cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tomas fan Akwino
Libben
Yn 1246 waard hy nei Parys ta stjoerd dêr't hy learling waard fan de Dútske filosoof Albertus Magnus, dy't hy letter nei Keulen folgje soe. Yn 1252 begûn Tomas sels mei lesjaan. Hy die dit yn it kleaster Sint Jacques yn Parys. Yn deselde tiid skreau hy ek in stik of wat wichtige kommentaren op in oantal boeken út de bibel. Op befel fan Paus Alexander IV krige hy yn 1257, tagelyk mei de teolooch Bonaventura, de graad fan magister.
Neidat Tomas út Parys fuort gong bleau hy fan 1259 oant 1265 by it pauslik hôf yn Anagny, in lytse Italjaanske mienskip. Yn 1265 gong hy wer nei it kleaster by de Santa Sabina yn Rome, en ferfolge syn reis yn 1267 nei Fiterbo. Yn dizze Italjaanske stêd, dat de residinsje wie fan in protte pausen, bleau Tomas oan it pauslik hôf. Tusken 1269 oant 1272 wie er opnij yn Parys. Ut dat tiidrek stamje syn diskusjes mei oare gelearden en filosofen oer it aristotelisme en it oarderwêzen yn de kleasters. Fan 1272 oant 1273 wie Tomas wer yn Itaalje. Diskear joech hy les op de universiteit fan Napels. Begjin 1274 gong er fuort út Napels op reis nei it Konsily fan Lyon, mar ûnderweis stoar hy flakby de abdij fan de Fossanova, in stedsje tusken Napels en Rome.
Yn 1277 feroardielde de biskop fan Parys inkele fan Akwino syn stellingen. Dizze feroardieling waard lykwols letter troch paus Paus Johannes XXII werroppen. Yn 1323 waard Tomas hillich ferklearre. Yn 1567 beneamde paus Pius V, him ta tsjerkelearaar. Sûnt 1970 is 28 jannewaris de tsjerklike feestdei fan Tomas fan Akwino.
De skolastyk fan Tomas
Nei de tjustere midsiuwen wienen yn de 13e iuw de gelearden op syk nei in oar systeem dêr't sy de fraachstikken fan harren tiid mei beantwurdzje koenen. It gie om in logyske wize fan tinken dy't foaral yn it ûnderwiis ta ûntwikkeling kaam, de saneamde skolastyk.
Tomas kaam troch syn stúdzje yn oanrekking mei it wurk fan de Gryske wiisgear Aristoteles, dy't krekt dêrfoar fia de Islam opnij yn it westen ûntdekt waard. Dizze filosoof rôp mei syn wurk fragen op dêr't troch de tsjerke fan doe gjin antwurd op jûn wurde koe. It gefaar bestie dat de ideeën fan dizze filosoof in bedriging wurde soenen foar de tsjerke. It knappe fan Tomas wie wol dat hy in konstruksje betocht, dêr't de ideeën fan Aristoteles en de tsjerkelear byinoar kamen.
It wurk fan Tomas kenmerkt him troch syn foarstelling fan de oardering fan de dingen. Tomas betocht in rasjoneel systeem dêr't alles yn past en wêrby't hy logysk en deduktyf te wurk gie. Syn wurk jout ûnder mear in byld fan de midsiuwske kosmology, mei har bekende eleminten: de sân sfearen en sân planeten, twa of trije himels (wêrmei it oantal himelsfearen op njoggen of tsien komt), de fjouwer eleminten (ierde, wetter, loft en fjoer), de sirkelfoarmige beweging fan de himellichems (dy't wize op har folsleinens), de tsjinstridige beweging fan de dingen op de (ûnfoltôge) ierde (ierde en wetter fan boppe nei ûnderen, fjoer en loft fan ûnderen nei boppe).
Mar boppe-al wie Tomas in teolooch mei in skerp gefoel foar it mystearje. Hieltyd giet it yn syn wurken om God: alle oare dingen binne relevant foar safier't sy op God betrekking hawwe. Dêrby is hy tige krekt yn de taal dy't wy foar God brûke: wat kin in minsk befetsje en wêr hâldt syn kennis op. In dúdlik foarbyld hjirfan is syn opfetting oer de ferhâlding tusken wêzen en tinken yn God. Neffens Tomas falle beide yn God gear, omdat God folslein inkelfâldich is, mar dochs giet it wêzen wol foarôf oan it tinken, omdat it wêzen fan God ûneinich is en alle mooglike folsleinheden omfiemet. By Tomas stiet de Skrift hieltyd sintraal, en op allerhanne fragen dy't de tekst fan de Bibel by him oproppe wurdt troch him serieus yngien. Dêrom lit syn grutste wurk, Summa Theologiae, har lêze as bibelske teology.
Bibliografy
Thomas van Akwino skreau ûnder mear:
Henk Woldring
Hendrik Egbert Sipke (Henk) Woldring (Ljouwert, 25 july 1943) is in Nederlânsk politikus en heechlearaar en wie fan 1999 - 2007 lid fan de CDA-fraksje yn de Earste Keamer. Hy is sûnt 1986 heechlearaar politike filosofy oan de Frije Universiteit yn Amsterdam. Yn de Earste Keamer hâlde Woldring him dwaande mei witttenskipsbelied, ûnderwiis en kultuer.
Nei it folgjen fan de ulo (1955 - 1958) en de hbs (1958 - 1963) studearre Woldring sosjology oan de Ryksuniversiteit Grins. Hjirnei studearre hy ek noch filosofy oan de Frije Universiteit Amsterdam fan 1968 - 1971 en in skoftlang oan de Goethe Universität yn Frankfurt. Hy wie tagelyk fanôf 1969 wittenskiplik meiwurker oan de Frije Universiteit. Yn 1976 promovearre hy oan de FU yn de wiisbegearte.
Yn 1986 waard Woldring beneamd as heechlearaar politike filosofy on dyselde universiteit. Fan 1970 ôf wie hy lid fan de ARP en siet hy yn it partijbestjoer doe't dy fusearre ta it CDA yn oktober 1980. Hy wie ek bestjoerslid fan it Wittenskiplik Ynstitút fan de ARP (de Dr. Abraham Kuyperstichting), in funksje dy't hy noch twa jier fuortsette soe by it Wittenskiplik Ynstitút foar it CDA. Dêrneist wie hy ek lid fan it bestjoer fan de Stichting CDA-hûsfêsting, en by de CDA-ôfdieling Amstelveen (1983-1985).
Yn juny 1999 waard Woldring keazen as lid fan de Earste Keamer fan de Steaten-Generaal, wat hy oant syn ôftreden om persoanlike redenen yn 2007 bliuwe soe.
Op 20 oktober 2010 makke er bekend syn CDA-lidmaatskip opsein te hawwen om de gearwurking dy't dy partij mei de diskriminatware PVV oangien wie en de anty-yntellektuele ynterne machtstriid dy't dêrmei anneks gie. .
Merkuerius (planeet)
thumb|Merkuerius thumb|Ferskil yn grutte mei ús ierde. thumb|Oerflak fan Merkuerius mei sabeare kleuren dy't de gearstalling fan it oerflak sjen litte. Merkuerius (symboal: ) stiet fan alle planeten yn ús sinnestelsel it tichstby de sinne. Sûnt Pluto syn status as planeet ferlern hat is Merkuerius de lytste planeet fan ús sinnestelsel. De planeet is nei de Romeinske God Merkuerius neamd om't er sa fluch om de sinne draait. Lykas de ierde is Merkuerius in terrestryske planeet mei in fêst oerflak dat in protte mien hat mei ús moanne. Merkuerius hat in frij sterk magnetysk fjild. De planeet hat gjin moanne.
Ofstannen
De ôfstân tusken Merkuerius en de sinne leit ôfhinklik fan syn baan om de sinne tusken 46 en 70 miljoen kilometer, dêr't er yn 88 dagen omhinne draait. De diameter fan de planeet is 4.880 km en draait yn 58 dagen, 15 oeren en 30 minuten om syn as.
Temperatuer
De maksimum temperatuer oerdeis kin oprinne nei sa likernôch +430 °C, nachts nei sa likernôch −170 °C. Merkuerius hat dêrtroch it grutste temperatuerferskil fan alle planeten yn ús sinnestelsel. It temperatuerferskil komt troch de stadige aswinteling (58 dagen) yn kombinaasje mei syn baan om de sinne (88 dagen); dêrtroch duorret ien dei op Merkuerius 176 ierdske dagen.
Aldswin (Reduzum)
It Aldswin is in wetter yn de gemeente Ljouwert. It wetter rint fan De Swette besuden Reduzum nei de Ayttawei. Besuden Reduzum rint it Aldswin ûnder de dyk De Trije Romers troch, en efkes eastliker is in ôfslach nei It Swin. De namme Aldswin jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Oude Zwin.
Merkuerius (planeet)
Oerflak
Oan no ta hawwe de romtesonden Mariner 10 en MESSENGER bylden fan it oerflak makke. Beide romtesonden hawwe 95 persint fan it oerflak yn byld brocht. Op dy bylden is gjin bewyske fan plaattektonyk te sjen, der binne lykwols ferskate tekens fan fulkanisme.
It oerflak fan Merkuerius leit fol mei ynslachkraters en liket in soad op dat fan de moanne. De meast yn it each springende ynslachstruktuer is it multy-ring Caloris Bassin, 1350 km yn diameter en dêr omhinne in râne fan bergen fan sa likernôch 2 km heech. Fierder binne der noch withoefolle falleien, hichten en flakten te finen. De measte kraters op Merkuerius binne ferneamd nei skriuwers en artysten.
Oan 'e ein fan de njoggentiger jierren waard by it op 'e nij bestudearjen fan de Mariner 10 foto`s ûntdutsen dat guon dielen fan it oerflak minder rûch binne as oare dielen. Dy flakkere dielen binne bedutsen mei stjurre lava, in bewiis dat der yn it ferline nei alle wierskyn aktyf fulkanisme op Merkuerius west hat.
Tusken de ynslachkraters lizze ek ferskillende steile kliffen lykas de Discovery Rupes. Dy wurde sjoen as hellingen dy't ûntststien binne troch ferskowingen. Dat type fan geologyske breuken is typysk foar in oerflak dat ferlytse is. Men nimt dan ek oan dat dit in foarbyld is fan kontraksjetektonyk, in teory dy't úthâld dat Merkuerius krompen is troch ôfkuolling. Dy krimp moast troch de fêste koarste kompensearre wurde troch de foarming fan ferskowingsbreuken. Dêrnjonken binne ek linestruktueren sjoen dy't guon wittenskippers ferklearje mei horizontale ferskowingen dy't ûntstienen troch meganyske spanningen yn de koarst troch de stadige fertraging yn de rotaasje fan de planeet.
De kearn fan Merkuerius bestiet foar 't neist út izer en is relatyf grut. De kearn nimt 42 persint fan it totale planetêre folume fan Merkuerius yn. (Yn fergeliking: by de ierde beslacht de kearn 17 persint fan it folume). Rûnom de kearn leit in mantel fan sa`n 600 km tsjok dy't benammen út silikiumoksiden bestiet. De tichtens is, nettsjinsteande de grutte mannichte izer, mei 5430 kg/m3 wat lytser as dy fan de Ierde. Dat komt om't de Ierde grutter is en der dus yn de Ierde sels mear druk is.
Op 30 novimber 2012 makke NASA wrâldkundich dat de MESSENGER bewiis fûn hie foar de oanwêzigens fan 100 oant 1000 miljard ton iis. Der wurdt tocht dat it iis troch kometen en planetoiden op Merkuerius bedarre is. It iis waard ûntdutsen yn kraters mei in protte skaad.
Gearstalling atmosfear
Merkuerius hat in tinne atmosfear sadat soerstofgassen, natrium en wetterstofgassen fuortkomme kinne fan de planeet en weiwurde yn de romte.
Magnetosfear
Merkuerius hat in relatyf sterk magnetysk fjild mei 1 persint fan de magnetyske fjildsterkte fan it ierdmagnetysk fjild. Mooglik wurdt dat magnetysk fjild, lykas dat fan de ierde, yn gong setten troch in ``dynamo`` fan sirkulearjend floeiber kearnmateriaal. Waarnimmingen mei radar wize op in op syn minst diels floeibere kearn. Om't teoretyske modellen lykwols oanjouwe dat de kearn fan Merkuerius net hyt genôch wêze soe om izer-nikkel rane te litten, betsjut dit dat de kearn foar mear as 0,1 gewichtspersint út swavel bestean moat, sadat troch foarming fan in eutektikum it raanpunt yn de kearn nei ûnder brocht wurdt. It is ek mooglik dat it hjoeddeistige magneetfjild foar in part in oerbliuwsel is fan in earder dynamo-effekt dat no net mear aktyf is en fossilisearre is yn stold magnetysk materiaal.
List fan planetoïden 44101-44200
Dit is in list fan planetoïden 44101-44200.
1972
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1970-er jierren.
Aldswemmer
De Aldswemmer (ek wol Alde Swemmer) is in streamke yn de gemeente Kollumerlân. De Aldswemmer rint fan de Nije Swemmer by Westergeast nei it noarden en besuden polder de Anjen foarby it Mâlegreefsgat troch in hiel lyts hoekje Dantumadiel en Dongeradiel nei it Dokkumer Djip.
Ear't de Nije Swemmer groeven waard, wie de Aldswemmer de Swemmer, in rivierke dat útkaam yn it Dokkumer Djip by de Aldwâldmersyl. Der wie earst in syl op it plak dêr't it Mâlegreefsgat no leit, op Sint Pitersdei yn 1651 is by de syl de dyk trochbrutsen. It gat dat dêrtroch ûntstie wie te djip, dat it nije Aldwâldmersyl is in pear hûndert meter fierder makke.
De Aldswemmer is gjin part fan de Fryske Boezem, mar is in polderwetter. It wetter rint fan it Dokkumer Djip rjochting de Nije Swemmer, krekt oarsom as eartiids. By de Nije Swemmer stiet in gemaaltsje dat it wetter yn de Boezem pompt.
De namme Aldswemmer jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Oude Zwemmer.
Irakoarloch
thumb|300px|De Irakoarloch De Irakoarloch wie de ynvaazje fan Irak troch de Feriene Steaten, it Feriene Keninkryk en wat lytsere lannen. De lytsere lannen waarden meiïnoar de „Koalysje fan de Reewilligen“ neamd.
De ynvaazje begûn op 20 maart 2003 en op 1 maaie 2003 wie Irak folslein beset. Dêrnei waard besocht om de nije steat Irak stal te jaan. Lykols mei fûl ferset fan striders fan ferskillende groepen fan radikale Moslims, lykas Al Kaida. De rebûlje fan dy radikale groepen is sa grut, dat it hast in folksopstân neamd wurde kin. Op 2 maaie 2003 ferklearre George W. Bush dat de oarloch dien wie. De rebûlje dy't nei de offisjele ein fan de oarloch wurdt it Irakkonflikt neamd.
De grutste reden foar de oarloch wie neffens de Feriene Steaten de massaferneatigingswapens fan Irak dy't in slimme bedriging foar de nasjonale feiligens fan de Feriene Steaten en oare Jeropeeske lannen wienen.
Oanrin
Sûnt de Golfoarloch fan 1991 holdt de ynternasjonale mienskip Saddam Hussein fan Irak yn 'e rekken. Irak waard sanksjes oplein en wapenynspekteurs fan de Feriene Naasjes holden tafersjoch. Nei de terreuroanslaggen fan 11 septimber 2001 en de oarloch yn Afganistan (operaasje Enduring Freedom en ISAF), waarden ek de massaferneatigingswapens fan Irak in sintraal tema yn de Amerikaanske anty terreur kampanje.
Foar 11 septimber 2001 wienen der ek al lûden yn it Bush regear, om oare lannen oan te fallen at se in bedriging foar de nasjonale feiligens fan de Feriene Steaten wêze soenen. Paul Wolfowitz wie de earste dy't him dêroer oppenearre.
Nei 11 septimber stipe it Amerikaanske folk it regear ienriedich. De neo-konservative groep, laat troch Donald Rumsfeld, komt mei de saneamde Bush-doktrine dy't it bûtenlânske belied sa feroaret, dat in preventive oanfal tsjin oare lannen mooglik makke wurdt út it eachpunt fan nasjonale feiligens. By de oarloch yn Afganistan wie dat net in grut probleem, mar de Irakoarloch wie dreger te ferantwurdzjen foar it Amerikaanske folk en de ynternasjonale mienskip.
Der ha in protte wapenynspekteurs yn Irak west yn ferskillende militêre objekten. Der is gjin bewiis dat Irak massaferneatigingswapens hie. Dútslân, Frankryk, Ruslân en Sina hawwe har twivels oanjûn oer de helebrens fan in militêre operaasje sûnder goedkar fan de Feriene Naasjes.
Redens foar de oarloch
De F.S. hie de neikommende redenen foar de oarloch:
De massaferneatigingswapens waard troch de Feriene Steaten as haadreden brûkt om de Feriene Naasjes safier te krijen en stypje de kriich. Nei de kriich hat de U. S. Iraq Survey Group ûndersyk dien nei de oanwêzigens fan massaferneatigingswapens. Neffens it rapport fan de ûndersyksgroep binne der nei de Golfoarloch fan 1991 gjin nije massaferneatigingswapens makke. Der wie likemin bewiis fan in link tusken Irak en Al Kaida. De Feiligensried fan de FN wie fan betinken dat it FN-Hânfêst oertrêde wie troch de Feriene Steaten. FN-siktaris-generaal Kofi Annan sei yn septimber 2004 - "Wy en it FN-Hânfêst sjogge de ynvaazje as ûnrjochtmjittich".
Ynvaazje
Turkije falt Irak út it noarden wei oan. Turkije like dêrtroch de Britsk-Amerikaanske ynvaazje te stypjen. Lykwols die Turkije dat út eigen belang sadat de Koerden yn Noard-Irak gjin mooglikheid hienen om in eigen steat út te roppen. Tagelyk krije de Amerikanen stipe fan Koerden by in offensyf út it noarden wei. Op 10 april feroveren Amerikaanske en Koerdyske troepen Kirkoek.
Yn it suden begjint it offensyf fan it Britske en Amerikaanske leger op 22 maart. Op 4 april wurdt it fleanfjild fan Bagdad ferovere. Trije dagen letter ride Amerikaanske pânsers sûnder wjerstân troch it sintrum fan Bagdad. Op 9 april wurdt it stândbyld fan Saddam Hoessein omlutsen en dêrmei is de oarloch yn Bagdad ta in ein kommen. Op 11 april feroverje koalysjetroepen Mosoel. Op 14 april wurdt Tikrit ynnommen troch de koalysjetroepen, it Pentagon ferklearret de ein fan de oarloch. Saddam Hoessein wie op dat stuit noch net fûn.
Op 1 maaie 2003 seit George W. Bush yn in taspraak op in fleandekskip foar it Amerikaanske kustplak San Diego dat de oarloch foarby is.
Besetting sûnt 2003
Yn 'e rin fan de simmer fan 2003 begûn de rebûlje fan Islamityske militante groepen tsjin it demokratyske Irak. Yn april-maaie 2004 kaam it Amerikaanske leger yn opspraak troch foto's fan mishannelingen fan Iraakske finzenen, ûnder oare yn de Abu Ghraib-finzenis.
Yn 2005 waarden foar it earst frije ferkiezings holden yn Irak. Nei de ferkiezings regearre in grutte koalysje ûnder lieding fan de sjiïtyske premier Ibrahim Jaafari en de Koerdyske presidint Jalal Talabani. Sy makken in nije grûnwet dy't op 28 augustus 2005 oan it parlemint presintearre waard.
Yn 2006 krijt it Iraakske leger mear ferantwurdlikheid. It Iraakske leger krijt dan hieltyd mear provinsjes dy't se beskermje moatte. Op 2 septimber 2006 krijt de Iraakske oerheid de Abu Ghraib-finzenis wer yn behear.
De weropbou ferrint neffens it Amerikaanske leger goed. Yn july 2007 kaam de ekonomy wer op gong, sa'n 3.000 fan de likernôch 3.400 projekten fan de Iraqi Relief and Reconstruction Fund ha se dien. 60 % fan de oannimmers fan de kontrakten wienen Irakezen. Wichtich wie benammen de universele sûnenssoarch en in konstante levering fan elektrisiteit yn Bagdad.
Yn febrewaris 2008 hâlde de Amerikaanske telefyzjestjoerders ABC mei de BBC, ARD en NHK in enkête ûnder de Irakeze befolking. It gong om ferskillende fragen oer de besettingsmacht fan de earste fiif jier nei de ynvaazje. De resultaten waarden ferlike mei de resultaten fan in enkête fan augustus 2007. Dêrby wienen de ienheden fan de Multi-National Force Iraq mar by 26 % fan it folk wolkom. It persintaazje foarstanners om de Feriene Steaten en Feriene Keninkryk bûten de doar te setten ferlege fan 47 nei 38 %. Sa'n 46 % fan de Irakezen tinkt dat it better wurdt mei de feiligens yn Irak, de rest tinkt dat stagnearret of sels minder wurdt.
Antoine Dieu
Antoine Dieu (Parys, 1662 - dêre, 12 april 1727) wie in Frânske keunstskilder. Hy wie in soan fan Edouard Dieu, in graveur, dy't yn 1703 yn Parys stoar. Hy krige les fan Le Brun en skildere histoaryske ûnderwerpen en portretten yn de styl fan syn master. De Hartoch fan Boergondië foar de Kening en It Houlik fan de Hertog van Bourgondië binne yn it Museum fan Versailles te sjen, mar syn bêste wurk is it portret fan Loadewyk XIV op syn Troan, dêr't in gravuere fan makke waard troch Nicolas Arnoult.
Antoine Dieu krige yn 1686 yn Rome in earste priis foar syn wurk yn it ramt fan it tema Yntocht fan Noach, syn famylje en de bisten yn 'e arke (ferdwûn). Hy wie fan 1686 oant 1691 yn Rome yn de Filla Medici.
Dieu waard yn 1722 opnommen yn de Akademy en stoar yn 1727 yn Parys. Syn bruorren, Jean Dieu en Jean Baptiste Dieu, wiene graveurs; de earste waard om 1658 hinne berne en stoar yn 1714 yn Parys.
Wynmotor Britswert
De Wynmotor Britswert is in poldermole tichtby it doarp Britswert yn de gemeente Littenseradiel.
De mole wie in lytse Amerikaanske wynmotor fan it merk Record mei in wynrêd fan 18 blêden, dy't om 1925 hinne boud waard. Hy stie ûngefear in kilometer súdlik fan it doarp tichtby de Easterwierrumer Aldfeart.
Nei't de wynmotor al in skoft it wynrêd miste, waard it restant yn 2013 ôfbrutsen.
Merkurius
Mercurio Mercuriu Merkuri (dəqiqləşdirmə) Меркурий Merkur (čvor) Mercuri Mercury Merkur Merkur Merkur Mercury Merkuro Mercurio Merkurio fa:مرکوری Mercury Mercure Mercurio מרקורי Merkur Mèki (menm non) Mercurio (disambiguation) Mercurio マーキュリー მერკური 머큐리 Tîr Mergher Mercurius Merkur Mercùrio Merkurijus Mercury മെർക്കുറി (വിവക്ഷകൾ) Merkurju Merkur Mercurius Mercur nov:Merkurie Mercuri (omonimia) Merkury (ujednoznacznienie) Mercúrio Mercur Меркурий (значения) Mercuriu Mercur Mercury Merkúr (rozlišovacia stránka) Merkur (razločitev) Mërkuri (kthjellim) Меркур (вишезначна одредница) Mercury เมอร์คิวรี Merkuryo Mercury Меркурій Mercùrio Thủy Tinh Merkuryo Mercury Mercury
Aldswin (Idaerd)
It Aldswin is in wetter yn de gemeente Ljouwert. It wetter rint eastlik fan Idaerd yn de polder Hoflân. Der rint ek in wetter mei de namme Aldswin by Reduzum. De namme Aldswin jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Oude Zwin.
Aldsylroede
De Aldsylroede is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De Aldsylroede rint fan de Griene Dyk nei it súdeasten en komt út yn in diel fan de Snitser Mar dat Ingherne hjit.
De namme Aldsylroede jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Oude Zijlroede.
Berchtesgaden
Berchtesgaden is in stêd en 'Marktgemeinde yn Beieren yn it suden fan Dútslân, tichteby de Eastenrykske grins, goed 30 kilometer súdlik fan Salzburg en 180 kilometer súdeastlik fan München. Oanbuorjende plakken fan Berchtesgaden binne Bischofswiesen, Markt Schellenberg, Ramsau en Schönau am Königssee. Sûnt de Beierske weryndielingen fan 1 jannewaris 1972 hearre ek de earder selstannige gemeenten Au, Maria Gern en Salzberg by Berchtesgaden.
Berchtesgaden wurdt fakentiden assosiearre mei de ferneamde 'Watzmann', mei 2.713 meter de op twa nei heechste Dútske berch (nei de 'Zugspitze' en de 'Hochwanner'), dy't ûnder berchklimmers bekend stiet om de 'Ostwand' en de djippe 5,2 km² gletsjermar 'Königssee'. In oare hege berch is de 'Kehlstein' mei 1.835 meter, dêr't Martin Bormann it Kehlsteinhaus ("Adolf Hitler's teehûs") op boude.
Tichteby Berchtesgaden leit de Obersalzberg, dat Hitler foar it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich yn in unbidich nazy-kompleks feroare. Dêr lei ek syn favorite ferbliuw de 'Berghof', dy't er folle faker brûkte as it Kehlsteinhaus.
Weerdinge
Weerdinge (Nedersaksysk: Wering) is in buorskip en earder doarp by de Drintske stêd Emmen. De buorskip wie eartiids in selsstannich doarp, mar is hjoed-de-dei winliken in buorskip ûnder Emmen en wurdt formeel as in wyk fan dat plak sjoen. It doarp hat 595 ynwenners (2017).
Berchtesgaden
Skiednis
De skiednis fan it plak giet werom op 1102, doe't it gebiet neamd waard fanwegen de rykdom oan sâltôfsettings. In grut part fan de wolstân fan Berchtesgaden wie ôfkomstich fan de sâltminen, dy't de stêd útgroeie lieten ta in 'markt'. Berchtesgaden waard it haadplak fan in geastlik gebiet, dat ûnderdiel wie fan it Beierske hartochdom. Keizer Freark Barbarossa liet yn 1156 de grutte fan it stift fêstlizze en garandearre it gebiet de soevereine rjochten op it bosk en de folslein rjochten op it winnen fan sâlt en metaal. Oant it Reichsdeputationshauptschluss yn 1803 wie de stêd in ûnôfhinklike prins-proasdei.
Nei de sekularisaasje en it ein fan it bewâld fan de prins-proasdij wiksele Berchtesgaden yn sân jier tiid fjouwerris fan lân. Sûnt 1803 hearde Berchtesgaden op oanwizing fan de Frânsen by it nije Karfoarstendom Salzburg ûnder Habsburgersk bewâld, nei de Frede fan Pressburg yn 1805 foel Berchtesgaden ûnder it nije keizerryk Eastenry en sûnt 1809 foar in hoart by Frankryk. Nei de nije weryndieling fan Europa yn 1810 waard Berchtesgaden as it haadplak fan it Berchtesgadener Land tegearre mei Salzburg by it Keninkryk Beieren yndield. Oars as Salzburg, dat yn 1816 wer by Eastenryk yndield waard, bleau Berchtesgaden definityf ûnder Beiersk bewâld. thumb|left|250pxWatzmann Caspar David Friedrich
Al gau waard Berchtesgaden in populêre bestimming foar de Beierske keninklike famylje, dy't faak de Königsse besocht en in keninklik jachthûs yn 'e stêd hie. Hja lieten it kleaster fan de koarhearen útwreidzje ta in keninklik paleis. It toerisme kaam op en in tal keunstners kamen nei it gebiet om te helpen by it opsetten fan de "Malereck" oan de igge fan de Königssee. De stêd, de omkriten en it útsjoch op it Watzmann-massyf wiene populêre motiven foar de skilders. Yn de jierren 1820 makke Carl Rottmann al in tal skilderijen fan de Berchtesgadener Alpen. Ek it skilderij Watzmann (1824-1825) fan Caspar David Friedrich is in bekend wurk. Oare gasten wiene bygelyks de Beierske skriuwer Ludwig Ganghofer en de de Noarske skriuwers Jonas Lie en Henrik Ibsen.
Berchtesgaden wie suver katolyk, mar nei't jimmeroan mear protestantske gasten de stêd besochten en dêr in twadde hûs krigen, waard yn 1899 njonken de al trije katolike tsjerken ek in protestantsk-lutherske tsjerke boud.
Weerdinge
Geografy
Weerdinge is in iesdoarp noardeastlik fan Emmen en bestiet út in trochgeande dyk, Dorpsstraat mei guon sydstrjitten. Der steane in tal Saksyske pleatsen en bultmûne De Hondsrug út 1910. Om Weerdinge hinne lizze iezen de bosken Emmerdennen en Valtherbosk dy't it doarp fan Emmen skiede. It doarp leit op de ferhege sângrûn fan de Hûnsrich wylst justjes eastlik oanmakke feanlân leit dy't wol 12,5 meter leger leit.
Berchtesgaden
It besjen wurdich
thumb|260px|Stiftstsjerke mei de residinsjegebouwen
Weerdinge
Namme
De namme bestiet út it taheaksel ôflaat fan -ingi kombinearre mei mooglik de persoansnamme Wardo en betsjut sokssawat as "by de lju fan Wardo". De namme komt fan in kopy fan 1327 as Weerdighen en Werdighen, yn 1362 as Waerdingh, yn 1471 as Werdinghen en Werdingen, yn 1473 as Wardinge en yn 1519 as Weerdinge.
Berchtesgaden
Nazy-bolwurk
thumb|260px|Hitler's bombardearre hûs (17 septimber 1948) Al yn de jierren 1920 hold Adolf Hitler fekânsje yn de kontrijen fan Berchtesgaden. Sûnt 1928 hierde Hitler it Haus Wachenfeld, dat er yn 1933 oankocht en fuort dêrnei fer- en útboude ta syn 'Berghof'. Doe't ek oare belangrike nazy's lykas Hermann Göring, Joseph Goebbels, Martin Bormann, Heinrich Himmler en Albert Speer it gebiet besochten, begûn de partij lân op 'e Obersalzberg op te keapjen en op te easkjen.
Weerdinge
Skiednis
thumb|left|It eardere stasjon fan Weerdinge Weerdinge ûntstie as in lânboudelsetting. Der waard in ikker op de ies oanlein, Kamperesch. Súdeastlik dêrfan waarden begroeings ferwidere en waarden hea en greidlân oanlein. Der waarden yn dy snuorje benammen fan de skieppehâlderij libbe. Oan 'e ein fan de midsiuwen hie Weerdinge tsien pleatsen. In tsjerke hie Weerdinge lykwols nea. Dêrfoar moasten de ynwenners nei Emmen ta.
Berchtesgaden
Nazy-bolwurk
Nei't de nazy's de macht oernamen, ferklearre it nije rezjym de Obersalzberg, hjoeddedei in diel fan Berchtesgaden, ta Führersperrgebiet mei de Berghof as sintrum. Berchtesgaden en omkriten (Stanggass) wiene de bûtenpost foar de Dútske Rykskânselarij. Dat makke it gebiet ek belangryk foar de alliearden om it te oermasterjen. De alliearde loftoanfal op 25 april 1945 trof lykwols allinne de Obersalzburg; Berchtesgaden sels hie der net in soad fan te lijen.
Weerdinge
Skiednis
Om 1850 hinne krige it doarp in skoalle.
Yn 1904 waarden der twa feanliken fûn by Weerdinge: it Pear fan Weerdinge.
Yn 1905 waard in stasjon yn it doarp boud oan it spoar fan Swol nei Stedskanaal, dy't yn de 1940-er jierren wer sletten waard.
Berchtesgaden
Nazy-bolwurk
thumb|250px|left|It Earnenêst Reliken út de nazytiid binne noch jimmeroan yn de omkriten te sjen, alhoewol't mar in pear gebouwen goed bewarre binne. Dat is bygelyks it 'Kehlsteinhaus' (troch in Frânsk diplomaat ek it Earnenêst neamd), in ûntwerp fan Martin Bormann, in teehûs dat lykwols net in soad troch Hitler brûkt waard. De bombardeminten fan 1945 ferneatigen de hûzen fan de nazylieders en nei de kriich waard de resten dêrfan romme.
De 'Berchtesgadener Hof', dêr't ferneamde nazy's útfanhûzen mar ek minsken as Neville Chamberlain en David Lloyd George, oerlibbe de kriich en waard neitiid brûkt troch de Amerikanen. Yn 1995, in heale iuw nei it ein fan de Twadde Wrâldkriich en fiif jier nei de Dútske ienwurding, waard it rekréaasjesintrum ûnder president Bill Clinton oerdroegen oan de Beierske oerheid yn ferbân mei besunigings op de Amerikaanske definsjebegrutting, dy't laten ta it sluten fan bases. Dêrnei waard de Berchtesgadener Hof sletten en stie it leech, oant it yn 2006 ôfbrutsen waard. Hjoeddedei stiet dêr in museum, it 'Haus der Berge'.
Ek de 'Platterhof' (it eardere 'Pension Moritz'), dêr't Hitler yn 1925 yn in blokhut wurke oan 'Mein Kampf', bleau nei de kriich bewarre. De Platterhof waard nei de oarloch bekend as it 'Generale Walker Hotel' en die tsjinst as in resort foar it Amerikaanske leger, mar it waard yn 2000 foar it measte ôfbrutsen. In oar gebou dat bewarre bleau is it eardere SS-haadkertier 'Hotel Zum Türken', mei in ûndergrûnsk bunkersysteem.
Oare nazy-arsjitektuer yn Berchtesgaden binne it grutte treinsstasjon en it postkantoar.
Ternaard
Ternaard is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Ternaard leit noardlik fan Hantum, eastlik fan Holwert, westlik fan Wierum en besuden de Waadsee. Op hie Ternaard  ynwenners. De doarpskearn leit om de krusing fan de Aldbuorren (N358), Stasjonswei, Holwerterdyk (N358) en de Opslach.
De buorskippen Teyebuorren, Fiskbuorren, Fiifhuzen en It Skoar (gruttendiels) hearre ek by Ternaard. Earder hearde Trijeboerehuzen (doe mei de namme Uylsmahorn) ek by Ternaard.
It ûntstean
Hoe't Ternaard krekt ûntstien is, is net dúdlik. It koe in terpdoarp wêze, om't der al terpen west hawwe, mar dat kinne ek terpen west hawwe dêr't mar ien pleats op stie. Ek falt op dat wêr yn guon terpdoarpen it tsjerkhôf heech boppe it lân leit, it tsjerkhôf fan Ternaard hast net boppe it meanfjild útkomt.
De namme
It komôf fan de namme is ek net wis. De earst skreaune namme wie 'Tunenfurt' yn de earste Fuldalist (twadde helte 8e iuw). Letter waarden ek noch de nammen Tunawert, Thunewerd, Tonauwer, Tijnnawerdt, Tennaard en Tonnaard brûkt. It earste part, 'Tunen' kin fan mear as ien namme ôflaat wêze. Der wurdt tocht aan de Germaanske god Thonar of Donar. Mei de wurden furt, wert en werdt waard terp bedoeld. In mooglikheid is ek dat it komt fan de flaainamme Tonne of Tonno foar Antonius.
Bestjoer
thumb|left|Eardere plysjeburo (lofts), eardere pastorij fan de herfoarme tsjerke (midden) en earder gemeentehûs fan [[West-Dongeradiel (rjochts), 1981]] Ternaard wie earder it haadplak fan de gritenij West-Dongeradiel en nei de gemeentewet fan 1851 fan dy gemeente. Ternaard hie de twadde stim yn de gritenij mei 45 stimmende pleatsen. It belang fan it doarp blykt der ek út dat de Aylva's benammen yn Ternaard mear as ien state hienen.'
Nei de weryndieling fan 1984 lei Ternaard yn de gemeente Dongeradiel, dêr't Dokkum it haadplak fan waard. Sûnt 2019 leit Ternaard yn de gemeente Noardeast-Fryslân
Grutte tsjerke
thumb|260px|It oarlochsmonumint by de tsjerke Der is wol tocht dat de eardere tsjerke fan Ternaard yn de tsjintwurdige buorskip Fiskbuorren stien hat en dat der, fanwegen it gefaar fan de Waadsee, doe fierderop in nije tsjerke boud is, mar bewiis is der net. Yn de 15e iuw wurde pastoars út Ternaard neamd en Ritske Jelmera (Cammingha) seit yn syn testamint út dy tiid dat er dêre doopt is. Se nimme dêrom oan dat der om 1400 hinne al in wichtige tsjerke west ha moat.
Om 1660 hinne krige de oargelbouwer Arnold Bader de opjefte om in oargel foar Ternaard te bouwen. Nei syn ferstjerren hat syn soan Tobias it wurk ôfmakke. Wa't de opdrachtjouwer west hat is net wis. Wol moat it in Aylva west hawwe: Op de balustrade steane 32 wapens fan de foarâlden fan de stifter.
Yn 1864 krigen L. van Dam & Zn. de opjefte om in oargel nei de moade fan dy tiid te bouwen. Lokkigerwize is de kast fan it eardere oargel bewarre bleaun. Yn 'e rin fan de tiid binne ek yn it oargel fan Van Dam wer feroarings oanbrocht.
De twa liedklokken binne makke troch Jacob Noteman en Petrus Overney (1675).
De grifformearde tsjerke
De grifformearde tsjerke út 1921 is in ûntwerp fan Ane Nauta.
De fermoanje
De minniste gemeente fan Ternaard is gearfoege mei dy fan Holwert. It gebou is bestean bleaun. Der waarden oant novimber 2007 Bibelske printen útstald yn dit 'bibelmuseum'. Nei 2007 is it tsjerkegebou omboud ta in wenhûs.
It stasjon
thumb|260px|Stasjon Ternaard hjoed-de-dei Ternaard hat in treinstasjon hân oan de eardere spoarline Ljouwert - Eanjum. It stasjon waard iepene op 2 oktober 1901 en waard sletten foar passazjiers yn de lêste moanne fan 1940, dêrnei is it noch foar frachtferfier brûkt.
Aylvastate
Aylvastate lei yn it doarp súdeastlik fan de tsjerke oan de Nesserwei.
Yn 1658 waard de Aylvastate boud troch Douwe fan Aylva foar syn soan Ernst Sicco fan Aylva. Dy kaam op it plak, dêr't de buorkerij "De Spyker" stie, justjes eastlik fan de tsjerke. De namme "Spyker" is in ferbastering fan it Latynske spicarium, dat nôtskuorre betsjut.
It gebou waard yn 1882 sloopt en gau dêrnei waard der in moderne notariswente boud dy't “Aylva Slot” neamd waard. Nei't dy wente ek ôfbrutsen waard, waard der letter in fersoargingshûs op it plak boud mei de namme “De Spiker”.
Helbadastate
Helbadastate lei fier súdlik fan it doarp by de krusing fan de Hantumerwei en Seepmawei.
Nyl
thumb|Streamgebiet fan de Nyl De Nyl (Arabysk ‏النيل‎, an-Nīl) is in rivier yn Afrika. De rivier ûntspringt yn de bergen fan Rûanda en Boerûndy en einiget yn de Middellânske See. Tusken de boarne en de see streamt de rivier troch seis lannen: Boerûndy, Rûanda, Tanzania, Uganda, Sûdan en Egypte. De Nyldelta is foar Egypte fan grut ekonomysk belang. Mei in langte fan 6.671 km is de Nyl de twadgrutste rivier op de wrâld nei de Amazônerivier. De Nyl is ien fan de tsjien rivieren, dy't foar 90% bydrage oan de út rivieren ôfkomstige plasticsop fan de oseanen.
Ternaard
Herweystate
Herweystate lei krekt súdlik fan de Nijbuorren; oan de Stasjonswei.
Peymastate
Peymastate lei fier eastlik fan Ternaard yn in Ternaarder eksklave yn de himrik fan Hantumhuzen.
De state ûntstie yn de 16e iuw. It terrein fan Peymastate wie wol 35 hektare grut. De state waard bewenne troch de famylje Fan Peyma. It grutte terrein fan de state waard letter ferdield oer ferskillende famyljes. Yn 1832 waard de state ôfbrutsen, mar it terrein bleau by de himrik fan Ternaard hearren. Nei in weryndeling nei 1930 kaam it terrein by de himrik fan Hantumhuzen.
Reinsmastate
Reinsmastate lei yn it midden fan it doarp op in hûsterp westlik fan de tsjerke.
De state waard foar 1400 boud. Tusken 1400 en 1624 hat der op it plak fan de Reinsmastate in stins, hûs, skuorre en plantaazje stien. Yn 1624 waard it ferkocht en nei alle gedachten tusken 1624 en 1698 ôfbrutsen omdat der yn 1700 sprutsen waard oer in "prachtbourkerij".
It lân fan Reinsmastate lei yn Ternaard oan de râne fan it doarp dat eins pastorijgoed west hawwe soe. It is dus mooglik dat Reinsmastate der earder stien hat as de tsjerke.
Oare staten
Yn Ternaard stiene ek noch Oenemastate, Sibetsmastate en Ydlaardstate, mar oer dy 3 staten is net in soad bekend.
Wol is der bekend dat Sibetsmastate en Ydlaardstate oan It Skoar stien ha, noardlik fan it doarp.
Mienskip
Ternaard hat in feriening foar Doarpsbelang dy't syn gearkomsten hat yn Doarpshûs Tunawerth. Yn Ternaard is in pjutteboartersplak, in basisskoalle en in húsartsepraktyk. Der is ek in bustsjinst nei Dokkum en Ljouwert.
Strjitten
Alle strjitten yn Ternaard.
Standertmandarynsk
thumb|150px|Sineesk ferkearsboerd yn it Mandarynsk It Standertmandarynsk is in standardisearre foarm fan it Sineesk-mandarynsk. Wurden yn it mandarynsk wurde net bûgd, ynstee dêfan binne der fjouwer toanen. It mandarynsk hat lûdrike wurde, lykas gǒu (foar hûn) en māo (foar kat). De mandarynske wurden yn dit artikel binne yn it Pinyin skreaun, mar de taal wurdt yn Sina mei it tradisjonele skrift skreaun, of mei in ienfâldigere ferzje fan dat skrift.
Simpele sin
Der is gjin bûgingsferskaat yn it mandarynsk, dat in simpele sin is yn it mandarynsk sa opboud: ûnderwerp + it stelde + foarwerp.
Foarbyld: Gǒu shòuliè miányáng. betsjut De/in hûn jaget/it skiep., mar letterlik oerset Hûn jaget skiep.
Freegjende sinnen
Hjir binne in pear foarbylden fan freegjende sinnen yn it mandarynsk:
Zhè shì shénme dòngwù? (letterlik oerset Dat wêze wat dier?) betsjut Hokfoar in dier is dat?
Shénme síhòu? (letterlik oerset Wat tiid?) betsjut Wannear?
At der oars gjin freegjend foarnamwurd yn de sin sit, brûkt men ma efter de freegjende sin, om sjen te litten, dat dy sin in freegjende sin is:
Nǐ gàosù. (letterlik oerset Do prate.) betsjut Do praatst.
Nǐ gàosù ma? betsjut Praatsto?
Toanen
thumb|150px|De fjouwer toanen. De earste toan is heech, de twadde toan is opgeand, de tredde is djip (earst ôfgeand, dan wer opgeand) en de fjirde toan is hiel koart en ôfgeand. At men in wurd mei in oare toan útsprekt, dan betsjut dat gauris wat oars. Bygelyks it wurd "ma":
1. Toan:mā of māma betsjut mem
2. Toan:má betsjut himp
3. Toan:mǎ betsjut hynder
4. Toan: mà betsjut skelle
De toanleaze ma brûkt men oan 'e ein fan in fraach, as der oars gjin freegjend foarnamwurd is. (it foarbyld stiet hjir!)
Keppeling om utens
ace:Bahsa Mandarin Ambihtlic Cīnisc sprǣc/ᚱᚢᚾ ܠܫܢܐ ܡܢܕܪܝܢܝܐ Паўночнакітайская мова Мандарин Mandarí Minandarin Tsieinëeg Mandarin Mandarinki Mandarin Chinese Chino mandarín fa:زبان ماندارین Mandarin (langue) An Mhandairínis Mandarín מנדרינית मन्दारिन भाषा Lingua chinese mandarin Bahasa Mandarin Mandarín Lingua cinese mandarino 官話 ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್ ಭಾಷೆ 관화 Lingua Sinensis Mandarinica Idioma shino mandarin Mandarīnu valoda Fiteny sinoa mandarina Мандарински јазик മാൻഡറിൻ Bahasa Mandarin Mandarijn (taal) Mandarinspråk Mandarin (språk) Języki mandaryńskie pnb:مینڈارن چینی Língua mandarim Chinchay Han simi Limba mandarină Севернокитайский язык Mandarin Cheenese Mandarin language Мандарински језик Mandarin (språk) மாண்டரின் மொழி ภาษาจีนกลาง Mandarin Мандаринська мова مینڈارن چینی Quan thoại 官话 官話
Gino Bartali
Gino Bartali (Ponte a Ema, 18 july 1914 - Florâns 5 maaie 2000) wie in Italjaansk hurdfytser en wie trije kear winner fan de Omgong fan Itaalje. Dêrneist wûn twa kear de Omgong fan Frankryk.
Karriêre
Yn 1936 en 1937 skriuwt er de Omgong fan Itaalje op syn namme. Yn 1937 rydt er syn earste Omgong fan Frankryk en yn 1938 wint er de Tour mei in foarsprong fan mear as tweintich minuten op de Belch Félicien Vervaecke. Nei dy oerwinning yn de Omgong Frankryk fan 1938 wurdt syn karriêre damme troch de Twadde Wrâldkriich. Fausto Coppi, dy't fiif jier jonger is as him, wint de Omgong fan Itaalje fan 1940] de lêste grutte omgong foar de kriich, wylst er eins de masterfeint fan Gino wie. Bartali gie yn de kriich yn it ferset en begûn pas nei de kriich yn 1946 wer mei profesjoneel hurdfytsen.
Hy wûn de earste nei-oarlochske Giro yn 1946, en yn 1948 ferskynde Bartali ek opnij oan de start fan de Omgong fan Frankryk. Tsien jier nei syn earste Touroverwinning wûn er de Omgong fan Frankryk foar de twadde kear.
Yn 1950 like Bartali op wei nei syn tredde Toerwinst. Hy wûn de etappe yn Saint-Gaudens, dêr't syn lângenoat Fiorenzo Magni de giele trui bemachtige. By de beklimming fan de Col d'Aspin yn de Pyreneeën diene him lykwols slimme ynsidinten foar. Supporters bedrigen de Italjanen. De twa Italjaanske ploegen ferlieten de toer wêrûnder dus ek de ploech fan Bartali.
Fjouwer jier letter kaam der in ein oan Bartali's karriêre, syn ôfskied waard kaam earder troch in slim ferkearsûngelok yn Cermenate yn Noard-Itaalje. Fan 1953 ôf wie Bartali de produsint fan de Bartali motorfytsen dy't earder ek al in fytsfabryk wie. Op 5 maaie fan it jier 2000 ferstoar Bartali in de âlden fan 85 jier oan in hertoanfal.
Rivier
thumb|right|250px|De [[Thames yn Ingelân, al tûzenen jierren wenje minsken hjirre oan de iggen om de lânbou.]]
In rivier is in natuerlike wetterstream, meastentiids besteande út swiet wetter. Eltse rivier leit yn in streamgebiet. Dat is it totale omringjende gebiet wêrbinnen al it oerstallige wetter yn ôffierd wurdt.
Soarten
Der wurdt ûnderskied makke tusken oseanyske rivieren dy’t yn in see of in oseaan útkomme, en kontinintale rivieren, dy’t yn in mar, in sompe of in woastine einigje. In streamke is de oantsjutting foar in lytse rivier. In rivier dy’t yn in oare rivier útkomt wurdt wol in sydrivier of in byrivier neamd. Ek binne der rivieren dy’t de grûn yn ferdwine of dy’t al opdrûgje foar’t se by in oare wettermassa komme.
De jonge rivier
It begjin fan in rivier hjit de "Boarne". It part fan de rivier dat it ticht by de boarne is hjit in "jonge rivier". In jonge rivier streamt almeast fluch omleech oer stien en rouwe grûn. Jonge rivieren hawwe almeast in soad wetterfallen.
De folwoeksen rivier
De midden fan in rivier hjit de "folwoeksen rivier". Dit part fan de rivier kin tige djip wêze en fluch streame. It giet oer lytse stienen en makket grutte bochten tusken heuvels en bergen. It is in stik breder as in jonge rivier, mar net sa wiid as in âlde rivier. Om oer folwoeksen rivieren te kommen brûke minsken brêgen. In soad stêden lizze oan de igge fan rivieren yn dit stadium. Ek in soad buorkerijen dy’t bisten hâlde lykas kij, hynders en skiep binne boud by folwoeksen rivieren omdat de bisten dan alle dagen út de rivier drinke kinne.
De âlde rivier
It lêste part fan in rivier streamt meastal út yn in oseaan, in mar of in gruttere rivier. It plak dêr’t de rivier yn in gruttere wettermassa útkomt wurdt de "mûning" fan in rivier neamd.
As in rivier nei syn mûning streamt, feroaret it lân om de rivier hinne faak fan heuvelich nei flak. As it troch it flakke lân streamt wurdt de rivier wider en stadiger. In wide trage rivier hjit in "âlde rivier". In âlde rivier streamt faak oer nei in soad delslach oan it begjin fan de rivier. In âlde rivier hat faak hege iggen oan beide siden, de hege iggen wurde leidamen neamd. Ek meändert in rivier yn dit stadium faak en as er oerstreamt lit er faak marren efter. Dit type rivier is it meast gaadlik om gewaaks te bouwen. Weet, rys, fruit, katoen, gers, tabak en sûker binne soarten gewaaks dy’t groeie oan âlde rivieren.
Dêr't in rivier yn de seam útmûnet, streamt de rivier somtiden tige traach troch sân- en dreklân, wêrtroch lytse eilannen ûntstean. De haadstream fan de rivier wurdt brutsen yn allegear parten dy’t ferspraat reitsje yn in trijehoekige foarm, krektlyk as de Grykske letter ‘Delta’. Dit hjit dêrom de "delta" fan de rivier. Delta’s binne faak plakken dy’t net goed binne foar de bou fan in stêd of buorkerij, mar wol foar fûgels en oar wyldlibben. Delta’s wurde faak feroare ta natuergebieten. Net alle rivieren hawwe delta’s. Ferneamde delta’s binne dy fan de Nyl, de Amasône, de Mekong en de Donau.
Minsklik yngripen
Sûnt de Midsiuwen binne de lytsere deltariviertakken yn Nederlân ôfdamme (Linge, Alde Ryn, Hollânske Isel) en binne de gruttere takken foarsjoen fan diken. De polders tusken de rivieren, bygelyks de Betuwe, waarden sa beskerme tsjin oerstreamings. Fierders binne in soad meanders, fan streamkes en fan grutte rivieren, fanwegen kanalisaasje ôfsnien. Yn it ramt fan de feiligens en ferwachte takomstige klimaatferoarings wurdt der sûnt de ‘hast-oerstreamings’ fan 1993 en 1995 neitocht oer it ferheegjen fan diken en it op in oare manear foarkommen fan oerstreamings by rivieren lâns. Dat lêste moat bygelyks barre troch oerstreamgebieten om by heechwetter de heechste ôffierplakken ferleegjen te kinne.
In natuerlike rivier sûnder beskerming sil yn de bûtenbocht útslite en yn de binnenbocht fersânje. Om de rivier op itselde plak te hâlden wurde haden en strekdamen oanlein. Troch de oanlis hjirfan krije rivieren in regelmjittige rin en wurdt de farsoal op syn plak en op djipte hâlden.
Oerstreamingen
thumb|left|200px|De delta fan de Nyl. De Nyl is in foarbyld fan in rivier dy't te krijen hat mei it oerstreamings.
It oerstreamen fan in rivier is part fan syn natuerlike syklus. It meastepart fan de eroazje fan in rivier en de eroazje en it ôfsette fan sediminten op de spielflakte bardt yn it skoft fan it floedzjen. Yn in soad ûntwikkele gebieten hawwe minsken de rin fan in rivier feroare. Diken binne boud, rivieren binne rjocht lutsen en wietlannen binne drainearre. Faak hat de warberens fan minsken dêrby de kâns op oerstreamings grutter makke. It rjochtlûken fan rivieren hat as gefolch dat it wetter hurder streamt, wêrtroch de kâns op oerstreamings by de rivier del grutter wurdt. It bouwe op spielflaktes hat ek as gefolch dat it wetter net fuort kin en der oerstreamings plak hawwe. De bou fan diken hoedet allinnich mar it lân efter de dyk en net it lân dat fierderop leit. Diken kinne ek by de rivier op foar oerstreamings soargje omdat wetter troch in lytsere romte gean kin wêrtroch it efter op kommende wetter der foar soarget dat it wetter omheech komt.
Gebrûk fan rivieren
Wetter út rivieren kin faak gewoan dronken wurde, of it moat fersmoarge wêze troch drek of troch fersmoarging fan de minske. Minsken en bisten hawwe kâldwetter nedich, dat se libje faak oan de igge fan rivieren.
Floara en fauna
De measte rivieren hawwe swiet wetter en binne de libbensromte foar de swietwetterfloara en -fauna.
It measte libben yn rivieren sit fêst oan it swiete wetter, mar guon bisten, bygelyks de salm en de hilsa, hawwe har sels sa oanpast dat se ek oer sâlt wetter kinne, wêrtroch't se yn sawol de see en yn de rivier libje kinne. De organismen yn oaibosken reagearje op feroarings yn de stream fan de rivier. Bygelyks yn rivieren wêrfan de stream gau feroaret, ûntwikkelt ekologyske súksesje har yn oerienstimming mei de hearskjende patroanen fan eroazje en delslach.
Corriente
thumb|200px|Corrienteko yn Kalifornje De Corriente is in koweras dat ôfstammet fan Spaanske bisten dy't yn de lette 15e iuw nei Amearika brocht binne. Tsjintwurdich wurde sy fral foar de sport brûkt, rodeo. Guon fokkers hâlde dizze kij foar it fleis dat frijwat soppiger is as it fleis fan de measte nijmoadrige fleiskij.
Rivier
Ekstremen
thumb|right|250px|Satellytbyld fan de Amazône.
Corriente
Corrientes binne frijwat behindich. In ko bliuwt meast ûnder de 450 kg. Dizze kij binne linich, hawwe lange hoarnen dy't omheech steane, freegje net in soad fretten en drinken, fergelike mei grutte fleiskij, en kealje meast sûnder swierrichheden.
It ras hat in ferskaat oan nammen. Offisjeel hjitte sy yn de Feriene Steaten Corriente, dat gewoanwei ek har namme yn it noarden fan Meksiko is. Yn oare dielen fa Meksiko wurde sy Criollo as Chinampo neamd. Corrientes binne nau besibbe oan Pineywoods en Florida Crackers, twa rassen fan de Meksikaanske golfkust en Florida.
Rivier
Ekstremen
De top 10 fan langste rivieren sjocht der sa út:
Thomas Peters
Thomas Peters (Ljouwert, 6 april 1745 - Arnhim, 26 maart 1857) jildt as de earste persoan op de wrâld dy't âlder as 110 jier âld wurden is, hoewol't dy kleem net hielendal frij fan diskusje is. Yn De Navorscher fan 1864 wurdt skreaun:
Hoewol't hy 11 dagen foar syn kenlik 112de jierdei ferstoar, fermeldet syn ferstjerrensakte mei ekstra moai skreaune letters, "(in den ouderdom van) 'Honderd en twaalf Jaren'".
De Weyert
De Weyert is in achtkante stellingmole yn Makkingea út 1868. De wynmûne hat as funksje nôtmûne.
Skiednis
Oarspronklik waard de mûne yn 1868 op De Gordyk boud en dêr brûkt as houtseachmole.
Yn 1913 ferhûze de mûne nei it buorskip Twitel by Makkingea. Yn 1925 ferhûze de mûne op 'e nij nei it hjoeddeiske plak.
Yn 1984 wie der in restauraasje. Eigner fan de mûne is de gemeente, de mûne wurdt beheard troch Stifting nôtmole De Weyert. It is in ryksmonumint.
De Weyert ferwiist nei Weyert Zeephat, de mounder dy't de mûne yn Twitel en dêrnei yn it doarp werbouwe liet en oant de âldens fan 90 jier op 'e mûne wurke.