cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Medisynpylken
Libben
Om't er nei ôfrin fan 'e Oarloch fan de Reade Rivier (1874-1875) bang wie foar repressaillemaatregels fan 'e Amerikanen, flechte Medisynpylken yn jannewaris 1875 út it Sjajinne en Arapaho Yndianereservaat fan it Yndiaanske Territoarium (it hjoeddeiske Oklahoma) wei, en joech er him by de Noardlike Sjajinnen, yn 'e krite fan 'e Powderrivier, yn súdlik Montana. Dêr stoar er yn 1876 freedsum yn syn sliep. Medisynpylken wie warder fan 'e hillige medisynpylken fan 1850 oant syn dea. Neitiid folge syn soan Swarte Hierrige Hûn him op, en dy waard letter sels wer opfolge troch Lytse Man, in omkesizzer fan Medisynpylken. Hjoed de dei wenje de ôfstammelingen fan Medisynpylken yn westlik Oklahoma.
Farao
thumb|100px|thumb|In farao. Farao is de titel dy't gelyk stiet oan hege kening, en dy't tsjintwurdich brûkt wurdt om alle keningen oan te tsjutten dy't yn 'e Aldheid oer Egypte regearren. Histoarysk sjoen kaam dizze titel lykwols pas yn gebrûk yn 'e tiid fan it Nije Keninkryk, om sekuerder te wêzen ûnder de midden fan 'e Achttjinde Dynasty, nei it regear fan keninginne Hatsjepsût (reg. 1508-1458 f.Kr.). It wurd is ôflaat fan pr-ˤ3 (transliterearre út hieroglifysk skrift), dat fan oarsprong "keninklik paleis" betsjutte, mar úteinlik de oantsjutting waard foar dejinge dy't dêr wenne.
Fan 'e Njoggentjinde Dynasty (1292-1189 f.Kr.) ôf waard "farao" brûkt as ekwifalint fan it Fryske "Jins Majesteit": as earbiedige oansprektitel dus. Pas ûnder de Ienentweintichste Dynasty (1077-943 f.Kr.) waard it ferbûn mei de namme fan 'e monarch, sadat it ekwifalint waard oan ús wurd "kening". Taalkundigen binne fan tinken dat it tsjin dy tiid útsprutsen waard as [*par-ʕoʔ]. Grykske keaplju ferbasteren dy útspraak ta φαραώ, faraō, dat fia de Bibel yn alle Jeropeeske talen oernommen waard.
De Jellumer- en Bearsterpolder
De Jellumer- en Bearsterpolder wie in lyts wetterskip, mei in oerflakte fan 243 hektare, by de doarpen Jellum en Bears yn de gemeente Baarderadiel yn de Nederlânske provinsje Fryslân.
It wetterskip waard yn 1906 oprjochte as fuortsetting fan de partikuliere "Polder ûnder Bears en Jellum" en de iennichste reden foar de feroaring fan de status wie dat net ien fan de yngelannen him foar de wetterskipsbelesting weiwine koe, wylst dat yn in partikuliere polder wol koe.
It wetterskip waard yn 1981 opheft en gie doe oer nei wetterskip De Middelsékrite. Fan 2004 ôf oan is it gebiet diel fan Wetterskip Fryslân.
Chris Baay
Johannes Christiaan (Chris) Baay, (Amsterdam, 6 maart 1904 - dêre, 9 jannewaris 1991) wie in Nederlânsk akteur.
Baay wie ynearsten as amtner wurksum en begûn pas letter oan in karriêre as akteur. Syn toanieldebút makke er by it Nederlands Toneel, dat doe laat waard troch Albert van Dalsum en Eduard Verkade. Letter wie er ek aktyf by it Residinsje Toneel, doedestiids ûnder lieding fan Dirk Verbeek.
Baay die nei de oarloch oan in hiel soad telefyzjeproduksjes mei en wie oant yn hege âldens aktyf. Hy ferstoar yn 1991 yn 'e âldens fan 86 jier en waard begroeven op Zorgvlied yn Amsterdam.
Radioprogramma
By in radioprogramma kin it gean om in útstjoering foar ien kear of om in weromkearende útstjoering. Alle byinoar hearrende weromkearende útstjoerings mei-inoar foarmje in radiosearje, wylst ien sa'n útstjoering in ôflevering út 'e searje is. In oar ûnderskie tusken radioprogramma's is dat in protte live útstjoerd wurde, wylst oaren yn 't foar opnommen binne. De measte radioprogramma's binne tsjintwurdich ynformatyf (lykas nijsprogramma's en aktualiteiterubriken) of rjochte op fermaak (lykas muzykprogramma's). Fiktive radioprogramma's, yn 'e foarm fan in toanielstik op 'e radio, besteane ek; soks hjit in harkspul.
List fan planetoïden 63901-64000
Dit is in list fan planetoïden 63901-64000.
List fan planetoïden 23901-24000
Dit is in list fan planetoïden 23901-24000.
Roxy Raye
Roxy Raye, echte namme ûnbekend (yn Floarida, 2 juny 1989), is in Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise, wa har skûlnamme oft ek wol (mis)stavere wurdt as Roxy Ray. Hja sette yn 2010 útein mei in wurkpaad yn 'e Amerikaanske pornoyndustry en spile yn frijwat films. Raye stiet benammen bekend om 'e ekstreme foarmen fan anale seks dêr't se oan docht. Yn 2015 waard se nominearre foar twa AVN Awards.
Libben en karriêre
Raye waard yn 1989 earne yn 'e Amerikaanske steat Floarida berne. Begjin 2008 begûn se as webcamgirl te wurkjen, en letter uploade se op fergese pornografyske útwikselingswebsiden ferskate amateurpornografyske filmkes, dêr't op te sjen wie hoe't se seks hie mei har doetiidske freon. Nei't se dêr positive reäksjes op krigen hie, besleat se om in karriêre as pornoaktrise te begjinnen. Sadwaande makke se yn oktober 2010, doe't se 21 jier wie, se har debút yn in (profesjonele) pornografyske film.
Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hie Raye begjin 2017 yn mear as sechstich pornofilms spile, benammen foar it foaroansteande label Evil Angel. Dêrnjonken hat se ek wurke foar studio's as Jules Jordan Video, Mile High Media en Girlfriends Films, en foar pornowebsiden op it ynternet, lykas Brazzers en Kink.com. Raye stiet fral bekend om 'e foarmen fan ektreme anale seks dy't se beoefenet, lykas anale fisting en sênes mei ûnbidich grutte dildo's en oar seksboartersguod. Hja waard yn 2015 nominearre foar twa AVN Awards (de Oscars fan 'e pornowrâld), yn 'e kategoryen lesbyske groepsekssêne en skandalichste sekssêne.
Under har karriêre hat Raye gearwurke mei kollega-aktrises as Tori Black, Amy Brooke, Ava Devine, Skin Diamond, Ashley Fires, Lea Lexis, Chastity Lynn, Krissy Lynn, Kelsi Monroe, Bobbi Starr, Jada Stevens, Stoya,  Alexis Texas, Dana Vespoli en Jessie Volt, en mei manlike tsjinspilers as Mike Adriano, Jordan Ash, Mick Blue, James Deen, Manuel Ferrara, Steve Holmes, Sean Michaels, Rocco Siffredi, Lexington Steele, Criss Strokes en Mark Wood. Neffens eigen sizzen mei Raye yn har frije tiid graach non-fiksjeboeken lêze en te angelfiskjen gean.
Lichemsskaaimerken
Roxy Raye is blank, mei brune eagen en brún hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.70 m lang, mei in gewicht fan 58 kg, en in beskieden kupmaat 34B, dêr't se lykwols in boarstfergruttingsoperaasje foar ûndergien hat. Behalven troch har earlellen hat se ek piercings troch har spiennen en in nâlpiercing. As tatoeaazjes hat se de tekst "Strength to Fight" ("Krêft om te Fjochtsjen") yn 'e nekke stean, in ûntwerp mei wetter op har rjochterkût, en in lytse hertsje op 'e mulfinger fan har lofterhân.
Uljanovsk
thumb|260px|Oblast Oelganovsk Ulj a novsk (Russysk: Ульяновск) is in stêd yn Ruslân, oan de rivier de Wolga, sa'n 750 kilometer beëasten Moskou. It is de haadstêd fan de oblast Uljanovsk. De stêd is ferneamd nei Vladimir Iljitsj Uljanov, Lenin, dy't dêr 1870 berne waard. Oant 1924 hjitte de stêd Simbirsk (Russysk: Симби́рск).
Klimaat
Uljanovsk hat in myld lânklimaat. Trochstrings leit der snie fanôf ein oktober oant mids april. De trochsneed temperatuer yn juny is +19°C, yn jannewaris -12°C. De trochsneed delslach yn it jier is 400 mm.
De Hoekstien (Hallum)
De Hoekstien is de eardere grifformearde en tsjintwurdige PKN-tsjerke fan de protestantske gemeente Mariëngaarde yn Hallum.
Skiednis
De tsjerke waard oan it begjin fan de 20e iuw boud foar de grifformearde tsjerke fan Hallum neffens in ûntwerp fan de arsjitekt Tjeerd Kuipers. Mei de fúzje fan de grifformearde tsjerke en de herfoarme tsjerke gie it gebou oer oan de nij stifte protestantske gemeente Mariëngaarde, dy't yn Hallum no twa tsjerken yn gebrûk hat.
Yn jannewaris 2009 waard it âlde meubilêr út de tsjerke weibrutsen en waard de tsjerke op 'en nij ynrjochte.
Oargel
It oargel fan De Hoekstien waard yn 1926 boud troch de Ljouwerter oargelmakkerij Bakker & Timmenga.
Kompanjy (militêre ienheid)
In kompanjy (fan it Frânske compagnie) is in militêre ienheid besteande út 80-250 (mar meastal út 100-150) manskippen ûnder befel fan in majoar of in kaptein. In âlde namme foar in militêre ienheid fan dizze grutte is in findel. Fjouwer of mear kompanjyen, yn 'e mande mei in stêfkompanjy, foarmje in bataljon. Foarhinne wiene kompanjyen ek wol ûnderferdielings fan in rezjimint. In kompanjy kin sels ornaris ûnderferdield wurde yn seis pelotons (hoewol't it presize oantal fan lân ta lân ferskilt). Kompanjyen komme benammen foar by de ynfantery en ferlykbere kriichsmachtûnderdielen, lykas it marinierskorps. De kavalery brûkt de fierhinne ekwivalinte term eskadron.
Sûnt de Aldheid hawwe de measte legers in ûnderferdieling yn ienheden fan likernôch hûndert man brûkt. It bekendste is op dat mêd sûnder mis de Romeinske sintuerje (of 'hûndertman'), dy't oanfierd waard troch in ofsier dy't in sintuerion neamd waard. De kompanjy as sadanich ûntstie foar it earst ûnder de reorganisaasje fan it Sweedske leger troch kening Gustaaf II Adolf yn 1631. Dêrby waarden kompanjyen fan 150 man gearstald, dy't yn rezjiminten fan acht sokke ienheden ûnderbrocht waarden. Dat systeem waard neitiid oernommen troch de legers fan 'e measte oare Westerske lannen. Letter waarden ynfanterykompanjyen gearbrocht yn bataljons, dy't yn 'e mande mei kavalery- en artillery-ienheden in brigade foarmen.
Doe't der tsjin 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw repeteargewearen en letter mitrailleurs en hângranaten ynfierd waarden as wapens foar de ynfantery, moasten gefjochtsformaasjes fanneeds sterk ferspraat operearje, wat geandewei de tweintichste iuw makliker makke waard troch it gebrûk fan radiokommunikaasje. Dêrtroch koene relatyf lytse oantallen manskippen in folle gruttere fjoerkrêft en gefjochtseffisjinsje ûntwikkelje as dat earder mooglik wie. De omfang fan 'e kompanjy as militêre ienheid is lykwols itselde bleaun, mooglik om't oantoand is dat minsken it bêste fjochtsje (mar ek libje, wurkje, sosjalisearje, ensfh.) yn organisaasjes fan omtrint 150 leden. Wat der feroare is, is dat de pelotons dy't mei-inoar in kompanjy foarmje no folle selsstanniger operearje as foarhinne.
William Carlos Williams
William Carlos Williams (Rutherford (Nij-Jersey), 17 septimber 1883 – dêre, 4 maart 1963) wie in Amerikaansk dichter, skriuwer, toanielskriuwer, dokter en sosjalist fan mingd etnysk komôf, mei Baskysk, Nederlânsk-Joadsk en Ingelsk bloed. Fan berop wied er bernedokter en hûsdokter, mar hy waard benammen bekend as dichter fan 'e modernistyske en imazjistyske streamings.
Komôf en jonkheid
Williams waard berne yn in begoedige ymmigrantefermidden yn Rutherford, yn 'e Amerikaanske steat Nij-Jersey. Syn beppe, in Ingelse dy't troch har man ferlitten wie, wie mei har soan nei de Feriene Steaten ta emigrearre, dêr't se wertroude en doe mei har nije man ferfear nei Porto Riko. Har soan, Williams syn heit, troude dêr mei in Portorikaanske fan Frânsk-Baskysk en Nederlânsk-Joadsk komôf, mei wa't er werom migrearre nei de Feriene Steaten. Williams folge leger en middelber ûnderwiis yn Rutherford, oant er yn 1897 foar twa jier nei in kostskoalle by it Switserske Sjenêve en it Lycée Condorcet te Parys stjoerd waard. Nei noch ferskate jierren ferfolchûnderwiis genoaten te hawwen nei't er weromkeard wie yn Amearika, waard er yn 1902 talitten ta de prestizjeuze oplieding genêskunde oan 'e Universiteit fan Pennsylvania, te Philadelphia. Hy studearre yn 1906 ôf mei diploma's as bernedokter en hûsdokter.
Karriêre
Ier yn syn karriêre rekke er benammen fia Pound belutsen by de imazjistyske streaming, mar al mei gauwens begûnen syn mienings tefolle ôf te wiken fan oare imazjistyske dichters, en gie er syn eigen paad. Yn 1915 joech er him by in groep New Yorkske skriuwers en keunstners dy't harsels "The Others" neamden. Dizze groepearring wie oprjochte troch de dichter Alfred Kreymborg en de keunstner Man Ray. Yn 1920 krige Williams skerpe krityk oer him hinne fan in protte oare dichters, wêrûnder syn eardere freon Ezra Pound, doe't er ien fan syn eksperiminteelste mingde proaza-poëzijbondels, Kora in Hell: Improvisations, publisearre. Pound neamde dat "ynkoherint".
Yn 1923 publisearre Williams ien fan syn meast ynfloedrike dichtbondels, Spring and All, dy't guon fan syn bekendste gedichten befette, lykas By the Road to the Contagious Hospital, The Red Wheelbarrow en To Elsie. It jiers tefoaren hie lykwols T.S. Eliot syn ferneamde dichtwurk The Waste Land útjûn, dat in literêre sensaasje waard en Williams syn wurk alhiel yn it skaad stelde. Yn syn autobiografy soe Williams dêr letter sels oer skriuwe: "Ik hie daliks al it gefoel dat The Waste Land my tweintich jier yn 'e tiid tebek set hie, en ik bin der wis fan dat dat ek sa wie. Kritysk besjoen stjoerde Eliot ús werom it klaslokaal yn, krekt op it stuit dat ik tocht dat wy op it punt stiene om te ûntsnappen nei saken dy't in nije keunstfoarm sels folle neier kamen [...]" Hoewol't er grut respekt hie foar Eliot syn wurk, hie Williams krityk op Eliot syn tige yntellektuële dichtstyl, wêryn't oates en toates wurden en frazes út oare talen brûkt wurde en referearre wurdt oan klassike, Jeropeeske en hindoeïstyske literatuer. Sels joech Williams ynstee de foarkar oan 'e Amerikaansk-Ingelske sprektaal.
Ferstjerren
Nei't Williams yn 1948 in hertoanfal krige, gie it berchôf mei syn sûnens. Nei 1949 krige er in hiele rige oerhalen. Hy stoar thús, yn Rutherford, op 4 maart 1963, doe't er 79 jier wie. Williams waard begroeven yn Lyndhurst, op it Hillside-begraafplak. Yn maaie 1963 waard oan him postúm de prestizjeuze Pulitzerpriis takend foar syn bondel Pictures from Brueghel and Other Poems, dy't it jiers foar syn dea noch útkommen wie.
Fryske oersettings
Wat Fryske oersettings fan it wurk fan William Carlos Williams oanbelanget, hat Haring Tjittes Piebenga yn 1967 fjouwer fan syn gedichten fertaald (ûnder de titels Stienbrek, De Die, De Wurden en Folsleine Ferneatiging), en se yn publisearre yn it tydskrift De Tsjerne (1967, ôfl. 3, s. 102-104).
Konosuke Matsushita
Kōnosuke Matsushita (Japansk: 松下 幸之助, Matsushita Kōnosuke) 27 novimber 1894 – 27 april 1989, wie in Japaneeske yndustrieel dy't Panasonic, it grutste Japanske konsuminte-elektroanikabedriuw oprjochte. Matsushita wurdt oantsjut as de "God fan Bestjoer".
List fan planetoïden 64001-64100
Dit is in list fan planetoïden 64001-64100.
Hambye
Hambye is in gemeente yn it Frânske departemint Manche yn de regio Normandje. It plak makket diel út fan it arrondissemint Coutances.
It doarp leit oan de D13 fan Caen nei Granville en is benammen bekend fanwegen de eardere benediktynske abdij, dy't yn de foarm fan in ruïne bewarre bleaun is en in pear kilometer súdlik fan it doarp leit.
Paula Hitler
Paula Hitler (Hafeld, 21 jannewaris 1896 - Berchtesgaden, 1 juny 1960) wie de jongere suster fan Adolf Hitler en it jongste bern fan Alois Hitler sr. en syn tredde wiif Klara Pölzl. Paula Hitler wie de iennichste folle suster fan Adolf Hitler dy't folwoeksen waard.
Libben en wurk
Nei it ferstjerren fan harren mem, joech Adolf Hitler syn part fan it wezepinsjoen oan syn suster. Yn de Earste Wrâldkriich en de jierren dêrnei hiene sy gjin kontakt mei elkoar. Fan 1929 ôf hiene hja alle jierren kontakt, meast by grutte nazi-eveneminten. Yn 1936 stelde Adolf har út har namme te feroarjen yn Paula Wolff (Adolf Hitler syn bynamme yn syn jonkheid wie Wolf). Paula Hitler waard fan har broer stipe fan de iere jierren tritich oant syn dea april 1945.
Paula Hitler die administratyf wurk yn in militêr sikehûs oant de ein fan de Twadde Wrâldoarloch. Sy waard troch de Amerikanen maaie 1945 arrestearre en letter yn dat jier wer frijlitten. Sy sei dat hja net leauwe koe dat har broer ferantwurdlik wie foar de Holocaust. De Amerikaanske ynljochtingetsjinst ferklearre dat út de loyaliteit fan in suster foar har broer oer. Nei't hja frijkaam wie ferfear Paula Hitler nei Wenen, dêr't hja oan it wurk gie yn in keunst- en ambachtswinkel. Yn 1952 ferhuze hja nei Berchtesgaden, nei in twakeamerappartemint, dêr't hja wenne oant har dea. Sy hat nea troud west en hie gjin bern.
Yn 2005 waard ûntdutsen dat Paula Hitler fersein wie oan Erwin Jekelius, in wreedferneamde Weenske dokter, dy't ferantwurdlik wie foar de dea fan 4000 geastlik- en lichaamlikbeheinden. . It houlik gie net troch fanwege Hitler, dy't it better talike dat syn suster net trouwe soe. Doe't Jekelius nei Berlyn reizge om Hitler de hân fan syn suster te freegjen, waard er ûnderweis troch de Gestapo oanholden. Hy waard nei it eastfront stjoerd, waard fan it Reade Leger fêstset en stoar as finzene yn 1952. Der binne oanwizings dat Paula Hitler de Dútsk-nasjonalistyske ideeën fan har broer dielde, mar hja hat nea polityk aktyf west.
Dom fan Keulen
Mei de bou fan de dom waard op 15 augustus 1248 út ein set. Iuwenlang wurke men stadich troch oan it projekt, oant de bou healwei de fyftjinde iuw stil kaam te lizzen. Oan de hân fan de âlde boutekeningen waard it wurk ûnder ynfloed fan de Romantyk yn de njoggentjinde iuw wer oppakt en yn 1880 einlings en te'n lêsten foltôge. Neitiid wie de katedraal oant 1884 it heechste bouwurk fan de wrâld. Mei in hichte fan 157,38 m is de Keulske dom tsjintwurdich noch altyd it op ien nei heechste tsjerkegebou yn Jeropa. Allinnich de munster fan Ulm, wêrfan't de toer yn 1890 reekaam, is mei in hichte fan 161,53 m noch heger.
Foarskiednis
Op it plak stiene foar de hjoeddeiske domtsjerke al ferskate bouwurken. By opgravings ûnder de dom binne resten fan romeinske wenten út de 1e oant de 4e iuw fûn. Yn de lette 4e of iere 5e iuw ûntstie ûnder it koar fan de dom in 30-40 meter lang bouwurk, nei alle gedachte de earste tsjerke. Dat gebou waard noch yn de 5e iuw ferfongen troch in bouwurk mei likernôch deselde ôfmjittings, wêr't Frankyske foarsten begroeven waarden. Dy grêven foarmje in oanwizing dat dit gebou as tsjerke tsjinne. Yn de twadde helte fan de 6e iuw ûntstie in nije tsjerke, wêrfan't de ôfmjittings grutter wiene as de foargongers. Troch ferlinging nei it westen krige dy tsjerke stadichoan de ôfmjittings fan de folgjende bou, bekend ûnder de namme Alte Dom (Alde Dom).
Ut de 6e iuw binne eastlik fan it koar fan de dom resten fan in ierkristlik baptisterium fûn; bewarre bleau it achtsidige doopfont. It baptisterium sels wie rjochthoekich en yn in twadde boufaze krúsfoarmich. De lêste boufaze wie op 'e nij rjochthoekich en troch twa gongen ferbûn mei de tsjerke. Nei alle gedachten waard it baptisterium yn de 9e iuw by de bou fan de Alte Dom ôfbrutsen. It doopfont kaam doe yn de nije tsjerke te stean.
De Alde Dom
De Alde- of Hildebold-Dom wie de foargonger fan de tsjintwurdige domtsjerke. De tsjerke waard op 27 september 873 ynwijd. Dizze tsjerke bestie út in skip mei oan beide einen in dwersskip. De bou stie model foar in soad oare Jeropeeske tsjerken yn dy tiid. Yn de tsjerke kaam it yn de 10e iuw makke Gerokrús te hingjen, it op ien nei âldste monumintale krusifiks fan it Jûntydslân. It lei yn de bedoeling dat de âlde dom fan 1248 ôf stadichoan sloopt wurde soe om plak te meitsjen foar de nije goatyske dom, mar by it sloopwurk fan it koar sette in brân hast it hiele bouwurk yn 'e lôge. Neitiid waard it westlike diel wer sa makke dat de mis noch fierd wurde koe. Noch yn it selde jier waard mei de bou fan de hjoeddeiske dom begûn.
Earste bouperioade fan de domtsjerke
Op 23 july 1164 brocht aartsbiskop Rainald fan Dassel de reliken fan de Hillige Trije Keningen fan Milaan nei Keulen. De reliken wiene ôfkomstich út in kriichsbút fan keizer Freark I en laten om 1225 hinne ta de plannen om in nije dom te bouwen. De âlde dom koe nammentlik de ûnbidige oantallen pelgrims net mear ferwurkje en wie te lyts wurden. Mei de goatyske bou waard op 15 augustus 1248 neffens in plan fan de boumaster Gerhard fan Rile begûn. Benammen foar it grûnplan jilde de katedraal fan Amiens as foarbyld. it boumaterjaal wie benammen ôfkomstich fan de Drakenrots yn it Sângeberchte.
List fan planetoïden 24001-24100
Dit is in list fan planetoïden 24001-24100.
Dom fan Keulen
Earste bouperioade fan de domtsjerke
Tsjin it ein fan de 15e iuw stûke de bou. Neffens resint ûndersyk stopte de bou nei 1530, ek al wie der noch wol jild foar de reparaasjes en opsmûk. Foar it lêst waard der noch yn 1559 jild frijmakkefoar de bou en dêrnei wie it dien. Brek oan jild wie de oarsaak. Troch de reformaasje wie de hannel yn ôflaten ôfnaam en kamen der minder pylgers. Mar ek de feroarings yn de estetyske foarstellings droech by oan it fermindere bou-entûsjasme. Nettsjinsteande dat waard op 5 jannewaris 1531 Ferdinand U, de broer fan keizer Karel V, yn de dom ta Dútsk kening keazen. Yn de perioade 1744 oant 1770 folge noch in barokke ynklaaing fan de tsjerke.
De twadde boufaze fan de dom
Al 300 jier markearde de ûnfoltôge dom it silhûet fan de stêd. Yn al dy iuwen wie de tsjerke stadichoan ta in boufal ferfallen en der wie al praat oer de ôfbraak fan de katedraal. Oant 1868 stie op de ûnfoltôge súdlike toer noch jimmeroan de âlde boukraan út de 14e iuw. Ut dizze tiid stamt ek it iroanyske Keuler sechje dat de wrâld fergean soe as de katedraal ree wie.
Yn 1814 ûntdiek Georg Moller yn Darmstadt in diel fan de 4,05 meter hege tekening fan de foargevel mei de beide tuorren. De oare helte fan it plan fan de boumaster Arnold waard yn 1816 troch Sulpiz Boisserée yn Paris ûntdutsen. Op 20 oktober 1814 stelde de heechleraar en katolike publisist Joseph Görres yn it liberale blêd Rheinischen Merkur foar de Keuler domtsjerke ôf te bouwen. Oanhingers fan de romantyk lieten mei harren entûsiasme foar de midsiuwen ek yn it iepenbier harren ynteresse sjen foar de ûnfoltôge katedraal, dy't boppedat as symboal foar de Dútske ienheit foar de nasjonale beweging yn Dútslân mear en mear oan belang wûn. Lykwols wiene der ek tsjinstanners fan in foltôging te finen, sawol ûnder protestanten (dy't it jildfergrimerij fûnen) en katoliken (dy't bang wiene dat de nasjonale betsjutting fan de dom ta skea waard fan it religieuze belang).
Op 19 oktober 1820 die bliken dat er yn de dom ynbrutsen wie. Fan de skryn fan de Trije Keningen wiene weardefolle ûnderdielen stellen.
Yn 1823 waard útein set mei de restauraasje fan de besteande bou. Driuwende krêft efter de foltôging wiene benammen Joseph Görres en Sulpiz Boisserée. Op 4 september 1842 koe tank sij de Prusyske en protestânske kening Friedrich Wilhelm IV en de lettere aartsbiskop Johannes von Geissel it startsein jûn wurde foar it ôfmeitsjen fan it bouwurk. De earste stien fan de twadde boufaze waard nei't der al earder begûn wie mei de restauraasje fan de besteande bou op de noch ûnfoltôge súdlike toer omheech takele en dêr ynmetsele. Krekt dêr foar wie de Zentral-Dombau-Verein oprjochte, dy't û.o. as taak hie om jild yn te sammeljen foar de bou. Ek de steat Prusen holp mei de finânsiering. Dit barren waard mei in feest fan 14 oant 16 augustus 1848 fierd. Nei't it ynterieur fan it skip en it transept yn 1863 ree kaam, koe de skiedingsmuorre tusken it koar en it skip nei 560 jier delhelle wurde. Fan 1863 ôf waard fierder gien mei it wurk oan de westlike gevel.
De dom fan Keulen kaam nei 600 jier lang om let yn 1880 klear, alhiel neffens de tekeningen fan de midsieuwske boumasters en de bewarre geveltekening út likernôch 1280. De gevels fan it dwersskip binne lykwols 19e iuwske kreaasjes, om't der gjin midsiuwske tekeningen fan bestiene. By de bou brûkten de boumasters Ernst Friedrich Zwirner en Richard Voigtel moderne techniken, benammen fan in izeren konstruksje by it dak en de beide tuorren. Fjouwer jier lang soe de tsjerke it heechste bouwurk fan de wrâld bliuwe. Ein 1884 folge it Washington Monument mei in hichte fan 169,3 meter de katedraal op.
20e en 21e iuw
Yn 1904 begûn de striid tsjin it ferfal fan de sânstien. Yn de perioade 1904-1939 waarden de bearen fan it koar fernijd. Fan de earste faze fan 1248-1322 stamt noch de binnenste skyl fan it koar. Ek it maaswurk fan de finsters yn it heechkoar is oarspronklik.
Nei de kriich begûnen archeologyske opgrafings troch Otto Doppelfeld, dy't noch oant 1997 duorren. It 700e jubileum fan de dom fûn yn 1948 plak yn in skeind bouwurk, mar yn 1956 wie de dom wer sa fier dat it gebou wer iepen wie foar de leauwenden. De jierren dêrnei stiene yn it ramt fan it gefjocht tsjin de soere rein en de loftfersmoarging, dy't stienfraat feroarsaakten en de stien fan de tsjerke jimmeroan donkerder kleurden. Milieumaatregels soargen der foar dat der in ein kaam oan dizze ynfloeden fan bûten ôf.
Op 25 augustus 2007 krige de katedraal in nij raam yn it finster fan it súdlike transept. it raam wie makke troch de Dútske keunstner Gerhard Richter. It is gearstald fan 11.500 stikjes kleurd glês dy't in kleurich tapyt foarmje. Sûnt it oarspronklike raam yn de Twadde Wrâldkriich ferlern gie ferfong in kleurleas raam it finster. Kardinaal Joachim Meisner hie lykwols de foarkar foar in raam mei in foarstelling fan nije katolike martelaren en wenne dêrom de ynhuldiging net by.
Heechalter
It heechalter fan de katedraal waard yn 1322 ynwijd. It is makke fan swart moarmer. De foar- en sydkanten binne dekorearre mei wite nissen mei de bylden fan de kroaning fan Marije en oan wjerskanten de apostels.
Skryn fan de Hillige Trije Keningen
It meast ferearde keunstwurk is de skryn mei de reliken fan de Trije Keningen. Aartsbiskop Filip fan Heinsberg joech yn 1190 de opdracht oan Niklaas fan Verdun foar it meitsjen fan de skryn. De reliken fan de hilligen wiene yn 1164 troch Freark Barbarossa as kriichsbút meinommen nei de ferovering fan Milaan. De skryn hat de foarm fan in basilyk en is makke fan brûns en sulver en ferguld en dekorearre mei byldsjes, arsjitektoanyske details en ealstiennen. By it iepenjen fan de skryn yn 1864 waarden bonken en tekstyl oantroffen.
Koarbylden
De 14 bylden mei in hichte fan 2,15 meter yn it koar stelle Marije, Kristus en de tolve apostels foar. De bylden waarden yn de jierren 1270-1280 yn de wurkplaats fan de doedestiidske boumaster Arnold houd. De tufstiennen bylden yn it skip datearje út 1322 en toane allyksa de tolve apostels, Kristus en Marije en lykje mei it foaroer steande byld yn petear te wêzen.
Kristoffelbyld
Op de oergong fan it súdlike dwersskip nei de koaromgong stiet oan in pylder it 3,73 grutte byld fan Sint-Kristoffel. It is út tufstien houd yn it lêste fearn fan de 15e iuw en wurdt oan it atelier fan de master Tilman taskreaun.
Fleugelalter Stefan Lochner
De Keulse skilder Stefan Lochner skildere yn 1442 foar de riedskapel fan de stêd it fleugelalter yn de Marienkapelle. It is it belangrykste wurk fan de letgoatyske Keulse skilderskoalle. It moast yn 1794 foar de Frânske revolúsjetroepen weistoppe wurde. Nei de ûnthilliging fan de riedskapel yn 1810 waard it alter oan de dom oerdroegen. Dêr fersiert it keunswurk it alter fan de Marienkapelle. Alle dagen wurdt hjir de mis lêzen en sa hat it alter ek hjoeddedei nog in liturgysk gebrûk. Yn de kryst- en fêsteltiid wurde de fleugels fan it alter sletten.
Agilofusalter
It Agilofusalter krige de namme fan in Keuler biskop út de 8e iuw en waard yn Antwerpen makke. It heart ta de grutste Antwerper alters fan houtsnijwurk en toant foarstellings út it libben en de lijensskiednis fan Kristus. De ôfmjittings fan it alter binne 5,50 meter heech en 7 meter breed. Nei in yngeande restauraasje waard it alter yn july 2012 mei in feestlike mis yn it súdlike dwersskip ynwijd. It alter is ôfkomstich út it goatyske koar fan de Maria-ad-Gradustsjerke, dy't net fier fan de domstjerke stie en nei de sekularisaasje yn 1817 ûnder de slopershammer foel.
Gero-krús
By de sakristy is it Gero-krús te sjen. It krús is in út ikehout sniene krusifix en hat noch resten fan fergulding en farve. Oannommen wurdt dat it yn likernôch 960 troch aartsbiskop Gero besteld is.
Madonna fan Milaan
De iergoatyske Mailänder Madonna (Madonna fan Milaan) stiet yn de Marienkapelle. It byld fan Marije mei it bern Jezus datearret fan 1290.
Klara-alter
It Klarenalter (Klara-alter) stamt út 1350-1360 en stie earder yn de Sint-Klaratsjerke fan de Klarissen. Mei de sekularisaasje waard de kleastertsjerke ôfbrutsen en kaam it alter yn de dom terjochte.
Oargels
Yn de dom binne meardere oargels. Twa lytsere ynstruminten binne te finen yn de Marienkapelle en de Sakramentskapelle. Dêrnjonken hat de dom twa grutte oargels, beide fan de oargelbouwer Klais út Bonn. Beide oargels kinne mei in mienskiplike spyltafel bespile wurde.
Oargel tsjerkeskip
It oargel yn it skip fan de tsjerke is as in swellenêstoargel yn de jierren 1990 boud en hinget foar de noardlike muorre yn it skip oan in stielkonstruksje sûnder de muorre te reitsjen. Meiïnoar hat dit oargel 53 registers op trije manualen (rêchposityf, haadwurk en swelwurk) en pedaal.
Bysûnder snoad is in by-register, dat yn in it ûnderste diel fan it rêchposityf ynboud is. By it brûken fan dit register mei de namme "Loss Jonn" wurdt der ûnder yn it rêchposityf in lûkje iepene, dêr't in houten mantsje mei in narremûtse út komt. It mantsje stelt de domproast Bernard Henrichs foar en in spylwurk yn it oargel spilet dan it liet Mer losse d’r Dom en Kölle (Wy litte de dom yn Keulen).
Grêven
Yn de dom fûn in rige fan aartsbiskoppen in lêste rêstplak:
Njonken biskoppen waarden ek inkelde oare persoanen yn de dom te rêste lein:
Tsjerkeskat
De skatkeamer fan de dom beslacht seis romten ferdield oer trije ferdjippings. Op oerflak fan likernôch 500 fjouwerkante meter wurde reliquaria, liturgysk guod en tekstyl, midsiuwske bylden en fynsten útstald. De nijbou fan de skatkeamer yn de útboude kelders fan de 13e iuw oan de noardlike kant fan de dom waard op 21 oktober 2000 iepene.
Yn de nacht nei 2 novimber 1975 waard der yn de âlde skatkeamer fan de dom ynbrutsen. Weardefolle monstrânsen en krusen waarden stellen. Lang om let waarden de dieders mei help fan de Keuler ûnderwrâld snipt. In part fan de stellen saken, lykas in gouden monstrâns út 1657, hiene hja doe al omraand.
Wrâlderfskip
De dom waard yn 1996 troch UNESCO as ien fan de Jeropeeske masterwurken fan goatyske arsjitektuer klassifisearre en ta wrâlderfskip ferklearre. Nije bouplannen oan de oare kant bedriigden yn 2004 it sicht op de dom en it unike Keuler silhûet en UNESCO sette dêrom de dom op de reade list. Nei feroarings yn de plannen en de tasizzing dat nei de foltôge Kölntriangle'gjin fierdere heechbou barre sil, waard de dom wer fan de reade list ferwidere.
Boarnferd (wetterskip)
Boarnferd wie in wetterskip yn it súdwesten fan Fryslân fan 1966 oant 1996. It wetterskip hie syn sit op It Hearrenfean.
It gebiet lei yn de gemeenten Boarnsterhim, It Hearrenfean, Opsterlân, Lemsterlân en Skarsterlân en waard begrinzge troch de Boarn, de Nije Feart, de Tsjonger, de súdouwer fan de Tsjûkemar, Rykswei 6, de Skarster Rien, de Langwarder Wielen, de Snitsermar en it Prinses Margrietkanaal. It oerflak wie sa 'n 27.000 bunder.
Boarnferd ûnstie yn 1966 út in fúzje fan 13 wetterskippen, 7 feanpolders en 34 partikuliere polders. Yn it earstoan waard Boarnferd laat troch in bestjoer dat troch provinsjale steaten ynsteld waard. De âlde organisaasjes waarden stap foar stap oernommen. Earst yn 1973 kaam it hielendal op himsels te stean. Taak fan it wetterskip wie njonken it regulearjen fan de wetterhúshâlding ek it behear fan inkelde sânreden.
Mei yngong fan 1 jannewaris 1997 gie it wetterskip by de twadde konsintraasje op yn Wetterskip Boarn en Klif, dat yn 2004 wer opgie yn it hjoeddeiske Wetterskip Fryslân.
Hans Culeman
Hans Dieter Culeman (Rhaunen, 26 septimber 1927 – De Haach, 17 jannewaris 1974) wie in Nederlânsk akteur fan Dútsk komôf. Hy wie ferbûn oan it Nederlands Volkstoneel, Rotterdamse Comedie, Toneelgroep Studio, Toneelgroep Theater, Toneelgroep Centrum , Nieuw Rotterdams Toneel , Haagse Comedie, en spile fierders yn in tal films en telefyzjerigen. Ek hearde er ta de kearngroep fan akteurs dy't oan de Nederlandse Televisie Stichting ferbûn wie. Fierders fertaalde Culeman in toanielstik fan de Eastenrykske toanielskriuwer Hermann Ortner.
Libben en wurk
Culeman waard yn in famylje fan Dútske teologen berne as soan fan in Dútske dûmny en dy syn frou A.C.J.E. Culeman-Schüler. Syn pake wie sindeling op Sumatra. Culeman sr. wegere yn 1934 de eed op nazy-Dútslân ôf te lizzen. De húshâlding flechte yn 1936 nei Nederlân en krige de Nederlânske nasjonaliteit. Culeman sr. studearre genêskunde en fêstige him as dokter yn Amsterdam.
Culeman wurke in skoft by de KLM en folge de privee-oplieding Akademie voor Dramatische Kunst. Nei't er mei Jan Velzeboer Huis clos opfierd hie krige er yn 1947 in kontrakt oanbean by it Nederlands Volkstoneel. Hy spile ûnder oare yn Op hoop van zegen (Barend) en Maria Stuart (Mortimer) fan Friedrich von Schiller. Healwei de jierren fyftich gie Culeman dêrneist foar telefyzje oan't wurk.
Filmstudio
In filmstudio of filmproduksjemaatskippij is eins, yn 'e oarspronklike betsjutting, in gebou dêr't films opnommen wurde of dêr't in bedriuw fêstige is dat films distribuëarret. Meitiid kaam de term te ferwizen nei in kompleks fan sokke gebouwen, en doe nei de ûndernimming dy't sa'n kompleks eskploitearre. Sadwaande wurdt mei 'filmstudio' no oer it algemien ferwiisd nei in filmproduksjemaatskippij mei in eigen filmstudiokompleks, wylst foar 'filmstudio' yn 'e sin fan in gebou dêr't opnames foar films plakfine no de oantsjutting soundstage yn gebrûk is. Hjirby moat oantekene wurde dat de mearderheid fan 'e filmproduksjemaatskippijen gjin eigen filmstudiokompeks yn besit hawwe, mar foar harren produksjes soundstages hiere fan òf de grutte filmstudio's, òf fan selsstannige bedriuwen dy't sels gjin films produsearje, mar har derop talein hawwe om fasiliteiten dêrfoar te ferhieren.
Hans Culeman
Libben en wurk
Culeman ferstoar yn de âldens fan 46 jier yn syn klaaikeamer oan in hertoanfal, by in opfiering fan De zottin van Chaillot ('La Folle de Chaillot') fan Jean Giraudoux, yn de Haachske Skouboarch. Hy waard beïerdige op Oud Eik en Duinen yn De Haach.
Filmstudio
De earste filmstudio waard yn 1893 yn 'e Feriene Steaten boud troch útfiner Thomas Edison, yn West Orange, yn 'e steat Nij-Jersey. Oan it begjin fan 'e tweintichste iuw fêstigen har in protte Amerikaanske filmstudio's yn Los Angeles. Hoewol't elektryske beljochting doe al bestie, wie dy net goed genôch om ynset te wurden foar it opnimmen fan films; dêrom giene de filmproduksjemaatskippijen nei in krite dêr't it jier rûn in protte sinneskyn wie, yn súdlik Kalifornje. Meitiid waard út dy omstannichheid de filmyndustry fan Hollywood berne, dy't oant hjoed de dei ta liedend is foar de filmproduksje yn 'e hiele wrâld.
Hans Culeman
Priveelibben
Culeman wie fiif jier troud mei de juriste Maja Krans (1927 -2016) en soe 21 jier in ferhâlding hân hawwe mei de aktrise Elly van Stekelenburg. Twa jier nei syn dea waard bekend dat er in dochter hie by in net bekend bleaune aktrise.
Filmstudio
Oarspronklik wiene der acht filmstudio's dy't yn Hollywood de tsjinst útmakken. Dat wiene de Grutte 5: 20th Century Fox, RKO Pictures, Paramount Pictures, Warner Bros. en Metro-Goldwyn-Mayer (MGM). Dizze fiif studio's kamen bekend te stean as "it studiostelsel". Dêropta wiene der de Lytse 3: Columbia Pictures, United Artists en Universal Pictures. United Artists koe trouwens de titel fan 'grutte' filmstudio faak mar kwealk behâlde, en operearre yn haadsaak as stiper en distributeur fan films dy't troch ûnôfhinklike filmprodusinten makke wiene.
Tana (rivier)
thumb|right|300px|Satellytfoto fan de Tana
De Tana is in rivier yn Kenia dy't yn de Yndyske Oseaan útmûnet. Mei in langte fan sa'n 800 km. is it de langste rivier fan it lân.
Der binne in tal keardammen yn de rivier lein foar it opwekjen fan elektrisiteit: de Kindarumadaam yn 1968, de Kamburudaam yn 1975, de Gitarudaam yn 1978, de Masingadaam yn 1981 en de Kiambere yn 1988. In stúdzje út 2003 seit dat twatredde fan de stroom yn Kenya opwekt wurdt troch de hydro-elektryske sintrales yn de Tana..
Yllustraasje
thumb|Yllustraasje by in skûtsje (De Gerben van Manen, fan it Hearrenfean.) In yllustraasje (fan it Frânske illustration, fan it Latynske illustro, "ik beljochtsje") is in (meast) fisuele taljochting by in ferhaal, in beskriuwing of in bewearing. Yn 'e folksmûle wurde yllustraasjes almeast plaatsjes neamd.
Jo kinne de folgjende twa soarten yllustraasjes ûnderskiede:
In bysûndere foarm fan yllustrearjen is it tapassen fan ylluminaasje (boekferlufting).
In yllustraasje kin yn oerdrachtlike sin ek in útlis wêze by in ferhaal of by in presintaasje. Dêrby is de yllustraasje sels ek wer in ferhaal, dat lykwols as in foarbyld tsjinje kin foar it ferdúdlikjen fan it petearûnderwerp. Yn de bibel wurdt in likenis as yllustraasje by de lear fan Jezus brûkt.
Neffens guon is in neidiel fan it brûken fan yllustraasjes dat de fantasij fan de lêzer of harker minder prikkele wurdt as by ferhalen sûnder yllustraasjes, om’t yllustraasjes in part fan de ûndúdlikens ynfolje, bygelyks oer it uterlik fan de haadpersoan.
Tekenteltsje
In tekenteltsje of stripboek is in tekst wêrby’t it ferhaal ferteld wurdt mei in rige yllustraasjes. De tekst kin yn de tekeningen stean yn tekstballonnen of tekstbalken, of de tekst kin der, skaat fan de yllustraasjes, boppe of ûnder stean.
Thandie Newton
150px|thumb|Thandie Newton
Thandiwe Adjewa (Thandie) Newton (Londen, 6 novimber 1972) is in Britsk aktrise. Har mem komt út Simbabwe, is fan Sjona-komôf, har heit is Ingelsk. Sy waard grutbrocht yn Londen en Penzance (Cornwall). Newton gie nei de London’s Art Education School en woe ynearsten beropsdûnseres wurde. In oandwaning oan de rêch behindere dat lykwols. Se folge doe in toanieloplieding en moete sadwaande de regisseur John Duigan. Yn 1991 makke se yn dy syn film Flirting har akteardebút.
Dêrnei hold Newton in koart skoft yn Los Angeles ta, gie werom nei Ingelân en studearre archeology en antropology oan de Universiteit fan Cambridge. Yn de jierren 90 spile se in tal lytse filmrollen. Yn 1998 briek hja mei har rol yn Beloved troch yn Hollywood. Foar har rol yn de film Crash wûn se in BAFTA award foar bêste aktrise.
Thandie is sûnt 11 july 1998 boaske oan senarioskriuwer Ol Parker en hat trije bern.
Filmografy
sûnt 2013: Rogue (tf-rige)
Nikolaastsjerke (Dearsum)
De Nikolaastsjerke yn Dearsum is in ien fan de twa tsjerken fan de Protestanske Gemeente Ingwert. De oare tsjerke fan de gemeente is de Laurentiustsjerke yn Raerd.
Skiednis
thumb|left|250px|Ynterieur De tsjerke waard as in romaanske tsjerke om 1200 hinne boud. It bêst bewarre bleau de noardlike muorre, dêr't noch twa heechlizzende rûnbôgefinsters binne. De tsjintwurdich tichtmitsele poarte dêr mei in spitsbôge waard yn de 15e iuw ynbrocht. Ek de sluting fan it koer is noch romaansk. Yn de súdlike muorre lit de gotyk him mear sprekke. De finsters dêr binne yn de 16e iuw fergrutte en op ien nei fan spitsbôgen foarsjoen.
De sealtektoer waard yn de 13e iuw boud.
De Dearsumer tsjerke wie oarspronklik oan Nikolaas fan Myra wijd, mar by fersin is de tsjerke yn de 19e iuw ek wol as Petrustsjerke beskreaun.
Yn de jierren 1948-1951 ûndergyng de tsjerke in grutte restauraasje.
Ynterieur
It ynterieur fan de tsjerke is tige ienfâldich. De preekstoel ferhûze yn de 19e iuw fan in opstelling oan de súdlike muorre nei de eastlike muorre en stiet dêr ek tsjintwurdich noch. Rjochts fan de preekstoel is in piscina te sjen, in spitsbôgenis mei in ôffier foar it wetter dêr't yn de fan foar de reformaasje de liturgyske dingen mei skjin wosken waard. In oare nis út de katolike tiid is te sjen yn de noarlike muorre.
Yn de toer hinget in nei alle gedachten 14e-iuwske klok mei in diameter fan 75 sintimeter.
Oargel
thumb|left|250px|Adema-oargel It ienmanualige oargel waard yn 1875 troch de bruorren Adema (Amsterdam-Ljouwert) boud. Foar de bou moast in trekbalke ferwidere wurde.
It ynstrumint is noch hielendal orizjineel, mar de kast fan it oargel waard yn de jierren 1950 by de restauraasje grien farve. It oargel waard yn 2016 troch Bakker & Timmenga mei help fan Theo Jellema restaurearre.
Abdij fan Hambye
De Abdij fan Us-Leaffrouwe fan Hambye (Frânsk: Abbaye Notre-Dame de Hambye) is in âlde benediktynske abdij yn it Frânske departemint Manche yn de regio Normandje. De yn de 12e iuw stifte abdij is tsjintwurdich foar in part in ruïne.
Skiednis
De abdij waard yn 1145 stifte troch Guillaume Painel, hear fan Hambye. Painel helle muontsen fan de abdij fan Tiron om it kleaster op te bouwen.
Yn de 13e iuw makke de abdij syn grutste bloei mei. Dêrnei rekke de abdij stadichoan yn it neigean. Noch foar de Frânske Revolúsje ferlieten de lêste muontsen de abdij. It kleaster waard as nasjonaal eigendom ferkocht en waard foar de lânbou brûkt. Sûnt 1810 tsjinne de tsjerke as stiengroeve en de kleastergong waard wat letter ôfbrutsen.
Hjoeddeisk gebrûk
Sûnt 1902 is de abdijtsjerke in histoarysk monumint. De rest fan it kompleks folge yn 1925.
De abdij is tsjintwurdich foar toeristen iepene. Njonken it restaurearre konvint binne de ruïnes en wikseljende útstallings oer meubilêr, tapiten of religieuze ornaminten te besjen.
List fan Profilen Fryske Taal (Fuortset Underwiis)
Oer de profilen foar de brêgeklassen (2018)
Yn it “Provinciaal Blad” jiergong 2015 nû. 3671 is te lêzen wat de ferskate profilen foar de Fryske Taal krekt ynhâlde. Hjir in koarte gearfetting.
W
(Foar ' Y ', sjoch ûnder 'I'.)
John Dos Passos
John Dos Passos (folút: John Roderigo Dos Passos; Chicago, 14 jannewaris 1896 – Baltimore, 28 septimber 1970) wie in radikaal en frijsinnich Amerikaansk dichter, skriuwer, keunstskilder en sjoernalist fan Maderaansk-Amerikaansk komôf. Hy is it bekendst wurden troch syn U.S.A.-trilogy, besteande út 'e romans The 42nd Parallel, 1919 en The Big Money, dy't yn 1998 it 23ste plak helle op in list fan 'e hûndert bêste Ingelsktalige boeken út 'e tweintichste iuw (gearstald troch de útjouwerij Modern Library). Hoewol't Dos Passos yn 't earstoan sympatisearre mei it kommunisme, feroare er letter fan miening, en yn 'e sechstiger jierren fierde er aktyf kampanje foar de doetiidske Republikeinske presidintskandidaat Richard Nixon.
Jonkheid
Dos Passos waard berne yn Chicago, yn 'e steat Illinois, as de oerwûne soan fan John Randolph Dos Passos (1844-1917), in abbekaat waans heit ôfkomstich wie fan Madeara, en Lucy Addison Sprigg Madison, út Petersburg yn Firginia. Hoewol't Dos Passos syn heit mei syn mem troude nei't syn earste frou yn 1910 ferstoarn wie, wegere er doe noch twa jier lang om Dos Passos as syn soan te erkennen. John Randolph dos Passos wie in spesjalist op it mêd fan 'e trusts, en in fûleindich oanhinger fan 'e machtige yndustriële konglomeraten. De manear yn acht nommen wêrop't syn heit him behannele, hoecht it jin gjin nij te dwaan dat Dos Passos letter persiis de oare kant útgie, in oanhinger fan it kommunisme waard en de grutte yndustriële ûndernimmings yn syn wurk fûleindich bestried.
Nei't er de middelbere skoalle, yn Wallingford, yn Konnetikut, ôfrûne hie, reizge Dos Passos yn 1907 mei in priveelearaar seis moanne lang yn Frankryk, Ingelân, Itaalje, Grikelân en it Heine Easten om, wêrby't er him ferdjippe yn 'e masters fan 'e klassike keunst, arsjitektuer en literatuer. Fan 1912 oant 1916 studearre er oan 'e Universiteit fan Harvard, yn Massachusetts, wêrnei't er nei Spanje gie om keunst en arsjitektuer te studearjen. It oare jiers sleat er him lykwols mei syn freonen en lettere kollega-skriuwers E.E. Cummings en Robert Hillyer oan by it Amerikaanske Frijwillige Motorambulânsekorps. As lid dêrfan tsjinne er ûnder de Earste Wrâldoarloch as ambulânsesjauffeur yn Parys en noardlik Itaalje. Letter gied er oer nei it Medyske Korps fan it Amerikaanske Leger. Oan 'e ein fan 'e oarloch wied er wer stasjonearre yn Parys, dêr't de Oerseeske Underwiiskommisje fan it Amerikaanske Leger him doe tastie en studearje antropology oan 'e Sorbonne.
Iere karriêre en flirtaazje mei it kommunisme
Tsjin 'e ein fan 'e simmer fan 1918 hie Dos Passos de kladferzje fan syn earste roman, One Man's Initiation: 1917, ree krigen, en yn 1920 waard dy útjûn. Syn twadde boek, de anty-oarlochsroman Three Soldiers, krige er frijwat erkenning mei, en syn fyfde, Manhattan Transfer, oer it libben yn 'e stêd New York, waard ek finansjeel in súkses. Syn masterwurk wie lykwols de U.S.A.-trilogy, dêr't er mei úteinsette yn 1930 mei The 42nd Parallel, folge troch 1919, yn 1932, en The Big Money, yn 1936. Yn dizze trilogy skildere Dos Passos in swiid lânskip oangeande de Amerikaanske kultuer yn 'e earste desennia fan 'e tweintichste iuw, dat in tige pessimistysk byld jout oer de sosjaal-politike en ekonomyske koerts fan 'e Feriene Steaten.
Dos Passos begûn stadichoan syn heitelân te sjen as in spjaltene maatskippij, mei in kleau tusken earm en ryk. Dat ferklearre ek syn sympaty foar it kommunisme. Yn 1928 brocht er ferskate moannen yn 'e Sovjet-Uny troch om 'e sosjalistyske maatskippij te bestudearjen. Yn 1935 wied er ien fan 'e inisjatyfnimmers ta it First American Writers' Congress, dat fuortkaam út 'e nei it kommunisme oerhingjende League of American Writers. Lang om let, lykwols, skrille er tebek foar it idee dat Stalin útmeitsje soe wêr't Amerikaanske auteurs oer skriuwe mochten. Yn 'e twadde helte fan 'e tritiger jierren rekke er belutsen by it American Committee for de Defense of Leon Trotsky, dat opkaam foar de rjochten fan Stalin syn ferballe en letter fermoarde tsjinstanner Leon Trotski. Under de Spaanske Boargeroarloch, yn 1937, kearde er mei syn freon Ernest Hemingway werom nei Spanje, mar syn ideeën oer it kommunisme, of alteast oer de kommunistyske praktyk yn 'e Sovjet-Uny, wiene doe al sasear feroare, dat er mei Hemingway en oaren briek fanwegen harren berettens om har nammen te ferbinen oan kommunistyske propaganda dy't de Sovjet-belutsenens by twifelige saken fertsjustermoanje moast, de moard op Dos Passos syn freon en oersetter nei it Spaansk José Robles ynbegrepen. Letter skreau er: "It probleem mei in almachtige geheime plysje yn 'e hannen fan fanatisy, of fan lykfolwa, is dat as men der ienris mei begjint, it net mear te stopjen is oant it de hiele politike organisaasje korrumpearre hat. Ik bin bang dat dat is wat der no yn Ruslân bart." Om't krekt yn 'e tiid dat hy him fan it kommunisme distansjearre, de oanhing dêrfan yn Jeropa út reäksje op 'e opkomst fan it faksisme oanwoeks, naam de ferkeap fan Dos Passos syn boeken yn dy snuorje ôf.
Privee-libben
Dos Passos troude yn 1929 mei Katherine Smith, dy't yn 1947 omkaam by in auto-ûngemak. Dos Passos sels ferlear by datselde ûngemak it ljocht yn ien each. Syn earste houlik wie sûnder bern bleaun. Yn 1949 wertroude er mei Elizabeth Hamlyn Holdridge (1909-1998), dy't him 28 jier oerlibje soe, en mei wa't er ien dochter hie, Lucy Hamlin Dos Passos, berne yn 1950.
Lettere karriêre en de oerstap nei polityk konservatisme
Under de Twadde Wrâldoarloch wurke Dos Passos fan 1942 oant 1945 as sjoernalist en oarlochskorrespondint. Nei de oarloch skoden syn politike tinkbylden, dy't altyd it fûnemint fan syn wurk foarme hiene, fierder op nei rjochts. Sa hied er in, sij it kwalifisearre en tydlike, wurdearring foar de Amerikaanske politikus Joseph McCarthy, dy't om 1950 hinne yn 'e Feriene Steaten in wiere heksejacht op kommunisten op gong brocht. Yn 'e sechstiger jierren fierde Dos Passos aktyf kampanje foar de Republikeinske presidintskandidaten Barry Goldwater en Richard Nixon.