cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Salomon de Bray
Libben en wurk
Utsein skilder, wie Salomon de Bray ek ûntwerper fan sulverguod, dichter, arsjitekt en stêdeboukundige. Hy wie belutsen by de bou of ferbou fan it stedhûs, de Sylpoarte, de St. Annatsjerke - allegearre yn Haarlim - it kastiel yn Warmond en it boargerweeshûs in Nymwegen.
Basic Instinct
Basic Instinct is in Amerikaansk-Britsk-Frânske eroatyske psychologyske skriller, plysjefilm en neo-noir út 1992 ûnder rezjy fan 'e Nederlânske filmmakker Paul Verhoeven. De haadrollen waarden spile troch Michael Douglas en Sharon Stone. De titel betsjut "Leechste Ynstinkt". It ferhaal folget Nick Curran, in resjersjeur by de plysje fan San Francisco mei in besmodzge ferline, dy't de moard op in rike rockmuzikant ûndersiket. Al rillegau komt dy syn minneresse Catherine Tramell as fertochte yn byld. Hja is in mysterieuze biseksuele feministyske skriuwster, dy't inkele jierren earder yn ien fan har romans de moard sekuer beskreaun hat. Curran rekket almar djipper bestrûpt yn in web fan yntriizjes, mar is Catherine de psychopatyske dieder, of is dat syn eigen eardere minneresse Beth Garner?
Basic Instinct krige fan 'e filmkritisy mingde resinsjes en stie ek bleat oan protesten fan benammen lesbiënnes en biseksuelen, dy't lulk wiene oer hoe't lju fan harren seksuele oriïntaasje yn 'e film ôfskildere waarden. Nettsjinsteande dat wie de film yn 'e bioskopen in daverjend kommersjeel súkses. Basic Instinct krige letter erkenning foar syn baanbrekkend yn byld bringen fan seks yn 'e mainstream-filmyndustry fan Hollywood, en stiet benammen bekend om in sêne wêryn't Sharon Stone kommando giet yn in koart jurkje en by in ûnderfreging har skonken oerinoar slacht, sadat (flechtich) har bleate fagina te sjen is. Stone hold letter fol dat dy sêne bûten har witten om filme wie. In ûnsúksesfolle ferfolchfilm, Basic Instinct 2, waard yn 2006 útbrocht.
Salomon de Bray
Libben en wurk
Salomon de Bray wie goekunde fan de komponist Cornelis Padbrué, dy't in gedicht fan him op muzyk sette.
Basic Instinct
Plot
Nick Curran en syn partner Gus Moran, dy't resjersjeurs by it San Francisco Police Department binne, ûndersykje de moard op 'e pinsjonearre rockstjer Johnny Boz. Dyselde is nachts thús op bêd deastutsen mei in iispriem, blykber wylst er seksuele omgong hie mei de froulike dieder, dy't syn hannen mei in siden sjaaltsje oan it hollenein fan it ledikant fêstbûn hie. Logyskerwize komt Boz syn minneresse yn byld as mooglike fertochte. Dat is de feministyske, biseksuele Catherine Tramell, in skriuwster fan súksesfolle misdieromans mei in doktorsgraad yn psychology.
Curran en Moran komme oan 'e weet dat Catherine inkele jierren earder in boek skreaun hat wêryn't in rockstjer op jierren ûnder it hawwen fan seks mei in iispriem deastutsen waard wylst syn hannen mei in siden sjaaltsje oan it hollenein fan it ledikant fêstbûn wiene. Dat is wol apart, en se konkludearje dat der twa dingen oan 'e hân wêze kinne: 1) Catherine is in psychopatyske moardneresse dy't har ferhaal yn 'e praktyk brocht hat en no har boek as aliby brûke sil ("as ik ien fermoardzje woe, dan soe ik dêr dochs perfoarst yn 't foar gjin boek oer skriuwe?"), of 2) immen dy't Catherine har roman lêzen hat is in psychopatyske moardneresse en hat alle war dien om 'e moardsêne út it boek sa sekuer mooglik nei te bearen.
Salomon de Bray
Libben en wurk
Yn 1631 skreau Salomon de Bray Architectura Moderna dêr't beskriuwings fan gebouwen troch de arsjitekt Hendrick de Keyser yn joech. In bekend skilderij fan Salomon de Bray is De twilling Clara en Aelbert de Bray út 1646.
Basic Instinct
Plot
Catherine sels wurket net bot mei oan it ûndersyk. Se besiket de resjersjeurs ferskate kearen te shockearjen en ferget harren mei ûnbehelpsume antwurden en troch te smoken dêr't dat net mei. By ien ferhear giet se kommando yn in koarte wite jurk, en as se demonstratyf har skonken oerinoar slacht, biedt se dêrmei Curran en Moran, harren sjef ynspekteur Walker, de fertsjintwurdiger fan it haadburo fan plysje haadynspekteur Talcott en ofsier fan justysje John Correlli in blik op har bleate fagina. Hoewol't se gjin aliby hat, trochstiet se sûnder swierrichheden in leagendetektortest.
Curran, dy't by fersin twa toeristen deasketten hat doe't er by in undercover-operaasje ûnder ynfloed fan kokaïne wie, wurdt troch syn ynspekteur Walker twongen om himsels behannelje te litten troch plysjepsychologe Beth Garner, mei wa't er tagelyk in seksuele knipperljochtrelaasje ûnderhâldt. As Catherine dingen blykt te witten dy't er inkeld oan Beth ferteld hat, konfontearret er dy dêrmei. Under druk set jout Beth ta dat se syn dossier lêze litten hat oan ynspekteur Marty Nielsen fan 'e ôfdieling Ynterne Saken. Dyselde woe de lieding fan 'e plysje oanriede om Curran, yn ferbân mei de dea fan 'e beide toeristen, te ûntslaan; Beth hâldt út dat se him inkeld ynsjoch yn it dossier jûn hat om him op oare gedachten te bringen. Mei oare wurden: se hat it foar Curran syn goederbêst dien.
Om't er gjin reden hat en fertink Beth derfan dat se syn persoanlike ynformaasje trochspile hat oan Catherine, konkludearret Curran dat Nielsen it lek wêze moat. Dat de ûnsympatike Nielsen him al tiden hjitfolget en ferget, hat him de man net leaver makke. Breinroer giet Curran nei it kantoar fan Nielsen ta, dêr't er by wat lûk- en triuwwurk bedrigings oan it adres fan 'e man uteret foar't er troch kollega's fan Nielsen oermastere en derút goaid wurdt. As Nielsen dyselde jûns noch deasketten wurdt, is Curran sadwaande de wichtichste fertochte en wurdt er op non-aktyf steld.
Curran sels fermoedet dat Catherine efter de nije moard sit. Nettsjinsteande dat begjint er in ferheftige seksuele relaasje mei har, wêrby't er de earste kears dat se mei-inoar op bêd geane, himsels de hannen oan it hollenein fan it ledikant fêstbine lit mei in siden sjaaltsje wylst sy him beriidt. Dat is persiis hoe't Boz oan syn ein kommen is. Letter jout Curran ta dat er op dat stuit skitende benaud wie, mar dat makke it, yn syn wurden, "de bêste seks fan 'e iuw". Catherine sels neamt it "in goed begjin". Har lesbyske minneresse Roxy, dy't tasjoen hat wylst sy seks hiene, is minder fan 'e sitewaasje sjarmearre. Hja is jaloersk en warskôget Curran dat er by Catherine wei bliuwe moat, oars sil se him ôfmeitsje.
Letter besiket de bestjoerder fan Catherine har auto Curran oant trije kear ta dea te riden, mar hy wit by syn eigen auto te kommen. Der ûntjout him in wylde efterfolging, dy't einiget as Catherine har auto oer de kop slacht en by in heech talúd del fljocht. Curran is der wis fan dat de dieder Catherine is, mar as er by it autowrak arrivearret, sjocht er dat de bestjoerster Roxy wie, dy't by it ûngemak omkommen is. As neitiid Roxy har namme troch de kompjûter helle wurdt, docht bliken dat sy, krekt as Hazel Dobkins, in feroardiele moardneresse is, dy't op har sechstjinde ympulsyf har beide jongere bruorren deamakke hat troch se de kiel troch te snijen. Catherine har ferklearring foar har omgong mei moardners is dat se foar har boeken ferlet hat fan harren ynsjoch yn 'e psyche fan in moardner.
Catherine rouwet om 'e dea fan Roxy. Curran treastget har en se reitsje wer op bêd. Nei't se diskear op in tradisjonelere wize seks hân hawwe, fertelt Catherine Curran oer in eardere lesbyske relaasje fan harres dy't misbetearde. Se beweart dat se, doe't se psychology studearre oan 'e Universiteit fan Kalifornje, Berkeley, in onenightstand hie mei in stúdzjegenoate. It fanke, in Lisa Oberman, rekke troch Catherine obsedearre en begûn har te stalken. Curran begjint him ôf te freegjen oft Catherine soms noch altyd troch dy Lisa Oberman hjitfolge wurdt en oft dy soms Johnny Boz fermoarde hat op in wize dy't folslein oerienkomt mei de beskriuwing yn 'e roman fan Catherine. As er lykwols by de universiteit ynformearret, wurdt him fertelt dat se gjin Lisa Oberman yn harren bestannen weromfine kinne. Lulk om't se him bedragen hat, skillet Curran Catherine op, dy't him by in ferwitende wurdewikseling witte lit dat it "Lisa Hoberman" is, mei in H. Dy kenne se by de universiteit wol. Fierder ûndersyk wiist ta Curran syn skok út dat Elizabeth Hoberman tsjintwurdich in oare ropnamme hat en de efternamme fan har eks-man brûkt: hja is nimmen oars as Beth Garner.
Curran siket Beth op en konfrontearret har mei syn ûntdekkings. Sy befêstiget dat se yn Berkeley in klasgenoate fan Catherine wie en dat se in kear, by wize fan seksueel eksperimintearjen, mei har op bêd west hat. Neitiid, sa seit se, wie it lykwols Catherine dy't folslein obsedearre rekke troch Beth, en hàr begûn te stalken, en net oarsom. Curran wit no net mear wat er leauwe moat. Hy rekket der lykwols fan oertsjûge dat de moard op Boz te krijen hat mei it stúdzjeferline fan 'e beide froulju, wannear't er ûntdekt dat in heechlearaar fan deselde universiteit mei in iispriem deastutsen is yn 'e tiid dat Catherine en Beth kolleezjes fan him folgen. Dy moardsaak is nea oplost. Curran syn partner Moran tinkt dat Curran gelyk hat en begjint systematysk klasgenoaten fan 'e beide froulju út harren stúdzjetiid op te skiljen om út te finen wat der doedestiden no eins wier bard is.
By in besite oan Catherine sjocht Curran in útdraai fan har nijste roman út 'e printer kommen. Hy lêst in passaazje dêr't de resjersjeur yn it boek syn partner deastutsen weromfynt by in lift. Catherine fertelt him dat se it boek ôf hat. Syn personaazje is dea, dus se hat fierders gjin ferlet mear fan him. Dêrom ferbrekt se harren relaasje. Foar Curran, dy't ûnderwilens alhiel fereale op har rekke is, komt dat as tonger út in heldere loft. Hy rekket oerstjoer en letter deprimearre.
Curran moetet Moran, dy't him besiket op te fleurjen mei it nijs dat Catherine har keamergenoate fan 'e universiteit him opskille hat. Hja hie fan oare eardere klasgenoaten heard dat er om ynformaasje oer Catherine socht. Hy hat mei har ôfpraat yn in kantoargebou en hopet der no efter te kommen wat der wier tusken Catherine en Beth foarfallen is yn harren stúdzjetiid. Om't Curran eins noch altyd op non-aktyf stiet, moat er yn 'e auto wachtsje. Moran giet it gebou binnen en nimt de lift omheech. As Curran einlings beseft wat der bart, is it al te let. Krekt as de resjersjeur yn it boek hastiget er him it gebou yn en de trep op, mar op 'e ferdjipping dêr't Moran ôfpraat hie, treft er dyselde by de lift oan. Hy is deastutsen mei in iispriem. Curran (dy't syn eigen tsjinstwapen ynleverje moatten hat) pakt Moran syn pistoal en giet it gebou yn.
Op dat stuit komt Beth út it treppehûs. Curran wol witte wat se hjir moat. Se antwurdet dat se berjocht krigen hat dat se Moran hjir moetsje moat. Curran leaut dêr neat fan en hjit har de hannen omheech te dwaan. Mar ynstee stekt se ien hân yn 'e bûse. Hy oarderet har nochris de hannen omheech te dwaan, mar Beth begrypt skynber net wat der oan 'e hân is. As se op him ôf stapt en de hân út 'e bûse lûkt, sjit er har del. Se rekket deadlik ferwûne en fertelt him: "ik hold fan dy" foar't se ferstjert. Yn 'e bûse blykt se inkeld har ornamintele kaairing fêstholden te hawwen.
Curran is der beroerd fan. Ynspekteur Walker en oare kollega's fan him nimme it ûndersyk op it plak delikt oer en ûntdekke de iispriem dêr't Moran mei deastutsen is mei in blonde prúk en in reinjak fan it San Francisco Police Department dy't de moarneresse droech, allegearre byinoar fuortsmiten yn it treppehûs. By hûssiking yn Beth har appartemint wurdt it pistoal fûn dêr't Nielsen mei deasketten is, en teffens in grutte samling foto's fan en kranteknipsels oer Catherine, dy't suggerearret dat Beth troch Catherine obsedearre wie. Curran bliuwt yn betizing efter en giet deprimearre nei hûs.
Yn syn appartemint treft er Catherine oan, dy't him útleit dat eltsenien om wa't se jout, deagiet. Se wol him net ferlieze en doar harsels tagelyk net alhiel oan him te jaan. Se fermoedsoenje har mei-inoar en geane op bêd om seks te hawwen. Neitiid freget Catherine oan Curran wat se no sille. Hy antwurdet: "We djoeie as kninen, bringe bern grut en libje noch lang en lokkich." Sy rikt mei in hân ûnder it bêd en seit: "Ik haatsje bern." Hy hellet de skouders op en seit: "Dan djoeie we as kninen, ferjitte we de bern en libje noch lang en lokkich." Sy lûkt har earm wer omheech, omearmet him en seit: "Ik hâld fan dy." Wylst se wer begjinne te tongtútsjen, sakket it kamerabyld ûnder it bêd, dêr't in iispriem op 'e flier leit.
Produksje
Basic Instinct waard regissearre troch Paul Verhoeven nei in senario dat yn 'e twadde helte fan 'e 1980-er jierren yn in tiidsbestek fan trettjin dagen skreaun wie troch Joe Eszterhas. Der wiene ferskate gadingmakkers om dat skript te keapjen, mar filmstudio Carolco Pictures kaam úteinlik as winner út 'e bus. Verhoeven waard troch Carolco by de produksje belutsen. Hy woe graach feroarings oan it senario oanbringe dêr't Eszterhas net mei libje koe, wêrûnder de tafoeging fan in lesbyske sekssêne dy't Eszterhas omskreau as "útrûpeljend". Om't Verhoeven foet by stik hold, kaam it ta in brek mei Eszterhas, dy't him tegearre mei filmprodusint Irwin Winkler út it projekt weromloek.
Verhoeven helle dêrnei senarioskriuwer Gary Oldman derby om 'e troch him winske oanpassings yn it skript troch te fieren. Oldman skreau de iene ferzje nei de oare, mar Verhoeven wie nea alhiel tefreden. Nei't de fjirde ferzje ôf wie, moast er lang om let tajaan dat de troch him foarstelde feroarings it ferhaal der net better op makken. Oldman syn fyfde ferzje fan it skript wie fierhinne deselde as de begjinferzjy fan Eszterhas, mei hjir en dêr wat lytse oanpassings yn 'e dialooch. It Screenwriters Guild of America kedize dat de bydragen fan Oldman úteinlik sa'n bytsje te betsjutten hiene, dat inkeld Eszterhas in formele fermelding as senarioskriuwer yn 'e begjintitels en op 'e ôftiteling krije mocht.
As produsinten wiene Alan Marshall en Mario Kassar by it projekt belutsen foar de filmstudio's Carolco Pictures en Studio Canal+. Dêrmei wie Basic Instinct in Amerikaansk-Britsk-Frânske ko-produksje. Foar de film wie in budget beskikber fan $49 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Jan de Bont, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Jerry Goldsmith.
Casting
Regisseur Paul Verhoeven naam it idee yn omtinken en freegje Demi Moore, mar safier kaam it nea, mei't er besleat om 'e rol fan Catherine Tramell ta te partsjen oan Sharon Stone. Dyselde wie doedestiden noch gjin superferneamde aktrise, hoewol't se wat bekendheid wûn hie mei har rol yn 'e foargeande film fan Verhoeven, Total Recall. Foar Stone soe Basic Instinct har grutte trochbraak betsjutte. Hja krige foar har rol $500.000 betelle, wat in relatyf leech bedrach wie yn ferhâlding ta it totale filmbudget en rekkene neffens wat guon oare froulike haadrolspylsters foar in film fregen.
Distribúsje
De distribúsje fan Basic Instinct waard yn 'e Feriene Steaten fersoarge troch TriStar Pictures, yn it Feriene Keninkryk troch Guild Film Distribution en yn Frankryk troch UGC. De film gie op 18 maart 1992 yn Los Angeles yn premiêre, en iepene dêrnei op 20 maart yn Amerikaanske bioskopen. Yn Frankryk kaam de film op 8 maaie fan dat jier yn 'e bioskoop. Yn it neijier tong Basic Instinct op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes mei foar de Gouden Palm. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 17 maart 1992 by platemaatskippij Varèse Sarabande. Basic Instinct kaam yn 1992 beskikber as VHS-keapfideo. De film waard yn 2001 útbrocht op dvd en yn 2007 op blu-ray.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Basic Instinct mingde resinsjes. Bûten de Feriene Steaten wiene de measte kritiken geunstich, mar in protte Amerikaanske resinsinten moasten net folle fan Basic Instinct hawwe. Sa parte Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times de film mar 2 fan 4 stjerren ta. Hy fûn de film goed makke, mar ornearre ek dat er yn 'e lêste healoere hielendal ynsakke. Hy skreau: "De film is krekt in krúswurdpuzel. Dy hâldt jins belangstelling fêst oant men him oplost hawwe. Dan is it inkeld noch weardeleaze troep mei de hokjes opfolle." Ek Dave Kehr fan 'e Chicago Tribune hie neat mei Basic Instinct op. Hy neamde de film "psychologysk leech" en skreau: "Verhoeven ferkent de tsjustere kant [fan 'e minsklike natoer] net, mar eksploitearret dy allinne mar, en dat makket alle ferskil yn 'e wrâld."
Lykwols wiene der ek yn 'e Feriene Steaten ferskate kritisy dy't wól oer Basic Instinct mochten. Janet Maslin fan The New York Times priizge de film en skreau: "Basic Instinct bringt Verhoeven syn flêr foar aksje-oriïntearre materiaal oer nei it ryk fan hitchcockiaanske yntriizje, en de resultaten binne sa effektyf dat je it yn je ûnderbúk fiele, sels as [dy resultaten] nearne op slane." Ek Peter Travers fan it tydskrift Rolling Stone hie lof foar de film, en benammen foar de rezjy fan Paul Verhoeven en it aktearjen fan Sharon Stone.
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Basic Instinct in midsmjittich goedkarringspersintaazje fan 54%, basearre op 67 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film], dy't hjir en dêr it wurk fan Alfred Hitchcock neigalmet, befettet in stjermeitsjend optreden fan Sharon Stone, mar wurdt úteinlik bedoarn troch de problematyske, fierstente lugubere plot." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Basic Instinct in goedkarringspersintaazje fan 41%, basearre op 28 resinsjes.
Prizen
Komponist Jerry Goldsmith waard foar de soundtrack fan Basic Instinct nominearre foar sawol de Oscar as de Golden Globe foar bêste filmmuzyk.
De "fagina"-sêne
Basic Instinct is benammen yn oantins bleaun troch de sêne wêryn't Catherine Tramell (Sharon Stone) yn it ferhear nommen wurdt troch resjersjeurs Nick Curran (Michael Douglas) en Gus Moran (George Dzundza), ofsier fan justysje John Correlli (Wayne Knight) en inkele oare manlju. Se is dêrby klaaid yn in koarte wite jurk. Mei't se kommando giet, is har bleate fagina (hiel flechtich) te sjen as se de skonken oerinoar slacht.
Orion (liet)
Orion is in folslein ynstrumintaal nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Metallica yn 1985 en útbrocht op it tredde album fan Metallica Master of Puppets. Orion wie it sânde nûmer op it album.
Basic Instinct
De "fagina"-sêne
Stone sei letter dat sy begrepen hie dat it net dragen fan ûnderguod fan har personaazje inkeld suggerearre wurde soe en net toand. Se fertelde fierders dat se in wyt slipke droegen hie, mar dat se dat op fersyk fan regisseur Paul Verhoeven útdien hie om't dêrtroch it ljocht fan 'e beljochting op 'e kameralins wjerskynde. Hy soe har derfan bewissige hawwe dat der inkeld skaad te sjen wêze soe as se de skonken oerinoar sloech. Stone woe hawwe dat se har der pas by in preview fan Basic Instinct foar in testpublyk fan bewust wurden wie hoe't it echt siet. Se soe doe Verhoeven in klap yn it gesicht ferkocht hawwe en lulk fuortrûn wêze. Neffens Verhoeven wie dêr allegear neat fan oan en hie Stone fan it begjin ôf oan witten en dermei ynstimd dat har fagina yn byld brocht waard.
Ofskildering fan lesbiënnes en biseksuelen
Basic Instinct wie ek kontroversjeel omreden fan 'e ôfskildering fan lesbiënnes en biseksuelen yn 'e film, dy't troch aktivisten foar homorjochten as negatyf beskôge waard. Sadwaande wiene der demonstraasjes by de opnamelokaasjes en letter ek by bioskopen yn 'e Feriene Steaten dêr't de film te sjen wie. Regisseur Paul Verhoeven sels ferdigene it rjocht fan 'e aktivisten om te demonstrearjen, al hied er krityk op guon fan 'e taktiken dy't de demonstranten brûkten.
Orion (liet)
Oer it nûmer
Orion is in ynstrumintaal nûmer benammen skreaun troch bassist Cliff Burton. It nûmer begjint mei in bassolo. Dan begjinne de drums en klinke der in pear gitaarsolo's. Yn it midden fan it nûmer wurdt skoft hâlden, wêrnei 't in bassolo fierder giet. Der komt noch in gitaarsolo, folge troch in koarte bassolo.
Orion waard spile op de begraffenis fan bassist Cliff Burton yn 1986. Nei de dea fan Burton waard Orion pas yn 2006, tweintich jier nei it ferstjerren fan Burton foar it earst folslein live spile troch Metallica.
Dagobert I
thumb|right|Ofbylding fan Dagobert op in gouden [[triemes]] Dagobert I (sa. 603 - 19 jannewaris 639) wie kening fan de Franken fan 629 oant 639. Hy wurdt troch skiedkundigen sjoen as de lêste grutte Frankyske kening fan de Merovingers, dy't om 630 hinne op de Friezen in oerwinning helle. Under syn opfolgers soe it Frankyske ryk yn macht in stik tebek gean.
Libben
Tusken 623 en 632 wie Dagobert allinnich kening fan Austraasje, it saneamde Eastlân. Yn 629 folge er syn heit Klotar II op as kening fan de Franken tegearre mei syn broer Garibert II, dy't yn 632 stoar. Under syn bewâld makke hy Parys ta haadstêd fan it Frankyske ryk. Dat waard him net yn tank ôfnommen troch de Austrasyske aristokraten. Yn 634 kamen sy in opstân en moast Dagobert syn doetiids noch trije-jierrige soantsje Sigibert III kening fan Austraasje meitsje. Syn soannen soenen letter bekend wurde as neatdoggers, liddige keningen.
Dagobert hie in tal goeie riedslju. Pippyn fan Landen wie de earste hofmeier fan betsjutting. Hy wie riedsman tegearre mei de hillige Eloi of Eligius en de hillige Audoenus.
Dagobert en de Friezen
Under Dagobert hawwe de Franken striid levere tsjin de Friezen. Ynset fan de fijannigens wie it behearskjen fan it wichtige rivieregebiet besuden de Ryn dat sûnt kening Audulf yn hannen fan de Friezen wie. Skriftlike boarnen neamme it feroverjen troch de Franken fan it gebiet fan de Alde Ryn om 630 hinne op de Friezen. Yn Utert hat Dagobert in tsjerke bouwe litten. Nei it regear fan Dagobert koenen de Franken harren dêr net langer hanthavenje en kaam it wer yn hannen fan de Friezen.
Perm (kraj)
De kraj Perm (Russysk: Пермский край; Permski kraj) is in kraj yn Jeropeesk Ruslân.
Skiednis
De kraj ûnstie op 1 desimber 2005 troch de gearfoeging fan de oblast Perm en it autonome distrikt Permjaakje, nei't de befolking op 7 maart 2003 yn in referindum dêrfoar keazen hie. De gebieten hiene earder sels al oanjûn foar in fúzje te wêzen. Yn maart 2004 waard de út te fieren fúzje by wet bekrêftige.
De haadstêd fan de kraj is de stêd Perm, dêr't ek de measte oerheidsynstellings fan it eardere autonome distrikt Permjaakje hinne ferhûzen.
De seis rajons dy't diel fan Permjaaksje útmakken, bleaune in beskate foarm fan autonomy hâlden en alle saken dy't de Komy-Permjaken oangeane wurde yn 'e eardere Permjaakske haadstêd Kûdymkar regele. Oant 2008 hie Komy-Permjaaksje ek noch in eigen begrutting. Foar sa'n oergongstiid is keazen om't Permjaakje foar in grut part ôfhinklik is fan federale subsydzjes.
Geografy
thumb|left|[[Visjera (Kama)|Visjera-rivier]] De kraj Perm leit westlik fan de hellings fan it Midden-Oeral berchtme en eastlik yn it Russyske Leechlân. De kraj leit hast hielendal yn Europa, mar 0,2% leit yn Aazje. Fan noard nei súd mjit de kraj maksimaal 645 kilometer en fan west nei east goed 417 kilometer.
De kraj grinzget oan de autonome republyk Komy yn it noarden, oan de oblast Kirov yn it noardwesten, de autonome republiken Oedmoersje yn it súdwesten en Basjkortostan yn it suden en de oblast Sverdlovsk yn it easten.
De berch Tûlymski Kamen mei in hichte fan 1496 meter is de heechste berch.
De kraj telt mear as 29.000 rivieren en beken mei in totale lingte fan mear as 90.000 kilometer. De langste rivieren binne de Kama (1.805 km) en de Tsjûsovaja (592 km). Fjirtich rivieren hawwe in lingte fan 100 oant 500 kilometer.
Ekonomy
De kraj Perm heart ta de sterkste ekonomyske gebieten fan Ruslân. Fral de winning en ferwurking fan ierdoalje en potjiske, enerzjy en de gemy-, metaal-, non-ferrometaal- en houtyndustry en masinebou binne goed fertsjintwurdige. Hast de hiele foarried Russyske potjiske wurdt yn de kraj Perm fûn, dy't de grûnstof foarmet foar kalydong en fral troch de Sineeske lânbou ymportearre wurdt. Grutte bedriuwen binne Odk-Permskie Motory AO (masinebou) en de wapenfabryk Motovilicha. Ek de ynfomaasjetechnology wurdt jimmeroan belangriker.
Stêden en bestjoerlike yndieling
thumb|260px|Perm De kraj Perm is bestoerlik ûnder ferdield yn 14 stêden, in sletten stêd (ZATO) en 33 rajon's. Belangrykste stêden binne de haadstêd Perm, Beresniki en Solikamsk. Meiïnoar hat de kraj 26 stêden en 26 plakken fan in stedsk karakter.
It besjen wurdich
thumb|250px|Iisgrotten fan Kûngoer Perm is it kulturele sintrum fan de oblast. De stêd is ryk oan teäters en musea. Belangrike musea binne: it Nasjonaal Keunstmuseum fan Perm, it Regionaal Museum fan Perm, it museum fan de Motovilicha-fabriken, it Museum fan Aldheden en it Modern Keunstmuseum fan Perm.
Likernôch 43 kilometer fan Perm leit it arsjitektuer- en etnografysk museum Chochlovka, in iepenloftmuseum mei houten arsjitektuer út de Oeral. It stedsje Usolje, sa'n 190 kilometre noardlik fan de haadstêd, hat in grut tal monuminten, lykas it Stroganov-hûs en de Ferlosserkatedraal. De kraj is ryk oan tsjerken en kleasters; it neamen wurdich binne û.o. it Belogorski-kleaster, de Troitski-katedraal en de moskee fan Perm.
Brandemar (De Fryske Marren)
thumb|260px|''Petgatten yn de Brandemar De Brandemar is in mar en natoergebiet yn De Fryske Marren. Troch de westlike Wâldsleat hat de mar ferbining mei de Ie. Oan de eastkant kin men fia de Hjerringsleat en de Riensleat yn de Grutte Brekken komme.
De Brandemar is in natoergebiet fan sirka 450 hektare mei reid-, greiden en petgatten. De petgatten binne ûntstien by de turfwinning yn de 19e en yn de 20e iuw yn it gebiet. Troch it ôfgraven fan stripen fean ûntstienen langhalige plassen. In diel fan de petgatten yn de Brandemar is wer ferlâne ta in sompich boskgebiet. It gebiet wurdt oan de noardwestside begrinze troch de Tsjonger (of Kúnder) en oan de súdwestside troch de Heloma- (of Jonkersfeart). De Brandemar is, as leechfeanmoerasgebiet, in skeakel yn de ekologyske haadstruktuer. It gebiet grinzet oan de Rottige Meente, krektas de Brandemar ûntstien as gefolch fan de turfwinning en foarmet mei de Weerribben yn de kop fan Oerisel in grut, min ofte mear oaniensluten, natoergebiet. Mei de Rottige Meenthe is de Brandemar oanwiisd as Habitatrjochtlinegebiet.
It gebiet wurdt beheard troch Steatsboskbehear. Noardlik fan it natoergebiet De Brandemar leit in rûne plasse, dy't ek Brandemar neamd wurdt.
Rosa Parks
Rosa Parks (berne as: Rosa Louise McCauley; Tuskegee (Alabama), 4 febrewaris 1913 – Detroit (Michigan), 24 oktober 2005), wie in Amerikaansk polityk aktiviste en minskerjochte-aktiviste fan mingd Afro-Amerikaansk komôf. Hja waard ferneamd doe't hja yn 1955 wegere om har plak yn in bus yn it segregearre Amerikaanske Suden ôf te stean oan in blanke mei-passazjier, wat late ta har arrestaasje en berjochting foar boargerlike oerhearrigens. Parks wie jierrenlang belutsen by de Amerikaanske Boargerrjochtebeweging, wêrfan't sy as de wichtichste froulike lieder beskôge wurdt. It Amerikaanske Kongres hat har útroppen ta "de first lady fan 'e boargerrjochten" en ta "de mem fan 'e frijheidsbeweging". Nei har ferstjerren yn 2005 waard har op oerweldigjende wize eare betoand troch it Amerikaanske regear en folk.
Jonkheid en oplieding
Parks waard yn 1913 berne as Rosa Louise McCauley yn it stedsje Tuskegee, yn 'e súdlike steat Alabama. Har heit, James McCauley, wie timmerman, en har mem, Leona Edwards, wie skoaljuffer. Se wie foar it meastepart fan Afro-Amerikaansk komôf, hoewol't ien fan har oerpakes in blanke wie dy't ôfstamme fan Noardierske protestanten, en ien fan har oerbeppes in slavinne mei Sjeroky-bloed wie. Parks wie in lyts en swak bern, dat geregeldwei oanhelle wie mei amandelûntstekking.
Doe't har âlden útinoar giene, ferfear se mei har mem nei Pine Level, in stedsje krekt bûten Montgomery, de steatshaadstêd fan Alabama. Dêr groeide se op it boerespultsje fan har pake en beppe oan memmekant op mei har jongere broer Sylvester. Nei de legere skoalle learde Parks troch oan 'e Industrial School for Girls, yn Montgomery, in húshâldskoalle, en dêrnei oan 'e kweekskoalle fan it Alabama State Teachers College for Negroes. Se joech har oplieding der lykwols oan om 'e fersoarging fan har beppe en letter fan har mem op har te nimmen, doe't dy siik waarden.
De rasseskieding
Om 'e iuwwiksel hinne wiene yn Alabama, krekt as oeral yn it Amerikaanske Suden, nije grûnwetten en kiesrjochtwetten oannommen dy't fia snoade maatregels it federaal opleine algemien kiesrjocht foar manlju omsylden, troch bygelyks te easkjen dat kiezers lêze en skriuwe koene. Dêrmei waard de hiele Afro-Amerikaanske mienskip en teffens in grut part fan 'e earme blanken op elektoraal mêd bûtenspul set. Fierders wiene wetten ynfierd dy't de blanken en swarten op safolle mooglik maatskiplike terreinen faninoar skaten. Sa wiene der bygelyks aparte iepenbiere húskes, aparte drinkfonteintsjes en aparte skoallen en tsjerken foar de beide groepen, en teffens wiene der ferskillende ôfdielings yn it iepenbier ferfier. Dizze apartheid utere him net inkeld yn skate fasiliteiten, mar ek yn 'e steat fan dy fasiliteiten. De skoallen foar blanke bern, bygelyks, waarden goed ûnderholden en fan learnedichheden foarsjoen, wylst men de skoallen foar swarte bern willensmoeds fertutearzje liet en de nedichheden foar it ûnderwiis dêre foar de helsdoarren weisleept wurde moasten.
Yn har autobiografy helle Parks letter oantinkens op oan dy tiid. Dêrby fertelde se dat se altyd de skoalbus riden seach, doe't se nei de legere skoalle yn Pine Level gie. Dy bus helle lykwols inkeld de blanke bern op om se nei har moaie nije skoalgebou te bringen. Foar swarte skoalbern wie skoalbusferfier yn it hiele Suden yn gjin inkele foarm te besetten. Dat Parks en de oare swarte bern moasten nei skoalle rinne. Se skreau dêroer: "Eltse dei seach ik de bus foarbykommen [...] Mar foar my wie dat gewoan sa't it libben wie; we moasten ús wol dellizze by wat no ien kear wenst wie. Dy bus wie ien fan 'e earste dingen dy't my it besef bybrochten dat der in swarte wrâld en in blanke wrâld bestie."
Hoewol't Parks yn har boek ek oantinkens beskriuwt dêr't de freonlikheid fan blanke frjemden út blykt, wie it ynherinte rasisme yn 'e maatskippij fan it doetiidske Suden dochs net te negearjen. As de Ku Klux Klan troch de strjitte marsearre, foar de doar fan har pake' hûs lâns, dan stie pake midden yn 'e keamer mei it jachtgewear op 'e foardoar rjochte oant de optocht foarby wie. De húshâldskoalle yn Montgomery, dêr't Parks letter fierder learde, wie foar betelle troch blanke noarderlingen, en baarnde twaris oan 'e grûn ta ôf troch brânstifting. En de blanke learaars dy't dêr lesjoegen, waarden troch de rest fan 'e pleatslike blanke mienskip mei de nekke oansjoen.
Aktivisme
Yn 1932 troude Parks mei Raymond Parks, in swarte hierknipper út Montgomery. Hy wie lid fan 'e boargerrjochte-organisaasje NAACP, en behelle har yn 'e aktiviteiten dêrfan. Parks hie in grut tal ferskillende banen, fan húshâldster oant ferpleechster. Op oanstean fan har man makke se yn 1933 as noch de middelbere skoalle ôf, yn in tiid wêryn't minder as 7% fan 'e Afro-Amerikanen in skoaldiploma hie. Nettsjinsteande de wetjouwing om soks foar te kommen, slagge it har om har as kiezer te registrearjen doe't se dat foar de trêde kear besocht.
Yn 1943 waard Parks op eigen namme lid fan 'e NAACP-ôfdieling yn Montgomery en doe waard se fuort oansteld as siktaresse fan 'e pleatslike foarsitter, Edgar Nixon, in funksje dy't se oant 1957 útoefenje soe njonken har betelle wurk as naaister. Sels sei se dêr letter oer: "Ik wie dêr de iennichste frou, en se hiene ferlet fan in siktaresse, en ik wie te bleu om fan nee te sizzen." Fia de NAACP rekke Parks wat langer wat mear belutsen by de Amerikaanske Boargerrjochtebeweging. Sa spile se yn 1944 in rol by it ûndersyk nei de groepsferkrêfting fan Recy Taylor, in swarte frou út Abbeville, en by de kampanje foar gerjochtichheid yn dy saak dy't út dat ûndersyk fuortkaam, en spriek se yn 1955 op 'e begraffenis fan Emmett Till, in swarte tiner dy't op brute wize fermoarde wie nei't er beskuldige wie fan it flirten mei in blanke frou. Fierders folge se yn 'e earste helte fan 'e fyftiger jierren in kursus oan 'e Highlander Folk School, in trainingssintrum foar boargerrjochte-aktivisten yn Tennessee.
Op tongersdei 1 desimber 1955 naam Parks oan 'e ein fan 'e dei de bus werom nei hûs. Dy bus waard bestjoerd troch bussjauffeur James F. Blake, in man dy't har al earder nuver te fiter hân hie. Yn 1943 wie Parks nammentlik ris by him yn 'e bus kommen, hie se foar de rit betelle en soe se nei har sitplak gean, doe't Blake har hiet dat se útstappe moast om fia de efterdoar nei de sitplakken foar swarten efteryn 'e bus te gean. Dat Parks stapte wer út, mar ear't hja der troch de efterdoar wer yngean koe, ried Blake fuort en liet har yn 'e rein stean, sadat se nei hûs ta rinne moast. Dy deis yn desimber 1955 koe Parks de man dy't har tolve jier earder bestellen hie, net daliks werom. Se betelle foar de busrit en gie sitten op 'e foarste rige fan 'e stuollen efteryn dy't foar swarten bedoeld wiene. Geandewei de rit kamen der almar mear passazjiers, oant it diel dat foar blanken bestimd wie, fol rekke. Doe't Blake seach dat der blanken stean moasten, ferhong er it buordsje dat it begjin fan it diel foar swarten oanjoech nei de rige efter Parks, en sommearre er Parks en de trije Afro-Amerikaanske passazjiers dy't mei har op dy earste rige sieten om har sitplakken op te jaan oan 'e blanken. Parks har trije swarte mei-passazjiers foldiene dêroan, mar Parks wegere. Dêrop skille Blake de plysje, dy't har, doe't se yn har wegering folhurde, arrestearre foar boargerlike oerhearrigens en meinaam nei it plysjeburo.
Oars as dat faak tocht wurdt, wie Rosa Parks net de earste persoan dy't har fersette tsjin 'e rasseskieding yn it Súdlike iepenbier ferfier. Oaren hiene soartgelikense aksjes ûndernommen, te witten: Irene Morgan yn 1946, Sarah Louise Keys earder yn 1955 en de leden fan 'e Browder v. Gayle-rjochtsaak (Aurelia Browder, Claudette Colvin, Susie McDonald en Mary Louise Smith) dy't mar in pear moanne foàr Parks har ynsidint yn Montgomery oppakt wiene. De lieding fan 'e NAACP miende lykwols dat Parks de bêste kandidate wie foar it beheljen fan in geunstige útkomst by in rjochtsaak, mei't sy in ferantwurdlike folwoeksen frou fan ûnbelekke reputaasje wie, en dêrom waard har saak út alle macht buorkundich makke. Dêrby moat trouwens opmurken wurde dat Parks it spul net útlokke foar de NAACP, mar die wat se die as in priveepersoan dy't der har nocht fan hie om altyd mar wer ta te jaan oan ûnrjocht. Se waard letter dy jûns frijlitten, doe't Edgar Nixon en Clifford Durr, in blanke freon fan harres, it jild foar har boarchtocht op it plysjeburo brochten.
Parks waard op 5 desimber by in rjochtsaak fan in healoere skuldich befûn oan fersteuring fan de iepenbiere oarder, hoewol't se net yn it blanke busdiel sitten gien wie, mar yn dat foar swarten, en se dus eins gjin wet oertrêde hie. Likegoed waard har in boete oplein fan $10 plus $4 proseskosten. Hja gie yn heger berop, mar úteinlik kaam har saak fêst te sitten yn 'e burokrasy fan 'e steatsrjochtbanken fan Alabama, wylst de Boargerrjochtebeweging mei Browder v. Gayle ûnferwachts in oerwinning boekte.
Nei oanlieding fan 'e arrestaasje fan Parks besleaten de lieders fan 'e Afro-Amerikaanske mienskip yn Montgomery, wêrûnder Edgar Nixon en de jonge predikant Martin Luther King, dat der in boykot komme moast fan it iepenbier ferfier yn 'e stêd. Dêr waard op moandei 5 desimber mei úteinset. Uteinlik duorre dy Busboykot fan Montgomery 381 dagen, in perioade wêryn't 40.000 swarte forinzen fan har hûs nei har wurk en werom rûnen, foar guon in ôfstân fan wol 32 km, wylst party carpoolden of mei swarte taksys giene. Dêrmei hellen se har gelyk, en op 21 desimber 1956 waard it iepenbier ferfier yn Montgomery einlings desegregearre.
Lettere jierren en dea
Neitiid bleau Parks ferskate jierren belutsen by de striid foar gelykberjochtiging fan Afro-Amerikanen, en groeide se út ta in ynternasjonaal ikoan fan 'e Boargerrjochtebeweging. It wie lykwols net allegear roazegeur en moanneskyn. Se waard fanwegen it busynsidint ûntslein as naaister, en koe yn Montgomery nearne mear wurk fine. Yn 1957 ferfearen Parks en har man sadwaande nei Hampton, yn 'e steat Firginia. Ek spile dêrby in rol dat se tsjin dy tiid spul krigen hie mei Martin Luther King oer wat kant oft it út moast mei de beweging. Yn Hampton wurke se in pear moanne as gastfrou yn in herberch fan it Hampton Ynstitút, in histoaryske Afro-Amerikaanske universiteit. Letter datselde jiers ferhuzen de Parks' nochris, no nei Detroit, yn Michigan, op oantrúnjen fan har broer Sylvester McCauley en dy syn frou Daisy, dy't har dêr al nei wenjen set hiene. Ek Parks har mem joech har dêr by harren.
Oant 1965 wurke Parks wer as naaister, en doe waard se oannommen as siktaresse troch John Conyers, in Afro-Amerikaansk lid fan it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen. Dy baan hold se oant se yn 1988 mei pinsjoen gie. Op 19 augustus 1977 kaam Parks har man Raymond Parks te ferstjerren oan kielkanker, wylst ek har iennichste broer Sylvester dat jiers oan kanker ferstoar. Parks sels glied út op in beïze trotwaar en briek twa bonken, in ferwûning dêr't se de rest fan har libben lêst fan hold. Mei't se gjin bern hie, besleat se om by har mem yn te lûken, dy't se doe de lêste jierren fersoarge wylst har sûnens almar minder waard mei kanker en demintens, oant se yn 1979 yn 'e âlderdom fan 92 jier kaam te ferstjerren.
Nei har pinsjonearring skreau Parks har autobiografy, Rosa Parks: My Story, dy't yn 1992 publisearre waard. Yn 1994 waard se berôve en mishannele troch in ynbrekker, de jonge swarte drugsferslaafde Joseph Skipper, wat yn 'e Feriene Steaten in weach fan lulkens oprôp. Om't se har neitiid net mear feilich fielde yn har âlde buert, ferhuze Parks doe nei in appartemintegebou dêr't se de rest fan har libben wenje soe. Yn 1996 krige se út 'e hannen fan presidint Bill Clinton de Presidinsjele Frijheidsmedalje útrikt, de heechste Amerikaanske net-militêre ûnderskieding.
Tsjin 'e iuwwiksel wie Parks lykwols troch sûnensswierrichheden en begjinnende demintens oan hûs bûn rekke, en yn 2002 wie se net mear by steat om har finânsjes te regeljen. Yn 2004, doe't se 91 jier wie en in tige minne sûnens hie, drige se fanwegen ûnbetelle hier út har appartemint set te wurden. Doe't dêr omtinken oan jûn waard yn 'e media, besleat de ferhierder lykwols om har sawol de efterstallige as alle takomstige hier kwyt te skellen, sadat se de rest fan har libben fergees yn har appartemint bliuwe mocht. Rosa Parks ferstoar op 24 oktober 2005, yn 'e âlderdom fan 92 jier.
Earbewiis
Op 27 oktober 2005 kundigen de stedsbestjoeren fan Detroit en Montgomery oan dat de foarste sitplakken yn 'e stedsbussen oant Parks har begraffenis mei roulinten ôfset wurde soene. Parks har deakiste waard nei Montgomery ta flein en dêr mei hynder-en-wein nei de Afrikaanske Metodistysk-Episkopaalske Tsjerke fan Sint-Paulus brocht, dêr't se oant 29 oktober by it alter opbiere lei, en dêr't op 'e moarn fan 30 oktober in routsjinst foar har holden waard.
Letter dy deis waard se oerbrocht nei de Amerikaanske haadstêd Washington, D.C., dêr't se as earste frou en 31ste persoan ea opbiere waard yn 'e rotonde fan it Amerikaanske Kapitoal. Foar har lei dêr âld-presidint Ronald Reagan opbiere, en nei har âld-presidint Gerald Ford. Op 31 oktober brochten nei skatting 50.000 minsken Parks dêr de lêste eare. Nei in nije routsjinst waard se weromflein nei Detroit, dêr't se noch twa dagen opbiere lei yn it Charles H. Wright Museum fan Afro-Amerikaanske Skiednis. Har úteinlik begraffenistsjinst waard holden op 2 novimber yn 'e Greater Grace Temple Church, en duorre sân oeren. Neitiid waard har stoflike omskot ûnder begelieding fan in earewacht fan 'e Nasjonale Garde fan Michigan mei hynder-en-wein troch de stêd ferfierd nei it Woodlawn Cemetery, dêr't Parks byset waard yn it famyljegrêf, tusken har mem en har man yn.
It Amerikaanske Kongres rôp Parks út ta "de first lady fan 'e boargerrjochten" en ta "de mem fan 'e frijheidsbeweging". Har bertedei, 4 jannewaris, is ûnder de namme Rosa Parks Day in offisjele betinkingsdei yn Kalifornje, wylst de dei fan har arrestaasje, 1 desimber, (ûnder deselde namme) dat is yn 'e steat Ohio.
Doarpswei (Martensdyk)
thumb|Bûtenpleats Rustenhoven, earder Barometermuseum, ± 1995. De Doarpswei (Dorpsweg) foarmet de haadferkearsier fan it eardere lintdoarp Martensdyk yn Utert.
Op in kaart út 1699 hiet de doarpswei noch “Martens Dyck”, nei Sint Maarten. Letter is dy namme op it doarp oergongen. Oant yn de earste helte fan de 20e iuw hat de namme doe Tsjerkestrjite west. Earst sûnt dy tiid is de namme Doarpswei.
Yn it jier 1405 is de basis foar de Doarpswei lein doe't dêr, by it oanmeitsjen fan it feangebiet Eastfean út it suden wei, in dyk oanlein waard, in saneamde dwersdyk of ûntginningsas. By de noardkant fan de dyk lâns is der ek in wjittering oanlein, dy't it wetter fan de Utertske Heuvelrich ôf, yn westlike rjochting ôffiert. Dy sleat leit der hieltyd noch; minsken moatte dan oer in brechje om by it hûs te kommen. Stadichoan binne der oan de súdkant fan de wei mear sydwegen en bebouwing komd.
De Doarpswei einiget yn it westen by de oansluting op de Tolikkerwei en giet yn it easten by de eardere gemeentegrins tusken Martensdyk en De Bilt oer yn de Martensdykskewei. Op 170 meter fan de Tolikkerwei krúst de Doarpswei it spoar fan Utert nei Hilfertsom en op sa’n 240 meter fan de Tolikkerwei ôf de A27.
De Sânenfjirtich Rōnin
De Sânenfjirtich Rōnin (Japansk: 四十七士, Shijūshichishi) wiene in groep rōnin (masterleaze samoerai), dy't yn desimber 1702 by it saneamde Akō-ynsidint (Japansk: 赤穂事件, Akō jiken) wraak namen foar de dea fan harren eardere daimyō (feodale hear), Naganori Asano. Dat diene se troch de residinsje oan te fallen fan hear Yoshinaka Kira, in machtige funksjonaris oan it hôf fan 'e shōgun, mei't se him ferantwurdlik holden foar de fal yn ûngenede fan harren hear, dy't ta syn dea laat hie. Nei't se Kira ombrocht hiene, joegen se harsels oer oan 'e autoriteiten, wêrnei't se allegear, op ien nei, oardere waarden om seppuku (rituele selsmoard) te dwaan. Om't se yn 't foar wisten dat soks har foarlân wêze soe, mar dochs trochsetten mei it wreekjen fan harren hear, wurdt dit foarfal yn 'e Japanske kultuer beskôge as in foarbyldich neilibjen fan 'e bushido, de koade fan ear fan 'e samoerai. It ferhaal fan 'e Sânenfjirtich Rōnin krige neitiid in legindaryske status, en der waarden gâns fiksjewurken op basearre, lykas toanielstikken en films, safolle sels dat se har ûntjoegen ta in spesjaal sjenre, de chūsingura.
Foarskiednis
Yn 1701 waarden twa jonge daimyō (eallju) oan it hôf fan 'e shōgun yn Edo oardere, om yn it ramt fan harren sankin-kōtai-tsjinst oan shōgun Tsunayoshi Tokagawa, in foechsum ûnthaal te beävensearjen foar de fertsjintwurdigers fan keizer Higashiyama. Hja wiene Naganori Asano fan Akō en Korechika Kamei fan Tsuwano. Foar dy taak krigen se ynstruksjes yn 'e needsaaklike hofetikette fan hear Yoshinaka Kira, in machtige hofdignitaris. Der ûntstie wriuwing tusken de beide eallju en Kira, al is net persiis bekend hoe. Neffens guon ferhalen soe Kira de presinten dy't de eallju him joegen (by wize fan tradisjonele kompinsaasje foar in learaar of mentor) net genôch of net goed genôch fûn hawwe. Oare ferhalen hâlde út dat er korrupt wie en dat se him de omkeapsom dy't er easke, net jaan woene, of dat er fan natuere in arrogante ûnfatsoen wie. Yn elts gefal begûn Kira de beide eallju min te behanneljen en kear op kear te misledigjen.
Yn 't earstoan ferdroech Asano dat stoïsynsk, wylst Kamei ta razernij dreaun waard en risselwearre om Kira te deadzjen út wraak foar de misledigings. Soks soe lykwols net inkeld op himsels, mar ek op syn famylje en al syn ûnderhearrigen weromslein hawwe, dat Kamei syn slûchslimme samoerai skoden Kira temûk in grutte omkeapsom ta, wêrnei't dy harren hear fatsoenlik begûn te behanneljen en Kamei ôfseach fan syn plannen. De misledigings oan it adres fan Asano giene lykwols troch. Op 't lêst ferlear Asano syn selsbeshearsking en fleach er Kira oan yn 'e Matsu no Ōrōka, it grutte oerdutsen rinpaad fan it Kastiel fan Edo, dat de Shiro-shoin en de Honmaru Goten mei-inoar ferbynt. Dêrby loek er syn dagge en ferwûne Kira dêrmei yn it gesicht ear't de beide mannen troch wachters útinoar helle waarden.
De ferwûning fan Kira stelde net folle foar, mar in oanfal op in funksjonaris fan it shōgunaat yn 'e eigenste residinsje fan shōgun sels wie in tige earnstige saak. Boppedat hie Asano it bestien om in blank wapen te lûken yn it Kastiel fan Edo, dêr't dat strang ferbean wie. Hy krige dêrom de deastraf oplein, mar waard omreden fan syn aadlike rang net ophongen as de iene of oare sljochtwei krimineel. Ynstee waard er oardere om seppuku (rituele selsmoard) te dwaan, sadat er syn ear behâlde koe. Dêrby stjit de útfierder in dagge djip yn syn búk, wêrnei't syn kaishakunin (of sekundant) him ûnnut fierder lijen besparret troch him mei in katana (swurd) te ûnthalzjen. Asano syn besittings en domein waarden konfiskearre, syn famylje út har wente en maatskiplike klasse set en syn samoerai waarden ta rōnin makke: masterleaze krigers dy't bleatstiene oan ferachting om't se neat better wiene as hierlingen. It berjocht fan al dit ûnheil waard nei Akō, yn westlik Honsjû, brocht, dêr't de samoerai (no rōnin) Yoshio Ōishi it befel fierde yn 'e ôfwêzigens fan syn hear. Hy soarge derfoar dat de famylje fan Asano fuortgean koe foar't er it kastiel en it domein oan 'e fertsjintwurdigers fan 'e shōgun oerdroech.
Gearspanning
Hoewol't wraak foar de dea fan Asano ferbean wie troch de shōgun, wat betsjutte dat dejingen dy't har dêr net oan holden perfoarst de deastraf krije soene, wegeren fan Asano syn mear as 300 samoerai 47 man om har dêrby del te lizzen. Under lieding fan Ōishi spanden dyselden gear en swarde se in geheime eed om Asano te wreekjen. Kira liet himsels lykwols swier bewekje om't hy wol foar it ferstân hie dat er omreden fan syn rol by de dea fan Asano yn gefaar ferkearde. De sânenfjirtich rōnin besleaten dat se gjin oare kar hiene as om harren kâns ôf te wachtsjen oant de konsintraasje fan Kira syn mannen fersloppe. Sadwaande giene se útinoar en bouden se in nij bestean op as ambachtslju en boedistyske mûntsen.
Ōishi sels gie nei Kyoto, dêr't er kroegen en bordelen begûn te besykjen. Om har te beskermjen, liet er him nei in houlik fan tweintich jier skiede fan syn trouwe frou, dy't er mei harren beide jongste bern nei syn skoanâlden stjoerde. Syn âldste soan Chikara Ōishi stelde er foar de kar wat er dwaan woe: bliuwe en stjerre of fuortgean en libje. Chikara keas derfoar om te bliuwen. Ōishi begûn neitiid it bestean fan in sûplap te lieden en einige jûns let gauris smoardronken yn 'e goate. Ek hold en droech er him yn it iepenbier op obsene wize. Dat waard allegear oan Kira oerbrocht, dy't Ōishi it gefaarlikst fan alle rōnin wist en him dêrom bespionearje liet. Doe't der sa oardel jier foarby gien wiene, rekke Kira derfan oertsjûge dat Ōishi wier oan legerwâl rekke wie en dat der neat fan him útgie. Dêrop fersloppe syn wachens.