cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Master fan Alle Ringen
De Kening Komt Wer
Neitiid keare de fjouwer hobbits werom nei it Goa, dêr't se it lân yn ûnstjoer fine en regearre troch in rôverhaadman dy't nimmen oars as de fersleine tsjoender Saruman blykt te wêzen. Mar Frodo-en-dy hawwe no tefolle belibbe om har dêr noch troch fan 'e wize bringe te litten en weve handich ôf mei sawol Saruman as dy syn trewanten. Dêrnei jouwe se har wer rêstich del yn har âlde libbens, as wie de kweeste fan 'e ring nea bard. It boek einiget as Frodo mei Bilbo, Gandalf en Galadriel yn in elveboat skipgiet om oersee nei it lân Valinor ta, dêr't de elven foar ivich biidzje.
Oersettings
The Lord of the Rings is sûnt syn publikaasje yn 1954-1955 oerset yn in grut tal talen, sij it foar Tolkien syn dea, yn 1973, mar yn acht (mei noch twa oare fertalings dy't op kommendeweis wiene doe't er stoar). Tolkien, dy't in ekspêr op it mêd fan 'e germanistyk wie, hie it foar de moade en rin de oersettings nei, en wat er seach, waard er net bliid fan. Hy hie fûleindige krityk op 'e alderearste (Nederlânske) oersetting fan Max Schuchart, út 1957, benammen oangeande it (al of net, en hoe dan) fertalen fan geografyske en persoansnammen, dy't Tolkien beskôge as in krúsjaal ûnderdiel fan syn wurk.
Tsjalke Meijnes
Tsjalke (Tzialke) Meijnes (berne yn 1515) wie grytman fan Doanjewerstâl. Yn 1582 folge hy Marten Hamkes op as grytman fan Doanjewerstâl.
Master fan Alle Ringen
Sweedske oersetting
Fan 1959 oant 1961 kaam (as twadde) de Sweedske oersetting fan Åke Ohlmarks út, dy't fan in suver komysk minne kwaliteit wie. Tolkien koe der lykwols net om laitsje. Yn in brief oan syn útjouwer Rayner Unwin skreau er: "De taheakke dy't jo my brochten fan Almqvist & Co. [Almqvist & Wiksell, de Sweedske útjouwer] wie sawol betiizjend as ergerlik. In brief yn it Sweedsk fan dr. Åke Ohlmarks en in ûnbidige list (9 siden folioformaat) mei nammen yn 'e L.R. [Lord of the Rings] dy't er feroare hie. Ik hoopje dat myn ûnfolsleine kennis fan it Sweedsk — neat better as myn k. fan it Nederlânsk, mar ik besit in f. better Nederlânsk wurdboek! — de yndruk dy't ik derfan krigen haw wat oerdriuwt. De yndruk bliuwt, lykwols, dat dr. Ohlmarks in ferwaand persoan is, minder bekwaam as de sjarmante Max Schuchart [de Nederlânske oersetter], al mei er himsels folle better lije." As reäksje dêrop skreau Tolkien yn 1967 syn Guide to the Names in the Lord of the Rings, om takomstige oersetters ta in rjochtline te tsjinjen. Yn Sweden stie Ohlmarks lykwols sa heech oanskreaun as oersetter (fan û.m. Shakespeare, Dante Alighieri, de Yslânske sêgen en de Koraan), dat de Sweden oant 2005 wachtsje moasten op in goede fertaling.
Nei't The Silmarillion yn 1977 útkaam, stimde Tolkien syn soan en de behearder fan syn beërf Christopher Tolkien inkeld ta yn 'e publikaasje fan in Sweedske oersetting as Ohlmarks der neat mei te krijen hawwe soe. Dat late ta in soarte fan fete tusken Ohlmarks en alles wat mei Tolkien en dy syn wurk te krijen hie. Doe't der yn 1982 by him thús brân west hie, beskuldige Ohlmarks op fertiisde wize Tolkien-fans derfan it oanstutsen te hawwen en neitiid joech er in boekje út wêryn't er Tolkien beskuldige fan "swarte magy" en nazy-tinkbylden.
Tsjalke Meijnes
Yn 1582 wie Meijnes folmacht op de Lândei. Yn dat jier krige hy fan Deputearre Steaten de opdracht om op te jaan wat elk doarp fan Doanjewerstâl betelle hie oan de kriichsbinde fan de Hear fan Nijenoord. Nijenoard hie dêr earder dat jier legere west fan 27 febrewaris oant 7 maart. Meijnes ferklearre dat it bedrach foar de hiele gritenij, bûten Langwar dat twa findels soldaten ûnderhâlde moatten hie, f 5413 twa stuorren en trije oartsens bedroech. Nijenoard krige in bestraffing en de opdracht om tenei in bettere kriichstucht te hâlden.
Yn 1584 waard Tsjalke as grytman opfolge troch Auke Reinalda.
Master fan Alle Ringen
Russyske oersettings
Yn Ruslân (of eins de Sovjet-Uny) ûntstie al gaueftich nei de earste publikaasje fan The Lord of the Rings belangstelling foar de trilogy, lang foar't de earste Russyske oersetting ferskynde. De earste fertaalde ferzje, as dy noch sa neamd wurde kin, kaam út yn 'e jierren sechstich, mar om oan 'e betingsten fan 'e Sovjet-sinsuer te foldwaan, moast dy sadanich ferkoarte en feroare wurde, dat it eins in hiel oar boek waard. It kommunistyske rezjym seach nammentlik in bedriging yn 'e beskriuwing fan 'e yndividualistyske striid fan 'e hobbits en harren bûnsgenoaten tsjin it totalitêre Mordor, dêr't it himsels blykber yn werkende. (Iroanyskernôch seagen Westerske marksisten yn The Lord of the Rings krekt de striid fan it primitive kommunisme fan it Goa (it lân fan 'e hobbits) tsjin 'e kweamachten fan it technokratyske kapitalisme fan Mordor.) De earste folsleine Russyske oersettings sirkulearren sadwaande ûndergrûnsk en waarden pas offisjeel publisearre nei de ynstoarting fan 'e Sovjet-Uny yn 1991.
Opsomming op jier fan útjefte
The Lord of the Rings is ûnderwilens (hielendal of foar in part) oerset yn 49 talen (stân fan saken begjin 2013), wêrûnder ien (it Noarsk) yn twa sprektaalfarianten (Bokmål en Nynorsk).
Fryske oersetting
De folsleine Fryske oersetting fan The Lord of the Rings, mei as titel Master fan Alle Ringen, is op kommendeweis. Ein 2011 ferskynde it earste diel, The Fellowship of the Ring, ûnder de titel It Selskip fan de Ring by Utjouwerij Frysk en Frij te Ljouwert, yn gearwurking mei Utjouwerij Elikser. De Fryske oersetting is makke troch dû. Liuwe H. Westra, predikant en universitêr meiwurker te Lollum, dy't der al fan 2001 ôf by de tiid lâns mei dwaande is. It twadde diel, De Twa Tuorren, soe oarspronklik noch yn it neijier fan 2013 útjûn wurde, mar tsjinslaggen by it fertaalwurk holden it op oant nei de jierwiksel, en in skeel mei de útjouwer soarge yn 2014 foar noch mear opûnthâld. Westra brocht De Twa Tuorren yn 'e hjerst fan 2016 yn eigen behear út fia de Stifting Fryske Tolkien. It trêde diel, dat fanwegen de mânske taheakken dy't dêrby hearre it dreechst is, hopet er yn 'e rin fan 2022 te publisearjen.
Ferfilming
Troch de jierren hinne is The Lord of the Rings adaptearre foar withoefolle oare media, mei dêrûnder radio, toaniel en animaasje, mar fierwei de bekendste en ek de op kommersjeel mêd súksesfolste adaptaasje is sûnder mis de ferfilming ta in spylfilmtrilogy (de The Lord of the Rings-filmtrilogy) troch regisseur Peter Jackson, dy't útkaam yn trije opienfolgjende jierren yn 2001 (The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring), 2002 (The Lord of the Rings: The Two Towers) en 2003 (The Lord of the Rings: The Return of the King). Alle trije dielen fan dizze produksje fan New Line Cinema waarden troch frijwol eltsenien tajûche, en elts waard nominearre foar en wûn ferskate Oscars. It trêde diel wie de twadde film ea dy't mear as in miljard dollar opbrocht en wûn yn totaal alve Oscars (dy foar bêste film en bêste regisseur ynbegrepen), dêr't er de klassikers Ben Hur en Titanic mei belike. Behalven dat er in kommersjeel súkses wie, slagge it de filmtrilogy ek om in foege kliber net-lêzers, dy't it boek net berikke kinnen hie, foar it earst mei The Lord of the Rings yn 'e kunde komme te litten. En dêrnjonken foarme it in ynspiraasjeboarne, bgl. foar Liuwe Westra, dy't yn syn foarwurd by It Selskip fan de Ring stelt dat er him oantrune fielde om mei syn Fryske fertaling fan 'e trilogy útein te setten nei't er The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring yn 'e bioskoop sjoen hie.
Astrid Lindgren
Astrid Anna Emilia Lindgren (berne Ericsson; 14 novimber 1907 – 28 jannewaris 2002) wie in Sweedsk skriuwster fan fiksje, lietteksten en senario's. Hja is oer de hiele wrâld ferneamd om har berneboeken, en yn 't bysûnder Pippi Langhoas, de searje dy't yn mear as 70 talen oerset is (2015).
Massinissa
Massinissa, 238 f.Kr. - 148 f.Kr. wie de earste kening fan Numydje.
Ear't er kening wie focht er yn de Twadde Punyske Oarloch (218-201 f.Kr.) ynearsten as bûnsmaat fan Kartago tsjin de Romeinske Republyk, mar skeakele er yn 206 f.Kr. oer nei de kant fan Rome. Mei de help fan de Romeinen ferienige er de stammen fan eastlik en westlik Numydje, de Massyljers en Massesyljers ta it nije keninkryk Numydje. Hy is ferneamd om syn rôl yn de Slach by Sama yn 202 f.Kr. en as de man fan Sofonisba, in kartaachske ealfrou.
De romeinske skriuwer Titus Livius skreau yn syn wurk Ab Urbe Condita fan 27-25 f.Kr. oer Massinissa en ek yn de Dream fan Skipio (Somnium Scipionis) fan Sisero komt er foar. Ek de Grykske skriuwer Polybius skreau oer him en sei dat er de "bêste kening fan alle keningen yn ús tiid" wie. Ek neamde er dat Massinissa fan Numydje fan in ûnproduktyf lân ta in lân mei in rike lânbou makke. It gebiet soe de "nôtskuorre fan Rome" wurde.
Syn namme waard yn syn tombe yn Sirta, it hjoeddeistich Konstantine yn Algerije, fûn ûnder MSNSN, dat lêzen wurde moat as Mas'n'sen, itjinge "Harren Hear" betsjut).
Massinissa wurdt sjoen as ien fan de grutste hearskers en in wichtich foarfaar fan de hjoeddeistige Berbers.
Jongere jierren
Massinissa wie de soan fan Gaïa, dy't de kening fan de Berberske stamme de Massyljers yn East-Numydje, yn hjoeddeistich Tuneezje, wie. Hy groeide op yn Kartago, dy't in bûnsmaat fan syn heit wie. By it úteinsetten fan de Twadde Punyske Oarloch focht er foar Kartago tsjin Syffaks, de kening fan de Massesyljers yn westlik Numydje, yn hjoeddeistich Algerije, dy't oan de kant fan Rome stie. Doe't er 17 jier âld wie fersloech er Syffaks yn in beslissende slach (215-212 f.Kr.) Hy waard ferloofd mei de dochter fan de kartaachske generaal Hasdrubal Gisko. 250px|left|thumb|Munt mei mooglik in ôfbyld fan Massinissa oan de foarkant en in hynder mei palmbeam op de efterkant
Nei syn oerwinning op Syffaks, holp Massinissa troch middel fan de Numidyske kavalery de Kartagers yn Hispanje tsjin de Romeinen, dêr't er belutsen wie by de kartaachske oerwinning yn de Slach by de Boppe-Baetis yn 211 f.Kr. Nei't Hasdrubal Barka, de broer fan Hannibal, nei Itaalje ferfear, krige Massinissa de lieding oer de kartaachske troepen yn Hispanje en focht in suksesfolle guerilla-striid tsjin de romeinske generaal Skipio Afrikanus. Nettsjinsteande dat waarden de Kartagers yn de Slach by Ilipa troch Skipio ferslein en doe wie it tenei dien mei harren macht yn Hispanje. 180px|right|thumb|Sofonisba dy't help freget fan Massinissa
Doe't Massinissa syn heit Gaïa ferstoar, krigen hy en syn broer Uzalses spul oer de erfenis, en dêrtroch slagge it Syffaks en oermasterje grutte parten fan it eastnumidysk keninkryk. Nei't de Kartagers út Hispanje wei ferdreaun waarden, kaam Massinissa ta de konklúzje dat Rome oan de winnende hân wie. Hy besleat dan ek oer te stappen nei de kant fan Rome en sei Skipio ta help te bieden mei dy syn ynvaazje yn kartaachsk gebiet yn Afrika. Hasdrubal moast doe in nije bûnsmaat fine en wist Syffaks oer te heljen troch syn dochter Sofonisba, dy't dêrfoar mei Massinissa ferloofd wie, oan te bieden him te boaskjen. It like der ynearsten op dat Hasdrubal en Syffaks in sterkere posysje hiene yn Afrika, oant Skipio yn 204 f.Kr. yn Afrika foel. Massinissa die mei Skipio mei en se wisten de oerwinning te heljen yn de Slach op de Grutte Flakten yn 203 f.Kr. dêrby't Hasdrubal en Syffaks belies jaan moasten. Skipio konsintrearre him op Kartago, wylst syn freon Gaius Laelius en Massinissa Syffaks nei syn haadstêd Sirta efterfolgen. Dêr waard Syffaks ferslein en Massinissa boaske dêrnei Sofonisba. Skipio betroude har lykwols net en easke dat se nei Rome troch de strjitten as kriichsbút laat waard. Massinissa woe har it krinkjen besparje en stjoerde har fergif dêr't se harsels mei tekoart die. Massinissa waard in fêsthâldende bûnsmaat fan Rome en Skipio befêstige him as kening fan de Massyljers. By de Slach by Sama yn 202 f.Kr. holp Massinissa Skipio en fersloegen se de Kartagers en it machtige leger fan Hannibal foel yninoar. Dat wie de ein fan de Twadde Punyske Oarloch en Massinissa krige foar syn tsjinsten it keninkryk fan Syffaks derby en waard dus kening fan in feriene Numydje.
Massinissa wie tenei kening fan de Massyljers en Massesyljers en bleau in trouwe bûnsmaat fan Rome. Syn posysje yn Afrika waard fersterke troch it fredesferdrach tusken de Romeinske Republyk en Kartago. It waard Kartago ferbean kriich te fieren sûnder tastimming fan Rome ek net út selsferdigening. Dat joech Massinissa de mooglikheid kartaachske gebieten yn te liven, tinkende dat Rome dat wol lije mocht om't dat Kartago hieltyd swakker makke. 250px|thumb|left|Skipio by it stjerbêd fan Massinissa
Letter libben
250px|thumb|De tombe fan Massinissa yn Dougga 180px|thumb|It Libysk-Punysk mausoleum yn Dougga, dat mooglik in [[senotaaf foar him wie]] Mei help fan de Romeinen fêstige Massinissa syn eigen keninkryk Numydje, bewesten Kartago, mei Sirta, it hjoeddeistige Konstantine yn Algerije, as haadstêd. De Romeinen lieten dat gewurde, om't se tochten dat in sterker Numydje Kartago hieltyd mear ferswakke koe. Massinissa die war en bou syn keninkryk fan in semynomadyske maatskippij ta in sterke ienheid mei fêste wenplakken. Hy yntrodusearre kartaachske lânboutechniken en twong de Numydjers ûnderhearrige boeren te wurden. Massinissa en syn soannen besiet in grut ferskaat oan lânguod troch it lân hinne. Wichtige stêden wiene Kapsa, Tugga, Bulla Regia en Hippo Regius.
Yn it tiidrek fan syn hearskippij wist Massinissa syn gebiet út te wreidzjen. Oan de ein fan syn libben stookte er Kartago op om kriich mei him te fieren mei de hoop de macht oer gâns Noard-Afrika te bemachtigjen. Hy wie derfan oertsjûge dat Rome him helpe soe yn ferbân mei it ferdrach tusken Rome en Kartago. Kartago klage deroer by Rome en de Romeinske Senaat stjoerde Kato de Aldere yn 155 f.Kr. om te bemiddeljen. Kato hie noed oer in mooglik oplibjen fan Kartago oan de iene kant en tefolle macht fan Massinissa oan de oare kant. Hy ferfear werom nei Rome en oertsjûge de Senaat dat Kartago ferneatige wurde moast. Neffens berjochten fan de skriuwer Titus Livius foelen de Numydjers wol 70 plakken oan yn it suden en westen fan it oerbliuwend part fan it kartaachsk gebiet. De Kartagers waarden brûkel en ferklearren de kriich oan harren, dêrby't se it ferdrachsoerienkomst dus oertrêden. Dat late ta it útbrekken fan de Tredde Punyske Oarloch (149-146 f.Kr.). Massinissa wie net alhiel bliid mei it oankommen fan romeinske legers yn Afrika yn 149 f.Kr., mar hy krige der net folle mear fan mei, want hy ferstoar yn 148 f.Kr. Neffens oerleverings wie er likernôch 90 jier âld doe't er ferstoar en hy late de legers noch hieltyd sels oant syn dea ta.
Nei syn dea
Nei syn dea folge syn soan Misipsa him op as kening fan Numydje. Nei dy syn dea folgen syn soan Hiempsal I en Adherbal him op. mar dy waarden al gau troch harren neef Jugurta ferdreaun. Fierdere ôfstammelings fan Massinissa wiene Juba I fan Numyje (85-46 f.Kr.) en Juba II (52 f.Kr.-24 n.Kr.).
Aartsbisdom Wenen
It aartsbisdom Wenen (Latyn: Archidioecesis Viennensis) is ien fan de twa aartsbisdommen fan de Roomsk-Katolike Tsjerke yn Eastenryk. Yn de Stephansdom stiet de sit fan de aartsbiskop fan Wenen.
Skiednis
Wenen krige yn 1722 ûnder paus Innocenius XIII de status fan aartsbisdom. It bisdom Wiener Neustadt waard as suffragaan bisdom ûndergeskikt oan Wenen. Yn 1729 moast it bisdom Passau in lyts diel fan syn grûngebiet oan it aartsbisdom Wenen ôfstean, wylst ek in tal parochy's tusken Wenen en Wiener Neustadt yn de grinzen fan it aarstbisdom Wenen kaam te fallen. Keizer Joazef II twong it bisdom Passau mei in dekreet fan 4 augustus 1784 alle parochy's fan Neder-Eastenryk ôf te stean. It betsjutte foar Wenen in foarse útwreiding fan it gebiet. Dêrnjonken foelen de nij stifte bisdommen Linz en St. Pölten ek ûnder it aartsbisdom Wenen.
Op 2 septimber 1937 kamen de sûnt it Ferdrach fan Saint-Germain yn Tsjechje lizzende parochy's om Feldsberg (Tsjechysk: Valtice) ûnder it bisdom Brünn (Brno) te fallen. It yn it jier 1960 stifte bisdom Eisenstadt is ek in suffragaan bisdom fan Wenen.
Bisdommen
It aartsbisdom bestiet út de bisdommen:
Italo-Westlike talen
De Italo-Westlike talen foarmje yn 'e klassifikaasje fan guon taalkundigen in taalkloft binnen de Romaanske taalfamylje, dêr't de Italo-Dalmatyske en de Westromaanske groepen by ûnderbrocht wurde. De Súdromaanske en Eastromaanske talen wurde dan as aparte groepen sjoen, dy't net ta de Italo-Westlike talen rekkene wurde, mar dêrmei op ien hichte steane. Dizze yndieling is lykwols mear op politike as op taalkundige kritearia basearre, mei't de skiedsline tusken de Westromaanske en Eastromaanske talen eins dwers troch it Italjaanske taalgebiet hinne rint.
Utlis
De Romaanske talen foarmje ien fan 'e grutste subgroepen fan 'e Yndo-Jeropeeske supertaalfamylje, dêr't ek û.m. de Germaanske, Keltyske en Slavyske talen ta hearre. It ferdielen fan 'e Romaanske talen yn ûnderskate subgroepen is dreech om't dêrby taalkundige kritearia faak oantaast wurde troch politike omtinkens dy't eins neat mei taalkunde te krijen hawwe. It knyppunt is de status fan it Italjaansk. Hoewol't leken Itaalje ornaris fan 'e Switserske grins oan 'e 'Tean' fan 'e Lears ta sjogge as ien taalgebiet, rint eins de skiedsline tusken de Westromaanske en de Eastromaanske talen dwers oer it Italjaansk Skiereilân hinne.
De Italjaanske standerttaal sels, dy't fierhinne basearre is op it Toskaansk, hat alteast histoarysk mear gemien mei it Roemeensk as mei it Frânsk en it Spaansk, en heart dêrom ta de Eastromaanske talen. De dialekten út Noard-Itaalje, lykas it Lombardysk fan Milaan en it Piëmonteesk fan Turyn, hawwe lykwols mear gemien mei it Frânsk en hearre dêrom ta de Westromaanske talen. Om't in taal no ienris net ta twa ferskillende taalgroepen hearre kin, moat dat betsjutte dat Lombardysk, Piëmonteesk en de oare saneamde Gallo-Italyske taalfoarmen hielendal gjin dialekten fan it Italjaansk binne, mar selsstannige talen dy't troch histoaryske foarfallen en geografyske omstannichheden ûnder ynfloed fan it Italjaansk kommen binne te stean.
Soks is foarstanners fan 'e Italjaanske ienheid in stikel yn 'e foet. Om it hiele Italjaanske taalgebiet by ien inkele taalgroep ûnder te bringen, sadat taalfoarmen yn Itaalje fan it Sisyljaansk yn it suden oant it Lombardysk yn it noarden oantsjut wurde kinne as dialekten fan it Italjaansk, is dêrom de Italo-Westlike taalkloft betocht. Dêryn wurde de Italo-Dalmatyske talen, dy't eins mei de Balkanromaanske talen de Eastromaanske groep foarmje, oan 'e Westromaanske talen fêstkeppele. Foar dy yndieling is wat te sizzen as men poer sjocht nei de sitewaasje fan hjoed de dei. Tsjintwurdich hawwe de Italo-Dalmatyske talen foar it meastepart de mienskiplike skaaimerken ferlern dy't se oarspronklik dielden mei de Balkanromaanske talen. De measte taalkundigen binne lykwols fan tinken dat dizze yndieling histoarysk sjoen net doocht. De yndieling fan 'e Italo-Dalmatyske talen by de Eastromaanske groep is dêrom noch altyd it gongberst.
Fairey Battle
De Fairey Battle wie in bommesmiter dy't foar en yn de Twadde Wrâldoarloch brûkt waard troch de R.A.F. en de Belgyske Loftmacht. It tastel waard ûntwurpen en makke troch it fleantúchfabryk Fairey yn Grut-Brittanje. De ûntwerper wie Marcel Lobelle, in Belg út Kortrijk. De Battle wie in lichte bommesmiter fan metaal, mei ien motor en in lâningsgestel dat ynlutsen wurde koe.
Hoewol't it tastel in grutte ferbettering fan syn foargongers wie, wie er tsjin de tiid yn aksje komme moast al ferâldere: net fluch genôch, lyts fleanberik en kwetsber foar oanfallen mei loftôfwar en jagers, meidat er mar twa .303 in masinegewearen ta ferdideging hie.
By syn yntroduksje yn 1937 waard der hiel wat fan it tastel ferwachte. Yn de saneamde "Phoney War", waarden mei de Fairey Battle de earste oerwinningen fan de Royal Air Force yn de Twadde Wrâldoarloch behelle, mar al yn maaie 1940 wiene de ferliezen goed 50% de missy boppe België. Dêrom waard de Battle ein 1940 út aktive tsjinst weromlutsen en ornearre foar treningen fan oerseeske ienheden en it tôchjen fan loftdoelen. De Battle wie ien fan de meast teloarstellende fan alle fleantugen ea fan de RAF.
Nederlânske Boekewike
De Nederlânske Boekewike is in wike (mei beide wykeinen) foar de promoasje fan it boek, benammen it boek yn it Nederlânsk. De wike wurdt organisearre yn Nederlân en Flaanderenlân. Dy wike jouwe de boekwinkels dy't meidogge in boekewikegeskink oan klanten dy genôch jild útjouwe yn 'e boekwinkel.
De boekewike is yn 1932 opsetten yn Nederlân nei de Boekedei fan 1930. Yn 2014 waard yn Flaanderenlân de Literêre Maaitiid ferfongen troch de Nederlânske Boekewike.
Bad Santa
Bad Santa is in Amerikaanske swarte misdiekomeedzje en krystfilm út 2003 ûnder rezjy fan Terry Zwigoff, mei yn 'e haadrollen Billy Bob Thornton en Tony Cox. De titel betsjut "Stoute Krystman". It ferhaal giet oer in pear kriminelen dy't ûnder de momkape fan 'e krystman en in krystelf warehuzen berôvje. De film waard oer it algemien mei positive resinsjes ûntfongen troch de filmkritisy en wie kommersjeel súksesfol yn 'e bioskopen. Yn 2016 ferskynde der in ferfolchfilm, Bad Santa 2.
Plot
De blanke Willie Soke en syn partner Macus Skidmore, in swarte man dy't oanhelle is mei dwerchgroei, binne dieven. Elts jier lit Willie himsels oannimme om yn in grut warehûs of in winkelsintrum earne yn 'e Feriene Steaten foar de krystman te spyljen, wylst Marcus him assistearret as in krystelf. Op krystjûn ferskûlet Marcus him wylst it warehûs of winkelsintrum tichtgiet, en nei slutingstiid set er it befeiligingsalaarm út en lit er Willie wer binnen. Dyselde is in profesjoneel brânkastkreaker, dy't de klûs iepenbrekt wêryn't de krystopbringst opburgen leit. Marcus syn Eastaziatyske frou Lois fungearret as sjauffeur fan 'e auto wêryn't de dieven útnaaie. Elts jier stelle se op dy manear safolle jild dat se it hiele fierdere jier net hoege te wurkjen.
Marcus nimt syn 'karriêre' as dief tige serieus, en dêrom syn funksje as krystelf ek, dy't ommers syn dekmantel is. Willie, lykwols, is in groanysk deprimearre alkoholistyske seksferslaafde, waans hâlden en dragen stadichoan fierder oanboazet oant er eins net mear gaadlik is om as krystman foar bern op te treden. Dat alles ta Marcus syn groeiende argewaasje.
As se op in jier yn begjin desimber oannommen wurde as krystman en krystelf yn 'e Saguaro Square Mall, in winkelsintrum yn Phoenix (Arizona), skokt Willie mei syn ûnderskate fulgariteiten de kekene bedriuwslieder fan it winkelsintrum Bob Chipeska. As dy harren dien jaan wol, yntimidearje Willie en Marcus him lykwols troch te driigjen harren ûntslach mei útset lûd om te trompetsjen en dêrby te sizzen dat Chipeska harren ûntslein hat om't Marcus swart is en in lichaamlike beheining hat. De karriêre fan Chipeska sil dan gau foarby wêze. It ûntslach giet sadwaande oer, mar Chipeska stapt al nei it haad befeiliging fan it winkelsintrum ta, Gin Slagel, om him te freegjen ûndersyk nei Willie te dwaan.
Ien fan 'e bern dy't yn 'e Saguaro Square Mall by Willie komt, is Thurman Merman, in freonlike mar alderferskuorrendst goederleauske en obese jonge, dy't oanhâldend it slachtoffer is fan in groep narjende skateboarders. Hy mient dat Willie echt de krystman is, en folget him sûnder dat er it merkt as er nei ôfrin fan it wurk nei de kroech giet om him te bedrinken. Yn 'e kroech komt Willie, dy't noch altyd syn krystmankostúm oan hat, yn 'e kunde mei barkeeper Sue, in frou mei in seksuele fetysj foar de krystman. Nei't er seks mei har hân hat yn syn âld wrak fan in auto, wurdt Willie op it parkearterrein oanfallen troch in amokmakker út 'e kroech dy't òf goed dronken is, òf, wierskynliker, dêr't in stekje oan los sit. Thurman helpt Willie de keardel fan him ôf te slaan, en fan gefolgen fielt Willie him neitiid ferplichte om 'e jonge thús te bringen.
Underwilens is Slagel úteinset mei syn ûndersyk nei Willie, en as dy op in jûn by syn motel oankomt en immen (Slagel) yn syn keamer sjocht, beslút er dat er better ûnderdûke kin. Dat, hy lûkt by Thurman en syn senile beppe yn, ta grutte blydskip fan Thurman, dy't er wiismakket dat Mrs. Claus him út harren wente op 'e Noardpoal set hat om't se him mei har suster op bêd trappearre hie. Slagel lûkt it kenteken fan Willie syn nije auto nei, en komt sa de famylje Merman op it spoar. Hy siket Roger Merman op, dy't eins gjin bergen ferkent, mar trije jier yn it tichthûs sit foar fraude. Ut Roger syn antwurden op 'e foar him kryptyske fragen fan Slagel makket dyselde op dat Willie yllegaal by de Mermans ynlutsen is. Nei mear ûndersyk ûntdekt er dat elts jier yn in ferskillende stêd yn 'e Feriene Steaten mei kryst in warehûs of winkelsintrum bestellen wurdt nei't Willie en Marcus dêr oannommen binne. Hy konfrontearret de beide dieven mei wat er ûntdutsen hat, mar ynstee dat er harren oanjout, sjantearret er harren foar de helte fan 'e opbringst fan dit jier.
Underwilens begjint de gearwurking tusken Willie en Marcus almar minder te wurden, in probleem dat fierder oanboazet as Willie op in dei stomdronken op syn wurk ferskynt en it dekôr fan 'e krysthoeke fernielt as er der ferskate kearen hinne falt. Werom yn it hûs fan 'e Mermans besiket Willie selsmoard te dwaan troch yn 'e ôfsletten garaazje mei in rút iepen yn in rinnende auto sitten te gean. Hy jout Thurman in brief dy't de jonge oan 'e plysje oerdrage moat, wêryn't er de plannen opbychtet foar de berôving fan 'e Saguaro Square Mall kommende krystjûn. Willie ferjit lykwols syn hiele selsmoardplan as er opmerkt dat Thurman in blau each hat en de jonge op syn fraach hoe't er dat oprûn hat, fertelt dat de skateboarders him wer tenei kommen binne. Hy lit him troch Thurman by de skateboarders bringe en slacht de lieder fan 'e groep, in teenager, hielendal yninoar, wylst de rest útnaait.
Willie is tige mei himsels ynnommen oer de 'goede die' dy't er ferrjochte hat, en fynt dêrtroch nije libbensnocht. Hy giet ek hieltyd mear om mei Sue, dy't er oan Thurman foarstelt as de 'suster fan Mrs. Claus'. Sue, dy't fan bern hâldt, fynt Thurman "in skatsje". Thurman jout Willie in pear dagen foar de kryst (want dan is er der net om't er as krystman mei de kryst wurkje moat) in houten augurk dy't er sels (mei muoite) útfike hat. It totaal nutteleaze kado betsjut mear foar Willie as er tajaan wol. Underwilens is Marcus poerrazen om sels bestellen te wurden, dat hy en Lois sette in fâle op foar Slagel, dy't se kâldwei fermoardzje.
Op krystjûn ferberget Marcus him yn it winkelsintrum en nei slutingstiid set er it alaarm út en lit er Willie en Lois deryn. Hoewol't er ûnferwachts tsjin technyske swierrichheden oanrint, slagget it Willie om 'e klûs te kreakjen. Dêrnei stelt er it rôze plúsjen oaljefantsje dat Thurman foar de kryst hawwe woe. Marcus komt him lykwols oer it mad mei in pistoal en fertelt him dat harren partnerskip foarby is. Hy hat skjin syn nocht fan Willie syn ûnprofesjoneel hâlden en dragen, dat hy is fan doel him te fermoardzjen, krekt sa't er mei Slagel dien hat. Op it stuit dat er de trekker oerhelje wol, springe ynienen oeral plysjeminsken foar it ljocht, dy't foar de ynbraak warskôge wiene troch it brief dat Willie oan Thurman jûn hie en dêrnei glêd fergetten wie.
Yn in epilooch fertelt Willie fia in brief út it sikehûs oan Thurman dat er it foarfal oerlibbe hat. Hoewol't de dokters acht kûgels út him helle hawwe, wiene der gjin wichtige organen rekke, útsein syn lever, mar dy wie dochs al nei gychem. De plysje hat Marcus sizzen heard dat er Slagel fermoarde hie, dat hy en Lois meie no jierrenlang "op ferkenning yn 'e bergen" mei Thurman syn heit. Willie sels is frijsprutsen fan syn oandiel oan 'e berôving fan it winkelsintrum, sawol omreden fan syn brief oan 'e plysje as om it feit dat de plysje slim yn ferlegenheid brocht is troch de (ûnwapene) krystman foar de eagen fan bern yn 'e rêch te sjitten. Hy mei, sadree't er út it sikehûs ûntslein is, oan it wurk as plysje-adviseur foar maatskiplik gefoelige kwestjes. Willie hat de autoriteiten op 'e sitewaasje fan Thurman wiisd, en Sue is oansteld as tydlike fâd foar de jonge, oant syn heit út 'e finzenis frijkomt.
Produksje
Bad Santa waard regissearre troch Terry Zwigoff nei in senario fan Glenn Ficarra en John Requa. As produsinten wiene John Cameron, Sarah Aubrey en Bob Weinstein by it projekt belutsen, foar de filmstudio's Columbia Pictures en Tryptich Pictures. De bruorren Coen fungearren as útfierende produsinten. Der wie in budget fan $23 miljoen beskikber foar de film. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Jamie Anderson, wylst de filmmuzyk fersoarge waard troch David Kitay. Bad Santa waard yn syn gehiel filme yn Kalifornje. De opnamen setten útein op 8 july 2002 en waarden foltôge yn septimber fan dat jier.
Casting
Oarspronklik wie it de bedoeling dat James Gandolfini de rol fan Willie spylje soe, wylst de rollen fan Marcus en Thurman eins skreaun waarden mei Danny Woodburn, resp. Angus T. Jones op it each. Doe't Gandolfini net beskikber wie, waarden foar de titelrol ek Bill Murray, Jack Nicholson en Robert De Niro yn omtinken nommen, mar de rol gie úteinlik nei Billy Bob Thornton. Regisseur Zwigoff caste Tony Cox yn 'e rol fan Marcus en Brett Kelly yn 'e rol fan Thurman. Doe't de bruorren Coen dat heard hiene, soene se Bob Weinstein witte litten hawwe dat se Cox "haten", en neffens Zwigoff smachte filmdistributeur Dimension Films nei "in mear Disney-eftige generyk skattige jonge" om Thurman te spyljen. De regisseur hold lykwols foet by stik.
Foar akteur John Ritter, dy't yn 'e film yn 'e byrol fan Bob Chipeska te sjen is, wie Bad Santa syn lêste live action-film foar syn hommels ferstjerren op 11 septimber 2003 (neitiid kamen noch twa animaasjefilms út mei stimaktearwurk fan him). Bad Santa waard dêrom opdroegen oan syn neitins.
Distribúsje
De distribúsje fan Bad Santa waard yn Noard-Amearika fersoarge troch Dimension Films, en yn oare dielen fan 'e wrâld troch Columbia TriStar Film Distributors International. De film waard útbrocht mei as ûndertitel He doesn't care if you're naughty or nice ("It kin him gjin reet skele oftst goed of stout bist"), en gie op 26 novimber 2003 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. Bad Santa waard ek, bûten de kompetysje om, fertoand op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes yn 2004.
De film kaam op 5 maart 2004 út op dvd yn in ûnsensurearre ferzje dy't sân minuten langer wie as de (Amerikaanske) bioskoopferzje. Op 20 novimber 2007 waard de Bad Santa foar it earst útbrocht op Blu-ray, ûnder de titel Bad(der) Santa. In dvd mei de director's cut en kommentaar fan Zwigoff ferskynde yn novimber 2006; dy ferzje fan 'e film is trije minuten koarter as de bioskoopferzje en tsien minuten koarter as de ûnsensurearre ferzje.
Untfangst
Bad Santa krige fan 'e filmkritisy oer it algemien positive resinsjes. Sa joech Roger Ebert, dy't skreau foar de Chicago Sun-Times, de film 31/2 fan 4 stjerren. Hy fûn Bad Santa "in idioat, ferwrongen [en] ûnreedlik grappich wurk yn komyske kamikazestyl". In resinsje yn The Washington Post neamde Bad Santa lykwols "de boasaardige twillingbroer fan Miracle on 34th Street" en beskrobbe de belutsen filmstudio's dat se in dierber figuer as de krystman sa misbrûke litten hiene.
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hie Bad Santa in frij heech goedkarringspersintaazje fan 78%, basearre op 218 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] is in glorieus rouwe en freugdefol ûnfatsoenlike komeedzje dy't net eltsenien wurdearje kinne sil, mar lju dy't in hekel oan kryst hawwe, sille him hilaryske grappich fine." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behelle Bad Santa in goedkarringspersintaazje fan 70%, basearre op 38 resinsjes.
Resultaat
Bad Santa brocht wrâldwiid yn 'e bioskopen $76,5 miljoen op. As men dy opbringst ôfset tsjin it budget fan $23 miljoen, betsjut dat in winst fan $53,5 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie Bad Santa kommersjeel súksesfol.
Castricum
Castricum (Kennemerlânsk: Castrikum) is doarp en gemeente yn 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. De gemeente, dy't bestiet sûnt de Frânske Tiid, hat 34.348 ynwenners (31 maart 2015) en beslacht in oerflak fan 59,92 km². De gemeente makket diel út fan 'e gearwurkingsregio Kennemerlân. Yn 2002 waarden de eardere gemeenten Akersloot en Limmen troch Castricum anneksearre.
Immanuel Fichte
thumb|Immanuel Fichte yn 1859
Immanuel Hermann von Fichte (Jena, 18 july 1797 - Stuttgart, 8 augustus 1879) wie in Dútsk filosoof. Hy wie in teïst en in fûl tsjinstanner fan de Hegeliaanske Skoalle.
Biografy
Immanuel Fichte wie de soan fan de filosoof Johann Gottlieb Fichte. Hy studearre yn Berlyn en waard yn 1836 heechlearaar filosofy oan de universiteit fan Bonn. Yn 1842 naam er in learstoel oer oan de Eberhard-Karls-Universiteit yn Tübingen.
Fichtes fisy op de filosofy feroare frijwat yn de rin fan syn libben. Hy arbeide op mei Christian Hermann Weisse, mar ferskilde mei him fan miening oer de lear fan Georg Wilhelm Friedrich Hegel, dy't neffens Fichte grutte fouten befette; benammen hie er in grutte ôfkear fan it pantheïsme en it leechlizzen fan de minske dat in skaaimerk fan de Hegeliaanse fisy. Oan de hân fan de monadology fan Leibniz besocht Fichte it monisme fan Hegel te ferienigjen mei it yndividualisme fan Johann Friedrich Herbart. Op letter jierren wie er fral oanhinger fan de teösofy.
It hat bliken dien dat Fichte syn ynfloed net grut is, as gefolch fan syn ynkonsistinsjes en it eklektisisme.
Hagekrûper
De hagekrûper (Curruca communis, eartiids Sylvia communis) is in sjongfûgel út de famylje fan hagekrûpers (Sylviidae) dy't rûnom yn Europa foarkomt.
De hagekrûper is 13 oant 15 sm lang en waacht 12 oant 17 gram. It fûgeltsje fret spinnen, slakjes, beien, ynsekten en larven.
Yn de maitiid rekket it mantsje tige optein, hy fljocht fan takke nei takke, mei de sturt útset en it kûfke opset.
Syn sang is ôfwikseljend mei hastich útstjitten noaten, at er triljend út in hage opfljocht en him dêr dan wer yn weromfalle lit.
Joost Vastaerds
Joost Vastaerds ek: Joost de Vastaert († Grins, 1582) wie grytman fan Doanjewerstâl.
Joost waard oansteld as grytman as opfolger fan Everaerdt Enthes die op 23 desimber 1572 út syn amt setten wie fanwege 'rebellie'. Doe't de tiden feroaren waard ek Joost ôfsetten as grytman en band. Yn 1577 waard Vastaerds opfolge as grytman troch Erasmus fan Douma. Joast stoar yn 1582 yn Grins en waard dêr begrûven by de Minderbruorren (Fransiskanen). Joost wie boaske mei Auck, in dochter fan Gerlof Sipkes, yn 1570 sekretaris fan Doanjewerstâl dy't yn 1580 ek flechte moast. Auck kaam letter yn Fryslân werom en troude as widdo mei Tjaert Siccama, in geleard man en siktaris fan Boalsert.
Isidoarus fan Milete
thumb|De Hagia Sophia. Isidoarus fan Milete (Gryksk: Ισίδωρος ο Μιλήσιος, Isodoros o Militios) (berne 442 yn Milete, no yn Turkije; stoarn 537) wie in arsjitekt, fysikus en wiskundige út de lette âldheid.
Yn 'e mande mei Anthemios fan Tralles ûntwurp en boude er de tsjerke Hagia Sophia yn Konstantinopel (no Istanbûl) fanwege keizer Justianus I. Dat wie ien fan de meast wichtige en grutste tsjerken fan de lette âldheid.
Isidoarus joech ûnderjocht yn de natuerkunde yn Alexandrië en letter oan de Universiteit fan Konstantinopel. Hy skreau in kommentaar op it wurk fan Heron fan Alexandrië yn it Ald-Gryksk
Isidoarus syn neef Isidoarus fan Milete de Jongere, boude de koepel fan de Hagia Sophia, dy't op 7 maaie 558 ynstoarten wie, opnij op.
Eklektisisme
Eklektisisme is in konseptuele oanpak fan dingen dy't him net folslein beheind ta ien inkeld paradigma of oannames, mar him yn 't plak dêrfan basearret op mear as ien teory, stilen of ideeën om komplemintêr ynsjoch te krijen yn in ûnderwerp, of yn beskate gefallen ferskate teoryen tapast. Dat bart lykwols faak sûnder konvinsjes of regels dy't foarskriuwe hokker teoryen byinoar brocht waarden.
Eklektisisme kin somtiids ûnelegant lykje of in brekme oan ienfâld fertoane, en brekme oan konsistinsje yn harren tinken komt eklektisy ek wol op krityk te stean. It is lykwols wenst op tal fan mêden. De measte psychologen akseptearje bygelyks fêststelde aspekten fan gedrach, mar besykje de teory net te brûken om alle aspekten fan minsklik hâlden en dragen út te lizzen.
Eklektisisme in etyk, filosofy en religy wurdt ek wol synkretisme neamd.
Tiete fan Hettinga
Tiete fan Hettinga (Teroele, 1520 - 31 oktober 1580) wie de âldste soan fan haadling Walte fan Hettinga (1483-1560) en Dieuwer N. fan Wikel.
Tiete kaam fan Teroele en wie legerkaptein. Op 7 maart 1580 wie Tiete waarnimmend grytman fan Doanjewerstâl. Hy waard nei alle gedachten deasketten op 31 oktober 1580. Yn 1562 prosedearre Abbe Jellesz fan Nijlân foar de erfgenamten fan Benedictus Seerps tsjin Beneditus en Tiete Waltes (Hettinga). Yn 1570 wurdt hy neamd as Tiete Waltes Hettinga. Yn 1578 waard Tiete oanslein yn Teroele. Hy wie foud oer de bern fan Tiete (Epes) Hettinga by Hyl fan Galama. Yn 1581 waard hy boppedat neamd by Epe fan Galama (Waaksens), Auck fan Galama, frou fan Wybrant Ailua (Ginnnum), Tryncke fan Galama (Drylts) en Tiete Waltes as foud oer de weesbern fan wilen Tiete Hettinga by Hyl fan Galama, erfgenamten fan Jelthie fan Galama, kontra Mr.Hendrick Geldorp en Aelcke Oenedochter.
Tiete fan Hettinga ferstoar sûnder bern, syn broer Epe urf de state yn Teroele.
Everaert Entens
Everaert Entens wie in grytman fan Doanjewerstâl. Yn 1572 waard hy 'wegens rebellie' ôfsetten as grytman. Everaert wie mooglik troud mei Gatharina fan Rennoy en wenne yn Jiskenhuzen. Mar mooglik wie Everaert in broer fan Hillebrand Entens. Yn dat gefal hie hy Johanna fan Uterwyck as frou. As grytman waard hy yn 1572 opfolge troch Joost Vastaerds.
Wimborne Minster
Wimborne Minster is in plak yn it distrikt East-Dorset, yn it Ingelske greefskip Dorset. Wimborne Minster is ek de namme fan de Anglikaanske tsjerke dêre.
It plak leit by de gearrin fan de rivieren Stour en de Allen, sa'n 5 myl benoarden de stêden Poole en Bournemouth, op de Dorset Heaths.
Pubs
In protte pubs yn Wimborne pubs binne âld, guonts geane werom oant de 16e en 17e iuw. Hjirûnder in list fan pubs yn it sintrum fan Wimborne.
Kaai (betsjuttingsside)
"Kaai" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Nasjonaal Park Stora Sjöfallet
Nasjonaal Park Stora Sjöfallet is in nasjonaal park yn Lappland yn it noarden fan Sweden. It park beslacht 1.278 kante kilometer en waard yn 1909 stifte. De wetterfal Stora Sjöfallet, dêr't de namme fan it park fan ôflaat is en eartiidsk ien fan de meast yndruk meitsjende wetterfallen fan Jeropa, falt net mear ûnder it nasjonale park.
Soundtrack
In soundtrack is eins it lûdsspoar (letterlike fertaling út it Ingelsk) fan in film, tillefyzjeprogramma of kompjûterspultsje, mei dialogen, eftergrûnlûden, lûdseffekten en filmmuzyk.
Yn it gewoane spraakgebrûk wurdt dizze term lykwols ornaris brûkt as oantsjutting foar it gehiel oan muzyk dat yn in film, searje of kompjûterspul te hearren is, mei dêrby sawol de titelsong as de eftergrûnmuzyk. By films wurdt dizze muzyk faak yn 'e foarm fan in saneamd soundtrack-album op cd útjûn omtrint deselde tiid dat de byhearrende film yn premiêre giet. Soms omfiemet sa'n soundtrack-cd ek ien of mear nûmers dy't in hit wurde, en op dy manear de film ekstra promoasje jouwe.
Abraham Willink
Abraham Willink (Drachten, 13 jannewaris 1920 - Tucumán, 8 febrewaris 1998) wie in Nederlânsk-Argentynsk entomolooch. Willink hat benammen bydroegen oan it ûndersyk nei de Hymenoptera-famyljes (flueswjukkigen) Vespidae, Sphecidae en Crabronidae (ealjebijesoarten). Fierders har er bydragen levere oan de klassifikaasje fan biogeografyske provinsjes fan Latynsk-Amearika.
Pier Anskes
Pier Anskes ek Pier Hansckis/Ansckis († koart foar 21 septimber 1548) wie in grytman fan Doanjewerstâl.
Yn 1538 of 1539 wie Pier Anskes substitút, letter grytman. Yn maart 1550 wurdt in Wobbe as syn widdo neamd.
Swahilykust
De Swahilykust is de namme fan in kustgebiet yn East-Afrika dat bewenne wurdt troch de Swahily. It bestiet út 'e kust fan 'e Yndyske Oseaan fan súdlik Somaalje fia Kenia en Tanzania oant noardeastlik Mozambyk. Ta dit gebiet wurde faak ek guon eilannen foar de eigentlike kust rekkene, wêrûnder Sansibar, Pemba en de Bajuni-eilannen. Soms wurde ek de Komoaren en Majot, dy't fierder de see yn lizze, derûnder beflapt. De Swahilykust is in gebiet mei in dúdlik ûnderskate kultuer, etnyske identiteit, religy en geografy.
Eilannegroepen dy't by dit kustgebiet hearre, binne:
Linz
Linz leit yn it noarden fan it lân, op sa'n 30 kilometer fan de Tsjechyske grins
Fan 1945 oant 1955 wie Linz in ferdielde stêd. Noardlik fan de Donau waard Linz beset troch de Sovjet-troepen en súdlik dêrfan troch de Amearikanen. Yn 2009 wie Linz de Kulturele Haadstêd fan Europa.
Skiednis
Linz waard yn it romeinske steatsboek Notitia dignitatum as Lentia oantsjut. Om de ferbining oer de Donau feilich te stellen bouden de Romeinen yn it midden fan de 1e iuw fersterkings fan hout en ierde, dy't yn de 2e iuw troch in grutter stiennen kastiel ferfongen waard. Lentia waard nei de 2e iuw in pear kear troch Germanen ferneatige, mar bleau ek nei de rûzige folksferhuzings bewenne. De Dútske namme Linz waard yn 799 foar it earst optekene.
Under de Babenbergers ûntwikkelde Linz him ta stêd. Sûnt 1207 fûn der planmjittige bebouwing plak en yn 1230 waard it nije haadplein oanlein. Yn 1240 krige de stêd in stedsrjochter en in stedssegel. Linz krige ek in soad oansjen om't de Linzer tol foar de Eastenrykske hartogen ien fan de wichtichste ynkomsten foarmen. Ferskillende belangrike hannelsrûtes krústen inoar by Linz.
Sûnt it ein fan de 13e iuw wie Linz in bestjoersstêd en it sintrum fan Eastenryk boppe de Ens woarn. Doe't keizer Freark III syn lêste jierren yn Linz trochbrocht wie it foar in hoart de belangrykste stêd fan it fan it Hillige Roomske Ryk. Yn 1490 waard Linz foar it earst Landeshauptstadt en de ried krige it rjocht in boargemaster en in stedsrjochter te kiezen. Op 3 maart 1497 krige Linz fan de roomsk-dútske kening en lettere keizer Maksimilaan I it rjocht in brêge oer de Donau te bouwen, nei Wenen en Krems de tredde Donaubrêge fan Eastenryk. Yn de tiid fan de reformaasje wie Linz oant 1600 protestantsk. Foar in skoftke wie der ûnder de reformator Wolfgang Brandhuber yn Linz ek in radikale gemeente fan werdopers. Nei 1600 namen de jezuïeten en kapusinen de taak op harren om de tsjinreformaasje yn te setten. De Eastenrykske Boerekriich trof yn 1626 ek Linz, doe't de stêd ûnder oanfiering fan Stefan Fadinger njoggen wiken lang beset holden waard. Nei de Tritichjierrige Kriich waard de stêd ûnder lieding fan de nije kleasters yn de styl fan de barok ferboud. Yn 1672 stifte Christian Sint de earste, yn de 18e iuw nasjonalisearre, tekstylfabryk fan Eastenryk, dêr't bytiden wol mear as 50.000 minsken wurken.
In belangrike ynwenner fan de stêd wie de astronoom Jehannes Kepler, dy't in tal jierren wiskunde dosearre. De universiteit fan Linz waard ferneamd nei Kepler. In oare ferneamde boarger wie Anton Bruckner, dy't tusken 1855 en 1868 as komponist en organist yn de Alde Katedraal fan Linz wurke. It Brucknerhaus is nei him ferneamd.
Twadde Wrâldkriich
Adolf Hitler waard berne yn Braunau am Inn (in Eastenrykske stêd tichteby de Dútske grins) en ferhûze doe't er in jonkje wie mei syn heit en mem nei Linz om dêr in grut part fan syn jongerein troch te bringen. De famylje Hitler wenne earst yn it doarp Leonding oan de râne fan de stêd en dêrnei oan de Humboldtstrasse yn Linz. Ek de arsjitekt fan de holocaust - Adolf Eichmann - brocht syn jongerein troch yn Linz.
Mei it yn 1938 stifte staal- en wapenbedriuw Reichswerke Hermann Göring en it Stikstofbedriuw Ostmark waard de basis lein foar de mettallurgyske en de chemyske yndustry yn de stêd. Foar de oanlis fan it yndustryterrein en de plannen in haven te graven waard it doarp St. Peter-Zizlau ûntromme en sloopt. Tusken 1941 en 1943 waard it spoar nei Gusen mei in brêge oer de Donau oanlein. Yn Gusen leine meardere konsintraasjekampen mei in ûnderierdske produksje fan grutte ûnderdielen fan Messerschmitt-fleantugen. Ek binne der oanwizings dat dêr V2-raketten boud waarden en ûndersyk dien waard nei kearnspjalting. Yn de yndustry waarden kriichsfinzenen en twangarbeiders út oare lannen, mar ek finzenen út it yn de omkriten lizzende kamp Mauthausen ynset. Op it stedsgebiet fan Linz leine trije bûtenkampen fan Mauthausen en 77 kampen foar twangarbeiders. Foar de oanwaaks fan de befolking moasten ek nij wiken oanlein wurde mei grutskalige wenkompleksen, dy't ek hjoeddedei it oansjen fan dy wiken bepale. De needsaaklike ynfrastruktuer lykas skoallen ensafuorthinne hat lykwols nea plakfûn. Mei in werydieling yn de kriichstiid ferdûbele it stedsgebiet fan Linz. Fan de 600 joadske ynwenners binne 150 troch de nasjonaalsosjalisten fermoarde. Yn Niedernhart en it Hartheim waarden hûnderten slachtoffers yn it ramt fan it eutanasyprogramma ombrocht. Op it lêst hiene ek dyjingen, dy't it rezjym frijwillich of twongen tsjinne hiene, te lijen ûnder de gefolgen fan de nasjonaalsosjalistyske polityk. Om propagandistyske redenen waard der pas tsjin it ein fan 1943 wurke oan skûlplakken om de befolking tsjin bombardeminten te beskermjen. Sels yn novimber 1944 moasten noch grutte dielen fan de stêd it by loftoanfallen sûnder skûlplakken dwaan. By de 22 loftoanfallen op de stêd tusken july 1944 en april 1945 ferstoaren mear as 1.600 minsken. Ek tûzenen Linzers ferlearen harren libben troch te tsjinjen yn de Wehrmacht.
Nei 1945
De konfrontaasje fan de stêd mei it nazy-ferline liede yn de kriichske-tiid ta it ferneamen fan in soad strjitnammen. Yn 1945, fuort nei it ein fan de diktatuer, krigen 39 strjitten yn Linz in oare namme. Sûnt 1988 krigen in soad plakken nammen fan slachtoffers fan it nasjonaalsosjalisme. Simon Wiesenthal, dy't yn 1945 it earste Joadske Dokumintaasjesintrum yn Linz oprjochte, krige foar syn wurk ta neitins oan de slachtoffers in ûnderskieding fan de stêd.
Yn 1975 hat Linz de yn 1966 stifte hegeskoalle opwurdearre ta de heechste akademyske ynstelling fan Eastenryk, de Jehannes Kepler Universiteit.
Befolking
Linz is de iennige grutte stêd fan it lân, dy't mei 157.000 arbeidsplakken twa kear safolle banen hat as de stedsbefolking nedich hat. It wurkgelegenheidsoerskot soargen foar in soad forinzen út de omkriten fan Linz, dy't ferkearsswierrichheden feroarsaakje yn 'e stêd. Yn de aglomeraasje fan Linz wenje likernôch 782.000 minsken (2016). De grutte yndustrygebieten súdlik fan Linz en ferskillende grutte winkelsintra liede ek ta mear wen-wurkferkear en meitsje de ferkearsswierrichheden bûten de stêd noch slimmer.
Yn de rin fan de lêste dessinia ferlear Linz mear ynwenners oan omlizzende gemeentes as hokker Eastenrykske stêd ek. De ferbettere ferbinings fuortsterket mear migraasje en in tsjinoerstelde beweging dy't stêden as Wenen, Graz en Salzburg sûnt 2001 meimakken gyng foar Linz net op. Pas yn 2015 waard de grins fan 200.000 ynwenners op 'e nij helle. De yntegraasje fan it waaksjende tal migranten stelt de stêd foar in grutte útdaging. Yn Linz wenje tsientûzenen minsken mei in oare kulturele eftergrûn út likernôch 150 ferskillende lannen. Yn 2020 gyng it om 19% fan de totale befolking. De measte migranten binne ôfkomstich út Bosnje-Hertsegovina, Roemeenje, Turkije, Dútslân, Kroaasje, Kosovo, Hongarije, Afganistan, Servje en Syrje.
Religy
Fan 1867 oant 1938 hie Linz in lytse joadske mienskip, dy't yn de jierren 1920 hast 1000 leden telde. Yn 1877 bouden de joaden in synagoge. Troch it tanimmende anti-semitisme emigrearren yn de jierren 1930 in soad joaden. Sûnt de Anschluss yn 1938 setten de organisearre deportaasjes en moardnerijen útein. Joadske eigendommen waarden oan ariërs oerdroegen en yn 1938 waard de synagoge ferneatige. Op deselde lokaasje waard yn 1968 in nije synagoge iepene. De mienskip telt tsjintwurdich minder as 100 leden.