cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
George McGovern
Jonkheid
McGovern waard yn 1922 berne yn Avon, yn 'e steat Súd-Dakota, as de soan fan 'e wesleyaanske predikant Joseph C. McGovern, de soan fan in Iersk ymmigrant, en Frances McLean, in Kanadese dy't fan Skotsk komôf wie en hikke en tein wie yn Ontario. McGovern groeide op it rântsje fan 'e earmoede op yn Mitchell (Súd-Dakota), dêr't yn syn bernetiid de stofstoarmen dy't yn 'e tiid fan 'e Dust Bowl oer de flakten waaiden, in djippen yndruk op him makken, krekt as de sprinkhoannepleagen dy't dêr yn 'e Krisisjierren húsholden en it lijen fan 'e befolking noch slimmer makken. McGovern gie yn Mitchell nei de middelbere skoalle en fan 1940 ôf nei de lytse Dakota Wesleyan University dêre. Yn dyselde snuorje folge er fleanlessen en helle er syn fleanbrevet.
Militêre tsjinst en trouwen
Nei de Oanfal op Pearl Harbor melde er him oan by it Amerikaanske Leger, dat doe earst de tafloed fan nije rekruten net oankoe, mar úteinlik waard er yn febrewaris 1943 oproppen en tsjinne er as piloat by de Lofttsjinst fan 'e Amerikaanske Lânmacht, en fan 1944 ôf by de Amerikaanske Loftmacht, as piloat yn in bommesmiter. Hy fleach 35 missys fanút Itaalje om doelen yn Eastenryk, Hongarije, Tsjechoslowakije en Poalen te bombardearjen, en krige dêrfoar letter it Distinguished Flying Cross takend. Op 31 oktober 1943, wylst er op in trijedeisk ferlof wie, troude er mei Eleanor Stegeberg, út Woonsocket (Súd-Dakota), mei wa't er op 'e middelbere skoalle yn 'e kunde kommen wie doe't syn debateartiim it tsjin harres ôflizze moatten hie. Hja krigen fiif bern: Ann, Susan, Teresa, Steven en Mary.
Politike karriêre
Nei de oarloch ferfolge McGovern syn stúdzje oan 'e Dakota Wesleyan University en oan 'e Noardwestlike Universiteit yn Chicago, dêr't er yn 1953 in doktoraat yn skiednis behelle. Fan 1957 oant 1961 fertsjintwurdige er Súd-Dakota yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen, en yn 1960 naam er it op tsjin 'e Republikein Karl Mundt, in formidabel figuer yn 'e Súddakotyske polityk, om in sit yn 'e Senaat. McGovern ferspijde Mundt en alles dêr't dy foar stie sa bot, dat er yn dy kampanje, nei eigen sizzen, "myn gefoel foar lykwicht" ferlear en der oer syn tsjinstanner soargeleas alderhanne wylde oantigings útblafte. De parse kearde him tsjin him, en hy ferlear de ferkiezing. Fan 1961 oant 1962 hie McGovern in funksje yn it Kennedy-regear, as direkteur fan it Food for Peace-programma, mar yn 1962 died er nochris in goai nei in senaatssit. Diskear wûn er, en fan 1963 oant 1981 siet er foar Súd-Dakota yn 'e Senaat.
As senator wie McGovern in eksponint fan it moderne Amerikaanske liberalisme (wat eins "frijsinnichheid" betsjut, en net betize wurde moat mei it liberalisme yn 'e algemiene politike kontekst bûten de Feriene Steaten). Hy stie bekend om syn útsprutsen wjerstân tsjin 'e oanboazjende Amerikaanske belutsenens by de Fjetnamoarloch. By de presidintsferkiezings fan 1972 wist er as underdog de Demokratyske foarferkiezings te winnen, mar dêrby rekke de partij ideologysk slim tespjalten, en by de kampanje foar de eigentlike ferkiezings, wêrby't er it opnaam tsjin 'e sittende Republikeinske presidint Richard Nixon, gie der fan alles mis. De slimste flater wie McGovern syn oanwizen as running mate (fise-presidintskandidaat) fan Thomas Eagleton, in senator út Missoury, sûnder de man yn 't foar ûnder de lûp nommen te hawwen. Geandewei de kampanje kaam oan it ljocht dat Eagleton yn 'e jierren sechstich ferskate kearen opnommen wurden wie om elektroshockterapy te krijen (jierren letter waard by de man in bipolêre stoarnis, better bekend as manyske depressiviteit, fêststeld). Sadwaande waard er folslein ûngeskikt achte foar it fise-presidintskip en McGovern moast him úteinlik falle litte en yn syn plak Sargent Shriver, in sweager fan John F. Kennedy, oanstelle. left|thumb|250px|McGovern synjearret syn boeken yn 'e Richard Nixon Presidential Library and Museum ([[2009).]]
Mar troch de saak-Eagleton wie McGovern syn betrouberens foar it Amerikaanske publyk oer foargoed oantaaste, en Nixon wûn de ferkiezings mei de hannen op 'e rêch. Of dat hied er dwaan kind, mar de lichtlik paranoïde Nixon hie wis fan syn saak wêze wollen en de Demokraten oates en toates bespionearje litten, wat safier gie dat er sels yn it Watergate-gebou ynbrekke liet, om yn McGovern syn kampanjehaadkertier, dat dêr fêstige wie, om te sneupen. Mei de ynformaasje dy't er sa krige, helle Nixon ûnder de kampanje ferskate ûnderhânske streken út om McGovern yn 'e tsjillen te riden. Mar úteinlik wie it McGovern dy't yn dizze kwestje it lêst lake, doe't de moard útkaam troch it ûndersyk fan twa sjoernalisten fan 'e krante de Washington Post, Carl Bernstein en Bob Woodward. Troch dat saneamde Watergate-skandaal wie Nixon yn 1974 twongen om ôf te treden as presidint.
McGovern hie ûnderwilens syn karriêre as senator fuortset. Dêrby konsintrearre er him op saken dy't mei iten en itensswierrichheden fan dwaan hiene. Sa wied er by it gearstallen fan in rapport oer honger yn 'e Feriene Steaten belutsen as de foarsitter fan 'e oangeande senaatskommisje. Letter tsjinne er fan 1998 oant 2001 as de Amerikaanske ambassadeur by alle agintskippen fan 'e Feriene Naasjes dy't mei fieding (ûnderfieding ynbegrepen) en oare minsklike libbensnedichheden te krijen hiene. Yn 1980 waard er by de senaatsferkiezings ferslein troch de Republikeinske kandidaat James Abdnor.
Lettere jierren en dea
Nei't er begjin 1981 de Senaat ferlitten hie, lei McGovern him ta op dosearjen en it jaan fan lêzings oan in ferskaat oan universiteiten en hegeskoallen, sawol yn 'e Feriene Steaten as yn Jeropa. Yn 1984 besocht er it nochris by de presidintsferkiezings, mar doe waard er yn 'e Demokratyske foarferkiezings al ferslein troch Walter Mondale. Fan 1991 oant 1997 wied er foarsitter fan 'e Middle East Policy Council, in non-profitorganisaasje dy't de Amerikaanske befolking en politisy foarljochtet oangeande it Midden-Easten. Yn 1994 krige er op it persoanlike flak in klap te ferwurkjen doe't syn dochter Teresa, in alkoholiste, yn Madison, yn Wiskonsin, stomdronken yn in sniebank foel en stoar oan ûnderkuolling. Neitiid skreau McGovern it biografyske Terry: My Daughter's Life-and-Death Struggle with Alcoholism ("Terry: Myn Dochter har Wrakseling op Libben en Dea mei Alkoholisme", 1996), en sette er him yn foar lju dy't litten ûnder alkoholisme yn kombinaasje mei geastlike swierrichheden. Hy sei letter oer de dea fan syn dochter: "Soks komst nea te boppen, dêr bin ik wis fan. Kinst it safierhinne goedkrije datst dermei libje kinst, mear net."
Yn 'e jierren 2000 skreau McGovern noch in stikmannich oare boeken allinnich of mei oaren. Fan 2010 ôf begûn er yn 'e minnichte te reitsjen mei't er der soms samar hinne foel. Hy oerlibbe syn soan Steven noch, dy't op 27 july 2012 yn 'e âlderdom fan 60 jier kaam te ferstjerren nei in lange striid tsjin alkoholisme. Op 21 oktober dat jiers ferstoar George McGovern yn it sikehûs yn syn wenplak Sioux Falls, yn Súd-Dakota. Hy waard 90 jier.
W.H. van Eemlandt
W.H. van Eemlandt wie de skûlnamme fan de Nederlânske skriuwer Willem Hendrik Haasse (Rotterdam, 19 maaie 1889 – Baarn, 1 novimber 1955). Haasse wie lange tiid amtner yn Nederlânsk-Ynje en skreau nei't er werom yn Nederlân wie in rige detektiveromans mei as haadpersoan kommissaris Van Houthem. De skriuwster Hella Haasse wie syn dochter.
Suvel
Suvel is de oerkoepeljende oantsjutting foar itensprodukten dy't makke binne fan rauwe molke. Dat is in natuerlike floeistof dy't ôfjûn wurdt troch de molkklieren fan sûchdieren. Minsken brûke rauwe molke, almeast fan oare bisten as kij, skiep, geiten, wetterbuffels, jaks, hynders en kamielen, om der (bewurke) molke, bûter, tsiis, konsumpsje-iis, yochert, ensfh. fan te berêden. Yn 'e Fryske kontekst giet it dêrby benammen om molke fan kij. Foarhinne waarden dêrút suvelprodukten produsearre yn 'e molkenkelders fan 'e boerepleatsen, mar sûnt de ein fan 'e njoggentjinde iuw wurdt de molke by de boeren ophelle om yn molkfabriken of suvelfabriken ferwurke te wurden.
W.H. van Eemlandt
Haasse krige in oplieding foar de hannel en ferfear yn 1911 nei Ynje, dêr't er in jier letter by it Gûvernemint yn tsjinst kaam. Yn de oarlochsjierren waard er troch de Japanners ynternearre yn in finzenekamp. Nei de Japanske besetting waard er wer haadamtner, mar nei in koart skoft yn Australië gie er yn 1948 werom nei Nederlân.
Earst yn 1953 liet Van Eemlandt him kinne as skriuwer fan detektiveromans; úteinlik soe er 14 publisearje yn de Antilope Rige by Utjouwerij Het Wereldvenster. Nei syn ferstjerren makke syn dochter Hella Haasse syn boek De vijfde trede dien en detektiveskriuwer Joop van den Broek die itselde mei De schat van Aros Killee.
Suvel
Etymology
It wurd 'suvel' is yn it Frysk in resint lienwurd út it Nederlânsk, op basis fan zuivel. De âldste te datearjen boarne foar it wurd, dat yn it Midnederlânsk suvel wie, is in Latynske oarkunde út 1293, wêryn't it sinsdiel nec vllam zuuel ("noch wat suvel") fermeld wurdt.
Grutste suvelprodusinten
Hjirûnder in opsomming fan 'e tsien grutste suvelprodusinten fan 'e wrâld, metten nei omset anno 2013:
Mondiale konsumpsjepatroanen
Suvelprodukten wurde yn 'e hiele wrâld iten en dronken, mar de hoemannichte suvel dy't konsumearre wurdt, ferskilt. Hast alle Jeropeeske lannen hawwe bgl. in hege suvelkonsumpjse fan mear as 150 kg oan suvelprodukten per lid fan 'e befolking yn it jier. Ta dy kategory hearre ek de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Argentynje, Israel, Armeenje, Kirgyzje, Kosta Rika en Pakistan. Foarbylden fan lannen mei in midsmjittige konsumpsje fan 30 oant 150 kg oan suvelprodukten per lid fan 'e befolking yn it jier binne: Yndia, Iraan, Japan, Kenia, Meksiko, Mongoalje en Nij-Seelân. Ta dy kategory hearre ek de measte lannen yn Noard-Afrika, Súdlik Afrika, it Midden-Easten, Latynsk-Amearika en it Karibysk Gebiet. Ta einbeslút binne der lannen mei in lege suvelkonsumpsje fan minder as 30 kg per lid fan 'e befolking yn it jier. Dat binne Senegal, de measte lannen yn Sintraal-Afrika en it grutste part fan East-Aazje, Súdeast-Aazje en Oseaanje.
Sûnens
De konsumpsje fan suvelprodukten kin liede ta sûnensswierrichheden foar lju dy't laktoaze-yntolerânsje hawwe. Dat betsjut dat se molksûker net ôfbrekke kinne. Laktoaze-yntolerânsje is eins de noarm foar de minske, en it fermogen om molksûker ôf te brekken is fan oarsprong in genetyske mutaasje, dy't lykwols yn 'e Westerske wrâld sa rûnom foarkomt dat lju mei laktoaze-yntolerânsje dêr no in ôfwiking fan 'e noarm lykje. Yn oare parten fan 'e wrâld kin lykwols it meastepart fan 'e befolking net oer suvel. Symptomen fan laktoaze-yntolerânsje binne (nei it konsumearjen fan laktoazehâldende suvelprodukten) pinebúk, blastigens, mislikens, in soad ôfskite moatte en diarree. Der bestiet tsjintwurdich lykwols ek spesjaal foar laktoaze-yntolerante minsken op 'e merk brochte laktoazefrije molke. Los fan laktoaze-yntolerânsje kin oerkonsumpsje fan suvelprodukten sterk bydrage oan ferhege golesterol en oan fersêde fetten yn it itenspatroan, wat wer liede kin ta hertsykten en oare slimme sûnensswierrichheden.
Oare redens om gjin suvel te konsumearjen
Guon lju mije de konsumpsje fan suvel om redens dy't neat mei sûnens te krijen hawwe. Dat kinne religieuze redens wêze, mei't guon godstsjinsten de ynname fan suvelprodukten beheinings oplizze of hielendal ferbiede. Guon liedende jaïnistyske teologen pleitsje bygelyks foar ûnthâlding fan alle suvel om't se melkfeehâlderij beskôgje as in oantaasting fan it lichem fan 'e (hillige) ko. It otterdoks joadendom skriuwt foar dat suvel en fleis strikt útinoar holden wurde moatte. Dy beide soarten iten meie bygelyks net yn deselde kuolkast bewarre wurde en net mei deselde pannen of itselde itensreau tamakke wurde. Boppedat meie ek beslist net beide by itselde miel iten wurde. Dy foarskriften binne basearre op 'e (eins hiel summiere) bibeltekst yn Deuteronomium 14:21. Fierders is suvel ek taboe foar feganisten, dy't alle produkten mije dy't makke binne fan, mei en troch bisten. Foar harren is dêrfoar de reden etysk, nammentlik in ôfkear fan 'e manearen dy't brûkt wurde om sokke dierlike produkten te produsearjen en/of de miening dat de agraryske sektor tefolle bydraacht oan 'e klimaatferoaring en oare miljeuproblemen.
It Lytse Famke mei de Swevelstokken
It Lytse Famke mei de Swevelstokken, yn it oarspronklike Deensk: Den Lille Pige med Svovlstikkerne (Nederlânsk: Het Meisje met de Zwavelstokjes), is in mearke fan 'e hân fan 'e grutte njoggentjinde-iuwske Deenske skriuwer en dichter Hans Christian Andersen (1805-1875). It waard foar it earst útjûn yn desimber 1845, yn 'e Dansk Folkekalender for 1846 ("Deenske Folkskalinder foar 1846"). Yn 1848 waard it werútjûn as ûnderdiel fan 'e samling Nye Eventyr: Andet Bind: Anden Samling ("Nije Mearkes: Oarde Bân: Oarde Samling"), yn 'e mande mei fiif oare mearkes (It Ald Hûs, De Wetterdrip, De Lokkige Famylje, It Ferhaal fan in Mem en De Krage). It Lytse Famke mei de Swevelstokken is ien fan Andersen syn bekendste mearkes en waard yn 1943 troch Douwe Tamminga oerset nei it Frysk as ûnderdiel fan 'e bondel Andersen's Folksforhalen en Mearkes.
Ynhâld
Yn It Lytse Famke mei de Swevelstokken, dat eins mear in koart ferhaal as in mearke is, wurdt ferteld hoe't op in kâlde, ûnlijige âldjiersjûn in earm lyts famke noch altiten besiket om har swevelstokken (foarrinners fan 'e lúsjefersprikjes) oan 'e man te bringen, al hat se de hiele dei noch net ien ferkocht. Hoewol't hja bleatfoets yn 'e snie is en dy deis noch gjin hap iten hân hat, doar se net nei hûs ta, want as se dêr oansetten komt sûnder in sint fertsjinne te hawwen, sil har heit har perfoarst op 'e hûd jaan.
Dat se siket in hoekje tusken twa huzen op, dêr't se wat beskûl foar de wyn hat en dêr giet se sitten. Fanwegen de kjeld beslút se op 't lêst ien fan 'e swevelstokken oan te stekken. Yn it ljocht fan it flamke sjocht se in hjit opstoke kachel dêr't se har oan waarmje kin. As de swevelstok útgiet, stekt se nijenien oan en sjocht in gastmiel foar har klear stean. De trêde toant har in prachtich fersierde krystbeam en de fjirde lit har har âld beppe sjen, no al skoften wei, dy't de iennichste wie dy't ea goed foar har west hat. Om't se beppe net wer kwyt wol, stekt se dêrop alle oerbleaune swevelstokken yn ien kear oan. Dan sjocht se hoe't har beppe op har ta komt en har út 'e snie tilt en meinimt nei de himel. De oare deis wurdt yn it hoekje tusken de beide huzen har deaferzen lykje fûn.
Adaptaasjes
Andersen skreau syn mearke nei oanlieding fan in tige populêre houtfyk fan in earm bern dat swevelstokken ferkeapet, fan 'e Deenske keunstner Johan Thomas Lundbye, dy't as yllústraasje tsjinne foar in kalinder fan 1843. Mar de úteinlike foarm en ôfrin fan it ferhaal hawwe grif te krijen mei it bekende stribjen fan Andersen, dy't sels yn djippe earmoede opgroeid wie, nei ferbettering fan 'e maatskiplike posysje fan 'e earmen. Sûnt de earste útjefte yn 1845 is It Lytse Famke mei de Swevelstokken adaptearre ta in ferskaat oan oare media, lykas film, animaasje, muzyk en sels in fideospultsje. De Amerikaanske skriuwer Gregory Maguire wreide in eardere werfertelling fan It Lytse Famke mei de Swevelstokken, yn 'e foarm fan in koart ferhaal, yn 2009 út ta in folsleine roman, titele: Matchless: A Christmas Story (matchless kin sawol betsjutte "sûnder gelikens" as "sûnder lúsjefers").
Redoksreaksje
upright=1.6|thumb|right|[[Natrium- en fluor-ioanen ferbine meiïnoar om natriumfluoride te foarmjen. Natrium stiet syn bûtenste elektron ôf om it in stabile elektroanekonfiguraasje te jaan, en dy elektron wurdt troch it fluor-atoom eksoterm oannaam. De ioanen dêr't de iene negatyf en de oare posityf laden binne, lûke inoar dêrnei oan. It natrium wurdt oksidearre, en it fluor wurdt redusearre.]] thumb|200px|Redoksreaksje tusken [[fluor en wetterstof dêr't wetterstof (reduktor) elektroanen ôfstiet en fluor (oksidator) dy opnimt; der ûntstiet dêrby wetterstoffluoride]] In redoksreaksje is in reaksje tusken atomen, molekulen en ioanen, dêr't elektroanen útwiksele wurde. De term redoks is in gearstalling fan de begripen reduksje en oksidaasje: REDuksje en OKSidaasje. Dy soarte reaksje wurdt in soad brûkt yn batterijen en akkú's. Ek rustkjen is in redoksreaksje, en wol de oksidaasje fan izer.
Reaksje
By in redoksreaksje binne in reduktor (elektroane-ôfstjitter) en in oksidator (elektroane-oannimmer) belutsen. Dat kinne fan alle dieltsjes wêze, sawol ioanen as molekulen. Der kinne twa heale reaksjes opsteld wurde, en wol it ôfstean fan elektroanen troch de reduktor (oksidaasje) en it opnimmen fan elektroanen troch de oksidator (reduksje). As de reduktor en oksidator ferbûn wurde, en der in elektrolyt ta beskikking foar it ioaneferfier komt, kin de reaksje plakfine. De oksidator en reduktor hoege net streekrjocht yn kontakt meiïnoar te stean.
In reduktor kin mei alle oksidators reagearje dy't sterker binne as syn konjugearre oksidator. Oarsom kin in oksidator mei alle reduktors reagearje dy't sterker binne as syn konjugearre reduktor.
In redoksreaksje wurdt as ôfrinnend beskôge, as de elektroadepotinsjaal fan de oksidator 0,3 folt of mear, heger is as dy fan de reduktor. As it ferskil tusken de 0,3 en -0,3 folt is, stelt der in lykwicht yn en as de elektroadepotinsjaal fan de oksidator 0,3 folt of mear, leger is as dy fan de reduktor, wurdt der praat fan dat de reaksje net ferrint.
Binne de konsintraasjes fan de homogeen ferparte reaksjestoffen allegear lyk oan 1 mol L−1 (en boppedat T=298K en p=p0), dan is de elektroadepotinsjaal lyk oan de standertpotinsjaal.
De elektroadepotinsjaal is in mjitte foar de termodynamyske driuwende krêft fan in heale reaksje en seit neat oer de gong (kinetyk) fan de heale reaksje. Sa kin de oksidatorpotinsjaal mear as 0,3 folt heger wêze as de reduktorpotinsjaal en de reaksje dochs amper ferrinne kin.
In redoksreaksje wurdt yn it algemien sa werjûn:
Seremoanje
In seremoanje is in plechtichheid mei rituele betsjutting, dy't in wichtich foarfal markearret. It wurd komt fan it Latynske cærimonia, mar taalkundigen tinke dat dat wurd mooglik oarspronklik út it Etruskysk kaam. It byhearrend eigenskipswurd is seremonieel, dat ek wol brûkt wurdt yn ferhaadwurklike foarm, lykas yn 'e sin: "It gie mank mei in protte seremonieel." In protte seremoanjes hawwe ien persoan dy't der lieding oan jout of dy't it spul koördinearret: de seremoanjemaster.
Swahily (taal)
Etymology
De namme 'Swahily' komt fan 'e meartalsfoarm sawāḥil (سواحل), fan it Arabyske sāḥil (ساحل), in eigenskipswurd foar "grins" of "kust" (bygelyks yn gearstallings as 'kustbewenners'). Ut ditselde wurd komt ek de namme Sahel fuort. Yn it Swahily wurdt oan 'e namme Swahili it foarheaksel Ki- tafoege om oan te jaan dat it om in taal giet.
Seremoanje
It begryp 'seremoanje' wurdt in protte betize mei it begryp 'ritueel'. In ritueel is in opienfolging fan hannelings wêrfan't yn 't foar fêststiet hoe en yn hokker folchoarder se útfierd wurde. Eltse seremoanje omfettet sadwaande ien of mear rituelen, mar der binne ek rituelen, lykas persoanlike rituelen of famyljerituelen, dy't nea diel útmeitsje fan in seremoanje. Soms is in seremoanje in barren foar ien kear, bygelyks as by de oerdracht fan in gebiet oan in oar lân de flagge fan it âlde lân delhelle en dy fan it nije lân hyst wurdt. Faak giet it by seremoanjes lykwols om foarfallen dy't regelmjittich, bgl. ien kear yn 't jier, werhelle wurde, lykas by de krânslizzing yn it ramt fan 'e Nasjonale Deadebetinking. Soms kinne seremoanjes sadwaande iuwenâlde tradysjes wêze.
Swahily (taal)
Taalbesibskip
It Swahily heart ta de Niger-Kongoleeske talen (foarhinne de Niger-Kordofaanske talen neamd), ien fan 'e trije grutte taalfamyljes fan Afrika. Dêrbinnen falt it Swahily ûnder de Bantoe-talen, wêrfan't it taalgebiet hast de helte fan it Afrikaanske kontinint beslacht. Oare talen út dy kloft binne û.m. it Kikûjû (Kikuyu) fan Kenia, it Sjona (Shona) fan Simbabwe, it Swazy (Swazi) fan Swazylân en it Sûlû (Zulu) en Kosa (Xhosa) fan Súd-Afrika.
Seremoanje
Seremoanjes kinne ek tagelyk oergongsrituelen wêze, lykas de doop yn it kristendom, it sluten fan in houlik yn it algemien, it foarmsel en it lêste sakramint yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke en de besnijenis en de bar mitswa of bat mitswa yn it joadendom. Deaderituelen lykas begraffenis en kremaasje geane ornaris ek mank mei in seremoanje. Itselde jildt foar ynwijings, lykas de preesterwijing yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke en ûntgrienings by studinteferienings. Oare seremoanjes hawwe te krijen mei religieuze hjeldagen, lykas kryst, peaske, pinkster, pesjach, jom kippoer, it sûkerfeest, diwali, midwinter of midsimmer.
Swahily (taal)
Taalgebiet
Dêrnjonken bestiet der in folle grutter gebiet dêr't it Swahily as lingua franca brûkt wurdt, foar de kommunikaasje tusken leden fan ferskillende etnyske groepen dy't allegear harren eigen taal sprekke. Dat gebiet beslacht it binnenlân fan Kenia en Tanzania, en fierders ek Oeganda, Rûanda en Boerûndy, de eastlike helte fan 'e Demokratyske Republyk Kongo en de noardlike grinskriten fan Sambia, Malawy en Mozambyk.
Seremoanje
In protte seremoniële hannelings hawwe te krijen mei de nasjonale identiteit, lykas it hysjen fan in flagge, it spyljen en/of sjongen fan in folksliet of it ynspektearjen fan 'e earewacht troch in besykjend steatshaad. In wichtige seremoanje yn Nederlân is bgl. Prinskesdei, wêrby't it steatshaad elts jier de Troanrede útsprekt yn 'e Ridderseal. Ek foar de kroaning, ynhuldiging of ynauguraasje fan in nij steatshaad besteane in protte seremoanjes. Oare foarbylden fan seremoanjes binne de iepening fan nije gebouwen of bedriuwen (dat yn 'e folkmûle bekendstiet as 'lintsjesknippen'), de tewetterlitting fan nije skippen, de útrikking fan prizen, ûnderskiedings en diploma's, de ûndertekening fan in nij ynternasjonaal ferdrach en it iepenjen of sluten fan wichtige eveneminten, lykas de Olympyske Spullen.
Swahily (taal)
Skiednis
It Swahily wie oarspronklik de taal fan 'e fiskerslju dy't de Eastafrikaanske kust bewennen fan wat letter Kenia en Tanzania wurde soe. Troch it yngeande kontakt dat dy fiskers hiene mei de bewenners fan 'e eilannen, lykas Sansibar, Pemba en de Komoaren, fersprate de taal him dêr al ier hinne, mooglik al fan 'e twadde iuw n.Kr. ôf. Fan 'e sechsde iuw ôf wreide it taalgebiet him ek út by de saneamde Swahilykust lâns, yn it noarden oant yn it hjoeddeistige Somaalje, en yn it suden oant yn wat no Mozambyk is, en teffens oersee nei noardlik Madagaskar.
Yn 'e Midsiuwen fêstigen har boeren út Omaan op 'e Sansibareilannen, dy't dêr krûdnagels begûnen te ferbouwen en de islaam der brochten. Stadichoan naam de hannel mei Araabje en Perzje ta, om tusken de tolfde en fyftjinde iuw syn hichtepunt te berikken. Sansibar ûntjoech him ta in machtige stêdsteat dy't regearre waard troch de sultans fan Omaan. It Swahily waard yn dy tiid sterk troch it Arabysk beynfloede, mar wreide him fia de tanommen hannelskontakten ek út nei Gûdjarat, op it Yndiaaske subkontinint.
De ierst oerlevere dokuminten dy't skreaun binne yn it Swahily binne guon brieven yn it Arabysk-Perzyske alfabet út 'e stêd Kilwa Kisiwany, dy't datearje fan 1711. De orizjinelen binne no op 'e noed fan it Histoarysk Argyf fan Goä, yn Yndia. In oare iere Swahily-tekst, út 1728, is in epysk gedicht yn it Arabysk-Perzyske alfabet, mei as titel Utendi wa Tambuka ("De Histoarje fan Tambuka").
Fan it begjin fan 'e njoggentjinde iuw ôf krong it Swahily, dat oant dy tiid ta fierhinne op 'e see rjochte west hie, fanwegen de slavehannel fan 'e Arabieren en de kolonisaasje fan Afrika troch de grutmachten fan Jeropa ek troch yn it binnenlân. Nei't Dútslân yn 1886 in koloniaal bewâld fêstige hie oer Tanganjika (it fêstelân fan it hjoeddeistige Tanzania), waard it Swahily as de bestjoerstaal foar de nije koloanje oanwiisd, mei't it der de taal wie mei de grutste fersprieding. Hoewol't de Britten yn Kenia it Ingelsk ta offisjele taal makken, brûkten se dêrnjonken it Swahily as in lingua franca en foar spesifike doelen, lykas it trenen fan ynlânske troepen.
Doe't Dútslân oan 'e ein fan 'e Earste Wrâldoarloch al syn koloniale besittings ûntnadere waard, kaam Tanganjika as mandaatgebiet fan it Folkebûn en letter as trustgebiet fan 'e Feriene Naasjes ek ûnder Britsk bestjoer. De Britten fierden der it Ingelsk yn as offisjele taal, mar moedigen it gebrûk fan it Swahily oan as mienskiplike taal foar it leger ûnderwiis en as algemiene lingua franca. Ek yn Oeganda, dêr't it Swahily fan oarsprong hielendal net sprutsen waard, fierden de Britten it yn 'e koloniale tiid op lyksoartige wize yn. Dêrby waard ûnder auspysjes fan 'e koloniale machthawwers yn juny 1928 in konferinsje belein yn Mombasa, wêrby't besletten waard dat it Sansibareeske dialekt (it Kiunguja) de basis wurde soe foar de Swahily-standerttaal.
Taalstatus
It Swahily is de offisjele taal fan Tanzania, njonken it Ingelsk, dat yn dat lân in legere status as it Swahily hat. Yn Kenia en Oeganda hawwe it Swahily en it Ingelsk in gelikense status as offisjele talen. Tanzania en Kenia fierden fuort nei it winnen fan har ûnôfhinklikheid, yn 1961, resp. 1963, it Swahily as offisjele taal yn, mar yn Oeganda gie it oars. Dêr krige it Swahily foar it earste in offisjele status yn 1970, ûnder it regear fan presidint Milton Obote. Neitiid naam Idi Amin de taal oer, mar nei't dy diktator yn 1978 ûnder fuotten helle wie, waard it wer ôfskaft. Yn 1992 waard it lykwols ûnder druk fan 'e tanimmende gearwurking mei Kenia en Tanzania as ferplichte fak op 'e legere skoallen ynfierd, en yn 2005 waard it wer in offisjele taal.
Behalven yn Kenia, Tanzania en Oeganda hat it Swahily ek in beskate status yn 'e Demokratyske Republyk Kongo, dêr't it in offisjele taal is yn 'e tsien eastlike provinsjes, Opper-Katanga, Lualaba, Opper-Lomami, Tanganjika, Maniema, Noard-Kivû, Súd-Kivû, Tshopo, Ituri en Opper-Uele. De iennichste lanlike offisjele taal fan 'e Kongo is it Frânsk, mar it Swahily genietet der lanlik in legere formele status as 'nasjonale taal', yn 'e mande mei trije oare Afrikaanske talen, it Kongo (of Kituba), it Lingala en it Lûba (of Tshiluba). Op 'e Komoaren is it Komoreesk, dat soms noch as in dialekt fan it Swahily beskôge wurdt, ien fan 'e trije offisjele talen, yn 'e mande mei it Frânsk en it Arabysk. Fierders is it Swahily ien fan 'e trije offisjele talen fan 'e Eastafrikaanske Mienskip (EAC) en ien fan 'e fiif offisjele talen fan 'e Afrikaanske Uny (AU).
Tal sprekkers
Yn 'e Demokratyske Republyk Kongo sprekt likernôch de helte fan 'e befolking it Swahily as twadde taal, en begjint it it Lingala nei de kroan te stekken as wichtichste Afrikaanske taal. Yn Omaan wurdt it Swahily sprutsen troch likernôch 22.000 minsken, wêrby't it foar it meastepart giet om ôfstammelingen fan 'e lju dy't út Sansibar wei dêrhinne repatriëarre binne nei de fal fan it Sansibareeske sultanaat, yn jannewaris 1964. Yn totaal wurdt rûsd dat der wrâldwiid mooglik wol 130 oant 150 miljoen twadde-taalsprekkers fan it Swahily binne.
Skrift
Oarspronklik waard it Swahily skreaun yn it Arabysk-Perzyske alfabet, wêrby't lykwols net folle oanpassings trochfierd waarden om oan 'e fonology fan it Swahily rjocht te dwaan. Soms diene har dêrtroch swierrichheden foar op it mêd fan it lêsbegryp. Tsjintwurdich wurdt it Swahily almeast skreaun yn it Latynske alfabet, dat yn 'e njoggentjinde iuw troch Jeropeeske sindelingen yn East-Afrika yntrodusearre waard.
Lienwurden
Yn it ferline hat it Swahily in tige sterke ynfloed fan it Arabysk ûndergien troch hannel en troch kontakt mei Arabysksprekkers oan 'e Swahilykust, mei as gefolch dat in oansjenlik part fan 'e wurdskat fan Arabyske orizjine is (ferlykber mei de ynfloed fan it Latyn en it Gryksk op Jeropeeske talen). Dêrnjonken hat it Swahily ek ynfloeden ûndergien fan it Dútsk, it Ingelsk, it Hindoestaansk, it Frânsk en it Portegeesk, allegear talen dy't har spoaren as lienwurden neilitten hawwe.
Fonology
It Swahily wurdt hjoed oan 'e dei skreaun yn in Latynsk alfabet fan 25 letters:
Der binne fiif fokalen yn it Swahily: a, e, i, o en u. De a is de [ɑ] fan it Hollânske bak (dy't dus wat niget nei de o fan "hok"); de e is de [ɛ] fan "lek"; de i is de [i] fan "wyt"; de o is de [ɔ] fan "hok"; en de u sit likernôch healwei tusken de [u] fan "rûch" en de [o] fan "bok". De fokalen wurde yn it Swahily nea redusearre (lykas de e yn "gewoan"), en komme inkeld yn koarte foarm foar. Ek twaklanken besteane net yn it Swahily, en in wurd as chui ("panter") wurdt útsprutsen as [ʧu.i], "tsjû-y", mei twa aparte fokalen.
Fan 'e konsonanten hawwe f, h, k, l, m, n, p, r, s, t, v en z de 'gewoane' útspraak. De b [ɓ], d [ɗ], g [ɠ] (g fan "goed") en j [ʄ] (dj fan "djerre") binne ymplosive klanken, dy't sterk 'ploppend' útsprutsen wurde. De digraven ch [ʧ] en sh [ʃ] steane foar de tsj fan "tsjerke", resp. de sj fan "sjippe". Fierders is de w de [w] fan "skowe" en de y de [j] fan "jas". It Swahily hat ek noch ferskate oare klanken dy't net as aparte letters fan it alfabet rekkene wurde. Dêrûnder binne ng ([ᵑɡ] fan it Ingelske finger), ng’ ([ŋ] fan "ding"), ny ([ɲ] fan "njirre") en ferskate prenasalisearre konsonanten, lykas mb, nd, mv en nz.
Yn guon dialekten komme fierders noch foar de dh ([ð], de stimhawwende th fan it Ingelske this); de th ([θ], de stimleaze th fan it Ingelske thin); de gh ([ɣ], de g fan "bûge"); en kh ([x], de ch fan "berch"). Beskate dialekten hawwe ek noch fjouwer aspirearre konsonanten, [ʧʰ], [kʰ], [pʰ] en [tʰ] (wêrby't de basislûden folge wurde troch in licht h-ke, lykas yn it bekende Grinslânske Marthinithoren). Aspiraasje wurdt yn 'e regel yn 'e stavering fan it Swahily net oanjûn, hoewol't guon skriuwers in apostrof nei de oanbelangjende konsonant tafoegje (ch’, k’, p’, t’). Dat kin fan belang wêze om't aspiraasje yn guon dialekten betsjuttingsûnderskiedend is; ferlykje tembo ("palmwyn") en t’embo ("oaljefant").
Dialekten
De moderne standerttaal fan it Swahily is basearre op it Sansibareesk (Kiunguja), it dialekt sa't dat sprutsen wurdt yn 'e stêd Sansibar (Unguja). Yn syn boek Swahili and Sabaki: A Linguistic History, út 2009, dielt de taalkundige Jouni Filip Maho de dialekten fan it Swahily op yn twa grutte groepen: it Mombasaansk-Lamûaansk en it Pembaansk.
Maho foeget it Komoreesk ta as trêde groep, hoewol't dat troch de measten fan syn kollega's as in selsstannige taal beskôge wurdt. Oan 'e oare kant beskôget Maho de folgjende taalfoarmen, dy't ek wol as dialekten fan it Swahily sjoen wurde, as selsstannige talen:
Fierders moatte ek ferskate dialekten en taalfarianten fan twadde-taalsprekkers neamd wurde:
Fitustsjerke (Tersoal)
De Fitustsjerke is de eardere herfoarme tsjerke fan Tersoal.
Skiednis
Yn 1335 wurdt de namme Zole neamd op in rekken fan de Utertse wijbiskop Jehannes. Tagelyk mei Zibrandaburghe (Sibrandabuorren) waard in alter oan de hillige Fitus wijd. Tersoal waard yn de 16e iuw yn de striid tusken Karel V en de Geldersken troch in binde oerfallen en de tsjerke waard plondere. Yn 1580 waard mei de reformaasje de katolike earetsjinst yn de tsjerke ôfskaft.
De midsiuwske tsjerke waard yn de 19e iuw ôfbrutsen en ferfongen troch in ienfâldige nijbou. De toer bleau lykwols stean en yn de toer waard in yngong makke nei de tsjerke. Om't de nije tsjerke wol acht meter koarter as de midsiuwske tsjerke is dogge de ferhâldings tusken toer en tsjerke wat nuver oan.
By in restauraasje yn 1911 waard der in kreake yn de tsjerke setten. Ek waard ûnder de flier in sark fûn fan Wopke Wigara. De 19e iuwske klok waard yn 1943 troch de Dútske besetter foardere en nei de oarloch ferfongen troch in moderne klok. Troch't it tal leden en de tsjerkegong fermindere, naam de PKN-gemeente De Lege Geaën yn 2010 it beslút om fan de seis PKN-tsjerken fjouwer (de herfoarme tsjerken fan Offenwier, Sibrandabuorren, Goaiïngea en Tersoal) ôf te stjitten. Fan de twa tsjerken fan Tersoal bleau de eardere grifformearde tsjerke, de Westereintsjerke, yn gebrûk. De Fitustsjerke is net mear eigendom fan de PKN en ûnderbrocht yn in stifting.
Hjoeddeisk gebrûk
Yn 2017 droech de PKN in restaurearre en renovearre Fitustsjerke oer oan de Stifting Fitustsjerke Tersoal. De stifting wol yn 'e mande mei doarpsbelang de tsjerke brûke foar kulturele aktiviteiten. Ek kin de tsjerke brûkt wurde foar trou- en routsjinsten.
Ynterieur
De tsjerke hat noch in preekstoel, in pear tsjerkebanken en in kreake. In piipoargel hat de tsjerke nea hân. Ynstee dêrfan stiet der in elektroanysk oargel.
Giovanni Battista Tiepolo
Giovanni Battista Tiepolo, ek: Giambattista Tiepolo (berne op 5 maart 1696 yn Feneesje, ferstoarn op 27 maart 1770 yn Madrid ) wie in Italjaansk keunstskilder.
Tiepolo wie in learling fan Gregorio Lazzarini en wurke yn 1717 as in ûnôfhinklik keunster yn Feneesje, dêr't er tsjerken en paleizen mei syn wurk dekorearre.
Yn 1721 troude er Maria Cecilia Guardi, de suster fan de Feneesjaanske skilders Francesco Guardi en Giovanni Antonio Guardi, by wa't er tsien bern krige. Teminsten twa fan syn bern holpen him yn it wurk.
Tiepolo waard ynspirearre troch Sebastiano Ricci en Giovanni Battista Piazzetta, mar benammen troch it wurk fan Paolo Veronese te bestudearjen. Troch de ynfloed fan Veronese sette er útein mei in hiel nij wurk fan grut opsette foarstellings en allegoriën dy't er skildere yn tsjerken en paleizen. Ynstee fan in soad donker skaad en sterke kleuren begûn er yn sêft grize en blauwe kleuren te skilderjen.
Tusken 1750 en 1753 fierde Tiepolo ien fan syn grutte wurken út, nammentlik it oanbringen fan fresko's yn de biskoplike residinsje fan Würzburg, dêr't er holpen waard troch syn soannen Giovanni Domenico en Lorenzo. De monumintale fresko's mei harren heldere kleuren makken fan Tiepolo in ferneamd man. Hy krige opdrachten fan de keninklike hôven fan Frankryk], [[Ingelân en Ruslân.
De lêste tiid fan syn libben wurke Tiepolo yn Spanje, û.o. foar it hôf.
Op 27 maart 1770 ferstoar de keunstskiler yn Madrid.
Nijjierroppen
Nijjierroppen is it by de huzen lâns gean om te nijjier-winskjen en dêrfoar in jefte te ûntfangen.
Grutte minsken dy earm wiene, gongen te nijjierroppen. Bytiden oant de simmer ta en in inkeling die it it hiele jier troch. Guon gongen fan doarp nei doarp en fan doar nei doar. Hja rôppen: 'Folle lok en seine yn 't nije jier'. Faak seine se ek hiele stikken op: By kristlike minsken in kristlik fers en by oare minsken in wrâldsk fers. Nijjierroppen wie in manier om it ferbod op biddeljen út 'e wei te gean.
Wassailing
Heide Hulstreed
De Heide Hulstreed is in natoergebiet by Jobbegea. It leit oan de Hulstreed, in syddyk oan de súdkant fan de Skoatterlânskedyk. De heide leit yn in âld heidegebiet mei sânpaden en houtwâlen. Oars as de omlizzende stikken lân is it gebiet by de Hulstreed nea yn kultuer brocht. It waard yn 2015 oankocht troch It Fryske Gea.
Yn dit gebiet is op in lyts oerflak in grut ferskaat oan natoer. De heide bestiet út skrobberheide en grutte pôlen biezemheide. Yn it boskdiel fan it gebiet sitte boskfûgels as de Gielfink yn de strewellen sitte flinters. Yn en by de ûndjippe heideplasse komme kikkerts, libellen en ringslangen foar. Tusken de heide steane op guon plakken rodendrums.
Jûkatan (skiereilân)
Jûkatan (Spaansk: Yucatán) of it Jûkatanskiereilân (Spaansk: Península de Yucatán), soms oantsjut as de Jûkatan, is in reuseftich skiereilân yn it súdeasten fan Meksiko. It byhearrende eigenskipswurd is Jûkateeksk, en de bewenners fan it gebiet binne Jûkateken. It Jûkateeksk is ek ien fan 'e Mayaanske talen. Jûkatan moat net betize wurde mei de Meksikaanske steat Jûkatan, dy't mar in diel fan it skiereilân omfettet. It Jûkatanskiereilân beslacht in oerflak fan krapoan 142.000 km², mei in ûndergrûn dy't frijwol hielendal út kalkstien bestiet, en hat in befolking fan 4,5 miljoen minsken. It gebiet makke yn 'e prekolumbiaanske tiid diel út fan 'e Maya-beskaving. Tsjintwurdich stiet it benammen bekend om it mondêne baaiplak Cancún en om 'e ruïnes fan âlde Maya-stêden, lykas Chichén Itzá.
Etymology
De etymology fan it toponym 'Jûkatan', of yn it Spaansk Yucatán, is noch altyd ûnderwerp fan diskusje. De Spaanske conquistador Hernán Cortés skreau yn 'e earste fan syn brieven oan syn opdrachtjouwer Karel V, de doetiidske kening fan Kastylje en Aragon, dat de nammejouwing fuortkaam út in misferstân. Neffens him soene de ierste Spaanske ûntdekkingsreizgers dy't it skiereilân oandiene de pleatslike Maya-befolking frege hawwe hoe't harren lân hiet. It antwurd, "Yucatan," soe in Jûkateeksk wurd west hawwe dat betsjutte: "Ik begryp net wat jo sizze." Oare boarnen wolle hawwe dat Yucatán in ferbastering is fan it Azteekske wurd Yocatlān, dat "plak fan rykdom" betsjutte soe.
Geografy
Jûkatan leit yn it súdeasten fan Meksiko en heart ta Midden-Amearika. It leit ntl. eastlik fan 'e Lâningte fan Tehuantepec, dy't de skieding foarmet tusken Midden-Amearika en de rest fan Noard-Amearika. It skiereilân stiket rjocht nei it noarden ta út fan it fêstelân fan Midden-Amearika, en skiedt dêrmei, yn 'e mande mei it eilân Kuba, de Karibyske See yn it easten fan 'e Golf fan Meksiko yn it westen. De relatyf smelle seestrjitte tusken de noardeastlike punt fan Jûkatan en de westpunt fan Kuba hjit it Jûkatankanaal.
Jûkatan bestiet steatkundich út trije Meksikaanske steaten: Jûkatan oan 'e noardkust, Campeche oan 'e westkust en Quintana Roo oan 'e eastkust. Mei-inoar hawwe dy gebieten in oerflak fan 141.736 km². Soms wurde ek it Gûatemalteekske departemint El Petén en it noarden fan Belize ta Jûkatan rekkene. It oerflak fan it skiereilân soe dêrmei útkomme op rûchwei 180.000 km².
Skiednis
Jûkatan wie 66 miljoen jier lyn it toaniel fan 'e ynslach fan in asteroïde mei in diameter fan 10 oant 15 km, dy't foar de noardkust fan it skiereilân, by it stedsje Chicxulub de reuseftige Chicxulub-krater kreëarre. Neffens de Alvarez-hypoteze soe dat de asteroïde-ynslach west hawwe dy't it massaal útstjerren fan 'e dinosauriërs feroarsake op 'e grins fan it Kryt en it Paleogeen.
Yn 'e prekolumbiaanske tiid fan Meso-Amearika omfieme Jûkatan in oansjenlik diel fan 'e Maya-beskaving fan 'e Maya-Yndianen. Dat wie in heechsteande beskaving dy't bekendstiet om syn heechûntwikkele kennis fan wiskunde en astronomy, syn keunst en arsjitektuer, en in eigen hieroglifysk skrift. Ferskate ferneamde Maya-ruïnes lizze op it skiereilân, wêrûnder dy fan Chichén Itzá, Tulum en Uxmal.
Yn 1540 kearde Montejo de Jongere werom, en nei't er in grut leger gearstald hie út pleatslike Yndianen dy't ûnder befel fan Spaanske ofsieren steld waarden, wist er Jûkatan foargoed te feroverjen. De definitive nederlaach foar it lânseigen ferset yn it noarden fan it skiereilân kaam yn 1542, doe't by Mérida de Maya-krigers fan halach uinik ("kening") Nachi Cocom ferslein waarden. Dêrnei stelde Montejo de Aldere syn omkesizzer, dy't ek al Francisco de Montejo hiet, oan it haad fan in Spaanske troepemacht dy't yn 1543 de eastkust fan Jûkatan 'pasifisearre'.
Jûkatan kaam doe ta de Spaanske koloanje Nij-Spanje te hearren. De Spanjerts fierden in polityk fan ûngelikensens en diskriminaasje yn foar de lânseigen Maya-befolking. Yn novimber 1761 late dat ta in wapene opstân fan 'e Maya's ûnder lieding fan Jacinto Canek. Dy saneamde Canek-opstân waard troch it koloniale bestjoer gaueftich delslein, en de opstannelingen waarden finzennommen, berjochte en dêrnei deamartele by wize fan foarbyld foar de rest fan 'e befolking.
Nei de Meksikaanske Unôfhinklikheidsoarloch waard Nij-Spanje yn 1821 ûnder de namme Meksiko in ûnôfhinklik lân, dêr't ek Jûkatan by kaam te hearren. Yn 1840 stjoerde de steat Jûkatan, dy't doedestiden it hiele skiereilân besloech, in ultimatum nei it sintrale regear fan Meksiko wêrby't easke waard dat de opskoarre Meksikaanske Grûnwet fan 1824 wer fan krêft wurde moast. Doe't it sintrale regear oan dy eask gjin gehoar joech, rôp Jûkatan op 1 oktober 1841 de ûnôfhinklikheid út as de Republyk Jûkatan. Yn 1846 fierde presidint José Mariano Salas de Grûnwet fan 1824 wer yn, wêrnei't Jûkatan yn 1848 wer opgie yn Meksiko.
Yn 1858 waard it distrikt Campeche fan 'e steat Jûkatan ôfspjalten, en yn 1863 waard it as de 25e steat yn 'e Meksikaanske Uny opnommen. Yn 1902 folge de ôfspjalting fan Quintana Roo fan 'e steat Jûkatan; dat gebiet waard yn 1974 de 30e steat fan Meksiko. Yn 'e tuskenlizzende 72 jier wie it in federaal territoarium dat streekrjocht út Meksiko-Stêd wei bestjoerd waard.
Ekonomy
Lokkigernôch foar Jûkatan wie dat krekt ek de tiid dat it massatoerisme opkaam. Hjoed de dei draait de Jûkateekske ekonomy fierhinne op it toerisme, benammen foar wat de steat Quintana Roo oangiet. It dêr leine Cancún is útgroeid fan in lyts fiskersdoarpke ta in mondên baaiplak dêr't elts jier tsientûzenen toeristen út benammen de Feriene Steaten ferwolkomme wurde. De kustline tusken Cancún en Tulum, dêr't alle hotels mei-inoar mear as 50.000 bêden telle, stiet no bekend as de Maya-Riviêra.
Behalven sinnebaaien op it strân en útgean yn 'e pleatslike nachtklubs kinne de toeristen dêrwei ek tripkes meitsje nei de Maya-ruïnes fan Tulum, Cobá, Xcaret en Xel-Há. De meast ferneamde ruïnestêd op it Jûkatanskiereilân is Chichén Itzá, yn 'e steat Jûkatan, dêr't jiers mear as 2,5 miljoen toeristen op ôfkomme.
Demografy
As men it Jûkatanskiereilân beskôget as de trije Meksikaanske steaten Campeche, Jûkatan en Quintana Roo, sa't almeast dien wurdt, hie it gebiet yn 2015 in befolking fan 4.499.000 minsken. De befolkingstichtens kaam dêrmei út op 31,7 minsken de km². De befolking fan Jûkatan bestiet út blanke Meksikanen, mestizen en Maya-Yndianen. Dy lêste beide groepen foarmje tegearre in romme mearderheid. De Maya's binne ferdield yn ferskate folken mei elts har eigen taal. De measten fan harren binne etnyske Jûkateken, mar yn it suden fan it skiereilân libje ek Tsjol (Chol), Tzeltal (Tzeltal), Kanchobal (Q’anjob’al) en oaren. It Jûkateeksk is op it skiereilân foar sa'n 800.000 minsken (of 17,8% fan 'e befolking) de memmetaal. It Spaansk sa't dat op it Jûkatanskiereilân sprutsen wurdt, befettet in protte lienwurden út it Jûkateeksk, lykas purux ("fet", "grou"), tuch ("nâle") en wixar ("pisje").
Klimaat
Jûkatan hat in tropysk klimaat sûnder folle ferskil yn temperatuer wat de jiertiden oangiet, mar mei in hege luchtfochtichheidsgraad. Der is in protte rein yn alle jiertiden, mei in hichtepunt yn oktober. Krekt as it meastepart fan it Karibysk Gebiet leit Jûkatan yn 'e saneamde Atlantyske Orkaangurdle, it gebiet dat tusken begjin juny en ein novimber bleatstiet oan orkanen dy't fan 'e Atlantyske Oseaan ôf komme. Troch syn flakke lânskip is it skiereilân by útstek kwetsber foar sokke waarferskynsels, dy't der ornaris fan east nei west oerhinne raze. Dêrnjonken kinne swiere stoarmen dy't har ûntwikkelje boppe de iepen see fan 'e Golf fan Meksiko, en dy't dêrom op it skiereilân nortes ("noarders") neamd wurde, Jûkatan yn eltse tiid fan it jier oerfalle. Dy bringe swiere rein en hurde wyn, mar binne oer it algemien nei in oere wer fuort.
Bôgesjitten op de Paralympyske Simmerspullen 1976
De Ve Paralympyske Simmerspullen waarden yn 1976 hâlden yn Toronto, Kanada.
Teams
{| width=60%
FITA Omloop 2-5
{| width=60%
Aegean Airlines
Aegean Airlines (Gryksk: Αεροπορία Αιγαίου) is de grutste loftfeartmaatskippij fan Grikelân nei passazjiers, bestimmings en floatgrutte. Sûnt juny 2010 makket it bedriuw diel út fan 'e loftfeartalliânsje Star Alliance.
Float
De float fan Aegean Airlines bestiet 1 july 2015 út 44 fleanmasines mei in gemiddelde âldens fan 7,4 jier.
Bert Haanstra Oeuvrepriis
De Bert Haanstra Oeuvreprijs van de Nederlandse film is in filmpriis dy't yn 1996 ynsteld waard troch it Nederlands Fonds voor de Film. Filmmakker Bert Haanstra krige de priis, dy't doedestiids noch Oeuvreprijs hjitte, as earste. Sûnt wurdt de priis Bert Haanstra Oeuvrepriis neamd. Der is in jildbedrach oan de priis ferbûn; yn 2004 wie dat 45 tûzen euro en yn 2009 50.000.
Ziro de Hutt
Ziro de Hutt (Ingelsk: Ziro the Hutt), wiere namme: Ziro Desilijic Tiure, is in fiktyf bûtenierdsk personaazje út 'e Star Wars-franchise. Hy waard yn 2008 yntrodusearre yn 'e lange tekenfilm Star Wars: The Clone Wars en wie letter ek te sjen yn ferskate ôfleverings fan 'e tekenfilmsearje Star Wars: The Clone Wars. De geastlike heiten fan it personaazje wiene de senarioskriuwers fan 'e film, Henry Gilroy, Steven Melching en Scott Murphy. Ziro de Hutt is in heechpleatste gangster yn ien fan 'e misdiesyndikaten fan 'e Hutts. Hy is in omke fan 'e bekendere Jabba de Hutt. De dialooch fan Ziro waard ynsprutsen troch stimakteur Corey Burton.
Fiktive biografy
Ziro de Hutt wurdt berne op 'e planeet Sleheyron en folget it tradisjonele wurkpaad fan 'e Hutts troch him te ûntjaan ta in gangster. Hy klimt op ta in heechpleatst ûnderwrâldfiguer yn it misdiesyndikaat fan syn clan, dy't ûnder lieding stiet fan syn bekendere omkesizzer Jabba de Hutt. Ziro bemachtiget de titel "Master fan 'e Hutt-clan" en op it hichtepunt fan syn macht, yn it tiidrek fan 'e delgong fan 'e Galaktyske Republyk, hat er it foar it sizzen yn sân planetestelsels. Meitiid ferlit er de romte dy't troch de Hutts behearske wurdt om him nei wenjen te setten op 'e planeet Coruscant, it sintrum fan it Stjerrestelsel en de sit fan it regear fan 'e Republyk.
It is bekend dat Ziro teminsten twa bruorren hat: de fierders anonime heit fan Jabba en in Ebor de Hutt. In oar ynfloedryk famyljelid is Gorga Desilijic Aarrpo, dy't de clan fertsjintwurdiget yn 'e Grutte Hutt Ried. Ziro hat teminsten ien bern, syn soan Hiro de Hutt. Oer Ziro syn priveelibben is net folle bekend, útsein dat er op in stuit in seksuele relaasje hân hat mei Sy Snootles, de Pa'lowick-sjongster út 'e entoeraazje fan syn omkesizzer Jabba.
Yn 'e Star Wars-gronology wurdt Ziro yntrodusearre yn it earste jier fan 'e Kloane-oarloggen, 22 f.Sl.Y., wannear't er belutsen rekket by in geheime gearspanning mei de Sith-ridder greve Dooku tsjin syn omkesizzer Jabba. Neffens Ziro sels wurdt er troch Dooku ta meiwurking twongen. It plan is om Jabba syn jonge soan Rotta, Ziro syn âldomkesizzer, te ûntfieren en de Jedi dêr de skuld foar op 'e lea te skowen. Sa moat Jabba yn in posysje brocht wurde dat er net oars kin as weromslaan nei de Jedi, wêrnei't dyselden him perfoarst deadzje of yn it tichthûs smite sille. Dat sil dan it paad klearje foar Ziro om it liederskip oer harren Hutt-clan oer te nimmen as bûnsgenoat fan Dooku syn Konfederaasje fan Unôfhinklike Stelsels tsjin 'e Galaktyske Republyk.
It rint lykwols oars. It slagget de Jedi Anakin Skywalker en Ahsoka Tano om Rotta, dy't fêstholden wurdt yn in ferlitten kleaster op 'e planeet Teth, te rêden en mei syn heit te ferienjen. Ta oermjitte fan ramp ûntdekt senator Padmé Amidala, dy't har mei de kwestje bemuoit om't se yn it geheim mei Anakin troud is, de belutsenens fan Ziro by de ûntfiering en bringt dy út oan Jabba. Neitiid ferdwynt Ziro efter de traaljes. Sels dêrwei is syn berik lang, mei't er de preemjejagerinne en hiermoardneresse Aurra Sing ynhiert om by wize fan wraak Padmé út 'e wei te romjen. Dat mislearret lykwols troch de tuskenkomst fan Ahsoka Tano.