cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Richard Fiedler
Richard Fiedler (19e iuw - 20e iuw, jiertallen en datums net bekend) wie in Dútske yngenieur en útfiner dy't de moderne flammewerper útfûn hat. Hy tsjinne yn 1901 evaluaasjemodellen fan syn Flammenwerfer yn by it Dútske leger (Dútske Ryk).
It wichtichste model wie in draachber apparaat, besteande út in fertikale silinder fan 1,2 m lang, horizontaal yn twaen dield, mei gas ûnder druk yn it ûnderste part en brânbere oalje yn it boppeste part. Troch in hânsel yn te drukken treau it driuwgas de brânbere oalje yn en troch in rubberen buis en oer in ienfâldige ûntstekkingslont yn in stielen mûlstik. It wapen projektearre in fjoerstraal en grutte reekwolken oer in ôfstân fan 18 meter. It wie in inkeldskots wapen - foar ôffjurren waard hieltyd in nij ûntstekkingspart oanbrocht as it brûkt waard foar gefjochtsdoelen of oare tapassings fan hokker soarte dan ek. It waard foar it earst brûkt oan it westlik front yn de Earste Wrâldkriich, sawol troch de Sintrale Machten as troch de Entente. It waard yn de Twadde Wrâldoarloch op grutte skaal brûkt troch sawol alliearde as Axis-troepen.
Biografy
Foar de Earste Wrâldoarloch studearre Fiedler technyk en wurke er as yngenieur yn Berlyn.
Fiedler fierde oarspronklik de trúk "Brennender See" (brânend mar) út op festivals yn Berlyn-Weissensee. Derby waard in brânbere floeistof op in wetteroerflak getten en dat yn 'e brân te stekken. Yn 1901 waard in earste patint op de flammewerper jûn en Fiedler kearde him ta it Dútske leger, dat him finansjele stipe joech foar de fierdere ûntwikkeling fan it apparaat. Yn 1905 presintearre er syn flammewerper oan it Preussisches Ingenieurs-Komitee (Prusysk yngenieurskomitee) op it Garde-Pionier-Bataillon yn Berlyn en krige suggestjes om it apparaat te ferbetterjen.
Unôfhinklik fan Fiedler wie ek Bernhard Reddemann (1870-1938) útein set mei de ûntwikkeling fan flammewerpers, nei oanlieding fan berjochten oer kerosinepompen dy 't de Japanners ûnder it belis fan Port Arthur tsjin bunkers brûkt hiene. Fiedler en Reddemann troffen inoar foar it earst yn 1908 en wurken oan it begjin fan de Earste Wrâldoarloch mei-inoar oan de fierdere ûntwikkeling fan de flammewerper. Reddemann klom op ta majoar fan de Pioniere (pioniers), wie sjef fan de brânwacht fan Breslau en Leipzig en wie skriuwer fan monografyen oer brânbestriding. Nei de oarloch skreau er in boek oer de skiednis fan de flammewerper.
Fiedler rjochte de Fiedler Flammenapparate G.m.b.H. (Fiedler Flammenapparate, nammeleaze fennoatskip) op, dy't er oant 1917 as direkteur late. Syn opfolgers wiene Hauptmann (kaptein) Arthur von Steynitz, keapman Arthur Bock en keapman Kurt Mayen. Fiedler krige 11 Dútske patinten op flammewerpers, fan 1901 oant 1918, de lêste dêrfan foar in fleantúchflammewerper.
Venera Maxima
Venera Maxima, echte namme ûnbekend (15 maart 1991), is in Oekraynsk neakenmodel en pornografysk aktrise. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.80 m, mei in gewicht fan 57 kg.
Oedmoersje
Oedmoersje (Russysk: Удму́ртия республика; Udmoertija respûblika; Oedmoertysk: Удмурт Элькун; Udmoert Elkûn) is in autonome republyk yn de Russyske Federaasje. Oedmoersje grinzget oan de autonome republiken Basjkortostan en Tatarije, de oblast Kirov en de kraj Perm. De grutste stêd fan de autonome republyk Izjevsk.
Geografy
Oedmoersje leit yn Europeeske diel fan Ruslân westlik fan de Oeral tusken de rivieren de Kama en de Vjatka. It klimaat is tuskenbeide kontinintaal. De taiga oerhearsket yn it lânskip.
Skiednis
Tsjin it ein fan de 16e iuw waard it noardlike diel fan Oedmoersje in ûnderdiel fan Ruslân, wylst it súdlike diel by it Kazan-kanaat hearde. Nei de oermastering fan Kazan troch Ivan de Grousume yn 1552 waard ek it súdlike diel ûnderdiel fan it Russyske keninkryk. Yn 1731 waard foar de bisdommen Kazan en Niznji Novgorod in kommisje oprjochte mei de súksesfolle opdracht de Oedmoerten te kristenjen.
Alexa Flexy
Alexa Flexy, echte namme: Alena Ruzanova (20 july 1996), is in Russysk neakenmodel en pornografysk aktrise. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.57 m, mei in gewicht fan 45 kg.
Oedmoersje
Skiednis
Yn de jierren 1774-1775 namen de bewenners fan Prikamne, in gebiet dat grinzget oan de Kama, diel oan de boereoarloch ûnder lieding fan Jemeljan Pûgatsjov.
Tusken de 18e en 20e iuw waarden de Oedmoertyske lannen troch it gûvernemint Vjatka bestjoerd. De 'Oedmoertyske Autonome Oblast' waard op 4 novimber 1920 oprjochte (ynearsten as 'Votjaakske Autonome Oblast', mar om't de Oedmoerten de namme 'Votjaken' as in skelname ûnderfûnen, waard de namme letter feroare). Op 28 desimber 1934 krige it gebiet de namme 'Autonome Sosjalistyske Sovjetrepublyk Oedmoersje'. Sûnt 11 oktober 1991 hjit it gebiet de 'Autonome Republyk Oedmoersje'.
Befolking
thumb|260px|left|"De beppes út Boeranovo" (Boeranovskije Babûsjki); in sjonggroep dy't yn Oedmoertyske dracht Ruslân fertsjintwurdige yn Bakû op it Eurofyzjesongfestival, fan 2012. De beppes hellen it twadde plak Russen foarmje de mearderheid fan de befolking. Oedmoerten binne in Finsk-Ugrysk folk en foarmje in minderheid. Oare minderheden yn Oedmoersje binne Tataren, Oekraïners en Mari. Dêrnjonken binne der ek Besermenen, dy't foar in hiel ein hinne assimilearre binne en ûnder Oedmoerten rekkene waarden, mar sûnt 2002 wer as in apart folk sjoen wurde.
De talen yn it offisjele ferkear binne Oedmoertysk en Russysk. Njonken oanhingers fan de Russysk-Otterdokse Tsjerke binne der ûnder de Tataren en Besermenen ek moslims.
Untwikkeling fertsjintwurdiging grutste folken fan Oedmoersje 1926-2010
* Gegevens ôfkomstich fan it Russysktalige lemma, oproppen op 3 augustus 2022
Bestjoerlike yndieling en stêden
De republyk telt 25 rajon's en fiif stedsdistrikten, dy't fanút de haadstêd Izjevsk bestjoerd wurde. Njonken Izjevsk binne de grutste stêden: Sarapûl, Votkinsk, Glazov en Mozjga. Meiïnoar binne der seis stêden en fiif plakken mei in stedsk karakter. thumb|260px|Izjevsk thumb|260px|Sarapûl oan de Kama * Ynwennertallen binne ôfkomstich fan it Russysktalige lemma, oproppen op 3 augustus 2022
Friisk Gesäts
It Gesetz zur Förderung des Friesischen im öffentlichen Raum (Friesisch-Gesetz - FriesischG) of yn it Noardfrysk Friisk Gesäts is in taalwet dy't op 11 novimber 2004 troch it parlemint fan Sleeswyk-Holstein oannaam is om de rjochten fan de Friezen yn Noard-Fryslân en op Helgolân te beskermjen. De wet regelet de neikommende saken:
List fan Ljouwerters
thumb|Pieter Jelles Dizze list fan Ljouwerters betreft bekende persoanen dy't yn de stêd Ljouwert benne binne, wenje of wenne hawwe.
Leafhawwerij
right|250px|thumb|Skipsmodel In leafhawwerij of hobby is in tiidferdriuw dat mei in beskate hertstocht en faak mei in grutte ynset fan tiid en middels dien wurdt - net foar it jild, mar earder út belangstelling en om de wille. Yn ingere sin wurdt it beheind ta aktiviteiten dy't net ta de sport of kultuer rekkene wurde.
Minsken kinne feardich wurde yn harren leafhawwerij en der in soad oer oan de weet komme, mar it doel bliuwt de eigen belangstelling te befredigjen. Dochs binne der ek guon dy't fan harren leafhawwerij harren wurk makke hawwe. Fansels kin wat foar de ien in leafhawwerij is foar in oar it wurk wêze. In kompjûterprogrammeur soe itensiede as leafhawwerij hawwe kinne, wylst in kok faaks as leafhawwerij kompûterprogramma's skriuwt.
Aktiviteiten dêr't hast net ien jild mei fertsjinje kin, wurde hast altiten as leafhawwerij dien, lykas postsegels garje. Yn oare fjilden, lykas astronomy of entomology, binne der al minsken dy't der foar betelle wurde, mar wurdt troch oaren út leafhawwerij ek in grut part fan it wurk dien.
In leafhawwerij kin ûntspannend wêze, meidat minsken mei gâns wat oars dwaande binne as harren wurk. Mar foar guon kin it in ferslaving of in obsesje wurde. Bygelyks, der binne minsken dy't hast al harren frije tiid stekke yn it skriuwen fan in Wikipedy.
Strjitten yn Bueren (It Amelân)
De Strjitten yn Bueren:
Strjitten yn Droegeham
De Strjitten yn Droegeham:
Eelkje fan Bouricius
Eelkje fan Bouricius (Ljouwert, doopt 9 maaie 1620 – dêre, 2 april 1682) wie in gelegenheidsdichteresse.
Libben
Sy wie in dochter fan de abbekaat Hector fan Bouricius (± 1592-1636) en Houckje fan Hillema (1599-1669). Eelkje fan Bouricius boaske op 25 jannewaris 1635 yn Ljouwert mei de abbekaat Epeus Glinstra (1606-1677), hja wie doe 15 jier. Har man wie fan 1638 oant 1659 griffier oan it Hof fan Fryslân. It pear krige 13 bern, mar twa soannen waarden lykwols folwoeksen; dat wiene Hector (1647-1705) en Oene Frederik (1656-1682).
It pear wenne yn Ljouwert, mar hie in bûtenhûs yn Blessum: Ringiastate.
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 2008
200px|thumb|right|200px|De Olympyske Hynstesportbak fan Hong Kong
De Olympyske Spullen fan de XXIXe Olympiade waarden fan 8 oant en mei 24 augustus 2008 hâlden yn Peking, de haadstêd fan Sina. De hynstesport hie plak yn it ''Hong Kong Sports Institute',
Dressuer
{| width=100%
Eventing
{| width=100%
Springe
{| width=100%
Medaljespegel
De top acht fan lannen dy't by de hynstesport medaljes wûn ha op de Olympyske Simmerspullen fan 2008.
Meksikaanske drugskartels
De Meksikaanske drugskartels binne drugskartels dy't aktyf binne yn Meksiko. Dêrby giet it om faak ekstreem gewelddiedige kriminele organisaasjes, dy't diel útmeitsje fan 'e organisearre misdie en dy't de drugshannel yn Meksiko en it oangrinzgjende Súdwesten fan 'e Feriene Steaten behearskje. De Meksikaanske drugskartels steane yn Meksiko (yn it Spaansk) ek wol bekend as la Mafia ("de Maffia"), la Maña ("de feardichheid" of "de minne manieren"), narcotraficantes ("drugssmokkelders"), of mei de ôfkoarting dêrfan, as narcos.
List fan planetoïden 49801-49900
Dit is in list fan planetoïden 49801-49900.
Meksikaanske drugskartels
Der binne ferskate rivalisearjende drugskartels yn Meksiko, dy't elts in beskaat territoarium foar harrensels ôffrede hawwe. Der binne sawol ûnderlinge konflikten as de útsichtleaze Meksikaanske Drugsoarloch mei de plysje en it leger fan Meksiko, dy't al sûnt 2006 oan 'e gong is. De leden fan 'e Meksikaanske drugskartels geane letterlik oer liken, en ûnskuldige boargers wurde geregeldwei it slachtoffer fan harren gewelddiedige oanfallen of wraakaksjes.
Indoor Fryslân
Indoor Fryslân wie in Konkoers hippyk dat sûnt 1967 yn oktober hâlden waard yn de destiidske Fryslânhal yn Ljouwert. Letter gie it konkoers oer nei it evenemintekompleks WTC Expo. Inisjatyfnimmers wienen Lambertus Huijing, Klaas Weide, Hennie Terpstra en Ritske Velstra. It konkoers hat de A-status en is de lêste jierren goed foar mear as 20.000 besikers. Der binne wedstriden foar de bêste Fryske - en KWPN- túchhynders, Dressuer en de Grutte Priis fan Indoor Fryslân wurdt útrikt. Nei 2007 wie it te djoer om it konkoers nei fjirtich jier op nivo fuort te setten. Priiswinners Grutte priis fan Indoor Fryslân:
Calgary
De stêd is populêre bestimming foar wintersporters troch it grut tal fakânsjeparken yn de bergen. De ekonomy fan de stêd bestiet fral út de petroleumyndustry, mar de lânbou, it toerisme en technology binne ek fan belang. Yn 1988 organisearre Calgary de Olympyske Winterspullen.
De bynamme fan Calgary is Cowtown en it symboal fan de stêd is in wite Cowboyhoed, dat referearret oan it âlde-westen karakter fan Calgary.
Sûnt 2010 is de Kanadees Naheed Nenshi de boargemaster fan Calgary.
Skiednis
200px|thumb|Calgary yn it jier 1885
Ierdoalje
Yn 1947 waard in protte oalje yn de boaiem fan Alberta fûn en Calgary groeide dêrom gau út ta in wichtige oaljestêd. Dêrtroch groeide de ekonomy, mar fral ek it ynwennertal fan de stêd. Yn 1971 wennen der 403.000 minsken en yn 1988 657.000, in groei fan mear as 60% yn 17 jier. Yn dy perioade fan sterke groei waarden in protte wolkekliuwers boud en krige Calgary in echt stedsimago.
Calgary hjoed
Yn it begjin fan jierren '80 krige de stêd te krijen mei in stagnearjende enerzjymerk. Omdat de ekonomy fan Calgary benammen op dy enerzjymerk basearre wie, ûntstie der in hege wurkleazens. Sûnt dy tiid is de ekonomy fan Calgary begûn him ek op oare merken te rjochtsjen. Mei dêrtroch waard Calgary hieltyd moderner en groeide út ta in stêdekloft. De Olympyske Winterspullen fan 1988 wiene in wichtige stap yn dat proses.
Tsjintwurdich is de ekonomy fan Calgary ien fan de fluchst groeiende fan Kanada. Oalje en gas binne noch hieltiten de wichtichste boarnen fan ynkomsten yn de stêd, mar men is ek begûn te ynvestearjen yn oare merken, ûnder oare yn it toerisme. Dy flugge groei fan de ekonomy, in tige fluch groeiende befolking, bringt ek problemen mei him mei yn de foar fan in tekoart oan wenromten en ek in net te stuitsjen fraach nei wurknimmers.
Alle jierren besykje mear as 4 miljoen minsken de stêd, net allinne foar ferskate festivals dy't er organisearre wurde lykas de Calgary Stampede, mar ek om de skitterjende natoer fan de Nasjonale parken Jasper, Banff en Lake Louise te ferkennen.
Geografy
200px|thumb|Western Canada Place Calgary is sitewearre yn it heuvelige foarlân fan de Rocky Mountains grinzgje, en de stêd leit dan ek op in hichte fan 1048 meter boppe seenivo. Der streame twa grutte rivieren troch de stêd: de Bow en de Elbow, dy't ek it sintrum trochkruse. Om't it klimaat yn de omkriten fan Calgary frijwat drûch is, fynt men natuerlike floara fral by de rivieren lâns en yn it Provinsjaal Park Fish Creek, it grutste stedspark fan Kanada, mei de status fan in provinsjaal park. De stêd beslacht in tige grut oerflak (721 km²) en is dêrmei grutter as bygelyks Toronto of New York (stêd). Oan 'e súdwestkant grinzget Calgary oan it Sarsy Naasje Reservaat 145, it Yndianereservaat fan de Sarsy Naasje.
Klimaat
Calgary hat in drûch lânklimaat mei lange en wikselfallige winters en tige koarte simmers. It klimaat wurdt sterk beynfloede troch de hege lizzing fan de stêd en de Rocky Mountains dy't tichteby lizze. De winters yn de stêd kinne dan ek ekstreem kâld wêze, -20 graden Selsius is gjin útsûndering. Soms waait der ek de Chinook wyn, oer de stêd, dy waarme lucht út de Grutte Oseaan wie mei him meibringe en dêrtroch kin de temperatuer soms yn in pear oeren tiid mei mar leafst 15 graden stiigje.
Calgary is in stêd fan ekstremen, yn 1893 berikte de minimumtemperatuer in rekord fan mar leafst -45 graden Selsuis, mar yn 1919 waar in maksimumtemperatuer fan 36 graden metten. Yn alle jierren stiget de temperatuer sawat 4 dagen tsjin de 30 graden, en daalt de temperatuer 5 dagen ûnder de -30 graden. De nachten binne simmers wol kâld, in trochsneed minimumtemperatuer fan 8 graden yn juny. Nettsjinsteande it kâlde imago, is Calgary wol ien fan de stêden fan Kanada dy't de measte sinne hat, mei 2405 oeren sinne yn it jier, en der falt relatyf in bytsje delslach.
Ekonomy
thumb|right|200px|Calgary De ekonomy berêst foar it grut part op de groeiende oalje-yndustry en ferskate grutte en lytse oaljemaatskippijen hawwe harren haadkantoaren yn de stêd fêstige. In tal dêrfan binne BP, EnCana, Imperial Oil en TransCanada. Ek de Canadian Pacific Railway en loftfeartmaatskippij WestJet hawwe harren haadkertieren yn Calgary. Oaljemaatskippij EnCana hat yn oktober 2006 de bou fan in nije wolkekliuwer oankundige. It giet om in heechbouprojekt fan 59 ferdjipings, en sil de heechste wolkekliuwer fan West Kanada wurde.
Distrikten
It sintrum fan de stêd, oftewol Downtown Calgary, bestiet út fiif wiken: Eau Claire, Downtown West End, Downtown Commercial Core, Chinatown en Downtown East Village. It Commercial Core is ek wer ûnderferdield yn in tal distrikten, te witten Stephen Avenue Retail Core, Entertainment District, Arts District en Government District. In wichtich in tige tichtbefolke stedsdiel is de Beltline, besteande út ferskate wiken. Dat distrikt is ien fan de wichtichste op it gebiet fan de modernisearring fan Calgary.
Kultuer
Cowtown, sa't Calgary ek wol neamd wurdt, it grutsk op har Western-imago, alle jierren kulminearjend yn de Calgary Stampede, ien fan de grutste festivals yn Kanada. Stadichoan kriget de stêd ek mear bekendens as in stêdekloft mei in grut ferskaat. It is in kosmopolityske stêd, ek al fynt men noch wol in protte spoaren fan de âlde-westen kultuer: typyske saloons, western bars en hokky. Sûnt de jierren ‘90 is de stêd ek in sintrum foar country muzyk yn Kanada, en wurdt som sels it Nashville fan it Noarden neamd.
Multykultureel Calgary
Calgary is ek in multykulturele stêd, en hat krekts as Fankoever en Toronto, har eigen Chinatown en Little Italy. De wyk Forest Lawn is ien fan de meast mikste wiken fan de stêd. 17th Avenue, de wichtichste strjitte fan dat distrikt stiet ek wol bekend as International Avenue. Dy wyk stiet fol mei in ferskaat oanbod fan restaurants en winkels.
Sawat 79% fan de befolking yn Calgary stammet ôf fan de Europeeske foarâlden. De wichtichst etnyske minderheden yn se stêd komme, of stamme ôf fan âlders út: Sina: 51.540, Súd-Aazje: 36.370 en de Filipinen 16.245.
Musea
It bekendste museum fan de stêd is it Glenbow Museum, it grutste museum fan West-Kanada. In protte lytsere keunstgalerys kin men fine om de strjitten Stephen Avenue en 17th Avenue hinne. Oare musea yn Calgary binne:
Ek it besjen wurdich
Ien fan de dingen dy't yn Calgary it besjen wurdich binne is de Calgary Zoo mei in prehistoarysk park dêr't dinosauriërreplika's, dat ik grut tal besikers lûke. Ek de Calgary Tower is ien fan de trekplasters. Dy sawat 190 meter hege toer biedt útsicht op de stêd en ek de him eastlik fan Calgary útstrekkende prairies en de Rocky Mountains westlik fan de stêd. Fierder binne der, neist in protte parken en natoergebieten, de folgjende attraksjes te finen:
Sport
Yn 1988 organisearre Calgary de Olympyske Winterspullen. It wie de earste kear dat dêrby in oerdekte reedridershal brûkt waard. De Nederlânske reedrydster Yvonne van Gennip behelle op dy baan, dy't midden op de kampus fan de Univerity of Calgary stiet, trije gouden medalje. Golfjen en fiskjen binne beide tige populêr ûnder de Calgarians. De bekendste professjonele sportploegen fan de stêd binne de iishokkyklup de Calgary Flames en de football klup Calgary Stampeders.
Transport
Calgary is in drok transportknooppunt fan sintraal Kanada. Caglary International Airport ferbynt de stêd mei alle grutte stêden yn Noard-Amearika, en der besteane seizoensflechten nei Europeeske bestimmings. De Trans-Canada Highway is in wichtige ferkearsier dy't de stêd mei de rest fan it lân ferbynt.
Strjitten yn Eanjum
De Strjitten yn Eanjum:
Calgary
Berne yn Calgary
150px|thumb|Ralph Klein
Hillich Krús kleaster (Poltava)
Skiednis
It kleaster waard yn 1650 stifte nei't kozakken de troepen fan de poalske magnaten fersloegen en de stêd befrijden. Om dy oerwinning te betinken joech Sylvester Kosov, de metropolyt fan Kiëv, opdracht om op de mei iken begroeide berch oan de rivier de Vorskla in kleaster foar muontsen te bouwen. It kleaster ûntwikkele him as in wichtich edukatyf sintrum yn it suden fan it Kozakken-Hetmanaat. Fanwegen de ynspannings fan aartsbiskop Eugenios Voulgaris, in freon fan de ferljochter Voltaire en de eardere hôfbibliotekaris fan Katarina de Grutte, woeks de boekekolleksje fan it kleaster út ta de grutste yn de omkriten.
It kleaster waard yn 1695 oerfallen en plondere troch de Krimtataren, dy't foar Poltava en oare stêden yn de Oekraïne in grutte pleach foarmen. De houten otterdokske kleasters wiene foar de Tataren oantreklike plakken om te plonderjen en nei't se it kleaster fan Poltava yn 1695 ôfbaarnden waard besletten it yn stien wer op te bouwen. Wylst de nijbou fan it stiennen kleaster noch net foltôge wie, sloegen Sweedske troepen yn de simmer fan 1709 harren kamp op by it kleaster op en hûze kening Karel XII yn de ferbliuwen fan de muontsen yn it kleaster. Tsien dagen foar de grutte slach rekke de kening by in ynspeksje by it kleaster ferwûne oan syn foet troch in kûgel fan in Kozak. Nei't de Sweden ferslein waarden by de Slach by Poltava koe de katedraal foltôge wurde. Yn 1756 waard de barokke Krúsferheffingskatedraal ynwijd. De katedraal krige in ikonostaze fan de ferneamde houtfiker Sjalmatov; mar dy ikonstaze waard mei de ikoanen yn de Russyske Revolúsje fan 1917 ferneatige. Yn 1750 waard in twadde kleaster tsjerke tafoege; de Tsjerke fan de Hillige Trije-ienheid. De 45 meter hege klokketoer waard yn 1786 konsekrearre. De barokke en neoklassistyske toer hat oerienkomsten mei de klokketoer fan it Kiëvske Petsjersk-lavra. De bou fan in tredde tsjerke, de Sint-Simeontsjerke, folge yn de 19e iuw yn opdracht fan de hannelsman I.S. Kotelnikov ta neitins fan syn soan Simeon dy't in Poltava ferstoar.
Yn de jierren dy't folge op de revolúsje wiksele de macht yn Poltava ferskillende kearen en waard it kleaster ferskate kearen plondere. De iken bosken om it kleaster hinne waarden kapt en yn 1923 waard it troch de nije machthawwers sletten en oerdroegen oan in feriening foar spoarpersoniel. It kleaster krige dêrnei ferskillende funksjes. Under de nazy-besetting krigen nonnen tastimming om it kleaster wer te iepenjen en fanôf dy tiid wennen nonnen yn it kleaster, mar yn 1958 waard it kleaster troch de regionale Sovjet-autoriteiten op 'e nij sletten. De nonnen waarden yn oare kleasters ûnderbrocht of nei famylje stjoerd en de kristlike symboalen fan de gebouwen ferwidere.
Nei de fal fan de Sovjet-Uny waarden de gebouwen wer yn gebrûk nommen troch de Oekraynsk Otterdokske Tsjerke (patriargaat Moskou). De yn de Twadde Wrâldkriich ferneatige Trije-ienheidstsjerke waard yn 1999 wer opboud.
Minderheidstaal
In minderheidstaal is in taal dy't sprutsen wurdt troch in taalkundige minderheid, oftewol eltse oare taal as de dominante taal fan in beskaat lân. Minderheidstalen komme yn frijwol alle lannen fan 'e wrâld foar, en kinne sawol territoriaal wêze (oan in beskaat grûngebiet bûn wêze, lykas it Frysk yn Nederlân), as net-territoriaal (wêrby't de sprekkers ferspraat libje tusken oare befolkingsgroepen). Net-territoriale minderheidstalen binne foar it meastepart allochtoane talen, lykas it Turksk of it Surinaamsk-Kreoalsk yn Nederlân, mar se kinne ek autochtoan wêze, lykas it Jiddysk of it Romany. Wat in minderheidstaal is en wat in dominante taal (of mearderheidstaal) is relatyf. Yn Nederlân is it Frysk in minderheidstaal en it Nederlânsk de dominante taal, mar yn Fryslân, soe men sizze kinne, binne streektalen as it Biltsk en it Stellingwerfsk de minderheidstalen, wylst in Frysk dêrfoaroer in dominante(re) posysje ynnimt.
Jan Bearn Singelsma
Jan Bearn Singelsma  (Huzum, 7 oktober 1914 - Jellum, 10 jannewaris 2005), earste FNP-steatelid.
Jan Bearn Singelsma wie learaar Biology oan de middelbere lânbouskoalle yn Ljouwert. Joech Fryske les MU-A. Doe't er mei syn ûnderwizersdiploma gjin wurk fine koe studearre er troch foar dizze fakken. Hy woe yn 1962 net meidwaan mei de FNP om't dy wat him oangie net genôch oan aksje die. Doe dat feroare waard er al lid fia Sjoerd Span en Teake Hoekema. Wie fan 1966 ôf 13 jier steatelid foar de FNP en fan 1970 ôf riedslid yn Ljouwert. Foarsitter fan de Feriening foar in Federaal Europa en de aksjegroep Radio Televisy Fryslân, yn ferbân mei artikel 47b fan de Omropwet.
Ek fierder wie er tige aktyf: Singelsma wie ien fan de oprjochters fan de Fryske Folkshegeskoalle, en fan de stifting Sprutsen Frysk Boek. Ek sette er ferskate aksjes op, bygelyks tsjin de ynpoldering fan it Waad en de bou fan de elektrisiteitssintrale oan de Burgumer Mar. Inisjatyfnimmer fan de f 120000,- aksje foar it eardere Frysk en Frij. Singelsma stie yn politike rûnten bekend as in bejeftige sprekker mei orizjinele ideeën.
Hindrik de Kraan
Hindrik I fan De Kúnder, Hindrik de Kraan ek Hindrik de Kraanfûgel, Henricus Grus, (* foar 1195 - † foar 1 augustus 1213 ), wie lienman fan de biskop fan Utert.
It wie in tiid fan gaos, yn Fryslân wie de striid tusken Skier en Fet, yn Hollân in partijstriid en de bisskopstitel fan Utert waard betwiste. Ut syn kastiel oan de Sudersee wei docht Hindrik fan de Kúnder allegeduerigen ynfallen yn Midden-Fryslân en plondert ek keapfardijskippen. Greve Willem lit dêrom in slot bouwe by Eastersee, net fier fan De Kúnder. No hie Durk VII fan Hollân fan Hindrik VI yn 1196 it tydlik bewâld oer it bisdom Utert takend krigen, en syn omke Durk fan Hollân as biskop fan Utert oanstelle litten. Dirk VII koe dus net tastean dat syn broer besittings fan it bisdom Utert fernielde, en liet Willem fan Hollân troch Hindrik fan De Kúnder finzennimme op kastiel Horst yn Rhenen. Willem ûntsnapte lykwols en flechte nei Gelre. Yn 1196 fiert Hendrik ûnder oanfiering fan biskop Boudewyn fan Hollân (? -1196) striid mei dy syn neef greve Willem fan Hollân. Oan de kant fan De Kúnder falle 500 deaden en it kastiel De Kúnder wurdt sljochte yn 1195. Hindrik flecht nei Durk VII fan Hollân en wurdt mei earebetoan ûntfongen.
Hearen fan De Kúnder
Hindrik Kraan wie de stamfaar fan de hearen fan De Kúnder en moat in man fan kwizekwânsje west hawwe. Wêr't it fieren fan de grevetitel weikomt is net bekend. Harren lânhearlikheid docht lykwols bliken út it rjocht om gouden en sulveren munten te slaan. Yn 1385 hawwe se oan De Kúnder in hânfest jûn en yn 1415 oan Urk en Emmeloard. Harren ynfloed op see moat ek fan betsjutting west hawwe. De hearlikheid De Kúnder wurdt yn 1407 troch Herman II ferkocht oan de biskop fan Utert. It famyljewapen bestiet út in skyld fan goud mei fiif reade skeanbalken.
Demarkaasjeline
thumb|Meidielingboerd by de [[Dútsk-Dútske grins, Achtung Demarkationslinie 100 m]] In demarkaasjeline (fan it Frânske démarcation dat wer ôflaat is fan it Aldfrankyske Mark itjinge "grinslân betsjut), bestânsline of wapenstilstânline is yn de ynternasjonale polityk in grins dy't oerienkommen is, benammen nei in wapenstilstân of in wapenskoft. In demarkaasjeline wurdt gauris net as in permaninte grins sjoen, mar as in tydlike oplossing.
Sibearyske wezeling
De Sibearyske wezeling (Latynske namme: Mustela sibirica), ek wol de kolonok neamd, is in sûchdier út it skift fan 'e rôfdieren (Carnivora), de famylje fan 'e martereftigen (Mustelidae) en it skaai fan 'e lytse marters (Mustela), dat foarkomt yn grutte dielen fan súdlik Sibearje en East-Aazje. Wat lichemsgrutte en jachtgedrach oanbelanget, foarmet dizze soarte in oergongsfoarm tusken de lytste marters, lykas de wezeling en de harmeling, en harren gruttere neven, lykas de murd, de steppemurd en de Jeropeeske nerts. De Sibearyske wezeling is wichtich as pelsdier, yn it bysûnder foar de fabrikaazje fan skilderkwasten.
Fersprieding
It ferspriedingsgebiet fan 'e Sibearyske wezeling strekt him út oer hiel súdlik Sibearje, fan 'e Oeral, yn it westen, oant it Russyske Fiere Easten, it eilân Sachalin ynbegrepen. Ek komt er foar yn dielen fan westlik en noardlik Mongoalje, de eastpunt fan Kazachstan en it uterste noarden fan Sinkiang-Oeigoerje, hast hiel Mantsjoerije, it Koreaanske Skiereilân, eastlik en sintraal Sina, Taiwan, de noardpunt fan Birma, it noarden fan Tailân en Laos, noardeastlik en noardlik Yndia, súdeastlik en súdlik Tibet, eastlik Nepal en Kasjmier. As eksoat is er troch de minske yntrodusearre yn súdlik Japan, dêr't er foarkomt op Kjûsjû, Sjikokû, it suden fan Honsjû en ferskate lytsere eilannen.
Uterlike skaaimerken
It mantsje fan 'e Sibearyske wezeling hat trochinoar in kop-romplingte fan 28-39 sm, mei in sturtlingte fan 15½-21 sm en in gewicht fan 650-820 g. It wyfke is in wat lytser en in stik lichter, mei in kop-romplingte fan 25-30½ sm, in sturtlingte fan 13⅓-16⅓ sm en in gewicht fan 360-430 g. Sibearyske wezelingen hawwe, krekt as alle oare lytse marters, in lang, útrutsen lichem en koarte poaten, mar se binne steviger boud as de berchwezeling (Mustela altaica), de murd (Mustela putorius) of de wezeling (Mustela nivalis), en kinne yn grutte de Jeropeeske nerts (Mustela lutreola) suver belykje. Reuze-eksimplaren komme inkeld foar op 'e Barabasteppe fan sintraal súdlik Sibearje.
De winterpels fan 'e Sibearyske wezeling is tige ticht en sêft. De bisten binne ienkleurich, mar dy iene kleur kin útinoar rinne fan readokerich oant dûnkergiel. De fangen en bealch skaaie justjes ljochter út as it rêchhier. Ek de sturt is ljochter fan kleur. Op 'e kop hat de Sibearyske wezeling in dûnker, kofjebrunich masker oer de eagen hinne, wylst de lippen en it kin witich fan kleur binne.
Biotoop
Sibearyske wezelingen libje yn in ferskaat oan biotopen, fan berchtme oant steppen. Yn bercheftige kriten komme oant op in hichte fan 1.700 m foar.
Hâlden en dragen
Njonken in permaninte hoale hawwe folwoeksen Sibearyske wezelingen ferskate tydlike ûnderkommens dy't kilometers útinoar lizze kinne. Se binne net tier oangeande hokfoar plakken oft se as nêst brûke; hoalen kinne yn omfallene beamstammen sitte, ûnder beamwoartels, yn rotsspjalten of yn fertize strewelleguod. Ek brûke se wol hoalen fan oare bisten, dy't se dan fergrutsje. De sintrale nêstromte wurdt beklaaid mei fûgelfearren en kjifdierehier.
De peartiid fariëarret frijwat neigeraden de klimatologyske omstannichheden. Yn westlik Sibearje set er begjin febrewaris al útein, mar yn it Russyske Fiere Easten begjint er pas yn maart of begjin april. De pearing duorret by Sibearyske wezelingen sa'n 35 minuten, wêrnei't in draachtiid fan 38-41 dagen folget. Dan wurde der 4-10 jongen smitten, dy't blyn en hast keal te wrâld komme. Mei in pear dagen begjint de pels te groeien en mei in moanne geane de eagen iepen. Nei twa moanne wurde se ôfwûn, en tsjin ein augustus binne se folgroeid en selsstannich. De folwoeksen jongen fan datselde jier kinne fan âldere bisten ûnderskaat wurde troch har dûnkerder pels en lichtere lichemsbou. Sibearyske wezelingen hawwe in libbensferwachting fan rom 2 jier
Fretten
De Sibearyske wezeling is in karnivoar, dy't him it leafst fiedt mei lytse oant middelgrutte kjifdieren, lykas wetterrotten, mûzen en wrotmûzen. Ek fluithazzen of pika's en alderhanne fûgelt steane op it menu, en pleatslik grûniikhoarntsjes, muskusrotten, reade iikhoarntsjes en jerboä's. Se ite lykwols mar komselden reptilen, fisken, lidpoatigen of planten. Sibearyske wezelingen binne aktive jagers, dy't net inkeld út mûklagen jeie, mar har proai ek aktyf hiele einen efterfolgje, troch snie, holle beamstammen, hoalen, wetter en sels minsklike wenten hinne. Yn it Fiere Easten profitearje se soms fan it wurk fan oare jagers troch ies te fretten. Yn Sina libje se ek wol yn stedske gebieten, dêr't se dan op rotten jeie.
Status
De Sibearyske wezeling hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn grutte ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. De minske hat wat in twasidige relaasje mei dizze soarte. Oan 'e iene kant is de Sibearyske wezeling fan grut belang foar it yn 'e besnijing hâlden fan 'e kjifdierepopulaasjes, dy't him oars ta in pleach ûntwikkelje soe en dy't boppedat potinsjeel alderhanne sykten ferspriede kin, mar oan 'e oare kant is er tige skealik foar de plomfee-yndustry en foar de fokkerij fan lytsere pelsdieren, lykas de muskusrôt. Sibearyske wezelingen kringe geregeldwei hinne- en dowehokken binnen en rjochtsje dêr dan in wiere slachting oan. Dêr stiet dan wer foaroer dat Sibearyske wezelingen sels ek weardefolle pelsdieren binne, en datoangeande wer wichtich foar de pelshannel. Behalven foar klean wurdt it hier fan 'e bisten fral ek brûkt om skilderkwasten fan te meitsjen, dy't benammen yn Sina ferkocht wurde en heech oanskreaun steane foar it meitsjen fan tradisjonele Sineeske kalligrafy. Yn 'e Sineeske folkloare wurde de Sibearyske wezelingen trouwens beskôge as omdoarmjende geasten (shen), dy't minskene sielen stelle en ferfange kin.
Wilco Julius van Welderen baron Rengers
Rengers wie boargemaster fan Ljouwert en lid fan de Earste en Twadde Keamer. Syn wurk oer de Nederlânske parlemintêre skiednis hat syn grutte betsjutting behâlden.
It Rengerspark yn Ljouwert is nei him ferneamd.
Sibearyske wezeling
Opsomming fan ûndersoarten
Der binne 11 (stân fan saken yn 2005) erkende ûndersoarten fan 'e Sibearyske wezeling:
Bern (persoan)
In bern (meartal is itselde: bern) is in minske dy't noch net folwoeksen is. Yn 'e biology en teffens yn it deistich spraakgebrûk wurdt mei dizze term ferwiisd nei it minsklik libbensstadium tusken de berte en de ein fan 'e puberteit, dy't, ôfhinklik fan 'e persoan, earne omtrint de sechstjin jier falt. Fan dy âldens ôf wurdt yn 'e regel sprutsen fan 'jongerein' of 'jeugd', en parallel dêroan wurde de foarheaksels "berne-" en "jeugd-"/"jongerein-" brûkt om dingen oan te tsjutten dy't mei de beide leeftydskategoryen te krijen hawwe of derfoar bedoeld binne (lykas berneboeken en jeugdliteratuer).
Yn it wittenskiplik taalgebrûk wurdt op deselde wize ûnderskie makke tusken bern en adolesinten, mei likernôch deselde leeftydsyndieling. Foar de wet en yn it juridysk taalgebrûk is in bern lykwols eltsenien dy't noch net de wetlik as sadanich fêstleine âldens fan mearderjierrigens berikt hat (yn Nederlân en de measte oare Westerske lannen achttjin jier), en dêrom noch minderjierrich is en ûnder fâdij stiet fan syn of har âlden of fersoargers.
Fetisjisme
Fetisjisme is it leauwen yn en it brûken fan magysk effektyf achte foarwerpen mei, sa't dat foarkomt by in grut tal natoerfolken oer de hiele wrâld, mar benammen yn West-Afrika. De term is ôflaat fan it wurd fetisj. thumb|275px|Voodoo fetisjmerk yn [[Lome, Togo]] Ornaris ûnderskiedt men trije soarten fan sokke foarwerpen, yn folchoarder fan ôfnimmende magyske krêften de fetisjen, de talismans en de amuletten. Se wurde troch in tsjoender, sjamaan of medisynman makke fan bisten, planten of oare stoffen dêr't men fan leaut dat dy in magyske krêft hawwe, dy't se op 'e eigner fan it foarwerp oerbringe. Talismans en amuletten wurde op it lichem droegen, almeast om 'e pols, hals of mul. Fetisjen wurde ek wol op dy manear droegen, mar komme ek yn oare foarmen foar, lykas de bewurke beammen of ierden heuveltsjes dy't as bewekkers by de yngong fan doarpen steane of opwurpen binne.
Yn West-Afrika is it fetisjisme net beheind ta allinne de oanhingers fan natoerreligys; ek ûnder moslims is it dêre in tige algemien brûkme om in amulet te dragen, yn harren gefal meastal mei in fers út 'e Koaran deryn. Elke fetysj hat in dúdlik eigen doel, bygelyks de genêzing fan in beskate sykte, de oerwinning yn in oarloch, ensfh. As it immen foar de wyn giet, komt dat neffens de folken fan West-Afrika net troch syn eigen kapasiteiten, mar troch de krêft fan syn fetisjen.
Bern (persoan)
Famyljerelaasjes en opfieding
Yn it ramt fan famyljerelaasjes kin mei 'bern' ek poer en allinnich de neiteam fan in pear âlden bedoeld wêze. Der wurdt ûnderskie makke tusken in bern fan it manlik geslacht, dat yn it algemien in jonge neamd wurdt, mar yn ferhâlding ta syn âldelju in soan, en in bern fan it froulik geslacht, dat yn it algemien in famke neamd wurdt, mar yn ferhâlding ta har âldelju in dochter. Yn it Frysk wurde froulike bern (meast yn 'e sin fan dochters) ek wol oantsjut as fammensbern of fammebern.
As in bern út it fuortplantingsproses fan syn of har âlden fuortkomt en harren genetysk materiaal yn him of har draacht (wat yn fierwei it grutste part fan 'e gefallen sa is), wurdt wol sein dat sa'nent in biologysk bern fan syn âlden is. Der is dan sprake fan in earstegraads besibskip. As der mar ien bern yn in gesin is, sprekt men fan in ienlingsbern. De leden fan in twilling wurde ek wol oantsjut as twillingbern. As in bern beide biologyske âlden ferlern hat, sprekt men fan in wees of in weesbern. In bern út in eardere relaasje fan jins partner is foar dy partner in foarbern en foar jinsels in styfbern. In bern dat yn it ramt fan 'e pleechsoarch opfongen wurdt yn in pleechgesin is in pleechbern, en as der in formele adopsje plakfûn hat, sprekt men fan in adopsjebern, adoptearre bern of oannommen bern. De oantroude partners fan jins eigen bern wurde de skoanbern neamd.
Fetisjisme
Bûten West-Afrika komt fetisjisme ek wol foar, benammen yn Súdeast-Aazje. Sa pleatse de Mentawaiers, fan westlik Yndoneezje, dy't de geasten fan 'e deaden derfan fertinke de sielen fan 'e libbenen stelle te wollen, fetysjstokken by alle yngongen fan harren doarpen. Dy befeiligingsmetoade wurdt as wetterticht beskôge, útsein as immen in rituële sûnde begien of in taboe ferbrutsen hat.
Ek op it islamityske Java bestiet noch in frij algemien gebrûk fan talismans en amuletten. In protte Javanen leauwe ek noch altyd yn kesakten, in soarte fan magyske enerzjy dy't foarkomt yn parten fan it minsklik lichem en yn bisten, planten en libbenleaze dingen. Benammen de kesakten fan guon erfstikken is bûten Java bekend wurden, mei as wichtichste foarbyld de krêft fan de kris.
Bern (persoan)
Famyljerelaasjes en opfieding
De bernetiid fan in persoan is syn of har jonkheid of jeugd. Bernestjerte is it persintaazje fan 'e bern dat komt te ferstjerren foar't de folwoeksenens berikt is. De opfieding dy't in bern fan syn âlden of fersoargers ûntfangt, kin beskôge wurde as in natuerlike soarte fan oplieding foar it libben. Der binne withoefolle maatskiplike kwestjes dy't in negative ynfloed op jins jonkheid hawwe kinne, lykas brekme oan ûnderwiis, narjen, earmoede, sykte, brutsen gesinnen, berne-arbeid, bernemishanneling, bernehouliken, berneprostitúsje, bernepornografy, ynsest, honger, ensfh.
Skiednis
It behanneljen fan bern op 'e wize sa't dat tsjintwurdich as 'normaal' beskôge wurdt, hat net altyd wizânsje west. Ut 'e Midsiuwen is bygelyks bekend dat bern net oars sjoen waarden as lytse folwoeksenen en ek sa behannele waarden. Yn 'e tiid fan 'e Yndustriële Revolúsje waard it as hiel gewoan beskôge om bern as folweardige arbeidskrêften yn te setten yn fabriken, wat hjoed de dei yn guon ûntwikkelingslannen noch altyd wol bart. De moderne opfetting oangeande de ûntwikkelingsstadia fan it bern binne pas ûntstien yn 'e rin fan 'e tweintichste iuw. De biografy fan 'e Hollânske wittenskipper en diplomaat Constantijn Huygens en syn broer Maurits sketst nammers in heul oar opfiedingsbyld: in strikt en yntinsyf opliedingsprogramma fan lyts ôf oan mei net folle romte om frij te boartsjen.
Dongeradielster brekking
De Dongeradielster brekking is in foarm fan it taalkundich ferskynsel brekking. It Frysk as gehiel ken de âldere brekking, dy't him yn 'e Midsiuwen foardien hat, en de nijere brekking, dy't him foar it earst om 1820 hinne oppenearre. De Dongeradielster brekking is lykwols in trêde fariant fan dit ferskynsel, dy't, sa't de namme al oanjout, ta it Noardhoekske dialekt beheind bleaun is dat (ûnder mear) yn 'e Dongeradielen sprutsen wurdt. Dêrby binne wurden mei in [u] (koarte û fan "rûch") dy't yn it Standertfrysk dat lûd holden hawwe, brutsen ta in [wo]-klank (uo fan "guod"). Foarbylden binne: Oars as de âldere en de nijere brekking makket de Dongeradielster brekking gjin diel út fan it Standertfrysk.
Bern (persoan)
Poppen
In bern tusken de berte en de âldens fan 1 oant 1½ jier wurdt in poppe of baby neamd. Poppen wurde berne mei beskate autonome refleksen, mar binne lykwols frijwol helpeleas. Meitiid ûntjouwe se har sawol lichaamlik as geastlik. Sa leare se û.m. om te sitten, te stean en te rinnen, de saneamde grouwe motoaryske ûntwikkelings. Poppen ûndergeane dêrfoaroer ek beskate fine motoaryske ûntwikkelings, lykas it boartsjen mei de eigen fuotsjes of it opkrijen fan blokjes. Mei't poppen in protte omgong hawwe mei harren âlden of fersoargers, leare se om op ferskate manearen op oare minsken te reägearjen; dat binne sosjale ûntwikkelings. Geandewei de tiid wurde poppen likernôch trije kear sa swier as se by de berte wiene, en ûngefear oardel kear sa lang.
Pjutten
In bern yn 'e âldens tusken de 1 oant 1½ jier en de 4 jier wurdt in pjut neamd. Pjutten geane fierder mei de fine motoaryske ûntwikkelings, bgl. troch blokjes op te steapeljen ta tuorkes, ienfâldige foarmen te tekenjen, treppen te rinnen en tsjin in bal oan te skoppen. Yn dizze leeftydskategory giet it oanlearen fan taal hurd, fan babbeljen ta sprekken yn gearstalde sinnen. Fierders ûntjouwe ek de kognitiveve feardichheden har hurd. De faasje fan it groeien fan 'e bern nimt ôf fan likernôch 25 sm nei sa'n 8 sm yn it jier. As pjut komme de measte bern fierders foar it earst yn kontakt mei oare bern, lykas op in pjutteboartersplak of yn in kres. Pjutten ûntdekke harren wrâld en stjitte dêrby op behinderings, lykas dingen dy't de âlden net lije wolle. Tagelyk leare pjutten dat se in yndividu binne en dêrmei los steane fan 'e âlden. Dy kombinaasje kin liede ta driftbuien, ek wol oantsjutten as de pjuttepuberteit.
Skoalgeande bern
De leeftydskategory fan 6 oant 12 jier hat gjin wiere eigen namme, mar om't de bern yn dy tiid de basisskoalle trochrinne, wurdt wol sprutsen fan skoalgeande bern. Bern fan tusken de 10 en 12 à 13 jier wurde mei in Ingelske term wol tweens neamd. Yn Nederlân leare bern fan 'e skoalgeande âldens û.m. om te skriuwen, te lêzen en te rekkenjen. Dêrnjonken wurdt harren ek de grûnslach fan algemiene ûntwikkeling bybrocht, troch skoalfakken as skiednis en ierdrykskunde. Motoaryske feardichheden kinne yn 'e begjinjierren fan dizze perioade folslein oanleard wurde.
Skoalgeande bern binne bûten de skoalle om faak ek lid fan klubs en ferienings, dêr't se bygelyks swim- of muzykles krije, keunstûnderwiis folgje of oan in sport dogge, lykas keatsen, kuorbal of fuotbal. Oer it generaal ûntstiet der geandewei dizze perioade in almar gruttere fariaasje yn 'e prestaasjes op ferskillende mêden tusken yndividuële skoalgeande bern. Sa sil oan it ljocht komme dat guon better binne yn of mear aardichheid hawwe oan teoretyske saken lykas skiednis, lêzen of rekkenjen, wylst oaren har mear talizze op praktyske aktiviteiten lykas sport, nifeljen of technyk.
Tsjin 'e ein fan 'e leeftydskategory fan skoalgeande bern wurde famkes oer it algemien earder geastlik en lichaamlik ryp as jonges. Dêrby begjinne har de sekundêre geslachtsskaaimerken te ûntwikkeljen, lykas it oangroeien fan it skamhier, de boarstgroei by famkes en it burd yn 'e kiel by jonges. Om dyselde tiid hinne leare bern, as it goed is, ek hoe't se mei jild omgean moatte troch de besteging fan it bûsjild dat se fan harren âlden krije. It tinken fan skoalgeande bern wurdt noch altyd sterk behearske troch wat de bern waarnimme. Se sjogge foar it meastepart noch gjin ferbannen en misse faak noch de relaasje tusken oarsaak en gefolch. Dêrút floeit fuort dat bern fan dizze âldens de gefolgen fan eigen dieden noch net (folslein) oersjen kinne.
Aldere brekking
De âldere brekking of Aldfryske brekking is in foarm fan brekking en in taalkundich ferskynsel dat him histoarysk yn it Frysk foardien hat. Dêrtroch hawwe beskate wurden in palatale approksimant (j) tusken ien of mear konsonanten en de fokaal yn te stean. Men moat dêrby tinke oan wurden as "rjocht", "ljocht", "wjek" en "strjitte". De âldere brekking wie in taalkundige fernijing dy't inkeld yn it Frysk foarkaam, en dy't yn besibbe talen as it Ingelsk (right, light, street) en it Nederlânsk (recht, licht, wak, straat) ûnbekend is.
Bern (persoan)
Pubers
In puber is in bern yn 'e puberteit, de leeftydskategory dy't fan 12 jier oant 15-17 jier rint. Yn 'e puberteit binne der in soad feroarings op biogemysk mêd yn it lichem fan 'e bern, dy't gefolgen hawwe foar sawol lichaamlike skaaimerken as de emosjonele en sosjale ûntwikkeling. By pubers ûntjout de natuerlike fuortplantingsdriuw him troch beskate feroare hormonale ynfloeden en tagelyk wurdt yn dizze leeftydsperioade de ûntjouwing fan 'e sekundêre geslachtsskaaimerken foltôge. Dat giet mank mei it begjinnen fan 'e menstruaasje by famkes, it krijen fan ereksjes by jonges en it ûnderfinen fan wiete dreamen troch beide geslachten.
Sadwaande ûntdekke bern yn 'e puberteit harren seksualiteit en dy fan harren leeftydsgenoaten, wat liede kin ta ferkearing, leafde en seks, mar ek ta in protte pine en lijen fanwegen ûnbeäntwurde leafde en leafdesfertriet. Hjoed de dei spylje tydskriften, tillefyzje en fral ek it ynternet en de sosjale media in grutte rol by sawol de seksuële (sels)ûntdekking as de net-seksuële aspekten fan 'e puberteit. Lichaamlik meitsje pubers fierder in saneamde groeispurt troch, mei as gefolch dat se ferskate jierren lang folle hurder groeie as foarôfgeande oan 'e puberteit, oant se har folsleine lingte (fierhinne) berikt hawwe. Emosjoneel is de puberteit in ûnlijige tiid, wêrby't de bern har ôfsette tsjin 'e âlden en begjinne te 'puberjen'.
Yn 'e Westerske lannen folgje bern yn 'e puberteit almeast fuortset ûnderwiis oan 'e middelbere skoalle. Yn Nederlân kin dat útinoar rinne fan beropsûnderwiis en algemien fuortset ûnderwiis oant ateneum of gymnasium. Yn 'e Feriene Steaten, in lân wêrfan't de kultuer in oerweldigjende ynfloed op oare Westerske lannen hat fia tillefyzje, films, muzyk en ynternet, meitsje pubers de middelskoalle ôf en geane dan nei de saneamde highschool. In soad pubers hawwe om jild te fertsjinjen foar it earst in bybaantsje (bgl. as krantebesoarger of fakkefoller yn in supermerk) of fakânsjewurk.
Boethúske
thumb|It Boethúske, Oere 36 yn Moddergat left|thumb|Boethúske It boethúske yn Moddergat is in bygebouke, boud yn de 18e iuw,, dêr't fiskers eartiids harren netten opburgen.
Oan de Oere 36 yn Moddergat stiet noch in bewarre bleaun boethúske. Dit type húske hie meardere funksjes. It waard brûkt as bewarplak foar de fiskersnetten, mar ek as stookhutte en as ieshokje, dat wol sizze as bewarplak foar ies om mei te fiskjen. It boethúske iyn Moddergat is festaurearre en hearde by Klaskes húske, neamd nei Klaske van der Lei, de lêste bewenster fan it pân. Beide geboukes binne ûnderdiel fan it Museum 't Fiskershúske yn Moddergat. It boethúske is erkend as ryksmonumint. In replika stiet yn it Suderseemuseum yn Inkhuzen.
Gitaar
thumb|Spaanske gitaar thumb|Luncht Gitaar In gitaar is in snaarynstrumint en wurdt mei de fingers of mei in plektrum bespile. It wurd gitaar is fan Perzyske oarsprong: it Perzyske wurd sihtar betsjut trije-snaar.
Gitaren ha meast 6 snaren. De meast gongbere stimming is (fan leech nei heech) E-A-d-g-b-e. Dy stimming jout in goed kompromis tusken it maklik spyljen fan in soad akkoarden en de mooglikheid om mei beheinde beweging yn de toetshân in toanljedder te spyljen. Oare stimmings binne ûnder oare E-A-d-f#-b-e (dat binne deselde ynterfallen as op de luit), D-G-d-g-b-d (zg. "iepen G", wurdt in soad brûkt foar blues en slide-gitaar), D-A-d-g-b-e (saneamde "dropped D/drop D", in soad brûkt troch nu metal bands en yn blues) of D-A-d-g-a-d (wurdt gauris brûkt by folk). Dy saneamde alternative stimmings wurde, sa't hjirboppe al oanjûn is, meast brûkt foar spesifike muzykstilen.
Skiednis
Mar in bytsje ynstruminten ha in skiednis fan mear as 500 jier. It súkses fan likegoed de Spaanske Vihuela da mano, seiskoarige (seis dûbelde snaren), as de Italjaanske renêssânsegitaar, fjouwerkoarige (fjouwer dûbelde snaren), ha bydroegen oan de ûntjouwing fan de Guitarra Spagnola. Dy gâns fersierde en mei fiif dûbelde snaren bespande barokgitaar is yn Spanje ûntstien oan de ein fan de 16e iuw.
Net allinnich yn Spanje mar yn de measte West-Jeropeeske lannen waard dat ynstrumint bespile yn aristokratyske rûnten dêr't it oars mear wurdearre waard as yn Spanje sels. Gitaristen lykas Robert de Visée en Francesco Corbetta wiene fêst ferbûn oan it hôf fan Lodewijk XIV. Harren muzykbondels waarden opdroegen oan de kening dy't sels in ferwoeden gitaarspiler wie, lykas syn dochters.