielendal net mooglik wêze moatte soe. It docht bliken dat er dêrfoar op 'e iene of oare wize dochs kontakt lein hat mei de Matrys, en dat syn geast no fêstsit tusken de Matrys en de echte wrâld yn. Hy befynt him yn in metrostasjon, dêr't er in 'gesin' fan softwareprogramma's moetet: in 'heit', in 'mem' en harren jonge 'dochter'.
De 'heit', Ramachandra, fertelt Neo dat it metrostasjon it domein is fan in programma dat himsels de Treinman neamt, dat oerstallige softwareprogramma's dy't wiske wurde sille út 'e Masinestêd de Matrys binnensmokkelet. Om't de lytse Sati, de 'dochter' fan Ramachandra en syn 'frou' Kamala, gjin doel tsjinnet, soe hja yn 'e Masinestêd wiske wurde. Dêrom hawwe har 'âlden' it Orakel om rie frege, dat harren yn kontakt brocht hat mei de Treinman. Ramachandra fertelt ek dat de Treinman net selsstannich wurket, mar trou is oan 'e Merovinger, mei wa't Neo al earder gedoente hân hat, en net op in oangename manear. As Neo letter besiket de metro te nimmen, wurdt de Treinman him oermânsk en twingt dy him om yn it metrostasjon efter te bliuwen.
Underwilens nimt Seraph, de liifwacht fan it Orakel, kontakt op mei Morpheus en Trinity om harren by syn masteresse te ûntbieden. It Orakel fertelt harren dat Neo harren help nedich is en leit harren de sitewaasje út. Se lit Seraph mei harren gean. Trijeresom kringe Morpheus, Trinity en Seraph in nachtklub binnen dy't eigendom is fan 'e Merovinger. Dyselde wol Neo wol gean litte, mar inkeld as hja him de eagen fan it Orakel bringe, mei't hja Seraph fan him 'stellen' hat. As Trinity har geduld ferliest en him in pistoal tsjin 'e holle oan set, warskôget syn frou Persephone de Merovinger dat it Trinity mienen is, mei't se wier fan Neo hâldt, ek al sille de liifwachten fan 'e Merovinger har deasjitte fuort nei't se de Merovinger ombrocht hat. Dêrop beslút de Merovinger aaien foar syn jild te kiezen en Neo gean te litten.
Rekkendei
Rekkendei is 'n rockband út Seisbierrum, mei gitarist Rients Draaisma. De groep spilet Fryske lietsjes yn ferskate stilen en wie winner fan it Lytske Aaipop (foar begjinners) yn 2001.
The Matrix: Revolutions
Plot
Ear't er weromkeart nei de echte wrâld bringt Neo in besyk oan it Orakel, dat no de lytse Sati op 'e noed hat. Hja fertelt him dat it selsstannich operearjende softwareprogramma agint Smith fan doel is om sawol de Matrys as de echte wrâld te ferneatigjen. Ek seit se tsjin him dat alles dat in begjin hat, ek in ein hawwe moat, en dat de oarloch tusken minsken en masines dêrom einich is. Nei't Neo ôfset is, arrivearret in grutte koft Smiths, dy't Seraph en Sati en ek it Orakel sels oernimme en absorbearje. Smith wint dêrtroch it fermogen fan heldersjendheid.
Yn 'e echte wrâld fine de opfarrenden fan 'e Hammer, wêrûnder ek de bemanning fan 'e ferlern giene Nebuchadnezzar (dy't troch de Hammer oppikt is), in trêde skip werom, de Logos fan kaptein Niobe. Kaptein Roland fan 'e Hammer ûnderfreget de út syn koma bykommen Bane oer syn rol by it eardere útskeakeljen fan alle oare minsklike skippen troch de Skyldwachten, mar dyselde antwurdet dat er dêr gjin oantins oan hat. Roland wol weromkeare nei de ûndergrûnske stêd Zion, it lêste bolwurk fan 'e frije minskheid, mar Neo is ta de konklúzje kommen dat er nei de Masinestêd reizgje moat, en freget om in skip dat him dêr bringe kin. Roland ferklearret him foar gek, mar Niobe biedt him de Logos oan.
Neo set ôf, beselskippe troch Trinity. Bane reizget as ferstekling mei en nimt Trinity yn gizeling. Neo beseft dat Smith de echte wrâld binnen witten hat te kringen troch de avatar fan Bane yn 'e Matrys te absorbearjen. Hja fjochtsje, wêrby't Bane Neo de eagen útbaarnt mei in elektryske keabel, sadat er foargoed blyn wurdt. Neo komt lykwols ta de ûntdekking dat er gjin ferlet mear hat fan syn eagen om sjen te kinnen, mei't er yn 'e echte wrâld alles dat diel útmakket fan 'e masinekodearring gewaarwurde kin as in goudkleurich ljocht. Hy beart lykwols dat er neat mear sjocht en set Bane dêrmei op 'e ferkearde foet, sadat er him deadzje kin. Neitiid fljocht Trinity de Logos nei de Masinestêd ta.
Mei Niobe as piloat wit de Hammer fia in normaal ûntagonklike ûnderhâldstunnel Zion te berikken, dat oanfallen wurdt troch in skier ûneinige kliber Skyldwachten. De skipswerf fan Zion wurdt troch de masines ûnder de foet rûn, wêrby't kaptein Mifune, dy't dêr lieding jout oan 'e ferdigeners, deadlik ferwûne rekket. Neitiid witte Kid en Zee lykwols tegearre de poarte te iepenjen dy't de Hammer binnenlit. As it skip syn elektromagnetyske puls brûkt, in wapen dat alle masines útskeakelet, reitsje alle Skyldwachten ferrinnewearre. Kommandant Lock, dy't de ferdigening fan hiel Zion op 'e noed hat, wiist der lykwols op dat ek alle masines dy't ûnderdiel útmakken fan 'e ferdigining no nei har groatsje binne. As der in nije weach Skyldwachten arrivearret, moatte de minsken har weromlûke yn Zion sels, dêr't se de ein ôfwachtsje dy't no gau komme sil.
As de Logos de Masinestêd benei komt, wurde der tûzenen raketten op it skip ôffjurre, mei as gefolch dat it útwike moat omheech, oant boppe it tsjûke wolketek, dêr't Trinity foar it earst de sinne sjocht. It skip giet fuortendaliks wer yn dûkflecht nei ûnderen en stoart úteinlik del yn it sintrum fan 'e Masinestêd, wêrby't Trinity deadlik ferwûne rekket. Nei't er ôfskie fan har nommen hat, giet in bline Neo, dy't no neat mear te ferliezen hat, de Masinestêd yn, dêr't er de masinlieder moetet, dy't Deus ex Machina hjit. Neo wiist derop dat sy yn Smith in mienskiplike fijân hawwe, dy't derop gebeten is om alles te ferdylgjen, wat de ein betsjutte soe foar sawol minsken as masines. Hy biedt Deus ex Machina oan om Smith tsjin te hâlden yn ruil foar frede tusken Zion en de Masinestêd. Deus ex Machina stimt dêrmei yn; fan gefolgen stake de Skyldwachten yn Zion harren opmars krekt foar't se yn 'e eigentlike stêd trochkringe.
De masines leverje Neo in konneksje om 'e Matrys yn te gean, dêr't er opwachte wurdt troch de Smith mei de fermogens fan it Orakel, wylst ûntelbere oare Smiths tasjogge. De Smith dy't Neo benei komt, fertelt him dat er syn eigen oerwinning foarsjoen hat. Nei in lang en útputtend twagefjocht stiet Neo ta dat Smith him absorbearret. Smith is derfan oertsjûge dat er wûn hat, mar eins is er yn in falstrik rûn: fia it lichem fan Neo is er no ferbûn mei it sintrum fan 'e Masinestêd, dêr't Deus ex Machina in delete-sinjaal troch de konneksje stjoert dy't it hiele Smith-programma foargoed wisket. Neo beswykt oan syn ferwûnings, mar hat in lêste fizioen fan 'e skientme fan 'e Masinestêd wylst syn stjerrende lichem troch de masines fuortdroegen wurdt.
De masines hâlde har oan 'e oerienkomst mei Neo, en de Skyldwachten lûke har werom út Zion. De Matrys wurdt reboot en alle troch Smith absorbearre programma's keare werom. Yn in park moetet it Orakel de Arsjitekt (it programma dat de Matrys kreëarre hat). De Arsjitekt hat inkeld minachting foar de kar dy't Neo en it Orakel makke hawwe, mar hy leit him derby del dat de frede tusken minsken en masines, yn 'e wurden fan it Orakel, duorje sil "sa lang't mar mooglik is". Ek befêstiget er dat de masines dy minsken dy't frijlitten wurde wolle út de Matrys, gean litte sille. Neitiid keare Seraph en it famke Sati by it Orakel werom. As Sati har dêrnei freget, antwurdet it Orakel dat se Neo werom tinkt te sjen. De prachtige sinne-opkomst dêr't se nei sjogge, blykt it wurk fan Sati te wêzen. Seraph wol witte oft it Orakel yn 't foar wist dat dit de útkomst wêze soe; hja antwurdet dat se it net wist, mar dat se deryn leaude.
Produksje
The Matrix: Revolutions waard regissearre troch troch Lana en Lilly Wachowski (tegearre ornaris bekend as 'de Wachowski's) nei in senario fan harrensels. As produsint wie Joel Silver by it projekt belutsen foar de filmstudio's Village Roadshow Pictures, Silver Pictures en NPV Entertainment. Foar de film wie in budget beskikber fan $150 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Bill Pope, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Don Davis.
Opnamen
De opnamen foar The Matrix: Revolutions waarden oanslutend dien mei de opnamen foar The Matrix Reloaded. Se fûnen foar it meastepart plak yn 'e Fox Studios Australia yn Sydney. De sênes yn it metrostasjon waarden filme yn 'e yn ûnbrûk rekke tunnels fan it St. James Railway Station yn Sydney, wylst de einsêne yn it park opnommen waard yn 'e Keninklike Botanyske Tún fan Sydney.
Aktrise Carrie-Anne Moss briek ûnder de opnamen har skonk. Gloria Foster, dy't it Orakel spile yn 'e earste beide Matrix-films, ferstoar ear't de opnamen fan The Matrix: Revolutions foltôge wurde koene. Hja waard dêrom ferfongen troch Mary Alice. Har feroare uterlik waard útlein yn it ferhaal.
Distribúsje
De distribúsje fan The Matrix: Revolutions waard fersoarge troch Warner Bros. De film gie op 5 novimber 2003 om 14.00 oere persiis yn premiêre, net inkeld yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten, mar yn 108 ûnderskate lannen en territoaria. It wie de omfangrykste tagelikense release fan in film ea. It byhearrende soundtrackalbum The Matrix: Revolutions, ferskynde op 4 novimber 2003 by platemaatskippijen Warner Bros. Records en Maverick Records. The Matrix: Revolutions waard op 6 april 2004 útbrocht op dvd en blu-ray.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige The Matrix: Revolutions mingde resinsjes. Guon resinsinten fûnen de film antyklimaktysk en oaren beskôgen de film as in stik minder filosofysk ambigu as syn foargongers. Hja hiene der muoite mei om 'e foarfallen yn The Matrix Reloaded te fermoedsoenjen mei it ferhaal fan The Matrix: Revolutions en de measten fan har fûnen de nije film dêrom ûnbefredigjend. Roger Ebert, dy't foar de Chicago Sun-Times skreau, hie sels ek krityk op The Matrix: Revolutions, mar dochs parte er de film 3 fan 4 stjerren ta.
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hie The Matrix: Revolutions in ûndergemiddeld goedkarringspersintaazje fan 35%, basearre op 225 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "In teloarstellende ein fan 'e Matrix-trilogy, mei't personaazjes en ideeën op 'e eftergrûn reitsje yn it foardiel fan special effects." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behelle The Matrix: Revolutions in goedkarringspersintaazje fan 47%, basearre op 41 resinsjes.
Opbringst
The Matrix: Revolutions brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $139,0 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $288,3 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $427,3 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $150 miljoen betsjut dat in winst fan $277,3 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Op it mêd fan dvd-ferkeap swile The Matrix: Revolutions lykwols nochris $116 miljoen oan ynkomsten binnen.
Prizen
The Matrix: Revolutions waard nominearre foar de Satellite Award foar bêste dvd oer-alles. De film waard ek nominearre foar trije Saturn Awards, yn 'e kategoryen bêste science fiction-film, bêste special effects en bêste kostúmûntwerp. The Matrix: Revolutions waard fierders nominearre foar fjouwer Teen Choice Awards, foar favorite aksjefilm, favorite akteur yn in aksjefilm (Keanu Reeves), favorite aktrise yn in aksjefilm (Carrie-Anne Moss) en favorite filmgefjocht (Neo en Smith).
Easterboarn
Easterboarn is in buorskip yn de gemeente It Hearrenfean. Easterboarn leit eastlik fan Aldeboarn oan it Nijdjip en westlik fan de Ulesprong.
De buorskip is nei alle gedachten ûntstien yn de 15e iuw, mar waard foar it earst yn 18e iuw fermeld. Yn 1840 hie de buorskip 60 ynwenners, ferdield oer acht huzen dy't ferspraat stiene. Anno 2018 stean der fjirtjin huzen, dy't noch altyd ferspraat stean. De bewenning leit by sawol de rivier de Boarn as it Nijdjip.
Eartiids stie dêr in grutte pleats mei de namme Stoutenboarch (Stoutenburg).
Jan Marcus Posthuma
Jan Marcus Posthuma (Dokkum, 11 juny 1963) is in eardere Fryske follybalinternational en heart ta de 'gouden generaasje' dy't yn 1996 Olympysk kampioen waard yn Atlanta. Jan Posthuma wie ien fan de spilers dy't meidie oan it Bankrasmodel, dat model brocht de spilers ta twa medaljes op de Olympyske Spullen.
Jan Posthuma die trijeris mei oan de Olympyske Spullen. De earste Simmerspullen dêr't Posthuma oanmeidie wie yn 1988 yn Seoel. Yn Súd-Korea waard it Nederlânsk follybalteam fiifde. Yn 1992 waard hy by de Simmerspullen yn Barselona mei it Nederlânsk team twadde efter Brazylje. Fjouwer jier, yn 1996 letter wie hy lid fan it Nederlânsk team dat goud ferovere yn Atlanta troch Itaalje yn de finale te ferslaan. Yn totaal hat Jan Posthuma 352 ynterlannen spile foar de Nederlânske ploech.
Yn 2008 docht nei ûndersyk yn it sikehûs bliken dat Jan Posthuma noaskanker hat. By syn earste frou hat Posthuma twa jonges, by de twadde frou hat er twa dochters.
Belgje
Geakundige geografy
thumb|200px|left|Polder by de [[Yserrivier.]] Belgje wurdt fan it easten nei it westen hieltiid leger. Yn it easten binnen de Ardennen en de Hege Feanen, mei as heechste punt it Signal de Botrange. Dan it gebiet tusken de rivieren, wat net sa heech is, mar dêr't al noch hichteferskillen binne. En einlings komt yn it westen it flakke lân, mei polders yn it binnenlân en dunen oan de seekust.
Yn it easten komt de Maas út Frankryk nei it noarden it lân yn, komt by Namen gear mei de Sambre, rint dan nei it noardeasten nei Luik, en rint dan wer nei it noarden Nederlân yn. Westliker komt de Skelde by Doarnik út Frankryk it lân yn, rint nei it noarden nei Gint, dan eastliker nei Antwerpen, en fan dêr nei de Nederlânske grins. Yn it westen komt de Yser út Frankryk en rint yn de omkriten fan Nieuwpoort yn see.
Statistyske geografy
Belgje is mei 369 ynwenners de fjouwerkante kilometer (2015) ien fan de tichtstbefolke lannen fan Europa. Dat jildt noch mear foar Flaanderen, dêr't sawat 60 persint fan de lânsbefolking op 40 persint fan it steatsgebiet wennet. De folsleine lânmassa beslacht 30.528 km², wêrmei't Belgje in fearnspart lytser as Nederlân is en justjes grutter as Lesoto en Armeenje. Neffens it Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen beslacht it Belgysk territoarium 33.990 km², mar yn dat sifer wurdt it Beglyske territoariale wetter oant 12 seemilen yn de Noardsee meiteld.
Belgje wurdt begrinzge troch Nederlân yn it noarden, Dútslân yn it easten, Lúksemboarch yn it súdeasten, Frankryk yn it suden en de Noardsee yn it westen. De steatsgrins beslacht sa'n 1445,5 kilometer.
It heechste punt is it Sinjaal fan Botrange op 694 meter hichte en it heechste doarp Rocherath (in dielgemeente fan Büllingen) leit op in hichte fan 655 meter.
It geografyske middelpunt is te finen yn Nil-Saint-Vincent.
Skiednis
Yn âlde tiden waard Belgje befolke troch ferskate Keltyske folken, wêr't de Menapii de wichtichste fan wiene. Letter yn de Romeinske tiid waarden alle Keltyske stammen yn it gebiet tusken Noardsee, Ryn, Seine en Marne (Súd-Nederlân, Belgje, Noard-Frankryk en parten fan West-Dútslân) meiïnoar oantsjutten as Belgae en hearde by it Romeinske ryk.
Nei it tiidrek fan de Romeinen krigen de Franken it foar it sizzen yn Belgje en yn de midsiuwen hearde it ôfwikseljend by it Frankyske ryk en Dútske ryk. De Skelde tsjinne as grins tusken beide riken. Yn de 15e iuw kaam it yn hannen fan de Habsburgers en op de ein fan de 18e iuw troch de Frânsken. Nei de nederlaach fan Napoleon yn 1815 gong Belgje op yn it Keninkryk fan de Nederlannen om sa in buffersteat te foarmjen tsjin Frankryk. Belgje waard yn 1830 útroppen ta in ûnôfhinklike konstitúsjonele monargy. It biedwurd fan België is 'iendracht makket macht'. Dy iendracht sloech yn 1830 op de feriening fan de njoggen provinsjes. De njoggen provinsjewapens binne ek fertsjintwurdige yn it wapenskyld fan it lân.
De Earste Wrâldkriich begjint yn Belgje at Dútslân syn Von Schlieffenplan yn augustus 1914 útfierd. Yn de Earste Wrâldkriich waard Belgje sawat hielendal beset troch Dútslân. Inkeld it gebiet efter de Izer yn West-Flaanderen koe doe ûnder Belgyske kontrôle bleauwe. It tal deade militêren oan Belgyske kant hie leger wêze kind as de hegere offisieren net ientalich Frânsk west hienen. It Belgyske regear wie nei de kriich poer op Nederlân omdat fan it Nederlânske regear, nettsjinsteande de neutraliteit, it Dútske leger oer Nederlânsk grûngebiet weromlûke mocht. Yn 1919 easke it Belgyske regear grûngebiet fan Nederlân, mar dat besykjen wie fergees. Yn 1919 krige it Belgyske folk algemien kiesrjocht, mar dat soe oant 1948 allinnich foar de manlju jilde. It Belgyske regear hie yn it ynterbellum in ryk polityk ferskaat foar oare Jeropeeske lannen oer. Belgje wie it iennichste lân dêr't sosjalisten, liberalen en katoliken meiïnoar gearwurken. Oare partijen yn it ynterbellum wienen it Vlaamsch Nationaal Verbond (Flaamsk Nasjonaal Bûn), en de Kommunistyske Partij.
Yn de Twadde Wrâldkriich kapitulearre it Belgyske leger nei achttjin dagen striid en waard Belgje alhiel beset troch Nazy-Dútslân. Yn septimber 1944 soe it grutste part troch Alliearden befrijd wurde. De spannings tusken Nederlânsktalige Flamingen yn it noarden en de Frânkstalige Walen yn it suden hawwe de lêste jierren laat ta konstitúsjonele feroarings. Sadwaande waard Belgje in federale steat mei trije gewesten en mienskippen.
Befolking
Belgje hat mear as in alve en heal miljoen ynwenners. Belgje hat trije offisjele talen:
Yn Flaanderen is Nederlânsk de offisjele taal, yn Waloanje Frânsk. Yn de haadstêdregio Brussel binne Frânsk en Nederlânsk de offisjele talen. Njonken Nederlânsk en Frânsk is Dútsk in taal dy't troch sa'n 75.000 minsken yn it easten fan Belgje praten wurdt.
Bestjoerlike yndieling
Belgje is parte yn trije dielen, it Flaamske en Waalske diel en it Brusselsk gebiet.
It hat trije gewesten:
It hat trije mienskippen:
Provinsjes
right|Flaamske provinsjes
right|200px
Gearwurking
Belgje is in stiftend lid fan de Benelúks (1944), de Feriene Naasjes (1945), de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje (1949), de Rie fan Jeropa (1949) en de Jeropeeske Uny (1957).
Ekonomy
De Belgyske Franc wie de wikselkoers tusken 1832 en 2002. Yn 2002 krige Belgje de Euro.
Belgje bard aardich wat jild yn troch it toerisme. Toeristen út de buorlannen gean faak nei de Noardseekust, de Ardennen, of komme om de âlde slachfjilden fan de Earste Wrâldkriich te sjen.
BYP per persoan is $36,200 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1,1% lânbou, 24,5% yndustry en 74,4% tsjinsten.
Militêr
De Belgyske definsje hat in lânmacht, loftmacht en marine. Yn 2008 wienen der 2.407.128 Belgyske mannen fan tusken 16-49 jier wêrfan 1.973.167 fit binne foar ynset. Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 64,659. 1,3 % fan it BYP (2005) is ornearre foar militêre doelen.
Transport
Wichtichste havens binne Antwerpen, Gent, Luik en Zeebrugge. Brussel hat it grutste fleanfjild fan Belgje. De maksimum snelheid op de autodyk is 120 km/h.
Belgje hat (2006):
119.079 km ferhurde dyk.
3.536 km spoardyk.
Keppelings om utens
🇪🇺
Nijelaak
Nijelaak is in buorskip yn de gemeente Weststellingwerf. Nijelaak leit noardwestlik fan Wolvegea yn De Untginning.
Abel Tasman
right|thumb|275px|Abel Tasman thumb|De rûte fan de earste en twadde reis Abel Janszoon Tasman (Lytsegast (Grinslân), 1603 – Batavia (Java), 10 oktober 1659) wie in Nederlânsk ûntdekkingsreizger. Hy is fral bekend troch syn reizen tusken 1642 en 1644 yn tsjinst fan de Feriene Eastyndyske Kompanjy (FEK). Der op útstjoerd troch Antonio van Diemen ûntduts hy it Fan Diemenslân (no Tasmaanje) en Nij-Seelân.
Tasman hie al earder op ûntdekkingsreis west. Yn 1639 wie er twadde man fan de ekspedysje ûnder Matthijs Quast. De seeën eastlik fan Japan waard doe ûndersocht.
Tasman syn opdracht wie it lân te ûndersykjen dat doe noch bekend stie as Nij-Hollân (it hjoeddeiske Austraalje). De westkust fan dat kontinint wie alris troch Nederlanners besocht. Men woe witte at it in part wie fan Terra Australis, in ûndersteld súdlik kontinint. De FEK hope dat dêr in nij hannelsgebiet iepenlein wurde koe.
Ut it eachpunt fan de FEK wiene Tasmans reizen mislearre om't it úteinlik gjin nij hannelsgebiet opsmiet.
Gerrit Krol (politikus)
Gerrit Krol (Sint-Anne, 1 july 1945) is in Frysk politikus fan it CDA.
Fuotbalferiening Heech
Fuotbalferiening Heech is oprjochte op 19 juny 1931 ûnder de namme HVC: Heeger Voetbal Club. De fjilden lizze oan De Skatting.
Gerrit Krol (politikus)
Nei it trochrinnen fan de herfoarme kweekskoalle Mariënburch yn Ljouwert waard er yn 1970 ûnderwizer en wie er fan 1976 ôf haadûnderwizer/direkteur fan in basisskoalle. Dêrneist wie Krol aktyf yn de lokale polityk. Yn 1986 kaam er yn de gemeenterie fan Ljouwert dêr't er fan 1994 ôf CDA-fraksjefoarsitter wie. Yn 2001 waard hy yn Ljouwert wethâlder wat hy oant 2010 bliuwe soe. Koart dêrop folge syn beneaming as waarnimmend boargemaster fan It Bilt. Syn berteplak Sint Anne is it haadplak fan de gemeente It Bilt en Krol sprekt dêrom ek de streektaal: it Biltsk.
Syn boargemasterskip einige op it stuit dat de gemeente It Bilt op 1 jannewaris 2018 opheft waard en opgong yn de gemeente Waadhoeke. Yn desimber 2017 wie Krol de âldste boargemaster fan Nederlân en de langstsittende waarnimmend boargemaster fan Nederlân. Op 14 desimber waard er ûnderskieden mei de CdK-penning troch kommissaris fan de Kening Arno Brok.
Hearrenfeanster Boys
right|200px|Hearrenfeanske Boys Hearrenfeanster Boys is in fuotbalklup op It Hearrenfean.
Melchior Bernards de Grote
Melchior Bernards de Grote wie fan 1540-1580 haad fan it kleaster fan Aldskoat. Dit konvint bestie fan 1299 -1580. De geastlike, dy't oan it haad fan it konvint (kommanderij) fan de Dútske Oarder stie droech de titel 'kommandeur'.
Yn syn tiid fan kommandeur waard de Feankompanjy oprjochte (1551). De Grote wie in man fan kwizekwânsje mei in grutte belangstelling foar de feanûntginning. Neist Fan Dekema wie hy dé man, folle mear as Van Cuck en Foeyts. Op hast alle keapakten fan feangrûnen -der binne in lytse 200- stiet syn hantekening. As de rjochterhân fan Fan Dekema is hy ien fan de grûnlizzers fan it lettere It Hearrenfean.
Nicole Atkins
thumb|Nicole Atkins Nicole Atkins (Neptune, New Jersey, 1 oktober, 1978) is in Amerikaanske sjongster en muzykskriuwster dy't bekend waard troch har wurk mei har band Nicole Atkins & the Sea. Har lûd stiet bekend as in mjuks fan in tradisjoneel stimlûd en yntrospektive sjongteksten. Har muzyk ropt fergelikingen op mei Roy Orbison en Loretta Lynn. Atkins fynt ynspiraasje foar har muzyk út har skilderijen en regisseur David Lynch, bekend fan sokke surrealistyske wurkjes as 'Blue Velvet' en 'Mulholland Drive'. Se waard fergelike mei sjongers út de tiid fan de Brill Building.
Later... with Jools Holland
Op 9 septimber 2008 makke Atkins har Britske telefyzjedebút op de BBC lette jûn show, Later... with Jools Holland, wêryn't se "The Way It Is" en "Maybe Tonight" song.
Kompilaasjes
(Atkins contributed a cover of Billy Hayes' en Jay Johnson's Blue Christmas) (Atkins makke in a cover fan Scott Walker syn The Seventh Seal
Prizen en nominaasjes
2002
2005
Utah
Utah (útspr.: ['ju:tɔ:], likernôch " jûû tô"), offisjeel de Steat Utah (Ingelsk: State of Utah), is ien fan 'e fyftich steaten dy't mei-inoar de Feriene Steaten fan Amearika foarmje. Utah, byneamd de Beehive State ("Bijekoersteat"), leit yn it westen fan it lân, foar in part yn 'e Rocky Mountains en foar in part yn 'e Grutte Dobbe. It wurdt wol ta de regio fan it Amerikaanske Súdwesten rekkene. De haadstêd is Salt Lake City, en dat is mei-iens ek de grutste stêd. Neffens in skatting út 2014 hie de steat doe rom 2,9 miljoen ynwenners, wêrmei't it kwa befolkingsgrutte de 33e steat fan 'e Feriene Steaten is. Oangeande oerflak is Utah mei krapoan 220.000 km² de 13e steat. Utah stiet bekend om 'e Grutte Sâltmar, de Olympyske Winterspullen fan 2002, dy't yn Salt Lake City holden waarden, en om it feit dat it meastepart fan 'e befolking fan 'e steat út mormoanen bestiet.
Namme
De Ingelske namme Utah is ôflaat fan 'e namme fan 'e Jût (Ute), in Yndiaansk folk. Yn it Jût betsjut it letterlik: "Berchfolk". De namme fan Utah yn it Navaho is Áshįįh bi Tó Hahoodzo; yn it Arapaho hjit de steat Wo'tééneihí.
Geografy
Utah hat in oerflak fan 219.887 km², wêrfan't 3,3% út wetter bestiet. It leit yn 'e Berchtiidsône (UTC –7, simmertiid –6), en grinzget yn it westen oan 'e Amerikaanske steat Nevada, yn it suden oan Arizona, yn it easten oan Kolorado, yn it noardeasten oan Wyoming en yn it noarden oan Idaho. Yn it uterste súdeasten komme de eastlike en súdlike grinzen fan Utah gear yn it fjouwersteatepunt Four Corners mei de grinzen fan Arizona, Nij-Meksiko en Kolorado. It heechste punt yn 'e steat is King's Peak, yn it Uinta-berchtme, op 4.120 m boppe seenivo, en it leechste punt is Beaverdam Wash, yn it uterste súdwesten fan 'e steat, mei in hichte fan 610 m boppe seenivo.
Utah stiet bekend om syn natoerskientme en syn grut ferskaat oan lânskipsfoarmen, dy't útinoar rinne fan tesinzgjende woastinen mei sândunen oant florearjende dinnebosken yn 'e berchdellingen. De steat kin geografysk-geologysk opdield wurde yn trije parten: de sniebekape bergen fan 'e Rocky Mountains yn it easten, it Koloradoplato yn it suden, en de Grutte Dobbe yn it westen. It súdwestlike part fan Utah stiet wol bekend as 'Utah's Dixie' ('Dixieland' is in alternative beneaming foar it Amerikaanske Suden), om't iere kolonisten der katoen ferbouwe koene. Yn dy krite leit ek de noardlike útrinner fan 'e Mojavewoastyn.
Fan 'e Rocky Mountains út, wêrfan't de haadrige by de eastgrins fan Utah lâns rint, spriede har ferskate útrinners út dy't djipper yn 'e steat trochkringe. Sa rint it Wasatch-berchtme, dat opriist oant 3.700 m boppe seenivo, fan noard nei súd dwers troch de midden fan it noardlike trêdepart fan Utah. Yn dat gebiet lizze skyoarden dy't populêr binne fanwegen de lichte, dûnzige snie dy't dêr by winterstoarmen mei 30 oant 90 sm de nacht falt. It Uinta-berchtme, mei hichten dy't boppe de 4.000 m útkomme, behearsket de noardeasthoeke fan Utah, dêr't it fan east nei west trochhinne rint. Oan 'e westlike foet fan it Wasatch-berchtme leit it Wasatch-front, in rige dellings dêr't trijefearn fan 'e befolking fan Utah wennet, en dy't har útstrekke fan Brigham City yn it noarden oant Nephi yn it suden.
De Grutte Dobbe yn westlik Utah bestiet foar it meastepart út woastynlân, dat ûnderbrutsen wurdt troch lytse berchtmen. De iennichste útsûndering dêrop wurdt foarme troch de Bonneville-sâltflakte, dy't frijwol hielendal flak is en yn 'e prehistoarje de boaiem foarme fan 'e opdrûge Bonneville-mar. De Grutte Sâltmar, dy't de noardwesthoeke fan 'e steat dominearret, en teffens de Utah-mar, de Sevier-mar en de Rush-mar, binne allegear restanten fan dat ûnbidige binnenwetter. Bewesten de Grutte Sâltmar leit de tige drûge Grutte Sâltmarwoastyn, dy't oan 'e grins mei Nevada ta rikt. As in oäze dêrmiddenyn leit de Snake-delling, dy't relatyf wielderich is fanwegen boarnen en sompen dy't fet wurde troch grûnwetter, ôfkomstich fan teide snie út it Snake-berchtme en it Deep Creek-berchtme.
It Koloradoplato fan súdlik Utah bestiet fierhinne út sânstien, dêr't de rivier de Kolorado en syn sydstreamen trochhinne meänderje. It wetter hat dêrby oer in tiidsspanne fan miljoenen jierren geweldige foarmen yn it sêfte stiente útsliten, lykas kleauwen, kliffen, fuorgen, bôgen, rotspjutsen en tafellannen. Grutte dielen fan dit majestueuze lânskip hawwe in beskerme status, wêrûnder de nasjonale parken Arches, Bryce Canyon, Canyonlands, Capitol Reef en Zion, de nasjonale monuminten Cedar Breaks, Grand Staircase-Escalante, Hovensweep en Natural Bridges en it Nasjonaal Rekreaasjegebiet Glen Canyon (mei de Powell-mar). Yn dyselde krite leit ek it prachtige Monument Valley, dat yn it ferline faak as eftergrûn foar westernfilms brûkt is.
Der binne yn Utah seis Yndianereservaten: ● it Gosjût Yndianereservaat (ek yn Nevada) ● it Navaho Yndianereservaat (ek yn Arizona en Nij-Meksiko) ● it Pajût Yndianereservaat ● it Skull Valley Yndianereservaat ● it Uintah en Ouray Yndianereservaat ● it Washakie Yndianereservaat
Prehistoarje en Spaansk en Meksikaansk bewâld
De minsklike bewenning fan wat no Utah is, giet mear as tsientûzen jier tebek. Milennialang waard it gebiet befolke troch de Anasazy en troch de Yndianen fan 'e Fremont-kultuer. Beide groepen hearden ta de Jûto-Azteken. De Anasazy loeken har letter yn Nij-Meksiko en Arizona werom, dêr't se de foarâlden waarden fan 'e moderne Pûeblo-Yndianen. It Fremont-folk ferdwûn omtrint de fyftjinde iuw út 'e regio. De Atapaskyske Navaho (Navajo) setten har om 1700 hinne nei wenjen yn Arizona, Nij-Meksiko en it uterste suden fan Utah. Hja libben dêr doe't de earste blanke kolonisten arrivearren, dy't fierders yn 'e bergen fan eastlik Utah de Jût (Ute) oantroffen en yn 'e Grutte Dobbe fan westlik Utah de Gosjût (Goshute), Pajût (Paiute) en Sjosjoanen (Shoshone).
De earste Jeropeaan dy't Utah besocht, wie de Spaanske ûntdekkingsreizger Francisco Vásquez de Coronado, dy't yn 1540 oer it Kolumbiaplato reizge op 'e siik nei de mytyske Sân Goudene Stêden fan Cibola. Yn 1776 ferkende de Ekspedysje fan Dominguez en Escalante, oanfierd troch twa roomske preesters, it binnenlân fan Utah oan 'e Utah-mar ta, op 'e siik nei in gaadlike rûte nei de Kalifornyske kust. Hoewol't de Spanjerts it gebiet fierder ûndersochten en it by harren koloanje Nij-Spanje foegen, hiene se der gjin belang by om it te kolonisearjen, mei't it foar it meastepart woastyn en rotsgrûn wie, en se fierder nei it suden ta folle better lân ta har foldwaan hiene.