cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Robert I fan Skotlân
It begjin fan 'e Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen
De oanfal op Carlisle waard troch Edwert I beäntwurde mei de ferovering fan 'e grinsstêd Berwick-upon-Tweed, wêrnei't er yn 'e Slach by Dunbar it Skotske ferset hielendal de kop yndrukte. Neitiid ûnttroane er Jan fan Balliol, en sette er dy finzen yn 'e Toer fan Londen. Skotlân waard fan doe ôf oan oerhearske troch in Ingelsk besettingsleger en regearre troch Ingelske bestjoerders dy't Edwert sels oansteld hie. As oanhingers fan 'e Ingelsen krigen de Bruces harren Skotske besittings werom, en de jonge greve fan Carrick en syn heit, de hear fan Annandale, wiene ûnder mear as 1.500 Skotske eallju dy't yn augustus 1296 te Berwick in eed fan trou oan 'e kening fan Ingelân swarden.
Minder as in jier letter, yn maaie 1297, briek der lykwols ûnder in William Wallace, in man fan nederich komôf, in opstân tsjin 'e Ingelske oerhearsking út. Robert syn heit naam gjin diel oan dy rebûlje, en loek him op 'e nij werom yn Carlisle. Ut brieven is dúdlik dat er syn soan der mei oandriuw ta besocht te bewegen om Jan fan Warenne, greve fan Surrey te stypjen, de Ingelske befelhawwer yn Skotlân, dy't yn 'e fierte oan 'e Bruces besibbe wie. De jonge Robert, lykwols, skynt tsjin dy tiid ûnder de ynfloed rekke te wêzen fan syn pake' freonen, Jakobus Stewart, 5e grutsteedhâlder fan Skotlân en Robert Wishart, de biskop fan Glasgow, dy't har yn july by de opstannelingen joegen. Robert wie doedestiden 22 jier âld en harke net mear nei syn heite oarders. Hy bejoech him nei Annandale, dêr't er de lienlju fan syn famylje gearrôp en him by de opstân oansleat.
Op 7 july sleaten Robert-en-dy in ferdrach mei de Ingelsen dat bekend kaam te stean as de Kapitulaasje fan Irvine. Dêrby waard fêstlein dat Skotske eallju nea tsjin har wil oersee yn it Ingelske leger hoege soene te tsjinjen, en waard de oangeande hearen harren opstannigens ferjûn, yn ruil foar it swarren fan in nije eed fan trou oan Edwert. Biskop Wishart, Jakobus Stewart en Aleksander Lindsay fan Barnweill stiene boarch foar Robert oant er syn jonge dochter Marjorie as gizelster oan Edwert útleverje soe. Dat barde lykwols nea, om't Robert koarte tiid letter alwer yn 'e opstân behelle wie.
It is mooglik dat Robert koart nei't de Skotten de Ingelsen ûnder Surrey yn 'e Slach by Stirling (1297) ferslein hiene, fannijs in oerienkomst mei de fijân sleat. In sterke oanwizing dêrfoar kin wêze dat Edwert nei de Skotske nederlaach yn 'e Slach by Falkirk (1298) Annandale en Carrick net konfiskearre, sa't er dat wol die mei de besittings fan oare opstannige eallju. Ien histoaryske boarne wol hawwe dat de reden dêrfoar wie dat Robert by Falkirk foar de Ingelsen focht, mar oan 'e oare kant is syn namme net te finen op 'e saneamde Falkirk Roll, dêr't alle by de slach oanwêzige eallju yn it Ingelske leger yn neamd wurde. Boppedat paste Robert nei de slach yn Annandale de taktyk fan 'e ferskroeide ierde ta om foar te kommen dat de Ingelsen baat hawwe soene fan harren oerhearsking fan it gebiet, en stiek er om dyselde reden it Kastiel fan Ayr yn 'e brân.
Nei de nederlaach by Falkirk stapte William Wallace op as beskermhear fan Skotlân, en waard er opfolge troch Robert en Jan III Comyn, hear fan Badenoch. De beskermhearen wiene reginten, dy't it lân bestjoerden yn 'e ôfwêzigens fan 'e kening, mar it twatal Bruce en Comyn krige datoangeande neat foarinoar, mei't de beide rivalen net oer harren skeel hinne stappe koene. Uteinlik waard yn 1299 Willem fan Lamberton, de biskop fan St. Andrews, as trêde beskermhear tafoege om as midsman te fungearjen tusken de oare beide. Doe't dat ek net holp, stapte Robert yn 1300 op as beskermhear en waard er ferfongen troch Ingram fan Umfraville. Noch wer in jier letter treden Comyn, Lamberton en Umfraville ek ôf en waarden se ferfongen troch de neutrale Jan fan Soules, in Skotsk patriot dy't útkeazen waard om't er neutraal wie yn 'e striid tusken de Comyns en de Bruces. Soules sette him derfoar yn om Jan fan Balliol wer op 'e Skotske troan te krijen.
Nei't yn 'e simmer fan 1301 in nije Ingelske ynfaazje fan Skotlân mislearre wie, waard der in wapenstilstân fan njoggen moannen ôfkundige. Om dy tiid hinne ûnderwurp Robert him mei ferskate oare Skotske eallju oan Edwert fan Ingelân, mooglik om't derfan grute waard dat Jan fan Balliol mei koarten frijlitten wurde soe om wer kening te wurden. Dêr bliek lykwols neat fan oan te wêzen. Datselde jiers troude Robert ek mei syn twadde frou, Elizabeth fan Burgh, de dochter fan Richard fan Burgh, 2e greve fan Ulster. Mei har krige er fjouwer bern: de twilling David (dy't him letter opfolgje soe) en Jan (dy't as bern stoar), en fierders twa dochters, Matilda en Margareta.
Yn 1303 wist Edwert einlings en te'n lêsten hiele Skotlân te feroverjen, en alle Skotske lieders, mei útsûndering fan William Wallace, joegen har by in plechtichheid yn febrewaris 1304 formeel oan him oer. Hoewol't de Ingelske kening bearde dat Skotlân no weromkeare soe nei de stân fan saken ûnder it regear fan Aleksander III, wie de Skotske ynbring yn it bestjoer fan har eigen lân minym en inkeld foar de foarm, wylst it fannijs Ingelske bestjoerders wiene dy't it foar it sizzen krigen. Doe't op 5 augustus 1305 de fuortflechtige William Wallace troch de Ingelsen oppakt waard yn 'e neite fan Glasgow en op 23 augustus te Londen terjochtsteld waard, liek de Ingelske oerwinning finaal te wêzen.
De moard of Jan Comyn
Hoewol't Robert, krektlyk as syn hiele famylje, totaal leaude yn syn eigen rjocht op it Skotske keningskip, waard er yn dy ambysje dwerseide troch twa dingen. Yn it foarste plak hiene syn eigen dieden by in protte Skotten wantrouwen opwekke, mei't er noris foar Skotlân fochten hie, en dan wer miene saak mei de Ingelsen makke hie. Boppedat hied er yn Jan III Comyn, hear fan Badenoch, in earsten rivaal. Comyn hie folle risluter as Robert west yn syn stipe foar de Skotske saak, en hy wie besibbe oan withoefolle machtige Skotske eallju, wêrûnder de greven fan Buchan, Mar, Ross, Fife, Angus, Dunbar en Strathearn, de hearen fan Kilbride, Kirkintilloch, Lenzie, Bedrule en Scraesburgh en de sheriffs fan Banff, Dingwall, Wigtown en Aberdeen. Dêropta stamme er oan syn heite kant ôf fan kening Donald III en oan syn memmekant fan kening David I, en wied er in omkesizzer fan Jan fan Balliol. Dêrmei hied er nei alle gedachten in bettere oanspraak op 'e Skotske troan as Robert.
Neffens it histoaryske fjirtjinde-iuwske epos Brus, fan John Barbour, dat ien fan 'e seldsume min ofte mear kontemporêne boarnen oer Robert de Bruce is, tekenen en fersegelen Robert en Jan Comyn yn 'e simmer fan 1305 in geheime oerienkomst. Under de betingsten dêrfan joech Comyn syn oanspraken op 'e Skotske troan op yn it foardiel fan Robert, yn ruil foar de ûntfangst fan alle Skotske lânerijen fan it Hûs Bruce yn it gefal dat der op 'e nij in opstân útbrekke soe tsjin 'e Ingelsen. Hoewol't it ûnbekend is oft Barbour de ôfspraken sekuer werjoech, kin it gjin twifel lije dat Edwert I fan Ingelân Robert oppakke litte woe doe't dy letter dat jier oan it Ingelske Hof tahold. Neffens Barbour hie Comyn de geheime oerienkomst oan Edwert ferret, om sa syn rivaal út 'e wei te romjen en sels skjinne hannen te hâlden. Robert syn freon Ralf fan Montermer, dy't mei in dochter fan Edwert I troud wie en sadwaande it fertrouwen fan 'e kening hie, stjoerde Robert lykwols tolve pinnings en in pear spoaren ta. Robert begriep de wink en pykte mei in skyldfeint by neare nacht út.
Nei't er op dy wize halje-trawalje weromkeard wie yn Skotlân, beävensearre Robert op 10 febrewaris 1306 in moeting mei Comyn yn 'e kapel fan it fransiskaner kleaster, de saneamde Greyfriars Kirk, te Dumfries. Dêr beskuldige er Comyn fan ferrie, mei as gefolch dat se slaande deilis rekken. Neffens Barbour soe Robert Comyn dêrby lyk foar it heechalter fan 'e kapel deadien hawwe. Neffens in oare boarne, de histoaryske kronyk Scotichronicon, oerlibbe Comyn it earste hângemien en waard er behannele oan syn ferwûnings, doe't Robert-en-dy hearden dat er noch yn libben wie. Roger fan Kirkpatrick soe doe mei de wurden "I mak siccar" ("Ik sil it bewissigje") mei Jan fan Lindsay ôfset wêze om Comyn wier út 'e ljochten te helpen. By Barbour ûntbrekt dit ferhaal. Hoe dan ek, foar Robert de Bruce wie it momint fan 'e moard yn 'e Greyfriars Kirk beslissend, om't er dêrmei syn opsjes werombrocht ta twa: hy moast sjen dat er kening waard, en oars soed er fûgelfaai ferklearre en as misdiediger ferfolge wurde.
Sadwaande spriek Robert noch yn 'e kapel foar syn neiste folgelingen, dy't er dêr by him hie, syn bedoeling út om 'e Skotske troan op te easkjen. Doe't se nei bûten giene, dêr't de folle gruttere eskortes fan himsels en Comyn it oerlis noch altyd ôfwachten, waarden troch beide partijen de swurden lutsen, en feroare it tsjerkhôf fan Dumfries yn in slachfjild dêr't Robert-en-dy de oerwinning behellen. Fuort dêrnei rieden se nei it Kastiel fan Dumfries, dêr't se it Ingelske garnizoen ta oerjefte twongen. Ut Dumfries wei hastige Robert him nei Glasgow, dêr't er by biskop Wishart oangeande de moard en de ûntwijing fan 'e kapel te bycht gie en absolúsje krige. Wishart rôp de geastlikheid yn hiel Skotlân op om Robert te stypjen, mar doe't paus Klemins V fan it barren yn 'e Greyfriars Kirk hearde, ekskommunisearre er Robert dêrfoar.
Oarloch om 'e troan
Op 25 maart 1306, seis wiken nei de moard op Comyn, liet Robert him yn Scone, by Perth, troch biskop Willem fan Lamberton fan St. Andrews kroane ta kening fan Skotlân. Dat waard dien mei alle byhearrende pracht en preal, en yn it keningsklaad dat Robert Wishart foar de Ingelsen ferburgen holden hie. Oanwêzich wiene de biskoppen fan Glasgow en Moray en de greven fan Atholl, Menteith, Lennox en Mar. De oare deis arrivearre Isabella MacDuff, de frou fan Jan Comyn, greve fan Buchan (in neef fan 'e fermoarde Jan Comyn), dy't it rjocht fan har famylje, de MacDuff-greven fan Fife, opeaske om 'e Skotske kening te kroanjen, út namme fan har broer, Duncan IV, dy't minderjierrich en yn Ingelske hannen wie. Sadwaande waard kroaningsseremoanje doe nochris oerdien.
Yn juny 1306 waard Robert ferslein yn 'e Slach by Methven, en yn augustus kamen de Ingelsen him oer it mad te Strathfillan, dêr't er beskûl socht hie, en moast er halje-trawalje flechtsje. Syn frou en dochters en de oare froulju fan syn selskip stjoerde er doe ûnder de beskerming fan syn broer Neil en Jan fan Strathbogie, greve of Atholl, nei Kildrummy, wylst er sels ûndergrûnsk gie mei syn meast fertroude folgelingen, wêrûnder syn bruorren Tomas, Aleksander en Edwert, Jakobus Douglas (better bekend as de Swarte Douglas), Gilbert fan La Hay, Neil Campbell en Malcolm II, greve fan Lennox.
Yn 'e maityd fan 1306 late Edwert I fannijs in kampanje yn Skotlân. Hy besette Annandale, Carrick en de lânerijen fan Robert syn folgelingen, en skonk dy oan syn eigen oanhingers. Yn juny 1306 waard Robert ferslein yn 'e Slach by Methven, en yn augustus kamen de Ingelsen him oer it mad te Strathfillan, dêr't er beskûl socht hie, en moast er halje-trawalje flechtsje. Syn frou en dochters en de oare froulju fan syn selskip stjoerde er doe ûnder de beskerming fan syn broer Neil en Jan fan Strathbogie, greve of Atholl, nei it Kastiel fan Kildrummy, wylst er sels ûndergrûnsk gie mei syn meast fertroude folgelingen, wêrûnder syn bruorren Tomas, Aleksander en Edwert, Jakobus Douglas (better bekend as de Swarte Douglas), Gilbert fan La Hay, Neil Campbell en Malcolm II, greve fan Lennox.
Robert syn frou Elizabeth fan Burgh, syn dochter Marjorie, syn susters Kristina en Marije en Isabella MacDuff waarden nei ferrie troch Willem II, greve fan Ross, yn Tain finzen nommen en útsûnderlike ûnmeilydsum behannele. Dat wie benammen it gefal mei Marije fan Bruce en Isabella MacDuff, dy't op it binnenplak fan 'e kastielen fan Roxburgh, resp. Berwick-upon-Tweed yn 'e iepen loft yn koaien ophongen waarden en sa de folgjende fjouwer jier trochbrochten. Ek Robert syn broer Neil krigen de Ingelsen te pakken doe't it garnizoen fan it Kastiel fan Kildrummy ta oerjefte twongen waard, en hy waard neitiid terjochtsteld yn Berwick-upon-Tweed.
It is noch altyd ûnwis wêr't Robert de winter fan 1306 op 1307 trochbrocht. It wierskynlikst is dat er syn taflecht socht hie op 'e Hebriden, dêr't er mooglik beskûl krige by Kristina fan Garmoran. Oare serieuze mooglikheden binne dat er yn Ierlân siet, mooglik by syn skoanfamylje yn Ulster, of op 'e Orkney-eilannen, dy't doedestiden noch ûnder Noarsk bestjoer stiene. Unwierskynliker, mar net ûnmooglik, is dat er de winter trochbrocht yn Noarwegen sels, dêr't syn suster Isabella keninginne-dûairiêre wie.
Hoe dan ek, yn febrewaris 1307 kearden Robert-en-dy yn twa groepkes werom nei it Skotske fêstelân. Ien legerke, ûnder lieding fan himsels en syn broer Edwert, gie oan lân by it Kastiel fan Turnberry en sette yn Galloway útein mei in guerrilja-oarloch. It oare legerke, mei oan it haad Robert syn bruorren Tomas en Aleksander, kaam súdliker oan lân, by Stranraer. De leden fan dy troepemacht waarden lykwols nei de Slach by Loch Ryan ynsletten en oppakt, en de beide bruorren Bruce waarden letter eksekutearre yn Carlisle. Yn april behelle Robert in lytse oerwinning yn 'e Slach by Glen Trool, en koart dêrnei fersloech er Aymer fan Valence, 2e greve fan Pembroke, in favoryt fan Edwert I, yn 'e Slach by Loudoun Hill. Yn dyselde snuorje sette de Swarte Douglas útein mei syn eigen ferneamde guerrilja-oarloch yn súdwestlik Skotlân, wêrby't er syn eigen (troch de fijân besette) kastiel yn Douglasdale oanfoel en platbaarnde. Koarte tiid letter, op 7 july 1307, stoar Edwert I fan Ingelân, en liet er de oarloch tsjin Robert de Bruce oer oan syn folle minder krêftdiedige soan Edwert II.
Nei de oerwinning by Loudoun Hill joech Robert syn broer Edwert it befel oer de opstân yn Galloway, en sette doe sels ôf nei it noarden, dêr't er de kastielen fan Inverlochy en Urquhart ynnaam, de kastielen fan Inverness en Nairn platbaarnde en doe in mislearre wraam op Elgin die. Yn it neijier fan 1307 befûn Robert him yn Aberdeenshire, oan 'e Skotske noardeastkust, dêr't er Banff bedrige en doe slim siik rekke, mar meitiid wer opbettere. Hy liet Jan Comyn, greve fan Buchan, ûnferslein efter him gewurde, wylst er nei it westen ta sette om 'e kastielen fan Balvenie en Duffus te feroverjen en doe dat fan Tarradale, op it Swarte Eilân. Mei in omwei fia Inverness en in twadde mislearre wraam op Elgin kearde er doe begjin 1308 wer yn it noardeasten werom, dêr't er yn maaie yn 'e Slach by Inverurie einlings ôfweefde mei de greve fan Buchan. Dêrnei naam er Buchan sels yn en fersloech er it Ingelske garnizoen fan Aberdeen.
Ien fan syn minder fraaie episoaden folge op 'e ferovering fan it noardeasten, doe't Robert de Bruce it befel joech ta de Ferwuostging fan Buchan, om der wis fan te wêzen dat alle Comyns útrûge en harren oanhing yn bloed smoard waarden. Dy praktyk omfette net inkeld Buchan sels, mar hast alle Comyn-kastielen yn Moray, Aberdeenshire en it greefskip Buchan. Dêrmei ferneatige Robert foargoed de frijwol ûnbegrinzge macht dy't it Hûs Comyn mear as hûndertfyftich jier lang oer grutte dielen fan it noarden en noardeasten fan Skotlân útoefene hie. Neitiid sette Robert ôf nei Argyll, oan 'e Skotske westkust, dêr't er de Clan MacDougall, ûnder Jan MacDougall fan Lorn, in trouwe bûnsgenoat fan 'e Comyns, fersloech yn 'e Slach yn 'e Pas fan Brander. Nei dy oerwinning koed er it Kastiel fan Dunstaffnage ynnimme, it lêst oerbleaune Comyn-bolwurk.
Yn maart 1309 rôp Robert foar it earst in parlemint gear te St. Andrews, en tsjin augustus fan dat jier behearske er hiel Skotlân benoarden de rivier de Tay. Yn 1310 waard er troch de hiele Skotske geastlikheid as kening erkend, nettsjinsteande it feit dat er feitliks noch altyd ekskommunisearre wie. Dy kar fan 'e Tsjerke wie fan grut polityk belang, mei't in foech oanpart fan 'e Skotske befolking syn stipe ôfhingje liet fan wat de geastlikheid sei. Yn 'e folgjende trije jier ferovere Robert it iene nei it oare Ingelske garnizoensplak, lykas Linlithgow yn 1310, Dumbarton yn 1311 en Perth yn jannewaris 1312. Yn dyselde snuorje fierde er ek plondertochten út yn noardlik Ingelân, en yn 1313 lâne er mei in leger op it strategysk wichtige eilân Man, yn 'e Ierske See, dêr't er letter dat jier Castletown ynnaam en yn 1314 de rest fan it eilân ferovere.
Fierdere oarloggen
Dizze ynfaazje moat yn it ljocht sjoen wurde fan Robert syn houlik mei Elizabeth fan Burgh, de dochter fan Richard fan Burgh, 2e greve fan Ulster, en teffens stamme Robert sels fia syn heit ôf fan leden fan Ierske keningshuzen, wêrûnder Eva fan Leinster (†1188), dy't sels wer ôfstamme fan kening Brian Boru fan Munster en de keningen fan Leinster. Yn Robert de Bruce syn tiid bestie der noch gjin dúdlik etnysk of taalkundich ûnderskie tusken de Ieren en de Gaelen fan westlik Skotlân. Sadwaande propagearre er in pan-gaelyske uny fan Skotlân, Ierlân en it eilân Man.
Yn 't earstoan liek dat aardich te slagjen, en de Ieren kroanen Robert syn broer Edwert yn 1316 sels ta hege kening fan Ierlân. Súdlik fan Ulster wisten de Skotten lykwols de Ierske lieders en befolking net foar harren te winnen, mei't de súdlike Ieren mar kwealk ferskil seagen tusken in Ingelske en in Skotske oerhearsking. Uteinlik kaam oan it Ierske aventoer fan it Hûs Bruce in ein doe't Edwert fan Bruce yn 1318 yn 'e Slach by Faughart omkaam. Dy Skotske nederlaach waard yn 'e measte doetiidske Ierske annalen omskreaun as in geweldich ding foar Ierlân, mei't it in ein makke oan 'e geduerige plondertochten en hongersneden dêr't it miene folk fan Ierlân troch de oanhâldende striid ûnder litte.
Diplomatike súksessen
Under it regear fan Robert de Bruce waard yn 1320 de Ferklearring fan Arbroath ôfkundigje, wrâlds earste dokumintearre ûnôfhinklikheidsferklearring. Dêrfoar wist Robert úteinlik de stipe te winnen fan paus Jehannes XXII, dy't yn 1328 syn ekskommunikaasje ynloek. Fan gefolgen moast doe ek de Ingelske Kroan him tsjin heuch en meuch yn by in selsstannich Skotlân dellizze. Yn maaie 1328 tekene kening Edwert III fan Ingelân einlings en te'n lêsten it Ferdrach fan Edinburch-Northampton, wêryn't Skotlân erkend waard as in ûnôfhinklik lân mei Robert de Bruce as kening.
Ferstjerren
Mar wat syn oandwaning ek west hawwe mei, tsjin mids 1329 lei Robert yn it stjerren. Neffens Barbour rôp er doe de geastlikheid en adel fan Skotlân by him foar in lêste gearkomste, wêryn't er rynske jeften oan ferskate kleasters die, dat dêr nei syn ferstjerren foar syn siel bidden wurde soe, en teffens om blyk te jaan fan syn berou oer in ûnferfolle eed om op krústocht te gean. Syn lêste winsk wie dat nei syn dea syn hert út syn lichem snien wurde soe en dat dat meinommen wurde soe nei de Bertetsjerke yn Jeruzalim foar't it wer thúsbrocht wurde soe yn Skotlân. Net lang nei dy gearkomste, op 7 juny 1329, ferstoar Robert de Bruce yn 'e âlderdom fan 54 jier yn syn slot Cardross, deunby Dumbarton. Hy waard opfolge troch syn doe fiifjierrige soan David II, foar wa't syn freon Tomas Randolph, greve fan Moray, as regint fungearje soe.
It lichem
It lichem fan Robert de Bruce waard nei syn dea balseme, en syn boarstbonke waard midstwa seage sadat syn hert út syn boarstholte helle wurde koe. Neitiid waard it lichem yn 'e Abdij fan Dunfermline njonken syn earste frou byset ûnder it heechalter. Troch lettere ferbouwings en reorganisaasjes fan 'e abdij gie it plak fan it keninklike grêf lykwols ferlern. Mar doe't fiifhûndert jier letter in nij koar oan it gebou fêstboud wurde moast, ûntdieken wurklju op 17 febrewaris 1818 in ûnbekende grêftombe, mei dêryn de restanten fan in ikehoutene deakiste mei in stoflik omskot dat hielendal beklaaid wie mei twa lagen fan 5 mm tsjûk lead. Boppe de holle wie dat lead bewurke yn 'e foarm fan in kroan. Men kaam ta de konklúzje dat it grêf fan Robert de Bruce weromfûn wie.
Pinkstermoandei
Pinkstermoandei is in kristlike hjeldei dy't ûnderdiel útmakket fan it Pinksterfeest. It is de moandei nei Pinkstersnein, en it feroaret mei Peaske en Pinkstersnein elts jier fan datum. Pinkstermoandei wurdt 51 dagen nei Peaskesnein fierd, en kin sadwaande op syn betiidst falle op 11 maaie en op syn letst op 10 juny. Krekt as op Pinkstersnein wurdt op Pinkstermoandei tradisjoneel de útstoarting fan 'e Hillige Geast en it begjin fan 'e kristlike tsjerke fierd.
Yn it Nederlânsk wurdt dizze hjeldei Tweede Pinksterdag neamd, mar yn it Frysk sprekt men fan 'Pinkstermoandei'. "Twadde Pinksterdei", dat men ek wolris heard, is eins in hollanistyske ynterferinsje.
Robert I fan Skotlân
It lichem
Nei't de ferbouwing fan 'e abdij foltôge wie, waard it stoflik omskot op 5 novimber 1819 fierder ûndersocht anatomen fan 'e Universiteit fan Edinburch. Dêrby seach men dat de boarstbonke fan it skelet yn 'e lingterjochting trochseage wie, wat bewiisde dat it yndie om Robert de Bruce gie. Fierders waard û.m. fêststeld dat Robert by syn dea 1.80 m lang west hie, en nei't men oannimme mocht as jongeman noch langer, wat útsûnderlik wie foar immen út 'e fjirtjinde iuw. Fuort neitiid waard it skelet fan 'e kening boppe-op in nije leadene deakiste lein om koarte tiid besichtige te wurden troch in grutte skare nijsgjirrigen dy't by de abdij gearklofte wie. Nei't it skynt waarden der doe ferskate lytsere lichemsdielen (tosken en fingerbonkjes) ûntfrjemde, nei't men oannimme mei om 'e dieven ta relikwy te tsjinjen. Dyselde deis noch waard it stoflik omskot yn 'e leadene deakiste lein, wêrnei't dêr in grutte hoemannichte raande pik by yn getten waard (om 'e bonken te preservearjen), foar't de kiste fersegele waard. Dêrnei waard de kening werbegroeven yn 'e Abdij fan Dunfermline, dêr't er noch altyd leit.
Jelger fan Feytsma
Jelger fan Feytsma (stoarn yn Deinum, 13 septimber 1620) wie in Frysk bestjoerder.
Biografy
Fan Feytsma wie in soan fan jurist Hessel van Feytsma en Luts fan Mellema († 1580). Jelger wie in telch út de famylje Fan Feytsma. Jelger fan Feytsma gou as ien fan de machtichste bestjoerders fan Fryslân. Yn 1567 waard er ynskreaun as studint oan de universiteit fan Heidelberg en yn 1578 oan de universiteit fan Leiden. Al yn 1579 komt Fan Feytsma foar as lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân. Hy waard yn 1584/1585 mei Hessel fan Aysma nei Frankryk en Ingelân stjoerd om dêr de sûvereiniteit fan de Nederlannen op te dragen. Yn de perioade 1588-1619 wie Fan Feytsma rintmaster fan de domeinen fan Fryslân en riedshear oan it Hof fan Fryslân. Dy funksjes wiene lykwols splitst en dêrom wie er inkeld yn namme riedshear. Yn 1584 waard Van Feytsma beneamd ta grytman fan Kollumerlân en Nijkrúslân. Yn dizze gritenij wie syn omke Ofke fan Mellema sekretaris. Njonken grytman wie Van Feytsma ek dykgraaf fan Kollumerlân. Yn 1587 joech er dat amt oer ôfstân om yn datselde jier grytman fan It Bilt te wurden. Dêr folge er mei-rintmaster Boudewijn van Loo op, al beneamde Fan Feytsma wol de pakesizzer fan Van Loo, Gerrit, ta sekretaris. Dizze Gerrit wie de sweager fan Rembrandt. Yn de jierren 1605 oant 1620 trede Fan Feytsma op as kurator fan de universiteit fan Frjentsjer.
Fan Feytsma kocht de Feytsmastate by Hallum fan syn famylje en fia syn mem krige er de Mellemastate by Eastrum. Ek hearde de Sierdsmastate by Deinum ta famyljebesit. Yn syn testaminte liet Jelger de states te Hallum en Eastrum nei oan syn soan Hessel en de state yn Deinum ferfoel oan soan Bocke. Bocke hie al by syn houlik yn 1600 grûn en jild krigen fan Jelger om de Feitsmastate deunby Kollum te stichtsjen.
Fan Feytsma waard begroeven yn de tsjerke fan Deinum. Dêr binne ek de sarken fan syn bruorren (Poppe en Ofcke), syn âlden (Hessel fan Feytsma en Luts fan Mellema) en pakes en beppes (Ruurd fan Feytsma en Tyemck fan Eminga).
Houlik en bern
Fan Fetysma troude mei Auck fan Herema (? -1613), dochter fan Bocke fan Herema en Wyts fan Rennarda. It pear krige seis bern, ûnder oaren:
Pinkstermoandei
Behalven yn Nederlân is Pinkstermoandei ek in offisjele frije dei yn Anguilla, Antigua en Barbûda, de Bahama's, Barbados, Belgje, de Britske Famme-eilannen, Syprus, Denemark, Dominika, Dútslân, Eastenryk, Frankryk, Grikelân, Grenada, Hongarije, Iislân, Ivoarkust, de Kaaimaneilannen, Lúksemboarch, Monako, Montserrat, Noarwegen, de Oekraïne, Roemeenje, Sint-Finsint en de Grenadinen, Sint-Kits en Nevis, Sint-Lusia, de Salomonseilannen, Switserlân en Togo.
Yn Fryslân wurde op Pinkstermoandei sawol de Alvestêdetocht op de Fyts as de Alvestêdetocht fan de Fryske Motorklub ferriden.
Robert I fan Skotlân
It hert
Nei't it hert fan 'e kening út syn boarst helle wie, waard it troch de Swarte Douglas yn in sulveren kistke pleatst, dat de ridder neitiid om syn hals droech. Der wie yn dy tiid praat fan in nije krústocht, mar doe't dat neat waard, sylden Douglas en ferskate selskipslju, wêrûnder de ridders Willem Keith fan Galston, Willem fan St. Clair fan Rosslyn en de bruorren Robert Logan fan Restalrig en Walter Logan, op eigen gelegenheid nei it Ibearysk Skiereilân. Dêr wie doedestiden in oarloch geande tusken it kristlike Kastylje en it Moarske emiraat Granada.
Lúnbert
Lúnbert is in doarp yn it noardwesten fan de gemeente It Hearrenfean. It noardlik diel fan 'e himrik makket diel út fan De Deelen.
Robert I fan Skotlân
It hert
Neffens it ferhaal beaen Douglas-en-dy harren tsjinsten oan kening Alfûns XI fan Kastylje oan en namen se yn augustus 1330 diel oan 'e Slach by Teba. By it efterfolgjen fan it Moarske ruterfolk nei it ôfslaan fan in oanfal, naam de Swarte Douglas doe it kistke mei it hert fan Robert de Bruce yn 'e hân en spriek de wurden: "Now pass thou onward before us, as thou wert wont, and I will follow thee or die." ("Geane jo ús no foar, sa't jins wenst wie, dan sil ik jo folgje of stjerre.") Dêrop ûnderhelle er de earm en smiet it kistke foarút tusken de Moarske kavalery. Mar de Moaren, dy't trochkrigen dat se mar troch in lyts tal ridders efterfolge waarden, kearden op dat stuit de hynders en foelen op 'e nij oan.
Lúnbert
Skiednis
Lúnjebert foarme mei de doarpen Terbant, Tsjalbert en Gersleat 'De Streek' fan de eardere gemeente Aenjewier. Dy gemeente waard yn 1934 opheft en mei in diel fan Skoatterlân by de doe nije gemeente It Hearrenfean foege.
Robert I fan Skotlân
It hert
Douglas soe tebekwike, mar seach doe dat Willem fan St. Clair fan Rosslyn besingele rekke wie troch de fijân. Mei de oare Skotten besocht er syn lânslju te help te kommen, mar hja wiene fier yn 'e minderheid, en Douglas en de measte oaren, wêrûnder St. Clair fan Rosslyn en de beide Logan-bruorren, fûnen yn dat gefjocht de dea. Neitiid waard troch de oerlibbenen it kistke mei it hert fan Robert de Bruce op it slachfjild weromfûn, fuortby it lichem fan 'e Swarte Douglas. De ridders Willem Keith fan Galston en Simon Locard fan Lee (dy't syn namme nei oanlieding fan dit foarfal letter feroare fan 'Locard' yn 'Lockhart') bewurkmasteren dat sawol it kistke mei it hert as it lichem fan 'e Swarte Douglas weromstjoerd waarden nei Skotlân.
Lúnbert
Skiednis
Lúnbert wurdt op in kaart fan 1245 Lyedingaberde neamd. Oare namme fan Lúnbert wiene Lionigaberde (1315), Lonighaberd (1481), Lyonjebert alias Leowerdt (1505), Luniebirdt (1664), Lunjebert, Lunjebirt (1839). It doarp hat de namme te tankjen oan it skaai Lyedinga, dy't de rjochten fan harren oandiel yn in kapel oan de yn 1243 stifte kommanderij fan de Hillige Marije yn Nes fan 'e Dútske Oarder oerdroech. thumb|left|Klokkestoel
Robert I fan Skotlân
It hert
Neffens de lêste winsk fan Robert de Bruce waard syn hert neitiid begroeven yn 'e Abdij fan Melrose, yn Roxburghshire, dêr't it yn 1920 ûntdutsen waard troch archeologen en werbegroeven, sûnder dat de eksakte lokaasje fêstlein waard. Yn 1996 waard ûnder in ferbouwing yn 'e abdij in kistke fûn, dat neffens wittenskiplik ûndersyk yndie minsklike resten fan in tapaslike âlderdom befette. Yn 1998 waard it op 'e nij werbegroeven yn 'e Abdij fan Melrose.
291
Foarfallen
thumb|right|100px|Aleksanderje, Egypte
Robert I fan Skotlân
Neiteam fan Robert I fan Skotlân
Fia syn dochter Marjorie hearre alle lettere keningen fan Skotlân ta de ôfstammelingen fan Robert I, teffens alle keningen fan Ingelân nei 1603, en dêropta alle Britske keningen en keninginnen fanôf de stifting fan Grut-Brittanje yn 1707 oant hjoed de dei ta.
Lúnbert
Skiednis
Fanút Nes waarden der noch twa konvinten stifte: it yn 1299 stifte Sint-Nikolaaskonvint fan Skoaten en it mooglik yn 1281 stifte en oan Sint-Elisabeth wijde nonnekonvint fan Lúnbert. Dat konvint fan nonnen stie likernôch in kilometer noardlik fan de tsjerke op 'e hichte fan Spitsendyk en waard Stientsjerk of Marijebosk neamd en ek wol it Katryper Konvint. It konvint rekke yn it neigean en waard om 1375 hinne wer opheft, mar yn 1491 op 'e nij stifte en nei't de nonnen harren oansletten by de Sistersjinzerske oarder ferhûze it nei de oare kant fan de Aenjewiersterdyk. Op in lânmjitterskaart fan 1608 is te sjen dat dat plak súd fan 'e tsjerke lei.
De tsjerke fan Lúnbert is om 1745 hinne ôfbrutsen en ferfongen troch in houten klokkestoel, dy't yn 1921 foar it lêst ferfongen waard troch in klokkestoel fan wapene beton. Yn de klokkestoel hinget in oan Sunte Nicolaus ende Bonifacius wijde en in troch Geert fan Wou en Johan ter Stege yn 1538 getten klok út de parochytsjerke. Nei de Twadde Wrâldoarloch waard de klok yn 'e herfoarme tsjerke oan 'e Fok yn it Hearrenfean hongen, mar yn 2005 kaam de klok werom yn Lúnbert. De lytse yn 1645 troch Jacob Noteman getten klok wie oarspronklik ornearre foar Terbant en kaam yn 1843 nei Lúnbert, thumb|left|Eardere molkfabryk Yn 'e 18e en 19e iuw wie der in soad feanterij yn 'e krite. It ûnlân waard neitiid yn kultuer brocht en der waarden nije pleatsen boud. Yn 1901 waard it molkfabryk 'Aengwirden' stifte. It lytsere molkfabrykje fan Tsjalbert fusearre yn 1904 mei it molkfabryk Aengwirden. By it molkfabryk waard yn 1911 in elektrisiteitssintrale boud, dêr't it hiele doarp fan mei profitearre. Oan it fabryk kaam yn 1963 in ein en tsjintwurdich binne der oare bedriuwen yn de gebouwen ûnderbrocht.
Mienskip
thumb|260px|Jugenstylpleats De Aenjewierster doarpen hawwe in yn 2016 iepene Multyfunksjonele Akkomodaajse, dy't yn Tsjalbert stiet. It doarp docht in soad yn 'e mande mei de oare Aenjewierster doarpen en ek in mienskiplik Pleatslik Belang. "Aengwirden Aktief" is de doarpskrante.
Skoalle
Sûnt 2022 geane de bern fan alle Aenjewierster doarpen nei de doe iepene gearwurkingsskoalle De Nijewier. De skoalle stiet yn Tsjalbert.
Ferienings
( De list is yn 2023 bywurke mei help fan de hiemside fan 'e Aenjewierster doarpen. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op dy hiemside)
Befolkingsferrin
( Boarnen: 1850-1980: De Heeren en de Anderen, R. Boltendal, side 301-302; 2015 en 2020: Alle Cijfers )
Strjitten
Alle strjitten fan Lúnbert mei ferklearring fan de nammen.
6 maart
Ferstoarn
thumb|right|100px|[[Pieter Both]]
David Woodard
David Woodard (Santa Barbara (Kalifornje), 6 april 1964) is in Amerikaansk dirigint, komponist en publisist.
Keppelingen om utens
Sitaten fan David Woodard op Wikiquote (en)
Marty Feldman
Biografy
Feldman waard berne yn it Londenske East End, as soan fan Joadske ymmigranten, Cecilia Crook en Myer Feldman, út Kiev, Oekraïne. Hy fielde him yn syn jonkheid "iensum" benammen yn syn jierren fan evakuaasje nei it plattelân yn de Twadde Wrâldoarloch.
Feldman syn earste optreden wie mei twa freonen yn Morris, Marty and Mitch, in komeedzje beynfloede troch de Marx Brothers. Yn 1954 trof er in geastessibbe yn Barry Took, mei wa 't er teksten skreau foar radioproduksjes lykas Educating Archie, We're in Business en The Army Game. It telefyzjeprogramma Bootsie and Snudge, dêr't Feldman haadskriuwer foar wie, waard it meast besjoen op de Britske telefyzje.
Yn de simmer fan 1961 waard by Feldman slimme hypertyreoïdy fêststeld, wat syn uterlik foar altyd feroarje soe en liede soe ta it uterlik dêr 't er no noch altyd ferneamd om is.
Yn de jierren sechtich wurke er foar ferskate telefyzjeproduksjes fan de BBC en hied er benammen sukses mei Round the Horne. Yn 1966 waard Feldman haadskriuwer foar de telefyzjesearje The Frost Report, dy 't in bliuwende ynfloed hawwe soe op de takomst fan de Britske komeedzje - gâns bekende skriuwers en akteurs, lykas Barry Cryer, Michael Palin, Terry Jones en John Cleese (de lêste trije soene letter ta de oprjochters fan Monty Python hearre) makken dêr harren debút. In oare bekende show dêr't Feldman oan meiwurke wie At Last the 1948 Show mei Tim Brooke-Taylor en de lettere Pythons John Cleese, Graham Chapman en Eric Idle (yn lytsere rollen). Hy ferskynde úteinlik foar de kamera yn At Last The 1948 Show, en syn personaazje fan de "odd little man" wie in grut sukses en smiet him in eigen komeedzjeprogramma op BBC 2 op.
Ein jierren sechstich ferhuze Feldman nei Amearika. Hy trede dêr op yn sketches yn The Dean Martin Show. Yn 1970 krige er syn eigen show, The Marty Feldman Comedy Machine. Feldman spile yn suksesfolle Amerikaanske filmproduksjes fan de jierren santich, lykas Mel Brooks syn film Young Frankenstein as Igor, Gene Wilder syn The Adventure of Sherlock Holmes' Smarter Brother en Mel Brooks syn lêste filmkomeedzje: Silent Movie. Dêrnei begûn er sels te regissearjen. Syn earste rezjy wie de komeedzje Three Foreign Legionnaires, dêr 't er ek de haadrol yn spile.
By it filmjen fan de pirate-komeedzje Yellowbeard ferstoar Marty Feldman oan in hertstilstân yn in hotel yn Meksiko-Stêd. Hy waard beïerdige op de Forest Lawn - Hollywood Hills Cemetery yn Los Angeles, yn de Garden of Heritage.
Lytse Hoarne
Lytse Hoarne is in delsetting en fjildnamme east fan Bûtenpost yn de gemeente Achtkarspelen. De namme komt ek foar as Kleinehorn, Kleine Horne, Lutteke Herne en Horne.
Fjodor Dostojevski
thumb|right|200px|Dostojevski yn 1879 thumb|right|200px|Dostojevski (lofts) en de Kazachstaanke gelearde [[Shokan Walikhanuli yn 1859]]
Fjodor Michajlovitsj Dostojevski (Russysk: Фёдор Михайлович Достоевский) (Moskou, 11 novimber 1821/30 oktober – Sint-Petersburch, 9 febrewaris 1881/28 jannewaris) wie in Russysk romanskriuwer en publisist. Hy is ien fan de bekendste auteurs út de Russyske literatuer. Hy wurdt ta de saneamde Realistyske Skoalle yn Ruslân rekkene, hoewol't syn wurk him fan oare realisten ûnderskiedet troch it wiisgearich gehalte en de oerhearskjende dialoochfoarm. Dostojevski liet in mânsk oeuvre nei.
Hy waard ûnder oaren ferneamd mei syn romans De bruorren Karamazov, Misdie en straf en De idioat. Dostojevski skreau yn in typyske hastige styl, mei in protte klam (emfaze) en herhellings. In soad fan syn wichtige persoanaazjes lije en wurde deltreaun fanwegen harren hertstocht. Dostojevski hie te lijen fan epilepsy. Nei eigen sizzen hat dat fan grutte ynfloed op syn wurk west.
Romans en novellen
thumb|right|200px|Grêfmonumint fan Dostojevski yn Sint-Petersburch ([[Tichvin-hôf by it Aleksander Nevski-kleaster)]]
Moroni
Moroni (Arabysk: موروني) is de haadstêd fan de Komoaren. Der wenje sa'n 42.000 minsken (2003). It is de grutste stêd fan de eilannegroep. De stêd leit oan de westkust fan it eilân Grande Comore, dat ek wol Njazidja neamd wurdt troch de eigen befolking.
De haven leit yn in gloppe en hat in lytse kaai. Yn 'e haven binne fanille, kakao en kofje de grutste eksportprodukten. De stêd liket mei syn moskee's frijwat Arabysk. De Ancienne Mosquée du Vendredi (Alde Freedsmoskee) is it meast ferneamd. Fierders binne der by de stêd moaie strannen te finen.
Moroni hat in eigen ynternasjonale fleanhaven, it 'Prince Said Ibrahim International Airport'. Dêrneist is der in boatferbining mei de fêstewâl fan Afrika, Madagaskar, ferskillende eilannen yn de Yndyske Oseaan en de oare beide Komoaren.
Kûlisselânskip
thumb|Kûlisselânskip yn it [[Lân fan Herve (Walloanje)]] In kûlisslânskip is in healiepen lânskip dat troch de beplanting en bebouwing it karakter fan in toaniel mei kûlissen hat.
Folkert Harmens Kuipers
thumb|Byltenis fan Kuipers en syn frou boppe it mausoleum thumb|Warehûs Folkert Harmen Kuipers op it skilderij yn Coopersburg thumb|Coopersburg fan de foarkant Folkert Harmens Kuipers (Cooper; 23 oktober 1843, Akkrum - 31 desimber 1904, New Rochelle) wie in sakeman-filantroop. Hy is de stifter fan Coopersburg yn Akkrum ( 8 jannewaris 1901, in tehûs foar 44 âlden fan dagen boppe de 65 jier yn Akkrum, en fan in soartgelikens tehûs yn Chicago. Kuipers emigrearre yn 1866 nei Amearika en stifte dêr grutte 'stores' yn Chicago (1866) en New York.
Libben en wurk
Kuipers wie de soan fan Willem Harmens Kuipers en Yttje Rommerts de Vries. Hy boaske Antoinette Geraline De Graaff. Yn 1866, doe't er 23 wie, emigrearre it húshâlden nei Amearika, dêr't er syn namme feroare ta Frank H. Cooper. By syn earste omswalkingen kaam er yn stêden as Buffalo en Chicago, dêr't er in ûndernimming begûn. Hy bedarre op 't lêst yn New Yorkotte yn New York, dêr't er tegearre mei syn kompanjon Harry Siegel in grut warehûs oprjochten hat dat noch altyd bestiet, fergelykber mei Harrods of La Fayette. Op dit gebou liet hy in fjoertoer sette, dy't jûns en nachts syn ljochtbondel oer New York skine liet om dat warehûs yn de belangstelling te setten. Yn lettere jierren is de fjoertoer derwei helle troch oare ûndernimmers.
Kûlisselânskip
By beplantingen moat benammen oan houtwâlen en hagen tocht wurde. By in wanneling troch in kûlisselânskip sjocht men hjirefter lânskipseleminten ferdwinen en efkes letter wer ferskinen.
Inkele bekende kûlisselânskippen binne:
Folkert Harmens Kuipers
Libben en wurk
Yn 1902 ferkoft Cooper syn oandiel oan Siegel, mar sûnder him hie de saak net mear it âlde sukses. Cooper syn jonges gongen yn it selde slach fan saken, mar net ien fan harren hie sa'n sukses as harren heit.
As begoedige sakeman kaam Folkert alle jierren werom nei syn bertedoarp om by syn âlden oan te gean. Hy waard rekke troch de earmoede fan de âlderein dy’t er om him hinne seach en rjochte in stifting op. Dy stifting hie as doel om earmelju ûnderdak en fersoarging te jaan yn in fersoargingstehûs dat yn 1900 klear wie en de namme fan de woldogger krige: Coopersburg. Folkert Kuipers leit mei syn frou yn in prealgrêf by Coopersburg begroeven.
Noardske kombinaasje op de Olympyske Winterspullen 2010
De Noardske Kombinaasje op de XXIe Olympyske Spullen waarden fan 14 oant en mei 25 febrewaris 2010 hâlden yn Whistler, yn Kanada. It Noardske kombinaasje hie plak yn it Whistler Olympic Park
Medaljespegel
De top-4 fan lannen dy't by de noardske kombinaasje medaljes wûn ha tidens de Olympyske Winterspullen fan 2010.
Noorderzon
thumb|300px|''By Noorderzon yn 2005 thumb|300px|Noorderzon by nacht, 2007 Noorderzon is in jierliks weromkommend 11-dagen duorjende ynternasjonale keunstmanifestaasje yn it Noarderplantsoen en op ferskate lokaasjes yn en om it sintrum fan de stêd Grins.
It yn 1991 oprjochte Noorderzon Festival is útgroeid ta in hichtepunt fan de kulturele simmer yn Grins. It programma leit sterke neidruk op ynternasjonaal wurk en in aksint op wurk mei woartels yn it Noarden. It programma-oanbod is in griemmank fan fergese en betelle foarstellingen. It oanbod bestiet út teater, muzyk, dûns, byldzjende keunst, multimedia, sirkus en alles wat dêr tuskenyn sit.
Noorderzon lûkt alle jierren tusken de 110.000 en 120.000 besikers. Elk jier wurdt Noorderzon grut iepene, bygelyks mei in bjusterbaarlike optocht troch de binnenstêd fan de stêd Grins.
Kafee
Noorderzon is ek de namme fan in kroech yn de buert fan it Noarderplantsoen.
Lyts-Ayngastate
Lyts-Ayngastate lei fuort noardwestlik fan de tsjerke fan Jislum yn de gemeente Ferwerderadiel. De state is mooglik al foar 1200 ûntstien, op it stee stiet no in pleats.
Romko Aynga fermakke yn 1465 in oar goed yn Jislum, dêr't Anne Jukes wenne (allodium in villa vocata Jesselem, quod Anna Jukonis possidet), oan syn suster Bauk dy't by de Grauwe susters yn Fiswert by Ljouwert yntreden wie. Omdat de Fiswerter goeden nei de Reformaasje oan de Ljouwerter stêdsearmen kamen, is dat goed krekt te lokalisearjen: it giet om de sate dy't fermelden stiet ûnder nûmer 4 yn it floreenkohier en grinze oan Grut Ayngastate (FC1).
Yn 1640 wie it eigendom fan de “Stadsarmen van Leeuwarden” en wie Gaitse Ruirts brûker. Yn 1698 en 1700 wie de doe 60 pûnsmiet (± 22 ha) grutte pleats noch fan deselde eigener, mar de brûker hiet Johannes Jeppes. Tusken 1700 - 1728 hat de stêd Ljouwert it goed ferkocht, want yn it lêstneamde jier is de pleats eigendom fan jonker Julius Ritske van Sixma en is Lieuwe Jans brûker. Yn 1832 is it eigendom fan de erven Du Tour van Bellinchave.
The Road (Saba)
The Road (De dyk) is de ienichste trochgeande dyk op it eilân Saba, ien fan de eilannen fan de Nederlânske Antillen. De dyk waard boud tusken 1938 en 1961 en hat tal fan skerpe hierspjeldebochten. Foar de bou fan dizze dyk wienen de doarpen op Saba mei elkoar ferbûn troch sânpaden.
Rin
De dyk begjint by it fleanfjild op Flat Point, oan de noardeastkant fan it eilân, fan dêr ôf rint de dyk nei Zions Hill, Windwardside, St. Johns en The Bottom. Uteinlik stoppet de dyk by de haven fan Saba by Well’s Bay, yn it súdwesten fan it eilân.
Oanlis
It earste part fan de dyk waard oanlein tusken 1938 en 1943 troch in pear boeren. Dit part fan de dyk rûn fan Fort Bay nei The Bottom. Nei de oanlis fan dit earste part ûntstie de winsk om ek in dyk de bouwen nei de oare plakken op it eilân. Neffens Nederlânske en Switserske yngenieurs soe der nea in dyk boud wurde kinne op it eilân.
Noarderplantsoen
It Noarderplantsoen is in park yn de stêd Grins. It park leit op it plak dêr't yn de 17e iuw de ferdigeningswâlen fan de stêd boud waarden. De grêften binne ferfongen troch fivers en op it plak dêr't de wâlen stienen, leit sûnt 1874 no in park yn Ingelske styl mei hichteferskillen.
The Road (Saba)
Oanlis
De dyk hat in lingte fan sa’n 14 kilometer.
Noarderplantsoen
Karakteristyk foar it Noarderplantsoen is de foarm: it park is tige lang en smel. Oant healwei de jierren '90 waard it Noarderplantsoen trochsnien troch in drokke wei, mar by in referindum yn 1994 waard – mei in mearderheid op it kantsje ôf– besluten dizze wei ôf te sluten foar motorisearre ferkear. Yn it Noarderplantsoen steane keunstwurken fan ûnder mear Jan van Baren, Gjalt Blaauw, Bas Lugthart, Thees Meesters en Wladimir de Vries.
The Road (Saba)
Tinkstien
Neidat in part fan de dyk by St. Johns reparearre waard is besluten om in monumint te meitsjen as earbetoan oan Hassell en de oare arbeiders dy't oan de dyk wurke ha.
Noarderplantsoen
Jierliks wurde yn it Noarderplantsoen in tal eveneminten hâlden, wêrfan Noorderzon it bekendste is. Dit is in teater- en dûnsevenemint dat ein augustus hâlden wurdt. In soad dûns-, teater- en muzykgroepen út binnen- en bûtenlân litte yn dit 11 dagen duorjende festival faak ferrassende útfierings sjen.
In oar bekend evenemint yn it Noarderplantsoen is de plantsoenloop dêr't jierliks sa'n 500 minsken oan meidogge. De loop troch it plantsoen wurdt jierliks op de earste sneon fan novimber hâlden.
The Road (Saba)
Tinkstien
By in stien waard in bankje boud fan wêr’t hja útsjen kinne oer de Karibyske See en de buoreilannen Sint Eustaasjes, Sint Kitts en by helder waar ek Montserrat. Dit plak hjit it Josephus Lambert Hassell Utsjoch Punt.
By de stien stiet in tinkstien mei de tekst:
Molukske See
250px|left|thumb|Seeën fan [[Yndoneezje.]] De Molukske See of Molukkensee is in rânesee fan de Grutte of Stille Oseaan, leit tusken de Yndonezyske eilannen Selebes en Halmahera en is part fan de Molukken. Yn it noarden grinzet de Molukske See oan de Selebessee, yn it suden oan de Seramsee.
Dit gebiet hat in soad koraal en op in protte plakken wurdt dûkt. Teffens leit de see yn in seismologysk aktive kontrei troch de oanwêzigens fan de Molukske Seeplaat.
Ielbûs
In Ielbûs wie in skip mei boeiermodel. Oant nei 1900 waard in ielbûs brûkt om iel fan de Fryske binnenfiskers op te heljen. De iel waard dan mei Aken nei Londen ferfierd.
Valentina Stenina
Valentina Sergejevna Stenina berne as Valentina Miloslavova (Babroejsk, 29 desimber 1934) is in earder Wytrussysk reedrydster dy't útkaam foar de Sovjetuny.
Valentina wie sûnt 1950 aktyf as reedrydster en moete fia de sport Boris Stenin, mei wa't se yn 1955 boaske, wêrnei't se syn namme oannaam. Stenina die twa kear mei oan de Olympyske Winterspullen (yn 1960 en 1964) en njoggen kear mei oan de Wrâldkampioenskippen Allround, de iennige twa ynternasjonale kampioenskippen dy't organisearre waarden wilens har karriêre. Yn 1968 beëinige Stenina har reedriidkarriêre.
Fantasijsport
Fantasijsport is in ferskynsel dat yn 'e Feriene Steaten ûntstien is en alhiel weromgiet oant koart nei ôfrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch. Fantasijgolf ûntstie yn 'e twadde helte fan 'e 1950-er jierren, fantasijhonkbal yn 1960 en Amerikaansk fantasijfuotbal yn 1962. Benammen nei de ynfiering fan it ynternet naam it in grutte flecht. Yn 2003 wiene der neffens de Fantasy Sports Trade Association yn 'e Feriene Steaten allinnich al by Amerikaansk fantasijfuotbal 15 miljoen minsken belutsen, dy't der trochinoar yn 't jier $150 oan útjoegen, sadat der jiers $1,5 miljard yn omgie. Yn 2013 skreau it tydskrift Forbes dat 32 miljoen Amerikanen jiers trochinoar $467 oan Amerikaansk fantasijfuotbal útjoegen, wat yn it jier delkaam op $15 miljard. Dat jild wurdt benammen bestege oan software, apps en oare nedichheden, en, yn steaten dêr't dat legaal is, oan it ôfsluten fan weddenskippen op 'e útkomsten fan fantasijsportwedstriden.
Befrijingsdei
thumb|250px|De yntocht fan de befrijers yn Utert Befrijingsdei, of Nederlânske Befrijingsdei (net te betiizjen mei Fryske Befrijingsdei) is de dei dêr't de ein fan 'e Twadde Wrâldkriich op fierd wurdt. Yn Nederlân wurdt as datum 5 maaie brûkt, om't it Dútske leger yn Nederlân op 5 maaie 1945 kapitulearre haw soe. In protte oare Jeropeeske lannen fiere net, lykas Nederlân, de befrijing fan it eigen lân, mar betinke de oerwinning op Dútslân (Ingelsk: Victory in Europe Day). Meastentiids wurdt de oerwinning op 8 maaie fierd om't Dútslân op 8 maaie 1945 kapitulearre, wêrtroch't yn Jeropa in ein kaam oan 'e Twadde Wrâldkriich. Yn East-Jeropa is 9 maaie de "Dei fan 'e Oerwinning". Mei de kapitulaasje fan Dútslân wie de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa ôfrûn. De definitive ein fan 'e Twadde Wrâldkriich kaam lykwols earst trije moannen letter op 15 augustus 1945 doe't úteinliks ek de lest oerbleaune partner fan nazy-Dútslân (Japan) kapitulearre foar 'e alliearden.
5 maaie as nasjonale feestdei
Yn Nederlân fynt de fiering fan 'e befrijing plak op 5 maaie. Dy wurdt foarôfgien troch de Deadebetinking op 4 maaie.
Eftergrûn
Op 4 maaie 1945 kapitulearre de Dútske admiraal Hans-Georg von Friedeburg yn Lüneburg yn 'e namme fan 'e Dútske troepen yn Noardwest-Dútslân, Nederlân, Sleeswyk-Holstein en Denemark foar 'e Britske fjildmaarskalk Bernard Montgomery. De kapitulaasje gie de folgjende dei yn.