cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spoarstasjons yn Fryslân
Skiednis
De spoarstasjons binne foar in grut part yn de 19e iuw oanlein. Der binne spoarlinen fan de Maatskippij ta Eksploitaasje fan Steatsspoarwegen (SS), Hollânske Izeren Spoarwei-Maatskippij (HSM) en de Noard-Fryske Lokaalspoarwei-Maatskippij (NFLS).
Maatskippij ta Eksploitaasje fan Steatsspoarwegen
thumb|right|250px|Plakette Stasjon It Hearrenfean ta gelegenheid fan de elektrifikaasje fan de spoarline Swol - Ljouwert, [[17 maaie 1952.]]
Arsjitektuer
De Spoarweimaatskippijen lieten spoarstasjons bouwe dy't yndield waardem neffens in bepaalde klasse.
thumb|right|250px|Ljouwert, [[Jugendstil tegeltableaus (1904)]]
Maatskippij ta Eksploitaasje fan Steatsspoarwegen
De stasjonsgebouwen waarden meestal neffens in standaardtype boud: Allinnich de stasjonsgebouwen fan Ljouwert, Harns en Wolvegea bestean noch. De oare gebouwen binne sloopt en waarden ferfongen troch in wachthok. Op It Hearrenfean kaam wol in nij stasjonsgebou.
Witchcraft (Sweedske band)
Witchcraft is in Sweedske doommetalband oprjochte yn 2000 yn Örebro. De band brocht yn 2004 syn debútalbum Witchcraft út. De teksten fan de band gean benammen oer relaasjeproblemen, persoanlike problemen, leafde en polityk. Witchcraft hat seis studio-albums útbrocht.
Abû Dabi
Abû Dabi (Arabysk: أبو ظبي ʾabū ẓābī, letterlik 'heit fan 'e gazelle') is de haadstêd fan it emiraat Abû Dabi en fan de Feriene Arabyske Emiraten. It is in havenstêd op in skiereilân mei in T-foarm oan de Perzyske Golf. De bevolking waard yn 2000 op 1 miljoen ynwenners rûsd, wêrfan ûngefear 80% bûtenlanners. Abu Dhabi International Airport is de lofthaven fan de stêd.
In grut part fan de ynwenners fan Abû Dabi binne expats út lannen as India, Pakistan, Egypte, Banglades, de Filipinen en meardere Arabyske lannen. Abu Dhabi wurdt laat troch Khalifa bin Zayed Al Nahyan, dy't ek presidint is fan de Feriene Arabyske Emiraten.
Autosport: Formule 1
Sûnt 2009 wurdt elk jier de Grutte Priis fan Abu Dhabi op it eilân Yas ferriden. De earste Formule 1-race wie op 1 novimber 2009. De winner fan dizze race wie Sebastian Vettel (Red Bull).
Golfsport
Abu Dhabi hat de Abu Dhabi Golf Club mei in 27-holes baan. Yn 2004 waard de earste edysje fan it Abu Dhabi Golf Kampioenskip hâlden. Winners wienen oant 2010 ta Chris DiMarco (2006), Paul Casey (2007), Martin Kaymer (2008) en wer Paul Casey (2009).
Daniël de Blocq van Scheltinga (1903-1962)
thumb|Daniël de Blocq van Scheltinga Daniël de Blocq van Scheltinga (Velp, 23 novimber 1903 - Düsseldorf, 26 juny 1962), wie in Nederlânsk jonkhear en nasjonaalsosjalistysk politikus.
Jonkheid en foarmingsjierren
Nei in muoisume skoaltiid (earst op 21-jierrige leeftiid krige Daan de Blocq van Scheltinga it MULO-diploma) ferfolle er syn tsjinstplicht by de Amersfoartske huzaren. Yn 1928 troude er mei de dochter fan in generaal-majoar yn it Prusyske leger dy't nei de Earste Wrâldoarloch keizer Wilhelm II nei dy syn Nederlânske ballingsoarde folge wie. Fia syn frou kaam er yn oanrekking mei Dútske aadlike fermiddens fan de keizer. Dêr learde er de hearskjende frustraasjes oer de Dútske nederlaach en de dêropfolgjende revolúsje fan 1918 kinnen. Fan dêrút wie it mar in lytse stap nei de affiniteit mei it nasjonaalsosjalisme, ek mei stipe troch syn dominante frou. Syn groeiende sympaty foar Hitler syn polityk waard ek fuorre troch wat er doetiids seach as de systematyske ôfbraak fan it Nederlânske leger troch de regearing.
Aktyf yn de NSB
Yn 1932 melden De Blocq van Scheltinga (hy krige stamboeknûmer 1009 en dat wie minder goed foar syn lettere wurkpaad by de Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging (NSB), want allinnich de earste tûzen leden hienen streekrjocht, sûnder ôfspraak, tagong ta yr. A.A. Mussert) en syn frou by de NSB. Dat late ta syn ûntslach by syn doetiidske wurkjouwer. Dat hie lykwols gjin maatskiplike gefolgen foar him, want hy wie finansjeel ûnôfhinklik. Hy toande him tige warber yn de NSB dêr't hy meardere funkjes hie. Yn 1935 late er mei súkses de ferkiezingskampanje foar de Provinsjale Steaten fan Utert, wêrby't er ek sels kandidaat wie, mar net keazen waard.
Yn desimber 1937 waard er de rjochterhân fan plakferfangend partijlieder Cornelis van Geelkerken. In soad respekt soe 'Dom Daantje' ( syn bynamme binnen en bûten de NSB - hy wie in nayf en rimpen man ), yn syn partij net krije. Wol waard er wurdearre om syn bestjoerlike ynset en syn flotte, representative ferskining. Hy soe dêrom yn de partijorganisaasje hieltiten op de eftergrûn in wichtige, administrative rol ferfolje. Syn folsleine loyaliteit oan partijlieder Mussert hat him dêrby grif holpen.
Yn de Twadde Wrâldoarloch
Krekt as safolle NSB'ers waarden De Blocq van Scheltinga en syn frou nei de Dútske ynfal op 10 maaie 1940 arrestearre en ynternearre. Nei syn frijlitting beneamde Mussert him yn juny ta haad fan de ôfdieling Algemiene Saken fan de NSB, wêrtroch't er ien fan Mussert syn foarnaamste neiste meiwurkers waard. De Blocq van Scheltinga soe Mussert yn de ynterne machtsstriid tusken dy syn saneamde 'Dietsche' en de 'Grut-Germaanske' rjochting altyd trou bliuwe. Mr. M.M. Rost van Tonningen, ien fan de belangrykste fertsjintwurdigers fan de lêstneamde rjochting, waard De Blocq van Scheltinga's ferklearre tsjinstanner.
De Blocq van Scheltinga waard yn augustus 1942 beneamd as boargemaster fan Wassenaar. Wassenaar wie sawol foar de NSB as foar de se autoriteiten in wichtige gemeente, omdat hjir - sa flak by it regearingssintrum - in bulte Dútske topfunksjonarissen en foaroansteande NSB'ers wennen. De Blocq van Scheltinga toande him as NSB-boargemaster fan syn minste kanten. Hy ferfong tsjinstanners troch NSB'ers en joech in wjerstribbige amtner op foar de Arbeitseinsatz yn Dútslân. Yn septimber 1942 fersocht er de Dútske Ordnungspolizei om de Joadske ynwenners fan Wassenaar út harren wenningen te setten en te deportearjen. Nei de moardoanslach op luitenant-generaal H.A. Seyffardt ( befelhawwer fan it Frijwilligerslegioen Nederlân ) liet er listen gearstalle fan te arrestearjen jonge manlju. Hoewol't De Blocq van Scheltinga nau gearwurke mei de Dútske plysje, is net mei wissichheid te sizzen oft er fersetsminsken oanjûn hat.
Nei de oarloch
Nei de befrijing waard De Blocq van Scheltinga op 7 maaie 1945 arrestearre. Yn heger berop waard er op't lêst op 5 desimber 1945 feroardiele ta tweintich jier finzenisstraf. Ek waard it grutste diel fan syn fermogen yn beslach nomd. Nei in straffermindering as gefolch fan in graasjefersyk kaam er yn 1953 op frij. Yn 1958 gie er nei Dútslân.
Harmen Frietema
Harmen Job Frietema (Wurdum, 15 septimber 1901 - Rotterdam 22 juny 1974) wie direkteur fan de Nasjonale Koöperative Ried tusken 1939 en jannewaris 1967. Soan fan Klaas Frietema, direkteur molkfabryk, en Jetske Hibma. Frietema studearre, nei ryks-HBS yn Ljiouwert, oan de destiidske Nederlânske-Hannels-Hegeskoalle yn Rotterdam. Hy die docktoraal eksamen yn 1927. Nei in stúdzje Ekonomy yn Rotterdam tydlik by de Fryske Mij, fan 1927-1938 by de Frico yn Ljouwert. Yn 1937 promoasje yn Rotterdam.
Publisearre in soad oer lânbou-politike en -koöperative oangelegenheden. Hy skreau ek Koöperaesje yn Fryslân en Nederlân yn 1968.
Vologda (oblast)
De oblast Vologda (Russysk: Вологодская область; Vologodskaja oblast) is in oblast yn it Noardwestlike federale distrikt fan Ruslân. De oblast waard op 23 septimber 1937 stifte.
Skiednis
Pas yn de 5e oant 6e iuw begûnen de Eastslaven it gebiet te ûntsluten. De kolonisaasje fan it Russyske noarden ferrûn sawol út it westen wei troch de Ilmenslaven as út it suden wei troch de Krivitsjen.
Yn 862 waard it tsjintwurdige Belozersk as earste delsetting neamd. Yn de 12e iuw folge de stifting fan de stêden Vologda en Veliki Ustjûg. Yn dy tiid stienen de westlike dielen fan de hjoeddeiske oblast ûnder ynfloed fan it foarstedom Veliki Novgorod, wylst de sintrale en eastlike dielen by it foarstedom Rostov-Sûzdal hearde. Yn 1238 waard út Rostov-Sûzdal it ûnôfhinklike foarstedom Beloozero stifte, dat yn de 14e iuw by it Moskouske Ryk foege waard.
De measte stêden fan de tsjintwurdige oblast krigen pas ûnder de herfoarmings fan Katarina II stedsrjochten. By in earste bestjoersherfoarming waard it westlike diel fan de tsjintwurdige oblast in ûnderdiel fan it gûvernemint Ingermanland, it eastlike diel hearde by it gûvernemint Archangelgorod. Yn 1780 waard it steedhâlderskip Vologda stifte, dat yn 1796 yn it gûvernemint Vologda feroare en út sân ûjezden bestie. It eastlike diel hearde oant 1927 ta dat gûvernemint. It westlike diel hearde fan 1727 oant 1927 ta it gûvernemint Novgorod. Beide dielen waarden op 15 july 1929 ûnderdiel fan it nije Noardlike Kraj, dat dêrnei noch tydlik feroare waard yn it Noardlike Oblast. Dat bestie mar koart en in part dêrfan waard de nije oblast Vologda.
Vologda wie yn 1918 foar fiif moanne de haadstêd fan Ruslân. Yn de stêd stiene alve ambassades fan de grutste lannen fan 'e wrâld. Fan 1941 oant juny 1944 waard in lyts diel yn it wêst beset troch Finlân.
Geografy
De oblast grinzget yn it noarden oan de oblasten Archangelsk, yn it easten oan Kirov, yn it suden Kostroma en Jaroslavl, yn it súdwêst oan Tver en Novgorod, yn it wêst oan Leningrad en yn it noardwêst oan de republyk Kareelje. De oblast Vologda leit yn it noardeasten fan de Easteuropeeske Leechflakte. It reliëf is dêr heuveleftich mei wikseljend leechlân, lânrêgen en hichten. It gebiet is earm oan boaijemskatten, dy't beheind bliuwe ta turf, boumaterialen en mineraalwetter. It klimaat is tuskenbeide kontinintaal mei kâlde winters en waarme simmers. Der falt relatyf in soad rein, 500 mm yn it jier, mei in swakke evaporaasje, sadat de oblast ryk is oan rivieren, marren en poelen.
Grutte rivieren binne de 558 km lange Sûchona mei de sydrivieren Vologda en Dvinitsa, de Jûg mei de Lûza, Mologa mei de Tsаgоdоsjtsja, de Sjeksna, de Andoma en de bopperin fan de Unzjа. Yn it súdwêst leit de Rybinsker Opslachmar, yn it wêst de Wite Mar, de Kûbena Mar en de Onegamar. De Onegamar wurdt mei de Wolga troch it Wolga-Eastsee-kanaal ferbûn. De plantewrâld is typysk foar de midden- en súdlike taiga. Bosken oerdekke foar likernôch 2/3 it gebiet fan de oblast. De bistewrâld is allyksa typysk foar de taiga: elanden, brune bearen, sniehazzen, stienmurden, wolven, taksen, foksen en fûgels lykas bjirk- en boskhinnen. Yn de rivieren libje salmen, brasems, snoekbearzen, bearzen, snoeken en oare fisken.
De oblast hat twa natoerreservaten: it Nasjonale Park Rûsski Sever en it Biosfearreservaat Darvinski.
Bestjoerlike yndieling en stêden
De oblast is te ferdielen yn 26 rajons en de twa stedsdistrikten: it bestjoerssintrum Vologda en de noch wat gruttere yndustrystêd Tsjerepovets. Meiïnoar binne der 15 stêden en 9 plakken mei in stedsk karakter. Njonken Vologda en Tsjerepovets binne der noch twa stêden mei mear as 30.000 ynwenners: Veliki Ustjûg en Sokol. De oare alve stêden hawwe sa'n 5.000 oant 15.000 ynwenners. Likernôch 70% fan de befolking fan de oblast wennet yn de stêden.
Toerisme
Belozersk, Veliki Ustjûg, Vologda, Ustjûzjna en Totma binne histoaryske stêden.
Belangrike musea yn de oblast binne it Nasjonale Keunst en Arsjitektuer Museum fan Vologda, de museaferienings fan Totma en Tsjerepovets en it Arsjitektuer en Folkekundemuseum yn de omkriten fan Vologda. Yn de oblast binne in pear aadlike bûtens bewarre bleaun, lykas it bûten Brjantsjaninov by Vologda, Kûprin by Ustjûzjna, it lângoed fan Igor Severjanin oan de rivier de Sûda en it bûten fan de Kachalov's yn Borisovo-Sûdskoje. Fan belang binne ek religieuze monuminten, lykas de kompleksen fan Spaso-Prilutski by Vologda en Kirillo-Belozerski-kleaster by Kirillov en oare kleasters. Troch de fresko's fan de Russyske ikoanbeskilder Dionysus stiet Feranpontovkleaster op de wrâlderfgoedlist fan UNESCO.
De oblast is ek bekend om it grutte tal houten monuminten, dat lykwols om ferskillende redenen stadichoan ôfnimt. Sa baarnde yn 1963 de Foarbeatsjerke by Vytegra ôf, de direkte foarrinner fan de ferneamde Transfiguraasjetsjerke fan Kizjy Pogost.
Johan Frieswijk
Jouke Arend (Johan) Frieswijk (Ljouwert, 31 july 1943) is in sosjaal-histoarikus. Fan 1986 oant 2008 wie er ferbûn oan de Fryske Akademy. Hy is wittenskiplik meiwurker oan de universiteit fan Amsterdam. Frieswijk publisearre op it mêd fan de arbeidersskiednis en de Twadde Wrâldoarloch.
Yn 1989 promovearre Johan Frieswijk oan de universiteit fan Grins op de skiednis fan de lân- en feanarbeidersbeweging yn it noarden fan Nederlân. Earder wurke hy mei oan de tv-rige fan de VARA ‘Voorwaarts en niet vergeten’ oer de skiednis fan it sosjalisme en ek wie hy einredakteur fan de Geschiedenis van Friesland 1750-1995 (1998). Yn 2003 waard hy foar syn hiele wurk bekroand mei de Joast Hiddes Halbertsma-priis fan de provinsje Fryslân.
Warkumermar
De polder wurdt trochsnien troch de N359.
Drûchlizzing
Trije marren, de Parregeastermar, de Makkumermar en de Warkumermar hawwe in ynkommen jûn oan de fiskers yn de omkriten fan de marren. Se wienen ferneamd om harren bêste kwaliteit fan de iel en blei. Dochs waard besletten om de marren drûch te meitsjen om mear romte te krijen foar de lânbou. Op 15 augustus 1876 waard mei it drûchmeitsjen in begjin makke en gie de earste skeppe de grûn yn foar de oanlis fan de diken. Op 25 juny 1878 wie der feest, de trije marren wienen drûchlein.
Yn 1854 waard troch de Minister fan Binnenlânske Saken de earste stap set om ta it drûchmeitsjen fan de trije marren te kommen. Der waard in foarriedige konsesje útjûn.
De stêd Warkum fersette him tsjin it drûchmeitsjen. Warkum wie fan miening dat de mar net mist wurde koe, benammen om de ielhannel dy’t fan Warkum út mei Ingelân dien waard. De steat hie dêr wol begryp foar, wêrtroch't de plannen net útfierd waarden. Yn de jierren dernei is wol ûndersyk dien en waarden rapporten opsteld, mar der barde fierders neat. Oant yn 1872 J.A. van der Kloes, arsjitekt fan de gemeente Boalsert, C. Bouterse, oannimmer, en C.C. Ledeboer, notaris fan Makkum, de boel oppakten. Se namen yn 1874 de konsesje oer en lieten plannen meitsje foar de drûchlizzing.
De trije marren hiene yn totaal in oerflak fan 850 hektare. De wetterpuollen wiene troch oerstreamings ûntstien. It wetter yn de trije marren wie oeral frijwat ûndjip; de boaiem wie oer it algemien lyk. De boaiem fan de Warkumerpolder bestie út fean mei in klaailaach der oerhinne. Yn de oare marren bestie de boaiem út swarte fette klaailagen fan in heale meter oant in meter tsjok.
Op 15 augustus 1876 waard úteinset mei it wurk. De earste mar dy't oanpakt waard wie de Warkumermar. Der waard in kanaal groeven benoarden de mar mei in breedte fan 15 meter en in djipte fan 1,5 meter ûnder it simmerpeil. Dit foar de skipfeart fan de oare marren ôf nei de Warkumer Trekfeart. thumb|300px|De Warkumermar Op 20 april waard mei it leechmeitsjen fan de 200 hektare, dêr’t trochstrings sa’n twa meter wetter stie, úteinset. Oer alles gie it om sa’n fjouwer miljoen kúb wetter. It wurk hie lêst fan stoarmen op 30 juny en 1 july 1877; damen en diken waarden skansearre, mar se kearden it wetter al. Yn sân wike hellen twa sintrifugaalpompen, oandreaun troch stoommasines, it wetter út de mar. Yn de simmer, tsjin de ein fan it drûchmeitsjen, stoarme it op‘e nij, mar no wie de stoarm in foardiel, want troch de stoarm waard de al reedlik flakke marboaiem hielendal flak.
Op 1 septimber waard mei de ferkaveling begûn en waard de polder siedde oplevere. De polder waard ynsiedde mei gers en koalsied. Mar trochdat der noch in protte sâlt yn de grûn siet wie der mar in minne rispinge. It koalsied kaam mar min op gong, it gers die it better. De minsken wienen net ûntefreden oer de opbringsten fan it earste jier. Foar de stêd Warkum waard op de krekt drûchfallen grûn noch in trije meter hege dyk oanlein fan 500 oant 600 meter lingte. De stêd krige ek 4.000 gûne skeafergoeding.
Lettere ferfeaning
Ut Undersyk docht bliken dat de earste rispingen út de Warkumermarpolder faak mislearren. De minne wetterhúshâlding waard as skuldige oanwiisd. It gefolch fan de minne rispingen wie dat de boeren yn de neikommende jierren grutte parten grûn braak lizze lieten. Dy grûn waard dêrom ferhierd oan feehâlders en omsetten nei lân.
Yn 1892 waard mei de ferfeanting begûn, de hiele polder, útsein inkelde persielen dêr't hout op stie, waard úteinlik ôfgroeven. Yn de perioade 1886 oant 1900 waarden seis pleatsen boud, mar twa binne der wis by de turfwinnerij wer ôfbrutsen. It steamgemaal fan Warkum dat soargje moast foar in goeie wetterhúshâlding yn de Warkumermarpolder koe de mannichte wetter net oan. Yn 1902 waard it gemaal ferfong troch ien mei in grutter fermogen.
Omropper (histoarysk)
thumb|right|upright|Stedsomropper yn Provincetown, Massachusetts yn 1909. Dizze man hat in soad fan de eartiidske Fryske doarpsomropper'' In omropper wie in persoan dy't in stêden en doarpen saaklike meidielings "op 'e bel" die. De omropper hie in fêste rûte troch in stêd of doarp en luts de oandacht troch te beljen of mei it slaan op in bekken.
Dêrmei frege er omtinken foar meidielings fan de gemeenteried, in foarstelling yn it pleatslik kafee, oanbiedings fan in winkelman of fan in needslachting, ensafuorthinne.
De doarpsomropper wie oant yn de sechtiger jierren fan de 20e iuw warber as bringer fan it pleatslike nijs.
ABBA (album)
ABBA is it tredde studio-album fan ABBA. It album waard opnommen fan 22 augustus 1974 oant en mei 16 maart 1975 yn de Glen, Metronome en Ljudkopia Studios yn Stockholm en waard twa wiken letter op 21 april 1975 útbrocht.
Grûnwettermeter
thumb|right|250px|Grûnwettermeter oan it fytspaad De Fuotpaden by It Oranjewâld De Grûnwettermeter is in buis mei in skaalferdieling, in mjitynstrumint, wêrop't ôf te lêzen is hoe djip it grûnwetter ûnder it meanfjild stiet. In fergelykber ynstrumint is de peilbuis, mar dy hat in oare funksje.
Spesjaal foar edukaasje (projekt Wetter yn de Peiling) binne op in mear plakken yn Fryslân grûnwettermeters setten. Hjirby stean boerden mei taljochtings dy't de wurking fan it ynstrumint ferklearje, sadat men ôflêze kin oft de grûnwetterstân te heech is, (wiete fuotten) of te leech (ferdrûging). Ofhinklik fan it plak hat elk ynstrumint in oare skaalferdieling.
De grûnwettermeter (sjoch foto) lâns it fytspaad De Fuotpaden (koordinaten rjochtsboppe dit artikel) yn de omkriten fan Brongergea hat de folgjende skaalferdieling (djipte ûnder meanfjild):
Op de foto stiet de blauwekolom op -155 sm, (giele sône). Dit betsjut dat it grûnwetter te leech stiet.
Grutte Australyske Bocht
De Grutte Australyske Bocht of Great Australian Bight is in bocht of iepen baai yn it suden fan Austraalje. De Ynternasjonale Hydrografyske Organisaasje definiearret de bocht as it part fan de Yndyske Oseaan tusken West Cape Howe yn West-Austraalje oant Súdwestkaap op Tasmaanje. Yn 1627 wie de Nederlânske ûntdekkingsreizger Thyssen de earste Europeaan dy't de bocht besocht; yn 1802 waard it wetter en syn kust yn kaart brocht troch Matthew Flinders en yn 1841 waard it lân oan de Bocht ferkend troch Edward John Eyre.
De kust fan de Grutte Australyske Bocht hat as skaaimerken de hege kliffen, lytse strannen en rotsplaten.
Urkera
De Urkera foarmen in lytse Aldfryske rjochtsoptekening yn twa ferskillende redaksjes út wierskynlik de 11e of 12e iuw. De urkera binne yn Emsinger, Fivelgoër en Hunsinger hânskriften oerlevere. De earste helte fan de Urkera kin beskôge wurde as âldste grûnwet fan de Upstalbeam. De beide redaksjes oan de ein, oer it houliksrjocht, binne frijwat ûngelyk.
Gerrit Penterman sr.
Gerrit Penterman sr. (Grol, ? – Ljouwert, 1727) wie in geweare- en pistoalemakker yn Ljouwert. Hy waard boarger fan Ljouwert en rustmaster yn 1684. Wurk fan him is ûnder oare te sjen yn it Frysk Museum, it Nederlânsk legermuseum yn Leien en Löwenburg by Kassel.
Kleaster De Oliveberch
It kleaster De Oliveberch of Mons Oliveta wie it kleaster dat Feankleaster syn namme joech.
De omkriten fan Feankleaster binne yn de 11e of 12e iuw yn kultuer brocht. Yn de 13e iuw stifte it kleaster fan de Norbertinen yn Dokkum yn dat gebiet it dûbeldkleaster De Oliveberch. It kleaster wurdt it earst neamd yn in stik fan 1287.
Troch legaten groeide it kleaster oant likernôch 245 bunder. Ta dat gebiet hearde in úthôf yn de Westerbuorren fan Westergeast. By de kleastersplitsing gongen de mûntsen fan it kleaster nei dy úthôf, wylst De Oliveberch oerbleau as kleaster foar aadlike jonkfroulju, de Norbertinessen fan Aldwâld. It Mûntsehûs en it konvint Feankleaster wienen ferbûn troch de Mûntsewei, dy't hieltyd noch bestiet.
It kleaster is yn 1579 ferlitten en yn 1580 kaam it kleaster, lykas alle kleasterbesit, oan de Steaten fan Fryslân. Wat der oer wie fan de lannen en gebouwen waard yn 1644 kocht troch Sjouck fan Fogelsangh en dy famylje Van Fogelsangh boude dêr Fogelsanghstate.
Westerhorn
Westerhorn is in buorskip en streek yn de gemeente It Hegelân yn it noarden fan de provinsje Grinslân. De buorskip leit ten súdwesten fan Uskwert, oan de Uskwerdermaar. Tusken Westerhorn en Usquert leit noch de pleats Groot Kruisstede.
Mingd Koar Grou
Doe't op sneintenacht 14 april 1912 de Titanic fergong, spile de skipskapel it liet: Nearer my God to Thee (Neier myn God by jo). Destiids makke dizze ramp sa’n yndruk op de minsken, dat yn ús tsjerken it neamde liet by in tsjinst songen waard, dus ek yn de tsjerke fan de Meniste Bruorskip te Grou. Op inisjatyf fan de gemeentesiktaris B.H. Gorter waard op 5 maaie 1912 dit liet troch in ploechje minsken ( 9 ) ûnder lieding fan J. van Stralen, by in tsjerketsjinst songen. Ut dizze 9 minsken is it menistenkoar ûntstien. Yn de folksmûle waard dit koar altyd it Fermanjekoar neamd. Dit koarke hat in oantal jierren songen by tsjerketsjinsten en kristlike feestdagen. De earste dirigint wie seilmakkersfeint Klaas de Haan. Yn 1917 waard ôfskie nommen fan Klaas de Haan. Men hie noch gjin bestjoer en de leden betellen ek gjin kontribúsje. De earste kear dat ûnder lieding fan Joh. Gorter yn de tsjerke by in tsjinst songen waard, wie op 2 juny 1918. It koar hie no ek de namme krigen fan Mingd Koar Grou, mar it bleau yn de folksmûle noch lang it Formanjekoar. It koar kaam no losser fan de tsjerke te stean. Op 25 Juny 1921 waard foar de earste kear meidien oan in konkoers te Ljouwert. Song it koar yn 1921 yn de 3e ôfdieling, yn 1925 wie de 1e ôfdieling al berikt mei Gorter as dirigint fan 1918 oant 1945. Yn 1942 waard de namme fan it koar feroare yn "Doopsgezind kerkkoor". It koar hie him oars oanslute moatten by de Kultuerkeamer, mar men seach dit as in Dútske ynstelling. Der waard betanke foar it Fryske Bûn fan sjongkoaren. Op dizze wize koe men as tsjerkekoar fierder en koe it dus bestean bliuwe. Op 9 july 1945 waard as dirigint beneamd de hear Kor Ket, destiids oanfierder fan de 2e fioelen by it Frysk Orkest. Kor Ket begûn dus as dirigint by it Mingd koar yn Grou. Dêrnei waard hy beneamd ta dirigint fan it Frysk Orkest. Ek waard yn dy tiid troch him de Ljouwerter Bachferiening oprjochte. Op 12 april 1950 waard in opname makke yn de studio fan de Avro, ûnder lieding fan de dirigint Hugo de Groot mei it Avro-omroporkest de Fryske opera “de Jonkerboer” fan de komponist Paulus Folkertsma.
It lustrumkonsert fan it Frysk Orkest op 2 febrewaris 1951, de Ljouwerter Bachferiening en it Mingd Koar waard in grut sukses. Paulus Folkertsma, de komponist, skreau sels it folgjende: ''Yn it befrijingskoar haw ik it útfierders, harkers mar ek mysels miskien swierdernôch makke. Dat in Frysk doarpskoar dit stik sjongt en dan ek noch goed sjongt, is foar my rounút ûnbegryplik.'' Op 25 septimber 1950 waard ûnder lieding fan Kor Ket de "Jonkerboer" opfierd yn de Harmonie. Dit wie yn ferbân mei besite fan keninginne Juliana en prins Bernhard oan Fryslân. Dit wurk wie wol ien fan de hichtepunten yn de koarte karriêre fan de dirigint Kor Ket. Yn de nacht fan snein op moandei 20 juny 1955 ferstoar de dirigint fan it Frysk Orkest, Bach koar, Mingd koar Grou en it Frysk jeugdorkest, Kor Ket. Troch Minister Cals waard yn de Earste Keamer Kor Ket betocht. Minister Cals wijde inkelde wurden oan it wurk fan dizze dirigint, dy't mei krêft wurke hat oan de foarútgong fan it Frysk orkest. Syn opfolger waard de hear J. Veninga. Op 17 septimber 1958 wie de earste rippetysje mei Bram Feenstra dy't op 13 maaie 1962 it gouden jubileumkonsert dirigearde. As opfolger fan Bram Feenstra waard beneamd Harm van der Meer. Van der Meer wie net allinne dirigint fan it koar yn Grou, tagelyk wie hy dirigint fan ûnderskate muzykkorpsen û.o. Apollo Grou, Studio Stum, Harmonie Snits, O.K.K. Kimswert, Excelsior Ousterhaule. Mei neamde korpsen waarden gauris konserten jûn en yn dy tiid waard de finansjele basis fan it koar lein. Op 7 maaie 1974 hat it koar songen foar de keningin en de prins. Dit fûn plak yn Earnewâld, fan it Grouster skûtsje ôf dat lei foar hotel Prinsenhof. Yn 1985 begjint de twadde perioade fan dirigint Jan Veninga. Hy liedt it koar yn 1987 by it 75-jier bestean. De nijste perioade begjint yn 2000 ûnder lieding fan dirigint Hans Algra.
Floaris II fan Hollân
right|thumb|180px|Floaris II Floaris II (sa. 1085 - 2 maart 1122), (bynamme de Fette of de Dikke), wie greve fan it Hollân en Seelân, soan fan Durk V fan Hollân en Othilde.
Libben
Hy is berne yn Flaardingen en is te hôf brocht yn de Abdij fan Egmond. Foar syn houlik hie hy in bûtenechtlike relaasje wêrút in dochter berne is mei de namme Hadewych Floarisdr. Hadewych is troud 1115 mei Hugo III fan Voorne.
Om 1108 hinne is Floaris II troud mei Petronella fan Saksen, dochter fan de hartoch fan Opper- Lotharingen en healsuster fan de Dútske kening Lotharius III fan it Hillige Roomske Ryk. Geertruida feroare har namme yn Petronella. Sy woe dêr wierskynlik mei sjen litte dat se ferbûn wie mei Petrus en de Paus.
Tegearre krigen sy op syn minst trije bern: Durk dy’t syn heit opfolgje soe. Floaris dy’t bekend wurden is as Floaris de Swarte en Simen dy’t Kanunnik yn Utert wurden is.
Floaris II beëinige it konflikt mei de biskop fan Utert troch him yn 1101 as lienhear te erkennen. Neidat hy syn gebiet útwreide hie mei Leien en de omjouwing krige hy fan de biskop de titel Greve fan Hollân en Seelân. Floaris II is de earste dy’t sa neamd waard, dêrfoar waard syn domein noch it Greefskip fan Fryslân neamd.
De bynamme de Fette of de Dikke hie wierskynlik mei syn dikke búk te meitsjen, mar it kin ek wêze dat it ferwiisde nei al syn rykdom. Floaris II wie tige ryk troch it jild dat hy fertsjinne mei it ôfgraven fan fean en troch tol te garjen. Floaris II hat ferskillende houten tsjerken ferfongen troch dowestien. Doe't Floaris ferstoar wie syn soan Durk VI fan Hollân noch mar 7 jier âld. De frou fan Floaris II hat Hollân bestjoerd as regintesse oant Durk âld genôch wie om it amt op him te nimmen.
Tolhúster Alvestêdetocht
De Tolhúster Alvestêdetocht wie in ûnoffisjele edysje fan 'e Alvestêdetocht op redens, dy't ferriden waard op 28 febrewaris 1929. De tocht waard wûn troch Marten van der Kooij en Ype Smid, beiden út Hylpen.
Foarskiednis
De winter fan 1928 op 1929 wie tige kâld. Op 12 febrewaris 1929 koe sadwaande mei strange froast de Fjirde Alvestêdetocht holden wurde, dy't organisearre waard troch de Feriening De Fryske Alve Stêden. Winner wie Karst Leemburg út Ljouwert, mei in tiid fan 11 oeren en 9 minuten. Neitiid frear it noch lang troch. Fjirtjin dagen letter besleaten trije Ljouwerter kafeehâlders sadwaande om nochris in Alvestêdetocht te hâlden. Om't de start by Kafee It Tolhûs oan 'e Grinzerstrjitwei wie, kaam dizze ûnoffisjele tocht de Tolhúster Alvestêdetocht te hjitten. De Feriening De Fryske Alve Stêden hie part noch diel oan dit barren.
Tocht
De Tolhúster Alvestêdetocht waard mei ideaal waar ferriden op 28 febrewaris 1929 en folge fierhinne deselde rûte as de Fjirde Alvestêdetocht, dy't twa wiken en twa dagen earder holden wie. Dat wol sizze dat de rûte tsjin 'e klok yn riden waard, dus fan Ljouwert earst nei Dokkum. Der wie nea earder in Alvestêdetocht sa let yn it jier ferriden, mar de tocht gie in stik soepelder as de offisjele.
Der diene mar 48 manlju en ien frou oan 'e tocht mei. Winners wiene Marten van der Kooij en Ype Smid, beiden út Hylpen, dy't oer de einstreek kamen mei in tiid fan 10 oeren en 32 minuten. Dat wie 37 minuten flugger as Karst Leemburg, de winner fan 'e Fjirde Alvestêdetocht, goed twa wiken earder finisht wie. Tredde waard Andele Swierstra út Poppenwier. Fan 'e 49 dielnimmers rieden 44 de tocht út.
De organisators wiene sa optein oer de tocht dat se in wike letter, yn maart, alwer in Alvestêdetocht hâlde woene. Dat plan seagen se lykwols fan ôf nei in petear mei Mindert Hepkema, de foarsitter fan 'e Feriening De Fryske Alve Stêden.
Autowei
right|100px
In autowei is yn Nederlân in wei dêr’t allinnich fluch motorreau op ride meie. Deselde soarte dyk komt ek yn oare lannen foar, bygelyks yn Dútslân, Belgje, Ingelân, Noarwegen, Eastenryk, Switserlân, Frankryk en Sweden.
Autowegen yn Fryslân
Yn Fryslân binne de neikommende provinsjale wegen autowegen:
De measte fan dy diken binne útfierd as inkelde rydbaan, dus mei twa rydstripen. In part fan de N356 fan Dokkum nei Nijegea (de Sintrale As), in part fan de N355 fan Ljouwert nei Hurdegaryp en in part fan de N381 fan it knooppunt Drachten nei Easterwâlde binne útfierd mei in dûbele rydbaan (2x2).
De Rykswei 31 is foar in part útfierd as autowei mei dûbele rydbaan fan Surch nei Mullum en fan Marsum nei it knooppunt Drachten.
Richard Elzinga
Richard Elzinga (Drachten, 27 july 1969) is in eardere fuotballer.
As fuotballer begûn Richard Elzinga by de amateurs fan Drachtster Boys. Hy foel op, kaam by FC Groningen en spile dêr twa seizoenen. Dêrnei folge de oerstap nei Cambuur Ljouwert dêr't hy njoggen jier bleau en de promoasje nei de Earedifyzje meimakke. Nei syn Cambuurperioade folgen noch trije jier by Sparta yn Rotterdam, wêrnei't hy stoppe mei betelle fuotbal en werom gie nei de amateurs. Oan koartlyn wie Elzinga aktyf by SCO '63 út Spijkenisse.
Elzinga spile op de posysje fan foarstopper en rjochtsback.
Afro-Aziatyske talen
De Afro-Aziatyske talen foarmje in grutte taalfamylje fan likernôch 300 ûnderskate talen, dy't sprutsen wurde yn Noard-Afrika, de Hoarn fan Afrika, dielen fan West-Afrika, it meastepart fan it Midden-Easten en op Malta. Oare nammen foar de famylje binne Hamito-Semitysk, Semito-Hamitysk (beide no fierhinne yn ûnbrûk rekke) en Afraziatysk (nea bot yn gebrûk kommen). Fierwei de grutste taal fan 'e groep is it Arabysk, in dialektkontinuum dat rikt fan 'e Atlantyske Oseaan oant de Arabyske See. In oar bekend lid fan 'e famylje is it Hebriuwsk, de nasjonale taal fan Israel. It Malteesk is de iennichste Afro-Aziatyske taal dy't fan oarsprong bûten Afrika en Aazje sprutsen wurdt. Mei mear as 495 miljoen memmetaalsprekkers foarmje de Afro-Aziatyske talen anno 2018 de op trije nei grutste taalfamylje fan 'e wrâld (nei de Yndo-Jeropeeske, de Sino-Tibetaanske en de Niger-Kongoleeske talen). Njonken talen dy't hjoed de dei noch sprutsen wurde, omfettet de Afro-Aziatyske taalfamylje ek útstoarne talen, dy't ta de ierst oerlevere talen fan 'e wrâld hearre, lykas it Egyptysk út 'e tiid fan 'e farao's en it Akkadysk fan Assyrje en Babyloanje.
Nammen
Yn 'e iere njoggentjinde iuw waarden de Berbertalen mei de Kûsjityske talen en it Egyptysk op ien bulte smiten ûnder de oantsjutting 'Hamityske talen'. Krekt as 'Semityske talen' wie dy namme ôflaat fan 'e Bibel, dêr't yn Genesis de soannen fan Noäch neamd wurde as Sem, Cham en Jafet. (Der wie ek in taalgroep dy't de 'Jafetityske talen' neamd waard: wat no de Súdkaukazyske talen binne.) Tsjin 'e 1860-er jierren waard dúdlik dat de Hamityske talen en de Semityske talen eins by deselde supertaalfamylje yndield wurde moasten. De taalkundige Friedrich Müller stelde dêrom yn 1876 yn syn Grundriß der Sprachwissenschaft foar om 'e hiele famylje mar de Hamito-Semityske talen te neamen. Maurice Delafosse betocht yn 1914 de term Afro-Aziatyske talen, hoewol't dy oantsjutting pas yn algemien gebrûk kaam doe't de ynfloedrike Amerikaanske taalkundige Joseph Greenberg dêr yn 1950 formeel op oankrong.
Almeare
thumb|Lizzing fan Almeare thumb|Skyline Almeare Almeare (Nederlânsk en offisjeel: Almere) is in stêd en gemeente yn de Nederlânske provinsje Flevolân, yn de polder Súdlik Flevolân.
Afro-Aziatyske talen
Nammen
Greenberg woe ôf fan 'e namme Hamitysk om't de Hamityske talen by neier ynsjen gjin jildige taalkloft foarmen: de Berbertalen, Kûsjityske talen en it Egyptysk binne net nauwer oaninoar besibbe as oan 'e oare Afro-Aziatyske taalgroepen. Dêrnjonken wurde yn 'e Bibel de soannen fan Noäch oantsjut as de stamfaars fan it Joadske (Sem), it negroïde (Cham) en it blanke ras (Jafet), en Greenberg woe ek dúdlik meitsje dat de ferskynsels taal en taalbesibskip neat mei ras te krijen hawwe. Neitiid hawwe oare taalkundigen op yndividuële basis foar de Afro-Aziatyske taalfamylje oare nammen betocht, lykas "Eritreesk" (Tucker, 1966), "Lisramysk" (Hodge, 1972) en Afraziatysk, in gearlûking fan Afrikaansk en Aziatysk (Diakonov). De term 'Hamito-Semitysk' wurdt noch altyd brûkt yn wittenskiplike fermiddens yn beskate Jeropeeske lannen en ek by de oerheid fan Yndia, dy't de oantsjutting foar de yndieling fan talen by folkstellings brûkt.
List fan planetoïden 37301-37400
Dit is in list fan planetoïden 37301-37400.
Fotorûnte De Siker
Fotorûnte De Siker (Nederlânsk en offisjeel: Fotokring De Zoeker) is in feriening foar amateurfotografy yn 'e Fryske stêd Frjentsjer. De klup waard yn 2001 oprjochte, en hat likernôch tweintich leden (anno 2018).
Afro-Aziatyske talen
Underferdieling
As derfan útgien wurdt dat de Omoatyske talen ta de Afro-Aziatyske talen hearre (wat almeast dien wurdt), binne de taalkundigen it deroer iens dat dy taalgroep him dan as earste fan 'e Proto-Afro-Aziatyske oertaal ôfspjalten hawwe moat, om't er de measte ferskillen mei de oare Afro-Aziatyske talen fertoant. Wat de ûnderlinge relaasje fan 'e oare Afro-Aziatyske subgroepen oangiet, dêr't is men it net oer iens, mar de teory dy't op 'e measte stipe rekkenje kin, is dat de ôfspjalting yn dizze folchoarder ferrûn is: Omoatysk, Tsjadysk, Egyptysk, Kûsjitysk, Berbersk en Semitysk.
Fotorûnte De Siker
De jûns fan eltse trêde tiisdei fan 'e moanne is der in gearkomste yn it tsjinstesintrum yn 'e Frjentsjerter Botniasteech, wêrby't de leden yn ynformele sfear inoars foto's besjogge en der kommentaar op jouwe. Teffens wurde der tips útwiksele, en út en troch wurde der ekspêrs útnûge om in lêzing te jaan.
Afro-Aziatyske talen
Underferdieling
De status fan it Ongota, dat sprutsen wurdt yn súdwestlik Etioopje, is ek kontroversjeel, benammen troch it "mingde" foarkommen fan dy taal. Guon taalkundigen beskôgje it as in Eastkûsjityske taal op in Nilo-Saharaansk substraat. Mei oare wurden: it liket derop dat de Ongota oarspronklik in Nilo-Saharaanske taal sprieken, mar dat dy ferkrongen is troch harren hjoeddeistige Kûsjityske taal, dêr't lykwols restanten fan 'e ferlern giene Nilo-Saharaanske taal yn werom te finen binne. Harold C. Fleming stelde yn 2006 foar om it Ongota as in aparte tûke yn 'e Afro-Aziatyske talen op te nimmen.
It Bedja fan súdlik Egypte en noardlik Sûdaan wurdt soms ek as in aparte tûke fan 'e Afro-Aziatyske talen oantsjut. Faker wurdt it lykwols by de Kûsjityske talen ûnderbrocht, ek al wykt it dêr frij sterk fan ôf.
It Kûdjargé, in taal út eastlik Tsjaad, soe Afro-Aziatysk wêze kinne, mar dêr binne de taalkundigen it noch net oer iens. Roger Blench stelde yn 2008 fêst dat de basiswurdskat der Afro-Aziatysk útsjocht, en spekulearre dat it in konservative oergongsfoarm tusken de Tsjadyske en de Kûsjityske talen wêze koe.
Almeare
De gemeente Almeare hat ynwenners (, boarne: CBS) en in oerflak fan 249 km². Almeare grinzet oan de gemeenten Lelystêd en Seewâlde. Boppedat leit Almeare oan de Goaimar, IJmar en Markermar. De stêd leit hielendal ûnder seenivo (2 oant 5 meter).
Afro-Aziatyske talen
Underferdieling
It útstoarne Meroïtysk út 'e Aldheid fan Etioopje is troch guon taalkundigen oandroegen om yn 'e Afro-Aziatyske talen opnommen te wurden, mar de measten sjogge dêr net genôch bewiis foar. It Meroïtysk wurdt sadwaande oer it algemien noch altyd klassifisearre as in isolearre taal.
Almeare
Almeare is yn de twadde helte fan de 20e iuw ûntwikkele as twadde stêd yn de provinsje Flevolân. Almeare waard yn 1984 in selsstannige gemeente. Wyls is it Lelystêd, de haadstêd fan Flevolân, foarbystribbe en heart Almeare ta de grutste gemeentes fan Nederlân en de hurdstgroeiende stêden fan Europa.
Afro-Aziatyske talen
Sprekkers
De Afro-Aziatyske talen hiene yn 2018 mear as 495 miljoen memmetaalsprekkers. Dêrmei foarmen se de op trije nei grutste taalfamylje fan 'e wrâld, nei de Yndo-Jeropeeske, de Sino-Tibetaanske en de Niger-Kongoleeske talen, en krekt foàr de Austronezyske talen. Fan 'e Afro-Aziatyske talen hat it Arabysk fierwei de measte sprekkers, mear as 310 miljoen. Dat is eins net ien taal, mar in dialektkontinuum, dat rikt fan 'e Atlantyske Oseaan yn Marokko oant de Arabyske See yn Omaan. Op it twadde plak komt it Hausa, in Tsjadyske taal út noardlik Nigearia en súdlik Niger, dy't mear as 40 miljoen sprekkers hat en troch nochris 20 miljoen oaren yn 'e Sahel as lingua franca brûkt wurdt.
It Oromo (of Galla) wurdt troch 34 miljoen minsken sprutsen yn Etioopje en noardlik Kenia. It Amhaarsk, fan âlds de nasjonale taal fan Etioopje, hat mear as 25 miljoen sprekkers. Dêrnei folgje it Somalysk fan Somaalje, Dzjibûty en eastlik Etioopje mei 16 miljoen sprekkers en it Afar (of Danakil) fan noardlik Etioopje, Eritreä en Dzjibûty mei 7,5 miljoen. Oare wichtige Afro-Aziatyske talen binne it Trigrinja, de nasjonale taal fan Eritreä, it Hebriuwsk, de nasjonale taal fan Israel en it Malteesk, de nasjonale taal fan Malta, dat de iennichste Afro-Aziatyske taal is mei in fersprieding dy't fan oarsprong bûten Afrika en Aazje leit. left|thumb|250x250px|In teory oer de Urheimat fan 'e sprekkers fan it [[Proto-Afro-Aziatysk.]]
Oarsprong
Der bestiet gjin ienriedigens mank taalkundigen oer hokker gebiet as it oarspronklike heitelân (de Urheimat) sjoen wurde kin fan 'e sprekkers fan it Proto-Afro-Aziatysk, de oertaal dêr't alle lettere Afro-Aziatyske talen út fuortkommen binne. De wichtichste teoryen rjochtsje har op it grinsgebiet tusken de Hoarn fan Afrika en East-Afrika, de eastlike Sahara en de Fruchtbere Healmoanne fan it Heine Easten.
Oerlevering
De ierste oerlevering yn skreaune foarm fan in Afro-Aziatyske taal betreft it Aldegyptysk wêrfan't in ynskripsje datearret fan omtrint 3400 f.Kr. Symboalen dy't sterk op hieroglifen lykje en dy't weromfûn binne op diggelguod út 'e Nakada II-kultuer suggerearje sels dat de oerlevering fan it Egyptysk tebek giet oant 4000 f.Kr. Dat jout in minimumâldens foar de Afro-Aziatyske talen dy't dêrmei 6.000 jier bedraacht. It Aldegyptysk wiek lykwols al sterk ôf fan it Proto-Afro-Aziatysk, en dêr kin út ôflaat wurde dat der al frijwat tiid ferstrutsen wêze moat sûnt it Egyptysk him fan dy oertaal ôfspjalte. Skattings oer wannear't it Proto-Afro-Aziatysk sprutsen waard, rinne sterk útinoar, mei't guon taalkundigen it op 7500 f.Kr. hâlde (9.500 jier lyn), wylst oaren earder tinke oan 16.000 f.Kr. (18.000 jier lyn). Dy lêste datearring giet in stik fierder yn 'e tiid werom as de datearring fan 'e measte oare oertalen.
Klassifikaasje
De klassifikaasje fan 'e Afro-Aziatyske talen as taalfamylje sette al yn 'e njoggende iuw útein, doe't de Joadske grammatikus Juda ibn Koeraisj, út Tiaret, yn Algerije, foar it earst oerienkomsten tusken de Semityske talen en de Berbertalen fêststelde. Hy koe it Semitysk troch syn stúdzje fan Arabysk, Hebriuwsk en Arameesk, en hearde it Berbersk eltse dei om him hinne. It duorre oant de njoggentjinde iuw foar't Jeropeeske taalkundigen deselde link leine. Yn 1844 stelde Theodor Benfey in taalfamylje foar dy't bestean soe út 'e Semityske talen, de Berbertalen en de Kûsjityske talen (dy't er doe "Etiopyske talen" neamde). Friedrich Müller publisearre yn 1876 syn Grundriß der Sprachwissenschaft, wêryn't er in Hamito-Semityske taalfamylje foarstelde dy't bestie út 'e Semityske talen en de 'Hamityske talen'. Dy lêste groep stalde er gear út it Egyptysk, de Berbertalen en de Kûsjityske talen, mar de Tsjadyske talen sleat er bûten.
Yn 1912 publisearre Carl Meinhof Die Sprachen der Hamiten, wêryn't er ek it Sandawe en it Hadza by de Hamityske taalgroep yndielde, en sels Nilo-Saharaanske talen (lykas it Masai) en Niger-Kongoleeske talen (lykas it Fûlany). Syn yndieling stie lykwols oant yn 'e 1940-er jierren yn heech oansjen. Meinhof ferliet him útslutend op it idee dat 'sprekkers fan Hamityske talen' synonym wie mei 'nomadyske feehoeders'. Hy leaude dat dy libbenswize oantoande dat sokke folken yn prinsipe fan oarsprong blank west hiene en dat se dêrom folslein ferskilden fan en superieur wiene oan 'e echte 'negers fan Afrika'.
Yn 1924 wie Marcel Cohen ien fan 'e earsten dy't it bestean fan in Hamityske taalgroep ôfwiisde en de Hamityske subgroepen op ien hichte stelde mei de Semityske talen. Yn 1950 makke it wurk fan Joseph Greenberg fierhinne in ein oan it gebrûk fan 'Hamitysk' as in taalkundige oantsjutting. De Hamityske taalgroep waard skrast, en foar de namme Hamito-Semitysk kaam 'Afro-Aziatysk' yn it plak, dat ferwiisde nei it ferspriedingsgebiet fan 'e talen yn Afrika en Aazje. Fierders waarden Meinhof syn tafoegings foargoed út 'e Afro-Aziatyske talen ferwidere en wer tafoege oan 'e taalfamyljes dêr't se echt by hearden. It Sandawe en it Hadza wurde no beskôge as isolearre talen, wylst de Koisan-talen ûnderwilens yn ferskate lytsere groepen útinoar fallen binne. Yn 1969 stelde Harold C. Fleming foar om wat doe de Westkûsjityske talen neamd waarden, los te meitsjen fan 'e Kûsjityske taalgroep en ûnder de nije namme Omoatyske talen as in aparte tûke yn 'e Afro-Aziatyske talen op te nimmen. Dat foarstel is sûnt fierhinne algemien akseptearre.
Ferbannen mei oare taalfamyljes
Der bestiet gjin algemien akseptearre heger nivo fan taalbesibskip foar de Afro-Aziatyske talen. Nettsjinsteande dat hawwe ferskate taalkundigen besocht om links mei oare taalfamyljes te lizzen. Sa besocht Hermann Möller yn 1906 oant te toanen dat der in besibskipsrelaasje bestiet tusken de Semityske talen en de Yndo-Jeropeeske talen. Hy dielde dy beide taalfamyljes dêrom yn by de Yndo-Semityske talen. Dy teory hat tsjintwurdich net folle oanhing, hoewol't rûnom tajûn wurdt dat der grammatikale oerienkomsten tusken de talen fan 'e beide groepen besteane. Dy wurde lykwols net as foldwaande bewiismateriaal sjoen foar in besibskipsbân.
In oare teory hat te krijen mei de Nostratyske talen, in betinksel fan 'e Deenske taalkundige Holger Pedersen út 1931. Dêrta soene de Afro-Aziatyske talen gearbrocht wurde moatte mei de Yndo-Jeropeeske, Oeralyske, Altayske, Jûkagierske en Dravidyske talen.
Joseph Greenberg ûntstried yn 2002 it bestean net fan in bân fan Afro-Aziatysk mei de oare Nostratyske taalfamyljes, mar dy besibskip wie neffens him folle minder nau as dy fan 'e oare Nostratyske taalfamyljes ûnderling. Hy neamde dy oare taalfamyljes de Jeraziatyske talen, dêr't er ek noch de Tsjûkotko-Kamtsjatkyske talen, it Giljaaksk, it Koreaansk, de Japanske talen, it Ainû en de Eskimo-Aleoetyske talen oan tafoege. Yn 2005 stelde Sergej Starostin dan wer foar om dy Jeraziatyske talen mei de Afro-Aziatyske, Dravidyske en Súdkaukazyske taalfamyljes ûnder te bringen by it Nostratysk. De Boreaanske talen soene dan noch wer in nivo heger stean en sawol de Nostratyske talen omfiemje as de Dené-Kaukazyske en de Austryske talen.
Aylvastate (Skraard)
Aylva State is in eardere state oan 'e wei fan Skraard nei Wûns dêr 't iuwenlang leden fan it Fryske geslacht Fan Aylva wenne hawwe.
Yn 1500 wenne Sjoerd Epes Aylva (1476 -1509) dêr, dy't fjildhear fan it Fryske leger wie. Yn dat jier belegere hy de hartoch fan Saksen yn Frjentsjer. Hy ferdronk te Skraard yn it jier 1508 by in swiere wetterfloed, dy 't yndertiid dy kontreien streken teheistere.
Twa leden fan it laach lizze yn de grêfkelder yn de tsjerke fan Skraard.
Karel fan Gelre
Karel fan Gelre, ek wol Karel fan Egmont neamd, (Grave, 9 novimber 1467 - Arnhim, 30 juny 1538), wie hartoch fan Gelre en greve fan Sutfen.
Biografy
Karel fan Gelre wie de soan fan Adolf fan Gelre en Katarina fan Bourbon.
Yn 1473 oerweldige Karel de Dryste Gelre, en naam er de seis jier âlde Karel fan Gelre mei nei Gent sa't dy oan it Boergondyske hof grutbrocht wurde koe. Dêrom focht Karel fan Gelre ek mei tsjin Karel VIII fan Frankryk. Yn de Slach by Betune yn 1487 waard er finzennaam en it duorre oant 1492 eart er frijkaam.
Yn 1518 troude er mei Elisabet fan Brunswyk-Luksemboarch. Se krigen gjin bern.
Op it hichtepunt fan syn macht bestie syn gebiet út Gelre, Sutfen, Oerisel, Drinte, Fryslân en Grinslân (in pear stêden útsein), en hy besocht ek noch Utert yn 'e besnijing te krijen. Mar nei 1522 ferlear er de oare gewesten wer, en Hindrik fan Beieren, biskop fan Utert, stie yn 1528 de wrâldske macht fan Utert ôf oan Karel V, foar syn beskerming tsjin Gelre.
Yn dat jier, 3 oktober 1528, waard lang om let yn it Ferdrach fan Gorkum regele dat Karel fan Gelre fan Karel V beliend wurde soe mei Gelre en Sutfen, en Karel V soe ôfsjen fan syn rjochten, behalve as Karel fan Gelre gjin bern krige. Om't Karel fan Gelre yndie gjin bern hie woe er it ferdrach net tekenje, en begûn de oarloch op 'e nij. Earst 10 desimber 1536 einige de striid mei it Ferdrach fan Grave, wat Karel fan Gelre minder rjochten joech, mar dêr't Karel V it erfrjocht net yn krige.
Karel fan Gelre ferstoar 30 juny 1538. Hy leit begroeven yn de Eusebiustsjerke yn Arnhim. Hy waard opfolge troch Willem II fan Kleef.
Ole Ellefsæter
Ole Ellefsæter (Furnes, 15 febrewaris 1939 - Brumunddal, 18 oktober 2022) wie in Noarsk atleet en skyrinner.
Ole Ellefsæter wie fan 1960 oant en mei 1965, seis kear op rige Noarsk kampioen 3000 meter steeplechase, Ole Ellefsæter die mei oan de Jeropeeske kampioenskippen atletyk 1962 yn Belgrado, mar behelle dêr net de finale. Ole Ellefsæter naam by it langlaufen trije kear diel oan de Olympyske Winterspullen en helle yn 1968 de gouden medalje op de 50 kilometer en op de estafette. Yn 1966 waard Ellefsæter yn eigen lân, mei de Noarske efetteploech skyrinnen wrâldkampioen.
Ole Ellefsæter ferstoar op 18 oktober 2022 yn 'e âldens fan 83 jier oan de gefolgen fan in hertstilstân.
Bras
thumb|Breidskie Frysk Skipfeart Museum In bras is in sulveren of yn sulver sittend frouljusark (mes, skjirre, nillekoker, spjeldekessentsje en soks) oan in sulveren gurl of oan in sulveren keatling hingjend fan de rokkebân. It wurdt ek sydsulver of "chatelaine" neamd.
De namme sydsulver gie letter oer op de frou sels: in boer mei syn 'sydsulver'. In bras wie eartiids in kado fan in heit oan syn takomstige skoandochter.