cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Latynske skoalle
Destiids wie it Latyn de taal fan de wittenskip, en de kolleezjes op universiteiten waarden yn dizze taal jûn. Kennis fan it Latyn wie essinsjeel foar elkenien dy't dy't hegere stúdzjes dwaan woe. It lesprogramma fan de Latynske skoalle bestie foar it meastepart út Latyn. Oare fakken wienen fan mindere betsjutting.
In soad Nederlânske stêden (ûnder mear Amsterdam, Rotterdam, De Haach, Dordrecht - it âldste fan Nederlân, Alkmaar, Gouda, Haarlim, Leien, Dimter en Grins), hiene sûnt de 14e iuw in Latynske skoalle. Sûnt de 16e iuw waard ek it Gryksk opnomd yn it skoalprogramma.
Yn de 18e iuw waard yn Nederlân de populariteit fan de Latynske skoallen minder, ûnder mear troch de opkomst fan de "Frânske skoallen", dêr't Frânsk leard wurde koe (in taal dy't doe dwaande wie it Latyn te ferstjitten fan syn posysje as Europeesk lingua franca) en praktyske fakken lykas boekhâlden.
Yn 1838 waard der yn Nederlân in ûnderwiisherfoarming trochfierd, wêrby't de Latynske skoalle plak makke foar it gymnasium, in skoaltype dêr't Latyn noch hieltyd it wichtichste fak wie, mar wol folle mear tiid útlutsen waard foar de moderne talen (Frânsk en Dútsk, bytiden ek Ingelsk), wiskunde en natuerwittenskippen. Yn de jierren nei 1838 waarden alle Latynske skoallen omset yn gymnasia.
It opskrift boppe de eardere Latyske skoalle yn Gouda : "Praesidium atque decus quae sunt et gaudia vitae - Formant hic animos Graeca Latina rudes" bestjut (frij oersetten) : 'Om ris ta steun, sieraad en boarne fan wille yn it libben te wêzen, foarmje Gryksk en Latyn hjir de noch rûge geast'.
Yn Fryslân hawwe der latynske skoallen west yn Boalsert, Dokkum, Frjentsjer, Harns, De Jouwer, Kollum, Ljouwert, Snits en Warkum.
Heks (mytysk wêzen)
In heks, hekse, kol, tsjoenster, tsjilwiif of waarûle is in mytysk wêzen út 'e Jeropeeske folkloare, yn 'e foarm fan in lilke âlde frou dy't as fêst, faak nammeleas personaazje foarkomt yn in grut tal mearkes en folksferhalen. Dêrfan is Hâns en Grytsje nei alle gedachten it bekendst. Yn sokke ferhalen is de heks in troch- en trochkwea-aardich wêzen, dat it benammen op lytse bern foarsjoen hat en dy opite wol. De measte ferhalen dy't de heks neame, geane net yngeandernôch op har aard yn om te sizzen oft it om in minsklike frou giet dy't tsjoene kin, of om in boppenatuerlik wêzen.
Eigenskippen
De heks wurdt yn 'e regel foarsteld as in bryk- of kromgroeid en fuoililk wêzen mei in gesicht dat oerdutsen wurdt troch warten, in kromme noas, giele tosken en faak in grienige hûdskleur. Fan heksen wurdt gauris sein dat by nacht omfleane op in biezem of, minder bekend, op in tsjil (dêrfandinne de namme 'tsjilwiif'). Ek wurde se faak beselskippe fan in liedgeast of hûsgeast yn 'e foarm fan in swarte kat.
It tinken ûnder folkloristen is dat de heks as sadanich weromgiet op 'e ien fan 'e foarmen wêryn't stalferwikseljende pre-kristlike godheden yn 'e âlde myten oan 'e minsken ferskynden, sa't it gefal wie mei de Morrigan, út 'e Keltyske mytology. Sokke godheden wiene noch alhiel goedaardich, noch bysûndere boasaardich, mar de oantins oan harren ferskode letter ûnder ynfloed fan it kristendom wierskynlik nei it kwea-aardige.
Hekseferhalen
Mearkes en folksferhalen dêr't heksen yn foarkomme, wiene fan oarsprong bedoeld om bern ta hearrigens te bringen troch se bang te meitsjen. Yn Noard-Ingelân waarden bgl. ferhalen ferteld oer Peg Powler, in rivierheks mei in hûd dy't de kleur fan grien fiverskom hie. Hja libbe yn 'e rivier de Tees, en lei dêr op 'e loer om mei har lange earms lytse bern dy't te tichtby it wetter kamen, de rivier yn te skuorren om se te ferdrinken of ek wol om se op te fretten. Dizze ferhalen wiene bedoeld om bern derfan te wjerhâlden om te ticht by de wetterkant te kommen, sadat se net yn 'e rivier knoffelje en ferdrinke soene.
In selde type wetterheks of niks kaam foar yn oare dielen fan Ingelân, dêr't se Grindylow neamd waard (in namme dy't besibbe is oan it meunster Grendel út it epos Beowulf), Jenny Greenteeth (yn Yorkshire) of Nellie Longarms (yn ferskate oare Ingelske greefskippen). In oare ferneamde heks is Baba Jaga, dy't in wichtige rol spilet yn 'e Slavyske folksferhalen fan grutte parten fan East-Jeropa. Fan har waard ferteld dat se yn 'e wâlden wenne yn in hûs op hinnepoaten en dat se troch de loft fleach yn in reuseftige fizel. Baba Jaga wurdt trouwens net altyd as boasaardich ôfskildere; yn guon ferhalen helpt se de held troch him rie of geskinken te jaan.
Bûten Jeropa
Yn kultueren bûten Jeropa, lykas dy fan 'e Yndianen fan Noard-Amearika of fan folken út West-Afrika of Súdeast-Aazje, kin in heks yn 'e regel sawol in man as in frou wêze. It bestean fan heksen is dêr faak nau ferweve mei de pleatslike natoerreligy. Meastal is in heks yn net-Jeropeeske kultueren in minske oan wa't grutte magyske of oare boppenatuerlike krêften taskreaun wurde. Sokken krêften soene gauris krigen wurde troch de eksploitaasje fan it lijen of de ellinde fan oaren.
Hekseferfolgings
Yn 'e Midsiuwen waarden minsken dy't har dwaande holden mei krûden of har net oan tsjerklike regels holden, of dy't gewoan rûzje mei buorlju of kunde hiene dy't der net foar tebekskrillen om har de dea yn te jeien, al gau foar in heks oansjoen en as sadanich ferfolge, faak ûnder de auspysjes fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke. Dizze hekseferfolgings mûnen net selden út yn 'e deastraf, nei't de beskuldigen ûnder martelpraktiken alderhanne rarichheden bekend hiene. Sokken kamen oer it algemien op grouwélige wize oan har ein, troch libben ferbrând of ferdronken te wurden.
In tige ynfloedrike en minne rol spile by dizze hekseferfolings it boek Malleus Maleficarum, oftewol "De Heksehammer". Dat troch de muontsen Heinrich Kramer en Jakob Sprenger skreaune wurk ferskynde yn 1486. Yn 'e Feriene Steaten fûn yn 1692 noch in grutte ferfolging plak fan saneamde 'heksen' yn Salem, yn wat doe noch de Ingelske koloanje Massachusetts wie. Tsjoenderij wie yn guon Amerikaanske steaten ferbean oant it begjin fan de jierren '50 fan 'e tweintichste iuw.
Moderne 'heksen'
Hjoed de dei neame de oanhingers fan 'e wicca-religy harrensels 'heksen' (wicca is it Aldingelske wurdt foar "heks"). De wicca hat neat mei de mytyske heksen út 'e folkloare te krijen, mar giet werom op it prekristlike gedachteguod dêr't de mytyske heksen in ferwrongen ôfspegeling fan binne. De wicca is in godstsjinst yn opkomst, dy't op in groeiend tal minsken yn 'e moderne maatskippij in sterke oantrekkingskrêft útoefenet.
Jade Kush
Jade Kush, echte namme: Cleo Shiyao Junker (27 septimber 1998), is in Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise fan Sineesk etnysk komôf. Hja makke har debút yn in pornografyske film yn 2017. Neffens har offisjele opjefte is se 1.52 m lang, mei in gewicht fan 48 kg en kupmaat 36E.
Achlum
Achlum is in doarp dat yn de gemeente De Waadhoeke leit. Achlum leit noardlik fan Arum, súdeastlik fan Harns en súdwestlik fan Hitsum. De doarpskearn leit benoarden en besuden de Achlumer Feart, rûn de Gertrudistsjerke.
De buorskippen Ieslumbuorren, Ludum, Gelterp, Dearsum en Sopsum hearre ek by Achlum.
Op hie Achlum  ynwenners.
Etymology
It doarp waard Achlum yn 1319 'Echtlum' neamd, yn 1400 'Achlim' en yn 1418 'Achtlum'. Net dúdlik is wat de namme betjut, mar oannommen wurdt dat dy tsjut op it wurd 'hiem' en de persoansnamme Achtele.
Skiednis
De terp fan Achlum waard mooglik al yn de 4e of 5e iuw bewenne. Mei't de befolking him mear it lân yn werom loek, sakke it tal ynwenners. Letter waarden de rânen op 'e nij befolke en dêrnei bleau de 4,8 meter hege terp bliuwend bewenne. It doarp hat in tsjerke út it begjin fan de 12e iuw, dy't op it heechste punt fan de terp stiet.
Noardlik fan it plak dêr't de terp lei rint de Slachtedyk, dy't it gebiet tsjin de Middelsee beskermje moast. Fanút it easten wei rint de Slachtedyk oer Achlum em dêrnei fierder nei it noarden. De Achlumer terp waard yn 1860 foar in grut part ôfgroeven; yn 1893 folge noch in stik fan de terp noardlik fan de tsjerke. thumb|left|[[Tsjerke fan Achlum|Gertrudistsjerke]] Yn de midsiuwen stie noardlik fan de tsjerke op de terphelling in kleaster, dat mei kleaster Lúntsjerk ferbûn wie. Wannear't it kleaster stifte waard is net bekend, mar nei't Lúntsjerk yn 1517 sletten waard, ferhûze de prior fan Lúntsjerk nei Achlum en foel it kleasterbesit fan Lúntsjerk Achlum ta. Sa groeide it oansjen fan it kleaster fan Achlum en it kleaster bleau oant noch twa jier foar de ynfiering fan de reformaasje aktyf. Ut de ferslaggen oer de lânhieren en rinten dy't Deputearre Steaten troch de ûnteigening fan de kleasters yn 1590 opmakken, docht bliken dat it kleaster fan Achlum mei de kleasters fan Turns en Hartwert op it stuit fan de reformaasje ta de trije grutste kleasters fan Westergoa hearde. De lêste abt wie Tsjomme fan Mantgum en it kleaster waard yn 1578 ferlitten, doe't de muontsen ferhûzen nei it Burgumer kleaster. thumb|left|Poartegebou Grut Dearsum Oarspronklik foel ek de pleats fan Grut Dearsum noardlik fan de doarpsbebouwing ûnder it kleasterbesit. De namme Grut Dearsum waard yn 1644 foar it earst fermeld doe't Michiel Jacobs de mei in stiennen hûs fersterke pleats oankocht en in nije poarte sette liet as tagong ta it mei in grêft omfieme stik grûn. De state waard yn 1784 ôfbrutsen en ferfongen troch in pleats, wêrfan it foarein noch jimmeroan bestiet. Ek it yn 1951 restaurearre poartegebou út 1658 bleau bewarre.
Sûnt 2018 leit Achlum yn de gemeente De Waadhoeke, dêrfoar lei it yn de gemeente (nij) Frjentsjerteradiel en foar 1984 lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente Frjentsjerteradiel (sudertrimdiel).
Konvinsje fan Achlum
thumb|left|Tinkstien foar [[Ulbe Piers Draisma op de súdmuorre fan de tsjerke fan Achlum, pleatst ta gelegenheid fan de Konvinsje fan Achlum]] Om te fieren dat ien fan de foarrinners fan fersekeringsmaatskippij Achmea, de Onderlinge Waarborgmaatschappij Achlum, twahûndert jier lyn troch Ulbe Piers Draisma yn Achlum oprjochte waard, organisearre de fersekerder op 28 maaie 2011 de Konvinsje fan Achlum. Alderhanne ferneamde sprekkers kamen nei Achlum, ûnder oaren Bill Clinton, âld-presidint fan de Feriene Steaten. De bewenners fan it doarp waarden ek by de festiviteiten behelle. Sa waarden der net alinnich lêzings holden yn grutte tinten, mar ek yn húskeamers fan bewenners fan Achlum. De lêzings giene oer pensjoen, feiligens, wurkpartisipaasje, soarch en mobiliteit. Neist de lêzings waarden der demonstraasjes holden fan bygelyks it keatsen en wie der muzyk fan û.o. it Frysk Jeugd Orkest en Ernst Langhout.
Mienskip
It doarpshûs hjit ”De Singel” en it doarpskrantsje “Op ’e hichte”. Noardwestlik op it plak fan it eardere suvelfabrik grinzget oan de doarpsbebouwing in lytsskalich bedriuweterrein. Achlum hie oant 2007 in Spar-supermerk. It ACA is de ôfkoarting fan 'Activiteiten Comité Achlum'. Tradisjoneel wurde Achlumers foar fjoerskiters útskolden.
Tsjerke
thumb|260px|Eardere grifformearde tsjerke De PKN-gemeente Achlum-Hitsum makket hjoed-de-dei gebrûk fan de twa eardere herfoarme tsjerken fan de doarpen. It neogoatyske grifformearde tsjerkegebou oan de Muontsewei waard yn 2002 foar it lêst brûkt en is dêrnei ferboud as wente.
Skoalle
Yn 2014 binne de iepenbiere en protestantsk-kristlike basisskoalle gearfoege ta It Iepen Finster. Njonken ûnderwiis is der ek berneopfang in in pjutteboartersplak. It doarp ûnderhâld in freonskipsbân mei de stêd Jeji yn Gana. thumb|260px|Ludingawei thumb|260px|Tanjabuorren
Befolkingsferrin
thumb|260px|Eardere sneinsskoalle
Ryksmonuminten
thumb|260px|Kleasterpleats thumb|260px|Achlumer mole
Wetterferbining
Troch de Achlumer Feart is Achlum nei it easten ta ferbûn mei de Arumer Feart en nei it noarden mei it Van Harinxmakanaal.
Strjitten yn Achlum
Alle strjitten yn Achlum.
Stellingwarver Schrieversronte
Ien fan de wichtichste útjeften fan de Stellingwarver Schrieversronte is it Stellingwerfske Wurdboek. It wurdboek kaam der yn 'e mande mei it Nedersaksysk Ynstitút fan de Ryksuniversiteit Grins. It wurdboek waard yn fjouwer dielen útbrocht: Op 14 maaie 2004 ferskynde ek it lêste diel, nammentlik
In grutte rol wie dêrby weilein foar streektaalfunksjonaris Henk Bloemhoff en sekretaris Jannes W. Nijholt. Op 3 septimber 2005 is der noch in ferkoarte ferzje útjûn, it Stellingwarfs-Nederlands Verklarend Handwoordenboek (704 siden).
De Stellingwarver Schrieversronte is ien fan de oansletten selskippen fan de Ried fan de Fryske Beweging. It orgaan fan de feriening hjit De Ovend dat seisris it jier ferskynt.
Departeminten fan Frankryk
thumb|300px|Oersjocht fan de bestjoerlike yndieling Frankryk It departemint (département) is de tredde bestjoerslaach yn Frankryk, nei it nasjonaal nivo en de regio (région). De departeminten binne sels ek wer ûnderferdield yn arrondisseminten.
alle departeminten
Arent Roggeveen
thumb|225px|Arent Roggeveen Arent Roggeveen (Delfshaven, earste helte 17e iuw - beïerdige yn Middelburch, 27 novimber 1679) wie in Nederlânsk dichter en wiskundige mei in soad kunde fan stjerrekunde, ierdrykskunde en seefeartkunde.
Roggeveen wie kartograaf by de VOC-keamer yn Seelân en wie mei syn soan Jacob Roggeveen dwaande mei ûndersyk nei it net bekende Súdlân.
Om 1671 hinne krige er in oktroai fan de Westyndyske Kompanjy foar in ûntdekkingstocht, mar fanwege de it Rampjier 1672 waard dat neat. Roggeveen makke in atlas fan de westkust fan Amearika, mar stoar yn 1679. Syn soan Jacob soe, yn de âldens fan 62, de reis ûndernimme.
Hy joech om 1669 hinne in ferbettere útjefte út fan in treurspul yn dichtfoarm fan Samuel Bollaert: 't Nederlantsche Treurspel, synde de verkrachte Belgica, ‘vertoonende d'onheylen van 1555-1584’, dat faak spile waard troch de Middelburchske rederikerskeamer Bloemken Jesse dêr't er ek lid fan wie.
Antonievkleaster (Novgorod)
It Antoniev-kleaster (Russysk: Антониев монастырь; Antoniev Monastyr) wie mei it Joerjevkleaster ien fan de wichstichste kleasters fan de midsiuwske republyk Novgorod. It kleaster stiet oan de rjochter kant fan de Volchov noardlik fan it stedssintrum fan Veliki Novgorod en heart as ûnderdiel fan de 'Histoaryske Monuminten fna Novogorod en omkriten' ta it wrâlderfgoed fan UNESCO.
Skiednis
It kleaster waard yn 1117 stifte troch de muonts Antonius fan Rome. De omstannichheden fan syn komst nei Novgorod binne legindarysk en wurden beskreaun yn hagiografyske manuskripten. Dêrneffens soe Antonius oarspronklik út Rome komme en fanút de kusttreken dêr op in rots nei Novgorod dreaun wêze. Nei't er op de dei fan de feestdei fan de berte fan Marije yn 1006 op de kant fan de Volchov oanspielde, stifte er op dy lokaasje in kleaster, dêr't er sels abt waard. thumb|250px|left|It kleaster yn de 19e iuw Yn 1117 liet Sint-Antonius de Bertekatedraal bouwe, dy't yn 1119 ynwijd waard troch biskop Jehannes. Ut dy tiid binne in pear midsiuwske fresko's bewarre bleaun dy't fral yn de apsis te finen binne. De measte fresko's fan de katedraal datearje lykwols út de 16e en 17e iuw. Antonius waard yn 1131 wijd ta hegumen fan it kleaster en waard rjochts fan it alter yn deselde tsjerke begroeven.
De Bertekatedraal fan de Mem Gods is lykas de Joariskatedraal fan it Joerjev-kleaster ien fan de seldsume tsjerken mei trije koepels yn Ruslân. Ek is de tsjerke ien fan de seldsume Russyske gebouwen út de 12e iuw.
Yn 1740 waard binnen de kleastermuorren in seminaarje iepene. Ien fan de learlingen wie de hillige Tichon fan Zadonsk. It seminaarje waard yn 1918 sletten en in pear jier letter waard ek it kleaster opheft. It kleaster is op it stuit yn hannen fan it regionale museum en is noch net weromjûn oan de Russysk-Otterdokse Tsjerke.
Roeien op de Olympyske Simmerspullen 1972
200px|thumb|right|Olympyske Roeibaan fan 1972
De Olympyske Simmerspullen fan de XXe Olympiade waarden yn 1972 hâlden yn it West-Dútske München. It roeien hie plak yn Oberschleißheim by yn de Regattaanlage Feldmoching-Oberschleißheim.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it roeien medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1972.
Hoannebiterij
thumb|250px|Hoannebiterij yn Yndia.... thumb|Oan de poaten wurde messen bûn Hoannebiterij of hoannefjochtsjen is it willemoeds mei elkoar fjochtsje litten fan hoannen by wize fan sport yn in arena of oar ôffrede plak. Meast wurdt der op de hoannen wedde. At ien fan de bisten ûnderleit, belies jout of dea is, is de kriich dien. Yn in protte, meast westerske lannen, is hoannebitrij ferbean fanwege dierebeskerming of út reden fan in wetlik ferbod op wedzjen. Yn in protte lannen is de hoannebiterij (al tûzenen jierren) tradysje en in populêre sport.
Fjochtsport
Hoannen binne fan natuere al agressyf foar inoar oer, al sil it meast by drigerij bliuwe. Yn de fjochtsport wurde beskate rassen (de fjochtrassen) spesjaal kweekt foar de sport. Der wurkt kweekt op krêft, lilkens en úthâldingsfermogen. By sommige stilen wurde messen oan de poaten fan de hoanne fêstmakke, sadat sy elkoar hurder deadzje kinne. Somtiids krije se pynstillingen om sa langer fjochtsje te kinnen. Yn in protte westerske lannen wurdt hoannebiterij as wreed beskôge en is it dêrom ferbean. Dêrtroch bedarret de 'sport' wol yn de yllegaliteit. Yn oare lannen, bygelyks Súdeast-Aazje en Latyns-Amearika, binne hoannegefjochten wol tastien en binne dêr tige populêr. Yn 1981 ferbea it regear fan Yndoneezje lykwols eltse foarm fan gokken, sûnt is it hoannegefjocht dêr yllegaal. It is legaal yn de Amerikaanske steaten: Louisiana en Nij Meksiko.
Yn Fryslân
Yn de 18e iuw wie de hoannebiterij yn Fryslân in gewoan folksfermeits, benammen yn de Dokkumer Wâlden, mar ek op oare plakken. In Dantumadiel bestie de hoannebiterij oant de Twadde Wrâldkriich ta.
Viggo Waas
thumb|200px|Viggo Waas by 3FM's [[Serious Request-aksje yn 2009]]
Viggo Waas (Amsterdam, 18 april 1962) is in Nederlânsk kabaretier, akteur, telefyzjeprogrammamakker, skriuwer en sjonger.
Waas gie nei de sportakademy. Doe't hjir in lustrum fierd waard, joech Waas in optreden tegearre mei Joep van Deudekom en Peter Heerschop, dy't twa klassen heger sieten.
Hoewol't hy ûnder it grutte publyk bekend wurden is troch syn wyklikse optredens yn it VARA-programma Kopspijkers (sûnt 1998, wêr't hy faak Johan Cruijff imitearre), makke hy sûnt 1987 al kabaret mei de groep NUHR.
Yn de telefyzjesearje Spangen (yn it seizoen 2000/2001) wie hy te sjen as Ron Sterling en hie hy in rol yn de telefyzjefilm Ochtendzwemmers (2001). Fierders spile hy yn de films Lef (út 1999) en De Sluikrups (2002). Hy wie ek te sjen yn Dit was het nieuws, TV7 en Vrienden van Van Swieten. Oan dit lêste programma skreau hy sels mei. Yn de hjerst fan 2007 wie hy ek te sjen yn de romantyske komeedzje Alles is liefde.
Sûnt 2008 is hy mei syn eigen band ek aktyf as sjonger.
Fernão do Pó
Fernão do Pó (Portegal) wie in Portegeeske seefarder dy't om 1472 hinne Kameroen ûntduts en tal fan eilannen yn de Golf fan Guinee (ûnder oaren Bioko). Kameroen tanket har namme oan him. Yn 1472 besocht er dat lân en wie doe tige te sprekken oer de grutte grenaten (cameroes) dy't er dêr fûn. It eilân Bioko hjitte eartiids fan Fernando Pó/Fernando Póo nei syn Jeropeeske ûntdekker. Hy ferkende de West-Afrikaanske kust út namme fan kening Alfonso V fan Portegal.
It is witten dat er de kakao yn Gana yntrodusearre.
Bretanje (regio)
Bretanje (Bretonsk: Breizh, útspr.: [bʀɛjs], likernôch: "bcheis"; Gallo: Bertaèyn of Bertègn, útspr. [bəʁˈtaɛɲ], likernôch: "buch- tainj "; Frânsk: Bretagne, útspr.: [bʁəˈtaɲ], likernôch: "bchuh- tanj ") is in bestjoerlike regio dy't yn it uterste westen fan Frankryk leit. De haadstêd is Rennes. De regio beslacht it grutste part fan it skiereilân en de histoaryske provinsje Bretanje, dêr't er net mei betize wurde moat. De regio, dy't yn 1956 oprjochte waard, bestiet út fjouwer Frânske departeminten: Côtes-d'Armor, Finistère, Ille-et-Vilaine en Morbihan. Bretanje stiet fral bekend om syn Keltyske kultuer en megalityske monuminten.
Geografy
De regio Bretanje bestiet út it grutste part fan it skiereilân Bretanje, útsein it súdeastlike diel, dat it departemint Loire-Atlantique fan 'e regio Lân fan 'e Loire foarmet. De regio hat in oerflak fan 27.208 km². Yn it easten en súdeasten grinzget de regio Bretanje oan 'e regio Lân fan 'e Loire, en yn it noardeasten oan 'e regio Normanje. Oan alle oare kanten wurdt Bretanje omjûn troch dielen fan 'e Atlantyske Oseaan: yn it noarden leit It Kanaal, yn it westen de Keltyske See en yn it suden de Golf fan Biskaje. It skiereilân hat in wylde kustline, mei in protte kliffen en kapen. Ta de regio hearre hûnderten eilannen, wêrfan't it grutste Belle-Île is, yn 'e Golf fan Biskaje. De regio hat in fierhinne heuveleftich lânskip, mei as heechste punt de Roc'h Ruz yn 'e Monts d'Arrée by de westlike punt fan it skiereilân, mei in hichte fan 385 m.
Skiednis
De regio Bretanje waard oprjochte yn 1956. Oare plannen foar in bestjoerlike herfoarming troch it oprjochtsjen fan regio's wiene earder op 'e non rûn, lykas it Clémentelplan fan 1919, of ôfblaasd nei de ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch, te witten: it regionalisearringsprogram út 1941 fan it mei nazy-Dútslân kollaborearjende Vichy-rezjym.
De úteinlike regio Bretanje ûntstie troch de bondeling fan fjouwer fan 'e fiif departeminten dy't foar de Frânske Revolúsje fan 1789 de histoaryske provinsje Bretanje foarme hiene. It departemint Loire-Atlantique, mei de histoaryske Bretonske haadstêd Nantes, waard lykwols bûten de regio holden. Redens dêrfoar wiene de desintrale lizzing fan Nantes oan 'e râne fan it histoaryske Bretanje, dy't it gebiet, as de stêd der diel fan útmakke, ekonomysk út it lykwicht bringe soe, en teffens dat Nantes nedich wie as sintrum fan 'e oanbuorjende regio Lân fan 'e Loire, dy't sûnder de stêd net bestean kinne soe. Al yn 1956 wie der witwat te dwaan oer de útsluting fan Loire-Atlantique fan 'e regio Bretanje, en it skeel oer dy kwestje duorret oant hjoed de dei fuort. Sawol yn 'e regio Bretanje as yn it departemint Loire-Atlantique is in mearderheid fan 'e befolking foar in weriening fan 'e beide gebieten.
Lange tiid wiene de regio's ûnoffisjele entiteiten, dy't benammen brûkt waarden foar de ferwurking fan statistyske gegevens. De term région ("regio") waard offisjeel pas yn 1982 de oantsjutting foar de nije bestjoerlike regio's, doe't de Wet op 'e Desintralisaasje troch it Frânske parlemint oannommen waard. De earste regionale ferkiezings waarden holden op 16 maart 1986. By de bestjoerlike weryndieling fan 'e Frânske regio's yn 2015 feroare der foar Bretanje neat.
Bestjoer
De regio Bretanje wurdt bestjoerd troch de Regionale Ried fan Bretanje, wêrfan't de leden troch de ynwenners mei geregelde tuskenskoften keazen wurde by direkte ferkiezings. De Regionale Ried en it regionaal regear hawwe harren sit yn 'e regionale haadstêd Rennes. De regio bestiet út 'e fjouwer departeminten: Côtes-d'Armor (22) yn it noarden, Finistère (29) yn it westen, Ille-et-Vilaine (35) yn it easten, en Morbihan (56) yn it suden. Mei-inoar kinne dy departeminten opdield wurde yn 15 arrondisseminten, dy't mei-inoar besteane út 201 kantonnen, dy't wer ferdield binne yn 1.268 gemeenten. De bestjoeren fan 'e departeminten en de gemeenten wurde troch de ynwenners keazen. De kantonnen wurde inkeld brûkt as kiesdistrikt foar de ferkiezings fan 'e departemintale rieden, en de bestjoerders fan 'e arrondisseminten wurde fan boppe-ôf beneamd troch it Frânske regear yn Parys.
Polityk
Fan âlds is Bretanje in strang roomsk en dêrom op polityk mêd yn hege mjitte konservatyf gebiet. Fral it yndustrygebiet om Lorient hinne en de omkriten fan Tréguier binne lykwols tradisjonele bolwurken fan it sosjalisme en kommunisme. Sûnt de 1970-er jierren hawwe linkse politike partijen, lykas de Sosjalistyske Partij (PS) en de Grienen, yn Bretanje gruttere oanhing en mear ynfloed krigen. Tsjintwurdich is inkeld it departemint Morbihan is noch oerbleaun as bolwurk fan 'e rjochtse partijen. It Bretonsk nasjonalisme is in lytse politike streaming sûnder folle ynfloed, hoewol't de nasjonalistyske Bretonske Demokratyske Uny (UDB) sitten hat yn 'e Regionale Ried fan Bretanje en yn ferskate departemintale rieden. De UDB krewearret foar de weriening fan Bretanje en grutter selsbestjoer. Ekstreem-rjochtse politike partijen hawwe yn Bretanje minder oanhing as yn 'e rest fan Frankryk.
Demografy
De regio Bretanje hie yn 2020 goed 3.433.000 ynwenners. De befolkingstichtens bedroech 126,2 minsken de km². De grutste stêd is de haadstêd Rennes (Bretonsk: Roazhon), mei yn 2017 in befolking fan krapoan 217.000 minsken. Oare gruttere plakken binne Brest (Brest), mei 140.000 ynwenners; Quimper (Kemper), mei 63.000 ynwenners; Lorient (An Oriant), mei 57.000 ynwenners, Vannes (Gwened), mei 53.000 ynwenners; Saint-Malo (Sant-Maloù), mei 46.000 ynwenners; en Sant-Brieuc (Sant-Brieg), mei 44.000 ynwenners.
Etnisiteit
De grutte mearderheid fan 'e befolking fan Bretanje bestiet út Bretonnen, in Keltysk folk, dat binnen it Frânske steatsbestel in etnyske minderheid foarmet. Neffens in opinypeiling út 2008 identifisearre doe 89,4% fan 'e ynwenners fan 'e regio Bretanje him as Bretonsk: 50% fielde him likefolle Bretonsk as Frânsk; 22,5% fielde him mear Bretonsk as Frânsk; 15,4% fielde him mear Frânsk as Bretonsk; en 1,5% fielde him Bretonsk en hielendal net Frânsk. Net mear as 9,3% fan 'e ynwenners fan 'e regio Bretanje bestie út oare etnyske groepen; dêrby gie it foar it meastepart om etnyske Frânsen.
Taal
De iennichste offisjele taal fan 'e regio Bretanje en fan hiel Frankryk is it Frânsk. Fan 'e ynwenners fan 'e regio sprekt mar in minderheid it lânseigen Bretonsk, dat in Keltyske taal is. Yn 2007 wiene der noch mar 226.000 minsken dy't it Bretonsk as memmetaal hiene; dyselden wennen foar de grutte mearderheid yn 'e regio Bretanje, mei't it Bretonske taalgebiet beheind is ta Neder-Bretanje, oftewol de (westlike) útein fan it skiereilân. Yn Opper-Bretanje, it eastlike part fan it skiereilân, wurdt fan âlds in oare minderheidstaal sprutsen, it Gallo (of Gallo-Bretonsk). Dat is in nau mei it Frânsk besibbe Romaanske taal, dy't yn 'e regel weiset wurdt as in Frânsk dialekt, of sels as in ynkorrekte wize fan Frânskpraten. it Gallo wurdt tsjintwurdich noch mar troch 28.000 minsken sprutsen, benammen yn Ille-et-Vilaine, yn 'e regio Bretanje, en dêrbûten yn Loire-Atlantique en beskate oare dielen fan it Lân fan 'e Loire.
Joep van Deudekom
Joep A. van Deudekom (Amsterdam, 28 maart 1960) is in Nederlânsk kabaretier, kollumnist en tillefyzjepresintator. Hy docht ûnder mear mei oan kabaretploch Niet Uit Het Raam en teätergroep De Ploeg.
Bretanje (regio)
Godstsjinst
Fan âlds wie Bretanje ien fan 'e meast religieuze dielen fan Frankryk, mei eins mar ien foarm fan religy: it roomsk-katolisisme. Opinoar folgjende opinypeilings hawwe lykwols sûnt de 1960-er jierren in stadige sekularisaasje fan 'e regio sjen litten, dy't syn woartels hie yn 'e urbanisaasje fan it gebiet nei de Twadde Wrâldoarloch. De regio is op tsjerklik mêd opdield yn fjouwer bisdommen, dy't sûnt de Frânske Revolúsje frijwol eksakt gearfalle mei de departeminten:
Joep van Deudekom
Libben en karriêre
Nei itvwo gie hy nei de sportakademy wêr't hy Peter Heerschop kennen learde. Se rekken goed befreone. Hoewol't Van Deudekom earst noch keas foar in baan as gymnastyklearaar, doe Nederlânsk rjocht sudearre oan de Universiteit fan Amsterdam en dosint privaatrjocht oan de Hegeskoalle Alkmaar waard, begûn hy oan de ein fan de tachtiger jierren mei Peter Heerschop en Viggo Waas kabaretgroep NUHR. Yn it begjin kombinearre hy dit noch mei lesjaan.
Bretanje (regio)
Klimaat
Tanksij syn lizzing oan 'e Atlantyske Oseaan hat de regio Bretanje in seeklimaat, dat de temperatueren, benammen simmerdeis, yn ferhâlding ta de rest fan Frankryk wat timperet. Likegoed is it der simmers oer it algemien noch in hiel skoft boppe de 35 °C. Yn it súdlike part fan 'e regio falt minder delslach as yn it noarden.
1981
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1980-er jierren.
Joep van Deudekom
Libben en karriêre
Ek die hy wurk as presintator foar it VARA-programma Onder de tram. Dit programma, dat Van Deudekom tegearre mei Rob Urgert presentearret is fan it seizoen 2007 ôf te sjen by Net5, ûnder de titel "Tussen de oren".
Wetterskip De Himpensermarpolder
It wetterskip waard oprjochte yn 1890 en bestie út it gebiet fan de yn 1784/1785 drûchmealde Himpensermar. Yn 1971 waard troch de oanlis fan de wei Ljouwert-Drachten it oanbuorjende wetterskip De Hond yn twa dielen splitst. In diel fan 8 ha kaam by De Himpensermarpolder.
Joep van Deudekom
Libben en karriêre
Van Deudekom is troud en hat twa bern.
Wetterskip De Himpensermarpolder
It gebiet fan it eardere wetterskip is sûnt 2004 ûnderdiel fan it Wetterskip Fryslân.
Joep van Deudekom
Libben en karriêre
Healwei 2007 kaam it earste boek fan Van Deudekom uit. Yn Het perfecte cadeau binne de bêste radiokollumns fan Van Deudekom bondele. It foarwurd is skreaun troch Giel Beelen. Wyls is ek it boek "Het Perfecte Reisverhaal" fan him ferskynd.
Populêr wittenskiplik
Dizze boeken hat Van Deudekom tegearre mei Rob Urgert skreaun.
Peter Heerschop
250px|thumb|Peter Heerschop by [[3FM Serious Request 2009 yn Grins.]] Peter Heerschop (folút: Petrus Theodorus Heerschop; Bussum, 7 septimber 1960) is in Nederlânsk kabaretier, akteur, telefyzjeprogrammamakker en skriuwer.
Libben
Heerschop gie nei it Sint-Vituscollege, in vwo-skoalle yn Bussum, nei de sportakademy. Hjir learde hy Joep van Deudekom kennen, wêrmei't er goed befreone rekke. Viggo Waas siet twa klassen leger.
Ein tachtiger jierren rjochten de kabaretgroep NUHR op en dienen yn 1987 totaal sûnder tarieding mei oan Cameretten, wêr't se yn de finale kamen.
Hy wie te sjen yn de telefyzjeprogramma's Kopspijkers en Vrienden van Van Swieten. Oan beide programma's skriuwde hy sels ek mei.
Sûnt 2002 fersoarget Heerschop alle freedtemoarnen in wikeoersjoch neamd Lieve Marianne, yn it programma Evers Staat Op fan Edwin Evers op Radio 538. De namme fan dit oersjoch is ûntliend oan hyurdrydster Marianne Timmer, oan wa't hy it oersjoch sabeare fertelt. It ûnderdiel waard nammentlik betocht by de Olympyske Winterspullen fan 2002 yn Salt Lake City.
Mei Hans Sibbel (Lebbis) makke hy yn juny 2003 foar NET 5 it programma 127 wensen: op reis mei... It programma wie in kombinaasje fan in reisprogramma en in natoer-dokumintêre, ôfwiksele mei stikjes út it teater, wêr't se in publyk oer harren aventoeren fertelden.
Hy spile in learaar yn de film Shouf Shouf Habibi! en de haadrol yn de koarte film Balbezit.
Yn 2006 makke hy syn teaterdebút mei it stik Het Goede Lichaam, de opfolger fan De Vagina Monologen, beide skreaun troch Eve Ensler.
Pyt van der Zee
Pieter (Pyt) Johannes Cornelis van der Zee (Stiens, 1915 - Ljouwert, 1998) wie in toanielregisseur en adviseur by de NATU (letter Nederlânsk Sintrum Amateurtoaniel) sûnt 1960. Teffens wied er de earste artistyk lieder fan Tryater. Hy wie troud mei oersetster Tryntsje van der Zee, en wie fan berop frouljuskapper te Stiens. Nei him is de Pyt van der Zee-priis neamd. De priis wurdt ien kear yn de trije jier útrikt oan ien dy't in soad docht foar it amateurtoaniel. Yn 1987 wûn Van der Zee de dr. Obe Postmapriis. Hy joech ek kursussen en les oer toaniel, regisearre en makke oersettings fan ûnder oaren Arthur Miller, August Strindberg en Tennessee Williams.
Rimmer Mulder
Rimmer Mulder (Drachten, 1948) is in sjoernalist en fan 1988 oant 2009 haadredakteur fan de Ljouwerter Krante.
Fan 1965 oant 1968 wurke Mulder by it Frysk Deiblêd. Yn 1968 gie er nei it deiblêd Trouw en fan 1981 oant 1987 by de GPD.
Mulder kaam op 1 oktober 1987, op oanstean fan Jacob Noordmans, yn tsjinst by de Ljouwerter Krante as adjunkt-haadredakteur. Yn april 1988 waard er algemien haadredakteur. Yn 2008 wie er de langst sittende haadredakteur fan Nederlân. Yn 2008 kundige er oan dat er der op 1 septimber 2009 mei ophâlde soe.
Yn 2007 ferskynde fan him de bondel "Mijn Friesland" mei bespegelingen oer de provinsje Fryslân.
Elisabeth Menalda
Biografy
Menalda wie in lid fan de yn it "Nederland's Patriciaat" opnommen famylje Menalda en in dochter fan de jurist en griffier fan de Fryske Provinsjale Steaten mr. dr. Cornelis Benjamin Menalda (1862-1950) en Alida Adriana Holleman (1864 -1945). Menalda folge ynearsten in kursus meubelmeitsjen, mar nei't hja nei Amsterdam ferhuze folge se dêr de opliedings Binnenarsjitektuer en Meubelkeunst oan it Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs en de Kunstambachtsschool voor meisjes; dêrnjonken folge se yn Londen in oplieding oan de Central School of Arts and Crafts Douglas Cockerell. Fan 1924 oant 1975 beoefene se it fak fan keunstboekbynster yn Amsterdam. Dêrby bûn se benammen in soad unike bannen by gelegenheid fan beurzen en ôfskiedsfeesten fan bygelyks keunstners of heechleararen, yn opdracht fan dyjingen dy't it album oanbeaën. Yn 1934 publisearre se "Zelf boekbinden". Hja hold ek lêzingen oer de boekbynkeunst. Se folge har fak oant op hege leeftiid.
Menalda wie lid fan de Vereeniging voor Ambachts- en Nijverheidskunst (VANK) en GKf beroepsvereniging van fotografen.
Yn 2006 waard noch in tentoanstelling yn har berteplak oan har wijd.
Loataringen (Frankryk)
It moderne Frânske Loataringen (klam op it earste wurdlid; Frânsk: Lorraine, Dútsk: Lothringen, Lúksemboarchsk: Loutrengen) wie fan 1982 oant 2016 in bestjoerlike regio in it noardeasten fan Frankryk. It omfette de departeminten Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle en Vosges. De haadstêd fan Loataringen is Metz.
Histoarysk sjoen bestiet it út it âlde hartochdom Loataringen, it hartochdom Bar en de saneamde Trije Bisdommen (Trois-Évêchés: Metz, Toul en Ferdun). Sûnt 1 jannewaris 2016 makket de krite diel út fan 'e nije bestjoerlike regio fan it Grutte Easten (Grand Est).
NUHR
De kabaretgroep NUHR (Niet Uit Het Raam), besteande út Joep van Deudekom, Peter Heerschop, Viggo Waas en Eddie B. Wahr, makke al spraakmeitsjende kabaretprogramma's doe't de hearen frege waarden foar it VARA-telefyzjeprogramma Kopspijkers.
Niet uit het raam wurdt yn 1987 oprjochte as de hearen wat dwaan wolle foar it lustrumfeest fan de sportakademy wêr't se op sitte. Omdat se net ynspylje op de aktualiteit, beskôgje se harren sels net as kabaretier. Boppedat binne se net polityk engasearre en bringe eins ek gjin boadskip oer.
Yn datselde jier (1987) dogge se mei oan Cameretten en krije dêrmei lanlike bekendheid at se yn de finalle witte te kommen. Mei harren earste jûnfollende programma "De Kift" stean se yn 1988 yn de Nederlânske teaters. De populariteit fan it selskip groeit ûnder kabaretleafhawwers en NUHR makket geregeldwei in nije teaterfoarstelling.
Slob
Foarkommen
De 50 sm grutte Slob waaget tusken de 400-1100 gram en hat in wjukspanwiidte fan 80 sm. De opfallende leppelfoarmige snaffel falt fuortendaliks op en wurdt sa'n 7 sm lang. De jerke is ek maklik te werkennen oan syn opfallende kleuren. Hy hat in wyt boarst mei in donkere rêch. Yn it midden binne de fearren readbrún fan kleur. Fierders hat de jerke in griene kop mei in giel each.
De Gordyk
De Gordyk (útspraak: 'De Gerdyk' of 'De Gedyk') is in flekke oan de N392 yn de gemeente Opsterlân.
Slob
Foarkommen
Lykas by de oare einen út dit skaai is it wyfke ûnopfallend brún fan kleur.
De Gordyk
De Gordyk ûnstie as feankoloanje en wurdt fan de Opsterlânske Kompanjonsfeart midstwa snien. It doarp hat in grut winkelbestân en leit oan de Turfrûte, dy't simmerdeis foar in soad toerisme soarget.
By De Gordyk hearre ek de buorskippen Koartsweagen en Easterein.
It is wat ynwennertal oanbelanget it grutste plak fan de gemeente Opsterlân, al stiet it gemeentehûs fan de gemeente yn it folle lytsere Beetstersweach. De Gordyk hat  ynwenners.
Skiednis
thumb|left|De [[Marijetsjerke (Koartsweagen)|Marijetsjerke fan Koartsweagen, no in buorskip mar eartiids it memmedoarp fan 'e Gordyk]] De Gordyk ûnstie op it doarpsgebiet fan Koartsweagen, tsjintwurdich in buorskip fan 'e Gordyk mar it wie it memmedoarp en it bestie al yn 'e 11e iuw. Eartiids lei De Gordyk midden yn 'e grutte heechfeangebieten fan Súdeast-Fryslân. It lân waard bewenne troch boeren dy't bokweet, hjouwer, rogge, earte, beanen, flaaks en krûden ferbouden. Fierders holden hja skiep en bijen. Kij waarden noch net folle holden. De Koartsweachster boeren sille faaks harren hea foar in diel helle hawwe út de lege lannen tusken De Tynje en Terwispel. Ek sille hja wol stikjes heide oanmakke hawwe yn en by de Gorrefeanen, dy't yn de rjochting fan it hjoeddeiske Jobbegea leinen. Dy Gorrefeanen waarden yn de 17e iuw troch de Hearen Kompanjons ôfgroeven. Benammen Jonker Dekema hie dêr in soad besit; Jonkerslân hie likegoed Dekema's lân hjitte kind. It ôfgraven fan it fean soarge foar in soad wurk en luts in soad minsken nei de doe tin befolke gebieten. thumb|left|18e-iuwske gevels oan de Haadstrjitte Foar it ferfier fan turf wie in kanaal nedich, dat yn 1630 foar it earst neamd waard. It trochgraven fan de Hegedyk wurdt as offisjeel begjin fan de feankoloanje De Gordyk sjoen. Der wie in hûs by de "Hooge wech" en al gau waarden dêr mear hûzen by boud. Oer it gat yn de dyk kaam in heechhout, dêr't turfskipkes mei strykte mêst ûndertroch farre koenen. Yn 1633 is sprake fan: "Seeckere huijs, seuen roede lang en twee voet breet, staende te corteswagen bij de hoogewech en de Heerensloot". Sa ûntstie De Gordyk tusken 1630-1640 as in feankoloanje tusken Koartsweagen en Terwispel op it krúspunt fan de Hege wei fan De Lemmer nei Grins en de Opsterlânske Kompanjonsfeart, dy't groeven waard om de Gorrefeanen oan te meitsjen. Yn 1673 waard fanwegen de strategyske lizzing foar de ferdigening fan Fryslân om de earste bebouwing fan De Gordyk in skâns oanlein. De kosten dêrfan moasten de ynwenners sels betelje. It kulturele sintrum "De Skâns" hat dêr syn namme oan oerholden.
Flekke
thumb|left|De Gordyk, 1914 De Gordyk is in saneamde flekke en wie yn it ferline in plak dêr't guod ynfierd, opslein en ferhannele waard. In bynamme foar Gordyksters is dan ek "hantsjeklappers".
De Overval (film)
thumb|250px|Opnames fan de Overval yn de Cinetonestudio, efter de kamera Prosper Dekeukeleire, [[Kees Brusse, Paul Rotha en Jan Blaaser yn it raam]]
De Gordyk
Flekke
It doarp krige al gau in grutte middenstân en in sintrumfunksje foar de omkriten en ek de status fan flekke. Sûnt 1694 ôf is der alle wiken merk yn it doarp. Ek wie der in 'e maaitiid en de hjerst in feemerk. De boeren brochten harren bûter nei de Bûterwaach, no in kantoar, en harren nôt nei de Korenbeurs. Oant de jierren 1980 stie de Gordykster Merke noch bekend om syn feehannel. Mei de groei fan it plak groeide ek de yndustry. Der hawwe trije skipswerven, in touslaggerij, twa kalkûnen en fabriken foar it meitsjen fan berneweinen en lânbou-ark west. Troch de iuwen hinne bleau it memmedoarp Koartsweagen dêrfoaroer in boeredoarp.
Der wie yn de regio eartiids grutte earmoede en yn it boek "Lopen met Van Lennep" fan Geert Mak wurdt De Gordyk in no go area neamd, in rovershoale. De persoanen (Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp) yn it boek kamen op harren tocht net fierder as It Hearrenfean. Domela Nieuwenhuis hie letter in soad oanhing in Súdeast-Fryslân en hat op útnoeging fan Rindert van Zinderen Bakker (1845-1927) regelmjittich op 'e Gordyk te sprekken west yn it gebou fan de sosjalisten. De Gordyk hat lang in 'read' doarp west.
De Overval (film)
Lou de Jong skreau it senario op basis fan it Herinneringsalbum dat yn 1945 útkommen wie by de earste betinking fan 'e kreak, de oerfal op 'e Blokhúspoarte yn Ljouwert, in barren dat wol ta de grutste fersetsdieden yn de Twadde Wrâldoarloch rekkene wurdt. Yn WOII wiene wol 80 befrijingsaksjes út finzenissen.
Slob
Fersprieding
De Slob komt foar by fiedselrike binnenwetters yn Jeraazje en Noard-Amearika. By winterdeis trekke de measte einen nei Súd-Jeropa of Afrika.
Iten
De Slob sillet it wetter mei syn snaffel wêrby hy lytse dierkes fangt, sa as wetterluzen en ynsektelarfen.
Fuortplanting
right|thumb|300px|wyfke fan de slob De Slob wurdt nei ien jier geslachtsryp. De briedtiid leit tusken maaie en july. It wyfke bout fan plantemateriaal in nêst op de grûn flakby it wetter, meast goed ferside yn de begroeiïng. De 6 oant 13 donkergriene aaien wurde sa'n 22-28 dagen troch it wyfke bebret. De jongen ferlitte dan mei harren mem it nêst en bliuwe noch sa'n 6 wiken by har foardat se harren sels rêde.
De Gordyk
Joadske mienskip en Twadde Wrâldoarloch
thumb|Joadsk monumint Om't foar joaden op 'e Gordyk gjin beheinings wiene om harren dêr nei wenjen te setten, ûntstie der sûnt 1775 ek in joadske mienskip op 'e Gordyk. Om 1800 hinne wie de groep grut genôch foar in eigen gemeente; der waard yn Koartsweagen oan de Dwersfeart in stik lân oankocht foar in begraafplak en yn 1817 waard ek in synagoge boud. It tal joaden wie om 1870 hinne op syn heechst, doe't De Gerdyk sa'n 180 joadske ynwenners hie. Tsjin it ein fan de 19e iuw waard de mienskip aloan lytser en flak foar de Twadde Wrâldoarloch wennen der noch mar alve joaden op 'e Gordyk. Yn de Twadde Wrâldoarloch hiene tsientallen joaden yn en om De Gordyk in ûnderdûkersplak, mar der binne 14 Gordykster joaden nei de ferneatigingskampen deportearre. De joadske gemeente is yn 1947 opheft en gearfoege mei dy fan Ljouwert. De synagoge is ôfbrutsen yn 1953; wol hat de gemeente Opsterlân it joadske begraafplak noch yn ûnderhâld.
Sûnt 1956 betinkt in stien oan de Tsjerkewâl 1 mei in fers fan Freark Dam de joadske slachtoffers. Fierder binne der by de hûzen fan de 14 joadske slachtoffers stroffelstiennen lein.
Ofsjoen fan dat drama bleau it yn 'e oarloch relatyf rêstich op De Gordyk, alhoewol't der frijwat minsken yn it ferset aktyf wienen. Underwizer Jan Eisenga waard 5 maaie 1942 deasketten om't er as stipe oan de Maaiestaking de heiten en memmen oprôp om de bern fan skoalle thús te hâlden. Oan de foarjûn fan de befrijing hat der noch sjitterij west om de brêge yn de Haadstrjitte, dy't ferneamd is nei de doe omkommen Gerke Numan. Yn de besettingstiid waarden yn de omkriten ek in oantal alliearde fleantugen delsketten. In Amerikaanske bemanning fan seis persoanen waard beïerdige op it tsjerkhôf fan De Gordyk.
Eardere mûnen
Om 1900 hinne stiene der noch seis yndustrymûnen:
Tusken de hjoeddeiske Badwei en de feart stie sûnt 1870 ek noch in spinnekop op it Mûntsjelân. It spinnekopke wie in besteand mûntsje dat earder noch op in oar plak stien hie en rekke yn de jierren 1922-1923 bûten gebrûk. Yn 1925 ferhûze it mûntsje nei it Iepenloftmuseum fan Arnhim, dêr't de spinnekop noch jimmeroan stiet.
Mienskip
| De Skâns is it multyfunksjonele sintrum foar it doarp. It doarp hat in Pleatslik Belang. De streekkrante fan De Gordyk hjit De Woudklank.
Tsjerken
thumb|260px|De fûneminten fan de eardere herfoarme tsjerke De histoaryske tsjerke fan 'e Gordyk út 1683 oan 'e Tsjerkewâl rekke yn 1972 bûten gebrûk en is yn 1987 oant de fûneminten ôfbrutsen. De fermanje fan 'e Gordyk oan de Stasjonswei út 1939 is yn 2019 sletten. Fierder hawwe de folgjende tsjerkegenoatskippen op 'e Gerdyk in eigen tsjerke:
De Jehova's Tsjûgen hawwe in fergadergebou op 'e Gordyk. thumb|260px|Earder evangelisaasjegebou Eben Haëzer oan de Brouwerswâl 58
Skoallen
De basisskoallen De Tsjerne en De Vlieger binne sûnt 2015 ûnderbrocht yn in nije skoalle yn de wyk Loevestein. Sûnt 2018 hat de basisskoalle Flambou Trimbeets de namme De Treffer.
Ferienings
Der binne wol alve buertferienings: Boppewei, De Brouwer, Efter de Skoalle, Heerenacker/Langewal, De Klokkestoel, Koartswegen, It Labyrint, Loevestein, Mouterij/Rattelwacht, Spinnerij en Tsjerkewâl. Der binne ferskillende boartersplakken op 'e Gordyk. thumb|260px|Keunswurk Levende Ent fan [[Jaap van der Meij]] ( De list is yn 2023 bywurke mei help fan de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de hiemside fan it doarp)
Befolkingsferrin
(* nei gearfoeging mei Koartsweagen)
Stapperij
Begjin 1900 wienen der op De Gordyk mear as 100 (lytse) (húskeamer) kroegen en waard der op De Gordyk in eigen drank broud: Gerard Brons bearenburch en jenever. De brouwerij siet yn de Haadstrjitte en Brons bestiet noch altiten, mar wurdt no makke troch Boomsma BV yn Ljouwert. Yn de jierren 1970 hie De Gordyk it kafee "Double Barrel", dy útgeansgelegenheid is lykas diskoteek "de Overtoom" op itselde bedriuwenterrein sluten. De measte jongerein út De Gordyk geane no te "stappen" op It Hearrenfean, Drachten, Grins en bytiden ek Sânhuzen en Mearum. Yn it sintrum binne der noch in pear kroegen en inkelde ytgelegenheden. thumb|260px|260px|Brouwerswâl
Museum
thumb|260px|Museum Opsterlân It Streekmuseum Opsterlân sit oan de Haadstrjitte. It wapen fan Opsterlân is ynstraten foar dit streekmuseum.
Ekonomy
Ut doarpen fan 'e omkriten wei komme minsken faak nei De Gordyk foar wurk, winkels en de supermerken. De Gerdyk hat de winkelferiening WHI. It parkearen is fergees yn it sintrum.
Gruttere bedriuwen binne ûnder oare Rinsma, timmerfabryk de Vries en Van Wijnen Bou.
De RVS-produksjeôfdieling fan Stork RVS is ticht. Stork Fryslân - as ûntwerper en leveransier fan yndampers en drûgers - is oernomd troch Tetra Pak en yn febrewaris 2009 oergien nei It Hearrenfean. Wol is der noch it technologysintrum "CRO" - nije Tetra Pak-namme "PDC" oan de Wetterwille. Baarsma Wine Group is yn 2018 nei Zoetermeer ferhûze.
Strjitten
Sjoch fierder: de strjitten yn De Gordyk.
Stratford-upon-Avon
Stratford-upon-Avon is in stêd yn de bestjoerlike krite Stratford-on-Avon, yn it Ingelske greefskip Warwickshire oan de rivier de Avon.
Stratford is wrâldferneamd as plak dêr't William Shakespeare berne en stoarn is. De stêd is al fan de tiid fan de Angelsaksen en wie al yn de Midsiuwen in merkplak fan belang. Stratford moat it hjoeddedei ekonomysk hawwe fan aluminiumyndustry, boatebou, de agraryske yndustry, in bierbrouwerij en it produsearjen fan stielen meubels.
De meast wichtige ynkomsteboarne is lykwols it toerisme. Goed 2 miljoen minsken komme alle jierren nei de stêd fanwege de meast ferneamde ynwenner dy't it plak ea hân hat: Shakespeare.
Fokker C.V
thumb|360px|[[Finlân|Finske Fokker C.V's]] De Fokker C.V. wie in ferkenningsfleanmasine/bommesmiter dy't troch Fokker fan 1924 ôf boud waard. It wie in fuortsette ûntjouwing fan de Fokker C.IV dy't in soad súkses hie.
It fleantúch waard útrist mei in ferskaat oan motors fan 450 hk as mear. Deselde fleanmasine mei in lichtere motor hjitte C-VI. De C.V waarden fiif ferskillende ferzjes fan makke, mei ferskillende fleugelspanwiidten.
De C.V waard yn 1925 troch de Nederlânske Loftfeartôfdieling oanskaft. Yn 1936 waarden in stikmannich bybesteld, totaal wienen it 67 C.V's. Maaie 1940 wienen der noch 34 yn it wurk. Tusken 10 en 14 maaie hawwe dy âlderwetske tastellen ferskate missy's útfierd, ûnder oaren boppe de Grebbeliny. Dochs giene der net folle ferlern. De Marine Loftfearttsjinst en de ML-KNIL hawwe ek mei de C.V. flein. .
Denemarken kocht 19 eksimplaren en boude der 23 yn lisinsje. A.P. Botved fleach dêrmei fan Kopenhagen oer Yndia nei Tokyo, en oer Sibearje werom nei Kopenhagen.