cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ripperda
Ryksbaronnen
Al yn 1474 waard Uniko II Ripperda en syn neikommelingen troch keizer Frederik III fan it Hillige Roomske Ryk as ryksonmiddelbare haadling en frijhear (baron) mei muntrjocht erkend. Op 3 septimber 1676, Leopold I fan it Hillige Roomske Ryk erkende it aadlik wêzen en befêstige de titel baron foar alle leden fan it hûs Ripperda.
De famylje tsjintwurdich
De Nederlânske stagen fan Eastenwytwerd, Winsum, Farmsum, Vorden en Weldam rekkenen foar 1800 fuort. De Dútske staach fan Petkum stoar om 1739 hinne út, de Nederlânsk-Eastenrykske staach fan Boksbergen yn 1920 en de laach fan Ellerbuarch yn Dútslân koart nei de Twadde Wrâldkriich. Inkeld de Ellerbuarchske staach yn Denemark en de Dútsk-Nederlânske sydstaach Von Ripperda-Cosyn (Cosijn von Ripperda) hawwe noch inkelde stamhâlders.
Ta beslút libje tal fan ôfstammelingen fan in bûtenechtlike staach yn Dútslân en de Feriene Steaten. De Ripperda’s dy’t yn de 19e en de 20e iuw foarkomme yn Grinslân en op oare plakken yn Nederlân binne ferneamd nei de pleats Ripperda, troch de nammejouwing fan Napoleon. Dizze pleats is boud op rêsten fan de eardere Ripperdaborch by Winsum. It giet hjir dus net om leden fan it âld-aadlike laach.
Ptoleméus
thumb|Klaudius Ptolemaeus werjûn op in midsiuwske tekening. Klaudius Ptoleméus (Gryksk: Klaudios Ptolemaios; yn it Nederlânsk ek wol stavere Ptolemeüs) (100 - 170 n.Kr.) wie in Grykske astrolooch, astronoom, geograaf, wiskundige en muzykteoretikus dy't libbe yn Aleksandrje.
Astrology
Ptolemaeus skreau in wiidweidige gearfetting oer de astrology yn syn tiid: de TetraBiblos (De fjouwer boeken).
Ptolemaeus hat in útsûnderlik grutte ynfloed hân op de astrology. In protte fan syn techniken binne noch hieltyd by astrologen yn gebrûk.
Krityk hat der foaral west op de ferbannen dy't Ptolemaeus leit tusken de betsjutting fan diereriemtekens en jiertiden. De korrelaasje tusken bygelyks it teken Raam en de maaitiid jildt útsoarte allinnich foar in part fan it noardlik healrûn en kin dus net universeel jildich wêze. Dochs bout Ptolemaeus op dit soart fergelikings in protte fan syn teoryen. Dêrby moat fuortendaliks sein wurde dat Ptolemaeus wierskynlik gjin, of net folle, kennis hie fan it súdlik healrûn en de relaasjes fan de stjerrebylden dêrfan.
Astronomy
Ptolemaeus hie in geosintrysk wrâldbyld fan it sinnestelsel. Syn opfettings oer astronomy binne bekend as it "Stelsel fan Ptolemaeus" en hawwe mear as 1400 jier, oant fier nei de Midsiuwen, de astronomy yn West-Jeropa en Araabje behearske. Pas folle letter waard it troch Copernicus wjerlein. De reden dat it wrâldbyld fan Ptolemaeus salang stân holden hat, hie te krijen mei de opfettings fan de Tsjerke. Neffens de Bibel is de Ierde it mulpunt fan it hielal, in byld dat oerien kaam mei dat fan Ptolemaeus. It wie yn dy tiid ferbean om hjir krityk op te hawwen.
Ptolemaeus hat de helpsirkeltheory fan Hipparchus fierder útwurke. Mei it stjerremodel fan Aristoteles koe nammentlik net ferklearre wurden wêrom de planeten de iene kear gau en de oare kear stadich beweegden, of somstiids sels troch de himel tebek beweegden. Om dizze bewegings mei help fan de helpsirkelteory ferklearje te kinnen brûkte Ptolemaeus hûnderten helpsirkels, mar sels dêrmei koe er de Ierde net persys yn 'e midden pleatse. Dit model lei Ptolemaeus lykwols fêst yn syn trettjin manuskripten 'Hè mathèmatikè syntaxis' ('De wiskundige ferhanneling'). De wurken fan Ptolomaeus oer astronomy binne oerlevere yn it Arabysk, dat troch de Arabyske astronomen 'Kitab al-Madjisti' neamd waard, wat 'It grutste boek' betsjut. Dat waard letter ferbastere ta Almagest (it tige grutte). De Almagest omklammet ek in stjerrekatalogus en in list fan 48 stjerrebylden, dy't troch Hipparchus skreaun binne.
thumb|300px|Kaart fan de wrâld út 1482, basearre op Ptolemaeus
Geografy
Ptolemaeus is nei alle gedachten noch folle bekender wurden troch syn "Kosmografia" of "Geografia", in gids foar it meitsjen fan kaarten ynklusyf in list fan de geografyske lingtes en breedtes fan sa'n 350 plakken. Der wurdt sein dat oan de hân fan dit wurk in rige kaarten tekene wurde koe fan de hiele doe bekende wrâld. Yn de Renêssânse bestie in protte belangstelling foar de "Geografia": foar 1600 waarden der 31 Latynske of Italjaanske edysjes printe. Dizze útjeften foarmen de earste atlassen.
Ptolemaeus samle syn gegevens yn de earste helte fan de 2e iuw. De bewenners fan de lege lannen benoarden de grutte rivieren neamde hy de Frisii (de Friezen).
VVV
De VVV (in Nederlânsktalige ôfkoarting foar Vereniging voor Vreemdelingenverkeer, "Feriening foar Frjemdlingeferkear") is in Nederlânske organisaasje dy't him taleit op it oanfiterjen en fasilitearjen fan toerisme en rekreaasje. De regionale ôfdieling fan 'e VVV foar de provinsje Fryslân is VVV Fryslân.
Organisaasje
De VVV bestiet út in lanlike koepelorganisaasje, VVV Nederlân, dêr't pleatslike en regionale VVV's, lykas VVV Fryslân, by oansletten binne. Dy pleatslike of regionale buro's binne gearwurkingsferbannen fan pleatslike of regionale rekreaasjebedriuwen en -ynstânsjes, dy't bedoeld binne om safolle mooglik toeristen en rekreänten nei harren stêd of streek te lokjen. De VVV wurdt finansierd de ferkeap fan saken dy't toerisme en rekreaasje fasilitearje, lykas lânkaarten, plattegrûnen, reisgidsen, kadobonnen en sûvenirs. Dêrnjonken drage sawol de dielnimmende bedriuwen as de fertsjintwurdige gemeenten finansjeel by oan 'e aktiviteiten fan 'e VVV.
Skiednis
It earste VVV-buro waard yn Nederlân yn 1885 oprjochte yn Falkenburch oan de Geul, yn Súd-Limburch. Yn 1910 bestiene der yn it hiele lân al 88 ôfdielings fan 'e VVV, wêrby't yn totaal 429 fêstigings oansletten wiene. Dêrnjonken wiene der ek noch 11 regionale buro's. De hiele organisaasje waard doe draaiende holden troch 1.300 wurknimmers en 1.000 frijwilligers.
Oare lannen
Yn oare lannen besteane soartgelikense organisaasjes as de VVV. Sa wurdt yn Flaanderen deselde rol ferfolle troch Toerisme Flaanderen, en hat Dútslân it Verkehrsamt.
Molotov
thumb|250px|Logo Molotov thumb|250px|Randy Ebright, Paco Ayala, Tito Fuentes en Micky Huidobro Molotov is in Meksikaanske Hiphopgroep en Rockgroep út Meksiko-Stêd. Fan 1995. Is ien fan 'e meast bekende rockgroepen yn Meksiko.
Sulveren Krystbal
De Sulveren Krystbal is de kultuerpriis fan Snits. De ûnderskieding wurdt alle jierren útrikt oan immen dy't him op it mêd fan muzyk en kultuer foar Snits en omkriten ynset hat. Ornaris wurdt op de sneon nei Kryst it Oaljekoekenkonsert fan Rolling Home holden. Op dat konsert wurdt dan troch dejinge dy't in jier earder de Sulveren Krystbal ûntfongen hat de nije Krystbal útrikt.
Oscar foar Bêste Lange Animaasjefilm
De Oscar foar Bêste Lange Animaasjefilm, eins de Academy Award foar Bêste Lange Animaasjefilm (Ingelsk: Academy Award for Best Animated Feature), is in Amerikaanske priis op it mêd fan animaasjefilms, dy't sûnt 2002 elts jier ein febrewaris of begjin maart útrikt wurdt oan 'e as bêste beoardiele lange animaasjefilm fan it foargeande jier. It is ien fan 'e Oscars of Academy Awards, dy't útrikt wurde troch de Academy of Motion Pictures Arts and Sciences (AMPAS) by in tige formeel oanklaaide útrikkingsseremoanje yn it Dolby Theatre yn Hollywood, de wyk fan Los Angeles dêr't de Amerikaanske filmyndustry konsintrearre is. Yn 'e folksmûle wurdt de Oscar foar Bêste Lange Animaasjefilm gauris de "Oscar foar Bêste Tekenfilm" neamd; dat is wat misliedend, om't net inkeld tekenfilms, mar bgl. ek lange animaasjefilms dy't makke binne mei stop-motiontechniken der om meitingje, wylst koarte tekenfilms krekt net meidogge (dy hawwe harren eigen priis, de Oscar foar Bêste Koarte Animaasjefilm).
Skiednis
Lange tiid fersette de Academy of Motion Pictures Arts and Sciences (AMPAS), dy't al sûnt 1929 de Oscars útrikt, him tsjin 'e ynstelling fan in priis foar animaasjefilms mei it argumint dat dêr yn in willekeurich jier gewoan net genôch fan makke waarden om soks te rjochtfeardigjen. Dêrby kaam noch dat der foar it meastepart fan 'e tweintichste iuw eins mar ien grutte animaasjestudio wie: de Walt Disney Animation Studios. Ynstee fan animaasjefilms in eigen priis ta jaan, waard sadwaande út en troch in spesjale Oscar takend foar útsûnderlike produksjes, lykas yn 1938 foar Snow White and the Seven Dwarfs, yn 1989 foar Who Framed Roger Rabbit?, en yn 1996 foar Toy Story. Fierders koene lange animaasjefilms yn teory 'gewoan' meitingje nei de Oscar foar Bêste Film, hoewol't mar ien (Beauty and the Beast, by de útrikking fan 1992), dêr ea foar nominearre waard.
Tsjin 2001 wie troch de opkomst, fanôf de twadde helte fan 'e 1990-er jierren, fan wichtige konkurrinten fan Disney (lykas DreamWorks Animation en de Pixar Animation Studios) de jierlikse produksje fan animaasjefilms sa tanommen dat de AMPAS syn stânpunt oangeande in aparte priis foar animaasjefilms op 'e nij besjen moast. Der waard besletten en stel de Oscar foar Bêste Lange Animaasjefilm yn, dy't foar it earst útrikt waard yn 2002 foar films makke yn 2001. Dêrby waard wol it betingst yn 'e regels opnommen dat de priis net útrikt wurde soe yn jierren dat der minder as acht films dy't meitingje koene yn 'e bioskopen iepenen. Pas yn april 2019, doe't de nije priis alhiel ynboargere rekke wie, waard dy regel ôfskaft.
Behalven foar de Oscar for Bêste Lange Animaasjefilm kinne animaasjefilms ek nominearre wurde foar oare Oscar-kategoryen, lykas de Oscar foar Bêste Film of de Oscar foar Bêste Bûtenlânske Film. Dat bart lykwols yn 'e praktyk mar komselden: inkeld Up en Toy Story 3 waarden yn 2010, resp. 2011 nominearre foar de Oscar foar Bêste Film. Waltz with Bashir waard yn 2009 nominearre foar de Oscar foar Bêste Bûtenlânske Film en is de iennichste animaasjefilm dy't dat ea oprêden hat.
Winners
Fan 1934 ôf wurde de Oscars útrikt oan it begjin fan it jier, foar films út it hiele foargeande jier. Yn 'e tabel hjirûnder wurdt de offisjele jiertelling fan 'e Oscars oanholden. Mar it jier dat oanjûn stiet is it jier dêr't de priis foar takend waard, en net it jier dêr't de priis yn takend waard. Dus dêr't bgl. stiet "2001", fûn de útrikking fan dy priis plak yn begjin 2002.
Kevelaer
Kevelaer is in plak en gemeente yn 'e Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen yn 'e Kreis Kleef. De stêd leit seis kilometer fan 'e Nederlânske grins ôf en is in wichtich beafeartsplak foar katoliken út Dútslân en Nederlân. De gemeente hie yn 2021 27.955 ynwenners op in oerflak fan 100,48 km². Oanbuorjende stêden binne û.o. Fenlo, Geldern, Goch en Kalkar. De gemeente Kevelaer bestiet njonken Kevelaer sels ek út de plakken Kervenheim, Twisteden, Wetten en Winnekendonk.
Michael Jan de Goeje
Michael Jan de Goeje (Dronryp, 13 augustus 1836 – Leien, 17 maaie 1909) wie in Nederlânsk oriïntalist en arabist.
Michael Jans heit Pieter, fan komôf út Leien, wie dûmny. Doe't Michael Jan trije jier wie, ferfear de hûshâlding nei It Hearrenfean, dêr't syn heit Pieter oant syn dea yn 1854 predikant west hat. Na Pieter syn ferstjerren gie de hûshâlding nei Leien en Michael Jan liet him dêr ynskriuwe oan de universiteit.
Kevelaer
Skiednis
Oan it begjin fan de 16e iuw wie Kevelaer noch jimmeroan in lyts heidedoarpke yn it hartochdom. Troch it Ferdrach fan Fenlo fan 12 septimber 1543 waard it hartochdom Gelre yn syn doetiidske foarm opheft en ien fan de 17 provinsjes fan de Spaanske Nederlannen. Mei in weryndieling fan de bisdommen ûnder Margareta fan Parma waarden Kevelaer, Twisteden en Wetten fan it aartsbisdom Keulen nei it nije bisdom Roermond oerhevele. Winnekendonk en Kervenheim bleaune dêrfoaroer yn it aartsbisdom Keulen.
Yn 1578 en letter nochris yn 1633 hearske de Pest yn de kontrijen en ek Kevelaer waard troffen. Yn de oarloch om de Spaanske Nederlannen oermasteren Nederlânske troepen Gelre (Geldern), wêrby't de omlizzende doarpen Kevelaer, Twisteden en Wetten plondere waarden. Mei waard ek it katolisisme ferbean. De parochytsjerke fan it net besette Winnekendonk yn it hartochdom Kleef waard yn 1586 troch de Spanjaarden ûnthillige.
Tritichjierrige Kriich en Westfaalske Frede
In pear jier foar it útbrekken fan de Tritichjierrige Kriich (1618–1648) foel it hartochdom Kleef yn 1614 ta oan it protestantske Kar-Brandenburch. Dwers troch it tsjntwurdich gemeentegebiet rûn doe in nije steatsgrins. Kervenheim en Winnekendonk hearden by it protestantske Brandenburch, wylst Kevelaer, Twisteden en Wetten by de katolike Spaanske Nederlannen hearden. Healwei 1635 teagen earst Nederlânske, dêrnei Spaanske troepen mei Kroatyske hierlingen troch Kevelaer. De Kroaten bestoarmen op 1 augustus de skânsen fan Kevelaer en fermoarden 100 doarpsbewenners. De Kroatenstraße en it saneamde Kroatenkrús yn Kevelaer betinkt dat hjoed-de-dei noch.
Mei de Westfaalske Frede yn 1648 waard it der foar de ynwenners fan Kevelaar en omkriten noch net better op. Jimmeroan wie de befolking wer it slachtoffer fan plonderingen. It útbrekken fan de Hollânske Kriich yn 1672 brocht Kevelaer, Twisteden en Wetten en ek Kervenheim en Winnekendonk de besetting fan Frânske, Keulske en Munsterske troepen. Yn 1689 waard de parochytsjerke fan Winnekendonk op 'e nij plondere en delbaarnd, ek waarden 90 hûzen en pleatsen yn Kervenheim en Winnekendonk ferneatige. In pear jier letter yn de Spaanske Súksesjekriich bestoarmen plonderjende Frânske troepen Kevelaer en fermoarden dêr 80 ynwenners.
Beafeartsplak
thumb|left|Byld fan de keapman Hendrick Busman In foar de skiednis fan Kevelaer tige belangrike datum is 1 juny 1642. Earder hie de keapman Hendrick Busman út Gelre flak foar de Kryst fan 1641 oan de krusing fan de âlde hannelswei fan Amsterdam nei Keulen en Münster nei Brussel trijeris de stim fan de Hillige Jongfaam heard dy't him hiet dat er op dat plak in kapel bouwe moast.
Op 1 juny 1642 wijde de pastoar fan Kevelaer in hillichdomke yn op it plak dêr't Busman de stim fan Marije heart hie. Yn it hillichdom waard in kopergravuere set fan de Mem Gods "Consolatrix Afflictorum" (Treasteres fan de drôvigen), wêrnei't al hiel gau de beafeart fan Kevelaer ynsette.
thumb|260px|De noch yn de Tritichjierrige Kriich boude Kearsekapel
Prusen en Frânske besetting
Yn 1703 belegeren Prusyske troepen de fêsting Gelre. De belegering duorre sawat in jier, doe't Gelre it ferset lang om let opjoech. Njonken Kervenheim en Winnekendonk, dy't al by Prusen hearden, foelen mei de Frede fan Utert yn 1713 ek Kevelaer, Twisteden en Wetten oan Prusen ta. Tsjerklik bleau Kevelaer by it bisdom Roermond, dat yn dy tiid Eastenryksk waard.
Yn april 1792 begûn de Earste Koälysjekriich tsjin Frankryk, dêr't ek Prusen oan meidie. Noch yn desimber fan itselde jier folge foar Kevelaer en Kervenheim in Frânske besetting. It troch katoliken fereare genedebyld waard foar de besetters ferstoppe yn de Sint-Antoniustsjerke. De Frânsen twongen de bewenners harren bôle en fleis te jaan en wat letter namen hja de Oratoriaanske paters fan it kleaster yn giseling, dy't nei it beteljen fan 3000 oant 4000 daalders wer frijlitten waarden.
Yn 1794 marsjearden de Frânsen op 'e nij it Rynlân yn en hja ferleine doe de steatsgrins oant de Ryn. Alles lofts fan de Ryn waard sûnt 1975 troch Frankryk anneksearre en alles waard neffens Frânsk bestjoer ynrjochte. Kevelaer hearde tenei by it Arrondissement de Clèves (Arrondissemint fan Kleef) fan it Département de la Roer (Roerdepartemint). Trije jier letter waard ek de Mairie Kevelaer oprjochte, dêr't Kevelaer, Kleinkevelaer, Twisteden en Wetten ta hearden.
Yn itselde jier ferbeane de Frânsen de prosesjes yn de iepenloft. Alle weikrusen oan wegen en oan tsjerken waarden ferwidere, itjinge in swiere klap foar it beafeartsplak betsjutte. Yn 1801 waard it bisdom Roermond opheft en waard Kevelaar by it bisdom Aken foege. Wer in jier letter waarden alle kleasters opheft en sa ek it Oratorianer kleaster fan Kevelaer. Troch de sekularisaasje waarden de beafeartsplakken yn Kevelaer, de Genedekapel en de Kearsekapel, fan 1802 oant 1806 steatsbesit.
Prusen
Mei de delgong fan Napoleon waard Kevelaer yn 1814/1815 troch it Wener Kongres wer Prusysk en waarden der op 'e nij bestjoerlike feroarings trochfierd. Kevelaer hearde no by de Kreis Gelre en de plakken Kervenheim en Winnekendonk, dy't sûnt 1969 by de stêd Kevelaer hearre, foarmen no de Bürgermeisterei Kervenheim. thumb|260px|Kevelaer healwei de 19e iuw Yn 1821 waard Kevelaer tsjerklik weryndield by it bisdom Münster en dat betsjutte de ynfiering fan it Heechdútsk as taal yn 'e Tsjerke en it ûnderwiis. It biskoplike en Prusyske beslút feroarsake lilkens by de befolking want oant dan wie it Heechdútsk in hast bûtenlânske taal. Hja praten dêr in Nederfrankysk dialekt, wylst Nederlânsk de taal yn it offisjele ferkear en de Tsjerke wie. Ek waarden beafearten ferbean, fral beafearten mei oernachtings. Dat ferbod soarge op 'e nij foar in swiere slach foar Kevelaer en waard pas yn 1840 wer opheft.
Kulturkampf
Yn it jier 1892 bestie de beafeart yn Kevelaer 250 jier, De paus ferliende it genedebyld in gouden kroan en dêrmei krige it genedebyld fan Kevelaer pauslike erkenning. Yn itselde jier stiften Klarissen in kleaster yn Kevelaer.
20e iuw
thumb|left|Needjild út Kevelaer (1921) Yn 'e Earste Wrâldkriich waard Kevelaer in garnizoensstêd, mar útsein de oanwêzigens fan soldaten en it net mear riden fan treinen wiene de gefolgen fan de oarloch foar Kevelaer sels beheind. Dat feroare yn 1918 mei de besetting troch Belgyske troepen, dy't de befolking in soad beheinings opleine. De Belgyske besetting fan Kevelaer duorre oant 1926.
Kevelaer printe yn de tiid fan de ynflaasje fan de Republyk Weimar eigen needjild. De briefkes lieten as motyf it wapen fan Kevelaer sjen, de Genedekapel, de Mem Gods en boeren yn de dracht fan Kevelaer. Polityk wie Kevelaer yn de Weimar-tiid in bolwurk foar de katolike Sintrumpartij.
It Kevelaerer Volksblatt wie de krante fan Kevelaer, dy't him tsjin de opkomst fan it Nasjonaalsosjalisme fersette. Yn 1933 feroaren de politike ferhâldings en yn dat jier waard Adolf Hitler op in riedsgearkomste fan 11 april 1933 unanym it eareboargerskip jûn. Kevelaer hie gjin joadske ynwenners, sadat der gjin joadske ynstellings wiene dêr't de nasjonaal-sosjalisten harren op útlibje koene. Oant it begjin fan 1943 hie Kevelaer noch net te lijen hân fan bombardeminten. Dat hie ek te meitsjen mei de oanwêzigens fan de Marijebasilyk, dy't foar de Britske fleantugen in wichtich oriïntaasjepunt foarme. mar yn 'e nacht fan 8 op 9 april 1943 waarden 300 brânbommen op Kevelaer en omjouwing smiten. Yn 'e hjerst fan 1944 rôpen de autoriteiten op ta in evakuäasje fan de befolking, mar de ynwenners wegeren mei te wurkjen en bleaune yn Kevelaer. Wylst it front tichterby kaam foelen begjin febrewaris 1000 manlju fan de Grüne Polizei Kevelaer binnen om ûnder twang de befolking te evakuëarjen. Op 9, 11 en 15 febrewaris en 1 maart 1945 waard Kevelaer swier bombardearre. Earder wie Winnekendonk al op 28 jannewaris 1945 foar it grutste diel ferneatige. Op 3 maart 1945 waard Kevelaer moarnsier troch de Britten en de Kanadezen ynnommen.
Kevelaer krige fan de minister fan Ynlânske Saken fan de dielsteat Noardryn-Westfalen op 25 maaie 1949 it stedsrjocht.
Yn 1987 besochten paus Jehannes Paulus II, Mem Teresa en kardinaal Joseph Ratzinger Kevelaer.
Beafeart
Yn de Krysttiid fan it jier 1641 hearde de hannelsreizger Hendrick Busman, wylst er by in waarkrús by it doarpke Kevelaer in gebed stie de preuvelemintsjen, immen sizzen Op deze plaats sult gij mij een kapelleken bouwen!. De dagen dêrnei hearde Busman op syn deistige reis fan Weeze nei Gelre op 'e nij dyselde stim, ek wer wylst er op itselde plak stie te bidden. Alhoewol't er net ryk wie, die er wat him sein waard. thumb|left|Genedebyl Kevelaer In moanne foar Pinkster yn it jier 1642 hie syn frou in nachtlike dream en hja seach yn in grut ljocht in hillich hûske mei in byldnis fan Consolatrix Afflictorum (Treasteres fan de drôvigen). Twa dagen earder hiene der in pear soldaten west, dy't har dat plaatsje besochten te ferkeapjen. Nei't hja har man dêroer fertelde, joech dy har opdracht de soldaten te sykjen en it plaatsje te keapjen.
Falasja's
thumb|320px|Etiopyske froulju by de [[Kleimuorre yn Jeruzalim.]] De Falasja's binne de Joaden út Etioopje. It wurd falaša komt út it Geëz of Aldetiopysk, en betsjut safolle as "balling", "frjemdling" of "ymmigrant". Sels neame de Falasja's har Bēta 'Isrā'ēl, dat "Hûs fan Israel" betsjut.
Kevelaer
Beafeart
Ynearsten bleau it ôfbyld yn Gelre, mar op 1 juny 1642 waard it plaatsje nei de kapel brocht. Noch dyselde deis gong in grutte kliber folk út de kontrijen nei de kapel om it ôfbyld sels te sjen. Ek tsjintwurdich steane noch ûnder in wapenskyld de wurden Ano 1642 Hendrick Busman – Mechel Scholt gegev skreaun. Yn 1643 waard foar it earst in prosesje nei Kevelaer organisearre. Yn dy tiid reizge in grutte groep pylgers fan Rees nei Kevelaer. It houten weikrús dêr't Busman stie te bidden waard jimmeroan suteriger, om't pylgers as oantinken stikjes hout ôffiken.
Yn 1647 ûndersocht de synoade fan Fenlo de ferhalen fan Busman en dy fan syn frou. Op in harksitting beskreau Busman wat der bard wie en hy swarde dat syn ferhaal de suvere wierheid wie. Al nei twa sittings erkende de synoade Kevelaer as beafeartsplak, wat neffens it perspektyf fan tsjintwurdich útsûnderlik gau wie. Busman ferstoar op 14 maart 1649. De drost fan Gelre liet it krús yn 1649 frewiderje en hy ferbea de opstelling fan in nij krús. Foar katoliken út it protestantske Nederlân, dêr't it katolisisme út it iepenbiere libben ferballe wie, spile Kevelaer in wichtige rol om't it net fier fan de Nederlânske grins lei. thumb|260px|Genedekapel Neffens de katolike tradysje fan de beafeart waarden yn Kevelaer melding dien fan in soad wûnderlike genêzings. De earste wûnders datearje út de jierren 1642-1643, Yn 1642 soe de lamme Peter van Volbroek út Hassum nei in pylgerreis better woarn wêze. In frommis út Huissen mei de namme Eerutgen Dircks waard nei twa kear in beafeart nei Kevelaer yn 1643 sûnder dokter better fan jierren âlde iepen plakken oan 'e fuotten. Oant de synoade yn Fenlo yn 1647 wiene der noch seis oare wûnders optekene. Alle acht wûnders waarden nei ferifikaasje troch de Tsjerke erkend. Yn de 19e iuw fûnen noch minsten fjouwer oare wûnders plak, lykas de genêzing fan Maria Katharina van Dyck yn 1808 en Agnes Schiefer yn 1849, dy't alletwa lam wiene. Yn 1850 krige de pylger Johannes Weidenbach syn sicht en Agnes Meurssen har spraakfermogen werom.
Falasja's
Skiednis
De Falasja's komme út 'e omkriten fan Gondar en Aksum, yn noardlik Etioopje. Oant 1860 hiene se it kontakt mei oare Joadske mienskippen yn 'e wrâld ferlern. De Westerske wittenskip waard harren bestean foar it earst gewaar doe't de Britske ûntdekkingsreizger James Bruce harren yn syn boek Travels to Discover the Source of the Nile ("Reizen om de Boarnen fan de Nyl te Untdekken") neamde.
Kevelaer
Beafeart
Oant 1700 naam it tal pylgers jimmeroan fierder ta, sadat de preesters fan Kevelaer de oanrin hast net oan koene. Op guon dagen besochten wol 15.000 pylgers it beafeartsplak. Yn de Frânske tiid waard de beafeart ferbean, mar yn 1809 naam it tal pylgers al wer ta en besochten 140.000 minsken Kevelaer. Twa jier nei't Kevelaar by Prusen foege waard naam it tal pylgers noch mear ta. Yn 1816 waarden al 204 prosesje teld. Mei in sterke reglemintearing fan de beafeart troch Prusen sakke it tal wer nei it nivo yn de Frânske tiid, mar by de fiering fan it 200-jierrich jubileum fan de beafeart yn 1842 reizgen al wer 200.000 pylgers nei Kevelaer en waarden der 254 prosesjes organisearre.
Mei't Kevelaer in 1863 in stasjon krige waard de reis makliker en ek it tal pylgers naam fierder ta. Yn 1913 ferwurke Kevelaer al 600.000 pylgers. Yn 'e Earste Wrâldkriich gyng de beafeart gewoan troch en alle jierren besochten minstens 500.000 pylgers Kevelaer. Fanwegen de Twadde Wrâldkriich waard it 300-jierrich jubileum niet fierd, wylst ek it tal beafeartgongs bot sakke, mar nei de befrijing bloeide de beafeart op 'e nij op en hjoed-de-dei komme alle jierren likernôch 800.000 nei Kevelaer.
Falasja's
Skiednis
Yn 'e folksmûle wurde de Falasja's in ferlerne stammme" neamd. Troch it Israelyske oerrabbinaat en regear waarden de Falasja's yn 1975 as "offisjele" joaden erkend. De minister-presidint fan Israel út dy tiid, Yitzchak Rabin, krige dúdlike regels fan oerrabbyn Ovadia Yosef dat sy legitime ôfstammelingen wiene fan 'e ferlerne stammen. Lykwols waarden se allegear wol ferplichte in pro forma halachyske religieuze bekearing te dwaan ta it joadendom, fanwege harren ôfwikende gebrûken (û.o. dat it joadendom oergie fan heit op soan).
Kevelaer
Gemeentlike yndieling
thumb|260px|Wynmûne yn Twisteden De gemeente Kevelaer bestiet út fiif Ortschafte: thumb|260px|Kapellenplatz 13
Falasja's
Skiednis
Sawat de hiele Falasja-mienskip waard neitiid ûnder de Wet op Weromkear (fan 1950) nei Israel ta helle. Dat barde by Operaasje Mozes, yn 1984, Operaasje Jozua, yn 1985, en Operaasje Salomo, yn 1991. It wie eins de bedoeling om alle Falasja's by Operaasje Mozes nei Israel oer te bringen, mar troch de politike tastân yn Etioopje kaam der al nei in stikmannich wiken in abrupt ein oan dat barren. Sadwaande wiene it benammen de 35.000 Falasja's dy't Etioopje al ûntflechte wiene en op eigen krêft flechtlingekampen yn Sûdan berikt hiene, dy't mei Operaasje Mozes yn Israel bedarren. Operaasje Jozua waard ferrjochte troch de Amerikanen, en dêrby waarden nochris 650 Falasja's nei Israel ta brocht. Mei Operaasje Salomo ferhuzen 14.000 lju fan lân. Neitiid dripke it stadichoan noch wat troch, oant yn augustus 2013 melden waard dat de lêste 450 Etiopyske Joaden yn Israel arriveare wiene. Dêrmei kaam in ein oan 'e massale ymmigraasje. Yn totaal gie it dêrby om sa'n 90.000 Falasja's. Sûnt 2013 ferbliuwe yn Etioopje fan 'e Falasja's inkeld noch de Falasj Moera - in groep dy't har ta it kristendom bekeard hat - en in lytske mienskip fan út Jemen ôfkomstige Joaden te Addis Abeba. De opname fan 'e Falasja's yn 'e Israelyske maatskippij gie ynearsten trouwens net sa maklik. thumb|280px|left|Kaart fan de Falasja-emigraasjes nei [[Israel.]]
Komôf
Neffens de tradysjes fan 'e Falasja's stamje se ôf fan Joaden dy't mei Menelik I yn Etioopje kamen. Menelik I soe de soan fan Salomo en de Bibelske keninginne fan Skeba west hawwe. Yn 'e Tenach is neat optekene oer sa'n relaasje tusken de keninginne fan Skeba mei kening Salomo. It algemien akseptearre ferhaal is dat de keninginne op besite wie by de Joadske kening en wakker ûnder de yndruk wie fan syn rykdom en wiisheid. Hja joegen inoar geskinken, en dêrnei sette de keninginne wer werom nei har folk yn Koesj. Yn Etioopje wurdt it ferhaal fan 'e leafdesrelaasje tusken de beide foarsten lykwols rûnom ferteld.
Kevelaer
Dialekt
Tradisjoneel wurdt yn Kevelaer it Käwels Platt praat. Dat dialekt is in ûnderdiel fan it Kleverlânsk, in dialektgroep dy't nau besibbe is oan de Brabânsk-Limburchske oergongsdialekten yn Noard-Limburch en it Lân fan Cuijk. It hat ek wat fan de dialekten dy't yn Geldern en Kleef praat wurde. Kevelaer leit dúdlik noardlik fan de saneamde Uerdinger liny, dat betsjut dat minsken bygelyks "i" en "ok" sizze en net "i(s)ch" en "ooch/auch".
Falasja's
Komôf
Yn Israel binne der learde rabbinen dy't beweare dat de Falasja's de neiteam binne fan 'e ferlern stamme Dan binne, dy't oarspronklik ôfstamje soene fan in soan fan 'e aartsfaar Jakob. It folk fan Dan soe in Joadsk keninkryk yn Afrika fêstige hawwe, dat dêr hûnderten jierren stân holden hawwe soe. Mei de komst fan it kristendom en letter de islam soe spul ûntstien wêze tusken de oanhingers fan 'e trije godstsjinsten, dy't inoar befochten. Lang om let bleau fan it Joadske keninkryk net folle mear oer as in lyts ferearme kloftsje folk.
Oare rabbinen, lykas Tzitz Eliezer en Moshe Feinstein, hâlde út dat oan 'e "joadskheid" fan 'e Falasja's hiel bot twifele wurde mei, en dat bekearing ferplicht is, en dus mear as inkeld in formaliteit.
Kevelaer
Dialekt
Hjoed-de-dei wurdt it Kevelaerske dialekt yn haadsaak allinne noch praat troch de âlderein. De jongerein hat it Heechdútsk oannommen as omgongstaal of in mear algemien dialekt. Der binne ferienings dy't krewearje foar it behâld fan it Kevelaersk en alle wiken jout it Kevelaerer Blatt, yn 'e folkstaal faak oantsjut as Kävels Bläche, ek romte oan de streektaal.
It besjen wurdich
Yn 1645-1647 waard in pylgertsjerke boud, de hjoeddeiske Kersekapel. Yn 1654 waard om it hillichdomke dat Busman delsette in barokke koepelkapel boud, de Genedekapel. De grutte Marijebasilyk fan Kevelaer waard yn de 19e iuw boud en waard yn 1923 ferheven ta in basilyk. De tsjintwurdige Sakramintskapel waard yn 1860 boud en tsjinne as bychtkapel foar Nederlânske pylgers.
Otto Braun
thumb|Otto Braun, minister-presidint fan Prusen yn de Weimarrepublyk Otto Braun (Keningsbergen, 28 jannewaris 1872 – Locarno, 15 desimber 1955), wie in Dútsk sosjaaldemokratysk politikus.
Libben en wurk
Hy wie de soan fan in arbeider fan de spoarwegen. Nei't er de middelbere skoalle dien hie, wie er wurksum as arbeider. Yn 1882 sluet er him oan by de Dútske sosjaaldemokratyske partij SPD. Yn 1892 siet er twa moanne fêst yn 'e finzenis foar mislediging fan de majesteit. Dêrnei waard er redakteur fan de partijkrante Volkstribüne. Fan 1902 oant 1920 wie er gemeenteriedslid yn Keningsbergen en sûnt 1911 lid fan it partijbestjoer fan de SPD. Fan 1913 oant 1919 wie er lid fan de Prusyske Lândei. Hy kaam ek op fan de rjochten fan boerefeinten. Under de Earste Wrâldkriich stipe er it stânpunt fan de SPD fan de boargerfredepolityk. Nei de Novimberrevolúsje fan 1918 wie Otto Braun lid fan de Wurkers- en Soldateried fan Grut-Berlyn, lid fan de Nasjonale Gearkomste fan Weimar en minister fan lânbou yn it Prusyske regear. Fan 1920 oant 1932 wie er minister-presidint fan Prusen, útsein foar koarte skoften yn 1921 en 1925. Hy late in koälysje fan SPD, Sintrumpartij en DDP. Prusen waard in syn tiid in demokratysk bolwurk yn de Weimarrepublyk. Syn kabinet krige dien fan rykskânselier Franz von Papen yn de saneamde Preußenschlag nei falske bewizen dat Braun syn koälysje gjin kontrôle mear hie nei in rebûlje yn Altona, Hamburch en dat kommunisten mei de sosjaaldemokraten in geheime steatsgreep oan it tarieden wiene. Op 4 maaie 1933 flechte er foar de nazys nei Switserlân. Nei de Twadde Wrâldkriich kaam er foar in skoftke werom yn de polityk. Hy trúnde der by de Alliëarden op oan en lit de Prusyske demokrasy weromkomme, mar de Alliëarden woene Prusen leaver as steat opheffe. Hy ferstoar yn ballingskip yn Locarno yn Switserlân yn 1955.
Stine Andresen
thumb|Stine Andresen om 1890 hinne thumb|Stine Andresen om 1920 hinne Stine Andresen (berne Jürgens) (Boldiksum, 23 desimber 1849 – dêre, 13 maaie 1927) wie in Dútske dichteresse fan it Noard-Fryske eilân Föhr. Har fersen gripe faak werom op har berte-eilân. Neist gedichten yn 't Dútsk skreau hja ek yn har memmetaal, it Föhrysk Noard-Frysk, Fering neamd thumb|right|Wyk op Föhr, de Strandallee sa't Andresen dy sjoen hat, ±1895
Libben en wurk
Stine Andresen waard berne yn Boldiksum, no part fan Wyk op Föhr. Dêr hat se ek it grutste diel fan har libben fierder trochbrocht. Har mem ferstoar doe't hja noch jong wie. Andresen gie nei de doarpsskoalle yn Boldiksum en ûntjoech har fierder troch te lêzen. Hja skreau gelegenheidsgedichten, dy't se foardroech op feesten. Sy wie befreone mei de famylje fan de dichter Friedrich Hebbel. Nei syn dea wurke Andresen in skoft as sekretaresse foar syn widdo Christine.
Yn 1875 troude Andresen mei de mûnder Emil Andresen, dy't yn de 90'er jierren fan de 19e iuw kaam te ferstjerren. Yn 1893 ferskynde der in gedichtebondel fan Andresen. Nei de dea fan har man kaam hja finansjeel krap te sitten, dat hja waard doe stipe troch de skriuwer Karl Schrattenthal om in nije bondel fan har gedichten útjaan te kinnen; dat barde yn 1896.
Twa fan har wurken binne op muzyk foar koar set troch de komponist Ferdinand Thieriot.
Yn Wyk op Föhr is in strjitte nei har neamd.
Johnny Depp
Depp spile yn mear as 40 films en foar telefyzje yn de plysjerige 21 Jump Street. Hy hat ek lytse rollen hân yn de rige Hotel.
Peaskemoandei
thumb|300px|Lannen mei Peaskemoandei Peaskemoandei of twadde peaskedei is de dei nei Peaskesnein en is in frije dei yn in grut oantal, meast kristlike, lannen.
Festiviteiten op Twadde Peaskedei:
Палівальны панядзелак
Edvard Grieg
300px|thumb|right|Grieg skildere troch [[Eilif Peterssen, 1891]] thumb|right|200px| Edvard en Nina Grieg, portretfoto út 1899, L. Szacinskij. Undertekene mei "Kristiania, 24-12-1902". Edvard Hagerup Grieg (Bergen, 15 juny 1843 - dêre, 4 septimber 1907) wie in Noarsk komponist en pianist út de Romantyk en wurdt sjoen as de bekendste Noarske komponist. Ta syn bekendere wurk heare it Pianokonsert yn a mineur, de Lyryske Stikken foar piano, de Lieten (foar sang), en de Peer Gynt suites rekkene. Grieg waard wol "de Chopin fan it Noarden" neamd.
Op 11 juny 1867 troude Grieg mei syn nicht Nina Hagerup (1845-1935).
Jonkheid
Edvard Grieg waard berne yn Bergen, Noarwegen. Syn mem, Gesine Judith Hagerup (†1875), wie tige artistyk en hie ek piano en sjongen studearre. Syn heit, Alexander Grieg (†1875) wie keapman en Britsk diplomaat te Bergen dy't muzyk makke yn syn frije tiid. Grieg hie in broer (John) en trije susters, dy't ek muzikaal bejeftige wienen.
Mei 6 jier krige Grieg les yn piano en teory fan syn mem.. Sy wie in strange learares, mar Grieg hat der letter altyd tankber foar west. Hy learde betiid de folksmuzyk kennen, mar syn earste komposysjes wiene mear fan Dútske aard, mei omdat syn mem komponisten as Chopin, Von Weber en Mendelssohn tige bewûndere. Letter sil er him tsjin de Dútske wize fan wurkjen fersette. Syn earste komposysje Fariaasjes op in Dútske Melodij, foar piano, skreau er mei tolve jier. Hy naam it mei nei skoalle, mar waard der foar straft en it wurk waard ferbaarnd. Dat Grieg gjin noflike skoalletiid hân hat mei dúdlik wêze; hy waard narre en bleau faak fan skoalle wei.
Yn 1858 krige Grieg kunde oan de fioelfirtuoas Ole Bull, dy't syn âlden oertsjûgje koe dat er nei it Konservatoarium te Leipzig moast. Oktober 1858 wuerdt er dêr ynskreaun Grieg waard dêr in goede pianist, mar soe net in firtuoas wurde. Syn swakke sûnens wie der mei skuldich oan. Yn 1860 moast er syn stúdzje opjaan fanwegen in slimme pleuritis, dy't syn rjochter long slim oantaaste, sadat dy net mear funksjonearre. Hy hat der de rest fan syn libben swierrichheden mei sykheljen oan oerhâlden. Nei de simmer pakt er de stúdzje wer op. Yn 1862 ferlit er it konservatoarium en slút ôf mei syn opus 1: "fjouwer stikken foar piano", dêr't loofjend op reagearre waard. At er dan Rikard Nordraak (1842-1866) moetet, dy't him de basis fan de nasjonale muzyk sjen lit, leart er syn wiere ropping kennen: keunstner wurde, tawijt oan de muzyk fan it Romantysk-Noarsk nasjonalisme.
Houlik en Rome
Op 11 juny 1867 troude Grieg mei syn nicht Nina Hagerup (1845-1935), in bejeftige sjongster. Fierders wie hja in betûft pianiste. Earder waard Grieg fersocht om it symfonyorkest "De Philiharmonie" te dirigearjen, dit nei oanlieding fan in konsert mei fioelist Normann. Dêrtroch hie er genôch ynkommen om in hûshâlding te begjinnen en te ûnderhâlden. Dêrneist bleau er priveeles jaan en komponearre er. "De Philiharmonie" wie lykwols in matich orkest mei in min koar. Dochs slagge it Grieg om it Rekwiem fan Mozart en de ouvertuere "Elias" fan Mendelssohn út te fieren, mar it joech him net folle foldwaning.
Yn 1869 stoar Edvard en Nina's dochterke, Alexandra, mei ien jier, en noch itselde jier hie Nina in miskream; it wie foar beide in grutte klap en it houlik bleau fierders sûnder bern
Desimber 1869 krige Grieg in brief út Rome fan Franz Liszt (1811-1886), dy't Griegs Fioelsonate op. 7 tige bewûndere. Dit skriuwen hie fan gefolgen dat it Noarske regear him in stipendium takende om nei Rome te reizgjen om List in besite te bringen. Hy naam syn nij komponearre Pianokonsert opus 16 mei, om Liszt syn oardiel te hearren. Liszt fûn it in goed stik. "Sa trochgean", sei Liszt, en "ik siz jo, jo kinne it wol - en lit jo net ôfskrikke!" Dizze besite hat foar Grieg in soad te betsjutten hân. By gelegenheid fan dit bezoek skreau Grieg "Foran Sydens Kloster" ('Foar in Kleasterpoarte'), opus 20, in muzykwurk foar frouljuskoar en orkest, oan Liszt opdroegen (1870).
Werom út Rome stifte Grieg yn Kristiania (Oslo) de "Musikforeningen" ('muzykferienings'), dy't er tegearre mei Johan S. Svendsen oant 1873 laat hat; in protte wille hat it him net besoarge. Tusken 1865 en 1866 hie Grieg faak kontakt mei de toanielskriuwer Henrik Ibsen, foar wa't er lieten op syn teksten makke. Yn 1874 skreau Grieg Peer Gynt, foar in drama fan Ibsen, wêrtroch harren freonskip noch ynliker waard. In jier letter wie it wurk dien. Op 24 febrewaris 1876 wie de premiêre. Grieg wie it lykwols net nei it sin. Dochs waard it tige poulêr.
As dirigint makker er yn dy jierren toernees nei alle wichtige Europeeske myzyksintra. Hy spile eigen wurk en dat fan oare Skandinavyske masters. It reizgjen naam in protte fan syn sûnens. |thumb|left|150px| [[Edvard Grieg Museum Troldhaugen|Troldhaugen, it hûs fan Edvard Grieg]] |thumb|right|250px| Lêste rêstplak fan Edvard en Nina Grieg by Troldhaugen
Nei 1880
Noch op syn lêste sykbêd makke er plannen foar in konsertreis trich Noard-Ingelân en Skotlân. Op al syn reizen rekke er befreone mei de wichtichste toankeunstners fan Noard-Europa. Dêr wiene Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, Reger, Johannes Brahms, Willem Mengelberg en Julius Röntgen ûnder. Röntgen hat in biografy skreaun, dêr't er in soad omtinken yn jout oan de briefwikseling mei Grieg.
Grieg syn dea kaam dochs noch frij ûnferwachts, hoewol't syn minne sûnens algemien bekind wie. De dei fan syn dea wie in dei fan nasjonale rou yn Noarwegen. Grieg woe kremearre wurde. By de kremaasje waard syn 'Begraffenis Mars', dy't er skreaun hie foar de betiid ferstoarne Nordraak, spile. Syn jiske en dy fan syn frou, waarden byset yn in grot yn omkriten fan syn bûtenpleats Troldhaugen. In ienfâldige stien mei it opskrift 'Edvard Grieg' jout it plak oan.
Muzyk
Grieg wurdt faak in 'lytse master' neamd, fergelike mei 'grutte masters' sa as Beethoven, Brahms, Mahler en Mozart. Lykwols wurde syn muzikale miniatueren as geniaal beskôge. Hy wie yndie in master yn 'it lytse'. Dit foel tige op yn de tiid fan de Romantyk doe't dat net neimoadrich wie. Komponisten sochten doetiids ommers de grutte gebaren, grutte orkestbesetting, grutte foarmen, lange operaas, ensafuorthinne. Boppedat is Grieg, mei in komponist as Granados, ien fan de meast útsprutsen 'nasjonalisten'. Syn wize fan bewurkjen fan folkslieten en folkdûnsen rint foarút op d keunst fan Bela Bartok. As komponist kin er as paadsljochter fan it ympresjonisme yn de muzyk sjoen wurde, al moat sein wurde dat in soad kritisy dat net syn bêste wurk fine.
Trivia
Griegs Morgenstimmung waard spile by de bysetting fan keninginne Juliana fan de Nederlannen op it stuit dat de kist mei har stoflik omskot yn de Delfske grêfkelder fan de Oranje-Nassau's dellitten waard.
Standaard Skriefwieze
De Standaard Skriefwieze is in skriuwwize foar it Twintsk, en waard úttocht troch Goaitsen van der Vliet út Ynskedee.
Dizze skriuwwize is basearre op de earste (1982) skriuwwize fan de Kreenk vuur Tweantse Sproake (KTS), en is dêrmei tagelyk folle fonologysker as de lettere (1997 en 2009) skriuwwizen fan de KTS. Hjirtroch is der in soad romte om de pleatslike feskillen goed wer te jaan.
Sa wurdt bygelyks yn de KTS-skriuwwize fan no de útgongen fan tiidwurden as yn it Standert Nederlânsk skreaun: dus werken wurdt wearken (of elke oaare fariant fan it Twintske wurd) en lopen bliuwt lopen. Yn de Standaard Skriefwieze is it wearkn en loopn.
Gearlûkings wurde mei in hege komma werjûn: kö'w (köant wie) en goa'j (goa iej).
Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen
Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen, yn it oarspronklike Ingelsk: Harry Potter and the Philosopher's Stone, is in fantasy-roman skreaun troch de Britske auteur J.K. Rowling. It is it earste part fan 'e sândielige rige oer de tsjoenderslearling Harry Potter. It boek beskriuwt hoe't de haadpersoan ûntdekt dat er in tsjoender is en hoe't er yn syn earste jier op Swiniastate, in kostskoalle foar tsjoenderslearlingen, freonen en fijannen makket en de weromkear fan 'e tsjustere tsjoender Voldemort dwerseidet.
Harry Potter and the Philosopher's Stone waard foar it earst publisearre op 26 juny 1997 troch útjouwerij Bloomsbury te Londen. Nei in stadige start waard it boek in grut súkses; it wûn hast alle berneliteratuerprizen yn Grut-Brittanje en ek guon yn 'e Feriene Steaten, berikte yn augustus 1999 de top fan 'e list fan bestsellers fan 'e New York Times, en bleau dêr stean oant ein 2000. It makke de skriuwster, dy't foartiid útkearingsberjochtige west hie, op slach ta miljonêr. Yn 2001 kaam der in ferfilming út troch de Hollywood-studio Warner Bros., dy't ek tige by tige súksesfol wie. In Fryske oersetting fan it boek, troch Jetske Bilker, waard útjûn yn 2007.
Ynhâld
Sûnt syn heit en mem tsien jier lyn ferûngelokke binne, is Harry Potter grutbrocht troch syn omke en muoike, Hindrik en Petunia Mûzema. Dat binne aaklike lju, dy't harren eigen soan Melle bedjerre en Harry negerje; sa wennet er by harren yn 'e biezemkast ûnder de trep. Koart foar Harry syn alfde jierdei begjinne der brieven foar him te arrivearjen, dy't syn omke lykwols allegear ferbaarnd ear't Harry se ynsjen kin. Om oan 'e brieven te ûntkommen, giet it gesin op fakânsje nei in eilantsje, mar dêr binne se noch mar kwealk oankommen, of de healreus Rubeus Hagrid ferskynt en fertelt Harry wat syn omke en muoike al dy jierren foar him geheim holden hawwe.
Harry syn heit en mem wiene tsjoenders, dy't fermoarde binne troch Voldemort, de machtichste tsjustere tsjoender dy't ea libbe hat. Dyselde is lykwols op riedselige wize ferdwûn doe't er de ienjierrige Harry besocht dea te dwaan. Neitiid joegen de perfesters Albus Perkamentus en Minerva Oarling, it haad en adjunkt-haad fan 'e Tsjoendershegeskoalle Swiniastate, yn gearwurking mei Hagrid, dy't dêre de jachtopsjenner is, Harry op 'e noed fan syn omke en muoike. Hagrid docht út 'e doeken dat Harry sels ek in tsjoender is. It wie de bedoeling dat syn omke en muoike Harry tariede soene op syn erfskip, mar de Mûzema's binne Migels (lju dy't net tsjoene kinne) en wegerje te leauwen dat der sokssawat as tsjoenderij bestean kin. De ferneatige brieven stie yn dat Harry talitten wie ta Swiniastate, sa fertelt Hagrid, en hy makket oan Harry syn omke en muoike dúdlik dat tsjinwurking net mear dulde wurde sil.
Sa bejout Harry him koarte tiid letter nei it Londenske treinstasjon King's Cross, dêr't de trein nei Swiniastate ôfset fan perron 9¾, dat ûntagonklik is foar Migels. Yn 'e trein komt er yn 'e kunde mei guon fan syn mei-studinten, lykas de freonlike Ron Wezeling, de wat trage Nolle Hampelman en it bazige famke Hermelyn Gritsel. Ek moetet er dêr foar it earst de aaklike Draco Malfirides en syn trewanten Wrantel en Kwaste. Te Swiniastate oankommen, wurde de nije studinten troch de magyske Sortearhoed ferdield oer de fjouwer ûnderskate huzen. Harry wurdt mei û.o. Ron en Hermelyn yn it hûs Griffoendor pleatst. thumb|left|300px|De skriuwster [[J.K. Rowling (2010).]]
Op Swiniastate wurde Harry en Ron al rillegau maten. Ek mei Hagrid kin Harry it tige goed fine, en hy besiket de jachtopsjenner dan ek gauris. It duorret wat langer foar't Harry en Ron ek troch ien doar kinne mei Hermelyn, mar nei't se de skuld op har nimt foar in gefjocht mei in trol, dêr't Harry en Ron yn behelle binne, wurde de trije ûnôfskiedlike freonen. Harry syn relaasje mei Draco, in pestkop dy't graach safolle mooglik swierrichheden foar elkenien feroarsaket, mar fral foar swakkeren lykas Nolle, ûntjout him lykwols al gau ta iepentlike fijânskip. It learen giet Harry oer it algemien goed ôf, en hy kin ek goed opsjitte mei de measte perfesters, lykas de aparte Perkamentus, de strange Oarling en de freonlike Kwirrel. Allinnich perfester Severus Sneep liket it temûk op him foarsjoen te hawwen, lykas by in wedstryd swurkbal (in balspul dat op fleanende biezems spile wurdt), as Hermelyn opmerkt dat Sneep nei Harry stoarret en it ien of oar preuvelet, wylst krekt op datseldichste stuit Harry syn biezem op 'e rin giet.
Geandewei it skoaljier krije Harry, Ron en Hermelyn der stadichoan aan fan dat der nuvere dingen geande binne op Swiniastate. Sa is der op 'e kostskoalle in trijekoppige hûn, dy't it iene of oare geheim fan perfester Perkamentus bewekket. It bist hat Sneep biten, en Harry fettet dat op as bewiis dat de perfester him mei saken bemuoid dêr't er neat mei te krijen hat. As Harry mei syn heite ûnsichtberheidsmantel, dy't er foar de Kryst krigen hat, op ûndersyk útgiet yn 'e Ferbeane Ofdieling fan 'e bibleteek, wurdt er dêrby hast trappearre troch Sneep en Filstra, de konsjerzje. Hy dûkt gau-gau in oare keamer yn en ûntdekt dêr de Spegel fan Negnalref, dy't sjen lit wat de dejinge dy't derfoar stiet it leafst sjen wol. Harry sjocht syn heit en mem, en rekket alhiel yn 'e ban fan 'e spegel. Inkeld troch tuskenkomst fan perfester Perkamentus, dy't him freonlik mar dochs strang teplak wiist, kin er him deroan ûntskuorre.
By tafal komt Harry úteinlik op it spoar fan 'e Stien fan 'e Wizen, dêr't it libbenselikser oan ûntlutsen wurde kin. It liket derop dat dat it foarwerp fan Perkamentus is dat troch de trijekoppige hûn bewekke wurdt. As Harry in pear dagen letter flarden fan in petear tusken Sneep en perfester Kwirrel ôflústeret, wêryn't Sneep Kwirrel bedriicht, befêstiget dat wat Harry-en-dy al lang fermoeden: Sneep is in fijân mei snoade plannen, dy't it op 'e Stien fan 'e Wizen foarsjoen hat. Mar pas troch ynformaasje dy't er kriget as er troch omstannichheden yn 'e kunde komt mei de sintaur Firenze, begjint Harry te beseffen dat it allegear te rêden is om Voldemort, dy't himsels mei it libbenselikser út 'e Stien fan 'e Wizen wer ta libben bringe wol. Sneep moat dus wol in folgeling fan Voldemort wêze.