cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
You Only Live Twice (film)
Produksje
De produksje fan 'e film waard beävensearre troch Eon Productions, de filmstudio fan Saltzman en Broccoli, mei finansiering troch United Artists. De film wie dêrom, krekt as alle foargeande Bond-films, in Britsk-Amerikaanske ko-produksje. De Japanske studio Toho levere soundstages, personiel en de beide froulike haadrolspylsters foar You Only Live Twice, mar wie fierder net aktyf yn 'e produksje behelle. Der wie foar de film in budget beskikber fan $9,5 miljoen.
Om't Ted Moore, de kameraregisseur fan 'e foargeande fjouwer Bond-films, dwaande wie mei de opnamen fan it histoarysk drama A Man for All Seasons, fierde Freddie Young diskear de kamerarezjy. De filmmuzyk waard fersoarge troch John Barry, wylst de titelsong You Only Live Twice songen waard troch Nancy Sinatra.
Casting
Sean Connery kearde yn You Only Live Twice foar de fyfde kear werom yn 'e rol fan geheim agint James Bond, mar ûnder de opnamen waard bekendmakke dat dit de lêste kear wêze soe dat er de rol spile. Hy fûn nammmentlik dat de James Bond-rige in te grut beslach op syn tiid lei, mei't er mei tarieding, filmjen en marketing eltse kear hast in jier ûnder de pannen wie, sadat er suver net mear oan oare rollen ta kaam. Ek wied er beducht foar it gefaar fan typecasting: dat er net mear foar oare rollen oannommen wurde soe om't er tefolle mei it personaazje fan Bond ferklibbe rekke wie.
Sadwaande waard de rol fan Bond yn 'e folgjende film, On Her Majesty's Secret Service (1969), oernommen troch de Australyske akteur George Lazenby. Doe't dat gjin súkses bliek, kearde Connery lykwols yn 1971 werom as Bond foar de film Diamonds Are Forever, foar't Roger Moore it fan him oernaam yn Live and Let Die (1973). Letter soe Connery deselde rol noch in lêste kear spylje yn Never Say Never Again (1983), in film dy't gjin produksje fan Eon wie.
Yn 'e rol fan antagonist Ernst Stavro Blofeld waard earst de Tsjechoslowaakske akteur Jan Werich cast, mar dy liek, yn 'e wurden fan regisseur Lewis Gilbert, wol in "ferearmoede, goedaardige krystman". Wat Gilbert en de produsinten sochten, wie in aaklike grizel. Men besocht it in pear dagen, mar doe't dúdlik waard dat it net wurke, krige Werich dien en waard yn syn plak Donald Pleasence oannommen. De groede oer de rjochterhelte fan it gesicht fan Blofeld wie in idee fan Pleasence. Dêr krige er al rillegau spyt fan om't de lym dy't de nepgroede mei syn each ferbûn foar him behoarlik ûnnoflik wie.
Foar de rol fan "Tiger" Tanaka keas Gilbert Tetsurō Tamba út, mei wa't er earder gearwurke hie oan The 7th Dawn (1964). De Japanske Bond girls foar You Only Live Twice wiene dreger te finen, mar mei help fan 'e Japanske filmstudio Toho (dêr't se ûnder kontrakt stiene) waarden úteinlik Akiko Wakabayashi en Mie Hama oannommen. Beide aktrises, dy't gjin Ingelsk sprieken, giene op taalles, mar Hama, dy't oarspronklik Tanaka syn assistinte spylje soe, hie it tige dreech mei de nije taal. Uteinlik besleaten de filmmakkers har te ûntslaan, mar akteur Tamba warskôge harren dat se dat wierskynlik net goed opfetsje soe en selsmoard dwaan soe. Dêrop waard besletten om 'e rollen fan Hama en Wakabayashi om te wikseljen, mei't it personaazje Kissy Suzuki in stik minder dialooch hat as de assistinte fan Tanaka, dy't oarspronklik Suki hjitte soe. Wakabayashi fersocht lykwols om har om te neamen ta Aki.
Opnamen
You Only Live Twice waard foar it meastepart op lokaasje yn Japan filme. Regisseur Lewis Gilbert, produsinten Harry Saltzman en Albert R. Broccoli, kameraregisseur Freddie Young en produksje-ûntwerper Ken Adam giene dêr begjin 1966 fiifresom hinne om gaadlike filmlokaasjes út te sykjen. Se ferbleaune trije wiken yn it lân en ûntdieken bgl. dat Japanners gjin kastielen oan see bouden, wat oanlieding wie om 'e geheime basis fan SPECTRE yn in fulkaankrater te pleatsen ynstee fan yn in kastiel, sa't men earst fan doel west hie. De groep soe nei it Feriene Keninkryk weromkeare mei in Boeing 707 fan 'e British Overseas Airways Corporation (BOAC), mar op it lêste momint besleaten se langer te bliuwen doe't bliken die dat se in gefjochtsdemonstraasje fan ninja's bywenje koene. It fleantúch dêr't se mei reizgje sillen hiene, BOAC-flecht 911, stoarte op 5 maart 1966 del, wêrby't alle 124 ynsittenden omkamen.
De opnamen foar You Only Live Twice setten yn july 1966 útein en duorren oant yn maart 1967. Der waard filme op ferskate lokaasjes yn Tokio, lykas by it Hotel New Otani Tokyo, dat trochgie foar it haadkertier fan Osato Chemicals. De sêne yn 'e haven fan Kobe waard dêr ek echt opnommen. De houlikssêne waard filme by in sjintoïstysk hillichdom yn Nachikatsuura. It Kastiel fan Himeji tsjinne as dekôr foar Tanaka syn ninja-trainingskamp. It doarp Bonotsucho Akime gie troch foar it fiskersdoarp op Matsu. En de fulkaan de Shinmoedake op Kjûsjû waard brûkt foar de bûtendoarsênes fan 'e SPECTRE-basis. De krater fan dy berch bestiet no net mear om't dy yn 2011 opfolle waard by in fulkaanútbarsting.
Behalven yn Japan waard der foar You Only Live Twice ek filme yn Hongkong (de moard op Bond), Gibraltar (it seemansgrêf fan Bond) en Noarwegen (it Sovjet-radarstasjon). De measte binnendoarsênes waarden opnommen yn 'e Pinewood Studios yn it Ingelske Buckinghamshire. De autogyro Little Nellie, dy't yn 'e film troch Bond flein wurdt, wie feitliks in funksjonele fleanmasine, in Wallis WA-116 Agile, dy't yn it echt lykwols net troch akteur Sean Connery bestjoerd waard, mar troch syn útfiner, RAF-piloat Ken Wallis. It tastel waard yn 'e film opnommen nei't produksje-ûntwerper Ken Adam in fraachpetear mei Wallis op 'e radio heard hie.
Distribúsje
De distribúsje fan You Only Live Twice waard fersoarge troch United Artists. De film gie op 12 juny 1967 yn Londen yn premiêre, yn oanwêzigens fan keninginne Elizabeth II, en iepene dêrnei op 13 juny yn 'e Britske bioskopen. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde yn july 1967 by platemaatskippij United Artists Records.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige You Only Live Twice oer it algemien positive resinsjes. Sa skreau it Amerikaanske tydskrift Variety: "as fermaak kin de film op it mêd fan kwaliteit geunstich ferlike wurde mei syn foargongers en hy is oerladen mei likefolle gefjochten, gadgets en moaie froulju." Yn The New York Times omskreau Bosley Crowther de film as "in pûdfol goeie Bond-wille".
Net eltsenien wie it dêrmei iens. Roger Ebert, fan 'e Chicago Sun-Times, joech You Only Live Twice mar 21/2 fan 4 stjerren en neamde de film "lykas syn foargonger Thunderbal op 'e nij in ûndermjitsk diel fan 'e filmsearje". Yn 'e Chicago Tribune hie Clifford Terry krityk op 'e hiele film, dy't er lykwols yn it bysûnder taspitste op it senario fan Roald Dahl. Dat siet neffens him fol mei "nei seks útskaaiende grappen dy't òf sielige swak binne of studintikoaze rou."
Yn 1986 skreau Danny Peary yn syn Guide for the Film Fanatic dat You Only Live Twice tweintich minuten koarter wêze moatten hie. Hy omskreau de film as "net sasear in minne Bond-film, mar hy kin syn foargongers net belykje – it farskste is fan 'e formule ôf." De foaroansteande Amerikaanske filmkritikus James Berardinelli skreau yn 1996 dat de earste helte fan 'e film behoarlik goed wie. Dêr heakke er oan ta: "pas yn 'e twadde helte, as de plot eskalearret ta in stadium dat de bespotlikens foarby is, begjint de film útinoar te fallen."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat You Only Live Twice in goedkarringspersintaazje fan 73%, basearre op 49 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Mei eksoatyske lokaasjes, ymposante special effects en in weardige smjunt oerwint [de film] in rommelich en ûnoannimlik ferhaal om wer in memorabel ier diel út 'e James Bond-rige te leverjen." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet You Only Live Twice in goedkarringspersintaazje fan 61%, basearre op 14 resinsjes.
Resultaat
You Only Live Twice brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $43,0 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $68,6 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $111,6 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $9,5 miljoen betsjut dat in winst fan $102,1 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei boekte You Only Live Twice in treflik kommersjeel súkses, hoewol't de opbringst leger wie as dy fan Thunderbal, it foargeande diel út 'e rige.
Tennis op de Paralympyske Simmerspullen 2008
De XIIIe Paralympyske Simmerspullen hiene plak yn Peking, de haadstêd fan de folksrepublyk Sina.
Follybal op de Olympyske Simmerspullen 1968
200px|thumb|right|It Olympyske Follybal stadion fan Meksiko 1968
Tennis op de Paralympyske Simmerspullen
thumb|right|200px|Ronald Vink en Maikel Scheffers út Nederlân, Peking 2008 Tennis, yn dizze kontekst ek wol bekend as rôlstoeltennis, is ien fan de sporten dy’t op it programma fan de Paralympyske Simmerspullen stean.
Regels
De regels foar het Paralympysk tennis komme oerien mei it gewoane tennis. It ienichste ferskil is dat de bal twa kear stuitsje mei foardat er weromslein wurde moat. De earste stuit moat binnen it spylfjild wêze, de twadde mei bûten wêze. De wedstriden geane oer maksimaal trije sets.
Follybal op de Olympyske Simmerspullen 1968
Follybal is ien fan de sporten dy't beoefene waard op de Olympyske Simmerspullen 1968 yn Meksiko-Stêd. Foar de follybalsport waard útkaam yn ien dissipline: it sealfollybal. By dy Olympyske Spullen wie der in toernoai foar manlju en froulju. De wedstriden begûnen op 13 oktober en einigen op 26 oktober. It Follybal waard hâlden yn it Juan Escutia Sports Palace.
Tennis op de Paralympyske Simmerspullen
Klasifikaasje
De tennissers moatte in bliuwend substansjeel of in folslein ferlies fan de funksje yn de fuotten hawwe yn tenminsten ien foet. Tennissers dy’t in beheining yn trije as mear lichemsdielen hawwe, dogge mei by it kwad-ûnderdiel. By it kwadtennis spylje manlju en froulju troch elkoar en is der gjin aparte kompetysje.
Follybal op de Olympyske Simmerspullen 1968
Manlju
Der diene 10 lannen mei:
De 10 dielnimmende lannen spilen in heale kompetysje. Dêrtroch waarden der gjin finales spile. De Sowjetuny ferlear de earste wedstriid mei 3-2 fan de Feriene Steaten, mar wie yn alle oare wedstriden de bêste. Dat lân stie nei de spile heale kompetysje earste, en waard dêrom Olympysk kampioen. Wa't mei it sulver nei hûs hinge fan it ratio ôf. Japan hie in better ratio as Tsjechoslowakije. Dus Japan krige it sulver en it brûns gie nei Tsjechoslowakije. It gastlân Meksiko ferlear alle wedstriden.
Tennis op de Paralympyske Simmerspullen
Skiednis
Tennis stiet fan 1992 ôf op it programma. Yn 1988 wie it al in demonstraasjesport. De kwads dogge sûnt 2004 mei op de Spullen yn in mingd toernoai.
Follybal op de Olympyske Simmerspullen 1968
Froulju
Der diene 8 lannen mei:
De 8 dielnimmende lannen spilen in heale kompetysje. Dêrtroch waarden der gjin finales spile. Wa't Olympysk kampioen wurde soe by de froulju waard dúdlik op de lêste dei: doe wie de wedstriid om it goud: Japan en de Sowjetuny spilen tsjin mekoar foar it goud. Beide lannen hiene oant doe ta alle wedstriden wûn. De Sowjetuny wist mei 3-1 te winnen fan Japan en gie dêrtroch mei it goud nei hûs, it sulver wie dus foar Japan. Ek de winner fan it brûns waard op de lêste dei bekend: Poalen wûn fan Perû en pakte dêrtroch it brûns. It gastlân Meksiko wist de lêste wedstriid fan de Feriene Steaten te winnen en einige dêrtroch as sande.
Sarthe (rivier)
De Sarthe is in rivier yn Frankryk.
De boarne fan de rivier is yn de heuvels fan de Perche. Noardlik fan Angers rint er gear mei de Mayenne. Fanôf dat plak hjit de rivier de Maine.
De Sarthe streamt troch trije departeminten:
Yn de Sarthe lizze 20 slûzen. De Sarthe is fanôf de Barrage d'Enfer yn Le Mans oer in lingte fan 132 kilometer oant it gearrinnen mei de Mayenne te befarren.
Hâns Omkoal
Hâns Omkoal, yn it oarspronklike Deensk: Klods-Hans, is in mearke fan 'e hân fan 'e grutte njoggentjinde-iuwske Deenske skriuwer en dichter Hans Christian Andersen (1805-1875). It waard foar it earst publisearre yn april 1855, as ûnderdiel fan H.C. Andersen's Historier ("H.C. Andersens Stoarjes"), wat in samling fan eardere ferspraat útjûne en inkele nije mearkes wie, mei dêrûnder ek Fiif út Ien Eartepûl. Hâns Omkoal is ien fan Andersen syn minder bekende mearkes, mar waard yn 1943 dochs troch Douwe Tamminga oerset yn it Frysk as ûnderdiel fan 'e bondel Andersen's Folksforhalen en Mearkes.
Ynhâld
Yn it mearke wurdt it ferhaal ferteld fan trije bruorren. De âldste beide binne sa aldertigenste leard dat it wol mei de helte takinnen hie. De jongste, Hâns, dy't troch in elk fan "Hâns Omkoal" neamd wurdt, is lykwols dom berne en hat nea wat byleard. Dan lit de dochter fan 'e kening it omsizze dat se dyjinge ta man nimme sil, dy't it nei har sin it bêste pratende hâlde kin. Dat de beide learde bruorren krije fan harren heit elk in hynder en sette nei stêd ta om om 'e prinsesse te stykjen. Hâns Omkoal sjocht se fuortgean en freget wat der te rêden is. As er heart fan 'e prinsesse en dat dy om in man siket, freget hy syn heit ek om in hynder, dat hy èk nei stêd ta kin en stykje om 'e prinsesse. Mar syn heit stegeret him ôf. Dêrop reizget Hâns Omkoal op 'e geitebok nei stêd ta.
As hja ienris by de prinsesse talitten wurde, en sjogge dat der in hiel espel siktarissen by stiet dy't elts wurd opskriuwe dat har ta de mûle út komt, wurde de beide learde bruorren, krekt as alle oare gadingmakkers, sa senuweftich dat se gjin wurd mear útbringe kinne. Inkeld Hâns Omkoal, dy't him nearne wat oan gelegen lizze lit, hâldt en draacht him by de prinsesse lykas oars. Dat ta eintsje beslút trout Hâns Omkoal mei de prinsesse en wurdt kening fan it lân, wylst syn beide learde bruorren harren beskamme ôfjouwe.
Jesaja (bibelboek)
Jesaja, yn it oarspronklike Hebriuwsk: ישעיהו, Yěšayahu, is in boek fan sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach is Jesaja it 10de boek (fan 24) en falt it ûnder de Neḇi'im Aḥaronim (de "Lettere Profeten"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel is it (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978) it 23ste boek (fan 39) en heart it ta de Grutte Profeten. Yn it boek Jesaja binne in rige profesijen optekene, wêryn't earst de ein fan it keninkryk Juda foarsein wurdt en dêrnei de restauraasje fan 'e Israelityske steat yn 'e foarm fan in glorieus takomstich keninkryk fan God. De earste folsleine Fryske oersetting fan Jesaja stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.
Oarsprong
Neffens de tradysje soe de Judeeske profeet Jesaja (±740-687 f.Kr.) it nei him neamde boek skreaun hawwe, mar op grûn fan tekstûndersyk sjocht de moderne bibelwittenskip Jesaja as in kompilaasje fan skriuwwurk út trije ûnderskate perioaden. It earste part, dat men Proto-Jesaja (Jes. 1-39) neamt, omfettet de eigentlike profesijen fan 'e Jesaja mei oanfollings en útlis dy't yn 'e sânde iuw f.Kr. tafoege is. It twadde part, Deutero-Jesaja (Jes. 40-55), is it wurk fan in auteur út 'e sechsde iuw f.Kr., dy't om 'e ein fan 'e Babyloanyske Ballingskip (538 f.Kr.) hinne skreau. En it trêde part, Trito-Jesaja (Jes. 56-66) is gearstald yn Jeruzalim, koart nei't de Joaden út 'e ballingskip weromkeard wiene, nei alle gedachten troch mear as ien skriuwer.
Proto-Jesaja (h. 1-39)
Yn Jes. 1-5 en 28-29 foarseit de profeet it oardiel oer Juda. De Judeeërs miene dat se feilich binne fanwegen harren ferbûn mei God, mar troch de profeet warskôget God harren dat it ferbûn har net beskermje kin as hja it sels ferbrutsen hawwe troch oare goaden te ferearjen en troch dieden fan ûnrjocht en wredens út te heven dy't tsjin 'e wet fan God yngeane. Jes. 6 beskriuwt hoe't Jesaja derta roppen waard om profeet te wurden. Yn Jes. 7-23 profetearret er tsjin 'e fijannen fan Juda, wylst yn Jes. 24-34 de komst fan 'e messias foarsein wurdt (it is dizze passaazje dêr't de kristenen de measte wearde oan hechtsje en dêr't yn harren Nije Testamint ferskate kearen nei ferwiisd wurdt). Jes. 36-39, ta ein beslút, geane oer de oerwinning op 'e Assyriërs troch de Judeeske kening Hizkía en dy syn betrouwen op God. Proto-Jesaja einiget mei Jesaja syn foarsizzing fan 'e Babyloanyske Ballingskip.
Deutero-Jesaja (h. 39-55)
De profeet foarseit de ferlossing fan 'e Joaden út 'e macht fan 'e Babyloaniërs en harren weromkear nei it Unthjitten Lân. De status fan 'e Joaden as it útkarde folk fan God wurdt befêstige en teffens dat God sawol harren nasjonale god is as de iene god dy't oer hiel it hielal regearret. De Perzyske kening Koaresj (Syrus de Grutte) wurdt oantsjut as de messias dy't it Babyloanyske Ryk ûnder fuotten helje sil en de weromkear fan 'e Joaden út harren ballingskip mooglik meitsje sil (it liket derop dat Deutero-Jesaja hjirby beynfloede is troch de propaganda fan Syrus en dy syn oanhingers sa't dy oerlevere is yn 'e saneamde Syrussylinder, mei't der treffende oerienkomsten tusken de beide teksten binne — al hat de Syrussylinder it fansels net oer de God fan Israel, mar oer de Mesopotamyske god Mardûk). Fierders jout de profeet noch in beskriuwing fan 'e takomstige gloarje fan Sion.
Trito-Jesaja (h. 56-66)
Mei't Trito-Jesaja gjin ienheid, mar in samling fan in stik as tolve losse passaazjes is, rint de ynhâld nochal útinoar. Der is in opbychting fan sûnde en in smeekbea oan God om net foar ivich lulk te bliuwen; in gedicht dat as tema hat dat God gjin ierdske timpel brek is om't de himel syn troan en de ierde syn fuotskammel is; fersen dêr't de betingsten yn útienset wurde om talitten te wurden ta de mienskip; klaachlieten oangeande sûnde, ûnbekwamens en heidendom; en in útlis oer hoe't ûnderskie makke wurde kin tusken de "rjochtfeardigen" en de "sûnders", wêrmei't foarútrûn wurdt op in opdieling yn dy beide kategoryen dy't yn it lettere joadendom en it iere kristendom tige algemien wurde soe.
Katôba (taal)
It Katôba (Ingelsk: Catawba, útspr.: [kǝ'tɔ:bɑ]), inkeld ek wol Kataba (Ingelsk: Cataba, útspr.: [kǝ'ta:bɑ]) is de lânseigen taal fan 'e Katôba, in Yndiaansk folk út 'e súdeastlike Amerikaanske steat Súd-Karolina. It is ien fan twa talen, beide útstoarn, dy't tegearre de Eastsûaanske groep fan 'e Sûaanske talen foarmje.
Dy klassifikaasje datearret fan 1881, doe't de taalkundige Albert Samuel Gatschet de Katôba besocht en in grutte wurdlist opstelde dy't withoefolle oerienkomsten mei de Westsûaanske talen sjen liet. Fierder ûndersyk troch Gatschet, Horatio Hale, James Mooney en James Owen Dorsey brocht oan it ljocht dat ferskate oare stammen út deselde krite (it heuvelige foarlân fan 'e Appalachen yn Súd-Karolina), ek Sûaanske taalfoarmen sprieken, wêrfan't de measten beskôge waarden as dialekten fan it Katôba. Taalkundich bewiismateriaal en archeologyske fynsten wize derop dat alle Sûaanske folken wierskynlik harren oarsprong yn dit gebiet fine.
Neffens de taalkundewebside Ethnologue is de lêste persoan dy't it Katôba as memmetaal hie, ferstoarn foàr 1960. Men wol wol hawwe dat dy persoan it Katôba-opperhaad Samuel Taylor Blue wie, dy't yn 1959 stoar, mar dat is net alhiel wis. "Reade Tongerwolk" ("Red Thunder Cloud"), in man fan Afro-Amerikaansk komôf dy't berne wie as Cromwell Ashbie Hawkins West, fette al ier yn syn libben in fassinaasje op foar alles dat mei de Yndianen te krijen hie. Hy omearme in fiktive Yndiaanske identiteit en makke yngeand stúdzje fan ferskate Yndiaanske talen. Oant syn ferstjerren, yn 1996 hold er fol dat hy de lêste wie dy't it Katôba floeiend spriek. It is ûndúdlik oft dat ek sa wie, mei't guon foaroansteande fertsjintwurdigers fan wittenskiplike fermiddens him as in bedrager beskôgje. Op 't heden krewearje de Katôba om harren taal nij libben yn te blazen.
Nijfûnlân
Nijfûnlân (Ingelsk: Newfoundland; Frânsk: Terre-Neuve; Iersk: Talamh an Éisc; Mikmak: Taqamkuk) is in grut eilân foar de kust fan noardeastlik Noard-Amearika, dat mei de regio Labrador, op it fêstelân, de Kanadeeske provinsje Nijfûnlân en Labrador foarmet. Teffens is it it sintrale diel fan Atlantysk Kanada, dat bestiet út Nijfûnlân en Labrador en de Kustprovinsjes.
Geografy
Nijfûnlân wurdt alhiel omjûn troch de Atlantyske Oseaan. Yn it noardwesten skiedt de smelle Strjitte fan Belle Isle it fan Labrador. De haadstêd, St. John's, leit alhiel oan 'e oare, súdeastlike kant fan it eilân, op it Avalonskiereilân. Oan 'e súdkant skiedt de Cabotstrjitte Nijfûnlân fan Kaap Bretoneilân, dat ta de provinsje Nij-Skotlân heart. Nijfûnlân leit dwers foar de mûning fan 'e rivier de Saint Lawrence, en skept sa de Saint Lawrencebaai, dat de grutste riviermûning fan 'e wrâld is. Mear nei it súdeasten ta, deunby de Nijfûnlânske kust, lizze yn 'e Atlantyske Oseaan de eilantsjes Sint-Pierre en Miquelon, dat it iennichste oerbleaune Frânske gebietsdiel yn Noard-Amearika is.
Skiednis
Yn 'e prehistoarje waard Nijfûnlân bewenne troch Yndiaanske folken fan 'e Dorsetkultuer, mar doe't it yn 'e alfde iuw foar it earst troch Jeropeänen besocht waard (yn 'e foarm fan 'e ekspedysje fan 'e Iislânske Wytsing Leif Eriksson), wie it nei it skynt ûnbewenne. Neitiid moatte dan de Beotûk-Yndianen har der nei wenjen set hawwe, want dy holden der ta doe't it eilân om 1500 hinne oandien waard troch fiskerslju út Portegal, Spanje (benammen Baskelân), Frankryk (benammen Bretanje) en Ingelân, dy't ôfkamen op 'e ûnbidige iezings kabeljau yn 'e wetters foar de Nijfûnlânske kust.
Yn 1497 waard it eilân troch de Italjaanske ûntdekkingsreizger yn Ingelske tsjinst John Cabot (Giovanni Caboto) besocht. Yn 1501 waard de kust fan it eilân yn kaart brocht troch de Portegeeske bruorren ûntdekkingsreizgers Gaspar en Miguel Corte Real. Yn 1583 waard Nijfûnlân yn besit nommen troch sir Humphrey Gilbert, út namme fan 'e Ingelske Kroan. Dêrmei wie it de âldste Ingelske koloanje. Yn 1809 waard Labrador, op it fêstelân, dat earder ta Kebek heard hie, by Nijfûnlân foege. De Nijfûnlânkoloanje bleau lange tiid op himsels, en ûntjoech him yn 1907 ta it selsbestjoerende Dominion Nijfûnlân, dat pas yn 1949 by Kanada foege waard. Yn 2001 waard de namme fan 'e provinsje, dy't oant dy tiid ta altyd "Nijfûnlân" west hie, feroare yn "Nijfûnlân en Labrador".
Demografy
Neffens de Kanadeeske folkstelling fan 2006 hie Nijfûnlân doe krapoan 480.000 ynwenners, wat delkomt op 91% fan 'e provinsjale befolking, al makket it eilân mar sa'n 30% fan it provinsjaal grûngebiet út. Nijfûnlân hat in oerflak fan 111.390 km² mei de lytsere oanbuorjende eilantsjes ynbegrepen, of fan 108.860 km² as inkeld it haadeilân rekkene wurdt. Dat makket it ta it op trije nei grutste eilân fan Kanada en it op fyftjin nei grutste eilân fan 'e wrâld. De befolkingstichtens is 4,3 minsken de km². Dêrby libbet mear as de helte fan 'e ynwenners op in protsje op it súdeastlike Avalonskiereilân, dêr't û.m. de haadstêd St. John's leit.
It grutste part fan 'e eilânbewenners is fan Ingelsk, Iersk of Skotsk komôf, wylst de Frânsktalige minderheid, de Franko-Nijfûnlanners, sa'n 5,5% befolking fan 'e útmeitsje. Yn 'e njoggentjinde iuw waard der njonken Ingelsk en Frânsk op Nijfûnlân ek in protte Iersk sprutsen; it eilân hie doe syn eigen Ierske dialekt, it saneamde Nijfûnlânsk-Iersk, dat sûnt útstoarn is. Angelsaksyske Nijfûnlanners beskôgje harsels (en wurde troch de rest fan 'e Kanadezen beskôge) as in apart slach folk. Op it Kanadeeske fêstelân wurde grappen oer de Newfies (sa't de bewenners fan it eilân neamd wurde) ferteld, min ofte mear sa't yn Nederlân wol Belgemoppen ferteld wurde. By de folkstelling fan 2006 joech 38% fan 'e befolking as etnisiteit "Nijfûnlanner" op. Der liket in Nijfûnlânsk nasjonalisme yn opkomst, mei as ien fan 'e wichtichste symboalen de grien-wyt-rôze trijekleur.
Wat de lânseigen befolking oangiet, de oarspronklike Beotûk-Yndianen binne yn 'e koloniale tiid útstoarn. De lêste folbloed-Beotûk stoar yn 1829 en de lêst bekende healbloed-Beotûk yn 1919. De Mikmak-Yndianen, dy't har pas nei de kolonisaasje troch de Ingelsen (út Nij-Skotlân wei) op Nijfûnlân nei wenjen setten, meitsje tsjintwurdich 3,2% fan 'e befolking út.
List fan planetoïden 91501-91600
Dit is in list fan planetoïden 91501-91600.
Argentan
Argentan is in lytse stêd en gemeente yn it Frânske departemint Orne yn de regio Normandje. De bewenners wurde "Argentanais" neamd. It plak is ûnderdiel fan it arrondissemint Argentan.
Argentan leit oan de noardlike kant fan de Orne. De tichtstbylizzen stêd is Alençon, dat súdlik fan Argentan leit. Argentan is de tagongspoarte fan it Regionale Natoerpark Normandie-Maine. De nulmeridiaan rint troch Argentan en in stien oan de westlike yngong fan de stêd jout it plak oan.
Skiednis
Argentan waard yn in delte fan de Orne stifte. Yn de antike tiid hiet it plak Vagoritum. As gallo-romeinske stêd krige Argentan yn de midsiuwsen jimmeroan mear betsjutting. Mei de komst fan de Wytsings waard Argentan ûnderdiel fan Normandje. De hiele midsiuwen troch hie de stêd slim te lijen fan de striid tusken Ingelân en Frankryk. De stêd waard ferskillende keare oermastere en ferneatige. Minister Jean Baptiste Colbert makke yn de tiid fan de Sinnekening fan Argentan in sintrum foar it meitsjen fan kant en dêrmei waard de stêd in konkurrint fan Alençon.
By de Slach om Ingelân spile Argentan tusken july 1940 en maart 1941 in rol, om't de Stukas fan de Dútsers dêrby gebrûk makken fan it noardlik lizzende fleanfjild by Sévigny. Op 5 juny 1944 waard de stêd bombardearre. Allinne it stedsdiel Saint-Martin bleau frij fan de bombardeminten. Sûnt 15 augustus stiene de Amerikanen foar Argentan en pas op 20 augustus folge de befrijing. By de striid waard Argentan foar 80% ferneatige.
Formule 1 yn 2015
Lewis Hamilton wie by de start fan it seizoen de ferdigenjend wrâldkampioen by de koereurs, syn team Mercedes is de regearjend wrâldkampioen by de konstrukteurs.
Klassemint by de koereurs
De top 10 klassearre auto's, krije punten,
Opmerkingen:
Klassemint by de konstrukteurs
De top 10 klassearre auto's, krije punten,
Opmerkingen:
Afrodite
thumb|125px|Aphrodite Anadyomene, Romeinske kopy neffens Gryksk orzjineel. Marmer, Musei Vaticani, Rome Afrodite wie in goadinne út de Grykske mytology. Hja wie de goadinne fan de fruchtberens, en dêrmei fan de leafde. Hja wie ek goadinne fan it lykwicht.
Der binne ferskate ferhalen oer har berte, mar it bekendste is faaks dat hja berne is út it sulveren skom fan de see, befruchte troch droppen bloed fan Kronos. Afrodite wie troch Seus oan Hefaistos ta frou jûn, mar hja sloech mei Mars om.
Yn it ferhaal fan de Trojaanske kriich is hja de goadinne dy't troch de Trojaanske keningssoan Paris ta kreaste keazen wurdt. Dat docht er om't hja him de kreaze Helena ferseit, de frou fan de Spartaanske kening Menelaos. Paris giet nei Sparta en mei't Helena ferealet geane se tegearre werom nei Troje. Menelaos wol fansels de oare helte werom hawwe, en begjint de kriich.
De Romeinen keppelje Afrodite oan Fenus, fandêr it skilderij De Berte fan Fenus fan Sandro Botticelli, wat sjen lit hoe't hja út de see berne is. thumb|left|De Berte fan Fenus
Tramwei Harkesyl - Makkum
Skiednis
Yn 1898 waard troch de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM) de line Harkesyl - Makkum iepene. In ôfstân fan sa'n 6,5 km. Der waard op dit trajekt riden mei hynstetrams. De line waard sletten op 16 july 1930. It wie doe de lêste tramwei dy't noch riden waard mei in hynstetram.
Haltes
(net folslein)
Sniewytsje en Roazerea
Sniewytsje en Roazerea, yn it oarspronklike Dútsk: Schneeweißchen und Rosenrot, is ien fan 'e minder bekende mearkes dy't troch de bruorren Grimm optekene waarden yn harren Kinder- und Hausmärchen ("Berne- en Hûsmearkes") fan 1812. It moat net betize wurde mei Sniewytsje (Schneewittchen), dat in folslein oar mearke is. Likemin hearde it ta de mearkes fan Charles Perrault yn syn Contes de Ma Mère l'Oye ("Ferhalen fan Us Mem de Goes"), sa't wolris beweard wurdt.
Foàr de bruorren Grimm is it inkeld bekend fan in âldere en koartere ferzje fan Caroline Stahl, dy't as titel De Untankbere Dwerch hie. Dat is mei-iens ek de âldst bekende foarm fan it mearke. Wol is út ûndersyk dúdlik wurden dat dit folksferhaal mar in tige beheinde fersprieding hie. Yn 2012 is it oerset nei it Frysk troch Anne Tjerk Popkema, as ûnderdiel fan 'e samling Mearkes fan Grimm.
Ynhâld
Sniewytsje en Roazerea binne de dochters fan in earme widdo. Se binne altiten byinoar en kinne it tige goed mei-inoar fine. Op in winterjûn blykt der, as der oankloppe wurdt, in bear foar de doar te stean. De beide famkes en harren mem wurde o sa kjel, mar de bear kin prate, en seit dat er oan it murch ta ferklomme is en oft er him wol eefkes foar harren iepen hurd opwaarmje mei.
De widdo kriget begrutsjen mei him en lit him deryn. Letter, as sy en har bern út 'e wei sille, biedt se de bear oan om dy nachts mar foar de hurd lizzen te bliuwen. Fan dy tiid ôf komt de bear eltse jûns by harren om him foar de hurd del te jaan. De famkes boartsje mei him en binne al gaueftich net oars mear wend. Mar as it maityd wurdt, seit de bear dat er fuort moat en de hiele simmer net wer komme sil, want hy moat syn skat beskermje tsjin 'e boaze dwergen, dy't winterdeis, troch de grûnfroast, net út harren hoalen komme kinne.
Eve Ensler
Eve Ensler (New York (New York), 25 maaie 1953) is in Amerikaansk toanielskriuwster, skriuwster, dokumintêremakster, artyste, feministe en polityk aktiviste dy't har ynset foar frouljusrjochten. Dêrby is se fral aktyf yn 'e striid tsjin frouljusmishanneling mei har yn 1998 oprjochte organisaasje V-Day, dêr't se al mear as $ 75 miljoen mei ophelle hat en mear as tolvetûzen helpprogramma's mei útfierd en skûlhuzen foar mishannele froulju mei opset hat yn 'e Demokratyske Republyk Kongo, Haïty, Kenia, Egypte, Irak en Súd-Dakota. Ek wurket se nau gear mei de Revolutionary Association of the Women of Afganistan (RAWA). As skriuwster is hja benammentlik bekend wurden troch har toanielstik The Vagina Monologues, út 1996, dat oerset is yn likernôch 50 talen en spile is troch grutte nammen as Jane Fonda, Whoopi Goldberg, Glenn Close, Susan Sarandon, Cyndi Lauper en Oprah Winfrey.
Libben
Ensler is de dochter fan Arthur en Chris Ensler. Har heit wie in joadske sakeman út 'e itensyndustry en har mem in húsfrou mei in kristlike eftergrûn. Yn har boek Insecure at Last, út 2006, beskreau Ensler û.m. hoe't se fan har fyfde oant har tsiende jier allegeduerigen ferkrêfte en slim mishannele waard troch har heit. Yn 1975 rûne hja har middelbere-skoaloplieding oan it Middlebury College mei goed gefolch ôf. Yn 1978 troude se mei Richard McDermott, mar yn 1988 rûn harren houlik út op in skieding. Ensler is de styfmem fan 'e akteur Dylan McDermott, dy't se wetlik adoptearre doe't hy 15 en sysels 23 wie. Yn 2010 makke Ensler bekend dat se lijt oan limoerkanker. Yn 2011 waard har in Tony Award (de heechste Amerikaanske teäterpriis) takend yn 'e bûtenkategory dy't bekend stiet as de Isabelle Stevenson Award, en dêr't lju út 'e Amerikaanske teäterwrâld mei eare wurde dy't har ûnberonge ynset hawwe foar humanitêre doelen.
Tramwei Boalsert - Harns
De tramwei Boalsert - Harns bestie fan 1882 oant 1947.
Skiednis
Yn 1882 waard troch de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM) de line It Hearrenfean-De Gordyk iepene en yn 1901 trochlútsen oant Harns-Haven. In ôfstân fan sa'n 20 km. Der waard op dit trajekt riden mei steamtrams. De line waard sletten op 11 maart 1947. It stik tusken it tramstasjon fan Boalsert oant it molkfabryk Hollandia dwers troch it sintrum fan Boalsert bleau yn gebrûk oant 28 juny 1968, dêrnei is ek it lêste stikje fan it trajekt opbrutsen.
It eardere tramstasjon fan Boalsert is nei it slúten fan de tramlinen noch jierren yn gebrûk west as garaazje.
Haltes
(net folslein)
Fransiskus Brandsma
Fransiskus Brandsma (Menaam, 1698 - Eastrum, 5 juny 1775) wie in predikant.
List fan planetoïden 91601-91700
Dit is in list fan planetoïden 91601-91700.
Wytze Brandsma
Wytze Lammert Brandsma (Drachten, 6 april 1903 - Grins, 1 augustus 1987) wie in filolooch.
Hy studearre Nederlânske Letteren yn Grins; promovearre op Het werkwoord bij Gysbert Japicx (1936). Hy skreau stúdzjes op Frysk filologysk mêd, ûnder oaren: Mayke Jakkelis (1951).
Brandsma wie fierders direkteur fan de HBS-A yn Ljouwert fan 1941 oant 1946 en fan '46 oant 1968 fan de Gemeentlike Dalton-HBS (letter it Zernike Kolleezje) yn Grins.
Hy waard yn 1957 ûnderskieden, Ofsier yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Tramwei Feanwâlden - Drachten
De tramwei Feanwâlden - Drachten bestie fan 1881 oant 1947.
Skiednis
Op 19 septimber 1881 waard troch de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM) de line Feanwâlden-Burgumerdaam iepene en op 29 maaie 1886 fan de Burgumerdaam nei Drachten. In ôfstân fan sa'n 20 km. Der waard op dit trajekt riden mei hynstetrams en fanôf 1926 mei steamtrams. De line waard sletten op 5 oktober 1947. It stik tusken Feanwâlden en Burgum bleau noch foar frachtferfier yn gebrûk oant 1 oktober 1949 by de NS dêrnei is ek it lêste stikje fan it trajekt opbrutsen.
Haltes
(net folslein)
Pjotr Nikolajevitsj Grûzinski
Prins Pjotr Nikolajevitsj Grûzinski (Georgysk: პეტრე ნიკოლოზის ძე გრუზინსკი; Russysk: Пётр Николаевич Грузинский; letterlik "Peter fan Georgië"; Koersk, 19 desimber 1837 - 1 juny 1892) wie in Georgyske keninklike prins (batonishvili) út it Hûs Mukhrani fan de keninklike Bagrationi-dynasty.
Grûzinski skildere lânskippen en sjenrestikken en wie ek bekend om syn skilderijen fan gefjochtssênes út de Kaukasusoarloch.
Hy wie de soan fan prins Nikoloz Grûzinski en in telch fan de Mukhrani-Grûzinsky takke fan de Bagrationi-dynasty dy't yn de 18e iuw nei it keizerlike Ruslân ferhuze wie. Pjotr Nikolajevitsj Grûzinski wie de lêste streekrjochte manlike ôfstammeling fan kening Vachtang VI fan Kartli en de lêste yn de Grûzinski-line.
Hy waard beïerdige op it stedsbegraafplak yn Pavlovsk (federaal distrikt Sint-Petersburch). De grêfstien en it begraafplak binne net bewarre bleaun.
Blackwater (bedriuw)
Blackwater wie in Amerikaansk partikulier militêr bedriuw (sis mar in ferhierbedriuw fan hierlingen), dat op 26 desimber 1996 oprjochte waard troch Erik Prince, in eardere ofsier by de Navy SEALs, de kommando's fan 'e Amerikaanske Marine. It bedriuw waard yn 2009 omneamd ta Xe Services en yn 2011 ta Academi, mar yn 'e media en troch eltse oare belanghawwende útsein it bedriuw sels waard it ek dêrnei altyd fan Blackwater neamd. It bedriuw hie syn haadkertier yn Reston, yn 'e Amerikaanske steat Firginia, net fier fan 'e federale haadstêd Washington, D.C. ôf.
Yn 'e Irakoarloch gie Blackwater in kontrakt oan mei de Amerikaanske Striidkrêften foar it leverjen fan 'befeiligers' (yn 'e praktyk hierlingen) foar ûnderstypjende funksjes. It bedriuw waard wrâldwiid berucht troch it Bloedbad op it Nisoerplein yn Bagdad, op 16 septimber 2007, doe't in groepke wurknimmers fan Blackwater it fjoer iepenen op ûnwapene boargers en dêrby 17 Irakezen deaden en 20 oaren ferwûnen. It bloedbad brocht de Iraakske befolking ta razernij en late ta slimme spannings tusken de Feriene Steaten en Irak. Fjouwer Blackwater-wurknimmers waarden letter yn rjochtsaken yn 'e Feriene Steaten feroardiele foar harren oandiel yn 'e slachting, ien foar moard en de trije oaren foar deaslach. Alle fjouwer krigen se yn desimber 2020, yn it lêst fan syn presidintskip, amnesty fan 'e Amerikaanske presidint Donald Trump.
Ek nei it bloedbad, dat ek wol it Blackwater-skandaal neamd wurdt, gie Blackwater troch mei it ferlienen fan befeiligingstsjinsten oan 'e Amerikaanske federale oerheid. Sûnt 2003 hie it bedriuw datoangeande in fêst kontrakt mei de Amerikaanske ynljochtingetsjinst CIA. Noch yn 2013 helle International Developments Solutions, in dochterûndernimming fan Blackwater, in kontrakt binnen ter wearde fan likernôch $92 miljoen fan it Amerikaanske Ministearje fan Bûtenlânske Saken foar it leverjen fan bewekkingspersoniel.
Yn 2011 waard Blackwater oernommen troch in groep private ynvestearders. Yn 2014 ferkochten dy it bedriuw troch oan 'e Constellis Group, dy't it fusearje liet mei syn dochterûndernimming Triple Canopy. Dêrmei kaam der in ein oan it bestean fan Blackwater.
Meindert Leerling
Meindert Leerling (Heerjansdam, 11 jannewaris 1936 – Bergambacht, 9 maaie 2021) wie in Nederlânske politikus en sjoernalist. Ut namme fan de Reformatorische Politieke Federatie (RPF) wie er fan 1981 oant 1994 lid fan de Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal en teffens fraksjefoarsitter.
CP-fuotbal op de Paralympyske Simmerspullen
CP-fuotbal, yn it bûtenlân meastal Football 7-a-side neamd, is ien fan de sporten die op it programma fan de Paralympyske Spullen steane. It wurdt spile troch fuotballers dy’t as gefolch fan in harsenbeskeadiging in motoaryske beheining hawwe. In protte fuotballers hawwe by de berte in harsensferlamming hân of op lettere leeftyd in harsensblieding, harsensynfarkt of harsenstumor krigen. Ek fuotballers dy’t troch in koma in licht motoarysk probleem hawwe, komme yn oanmerking om CP-fuotbal te spyljen.
Regels
De regels foar it CP-fuotbal komme yn grutte linen oerien mei it gewoane fuotbal. In oantal regels is mar oars. In team bestiet út sân spilers, wêrûnder de doelman. Trije wiksels binne tidens de wedstriid tastien. In seleksje bestiet út tolve spilers. In wedstriid wurdt stoppe as in team minder as fjouwer fuotballers op it fjild stean hat. It fjild mjit 75 by 55 meter en it doel is lytser, 5 by 2 meter. Wedstriden besteane út twa helten fan in heal oere, mei in kertier pauze tuskentroch. As it nedich is wurdt der in ferlinging spile fan twa kear tsien minuten mei de golden goal regel; wa’t it earst skoart yn de ferlinging, wint de wedstriid.
Meindert Leerling
Sjoernalist
Leerling wie oarspronklik sportsjoernalist. Hy wurke fan 1954 oant 1971 as sjef sportredaksje foar de deiblêdekombinaasje it Rotterdammer Kwartet dêr't er ûnder mear fuotbalwedstriden en Olympyske Spullen fersloech en makke dêrnei de oerstap nei de Evangelyske Omrop. Foar dy omrop wie er yn de jierren santich ek as sjoernalist wurksum en fan 1977 ôf as telefyzjeregisseur.
Lid Twadde Keamer
Yn 1981 waard Leerling listlûker fan de RPF, in partij dy't seis jier letter oprjochte wie as reäksje op de fúzje fan ARP, CHU en KVP ta CDA. Wat by de ferkiezingen fan 1977 noch net slagge, slagge ûnder lieding fan Leerling wol; de RPF kaam by de ferkiezingen fan 1981 as nije partij mei twa sitten yn de Twadde Keamer. By de Twadde Keamerverkiezingen fan 1982 wie dy útkomst likegoed.
Yn 1985 ûnstie der in konflikt tusken it federaasjebestjoer fan de RPF, Leerling en it Keamerlid Aad Wagenaar. De lêste ferliet de fraksje op 23 april 1985 en gie fierder as Groep Wagenaar. By de ferkiezings fan 1986 en dy fan 1989 wie Leerling op 'en nij listlûker. Mei't de RPF mar ien sit helje koe wie yn dy perioade in ienmansfraksje. By syn ôfskied fan de Keamer yn 1994 waard er ta Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw beneamd. Leerling waard troch mei- en tsjinstanners yn de Keamer priizge om syn grutte ynset. Leerling waard as listlûker en fraksjefoarsitter opfolge troch Leen van Dijke.
CP-fuotbal op de Paralympyske Simmerspullen
Klasifikaasje
De fuotballers moatte neffens de standert klasifikaasje yn ien fan de ûndersteande klassen yndield wurde:
Meindert Leerling
Nei de Twadde Keamer
Nei it ferlitten fan de Keamer hie Leerling noch advisearjende funksjes yn de RPF en de KristenUny, wie er manager fan it Holland-Koor en fan 2003 oant 2008 organisearre er solidariteitsreizen nei Israël fan de stichting Christenen voor Israël yn Nijkerk. Fan 2009 oant 2012 organisearre Leerling oriïntaasjereizen nei Israël.
Meindert Leerling wie foarsitter fan de ChristenUnie-kiesferiening yn syn wenplak Bergambacht oant 23 april 2008. Dêrmei kaam syn politike wurk ta in ein. Yn 2014 makke Leerling buorkundich dat hy en Wagenaar harren konflikt bylein hiene.
Persoanlik libben
Leerling wie lid fan de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke (dy't yn 2004 troch fúzje opgie yn de Protestantske Tsjerke yn Nederlân (PKN) en dêryn lid fan it Gereformeerde Bond. Hy troude yn 1961 en waard heit fan trije bern. Syn earste frou stoar yn 1999. Twa jier letter troude er fannijs. Yn novimber 2015 krige er ûnder in kongres fan de ChristenUnie in harsensblieding. Hy rekke dêrtroch iensidich ferlamme. Meindert Leerling ferstoar yn 2021 yn de âldens fan 85 jier.
CP-fuotbal op de Paralympyske Simmerspullen
Skiednis
CP-fuotbal stiet fan 1984 ôf op it programma fan de Paralympyske Spullen.
Kleilieten
De Kleilieten, yn it oarspronklike Hebriuwsk: איכה, Ēiḵāh ("Hoe't"), foarmje in boek fan dichterlike rousangen yn sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach is it it 20ste boek (fan 24) en falt it ûnder de Ḵeṯuḇim (de "Geskriften"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel is it (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978) it 25ste boek (fan 39) en heart it ta de Grutte Profeten (fanwegen de eardere oertsjûging dat it skreaun is troch de profeet Jeremia). De Kleilieten beklage de fal fan Jeruzalim en de ferwuostging fan 'e Timpel yn 586 f.Kr. troch de Babyloaniërs ûnder kening Nebûkadnêzar II. Neffens de joadske tradysje wurde de Kleilieten foarlêzen op Tisha B'Av ("de Njoggende fan Av"), de fertrietlikste dei fan 'e joadske kalinder, wannear't de ferwuostging fan sawol de Earste as de Twadde Timpel berouwe wurdt. De earste folsleine Fryske oersetting derfan stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.
CP-fuotbal op de Paralympyske Simmerspullen
Medaljes
Yn 1984 waard der ek troch fuotballers yn in rolstoel fuotballe, dit wiene de medaljes.
Kleilieten
Oarsprong
Neffens de tradysje soe de profeet Jeremia de skriuwer fan 'e Kleilieten wêze; dêrfandinne dat se yn 'e kristlike Bibel daliks op it boek Jeremia folgje. It ferhaal giet dat Jeremia him weromloek yn in grot fuort bûten de Damaskuspoarte fan Jeruzalim en dêr de Kleilieten skreau; de grot wurdt noch altiten oanwiisd troch toergidsen. Lykwols, de strange neilibbing fan 'e stylregels komt men nearne yn Jeremia tsjin, dat al is it boek mooglik skreaun troch ien auteur (al is dat ûnder bibelwittenskippers ek in striidpunt), dan noch besteane der slimme twifels oer oft dat Jeremia wol wie. De Kleilieten datearje nei alle gedachten fan koart nei 586 f.Kr.
Ynhâld
De Kleilieten binne in lytse samling rousangen, dêr't treurjendewei de ûndergong fan Jeruzalim en de Timpel mei besongen wurdt. Se binne nei alle gedachten basearre op it fan oarsprong Mesopotamyske sjenre fan 'e stedsbeklagings, dy't weromgeane oant de Sûmearyske tiid en dêr't it Kleiliet foar Ur it ierst oerlevere en bekendste foarbyld fan is. De Kleilieten omfetsje fiif ôfsûnderlike dichtwurken, dy't yn it bibelboek de fiif haadstikken foarmje. Yn Kleil. 1 hat de profeet it oer de mannichfâlde ellinde dy't makket dat de stêd (Jeruzalim) as in iensume widdo sit te skriemen. Yn Kleil. 2 leit er in oarsaaklik ferbân tusken dy ellinde en de sûnden fan it folk tsjin syn God. Yn Kleil. 3 sprekt er de hope út dat de straf dy't God oer it folk en lân komme litten hat, mar fan tydlik aard wêze sil en dat it folk der op 'en doer allinne mar better fan wurde sil. Yn Kleil. 4 beklaget er fannijs de ferrinnewearring fan stêd en Timpel, dy't er nochris weromfiert op 'e sûnden fan it folk. En Kleil. 5, ta ein beslút, foarmet in gebed dat de hoffening fan Sion weinommen wurde mei sadree't it folk berou kriget fan syn dôfhûdigens.
Fryske oersetting
Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe û.m. in oersettingsfragmint fan eigen hân fan Kleil. 3:22-33 út. De earste folsleine útjefte fan 'e Kleilieten stie yn it Alde Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dêr't dy yn 1943 de earste Fryske bibeloersetting mei foltôgen. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan 'e Kleilieten waard dêrby dien troch dû. R. Bijl, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch Ulbe van Houten.
Magnum opus
Mei de term magnum opus (Latyn foar "grut wurk"; meartal: magna opera) wurdt de grutste en mooglikerwize bêste, meast ferneamde en/of populêrste skepping fan in skriuwer, komponist of keunstner oantsjut. Soms wurdt it ek wol brûkt om nei in grut wurk, ynstee fan it grutte wurk, fan in spesifike persoan te ferwizen. In magnum opus ûnderskiedt him fan in masterwurk troch it betingst dat it in wurk op grutte skaal wêze moat (wat by in masterwurk net needsaaklikerwize sa hoecht te wêzen), en it ûntbrekken fan it betingst dat it ornaris ta de meast súksesfolle wurken fan 'e makker hearre moat (wat by in masterwurk al sa is).
Markus (usurpator)
Markus (stoarn 406) wie in usurpator dy't yn 406 útroppen waard ta Romeinsk keizer yn Brittanje. Hy waard letter dat jier fermoarde as gefolch fan in nije opstân fan it leger. Fan dizze keizer is net folle bekend. De skreaune boarnen binne koart oer him en wat letter histoarisy oer Markus skriuwe bestiet meast út oannames.
Libben
Markus wie offisier by it leger yn ‘e Romeinske provinsje Britannia doe’t er yn de rin fan 406 troch it leger ta keizer útroppen waard, mooglik yn 'e simmer.
Wat no de krekte reden west hat foar syn ferheffing is foar ferskate histoarisy ûnderwerp fan diskusje. Lykwols bestiet gjin ferskil fan mening dat de opstân fan it leger rjochte wie tsjin de westlike oerbefelhawwer Stilicho.
Fan Markus is inkeld bekend dat syn bewâld it leger yn Britannia net nei it sin wie, en hy waard dêrom al gau fermoarde en ferfongen troch in oare usurpator, Gratianus. De dea fan Markus wie om-ende-by oktober 406.
Histoaryske oannames
Wylst histoarikus J.B. Bury fermoede dat de rebûlje fan de Britske legioenen yn 406 benammen rjochte wie tsjin Stilicho assosjearje eardere boarnen (Olympiodorus fan Theben, Sosimus en Orosius) de rebûlje mei de Barbaarske ynfallen yn Galje en Itaalje, benamen troch de Fandaalske en Alaanske-stammen dy't de Ryngrins oerstutsen (de Rynoerstek). De Rynoerstek waard troch Prosper fan Aquitaine (390-460) datearre op 31 desimber 406. It debat fan moderne histoarisy hat him rjochte op de fraach oft dit barren de trigger wie foar de opstân. Histoarisy lykas N.H. Baynes en M. Kulikowski stelle dat de usurpaty fan Markus it gefolch wie fan de Rynoerstek, en dêrom earder datearre wurde moat, namentlik op 31 desimber 405. Oaren lykwols, lykas F. Paschoud en Anthony Birley gean der fanút dat de datum fan Prosper wol kloppet, en dat in oar barren yn Galje de opstân feroarsake, en mooglik ferban hald mei in ynfal troch Barbaren yn Galje fanút Itaalje, nei alle gedachten in part fan it leger fan Radagaisus dy't Itaalje yn 405/6 binnenfoel.
Oar
Yn it pseudohistoaryske wurk fan Geoffrey fan Monmouth de Historia Regum Britanniae, wurdt in Gracianus Municeps neamd dy't de troan fan Grut-Brittanje stellen hie fan kening Dionotus. Nei alle gedachten hat hy dizze personaazjes basearre op de histoaryske Gratianus en Markus.