cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alfred Stieglitz
Dy fotosearjes binne fan tige grutte wearde omdat se in byld jouwe fan Stieglitz' ynsjoch yn estetyske komposysjes. Se keas allinne de troch Stieglitz sels ûntwikkele foto's, omdat hy fûn dat in wurk net ôf wie at dy stap net trochmakke wie. Yn 1949 joech sy it earste part, dy't hja de "key set" neamde, fan 1317 foto's oan de National Gallery of Art yn Washington D.C.. Yn 1980 heakke sy dêr nochris 325 foto's oan ta; it wiene meast foto's fan harsels, dêr't in soad neakens ûnder wiene. Dat totaal wienen it 1642 foto's. It is meast grutte en folsleine samling fan Stieglitz syn wurk yn de wrâld. Yn 2002 publisearre de Nasjonale Galery in katalogus fan 1012 siden yn twa bannen, de folsleine set, mei sekuere beskriuwingen fan de foto's.
Saterspul
In saterspul wie yn it âlde Grikelân in literêr sjenre en in foarm fan toaniel dy't de midden hold tusken in tragikomeedzje en in klucht (ús wurd "satire" is hjirút ûntstien). Yn saterspullen waarden de koaren foarme troch saters (de mytyske wêzens mei it boppeliif fan in man en it ûnderlichem fan in bok) en se omfetten yn 'e regel dronkenens, eksplisite seksualiteit, dûbelsinnich taalgebrûk, ûnderhânske streken en grappen fan alderhanne soarte. In saterspul wie dus eins wat wy tsjintwurdich in komeedzje neame soene, mar dat wurd hie yn it âlde Grikelân in hiel oare betsjutting.
De skiednis fan it saterspul kin tebekfolge wurde oant likernôch 500 f.Kr., doe't Pratinas fan Flius it yntrodusearre yn Atene. By de jierlikse toanielwedstryd op it Ateenske Feest fan Dionysus wie it neitiid wenst dat eltse meidogger fjouwer toanielstikken opfiere liet: trije trageedzjes en in saterspul. It saterspul waard dan ornaris oan 'e ein fan it feest spile of tusken it twadde en trêde diel fan 'e trageedzjetrilogy yn, as in soarte fan komysk tuskenspul. Saterspullen duorren koart, mar heal sa lang as in trageedzje. It iennichste saterspul dat folslein oerlevere is, is Sykloop, fan Euripides, dat basearre is op in passaazje út Homêros syn Odyssee, en oer Odysseus syn moeting mei de sykloop Polyfemus giet.
Dwerchplaneet
thumb|300px|Oersjoch fan de grutste Trans-Neptuniaanske objekten (foarearst binne allinne Eris, Haumea, Makemake en Pluto erkende dwerchplaneten)
In dwerchplaneet is in objekt yn de romte. Hja binne grutter as planetoïden, mar lytser as planeten. Dwerchplaneten wurde net ta de planeten rekkene, mar wurde sjoen as in eigen type romteobjekt.
Evangeelje fan Jakobus
It Evangeelje fan Jakobus, ek wol bekend as it Berne-evangeelje fan Jakobus of it Proto-evangeelje fan Jakobus, is in algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel. Dit geskrift wurdt yn 'e regel om it jier 145 hinne datearre, en is in pseudepigraaf ûnder de namme fan Jakobus, de healbroer fan Jezus, dy't neffens dizze tekst in foarsoan fan Joazef wie. It is oerlevere yn net minder as 130 Grykske manuskripten en teffens besteane der hânskriften yn it Syrysk, it Ge'ez (de deade tsjerketaal fan Etioopje), it Koptysk, it Georgysk, it Armeensk, it Aldtsjerkeslavysk, it Arabysk, it Iersk en it Latyn (hoewol't de Latynske ferzjes allegear út 'e Midsiuwen of letter stamje). De manuskripten út 'e Aldheid hawwe yn 'e regel titels dy't in fariaasje binne op it tema De Berte fan Marije.
It Evangeelje fan Jakobus is in saneamd berne-evangeelje, dat op grûn fan 'e ferhalen oer de bernetiid fan Jezus fan Nazaret yn 'e kanonike evangeeljes fan Mattéus en Lukas fierder útwreidet oer syn jonkheid, en dêrby yn dit gefal ek yngiet op 'e berte en it opgroeien fan Jezus syn mem Marije. It is de âldste boarne wêryn't beweard wurdt dat Marije foar, ûnder en nei de berte fan Jezus faam wie en bleau. De tekst bestiet út trije gelikense dielen dy't elkmis acht haadstikken beslane. It earste diel ferhellet fan 'e berte fan Marije en har jonkheid; it twadde diel set útein as hja tolve jier is, en fertelt hoe't troch de tuskenkomst fan in ingel fan God Joazef oanwiisd wurdt as har man; en it trêde diel giet yn op 'e berte fan Jezus en it ferbergjen fan 'e lytse poppe foar Heroades de Grutte, dy't him deadwaan wol fanwegen de foarsizzing dat er "kening fan 'e Joaden" wurde sil.
Rafael Orozco Maestre
Libben
Orozco naam syn earste album op mei akkordeonist Emilio Oviedo yn 1975. Doe yn 1976 moete hy Israel Romero, mei wa't hy de Binomio de Oro stifte. Mei dy groep wûn Orozco 16 gouden platen en twa platinaplaten foar miljoenen-dollarferkeap wrâldwiid. .
Hy stoar op 11 juny 1992, nei't in wapene persoan him foar syn hûs skeat.
Grutte Priis Formule 1 fan Monako 2009
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Monako 2009 yn Monte Carlo op 24 maaie 2008. It wie de sechsde race fan 17 races fan de Formule 1 yn 2009. Hy waard op it Circuit de Monaco hâlden. De race waard hâlden oer 78 omgongen, op it 3,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 260,5 kilometer.
Weropstanning fan Jezus Kristus (troch Bartoloméus)
De Weropstanning fan Jezus Kristus (troch Bartoloméus) is algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel. Dit geskrift moat net betize wurde mei de Fragen fan Bartoloméus, mar it is wol mooglik dat it identyk is oan it missende Evangeelje fan Bartoloméus. De saakkundigen binne der noch net oer út wannear't de Weropstanning fan Jezus Kristus (troch Bartoloméus) krekt datearre wurde moat. De tekst is oerlevere yn trije ûnfolsleine Koptyske manuskripten en guon fersille fragminten yn deselde taal, en ferhellet fan beskate fizioenen fan 'e apostel Bartoloméus en guon hannelingen fan 'e apostel Tomas, mar giet yn it foarste plak oer de krúsdea en weropstanning út 'e dea en himelfeart fan Jezus Kristus. Dit geskrift liket alhiel frij te wêzen fan gnostyske ynfloeden, en poer bedoeld te wêzen as in oanfolling op 'e bibelferhalen út 'e fjouwer kanonike evangeeljes.
Ynhâld
De Weropstanning fan Jezus Kristus (troch Bartoloméus) bestiet út in stikmannich parten dy't mar sydlings opinoar oanslute, en dy't op non-lineêre wize op 't aljemint brocht wurde. De tekst set útein mei in mar frijwat bluodderige beskriuwing fan wat Jezus as syn lotsbestimming sjocht, te witten syn krusiging. Dêrop folget in ferhaal oer immen dy't besiket om Jezus syn plak yn te nimmen en foar him yn 't stee te stjerren, mar de preesters binne net by steat om him dea te dwaan, sels net as hja besykje en stiennigje him, of as se him yn in ûne stopje. Dêrnei beskriuwt de Weropstanning hoe't Jezus delgiet nei de hel en dêr in preek hâldt foar syn ferrieder, Judas Iskariot. Hy rêdt dêrnei alle ferflokte sielen út 'e hel, útsein Judas, Kaïn en Heroades de Grutte.
Dan folget der in flashback fan in túnman nei de nacht dat ingels yn fjurrige striidweinen, yn it selskip fan God sels, delkamen nei de ierde om Jezus op te wekjen út 'e dea. Bartoloméus is dêr tsjûge fan en kriget daliks dêrnei in fizioen wêryn't er sjocht hoe't Jezus yn 'e heechste fan 'e sân himels ynhelle wurdt mei lûd jûchhei. Dêrop kriget er in flashback oer in godlik besyk oan 'e Oliifberch. Underwilens is de apostel Tomas dwaande mei it wer ta libben wekjen fan syn soan Siofanes (mooglik in kopiëarflater dy't eins Teofanes wêze moatte soe). Nei't him dat slagge is, beskriuwt de jonge it hjirneimels, en doopt Tomas sa'n tolvetûzen ûnder de yndruk rekke omstanners. Om tsjûge te wêzen fan 'e himelfeart fan Jezus wurdt Tomas úteinlik op in wolk by de oare apostels ôflevere. Dêr oankommen kin er suver net leauwe dat Jezus opstien is út 'e dea (ek al hat er sels krekt syn soan wer ta libben brocht). Nei de himelfeart geane de aposels útinoar om it evangeelje út te dragen.
Shakespeariaanske poëzij
Opsomming fan 'e Shakespeariaanske poëzij
Ta de Shakespeariaanske apokrifa hearre fierders noch:
Loadewyk XII fan Frankryk
thumb|right|200px|Loadewyk XII fan Frankryk Loadewyk XII (Blois, 27 juny 1462 - Parys, 1 jannewaris 1515) wie kening fan Frankryk. Hy regeare fan 1498 oant 1515 as earste kening fan it Hús Valois-Orléans. Hy fierde krigen yn Itaalje dêr't hy tiidlik in grut part fan yn hannen krige; de feroveringen gongen nei de slach by Novara yn 1513 wer ferlern, de keizer en Ingelân dienen in gefaarlike ynfal en de Switsers belegeren Dijon. Nei de fersoening mei Hindrik VII fan Ingelân (1514) boaske de kening mei syn suster Maria. Loadewyk XII waard opfolge troch syn efterneef en skoansoan Frans I, de man fan syn dochter.
Oargellânskip Eastfryslân
400px|thumb|Lokaasje fan oargels yn Eastfryslân It Oargellânskip Eastfryslân is mei likernôch 90 oargels út seis iuwen ien fan de rykste oargellânskippen yn de wrâld. Dy oargels steane yn 170 âlde tsjerken troch Eastfryslân hinne. 60 dêrfan komme fan de tiid foar 1850. Yn de fyftjinde en sechtjinde iuw wie de Nederlânske oargelbou fan grutte ynfloed op dy fan Eastfryslân, mar yn de santjinde en achttjinde iuw kamen der mear ynfloeden út Hamburch en Westfalen wei. De Eastfryske oargelbou fan de njoggentjinde iuw wie oant 1870 noch reedlik konservatyf en de ynstruminten waarden nei grûnbegjinsels fan barokke styl boud. Tusken 1870 en 1950 waarden der yn ferhâlding in bytsje oargels boud, en waarden de âlde oargels noch hieltyd brûkt. Hast alle oargels waarden yn de lêste fyftich jier restaurearre, sa't it oargellûd yn de oarspronklike steat opholpen waard. Yn de lêste desenniums naam de belangstelling tige ta en lûkt it Oargellânskip Eastfryslân oargelbouwers en organisten út de hiele wrâld oan.
Skiednis
thumb|180px|Oargel yn Rysum
Sechtjinde en santjinde iuw
180px|thumb|Oargel fan Osteel 180px|thumb|Oargel fan Westerhusen 180px|thumb|Oargel fan Uttum Yn de sechtinde en santjinde iuw hie de Nederlânske en Hamburchske oargelbou grutte ynfloed op dy fan Eastfryslân. Emden wie yn dy snuorje it sintrum fan de Eastfryske oargelbou, ek omreden troch Nederlânske grifformearden dy't yn de Tachtichjierrige Kriich dêrhinne flechten. Petrus fan Emden boude yn 1570 in oargel foar Groothusen. Kostber is de lette renêssânse-oargel fan de Werenfridustsjerke fan Osteel dy't noch ien fan de bêst bewarre oargels fan Noard-Dútslân is. Hy waard boud troch Edo Evers (1619) fan Grins, dy't de pipen fan de âlde Andreas de Mare-oargel (1566/67) út de Liugertsjerke fan Norden brûkt hat.
It oargel yn de Grutte Tsjerke fan Lier giet werom op it oargel fan it Kleaster Thedinga, dy't mooglik yn 1570 troch Andreas de Mare boud waard. Doe't greve Enno III it oargel oan de evangelysk-grifformearde gemeente yn Lier yn 1609 skonken hie, boude Marten de Mare him foar de âlde Liudgertsjerke yn in renêssânse-ynstrumint om. Troch de jierren hinne waard it oargel ta in grut stedsoargel omboud, wylst it âlde register net feroare waard.
Achttjinde iuw
180px|thumb|Schnitger-oargel yn Norden Fan Schnitger syn learlingen hawwe yn Eastfryslân Christian Vater (1721-1722 yn Bockhorn en 1730-1731 yn Wiefelstede) en Gerhard von Holy (1710-1711 yn Dornum en 1711-1713 yn Marienhafe) oargels boud. Ek fan Friedrich Constabel (1738) is der noch in inkelde ynstrumint oer. De oargel waard ynearsten foar Bargebur boud, mar stie fan 1864 oant 1967 yn Hamswehrum, en waard dêrnei nei syn hjoeddeistige plak yn Jennelt brocht. Syn oargel yn Greetsiel (1738) waard yn 1914 foar in nij ynstrumint ferfongen, mar de oarspronklike oargelkast stiet der noch hieltyd. Yn 1760 sette Constabel noch útein mei de bou fan in nij oargel yn Funnix, mar waard yn 1762 reemakke troch Hinrich Just Müller, dy't fan oarsprong út Westfalen kaam. Yn de twadde helte fan de achttjinde iuw wiene Müller út Wittmund en Johann Friedrich Wenthin út Emden tige warber mei de oargelbou yn Eastfryslân en waarden grutte konkurrinten. Wenthin syn oargel yn Groothusen (1798-1801) is it grutste oargel yn Krummhörn. Wenthin hat dêr gâns nije registers mei gâns nije lûden útfûn en in Jeropeesk keunstmonumint makke. Nijsgjirrich binne de fluitregisters út mahony en benammen de dwersfluit fan acht, fjouwer en trije fuotmjitten. Oare oargels fan Wenthin dy't fan 1774 oant 1805 yn Eastfryslân makke waarden, binne dy yn Backemoor (1783), Reepsholt (1788-1789) en yn Wolthusen (1790-1793). Fan Müller, dy't yn mear as 50 gemeenten wurke hat, binne de oargels fan Midlum (1766), Holtrop (1772), Nortmoor (1773-1775), Simonswolde (1777), Manslagt (1776-1778), Carolinensiel (1780-1781), Remels (1782), Middels (1784-1786), Neermoor (1796-1798) en Woquard (1802-1804). Christian Klausing (Herford yn Westfalen) hat in oargel yn Ochtersum (1734-1737) levere, dêr't de Westfaalske ynfloed op de Eastfryske oargelbou by te sjen is. Dirk Lohman út Emden hat in oargel yn Hage (1776-1783) boud en dêrfoar in pear registers út de santjinde eiuw brûkt. Fan Heinrch Wilhelm Eckmann binne der oargels yn Amdorf (1773) en Bagband (1774-1775).
Njoggentjinde iuw oant hjoed-de-dei
180px|thumb|Führer-oargel yn Bunde De wichtichste Eastfryske oargelbouwer yn de earste helte fan de njoggentjinde iuw wie Müller syn learling Johann Gottfried Rohlfs, dy't yn 60 gemeenten yn Eastfryslân warber wie, en in famyljebedriuw stifte hie. Fan him binne de oargels yn Bangstede (1794-1795), de Kristustsjerke yn Norden (1796-1797), Neustadtgödens (1796-1798), Barstede (1801), Veenhusen (1801-1802), Holtland (1810-1813), Nüttermoor (1815-1816), Wiesens (1820-1822), Böhmerwold (1828) en Roggenstede (1827-1833) te finen. It grutste oargel fan syn soan Arnold Rohlfs stiet yn de Magnustsjerke fan Esens (1848-1860), dy't ek de oargels fan Westerholt (1841-1842) en Siegelsum (1842-1845) boud hat. Yn de njoggentjinde iuw wiene der njonken Rohlfs de famyljebedriuwen fan Wilhelm Eilert Schmid en Gerd Sieben Janssen warber yn Eastfryslân, dochs dy koene net ta it nivo fan Müller en Wenthin mjitte. Janssen (Auwerk) learde de oargelbou by Rohlfs en sette de barokke grûnbegjinsels fan de oargelbou fuort. Mei it ombouwen fan de Larrelter oargel brûkte er guon âlde registers fan it foargongersoargel fan Johannes Millensis (1618-1619), en dêrtroch binne de oarspronklike renêssânse-lûden noch hieltyd te hearren.
Yn de earste helte fan de tweintichste iuw rûn de oargelbou tebek en wiene der gjin selsstannige oargelbouwers mear yn Eastfryslân. Der waarden guon pneumatyske oargels boud, sa as yn de Minnistetsjerke yn Norden (1900), Weenermoor (1906) en Etzel (1928). Yn it begjin fan de tweintichste iuw hat de oargelbeweging in grutte oandriuwing krigen fanwegen de grutte hoemannichte histoaryske oargels yn Noardwestdútslân. Dêr spilet de Schnitger-oargel yn Norden in wichtige rol by, dy't de earste oargel wie dat in beskerme monumint waard. It wurk fan Jürgen Ahrend út Loga by Lier is ek nijsgjirrich. Sûnt 1954, oant 1971 yn 'e mande mei Gerhard Brunzema fan Emden, waarden syn ophelpen en nijbou fan oargels ferneamd oer gâns de wrâld. Bekende oargels fan him binne te finen yn de Lambertustsjerke fan Auwerk (1960-1961) en de Luthertsjerke yn Lier (2002). Hjoed-de-dei binne der noch fiif oare oargelbouwers yn Eastfryslân: yn Norden (Bartelt Immer), Tannenhausen yn Auwerk (Regina Stegemann), Emden/Auwerk (Jürgen Kopp), Uplengen (Martin der Haseborg) en Stapelmoor (Harm Dieder Kirschner). Ek de firma fan Alfred Führer fan Wilhelmshaven hâldt him dwaande mei it ophelpen en ek nijbou fan oargels yn Eastfryslân, sa as dy fan de Grifformearde Tsjerke yn Bunde. Fan 2007 ôf stiet in Ingelsk oargel fan J.W. Walker (1844) yn Jemgum. Yn dat opsicht fan it Eastfryske Oargellânskip moat ek de oargel fan Stapelmoor (1997) neamd wurde. Dat oargel waard nei de Louis-Alexandre Clicquot-oargel (Houdan 1734) neimakke en is dêtroch it earste oargel fan Dútslân yn konsekwinte barokke Frânske styl.
Iepenstellen foar it publyk
180px|thumb|[[Organeum yn Weener]] In wichtige oandriuwing foar it befoarderjen fan it Oargellânskip wiene it Doalert-Festval (1981-2003) en it wurk fan de Noarddútske Oargelakademy (fan 1977 ôf yn de Stins Bunderhee yn Bunderhee, hjoed-de-dei ferbûn mei de Hegeskoalle foar Keunsten yn Bremen), dy't beide troch Harald Vogel stifte en laat waarden. Fia Radio- en CD-opnamen en oare publikaasjes binne de Eastfryske oargels wrâldwiid bekend wurden en organisten oargelbouwers út gâns de wrâld oanlutsen. Hjoed-de-dei is it Organeum yn Weener it wichtichste oargelsintrum foar it ûndersyk en it fuortsterkjen fan de regionale oargelkultuer en biedt njonken konserten en oargelekskursjes en jout de moooglikheid ta wittenskiplik organologysk ûndersyk.
William Edward Boeing
thumb|William E. Boeing William Edward Boeing (Detroit (Michigan), 1 oktober 1881 - Puget Sound (Washington), 28 septimber 1956) wie in Amerikaansk loftfeartpionier en de oprjochter fan it fleanmasinefabryk Boeing.
In Utero
In Utero is it tredde en lêste studio-album fan Nirvana. It album waard opnommen yn de febrewaris 1993 yn de Pachyderm studio's, yn Cannon Falls en yn de hjerst fan datselde jier op 21 septimber útbrocht. It nûmer Pennyroyal Tea soe as tredde single útbrocht wurde mar dit waard ôfblaast nei it hommelse ferstjerren fan Kurt Cobain. Yn 2014 is it nûmer dochs noch útbrocht op single.
William Edward Boeing
William Boeing studearre oan de Yale-universiteit. Yn 1916 rjochte er yn Seattle de Pacific Aero Products Company op; it bedriuw syn earste fleanmasine wie de Boeing Model 1. In jier letter waard dat bedriuw omneamd yn Boeing Aeroplane Company, dat him nei de Earste Wrâldkriich fral talei op de kommersjele loftfeart, mar dat yn 1934 spjalte wurde moast meidat it as monopolist beskôge waard. Doe luts Boeing him 1937 tebek út de loftfeartwrâld en bestege er syn measte tiid oan syn hynders. Boeing Airplane Company, dochs wol in frijwat grutte produsint yn in fragmintearre yndustry, krige de wyn earst goed mei oan it bejin fan de Twadde Wrâldkriich.
Shakespeariaanske komeedzjes
De Shakespeariaanske komeedzjes binne de komeedzjes dy't oan 'e ein fan 'e sechstjinde en it begjin fan 'e santjinde iuw skreaun waarden troch de wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. Yn dy tiid waard mei it "komeedzje" noch hiel wat oars bedoeld as tsjintwurdich. Shakespeare syn komeedzjes binne gjin hilarysk humoristyske kluchten, mar toanielstikken dy't har ûnderskiede fan 'e trageedzjes trochdat se minder swiersettich fan toan binne en in happy end hawwe. Oer it algemien wurde Shakespeare syn komeedzjes minder wurdearre as syn trageedzjes of histoaryske stikken.
Guon fan Shakespeare syn bekendste komeedzjes binne De Keapman fan Feneesje, In Midsimmernachtdream, Folle Spul om Neat en Leafde's Lêst Net Leanne. Dat lêste stik is ûngewoan foar in komeedzje yn 'e sin dat it gjin happy end hat. Der wurdt wol tocht dat it in duology foarme mei Leafde's Lêst Al Leanne, en dat dêryn alles dochs noch wûnderwol betearde. Dat stik is lykwols spitigernôch ferlern gien, krekt as Kardenio, in oare komeedzje. Fierders wurde in pear fan Shakespeare syn komeedzjes, benammen Ein Goed, Alles Goed en Lyk om Lyk, oantsjut as probleemgefallen, mei't dy in ûngewoane toansetting mei in dreech mingsel fan humor en tragyk hawwe. It is ûndúdlik oft it ûnlykmjittich aard fan dy stikken fuortfloeit út in ûnfolslein begryp fan 'e humor en de maatskiplike omstannichheden yn 'e Elizabetaanske Tiid, of út in flater fan 'e grutte toanielskriuwer sels, of út in besyk fan him om mei sin ferskillende stilen trochinoar te mjuksjen om sa syn publyk op 'e ferkearde foet te setten. Fierders is der dan noch Symbelinus, dat yn 'e gesachhawwende First Folio, út 1623, ûnder de trageedzjes oardere waard, mar dêr't men tsjintwurdich fan fynt dat it mear de eigenskippen fan in komeedzje hat.
Opsomming fan 'e Shakespeariaanske komeedzjes
Fierders wurdt tsjintwurdich ek wol ta de komeedzjes rekkene:
Oresteia
De Oresteia, yn it oarspronklike Aldgryksk Ὀρέστεια, is in toanieltrilogy fan 'e hân fan 'e grutte Grykske toanielskriuwer en dichter Aiskylos of Aeschylus (±525-±455 f.Kr.). It omfettet de trageedzjes Agamemnon, De Offerplingsters en De Eumeniden. De trilogy waard foar it earst opfierd yn 458 f.Kr., as ûnderdiel (en winner) fan 'e jierlikse toanielwedstryd op it Ateenske Feest fan Dionysus, yn 'e mande mei it ferlern giene saterspul Proteüs.
Mei de namme "Oresteia" waard oarspronklik wierskynlik nei alle fjouwer toanielstikken ferwiisd, mar hjoed de dei wurdt it brûkt as oantsjutting foar de trije oerlevere stikken. De Oresteia is de iennichste bewarre bleaune toanieltrilogy út 'e Grykske Aldheid, mei't de Tebaanske Trilogy (fan Sofoklês) eins in moderne sammelnamme fan trije oerlevere stikken mei nau besibbe ûnderwerpen is. De Oresteia, wêrfan't de namme ôflaat is fan dy fan it personaazje Orestês, giet oer it weinimmen fan 'e flok dy't op it Hûs fan Atréus rêst. Alletrije stikken fan 'e Oresteia binne troch klassyk oersetter Klaas Bruinsma, dy't ek ferantwurdlik wie foar û.m. de Fryske fertalings fan Homêros syn Ilias en Odyssee, oerset yn it Frysk.
Ynhâld
De Offerplingsters fertelt hoe't de bern fan Agamemnon en Klytemnêstra, Elektra en Orestês, inoar moetsje nei't se apart faninoar grutbrocht binne, en hoe't se dêrnei tegearre wraak nimme op harren mem foar de moard op harren heit.
Yn De Eumeniden wurdt beskreaun hoe't Orestês troch de god Apollo nei it plak ta brocht wurdt dêr't er berjochte wurdt troch de goadinne Atene foar de moard op syn mem.
Easterwâlde (Fryslân)
Easterwâlde is sûnt 1886 it haadplak fan de gemeente Eaststellingwerf yn 'e provinsje Fryslân. It doarp leit op fiif kilometer fan Appelskea oan de Opsterlânske Kompanjonsfeart yn it noarden fan de gemeente. De Opsterlânske Kompanjonsfeart, dy't ûnderdiel is fan De Turfrûte, trochsnijt it doarp. Njonken Easterwâlde sels hearre ta himrik ek in grut tal buorskippen.
Easterwâlde is it grutste doarp fan de gemeente mei  ynwenners.
Skiednis
Easterwâlde waard hiel miskien al yn 1207 neamd, doe't it kapittel fan Sint-Marie yn Utert oan in sekere Sibodo en Dodo in pleats yn 'Alferhove' ferkocht, dy't harren heit Wibrandus Tizelinga yn pacht hân hie. Yn in fuotnoat fan it dokumint waard skreaun dat Altferhove ûnbekend is, mar blykber wol yn Fryslân en by Easterwâlde yn Stellingwerf. Yn 1228 waard Easterwâlde dúdliker neamd as in 'Goswinus út Easterwâlde' stjert by in slach tusken Friezen en Drinten. De biskop fan Utert hie de Friezen oproppen om in ein te meitsjen oan in skeel mei de fâd fan Koevorden, dy't troch de Drinten stipe waard. De manlju út Fryslân kamen by Aldeberkeap by inoar om dêrwei Drinte yn te lûken, mar waarden troch de Drinten en Stellingwervers op de heide yn Bakkefean ferslein. Ek waard de namme fan it plak dúdlik neamd yn 'e registers fan it bisdom Utert fan de jierren 1325-1326: Item Gert Guedinck een tiende tot Oesterwolde ghelegen to Stellincwarf.
Fan oarsprong is Easterwâlde in Drintsk doarp en it is ien fan de tolve doarpen dy't harren yn 1328 ôfskieden fan Drinte en foegen by de Friezen fan Stellingwerf. It doarp Easterwâlde ûntstie út in grut tal lytse boeremienskippen mei mienskiplike brinken, wêrfan It Oast de kearn foarme. thumb|left|Ursulatsjerke De âlde tsjerke fan Easterwâlde wie foar de reformaasje oan Sint-Ursula wijd, alhoewol't der ek boarnen binne dy't Bonifatius as patroanhillige neame. Mooglik stie de earste tsjerke fan Easterwâlde op in ierkristlik tsjerkhôf by de brêge fan it Jardingapaad oer it Grutdjip. De grutte klok fan de klokkestoel datearret fan 1492. In lytsere klok út 1728 is yn 'e Twadde Wrâldkriich ferdwûn, mar nei de oarloch ferfongen. It sânstiennen doopfont is noch âlder dan de grutte klok en stamt út de 14e iuw. De tsjerke op it hjoeddeiske plak waard yn 1735 boud. Yn 1929 krige Easterwâlde ek in grifformearde tsjerke. thumb|left|Nanningafallaat Sûnt it begjin fan it graven fan de Opsterlânske Kompanjonsfeart waard de feart jimmeroan langer makke oant ek Easterwâlde oan dy feart kaam te lizzen. Oan it begjin fan de 19e iuw waard súd fan it doarp it kanaal groeven, de slûs by Nanninga Fallaat (slûs nû. 5) waard yn 1816 foltôge. Easterwâlde ûntwikkele him sûnt mear nei dy feart ta en op de gritenijkaart yn de Eekhoff-atlas fan 1849 is by de Easterwâldster brêge oan wjerskanten fan de feart al in buertsje ûntstien fan goed tsien huzen mei fierder nei it easten ta oan de noardlike wâl ek fersprate bebouwing.
Easterwâlde hat net altiten it haadplak fan de gemeente Eaststellingwerf west, alhoewol't guon grytmannen yn Easterwâlde wol harren domisylje hiene. Tagelyk mei de mairie Aldeberkeap ûntstie yn de Frânske tiid ek in mairie Easterwâlde. Dy gemeente bestie oant 1816, it jier doe't yn Fryslân wer de âlde gritenijen ynfierd waarden en Aldeberkeap it haadplak waard fan de gritenij Eaststellingwerf. Yn 1856 waard Makkingea it haadplak fan Eaststellingwerf en pas yn 1885 waard it beslút nommen om it gemeentehûs te ferhûzjen nei Easterwâlde. thumb|left|Tramstasjon Easterwâlde Mei de iepening fan de tramline De Gordyk-Easterwâlde op 21 oktober 1911 kaam in ein oan it isolemint fan Easterwâlde. In pear jier letter folge ek in ferbining mei Stienwyk (1914) en Assen (1915). In heale iuw letter waard troch de konkurrinsje fan oare soarten ferfier it spoar wer opbrutsen, mar it trasee rjochting Makkingea is noch foar in part werom te finen. De strjitnamme Trambaan ferwiist nei de tramferbining.
Oant healwei de 20e iuw waard njonken Hollânsk yn Easterwâlde Frysk mar fral Stellingwerfsk praat. Alhoewol't der gjin sifers binne oer it hjoeddeiske taalgebrûk yn Easterwâlde, is it wol dúdlik út de sifers fan 2015 foar de gemeente Eaststellingwerf dat it Stellingwerfsk in soad terrein ferlern hat en noch mar in lytse minderheid Stellingwerfsk brûkt. It Frysk dêrfoaroer hat better stân holden.
Mienskip
thumb|260px|Gemeentehûs Easterwâlde hat sûnt de turfgraverij yn de 19e iuw in sintrumfunksje foar de regio en hat dêrtroch in soad foarsjennings, lykas in skoallemiensskip, fersoargingshûzen en oare sosjale foarsjennings. Oan de Snellingerdyk stiet it kultureel aktiviteitesintrum De Miente. Op tongersdei is der altyd wykmerk.
It doarp is fjouwertalich: der wurdt neist Nederlânsk (66,1% fan de ynwenners), Frysk (23,7%), Stellingwerfsk (8,7%) troch Nederlânsk-Molukse ynwenners noch Maleis (1,5%) praat.
Tsjerken
thumb|260px|De Rehobothtsjerke fan de Molukske Nasjonale Tsjerke thumb|260px|Herfoarme kapel (1928-1996)
Skoallen
Basisskoallen: Tariedend middelber beropsûnderwiis (VMBO) - Tariedend wittenskiplik ûnderwiis (VWO):
Foar de alderlytsten is der it pjutteboartersplak Nijntje.
Ferienings
DIO is in omnyferiening foar ferskillende soarten sport.
Befolkingsferrin
thumb|260px|Klokkestoel
Gea
Der is in saneamd kuierbosk by fersoargingshûs Rikkingahof. Wa't it paad folget nei it streamdal fan it Grutdjip, komt yn in prachtich bosk by de Bentemaoden.
Om Easterwâlde hinne leit in soad natoer.
De Kúnder of de Tsjonger ûntspringt krekt foarby De Weper. It Grut Djip is yn in noardlike bôge om Easterwâlde hinne ek noch goed yn it lânskip te werkennen, mar fan it Lyts Djip is amper mear wat te sjen.
Buorskippen by Easterwâlde
thumb|260px|Quadoelenwei
Strjitten
Alle strjitten yn Easterwâlde.
Grutte Priis Formule 1 fan Turkije 2009
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Turkije 2009 yn Istanbûl op 7 juny 2009. It wie de sande race fan 17 races fan de Formule 1 yn 2009. Hy waard op İstanbul Park hâlden. De race waard hâlden oer 58 omgongen, op it 5,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 309,3 kilometer.
Bleach (album fan Nirvana)
Bleach is it debútalbum fan Nirvana. It album waard opnommen tusken jannewaris 1988 en jannewaris 1989 yn de Reciprocal Recording Studio yn Seattle en waard inkelde moannen letter op 15 juny útbrocht. It nûmer About a Girl yn de unplugged-ferzje waard nei it fersjerren fan Kurt Cobain yn 1994 in hit. It is it ienichste album fan Nirvana mei drummer Chad Channing en gitarist Jason Everman.
1992 werútjefte
Yn 1992 brocht it label Geffen it album op 'e nij út mei twa ekstra nûmers.
Tessaloniki
Tessaloniki (Gryksk: Θεσσαλονίκη, Thessaloníki, útspr.: [θɛsaloˈniːki], likernôch: "zes-sa-lo- nii -ky, ), ek wol ferkoarte ta Saloniki en histoarysk ek bekend as Tessalonika (bibelsk) en Salonika, is de op ien nei grutste stêd fan Grikelân (nei Atene). It is de haadstêd fan 'e tradisjonele regio Gryksk-Masedoanje, de bestjoerlike regio Midden-Masedoanje en ek fan it Desintralisearre Bestjoer fan Masedoanje en Traasje.
Tessaloniki leit oan 'e Termayske Golf, in baai oan 'e noardlike kust fan 'e Egeyske See yn it Grykske diel fan it histoaryske Masedoanje, dêr't de rivier de Axios yn see útmûnet. De stêd waard yn 315 f.Kr. stifte en ferneamd nei Tessalonike fan Masedoanje, de suster fan Aleksander de Grutte. Yn 'e Romeinske Tiid wie it in wichtige stêd, dêr't al ier in kristlike gemeente stifte waard. Yn it Byzantynske Ryk wie it de op ien nei grutste en rykste stêd nei Konstantinopel, en ek yn it dêropfolgjende Osmaanske Ryk spile Tessaloniki in rol fan belang. Nei krapoan fiif iuwen ûnder Osmaansk bewâld west te hawwen, kaam de doe multy-etnyske stêd yn 1912 by Grikelân te hearren. Anno 2011 hie Tessaloniki as stêd in befolking fan 325.000 minsken, wylst yn 'e hiele stêdekloft mear as 1 miljoen lju wennen.
Geografy
Tessaloniki leit yn it noarden fan Grikelân, oan 'e súdkust fan Gryksk-Masedoanje, dy't tagelyk de noardkust fan 'e Egeyske See is. Mear sekuer leit de stêd oan 'e eastkant fan 'e Termayske Golf, in baai dy't yn it noardwesten fan 'e Egeyske See yn it lân opsnijt. De stêd leit oan 'e noardeastkant fan it grutte Chalkidike-skiereilân, dat nei it suden ta yn 'e Egeyske See útstiket. As gemeente hat Tessaloniki in oerflak fan 19,3 km²; de hiele stêdekloft beslacht in gebiet fan 1.286 km². Yn it noardwesten wurdt de stêdekloft begrinzge troch de mûning fan 'e rivier de Axios (dy't fierder noardlik op 'e Balkan bekend stiet as de Vardar), en yn it súdeasten troch de berch de Chortiatis. De neite ta dy berch en oanbuorjende bergen en heuvels, dy't in geologyske brekline markearje, makket dat Tessaloniki bleat stiet oan ierdbevings.
Aldheid
Tessaloniki waard yn 315 f.Kr. stifte op of deunby it plak fan 'e eardere stêd Terma troch kening Kassander fan Masedoanje, ien fan 'e generaals en opfolgers fan Aleksander de Grutte. Hy ferneamde de nije stêd nei syn frou, Tessalonike fan Masedoanje, de dochter fan kening Filippus II, dy't de healsuster fan Aleksander wie. Yn 'e tiid fan it Keninkryk Masedoanje hie Tessaloniki selsbestjoer en woeks it út ta de wichtichste stêd fan it ryk.
Nei de fal fan it keninkryk yn 168 f.Kr. kaam Tessaloniki ta it Romeinske Ryk te hearren en waard it yn 148 f.Kr. de haadstêd fan 'e Romeinske provinsje Masedoanje. Under it regear fan Markus Antonius wie it yn 41 f.Kr. in frije stêd fan 'e Romeinske Republyk. Yn 'e Romeinske Tiid groeide Tessaloniki ek út ta in wichtich hannelsknooppunt troch syn posysje oan 'e Via Egnatia, dy't Dyrrachium oan 'e Adriatyske See ferbûn mei Byzantium oan 'e Bosporus. Dêrnjonken lei de stêd ek oan 'e hannelsrûte dy't fan noard nei súd oer de Balkan rûn, fia de dellingen fan 'e Morava en de Vardar.
Om likernôch it jier 50 hinne wie Tessaloniki ien fan 'e iere sintra fan it kristendom, dat dêr neffens it boek Hannelingen fan 'e Apostels, út it Nije Testamint fan 'e Bibel, brocht waard troch de apostel Paulus op syn twadde sindingsreis. Letter skreau Paulus twa brieven oan 'e kristlike gemeente yn 'e stêd, dy't as it Earste Brief oan 'e Tessalonikers en it Twadde Brief oan 'e Tessalonikers opnommen waarden yn 'e kanon fan it Nije Testamint. De patroanhillige fan Tessaloniki is de hillige Demetrius, dy't yn 306 as martelder foar it kristlik leauwe ombrocht waard yn opdracht fan keizer Galearius.
Yn 379, doe't de Prefektuer Illyrikum ferdield waard tusken it Eastromeinske en it Westromeinske Ryk, waard Tessaloniki de haadstêd fan it diel dat by it Eastromeinske Ryk kaam te hearren. It jiers dêrop waard troch it saneamde Edikt fan Tessaloniki it kristendom ta de steatsreligy fan it Romeinske Ryk makke. Yn 390 waard troch Goatyske soldaten ûnder keizer Teodoasius I it Bloedbad fan Tessaloniki oanrjochte ûnder de bewenners fan 'e stêd, mei't dyselden tsjin him yn opstân kommen wiene.
Yn it Byzantynske Ryk
Tsjin 'e tiid fan 'e Fal fan it Westromeinske Ryk, yn 476, wie Tessaloniki mei sa'n 150.000 ynwenners útwoeksen ta de op ien nei grutste, rykste en wichtichste stêd fan it Eastromeinske Ryk. Dy posysje behold de stêd yn 'e iuwen dêrnei, doe't it Eastromeinske Ryk troch it ferlies fan 'e bân mei Rome bekend kaam te stean as it Byzantynske Ryk. Tessaloniki ferfolle yn dat ryk de funksje fan alternative of twadde haadstêd nei Konstantinopel (Byzantium). De stêd wurdt dêrom tsjintwurdich yn it Gryksk noch wol η Συμπρωτεύουσα (i Simprotévousa) neamd, letterlik "de Mei-Haadstêd".
Yn 'e sechsde en de sânde iuw krongen de Pannoanyske Avaren en de Slaven yn Masedoanje troch en belegeren ferskate kearen om 'e nocht Tessaloniki. Fral de Slaven setten har neitiid yn it efterlân fan Tessaloniki nei wenjen en ûntjoegen har dêr ta de hjoeddeistige Masedoanjers en Bulgaren. Yn 'e njoggende iuw skepen de Grykske sindelingen Syrillus en Metoadius, dy't allebeide út Tessaloniki kamen, de earste Slavyske skriuwtaal troch it Syrillysk skrift te ûntwikkeljen foar wat it Aldtsjerkeslavysk kaam te hjitten, mar dat nei alle gedachten gewoan it pleatslike Slavyske dialekt wie dat yn 'e neite fan harren wenplak sprutsen wie en dêr't se sadwaande bekend mei wiene.
Yn 904 waard Tessaloniki plondere troch Byzantynske bekearlingen ta de islaam, dy't fan see ôf de stêd oanfoelen. Yn 1204, doe't Konstantinopel ûnder de Fjirde Krústocht yn 'e hannen foel fan Westjeropeeske krúsfarders, waard Tessaloniki haadstêd en sintrum fan it Keninkryk Tessaloniki, in krúsfarderssteat dy't dêrnei de grutste en wichtichste fazalsteat wie fan it Latynske Ryk dat de krúsfarders yn Konstantinopel stifte hiene. Yn 1224 waard it Keninkryk Tessaloniki ûnder de foet rûn troch it Despotaat Epirus, in restant fan it Byzantynske Ryk ûnder Teodoarus Komnenos Doukas, dy't himsels dêrop ta keizer kroane fan it Keizerryk Tessaloniki. Nei Teodoarus syn nederlaach yn 'e Slach by Klokotnitsa, yn 1230, waard syn keizerryk in fazalsteat fan it Twadde Bulgaarske Ryk, oant it yn 1246 weromwûn waard troch de Byzantynske Griken fan it Nikeeske Ryk, dêr't neitiid it Byzantynske Ryk wer út opboud waard.
Yn 1342 foel Tessaloniki yn 'e hannen fan 'e saneamde seloaten fan Tessaloniki, in anty-aristokratyske partijskip, besteande út seelju en de earmen. Neitiid waard de stêd in republyk en wied er frijwol ûnôfhinklik fan 'e rest fan it Byzantynske Ryk, oant de seloaten yn 1350 ferslein waarden. Inkele jierren letter krigen de Osmaanske Turken mei de ferovering fan it Gallipoli-skiereilân yn 1354 foar it earste foet oan 'e grûn yn Jeropa. Neitiid setten se útein mei in stadige ferovering fan it Jeropeeske diel fan it Byzantynske Ryk. Tessaloniki foel nei in belis fan fjouwer jier yn 1387 yn Osmaanske hannen.
Nei't de Osmaanske Turken lykwols yn 1402 yn 'e Slach by Ankara in ferpletterjende nederlaach lit hiene tsjin 'e kriichshear Timoer Lenk, wêrby't sultan Bayezid I kriichsfinzen nommen waard, koene de Byzantinen fan in opfolgingsstriid mank Bayezid syn soannen gebrûk meitsje om by it Ferdrach fan Gallipoli Tessaloniki en it Chalkidike-skiereilân werom te krijen. Doe't der ûnder Mehmed I wer ienheid mank de Turken kaam, setten hja harren opmars op 'e Balkan fuort. Yn 1422 sloegen se op 'e nij belis foar Tessaloniki. Om Westerske help te krijen, stie de Byzantynske prins Androanikus Palaiologos, dy't as despoat oer de stêd regearre, Tessaloniki yn 1423 ôf oan 'e Republyk Feneesje. De Fenesianen ferdigenen de stêd oant dy op 29 maart 1430 kapitulearje moast foar de oermacht fan 'e Osmaanske sultan Moerad II. Nei de fal fan Tessaloniki soe, neffens doetiidske boarnen, likernôch in fyfdepart fan 'e befolking fan 'e stêd as slaaf fuortfierd wêze.
Yn it Osmaanske Ryk
Under it Osmaanske Ryk behold Tessaloniki lykwols syn posysje as hannelsknooppunt en bestjoerssintrum. Oant 1826 wie it de haadstêd fan 'e Sandjak fan Selânik, dy't ûnderdiel útmakke fan 'e Eyalet Roemeelje (de Balkan). Neitiid wie it de haadstêd fan 'e Eyalet Selânik en fan 1867 oant 1912 fan 'e Vilayet Selânik.
By de Osmaanske ferovering fan Tessaloniki waard de stêd fierhinne troch etnyske Griken bewenne. Yn 'e folgjende iuwen feroare de gearstalling fan 'e befolking lykwols yngeand. Der setten har in protte etnyske Turken yn Tessaloniki nei wenjen en lytsere oantallen etnyske Bulgaren en Albanezen. Neffens de Osmaanske folkstelling fan 1478 hie Selânik, sa't de Turken Tessaloniki neamden, 6.094 Gryksk-otterdokse húshâldings (meast Griken, mar ek guon Bulgaren) en 4,320 islamityske húshâldings (meast Turken, mar ek guon Albanezen en ta de islaam bekearde Griken en Bulgaren). Der waarden doe gjin joaden yn 'e stêd teld, wat suggerearret dat de Joadske mienskip dy't Tessaloniki yn 'e Romeinske Tiid hân hie, tsjin dy tiid folslein ferdwûn wie.
Koarte tiid letter emigrearren der lykwols hast 20.000 Sefardyske Joaden fan it Ibearysk Skiereilân nei de Grykske dielen fan it Osmaanske Ryk, nei't dyselden yn 1492 troch it Alhambradekreet fan Isabella I fan Kastylje en Ferdinand II fan Aragon út 'e Spaanske Keninkriken ferballe wiene. In protte fan harren setten har nei wenjen yn Tessaloniki. Yn 1500 waarden der yn 'e stêd 7.986 Gryksk-otterdokse húshâldings teld, 8.575 islamitysken en 3.770 joadsken. Tsjin 1519 wiene der 15.715 joadske húshâldings yn Tessaloniki, en foarmen de Sefardyske Joaden de grutste etnyske groep yn 'e stêd. Tessaloniki wie sadwaande doedestiden sawol de grutste Joadske stêd fan 'e wrâld as de iennichste stêd yn 'e wrâld dêr't de Joaden de mearderheid fan 'e befolking útmakken. Dêrtroch waarden noch wer mear Joaden oanlutsen út oare gebieten, dêr't se ûnderdrukt waarden.
Doe't yn 1821 de Grykske Unôfhinklikheidsoarloch útbriek, liet Yusuf Bey, de Osmaanske gûverneur fan Tessaloniki, fjouwerhûndert etnyske Griken út 'e stêd yn 'e hechten nimme as gizelders. Nei't der yn 'e doarpen op it Chalkidike-skiereilân rebûlje útbrutsen wie, liet Yusuf de helte fan dy gizelders ôfslachtsje. Dêrmei waard oan 'e Grykske mienskip yn Tessaloniki in slimmen slach tabrocht, dy't dy pas tsjin 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw te boppen komme soe.
Yn dyselde snuorje wie Tessaloniki in wichtich bolwurk fan 'e janitsaren, in ynfanterykorps fan it Osmaanske Leger dat fan âlds út ta de islaam bekearde en as soldaat oplate kristlike jonges bestie en beskôge waard as in karkloft. Tsjin it begjin fan 'e njoggentjinde iuw hiene de janitsaren har lykwols ûntjûn ta in soarte fan Pretoriaanske Garde, dy't de macht efter de troan foarme en nei eigen ynsjen sultans oanstelde en ôfsette. Dêr makke Mahmud II yn 1826 ûnder it saneamde Geunstich Ynsidint in ein oan, doe't er mei it korps ôfweefde en sa'n 6.000 janitsaren ombringe liet, wêrfan in diel yn Tessaloniki.
Tusken 1870 en 1913 woeks de befolking fan Tessaloniki mei 74% oan fan 41.000 ta 158.000 minsken. Dy ûntwikkeling waard dreaun troch de ekonomyske groei yn 'e stêd. De âlde stedsmuorren waarden foar it meastepart tusken 1869 en 1889 sljochte; yn 1888 kaam der mei in hynstetram in earste foarm fan iepenbier ferfier; en yn 1908 krige de stêd elektryske strjitferljochting. Yn 1888 waard Tessaloniki fierders oansletten op it Jeropeeske spoarweinetwurk, doe't de Chemins de Fer Orientaux by de stêd lâns oanlein waard nei Konstantinopel ta. Neitiid funksjonearre dat spoar sûnt 1896 as in sydline fan 'e ferneamde Oriïntekspres. Yn 1913 wie de stêd noch altyd tige etnysk ferskaat. Ek wie it noch altyd it iennichste grutte plak dêr't de Joaden de grutste befolkingsgroep foarmen mei 39%. Dêrnei folgen de Turken (29%), de Griken (25%), de Bulgaren en Masedoanjers (4%), de Roma (2%) en alle oaren (1%). De meast sprutsen taal yn Tessaloniki wie doedestiden it Sefardysk, de nau oan it Spaansk besibbe sprektaal fan 'e Sefardyske Joaden.
Tsjin it begjin fan 'e tweintichste iuw wie Tessaloniki in broeinêst fan radikale aktiviteiten fan ferskate nasjonalistyske groepearrings dy't in ein oan it Osmaanske Ryk meitsje woene, mar fierders folslein ferskillende doelen foar eagen hiene. Sa woe de Ynterne Masedoanyske Revolúsjonêre Organisaasje (IMRO), dy't yn 1897 oprjochte wie, Masedoanje befrije om it by Bulgarije te foegjen, wylst it Masedoanysk Komitee de stêd en omkriten krekt befrije woe om se by Grikelân te bringen. Yn 1903 fierde in anargistyske groepearring dy't himsels de 'Skippers fan Tessaloniki' neamde, mei wat help fan 'e IMRO ferskate bomoanslaggen op Osmaanske doelen yn 'e stêd út. Tessaloniki wie ek it sintrum fan 'e Jongturken, in politike herfoarmingsbeweging fan etnyske Turken binnen it Osmaanske Ryk, dy't de absolute monargy ferfange woe troch in grûnwetlik regear. Hja begûnen as in ûndergrûnske beweging, mar wisten yn 1908 troch de Jongturkske Revolúsje fanút Tessaloniki de macht yn it Osmaanske Ryk te gripen.
Yn 1912 briek de Earste Balkanoarloch út tusken it Osmaanske Ryk en in gelegenheidskoälysje fan it Keninkryk Grikelân, it Keninkryk Bulgarije, it Keninkryk Servje en it Keninkryk Montenegro, dy't it op gebietsútwreiding nei Albaanje en Masedoanje foarsjoen hiene. Sawol de Bulgaren as de Griken longeren op 'e ferovering fan Tessaloniki, dat de oarloch rûn yn dit diel fan Masedoanje út op in ordinêre wedrin tusken de bûnsgenoaten. Tahsin Pasja, de kommandant fan it Osmaanske garnizoen fan 'e stêd, iepene ûnderhannelings oer syn oerjefte mei sawol de Griken as de Bulgaren, mar doe't op 8 novimber 1912 (26 oktober Alde Styl) in Gryksk leger ûnder kroanprins Konstantyn foar de stêd ferskynde, droech er de stêd oer oan 'e Griken. In Bulgaarsk leger ferskynde minder as 24 oeren letter by Tessaloniki, mar Tahsin Pasja sei tsjin 'e Bulgaarske oanfierder: "Ik haw mar ien Tessaloniki, en dat haw ik al oerjûn." Nei ôfrin fan 'e Twadde Balkanoarloch waard Tessaloniki mei it Grykske diel fan Masedoanje formeel troch Grikelân anneksearre ûnder it Ferdrach fan Boekarest.
Yn Grikelân
Yn 1915, ûnder de Earste Wrâldoarloch, waard der in grut Alliëard ekspedysjeleger yn Tessaloniki gearlutsen, besteande út Frânske, Britske, koloniale, Servyske en Montenegrynske troepen. Dat barde tsjin 'e wil fan it doetiidske pro-Dútske regear fan Grikelân. De Alliëarde troepen waarden neitiid ynset oan it Masedoanyske Front tsjin Bulgarije, dat in bûnsgenoat fan it Keizerryk Dútslân wie. Yn 1916 ûntstie der yn Grikelân in opstân dy't yn Tessaloniki in pro-Alliëard tsjinregear oan 'e macht brocht mei stipe yn Gryksk-Masedoanje, Epirus en Kreta (de nije gebieten dy't troch Grikelân anneksearre wiene yn 'e Balkanoarloggen), wylst it 'âlde Grikelân' ûnder de macht it monargistyske pro-Dútske regear yn Atene bleau. Pas nei de abdikaasje fan kening Konstantyn I, yn 1917, waard Grikelân weriene ûnder it pro-Alliëarde regear.
Op 30 desimber 1915 fierde Eastenryk-Hongarije mei militêre fleanmasines in bombardemint út op Tessaloniki, dêr't teminsten ien persoan by omkaam. Yn 1917 waard it meastepart fan 'e âlde binnenstêd fan Tessaloniki ferwoastge by de Grutte Brân fan Tessaloniki, dy't op 18 augustus fan dat jier begûn as in útslaand kokenbrantsje. Der rekken 72.000 minsken dakleas, en trochdat in protte bedriuwen yn reek opgiene, waard 70% fan 'e ynwenners fan 'e stêd op slach wurkleas. It regear lei neitiid it near op in flugge weropbou, om't it fan Tessaloniki in moderne stêd mei in strjitteplan yn 'e Westerske styl meitsje woe.
Nei ôfrin fan 'e Earste Wrâldoarloch ferlieten de measte etnyske Bulgaren en Masedoanjers Tessaloniki by in befolkingsruil tusken Grikelân en Bulgarije. Doe't Grikelân yn 1922 belies jaan moast yn 'e Gryksk-Turkske Oarloch fûn der yn 1923 ek in (folle gruttere) befolkingsruil tusken Grikelân en Turkije plak. Dêrby waarden frijwol alle etnyske Turken yn Tessaloniki ûnder twang nei Turkije deportearre. Om't de befolkingsruil net basearre wie op etnisiteit, mar op religy, waarden ek de islamityske etnyske Griken de grins oer set, wylst Grikelân dêrfoar de Gryksk-otterdokse befolking fan Lyts-Aazje en East-Traasje weromkrige. Fan dyselden setten har 160.000 yn Tessaloniki nei wenjen. Dêrtroch waarden de etnyske Griken ynienen de grutste befolkingsgroep yn 'e stêd en waarden de Joaden foar it earst sûnt de fyftjinde iuw ta in minderheid.
De Twadde Wrâldoarloch begûn foar Grikelân yn 'e hjerst fan 1940 mei in Italjaanske ynvaazje. Dy rûn al rillegau fêst, mar de Italjanen fierden swiere bombardeminten fan û.m. Tessaloniki út, wêrby't yn novimber 1940 allinnich al 232 minsken omkamen en mear as achthûndert gebouwen ferneatige of slim skansearre waarden. Yn 1941 kaam nazy-Dútslân syn faksistyske Italjaanske bûnsgenoat te help, wêrnei't it gau dien wie mei it oant dy tiid súksesfolle Grykske ferset. Tessaloniki foel op 8 april yn Dútske hannen. De Joadske mienskip yn 'e stêd waard geardreaun yn in getto deunby it spoar, dêr't op 15 maart 1943 de deportaasje fan 'e Joaden fan Tessaloniki wei begûn nei de ferneatigingskampen Auschwitz en Bergen-Belsen. De measten fan 'e 45.000 op transport stelde Joaden út Tessaloniki waarden by oankomst fuortendaliks fergast. Mar 1.800 fan harren (4%) oerlibbe de Holokaust.
Mei't Tessaloniki de earste grutte Grykske stêd wie dy't ûnder de hearskippij fan 'e nazys kaam, wie it ek it plak dêr't de earste Grykske fersetsgroepen ûntstiene. De nazys fêstigen yn 'e stêd it Konsintraasjekamp Pavlos Melas, dêr't se fersetslju en oare anty-faksisten opsleaten yn tarieding om se te fermoardzjen of se troch te stjoeren nei oare konsintraasjekampen. Op 30 oktober 1944 waard Tessaloniki befrijd troch troepen fan it kommunistyske Grykske Folksbefrijingsleger (ELAS) ûnder Markos Vafiadis. Yn jannewaris 1945 moasten de kommunisten har út 'e stêd weromlûke. Under de Grykske Boargeroarloch (1946-1949), tusken kommunisten en kapitalisten, lei Tessaloniki net oan it front. By de Grykske folksriedplachting fan 1946, oer hokker steatsfoarm it lân krije moast, stimden de measte ynwenners fan Tessaloniki foar de republyk, oars as de rest fan it lân, dêr't yn mearderheid foar werynstelling fan it keninkryk stimd waard.
De weropbou nei de Twadde Wrâldoarloch sette yn Tessaloniki yn 'e twadde helte fan 'e 1940-er jierren útein en duorre fuort yn 'e 1950-er, 1960-er en 1970-er jierren mei grutskalige ûntwikkeling fan nije ynfrastruktuer en yndustry. In protte ier-kristlike en Byzantynske monuminten yn 'e stêd wiene beholden bleaun en kamen yn 1988 op 'e Wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO. Yn 1997 wie Tessaloniki kulturele haadstêd fan Jeropa. Yn 2004 waard yn 'e stêd in diel fan it fuotbaltoernoai holden yn it ramt fan 'e Olympyske Simmerspullen fan Atene.
Ekonomy
Tessaloniki is al sûnt de Romeinske Tiid in hannelsknooppunt op 'e súdlike Balkan, mei't yn 'e stêd twa hannelsrûtes inoar krústen. De iene gie fan west nei east, fan Durrës, oan 'e kust fan 'e Adriatyske See yn wat no Albaanje is, nei Byzantium (letter Konstantinopel, no Istanbûl), yn wat no Turkije is. De oare late fan it streamgebiet fan 'e Donau yn 'e noardlike Balkan fia de dellingen fan 'e Morava en de Vardar of Axios nei de noardkust fan 'e Egeyske See. Letter spile ek mei dat in protte Joaden fan âlds keaplju wiene en dat Tessaloniki in tige grutte Joadske mienskip hie.