cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geslacht (sekse)
Maatskiplike aspekten
Dêrby komt noch dat men ek mei jins wetlike geslacht te krijen hat. Dat is it geslacht dat fêstlein wurdt yn jins berte-akte, en dat letter tige by tige dreech is om feroare te krijen (yn in protte lannen sels ûnmooglik). It wetlike geslacht kin fan ynfloed wêze op jins houliks- en adopsjerjocht, it ferfoljen fan 'e tsjinstplicht en de erfskipswetjouwing. De measte lannen kenne mar twa wetlike geslachten: man en frou. Guon lannen lykwols, hawwe noch in trêde geslacht, foar minsken dy't har noch man, noch frou fiele. Sokke lannen binne Austraalje, Banglades, Yndia, Nepal, Nij-Seelân en Pakistan.
Krûd (plant)
Krûdeftige planten moatte net betize wurde mei de "krûden" dy't yn 'e koken brûkt wurde foar itensiederij, of medisinale krûden. De meast krûdeftige planten wurde noch as smaaktafoeging brûkt, noch hawwe se in medisinale wurking (tink oan koalsied). Oarsom hoege "krûden" dy't by it itensieden brûkt wurde, net krûdeftich te wêzen, sa't bygelyks mei roazemaryn it gefal is.
Geslacht (sekse)
Maatskiplike aspekten
Ferskillende kultueren hawwe faak har eigen spesifike stelsel fan noarmen en wearden dêr't de leden fan 'e ûnderskate geslachten har neffens hâlde en drage moatte. Sa wie it yn it Westen foarhinne sa dat froulju jurken of rokken droegen en manlju broeken. Fierders soarge de man foar it ynkommen, wylst de frou de húshâlding beävensearre en de bern grutbrocht. Sûnt de definitive trochbraak fan it feminisme, yn 'e sechstiger en santiger jierren fan 'e tweintichste iuw, is dat net mear sa. Mar yn oare kultueren besteane soksoarte strikte ferskillen faak noch wol deeglik.
De ferdieling fan 'e befolking yn geslachten dy't maatskiplik differintiëarre rollen hiene, hat laat ta it ûntstean fan geslachtsdiskriminaasje (of seksisme) en geslachtssegregaasje. Dy segregaasje, it skieden fan 'e geslachten, hoech net altyd diskriminatwaar te wêzen, want de measte froulju soene it wierskynlik net wurdearje kinne as húskes en dûsromten desegregrearre waarden. Yn guon lannen besteane der treinwagons of metrorydtugen dy't spesjaal foar froulju bedoeld binne (al is dat dan wer in út need berne oplossing om't froulju yn wagons en rydtugen dy't ek troch manlju brûkt wurde, net feilich binne).
Tatrawrotmûs
De Tatrawrotmûs (Latynske namme: Microtus tatricus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (Terricola). Dizze soarte komt foar yn beskate bercheftige kriten fan East-Jeropa.
Geslacht (sekse)
Geslachtlike genetyske ôfwikings
Hoewol't de minskheid yn 'e regel yn twa geslachten yndield wurdt, ken de natoer mear fariaasje. Normaal heart in minske in X-gromosoom en in Y-gromosoom te hawwen (in man) of twa X-gromosomen (in frou), mar soms is der mar ien X-gromosoom en gjin Y-gromosoom; sokke lju, dy't lije oan it syndroom fan Turner, sjogge derút as froulju. Ek komt it foar dat der njonken in Y-gromosoom mear as ien X-gromosoom oanwêzich is: XXY of XXXY. Minsken dy't dat hawwe, lije oan it syndroom fan Klinefelter. En dan binne der ek noch lju dy't njonken in X-gromosoom mear as ien Y-gromosoom hawwe: XYY of XYYY. Sokken sjogge derút as manlju en soene in IQ hawwe dat wat leger is as it gemiddelde; nei't it skynt is harren oandiel yn 'e befolking fan finzenissen heger as yn 'e maatskippij as gehiel.
Tatrawrotmûs
Algemiene beskriuwing
De Tatrawrotmûs is it naust besibbe oan Alpine soarten wrotmûzen, lykas de Beierske wrotmûs en de liechtensteinwrotmûs. It âldst bekende fossyl fan 'e Tatrawrotmûs datearret út it Holoseen. De soarte hat de IUCN-status fan "gefoelich", fanwegen syn beheinde en fersnipele ferspriedingsgebiet. De populaasje wurdt rûsd op 200.000-250.000 eksimplaren, en liket stabyl te wêzen.
Undersoarten
Der binne twa erkende ûndersoarten fan 'e tatrawrotmûs:
Algemiene beskriuwing
De populaasje fan 'e Tatrawrotmûs falt útinoar yn twa ûndersoarten. Dêrfan libbet Microtus tatricus tatricus yn 'e Tatra, op 'e grins fan Poalen en Slowakije, wylst Microtus tatricus zykovi fierder nei it súdeasten foarkomt, yn 'e Karpaten fan 'e Oekraïne en Roemeenje. Tatrawrotmûzen libje op hichten fan tusken de 650 en 2.350 m. Se jouwe de foarkar oan in biotoop fan fochtige en rotsige berchgreiden of fan nullewâld heech yn 'e bergen.
De Balling
De Balling, yn it oarspronklike Aldingelsk: The Wanderer, is in anonym Midsiuwsk gedicht dat oerlevere is yn it Ekseterboek, ien fan fjouwer bewarre bleaune manuskripten fan Angelsaksyske poëzij. It bestiet út 115 alliterative fersregels, en ferhellet oer in âld kriger dy't om utens doarmet en weromsjocht op syn libben. Oer de datearring fan The Wanderer rinne de mienings útinoar; wylst guon saakkundigen tinke oan 'e tiid dat de Angelsaksen ta it kristendom bekeard waarden, omtrint 600, datearje oaren it yn 'e lette njoggende of iere tsiende iuw. It is yn elts gefal âlder as it Ekseterboek, dat gearstald waard tusken 960 en 990. De Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma waard publisearre yn 1987.
Ynhâld
It gedicht bringt de meditaasjes oer fan in ienlike balling oangeande syn ferline as in kriger, syn hjoeddeiske ûntbearings en de wearden fan ferdraachsumens en betrouwen yn God. De balling wurdt eardstapa neamd (r. 6a), wat yn 'e regel oerset wurdt nei modern Ingelsk mei wanderer ("omdoarmer"). Hy swalket oer de seeën en libbet yn iensumens om utens as in balling. Oantinkens oan 'e tiid dat er noch hearde ta in krigerstroep yn 'e tsjinst fan in hear komme him yn 't sin, hoe't er oan it miel siet mei syn kammeraten, en hoe't er rynske geskinken út 'e hân fan syn hear oannaam. Lykwols, it lot (wyrd) kearde him tsjin him, en syn hear, famyljeleden en freonen kamen om yn 'e striid wylst hy allinnich oerlibbe en yn ballingskip dreaun waard. Dêrop folget in libbene beskriuwing fan 'e iensumens en it langstme dat de balling fielt nei de blierkjende dagen fan alearen. thumb|left|300px|It [[Ekseterboek wurdt yn de St. Piter-katedraal yn Ekseter bewarre.]]
De Balling bestiet út trije ûnderskate dielen of fazen. De ferteller set útein as de anhoga ("ienlike man"), wêrby't er de dea fan syn maten en de begraffenis fan syn hear beskriuwt. Dêrnei rekket er modcearig ("fertwifele"), en hellet er oantinzen op oan foarbye ûntbearings. Uteinlik wurdt er snotter on mod ("wiis fan tinzen"), en komt er ta it besef dat it libben fol fan brekme en lijen is en dat soks bûten it berik fan 'e minske leit yn it domein fan God. As de balling op syn libben weromsjocht, kin er it fan in beskate distânsje besjen, dy't syn persoanlik ferlies en fertriet ûntstiget. Yn dat opsjoch is De Balling in wysheidsgedicht. It ferfal fan ierdske gloarje wurdt fierders as ûnûntkearber beskôge, en kontrastearret mei it tema fan 'e ivigens fan 'e rêding troch it leauwe yn God. It gedicht einiget mei in oprop om jins betrouwen yn God te stellen. (Guon saakkundigen sjogge dat lêste trouwens as in lettere tafoeging, mei't de rest fan De Balling foar Midsiuwske begripen frijwol sekulier neamd wurde kin.)
Lyk om Lyk
Lyk om Lyk, yn it oarspronklike Ingelsk: Measure for Measure, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. It is in komeedzje (al is de toan wat swiersettich foar dat sjenre) dy't it ferhaal fertelt oer de jongeman Claudio, dy't sûnder reden troch in skynhillige rjochter ta de dea feroardiele wurdt. It stik giet oer rjocht en rjochtfeardigens en oer strangens en genede, en kin gearfet wurde mei it sitaat "Some rise by sin, and some by virtue fall" (frij fertaald: "Guon meitsje karriêre troch sûndigens, wylst oaren der troch deugdsumens ûnder strûpe"). Lyk om Lyk moat skreaun wêze yn 1603 of 1604, en waard foar it earst publisearre as ûnderdiel fan 'e First Folio, yn 1623. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma ferskynde yn 1962.
Ynhâld
Nei't er sabeare de nacht mei Isabella trochbrocht hat, komt Angelo lykwols op 'e ôfspraak werom en jout er befel om Claudio dochs noch terjocht te stellen. Dêrop lit de hartoch him de holle tastjoere fan 'e seerôver Ragozine, dy't sterk op Claudio liket, en dy't koartby yn it tichthûs oan in koarts ferstoarn is.
Claudio syn maat Lucio besiket yn it kleaster Claudio syn suster Isabella, dy't in novise is, en freget har om foar har broer by Angelo yn 't pleit te gean. De tsjeppe Isabella wit in audiïnsje by de rjochter te krijen en pleitet wiidweidich foar Claudio, mar ta einbeslút stelt Angelo foar dat hja mei him op bêd gean sil yn ruil foar it libben fan har broer. Isabella wegeret dat, mar se beseft ek dat it fanwegen Angelo syn smetleaze reputaasje gjin sin hat en meitsje syn smjuntestreek iepenbier, want nimmen soe har leauwe. Ynstee siket se har broer yn it tichthûs op en trunet him oan om him op syn dea ta te rieden. As se him oer har moeting mei Angelo fertelt, smeket Claudio har om op it útstel fan 'e rjochter yn te gean, mar Isabella wegeret op 'e nij, mei't der foar har as novise gjin twifel oer bestean kin dat it better is om Claudio syn flechtige ierdske libben op te jaan as sawol har eigen ûnstjerlike siel as dy fan Claudio (foar it prostituëarjen fan syn suster) te ferflokken ta de hel.
Albi
Albi is in stêd yn it suden fan Frankryk. It is de haadstêd fan it Frânske departemint Tarn. Troch Albi rint de rivier de Tarn. De ynwenners fan de stêd wurde Albigeois neamd. Sûnt july 2010 stiet Albi op de UNESCO Wrâlderfgoedlist.
Erfgoed
Ien fan de belangrykste gebouwen is de tusken de 13e en 15 iuw boude Sint-Sesiliakatedraal, in masterwurk yn goatyske styl. De tsjerke, dy't fan bûten as in fêsting oandocht, besit in tige rike ynrjochting. De ûnbidich grutte katedraal waard yn de rin fan de tiid jimmeroan moaier makke mei û.o. de 78 meter hege klokketoer en it portaal fan Dominique de Florence. Yn de tsjerke falt it doksaal op mei 200 bylden, dy't harren orizjinele kleuren noch jimmeroan hawwe.
Lyk om Lyk
Ynhâld
Vincentio, de hartoch fan Wenen, moat syn stêd ferlitte foar in diplomatike reis, dat hy jout it regear yn 'e hannen fan 'e strange rjochter Angelo. In jong Weensk ealman, Claudio, is troud mei Julia, mar fanwegen brekme oan jild hawwe se net oan alle easken foldien dy't men yn dy tiid (alteast yn aadlike fermiddens) oan houliken stelde (om it ta Fryske termen te ferienfâldigjen soe men sizze kinne dat se oer de putheak troud binne). Mar likegoed soene de lju út dy tiid harren oer it algemien as troud beskôgje. Om't net al plichtplegings opfolge wiene, soe men lykwols sizze kinnen hawwe dat se wetlik sjoen net troud wiene. Koart nei't de hartoch ôfsetten is, beslút Angelo om 'e neilibbing fan 'e wet ôf te twingen dy't steld dat seks bûten it houlik mei de dea bestraft wurde moat. Dat hy lit Claudio, dy't yn syn eagen net troud is en dus mei Julia bûtenhoulikske omgong hat, oppakke, en feroardielet him ta de dea.
Albi
Skiednis
Spoaren fan in earste delsetting yn Albi datearje út de brûnstiid. Nei de Romeinske oermastering fan Galje yn 51 foar Kr. krige it de namme Civitas Albigensium. Argeologyske opgravings brochten gjin resten fan Romeinske gebouwen, wat der op tsjut dat it mar in ienfâldige delsetting west hat. Yn 584 skreau Gregoarius fan Tours dat de mearderheid fan de befolking fan de stêd ferstoar oan de pest. Yn 1040 wreide de stêd him út en waard de Pont Vieux ('Alde Brêge') boud.
Erfgoed
Albi is bekend fanwegen it Lycée Lapérouse, in skoalle mei 500 studinten yn in âld kleaster.
Skiednis
Albi hat syn rike arsjitekturale erfskip oer de ferskate tiidrekken goed bewarre. Der is in soad restaurearre en de âlde wiken binne opkreazge om dy in nij oansjen te jaan.
Lyk om Lyk
Ynhâld
Dan keart de hartoch sabeare werom yn Wenen. Isabella en Mariana bringe harren respektivelike saken yn it iepenbier foar him en hy heart harren klachten oer Angelo oan. Angelo ûntkent lykwols alles en betichtet frater Lodowick fan it optinken fan "falske beskuldigings" tsjin him. As de hartoch himsels eefkes ûntskuldiget en "Lodowick" binnenkomt, mient Angelo dat er no wraak nimme sil op 'e man, mar hy rekket goed yn 'e lytse loege as bliken docht dat Lodowick nimmen oars is as de hartoch sels. Al Angelo syn bedragerij en skynhilligens wurdt dêrmei oan it ljocht brocht, wylst Isabella en Mariana de wierheid sprutsen blike te hawwen. De hartoch wol Angelo no terjochtstelle, mar earst wol er him twinge om neffens de wet mei Mariana te trouwen, sadat sy as syn widdo al syn besittings ervje sil, wêrmei't se "in bettere man keapje" kinne sil. Mariana pleitet lykwols foar Angelo syn libben en behellet sels Isabella by har pleidoai. Uteinlik leit de hartoch him by de wil fan 'e beide froulju del, en is Angelo syn deastraf fan 'e baan. Dêrop freget de hartoch Isabella om mei him te trouwen, mar hja jout him gjin antwurd. (Dy reäksje wurdt ornaris ynterpretearre as ynstimming.)
Folle Spul om Neat
Folle Spul om Neat, yn it oarspronklike Ingelsk: Much Ado About Nothing, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. It is in komeedzje dy't it ferhaal fertelt oer de swierrichheden dy't twa pearkes ûnderfine op harren wei nei it houlik. It stik wurdt yn 'e regel beskôge as ien fan Shakespeare syn bêste komeedzjes, mei't it hilariteit kombinearret mei serieuze prakkesaasjes oer eare, skamte en polityk. Folle Spul om Neat moat skreaun wêze yn 1598 of 1599, en waard foar it earst publisearre yn 1600. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma ferskynde yn 1962.
Albi
Erfgoed
Oare gebouwen:
Folle Spul om Neat
Ynhâld
De brulloft sil pas oer in wike plakfine, dat om 'e ferfeling te ferdriuwen, beslute don Pedro en syn mannen om Beatrice en Benedick oaninoar te keppeljen. Se oerlizze mei Hero en har selskipsdames en mei-inoar briede se in plan út. De manlju beävensearje it sa dat Benedick in petear tusken harren ôflústeret wêryn't se it deroer hawwe dat Beatrice smoarfereale op him wurden is mar it him net doar te fertellen. De froulju dogge itselde by Beatrice. De mûklist hat it winske effekt, mei't sawol Benedick as Beatrice der feringele mei is om te ûntdekken dat de oare in ûnbeäntwurde leafde foar him/har field. Allebeide beslute se om 'e "fleurige oarloch" te beëinigjen en te sjen oft it wat wurde kin mei de oare.
Maurizio Malvestiti
Maurizio Malvestiti (Filago, 25 augustus 1953) is in Italjaansk Roomsk-katolyk geastlike. Hy is sûnt 2014 biskop fan Bisdom Lodi.
Lyk om Lyk
Ynhâld
Njonken dizze haadplot hat Lyk om Lyk noch in komyske subplot, wêryn't Lucio, de freon fan Claudio, yn syn petearen mei "frater Lodowick" oates en toates de hartoch belasteret, wylst er yn 'e lêste akte de frater belasteret yn in petear mei de hartoch. Dit ta komyske konsternaasje fan hartoch Vincentio/frater Lodowick. As op 't langelêst bliken docht dat de beide mannen ien-en-deselde binne, bringt dat Lucio slim yn ferlegenheid en boppedat ek djip yn 'e swierrichheden. Syn bestraffing is om, krekt as Angelo, twongen te wurden ta in ûnwinsklik houlik, yn dit gefal mei de prostituee Kate Keepdown.
Folle Spul om Neat
Ynhâld
It stik spilet yn Messina, in havenstêd op Sisylje oan 'e kust fan 'e Strjitte fan Messina, dy't it eilân skaat fan 'e Lears fan Itaalje. Sisylje hearde doedestiden ta de besittings fan 'e Kroan fan Aragon.
Beierske wrotmûs
De Beierske wrotmûs (Latynske namme: Microtus bavaricus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (Terricola). Dit bist waard foar it earst as soarte beskreaun troch soölooch Claus König, yn 1962. De status fan 'e Beierske wrotmûs as in aparte soarte is yn 2007 befêstige troch genetysk ûndersyk, al is er tige nau besibbe oan 'e liechtensteinwrotmûs (Microtus liechtensteini) út 'e eastlike Alpen. Der binne 23 opsette eksimplaren yn museumkolleksjes.
Folle Spul om Neat
Ynhâld
Underwilens makket don Juan snoade plannen dêr't er de brulloft mei hopet foar te kommen en syn healbroer don Pedro mei yn ferlegenheid bringe wol. Hy fertelt don Pedro dat Hero har ferseine ûntrou is, en bewurkmasteret it sa dat don Pedro en Claudio sjen kinne hoe't Borachio, ien fan don Juan syn trewanten, Hero har sliepkeamer yngiet dêr't er de leafde mei har bedriuwt. Yn wurklikheid is it Margareta, ien fan Hero har selskipsdames, dêr't Borachio mei omslacht, mar dat witte don Pedro en Claudio net, en se traapje der moai yn. Claudio swart dat er Hero publyklik fernederje sil.
Sadree't de trije mannen arrivearre binne, sette Beatrice en Benedick útein mei tsieren. Claudio, oan 'e oare kant, rekket fuort by it wersjen al op 'e nij smoarfereale op Leonato syn dochter Hero, en al rillegau fertelt er oan Benedick dat er fan doel is en trou mei har. De synyske Benedick besiket syn freon dat te ûntpraten, mar don Pedro falt Claudio by. Benedick swart dan dat hy yn elts gefal nea trouwe sil, wêrop't don Pedro en Claudio him útlaitsje.
Albi
Skiednis
Albi hie yn de midsiuwen in lytse joadske mienskip, dy't yn de tiid fan de saneamde Hoederskrústocht fan 1320 ferneatige waard. Dêrnei mochten joaden allinne troch de stêd reizgje as hja dêrfoar betellen. Der yn wenje wie harren ferbean. Yn 1942 preke de doetiidske aartsbiskop Jean-Joseph Moussaron yn de katedraal regelmjittich tsjin de troch de Dútsers ynfierde ferfolging fan joaden. Hy holp by it sykjen fan ûnderdûkplakken en waard sels ek op 12 juny 1944 oppakt en fêst set yn de finzenis Saint-Michel fan Toulouse. Hy bleau dêr mar acht dagen nei't bemiddeling fan in Dútske anty-nazy dokter en de oerste fan it Bon-Sauveur-kleaster him frij wisten te krijen. Yn 1967 wennen yn Albi likernôch 70, fral út Noard-Afrika flechte joaden.
Folle Spul om Neat
Ynhâld
Op in maskere bal, dat holden wurdt om 'e Aragoneeske oerwinning te fieren, makket don Pedro fan 'e omstannichheden gebrûk om him foar te dwaan as de bleue Claudio, sadat er syn freon helpe kin troch foar him yn 't plak Hero it hof te meitsjen. Don Juan, de oerwûne broer fan don Pedro en in ferkeardeling dy't nocht oan ûnnocht hat, sjocht dêryn in mooglikheid om foar swierrichheden te soargjen troch Claudio wiis te meitsjen dat don Pedro sels om Hero stiket. Claudio wurdt poerrazen en wol mei don Pedro op 'e fûst, mar it misferstân wurdt al rillegau de wrâld útholpen, en Claudio en Hero jouwe inoar tawurd.
Beierske wrotmûs
Fersprieding
De Beierske wrotmûs libbet yn fochtige berchgreiden, en komt foar tusken 600-1.000 m hichte. König ûntdiek it bist yn 1962 op ien plak, deunby it sky-oard Garmisch-Partenkirchen, yn it uterste súdeasten fan 'e Dútske dielsteat Beieren. Op dyseldichste lokaasje waard lykwols yn 'e tachtiger jierren in sikehûs oanlein, en mei't der sûnt 1962 gjin oare eksimplaren fan 'e soarte mear fûn wiene, waard de Beierske wrotmûs as útstoarn beskôge.
Yn 2000 trof de Eastenrykske wittenskipster Friederike Spitzenberger lykwols samar in eksimplaar yn ien fan 'e mûzefallen oan dy't se brûkte om libbene bisten te fangen foar har ûndersyk nei oare soarten kjifdieren. Dat wie yn Rofan, yn 'e Brandenberger Alpen, krekt oer de Dútsk-Eastenrykske grins yn Tiroal. Fierder ûndersyk nei de Beierske wrotmûs is needsaaklik, mar fanwegen it miniskule ferspriedingsgebiet, it feit dat de soarte by Garmisch-Partenkirchen weiwurden liket te wêzen, en om't it fynplak by Rofan likemin yn in beskerme natoergebiet leit, hat er de IUCN-status fan "krityk" krigen, wat sizze wol dat de soarte op it rântsje fan it útstjerren balansearret.
Albi
Skiednis
Biskop Bernard de Castanet liet tsjin it ein fan de 13e iuw it biskoplike paleis foltôgje, dat lykas de katedraal it oansjen krige fan in fêsting. Yn 1282 sette er útein mei de bou fan de nije Sint-Sesiliakatedraal. De stêd makke in ekonomyske bloei mei, fral troch de ferbou fan 'Isatis Tinctoria', bekend as wede. De moaie hûzen dy't yn de tiid fan de renêssânse boud binne, tsjûgje fan de ûnbidige rykdom dy't de handlers by inoar harken.
Wâl
Keunstmjittige wâlen wurde gauris tsjin ôfbroazeling beskerme troch wâlhout of oare foarmen fan beskoaiïng. Dêrtroch wurdt de natoerlike wurking fan 'e ûnderwâl as biotoop sterk beheind. By grutte rivieren ferfolje strekdammen en rivierhaden deselde funksje as beskoaiïng. Tsjintwurdich is der in trend geande om yn natoergebieten al sokke keunstmjittige eleminten út it lânskip te ferwiderjen, sadat de rivieren wer meänderje kinne.
Maurizio Malvestiti
Libbensrin
Wiertz waard ta pryster wijd op 11 juny 1977. Hy waard 26 augustus 2014 ta biskop fan Lodi beneamd. 11 oktober 2014 waard er ta biskop wijd troch Leonardo Sandri, kardinaal fan de Kongregaasje foar Easterske Tsjerken, yn de Sint-Pitersbasilyk yn Rome.
Folle Spul om Neat
Ynhâld
Claudio, dy't nei Hero har sabeare dea alhiel yn 'e lytse loege sit, stimt ta yn 'e eask fan Leonato dat er no mei Antonio syn dochter trouwe sil, dy't as twa drippen wetter op Hero lykje soe. Op 'e trouwerij docht lykwols bliken, as de wale optild wurdt, dat it Hero sels is, dy't noch libbet. Claudio is dêr alhiel feringele mei. Dêrta oanfitere troch harren freonen litte Beatrice en Benedick op 'e brulloft foar it earst yn it iepenbier harren leafde foarinoar blike. It stik einiget as der in boadskipper arrivearret mei it nijs dat don Juan finzen nommen is, mar dat syn bestraffing útsteld wurdt, sadat de beide pearkes no earst fan harren nij-fûne gelokkigens genietsje kinne.
Fryske oersetting
Much Ado About Nothing waard ûnder de titel Folle Spul om Neat yn it Frysk oerset troch Douwe Kalma. Yn 1962 waard it publisearre troch de Fryske Shakespeare Stifting te Drachten, as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte Shakespeare's Wurk Dl. III, yn 'e mande mei de fertalings fan guon oare Shakespeariaanske komeedzjes, lykas De Fleurige Wyfkes, Nei Jim Beleavjen en Lyk om Lyk. Yn 2005 kaam der noch in twadde Fryske oersetting út, ûnder de titel In Protte Spul om Neat. Dy wie fan 'e hân fan Tryntsje van der Zee, nei in Nederlânsktalige bewurking troch Hans Brans.
Albi
Skiednis
De Frânske kening en de paus fûnen inoar yn 1208 om de striid oan te gean mei de Kataren, dy't mei harren eigen ferzje fan asetysk kristlik dualisme troch de Tsjerke as in grut gefaar beskôge waard. Der sette in slimme ferfolging útein en in soad Kataren kamen op de brânstapel telâne. It gebiet, dat oant dy tiid min of mear ûnôfhinklik wie, waard nei de suvering anneksearre troch de Frânske Kroan.
Henri de Toulouse-Lautrec
It Museum fan Toulouse-Lautrec besit mear as 1000 keunstwurken, wêrûnder 31 ferneamde affysjes. It museum foarmet de grutste kolleksje yn 'e wrâld fan Henri de Toulouse-Lautrec, dy't yn 1864 yn Albi berne waard.
Wrâlderfgoed
De katedraal, de âlde brêge, de wyk Saint-Salvi en de parochytsjerke, it biskoplike paleis en de âlde stêd binne tafoege oan it wrâlderfgoed fan UNESCO.
Erfgoed
De 'Pont Vieux' oer de Tarn is nei hast 1000 jier noch jimmeroan yn gebrûk. De oarspronkelik yn 1035 fan stien boude brêge is letter beklaaid mei bakstien. De brêge rêst opacht bôgen en is 151 meter lang. Yn de 14e iuw waard de brêge fersterke mei in flapbrêge en waarden der hûzen op de pieren boud.
Folle Spul om Neat
Ynhâld
De oare deis, by de houliksseremoanje, wiist Claudio Hero foar it each fan 'e feralterearre gasten by it alter ôf troch har foar in ljidske út te meitsjen, wêrnei't er mei steand seil de tsjerke ferlit. Hero falt derhinne, en har heit Leonato, dy't djip yn ferlegenheid brocht is nei Claudio syn iepenbierings, seit dat er wol woe dat se dea wie. Mar de preester, de iennichste dy't yn Hero har ûnskuld leaut, komt tuskenbeiden. Hy suggerearret dat de famylje beare moat as hie Hero harsels tekoart dien, mei't er fan tinken is dat allinnich dêrmei de wierheid boppe wetter komme sil. Leonato lit him troch de preester beprate. Underwilens binne Benedick en Beatrice troch de skokkende foarfallen oantrune om harren leafde oaninoar te bekennen. Mar it earste dat Beatrice Benedick dêrnei freget, is om Claudio út te daagjen ta in duël, mei't er de eare fan har nicht Hero besmodzge hat. Benedick griist der earst fan om mei syn maat te duëllearjen, mar hy lit him troch Beatrice oerhelje. Sa komt it dat Claudio koart dêrnei útdage wurdt ta trije duëls, troch Leonato en dy syn broer Antonio, om 'e sabeare dea fan Hero, en troch Benedick.
Lyk om Lyk
Ynhâld
No docht lykwols bliken dat hartoch Vincentio Wenen hielendal net ferlitten hat, mar him ferklaaid hat as de frater Lodowick, om sa de funksjonarissen oan wa't er it bestjoer fan 'e stêd opdroegen hat, wêrûnder Angelo, bespionearje te kinnen. Yn syn momkape as frater komt er mei Isabella yn 'e kunde, en as se him oer de swierrichheden fan har en har broer fertelt, betinkt er twa mûklisten om Angelo te fluch ôf te wêzen. De rjochter hie earder wegere om him te hâlden oan in ûnthjit dat er trouwe soe mei de ealfrouwe Mariana, om't har breidsskat op see ferlern gien wie. Op oanrieden fan "Lodowick" stjoert Isabella Angelo no berjocht dat se nei der nochris oer prakkesearre te hawwen, ynstimt mei syn útstel, mar op betingst dat se inoar yn folslein tsjuster moetsje sille, om't se him net sjen wol. Angelo stimt ta en mient dat er yn it tsjuster omgong hat mei Isabella, mar eins is it Mariana dy't er besliept, sadat er neffens guon ynterpretaasjes fan 'e doetiidske wet (dy't in protte betsjutting takende oan 'e "konsumpsje" fan it houlik) dochs noch mei har trout.
Folle Spul om Neat
Ynhâld
Lokkigernôch, lykwols, hat op 'e nacht fan don Juan syn smjuntestreek de kneukelhouwerige stedswacht, oanfierd troch de ferbaal beheinde konstabel Dogberry, Borachio en syn maat Conrade oppakt. Nettsjinsteande har knoffeligens hiene leden fan 'e stedswacht it twatal nammentlik har aaklik plan bepraten heard. Lang om let wurdt der in bekentenis út 'e beide mannen loskrigen, en dan kin konstabel Dogberry op syn wenstige betize manear Leonato fan 'e wiere tadracht op 'e hichte bringe. Don Juan ûntflechtet dêrop de stêd, mar de wet sit him efter de hakken.
Folle Spul om Neat iepenet as in boadskipper yn Messina it nijs bringt dat don Predro, in Aragoneeske prins, en syn ofsieren Claudio en Benedick, ûnderweis werom binne, nei in oerwinning op it slachfjild. It is de bedoeling dat se in moanne yn Messina ferbliuwe sille. Leonato, de gûverneur fan Messina, seit dat de prins en syn mannen wolkom binne. Syn omkesizzer, Beatrice, freget de boadskipper nei Benedick, mar makket dan sarkastyske opmerkings oer Benedick syn ûnbehelplikheid as soldaat. Leonato leit de boadskipper út dat der "in fleurige oarloch" geande is tusken Benedick en har.
Wâl
In wâl, igge of oere is de râne fan in oerflaktewetter, lykas in rivier, beek, kanaal, feart, sleat, greppel, fiver, poel of mar. By de see wurdt sa'n râne de kust neamd. Wâlen kinne fan natuere foarkomme of keunstmjittich (d.w.s. troch de minske makke) wêze. Yn Nederlân binne frijwol alle wâlen keunstmjittich, mei't frijwol alle wetterwegen hjir yn meardere of mindere mjitte troch de minske yn har streaming oanpast binne, of sels hielendal fan minsklike makkelei binne. Faak wurdt der noch in trêde soart fan wâl ûnderskaat, de natoerfreonlike wâl, dy't dan wol troch minsken oanlein is, mar op sa'n manear dat de natoer, it lânskip en de ekology dertroch stimulearre wurde.
Glenn Curtiss
thumb|Glenn Hammond Curtiss yn 1909 thumb|Glenn Curtiss, augustus 1909 yn Frankryk Glenn Hammond Curtiss (Hammondsport (New York), 21 maaie 1878 - Buffalo, 23 july 1930) wie in Amerikaansk, ûndernimmer, piloat, konstrukteur en pionier fan de Amerikaanske loftfeartyndustry.
Curtiss makke de earste offisjele flecht yn Noard-Amearika dêr't tsjûgen by wiene, wûn in race by de earste Grande Semaine d'Aviation-wedstriid yn Reims (Frankryk) en makke de earste lange-ôfstânsflecht yn de Feriene Steaten. Curtiss syn bydragen oan it ûntwerpen en bouwen fan fleanmasines late ta de oprjochting fan de Curtiss Aeroplane and Motor Company, no in ûnderdiel fan Curtiss-Wright Corporation. Syn bedriuw boude fleantugen foar it Amerikaanske leger en de marine, en yn de oanrin nei de Earste Wrâldkriich laten syn eksperiminten mei wetterfleantugen ta foarútgong fan de maritime fleanderij. Curtiss syn boarger- en militêre fleantugen oerhearsken de Amerikaanske loftfeart yn it ynterbellum.
Hy sette syn karriêre útein as hurdfytser en fytsmakker; letter ferruile er de fyts foar de motorfyts. Al yn 1904 sette er útein mei de fabrikaazje fan motors foar loftskippen. Yn 1908 waard er lid fan de Aerial Experiment Association (AEA), in ûndersyksgroep dy't pionierre op it mêd fan de loftfeart, en stichte waard troch Alexander Graham Bell yn Beinn Bhreagh Nova Scotia.
Glenn Hammond Curtiss waard 1964 opnaam yn de National Aviation Hall of Fame, yn 1990 yn de Motorsports Hall of Fame of America, yn 1998 yn de Motorcycle Hall of Fame en yn 2003 yn de National Inventors Hall of Fame. It National Air and Space Museum fan it Smithsonian Institute hat in tal orzjinele dokuminten en in tal fleantugen, motorfytsen en motoren fan Curtiss. Yn Hammondsport stiet it Glenn H. Curtiss Museum.
Gielnoaswrotmûs
De gielnoaswrotmûs (Latynske namme: Microtus chrotorrhinus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e hôfwrotmûzen (Aulacomys), dat foarkomt yn it easten fan Kanada en it noardeasten fan 'e Feriene Steaten.
Uterlike skaaimerken
De gielnoaswrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 15 sm, mei in sturtlingte fan 5 sm en in gewicht fan 39 g. Hy liket tige op 'e gielwangwrotmûs (Microtus xanthognathus), mar is wat lytser. De gielnoaswrotmûs hat koarte earen en in relatyf lange sturt, wêrfan't de behierring oan 'e ûnderkant ljochter is as oan 'e boppekant. Syn pels is op 'e rêch griisbrún en op 'e bealch grizich, wylst syn noas wat gielich útskaait (dêrfandinne syn namme).
Biotoop en hâlden en dragen
Gielnoaswrotmûzen libje benammentlik op wiete, rotsige berchskeanten, dêr't se mûzerillen troch de boaiemfegetaasje oanlizze en ûndjippe ûndergrûnske hoalen grave. Yn 'e regel libje se yn lytse koloanjes. Se frette fral gerzen, moas, ûndergrûnsk groeiende skimmels, beien en inkeld ek wol rûpen. De gefaarlikste rôfdieren foar dizze soarte binne ûnderskate soarten hauken, ûlen, slangen en martereftigen. Gielnoaswrotmûzen hâlde gjin wintersliep, en binne it hiele jier rûn aktyf, fral oerdeis, al binne se sa wach en skou dat se mar komselden waarnommen wurde kinne. De wyfkes smite jiers 2-3 kear in nêst fan 4-7 jongen. Hoewol't de gielnoaswrotmûs de IUCN-status fan "net bedrige" hat, om't de populaasje oer it gehiel nommen stabyl liket te wêzen, wurdt er yn dielen fan syn areaal dochs beskôge as in kwetsbere soarte.
De Ule en de Nachtegeal
De Ule en de Nachtegeal, yn it oarspronklike Midingelsk: The Owl and the Nightingale, is in lang Midsiuwsk gedicht fan 1794 fersregels, dat ornaris taskreaun wurdt oan 'e dichter Nikolaas fan Guildford. It gedicht behannelet in diskusje tusken in ûle en in nachtegeal oer de fraach oft it better is om fleurich of drôf te wêzen. It is opmerklik om't it ien fan 'e net folle foarkommende Midsiuwske gedichten is dy't net, of alteast net iepentlik, oer godstsjinst geane (hoewol't men wol hawwe wol dat it in allegory is oer de tsjinstelling tusken askeze en in mear freugdefolle belibbing fan it leauwe). Tradisjoneel waard it datearre yn 'e perioade fan 1189 oant 1216, fanwegen de ferwizing yn 'e tekst nei in koartlyn ferstoarne kening, Hindrik II, dy't stoar yn 1189. Modern ûndersyk hat lykwols útwiisd dat it folle wierskynliker is dat ynstee Hindrik III bedoeld waard. Mei't dy't stoar yn 1272, is it gedicht dêrmei nei alle gedachten hast in iuw jonger as dat foarhinne tocht waard. De Ule en de Nachtegeal waard yn it Frysk oerset troch Klaas Bruinsma.
Ynhâld
In nachtegeal dy't op in bluossemjende tûke sit, sjocht in ûle op in tûke sitten dy't oerwoekere is mei klimmerblêd, en begjint him te beskrobjen om syn hâlden en dragen en om hoe't er derút sjocht. De ûle ferdigenet himsels en giet mei de nachtegeal yn diskusje. Sa hâldt er út dat syn drôvige rop foechsumer is as it sjongen fan 'e nachtegeal, mei't men jin better tariede kin op 'e takomst mei skriemen om jins sûnden. De nachtegeal, lykwols, fynt dat syn sjongen better is, mei't de himel in plak fan gesang en fleurigens heart te wêzen. De ûle beriddenearret syn arguminten better, mar de nachtegeal beskikt oer sa'n font oan skelwurden en beskimpings dat de beide fûgels oaninoar weage binne.
Uteinlik, as de ûnienichheid op slaanderij driget út te rinnen, komt in tomke tuskenbeiden. Op syn oanrieden beslute de beide fûgels om harren skeel foar te lizzen oan master Nikolaas fan Guildford, dy't bekenstiet om syn wize oardielen en dy't withoefolle ferstannige wurden skriuwt. It tomke, dat master Nikolaas ta syn freonen rekkenet, heakket dêr noch oan ta dat al spitich is dat de biskop him net mear oan sa'n man gelegen lizze lit. Dat se sette nei Nikolaas syn hûs ta, yn Portesham, yn it greefskip Dorset, en dêrmei einiget it gedicht.
Blêd (plant)
In blêd (mt. de blêden, it blêdt(e) of it blêd) is in diel fan rintfearren (farens) en siedplanten, dat oan 'e ein fan 'e stâle of tûke sit en yn 'e regel grien fan kleur is, mei in platte, ovalige foarm. It ferfollet ferskate funksjes, wêrfan't de wichtichsten fotosynteze en de ferdamping fan wetter binne. Mei help fan fotosynteze wurdt yn blêden ûnder ynfloed fan sinneljocht út koalstofdiokside en wetter glukoaze makke, wylst by dat proses soerstof frijkomt. Dêrnjonken wurdt yn blêden troch de ferdamping fan wetter en de dêrmei mank geande kapillariteit de tastream fan fiedingsstoffen út 'e woartels nei de top op gong holden.
De Ule en de Nachtegeal
Fryske oersetting
The Owl and the Nightingale waard ûnder de titel De Ule en de Nachtegeal yn it Frysk oerset troch klassyk oersetter Klaas Bruinsma, dy't fral bekend is troch syn Fryske fertalings fan Homêros syn Ilias en Odyssee. Yn it digitale argyf fan Tresoar is De Ule en de Nachtegeal werom te finen ûnder oanfraachnû. 087.183. Der wurdt net by fermeld út hokker jier oft de oersetting datearret (behalven dat er út 'e tweintichste iuw stammet), mar wol stiet der by dat er út 29 siden bestiet en dat Bruinsma him makke hat op basis fan 'e tekstedysje fan The Owl and the Nightingale fan E.G. Stanley. Ynsafier't men út it argyf fan Tresoar opmeitsje kin, is dizze fertaling nea publisearre.
Blêd (plant)
Blêden komme foar yn in ferskaat fan foarmen, mjitten en stannen. De nullen fan nullebeammen binne ek in soarte fan blêden. Fierders hawwe moassen krektlyk in soarte fan blêden, mar dat binne eins gjin echte blêden mar organen fan 'e gametofyt, dy't ek yn bou sterk ôfwike fan 'e blêden fan rintfearren en siedplanten. Oare plantaardige organismen, lykas algen, ûntwikkelje gjin blêden, hoewol't by guon brúnwieren, lykas kelp, wol deeglik blêdeftige struktueren oanwêzich binne. Dy meie as it derop oankomt lykwols net betize wurde mei echte blêden.
De Ule en de Nachtegeal
Oerlevering en auteurskip
De Ule en de Nachtegeal is oerlevere yn twa manuskripten, wêrfan't it iene (BL MS Cotton Caligula A.IX) yn it besit is fan it Britsk Museum te Londen, wylst it oare (Jesus College MS 29) op 'e noed is fan it Jesus College fan 'e Universiteit fan Oxford. Beide hânskriften datearje út 'e twadde helte fan 'e trettjinde iuw.
Langsturtwrotmûs
De langsturtwrotmûs (Latynske namme: Microtus longicaudus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e hôfwrotmûzen (Aulacomys),, dat foarkomt yn it westen fan 'e Feriene Steaten, oan 'e Pasifyske kust, yn 'e Grutte Dobbe en yn 'e Rocky Mountains, en fierders yn 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia en it súdlike diel fan it territoarium fan 'e Yukon, en ek yn eastlik en súdeastlik Alaska. De Coronationeilânske wrotmûs, dy't foarhinne wol as in selsstannige soarte beskôge waard, wurdt no as in ûndersoarte fan 'e langsturtwrotmûs sjoen.
Uterlike skaaimerken
De langsturtwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 18 sm, mei in sturtlingte fan 8 sm en in gewicht fan 50 g. Hy hat koarte earen en foar in wrotmûs in frij lange sturt. De pels is grizich brún op 'e rêch en ljochtgriis op 'e bealch.
Biotoop en hâlden en dragen
Langsturtwrotmûzen jouwe de foarkar oan berchgreiden en gebieten dy't begroeid binne mei strewelleguod en leechhout, gauris deunby streamend wetter. Se frette by 't simmer griene planten en winterdeis woartels en beamskors. Se hâlde gjin wintersliep, mar binne it hiele jier rûn aktyf, almeast oerdeis. By 't winter grave hoalen ûnder it sniedek. De wyfkes smite jiers 1-3 nêsten fan elts 4-8 jongen. De gefaarlikste rôfdieren binne foar de langsturtmûs ferskate soarten ûlen en martereftigen.
Woartel (plant)
De woartel is it ûndergrûnske diel fan in plant, dat ferskate wichtige funksjes hat. Yn it foarste plak tsjinnet it om wetter en dêryn oploste fiedingsstoffen út 'e boaiem op te nimmen, wat foar planten in earste libbensbehoefte is. Troch de opname fan wetter ûntstiet der in woarteldruk, dy't by ûnfoldwaande ferdamping yn 'e blêden sa grut wurde kin dat it oerstallige wetter by de blêden nei bûten ta parse wurdt yn in proses dat gúttaasje neamd wurdt. In twadde wichtige funksje is it jaan fan stevichheid oan 'e plant troch in goede, djippe ferankering yn 'e ûndergrûn. Wat grutter de plant, wat grutter en djipper oft it woartelstelsel sadwaande wêze moat. Teffens fungearje de woartels by in protte planten ek as opslachplak foar fiedingsstoffen. By gewaaksen dy't har ûngeslachtlik fuortplantsje spylje de woartels fierders in wichtige rol op dat mêd.
Hoewol't woartels trochstrings ûnder de grûn lizze, kin it foarkomme dat se, bygelyks fanwegen de boaiemsteldheid, op plakken boppe de grûn groeie, of dat se troch boaiemeroazje bleatfallen binne. Beskate wetterplanten groeie hielendal net yn 'e grûn, mar helje al har fiedingsstoffen streekrjocht út it wetter dêr't se op driuwe. Sokke planten hawwe in grut tal tige lytse woarteltsjes en gjin woartelstôk of haadwoartel, om't se op it wetter gjin stevige ferankering nedich binne. By de measte gewaaksen kin lykwols steld wurde dat de woartel likernôch op grûnnivo oergiet yn 'e stâle. Men kin de woartelstôk fan 'e stâle ûnderskiede trochdat der oan 'e woartelstôk gjin blêden of knopen (nodiën) sitte.
Skob
In skob of skobbe (Latyn: squama) is in lyts, stiif plaatsje fan hoarnstof (keratine) of fan in oare, hoarneftige stof, dy't út 'e hûd fan beskate libbene wêzens groeit mei as doel om dy wêzens beskerming te bieden.
Skobben komme oer frijwol it hiele lichem foar by fisken en by de measte reptilen; by fûgels op 'e poaten; en by ynsekten op ferskate plakken fan it lichem. Sa sitte se by flinters en motten op 'e wjukken en soargje dêr foar de felle kleuren (by flinters) of kamûflaazje (by motten). Ek komme se (oer hast it hiele lichem) foar by in lytse groep sûchdieren: de skobbedieren. By bienfisken, hagedissen, slangen en skobbedieren oerlaapje de skobben inoar; by kreakbienfisken (haaien en roggen) en krokkedillen oerlaapje se inoar krekt net. Men giet derfan út dat de skobben fan skobbedieren har ûntwikkele hawwe út hier, wylst de fearren fan fûgels ek út skobben ûntstien wêze moatte.
Njonken biologyske skobben besteane der ek neimakke foarmen fan skobben. Sa hiene in protte iere wapenrissen ek skobben, dy't letter ferfongen waarden troch maljen.
Klau
In klau (Latyn: falcula), by rôffûgels ek kloer neamd, is de kromme, yn 'e lingterjochting dûbeltearde neil fan in bist. Krekt as minskeneilen besteane klauwen út hoarnstof (keratine), deselde substânsje dêr't ek hier, hoeven en it skyld fan skylpodden út opboud binne. By de measte kateftigen binne de klauwen ynlûkber yn fleizige skieën yn 'e teannen; as se de spieren yn dat diel fan it lichem gearlûke, komt de klau foar 't ljocht, wylst er wer ferdwynt as se de oangeande spieren ûntspanne.
Skors
De skors of skoars is de bûtenste laach fan 'e stâlen en stammen fan houtplanten, en it ôfstoarne, bûtenste part fan 'e bast. Skors bestiet út koark. De wanden fan 'e sellen derfan binne ûntrochlittend wurden troch de ôfsetting yn 'e selwand fan suberine, dat sterk op lignine liket. Dêrtroch fungearret de skors as in soartemint hûd foar de plant, dy't beskerming biedt tsjin alderhanne ynfloeden fan bûtenôf, lykas skimmels, baktearjes en skansearrings.
Klau
Klauwen hawwe útinoar rinnende funksjes. Rôfdieren, lykas kateftigen, bearen, rôffûgels en ûlen, brûke se faak by de jacht. By û.m. hûneftigen en jachtloaihoarsen binne de klauwen sa stomp dat se nutteleas binne om proaien mei fêst te hâlden; ynstee fungearje se by dy bisten as ûnderstiping by it hurddraven, allyk de noppen ûnder de skuon fan in fuotballer. By herbivoaren en omnivoaren (wêrûnder bearen) wurde de klauwen (ek) as ark brûkt foar it opknappen fan alderhanne putsjes, lykas klimmen en it berikken fan fretten (bgl. it iepenjen fan skelpdieren).
Skors
De bekendste skorsfoarm is dy fan 'e koarkiik (Quercus suber), in beam út de famylje fan 'e bûkeftigen (Fagaceae), dy't yn it Middellânske-Seegebiet groeit, fral op it Ibearysk Skiereilân. Om 'e tsien jier is dêrfan de skors oangroeid ta in rispbere laach, dêr't koarken fan makke wurde foar de ôfsluting fan û.o. wynflessen.
Poalstreek
De poalstreek is it gebiet benoarden de Noardpoalsirkel (it Noardpoalgebiet of de Arktis) en it gebiet besuden de Súdpoalsirkel (it Súdpoalgebiet). Yn 'e poalstreken befynt him op it Noardlik Healrûn de Noardlike Iissee en in protte eilannen dêr't Grienlân it grutste fan is, en op it Súdlik Healrûn de Súdlike Oseaan en it kontinint Antarktika.
Karakteristyk foar de poalstreken is de ekstreem lege temperatuer, as gefolch wêrfan't dy gebieten fierhinne troch iis en snie oerdutsen binne. De lege temperatuer wurdt feroarsake troch it feit dat it sinneljocht troch de rûning fan 'e Ierde skean op 'e poalstreken delskynt. Dêrtroch wurdt minder waarmte yn 'e grûn opnommen. Ek karakteristyk foar de poalstreken binne de ekstreme ferskillen yn it tal oeren sinneljocht deis. By 't simmer is it yn 'e poalstreken parmanint ljochtskyndei, wylst it der winterdeis permanint tsjuster is.
Yn 'e lêste jierren binne der grutte feroarings yn 'e poalstreken merkber, dy't feroarsake wurde troch de opwaarming fan 'e Ierde. Boppe de Noardpoalsirkel skoot de iisgrins hieltyd fierder op nei it noarden ta. Saakkundigen ferwachtsje dat it Noardpoalgebiet al foar 2050 simmerdeis hielendal iisfrij wêze sil.
Ek oare planeten hawwe poalstreken. It noardpoalgebiet fan 'e moanne befettet nei alle gedachten grutte hoemannichten beferzen wetter, krekt as de poalstreken op Mars.
Stiente
Stiente of stien is it fêste, hurde, konsistinte materiaal dêr't op in protte plakken de grûn út bestiet. In stiente is opboud út fragminten dy't klasten neamd wurde, of oars út mineralen.
De ierdkoarst bestiet út withoefolle soarten stienten. Dy bepale foar in wichtich part hokker eigenskippen oft it ierdoerflak hat: it reliëf en it lânskip, de draachkrêft fan 'e ûndergrûn, de boaiemfoarming en de wetterhúshâlding. Stiente kin yn trije haadkloften ferdield wurde nei de wize dêr't it op foarme wurdt: stjurringsstiente ûntstiet troch it stjurjen fan raande stien (magma); sedimintêr stiente troch it besinken of delslaan fan sedimint; en metamorf stiente troch it groeien fan nije mineralen yn besteande soarten stien. Troch ferwaring en eroasje kin stiente ôfbrutsen wurde, mar it materiaal dat op dy manear op ien plak ferlern giet, kin op in oar plak bedarje en dêr in nije stiente foarmje.
Heinrich Petersen-Angeln
thumb|300px|De Ekensunder Künstlerkolonie, foto fan [[Wilhelm Dreesen, 1882. Heinrich Petersen-Angeln is de fjirde fan loftsûnder]] Heinrich Wilhelm Petersen, bekend ûnder de namme Heinrich Petersen-Angeln (Westerholz, 4 april 1850 - Angeln, Düsseldorf, 23 april 1906) wie in Dútsk keunstskilder. Hy wie in learling fan Eugen Dücker. Hy wurke in protte yn Nederlân en skildere yn de styl fan de Düsseldorfske Skoalle en de Haachske Skoalle.
Gielwangwrotmûs
De gielwangwrotmûs (Latynske namme: Microtus xanthognathus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e hôfwrotmûzen (Aulacomys), dat foarkomt yn it noardwesten fan Noard-Amearika, yn Amerikaanske steat Alaska en de Kanadeeske gewesten Britsk-Kolumbia, de Yukon en de Noardwestlike Territoaria.
Pyreneeske wrotmûs
Uterlike skaaimerken
De Pyreneeske wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-11 sm, mei in sturtlingte fan 2⅓-3⅔ sm en in gewicht fan 17-27 g. Foar in wrotmûs is er frij lyts fan stal, mar justjes grutter as de koartearwrotmûs (Microtus subterraneus). De sturt is nea langer as ⅓ fan 'e kop-romplingte. Op 'e rêch is er giel- oant griisbrún, en op 'e bealch grizich, wêrby't der gjin skerpe demarkaasjeline tusken dy beide kleuren bestiet, mar se ynstee stadichoan yninoar oergeane. De earen binne frij behindich, en stekke mar kwealk út it hier wei, mar de eagen binne frij grut. Al mei al liket de Pyreneeske wrotmûs tige op 'e saviwrotmûs (Microtus savii) en ek op 'e koartearwrotmûs (Microtus subterraneus). Hy is fan dy soarten inkeld mei wissichheid te ûnderskieden op grûn fan opmjittings fan 'e plasse.
De Pyreneeske wrotmûs (Latynske namme: Microtus gerbei) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e Jeraziatyske gerslânwrotmûzen (Alexandromys), dat foarkomt yn 'e Pyreneeën en súdwestlik Frankryk. In wittenskiplik synonym foar dizze soarte is Microtus pyrenaicus De Sélys-Longchamps, 1847. Soms wurdt de Pyreneeske wrotmûs beskôge as in ûndersoarte fan 'e saviwrotmûs (Microtus savii).
Biotoop
Pyreneeske wrotmûzen jouwe de foarkar oan bosklân, kapflakten, greiden en tunen. Yn 'e Pyreneeën komt er oant op 2.000 m hichte foar, dêr't er benammentlik libbet oan 'e bopperâne fan 'e beamgrins en op berchgreiden mei wat beskutting yn 'e foarm fan strewelleguod of útstykjende rotsen.
Hâlden en dragen
Oer de libbenswize fan 'e Pyreneeske wrotmûs is net sa'n soad bekend. Hy graaft hoalen dêr't er de fochtige ierde út ferwideret, mar oars as dat by de Provinsaalske wrotmûs (Microtus duodecimcostatus) it gefal is, dy't ek yn súdlik Frankryk foarkomt, smyt er dat net op bulten by de yngong. Saakkundigen binne fierders fan tinken dat de libbenswize fan Pyreneeske wrotmûzen net folle ôfwykt fan dy fan 'e koartearwrotmûs (Microtus subterraneus). De wyfkes smite nêsten mei 2-4 jongen. De Pyreneeske wrotmûs is hast folslein fegetarysk, en yt benammentlik krûden.
Reade wrotmûs
Hâlden en dragen
De reade wrotmûs is oerdeis en yn 'e foar- en neinacht yn 't spier, al bedijt er winterdeis nachts minder as by 't simmer. It is net in freeslik minskeskou bist, mei't er, fral by 't winter, gauris beskutting siket yn 'e neite fan minsklike bewenning. Ek yn har oare dwaan en litten binne reade wrotmûzen frij brutaal, mar se hâlde de roppen fan oare bisten, lykas lytse sjongfûgels, dy't warskôgje foar de oanwêzigens fan rôffûgels, goed yn 'e rekken. De grutte fan it territoarium fan reade wrotmûzen fariëarret fan 500 oant boppe de 2.000 m², ôfhinklik fan geslacht, âldens, biotoop en jiertiid. It territoarium fan mantsjes is altyd grutter as dat fan wyfkes. Nêsten wurde yn 'e regel op beskutte plakken boppe de grûn oanlein (bgl. yn holle of fermôge beammen). Se binne bolfoarmich mei in trochsneed fan likernôch 10 sm, en makke fan blêden, gers, moas en oar plantaardich materiaal. By brekme oan gaadlike boppegrûnske skûlplakken graaft de reade wrotmûs in lange ûndjippe hoale út yn 'e grûn of yn 'e heal fergiene blêdedarch op 'e boskflier, mei ferskate yn- en útgongen. right|thumb|250px|Jongen fan 'e reade wrotmûs op in protsje yn har nêst.