Keunstdong
Skiednis
Al tûsenen jierren waard mei it ferbetterjen mei de fruchtberens fan de boaiem dierlike dong en oare organyske stoffen brûkt. Sûnt de tiid fan Karel de Grutte waard it trijeslachstelsel brûkt en hâldt de fruchtberens yn stân en bestriidzje plantesyktes. Dy metoade wie lykwols djipsinnich en net doelmjittich. Om 1800 hinne kaam der dan ek in ein oan dy metoade. Yn pleistosene geaen waard fan de Midsiuwen ôf ek wol de leechstâlmetoade brûkt. Dêrby wie in reedlik grut oerflak fan mienskiplike grûn nedich om skieppedong te produsearjen, dy't dan mingd mei heideplaggen, op de ikkers ferspraat waard. Dêrby ûntstie krunich lân. Der wie winliken in rûntegong, mar grutte stikken grûn koe net streekrjocht foar fiedselproduksje brûkt wurde, dat in beheining wie foar de hoemannichte minsken dy't fiedsel nedich hiene. Om 1850 hinne waard it greidlânbewetterjen brûkt. Fiedselryk wetter waard dêrby oer ûnfruchtber lân hinne laat, dat dêrtroch as healân brûkt wurde koe. Dat hea waard brûkt as foer foar kij en hynders. Harren dong waard dan wer brûkt foar it útwreidzjen fan it oerflak oanmakke lân. Dy metoade wurke allinne as fiedselryk wetter oanfierd wurde koe. Boppedat frege de metoade in soad arbeid, want de bewetteringssleatten moasten faak hekkele en útdjippe wurde. Ek bleau de beheining fan de hoemannichte dong, dat ta beskikking wie, as probleem bestean. Der waard fierder yn de lânbou nei mooglikheden socht en ferbetterje de fruchtberens fan de boaiem. Der waard besocht mei bepaalde fiedingssâlten, en om 1500 hinne waard guano út Súd-Amearika bekend. Karel I fan Ingelân liet yn 1630 oplossing mei salpeter besykje. Salpeter waard benammen foar buskrûd brûkt en wie dus net altyd ta beskikking foar de lânbou. Om 1800 hinne trúnde Alexander von Humboldt oan op grutskalich gebrûk fan guano. Albrecht Thaer (1752-1828) wie ien fan de earsten dy't de problemem fan de fruchtberens fan de boaiem op wittenskiplike wize oanpakte. Hy ûntwikkele de humus-teory. Neffens Thaer wie de humus, dêrby't dong, húskeguod, ensafuorthinne, alle needsaaklike fiedingsstoffen foar planten befetsje. It probleem lei lykwols yn it ta beskikking dêrta en de oanfier dêrfan. De Dútser Justus von Liebig (1803-1873) lei de grûnslach foar de útfining fan keunstdong. Von Liebig ûndersocht presys hokker eleminten planten nedich hiene. Dêrnei begûn er in proef mei keunstdongjeften. Von Liebig ûnderskate trije wichtige fiedingsstoffen: stikstof (N), fosfaat (P2O5), en kaly (K2O). Dy moasten tatsjinne wurde yn in ferhâlding fan likernôch 1 : 0,35 : 1,4. Fansels ferskilde dat de grûnsoarte en de plantesoarte. Njonken dy wichtige fiedingsstoffen fûn Von Liebig sekundêre fiedingsstoffen ek wichtich, lykas kalsium, en spoareleminten, lykas magnesium, boar, koper en oaren.Von Liebig wie, kreksa as Albert Einstein, kritysk oer it gebrûk fan keunstdong foar ferneatigingswapens. Ek seach er it tefolle keunstdongstruien as gefaar fan it boaiemlibben. Op basis fan 'e teoryen fan Von Liebig eksperimintearre de Ingelsman John Bennet Lawes (1814-1900) fan 1837 ôf mei it gebrûk fan keunstdong. Yn 1842 frege (en krige) er in oktroai foar syn úteinlike keunstdonggearstalling. As grûnwurk foar de earste keunstdongsoarten tsjinnen natuerlike ôfsettings fan dierlike produkten, sa as guano, dat in soad silisalpeter befettet, fan seefûgels, dat ôfsetten is op in soad lytse eilannen, dêr't seefûgels tûsenen jierren bret hawwe en dêr't it troch de ûntbrekkende reinfal ek net fuortspielde, en flearmûzestront (bat guano), dat ek foar tûsenen jierren yn grotten opheape wie (6% N, 8% P2O5) út Perû en Argentynje. Dy natuerlike foarrieden wiene al gau dien.