cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klassike muzyk
Klassike muzyk út de 20e iuw
Algemiene oerienkomst fan al dy ferskillende sjenres is it tanimmend brûken fan dissonânsje yn de komposysje. Om dy reden wurdt de 20e iuw ek wolris de dissonante tiid neamd.
Foarmen en sjenres
Aria - Kantate - Konsert - Mis - opera - Oratoarium -Suite - Ouvertuere - Sonate - Strykkwartet - Symfony - Wals
Transsylvaanje
framed|right|Kaart fan Roemeenje mei histoarysk Transsylvaanje yn giel en hjoeddeisk Transsylvaanje yn it giel en it donkergiel. Transsylvaanje (Roemeensk: Ardeal of Transilvania; Hongaarsk: Erdély; Dútsk: Siebenbürgen) is in histoarysk gebiet fan Hongarije en Roemeenje en hjoeddeisk in part fan Roemeenje, yn it sintrale gebiet fan dit lân. It wurdt begrinzge yn it easten en suden troch de Karpaten, histoarysk besjoen yn it westen troch de Apuseni bergen; lykwols de term slaat faken net allinich op Transylvaanje himsels, mar ek op de histoaryske gebieten Crişana, Maramureş, en de (Roemeenske) Banaat. Oradea (Nagyvárad) is in stêd yn dit gebiet.
Transsylvaanje wie yn it ferline de kearn fan it keninkryk fan Daasje (82 foar Kristus - 106). Yn 106 waard it gebiet ferôvere fan it Romeinske Ryk en hjirnei waard har rykdom systematysk brûkt. Nei't de Romeinske legioenen har yn 271 weromlutsen, luts de iene nei de oare stamme it gebiet binnen, sadat it dêrtroch ûnder ferskate ynfloedsgebieten rekke. Yn dit tiidrek waarden dielen oerhearske fan de Fisigoaten, Hunnen, Gepiden en Avaren. Hjirnei lutsen de Romeinisearre Daciatyske ynwenners de bergen yn en bewarren sa harren kultuer of hje migrearden nei it suden. It is wierskynlik dat parten fan de mikste Daasjesk-Romeinske bewenners yn Transsylvaanje bleaun binne.
Dracula
De westerske wrâld assosjearret Transsylvanië faak mei fampieren, fanwegen de ynfloed fan Bram Stoker syn roman Dracula en de protte filmbewurkingen dêrfan.
Konstâns I
right|thumb|200px|Konstâns I
Flavius Iulius Constans (sa. 323 - 18 jannewaris 350), (Frysk: Konstâns I), wie in Romeinske keizer fan septimber 337 oant 18 jannewaris 350.
Skiednis
Konstâns wie de tredde en jongste soan fan Konstantyn de Grutte en syn frou Fausta. Oer syn jeugd is net folle bekend. Op 25 desimber 333 waard hy beneamd as Caesar troch syn heit.
Yn septimber 337, krekt nei de dea fan Konstantyn de Grutte, kamen Konstâns en syn aldere bruorren Konstantyn II en Konstantius II by inoar om it Romeinske Ryk tusken haren trijen te ferdielen. Konstâns krige Itaalje, Afrika, Illyrikum, Masedoanje en Achaea.
De trije bruorren hienen it ryk ferdield, mar gunden inoar it ljocht yn de eagen net. Geregeld besochten sy elkoars gebieten ôf te pakken. Yn 340 foel Konstantyn it lân fan Konstâns yn. Dizze hie lykwols mear ferstân fan fjochtsjen as syn âldere broer en koe him ferslaan by Akwuileia. Konstanyn stoar en Konstâns pikte syn gebiet yn. Fierder hie Konstâns aardich wat súksessen tsjin ferskate barbaarske folken.
As keizer wie Konstâns minder; alhoewol't hy syn earste jierren frij evenredich wie, waard hy letter in tiran. Om safolle mooglik jild yn te heljen, ferkocht hy amten oan de heechste bieder. Ek die hy in soad oan freonepolityk.
Yn 350 ferklearre generaal Magnentius him ta keizer Yn Galje. Konstâns flechte foar him, mar waard fêstnommen en fermoarde.
Thomas Edison
thumb|De jonge Edison njonken syn fonograaf Thomas Alva Edison (Milan (Ohio), 11 febrewaris 1847 - West Orange (Nij-Jersey), 18 oktober 1931) wie in Amerikaanske útfiner mar fral sakeman dy't syn fortún makke troch útfinings fan oaren op te keapjen en de oktroaien op syn eigen namme fêst te lizzen. As bliken die dat dy súksesfol wiene, perfeksjonearre hy dy en naam se yn produksje. Edison is noch hieltyd rekordhâlder wat it grutste tal patinten oanbelanget dy't oan ien persoan takend binne (± 1400).
Menlo Park
De grutste bydrage fan Edison oan de foarútgong wie nei alle gedachten wol it ûndersykslaboratoarium fan him yn Menlo Park (New Jersey). Dat laboratoarium wie spesjaal opsetten om nije dingen te ûntwikkeljen en technologyske foarútgong te meitsjen en kin sjoen wurde as it earste kommersjele researchlaboratoarium. Tsjintwurdich beskikt elts technologybedriuw oer in selde soarte lab. It meastepart fan de saken dy't yn Menlo Park betocht en ûntwikkele waarden, krige hy it oktroai fan, hoewol't Edison de lieding hie oer it laboratoarium waard lang net alles troch him sels betocht.
De gloeilampe en de fonograaf (1877) binne twa fan syn bekendste produkten. Oars as in protte minsken tinke wie Edison net de earste betinker fan de koalstof gloeitried, mar Heinrich Göbel. Edison ferbettere allinnich it prosedee foar de produksje dêrfan. Hy liet ek protte ûndersyk dwaan op it mêd fan de telegrafy. Yn 1883 ûntdekten ûndersikers it nei him ferneamde Edisoneffekt, de stroomoergong yn fakuüm tusken in gloeitried en in metaalplaat, hokker ûntdekking fan belang wie foar de ûntwikkeling fan de elektroanebuizen. Edison spile ek in wichtige rol by it ta stân kommen fan de technyk fan de film. Fierders hat Edison meiwurke oan de ûntwikkeling fan de elektryske stoel.
Edison wie ek belutsen yn in felle konkurrinsjestriid mei George Westinghouse en syn wichtige meiwurker Nicola Tesla. Edison wie foarstanner fan in ljochtnet op lykstroom. Westinghouse wie foarstanner fan wikselstroom. By dizze 'elektrisiteitsoarloch' waard fan alles úthelle om elkoar swart te meitsjen. Lykwols waard it pleit wûn foar it brûken fan wikselstroom: dat is noch hieltyd de noarm fan it elektrisiteitsnet.
Ferskaat
De prestizjeuze Nederlânske muzykpriis Edison Music Award dy't sûnt 1960 alle jierren útrikt wurdt is nei him ferneamd.
Syaan
Etymology
It wurd 'syaan' komt fan it Aldgrykske κύανος, kyanos, dat "dûnkerblau" of "azuer" betsjut. Yn 'e twadde helte fan 'e achttjinde iuw waard it yn latinisearre foarm ûnderdiel fan 'e wittenskiplike namme fan 'e roggeblom, Centaurea cyanus, om't út dy plant in blauwe kleurstof wûn waard. Dêrwei ûntwikkele it wurd him ta syn moderne betsjutting. As beneaming foar de hjoeddeistige kleur syaan krong it yn 'e njoggentjinde iuw de talen fan West-Jeropa binnen. Sa datearret it ierste gebrûk fan it wurd cyan yn it Ingelsk út 1879.
Optika
Yn it RGB-kleursysteem, dat brûkt wurdt om mei ljochttechnyk kleuren wer te jaan op tillefyzje- en kompjûterskermen en by teäterbeljochting, is syaan in sekundêre kleur, dy't produsearre wurdt troch gelikense hoemannichten ljocht fan 'e primêre kleuren blau en grien te brûken. Yn dit systeem is syaan de komplemintêre kleur fan read, en as men syaankleurich en read ljocht op in swarte ûndergrûn mingt, kriget men wyt ljocht. Om't syaan en read komplemintêr binne, hawwe dy kleuren it grutste kontrast, mar ek de grutste kleurharmony.
Yn it CMYK-kleursysteem, dat brûkt wurdt foar it mingen fan ferve, en yn 'e druktechnyk foar it mingen fan inket om ôfbyldings ôf te printsjen, is syaan ien fan 'e trije primêre kleuren, yn 'e mande mei maginta en giel. Yn moderne kleureprinters wurdt sadwaande syaankleurige, magintakleurige en giele inket brûkt om alle kleuren wer te jaan. Ek yn dit systeem is read de komplemintêre kleur fan syaan, en as men syaankleurige en reade inket of ferve op in wite ûndergrûn mingt, soe men yn teory swart krije moatte. Yn 'e praktyk wurdt it mear in smoarch-brune kleur, om't de kleuren fan 'e ferve of inket eins nea perfekt binne. Om dy reden wurdt swarte inket tafoege oan it CMYK-systeem om swarte details en kleurflakken oan te bringen.
Websyaan en printersyaan
De tint syaan dy't brûkt wurdt yn 'e druktechnyk, dy't wol printersyaan of prosessyaan neamd wurdt, is justjes dûnkerder en blauwer as de tint syaan dy't op kompjûterskermen brûkt wurdt. Dat komt om't printersyaan gjin RGB-kleur is en om't der gjin regels binne foar it oersetten fan CMYK-kleuren nei it RGB-systeem. Oarsom kin websyaan of ynternetsyaan ek net sekuer werjûn wurde mei inket op papier. Websyaan is trouwens persiis deselde kleur as akwa, mei't dy beide kleuren oanmakke wurde troch persiis deselde hoemannichte blau en grien ljocht te mingen. Akwa, in namme dy't al sûnt 1598 foar de kleur brûkt wurdt, komt fan it Latynske aqua, dat "wetter" betsjut. Dêrmei wurdt oanjûn dat de kleur derút sjocht as dy fan seewetter op in tropysk strân.
Wetter
Puer wetter is frijwol kleurleas. It arbsorbearret lykwols al justjes mear read ljocht as blau ljocht, mei as gefoch dat der mear blau ljocht troch wjerkeatst wurdt en it wetter foar it minsklik each in blauwige tint kriget. In taname fan 'e Rayleigh-ferstruiïng fan blau ljocht, feroarsake troch fine dieltsjes fan fêste stoffen (lykas sân) yn it wetter, ferskoot de kleur fierder nei grien, sadat der in syaankleurige tint ûntstiet. Sadwaande hat de ûndjippe see by tropyske sânstrannen in syaankleur, dy't dêrom ek wol 'akwa' neamd wurdt, fan it Latynske aqua, dat "wetter" betsjut.
Natoer
Syanobaktearjes, dy't soms blaugriene algen neamd wurde, foarmje in wichtich ûnderdiel fan it fiedselkeatling.
Astronomy
De planeet Uranus is syaankleurich fanwegen de grutte hoemannichte metaangas yn syn atmosfear. Metaan absorbearret read ljocht en wjerkeatst blau en grien ljocht, mei as gefolch dat it foar it minsklik each syaankleurich liket. De kleur fan Uranus waard fêststeld troch fotografysk bewiis, levere troch de romtesonde Voyager 2.
Enerzy
Ierdgas, dat eins ek metaan is, hat in syaankleurige flam as it mei in mingsel fan lucht ferbaarnd wurdt, bygelyks troch in gasstel by it itensieden.
Arsjitektuer
De kleur syaan wurdt in protte brûkt yn 'e arsjitektuer fan Turkije en Sintraal-Aazje, benammen foar de koepels fan moskeeën.
Genêskunde
Men wol wol hawwe dat it better wêze soe om alle operaasjekeamers en klean fan dokters en ferpleechkundiges dy't by in operaasje belutsen binne, syaankleurich te meitsjen ynstee fan muntgrien, sa't op 't heden it gefal is. De reden dêrfoar is dat, om't read de komplemintêre kleur fan syaan is, bloed dus dúdliker sichtber wêze soe. Dy teory is sûnder mis korrekt, mar foar de praktyske útwurking en it ferskil mei de hjoeddeistige sitewaasje is mar beheind bewiis levere.
Religy
De kleur syaan of ljochtblau wurdt yn it hindoeïsme assosjearre mei de fyfde chakra, dy fan 'e kiel. De god Shiva, de ferneatiger, wurdt dêrom werjûn mei in ljochtblauwe of syaankleurige hûdskleur. Hy soe fergif ynnommen hawwe by syn besykjen om 'e striid tusken de goaden en de demoanen yn it foardiel fan 'e goaden te besljochtsjen. It trochslokken fan it gif wurdt yn ferbân brocht mei de kiel, en sadwaande mei de fyfde chakra en de kleur syaan.
Syaantinten
De wichtichste tinten syaan binne: akwa, akwamaryn, Aliceblau, azuerwyt, dûnkersyaan, elektrysk blau, fluorisearjend blau, grienblau, himelsblau, iisblau, junglegrien, kapry, Karibyske streaming, kopergrien, libben himelsblau, ljochtseegrien, ljochtsyaan, magysk munt, maitydsgrien, munt, Pasifysk blau, Perzysk grien, poeierblau, readboarstaaikeblau, seegrien, seleste, seruleumblau, skobeloff, Tiffanyblau, turkwaze, turkwazeblau en tuskenbeiden turkwaze.
Potenza (stêd)
Potenza leit yn in bercheftich gebiet (it súdlike diel fan de Apeninen) en is it sintrum foar lânbou en hannel.
Yn de 2e iuw f.Kr. is de stêd troch de Romeinen stifte en hiet doe Potentia. De skutspatroan fan de stêd is de hillige Gerardus (San Gerardo).
Krikelbeampaazje
De Krikelbeampaazje (Thecla betulae) is in flintersoarte yn it skaai fan de Thecla, út 'e famylje fan 'e reachwjukflinters.
Foarkommen
De flinter wurdt hieltiten faker sjoen yn tunen en parken. De grutste populaasjes wurde fûn lâns de Feluwe en súd- Limburch. It is in honkfêste soart. De flinter hâldt fan krikelstrewellen, houtwâlen en boskrânen.
Op de reade list stiet de flinter as bedrige.
Fleantiid
De flinter fljocht fan begjin juny ôf oant ein septimber. Foaral tusken 5 oant 31 augustus. De flinters fleane altyd yn 1 generaasje.
Flinter
De wjuklingte is likernôch 17 mm. De ûnderkanten fan de wjukken binne ljochtbrún oant oranje. De wyfkes hawwe op de boppekant fan de foarwjuk in oranje plak.
De rûp
De rûp kin 20mm lang wurde. It liif is wyteftich-grien mei tinne skeane streken op de flanken. It hiele liif is bedekt mei fine behierring. De kop is lyts en swart. De groei fan de rûp is yn it foarjier en foarsimmer.
De aaikes fan de flinter binne wyt en plat. Se binne foaral yn de winter te finen. Tusken okselblêden fan jong hout yn takken. It aai oerwintert.
De rûp fret kryk, soms prûm en kers.
Polsleat
De Polsleat is in feart yn Akkrum, dy't rint fan de Alde Boarn nei de Djippe Sleat.
Skiednis
De Polsleat is yn 1693 al opnaam yn de Schotanusatlas. Yn 1699 waard it Brêgegat yn de Súdlike Boarndyk iepene, wat de Polsleat in ferbining joech mei de Boarn. Dizze brêge waard letter part fan de Ljouwerterdyk.
Polsleatmole
Earder stie hjir de Polsleatmole. Yn 2004 waard de mole ferpleatst nei de ouwer fan It Deel by it pontsje fan Nijskou. De mole waard wol yn bytsje feroare en krige de namme: Mellemole.
2005
Yn de rin fan de 20e iuw is it ferkear foar dizze brêge oer de Polsleat lykwols te folle wurden. Yn 2005 is de gemeente Boarnsterhim fan doel in beslút te nimmen in rûnwei om Akkrum hinne oan te lizzen, sa't oer de brêge, no in fêste bregge en part fan de Buorren, minder ferkear komme sil. Dêrfoar sil der ek in nije, súdlikere brêge oer de Polsleat oanlein wurde moatte, mar oer it plak fan de rûnwei en fan de nije brêge oer de Polsleat is de polityk it noch net iens.
Johanna Hendrina Leenmans
Johanna (Jo) Hendrina Leenmans (Aldemardum, 17 maaie 1918 - Elburch, 7 maart 2005) wie in dochter fan de herfoarme predikant H.A. Leenmans (1887-1960) en Alida Peter. Skoaljuffer yn Wekerom. Hja troude op 21 augustus 1941 te Ede mei Hette Gerrit Abma.
Luzerneflinters
De Luzerneflinters (Colias) is in skaai yn de ûnderfamylje fan de Wytflinters (Pieridae)
Bilgaard
thumb|Bilgaard thumb|Bilgaard op de gemeentekaart Ljouwert út 1866 Bilgaard is in buert yn de wyk Bilgaard-Havankpark en omkriten yn de stêd Ljouwert. Mei in grutte fan 93 hektare wie it ien fan de grutste wiken fan Ljouwert. De wyk leit yn it noarden fan de stêd tusken it Faleariuskertier en de Frijheidswyk. Bilgaard is in skoalfoarbyld fan nei-oarlochske wenningbou; in stimpelstruktuer ûntwurpen troch Van den Broek en Bakema. De wyk is neamd nei de eardere pleats Bilgaard.
Yn tiden fan oprinnende leechstân waarden trije hierflats sloopt. Boppedat binne der in soad hierwenten ferkocht. Troch dy oapak komt Bilgaard wer yn balâns. De wykoanpak rjochte him no op ferbettering, ferfangende nijbou en fysyk behear.
De wyk is typysk foar âlderein. In kreaze, strak oardere feilige wyk, mei reedlik goedkeape wenten mei leech- en heechbouw. It netto húshâldynkommen yn Bilgaard bliuwt efter by de rest fan Ljouwert. Yn Bilgaard wenje relatyf in soad allochtoanen, en buertkontakten binne sterk.
Bilgaard leit flakby de Ljouwerter Bosk en hat sa'n 6000 ynwenners.
It winkelsintrum yn Bilgaard, mei as bynamme Bilgaardpassaazje, wie op 24 augustus 2006 suver folslein ôfbaarnd. Op 9 desimber 2010 iepene boargemaster Ferd Crone it folslein fernijde winkelsintrum.
Goaisleat
De Goaisleat is in feart yn de gemeente Smellingerlân. De feart leit op polder It Eilân en is de ferbining tusken de Modderige Bol en de Sitebuorster Ie. De Goaisleat gie yn 2010 wer iepen foar rekreaasjefeart. De Tsjinst Lanlik gebiet hat yn de Goaisleat in kearslûs setten dy't winterdeis ticht giet. Hjirtroch stiicht it wetterpeil yn de Modderige Bol yn de winter net mei mei it peil yn de Friese boezem. Soks kin net, want hjir hawwe de boeren yn it gebiet ten suden fan dit wetter – it saneamde Swettegebiet – lêst fan.
De namme Goaisleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Gooisloot.
Stasjon IJsselmonde
Stasjon IJsselmonde wie in stasjon oan de Steatsline I yn it hjoeddeiske Rotterdamske stêdsdiel IJsselmonde yn de gemeente Rotterdam yn de provinsje Súd-Hollân. It stasjon wie in standertstasjon fan de Steatsspoarwegen type Sâltbommel en is ien fan de sân stasjons dy't ea yn dy klasse boud is.
Gebou
It stasjonsgebou waard iepene op 1 novimber 1872 foar treinreizgers ek doe't Steatsline I oanlein wie. It stasjon waard sletten yn 1926. It stasjonsgebou is yn 1940, yn de Twadde Wrâldkriich ferlern gien. Der is hjoed-de-dei neat mear fan is stasjon en stasjonsgebou werom te finen. It stie oan de hjoeddeiske Olympiaweg flak besúden it hjoeddeiske Stasjon Rotterdam Stadion.
Goaiumer Feart
De Goaiumer Feart is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan Surch oer Goaium en Wûns en spjalt besuden Wûns yn de Koarnwerter Feart en Molkfeart.
De namme Goaiumer Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Gooiumer Vaart.
Daniël de Blocq van Haersma de With
Jhr. Daniël de Blocq van Haersma de With (Mitselwier, 28 juny 1850 − De Bilt, hûs Terre Neuve, 16 jannewaris 1928) wie in Nederlânsk bestjoerder.
Biografy
De With wie in telch út it laach De With en in soan fan grytman en boargemaster jhr. mr. Jan Minnema van Haersma de With (1821-1889) en Jacoba Cecilia Coenradina van Boelens (1822-1864). Hy boaske yn 1891 mei Henriëtta Wilhelmina van Naamen (1864-1950), telch út it laach Van Naamen, mei wa't er in dochter krige.
De With promovearre yn 1875 oan de Universiteit Utert op stellingen yn de rjochten. Dêrnei waard er yn 1879 boargemaster fan gemeente De Bilt wat er oant 1907 bliuwe soe. Hy besette teffens ferskate oare funksjes, ûnder oare dy fan hoogheemraad fan Lekdijk Benedendams en de IJsseldam, fan 1896 oant 1920.
Jhr. mr. D. de Blocq van Haersma de With stoar yn 1928 yn de âldens fan 77 jier.
Geart Japiks van den Berg
Geart Jabiks van den Berg  (Skuorregea, 2 desimber 1886 - 6 maart 1954) wie Frysk rimeler en folksdichter.
Libben
Geart Jabiks fan 'e Tsjongerwâl waard berne yn in spitkeetsje fuort njonken de tsjerke fan Skuoregea en hy moast as jonkje “kouskeperje” foar de boeren yn dy kontrei. Hy swalke oer de heide en by de Tsjonger. Dêr hat dêr syn leafde foar de natoer opdien. It wie dêr doe in moaie oarde, mar ek ien fan earmoede en lijen. De earmoede dêre makke ek dat de jonge Geart oan de swalk rekke: hy hat fearn op in skip en fiske op de Sudersee, baggele en oppere, yn de minen arbeide en yn Dútslân west. Nei syn trouwen yn 1917 hat er tsien jier op De Lemmer by de Tram yn tsjinst west, mar hy krige in kwaal en waard mei sân gûne wyks oan 'e dyk set. Dokters rie makke dat er nei fjirtich jier it gea fan syn berte wer opsocht en in nearinkje begûn oan de Berkeaper wei. Geart Jabiks wie ek stientsjesiker en geakunde sneuper. Troch syn omtinken is in âlde skâns fan de Fryske Wetterliny, de Tolbrêgeskâns, oan de Tsjonger by de Brêgeloane (de Berkeaper wei) yn 1951 net fergroeven.
Gedichten
Yn 1910 waard er meiwurker oan Waling–om syn wykblêd Sljucht en rjucht. Technysk frijwat swak, sit der yn syn wurk dôchs gâns sfear. Hy koe de krite út de pinne en hie each foar it natoermoai en de skiednis. Foaral yn de tiid dat er werom wie hat hy in soad gedichten makke. Yn 1971 binne de fersen sammele troch master Jasper Keizer en útjûn yn eigen behear.
Gosse Hanseswyk
De Gosse Hanseswyk is in wyk yn de gemeente Opsterlân. De wyk is yn sydwyk fan de Opsterlânske Kompanjonsfeart en rint tusken Hanebuorren en Foksebuorren nei de Singel yn Jobbegea.
In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart, faak om turf ôf te fieren.
De namme Gosse Hanseswyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Gosse Hanseswijk.
Ropta
thumb|It kompleks fan de HZPC op Ropta mei de mûne yn 2007 Ropta is in buorskip ien kilometer benoarden Mitselwier yn Noardeast-Fryslân. Hy leit tusken Mitselwier, Easternijtsjerk en Ljussens. Dat is de reden wêrom't de mûne dêr bêst draaie koe: wyn út de earste hân, mar net fier fan de doarpen.
Roptastate
Ropta is begûn mei Roptastate, slot fan de Ropta's, dat der al wie yn 1297. In Ropta dy't it namme makke hat, wie Worp fan Ropta († 1302). Ocko Scharlensis hat syn skeel mei Jucke fan Helbada wiidweidich beskreaun. Jucke Helbada hie de soan fan Worp om hals brocht. Doe't Worp letter Jucke foarby kaam by Hegebeintum hat hy him dêr delslein. Yn 1937 skreau A.M. Wijbenga 'It Soenhûs', dat dêr oer giet. In oare bekende Ropta wie grytman Worp fan Ropta (1504-1551).
De Mûne
thumb|Nôt- en pelmûne Ropta thumb|De pleats Lyts Ropta yn 2010
Sa wie der yn 1836 romte en bou de Ropstermûne. De earste hat der mar fjouwer jier stien. Doe't dy mei in stoarm delfallen wie is der yn 1840 in gruttere, swierdere nôt- en pelmûne kaam. Dy hat fol yn bedriuw west oant en mei de Twadde Wrâldkriich. Nei de oarloch rûnen de saken tebek en yn 1963 hat de gemeente East-Dongeradiel de mûne kocht foar it symboalyske bedrach van ien gûne. De Ropstermûne wurdt no yn goede steat hâlden troch de Stifting Monumintebehâld Dongeradiel.
De Nijewierster dichter Anders Minnes Wijbenga hat in fers oan 'e mûne wijd.
Kweekbedriuw
Tsjintwurdich is op it plak fan Ropta State it kweekbedriuw fan de HZPC te finen. It kweekbedriuw fan de Friesche Maatschappij van Landbouw kaam yn 1965 út Ingelum wei nei Mitselwier en waard op 22 juny troch Prinsesse Margriet iepene.
Undersyk
By de tarieding fan 'e bou fan it kweekbedriuw yn 1962 binne de fûneminten fan 'e poarte fan Ropta State (ôfbrutsen yn 1769) bleat lein en ûndersocht.
Teffens is op it eastlik part fan it terrein, dêr't earder arbeiderswenten stiene, in hurdstiennen liuw, dy't it wapenskyld fan de Ropta's fêsthâld, fûn. In kopy dêrfan is by de yngong fan it kweekbedriuw set.
Begjin 2009 hat in archeologysk ûndersyksburo, troch proefboarrings, ynventarisearjend ûndersyk, op it eastlik diel fan it terrein útfierd, om't it bedriuw sloop en nijbou fan in kassekompleks fan doel wie. Op grûn fan de útkomsten fan it ûndersyk waard fierder ûndersyk op dat plak net nedich achte.
Andringahûs (Grutte Tsjerkestrjitte)
thumb|rjochts|240px|Andringahûs
It Andringahûs stie oan de Grutte Tsjerkestrjitte op "Camminghahorn" yn Ljouwert. It stee is net krekt bekend, likemin as it boujier.
Wopke Eekhoff hat uit oer in hûs fan de Andringa’s "op Camminghahorn" yn de Grutte Tsjerkestrjitte "op Gabbe Douwama stede". Blykber hat dêr in hûs fan de Douwama’s stien of hat it âlde hûs in oare namme krigen mei de komst fan de Andringa’s. Dit soe it mânske hûs wêze kinne op de kaart fan Sems út 1603 oan de westside fan de kleastertsjerke, de lettere Waalse tsjerke. Eekhoff meldt fierder dat yn 1580 Gosse fan Andringa in oantal gebouwen hierde fan de krekt troch de reformaasje ophefte Witte-Nonnen-Kleaster dat yn it gebiet tusken de Speelmansstrjitte, Bûntepapesteech, Grutte Tsjerkestrjitte en Lytse Hoogstrjitte lei. De gebouwen dy’t er hierde wienen de kosterij, trije sellen, it dêrneist steande patershûs, it dêroan grinzjende hûs fan de priorinne en it dêr wer njonken steande gebou.
Despicable Me (film)
Despicable Me, yn Nederlân yn Nederlânsk neisyngronisearre foarm útbrocht as Verschrikkelijke Ikke, is in Amerikaanske kompjûteranimearre lange tekenfilm út 2010 yn 'e foarm fan in satiryske misdiekomeedzje foar bern en folwoeksenen. De film waard regissearre troch Pierre Coffin en Chris Renaud, en de haadrollen waarden ynsprutsen troch Steve Carrell en Jason Segel. De titel betsjut "Ferachtlike Ik". It ferhaal folget de supersmjunt Gru, dy't it plan opfettet om 'e moanne te stellen. Hy wurdt dwers sitten troch in oare supersmjunt, Vector, en om dyselde te fluch ôf te wêzen, hat er ferlet fan 'e help fan trije jonge weesfamkes, Margo, Edith en Agnes. Gru adoptearret de famkes mei de bedoeling om se wer oan 'e dyk te setten as er harren net mear nedich hat, mar dat blykt noch knap ôf te fallen.
Despicable Me waard foar it earst fertoand op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Moskou. De film krige oer it algemien positive resinsjes fan 'e filmkritisy en wie in grut kommersjeel súkses yn 'e bioskopen. Op basis dêrfan ûntstie neitiid de mediafranchise mei deselde namme, mei ferskate ferfolchfilms, twa prequels, in rige koarte films en oare media. Despicable Me waard nominearre foar de Golden Globe foar bêste lange animaasjefilm en ferskate oare wichtige prizen.
Plot
Supersmjunt Gru hat al lange tiid gjin súkses mear hân by syn snoade misdieden, en it komt foar him dan ek hurd oan as in anonime rivaal de Grutte Piramide fan Giza stelt en ferfangt troch in opblaasbere replika. Dêrta oanset troch in húnsk tillefoantsje fan syn mem, foar wa't neat wat er docht ea goed genôch is, beslút Gru en lit de hiele wrâld sjen wat er yn syn mars hat troch de moanne te stellen. Mei syn assistint op jierren dr. Nefario en syn leger fan trewantsjes (minions) betinkt Gru in plan om 'e moanne mei in krimpwapen te ferlytsjen en yn gizeling te hâlden oant de Feriene Naasjes der losjild foar betelje. As de berekkenings fan dr. Nefario útwize dat it plan harren finansjele middels te boppen giet, bejout Gru him nei de Bank fan it Kwea, dêr't er by bankier Perkins in oanfraach yntsjinnet foar in liening. Perkins is lykwols net ûnder de yndruk fan Gru syn wurk en seit dat se wer prate sille as Gru him it krimpwapen sjen litte kin.
Neitiid besiket Gru op alderhanne wizen de swierbefeilige basis fan Vector binnen te kringen om it krimpwapen werom te krijen, mar alles dat er betinkt, mislearret jammerdearlik. Dan sjocht er hoe't trije jonge suskes, Margo fan tsien, Edith fan sân en Agnes fan fjouwer, dy't mei koekjes sutelje foar it weeshûs dêr't se wenje, troch Vector deryn litten wurde om't er sljocht is nei koekjes. Hy pleatst in flinke bestelling. Gru, dy't begrypt dat de trije famkes letter wer binnenlitten wurde sille om 'e koekjes ôf te leverjen, beslút dêr gebrûk fan te meitsjen om sels de basis fan Vector binnen te kringen. Dêrfoar moat er earst wol by de koekjes kinne dy't de famkes útsutelje, en hy ornearret dat it it maklikst is om 'e famkes gewoan tydlik te adoptearjen en se letter wer ôf te tankjen as er harren net mear nedich is. Dat hy stapt nei juffer Hattie ta, de eigneresse fan it weeshûs, dy't de bern dy't se op 'e noed hat, oan ien wei troch geastlik mishannelet, en wit de adopsje foarinoar te krijen.
Gru syn omgong mei de famkes is yn 't earstoan stroef, mei't er harren as ark sjocht en net as libbene wêzens mei in eigen wil. Dat binne se lykwols dúdlik wól, dat hy wurdt twongen ta mear ynteraksje as er oarspronklik fan doel wie (lykas it foarlêzen fan ferhaaltsjes foar it koesen, dêr't er in grouwéligen hekel oan hat). Syn ideeën oer opfieding binne ferskriklik en as er syn trewantsjes ynset as oppas, makket er it noch helte minder. Boppedat sitte de famkes op ballet en easkje se dat hy harren bringt en hellet. Dat wol er net, mar se meitsje him dúdlik dat er it better dochs mar dwaan kin as er harren meiwurking hawwe wol. De saak wurdt noch fierder komplisearre as de famkes de ûndergrûnske basis ûnder syn wente ûntdekke. Dr. Nefario is skeptysk oer Gru syn plan en sjocht de famkes leaver sa gau mooglik wer gean.
As úteinlik de koekjes rûnbrocht wurde, wit Gru de famkes te brûken om Vector ôf te lieden wylst in stikmannich lytse robotsjes yn 'e momkape fan koekjes út 'e bestelling fan Vector springe en Gru binnenlitte. It slagget him, mei muoite, en stel it krimpwapen werom sûnder dat Vector earne euvelmoed yn hat. Underweis werom nei hûs hat Gru in geweldich sin, en as de famkes in merke sjogge dêr't se graach oan wolle, jout er ta. Hy is fan doel om harren dêr efter te litten, mar de famkes meie net sûnder in folwoeksene yn 'e achtbaan, dat hy is twongen om te bliuwen. Ta syn eigen ferrassing hat er wille, en as de eigner fan in sjittinte de boel bedonderet en it jongste famke, Agnes, in plúsjen ienhoarn ûnthâldt dy't se sa graach hawwe wol, hellet Gru in echt wapen foar it ljocht en blaast er de sjittinte op, ta entûsjasme fan 'e famkes. Fan dat punt ôf begjint er tsjin betterwitten yn stadich in bân mei de famkes te ûntwikkeljen.
Nei't er wer thús kommen is, byldbellet Gru mei Perkins en lit him it krimpgewear sjen, hoewol't er allegeduerigen ûnderbrutsen wurdt troch de famkes, dy't op 'e eftergrûn oan it klierjen binne. Perkins is lykwols noch altyd net ûnder de yndruk fan Gru en stegeret it fersyk om in liening ôf. Neitiid hâldt Gru in taspraak foar dr. Nefario en de trewantsjes, wêrby't er fertelt dat er gjin liening witten hat te bemachtigjen en dat se sûnder in liening gjin moanne stelle kinne. Dat betsjut dat de trewantsjes mar better oar wurk sykje kinne. Agnes, dy't sjocht dat er drôf is, jout him har sparpot, en Edith en Margo dogge itselde. Dat ynspirearret dr. Nefario en de trewantsjes om ek jild te lappen, sadat it plan om 'e moanne te stellen mei eigen finansiering dochs noch trochgong fine kin.
It leit foar de hân dat se moanne stelle moatte as dy it tichtst by de Ierde stiet, mar neffens de berekkenings fan dr. Nefario falt dat krekt op deselde dei as de balletútfiering fan 'e famkes. Om't er bang is dat Gru himsels ôfliede litte sil fan wat echt wichtich is, skillet dr. Nefario juffer Hattie op om 'e famkes werom te jaan oan it weeshûs. Hy is derfan oertsjûge dat dat it bêste is foar alle belutsenen. Under druk set, stimt Gru dêrmei yn, mar hy hat in brok yn syn kiel as er ôfskie nimt fan 'e famkes. Underwilens skillet bankier Perkins Vector op, dy't syn eigen soan blykt te wêzen, en makket him opmerksum op it feit dat Gru him it krimpwapen ûntfytmanne hat.
Mei in troch de trewantsjes boude raket fljocht Gru nei de moanne, dy't er mei súkses krimpt ta de grutte fan in tennisbal en stelt. As er it himellichem yn 'e bûse stekt, ûntdekt er dêr it tagongskaartsje foar de balletútfiering fan 'e famkes. Om't de hiele moannestellerij gien is dat it slydjage, beseft er dat er hast noch genôch tiid hat om 'e útfiering te heljen. Gru reizget yn syn raket as in gek werom nei de Ierde, mar arrivearret krekt te let foar de balletútfiering. Yn it lege sealtsje fynt er lykwols in brief rjochte oan "De heity fan Margo, Edith & Agnes", dat skreaun is troch Vector. Dyselde blykt de famkes ûntfierd te hawwen en gizelet harren oant Gru him de moanne jout.
Op dat stuit beseft Gru einlings en te'n lêsten wat echt wichtich is. Dat, hy hastiget him nei de swierbefeilige basis fan Vector, dêr't er sûnder tsjinakseljen de moanne oerjout. Vector hâldt him lykwols net oan 'e ôfspraak en wegeret de famkes frij te litten, poer om Gru in leske te learen. Dat makket Gru sa breinroer dat er himsels mei grou geweld in paad troch alle ferdigeningswurken fan Vector klearret, dy't dêrop mei de moanne en de famkes op 'e flecht slacht yn syn fleanende skûtel. Underwilens ûntdekt dr. Nefario dat de grutteferoaringseffekten fan it krimpgewear mar tydlik binne, en boppedat: wat grutter it krompen foarwerp, wat gauwer it syn oarspronklike grutte weromkriget. Mei de trewantsjes set er yn Gru syn fleanmasine efter him oan om him te warskôgjen. Se pikke Gru op en geane dan efter Vector oan. Mei dr. Nefario as piloat fiere Gru en de trewantsjes heech yn 'e loft in riskante rêding fan 'e trije famkes út, wylst Vector ôflaat wurdt troch de moanne, dy't stadichoan wer grutter begjint te groeien. As de moanne úteinlik syn normale grutte weromwint en syn âlde plak yn in baan om 'e Ierde wer opsiket, rekket Vector strâne op 'e moanne.
Dy jûns lêst Gru de famkes in ferhaaltsje foar it koesen foar dat er sels skreaun hat en dat dúdlik basearre is op syn eigen ûnderfinings mei de famkes, al ûntkent er dat. Neitiid lit er him beprate om 'e famkes elts in tút te jaan, wat it yrritante gefolch hat dat de trewantsjes dan ek allegear in tút fan him hawwe wolle. In pear dagen letter dogge de famkes harren balletútfiering nochris oer foar in publyk dat bestiet út Gru, mem Gru, dr. Nefario en de trewantsjes. Gru syn mem flústeret Gru ta dat er bewiisd hat in geweldige heit te wêzen (it earste wurd fan lof dat se ea foar him oer hân hat). Ien fan 'e trewantsjes beslút healwei de muzykstyl oan te passen en makket der in rave fan, dêr't alle oanwêzigen oan meidogge.
Produksje
Despicable Me waard oarspronklik betocht en ûntwikkele troch Sergio Pablos ûnder de wurktitel Evil Me ("Boasaardige Ik"). Hy skreau de earste ferzje fan it senario foar de film, dêr't er op eigen inisjatyf mei te suteljen gie by filmstudio Universal Pictures. Underwilens hie filmprodusint Chris Meledandri yn 2007 syn baan as algemien direkteur fan 20th Century Fox Animation opsein om in eigen tekenfilmstudio te begjinnen ûnder de auspysjes fan Universal, dy't er Illumination Entertainment neamde (letter omneamd ta koartwei Illumination). Meledandri kocht Evil Me fan Pablos en liet it senario doe werskriuwe troch Cinco Paul en Ken Daurio. Yn novimber 2008 makke Illumination Entertainment bekend dat in animaasjefilm mei de titel Despicable Me yn produksje nommen wie.
Despicable Me waard regissearre troch Pierre Coffin en Chris Renaud. As produsinten wiene njonken Meledandri ek John Cohen en Janet Healy by it projekt belutsen. Foar de film wie in budget beskikber fan $69 miljoen. De filmmuzyk waard fersoarge troch Heitor Pereira en Pharrell Williams. Dy lêste foege ek ferskate orizjinele lieten en de titelmuzyk ta. Filmkomponist Hans Zimmer hie as útfierend muzykprodusint it tafersjoch oer it muzikale diel fan 'e film
Distribúsje
De distribúsje fan Despicable Me waard fersoarge troch Universal Pictures. De film waard op 19 juny 2010 foar it earst fertoand op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Moskou. Hy gie op 9 july 2010 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum mei deselde namme ferskynde op 6 july by de platemaatskippijen Interscope Records en Star Trak Entertainment. Despicable Me waard op 14 desimber 2010 útbrocht op dvd en blu-ray.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Despicable Me oer it algemien positive resinsjes. Sa joech Peter Travers fan it tydskrift Rolling Stone de film 3 fan 4 stjerren. Hy neamde de rezjy "knaphandich" en it senario "fernimstich". Ek Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times parte de film 3 fan 4 stjerren ta. Yn 'e krante USA Today neamde Claudia Puig Despicable Me "in slûchslimme famyljefilm". Neffens Ty Burr fan The Boston Globe wie de film net inkeld spannend en grappich foar de bern, mar ek fermaaklik foar de âldelju. Yn it tydskrift Variety skreau Peter Debruge: "Mei't smjunten al sa faak de show stelle yn animaasjefilms, is Despicable Me sa wiis om 'e hiele boel daliks mar oan 'e megalomane Gru oer te dragen."
In ôfwikende beoardieling kaam fan A.O. Scott yn The New York Times, dy't de film 2 fan 5 stjerren joech en skreau: "Der bart safolle yn dizze film dat, hoewol't der neat is om te ferachtsjen, der ek net folle is om te ûnthâlden." En yn 'e Chicago Tribune joech Michael Phillips oan Despicable Me 2 fan 4 stjerren en skreau: "Troch it 'hertepart' krekt serieus genôch te nimmen, en mar op it nipperke, rêdt de film himsels fan himsels."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Despicable Me in goedkarringspersintaazje fan 81%, basearre op 202 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Troch in protte (yntelliginte) ûntliening oan Pixar en Looney Tunes is [de film] in ferrassend ta tinken oansettende, famyljefreonlike traktaasje mei in pear ferrassings dy't hielendal orizjineel binne." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Despicable Me in goedkarringspersintaazje fan 72%, basearre op 35 resinsjes.
Opbringst
Despicable Me brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $251,5 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $291,6 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $543,1 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $69 miljoen betsjut dat in winst fan $474,1 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie Despicable Me de op acht nei meast opbringende film fan 2010.
Prizen
Despicable Me waard yn 2011 nominearre foar de Golden Globe foar Bêste Lange Animaasjefilm. De film waard ek nominearre foar de Britske BAFTA, de Saturn Award, de Satellite Award en de Critics' Choice Award foar bêste lange animaasjefilm, de People's Choice Award foar favorite famyljefilm en de Teen Choice Award foar favorite simmerfilm. Despicable Me wûn de Kids' Choice Award foar favorite animaasjefilm.
Gossepeallen
De Gossepeallen is in mar yn de gmeente Súdwest-Fryslân. It wetter wie foar de gemeentlike weryndieling de grins fan de gemeenten Boarnsterhim en Wymbritseradiel. Goassepeallen is in westlik stikje fan de Snitser Mar oan de kant fan Top en Twel benoarden de Grutte Griene. Troch de Gossepeallen rint it Jouster Feartsje.
De namme Gossepeallen jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Gossepalen.
Ekology
Ecology as wittenskip is in ûnderdiel fan biology. De ekology bestudearret de dynamyk fan de wikselwurking tusken organismes, populaasjes of libbensmienskippen (de biotyske miljeufaktoaren) en de relaasjes tusken organismen, populaasjes, libbensmienskippen of lânskippen en de net-biologyske omjouwing (de abioatyske miljeufaktoaren). De stúdzje op it nivo fan de soarte hjit ek wol auto-ekology en op it nivo fan de libbensmienskip en ekosysteem hjit mienskipsekology of synekology.
It wurd ekology wurdt ek brûkt yn oare betsjuttings:
Ljouwert (gemeente)
Ljouwert (Nederlânsk en offisjeel:Leeuwarden; Stedsk: Liwwadden) is in gemeente yn 'e midden fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân. Oarspronklik wie dizze gemeente folle lytser as dat er no is, mei't der troch de jierren hinne ferskate kearen útwreide is, te witten mei dielen fan 'e buorgemeenten Ljouwerteradiel, Boarnsterhim en Littenseradiel. Yn 2018 gie Ljouwerteradiel sels hielendal yn Ljouwert op. De gemeente Ljouwert hie op in befolking fan  (boarne: CBS) en besloech in oerflak fan 252,4 km², wêrfan mear as 16 km² wetter. thumb|left|De gemeente Ljouwert yn 1866.
Skiednis
Ljouwert is ûntstien út trije terpen op de râne fan de Middelsee, en krige yn 1435 stedsrjochten (en dêrmei in eigen bestjoer), wat sjoen wurde kin as it begjin fan 'e gemeente Ljouwert. Yn de 16e iuw krige de stêd it hiele Middeltrimdiel fan Ljouwerteradiel ta gebiet. Om't de Dútske besetter in rasjonele bestjoersstruktuer easke, waard ûnder de Twadde Wrâldoarloch, op 29 desimber 1943, by in gemeentlike weryndieling ek it Sudertrimdiel fan Ljouwerteradiel part fan de gemeente Ljouwert, dat de doarpen Goutum, Himpens, Huzum, Swichum, Tearns, Wytgaard en Wurdum omfieme. Tagelyk waarden yn it noarden dêropta de doarpen Lekkum en Miedum (ek fan Ljouwerteradiel) tafoege. By de grutte gemeentlike weryndieling fan 1984 krige Ljouwert it rekreaasjegebiet De Griene Stjer derby, dat oant dy tiid ta Tytsjerksteradiel heard hie. left|thumb|250px|Topografyske gemeentekaart Ljouwert
Op 1 jannewaris 2014 waard de gemeente Ljouwert útwreide mei it grutste part fan 'e op dy dei ophefte gemeente Boarnsterhim, mei de doarpen Eagum, Friens, Grou, Idaerd, Jirnsum, Reduzum, Warstiens, Warten en Wergea. Fjouwer jier letter, op 1 jannewaris 2018, folge in fierdere útwreiding mei de hiele gemeente Ljouwerteradiel en de noardeastlike helte fan Littenseradiel. Sadwaande kamen doe ek de doarpen Alde Leie, Britsum, Feinsum, Hijum, Jelsum, Koarnjum en Stiens (fan Ljouwerteradiel) en Baard, Bears, Easterlittens, Hilaard, Húns, Jellum, Jorwert, Leons, Mantgum en Weidum (fan Littenseradiel) ûnder de gemeente Ljouwert te fallen. Formeel, d.w.s. foar de wet, waard de gemeente Ljouwert by de gemeentlike weryndielings fan 1943, 2014 en 2018 opheft en wer op 'e nij oprjochte.
Op 10 oktober 2019 makke De Waadhoeke bekend dat neffens de útkomsten fan 'e holden enkêtes 83,7% fan 'e ynwenners fan 'e fiif doarpen leaver by De Waadhoeke bliuwe woene. Yn alle doarpen lei dat persintaazje boppe de 80% en yn Ritsumasyl wie it sels hast 90%. Yn Marsum wie de measte animo foar de oerstap nei Ljouwert: 14,9%. Trochinoar hie fan 'e ynwenners fan 'e doarpen 53,4% oan 'e enkête meidien. Al mei al kaam de kommisje dy't foar de eventuële grinskorreksje ferantwurdlik wie, ta de konklúzje dat der gjin draachflak bestie foar in grutte grinskorreksje en dat de sitewaasje dus bliuwe soe sa't er wie. Wol woe deselde kommisje mei fertsjintwurdigers fan 'e Gemeente Ljouwert om 'e tafel om te sjen oft der ek inkele lytse grinskorreksjes mooglik wiene foar de oplossing pleatslike swierrichheden. Yn Alde Leie rûn de gemeentegrins nammentlik dwers troch in stikmannich eftertunen hinne, en yn Easterlittens hie in melkfeehâlderijbedriuw greiden yn twa gemeenten. Ein maaie 2020 waard bekend dat de beide grinskorreksjes per 1 jannewaris 2021 yn it foardiel fan De Waadhoeke trochfierd wurde soene. Om't dy gemeente ek it ûnderhâld foar ferhurding en grien derby krige, wie ôfpraat dat Ljouwert in 'breidsskat' fan €57.000 meijaan soe.
Geografy
Sûnt de tafoeging fan in diel fan it eardere Boarnsterhim, yn 2014, hie de gemeente Ljouwert in totaal oerflak fan 166,99 km², wêrfan 151,70 km² lân en 15,29 km² wetter. By de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2018 krige Ljouwert dêr noch 41,46 km² fan Ljouwerteradiel en 43,93 km² fan Littenseradiel by, sadat it totaal doe útkaam op 252,38 km².
Plakken
It haadplak fan de gemeente Ljouwert is de stêd Ljouwert. Fierders omfiemet de gemeente 35 doarpen. Dat binne: Alde Leie, Baard, Bears, Britsum, Eagum, Easterlittens, Feinsum, Friens, Goutum, Grou, Idaerd, Hijum, Hilaard, Himpens, Húns, Jellum, Jelsum, Jirnsum, Jorwert, Koarnjum, Lekkum, Leons, Mantgum, Miedum, Reduzum, Snakkerbuorren, Stiens, Swichum, Tearns, Warstiens, Warten, Weidum, Wergea, Wytgaard en Wurdum. Neist dizze offisjele kearnen lizze yn de gemeente Ljouwert ek de buorskippen: Fjouwerhûs, Fûns, Hesens, De Him, Hoek, Hoptille, Noardein, Rewert, Skillaard, Skrins, Tsjaard, Tsjeintgum, Wammert, Wielstersyl en Wieuwens (of Sprong). Fierders leit ek in part fan de buorskip Bartlehiem yn de gemeente.
Aldfrysk
It Aldfrysk wie de Westgermaanske taal dy't yn 'e Midsiuwen oan 'e Noardseekust fan Noardwest-Jeropa sprutsen waard troch de Friezen. It wie dêrmei de foarrinder fan 'e moderne Fryske talen. It Aldfrysk ûntjoech him rûchwei om 'e sânde iuw hinne út it Proto-Fryske dialekt fan it Noardwestgermaansk. It wie in behâldende taal, dy't pas tsjin 1550 sadanich feroare wie, dat fan Midfrysk sprutsen wurde kin. Om't de ierste Aldfryske tekst út 'e tolfde iuw datearret, wurdt it Aldfryske tiidrek ek wol omskreaun as duorjend fan 1150 oant 1550. Dizze taal is benammen oerlevere yn 'e foarm fan oarkunden en wetsteksten. Wol besteane der âldere ynskripsjes dy't skreaun binne yn Anglofryske runen, mar dy binne mar minmachtich, en boppedat faak foar mearderlei útlis fetber.
Taalgebiet
It Frysk waard yn 'e Midsiuwen yn in folle grutter gebiet sprutsen as dat hjoed de dei it gefal is. Doedestiden koe ta it Fryske taalgebiet hast it hiele kustgebiet fan Siuwsk-Flaanderen oant it lân Woersten oare kant de Wezermûning rekkene wurde, mei dêropta de Waadeilannen fan West-Fryslân oant en mei Wangereach, it isolearre eilân Hilgelân, yn 'e Dútske Bocht, de kust fan Noard-Fryslân, it skiereilân Eiderstedt ynbegrepen, en alle Noardfryske Eilannen. Oan 'e begjin fan 'e Aldfryske perioade sil it Frysk nei alle gedachten ek bûten dat gebiet yn gebrûk west hawwe as in hannelstaal en mooglik as lingua franca.
Ljouwert (gemeente)
Demografy
Neffens gegevens datearjend fan 30 april 2017 hie de gemeente Ljouwert doe in befolking fan 108.768 persoanen, wat soarge foar in befolkingstichtens fan 651,3 minsken de km². Fan it grûngebiet dat op 1 jannewaris 2018 by de gemeente foege waard, hie Ljouwerteradiel 10.089 ynwenners, wylst de tsien doarpen dy't fan Littenseradiel kamen mei-inoar 3.444 ynwenners hiene. It totale ynwennertal fan Ljouwert kaam sadwaande nei de gemeentlike weryndieling út op 122.301 persoan. Dêrmei sakke de befolkingstichtens nei 484,6 minsken de km².
Aldfrysk
Taalgebiet
Geandewei it Aldfryske tiidrek waard it Fryske taalgebiet lykwols stadichoan lytser. Tsjin 'e ein fan dy perioade waard it Frysk bewesten it Fly inkeld noch sprutsen op Teksel, yn Noard-Hollân boppe it IJ (mar net yn Kennemerlân), yn Súd-Hollân yn 'e omkriten fan De Kaach, en yn Seelân yn Sieriksee en omkriten. Fierders hearden doe ek Fryslân en Noard-Fryslân noch altyd ta it Fryske taalgebiet, mar wie dat yn 'e Grinzer Ommelannen en East-Fryslân al flink begûn ôf te broazeljen. Tsjin 1600 wie de tsjintwurdige provinsje Grinslân alhiel ûntfryske rekke, wylst yn East-Fryslân inkeld noch it noardlike Harlingerlân, de measte Waadeilannen, it lân Woersten en it Sealterlân oan it Frysk fêstholden. Underwilens hiene har doe ek it Eastfrysk en it Noardfrysk losmakke fan it Westerlauwersk Frysk en wiene dy beide talen begûn oan in eigen ûntwikkeling.
Skiednis
De âldste oerlevere Fryske tekst wie lang in fragmintaryske psalmoersetting út 'e ein fan 'e tolfde iuw, mar yn 2015 waard yn in fierders Latynsktalich manuskript in koarte notysje yn it Aldfrysk ûntdutsen, besteande út 'e wurden Lesa mi, helpe mi ("Ferlos my, help my"), dy't datearret út 'e perioade 1100-1125. Alle oare oerlevere teksten, benammentlik rjochtshânskriften, binne fan 'e trettjinde iuw of letter. De measten datearje út 'e fjirtjinde en fyftjinde iuw, want tusken 1300 en 1500 belibbe it Frysk as skriuwtaal in grutte bloeitiid. It waard brûkt yn alle fasetten fan it bestjoer yn Fryslân, en wie sa wichtich dat al om 1485 hinne it earste drukte boek yn it Frysk ferskynde, de saneamde Alde Druk fan it Fryske Lânrjocht. Dat is foar sa'n lytse taal tige seldsum, mei't de boekdrukkeunst amper 35 jier earder útfûn wie.
Om 1500 hinne kaam oan 'e bloeitiid fan it Frysk lykwols abrupt in ein. Foar in grut part wie dat in gefolch fan 'e ferovering fan Westerlauwersk Fryslân troch Albrecht fan Saksen, dy't de rjochten oer dat gebiet yn 1498 yn 'e hannen krigen hie. Dy loek neitiid in grut tal útlânske amtners oan en ferfong it Frysk as bestjoerstaal troch it Hollânsk. It Frysk waard weromkrongen nei it plattelân, dêr't it, relatyf isolearre fan it Hollânsk troch de minne ferbinings fan dy tiid, as sprektaal fan sawat de hiele befolking fuortlibbe. De ein fan 'e Aldfryske perioade, dy't ornaris om 1550 hinne lein wurdt, falt gear mei dy tebekfal fan skriuw- ta sprektaal. Dêrnei sprekt men fan Midfrysk, in taalfoarm dy't pas om 1820 hinne stadichoan yn it moderne Nijfrysk oergean soe. Taalkundich sjoen is it grutste ferskil tusken it Aldfrysk en it Midfrysk it feit dat it Aldfrysk noch in namfallesysteem hie, wylst dat by de oergong nei it Midfrysk weiwurden of alteast yn ûnbrûk rekke wie.
Ljouwert (gemeente)
Polityk
Boargemaster fan Ljouwert is sûnt augustus 2019 Sybrand van Haersma Buma, âld-fraksjefoarsitter fan it CDA yn 'e Twadde Keamer. De gemeenterie fan Ljouwert bestiet út 39 sitten. Om't Ljouwerteradiel en it noardeastlike part fan Littenseradiel by de gemeente foege waarden, fûnen der foar de gemeenterie fan Ljouwert op 22 novimber 2017 (tuskentiidske) weryndielingsferkiezings plak. De útslaggen fan de riedsferkiezings binne as folget:
Aldfrysk
Farianten fan it Aldfrysk
Ferlykje yn 'e tabel hjirûnder de iere en lette Aldfryske foarmen mei-inoar: