cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Koptyske Iepenbiering fan Paulus
De Koptyske Iepenbiering fan Paulus waard neamd troch de tsjerkfaar Epifanius fan Salamis as in geskrift dat it wurk wie fan 'e kaïniten. Dat wie in gnostyske sekte dy't Kaïn (de soan fan Adam en Eva, dy't neffens it bibelboek Genesis syn broer Abel deasloech en sa de earste moardner waard) as de messias beskôge, mei't sy de âldtestamintyske joadske God, dy't se fan Yaltabaoth neamden, as de ferpersoanliking fan it kwea beskôgen. De tekst beskriuwt de opfeart fan Paulus troch ferskate stadia fan 'e himels, wylst Yaltabaoth, dy't omskreaun wurdt as in âldman sittend op in troan, alle war docht om him dat te beletten. In siel dy't yn it libben gjin kennis (gnosis) opdien hat en sadwaande Yaltabaoth net de baas kin, wurdt neffens de tekst weromstjoerd om troch reynkarnaasje nochris in libben yn in fleislik tichthûs en ierdske ballingskip trochbringe te moatten.
Undergrûnske wrotmûzen fan de Nije Wrâld
De ûndergrûnske wrotmûzen fan de Nije Wrâld (wittenskiplike namme: Pitymys) binne in ûnderskaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), de tûke fan 'e fjildmûzen (Arvicolini) en it lyknammige skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus). Ta dit ûnderskaai hearre twa útstoarne en fjouwer libbene soarten en út Noard- en Midden-Amearika.
Edwert III (toanielstik)
Auteurskip
Der bestiet ûnder saakkundigen noch grutte ûniennichheid oer in mooglik Shakespeariaansk auteurskip, al liket in lytse mearderheid de teory oan te hingjen dat it stik it resultaat is fan in gearwurking tusken Shakespeare en syn kollega-toanielskriuwer Thomas Kyd. Ien fan 'e wichtichste arguminten tsjin in Shakepeariaansk auteurskip is dat Edwert III net opnommen waard mei hast alle oare stikken fan Shakespeare yn 'e gesachhawwende First Folio út 1623. Mar mei't der yn it stik nochal wat ôfjûn wurdt op Skotlân en de Skotten soe it wêze kinne dat Edwert III de oanlieding wie foar it brief dat George Nicolson, keninginne Elizabeth I har saakfertsjintwurdiger yn Edinburch, yn 1598 stjoerde oan 'e Ingelske kânselier William Cecil, wêryn't er him beklage oer de manear wêrop't Skotten op it Londenske toaniel portettearre waarden. Mei't yn 1603 de Skotske kening Jakobus VI (as Jakobus I) op 'e Ingelske troan kaam, soe it wêze kinne dat it John Heminges en Henry Condell, de gearstallers fan 'e First Folio, better talike hat om dit kontroversjele stik út harren samling wei te litten.
Ynhâld
Edwert III is opmakke út twa ûnderskate dielen. It earste part giet fierhinne oer de grevinne fan Salisbury, de frou fan 'e greve fan Salisbury, dy't fan 'e plonderjende Skotske ynfallers rêden wurdt troch Edwert III. De kening set har dêrnei lykwols ûnder druk om syn mêtresse te wurden, wat de grevinne wol nei fleanen liket. Hja besiket him ôf te skrikken troch te bluffen dat se it libben fan har man nimme sil as de kening it lichem fan syn frou nimt. As se lykwols ta har ôfgriis merkt dat Edwert dat wol in goed plan fynt, drigemintet se mei selsmoard as er har net gewurde lit. Ta einbeslút jout de kening dan útdrukking oan syn skamte foar syn eigen hâlden en dragen, en leit er him by har wil del.
It twadde part fan it stik, dat yn beskate sênes Shakespeare syn Hindrik V net wanlyk is, jout Edwert him by syn leger yn Frankryk, en besiket er mei in fjildtocht yn it ramt fan 'e Hûndertjierrige Oarloch de Frânske troan te bemasterjen. It perspektyf wikselet hjir tusken it Ingelske en it Frânske kamp, wêrby't de skynbere hopeleazens fan 'e Ingelske saak kontrastearret mei de heechkroppigens fan 'e Frânsen. Yn dit twadde part konsintrearret it stik him op Edwert III syn soan Edwert, byneamd de Swarte Prins, dy't stint en grynt oer de moraliteit fan 'e oarloch foar't er tsjin in ûnoerkomber lykjende fijân in grutte oerwinning behellet yn 'e Slach by Poitiers, wêrby't û.m. de Frânske kening Jan II kriichsfinzen nommen wurdt.
Bridgette Kerkove
Bridgette Kerkove, echte namme: Patricia Lynn Felkel (Los Angeles, 8 febrewaris 1977), is in rêstend Amerikaansk neakenmodel, stripper, pornografysk aktrise, pornoregisseur en pornoprodusinte fan etnysk Dútsk komôf, wa har artystenamme oft ek wol stavere wurdt as Bridget Kerkove of Bridgett Kerkove, en dy't harsels yn it begjin fan har karriêre ek wol koartwei Bridgette neamde. Neffens har offisjele opjefte is Kerkove 1.63 m, mei in gewicht fan 49 kg. Se hat twa bern mei har eks-man Skeeter Kerkove, dy't lange tiid har agint wie en mei wa't se troud wie fan 1999 oant 2006.
Karriêre
It is net alhiel dúdlik wêr't Bridgette Kerkove berne is; de measte boarnen wolle hawwe dat dat yn Los Angeles, yn 'e steat Kalifornje, wie, mar de oars wol betroubere Internet Adult Film Database jout oan dat se yn Eastenryk berne is. Hoe dan ek, Kerkove is opgroeid yn Los Angeles, en se folge de middelbere skoalle yn Burbank, in foarstêd fan dy metropoal. Yn 1998, doe't se njoggentjin jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film.
Yn 1999 briek se it rekôr fan it spyljen yn 'e measte sekssênes yn ien jier, doe't se 203 sênes die yn 344 dagen. It jiers dêrop die se 205 sênes yn 319 dagen. Har rol yn Jake Steed syn Little White Chicks and Big Black Monster Dicks 4, út 1999, rûn út op in plysje-ûndersyk. Yn dy film spile se in skoalfamke dat ûnderweis nei hûs ûntfierd wurdt troch trije swarte manlju (Steed, Lexington Steele en Mandingo).
Doe't se yn it neijier fan 2001 swier waard, joech se har pornokarriêre deroan. Nei de berte fan har dochter Kaylynn Ashley, yn 2002, makke se in comeback, al die se it fan dy tiid ôf net mear sa mâl as foarhinne. Yn 2011 hold se foargoed op mei aktearjen, al bleau se efter de skermen noch wol by de pornoyndustry belutsen as regisseur en produsinte. Yn totaal hat Kerkove yn likernôch 290 pornofilms spile, en dêrfoar hat se trije AVN Awards (de Oskars fan 'e pornowrâld) wûn. Boppedat waard se yn 2011 ynhuldige yn 'e AVN Hall of Fame. As regisseur, yn hokker hoedanichheid oft se sûnt 2001 wurksum is, hat se oant mids 2013 58 pornofilms makke.
Jeraziatyske gerslânwrotmûzen
De Jeraziatyske gerslânwrotmûzen (wittenskiplike namme: Alexandromys) binne in ûnderskaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), de tûke fan 'e fjildmûzen (Arvicolini) en it lyknammige skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus). Ta dit ûnderskaai hearre trettjin soarten út Jeraazje, wêrûnder de rottekop, dy't ek yn Fryslân foarkomt.
John Alcock
thumb|Alcock en Brown nei de lâning yn Ierlân John Alcock (Heaton Moor (Manchester), 5 novimber 1892 - Rouen (Frankryk), 18 desimber 1919) wie in Britsk piloat.
Tegearre mei Arthur Whitten-Brown makke er yn 1919 as earste in non-stop flecht oer de Atlantyske Oseaan yn in omboude Vickers Vimy bommesmiter. Sy fleagen fan St.-John's op Newfoundland nei Clifden yn Ierlân. De flecht duorre 16 oere en 12 minuten.
Baskyske wrotmûs
De Baskyske wrotmûs (Latynske namme: Microtus lusitanicus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (Terricola).
Dizze soarte libbet yn it noardwesten fan it Ibearysk Skiereilân, yn noardlik en sintraal Portegal, Galysje, Astuerje, Kantaabrje, Spaansk Baskelân en Kastylje en Leön. Oare kant de Pyreneeën komt er ek foar yn Frânsk Baskelân. De Baskyske wrotmûs, dy't ek wol de Lusitanyske wrotmûs neamd wurdt, waard as soarte beskreaun en erkend yn 1879.
List fan grytmannen fan Lemster Fiifgea
Dit is in list fan grytmannen fan de gritenij Lemster Fiifgea oant de ynfiering fan de gemeentewet yn 1851.
De Fleurige Duvel fan Edmonton
De Fleurige Duvel fan Edmonton, yn it Ingelsk: The Merry Devil of Edmonton, is in toanielstik fan ûnbekend auteurskip út 'e Elizabetaanske Tiid, dat in komeedzje is oer de histoaryske fyftjinde-iuwske gûchelder Peter Fabel, byneamd "de Fleurige Duvel", dy't wenne yn 'e Londenske wyk Edmonton. It is net alhiel dúdlik wannear't it stik skreaun is; guon saakkundigen tinke oan sa'n iere datearring as 1592, mar de measten geane derfan út dat it út 'e perioade 1600-1604 komt. De Fleurige Duvel fan Edmonton waard it earst neamd yn 1604, yn in tekst dy't bekendstiet as it Black Booke. It waard registrearre yn it Stationers' Register, de gesachhawwende útjouwerskatalogus fan dy tiid, yn 1607, en foar it earst publisearre yn 1608.
Skiednis
De Fleurige Duvel fan Edmonton skynt in populêr stik west te hawwen; it waard opfierd oan it Ingelske Keninklik Hof yn 1608, en it wie ek ien fan 'e tweintich stikken dy't de King's Men, in ferneamd teäterselskip, oan it Hof opfierden yn 'e krystperioade fan 1612-1613, as ûnderdiel fan 'e festiviteiten ta eare fan it houlik fan prinsesse Elizabeth, de dochter fan kening Jakobus I, mei Freark V, de karfoarst fan 'e Palts. (Ut 'e moderne tiid is lykwols mar ien inkele opfiering bekend, yn Philadelphia, yn 2010.) It stik waard werútjûn yn 1612, 1617, 1626, 1631 en 1655. Al dy útjeften wiene anonym.
Utjouwer Humphrey Moseley krige yn 1653 de rjochten op De Fleurige Duvel fan Edmonton yn 'e hannen, en liet it yn septimber fan dat jier op 'e nij registrearje, diskear ûnder de namme fan William Shakespeare. Dy taskriuwing waard werhelle troch Edward Archer yn syn opsomming fan toanielstikken út 1656, en troch Francis Kirkman yn dy syn opsomming út 1661. De Fleurige Duvel fan Edmonton waard mei twa oare stikken dy't ta de Shakespeariaanske apokrifa rekkene wurde, Tsjeppe Em, de Moolnersdochter fan Manchester en Musedoarus, foar de bibleteek fan kening Karel II ynbûn yn ien bân mei as titel Shakespeare: Vol. I ("Shakespeare: Diel I").
Auteurskip
De taskriuwing oan Shakespeare wurdt tsjintwurdich oer it algemien ôfwiisd, al wie De Fleurige Duvel fan Edmonton in stik fan 'e King's Men, dêr't Shakespeare ek ta hearde. Saakkundigen binne fan tinken dat de grutte toanielskriuwer miskien by it skriuwen fan dit stik wat holpen of redigearre hat, mar stelle fêst dat de skaaimerken op it mêd fan skriuwstyl en taaleigen dy't ferwachte wurde meie soene as Shakespeare in substansjele rol by de tastânkomming fan De Fleurige Duvel fan Edmonton hân hawwe soe, allegear ûntbrekke. Oare toanielskriuwers oan wa't it stik wol taskreaun is, binne Michael Drayton, Thomas Heywood en Thomas Dekker, mar gjint fan dy taskriuwings wurdt ek mar yn 'e fierste fierte algemien akseptearre.
Liechtensteinwrotmûs
De liechtensteinwrotmûs of Liechtensteins wrotmûs (Latynske namme: Microtus liechtensteini) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (Terricola).
De liechtensteinwrotmûs waard foar it earst as aparte soarte beskreaun yn 1927. (It bist is ferneamd nei in persoan, net nei it lân Lychtenstein, dêr't er net foarkomt.) It ferspriedingsgebiet fan 'e liechtensteinwrotmûs omfiemet dielen fan Midden-Jeropa en de noardwestlike Balkan: noardlik Itaalje, súdlik en súdeastlik Eastenryk en dielen fan Sloveenje en Kroaasje.
Symfonyorkest
thumb|300px|symfonyorkest In symfonyorkest is in grut orkest dat ornaris klassike muzyk makket (b.g symfonyen, opera's)
In soad symfonyorkesten spylje yn in fêste konsertseal.
Untjouwing
Foar de ûntjouwing fan it symfonyorkest hat de 18e iuw fan grut belang west. Yn it tiidrek fan de renêssânse hiene muzykensembles hielendal gjin fêste besetting en waard net troch de komponist mar troch de útfierenden útmakke mei hokker muzykynstruminten in komposysje útfierd waard. Yn de barok kaam der wat organisaasje mar de besetting fan it orkest wie noch net standerdisearre. It meiïnoar op spyljen en de harmonyen waarden útmakke troch de basso continuo dy't meastentiids foar rekken kaam fan in toetsynstrumint (klavesimbel, oargel, spinet) en in violoncello.
Earst nei 1700 fûn de emansipaasje fan strykynstruminten plak en foarme dy seksje de twadde ynstrumintale kearn fan it orkest. Om dy stabile ienheid (basso continuo en strikers) hinne waarden alle mooglike kombinaasjes fan blaasynstruminten arranzjearre. Foarbylden dêrfan binne te finen yn Bach syn Brandenburgse Konserten, syn passys en suites en yn Händel syn Messiah. Foar Händel syn Water Music wie in orkest nedich mei goed te hearren blaasynstruminten: de muzyk moast fan fierrens te hearren wêze omdat it op in boat op 'e Teems útfierd waard. De ynstrumintaasje fan Händel syn Water Music komt ús al modern-symfoanysk oan.
Mids 18e iuw waarden de strikers stadichoan wichtiger en foarmje de kearn fan it orkest. Se nimme de funksje fan de basso continuo oer en ferfange dêrom it klavesimbel. De blazers wurde groepearre yn in fêste kearnformaasjte. De blokfluit, de sink en de kromhoarn binne hielendal ferdwûn. De alt- en tenoarhobo ferdwine foar in hoartsje. Dy ûntjouwing die him yn ferskate Jeropeeske stêden foar mar waard it ferneamdst troch it orkest fan Mannheim. It orkest bestie yn dy tiid út sa'n 25 man. De besetting bestie út: strikers, hobo (meastal 2), fluit (1 of 2), fagot (spile mei selli en bassen mei) en hoarns (2). Inkeldris waarden ek twa trompetten brûkt, altyd mei in ûnskiedber paukepear. Mei sa'n besetting waarden komponisten lykas Mozart en Haydn eigen.
Troch it útfinen en perfeksjonearjen fan ynstruminten wreide it orkest hieltyd stadichoan út. In wichtige nijkommer wie bygelyk de klarinet, alhoewol't dat ynstrumint al om 1690 hinne útfûn waard kaam it earst in iuw letter geregeld foar yn in symfony-orkest. De oerdied yn de rococo en de steatlikens fan it klassisisme droegen ek by oan de útwreiding fan it orkest. De begelieding fan in pianokonsert frege njonkelytsen in flinke besetting en mei it opkommen fan iepenbiere konserten waarden sealen en besetting fan it orkest hieltyd grutter.
Sûnt Beethoven syn 5e symfony kamen tromboanes hieltyd faker en geregelder foar, en yn syn njoggende symfony waard it orkest fierder útwreide mei 1 pikkolo, 1 kontrafagot, 2 ekstra hoarns (dus yn totaal 4) en 3 tromboanes. Mahler wreidet it orkest noch fierder út ta gigantyske proporsjes. Yn Frankryk wurke Berlioz al yn 1830 mei in kolossale besetting. Hy wurdt sjoen as ien fan de grutste ynstrumintatoaren út de romantyk en lei syn ûnbidige kennis del yn in standertwurk oer ynstrumintaasje.
Opstelling
In grut symfonyorkest hat ornaris in fêste opstelling. De dirigint, mei de rêch nei de harkers, de dirigearstôk yn de hân en foar him de partituer. Yn de meast loftse 'taartpunt' de earste fioelen (ûnder lieding fan de konsertmaster) mei de twadde fioelen dêrneist. De altfioelen sitte midden foaroan mei de sellos rjochts dêrfan en dêrefter de kontrabassen. Efter de altfioelen sitte de fluiten en pikkolo mei dêrneist de hobo's en althobo, dêr wer efter de klarinetten, basklarinet mei dêrneist de fagot en kontrafagot. Dêr wer efter de koperblazers - lofts de hoarns, rjochts de trompetten, tromboanes en de tuba. Hielendal efteroan: it slachwurk, mei pauken en dêr't dat nedich is in klokkespul en de harp lofts efteroan.
In oare, âldere opstelling is de saneamde Dútske opstelling. Benammen it Wiener Philharmoniker hâldt dy opstelling yn eare. Dêrby sitte de kontrabassen efteroan. De earste fioelen fine wy lofts op har gebrûklike plak, dan de altfioelen, de selly en hielendal rjochts de twadde fioelen. Yn dy opstelling is it lûd fan de kontrabassen better ferdield oer it hiele orkest en de ôfwikseling tusken earste en twadde fioelen komt better ta syn rjocht. De lêste jierren sjocht men de Dútske opstelling wer faker.
Gearstalling
In folslein symfonyorkest bestiet út 40-100 minsken:
Universitêr Medysk Sintrum Grins
It Universitêr Medysk Sintrum Grins (Nederlânsk: Universitair Medisch Centrum Groningen), ornaris ôfkoarte ta UMCG, is in sikehûs yn Grins. De trije kearntaken binne sûnenssoarch, ûnderwiis en ûndersyk. It sikehûs stiet yn de Grinzer wyk Sintrum.
It UMCG is it gearwurkingsferbân dat op 13 jannewaris 2005 ûntstien is tusken it eardere Akademysk Sikehûs Grins (AZG) en de fakulteit Medyske Wittenskippen fan de Ryksuniversiteit Grins. It gebou fan it UMCG datearret fan 1997. Yn Nederlân binne de universiteiten ferantwurdlik foar it ûndersyk- en ûnderwiisbelied en de akademyske sikehuzen hawwe de ferantwurdliken foar pasjintesoarch, wurkplakfunksje en oplieding ta medysk spesjalist.
It sikehûs hat 1339 bêden en goed 12.871 wurkers yn 2017. It UMCG is ien fan de alve traumasintra yn Nederlân en hat in Mobyl Medysk Team ta syn foldwaan.
It UMCG makket diel út fan Nederlânske Federaasje fan Universitêr Medyske Sintra.
H.N. Werkmanpriis
thumb|Oarkonde d.d. 21 july 1945, earste "H. N. Werkman Prijs voor typografie" De H.N. Werkmanpriis is in priis foar grafysk ûntwerpen fan it Amsterdams Fonds voor de Kunst dy't tusken 1945 en 2003 alle jierren takend waard. De priis is ferneamd nei de Grinzer drukker-keunstner Hendrik Werkman.
De H.N. Werkmanpriis waard sawol útrikt foar in oeuvre (bygelyks dat fan Gerard Unger, yn 1984) as foar in rige ûntwerpen (de bankbiljetten fan Ootje Oxenaar, yn 1986; it literêr tydskrift Raster fan Kees Nieuwenhuijzen, yn 1992) as ek foar in inkeld ûnderwerp (it lettertype Trinité fan Bram de Does, yn 1991).
Richardsonwrotmûs
De richardsonwrotmûs, Richardsons wrotmûs of richardsonwettermûs (Latynske namme: Microtus richardsoni) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e hôfwrotmûzen (Aulacomys), dat foarkomt yn 'e noardwestlike Feriene Steaten en súdwestlik Kanada. It is de grutste Noardamerikaanske wrotmûzesoarte, en waard foarhinne beskôge as in lid fan it skaai fan 'e wetterrotten (Arvicola). Molekulêr genetysk bewiismateriaal hat lykwols oantoand dat er folle nauwer besibbe is oan guon Noardamerikaanske soarten út it fjildmûzeskaai.
Uterlike skaaimerken
De richardsonwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 25 sm, mei in sturtlingte fan 8 sm en in gewicht fan 110 g. Hy hat in griis- oant readbrune pels dy't nei de bealch ta grizich útskaait. Syn grutte efterpoaten meitsje him ta in treflik swimmer; sterker noch de richardsonwrotmûs is it fluchst swimmende lânkjifdier fan 'e wrâld.
Biotoop en hâlden en dragen
Richardsonwrotmûzen libje yn greidlân yn bercheftige of semy-bercheftige kriten, altyd deunby streamend wetter. Se libje gauris yn koloanjes en grave hoalen dy't útkomme yn wâlen, faak ûnder wetter. Winterdeis libje se ûnder it sniedek. Se hâlde gjin wintersliep, mar binne it hiele jier rûn aktyf. De richardsonwrotmûs fret benammen gerzen, blêden, woartels en sied, mar ek wol ynsekten en oare lyts wrimelt. De wyfkes krije jiers 2 kear in nêst mei 2-8 jongen.
De Dream fan it Krús
De Dream fan it Krús, yn it oarspronklike Aldingelsk: The Dream of the Rood (rood is besibbe oan ús wurd "roede"), is in anonym Midsiuwsk gedicht dat oerlevere is yn it tsiende-iuwske Vercelli Book, ien fan fjouwer bewarre bleaune manuskripten fan Angelsaksyske poëzij. It bestiet út 156 alliterative fersregels, en ferhellet oer de krusiging fan Jezus Kristus sjoen fanút it perspektyf fan it krús. Mei't in fragmint fan it gedicht yn it achtste-iuwske saneamde Krús fan Ruthwell kurven wie (in 5½ m heech frijsteand Angelsaksysk krús dat nei gedachten brûkt waard as in helpmiddel by bekearings), wit men likernôch yn hokker tiid oft men De Dream fan it Krús datearje kin. Hoewol't it in anonym wurk is, wurde as mooglike skriuwers sadwaande wol de Angelsaksyske dichters Caedmon en Cynewulf neamd. De Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma waard publisearre yn 1986.
Ynhâld
Yn De Dream fan it Krús hat de ferteller in dream (of mooglik in fisioen) fan it krús dêr't Jezus op krusige is. Yn it foarste diel (r. 1-27) sjocht er hoe't it krús mei ealstiennen ynlein is en hoe min oft er sels is yn ferliking mei it glorieuze krús. Stadichoan wurdt er him der lykwols fan bewust dat it middenmank de ealstiennen besmodzge is mei bloedplakken.
Yn it twadde part (r. 28-121) sprekt it krús de ferteller ta en dielt it mei him it ferhaal fan 'e krusiging fan Jezus. It tsjûgenis wurdt ferteld fanút it perspektyf fan it krús sels en begjint as de beam omkappe en fuortdroegen wurdt om ta balken seage te wurden. Al rillegau ûntdekt it krús dat hy net foarbestimd is om in misdiediger te dragen, mar ynstee de Soan fan God. Kristus en it krús wurde ien en hâlde tegearre stân. Se nimme ûndraachlike pine op har om 'e minskheid te ferlossen fan syn sûnden. It is ommers net inkeld Jezus, mar ek it krús dat mei spikers trochboarre wurdt.
Dêrby wurdt it krús foarsteld as in tsjinstfeint of fazal dy't syn hear sels yn 'e tsjusterste oere trou bliuwt en tegearre mei him bespot en tramtearre wurdt. Neitiid stiet it krús, krektlyk as Jezus, wer op, en wurdt it fersierd mei goud en sulver en ealstiennen. It wurdt fereare boppe alle oare beammen, krekt sa't Jezus fereare wurdt boppe alle minsken. It krús beëiniget syn tsjûgenis mei de ferteller op te dragen om it ferhaal fierder te fertellen.
Yn it trêde part fan it gedicht (r. 122-156) beprakkesearret de skriuwer syn dream of fisioen. Hy tanket God foar wat er sjoen hat en rekket fol fan hope op it ivige libben en de winsk om jitris it glorieuze krús nei-oan te wêzen.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan The Dream of the Rood ferskynde yn 1986 yn it tydskrift HJIR ûnder de titel De Dream fan it Krús, mei in ynformative ynlieding fan 'e oersetter. Dy oersetter wie Klaas Bruinsma, dy't letter benammen bekend wurden is troch syn ferfrysking fan Homêros syn Ilias en Odyssee en in hiele rige Aldgrykske toanielstikken fan skriuwers as Sofokles, Aiskylos, Euripides en Aristofanes.
Hoef
In hoef is de mei hoarnstof (keratine) beklaaide útein fan 'e tean fan in hoefdier. Sa'n hoef bestiet út in justjes sêftere soal omjûn troch de hoefrâne, in fertikale hurde laach as fan in tsjûke neil, dy't yn 'e breedterjochting om 'e teanpunt hinne rôle is. It gewicht fan it bist wurdt yn 'e regel droegen troch sawol de soal as it ûnderste diel fan 'e hoefrâne. Mei't hoeven oanhâldend trochgroeie, moatte bisten yn beweging bliuwe om se ôf te sliten. By bisten dy't lang op stâl stien hawwe (en troch de eigner ferwaarleazge binne), bart dat soms net, mei as gefolch útgroeide hoeven dêr't it bist mar kwealk of net iens mear op rinne kin. Hoefdieren dy't lang stilsteane, binne dêrom fersoarging troch in poatbekapper brek.
Hoeven komme foar by hoefdieren, dy't opdield wurde kinne yn 'e evenhoevigen en de ûnevenhoevigen. By dy lêste groep, dêr't û.m. it hynder ta heart, hawwe de bisten yn 'e regel in hoef dy't út ien inkeld stik (oftewol ien inkele tean) bestiet (al komme trije teannen by guon soarten ek foar). De tapirs binne in apart gefal, mei't dy trije teannen oan 'e efterpoaten en fjouwer oan 'e foarpoaten hawwe. De evenhoevigen, dêr't û.m. de ko, it skiep, de geit en de baarch ta hearre, hawwe twa teannen, oftewol in spjalten hoef.
Kalabryske wrotmûs
De Kalabryske wrotmûs (Latynske namme: Microtus brachycercus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (Terricola). Dizze soarte komt foar yn sintraal en súdlik Itaalje, wêrûnder Kalaabrje, de "tean" fan 'e Lears fan Itaalje.
De Kalabryske wrotmûs waard yn 1961 foar it earst beskreaun en waard yn 't earstoan beskôge as in ûndersoarte fan 'e saviwrotmûs (Microtus savii). Doe't út nij genetysk ûndersyk oan it ljocht kaam dat de ferskillen tusken de Kalabryske wrotmûs en de saviwrotmûs grutter wiene as dat men earder miend hie, krige de Kalabryske wrotmûs yn 1994 de status soarte taparte.
Iepenbiering fan Petrus
Oerlevering
De Iepenbiering fan Petrus is oerlevere yn twa ûnfolsleine ferzjes fan in ferlern gien Gryksktalich orizjineel. It iene is in Hellenistysk Gryksk manuskript, dat yn 'e winter fan 1886-1887 fûn waard by archeologyske opgravings ûnder lieding fan 'e Frânske wittenskipper Sylvain Grébaut yn in nekropolis yn 'e woastyn deunby Akhmim, yn Opper-Egypte. Dizze fragmintaryske ferzje bestie út perkamintene siden dy't mei soarch oan it grêf fan kristlike mûnts út 'e achtste of njoggende iuw tafoege wiene, en is op 't heden op 'e noed fan it Egyptysk Museum, yn Kaïro. De oare oerlevere ferzje is yn it Ge'ez (de deade tsjerketaal fan Etioopje), en waard yn 1910 ûntdutsen. De beide hânskriften wike op plakken frij sterk faninoar ôf. Foàr 1886 wie de Iepenbiering fan Petrus inkeld bekend út 'e mannichfâld foarkommende sitaten yn oare ier-kristlike geskriften.
Ynhâld
De Iepenbiering fan Petrus befettet in ramtferhaal wêryn't de weropstiene Kristus in petear fiert mei syn dissipels. Dêrby skinkt er in fizioen oer himel en hel oan Petrus, de favoryt ûnder de apostels fan 'e bredere tsjerke (yn tsjinstelling ta Jakobus de Rjochtfeardige, dy't de favoryt wie fan 'e joadske kristenen). De tekst beskriuwt yn wiidweidich detail de bestraffings dy't de sûnders yn 'e hel krije foar eltse ûnderskate misdie. Dêrby korrespondearje de bestraffings mei de misdieden, sadat bgl. godslasterders oan 'e tonge ophongen wurde. Dat is noch ien fan 'e minst bluodderige en bizarre straffen, en as men lêst hokker ûntrêstigjende bestraffings oft de anonime skriuwer foar guon oare "misdieden" optocht hat, is it dreech om oan it gefoel te ûntkommen dat men hjir mei in sike geast fan dwaan hat. Yn 'e himel, oan 'e oare kant, hawwe alle lju in molkewite hûd en drage se blierkjende klean, makke fan ljocht, wylst se allegear mei-inoar yn harmony in koargebed sjonge mank blommen en bluossems dy't nea ferwylje.
Wat teologysk gedachteguod oanbelanget fertoant de Iepenbiering fan Petrus in opmerklike likenis mei it kanonike Twadde Brief fan Petrus. Oan 'e ein fan 'e tekst wurdt ferhelle dat God úteinlik alle sûnders út 'e hel rêde sil troch de gebedens fan dyjingen dy't ta de himel talitten binne. Dat wie yn 'e tiid dat de Iepenbiering fan Petrus skreaun waard, perfoarst in tige revolúsjonêr idee, en it hoecht jin dan ek gjin nij te dwaan dat "Petrus" syn geskrift beslút mei syn soan Klemins op it hert te drukken om dy lêste iepenbiering geheim te hâlden.
Werner Göring
thumb|225px|Werner Göring (rjochtsefter) mei syn bemanning foar de B-17 Fearless Fosdick Werner G. Göring (Salt Lake City, 1924) wie in Amerikaanske bommesmiterpiloat en neef fan nazilieder Hermann Göring. Yn de Twadde Wrâldoarloch fleach Werner Göring 48 missys boppe beset Jeropa yn in B-17 Flying Fortress.
Biografy
Werner Göring wie hikke en tein yn Salt Lake City as soan fan Karl en Adele Göring. Begjin 20e iuw emigrearren syn âlden nei de Feriene Steaten. Werner wie de jongere broer fan Karl Göring (1913).
Werner Göring koe floeiend Dútsk prate en waard nei yngeand ûndersyk nei syn komôf talitten by it Amerikaansk leger. Hy waard yndield by de 303rd Bombardment Group - Hell's Angels fan it 8th Air Force. Dy ienheid wie ûnder de oarloch yn Ingelân legere op de RAF-basis Molesworth. It feit dat er de neef fan de twadde man fan nazi-Dútslân wie, waard foar hast eltsenien geheim holden. Syn kopiloat, earste luitenant Jack P. Rencher, waard hjitten om Göring del te sjitten at er besykje soe om yn Dútslân te lânjen. Neffens Rencher wie Göring in fûleinich útfierder fan alle misjes, útsein de kear dat er Keulen bombardearje moast, meidat syn beppe dêr wenne. Syn lêste flecht wie 28 jannewaris 1945.
De Fleurige Wyfkes
De Fleurige Wyfkes, yn it oarspronklike Ingelsk: The Merry Wives of Windsor, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. It is in komeedzje dy't ferhellet hoe't de fette, korrupte âld ridder John Falstaff (dy't earder in rol spile yn Shakespeare syn keningsstikken Hindrik IV, Diel 1 en Diel 2) twa rike troude froulju it hof makket mei as doel om oan jild te kommen. Hoewol't it stik yn namme ûnder it regear fan Hindrik IV (1399-1413) spilet, wurdt dêr mar ien kear nei ferwiisd en ymplisearret it fierders gewoan de Elizabetaanske Tiid (±1600). It "Windsor" út 'e Ingelske titel ferwiist nei Windsor Castle, yn it greefskip Berkshire. De Fleurige Wyfkes waard foar it earst publisearre yn 1602; it is net wis wannear't it stik skreaun is, mar de measte saakkundigen hâlde it op 1597. It stik is ferskate kearen adaptearre ta in opera. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma ferskynde yn 1962.
Ynhâld
As Falstaff yn Windsor oankomt, sit er tige krap yn it jild. Om syn ponge by te foljen beslút er om twa pleatslike begoedige troude froulju, frou Ford en frou Page, it hof te meitsjen. Ut klearebare loaiens skriuwt er beide in frijwol identyk leafdesbrief, dy't syn beide feinten, Pistol en Nym, besoargje moatte. As de mannen dat wegerje, ûntslacht er harren op steande foet. Ut wraak geane Pistol en Nym nei de hearen Ford en Page ta en bringe Falstaff syn bedoelings oan harren út. Page sit nearne oer yn, mei't er syn frou wol fertrout, mar de jaloerske Ford wurdt daliks erchtinkend. Hy hellet de weard fan 'e Herberge fan 'e Hoasbân oer en bring him mei Falstaff yn 'e kunde ûnder de skûlnamme fan "master Brook", mei as doel om Falstaff fan deunby yn 'e rekken hâlde te kinnen.
Feltenwrotmûs
De feltenwrotmûs of Feltens wrotmûs (Latynske namme: Microtus felteni) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (Terricola).
Dizze soarte komt foar yn Jeropa, op 'e súdwestlike Balkan. Syn ferspriedingsgebiet omfiemet Albaanje, Kosovo, Montenegro, Servje, Masedoanje en Grikelân.
De Fleurige Wyfkes
Ynhâld
Underwilens stykje trije ferskillende manlju om Anna, de dochter fan 'e hear en frou Page. Frou Page wol dat it fanke trout mei dokter Caius, in Frânsk medikus, wylst har heit wol dat se mei master Slender trout. Anne sels is fereale wurden op master Fenton, dy't har heit earder al ôfwiisd hat as mooglike houlikskandidaat, om't er syn famyljefortún dertrochhinne jage hat troch it te ferslampamperjen. Hugh Evans, in Welske predikant, besiket om frou Quickly, de tsjinstfaam fan dokter Caius, yn te skeakeljen om Slender te helpen, mar de dokter komt dêrefter en daget Evans út ta in duël. De weard fan 'e Hoasbân stekt dêr in stokje foar troch beide manlju in ferskillend moetingsplak foar it duël troch te jaan, ta grut fermaak fan himsels, de hear Page en ferskate oare stamgasten.
As de beide "fleurige wyfkes" de brieven fan Falstaff ûntfange, geane se dêr daliks mei nei-inoar ta, dat se komme der al rillegau efter dat it essinsjeel itselde brief is. No hiene se dochs al gjin belangstelling foar dy grouwe âld Falstaff, mar om wraak op him te nimmen foar syn misledigjend hâlden en dragen en foar harren eigen fermaak beslute se om sabeare op syn avânses yn te gean.
"Brook" (Ford) fertelt Falstaff ûnderwilens dat er fereale is op frou Ford, mar dat it foar him gjin sin hat en stykje nei har, mei't se te deugdsum is. Hy biedt oan om Falstaff te beteljen om har te ferlieden, mei't er sels miskien in kâns by har meitsje sil as se har eare ferlern hat. Falstaff, dy't mient dat it mês no oan twa kanten snijt, is dêr alhiel feringele mei. Hy fertelt "Brook" dat er al mei frou Ford ôfsprutsen hat wylst har man fuort is. As Falstaff him ôfjûn is, hâldt Ford in monolooch oer hoe wiis oft er sels is om syn frou te mistrouwen, en hoe'n omkoal oft de goederleauske Page wol net is.
Fan Eeghen
thumb|It wapen fan it laach Fan Eeghen
De Fleurige Wyfkes
Ynhâld
As Falstaff arrivearret foar in frijaazje mei frou Ford komt al rillegau frou Page ek opdaagjen om frou Ford te warskôgjen dat har man ûnderweis nei hûs is. De beide froulju krije Falstaff safier dat er him ferskûlet yn in waskkoer fol smoarge, stjonkende klean. As de jaloerske Ford thús komt, litte de fleurige wyfkes de waskkoer ophelje en de ynhâld, Falstaff ynbegrepen, yn 'e rivier smite. Hoewol't dit syn grutskens al op it sear komt, is Falstaff opmerklik hurdlearsk. Hy beslút dat de froulju allinnich mar wolle dat er wat mear muoite docht, dat hy set fierder op it ynsleine paad.
De froulju moetsje Falstaff en fuortendaliks begjinne de "wâldgeasten" him dan oan te fallen. Yn it trelit dat folget, stelle Slender, Caius en Fenton harren respektivelike breiden. Uteinlik dogge de froulju oan Falstaff út 'e doeken hoe't se him deryn rinne litten hawwe. Hoewol't er wat yn ferlegenheid brocht is, fettet er de grap opmerklike goed op — sels as Ford it jild weromeasket dat er Falstaff betelle hie — en jout er ta dat it net mear wie as dat er fertsjinne.
Dan komt Slender opdaagjen en seit dat er bedragen is: it "fanke" dat er skaakt hie om mei te trouwen, blykt in ferklaaide jonge te wêzen. Caius arrivearret fuort letter mei itselde nijs, allinnich, hy is mei syn jonge troud (yn 'e Elizabetaanske Tiid grif in gegeven fan hilaryske absurditeit, dat mei de ynfiering fan it homohoulik yn Ingelân yn 2013 dochs wat in oare lading krigen hat). Dan komme Fenton en Anne werom, dy't fertelle dat se faninoar hâlde en dat se no troud binne. De âldelju beslute it jonge pear te ferjaan en de nije skoansoan te akseptearjen. Uteinlik set it hiele selskip ôf om mei-inoar te feestfieren, wêrfoar't frou Page sels Falstaff útnûget.
Fryske oersetting
The Merry Wives of Windsor waard ûnder de titel De Fleurige Wyfkes yn it Frysk oerset troch Douwe Kalma. Yn 1962 waard it publisearre troch de Fryske Shakespeare Stifting te Drachten, as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte Shakespeare's Wurk Dl. III, yn 'e mande mei de fertalings fan guon oare Shakespeariaanske komeedzjes, lykas Folle Spul om Neat, Nei Jim Beleavjen en Lyk om Lyk.
Fan Eeghen
Fan Eeghen is de namme fan in famylje mei in stambeam yn it genealogysk neislachwurk Nederlânsk Patrisiaat.
De famylje stammet oarspronklik út it West-Flaamske plak Kortemark. Yn de 17e iuw festigen leden harren yn Steatsk-Flaanderen, wêrnei't de famylje om 1650 út West-Flaanderen wei oer Middelburch en Haarlim nei Amsterdam ferfear. Guonts rjochten dêr it keapmanshuis en letter bankiershûs, Van Eeghen & Co op.
Fan 1795 oant 1818 wie Kastiel Beek en Hoff besit fan ferskate famyljeleden.
Hjoed den dei wenje de telgen fan de famylje fral yn Amsterdam en omkriten.
De genealogy fan it laach is opnaam yn it Nederland's Patrisiaat; efterelkoar yn de twadde jiergong (1911), yn de tsiende jiergong (1919) en yn de fiifenfjirtichste jiergong (1959).
Bekende leden
In kar:
Janine Lindemulder
Iere karriêre
Janine Lindemulder waard berne yn it Kalifornyske La Mirada, en groeide op yn súdlik Kalifornje. Yn 'e twadde helte fan 'e tachtiger jierren besocht se troch te brekken yn 'e mainstream-filmyndustry, mar de iennichste rollen dy't se krije koe, wiene dy fan "it domme blûntsje". Har earste rol wie yn 'e Italjaanske film Bersaglio sull'Autostrada, dy't yn 'e Angelsaksyske wrâld útbrocht waard as Moving Target. Letter spile se yn Amerikaanske B-films, lykas Lauderdale en Spring Break USA, mar dy films wiene sa ûnsúksesfol, en har eigen optreden dêryn sa ûnopmerklik, dat it mei har aktearkarriêre op 'e non rûn.
Pornokarriêre
Lindemulder begûn te posearjen foar neakenblêden, lykas de Penthouse, dêr't se foar it earst yn stie yn 1987, as de Penthouse Pet fan 'e moanne desimber. Hja liet har de folgjende tsien jier noch ferskate oare kearen fotografearje foar de Penthouse, en behelle yn 1990 it twadde plak yn 'e Pet of the Year-ferkiezing. Se ferskynde ek yn in Penthouse-fideo, titele Penthouse Satin & Lace. Dat late derta dat se frege waard foar de sêft pornografyske low budget-film Caged Fury (1990), oer in frouljustichtshûs, dêr't ek de mainstream-akteur Erik Estrada yn spile. Datselde jiers noch makke se har debút yn in hurd pornografyske film, en se spile yn ferskate minder bekende films fan dat soarte. Fan 1990 oant 1991 ûnderbriek se har karriêre om in bern te krijen.
Doe't Lindemulder yn 1992 weromkearde yn 'e pornoyndustry en in kontrakt ôfsleat mei de studio Vivid Entertainment, betinge se dat se tenei inkeld noch mei oare aktrises hoege soe te wurkjen. Sadwaande makke se oant 2000 allinnich mar lesbyske pornofilms, lykas de Where the Boys Aren't-rige. Nettsjinsteande dat (of miskien wol dêrtroch) waard se al hiel gau ûnbidige populêr. Njonken har aktearwurk foarme se yn dy tiid ûnder de namme Blondage ek in strippersduo mei har kollega-pornoaktrise Julia Ann, dêr't se stripklubs yn hiel Amearika mei ôfreizgen. Fierders wurke se ek as regisseur en produsinte fan pornofilms.
Yn 2000 loek Lindemulder har werom út 'e pornoyndustry, nei eigen sizzen om beukerskoalûnderwizeresse te wurden. Yn april 2004 kearde hja lykwols werom as pornoaktrise, yn 't earstoan op 'e nij by Vivid, al sleat se letter in kontrakt mei Digital Playground. Nei har comeback spile se sawol mei manlju as mei froulju, en hie se fannijs grut súkses mei har films, lykas Pirates, út 2005, en Janine Loves Jenna (mei Jenna Jameson), út 2007. Oant se de pornoyndustry yn 2010 definityf farwol sei, spile Lindemulder yn likernôch 130 pornofilms, en dêrby wûn se 7 AVN Awards (de Oskars fan 'e pornowrâld). Boppedat is se ynhuldige as lid fan sawol de AVN Hall of Fame as de XRCO Hall of Fame.
Mainstream-karriêre
Yn 1997 hie Lindemulder in lytse roltsje yn 'e semy-autobiografyske film Private Parts, fan radiopresintator Howard Stern, as de frou fan in ferweakke regisseur. Fierders wie se ferskate kearen te gast yn it radioprogramma fan Stern. Teffens stie se op 'e omslach fan 'e cd Enema of the State, fan 'e popgroep Blink-182, en figurearre se yn in stikmannich fideoklips, lykas dy fan it nûmer What's My Age Again?, op 'e nij fan Blink 182.
Priveelibben
Janine Lindemulder hat trijeris troud west. Fan 1988 oant 1996 wie se troud mei Grant S. Motshagen, mei wa't se yn july 1991 in soan krige, Tyler Grant Motshagen. Fan 2002 oant 2004 wie se troud mei motorbouwer Jesse James, de oprjochter fan West Coast Choppers, mei wa't se op 1 jannewaris 2004 in dochter krige, Sunny James. Fan 2009 oant 2010 wie se troud mei Jeremy Aiken. Alletrije houliken einigen yn in skieding.
Wylst se troud wie mei Grant Motshagen trof Lindemulder op fakânsje op Hawaï de sjonger Vince Neil, fan 'e rockband Mötley Crüe, mei wa't se, tegearre mei in oare frou (wierskynlik Penthouse Pet Brandy Ledford) seksuële omgong hie. In fideotape fan it barren kaam op ûnferklearre wize yn it besit fan Vivid Entertainment, dat it útjoech ûnder de titel Janine & Vince Neil: Hardcore & Uncensored (yn deselde "rige" dêr't ek de bekendere sekstape fan aktrise Pamela Anderson en Mötley Crüe-drummer Tommy Lee diel fan útmakke).
It houlik mei Jesse James waard in dokumintêre oer makke troch it Discovery Channel, mei as titel Motorcycle Mania 3. Dêryn waarden Lindemulder en James folge fan 'e houliksseremoanje, yn oktober 2002, oant de relaasje yn 2003 alhiel misrûn en Lindemulder James behalven skelwurden ek in faas nei de holle slingere en dêrfoar arrestearre waard. De fâdij oer dochter Sunny waard oan James tawiisd, wat reden wie fan nije deilisskip tusken de beide âldelju, en wat der boppedat ta late dat Lindemulder ferskate kearen oppakt waard foar stalking.
Yn augustus 2008 waard Lindemulder feroardiele foar belestingûntdûking fan $ 294.000,—, en moast se in jier it tichthûs yn, njonken dat har in boete fan $ 100.000,— oplein waard. Fanwegen goed gedrach kaam se yn july 2009 earder frij.
Bast
De bast of beambast is de bûtenste laach fan 'e stâlen en stammen fan houtplanten. Meastal wurdt der it gehiel fan skors en oangroeilaach mei bedoeld, mar it komt ek foar (fral yn wittenskiplike teksten) dat der ûnderskie makke wurdt tusken de skors, it ôfstoarne, bûtenste part, en de echte bast of it floëem, dat oan 'e binnenkant dêrfan leit. Troch de bast rint it fettestelsel dat it transport fan wetter en fiedingsstoffen fan en nei de woartels en blêden fersoarget.
Saviwrotmûs
De saviwrotmûs of Savi's wrotmûs (Latynske namme: Microtus savii) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (Terricola). Dizze soarte komt foar op it Italjaansk Skiereilân, op Sisylje en yn súdeastlik Frankryk.
Uterlike skaaimerken
De saviwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7⅓-10½ sm, mei in sturtlingte fan 2-3½ sm en in gewicht fan 14-24 g. Hy kin ûnderskaat wurde fan 'e koartearwrotmûs (Microtus subterraneus) troch in ljochtere hierkleur en in koartere sturt. De earen binne hiel lyts.
Biotoop en hâlden en dragen
Saviwrotmûzen komme fral foar yn bosklân, sawol yn leafwâld as nullewâld, en op fjilden en ikkers, yn greiden en tunen en op braaklizzend terrein. Se libje fierhinne yn eigenoanleine ûndergrûnske gongestelsels, en komme benammen nachts en yn 'e skimerperioaden op 'e lapen. Se frette fral alderhanne plantaardich guod. It wyfke fan 'e saviwrotmûs smyt 2-4 jongen per nêst.
Opsomming fan ûndersoarten
Der binne fjouwer algemien erkende ûndersoarten fan 'e saviwrotmûs:
Fierders wurde de feltenwrotmûs (Microtus felteni), út de súdwestlike Balkan, de Kalabryske wrotmûs (Microtus brachycercus), út Kalaabrje (de tean fan 'e Lears fan Itaalje) en de Pyreneeske wrotmûs (Microtus gerbei), út 'e Pyreneeën en súdwestlik Frankryk, soms as ûndersoarten fan 'e saviwrotmûs beskôge.
Sied (plant)
In sied of siedsje is in embryoanyske plant dy't, ornaris mei in ynterne fiedingsboarne, omjûn wurdt troch in beskermjende, faak hurde, bûtenlaach dy't de siedmantel neamd wurdt. It is it produkt fan it fuortplantingsproses dat plakfynt binnenyn de memmeplant; mei de foarming fan it sied wurdt dat proses yn siedplanten foltôge. Der besteane ferskate meganismen dy't planten brûke om har sied te fersprieden.
In protte plantedielen dy't yn it deistich spraakgebrûk oantsjut wurde as "sieden", binne eins drûge fruchten of pitten. Sinneblommesied, bygelyks, wurdt faak ferkocht wylst it noch yn 'e hurde pit sit. Ek moat sied net betize wurde mei nuten, dat de hurdmantelige fruchten fan guon planten binne, dêr't it sied binnenyn sit. By guon sêfte fruchten (de saneamde stienfruchten) wurdt it sied de "stien" neamd.
Stâle (plant)
De stâle is njonken de woartel it wichtichste ûnderstypjende diel fan in plant, dat fuort boppe de grûn begjint en meastal trochrint oant de top of krún fan 'e oangeande plant. By houtplanten wurdt de stâle de stam neamd. De stâle jout planten stevichheid en soarget foar it ynterne transport fan fiedingsstoffen út sawol de woartels as de blêden. Dêrnjonken fynt de groei fan in plant (sawol yn 'e lingte as yn 'e omtrek) benammentlik plak yn 'e stâle.
Mei de woartels en de blêden is de stâle ien fan 'e trije basisûnderdielen fan planten. Hy bestiet út lidden (of ynternodiën) en knopen (of nodiën). De knopen binne de grouwere dielen fan 'e stâle, dy't knoppen befetsje. Dy kinne útgroeie ta blêden en nei ferrin fan tiid, by beskate soarten, ta súdtûken. Oan 'e top fan 'e stâle sit in groeipunt, dat by krûden yn 'e fegetative faze fan 'e plant blêden foarmet, en yn 'e generative faze blommen. By guon houteftige gewaaksen binne tagelyk sawol blêdknoppen as blomknoppen oanwêzich. By klimplanten is de eigen stâle net stevigernôch om op te stypjen; sokke planten wine har om oare gewaaksen hinne en brûke sa de stâlen fan oare planten foar stevichheid.
Geslacht (sekse)
It geslacht of de sekse fan in libben wêzen is de foarm dy't dat organisme hat binnen de soarte dêr't er ta heart. Sokke geslachten kombinearje ûnderling har genetysk materiaal om harsels fuort te plantsjen. Dizze foarm fan fuortplanting wurdt geslachtlike fuortplanting of seksuële reproduksje neamd (ta ûnderskie fan ûngeslachtlike fuortplanting of aseksuële reproduksje). Der binne twa geslachten, dy't by de minske man en frou neamd wurde; by bisten wurdt ornaris sprutsen fan mantsje en wyfke.
Maatskiplike aspekten
By guon minsken komt it biologyske of genetyske geslacht net oerien mei har psychologyske identiteit. Sokke lju binne transseksuëlen (hoewol't de Ingelske term transgender tsjintwurdich almar mear yn gebrûk komt).
De ferskillende geslachten
De measte mearsellige en guon iensellige organismen binne òf manlik òf froulik. Dêrby wurdt it froulik geslacht definiëarre as de sekse mei de grutste geslachtssellen. It geslacht wurdt yn 'e regel genetysk bepaald: manlike dieren ervje in X-gromosoom fan 'e mem en in Y-gromosoom fan 'e heit, wylst froulike bisten fan 'e âlden twa X-gromosomen krije. Dêrby kinne eksterne faktoaren lykwols ek ynfloed útoefenje; sa is bekend dat by skylpodden en krokkedillen de temperatuer yn it nêst in beslissende rol spilet. Yn in protte soarten komt it ferskynsel fan seksuële dimorfy foar, wêrby't de beide geslachten yn uterlik foarkommen faninoar ferskille. Sa is by de minske bygelyks de man ornaris grutter fan stal as de frou, mei in uterlik dat minder fetweefsel fuort ûnder de hûd hat en dêrom rjochter en hoekiger liket, wylst froulju û.m. boarstfoarming en minder hiergroei hawwe.
Krûd (plant)
In krûd of in krûdeftige plant is in plant dy't net of mar yn tige lichte mjitte ferhoutet. Sokke planten fertoane net of mar kwealk groei yn 'e omtrek fan 'e stâle, en hawwe dus gjin stam of tûken dy't mei it jier grouwer wurde. Krûden kinne ienjierrich, twajierrich of fêst wêze.
Geslacht (sekse)
De ferskillende geslachten
Skimmels en party oare organismen besteane yn mear as twa geslachten, mar plantsje harsels noch altyd foar yn pearen oftewol kombinaasjes fan twa geslachten. Beskate bistesoarten, lykas rûnwjirms en blêdluzen, kinne har sawol geslachtlik as ûngeslachtlik fuortplantsje. Wer oare soarten binne hermafrodyt, wat sizze wol dat se beide geslachten tagelyk hawwe en har mei harsels fuortplantsje kinne (al hat fuortplanting mei soartgenoaten ek dan noch de foarkar, om't der oars gjin genetyske útwikseling plakfynt). Der besteane ek bistesoarten dy't har allinnich mar ûngeslachtlik fuortplantsje, lykas wanneljende tûken en sommige hagedissen, en de measte ienselligen plantsje har ek inkeld ûngeslachtlik foar troch seldieling.
Fêststelling fan it geslacht
De hjoeddeiske wittenskip en maatskippij beskôget it genetyske geslacht as it eigentlike geslacht. By sichtber ynterseksuële poppen en foar sportwedstriden wurdt dêr dan ek op test. Trochstrings basearje medisy har lykwols by minsken (en by bisten) op 'e sekundêre geslachtsskaaimerken (de útwindige geslachtsdielen), wylst men inoar yn it deistich libben meastal in beskaat geslacht taskriuwt op grûn fan tertiêre geslachtsskaaimerken (de al neamde seksuële dimorfy: algemiene lichemsfoarm, boarstfoarming, hiergroei, ensfh.) of sels op grûn fan poer kulturele eigenskippen (klean, kapsel, make-up, ensfh.).