cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thom Mercuur
It slagge him en jou it slommerjende museum yn Frjentsjer yn in pear jier lanlike bekendheid te jaan mei tentoanstellings fan Jentsje van der Sloot, Dada-Drachten ( Evert en Thijs Rinsema en de arsjitekt C.R. de Boer), Willem van Althuis, Hans van der Horst, Sjoerd de Vries, Concrete Poëzie en "Ljouwert kin wol ynpakke'. Mar ek mei tentoanstellings fan mear histoarysk karakter blykt hy in foar Fryslân ûngewoan museumbelied te folgjen.
Charlotte Amalie
Charlotte Amalie is de haadstêd fan 'e Amerikaanske Famme-eilannen, in ûnynkorporearre territoarium fan de Feriene Steaten dat yn 'e Karibyske See leit en bestiet út 'e eilannen Saint Croix, Saint John en Saint Thomas. Charlotte Amalie leit oan 'e súdkust fan Saint Thomas en waard yn 1666 stifte as Taphus (Deensk foar "taaphûs" oftewol "kroech"). Dat wie yn 'e tiid dat de Amerikaanske Famme-eilannen noch Deensk-West-Ynje foarmen (oant 1917). Yn 1691 krige Charlotte Amalie syn hjoeddeistige namme, nei Sjarlotte Amalia fan Hessen-Kassel, de keninginne-gemalinne fan 'e Deenske kening Kristiaan V. Charlotte Amalie hie yn 2010 in befolking fan 18.481 minsken, wêrmei't it it grutste plak yn 'e Amerikaanske Famme-eilannen wie.
Bangastate
Bangastate wie in state by Hantumhuzen yn de gemeente Dongeradiel, oan de westlike kant fan de himrik. Fan de state is neat werom te finen, op it stee stiet no in pleats.
De state sil yn de 14e iuw ûntstien wêze. Om it ferhege stee lei in grêft. Yn 1511 waard de state bewenne troch Thalling Banga, dy't doe 84 pûnsmiet hierde fan Worp fan Donia fan Dantumawâld. De kaart fan Schotanus fan 1664 jout op dit plak in edele state, mar yn 1718 lykwols allinne in stimhawwende pleats. Ut de argiven blykt dêrom ek neat fan in edele state, of it soe wêze moatte, dat yn 1619 neist de brûker fan de lannen as bewenners neamd wurde de húshâlding fan Johannes fan Buiten, soan fan de sekretaris fan Frjentsjerteradiel. Yn in ynventaris út 1618 wurdt it hûs op Banga dat 20 fak lang wie, ûnderferdield yn 'een voorhuijs, keucken, dorschhuijs ende achterhuijs'; fierders wie der in 'cleijn huijs' fan 3 fak, in 'molckencamer aen die noortsyde van thuijs' en in '6 roede hoijberch' (Weesboeken). De hjoeddeiske bewenner (om 1980) hat lykwols by graafwurk op it hiem in soad kleastermoppen fûn, wat wize kin op in earder let-midsiuwsk gebou.
Kearnenerzjy
right|thumb|250px|Kearnsintrale yn Frankryk Kearnenerzjy is enerzjy dy't frij komt by kearnreaksjes, reaksjes dêr't de atoomkearnen by belutsen binne. By it winnen fan kearnenerzjy wurdt de enerzjy opfongen as waarmens en troch in kearnsintrale mei turbines omset yn elektrisiteit.
Ядрена енергия
Nearo
thumb|Nearo. Nearo, folút Nearo Claudius Caesar Augustus Germanicus. (Antium, 15 desimber 37 - Rome, 9 juny 68) wie keizer fan Rome fan 13 oktober 54 oant en mei syn dea op 9 juny 68. Under syn bewâld fûn foar it earst kristenferfolgings plak.
Komôf
Nearo wie de soan fan Agrippina en fia har besibbe oan keizer Augustus Oktavianus.
Yn 50 krige syn mem Agrippina dy't troud wie mei keizer Klaudius, dizze sa fier dat er him as soan adoptearre. De filosoof Seneka de Jongere wie belêste mei syn opfieding. Yn 53 troude hy mei de dochter fan de keizer, Klaudia Oktavia. Yn oktober 54 waard Klaudius troch Agrippina fergiftige en de soan fan de keizer Britannikus fêst set op fertinking fan moard. Sadwaande koe Nearo sûnder fierdere konkurrinsje ta opfolger fan Klaudius útroppen wurde. Britannikus stoar 11 febrewaris 55, alyksa fergiftige.
Keizerskip
Yn it begjin fan it regear fan Nearo hie syn mem grutte ynfloed op him, mar nei de dea fan Britannikus waard sy troch him fan it paleis fuort stjoerd, sadat Nearo op 18-jierrige leeftyd alle macht yn hannen krige. Syn wichtichste adviseurs waarden Seneka en de prefekt fan de Praetorjaanske garde, Burrus. Fjouwer jier letter liet er syn mem deadzje.
De earste fiif jierren fan syn bewâld wienen in gouden tiid foar Rome en it Romeinske Ryk. Oeral hearske frede en wolfeart troch de kundige advizen fan Seneka en Burrus. Nei dizze fiif jier begûn Nearo him lykwols hieltyd minder te bemuoien mei it lânsbestjoer, mar hâlde er him ynstee dêrfan foaral dwaande mei syn passy's foar de Grykske kultuer, keunst, benammen mei toaniel en muzyk, mar ek drank, seks en minne perversiteiten.
Yn 62 kaam Burrus om it libben (neffens geroften wie er troch Nearo fermoarde) en tsjinne Seneka syn ûntslach yn, wat troch Nearo wegere waard. Ek liet er syn frou Klaudia terjochtstelle en ferfong har troch syn matresse Poppaea, de eks-frou fan syn eardere freon Oto dy't er fuort promovearre hie as gûverneur fan Lusitania (tsjintwurdich Portegal).
Kristenferfolgings
Sûnt dizze tiid gong it berchôf mei Nearo. Nearo hold him allinnich noch mar dwaande mei syn passy's en trede sels op as dichter, sjonger en toanielspiler. De senaat en it Romeinske folk koenen dat mar min wurdearje. Doe't in grutte brân yn 64 in grut part fan de stêd Rome ferwoaste, gongen alderlei (nei alle gedachten falske) geroften rûn dat Nearo hjir sels opdracht foar jûn hie. Neffens de tradisjonele skiedskriuwerij waard letter oanfierd dat keizer Nearo de kristenen dêrnei alle skuld jûn hawwe soe foar dizze grutte brân om himsels frij te pleitsjen.
Lang om let soe in opstân yn 68 yn Galje soargje foar de ein fan Nearo syn bewâld.
Colmschate
thumb|Colmschate Noard thumb|Colmschate Súd Colmschate is in doarp mei omlizzend stedsdiel yn it easten fan Dimter yn de provinsje Oerisel en hat sa'n 20.000 ynwenners.
Foar de ANWB en de post hat allinnich it sintraal lizzende doarp de namme Colmschate, wêrtroch't it bygelyks op de Holterwei/N344 mooglik is om Dimter út te riden en Colmschate yn te riden, noch gjin kilometer fierder Colmschate út te riden en Dimter wer yn te riden, en op 't lêst fierderop de stedsgrinzen fan Dimter te passearen en it bûtengebiet De Bannink yn te riden, dat falt ûnder de himrik fan Colmschate.
Skiednis
Yn Colmschate hat yn de Romeinske tiid in Germaanske delsetting lein. Der binne foar Nederlân seldsume Romeinske munten fûn fan Karausius en Allektus, in fersierd brûnzen beslachstik fan in gasp en in brûnzen beslachstik fan in hynstetúch. Dizze fynsten roppe it fermoeden op dat ien of mear manlju út dizze delsetting oan de ein fan de 3e iuw tsjinst dienen yn it Romeinske leger. In yn Colmschate fûne messing byldsje fan de goadinne Fictoria is as bouoffer brûkt.
Pas yn de 14e iuw wurdt de namme Kolmenschate yn de "boeken" neamd. Der is dan sprake fan in Willem Douvelt, skout fan Kolmenschate (1368). It skoutamt Kolmenschate wie in folle grutter gebiet as't wat wy no as Colmschate kenne. It waard begrinze troch de Isel, it buorskip Epse, de kerspels Bathmen en Holten en de skoutamten Raalte en Olst.
Yn de 16e iuw, yn de 80-jierrige oarloch, krige kening Filips II finansjele problemen. Om syn leger betelje te kinnen liet Filips stikken grûn ferkeapje of ferhiere. Yn 1576 joech hy it skoutamt Kolmenschate "in pandschap ende beleeninge" oan de boargemasters, skepenen en ried fan de Stêd Dimter. It skoutamt Kolmenschate waard doe bestjoerd troch skout Henrick Jacobsen.
Yn it jier 1811 rekke Dimter de sizzenskip oer it skoutamt Kolmenschate wer kwyt. By dekreet fan keizer Napoleon waard it skoutamt Kolmenschate in selsstannige gemeente: la mairie de Diepenveen. De nije gemeentenamme waard grif Diepenveen omdat yn it buorskip Diepenveen de ienige herfoarme tsjerke fan it skoutamt stie. De earste boargemaster fan de nije gemeente wie Danjel Gerhard Hendrik Smijter.
thumb|foardoar mei âlde en nije hûsnûmers thumb|âld en nij hûsnûmer yn detail Yn it skoutamt leine seis marken: de Goaier Marke, de Marke fan Okse, de Marke Borgel, de Marke fan Tjoene, de Marke Rande en de Marke Averlo. Sa'n marke wie wer ûnder te ferdielen yn in oantal buorskippen. De Goaier Marke wie ferdield yn acht buorskippen: Wechele, Riele, Weteringen, Essen, Ortele, Okkenbroek, Lettele en Linde. It doarp Colmschate is te finen yn it buorskip Weteringen. Dit buorskip bestie ek wer út twa dielen: Hege Weteringen en Lege Weteringen. Oant begjin jierren tachtich sechtich waarden de hûsnûmers ten noarden fan de wei nei Holten (Holterwei) foarôfgien troch in "W". Dit wie it gebiet Hege Weteringen. Ten suden fan dizze wei stie der in "C" (fan Colmschate) foar it hûsnûmer. Dit gebiet wie Lege Weteringen.
De buorskippen dy't oan de hannelsrûte leinen ûntwikkelen har ta doarpen. Ek Colmschate lei oan sa'n hannels- of trochgeansrûte. Gefolch hjirfan wie dat ferskate buorkerijen en bedriuwen har hjir fêstigen. Neist meardere pleatsen wienen der yn Colmschate ûnder oare in fleisfabryk (Linthorst), in klompefabryk, in molk- of "botterfabriek", meardere bakkerijen (Bloemendal, Rouwendal, Cellarius, Veldwachter), in kapper en in skuonmakker. Colmschate hie earder in stopplak oan it spoar Arnhim - Ljouwert (Steatsline A) (rjochts foar de spoarweioergong fan de Colmschaterstrjitwei, as men rjochting Schalkhaar gie). De line waard tusken 1882 en 1885 oanlein. De halte Colmschate waard yn de jaren tritich opheft. Tsjintwurdich hat Colmschate in treinstasjon oan it spoar Dimter - Almelo.
De A1 is de wichtichste ferkearsier dy't lâns Colmschate rint. Foar de skipfeart lei it Oeriselsk Kanaal tichtby Colmschate. Dit kanaal wurdt tsjintwurdich net mear brûkt foar skipfeart.
Gemeente Diepenveen
Foar 1974 makke Colmschate as ien fan de daorpen diel út fan de gemeente Diepenveen. Yn 1974 kaam Colmschate, troch in gemeentlike grinswiziging, wer ûnder Dimter bestjoer.
Topografy
Colmschate wurdt oan de westkant begrinze troch it spoar Dimter - Sutfen en it Oeriselsk Kanaal. Oan de noardkant rinne de Oerdyk en de Cröddendyk, dy't de grins foarmje mei it Letteleske buorskip Linde. It eastlike gedielte wurdt foarme troch it buorskip De Bannink, dat in lângoed ken, en grinzet oan Alde Mole en Bathmen. Yn it suden leit it buorskip Oxe.
It doarp Colmschate leit sintraal yn de ûntwikkelingen fan de lêste fjirtich jier, eat ten suden fan it stasjon en winkelsintrum, sawol ten noarden as ten suden fan it spoar nei Almelo en de Holterwei.
Nijboubuerten
Understeande útwreidings steane by de post en ANWB allinnich bekend as 'Deventer'.
Trekpleisters
Middenyn Colmschate leit sportsintrum De Scheg, mei in swimbad, en de iisbaan dêr't de Iselcup ferriden waard. Stedsdielwinkelsintrum 'Winkelhert fan Colmschate' oan de Flora hat twa supermerken, ién bank, in bibleteek en in fjirtichtal oare winkels. Yn Colmschate-Noard leit buertwinkelsintrum De Zwaluwenburg, op De Fiifhoek winkelsintrum Andriessenplein. Aardich yn De Fiifhoek is, dat by de bou fan dizze nije wyk de âlde, mei iken omseame boeredykjes bewarre bleaun binne; it binne no fytspaden, dêr't ek op kuiere en skeelere wurdt; foar dizze lêste sport binne sels rûtes útsetten.
Namme
De ôflieding fan de namme Colmschate is ûnwis; it kin gean om Colm-schate, wêrby't "schate" tsjut op in beboske hoeke yn it sângebiet, of om Colms-cate, wêrby't "cate" op de bewenning troch keuterboeren of eventueel koalebranders (colman) wiit. De ôflieding út "Kollenschoat" (skuorre) kin nei it mearkeryk ferwiisd wurde.
Van Berkel en Samplonius jouwe yn harren etymologysk wurdboek Nederlandse Plaatsnamen (3e printinge, 2006, útjouwerij/ Het Spectrum) as ferklearring: by de cate (gerniersspultsje) fan in persoan mei de namme Colmo.
Herfoarme tsjerke (Sebaldebuorren)
De Herfoarme tsjerke is de tsjerke fan de herfoarme gemeente yn it Grinslânske Sebaldebuorren.
Skiednis
De ienfâldige tsjerke waard yn 1807 boud en ferfong doedestiids in ferfallen tsjerke. By de bou fan de hjoeddeiske tsjerke waard in part fan it sloopmaterjaal fan de foargonger wer brûkt. Ut hokker tiid de earste tsjerke fan Sebaldebuorren datearre is ûnbekend, wol waard der al yn de 14e iuw yn Sebaldebuorren preke. Op it 16e iuwske segel fan Langewâld stiet de tsjerke as in krústsjerke mei in healrûne apsis ôfbylde.
De Sebaldebuorster tsjerke waard yn de jierren 2009-2010 foar in part restaurearre. De tsjerke krige flierferwaarming, de konsistoarje waard fergrutte en de kleuren fan it ynterieur waarden safolle mooglik werom brocht yn de orizjinele steat. Ek it dakruterke waard opknapt.
Ynterieur
De preekstoel mei klankboerd stamt út de boutiid. Yn it dakruterke hinget in klok út de 16e iuw. It oargel waard yn 1928 boud troch Bakker & Timmenga. By de bou waard âlder piipwurk fan Hinsz brûkt dat ôfkomstich wie fan it Seisbierrumer oargel út 1767, dat yn 1922 achter it histoaryske front ferfongen waard troch nijbou fan Bakker & Timmenga.
Eugénie fan Montijo
Eugénie fan Montijo of Eugénie de Montijo (útspr.: [øʒe:'ni də mon'tiχo], likernôch: "eu-zjee- ny duh mon- ty -cho"; folút: doña María Eugenia Ignacia Augustina de Palafox y Kirkpatrick, 15e markizinne fan Ardales en 16e grevinne fan Teba) (Granada, 5 maaie 1826 – Madrid, 11 july 1920) wie in Spaansk ealfrouwe fan mingd etnysk komôf en de lêste keizerinne fan 'e Frânsen as de gemalinne fan keizer Napoleon III. Hja troude mei him yn 1853, in jier nei't er op 'e Frânske troan kommen wie. Doe't har man nei de Frânske nederlaach yn 'e Frânsk-Dútske Oarloch fan 1870-1871 ôfset waard, gie Eugénie yn ballingskip yn Ingelân, dêr't se oan har dea ta wenjen bleau. Se stoar yn 'e âlderdom fan 94 jier wylst se op famyljebesite yn Madrid wie.
Komôf en titulatuer
Eugénie hie gjin bruorren. Har âldere suster, María Francisca de Sales de Palafox Portocarrero y Kirkpatrick, byneamd 'Paca' (1825-1860), dy't de measte famyljetitels urf en de 12e hartoginne fan Peñaranda, de 9e grevinne fan Montijo en in grande fan Spanje wie, troude yn 1849 mei Jacobo Fitz-James Stuart, 15e hartoch fan Alva. Oant har eigen houlik yn 1853 brûkte Eugénie ôfwikseljend de aadlike titels fan grevinne fan Teba en grevinne fan Montijo, en hoewol't dy lêste titel eins wetlik yn it besit wie fan har suster (dy't him trochjoech oan it Hûs fan Alva), kaam se bekend te stean as Eugénie fan Montijo. Nei it ferstjerren fan har heit, yn 1839, waard Eugénie suo jure de 15e markizinne fan Ardales en de 16e grevinne fan Teba. Nei har eigen dea soene ek dy titels oergean op 'e hartoggen fan Alva, mei't se sels gjin bern hie om se oan troch te jaan.
Jonkheid
Op 18 july 1834 setten María Manuela en har beide dochters ôf nei Parys, om in útbraak fan goalera yn Madrid en de gefaren fan 'e Earste Karlistyske Oarloch te ûntrinnen. Yn Frankryk krige de doe njoggenjierrige Eugénie fan 1835 oant 1836 formeel ûnderwiis yn it modieuze mar tradisjonalistyske Kleaster fan it Hillich Hert (Sacré Cœur). Neitiid learde se fan 1836 oant 1837 fierder oan it progressivere Gymnase Normal, Civil et Orthosomatique, dêr't se ek in protte lichaamlik ûnderwiis krige. Yn 1837 giene Eugénie en Paca koart nei in kostskoalle foar famkes yn it Ingelske Bristol, mei as bedoeling om Ingelsk te learen. Eugénie waard dêr narre om har reade hier, en besocht út te naaien nei Britsk-Ynje. Se wie yn 'e haven fan Bristol al oan board klommen fan in skip mei dy bestimming, ear't se tsjinkeard wurde koe. Yn augustus 1837 giene sy en Paca wer yn Parys nei skoalle, mar in grut part fan harren ûnderwiis ûntfongen se neitiid thús fan harren Ingelske gûvernantes juffer Cole en juffer Flowers en teffens fan famyljefreonen, lykas de bekende skriuwers Prosper Mérimée en Henri Beyle.
Yn maart 1839, nei it ferstjerren fan harren heit yn Madrid, kearden Eugénie en Paca út Parys werom dêrhinne. Yn Spanje waarden se weriene mei harren mem, dy't al earder weromgien wie. Eugénie groeide yn Madrid op ta in koppige jonge frou, dy't in protte lichaamlik aktyf wie mei dingen as hynsteriden en sport yn in tiid dat fan froulju eins ferwachte waard dat se sokke aktiviteiten safolle mooglik oan manlju oerlitte soene. Se moast ienris fan 'e ferdrinking rêden wurde en besocht twaris harsels tekoart te dwaan nei oanlieding fan romantyske teloarstellings. Ek wie se tige by tige ynteressearre yn 'e polityk, en se ûntjoech har ûnder de ynfloed fan Eleanore Gordon, in eardere mêtresse fan (har lettere man) Louis Napoléon, ta in hertstochtlik oanhingster fan 'e bonapartistyske saak. Tanksij de rol fan har mem María Manuela as gastfrou fan wielderige bals en banketten dêr't de hiele beau monde fan Spanje oanwêzich wie, kaam Eugénie yn 'e kunde mei keninginne Isabella II en mei premier Ramón Narváez. Underwilens fielde María Manuela almar mear oandriuw om in man foar har jongste dochter te finen, en dêrom naam se Eugénie mei op reizen nei Parys yn 1849 en Ingelân yn 1851.
Houlik
Eugénie mette prins Louis Napoléon Bonaparte foar it earst nei't dyselde presidint fan 'e Twadde Republyk wurden wie, doe't se op 12 april 1849 mei har mem in resepsje yn it Élysée besocht. Har skientme loek de presidint oan, dy't, sa't er foar de moade hie, har besocht te ferlieden. Eugénie stegere him lykwols ôf, en makke dúdlik dat se net út wie op in românse, mar op in houlik. "Wêr leit de wei nei jo hert?" soed er har frege hawwe; "Troch de kapel," wie har antwurd. Nei't Bonaparte yn 1852 syn presidintskip omset hie yn in monargy, en as Napoleon III keizer fan it Twadde Frânske Keizerryk wurden wie, kundige er yn in taspraak op 22 jannewaris 1853 syn ferloving mei Eugénie oan. Hja trouden in wike letter, op 29 jannewaris, by in boargerlike seremoanje yn 'e Tuileryen. De oare deis, op 30 jannewaris, folge in folle swidere religieuze seremoanje yn 'e Notre Dame fan Parys.
Sawol sysels as har poppe hiene ûnder de lange kream yn libbensgefaar ferkeard, en Eugénie bettere neitiid mar stadich wer op. Se makke har man dúdlik dat se fierdere seksuële omgong mei him "walchlik" fine soe, en har biografen betwifelje oft se ea wer mei him op bêd gie doe't se oan har ferplichtings foldien hie om him in erfgenamt te jaan. It is de fraach oft Napoleon III dat slim fûn; dúdlik is yn elts gefal dat er wer begûn om te slaan mei oare froulju, eat dat eufemistysk oantsjut waard as syn petites distractions ("lytse ôfliedings").
Publyk libben
Yn it iepenbier ferfolle Eugénie trou har plichten as keizerinne-gemalinne, û.m. troch gasten te ûntfangen en har man te beselskipjen nei bals en by besiken oan 'e opera en it teäter. Har seis (en letter tolve) hofdames, de saneamde dames du palais ("paleisdames"), waarden keazen út it fermidden fan har kunde fan foar har houlik. Hja stiene ûnder lieding fan 'e grutmasteresse Anne Debelle, prinsesse fan Essling en de dame d'honneur ("earedame") Pauline de Bassano. Eugénie reizge yn 1869 nei Egypte om yn it stee fan har man offisjeel it Suëzkanaal te iepenjen (de oanlis wêrfan't beävensearre wie troch Frânske yngenieurs ûnder lieding fan Ferdinand de Lesseps). Ek by oare bûtenlânske gelegenheden fertsjintwurdige se Napoleon III. Har man frege har gauris om rie by wichtige beliedssaken, en hy stelde har oan as offisjele regintesse oer Frankryk by syn eigen ôfwêzigens yn Parys yn 1859, 1865 en 1870. Yn 1860 besocht it keizerlik pear tegearre de Frânske koloanje Algerije.
Yn 1868 besocht Eugénie it Dolmabahçe Paleis yn Konstantinopel, dêr't de harem fan it Osmaanske Ryk húsfêste wie. Sultana Pertevniyal Sultan, de mem fan sultan Abdülaziz, swaaide dêr de skepter. Hja waard ta razernij brocht om 'e frijheden dy't har bûtenlânske gast har permittearre, doe't Eugénie earmke-om gie mei ien fan har soannen, dy't har in rûnlieding troch de tunen fan it paleis joech. Om 'e keizerinne tebinnen te bringen dat se net yn Frankryk wie, soe Pertevniyal har in stomp yn it weak fan 't liif jûn hawwe. Neffens in oare ferzje fan it ferhaal beskôge Pertevniyal de oanwêzigens fan in útlânske frou yn har domein as in mislediging en soe se Eugénie dêrom in klap yn it gesicht jûn hawwe. Yn elts gefal waard der in klap of in stomp útdield, en late dat op in hier nei ta in ynternasjonaal ynsidint tusken Frankryk en it Osmaanske Ryk.
Biarritz
Yn 1854 kochten Napoleon III en Eugénie in stikmannich pûnsmjit lân yn 'e dunen by Biarritz, in plak oan 'e kust fan Frânsk-Baskelân. Dêr lieten se in simmerpaleis mei byhearrende bygebouwen, tunen, greiden, lustwâlden en in fiver oanlizze. Napoleon III hie de lokaasje, sa deun by de Pyreneeën en de Spaanske grins, mei sin útsocht sadat syn frou net ûnwennich wurde soe nei har heitelân. It paleis kaam de Villa Eugénie te hjitten, mar wurdt tsjintwurdich it Hôtel du Palais neamd. De oanwêzigens fan it keizerlik pear fêstige de oandacht fan oer kroane haden op Biarritz, dat neitiid ek de Britske keninginne Fiktoaria en de Spaanske kening Alfûns XIII ferwolkomje mocht en útgroeide ta in baaiplak fan namme.
Rol yn 'e Frânsk-Dútske Oarloch
Nei it útbrekken fan 'e Frânsk-Dútske Oarloch, yn 1870, bleau Eugénie yn Parys as regintesse, wylst Napoleon III en kroanprins Napoléon Eugène har by de Frânske troepen oan it front joegen. Doe't op 7 augustus fan dat jier de tynge Parys berikte fan ferskate ferpletterjende nederlagen dy't de Dútsers de Frânsen tabrocht hiene, hearske yn 'e Frânske haadstêd in sfear fan ûnleauwe en ûntsetting. Premier Émile Ollivier en maarskalk Edmond Le Bœuf, de stêfsjef fan 'e Frânske striidkrêften, namen allebeide ûntslach, dat it foel oan Eugénie ta om in nij regear te foarmjen. Hja stelde de 74-jierrige generaal Charles Cousin-Montaban, better bekend as de greve fan Palikao, oan as de nije premier, en dyselde beneamde maarskalk François Achille Bazaine, de befelfierend legerkommandant yn Loataringen, ta nije stêfsjef.
Napoleon III, dy't besefte dat er oan it front oer en tefolle wie, stelde foar om werom te gean nei Parys, sadat er dêr de leie wer yn 'e hannen nimme koe, mar Eugénie stjoerde him in telegram werom dêr't se yn sei: "Helje it dy net yn 'e holle om werom te kommen, of it moat wêze datst in freeslike revolúsje op gong bringe wolst. Se sille sizze datst it leger yn 'e steek litten hast om it gefaar te ûntflechtsjen." Dêr wie gjin spjeld tusken te krijen, dat de keizer bleau by it leger, hoewol't er ferstannigernôch wie om it liedingjaan oan 'e troepen oan syn generaals oer te litten. Om't Eugénie it regear stevich yn 'e hannen hie, betsjutte dat dat er sels eins gjin rol fan betsjutting mear spylje koe. Tsjin maarskalk Le Bœuf murk er op: "We binne allebeide oan 'e kant set."
Underwilens hie in groep republikeinske folksfertsjintwurdigers op 4 septimber de Trêde Republyk útroppen en in Regear fan Nasjonale Ferdigening gearstald. De alsa ôfsette Napoleon III bleau fan 5 septimber 1870 oant en mei 19 maart 1871 formeel in kriichsfinzene fan 'e Dútsers, hoewol't er mei syn soan en de rest fan syn gefolch yn lúkse húsfêste waard yn in Hessysk kastiel by Wilhelmslöhe, yn 'e neite fan Kassel, dêr't Eugénie him neitiid incognito besykje koe.
Ballingskip
Nei't Napoleon III út Dútske finzenskip frijlitten wie, fêstige er him mei Eugénie yn ballingskip yn Ingelân, mei't in weromkear nei Frankryk troch de politike tastân ûnmooglik wie. It pear sette him nei wenjen yn Chislehurst yn it greefskip Kent, dêr't Napoleon III yn 1873 yn 'e âldens fan 64 jier kaam te ferstjerren. Eugénie har soan, kroanprins Napoléon Eugène, naam as ofsier tsjinst yn it Britske Leger en sneuvele yn 1879 yn 'e Sûlû-Oarloch yn wat letter Súd-Afrika wurde soe. Nei it ferstjerren fan sawol har man as har soan rekke it mei de sûnens fan Eugénie yn 'e minnichte. Se begûn doe mear tiid troch te bringen yn Osborne House, de residinsje fan keninginne Fiktoaria op it eilân Wight, foar de Súdingelske kust. Op oanrieden fan har dokter besocht se yn 1881 ek Bournemouth, dat yn 'e Fiktoriaanske Tiid bekend stie as kueroard. Dêr krige se kunde oan Sofia fan Nassau, keninginne fan Sweden, dy't dêr in filla besiet.
Yn 1885 ferfear Eugénie út Chislehurst nei Farnborough, yn Hampshire, dêr't se in filla bewenne wêryn't no de roomske famkesskoalle Farnborough Hill fêstige is. Dêrnjonken liet se om dy tiid ek de Villa Cyrnos bouwe, op Kaap Martin, tusken Menton en Nice, oan 'e Súdfrânske Côte d'Azur. De namme fan 'e filla wie de Grykske namme foar it eilân Korsika, dêr't de famylje fan har man wei kaam. As se yn Frankryk tahold, libbe Eugénie in weromlutsen bestean en bemuoide se har net mei de polityk, en yn ruil dêrfoar waard har troch de lieders fan 'e Frânske Republyk gjin striebreed yn 't paad lein.
De freonskiplike relaasje dy't de famylje fan har man silger en Eugénie sels mei it Feriene Keninkryk ûnderholden, waard yn 1887 utering oan jûn doe't se de peetmem waard fan Victoria Eugenie fan Battenberg (1887-1969), in dochter fan 'e Britske prinsesse Beatrice, dy't letter gemalinne waard fan kening Alfûns XIII fan Spanje. Eugénie ûnderhold fierders in freonskip mei tsarina Aleksandra, de gemalinne fan tsaar Nikolaas II fan Ruslân. De tsaar en syn frou besochten Eugénie foar it lêst yn 1909. Doe't yn 1914 de Earste Wrâldoarloch útbriek, skonk Eugénie by wize fan symboalyske stipe har steamjacht de Thistle oan 'e Britske Keninklike Marine. Ek rjochte se te Farnborough Hill op eigen kosten in militêr hospitaal op en skonk se ferskate grutte bedraggen oan Frânske sikehuzen. Yn 1919 waard har in honorêr Dame Grand Cross fan 'e Oarder fan it Britske Ryk (OBE) takend foar har bydragen oan 'e oarlochsynset.
Ferstjerren en beërf
Eugénie fan Montijo kaam op 11 july 1920 yn 'e âlderdom fan 94 jier te ferstjerren yn it Liria-paleis te Madrid, dêr't se op famyljebesite wie by Jacobo Fitz-James Stuart, 17e hartoch fan Alva. Har stoflik omskot waard neitiid lykwols út har heitelân wei wer oerbrocht nei it Feriene Keninkryk, dêr't se mei har man en soan rêst yn 'e Keizerlike Krypte yn 'e Abdij fan Sint-Michael yn Farnborough. Eugénie liet har besittings yn Spanje nei oan 'e beppesizzers fan har suster Paca (d.w.s. oan 'e hartoggen fan Alva). De filla yn Farnborough en de keunstkolleksje dêre gie nei de erfgenamt fan har soan, prins Victor Bonaparte. Villa Cyrnos waard eigendom fan Victor syn suster, prinsesse Letitia fan Aosta. Eugénie har jild, ta einbeslút, waard yn trijen ferparte en oan 'e boppeneamde famyljeleden oerdien, útsein in bedrach fan 100.000 Frânske franken dy't skonken waarden oan 'e weropbou fan 'e yn 'e Earste Wrâldoarloch troch de Dútsers platbombardearre Katedraal fan Reims.
Fearhûs
In fearhûs wie in plak foar reizgers om yn of út in trekskûte te stappen of om fracht yn of út te laden.
Op in soad âlde kaarten en almenakken steane fearhuzen oanjûn út de tiid dat de trekskûte in wichtich ferfiermiddel wie. Yn Ljouwert wiene mear as tweintich fearhuzen dy't meastentiids de namme fan it plak of stêd hienen. It âlde Amelanner fearhûs yn Ljouwert (hoeke Flyt Noardside) hat noch syn gevelstien. Ek yn in sydmuorre fan it Sint Anthonygasthûs sit een gevelstien fan in fearhûs. It Kollumer Fearhûs stiet oan de Keppelstrjitte yn Dokkum.
Slangen
Slangen (Serpentes) foarmje in nau oan 'e hagedissen besibbe ûnderskift fan 'e reptilen, dat ta it skift fan de skobhûdigen (Squamata) heart. Alle soarten hawwe in nei ferhâlding tige lang en tin lichem en gjin lea. Slangen binne dúdlik te ûnderskieden fan alle oare bisten en de measte oare reptilen as krokkedileftigen, skyldpodden en brêgehagedissen. Mei guon groepen fan hagedissen is it ûnderskied net sa dúdlik.
Slangen komme hast rûnom op de wrâld foar en ferskate soarten libje yn útienrinnende habitats. Meidat se kâldbloedich binne, libje de measte soarten yn waarmere streken. In oantal soarten is oanpast oan it libjen yn ekstreem drûge omjouwings, lykas woastinen. Der binne lykwols ek slangen dy't ûndergrûnsk libje en in soad grave of krekt oanpast binne oan in libben yn wetterige miljeus as rivieren, marren en de see.
Slangen binne troch harren lang ûnbegrepen libbenswize en gersach en harren ûnderstelde, mar faak oerskatte giftichheid in symboal fan it kwea. Yn de bibel dûkt de slange sels op as in fertsjintwurdier fan de duvel yn it ferhaal fan Adam en Eva.
Der is in soad bekend oer de libbenswize, taksonomy en fuortplanting fan slangen. Slangen waarden ea as sustergroep fan de hagedissen beskôge, mar wyls is bekend dat slangen evolúsjonêr ûntstien binne út hagedissen.
Fay Weldon
Fay Weldon (Alvechurch, 22 septimber 1931 - Northampton, 4 jannewaris 2023) wie in feministysk Ingelsk skriuwster. Har boeken gean faak oer froulju dy't troch de patriarchale struktuer fan de mienskip yn de knipe komme.
Ronald en Fay Weldon skieiden yn 1994. Dêrnei troude hja mei dichter Nick Fox. It pear wennet yn Ingelân. Fay Weldon ferstoar op 4 jannewaris 2023, yn 'e aldens fan 91 jier.
Stinsford
thumb|left|It grêf fan Emma Lavinia Gifford Stinsford is in doarp en civil parish yn súd-west Dorset, Ingelân, sa'n oardel kilometer eastlik fan Dorchester. It doarp hat in befolking fan 346 (2001), 13.5% fan de hûzen binne twadde wenten (juny 2009).
Op it tsjerkhôf fynt men it grêf fan de dichter Cecil Day Lewis († 1972), en it begraafplak fan it hert fan de skriuwer en dichter Thomas Hardy, neist it gêf fan syn earste frou Emma Lavinia Gifford, dy't stoar yn 1912. Stinsford is it plak 'Mellstock' yn Hardy's romans Under the Greenwood Tree en Jude the Obscure.
Fuotbal
It doarp is ferneamd fan syn sealfuotbalteam dat faak heech eniget yn de kompetysje fan Dorset. It team hat wichtige spilers levere foar fuotbalteams lykas Yeovil Town F.C..
Ate Scheverstein
thumb|right|200px| Berteleppel, troch Ate Scheverstein Ate Scheverstein, (Doopt yn Ljouwert, febrewaris 1693 - dêre, septimber 1773 ), wie in sulversmid fan Ljouwert en waard master yn 1719. Hy troude te Ljouwert yn 1720 mei Fettje van Asten, dochter fan sulversmid Bernardus van Asten.
As soan fan boekferkeaper Johannes Scheverstein waard Scheverstein karmaster fan it gilde tusken 1720 - 1721. De sulveren berteleppel foar Eelco Napjus wurdt bewarre yn it Frysk Skipfeart Museum yn Snits. Op de leppel dy't jûn waard troch de beppe stiet ''Eelco Napjus van Koten geboren den 2 augustus 1829. C.H. Napjus 1866''. Dat de leppel is âlder as de earste ynskripsje.
Sint-Anne
Sint-Anne of St.-Anne (Frysk en Biltsk) is in doarp dat yn de gemeente De Waadhoeke leit. Sint-Anne leit noardlik fan Berltsum, eastlik fan Sint-Jabik, westlik fan Froubuorren en besuden Nij Altena. De doarpskearn leit om de krúsing fan de Steatenwei, Steedhâlderswei, Van Harenstrjitte en Warmoesstrjitte.
Sint-Anne hat  ynwenners.
Skiednis
Sint-Anne waard stifte doe't It Bilt yn 1505 bedike waard. De earste namme dy't it doarp krige fan de earste bewenners wie "Altoenae", ferneamd nei it plak dêr't de nije bewenners wei kamen. It buorskip Nij Altoenea benoarden Sint-Anne referearret noch oan de oarspronklik brûkte namme fan it haaddoarp. Altoenea foarme mei de doarpen der omhinne katolike parochy's, wêrtroch't de nammen dêrfan al gau oergienen op de doarpen. "Altoenea" is úteinlik ferneamd nei de hillige Anna, de mem fan Marije en krige de namme "Sint-Annaparochy".
It doarp krige in houten tsjerke mei in tek fan strie. It bisdom wegere fanwege de brekfalligens fan it gebou de tsjerke yn te wijen en it houten gebou waard ferfongen troch in tsjerke dy't nei alle gedachten de foarm hie fan in gryksk krús. Yn dy tsjerke troude Rembrandt van Rijn yn 1634 mei Saakje fan Uylenburg. As oantinken dêroan stiet by de tsjerke in brûnzen byld.
Sûnt 2018 leit Sint-Anne yn de gemeente De Waadhoeke, dêrfoar lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente It Bilt. Sint-Anne hat altyd it haadplak west fan It Bilt.
Van Harenstsjerke
thumb|left|Van Harentsjerke
Yn 1682 waard de foargonger ferfongen troch in achthoekige tsjerke, de Van Harenstsjerke. Efter de tsjerke slút de grêfkapel (1688) fan de famylje Van Haren oan. De koperen doarren nei de grêfkapel binne in geskink fan de Sweedske kening Karel X Gustaaf. De yn 1700 setten, ryk fersierde preekstoel fan houtsnijwurk komt út Dútslân.
It oargel is yn 1727 boud troch de Dútser Johannes Radeker, fan Danzig, en wie learling en masterfeint fan ûnder oaren Arp Schnitger en Christiaan Müller. De lêste boude it oargel yn de Grutte Tsjerke fan Ljouwert en it oargel yn de Haarlimse Grutte of Sint-Bavotsjerke. It Radekeroargel is skonken troch Willem van Haren (dêr't it Museum Willem van Haren op It Hearrenfean nei ferneamd is) en frouwe Rixt van Andrea.
Mienskip
thumb|260px|Middelwei-West 160 It multyfunksjoneel sintrum fan Sint-Anne hjit 'Ons Huis'. De doarpskrante hjit 'De Pot en Pan van Sint-An'. Sûnt 2017 wurdt alle jierren op in sneon yn septimber yn it doarpssintrum fan Sint-Anne it muzykfestival Waadrock holden. De Biltske Slach is it sportsintrum fan Sint-Anne. Ynwenners fan Sint-Anne wurdt tradisjoneel foar rapekoppen útmakke.
Tsjerken
thumb|260px|Gideontsjerke
Skoallen
thumb|260px|Pleats Middelwei-East 157
Befolkingsferrin
(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: Alle Cijfers.)
Ferskaat
It rymke ""Een pot en een pan is het wapen van Sint-An" hat de basis west fan it doarpswapen. Ek waard it famyljewapen fan Van Haren, de eardere grytman deryn ferwurke.
Strjitten
thumb|260px|Stedhâlderswei Alle strjitten yn Sint-Anne.
Hawker Seahawk
Skiednis
De Keninklike Marine hat fan 1956 oant en mei 1964 Seahawks fan it type FGA50 brûkt. Der binne 22 fan kocht. De fleanmasines kamen by de squadrons 3 en 860. Beide squadrons rûlearren tusken it fleankamp Valkenburg en it fleandekskip Karel Doorman. It wie de ienige strieljager dy't de marine hân hat (útsein in hânfol Gloster Meteors dy't fan de loftmacht liend waarden om te trenen).
De Seahawks waarden yn 1964 út de tsjinst helle en opslein. Op twa nei binne sy allegear ferskroate.
De Dútske Bundesmarine hat de Seahawk ek as ferkenningstastel oant 1960 yn tsjinne; dêrnei waard it troch de F-104 Starfighter ferfongen. Ek dy Seahawks waarden benei allegearre sloopt.
De Hawker Seahawk is súksesfol ynsetten yn de Suezkrisis yn 1956. Der waarden seis Ingelske squadrons ynsetten foar grûnsteun oan de Frânske en Britske troepen. Ek de Yndiaaske marine hat it tastel yn 1971 súksesfol tsjin grûndoelen ynsetten yn de oarloch tusken Yndia en Pakistan.
Technyske feiten Hawker Sea Hawk Mk. 100
thumb|Yn tsjinst kommen fan Sea Hawk by MFG 1 yn Jagel 1958
Douwe Miedema
Skreau hast alle boeken en artikels ûnder de skûlnammen D.M. van der Woude en Ieme Dam oer ûnder oare wintersport, folkloare, lokale skiednis. Mear as 500 artikels mei de namme "Ut de Lapekoer" yn de Friese Koerier en Ljouwerter Krante oant septimber 1975.
Peymastate (Hantumhuzen)
Peymastate ûntstie yn de 16e iuw en krige syn namme doe't Sybe fan Peyma him ± 1570 te Hantumhuzen fêstige. Hy wie in soan fan Worp fan Peyma sr. en ferfear letter nei ?kkum. It hûs waard dêrnei troch syn broer Tyemme bewenne. Omdat ek dizze staach fan de Peyma's Roomsk-katolyk bleaun wie, komt de state net foar op it âldste stimkohier fan 1640. Yn dy tiid waard de state bewenne troch Hero Hartman fan Peyma, soan fan Tyemme. Dy liet der in grut nij hûs sette, wat syn finansjele draachkrêft fier te boppen gie.
Inkele hûnderten meters nei it easten lei oan de Peazens ek in Peijmastate, dy't fanâlds ûnder Ternaard foel.
Yn 1723 hat Jacob Stellingwerf in hûs yn Hantumhuzen ôfbylde ûnder de namme “Peyma State”. Dat is sa goed as seker in ferkeard ûnderskrift en it is oannimliker dat dit in tekening is fan it tichtby lizzende Rintjema Grut Stins.
Yn 1961 binne yn in wetterput, gearstald út tapsk behakke bakstiennen, gebrûksfoarwerpen en diggels fûn, dy't út de 16e iuw en earder komme. Ut it terrein wie ôf te lêzen, dat der in mids grêften lizzend hûs stien hat.
List fan planetoïden 40701-40800
Dit is in list fan planetoïden 40701-40800.
Mariager
Mariager is bekend fan syn roazekwekerijen en fanwege sâltwinning (dêr is in Sâltmuseum). thumb|left|Strjitsje
Enno Sirksena
Enno Sirksena, ek bekend as Edzardisna, Enno Attena en Enno Syardsna, (* sirka 1380 - † sirka 1450) wie in Fryske haadling fan Norden, Greetsiel, Berum en Pilsum yn Eastfryslân. Hy wie de soan fan haadling Edzard II fan Appingen-Greetsiel en syn frou Doda tom Brok. Enno wie de tarieder foar de hearskippij fan it laach de Sirksena's oer Earsfryslân, dat mei de beneaming fan syn soan Ulrich Sirksena ta greve foarsjoen waard fan in formele basis.
De namme fan Enno syn earst frou is net oerlevere. Hy boaske syn twadde frou Gela Syardsna fan Manslagt († 1455), in dochter fan de haadling Affo Beninga fan Pilsum. Neidat Gela har ienige soan út in earder houlik, de haadling Liudward Sirksena ("Syrtza") fan Berum healswei de 15e iuw sûnder bern ferstoarn, wienen Gela en har nicht Frauwa Sirksena ("Sirtzena") de ienige erfgenamten fan de Sirksena famylje yn Berum. Enno gripe syn kans en troude Gela, syn soan Edzard út it earste houlik, troude Frauwa Sirksena en beiden adoptearen de famyljenamme Sirksena, it wapenskyld fan de famylje ynbegrepen.
Bern
Ut is earste houlik:
Ut it twadde houlik:
John Field
John Field, ek wol John Fielde neamd (1545 - 1588) wie in Ingelsk Puriteinsk geastlike en in polemist.
Turkwaze (kleur)
Turkwaze of turkoais is in kleur dy't yn 'e regel beskôge wurdt as in tint fan blau of fan grien. It kin omskreaun wurde as in grienich blau of in blauwich grien, en it wurdt ek wol sjoen as in foarm fan syaan. De namme is basearre op turkoais, in ealstien mei deselde kleur, en komt fan it Frânske wurd turquoise (útspr.: [tœʀ'kʷa:z], likernôch: "tur- kwaaz "), dat letterlik "Turksk" betsjut, om't de ealstien oarspronklik út Turkije wei nei Frankryk ymportearre waard. Yn it Frysk en Nederlânsk wurdt de ealstien ornaris in 'turkoais' neamd, mar sprekt men foar de kleur almeast fan 'turkwaze'. As kleuroantsjutting is turkwaze al teminsten sûnt 1573 yn gebrûk, doe't it wurd yn 'e Ingelske foarm turquoise foar it earst as sadanich fêstlein waard.
Kleurtechnyk
By additive kleurminging (bgl. op tillefyzjes en kompjûterskermen) is turkwaze in tertiêre kleur, dy't oanmakke wurdt troch ferminging fan alle trije primêre kleuren (read, blau en grien). By subtraktive kleurminging (bgl. yn 'e druktechnyk) is it ek in tertiêre kleur, dy't yn teory produsearre wurdt troch it fermingen fan 'e primêre kleuren syaan, maginta en giel. Yn 'e praktyk wurdt lykwols swart tafoege yn it stee fan maginta, om't dat bettere resultaten jout.
As ealstien
As ealstein is de turkoais of turkwaze in ûntrochsichtich blau oant grien mineraal, dat in hydreus fosfaat is fan koper en aluminium, mei de skiekundige formule CuAl6(PO)8•4H2O. It is seldsum en dêrom weardefol, en wurdt boppedat fanwegen de unike kleur as tige moai beskôge. Sadwaande wurdt turkoais al tûzenen jierren as in kostbere ealstien sjoen. Turkoais kin fan kleur feroarje troch de ynfloed fan ljocht, of troch in gemyske reäksje feroarsake troch oanrekking mei kosmetika, moude of de soergraad fan 'e minsklike hûd.
Yn in protte kultueren, yn sawol de Alde Wrâld as de Nije Wrâld, waard turkoais behannele as in hillige stiensoarte, dy't lok brocht en dêrom gauris as talisman droegen waard. It ierst bekende foarbyld dêrfan komt út it âlde Egypte, dêr't grêven datearjend fan omtrint 3000 f.Kr. ynlein waarden mei turkoais. Yn it Perzyske Ryk waarden turkoaizen oan halskeatlings en earmbannen droegen as beskerming tsjin in ûnnatuerlike dea. As se fan kleur feroaren, wist de drager dat syn needlot nei-oan wie.
Turkwazetinten
De wichtichste tinten turkwaze en besibbe kleuren binne:
George Slenitz
George Slenitz, ek George Slenits of George Schlen(i)tz (Thomas?) ( Keulen? - by Hemmingstedt, 7 febrewaris 1500 ) wie in lieder fan de lânsfeinten.
Waard meastal koartwei Slenz, Slanz, of jonker Slenz neamd. Worp fan Thabor en oaren neamden him een quaedt Kersten en hy soe er gjin Keulener mar in Bohemer wêze. Al gau (1492) wie er yn tsjinst fan hartoch Albrecht fan Saksen en stried yn dy syn Nederlânske oarloggen as haad fan de Saksyske garde, û.o. yn Gelre. Nei it bestân fan 1495 waard hy dêrút ferdreaun troch Karel fan Egmond en luts de wylde bende, rôvjend, moardzjend en sykte ferspriedend nei Fryslân. Hjir hat Slenitz net altiten deselde hear tsjinne likemin as yn Gelre, dêr't er de iene kear ris tsjin de Egmonder, dan wer foar him tsjin Gulik en Kleef fochten hat. Yn de tiid dat Slenitz yn it Noarden kaam (1495), wienen hjir ek oanfierders as Fox, Metsch en Grombach oan it wurk. Mei harren makke er út Snits de mislearre tocht oer Ealsum tsjin de Wâldsjers. Hy die ek oan in tal lytse gefjochten mei, mar yn 1497 wie er meast yn de buert fan kening Johan fan Denemark, dy't doe Sten Sture yn Sweden bestried.
Earder, mar ek letter makke ek greve Edzard I gebrûk fan syn tsjinsten; men moast de winter fan 1498-1499 yn Eastfryslân yn de Grinslanner oarloch net spile, dêr't syn troep benammen laat waard troch Ulrik fan Dornum, dy't hast de hiele garde yn tsjinst hie. Méi har, dy 'swarte heap’ oarst bûten him ek oanfierd troch George Kobler, hat er lykwols syn lêste striid striden by Hemmingstedt. Dêr binne se allegear, yn Deenske tsjinst, hast sûnder útsûndering, troch de Ditmarsken ynmakke.
Steatestavering
De Steatestavering, of ek wol de "nije stavering", is de offisjele stavering fan it Frysk dy't sûnt 1980 yn gebrûk is ta ferfanging fan 'e Akademystavering. Op 10 augustus 1982 stelden Deputearre Steaten fan Fryslân ek in nije stavering foar frjemde wurden fêst. Yn 1993 hat Beart Oosterhaven, fan de fakgroep Leksikografyske Projekten by de Fryske Akademy, sa'n Nije list fan frjemde wurden makke.
Ligatueren
Ligatueren (bygelykgs <Æ>), lykas dy yn âldere farianten fan toponimen wol foarkomme, wurde net brûkt. By in letterteken dat, of folsleine nammen dy’t, yn kapitalen skreaun, printe of oanbrocht wurdt, pleatst men eventuele aksinten: ^,¨, ´, ` net. Elk los skreaun elemint fan in namme begjint mei in haadletter.
Stavering fan frjemde wurden
Stavering fan frjemde wurden, sa't dy jildt fan 25 novimber 1982 ôf:
Fryske greven
De Fryske Greven wienen de greven dy't de kustprovinsjes regearden fan it tsjintwurdige Nederlân. Oant en mei healwei de 11e iuw waard nammentlik it kustgebiet oantsjutten mei de beneaming Fresia (Fryslân), nei it eardere Fryske ryk dat yn de 8e iuw troch de Franken oermastere waard. Dêrom wurde de greven dy't yn dat tiidrek hearske hawwe Fryske greven neamd. Letter soene oare beneamings yn swang komme, bygelyks foar de greven fan Hollân en Seelân.
Satyricon (band)
Satyricon is in Noarske blackmetalband oprjochte yn 1990 yn Oslo. Satyricon begûn ûnder de namme Eczema fanôf 1991 is de band fierder gien ûnder de namme Satyricon. De band brocht yn 1993 syn debútalbum Dark Medieval Times út. De teksten fan de band gean benammen oer mystyk, natoer en anty-kristendom. Satyricon hat njoggen studio-albums en trije live-albums útbrocht. Yn 2004 moast drummer Joey Jordison fan Slipknot ynfalle foar Frost by de Noard-Amearika toernee, om't Frost Amearika net yn mocht fanwêgen in âlde strafsaak.
Leakwert
Leakwert (ek wol Laagwert) is in buorskip súdwestlik fan Tsjom yn de gemeente De Waadhoeke. Yn desimber 1994 is de moderne doarpsmole "de Wyntsjesnijer" in yn gebrûk nommen.
De namme komt ek foar as Laecwart, Laquert, Laakwerd, Laagwert en Laeckwerdt. It earste diel fan de namme soe ferwize kinne nei it Aldfryske wurd 'lâk' as plantenamme.
By Leakwert leine yndertiid twa terpen. Ien westlik en ien eastlik fan de buorskip. Beide binne om 1920 hinne ôfgroeven.
Jehan Maurits fan Nassau-Siegen
100px|thumb|right|200px|Jehan Maurits fan Nassau-Siegen
Jehan Maurits fan Nassau-Siegen (ek wol Jehan Maurits de Brazyljaan neamd) (Dillenburch, 11 juny 1604 - Bergendaal, Kleef 20 desimber 1679), wie gûverneur fan Brazylje (1637-1644) en bouwer fan it Mauritshûs yn De Haach.
Yn 1665 ferdronk hy hast yn Frjentsjer nei de begraffenis fan Willem Freark. Stried tusken 1665 - 1666 tsjin de Munstersken. Ferdigener fan Fryslân 1672 - 1673.
Hendrik Miedema
Henricus Theodorus Jacobus Miedema (Heusden oan de Maas, 8 juny 1922 - Arnhim, 8 novimber 2008) wie in frisist en sûnt 1966 heechlearaar fanwege de Provinsjale Underwiisrie yn Utert en dêrfoar wurkjend by de Fryske Akademy (sûnt 1955). Hy spesjaliseare him yn nammekunde.
Hy skreau Paedwizers fan de Fryske filology (dissertaasje, 1961) en ferskate artikels yn ûnder oare Taal en tongfal en Nammekunde oer Fryske dialekten en -plaknammen.
Herman Wiersinga
Herman Wiersinga (Wormer, 28 maart 1927 - septimber 2020) wie in Nederlânske predikant en teolooch. Hy studearre teology oan de Frije Universiteit te Amsterdam. Hy wie dûmny yn de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân yn Lewedorp (1952-1955), Gint (1955-1961) en op Kurasau (1961-1966). Dêrnei waard er studintepredikant te Amsterdam en Leien.
Hy rekke bekend troch syn publikaasjes oer fersoening dy't laat hawwe ta drok petear yn de tsjerken en op ferskate synoades. Wiersinga wiisde nammentlik de klassyk-grifformearde lear fan 'fersoening troch foldwaning' ôf, dêr't steld wurdt dat minsken mei God fermoedsoene wurde om't Jezus Kristus oan it krús plakferfangend betelle foar de skuld dy't de minsken foar God oer hawwe.
Mei Harry Kuitert (1924-2017) wie er ien fan de meast kontroversjele grifformearde teologen fan de 20e iuw.
Hy stoar yn de âlderdom fan 93 jier.
Hege wier
thumb|200px|right|Hege wier by [[Menaam]] In hege wier of stinswier is yn Fryslân de namme foar in opsmiten ierden hichte (motte) út de Midsiuwen, dêr't in stins op stie. Der binne yn Fryslân noch 5 fan de oarspronklike 108 stinswieren oer. De op de hege wieren boude stinzen binne allegearre ferdwûn. Dy lizze by de doarpen Seisbierrum, Jellum, Lies, Menaam en Aasterein. Krekt sa as de Siuwske vliedberg waarden de hege wieren faak boud as prestiizje-objekt fan grûnbesittende klasse. De toer waard net bewenne; it wenne in stik nofliker yn de hearepleats dêr't de stins by hearde. Allinnich yn tiden fan konflikten ferskânze men him yn de toer op de wier.
Misbegryp oer hege wieren
Krekt as by vliedbergen binne hege wieren faak oansjoen foar in flechthichte, by heech wetter, of foar in terp, mar sy binne net grut genôch om as flechthichte te tsjinjen. Boppedat binne der om ferkate wieren oerbliuwsels fan grêften fûn. Ek binne se wol boppe op in terp opsmiten of op natuerlike heechlizzende plakken sa as yn Gaasterlân of it ek frij heechlizzende Garyp oanlein.
Standertfrysk
It Standertfrysk is de standerdisearre foarm fan it Nijfrysk dy't fêstlein is yn 'e offisjele Fryske stavering. Dizze taalfoarm is fierhinne gearstald út 'e Klaaifrysk/Noardhoekske en Wâldfryske dialekten. De Súdwesthoekske ynbring yn dat proses hat mar hiel beheind west, wylst it Hylpersk en de eilândialekten (Skylgersk, Aastersk en Skiermûntseagersk) der alhielendal part noch diel oan hân hawwe. De boarnen fan it Standertfrysk binne teksten dy't sûnt 1800 op papier setten binne. De noarm fan it Standertfrysk wurdt helle út WB-I en -II en oanfoljende wurdlisten fan de Fryske Akademy.