cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cecilia Alberta Kloosterhuis
Libben en wurk
Kloosterhuis stoar yn desimber 1979 yn de âldens fan 70 jier yn Stienwyk. Se waard beïerdige yn Westerbork, it berteplak fan har mem Lina Mulders. Yn Willemsoard waard de ir. C.A. Kloosterhuisstraat nei har ferneamd.
Bretonnen
Demografy
Oer de oantallen etnyske Bretonnen om utens is minder bekend. Yn 2011 wennen der 14.300 etnyske Bretonnen yn Kanada, dy't dêr benammen konsintrearre wiene yn 'e provinsje Kebek. Bekende Kanadezen fan Bretonsk komôf binne sjongster Céline Dion en akteur Jim Carrey. Neffens de Amerikaanske folkstelling fan 2000 wennen der doe yn dat lân mar 338 Bretonnen, wat in te leech oantal liket, yn acht nommen dat der yn 'e 1950-er en 1960-er jierren mear as 10.000 Bretonnen nei de Feriene Steaten emigrearre binne. Bekende Amerikanen fan Bretonsk komôf binne skriuwer Jack Kerouac en akteur Sylvester Stallone. Fan oare lannen binne hielendal gjin gegevens bekend, mar it is bekend dat der ek emigraasje út Bretanje west hat nei Latynsk-Amearika, û.m. nei Sily en de Dominikaanske Republyk. De Sileenske diktator Augusto Pinochet wie bygelyks fan Bretonsk komôf. Ek nei Martinyk, Gûadelûp en Dominika, yn it Karibysk Gebiet, hat der yn it ferline frijwat emigraasje fan Bretonnen west. In oanname fan noch 86.000 Bretonnen om utens (behalven yn Latynsk-Amearika en de Feriene Steaten ek yn Austraalje en de lidsteaten fan 'e Jeropeeske Uny) soe it totaal op 6,1 miljoen bringe.
Politike status
Frankryk erkent gjin etnyske minderheden en likemin skinkt it erkenning oan minderheidstalen. It is ien fan 'e mar in pear lidsteaten fan 'e Jeropeeske Uny dy't wegere hawwe it Ramtferdrach foar de Beskerming fan Nasjonale Minderheden fan 'e Ried fan Jeropa te ratifisearjen. De Bretonnen binne sadwaande ien fan 'e grutste etnyske minderheden yn West-Jeropa sûnder lykfol hokker foarm fan erkenning.
Dat gie sels safier dat de boargerlike stân yn Frankryk wegere poppen yn it befolkingsregister yn te skriuwen dy't in Bretonsktalige foarnamme hiene. De offisjele riddenearring wie dat Frânske bern Frânske foarnammen hawwe moasten en dat Bretonske foarnammen "bûtenlânsk" wiene. Aldelju dy't net omlyk woene, waarden arrestearre foar it net registrearje litten fan harren bern en moasten finzenisstraffen útsitte. Bern dy't net ynskreaun wiene yn it befolkingsregister, mochten net studearje, kamen net yn oanmerking foar subsydzjes en útkearings en mochten net nei it bûtenlân reizgje om't se gjin paspoart krije koene. Guon Bretonnen fochten dy praktyk oan by de rjochter, ûnder wa Jean-Jacques en Mireille Manrot-Le Goarnig yn 1963. Dit wie sa'n grut en oerdúdlik ûnrjocht dat oare lannen har mei it ynterne Frânske belied begûnen te bemuoien. Under druk fan û.m. Belgje, Nederlân, Dútslân, Sweden en Kanada waard yn 1966 de Frânske wet oangeande foarnammen feroare, sadat Bretonnen en leden fan oare etnyske minderheden harren bern tenei nammen yn 'e eigen taal jaan koene.
Taal
De talen fan 'e Bretonnen binne it Bretonsk yn it westen en it Gallo yn it easten. De beide taalgebieten wurde faninoar skaat troch in taalgrins dy't sûnt de Midsiuwen almar fierder nei it westen ta opskood is, yn it neidiel fan it Bretonsk. Op 't heden rint dy taalgrins fan Plouha oan kust fan It Kanaal mei in flauwe S-bocht fan noard nei súd dwers troch Bretanje nei it Rhuys-skiereilân oan 'e kust fan 'e Golf fan Biskaje. It Bretonsktalige diel fan Bretanje, oftewol de útein fan it skiereilân, wurdt Neder-Bretanje neamd, wylst it Gallotalige diel Opper-Bretanje hjit. De beide talen ferhâlde har ta-inoar lykas it Frysk en it Stedsk of lykas it Skotsk-Gaelysk en it Skotsk.
Oant it begjin fan 'e njoggentjinde iuw koene de beide talen har goed hanthavenje yn Bretanje, hoewol't it Latyn en letter it Frânsk dêr as skriuwtaal en as sprektaal fan 'e hegerein brûkt waard. Nei de Frânske Revolúsje fan 1789 begûn de nije Frânske oerheid it bestean fan minderheidstalen lykwols te sjen as ien fan 'e oarsaken foar de oanhâldende ûngelikensens tusken de ûnderskate maatskiplike klassen yn it lân. Dat late ta in oerheidsbelied dat derop rjochte wie om alle minderheidstalen út te rûgjen, sadat de sprekkers fan dy talen 'befrijd' wurde soen fan har oanberne foarm fan ûngelikensens. Mei oare wurden: foar etnyske minderheden en minderheidstalen wie tenei yn Frankryk gjin romte mear.
Nei ôfrin fan 'e Napoleontyske Oarloggen waarden de Bretonnen yn 'e njoggentjinde iuw sadwaande fia it ûnderwiis ûnderwurpen oan in aktive útrûgingskampanje fan harren talen. Skoalbern waarden troch de ûnderwizers swier bestraft en fernedere as se op skoalle har memmetaal sprieken. Berucht binne de buordsjes wurden dy't yn 'e skoallen ophongen waarden, mei de tekst "Il est interdit de parler breton et de cracher par terre." ("It is ferbean om Bretonsk te sprekken en op 'e flier te spuien.") Soks waard troch de Frânske steat as frijwol itselde beskôge. Hoewol't it útrûgjen fan 'e minderheidstalen net slagge, krigen sawol it Bretonsk as it Gallo al in slimme knoei fan dit belied, dat oant yn 'e 1960-er jierren folholden waard. De talen ferlearen nammentlik sa bot oan prestiizje, dat âldelju harren memmetaal net mear oerdroegen oan 'e bern.
Noch it Bretonsk, noch it Gallo genietet yn Frankryk op nasjonaal nivo lykfol hokker foarm fan erkenning, lit stean in offisjele status, hoewol't beide talen yn 2004 yn in fierhinne symboalyske set troch de folksfertsjintwurdiging fan 'e regio Bretanje erkend binne as langues de Bretagne ("talen fan Bretanje").
Godstsjinst
Fan âlds wie Bretanje ien fan 'e meast religieuze dielen fan Frankryk, mei eins mar ien foarm fan religy: it roomsk-katolisisme. De kerstening fan 'e Bretonnen begûn oan 'e ein fan 'e Romeinske Tiid en waard yn 'e achtste iuw foltôge troch sindelingen fan 'e Britske Eilannen, ûnder wa Gildas. De urbanisaasje fan Bretanje, dy't nei de Twadde Wrâldoarloch úteinsette, joech de oantrún ta in oangeand sekularisaasjeproses, dat sûnt de 1960-er jierren yn opienfolgjende opinypeilings ûnder de Bretonske befolking dúdlik sichtber waard. Fan 'e fiif departeminten dêr't it histoaryske Bretanje yn ferdield is, hearden Loire-Atlantique en Côtes-d'Armor mei mar sa'n 50% roomsen yn 2006 al ta de minst roomske fan Frankryk. Inkeld Morbihan siet doe mei 70% noch boppe it Frânske lanlike gemiddelde, wylst Ille-et-Vilaine en Finistère mei 65% likernôch om dat gemiddelde hinne sieten. De rest fan 'e befolking bestiet yn alle fiif departeminten yn grutte mearderheid út agnosten en ateïsten.
Folkloare
Ien fan 'e bekendste wêzens út 'e Bretonske folkloare is de Ankoù, in tsjinner fan 'e Dea dy't gauris misbegrepen wurdt as de personifikaasje fan 'e Dea sels. Ofbyldings fan 'e Ankoù binne yn Bretanje oeral te finen. Hy wurdt soms foarsteld as in skrinkelman bewuoalle yn in lykklaad mei in Bretonske mûtse op, en soms as in echte, ferstoarne minske, te witten: de lêste deade fan it jier, dy't tawijd is oan it lieden fan 'e oare ferstoarnen nei de Dea ta. De Ankoù, dy't ek wol omskreaun wurdt as de 'risper fan 'e Dea', doarmet by nacht om mei in opholden seine, dy't er foar him út smyt om syn "rispinge" te folbringen (d.w.s. om lju dy't er tsjinkomt, dea te meitsjen). Soms is er geandefoets, mar ornaris reizget er yn in wein, de karrig an Ankoù, dy't lutsen wurdt troch twa oksen en in meager hynder. Twa legere tsjinners, dy't krekt sa klaaid binne as de Ankoù, lade de "rispinge" yn 'e wein. Foarhinne leaude men yn Bretanje dat as jin it kreakjen fan 'e karrig an Ankoù hearre koene, dat in foartsjirmerij wie dy't betsjutte dat jins ferstjerren nei-oan wie.
Wapen en flagge
It bekendste symboal fan 'e Bretonske identiteit is de flagge fan Bretanje. De earste Bretonske flagge wie in wapenbanier, basearre op it wapen fan Bretanje. Dat is apart om't it neffens de wetten fan 'e heraldyk mar ien kleur (tinktuer) hat, hoewol't de measte minsken dy't ûnbekend binne mei de heraldyk dat net sa sjen sille. It is nammentlik in fjild fan harmeling: wyt mei in weromkearend swart patroantsje, dat de pels fan in harmeling foarsteld (dy't winterdeis wyt is mei in swart puntsje oan 'e sturt). De heraldyk omfettet ferskaten fan sokke pelswurken, dy't neffens de heraldyske regels as ien kleur opfet wurde. It by it wapen hearrende biedwurd fan Bretanje is "Potius Mori quam Fœdari" ("Leaver Dea as Earferlies").
Doe't men op in stuit de flagge mei in fjild fan harmeling as te aristokratysk begûn te sjen, waard de Kroaz Du, it "Swarte Krús", ynfierd as alternative, mear religieus tinte flagge fan Bretanje. Dat wie in wyt fjild mei in swart krús, feitliks in folslein negatyf byld fan 'e flagge fan Cornwall (dy't bestiet út in swart fjild mei in wyt krús). Yn 'e Kroaz Du waarden de kleuren fan 'e harmelingbanier kombinearre mei it krús fan it kristendom.
Yn 1923 waard lykwols in nije flagge ûntwurpen, de Gwenn ha Du (it "Wyt en Swart"), dy't basearre wie op 'e Amerikaanske flagge. Dat is in flagge dy't bestiet út in kanton (lofterboppehoeke) fan harmeling, oanfolle mei njoggen horizontale swarte en wite streken oer de rest fan 'e flagge. De fiif swarte streken steane foar de oarspronklike Bretonsktalige bisdommen en fiskaal-militêre distrikten, en de fjouwer wite streken symbolisearje de oarspronklike Gallotalige bisdommen en fiskaal-militêre distrikten. Sûnt de 1920-er jierren is de Gwenn ha Du tige populêr wurden en tsjintwurdich sjocht men de flagge oeral yn Bretanje, en by grutte sporteveneminten, lykas de Tour de France, ek yn oare dielen fan Frankryk.
Folksliet
It Bretonske folksliet (dat gjin offisjele status hat) is Bro Gozh ma Zadoù ("Ald Lân fan Us Foarâlden"), dat oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw skreaun waard. Yn 'e meldij en it ûnderwerp is in dúdlike ynfloed te bespeuren fan sawol it Welske folksliet Hen Wlad fy Nhadau as it Kornyske folksliet Bro Goth agan Tasow.
Bretonske folksmuzyk
Der besteane twa foarmen fan Bretonske folksmuzyk: koaren dy't a kappella sjonge, in tradysje dy't kan ha diskan neamd wurdt, en in folslein ynstrumintale foarm fan muzyk (dus sûnder sang). Tradisjonele Bretonske muzykynstruminten binne de bombard, in blaasynstrumint dat wol wat wei hat fan in hobo, en twa soarten doedelsekken: de veuze en de binioù kozh. Oare, net spesjaal Bretonske ynstruminten dy't faak brûkt wurde foar it meitsjen fan Bretonske folksmuzyk, binne de akkordeön, de klarinet, de draailiere en soms de fioele. Sûnt de Twadde Wrâldoarloch is fierders de grutte heechlânske doedelsek populêr wurden, in fan oarsprong Skotsk ynstrumint dat yn Bretanje de binioù bras neamd wurdt. Dy foarm fan 'e doedelsek wurdt benammen brûkt troch de bagadoù of Bretonske doedelsekshowbands.
Fest-noz
In fest-noz is in Bretonsk feest wêrby't in protte dûnse wurdt. Guon fan 'e dûnsen besteane al fan 'e Midsiuwen ôf, mar de fest-noz-tradysje sels is fan resinter datum, en ûntstie yn 'e 1950-er jierren. Festoù-noz wurde in protte bûten it eigentlik Bretanje holden troch Bretonnen om utens, en kinne datoangeande ferlike wurde mei de gearkomsten fan 'e Fryske kriten fan Friezen om utens. Yn desimber 2012 waard it fest-noz opnommen op 'e list fan ymmaterieel kultureel erfgoed fan 'e UNESCO.
Folksdûnsen
Der bestiet in breed ferskaat oan tradisjonele Bretonske folksdûnsen. De bekendsten binne de gavotte, de an dro, de hanter dro en de plinn. By festoù-noz wurde de measten fan sokke dûnsen útfierd yn in rige of in rûnte. Der binne lykwols ek Bretonske dûnsen foar pearkes en dûnsen mei in yngewikkelde goreografy wêrby't troch it dûnsjen fan figueren geduerich fan dûnspartner wiksele wurdt.
Oar
Oare symboalen fan 'e Bretonske identiteit binne de Keltyske triskelion, de menhirs en oare megalityske monuminten en regionale gerjochten, lykas galettes (Bretonske pankoeken), far breton (in soarte swiete pudding) en kouign-amann (bûtergebak). Regionale dranken binne sistr (sider) en chouchenn (in soarte mea).
In gongbere ôfkoarting fan Breizh, de Bretonske namme foar Bretanje, is BZH. Bretonske nasjonalisten en oaren dy't har sterk mei Bretanje ferbûn fiele, plakke gauris in BZH -sticker op 'e efterkant fan harren auto, hoewol't dat yn Frankryk by wet ferbean is. De ynternetekstinsje .bzh is in goedkard top level domain fan it ynternet, dat bedoeld is foar websiden dy't te krijen hawwe mei de Bretonske kultuer en talen.
Donkerblau
Donkerblau, ek dûnkerblau, is in kleur dy't beskôge wurdt as in donkere tint fan blau. By additive kleurminging (bgl. op tillefyzjes en kompjûterskermen) is it in primêre kleur yn 'e sin dat it blau is mei in fermindere yntinsiteit. By subtraktive kleurminging (bgl. yn 'e druktechnyk) is it lykwols in sekundêre kleur, dy't produsearre wurdt troch syaan te mingen mei maginta (en yn 'e praktyk ek swart).
Tjeerd de Vries
Tjeerd Geerts de Vries (Ljouwert, 12 maart 1879 - dêre, 16 maart 1958) wie in fûgelkundige.
Hy skreau Aves friscae (Lyst fen Fryske fûgelnammen) (1928), wie bestjoerslid fan de Club van Nederlandsche Vogelkundigen, redakteur fan Limosa, ien fan de skriuwers (foar briedbiologie) fan De Nederlandse Vogels (3 dielen) en samler fan aaiskilen (9000 eksimplaren).
Per Petterson
thumb|Per Petterson yn 2007
Per Petterson (Oslo, 18 july 1952) is in Noarsk romanskriuwer en bibletekaris.
Hy neamt Knut Hamsun en Raymond Carver as skriuwers dy't in protte ynfloed op him hân hawwe.
Regionaal Histoarysk Sintrum
In Regionaal Historisch Centrum (RHC) is de algemiene namme fan in kultuerhistoaryske ynstelling dy't fia it behear en beskikber stellen fan ferskate histoaryske boarnen it ûndersyk nei de histoary yn alle mooglike foarmen befoarderje wol. Faak komt in RHC fuort út in fúzje fan twa as maer kulturele ynstellingen yn in beskate regio dy't earder yn aparte disiplines wurken: argyftsjinsten, bibleteken, musea of dokumintaasjesintra op in spesifyk mêd. In protte RHC's fungearje as in iepenbier lichem dy't syn juridyske grûnslach fynt yn in Mienskiplike Regeling.
Kanker
Kanker (Latyn: neoplasma malignum) is in oandwaning dy't omskreaun wurdt troch de folgjende ferskynsels:
Regionaal Histoarysk Sintrum
De term waard oarspronklik brûkt as soartenamme foar de nije ynstellingen dy't op provinsjaal nivo ûntstean moasten út de fúzjes fan de Ryksargiven yn de provinsjes mei oare kulturele ynstellingen. Dêrút ûntstiene tsjinsten dy't yn algemiene sin as "Regionaal Historisch Centrum" oantsjut wurde, mar faak in sterk ôfwikende namme hawwe.
Sûnt waarden ek oare fuzjes tusken regionale of lokale argyftsjinsten mei biblioteken, museums of dokumintaasjesintrums oantsjut as "Regionaal Histoarysk Sintrum", dat somtiids wol, soms foar in part en soms net yn de nammejouwing werom te finen wie. Yn oare gefallen naam in gemeenteargyf fan in bepaalde gemeente it (statysk) argyfbehear fan de gementen der omhinne oer, wêrnei't de namme "Gemeenteargyf ..." net mear foldie en ek op in mear algemiene beneaming oergien waard. Yn beide gefallen binne de nije tsjinsten faak werom te kennen oan oantsjuttingen lykas "Histoarysk Sintrum ..." of "Regionaal Argyf ...".
Kanker
Hast alle medyske spesjalismen hâlde har dwaande mei kanker, mar benammen spesjalisten yn de onkology en radioterapy hawwe har spesjalisearre yn it behanneljen fan kanker. Yn 2008 wie kanker yn Nederlân foar it earst de wichtichste deadsoarsaak. thumb|Preparaat fan in [[adenokarsinoom]]
Wat is kanker?
It wurd "kanker" is ôflaat fan it Latynske wurd "cancer", dat oarspronklik "kreeft" betsjut. De sykte hjit yn it Dútsk ek noch altiten "Krebs". De namme is ûnder oaren al troch Galenus oan de oandwaning jûn, omdat yn earder tiden de sykte te sjen wie oan de opfallend reade, swolde bloedfetten tichtby de swolms, dy't de artsen fan doe tinken diene oan de reade poatsjes fan in kreeft.
Festus Hommius
Festus Hommius (Jelsum, 10 febrewaris 1576 - Leien, 5 july 1642) wie in teolooch en predikant. Hommius is berne as Fetse Hommes en wie de soan fan Homme Homminga Sixtuszn. en Anna Schierhusius Fetzedr.
Yn 1593 waard er studint teology yn Frjentsjer. Dêrnei La Rochelle 1595 en Leien 1596. Hy hat predikant west yn Warmond om 1597 hinne, Dokkum (1599) en Leien (1602).
Hommes wie skriba by de Dordtske Synoade en krektas Johannes Bogerman in fûl tsjinstanner fan de Remonstranten. Doe't Cornelisz as meiwurker oan de Steatebibel yn 1619 stoar naam Hommes syn wurk by it oersetten fan it Nije Testamint fan him oer.
Kanker
Epidemiology
thumb|Boarstfoto mei kanker yn de linker long Yn Nederlân waarden yn 2003 neffens de Nederlânske kankerregistraasje goed 73.000 gefallen fan kanker fêststeld. Yn 10% fan dy gefallen is al earder in foarm fan kanker diagnostisearre. Alle jierren stjerre yn Nederlân sa'n 38.000 minsken oan kanker. Op dit momint wurdt rûsd dat sa'n 400.000 minsken yn Nederlân kanker hawwe.
Kankersoarten dy't by bern en jongerein it meast foarkomme, binne leukemy, lymfoamen en harsentumors.
Oare soarten binne:
Diagnostyk
Yn de onkology spylje byldfoarmjende ûndersiken in promininte rol:
Neist byldfoarmjend ûndersyk sil der ek altiten patologysk ûndersyk nedich wêze. Dêrby kin sjoen wurde nei de kankersellen sels (sytology) en nei it ferbân tusken de kankersellen en de omjouwing dêr't se yn lizze (histology). Dat materiaal kin krigen wurde mei punkjes troch in nulle of fia operatyf weiheljen. Faak wurdt operatyf besjoen hoefier't it kankerproses pleatslik útwreide is.
Uteinlik wurdt op grûn fan de diagnostyk it te folgjen belied fêststeld.
Medyske behanneling
De behanneling fan kanker hat twa mooglike doelen:
Ofhinklik fan de gefoelichheid foar it type behanneling fan de tumorsellen, en/of de mooglikheid om it hielendal operatyf wei te heljen, en/of de oanwêzichheid fan metastazen, wurdt in kombinaasje fan ûnderskate typen behannelingstechniken brûkt. De ferskillende metoaden kinne yn it ramt fan de genêzing, mar ek palliatatyf brûkt wurde. As der noch gjin metastazen binne, is it sjirurgysk weiheljen fan de tumor soms kuratyf. By te fier útsiedde kanker kin besletten wurde ta sjirurgy om bygelyks de pine fan de pasjint te fersêftsjen.
Neist dy behannelings binne der ek nije terapyen ûntwikkele, lykas genterapy en ymmunoterapy. Dy eksperimintele behannelings binne faak ûnderdiel fan wittenskiplik ûndersyk. Ymmunoterapy is ûnderwilen deistige praktyk; it bekendste foarbyld is de behanneling fan boarstkanker mei trastuzumab (Herceptin ®).
Regnerus fan Andringa
Regnerus fan Andringa, (De Lemmer, 24 desimber 1674 - 25 augustus 1754), wie in regint.
Regnerus, soan fan Tinco fan Andringa, grytman fan Lemsterlân en Eritia fan Scheltinga, waard yn septimber 1690 as studint yn Frjentsjer ynskreaun en yn 1692 beneamd ta grytman fan Lemsterlân. Yn 1695 krige er sitting yn it kolleezje fan Deputearre Steaten fan Fryslân. As grytman stelde hy prikken yn it wurk om de bloei fan syn berteplak te befoarderjen, net allinnich troch fearskippen en postweinen yn it libben te roppen foar in better ferkear tusken Grinslân, Fryslân en Amsterdam, mar ek troch enerzjike lju derhinne te lokjen om fabriken en bedriuwen op te setten. Die yn 1741 ôfstân fan it gritenijbestjoer en leit begroeven yn de tsjerke fan Aldeboarn, dêr't in tinkteken syn grêf fersiert. Hy bleau frijfeint.
Keamermuzyk
Under keamermuzyk wurdt klassike muzyk ferstien foar lytse besettings, yn Flaanderen wurdt 'ensemble' sein. Muzyk dy't jo by wize fan sprekken yn in (grutte) húskeamer (salon) spylje kinne. Keamermuzyk komt foar fan de barok ôf.
Lyts ensemble
Foarbylden: strykkwartetten, lieten mei of sûnder begelieding, klassike pianomuzyk. Sawat alle klassike komponisten ha strykkwartetten skreaun. Dy fan Mozart, Haydn, Schubert en Beethoven wurde it meast spile. Keamermuzyk wurdt ornaris yn húslike rûnte makke. Sa hienen Mozart en syn tiidgenoaten it ek bedoeld.
Keamerorkest
In keamerorkest spilet, oars as de namme tinken docht, in oar soart keamermuzyk (der is in gruttere keamer nedich, mar gjin grutte konsertseal. It tal leden fan in keamerorkest kin oprinne oant wol fjirtich. It keamerorkest spilet muzyk dy't spesjaal foar lytsere orkestbesettings skreaun is. Dat is gauris repertoire út de tiid dat de symfony-orkesten noch net sa grut wiene as hjoed de dei (2007). Spesjalisearre keamerorkesten lykas it Orkest fan de Achttjinde Iuw spilen faak op autentike ynstruminten.
Spoardok (Snits)
It Spoardok is in earder swimbad en tsjintwurdich natoergebiet yn de stêd Snits.
Adirondackberchtme
It Adirondackberchtme (Ingelsk: the Adirondack Mountains) of koartwei de Adirondacks (útspr.: [ædɪˈɹɒndæk(s)], likernôch: "ah-di- ran -dek(s)", -ran- rymt op "man" ) is in berchmassyf yn it noardeastlike part fan 'e Amerikaanske steat New York. Dit berchtme makket diel út fan 'e Appalachen en grinzget oan oare dielen fan dy folle gruttere berchkeatling, lykas it Catskillberchtme, de Taconics en de Griene Bergen fan Nij-Ingelân. It heechste punt fan 'e Adirondacks wurdt foarme troch de Mount Marcy, dy't mei in hichte fan 1.629 m de boarne is fan 'e rivier de Hudson.
Spoardok (Snits)
Untstean
It Spoardok is om 1880 ûntstien troch de oanlis fan de spoarline Ljouwert-Starum by Stasjon Snits lâns. De grûn dy't nedich wie foar de bou fan de line waard op dit plak ôfgroeven, wêrtroch't in stedsmar ûntstie.
Adirondackberchtme
Namme
It toponym Adirondack is nei alle gedachten in ferbastering fan in wurd út de taal fan 'e Mohâk (Mohawk), in Yndiaansk folk fan Irokeeske oarsprong dat de kontreien fan it berchtme foarôfgeande oan 'e kolonisaasje dêrfan troch de Jeropeänen bewenne. It giet dan om ha-de-ron-dah, mei de betsjutting: "beammefretter". It ierst bekende gebrûk fan 'e namme wie yn 1729, troch de Frânske misjonaris Joseph-François Lafitau, yn 'e ferzje Rontaks. Neffens him wie it in skelnamme dy't troch de Mohâk en oare Irokezen brûkt waard foar Yndiaanske stammen fan Algonkwynsk komôf, dy't gjin lânbou bedreaune en dêrom yn tiden fan krapte soms twongen wiene om beambast te iten om 'e winter te oerlibjen. Yn dy tiid wiene ha-di-ron-dah en ferskate ferbasterings dêrfan al sterk mei de krite fan it Adirondackberchtme ferbûn, mar pas yn 1837 ferneamde Ebenezer Emmons it berchmassyf dernei.
Spoardok (Snits)
Swimbad
Yn 1888 waard it Spoardok oanwiisd as swimbad foar de ynwenners fan Snits. De Sneeker Zweminrichting wie ferantwurdllik foar de eksploitaasje en boude in gebou mei ûnder mear klaailokalen, Yn de wintermoannen waard riden op it Spoardok, ûnder mear troch iisklup Friso. Yn Snits wie yn dy tiid noch in plak om te baaien, te witten it baaihûs oan de Badhûsgrêft.
Adirondackberchtme
Geografy
It Adirondackberchtme leit yn it noardeastlike part fan 'e Amerikaanske steat New York. It is in rûnich, min ofte mear koepelfoarmich berchmassyf mei in diameter fan likernôch 260 km, in oerflak fan sa'n 13.000 km² en in hichte fan 1.600 m. De bergen binne likernôch 2 miljard jier lyn ûntstien, yn it geologysk tydrek fan it Tonium. Se binne opmakke út sedimintêr stiente. It hjoeddeistige oansjen fan 'e Adirondacks is yn hege mjitte feroarsake troch gletsjerfoarming yn it ferline. Sa lizze der mear as 200 marren yn it berchmassyf, wêrûnder de Georgemar, Lake Placid ("Stille Mar") en de Trien fan 'e Wolkensmar. It heechste punt fan 'e Adirondacks is de Mount Marcy, mei in hichte fan 1.629 m.
Spoardok (Snits)
Deade en sluting
Op 29 juny 1937 slút it gemeentebestjoer fan Snits it swimbad nei it ferstjerren fan de hear Mendelsohn. Mendelsohn, learaar oan it Steedlik Gymnasium, ferstoar oan de Sykte fan Weil. Nei ûndersyk blykte it te kommen troch it swimwetter, wêrnei't it bad sluten waard. It tal rotten wie yn de lêste dagen like grut as it tal swimmers, sa meldt it argyf.
Adirondackberchtme
Geografy
It Adirondackberchtme is in ûnderdiel fan 'e Appalachen, dat in folle gruttere berchkeatling is. Oan 'e súdkant wurdt it troch de delling fan 'e rivier de Mohawk skaat fan it Catskillberchtme, dat ek ûnderdiel útmakket fan 'e Appalachen. Yn it súdeasten grinzgje de Adirondacks oan 'e Delling fan 'e Hudson en yn it noardeasten oan 'e grutte Champlainmar. Oarekant de Delling fan 'e Hudson lizze de Taconics en oare kant de Champlainmar lizze de Griene Bergen, allebeide ek parten fan 'e Appalachen. Yn it noarden en noardwesten wurde de Adirondacks begrinzge troch de grutte Delling fan 'e St. Lawrence, dy't de grins fan 'e steat New York mei de Kanadeeske provinsje Ontario foarmet. Yn it westen rint it lân ôf yn 'e rjochting fan 'e Ontariomar, ien fan 'e Grutte Marren fan Noard-Amearika. Hast it hiele Adirondackberchtme leit binnen de grinzen fan it Adirondackpark, in ûnderdiel fan it Wâldreservaat fan New York, dat ek it Catskillspark omfiemet.
Spoardok (Snits)
Deade en sluting
As ferfanging fan it Spoardok-bad, waard troch gemeente de opdracht jûn foar de bou fan it swimbad yn it Boargemaster de Hooppark. Tsjintwurdich is dit swimbad It Rak.
Adirondackberchtme
Skiednis
Minsklike bewenning yn 'e krite fan it Adirondackberchtme begûn yn it Paleo-Yndiaanske Tiidrek, doe't koart nei de ein fan 'e lêste iistiid om 13.000 f.Kr. hinne groepkes lju har nei wenjen setten oan wat doe de igge fan 'e Champlainsee wie. Dy minsken, dy't nei it suden kamen út 'e Delling fan 'e St. Lawrence wei, hearden ta de saneamde Laurintyske kultuer. it wiene semy-nomadyske jager-sammelders. Yn dy tiid bestiene de Adirondacks en oanbuorjende kontreien noch út toendra, mar yn 'e folgjende 11.000 jier waarme it klimaat yn it gebiet stadichoan op, sadat it begroeid rekke mei tichte leafwâlden yn 'e dellingen en nullewâlden hegerop. Ferskate Yndiaanske kultueren folgen inoar op, oant it gebiet oan it begjin fan 'e Westerske jiertelling bewenne waard troch de saneamde Owasco-kultuer, dy't stynske weet en beane ferboude yn 'e Adirondacks.
Spoardok (Snits)
Natoergebiet
Nei it sluten fan it swimbad feroare it gebiet geandewei yn in griene sône flak bûten de drokke binnenstêd fan Snits. Der ûntstie in natoergebiet mei in grut ferskaat oan planten en bisten. Yn it gebiet komme bysûndere bisten foar lykas de marflearmûs, de iisfûgel en de reidsjonger.
Adirondackberchtme
Skiednis
De Irokezen, spesifyk de Mohâk (Mohawk) en Onida (Oneida), arrivearren tusken 2000 f.Kr. en 200 f.Kr. yn 'e krite. Hja makken oanspraak op 'e Adirondacks as jachtgebiet. Neffens de Irokeeske histoarikus Rick Hill waard it berchtme beskôge as in "Petielje mei Ien Leppel", wat sizze woe dat de helpboarnen tusken de ûnderskate Irokeeske folken dield wurde moasten. By de Delling fan 'e Hudson, oan 'e eastkant, waard in diel fan 'e Adirondacks ek bewenne troch de Mohikanen, dat in Algonkwynsk folk wie dat faak mei de Irokezen op foet fan oarloch stie. Sa wie de etnologyske sitewaasje yn it berchtme doe't de earste Jeropeänen der arrivearren.
Spoardok (Snits)
Nijbou
Yn 2006 kaam in diel fan de omwenjenden, yn de mande mei ûnder mear de SP, yn ferset tsjin de bou fan wentuorrren neist it Spoardok. Der waard in petysje oanbean mei mear as 4.000 hantekeningen, mar de bou waard dochs trochsetten. Op 20 febrewaris 2008 waard de earste peal slein fan De Wjukslach, de gebouwen waarden yn 2009 oplevere.
Sykte fan Alzheimer
Syktebyld
Inkele ienfâldige tekenen fan kognitive efterútgong dy't by de sykte faak foarkomme, binne: Noat: net ien fan de tekens op himsels, of sels yn kombinaasje mei oare tekens, is in sekere yndikaasje fan de sykte. Mar by it optreden fan meardere tekens fan abnormaal gedrach is it ferstannich in arts of spesjalist te rieplachtsjen.
Adirondackberchtme
Skiednis
De Frânske ûntdekkingsreizger Samuel de Champlain wie de earste dy't it gebiet oandie, dêr't er daliks ferwikkele rekke yn in wapene treffen tusken de leden fan syn ekspedysje en in groep Mohâk. Dat wie yn 1609 op it plak dêr't de stêd Ticonderoga no leit, oan 'e súdkant fan 'e Champlainmar. Yn 1642 wie de jezuïtyske misjonaris Isaac Jogues de earste Jeropeaan dy't nei de midden fan it Adirondackberchtme reizge, ûnder twang, as finzene fan in groep Mohâk.
Sykte fan Alzheimer
Oarsaken
De sykte wurdt neffens de meast akseptearre hypoteze feroarsake troch bepaalde aaiwiten (amyloïdprecursorproteïne:APP) abnormaal ôfbrutsen wurde. Hjirtroch ûntsteane abnormale ôfbraakprodukten (bèta amyloïd) dy't aggregaten (klûnten) foarmje bûten de harsenssellen. Boppedat is der in yntrasellulêre foarm fan amyloïd dat bestiet út Tau. Dizze foarmen fan amyloïd binne grif skealik foar harsenssellen dy't dêrnei ôfstjerre. By post-mortemûndersyk wurdt in sterk krompen harsensskors (atrofy) fûn, mei bûten de sel lizzende amyloïddelslaggen (senile plaques), yn de sel lizzende amyloïddelslaggen (neurofibrillêre kleauwen) en delslaggen om bloedfetten. Dizze delslaggen binne net lykmjittich oer de harsenskors ferdield. Benammen gedielten fan de harsenskors dêr't ûnthâldfunksjes sitte, binne yn it begjin oandien. Ynearsten is de sykte fan Alzheimer in sykte oan de grize stof fan it searebrum.
Adirondackberchtme
Skiednis
Yn 'e persepsje fan 'e iere Jeropeeske kolonisten foarmen de Adirondacks in reuseftige, ûnherberchsume wyldernis, en lange tiid bleau it gebiet op lânkaarten in wyt plak. Yn 1784 skreau Thomas Pownhall dat de Yndianen nei it berchtme ferwiisden as "de Aaklike Wyldernis" of as "it Ferbliuwplak fan 'e Winter". Dêr heakke er oan ta dat it berchtme harren fierhinne ûnbekend wie, of oars dat se oer har kennis "wyslik" net útwijden tsjin 'e Jeropeänen. Hy hie dúdlik de yndruk dat der gjin Yndiaanske bewenning fan 'e Adirondacks wie. It is ek skoan mooglik dat dy tsjin syn tiid frijwol net mear bestie, mei't de pleatslike Irokeeske en Algonkwynske stammen frijwol útrûge wiene troch Jeropeeske sykten as de pokken en de mûzels, dêr't se net oer koene. (Pas yn 2017 waard troch argeologyske fynsten yn 'e bergen definityf bewiisd dat soks net altyd sa west hie.)
Sykte fan Alzheimer
Oarsaken
Iere deteksje of fêststelling fan de sykte fan Alzheimer foarmet op dit momint in wichtich ûnderwerp fan stúdzje. In soadbelovende technyk is it yn byld bringen fan it amyloïd yn de harsens mei in PET-scan. Dêrby wurdt trich in arts in radioaktive stof yn de bloedbaan fan de earm spuite. De stof (Pittsburg compound B of PiB genaamd ) giet dêrnei in gemyske ferbining oan mei it yn de harsens oanwêzige amyloïd. De plaques of ôfbraakprodukten wurde dan sichtber yn it byld fan de scanner. Omdat plaques soms ek yn de harsens fan normale âlderen foarkomme, is it fan belang om te witten by hokker hoemannichte der in oanwizing bestiet foar de sykte fan Alzheimer. In oare technyk is de lumbale punksje, wêrby't de rêgemurchfloeistof ûndersocht wurdt op amyloïd ôfbraakprodukten. thumb|''In PET-scan byld fan de harsens fan in alzheimerpasjint (AD) en in sûne proefpersoan (Control)
Adirondackberchtme
Skiednis
Foar de iere blanke kolonisten fan noardlik New York bleau it Adirondackberchtme iuwenlang in soarte fan ûnlân sûnder wearde. Tsjin 'e tiid fan 'e Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch (1776-1783) feroare dat lykwols. De ûnoantaaste wâlden yn it berchlân waarden doe sjoen as in lukrative boarne fan hout. Doe't de Feriene Steaten har selsstannigens wûn hiene, krige de steat New York it berchmassyf fierhinne yn eigendom, wêrnei't 7 miljoen acres oan houtsjers ferkocht waarden foar mar in pear pennys de acre. Dêrmei waard jild opbrocht om oan 'e oarlochsskulden fan 'e steat te foldwaan. It late lykwols ta in massale ûntbosking fan it gebiet.
Sykte fan Alzheimer
Oarsaken
Der blykt in genetyske predisposysje te bestean foar Alzheimer. De erflikheid bedraacht nei skatting 76%. De let begjinnende alzheimer komt grif troch in yn de mande gean fan genetyske én omjouwingsynfloeden. De iere alzheimer liket dêr foaroer benammen troch genetyske faktoaren bepaald. It ApoE4 allel by minsken jout in ferhege kâns op de sykte, benammen foar de ier begjinnende ferzje. Minsken dy't oer it ApoE3 en ApoE4 beskikke hawwe in trijeris ferhege kâns op de sykte fan Alzheimer, en minsken dy't oer twa ApoE4 allelen besikke hawwe in 14 kear ferhege kâns op de sykte. Mar, 50% fan de minsken mei ApoE4 krijt gjin alzheimer, en in soad alzheimerpasjinten hawwe gjin ApoE4-allel(en). Resint hawwe ûndersikers nije risikogenen foar alzheimer fûn yn in ûndersyk fan in tige grutte populaasje. Dizze genen kodearje aaiwiten dy't in rol sp[ylje by de cholesterolhúshâlding en ûnstekingsmeganismen yn de harsens.
Adirondackberchtme
Skiednis
Yn 'e njoggentjinde iuw waarden de Adirondacks yn it tiidrek fan 'e Romantyk lykwols in ûntwyk foar deselden dy't de nearzigens fan it stedslibben ûntflechtsje woene. Oanboazjende noed oer de ûntbosking en de kwaliteit fan it drinkwetter yn it gebiet late yn 1885 ta de oprjochting fan it Adirondackpark, wêrmei't it berchtme in beskerme status krige. Yn 1932 en jitris yn 1980 waarden de Olympyske Winterspullen holden yn it doarp Lake Placid, oan 'e mar Lake Placid, yn it noardlike part fan it Adirondackberchtme. Yn 1989 waarden dielen fan 'e Adirondacks troch de UNESCO oanwiisd as ûnderdiel fan it Biosfearreservaat Champlain-Adirondack.
Sykte fan Alzheimer
Oarsaken
De rol fan aluminium en kwik (yn amalgaam-fullingen) as feroarsakers fan alzheimer is noch net opheldere. It grutte rol liket tige ûnwierskynlik. It tal ûndersiken is lyts en sprekt elkoar diels tsjin. Oare ko-faktoaren dy't mooglik in rol spylje, binne oare metalen (bygelyks koper), ûntstekkingsreaksjes yn de harsens, in tekoart oan fitamines, oksidative stress en metabole fersteuringen.
Alzheimer en opliedingsnivo
Epidemiologyske stúdzjes toane oan dat âlderein mei in heger opliedingsnivo minder kâns hawwe op it ûntwikkeljen fan de sykte fan Alzheimer. In heger opliedingsnivo beskermet âlderen lykwols net sasear tsjin neurodegenerative en faskulêre patology (ôfwikings yn it weefsel fan de harsens) dy't faak optreedt by de sykte fan Alzheimer. Wol liket it de klinyske ekspresje fan de sykte ôf te dimpen yn de jierren foar it ferstjerren. Mooglik hat dit te krijen mei in gruttere 'kognitive reserve' of in grutter harsensgewicht by minsken mei in heger opliedingsnivo. Hjirtroch soenen de negative gefolgen fan harsensôfwikings foar it gedrach kompensearre wurde kinne of pas op tige hege leeftiid sichtber wurde.
Foarkommen
Wrâldwiid binne der nei skatting 24 miljoen minsken mei de sykte fan Alzheimer (gegevens 2005), yn Nederlân sa'n 250.000 pasjinten. De sykte fan Alzheimer is de meast foarkommende fariant fan demintens. Twa tredde fan alle pasjinten dy't demint binne, lijt oan alzheimer. thumb|It hawwen fan sosjale kontakten en oplossen fan puzels of skake wurdt yn stúdzjes fan ferâldering soms neamd as middel tsjin kognitive efterútgong op lettere leeftiid. Ynearsten is in kausale relaasje lykwols noch net dúdlik oantoand skilder [[Honoré Daumier]]
Behanneling
Der is gjin genêzing foar de sykte fan Alzheimer; beskikbere behannelingen hawwe mar in lyts symptomatyske effekt en binne mar palliatyf.
Foar de farmaseutyske behanneling fan de sykte fan Alzheimer wurde benammen asetylgolinesterazeremmers brûkt. Dizze stoffen remje it asetylgolinesteraze-ensym wêrtroch't asetylgoline minder gau ôfbrutsen wurdt, wêrtroch't én de konsintraasje én de wurkingsdoer fan de neurotransmitter ferhege wurdt. In publikaasje yn de British Medical Journal stelt lykwols dat de wurksumheid fan dizze asetyl­golinesteraze­remmers net fundearre is.
Help jaan
Oandachtspunten by it fersoargjen en it begelieden fan immen mei in demintens:
Leefgewoanten
It kennen fan de leefgewoanten fan ien mei demintens is foar in goede fersoarging en begelieding ûnmisber, omdat it de mooglikheid biedt it gedrach better te begripen. Oanslute op ûndersteande leefgewoantes sil boppedat ûnrêst en betizing posityf beynfloedzje: It is tige sinfol om fan de leefgewoanten in oersjoch gear te stallen sadat elkenien dy't by de help belutsen is dêr gebrûk fan meitsje kin. Men hat dan in helpmiddel om:
Wensituaasje
It komt der hieltiten op oan jin ôf te freegjen wat de gewoanten fan ien mei demintens wienen. Dat is net allinnich better foar him en har, mar benammen de omjouwing wurdt dan mear ûntlêste en sjocht mooglik ek mear en better resultaat. Dat jout de famylje ek mear befrediging by de drege taak dy't se op har nommen hawwe.
Dan is it wichtich om nei te gean wêr't gefaar ûntstean kin. Bygelyks it opberchplak fan medisinen en oare gefaarlike stoffen. Omtinken freget ek de sluting fan doarren, ramen en treppens. Om te besykjen in deminten-ien sa goed mooglik "by-de-tiid" te hâlden is it fan belang dat tiid en datum op in fêst plak goed sichtber binne. Dit "by de tiid" hâlden kin ek stimulearre wurde troch in goed gebrûk fan de media en it by de hân hawwen fan in fotoalbum fan de famylje. Yn dit ferbân is it ek goed nei te gean hokker aktiviteiten foarhinne op hokke dei dien waarden en dêr oan fêst te hâlden. Hjirby kin bygelyks tocht wurde oan de itenstiden, waskje en it ynnimmen fan medikaasje.
Lichemsfersoarging
Hjiroan sil troch immen mei de sykte fan Alzheimer minder omtinken jûn wurde. Wichtich is dat dizze taak net daliks oernomd wurdt mar dat, al is it wat minder goed, safolle mooglik troch har sels dien wurdt. De siken binne dan op in sinfolle wize dwaande, en, wat noch wichtiger is, se bliuwe mooglik mear "by de tiid". Troch de sykte sil de belutsene faak net genôch by steat wêze om oan te jaan dat men pine hat of jin net lekker fielt. Neist in goede observaasje fan it lichaamlik wolwêzen kin hjir ek it kennen fan de leefgewoantes in wichtich helpmiddel wêze. As bygelyks in deminte man hieltiten mar syn broeksriem los docht, hoecht dat net te kommen troch dekoarumferlies, mar kin dat derop wize dat hy pine yn 't liif hat. Hieltiten lytse bytsjes urine ferlieze hoecht der net op te wizen dat der ûnsindlikheid optreedt, mar kin ek betsjutte dat der mooglik in ôfwiking oan de blaas of de nieren is. Minder "helder" wurde kin troch demintens komme, mar ek troch in oare ôfwiking, bygelyks âlderdomsdiabetes. It is dêrom sterk oan te rikkemandearjen om geregeld, bygelyks ien kear yn it fearnsjier, de hûsarts in pear ienfâldige testen dwaan te litten mei betrekking ta de normale lichemsfunksjes.
Help fan lotgenoaten
Alzheimer Nederland, oprjochte troch geriater Henk ter Haar, is de organisaasje wêrfan minsken mei demintens, en hja dy't yn haren omjouwing mei demintens of de sykte fan Alzheimer te krijen hawwe, har ferienje.
Ynternasjonale Stichting Alzheimer Undersyk (ISAO), is de organisaasje dy't him benammen rjochtet op de ûndersteuning fan wittenskiplik ûndersyk nei oarsaken & genês- en behannelmetoades fan alzheimer en besibbe foarmen fan demintens. Dêrneist jout de organisaasje foarljochting oer de sykte.
It Martha Flora soarchkonsept
It soarchkonsept fan Martha Flora is in yn Nederlân ûntwikkele soarchkonsept, spesifyk foar minsken mei in demintens. Yn in Martha Flora hûs wenje 30 oant 40 minsken. It soarchkonsept doch rjocht oan it yndividu mar ek oan it ferlet fan it tichtbywêzen fan oare minsken, burgenens en struktuer.
It soarchkonsept hat fiif pylders:
It earste partikuliereferpleechhûs dat wurket mei it soarchkonsept fan Martha Flora is De Tabakshof yn Elst. Inisjatyfnimmers fan dit konsept binne Marco Ouwehand en Anne-Mei The.
Syprus
Syprus is in lân en eilân yn 'e Middellânske See. De haadstêd is Nicosia. Njonken it Grykske en Turkske diel fan Syprus is der in lyts stikje Britsk Syprus, twa Britske basissen dy't Britsk bleaun binne doe't de rest fan it eilân ûnôfhinklik waard.
Geografy
Mei in oerflak fan likernôch 9.251 km² is Syprus nei Sisylje en Sardynje it tredgrutste eilân yn de Middellânske See. Fan west nei east is it eilân likernôch 230 km, fan noard nei súd sa'n 95 km. Fan it eilân nei de súdkust fan Turkije is 68 km. De berch Olympos (1,952 m) is it heechste punt fan it eilân. De kust om it eilân hinne is 671 km.
Skiednis
It noarden fan it each is sûnt 1974 beset troch it Turkske leger en foarmet de facto in eigen steat, dy't lykwols troch gjin oar lân as Turkije erkend wurdt.
Yn 'e maitiid fan 2004 waard Syprus lid fan de Jeropeeske Uny en op 1 jannewaris 2008 krige it lân de euro as betelmiddel.
Grinslân
300px|thumb|Grinslân (2021)
Syprus
Demografy
thumb|left|MODIS-satellytbyld fan Syprus. Op Syprus wenje etnyske Griken en Turken. 77 % fan de eilânbewenners is Gryksk en Ortodoksk Kristlik, 17 % is Turksk en Moslim. De talen fan it eilân binne:
Gearwurking
Syprus is sûnt 1960 lid fan de Feriene Naasjes. It lân is sûnt 24 maaie 1961 lid fan de Rie fan Jeropa. Sûnt 2004 is Syprus lid fan de Jeropeeske Uny, mar it hat gjin diel oan de monetêre uny.
Ekonomy
BYP per persoan is $27.100 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 2,7% lânbou, 19,2% yndustry en 78% tsjinsten.
Militêr
Op it eilân is der in Grykske folksmilysje en Turkske folksmilysje. 🇪🇺
Tjitse Smeding
Tjitse Smeding (6 desimber 1954 - Toulouse, 2 april 2010) wie de súksesfolste trainer en pikeur van dravers út Fryslân ea. Hy helle 2137 oerwinnings en wie mar leafst njoggen kear riderkampioen fan Nederlân.
Grinslân
Grinslân (Grinslânsk: Grunnen of Grönnen; Nederlânsk: Groningen) is in provinsje fan Nederlân, en bestiet as sadanich sûnt 1814. It hat ynwenners (, boarne: CBS), en in oerflak fan 2967 km².
Tjitse Smeding
Pikeur
Yn de jierren tachtich wiene de trainer-pikeur en syn hynders hast net te ferslaan op de Nederlânske drafbanen. Sa stie Smeding, dy't yn Aldskoat syn stâl hie, yn in meeting faker fiif kear yn de winnersring. Mei de merje Bea di Tricia wûn hy as rider yn 1987 nettsjinsteande in lekke bân op de baan fan Duindigt de Derby. Tolve jier letter wie it as trainer foar de twadde kear raak mei de troch Huub van den Heuvel riden Nigel Stardust. Yn 2000 wûn de troch him trainde Odd's Against op Wolvegea de mei € 158.238 heechst notearre koers ea yn Nederlân ferriden.
Grinslân
Algemien
Grinslân wurdt wol Stêd en Ommelannen neamd. De stêd is dan Grins, de Ommelannen it plattelân dêrom hinne. Fan oarsprong wie de stêd Saksysk en it plattelân Frysk, de gebieten hienen faak spul mei elkoar. De trije histoaryske Ommelanner ketieren binne Hunsingo, Fivelingo en it Westerkertier. De Ommelannen en it Aldamt wienen oant de 15e iuw foar it meastepart Frysk, de stêd, Goarjocht en Westerwâlde wienen Saksysk. No wurdt hast oeral yn de Ommelannen Nedersaksyske dialekten sprutsen. Allinne de doarpen Mearum, De Wylp, Koerherne en De Grinzer Pein yn it Westerkertier binne foar it grutste part noch altyd Frysktalich.
Tjitse Smeding
Trainer
Smeding wie in revolúsjonêre trainer dy't altyd socht nei fernijings yn de sport en training. Syn teoryen, foar in grut part basearre op de atletykwrâld, wienen faak omstriden, mar smieten wol grutte súksessen op. By de jonge hynders wie hy syn tiid fier foarút en syn twajierrigen wûnen jierrenlang hast alle klassikers. Syn hynders hienen in grut úthâldingsfermogen en waarden altiten gau yn de oanfal stjoerd. Ienris op kop wienen se net mear yn te heljen.
Tsjinslaggen
Undanks de sportive hichtepunten gie it libben fan de grutste fakman ûnder de Fryske dravertrainers net oer roazen. Yn 1990 kaam hy mei Creese K. op de baan fan Hilfertsom slim te fallen en folge in lange refalidaasje. Nei syn werstel liet Smeding it riden fan de hynders, troch de need twongen, oan oaren oer. Boppedat oerwûn er kanker. Doe't er yn Frankryk by in auto-ûngelok benei al syn bonken bruts, focht er him nochris mei súkses werom. Yn 2002 ferhuze er nei Frankryk, dêr't er in beskieden entrainemint runde. Smeding stoar oan in akute alfleisklierynfeksje en liet syn frou Tamara en dochter Dagmar efter.
Grinslân
Algemien
Grinslân is nei Drinte, Fryslân en Seelân de tinst befolke provinsje fan Nederlân, mei 246 ynwenners de kante kilometer.
Geografy
thumb|Greidlân by [[Fransum]] thumb|Weetlân by [[Nieuw-Beerta]] thumb|Waadrinners by [[Piterbuorren]] Grinslân grinzet yn it westen oan Fryslân, yn it noarden oan de Waadsee, yn it easten oan Dútslân en yn it suden oan de provinsje Drinte. De Waadeilannen Rottumereach, Rottumerplaat en de Suderdúntsjes hearre by de provinsje Grinslân. De eilannen binne allegearre ûnbewenne.
Grinslân is ien fan de lytsere provinsjes fan Nederlân. It noardeasten fan Grinslân wurdt karakterisearre troch greidlân (terpelân) mei grutte pleatsen. Yn it súdeasten lizze de Grinzer Feankoloanjes, fan oarsprong in grut heechfeangebiet. De spoaren fan de feanwinning binne dêr noch goed te sjen oan it kanalestelsel. Yn it súdwesten fan de provinsje leit in útrinner fan de Hûnsrêch. Wichtige kanalen yn Grinslân binne ûnder oare it Reitdjip, it Iemskanaal en it Stedskanaal.
Grinslân hat goed 7.500 hektare natuergebiet. Se binne net allegearre tagonklik foar publyk. It grutste en nei alle gedachten ek bekendste natuergebiet fan Grinslân is de Lauwersmar. In soad natuergebieten binne ûntstien troch de bou fan seediken.
Gemeenten
Grinslân bestiet sûnt 2021 út 10 gemeenten.
Klimaat
Grinslân hat lykas Fryslân in myld seeklimaat CfB neffens de Klimaatklassifikaasje fan Köppen.
Westein (Ljouwert)
220px|thumb|right|de wyk Westein yn Ljouwert
Grinslân
Klimaat
Boarne: KNMY, trochsneedtemperatueren waarstasjon Nieuw-Beerta (1981-2010)
Westein (Ljouwert)
Westein is de meast westlike buert fan Ljouwert en falt ûnder de wyk Westein en omkriten. De buert hat likernôch 4500 ynwenners en waard ûntwikkele yn de jierren '70 en '80 fan de 20e iuw.
Grinslân
Skiednis
De skiednis fan de provinsje Grinslân is foar in grut part de skiednis fan it proses dêr't de stêd Grins yn de rin fan jierren hieltyd mear macht by krige oer de Ommelannen. Dêrfoar leit lykwols noch in tiidrek wêryn it grutste part fan de provinsje ien hiel foarme mei it oanswettende Westerlauwersk Fryslân en East-Fryslân. It wie in gebiet mei in lânskip dat noch it measte wei hie fan de hjoeddeiske Waadsee. By ebbe foel it drûch, by floed stie it foar in grut part ûnder wetter. Yn dat kwelderlân wie permaninte bewenning allinnich mooglik op wierden.
Lykwols wiisd de oanwêzigens fan in hunebed by Noardlaren derop dat de bewenningsskiednis weromgiet oant de stientiid. De fynst fan in hunebed by Delfsyl is in oanwizing dat dy bewenning him net allinnich beheinde oant it grinsgebiet mei Drinte. Neffens guons is de oanwêzigens fan dat hunebed in bewiis foar de teory dat de hunebedbouwers fan see ôf it lân yn lutsen.
Westein (Ljouwert)
De buert hat in winkelsintrum mei in Poiesz Supermerk, Lidl, kapper, Sinees en snackbar. En in skoalle foar fuortset ûnderwiis en in âldereinhûs. It basisûnderwiis sit yn de neistlizzende wyk it Valeriuskertier. De wyk wurdt oan de súd- en noardside begrinze troch in katolyk en in algemien begraafplak. Der is in aktive wykferiening dêr't ûngefear 80% fan de bewenners lid fan is. De strjitten yn de wyk binne ferneamd nei Fryske skriuwers en hawwe dus in Fryske namme (Douwe Kalmaleane of Jan Piebengawei). It is de iennichste Ljouwerter wyk mei in stedsboer.
Grinslân
Skiednis
De âldst bekende fermelding fan de stêd Grins datearret út 1040. De stêd wie op dat stuit yn besit fan de biskop fan Utert. Oannommen wurdt dat de stêd fan oarsprong in Drintsk doarp wie. De stêd waard ek troch Friezen bewenne en hie ynearsten wat konkurrinsje fan Appingedam, mar neidat de stêd deryn slagge wie om it steapelrjocht te krijen wie de dominante posysje befêstige. De ynfloed fan de stêd wreide him stadich út en berikte de toppunt fan macht op de ein fan de 15e iuw, doe't syn ynfloed oant fier yn Westerlauwersk Fryslân rikte.
Nei ferrin fan tiid naam de hiele provinsje de taal oer dy't yn de stêd praten waard, mar holde wol in oantal Fryske wurden en siswizen. Yn guon dielen fan de provinsje, benammen it Aldamt en Westerwolde wie de stêd ek formeel de baas. Yn de tiid fan de Republyk wie de gongbere oantsjutting foar Grins Stêd en Lân. Dy folchoarder wie gjin tafal.
De hearskippij oer grutte parten fan de provinsje einige yn bestjoerlike sin nei de Frânske tiid. Doe waard de tsjintwurdige provinsje ynsteld wêryn de bysûndere posysje fan de stêd ôfskaft waard. De stêd bleau lykwols wol de eigener fan grutte dielen fan it Aldambt, Westerwâlde en de Feankoloanjes. Oan dy situaasje kaam pas in ein yn de njoggentiger jierren fan de 20e iuw.