cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sint-Piter
Feroarjend Sint-Piterfeest
Oant en mei 2020 kaam Sint-Piter altiten mei Swarte Pyt nei Grou. Yn 2020 waard dy persoan út it tradisjonele feest ferballe. Dêrmei waard yn 'e mjitte kommen oan de eask fan aksjegroepen om Swarte Pyt ôf te skaffen, dy't yn 'e persoan fan Swarte Pyt rassisme sjogge. Dyselde aksjegroepen demonstrearren ek in soad by yntochten fan Sinteklaas en op it Piterfeest stiene hja al sûnt 2016 alle jierren ta argewaasje fan in soad Grousters te demonstrearjen. By de lêste kear dat de tradysje fan Swarte Pyt yn Grou oanholden waard, moast in plysjemacht fan 80 man sterk de demonstranten yn harren fak hâlde.
Om de jimmeroan weromkommende oerlêst op it feest fan demonstraasjes tsjin te gean, fûn de organisaasje de oplossing om Swarte Pyt op wrâldreis te stjoeren en him te ferfangen troch Aldemar. Aldemar is in mantsje mei in burd, in hege hoed en in sinnebril, dy't mei syn famylje yn in beam wennet. Op syn rêch draacht er in grutte koer mei pipernuten.
Sint-Piter yn Grou
Hjoed-de-dei wurdt der yn Grou in soad dien om it Sint-Piterfeest yn stân te hâlden. Sa fiere de skoallen sûnt 1958 in dro k-besocht Sint-Pitermearke op. En om dat mooglik te meitsjen is der in Sint-Piterbeurs, dêr't moais en lekkers dat de Grousters sels makke hawwe ferkocht wurdt. De winkels yn it doarp dogge ek mei. Net allinnich mei Sint-Piterfersiering en muzyk, mar ek mei't skuontsjes fan de bern yn it doarp yn de winkel-etalaazjes set wurde mei in ferrassing der yn. De bern hawwe sa alle jierren in moaie speurtocht en sykje harren skuon.
1447
Ferstoarn
thumb|right|250px|Paus Eugenius IV
Leeuwarder Nieuwsblad
De krante gie yn septimber 1942 mei de Ljouwerter Krante op yn de pro-Dútske fúzjekrante Friesche Courant dy't oant yn 1945 ferskynde.
Tell (archeology)
right|thumb|225px|Tell Mar Elias yn noard-[[Jordaanje]] In tell of tall (Arabysk) is in keunstmjittige hichte dy't in protte foarkomme yn it Midden-Easten. De hichten binne ûntstien troch iuwen fan minsklike bewenning; op it pún fan de âlde gebouwen waard hieltyd op 'en nij boud.
Yn it Hebriuwsk wurdt sprutsen fan tel (תל), yn it Turksk fan Höyük, yn it Perzysk is it Tepe, yn it Gryksk Magoula, yn it Roemeensk Magura en yn it Bulgaarsk is it Mogila.
De Nederlânske terpen en wierden binne te fergelykjen geografyske ferskynsels.
Archeology
Archeologyske opgravings fan in tell kinne ferskûle struktueren oan it ljocht bringe sa as oerheids- as militêre gebouwen, huzen en religieuze skrinen, op ferkillende djipten al nei gelang har' âlderdom. Lykwols oerlaapje de lagen elkoar faak, horizontaal, vertikaal as beide. Meidat sa'n opgraving it boaiemargyf fersteurt en ferwoastget, hawwe wittenskippers ek net-ynvasive ûndersykmetoaden betocht om in tell yn kaart te bringen.
Niklaastsjerke (Hjerbeam)
De Tsjerke fan Hjerbeam of de Niklaastsjerke is de eardere herfoarme tsjerke fan Hjerbeam. Sûnt 2016 is de tsjerke fan it Oekumenysk Wurkferbân Fryslân.
Skiednis
De oarspronklik oan Nikolaas fan Myra wijde en yn de 13e iuw boude tsjerke waard yn de 19e iuw foar in grut part fernijd. De midsiuwske noardlike muorre bleau by dy fernijing bewarre. It tuorke stamt nei alle gedachten út de jierren 1920.
Gemeente
De tsjerke drige healwei de jierren 1970 sluten te wurde, mar op inisjatyf fan de herfoarme tsjerkerie waard der út in fermidden fan herfoarmen, grifformearden en net-tsjerkefolk in kommisje beneamd mei it doel de tsjerke foar it doarp te behâlden en dêr Frysktalige tsjinsten te hâlden. Sa ûntstie de kommisje Frysk Oekumenysk Wurkferbân Hjerbeam.
Yn de rin fan de tiid binne de herfoarme tsjerkerie en it Wurkferbân jimmeroan mear yn inoar opgien. Yn 1985 waard de tsjerke troch û.o. de Stifting Behâld Tsjerklike Gebouwen yn Fryslân opknapt. Op 23 juny 2016 waard de herfoarme gemeente fan Hjerbeam op útstel fan de PKN opheven en de tsjerke mei de eigendommen oerdroegen oan it Frysk Oekumenysk Wurkferbân Hjerbeam.
Oargel
De tsjerke hat gjin piipoargel, mar in elektronysk oargel.
Stasjon Aldskoat
Stasjon Aldskoat (Ods) is in earder treinstasjon oan it spoar Steatsline A. It stasjon wie iepene fan 15 jannewaris 1868 oant 15 maaie 1938. It stasjon fan Aldskoat lei tusken de hjoeddeiske stasjons fan Wolvegea en It Hearrenfean iisstadion. It stasjonsgebou is yn 1970 sloopt.
Iismaster
thumb|Iismaster [[Henk Kroes (rjochts) yn 1986]] In iismeester stiet yn foar de kwaliteit fan it iis en de kondysjes op in iisbaan. Hy is derfoar ferantwurdlik dat de iisflier dweile wurdt en dat by wedstriden it iis geregeld dweile wurdt en dat by wedstriden it iis de optimale temperatuer hat. Yn in tochte iishal regelt de iismaster ek it binnenklimaat.
Klaas Jansma
Libben
Klaas Jansma hat in grut tal histoaryske en kulturele publikaasjes en biografiën op syn namme, guon yn oparbeidzjen mei oaren. Fierder trije romans, toaniel (Bommel en de Frisomanen), revues en kabaret. Bekend is Jansma foaral as skûtsjekenner, dy’t er al sûnt 1973 skûtsjewedstriden op eigen wize foar Omrop Fryslân ferslacht. Sûnt 2017 ferslacht er dit evenemint op Radio Klaas, dat ek fia Frysk.fm te hearren is. Klaas Jansma studearre oan de Pedagogyske Akademy en letter Andragology yn Grins. Hy wurke ûnder oare as ynterim-haadredakteur by it Friesch Dagblad en manager kommunikaasje by ûnderskate organisaasjes. Hy dosearre in blaumoandei kommunikaasje oan ‘e NHL.
Skriuwen
Hy hat neist belletry en kabaret boeken oer ûnder mear de Fryske binnenfeart, lânbouskiednis en kultuerhistoaryske ûnderwerpen skreaun, (wêrûnder toaniel en muzyk). Syn wurk wurdt karakterisearre troch in grut langstme nei eardere tiden, wêryn't famyljerelaasjes en - rivaliteit byldbepalend wienen.
Zamboni
thumb|right|300px|In zamboni oan it wurk op [[Thialf (It Hearrenfean)]] In zamboni is in automatyske dweilmasine foar it iis fan iisbanen. De masine is neamd nei syn Amerikaanske útfiner en ûntwikkelder, Frank Zamboni.
Zamboni's binne nedich omdat iisbanen en iisflierren (bestimd foar iishockey, langebaanriden en keunstriden) slite en skansearre reitsje troch it brûken. Der komme gatten, skuorren en slûven yn it iis en it iis wurdt dof, smoarch en stroef.
Foar de útfining fan de zamboni moast it bywurkjen fan it iis mei de hân barre, wat in soad tiid naam. De zamboni skrabet earst in laachje iis fan de baan en sproeit der dan in tin laachje waarm wetter op. Dat floeit daliks yn alle ûnsljochtens en levert in spegelgledde en skjinne iisbaan op.
De zamboni wurdt brûkt yn pauzes fan wedstriden. In dweilpauze duorret trochstrings sawat in kertier.
Frysktalige literatuer
De Fryske literatuer is in samling fan Fryske literêre wurken.
De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it Frysk ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie Gysbert Japiks (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de romantyk wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de Fryske beweging 'ferbrutsen' waard.
Definysje
De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk:
Yndieling
De Fryske literatuer wurdt yndield yn de Aldfryske literatuer, de Midfryske literatuer en de Nijfryske literatuer. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).
Aldfryske literatuer (1100 - 1550)
thumb|150px|It [[Brookmerbrief, in 13e-iuwsk rjochtboek]] Fan it Aldfrysk binne der suver allinnich wetboeken (meastepart skreaun oant 1400) en oarkonden (meastepart skreaun nei 1400) oerlevere. De Aldfryske literatuer is yn te dielen yn twa skiften, klassyk en nei-klassyk, dêr't de grins fan yn 'e earste helte fan de 15e iuw leit. It âldste skreaune Aldfrysk is antedearre fan de 12e iuw, in fragmintaryske psalmoersetting. Mei-inoar binne der sechtjin Fryske kodeksen (hânskriften) en ien boek (Freeska Landriucht) dat it earste printe boek yn it Frysk wie. Moralisearjende poëtyske teksten binne ek yn de wetboeken ferarbeide, mar hinget wol gear mei it rjocht, foarbylden binne de teksten fan it Freske Riim, de Gesta Fresonum en de Magnuskêsten. De earste Fryske oarkonde is fan 1242. De measte Fryske oarkonden binne skreaun yn it tiidrek 1480-1500. Mei-inoar binne der rûchwei 1300 oarkonden yn it Aldfrysk, de lêste soe fan 1573 wêze. De lêste tekst oerlevere yn it Aldfrysk is in brief fan 1578.
Renêssânse en Barok (1550 – 1700)
100px|thumb|left|Gysbert Japiks Om 1590 hinne begjint de renêssânse yn Fryslân. In ier teken fan dy renêssânse wie rym-sprekwurden fan Reyner Bogerman (likernôch 1475 - 1566). Yn 1614 wurdt in boek Sprekwurden fan de âlde frije Friezen útjûn, skreaun fan Carel Georg van Burmania. Oare nammen binne Johan van Hichtum (likernôch 1560 - 1628), Jan Jansz. Starter (1593 - 1626) en Peter Sybrandts Baerdt (likernôch 1590 - 1644). In belangryk skriuwer dy’t sawol de Fryske Renêssânse as Barok fertsjinwurdiget is Gysbert Japiks (1603 - 1666). Yn 1640 ferskynde syn earste boek Friesche Tjerne, in brulloftdicht, dat al it oar fuort yn 't skaad sette soe. Yn 1668, twa jier nei syn dea, ferskynde postúm de Friesche Rymlerye. Allinne troch him sprekke de ynternasjonale lûden fan de Renêssânse en de Barok op in heech peil yn it Frysk.
Romantyk (1800 - 1870)
thumb|[[Winterjûnenocht]] Yn de tiid fan de Romantyk griepen Fryske skriuwers faak werom nei teksten fan Gysbert Japiks en it wittenskiplik wurk fan professor Everwinus Wassenbergh. In skaaimerk fan de Romantyk yn Fryslân is dat it de Dútske ûntjouwings folge, it langstme nei âlde folkslieten en folksferhalen binne der in wichtich elemint fan. Yn 'e tiid fan de Romantyk wie it Fryske skriuwers net frjemd om har ferhalen te skriuwen yn 'e Aldfryske stavering, lykas Montanus Hettema (1796-1873). Yn de Romantyk kamen der mear oersettings foar 't ljocht, bygelyks dy fan Rinse Posthumus (1790-1859), Jan Dirks Ankringa (1793-1860) en Wopke Jabikssoan de Jong (1799-1852). Meidat der net folle oerlevere waard fan de Midfryske literatuer wie it Frysk noch net in echte literêre taal. De taalpioniers fan de Fryske Romantyk binne Albartus Telting (1803-1863), Eeltsje (1797-1858) en Joast Halbertsma (1789-1869), Jan Cornelis Pieter Salverda (1783-1836), Rein Baukes Windsma (1801-1862) en Jacob Roorda (1802-1834). In griemmank fan nasjonalistyske eleminten opponearre him yn boeken en skriuwsels fan Gerben Piters Colmjon (1828-1884) en Johan Winkler (1840-1916), Harmen Sytstra (1817-1862), Tiede Roelofs Dykstra (1820-1862). Nei it ferstjerren fan Sytstra en Dykstra yn 1862 kaam de Romantyk yn Fryslân oan ‘e ein.
Realisme en Naturalisme (1870 – 1918)
De tiid fan it iere Fryske realisme opponearre him benammen yn it wurk fan Waling Dykstra (1821-1914). Waling Dykstra kin mei boeken as Doaitse mei de Noardske balke fan 1848 en syn wurk op it wurdboekmêd taalbouwer neamd wurde. Syn boek De sulveren rinkelbel fan 1856 is yn 2002 op ‘e nij útjûn yn de rige fan Fryske klassiken. Piter Jelles Troelstra (1860-1930) wie master yn 'e rjochten en sosjalistysk politikus, mar hat lyksa wichtich west foar de Fryske literatuer, syn earste eigen stik Oan 'e sédyk ferskynt yn 1881. Literêre meiwurkers binne Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (Nynke fan Hichtum) (1860-1939), Tsjalling Eeltsjes Halbertsma (1848-1912) en Cornelis Wielsma (1845-1922). Oare skriuwers fan belang binne Hjerre Gjerrits van der Veen (1816-1887), Tsjibbe Gearts van der Meulen (1824-1906), Lucius Columba Marray Bakker (1822-1911), Gerben Postma (1847-1925), Lútzen Harmens Wagenaar (1855-1910), Oebele Stellingwerf (1848-1897), Geertruida Christina Jentink (1852-1918), Japik Hepkema (1845-1919), Sikke Sibes Koldyk (1861-1927), Sybren Valkema (1850-1921). It Naturalisme krige syn gerak yn it wurk fan skoalmaster Sake Kornelis Feitsma (1850-1918). Om 1900 hinne hied er publikaasjes yn ferskate tydskriften dy’t yn 1999 bondele waarden yn de rige Fryske klassiken, mei as titel Ut ‘e ûnderste lagen.
Ynterbellum (1918 – 1940)
thumb|Douwe Kalma
Ympresjonisme
De Jongfryske Mienskip wie tige beret en bring de Fryske literatuer nei in heech nivo. Douwe Kalma (1896 – 1953) wie de lieder fan de organisaasje dy’t om 1920 hinne likernôch 700 jonge leden hie. Syn Samle fersen ferskynden yn 1996, mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut. Kalma hat al it wurk fan William Shakespeare nei it Frysk oerset. Net eltsenien koe it rjocht lykfine mei Kalma, hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer Jan Jelles Hof (1872 – 1958) fan it Ald Selskip. De drystmoedige Jongfryske Mienskip foar it konservative Ald Selskip oer.
De boereroman
Yn it ynterbellum ferskynde de roman foar it earst yn 1921, doe’t de De Hoara’s fan Hastings fan Simke Kloosterman (1876 – 1938) printe waard. In oar tige bekend boek fan har is It jubeljier, dat yn 1994 op ‘e nij útjûn waard yn de earste rige fan Fryske klassiken. Oare romanskriuwers fan dy tiid dêr’t boeken fan op ‘e nij útjûn binne, wienen Reinder Brolsma (1882-1953) mei De Heechhôf trilogy en Grûn en minsken, Ulbe van Houten (1904 – 1974) mei De sûnde fan Haitze Holwerda en syn ferhalebondel De rook op it lân, Nyckle Haisma (1907 – 1943) mei Peke Donia, de Koloniaal, Douwe Kiestra (1899 – 1970) mei De froulju fan de fetweider, Abe Brouwer (1901 – 1985) syn boek De Gouden Swipe is yn 1998 troch Steven de Jong ferfilme.
Iepenloftspul Wergea
It Iepenloftspul Wergea is begûn yn 1989. It spilet eltse twa jierren in stik, meast iepenloft-bewurkings fan bekende boeken of films. By de foarstellings spilet de musyk faak in grut part.
Frysktalige literatuer
Twadde Wrâldkriich (1940-1945)
Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren. Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen Ype Poortinga (1910 – 1985) mei syn fersebondel sinneblink fan 1941 en it Foech soldate-oproer fan 1941, Douwe Annes Tamminga (1909 – 2002) mei syn dichtbondel Balladen en Lieten fan 1942. Oare nammen binne Rintsje Piter Sybesma (1894 – 1975).
Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht. De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde.
De eksperimentelen
Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift Quatrebras op, dat him ôfsette tsjin De Tsjerne. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan Douwe Tamminga yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan Jan Wybenga en Hessel Miedema nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch Jan J. Bijlsma, Meindert Bylsma en Reinder van der Leest.
De ynformative poëzij
By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('Operaesje Fers' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.
Fernijende literatuer
By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút Fioele en faem út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: De smearlappen fan Anne Wadman yn 1963 en Fabryk fan Trinus Riemersma yn 1964. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard.
Yn 1962 wie it debút fan Rink van der Velde (1932 – 2001) Joun healwei tolven is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de Twadde Wrâldkriich. Yn 1966 ferskynt it boek De fûke fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch Steven de Jong.
Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970).
Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)
By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften.
Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, Piter Terpstra, Durk van der Ploeg, Sjoerd van der Schaaf, Klaas Bruinsma, Rink van der Velde, Tiny Mulder en Ypk fan der Fear.
Hjoeddeisk (1995 – no)
thumb|left|Tsjead Bruinja By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. Tsjêbbe Hettinga makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte.
Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra.
Hylke Speerstra (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei Heil en Seil, yn 2000 publisearre er It wrede paradys en yn 2006 De Oerpolder. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan Marga Claus kinne ek as doku-roman sjoen wurde. Rink van der Velde bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht.
De Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is Eric Hoekstra. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne Klaas Bruinsma, Pieter Brouwer en Henk Wolf.
Fan de jongere generaasje dichters kinne Albertina Soepboer en Arjan Hut neamd wurde. By dy generaasje heart ek Tsead Bruinja, dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk.
Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan Nyk de Vries, Hein Jaap Hilarides, Greet Andringa, Janneke Spoelstra en Eelkje Tuma.
Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne Durk vd Ploeg en Jetske Bilker it neamen wurdich.
Mijnheer Prikkebeen
thumb|Prikkebeen, bewurking [[Jan Goeverneur|J.J.A. Goeverneur]]
Mijnheer Prikkebeen is de haadpersoan út Reizen en avonturen van mijnheer Prikkebeen (1858), it klassike berneferhaal fan de Nederlânske skriuwer Jan Goeverneur (1809 - 1889). Mijnheer Prikkebeen kin beskôge wurde as it earste Nederlânske tekenteltsje.
J.J.A. Goeverneur brocht in bewurke, suvere oersetting út fan Fahrten und Abenteuer des Herrn Steckelbein troch Julius Kell. Dat boek wie skreaun by yllustraasjes út Monsieur Cryptogame (1846) fan Rodolphe Töpffer.
Prikkebeen (Frysk: prikstôk, swevelprikke) is it ferhaal oer in hampelman fan in flinterfanger en syn suster Ursula dy't allerhanne healwize en ûnmooglike avontoeren belibje. It boek wie tige populêr by de bern en waard faak werprinte. It is yn 1980 troch Gerrit Komrij op 'e nij bewurke mei as titel De zonderlinge avonturen van Primus Prikkebeen (ISBN 90-6213-110-7) mei in neiwurd fan Dirkje Kuik.
Yn it Frysk oerset troch Tiny Mulder as De Bjusterbaarlike reis fan Menear Prikkeskonk, Amsterdam/Leeuwarden/Ljouwert, Becht/Friese Pers.
SS Great Britain
thumb|''SS Great Britain' It stoomskip de Great Britain wie it earste skip mei in folslein metalen romp en in skroef as oandriuwing. By de tewetterlitting yn 1843 wie se it grutste skip fan de wrâld, mei romte foar 382 opfarrenden.
De Great Britain wie in ûntwerp fan Isambard Kingdom Brunel, Thomas Guppy, Christopher Claxton en William Patterson, dat útfierd waard foar de Great Western Steamship Company. It ûntwerp waard ynspirearre troch it tige slagge eardere skipsûnwerp fan Brunel, de SS Great Western.
Posthûs Teater
thumb|right|250px|Posthûs Teater It Posthûs Teater is in teater op It Hearrenfean.
Dobbe
thumb|300px|Brândobbe op de Grutte Brink yn [[Súdlaren (2005)]] In dobbe is in groevene poel foar drink- of bluswetter, faak ek brûkt as boarnplak foar it fee.
Posthûs Teater
It gebou is út 1885 en wie lange tiid herberch It Posthûs. Lichtwol waard de herberch "Het Posthuys" al boud by it ûntstean fan It Hearrenfean yn 1551. Twahûndert jier dêrnei is it yn elk gefal al in lukratyf gebou. Yn in publikaasje út 1754 wurdt op de “herberg het Posthuys” in bod dien fan “3300 Goudgûnen en 15 stuorren”. Sûnt 1810 stiet de herberch al bekend as it “Alde Posthûs”.
Dobbe
Soksoartige wetters wurde op oare plakken ek wol kolk neamd, mar dobbe is de Fryske, Grinslanner en Drintske namme. Dobben hawwe faak in lange skiednis, ek wierden hiene al dobben.
Posthûs Teater
It “Nije Posthûs” sa 't wy dat no kenne, is fan 1885. Yn de jierren foar 1885 is sprake fan it “Alde Posthûs”. It âlde Posthûs wie al “uitmuntend ingericht met een ruime Gelagkamer, groote en kleine Zaal, Tooneel met Zit- en Kleedkamers, Woonkamer en Keuken, groote Sociëteits- en Biljartzaal, Stalling en Bergplaatsen”. Yn de jierren tweintich en tritich fan de 20e iuw waarden yn It Posthûs net allinnich toanielfoarstellings jûn, it gebou waard ek brûkt foar ferheftige en drokke gearkomsten, lykas de gearkomsten fan de trije gemeenten Aenjewier, Skoatterlân en Haskerlân, om te kommen ta de nije gemeente It Hearrenfean.
Dobbe
In soad dobben hawwe harren funksje as opslachplak foar bluswetter ferlern en binne dan ek tichtsmiten. It doarp Súdlaren hat noch in brândobbe op de grutte brink.
Posthûs Teater
Yn 1966 is it Posthûs oankocht troch de gemeente It Hearrenfean en waard it in ‘mienskipshûs". It Posthûs Teater waard weriepene op 1 oktober 1983 troch Hans Wiegel, Kommissaris fan de Keninginne fan Fryslân. Der wie die in teaterseal byboud. Yn totaal binne der in lytse 400 sitplakken. Efter oan de bûtenkant wie der in metershege toanieltoer komd.
Yn 2005 wie der in ferbouwing en waard it neistlizzende pân (Achter de Kerk 2) oan it teater tafoege. Hjir kaam ek de nije yngong.
Benediktustsjerke (Damwâld)
De Benediktustsjerke is in oarsproniklik romaanske tsjerke yn Damwâld. Damwâld telt tsjintwurdich twa oarspronklik romaanse tsjerken, de Benediktustsjerke yn it eardere Dantumawâld en de Bonifatiustsjerke yn it eardere Moarrewâld. De romaanske tsjerke fan Ikkerwâld waard yn 1849 ôfbrutsen om ferfongen te wurden troch in neoklassisistyske nijbou. De trije doarpen waarden yn 1971 gearfoege ta it hjoeddeiske Damwâld.
Bouskiednis
De Benediktustsjerke waard op de ein fan de 12e iuw boud fan dowestien. De toer waard der yn de 13e iuw foar setten. Yn de rin fan de tiid binne der in soad grutte feroarings komd, wêrtroch't it romaanske karakter fan de tsjerke diels ferlern gien is. Oan de súdkant fan de tsjerke is noch oarspronklik romaansk muorrewurk te sjen. De toer, mei sealtek, wie oarspronklik ynpannich, mar kaam, nei in ferlytsing fan it skip, wer bûten de tsjerke te stean. It koer is fan 1775. By in restauraasje yn de jierren 1960 waard de pleisterlaach fan de tsjerke ferwidere.
De tsjerke is erkend as in ryksmonumint.
Ynterieur
thumb|270x270px|Logo fan de Herfoarme Gemeente Dantumawâld Yn de tsjerke sitte fjouwer skildere kartûsjes út 1599 mei sitaten út de bibel. Dizze skilderingen binne unyk en waarden skonken troch de út Jever kommende predikant Thomas Johannes Jeverensis. Dizze predikant wie yn 1597 út East-Fryslân wei nei Dantumawâld komd en gie yn 1606 nei Gruttegast.
De preekstoel yn it koer is ryk fersierd en datearret út de tiid doe't in grut diel fan de tsjerke fernijd waard. Nei alle gedachten is it fykwurk oan de preekstoel en it foar de preekstoel steande doophek ôfkomstich fan Yge Rintjes út Ljouwert, dy't ek it fykwurk foar it yn deselde tiid boude oargel levere. De Benediktustsjerke besit twa grutte roubuorden út 1794 en 1824. De klok mei in diameter fan 116 sintimeter waard yn 1786 troch L. Haverkamp getten. It oerwurk yn de toer is mechanysk en datearret fan it earste fearn fan de 20e iuw. Yn de tsjerke lizze noch twa âlde sarken fan foar de reformaasje.
Oargel
De tsjerke hat in oargel dat boud is troch Albertus Antoni Hinsz. It ienmanualige ynstrumint waard yn de jierren 1776-1777 boud en is noch foar it grutste part orizjineel. it rokokofront waard makke troch C. Eisma, wylst it fykwurk levere waard troch Yge Rintjes. Yn it earste part fan 2017 fierde Bakker & Timmenga út Ljouwert in renovaasje út.
Gemeente
De tsjerke makket diel út fan de herfoarme gemeente fan Dantumawâld, dy't oansletten is by de lanlike PKN. De tsjerke makket gjin diel út fan it gearwurkingsferbân PKN Damwâld. De oare tsjerkegebouwen fan de PKN yn Damwâld binne:
Keppeling om utens
Disposysje mei lûdsfragminten fan it oargel
Samarkand
Samarkand (Oezbeeksk: Samarqand of Самарқанд) is de haadstêd fan de provinsje Samarkand yn Oezbekistan. De measte ynwenners binne Tadzjiken. De stêd is it meast bekend fan syn sintrale lizzing oan de siderûte tusken Sina en it Westen en as Islamitysk stúdzjesintrum. Yn de 14e iuw waard it de haadstêd fan it ryk fan Timoer (Tamerlane), ek syn mausoleum (de Goer-e Amir) stiet yn Samarkand. De Bibi-Khanym Moskee is ien fan de meast opfallende gebouwen fan de stêd. Dee Registan wie it âlde sintrum fan de stêd.
UNESCO sette de stêd yn 2001 op syn Wrâlderfgoedlist as Samarkand – Crossroads of Cultures.
Nicolaas Jarichides Wieringa
Nicolaas Jarichides Wieringa (foar 1644 - nei 1699) wie in oersetter en subkonrektor oan de Latynske skoalle yn Harns fan 1659 oant 1695.
Wieringa wie oersetter fan (satirysk) wurk fan Boccalini, Rabelais, Barclai en Leti. Yn syn wurk sitte Fryske eleminten.
Cornelius Kempius
Cornelius Kempius (Dokkum, ±1520? - oktober 1589) wie in skiedskriuwer.
Adriaan van Maanen
Adriaan Van Maanen (Snits, 31 maart 1884 - Pasadena (Kalifornje), 26 jannewaris 1946) wie in Nederlânsk-Amerikaansk astronoom.
Hy gie yn 1911 nei de Feriene Steaten om te wurkjen by it Yerkes Observatorium. Yn 1917 ûntdekte hy in wite dwerch dy't sûnt dy tiid de Stjer fan Van Maanen neamd wurdt.
Pibo Ovittius fan Abbema
300px|rechts|thumb| Hantekening fan Pibo Ovittius fan Abbema Pibo(nni) Ovitius van Abbema, werklike namme Pibe Wytthiesoan fan Abbema, (Grou, ± 1542 - 1618) wie in Nederlânsk apteker en dûmny fan Frysk komôf.
Libben
Pibe ferhuze nei Aldeboarn, troude mei Waeb Syrcksdochter en krige bern. Oarloch twong him de wyk te nimmen nei Grins, dêr't hy in twadde frou troude en in bern krige. Doe't dizze bigamy út kaam, sette it Hof fan Fryslân him finzen, en úteinlik waard hy band út Fryslân. Syn 'echte' frou Waeb Syrcksdochter waard op 17 augustus 1594 yn de Doelhôftsjerke yn Aldeboarn begroeven.
Pibe fan Abbema begûn doe in einleaze swalktocht, wêrby't hy earst as medikus, dêrnei as pastoar en by eintsjebeslút as dûmny yn syn libbensûnderhâld foarseach. As pestdokter dûkte er efterinoar op yn Delft, Amersfoart en Duisburg. Nei preesterwijïng yn Keulen waie hy pastoar yn it Linmburchske Kessel en dêrnei yn it Kleefse lân (Orsoy en Weeze). As grifformeard dûmny wurke hy yn Terborg, Ochten, Werkhoven, op it eilân Wieringen, yn Didam, Ynskedee, Hagestein, Nigtevecht en Zuilen. As pastoar/dûmny liet Pibe him Ovittius neame. De libbensrin fan Pibe liket hast in skelmeroman. Hieltiten wist hy foar koarte tiid it betrouwen fan heechpleatste persoanen yn tsjerke en polityk te winnen. Sa wist hy twaris de steun te krijen fan Maria van den Bergh, de sus fan Willem fan Oranje. Dat koe lykwols net foarkomme dat hy kear op kear flechte moast, omdat hy ynhele waard troch geroften oer syn ferline. Mei betrekking ta syn amoureuze libbenswannel waard dúdlik dat "er oan ien frou blykber net genôch hie".
Ek op tsjerklik mêd koe hy as pastoar of as dûmny mei grut gemak ferskillende hearen tsjinje. As medikus hied er de twifeleftige reputaasje fan tsjoender en wearwolf. Hy wie in man mei in soad gesichten; ien dy't syn tiidgenoaten yn betizing brocht mei syn faak wikseljende gedaanteferwikselingen. It ferhaal fan Pibo Ovittius spilet op it momint dat de yngripende tsjerklike en maatskiplike feroarings barre oan de ein fan de 16e iuw. Syn libbensrin lit treffend sjen hoe tin de skiedslinen tusken katolyk en protestantsk en tusken Spaansk en Steatsk noch lange tiid west hawwe.
Nettsjinsteande syn net ûnbesprutsen gedrach waard noch yn syn libben yn 1612 in tegeltableau foar him oanbrocht yn de súdmuorre fan de Doelhôftsjerke yn Aldeboarn. It earebetoan hie hy te tankjen oan syn soan Wytse, dy't as siketreaster yn East- en West-Ynje yn de spoaren fan syn heit gie en sels dy syn namme (Ovittius Abbema) oernaam. De grêfstien fan Waeb Syrcksdochter en it tegeltableau binne no noch te bewûnderjen.
De yn Ynskedee op 30 july 1923 oprjochte Nederlânsk-herfoarme Ovitius-stichting is nei him neamd as earste grifformearde predikant dêre.
De Romeinske dichter Ovidius, nei wa't syn latinisearre namme likegoed ferwiist as nei Wytsessoan, hat opmerklike oerienkomsten mei Pibe. Beiden fielden de pine fan ballingskip, fier fan hûs en hurd, en wienen elk op harrren eigen manier masters fan de metamorfoaze.
Age Buma
thumb|175px|Age Buma Age Buma (Koudum, 18 maart 1820 – Hylpen, 29 novimber 1893) wie in Frysk politikus.
Buma wie in Liberaal Twadde Keamerlid, meistanner fan Kappeyne en Tak van Poortvliet. Hy waard as ôffurdige foar it distrikt Snits keazen. Buma wie foarsitter fan de Suderseeferiening en ien fan de grutste pleitbesoargers fan ynpoldering fan de Sudersee. Hy tsjinne dêroer in foarstel yn, dat lykwols gjin wet waard.
Deine Lakaien
Earste Jierren
Yn 1986 ferskynt yn eigen behear it titelleaze debút. Troch optredens wit de band yn de jierren dêrnei stadichoan in cultstatus te berikken, en as it twadde album "Darkstar" útbrocht wurdt yn 1991 witte se in grut publyk oan har te binen. It titelnûmer en de track "Love me to the end" wurde clubhits yn de Dútske gothic en alternative scene. As de band yn 1993 it album "Forest Enter Exit" útbringt brekt de band ek troch yn de mainstream. It album komt yn de Dútske hitlisten en Deine Lakaien wurdt ien fan Dútslâns grutste gothicbands.
De stadige opgong
De ferkeapen fan elk folgjend album wurde hieltyd grutter en de ferkeap fan de lêste trije albums ("White Lies", "Kasmodiah" en "April Skies') wit yn Dútslân sels de top-10 te heljen. Mei it lêste album begjint Deine Lakaien ek stadichoan troch te sipeljen nei it bûtenlân.
Live
Net allinnich op albums, ek live is Deine Lakaien in hiele ûnderfining. Live wurdt de band útwreide mei twa fioelistes, in sellist en in gitarist. Troch dizze foar in gothic/pop band aparte line-up witte se in bysûndere sfear del te setten. Mei dêroan keppele it firtuoaze toetsenwurk fan Ernst Horn en de eksintrike foardracht fan Alexander Veljanov is Deine Lakaien live sear de muoite wurdich. De band docht ek akoestyske sets mei allinch Horno op de piano en Veljanov as sjonger.
Andringahûs (Oksekop)
It Andringahûs stiet oan de Oksekop 13 yn Ljouwert en is boud tusken 1500-1550. Yn 1595 ferkocht mr. Focco Rommarts, riedshear ordinaris yn it Hof fan Fryslân, syn hûs en steed by “de oude Blockhuysterpijp”: “hebbende de Herevaart ten oosten en zuiden en Mr. Eco Isbrandi ten noorden”. Dat hûs, Oksekop 11, waard kocht troch Rombartus fan Ulenburg, de skoanheit fan de skilder Rembrandt van Rijn. Wa't de keaper wie is ûnbekend. It hûs dat letter de namme "De Olde Signorie" krige is boud yn neoklassisistysk oansjen en hat antike ynterieurdielen út de 15e oant 20e iuw. De lêste restauraasje wie yn in 1995. It hûs waard boud yn de 15e iuw foar de lânadel. Dêrnei wennen der boargemasters fan Ljouwert yn, lykas W.J. van Welderen baron Rengers. Ek de abbekatetwilling Bruorren Anker hie har kantoar yn it Andringahûs. De kelders binne ek fan bûtenôf te betreden. Efter de foardoar sit in hal mei etst glês, dêrefter de gong mei moarmeren flierplaten dy't it gebou yn twa helten ferdield. Yn de grutte linker salon sit in skou mei antike estrikken en in serre-eftige oanbou. De linker wurkkeamer wie eartiids de koken. Oan de rjochterkant sitte twa salons mei stúkte plafonds en moarmeren skoarstienmantels. Yn de meast eastlike sit noch in âlde boekekastewand; in iken tuskenhal ferbynt de beide salons.
Avelgem
Avelgem is in plak en gemeente yn de Belgyske provinsje West-Flaanderen. De gemeente hat mear as 10.000 ynwenners, dy't 'Avelgemnaars' neamd wurde. It plak leit súdeastlik fan Kortrijk oan de Skelde yn it sudeasten fan de provinsje.
Skiednis
Healwei de 19e iuw hie Avelgem likernôch 4.000 oant 5.000 ynwenners. Hja fertsjinnen jild mei lânbou en yn de linnenyndustry. De krisis yn 'e flaaksyndustry (1846-1848) betsjutte in ramp foar de bewenners. Yn it noarden fan Frankryk waard eartiids stienkoal ûntdutsen en dat soarge foar in grutte migraasje nei Frankryk, sadat it ynwennertal tebek rûn. Pas nei't it ferkear ferbettere kaam der in ein oan it ferlies fan ynwenners en ferbettere de sitewaasje.
Oan 'e ein fan 'e 19e iuw kaam de yndustry yn Kortrijk op gong en ûntstie der flaaksyndustry oan de Leie. Dêrtroch makke Avelgem wer wat befolkingsgroei mei. thumb|left|Avelgem yn 1918 De Earste Wrâldkriich makke wurk oer de grins ûnmooglik en de flaaksyndustry ferhûze dêrtroch yn 'e rjochting fan Kuurne en Waregem. Doe't de kriich einige werstelde de sitewaasje yn it grinsgebiet wer, mar Avelgem bleau efter. Nei dy oarloch kaam de grinsarbeid lykwols wer op en sette de yndustrialisaasje fierder troch. Der wiene wol guon bedriuwen, mar dy wiene lytsskalich yn fergelikening mei dy om de Leie hinne. Dochs hie Avelgem neffens oare gemeenten om dit part fan de Skelde hinne aardich wat yndustry. Yn it ynterbellum groeide de yndustry yn Kortrijk foars, wylst dy yn Avelgem efter bleau. De gemeente waard yn de Twadde Wrâldkriich op 23 maaie 1940 beset troch it Dútske leger en op 5 septimber 1944 wer befrijd.
Nei de oarloch ferlear de yndustry dochs in diel fan syn betsjutting, fral nei't de leanen yn de jierren 1960 yn Noard-Frankryk sakken en de yndustry dêr wer groeide. In soad bewenners fûnen yn 'e jierren 1980 wurk yn de tsjinstferliening. Avelgem bleau lykwols in lytse kearn foarmje yn in tinbefolke gebiet.
Gea
Avelgem leit yn de delling fan de Skelde. It lânskip is flak en de hichte fan de gemeente leit tusken de 12 en 20 meter. In wichtich natuergebiet foarmet de Avelgemse Scheldemeersen.
Yndieling gemeente
Avelgem is it grutste plak en de grutste dielgemeente. De gemeente hat fjouwer oare lytsere dielgemeenten, dy't oan deselde igge fan de Skelde lizze as it plak Avelgem. Bossuit en Outrijve lizze mear de stream op, Waarmaarde, Kerkhove en it buorskip Rugge de stream del.
Befolkingsferrin
Alle histoaryske ynformaasje giet oer de hjoeddeiske gemeente, lykas dy ûntstie nei de weryndieling fan 1 jannewaris 1977.
Iepenloftspul Jorwert
De Jorwerters besochten út alle macht de toer werom te krijen. Se ha doe in aksje hâlden om jild foar de toer te sammeljen. Dat slagge bûtengewoan. Twa jier letter ha sa'n fyftich Jorwerters it earste iepenloftspul oer it fuotljocht brocht, út tankberens foar it jild dat út alle hoeken en hernen fan it lân binnenkaam wie.
Yn it lêst fan augustus en yn septimber binne de útfieringen. Alle jierren stelt de Jorwerter notaris syn tún beskikber foar dit iepenloftspektakel.
De Fryske skriuwer Jan Schotanus soarget faak foar de oersetting fan net Frysktalige stikken. Romke Toering hat mear as 30 jier de rezjy hân by it Jorwerter Iepenloftspul. Hy waard yn 2007 opfolge troch Tjerk Kooistra.
Mei troch it súkses fan it iepenloftspul is der in berne-iepenloftspul opsetten, dêr't allinne bern yn spylje. Dit iepenloftspul brûkte it dekor fan it 'grutte' iepenloftspul om eigen stikken op te fieren. Doe't dúdlik waard dat it berne-iepenloftspul tige súksesfol wie, waard de ôfstimming fan it dekor mei it 'grutte' spul hieltyd dreger en is it nei Easterwierrum ta ferhuze, wêr't no yn de pastorytún fan de Roomske tsjerke spile wurdt.
Andringastate (Aldeboarn)
thumb|right|250px| Andringastate (ein 18e iuw) troch J. Gardenier Visser thumb|right|250px| Andringastate (± 1880) Andringastate wie it stamhûs fan de famylje Andringa yn Aldeboarn. De state stie tichtby de tsjerke. De state wurdt neamd yn de 15e iuw. De state waard doe bewenne troch Thiart Jorrits Andringa. Dy wie yn de 15e iuw grytman fan Utingeradiel. De Andringa’s wiene anty-Habsburch, sadat se net botte populêr wienen by it regear yn Brussel. Yn de 16e iuw hat de famylje dêrom ek gjin hege funksjes mear, pas nei de Herfoarming wurde se wer grytman.
De state moat ferboud wêze om 1770 hinne. Der bestiet in skets fan Andringastate fan J. Gardenier Visscher. It gebou stiet dan efter in izeren stek oan de haadstrjitte tusken pylders fan natuerstien. It gebou is hielendal ûnderkeldere mei yn de rjochterfleugel in hege bel-etaazje. Beide fleugels binne twa ramen breed. As de famylje Andringa útstoarn is komt de famylje Lycklama à Nijeholt as grytman op de state. Yn 1882 keape de Herfoarme Tsjerke de state, dy’t dan as pastorije brûkt wurdt. Yn 1894 wurdt Andringastate foar it grutste part ôfbrutsen. Op itselde stee wurdt dan in filla boud.
Inkele jierren foar de ôfbraak binne der noch foto's fan de state makke. Dêr is op te sjen dat de state wol ferboud is, mat net bot feroare. De grutste feroarings binne de twa finsters fan de mezzazine, dy't tichtmakke binne en de skoramen mei lytse roeden, dy't ferfongen binne troch acht- en fjouwerrúts empire-finsters. Op de foto fan de efterkant is noch de fraaie túnoanlis te sjen.
List fan planetoïden 28001-28100
Dit is in list fan planetoïden 28001-28100.
Vostok 1
thumb|De daalkabine fan Vostok 1 yn it [[Raketnokosmitsjeskaja Korporatsija Energia|RKK Energia Museum yn Korolev, tichtby Moskou]]
De Vostok 1 wie it earste bemande romtefartúch, lansearre yn it ramt fan it Russyske Vostokprogramma. It waard op 12 april 1961 lansearre. De Sovjet kosmonaut Joeri Gagarin foarme de bemanning en waard dêrmei de earste minske yn de romte.
Missybeskriuwing
De flecht wie folslein automatysk, de bestjoeringynstruminten wienen blokkearre. Gagarin hie in koade yn in fersegele slûf, dêr't er yn needgefallen, nei tastimming fan de flechtlieding, de bestjoeringsynstruminten deblokkearje koe. Dochs wie de koade, "325", gjin geheim foar Gagarin. Foarôfgeand on syn lansearring hiene in technikus en generaal Kamanin him de geheime koade al ynskune.
De lansearring ferrûn sûnder problemen en nei 10 minuten kaam it Vostok romtefartúch los fan de draachraket. In grut gedielte fan de baan lei oer wetter. Nei it ferlitten fan Aziatysk kontinint stuts de Vostok diagonaal de Stille Oseaan oer en fleach om de súdpunt fan Súd-Ameerika om dêrnei diagonaal de Atlantyske Oseaan oer te stekken. Op 'e hichte fan Angoala fleach de Vostok wer boppe lân en waard de remraket ûntstutsen.
thumb|300px|It Flechtpaad fan Vostok 1 Neidat de remraket fjurre hie foar it weromgean yn de atmosfear, moast de daalkabine mei dêryn de kosmonaut loskeppelje fan de service-module. Mar beide komponinten blauwe oan elkoar hingjen oan in bundel trieden, en yn de boppenste linen fan de atmosfear begûn it gehiel wyld te tuoljen. Uteinlik baarnden troch de wriuwingshjitte de trieden troch en de daalkabine naam automatysk de juste posysje yn.
Flak foar de ein fan de flecht waard Gagarin, neffens it plan, mei in sjitstoel út de daalkabine sketten en lanne mei in parasjute feilich op ierde. De daalkabine lane ek oan in parasjute yn itselde gebiet.
Reinier Paping
Reinier Paping (Dedemsfeart, 18 febrewaris 1931 - 20 desimber 2021) is bekend wurden as de winner fan de Alvestêdetocht fan 1963. Oan de wedstriid dienen 577 dielnimmers mei wêrfan't 58 it folbrochten.
Paping ried yn dizze bare tocht wei út de kopgroep (Jeen van den Berg, Anton Verhoeven en Jan Uitham), en ried mear as de helte fan 'e tocht allinnich. Tsien oeren en 59 minuten nei de start finishte Paping, 22 minuten letter folge Jan Uitham as twadde.
Mei syn oerwinning fertsjinne Paping twa jierkaarten foar de iisbaan yn Dimter en in sulveren sigarettedoaze. In ûnbekenden-ien hie him nei syn oerwinning nog in tsientsje jûn. Folgjend op syn prestaasje wurke Paping mei oan in reklamekampanje foar in moarnsmielprodukt (Brinta), dêr't er ek nochris in 500 gûne, in oanstekker en in föhn mei fertsjinne.
Paping begûn nei syn oerwinning in sportsaak yn Swol. Yn 2009 fersoarge er de voice-over oan it begjin fan 'e histoaryske film De Hel van '63, oer de Tolfde Alvestêdetocht.
Stasjon Drylts
250px|thumb|right|It nije 'stasjon' fan Drylts yn 2005 thumb|right|250px|It âlde stasjon fan Drylts yn 1920 Drylts leit sûnt 8 novimber 1885 oan it spoar Ljouwert-Starum en hat sûnt dy tiid ek in stasjon, Stasjon Drylts.
It hie net folle skeeld of it spoar wie net troch Drylts komd. De Twadde Keamer hie nammentlik in moasje oannomd om it spoar net oer Drylts, mar oer Boalsert nei Warkum rinne te litten, mar de Earste Keamer stuts dêr, lokkich foar Drylts, in skoatteltsje foar.
Yn 1938 waard Stasjon Drylts skrast út de tsjinstregeling, mar yn de perioade 1940-1941 stoppen der foar koarte tiid wer treinen. Hjirnei wienen der noch wol frachttreinen dy't hjir stoppen oant septimber 1970. Yn 1954 is it âlde stasjonsgebou sloopt: it wie oerstallich wurden.
Sûnt 1985 stopje der wer treinen yn Drylts, yn dat jier kaam der ek in nije halte, no yn de foarm fan in abry. De abry leit in pear hûndert meter noardeastlik fan de eardere lokaasje fan it âlde stasjon. Yn Drylts fertrekt de trein (yn 2006) 1 kear yn it oere nei Starum. Dit spoar wurdt eksploitearre troch Arriva.
Joeri Gagarin
Joeri Aleksejevitsj Gagarin (Russysk: Юрий Алексеевич Гагарин) (Klûsjino, 9 maart 1934 – Novosyolovo, 27 maart 1968) wie kosmonaut (Russyske name foar romtefarder). Op 12 april 1961 waard Joeri Gagarin de earste mins dy't in romtereis makke, oan board fan de Vostok 1.
Tsjerkhôfpoëzij
Tsjerkhôfpoëzij is in poëzijsjenre, yn Ingelân ûntstien begjin 18e iuw, de preromantyk, dat sprekt fan de stjerlikens fan de minsk, tomben en hôven. Beoefeners wienen ûnder oaren Edward Young en Robert Blair. Nei de Ingelske term Graveyard poetry wurde harren neifolgers ek wol oantsjutten mei de term Graveyard School. Bekendste foarbyld is Elegy written in a country churchyard (1751) fan Thomas Gray (1716- 1771). Yn de tiid fan de Romantyk kaam dit sjenre yn hiel Jeropa foar, yn Nederlân fertsjintwurdige troch ûnder oaren Rhijnvis Feith.
Joeri Gagarin
Biografy
Gagarin waard oplieden as reservebemanning foar de Sojoez 1, de flecht die op 24 april 1967 rampzalig einigde mei de dea fan it ienige bemanningslid, Vladimir Komarov. Gagarin waard ek selektearre foar de trening foar in missy nei de moanne. Dy missy hawwe de Russen úteinlijk ôflast.
Tsjerkhôfpoëzij
Guon beoefeners fan Tsjerkhôfpoëzij wienen foarrinners fan it literêre sjenre fan de Goatyske roman.
Joeri Gagarin
Biografy
Der besteane hurdnekkige komplotteoryen dat foar Gagarin minstens twa oare Russen yn de romte west hawwe, wêrûnder Vladimir Iljoesjin. Dizze foargongers soenen lykwols swier ferwûne rekke wêze of it sels net oerlibbe hawwe. Bewizen dy't hjirfoar oanfierd binne blike allegear net wier te wêzen.
Gagarin kwam op 27 maart 1968 op 34-jarige leeftijd om it libben by in ûngelok mei in MiG-15 straaljager by in rûtinetreningsflecht tichtby Moskou. Gagarin wie troud en hie twa bern. Syn jiske is begroeven by de muorre fan it Kremlin. Elk jier op 12 april, op de dei fan de kosmonauten, wurdt der in krânse lein. It Kosmonautentreningssintrum Joeri Gagarin yn Stjerrestêd by Moskou is nei him ferneamd. Ek waard de stêd Gzjatsk, tichtby syn bertedoarp, yn 1968 omdoopt yn Gagarin.
Adolphe Sax
thumb|200px||Adolphe Sax thumb|200px|Adolphe Sax op it Belgysk bankbiljet fan 200 [[Belgyske frank|frank]]
Antoine-Joseph (Adolphe) Sax (Dinant, 6 novimber 1814 - Parys, 4 febrewaris 1894) wie in Waalsk-Belgyske bouwer fan muzykynstruminten. Hy is it bekendst wurden troch syn útfining fan de saksofoan.
Hy wie de âldste fan Charles Joseph Sax, dy't yn Brussel in blaasynstrumintefabryk hie, hat ferskate ferbetterings fan de hoarn op syn namme stean. Adolphe begûn al jong ynstruminten te bouwen. As jonge fan 15 die er mei oan in kompetysje mei twa fan syn fluiten en in klarinet. Letter studearre er dy ynstruminten oan de keninklike sjongakademy yn Brussel.