cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Neakenens
Japan
Yn Japan kamen iepenbiere badhuzen, dêr't beide seksen trochinoar neaken baaiden, oant yn 'e njoggentjinde iuw rûnom foar. Pas doe't it lân ûnder kulturele ynfloed fan 'e Westerske wrâld kaam, in ûntwikkeling dy't úteinsette mei de Meiji-restauraasje fan 1868, en dy't him pas wier fielber makke ûnder de Amerikaanske besetting fan Japan oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch, rekke dy praktyk yn it neigean. Tsjintwurdich komt mingd baaien inkeld noch foar yn in stadichoan belúnjend tal waarmwetterboarnen bûten de stedske sintra. In oare foarm fan iepenbiere neakenens yn Japan wie dy fan froulike frijdûkers (ama), dy't 2.000 jier lang seewier en skaaldieren sammelen wylst se allinnich mar klaaid wiene yn in muldoek. Ek boerinnen wiene simmerdeis gauris mei ûntbleate boppeliif op it lân oan it wurk. Soks wie neat skokkends oan, en pas yn 'e 1960-er jierren kaam oan sokke praktiken in ein ûnder ynfloed fan in út 'e Feriene Steaten oernommen nije kekenens.
Tropyske kultueren
Yn gebieten yn waarme klimaten, lykas Afrika en it Amazônegebiet fan Súd-Amearika, wie folsleine of hast folsleine neakenens fan beide seksen yn in protte tradisjonele lânseigen kultueren fan oarsprong hiel gewoan. Dat begûn pas te feroarjen yn 'e koloniale perioade, doe't sokke gebrûken ta it Westerske stereotype fan 'e 'neakene wylde' laten. Fral kristlike sindelingen diene in protte war om 'e lânseigen befolking 'fatsoenlik' oanklaaid te krijen. Nettsjinsteande dat is it ek hjoed de dei yn guon isolearre kultueren yn bgl. Brazylje en Angoala noch wenst om fierhinne neaken te wêzen.
Westerske kultuer
Yn 'e Westerske kultuer waard de betsjutting fan it neakene minsklike lichem basearre op 'e myte fan Adam en Eva dy't dield waard troch de abrahamityske religyen (joadendom, kristendom, islaam en beskate lytsere godstsjinsten). Adam en Eva wiene neffens dat ferhaal de earste man en frou, dy't ûnbeskamme neaken omrûnen yn it Hôf fan Eden, om't se har net bewust wiene fan harren eigen neakenens. Doe't se lykwols de ferbeane frucht ieten fan 'e Beam fan Kennis fan Goed en Kwea, waarden se har der ynienen bewust fan en bedieken se harren neakenens (d.w.s. harren skamstreek) mei in figeblêd.
De kristlike assosjaasje fan neakenens mei skamte en eangst waard yn 'e Renêssânse ûndergroeven doe't men de keunst en literatuer fan it Alde Grikelân werûntdiek. Dêrút spriek nammentlik in altenative tradysje, wêryn't neakenens sjoen waard yn it ljocht fan ûnskuld en reinheid, in idee dat troch kristenen faak ynterpretearre waard as de oarspronklike foarm fan neakenens fan foar de erfsûnde. Sûnt dy tiid kreupelskonket de Westerske maatskippij op twa tsjinstridige ideeën oangeande neakenens: it iene negatyf en it oare posityf. Ut 'e ynteraksje tusken dy beide tradysjes is de moderne, healslachtige hâlding foar neakenens fuortkommen.
De Fiktoriaanske Tiid wurdt ornaris, benammen yn it Feriene Keninkryk, mar ek yn oare dielen fan Jeropa, beskôge as in snuorje dat der gjin inkele duldsumens foar neakenens oer bestie. Mar eins wurken de mynwurkers yn 'e Britske koaleminen de hiele njoggentjinde iuw troch ornaris neaken. Redens dêrfoar wiene de hjitte ûnder de grûn en de nauwe tunnels dêr't klean oan ien stik wei oan útstekkende stiennen yn 'e wanden heakjen bleaune. Foar manlju en jonges wie it wenst om hielendal neaken te wurkjen, wylst froulju en famkes yn 'e regel allinnich it boppeliif ûntklaaiden. Yn guon minen wiene froulju en famkes lykwols ek hielendal neaken. Ut tsjûgeferslaggen foar in parlemintêre arbeidskommisje docht bliken dat troch neaken te wurkjen yn benaude romten "seksuële misdragings" geregeldwei foarkamen.
Yn 'e Feriene Steaten waard de hâlding foar neakenens en seksualiteit oer fierhinne foarme troch puriteinske religieuze flechtlingen út it Keninkryk Ingelân, dy't dêr ien fan 'e ierste en ynfloedrykste groepen kolonisten wiene. De puriteinen wiene noch folle kekener as de measte Jeropeeske kristenen. Nettsjinsteande dat wie it yn 'e Feriene Steaten oant yn 'e 1960-er jierren folslein normaal dat manlju en jonges neaken swommen salang't der gjin froulju of famkes by wiene. Dat gou net inkeld foar oerflaktewetters lykas rivieren en marren, mar ek foar iepenbiere swimbadden. Pas doe't it normaal waard dat manlju en froulju tagelyk fan sa'n swimbad gebrûk makken, waard it foar manlju ferplichte om in swimbroek te dragen.
Neakenens yn 'e priveekontekst
De measte minsken rinne wolris neaken troch harren hûs as der nimmen oars of inkeld de partner thús is, bygelyks om't se har al útklaaid hawwe om ûnder de dûs te gean, mar noch wat fergetten binne. Guon lju dogge soks lykwols net om't it tafallich sa útkomt, mar om't se it noflik fine. Neffens in ûndersyk út 1999 fan 'e Federaasje fan Kanadeeske Naturisten (FCN) hie 39% fan 'e ynwenners fan Kanada wolris neaken yn 'e eigen wente omrûn. Neffens in Amerikaanske opinypeiling út 2004 sliepte 31% fan 'e manlju en 14% fan 'e froulju nachts neaken. In soartgelikens ûndersyk troch de BBC wiisde yn 1996 út dat yn it Feriene Keninkryk 47% fan 'e manlju en 17% fan 'e froulju neaken sliepte.
Neakenens yn it iepenbier
Hjoed de dei binne de noarmen en wearden oangeande neakenens yn it iepenbier yn 'e Westerske wrâld folle frijer as yn bygelyks de Fiktoriaanske Tiid. Yn Jeropa wiene de noarmen en wearden op dat mêd it frijst fan 'e Seksuële Revolúsje fan 'e 1960-er jierren oant likernôch de ein fan 'e 1980-er jierren. Sûnt de 1990-er jierren is de maatskippij wer kekener wurden, in ûntwikkeling dy't sterk ûnder ynfloed fan 'e Amerikaanske kultuer stiet. Sa wie it yn 'e 1980-er jierren yn Nederlân foar froulju folslein normaal om op it strân topless te sinnebaaien. Yn 'e 1990-er jierren begûn dat ferskynsel dúdlik werom te rinnen, om nei 2000 hielendal yn it neigean te reitsjen. Nettsjinsteande dat binne der yn Jeropa plakken en eveneminten dêr't neakenens yn it iepenbier sels oanfitere wurdt.
Wylst de autoriteiten yn Jeropeeske lannen, lykas Nederlân en Dútslân, oer it algemien frij tolerant foar neakenens yn it iepenbier oersteane, wurdt soks yn oare lannen, lykas de Feriene Steaten, daliks en hurdhannich oanpakt. Sels op plakken yn 'e Feriene Steaten dêr't de autoriteiten soks foarhinne troch de fingers seagen, wurdt tsjintwurdich strang hanthavene. Sa begûnen parkwachters op it Steatsstrân San Onofre yn 2010 ynienen boetes út te skriuwen foar neaken en topless sinnebaaien. Ek besleat de gemeenteried fan San Francisco, yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje, yn 2012 dat der yn 'e binnenstêd tenei gjin inkeld fertoan fan neakenens mear tastien wurde soe. Dat beslút late ta fûleindige protesten, om't krekt San Francisco fan âlds bekend stiet om syn progressive kultuer. Yn Jeropa wurdt boarstfieding yn it iepenbier oer it algemien sjoen as wat natuerliks, dêr't neat mis mei is. Yn 'e Feriene Steaten is it yn guon dielen fan it lân by wet ferbean, yn oare dielen net regulearre en yn wer oare dielen fêstlein as in wetlik rjocht.
It ferskil yn omgean mei neakenens tusken Jeropa en de Feriene Steaten komt fierhinne fuort út in folslein ferskillende opfetting oer neakenens en privacy. Op it fêstelân fan Jeropa wurdt privacy sjoen yn it ljocht fan beskerming fan it rjocht op respekt en persoanlike weardichheid. Yn 'e Feriene Steaten is privacy ferbûn mei frijheid, yn 't bysûnder yn jins eigen hûs. Wylst it foar Jeropeänen de normaalste saak fan 'e wrâld is dat se harren weardichheid behâlde ek al binne se neaken op plakken dêr't oaren harren sjen kinne, beskôgje Amerikanen neakenens yn it iepenbier as it weijaan fan "eltse reedlike ferwachting fan privacy" (sa't it yn 'e Amerikaanske wet neamd wurdt). Sokke kulturele ferskillen soargje derfoar dat Jeropeänen en Amerikanen inoar net begripe as it oer neakenens yn it iepenbier giet.
Nudisme en naturisme
Der bestiet yn 'e Westerske wrâld in lytse maatskiplike subkultuer fan minsken dy't it normaal fine om 'e hiele dei neaken om te rinnen. De oanhingers fan dy wize fan libjen neame harrensels nudisten of naturisten. Nudisten lûke har werom mei lykstimden yn saneamde nudistekampen en op neakenstrannen, dêr't se ôfskaat fan 'e bûtenwrâld dwaan en litte kinne wat se wolle. Naturisten krewearje ynstee foar in algemiene maatskiplike akseptaasje fan aldendeiske neakenens yn 'e iepenbiere romte.
Neakenens yn semy-iepenbiere gelegenheiden
Yn 'e Westerske kultuer is it yn guon gefallen tastien om neaken te wêzen yn it iepenbier, yn beskate romten dy't ferbân hâlde mei omklaaien en baaien. Sokke aktiviteiten folgje algemien jilden noarmen en wearden, dy't lykwols fan lân ta lân ferskille kinne. Faak binne sokke gelegenheden yn twaen skaat op basis fan sekse, lykas de klaaikeamers yn in sporthal, in swimbad of by in gymnastykseal yn in skoalgebou. Foar klaaihokjes yn kleanwinkels en by it strân is dat dan wer net it gefal, mar dêr kin eltse persoan him- of harsels ôfsûnderje yn in eigen lytse romte. De sauna is in oare gelegenheid dêr't iepenbiere neakenens hiel gewoan is. Yn it lân dêr't dat ferskynsel weikomt, Finlân, en ek yn Skandinaavje, de Dútsktalige lannen en Nederlân, is it normaal om hielendal neaken yn 'e sauna te gean, eventueel mei in handoekje om oer krúsjale lichemdielen hinne te drapearjen.
It is ek normaal dat sporters nei it spyljen fan in wedstryd mei-inoar neaken dûse yn 'e dûs dy't by de klaaikeamer heart; soks wurdt ek wol nei de gymnastykles op 'e middelbere skoalle dien. Ek by sok mienskiplik dûsen wurde de manlju en froulju of jonges en famkes lykwols faninoar skaat. Yn 'e Feriene Steaten waard sok mienskiplik dûsen yn 'e 1990-er jierren as "ûnnoflik" ûnderfûn troch bern dy't thús mear privacy wend wiene. Yn 'e ienentweintichste iuw waarden yn New York-Stêd guon sportskoallen foarsjoen fan dûshokjes ynstee fan iepen dûsen, sadat nimmen de dûser noch folslein neaken te sjen krige.
Net-Westerske kultueren
Yn Yndia drage preesters fan 'e digambara of "luchtklaaiden", in streaming binnen it jaïnisme, hielendal gjin klean om harren ôfwizing fan 'e materiële wrâld te symbolisearjen. Itselde is it gefal mei guon hindoeïstyske sadhu's of "hilligen".
Yn Afrika besuden de Sahara is folsleine neakenens, neakenens ûnder de mul of it topless gean fan froulju de noarm by beskate etnyske groepen, wêrûnder Nilo-Saharaanske folken lykas de Nûba-folken fan Sûdaan en de Soerma fan Súd-Sûdaan en Etioopje. Itselde jildt foar de Niger-Kongoleeske Himba fan Angoala en Namybje. By de Nûba-folken meitsje jongemannen dy't meidogge oan 'e (neaken bedreaune) stôkfjochterstoernoaien bygelyks fan 'e gelegenheid gebrûk om harren lichem sjen te litten oan 'e jonge froulju, mei as doel om in breid te winnen. By de Reiddûns fan 'e Sûlû en de Swazy, dy't útfierd wurdt troch de net-troude famkes, drage de dielnimsters de tradisjonele dracht fan harren folk, wat betsjut dat se topless binne.
Yn Brazylje is it by ferskate Yndiaanske folken út it Amazônegebiet noch altyd wenst om neaken of healneaken te libjen. By oare folken is it wol wenst om yn it deistich bestean Westerske klean te dragen, mar docht men dy út om mei te dwaan oan tradisjonele seremoanjes. Ek guon folken yn Yndia, op 'e Filipinen en yn Papoea Nij-Guineä drage frijwol gjin klean. Itselde gou foarhinne foar de Australyske Aboriginals, dy't no lykwols sa ferwesterske binne dat deistige neakenens by harren frijwol net mear foarkomt.
Beoardieling
Yn Westerske kultuer kinne ôfbyldings fan neakenens ferdield wurde oer de kategoryen: ynformaasje, keunst, neakenfotografy en pornografy. In foar mearderlei útlis fetbere ôfbylding kin yn dit ramt foar swierrichheden soargje. Dêrnjonken kin ek misynterpretaasje ta ûnienichheid liede. Bykommend probleem is it út 'e Feriene Steaten kommende idee dat neakenfotografy en pornografy itselde binne. Dat is net sa. Neakenfotografy lit minsken neaken sjen. It kin dêrby om keunst gean, mar ornaris wurdt de term brûkt foar seksueel tinte ôfbyldings fan neakenmodellen, dy't publisearre wurde yn neakenblêden, lykas de Playboy en de Penthouse. Foar pornografy is lykwols net allinne neakenens nedich, mar ek in seksuële hanneling, lykas masturbaasje of seksuële omgong mei in oare persoan.
Yn West-Jeropa is sûnt de opheffing fan it ferbod op pornografy, tusken de ein fan 'e 1960-er jierren en de midden fan 'e 1980-er jierren, frijwol gjin inkele ôfbylding fan neakenens mear ferbean, útsein bernepornografy. Dêrby moat oantekene wurde dat beskate ôfbyldings wol op beskate plakken ferbean wêze kinne, lykas pornografy op in reklameboerd by in bushalte, om mar wat te neamen.
Yn 'e Feriene Steaten, dêr't noch altyd in aktive, troch de oerheid opleine sensuer bestiet wat ôfbyldings fan neakenens oanbelanget, hingje beheinings oan sokke ôfbyldings ôf fan wetlike omskriuwings fan ûnfatsoenlikens en obseniteit. Hoewol't obseniteit definiëarre wurdt as "de portrettearring fan geweld of seksualiteit op in wize dy't oanstjitjaand is foar de noarmen en wearden fan 'e mienskip," bliuwt dat ûndúdlik om't ferskillende mienskippen der ferskillende noarmen en wearden op nei hâlde kinne. Oars sein: wat yn ien mienskip, bgl. yn it Amerikaanske Suden, ûnbesteanber is, kin yn in oaren, bgl. San Francisco, algemien akseptearre wêze. Dêroer die it Amerikaanske Heechgerjochtshôf yn 1973 in útspraak yn 'e rjochtsaak Miller v. California, wêryn't in test fan trije stappen betocht waard, de saneamde Millertest, om te bepalen wat obseen (en dêrom ferbean) en wat eroatysk (en dêrom tastien) is ûnder it Earste Amendemint oan de Amerikaanske Grûnwet.
Ofbyldings fan neakene bern
Sûnt likernôch 2010 sitte by útstek ôfbyldings fan neakene bern yn it ferdomhoekje. Dêrby giet it net om bernepornografy, dat ferbean is en wêrfan't eltse woltinkende minske ek fynt dat it ferbean wêze moat. Ynstee giet it om ûnskuldige ôfbyldings dêr't neakene bern op steane, bygelyks yn it bad, ûnder de dûs, op it strân of wylst se oan it boartsjen binne. Sokke ôfbyldings binne histoarysk makke yn in ferskaat oan kultueren en tiidrekken. Yn 'e Fiktoriaanske Tiid, bygelyks, doe't der yn it Feriene Keninkryk oer it algemien hiel strange noarmen en wearden gouwen oangeande neakenens fan folwoeksenen, hie it meitsjen fan ôfbyldings fan neakene bern just folsleine maatskiplike akseptaasje, om't it besjoen waard as it ôfbyldzjen fan ûnskuld, dat neat mei seksualiteit te krijen hie. Yn 'e ienentweintichste iuw wurde ôfbyldings fan neakene bern lykwols mear en mear beskôge as wat dat net doocht, in ûntwikkeling dy't op 'e nij syn oarsprong fynt yn 'e Feriene Steaten. Dêr waarden yn 'e 2010-er jierren foto's op 'e sosjale media fan neakene poppen of pjutten, dy't nota bene makke wiene troch harren eigen âldelju, weiset as bernepornografy.
Neakenens yn 'e keunst
It neakene stal fan 'e minske hat histoarysk al fan it Paleolitikum ôf ûnderwerp fan 'e keunst west. Benammen sûnt de Grykske Aldheid is it neaken ôfbyldzjen fan 'e minske, earst benammen yn 'e foarm fan byldhouwurken, letter fral yn 'e foarm fan skilderijen, ien fan 'e wichtichste keunstûnderwerpen yn 'e Westerske kultuer. In tige ynfloedryk boek oer neakenens yn 'e Westerske keunst is The Nude: A Study in Ideal Form, skreaun troch de Britske ealman Kenneth Clark, dat foar it earst publisearre waard yn 1956. Yn 'e ynlieding fan dat wurk wurdt in neitiid faak oanhelle ûnderskie makke tusken it neakene lichem yn syn algemienens en it neakene lichem as ûnderwerp fan keunst. Neffens Clark is neaken wêzen it missen fan klean, wat sjêne en skamte ymplisearret, wylst oan neakenens yn 'e keunst net sokke konnotaasjes klibje.
Dy skieding tusken de artistike foarm fan neakenens en de dêrmei besibbe, mar der los fan steande, maatskiplike en kulturele kwestjes oangeande neakenens wie doe't Clark syn boek skreau noch fierhinne ûnûndersocht troch keunsthistoarisy. It ûntjoech him yn 'e 1970-er jierren lykwols ta in fokuspunt fan sosjale en feministyske keunstkritiken, mei't klassike ôfbyldings fan froulike neakenens yn 'e keunst sjoen waarden as symboalysk foar de objektifisearring fan it froulik lichem troch manlju. De diskusje dêroer wurdt oant de dei fan hjoed fuortset, en krige fan 2018 ôf in nije ympuls troch de #MeToo-beweging. Lucien Freud wie ien fan mar in lyts groepke foaroansteande keunstskilders dy't trochgiene mei it skilderjen fan neakenwurken doe't dat yn 'e 1970-er jierren út 'e moade rekke. Tsjin 'e ein fan syn libben wiene syn wurken lykwols ikoanen fan it postmodernisme wurden. Dêrby spile mei dat Freud gauris it froulik lichem werjoech yn in fier fan idealisearre foarm, bygelyks troch obese modellen te brûken.
Neakenens yn films
Yn it medium film wurdt neakenens oer it algemien net sasear werjûn as in normaal ûnderdiel fan it aldendeiske libben, mar ynstee benammen brûkt om 'e belangstelling fan it mainstream-publyk foar seksualiteit te eksploitearjen. Films mei sênes dêr't neakenens (fral fan froulju) yn foarkaam, waarden al yn 'e 1910-er jierren makke. Yn it Pre-Code-tiidrek fan Hollywood (1929-1934) wiene sokke films oer it algemien eroatysk, hoewol't se almeast yn 'e foarm getten waarden fan etnografyske dokumintêres oer 'primitive' folken, sadat der in ferlechje wie om 'e neakene of healneakene lânseigen froulju geduerich yn byld te bringen.
Nei't der yn 'e rin fan 1934 in strang tafersjoch kaam op it neilibjen fan 'e Motion Picture Production Code, in foarm fan sensuer dy't net inkeld it werjaan fan neakenens, mar ek fan seks beheinde, koene sokke films net mear makke wurde. Pas nei 1960 laten sosjale feroarings yn 'e Feriene Steaten ta it ûntstean fan it hjoeddeistige filmbeoardielingssysteem fan 'e Motion Picture Association of America (MPAA). Hoewol't dat films yn teory net inkeld beoardielet op neakenens en werjeften fan seksualiteit, mar ek op bgl. it foarkommen fan geweld, wurde films mei frijwat geweld deryn faak goedkard om besjoen te wurden troch bern, wylst sels it koartste glimpke fan neakenens betsjut dat de oangeande film beoardiele wurdt as "PG-13" (ûngaadlik foar bern ûnder de trettjin jier), en neakenens fan manlju betsjut dat de film daliks bestimpele wurdt as 'inkeld geskikt foar mearderjierrigen'.
Yn Jeropa wurdt oer it algemien folle fleksibeler (en sûner, soene in protte minsken sizze) omgien mei neakenens yn films. Guon films dy't yn 'e Feriene Steaten inkeld te sjen wêze soene foar folwoeksenen omreden fan 'e neakenens dy't deryn sit, lykas Flodder of Alleen Maar Nette Mensen, binne yn Nederlân goedkard foar alle leeftiden of foar boppe de tolve jier. It ûntbrekken fan in strange filmsensuer op it mêd fan neakenens hat derfoar soarge dat yn Jeropeeske films folle mear saneamde 'funksjonele neakenens' sit as yn Amerikaanske films. Mei funksjonele neakenens wurdt ferwiisd nei neakenens dy't logysk is foar it ferhaal, en dêrom in funksje hat. As in man en in frou seksuële omgong hân hawwe, en se komme fan bêd ôf, is it logysk dat se neaken binne. Jeropeeske films litte dat dan faak ek sjen. Yn Amerikaanske films, oan 'e oare kant, wurde sokke stikjes faak oerslein of fine se bûten byld plak of hawwe de minners om ûnferklearbere redens it ûnderguod noch oan.
Neakenens op 'e tillefyzje
Yn 'e Feriene Steaten bestiet ek sensuer op it mêd fan 'e neakenens dy't op 'e tillefyzje te sjen is. Dat is benammen it gefal foar programma's dy't útstjoerd wurde troch de eter en dêrom foar eltsenien te ûntfangen binne. Beheinings oangeande fatsoen en obseniteit meitsje foar sokke programma's yn 'e praktyk elts glimpke fan neakenens ûnmooglik. De wetlik fêstleine test hjit yn dit gefal "I know it when I see it" ("Ik wit it as ik it sjoch"). Twifelgefallen wurde sadwaande beoardiele op grûn fan klachten troch sjoggers. Foar keabeltillefyzje, dêr't men aktyf foar betelje moat en dat dus net foar eltsenien passyf te ûntfangen is, jilde justjes oare regels, mei ynhâld dy't net fatsoenlik hoecht te wêzen, en dêr't yn flokt wurde mei. Likegoed mei der noch hieltyd gjin obseniteit (d.w.s. geduerige neakenens) te sjen wêze.
Krekt as yn it gefal fan films binne ek op it mêd fan tillefyzje de regels yn Jeropeeske lannen folle minder strang. Sa wie Nederlân yn 1967 it earste lân yn 'e wrâld dêr't in neakene frou (Phil Bloom) op 'e tillefyzje te sjen wie. En yn it Feriene Keninkryk koe yn 1979 in dokumintêre oer naturisme sûnder swierrichheden op 'e tillefyzje útstjoerd wurde. It Feriene Keninkryk ken wol de saneamde 9 o'clock watershed (letterlik: de "wetterskieding fan 9 oere"). Dat betsjut dat neakenens en flokwurden pas jûns nei 21.00 oere op 'e tillefyzje útstjoerd wurde meie, as bern dy't dêr te jong foar fûn wurde, op bêd hearre te lizzen. It neilibjen dêrfan is fierhinne in gefal fan frijwillich hâlden oan algemien jildende noarmen en wearden. Yn 'e Feriene Steaten bestiet in ferlykber systeem dat de safe harbor-regel hjit, en eltse ôfbylding fan neakenens en alle flokwurden op 'e keabeltillefyzje ferbiedt tusken 6.00 oere moarns en 22.00 oere jûns. Tillefyzjestjoerders dy't har dêr net oan hâlde, wurde strang bestraft troch de Federal Communications Commission (FCC), mei swiere boetes en yn it slimste gefal ynlûking fan 'e útstjoerfergunning. Yn Nederlân en de measte oare lannen op it fêstelân fan Jeropa komt sa'n systeem hielendal net foar.
Fideoklips dêr't neakenens yn foarkomt (iroanysk genôch oer it algemien fan Amerikaanske muzikanten), wurde yn Jeropa ienfâldichwei op 'e tillefyzje útstjoerd. Yn guon lannen, lykas it Feriene Keninkryk, mei dat pas nei njoggen oere jûns, mar yn Nederlân wurde se gewoan oerdeis útstjoerd, sadat se foar eltsenien (ynkl. bern) te sjen binne. Yn 'e Feriene Steaten moatte sokke klips oanpast of op in oare wize sensurearre wurde foar't se op 'e tillefyzje meie.
Neakenens yn 'e poadiumkeunsten
Neakenens kin ek in ûnderdiel foarmje fan live-optredens yn it ramt fan 'e poadiumkeunsten, lykas performance art. Sa stiet de Switserske keunstneresse Milo Moiré bekend om har neakene optredens wêrby't se har eigen lichem as medium foar har keunst brûkt. Oare poadiumkeunsten wêrby't neakenens (soms) in rol spilet, binne dûns, teäter en bodypainting. Foar bodypainting is by definysje ferlet fan neakenens, hoewol't de bedekking mei ferve de neakenens ûnopfallend en dreech waar te nimmen makket.
Ien fan 'e ierste foarmen fan neakenens yn it teäter waard foarme troch de saneamde tableaux vivants, dy't oan it begjin fan 'e tweintichste iuw yn it Windmill Theatre yn Londen en yn Ziegfeld Follies yn New York te sjen wiene. Dat wiene neakene modellen, dy't bewegingsleas op it poadium stiene, om't de Britske wet fan dy tiid gjin neakene aktrises yn teäters tastie, mar wol neakene froulju dy't keunstwurken neibearden. Letter stie bygelyks de musical Hair, dy't yn 1968 op Broadway iepene, bekend om syn sênes mei neakenens.
By dûns komt neakenens net botte faak foar, útsein yn 'e kontekst fan lânseigen dûnsen yn Afrika en Súd-Amearika, lykas de al earder neamde Reiddûns fan 'e Sûlû en Swazy fan Súdlik Afrika. Yn 'e Westerske wrâld hat der in ûntwikkeling fan dûnskostúms west nei in foarm dy't mear frijheid fan beweging talit, en dêrtroch, benammen yn it gefal fan froulju, mear dielen fan it lichem bleat lit, hoewol eins nea krúsjale dielen lykas boarsten, stuten en skamstreek. Folsleine neakenens wurdt troch guon goreografen beskôge as de kulminaasje fan dy ûntwikkeling, en as ien fan 'e mooglik 'kostúms' wêryn't in dûns útfierd wurde kin.
Under dûns falt ek de striptease en pealdûns dy't yn stripklubs en besletten gearkomsten útfierd wurde troch strippers. Dat kinne sawol froulju as manlju wêze. Striptease hat in lange skiednis dy't al yn 'e njoggentjinde iuw begûn yn Frânske dûnshuzen yn Parys, wêrûnder de ferneamde Moulin Rouge, dêr't it publyk foarstellings bywenne dy't jûn waarden troch krap klaaide dûnseressen. Guon iere stripteasedûnseressen waarden ferneamd, lykas Mata Hari, berne yn Ljouwert as Margaretha Zelle, dy't ûnder de Earste Wrâldoarloch eksekutearre waard as spionne, en de Afro-Amerikaanske Josephine Baker, dy't ûnder de Twadde Wrâldoarloch by it Frânske ferset belutsen wie. Resinter besteane der yn it ramt fan neaken dûnsjen ek semy-iepenbiere eveneminten yn 'e iepen loft, lykas Nudes-A-Poppin' yn Roselawn (Indiana).
Neakenens as foarm fan protest
Soms wurdt neakenens brûkt as foarm protest. It hat yn dy kontekt it bykommende foardiel dat it oandacht lûkt foar it ûnderwerp dêr't tsjin protestearre wurdt. In foarbyld fan sokke neakenens wurdt foarme troch de aktivistes foar frouljusrjochten fan 'e Oekraynske protestgroep FEMEN, dy't by demonstraasjes topless binne. Sy beskôgje dat as in feministysk symboal om 'e eigen seksualiteit en it selsbeskikkingsrjocht fan froulju op te easkjen.
Histoaryske behanneling fan sljochtsinnigen
Histoarysk waarden lju dy't yn gekkegestichten opsletten waarden, faak neaken holden. Yn Ingelân waarden troch kristlike goeddiedichheidsynstellings iuwenlang klean ynsammele foar de earmen, mar fan 'e santjinde oant de njoggentjinde iuw waarden pasjinten (ein finzenen) yn gestichten net ta dy groep rekkene. Bygelyks yn it Bethlem Royal Hospital wiene de pasjinten dêrom ornaris neaken, en waarden se boppedat ek noch op oare manearen wreed behannele. Dy behanneling einige oan it begjin fan 'e tweintichste iuw, doe't der humanere foarmen fan omgean mei sljochtsinnigen ûntwikkele waarden. Nettsjinsteande dat spile der yn Nederlân yn 1995 noch in saak wêrby't in geastlik beheind tinerfamke, Jolanda Venema, yn in ynrjochting neaken mei keatlings oan 'e muorre fêstset wie.
Neakenens as bestraffing
Yn guon sitewaasjes, almeast histoarysk, mar ek noch yn 'e moderne tiid, is neakenens yn beskate sitewaasjes oan minsken optwongen. Of miskien kin better sein wurde dat de klean harren ôfnommen binne. Sa koe en kin twongen neakenens in liifstraf of ûnderdiel fan in liifstraaf wêze, benammen as sa'n straf yn it iepenbier útfierd wurdt. Noch yn 2017 waarden learlingen op in famkesskoalle yn 'e noardeastlike Yndiaaske dielsteat Arunachal Pradesh, neffens de Yndiaaske plysje, by wize fan betraffing twongen en klaai harrensels foar de klasse út. Hoewol't it tsjintwurdich net folle mear foarkomt, wie útklaaien as straf foarhinne op Yndiaaske skoallen frij gewoan.
Under de Irakoarloch kaam yn 2003 de Abû Graib Finzenis yn Bagdad bekend te stean om 'e martelings en mishannelings dêr't leden fan it Amerikaanske Leger de dêr fêstholden finzenen oan ûnderwurpen. Dêrby spile it ôfnimmen fan klean in grutte rol. Finzenen waarden neaken bespot, neaken op 'e foto set, neaken fêstbûn en yn kompromittearjende lichemshâldings twongen en op oare wizen fernedere. Doe't it fotografysk bewiismateriaal útlekte, late dat ta ynternasjonale feroardieling, en ta berjochting fan 'e dieders.
In Through the Out Door
In Through the Out Door is it achtste en lêste studio-album fan Led Zeppelin. It album waard opnommen yn novimber-desimber 1978 yn in de Sweedske Polar studio's yn Stokholm en waard acht moanne letter op 15 augustus 1979 útbrocht. It is it lêste album dêr't drummer John Bonham noch op te hearren is.
Rafael Correa
Rafael Correa (Guayaquil, Guayas, 6 april 1963) is in Ekwadoraansk politikus. Hy wie fan 15 jannewaris 2007 oant 2017 presidint fan Ekwador. Hy wie de opfolger fan Alfredo Palacio.
Correa is lid fan de politike partij Alianza PAIS (folút: Patria Altiva i Soberana).
Wylde hyasint
De wylde hyasint (Hyacinthoides non-scripte, foarhinne Scilla non-scripta of Endymion non-scriptus) is in maaitiidsplant fan it slachte "Scilla".
De blêden binne gersfoarmich, lang en 1-3 sm breed. De blommen binne buis- oant klokfoarmich, meast wyt of blauw. Op ien en itselde steanplak kin in ferskaat oan kleuren en foarmen oantroffen wurde.
De frucht is aaifoarmich, it sied is swart. thumb|left|Wylde hyasint (detail)
Fersprieding
De plant komt oarspronklik út Súdwest- en Noardwest-Jeropa. It tsjintwurdige ferspriedingsgebiet beslacht Noard-Frankryk, Lúksumboarch, Belchje, Nederlân, Noardwest-Dútslân en Grut-Brittanje. De wylde hyasint wurdt rekkene ta de stinzeplanten.
Deadsstjer
De Deadsstjer (Ingelsk: Death Star) is in fiktyf mobyl romtestasjon en massaferneatigingswapen út 'e Star Wars-franchise. It wie in betinksel fan filmmakker George Lucas, de geastlike heit fan Star Wars. It publyk kaam foar it earst mei de Deadsstjer yn 'e kunde yn Star Wars: From the Adventures of Luke Skywalker, de ferboeking fan 'e earste Star Wars-film, dy't yn 1976 útkaam, in jier foàr de film. De Deadsstjer is lykwols it bekendst út 'e oarspronklike Star Wars-filmtrilogy (1977-1983), dy't spilet "lang ferlyn yn in stjerrestelsel fier, fier fuort". Yn 'e trilogy besteane twa ferzjes fan it wapen, allebeide boud troch yngenieurs fan it Galaktysk Keizerryk yn opdracht fan 'e boasaardige keizer Palpatine. Sûnt syn earste ferskining yn in film yn 1977 is de Deadsstjer útgroeid ta in kultureel ikoan en in fuortendaliks werom te kennen elemint fan Star Wars.
Earste Deadsstjer
De earste Deadsstjer, mei de offisjele oantsjutting DS-1 Orbitaal Gefjochtsstasjon en de koadenamme Projekt Stjerrestof, komt foar yn 'e film Star Wars: Episode IV – A New Hope (1977). Dêryn wurdt it romtestasjon foarsteld as in neibeard himellichem mei de (rûne) foarm en grutte fan in lytse moanne. Yn 'e film wurdt sein dat de Deadsstjer in diameter hat fan mear as 160 km en in bemanning fan nei skatting 1,7 miljoen minsken, ûnderstipe troch 400.000 robots. It romtestasjon is ek in massaferneatigingswapen dat tarist is mei in superlaserkanon dy't it fermogen hat om hiele planeten te ferdylgjen.
Dat wurdt demonstrearre as de kommandant, grut-moff Wilhuff Tarkin, it brûkt om 'e planeet Alderaan te ferneatigjen om't dat de thúswrâld is fan prinsesse Leia, in senator dy't by de opstân fan it Rebelleferbûn belutsen is. De blaudrukken fan 'e earste Deadsstjer wurde stellen troch it Rebelleferbûn, sa't sjen litten wurdt yn 'e film Rogue One: A Star Wars Story (2016). Neitiid wurde se troch prinsesse Leia ferburgen yn it binnenste fan 'e robot R2-D2 en nei gâns aventoeren bedarje se by de rebellen. Dy brûke se foar it útfieren fan in oanfal, wêrby't Luke Skywalker mei in presysjeskot profitearret fan in swakte yn it ûntwerp, sadat der in keatlingreäksje ûntstiet dy't ta de ûntploffing fan it hiele romtestasjon liedt.
Twadde Deadsstjer
Neitiid set it Galaktysk Keizerryk útein mei de bou fan in twadde Deadsstjer, dêr't keizer Palpatine en syn neiste trewant, Darth Vader, yn 'e film Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi persoanlik tafersjoch oer hâlde. De twadde Deadsstjer is mei in diameter fan 200 km oanmerklik grutter as syn foargonger, en hoewol noch mar heal ôf is it ek technologysk mear avansearre. Yn 'e film dogge de rebellen in wraam op 'e twadde Deadsstjer om dy te ferneatigjen foar't er operasjoneel makke wurde kin, mar it blykt in falstrik te wêzen, mei it superlaserkanon al ree is. As it in lytse kommando-ienheid fan 'e rebellen op it oerflak fan 'e boskmoanne Endor lykwols slagget en sabotearje de fasiliteit dy't it enerzjyskyld foar de ûnfoltôge Deadsstjer opwekket, kinne de lytse romteskippen fan 'e rebellefloat de iepen struktuer fan 'e Deadsstjer binnen fleane en in direkte oanfal op 'e reäktorkearn útfiere. Dêrtroch ûnstiet der op 'e nij in ûntploffing dy't it hiele romtestasjon ferneatiget.
Stjerredeaderbasis
Yn 'e film Star Wars: Episode VII – The Force Awakens (2015), it earste diel fan 'e Star Wars-ferfolchtrilogy, wurdt de Stjerredeaderbasis (Ingelsk: Starkiller Base) yntrodusearje. Dat is in planeet dy't troch de út 'e restanten fan it Galaktysk Keizerryk gearklofte Earste Oarder omboud is ta in massaferneatigingswapen dat hiele planetestelsels ferdylgje kin. Dat wurdt dien mei it planetestelsel fan Hosnian-Primus, dat op dat stuit de sit fan it regear fan 'e Nije Republyk is. Hoewol't de Stjerredeaderbasis in folle krêftiger en technologysk mear avansearre wapen is as de beide Deadsstjerren, rêdt it Ferset it op om it út te skeakeljen.
Autonome oblast
In autonomome oblast is in autonome bestjoerlike ienheid op de nivo fan in oblast (provinsje). Hy kin ferwize nei:
Delta (rivier)
thumb|De [[Nyldelta út de romte wei sjoen]] thumb|De [[Lena (rivier)|Lenadelta dy't útmûnet yn de Laptevsee; beslacht sa'n 45.000 km² en is hast ûnbewenne]]
In rivierdelta is in stelsel fan ôfspjaltingen fan in rivier, foardat dy yn see of yn in grut mar útrint. De Grykske histoarikus Herodotus fierde dizze namme yn doe't hy de Nyl beskreau yn syn Histoarjes en de opfallende foarm op de Grykske (haad)letter delta (Δ) lykjen fûn. De Nyl hat dan ek ien fan de bekendste rivierdelta's. Letter binne mear mûnings dêr't rivieren grutte protten sedimint fuort by de mûning ôfsette ek delta's neamd, al hawwe sokken lang net altiten in trijehoekige foarm hawwe.
Deltastêden en klimaatferoaring
In soad rivierdelta's lizze leech. De tichtbefolke rivierdelta's binne dêrom gefoelich foar gefolgen fan de klimaatferoaring. Stêdsbestjoeren fan deltastêden oer de hiele wrâld wurkje gear yn it inisjatyf Connecting Delta Cities om de gefolgen fan de klimaatferoaring yn goede banen te lieden. Stêden dy't mei elkoar gearwurkje binne ûnder mear Djakarta, Rotterdam, Aleksandrje, Ho Chi Minh stêd, New Orleans, New York, Hamburg en Londen.
Nederlân
Nederlân bestiet foar in grut part út it deltagebiet fan de rivieren Ryn, Maas en Skelde. Harren mûningen, dy't meast ferbrede binne ta estuaria, lizze yn de provinsjes Seelân en Súd-Hollân. Ek de Betuwe, de Bommelerwaard en parten fan it Griene Hert hearden oarspronklik ta de delta fan de Ryn en de Maas. De measte riviertakken kamen net streekrjocht yn de iepen see út, mar yn de sompige lagune efter de Hollânske strânwâl. De Ryntakken Isel en Fecht foarmen lytse delta's yn de eardere Sudersee.
Dykhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 1896
De Olympyske Simmerspullen 1896, offisjeel de Spullen fan de I Olympiade, wiene de earste moderne Olympyske Spullen en waarden yn Atene, Grikelân hâlden. It dykhurdfytsen hie plak yn Marathon in stêd  op it skiereilân Attika.
Dykhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen
Dykhurdfytsen is in sport dy't al fan de earste moderne Olympyske Spullen ôf op it Olympyske programma stiet.
Skiednis
It dykhurdfytsen stiet sûnt 1896 op it programma, mar ferdwûn dêrnei daaliks fan it programma om earst yn de Spullen fan 1912 yn Stokholm werom te kommen op it programma. Foar froulju stiet sûnt 1984 it dykhurdfytsen op it programma fan de Olympyske Simmerspullen.
Holwoartel
De Holwoartel (Corydalis cava) is in betiid bloeiende en oerbliuwende plant. De plant begjint faak yn maart al te bloeien en it blêd is meastentiids foar it begjin fan de simmer al wer ôfstoarn. De blêden sjogge der wat griisblau-eftich út. De rozetblêden binne symmetrysk gearstald, de stâleblêden asymmetrysk.
De namme holwoartel slacht op de knol fan de plant dy't hol is. De plant komt yn Midden- East- en Súd- Europa yn it wyld foar. Yn Nederlân binne se oanplante by states en stinzen, dêr't se ferwyldere binne. De holwoartel wurdt dan ek rekkene ta de stinzeplanten
Dykhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 2008
De Olympyske Spullen fan de XXIXe Olympiade waarden fan 8 oant en mei 24 augustus 2008 hâlden yn Peking, de haadstêd fan Sina. It dykhurdfytsen hie plak op de Urban Road Cycling Course yn it noardlike blok fan Yongdingmen yn it Chongwen District.
Doping
De Italiaanske hurdfytser Davide Rebellin waard trapearre op it brûken fan doping en moast syn medalje ynleverje.
Frisselgrien
Frisselgrien hat in foarkar foar sinne of healskaad.
Yn Nederlân is de plant yn it wyld seldsum en dêrom beskerme. Frisselgrien wurdt yn tunen in soad brûkt as boaiemôfdekker. Yn súdliker streken is it in algemien foarkommende plant.
Presence (album fan Led Zeppelin)
Presence is it sande studio-album fan Led Zeppelin. It album waard opnommen yn novimber-desimber 1975 yn in de Dútske Musicland studio's yn München en waard trije moanne letter op 31 maart 1976 útbrocht. Nei it útbringen fan Physical Graffiti hie de band eins in wrâldtoernee pland mar trochdat sjonger Robert Plant in auto-ûngelok hân hie op it Grykske eilân Rhodos moast dizze toernee útsteld wurde. Yn de perioade nei it ûngelok, doe't Plant fan syn ferwûnningen opbettere, skreau er tegearre mei Jimmy Page genôch materiaal foar in nij album.
List fan planetoïden 15801-15900
Dit is in list fan planetoïden 15801-15900.
Hendrik Conscience
thumb|Hendrik Conscience thumb|Hendrik Conscience (om 1870) troch Hendrik De Pondt Henri (Hendrik) Conscience (Antwerpen, 3 desimber 1812 – Elsene, 10 septimber 1883) wie in Flaamsk skriuwer. De bejeftige Conscience wurke him op ta in Flaamsk folksskriuwer. Der wurdt fan him sein dat er de man was die zijn volk leerde lezen
Njonken skriuwer wie er ek bestjoerder, griffier, redakteur, arrondissemintskommissaris en bewarder fan museums.
Hjerstsering
De hjerstsering of floks (Phlox, Nederlânsk: Vlambloem) is in plantegeslacht mei sa'n santich soarten, dy't ta de hjerstseringefamylje hearre (Polemoniaceae). It Aldgrykske wurd betsjut 'flam', faaks fanwege de flammereade kleur fan de wylde soarte. Floksen wurde in soad as fêste plant yn de siertún set. Der binne lykwols ek ienjierrige soarten. Yn Noard-Amearika komme 27 soarten foar, dêr't in ferskaat fan yn de 18e iuw al nei Europa brocht binne. Ut dy soarten binne op 't heden goed tûzen rassen wûn mei faak readige blommen, mar ek rôze, wite, oranje, fiolette en blauwe komme foar.
Phlox drummondii is in ienjierrige plant dy't fan mids maart oant maaie bloeit. Fêste soarten, lykas Phlox divaricata bloeit as earste yn april. Phlox subulata is in lege, soms grienbliuwende soarte, dy't fan april oant mids maaie bloeit. Phlox paniculata, in hege soarte, bloeit oant yn de hjerst en ferklearret de Fryske namme.
Soarten
thumb|Phlox diffusa thumb|Phlox douglasii thumb|Frucht en sied fan de Hjerstsering (Phlox paniculata)
List fan gemeentlike monuminten yn Snits
De stêd Sneek telt 54 gemeentlike monuminten. Sjoch ek de List fan ryksmonuminten yn Snits.
Dokkumer Wâlden
De Dokkumer Wâlden wurdt skaaimerke troch elzesingels dy't de freding foarmje fan de stikken lân. As hegere grûn hawwe de wâlden nei alle gedachten al ier bewenne west. Archeologyske fynsten út it Mesolitikum tsjutte op minsklike oanwêzigens yn de Dokkumer Wâlden mear as 4000 f.Kr.
De permaninte bewenning fan de Dokkumer Wâlden is begûn yn de 11e of 12e iuw. It gebiet wie doe noch heechfean en is út it klaaigebiet wei ûntgûn. Fan de klaairâne ôf is in opstrekkende ferkavelingsstruktuur opset nei it sûden ta. De bewenning lei dwers op dy ferkavelingsstruktuur; de rige lintdoarpen Ikkerwâld, Moarrewâld, Dantumawâld, Wâlterswâld en Driezum. De measte doarpen binne nei in skoftsje wer opskout nei it sûden, nei hegere grûn. Allinich Driezum bleau op itselde plak lizzen om't de sânrêch dêr in stik smeller wie. Wâlterswâld is ek wat in útsundering om't it twa bebouwingstreken hat, de noardlike rige bebouwing fan de achterwei en de nijere bebouwingsrige fan de foarwei, dy't yn it ferlingde leit fan de bebouwing fan de doarpen dy't no Damwâld foarmje.
It doarp Broeksterwâld is untstien op de himrik fan Ikkerwâld, it stie foar't it de offisjele doarpstatus krige bekind as 'Broek ûnder Ikkerwâld'. It doarp Damwâld is yn 1971 ûntstien troch it gearfoegjen fan de doarpen Ikkerwâld, Moarrewâld en Dantumawâld.
Betinkstien foar Sneuvele Kanadezen (Snits)
Monumint
''Q.O.R. of C.
H.H. PENNELL G.W. OUDERKIRK
W.L. JACKSON S.W. WHITE
IF I SAVE MY LIFE, I LOSE IT.
15-4-1945
De ôfkoarting yn de tekst, Q.O.R.C., stiet foar it rezjimint fan de fallen militêren: Queens Own Rifles Of Canada. De spreuk "If I save my life, I lose it" komt út in gedicht fan de Ingelske dichter Alfred Tennyson.
Betinking
Alle jierren is by it monumint in betinking en krânslizzing.
Dykhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 1912
De Olympyske Simmerspullen 1912, ek wol de Ve Olympiade neamd waarden yn 1912 yn Stokholm, Sweden hâlden.It dykhurdfytsen waard hâlden by de Mälaren, in mar yn de buurt fan Stokholm.
Keningsearn
De keningsearn (Aquila chrysaetos) is in 85 sintimeter grutte brune rôffûgel út de ûnderfamylje fan de earnen en de famylje fan de haukfûgels. Hy komt yn in grut part fan Jeropa foar. Yn East-Europa, Noard-Europa, Skotlân en Súd-Europa, meastentiids yn bergeftich gebiet. Mei in spanwiidte fan sa'n 2 meter sirkelt er faaks op grutte hichte boppe de berchhellingen.
Mon Mothma
Mon Mothma is in fiktyf personaazje fan minder belang út 'e Star Wars-franchise fan George Lucas. Hja is in politika en ien fan 'e lieders fan it Rebelleferbûn.
Keningsearn
Fourtplanting
In span keningsearnen bliuwt foar har libben tegearre en bliuwe ek yn harren territoarium. Hjir hawwe sy meardere nêsten, meastentiids op rotswanden. Dizze nêsten wurde ôfwikseljend brûkt en eltse kear grutter makke. De âldere nêsten dy it meast brûkt binne kinne wol 2 meter yn trochsnee en 1 meter heech wurde. It wyfke sit 6 wike op de 2-3 aaien te brieden. Faak is der mar ien jong dat folwoeksen wurdt. Mei sa'n 8 wike hat it jong al syn fearren en it jong fleant út as er 80 dagen âld is. Dernei wurdt er noch in skoft troch de âlden fuorre. As it jong him sels rêde kin fleant er út.
Mon Mothma
Fertolkings
Mon Mothma waard spile troch Caroline Blakiston yn 'e film Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi (1983) en troch Genevieve O'Reilly yn 'e films Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith (2005) en Rogue One: A Star Wars Story (2016) en de tillefyzjesearje Andor. Har dialooch waard yn tekenfilmsearjes ynsprutsen troch Kath Soucie yn Star Wars: The Clone Wars en troch Genevieve O'Reilly yn Star Wars: Rebels.
Galaktysk Keizerryk
It Galaktysk Keizerryk (Ingelsk: Galactic Empire), faak koartwei oantsjut as it Keizerryk of it Ryk, is in fiktyf ynterstellêr steatsferbân út 'e Star Wars-franchise, dat yntrodusearre waard yn Star Wars: From the Adventures of Luke Skywalker, de ferboeking fan 'e earste Star Wars-film, dy't yn 1976 útkaam, in jier foàr de film. Dizze steat omfettet in hiel stjerrestelsel en komt prominint nei foarren yn 'e films út 'e oarspronklike Star Wars-trilogy (1977-1983). It Galaktysk Keizerryk wurdt dêryn ôfskildere as in diktatuer dy't suchtet ûnder it autokratysk skrikbewâld fan 'e boasaardige keizer Palpatine en wêrby't in komplekse burokrasy de bloedige ûnderdrukking fan eltse mooglike foarm fan wjerstân besiket te bewissigjen. Oan 'e ein fan 'e film Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi wurdt it Keizerryk ûnder fuotten helle troch it Rebelleferbûn dat neitiid de âlde Galaktyske Republyk wer oprjochtet.
Tiidrekkening
Yn 'e skiednis fan Star Wars wurdt ornaris gebrûk makke fan in tiidrekkening dy't basearre is op 'e oerwinning fan it Rebelleferbûn op it Galaktysk Keizerryk yn 'e Slach by Yavin, sa't dy werjûn waard yn 'e earste Star Wars-film Star Wars: Episode IV – A New Hope. Men skriuwt dan "f.Sl.Y." ("foar de Slach by Yavin"; Ingelsk: BBY, Before the Battle of Yavin) en "n.Sl.Y." ("nei de Slach by Yavin"; Ingelsk: ABY, After the Battle of Yavin).
Fiktive astronomy
It Galaktysk Keizerryk beslacht in hiel stjerrestelsel mei in diameter fan 120.000 ljochtjier. De lokaasje fan dat stjerrestelsel yn it hielal wurdt dizenich holden en inkeld oantsjut mei de wurden: "lang ferlyn yn in stjerrestelsel fier, fier fuort". It rûntsjedraaiende Stjerrestelsel omfiemet likernôch 400 miljard stjerren ferdield oer fjouwer nei bûten ta útstekkende 'earms', mei in reuseftich swart gat yn 'e midden. Der binne mear as 3,2 miljard bewenne planetestelsels, mei ûntelbere yntelliginte libbensfoarmen en in befolking dy't perfoarst yn 'e tsientallen biljoenen rint as it net noch mear binne.
Bestjoer
It Galaktysk Keizerryk is in diktatuer, dy't basearre is op it autokratysk en absolute regear fan keizer Palpatine oer it hiele Stjerrestelsel. De sit fan it regear is de Keizerlike Stêd (earder de Stêd fan 'e Republyk), in wrâldomfiemjende metropoal op 'e planeet Coruscant. It wichtichste middel fan Palpatine om syn wil oer it hiele Keizerryk jilde te litten, wurdt foarme troch de Keizerlike Striidkrêften, yn 't bysûnder de stoarmtroepers, dy't de elitesoldaten fan it ryk binne. It deistich lokaal en regionaal bestjoer fan it Keizerryk leit yn 'e hannen fan administrateurs (planetêre gûverneurs), moffs (sektorgûverneurs) en grut-moffs (oppersektorgûverneurs).
De Galaktyske Senaat, in restant fan 'e Galaktyske Republyk dat ûnder it Keizerryk bekend stiet as de Keizerlike Senaat, giet yn namme jierrenlang troch mei funksjonearjen. Sûnt it oan 'e macht kommen fan Palpatine is it lykwols in folsleine machteleas ynstitút. Yn 'e film Star Wars: Episode IV – A New Hope, dy't spilet as it Galaktysk Keizerryk al njoggentjin jier bestiet, wurdt yn in petear tusken inkele hege Keizerlike romtemarine-ofsieren ferteld dat keizer Palpatine de Senaat ûntbûn hat nei't oan it ljocht kommen is dat ferskate senators behelle binne yn it Rebelleferbûn.
Palpatine hat syn opfolging net regele, mei't er fan doel is om ûnstjerlik te wurden en foar ivich troch te regearjen, of oars om derfoar te soargjen dat it hiele Stjerrestelsel nei syn dea ferrinnewearre rekket. Syn neiste hantlanger is syn Sith-learling, de ûnmeilydsume Darth Vader, dy't mei de stim fan 'e keizer sprekt. Vader en syn ynkwisiteurs nimme geregeldwei it befel oer militêre ienheden oer, mar steane eins bûten de de militêre kommandostruktuer fan 'e Keizerlike Striidkrêften. Vader jout persoanlik lieding oan it 501e Legioen. Keizer Palpatine hat fierders in eigen liifgarde dy't los stiet fan 'e kriichsmacht, de saneamde Reade Wacht, dy't fanatyk loyaal oan him persoanlik is.
Taal
De offisjele taal fan it Galaktysk Keizerryk is Basaalsk (Ingelsk: Basic), in fan oarsprong minsklike taal, dy't yn it hiele Stjerrestelsel as lingua franca brûkt wurdt. It Basaalsk wurdt skreaun yn it aurebesh-alfabet.
Fiktive skiednis
It Galaktysk Keizerryk wurdt berne út 'e ynstoarting fan 'e Galaktyske Republyk, sa't te sjen is yn 'e Star Wars-prequeltrilogy. Yn dy films klaut Palpatine, in garismatyske en skynber goedmienende senator foar de planeet Naboo dy't temûk de boasaardige Sith-master Darth Sidious is, him omheech troch yn 'e Republyk de iene krisis nei de oare te feroarsaakjen. De wichtichsten dêrfan binne de Nabooaanske Krisis en de Kloane-oarloggen. Dat lêste konflikt jout him it ferlechje dêr't er ferlet fan hat om 'e demilitarisearre Republyk in eigen kriichsmacht te jaan. It amt fan kânselier fan 'e Republyk as opstapke brûkend, wit Palpatine himsels úteinlik ta keizer te ferheffen yn 'e film Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith.
Tsjin dy tiid hat er himsels safolle bykommend foech ta-eigene, dat er eins al in diktator wurden is. De genedeklap foar de Republyk komt as er Oarder 66 útgean lit, in befel oan alle kloansoldaten fan it Grutte Leger fan 'e Republyk om harren Jedi-ofsieren te deadzjen. Dêrtroch wurdt de Jedi Oarder, it wichtichste oerbleaune obstakel foar Palpatine, yn ien kear frijwol útrûge by de saneamde Grutte Suvering fan 'e Jedi. De steatsgreep fan Palpatine giet mank mei ferskate oarlochsmisdieden, lykas it útmoardzjen fan alle oanwêzigen yn it haadkertier fan 'e Jedi Oarder op Coruscant, de bern ynbegrepen, en de ôfslachting, op Mustafar, fan 'e lieders fan 'e Kofederaasje fan Unôfhinklike Stelsels, de tsjinpartij yn 'e Kloane-oarloggen. (Palpatine wie sels fia syn learling greve Dooku ferantwurdlik foar de oprjochting fan 'e Konfederaasje, mar as er dy net mear brûke kin, weeft er der op ûnmeilydsume wize mei ôf.)