cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stendhal
thumb|right|250px|Stendhal Stendhal, pseudonym fan Marie-Henri Beyle (Grenoble, 23 jannewaris 1783 – Parys, 23 maart 1842) wie in 19e-iuwske Frânske romantysk skriuwer dy't yn syn wurk sawol romantyske as realistyske ynfloeden ferienige. Syn bekendste romans binne Le Rouge et le Noir, Lucien Leuwen en La Chartreuse de Parme, dy't alle trije autobiografyske eliminten befetsje. De haadfigueren fertoane karakteristiken fan Stendhal sels. Syn romans wurde skaaimerkt troch in frij drûge, koarte styl, mei troch it feit dat Stendhal tige fûl wie tsjin alle foarmen fan literêre blêdfolling. It realisme yn Stendhal syn romans uteret him dan ek net troch wiidweidige beskriuwings lykas by Honoré de Balzac, mar earder yn it feit dat Stendhal him foar it basistema fan syn ferhaal basearre op it wierbard feit (wat er bestimpele as "être vrai"). Yn de measte romans stiet it tema fan de leafde sintraal en mear bepaald it prosedee fan fereale wurde, wat er omskreaun hat as kristallisaasje.
It Muzyk Giet troch de Buorren
It Muzyk Giet troch de Buorren is in tige bekend Frysktalich folksferske, dat generaasjes Fryske bern op 'e skoalle leard hawwe. It waard yn 1950 makke troch Paulus Folkertsma (1901-1972) dy't sawol de liettekst skreau as de meldij komponearre. Oarspronklik wie de titel stavere as It Mesyk Giet troch de Buorren. It is in koart liet, dat as kanon songen wurde kin.
List fan Yslânske ambassadeurs yn Letlân
Dit is in list fan Yslânske ambassadeurs yn Letlân.
Jehannes de Dopertsjerke (Tver)
De Jehannes de Dopertsjerke (Russysk: Иоанно-Предтеченская церковь) is in otterdoks tsjerkegebou fan it bisdom Tver yn de russyske stêd Tver.
Skiednis
De tsjerke waard tsjin it ein fan de 18e iuw en oan it begjin 19e iuw boud yn de foarm fan it iere klassisisme.
Fan 1921 oant 1928 tsjinne Nikolai Pavlinov as diaken yn de parochy fan de tsjerke. Pavlinov waard troch de bolsjewiken fermoarde en yn 2001 hillich ferklearre.
De tsjerke waard sletten yn de jierren 1930 en dêrnei brûkt as pakhûs en atelier. Yn de jierren 1975-1978 wie der in restauraasje. Eartiids lei der in begraafplak by de tsjerke, dat nei de Oktoberrevolúsje as stoart brûkt waard foar boupún.
Weromjefte
De tsjerke waard yn 1997 foar in diel oerdroegen oan de otterdokse mienskip. Nei in restauraasje fine der yn de tsjerke sûnt 1998 wer regelmjittich tsjinsten plak.
Alde Tsjerke (Sâltkamp)
De Alde Tsjerke is de eardere herfoarme tsjerke fan Sâltkamp yn de provinsje Grinslân. Tsjintwurdich wurdt de tsjerke beheard troch de Stifting Alde Tsjerke Sâltkamp, dy't it gebou iepenstelt foar kulturele aktiviteiten en foar spesjale tsjinsten.
Skiednis
Yn 1836 krige Sâltkamp foar it earst in eigen tsjerke. Foar dy tiid moasten de bewenners foar de preek rinne oer it likernôch 2,5 kilometer lange tsjerkepaad nei Fjouwerhûzen.
De tsjerke waard op it eardere bastion fan de skâns boud, dêr't eartiids de Alde Batterij lei. It giet om in ienfâldige sealtsjerke mei in rjocht sletten koer. De tsjerke hat in tuorke mei in fisk as wynwizer, dy't de bannen fan it doarp mei de fiskerij symbolisearret. Yn de eastlike muorre binne twa ovale finsters ynbrocht. It tsjerkhôf om de tsjerke hinne waard yn 1855 yn gebrûk nommen en bleau yn gebrûk oant de oanlis fan in nij tsjerkhôf yn 1895.
De tsjerke wie nei de doleânsje wat te grut woarn en sadwaande koe it gebou wol mei wat minder banken ta. Yn de frijkommen romte yn it koer waard in nije mozaïekflier lein. It middenpaad krige yn de Twadde Wrâldkriich nije fliertegels. De net sa hiel âlde klok waard yn de kriich foardere en nei de befrijing ferfongen troch in troch Van Bergen getten klok.
De tsjerke waard yn de jierren 2010-2011 restaurearre en geskikt makke foar multyfunksjoneel gebrûk. It oargel en de preekstoel bleaune yn de tsjerke.
Oargel
It oargel yn de tsjerke waard yn 1976 oankocht en wie doe in 150 jier âld ynstrumint. It hie earder yn de herfoarme evangelisaasjekapel fan Feandam stien, mar foar dy tiid noch yn de tsjerke fan 'e Grinzer Pein. De basis foar it ynstrumint soe boud wêze troch Van Oeckelen. It oargel waard troch Mense Ruiter restaurearre en efter de oargelkas fan de foargonger út 1928 boud.
Jaap Hartman
Wurkpaad
Hartman is de inisjatyfnimmer fan de Stedsgalery Woudrichem. In inisjatyf, dat yn 2002 troch de gemeente Woudrichem beleanne waard mei de Kultuerpriis 2002. De stedsgalery is in kultureel sintrum yn de eardere kazerne fan Woudrichem. Der wurde ferskate kulturele aktiviteiten holden en ek kin der keunst liend wurde.
It byld dat Hartman makke fan de seefarder Hindrik Hamel, dy't brek sloech foar de kust fan Koreä en dêr trettjin jier fêstsiet, is ek te sjen yn de partnerstêd fan Gorinchem yn Koreä, Gangjin.
Suffridus Hania
Suffridus wie ien fan de earste learlingen fan Henricus Schotanus, de earste rjochtslearaar oan de Fryske hegeskoalle fan Frjentsjer. Syn rjochtskennis is troch professor Marcus Lycklama huldige. Op 9 desimber 1590 waard hy ynskreaun as abbekaat oan it Hof fan Fryslân en op 10 maaie waard er oansteld as riedshear fan it Hof. Yn 1626 waard hy kurator fan de Akademy.
Back to the Future Part III
Back to the Future Part III is in Amerikaanske science fiction-westernkomeedzjefilm út 1990 ûnder rezjy fan Robert Zemeckis, mei yn 'e haadrollen Michael J. Fox en Christopher Lloyd. It is it trêde en lêste diel fan 'e Back to the Future-filmsearje, wêryn't it ferhaal út 'e foargeande film, Back to the Future Part II (1989), dat einige yn in cliffhanger, fuortset wurdt. Marty McFly reizget no werom yn 'e tiid nei 1885 om it libben fan syn freon Doc Brown te rêden. Wat in frij ienfâldige rêdingsmisje wêze kinnen hie, wurdt in stik dreger as de tiidmasine averij oprint en Marty ek yn it Wylde Westen fêst komt te sitten. Fierdere swierrichheden ûntsteane as Doc it libben fan skoaljuffer Clara Clayton rêdt, en sa de rin fan 'e skiednis feroaret. Back to the Future Part III krige oer it algemien positive resinsjes fan 'e filmkritisy en wie in grut kommersjeel súkses yn 'e bioskopen.
Plot
(Back to the Future Part III begjint op it punt dêr't Back to the Future Part II ophold; foar de foarskiednis, sjoch dêre.)
Marty McFly, in Amerikaanske teenager út 1985, befynt him noch hieltyd yn 1955, dêr't er tsjûge west hat fan 'e ferdwining fan syn freon, de eksintrike útfiner Doc Brown en dy syn DeLorean-tiidmasine. Fuort neitiid arrivearret der in koerier mei in 70 jier âld brief, wêryn't stiet dat Doc yn 1885 bedarre is nei't in wjerljochtynslach by fersin de tiidmasine aktivearre. De elektryske lading wie lykwols tefolle fan it goede foar de masine, dy't trochbaarnd is. Om't de ûnderdielen dêr't er foar de reparaasje ferlet fan hat yn 1885 noch net útfûn binne, hat Doc de DeLorean yn in útputte myn ferskûle, dêr't Marty him yn 1955 weromfine kin. As er de tiidmasine troch de jongere Doc Brown út 1955 reparearje lit, kin er dermei weromkeare nei 1985. Dêrnei, sa stiet yn it brief, moat er de tiidmasine ferneatigje foar't it ding noch mear skea oanrjochtsje kin as it al dien hat. Wat Marty ek docht, sa skriuwt Doc, hy moat yn gjin gefal besykje om werom yn 'e tiid te reizgjen nei 1885 om him (Doc) te rêden.
Mei help fan 'e jongere Doc fynt Marty op it oanjûne plak yndie de DeLorean werom, mar fuortby de myn leit in âld, fertutearze boot hill-begraafplak, dêr't Copernicus, de hûn fan 'e jongere Doc Brown, Marty nei it grêf fan syn baaske liedt. Neffens de tekst op 'e grêfsark is Doc seis dagen nei't er it brief oan Marty skreaun hie, fermoarde troch de bandyt Buford "Mad Dog" Tannen, de oerpake fan Marty en Doc harren aartsfijân Biff Tannen. De jongere Doc is bot oerâl fan dy ûntdekking, mar Marty stelt him gerêst: fansels kin der no gjin sprake fan wêze dat er 'gewoan' weromgiet nei 1985; ynstee sil er, nettsjinsteande de mei klam útsprutsen ûntrieding fan 'e âldere Doc, dochs fierder werom yn 'e tiid om syn freon te rêden. De jongere Doc reparearret de tiidmasine, dy't se dêrnei meinimme nei in ferlitten bûtendoarbioskoop bûten de beboude kom fan harren wenplak Hill Valley yn Kalifornje. Doc bewissiget Marty derfan dat, as er dêr weromreizget nei 1885, hy yn 'e wyldernis bedarje sil, dêr't net ien him sjen sil.
Marty stelt de tiidmasine yn op 2 septimber 1885, sadat er fiif dagen de tiid hawwe sil om Doc op te spoaren en fan 'e dea te rêden. Hy arrivearret, krekt sa't Doc sein hat, midden yn 'e wyldernis, mar rekket dêr fuort behelle yn in efterfolging fan in kloft Yndiaanske krigers troch in kavalery-ôfdieling fan it Amerikaanske Leger. Mei't de DeLorean sels oer ûnigaal terrein flugger kin as in hynder, wit Marty te ûntkommen. As er lykwols de auto ferstoppet yn in grot, komt er ta de ûntdekking dat ien fan 'e pylken dy't de Yndianen op him ôfsketten hawwe, in brânstôflieding trochboarre hat, sadat de benzine fan 'e DeLorean yn in stadich streamke fuortrint. Foar't er dêr wat oan dwaan kin, ferskynt fan djipper út 'e grot in Amerikaanske swarte bear, dêr't er foar útnaaie moat. Op 'e flecht knoffelet er by in heuvelskeante del, stompt de holle oan in stekspeal en rekket bewusteleas.
As er wer bykomt, wurdt Marty fersoarge troch de lju dy't it boerespultsje bewenje mei it stek dêr't er de holle oan stompte. It blike earme en resinte ymmigranten út Ierlân te wêzen: Seamus en Maggie McFly, syn eigen betoerpake en -beppe. Om't it wol hiel tafallich wêze soe as hy ek McFly hiet, moat Marty, as him nei syn namme frege wurdt, gau in oare namme betinke. Mei't er no yn it Wylde Westen ferkeart, stelt er himsels foar as 'Clint Eastwood' (dy't ommers as akteur bekend is út westernfilms). Nei't er de nacht by harren trochbrocht hat, giet er de oare deis geandefoets nei it krektlyn stifte Hill Valley. Mei troch syn healwize klean (Doc syn idee út 1955 fan hoe't lju der yn it Wylde Westen by rûnen) kriget Marty it yn 'e pleatslike saloon oan 'e stôk mei Buford en syn binde. Nei't er by fersin in kwispeldoar oer Buford hinne lege hat, besiket dyselde him te lynchen, mar dat wurdt tsjinkeard troch Doc Brown, dy't in gewear fan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw ferbettere hat ta in modern skerpskuttersgewear mei tilleskoopfizier. Dêrmei jaget er Buford-en-dy op 'e flecht, hoewol't Buford wraak swart.
Doc is wol bliid om Marty te sjen, mar ek lulk dat er syn goerie yn 'e wyn slein hat. Dat feroaret as Marty him in foto sjen lit fan syn eigen grêfsark. Hoewol't er fan doel west hie om syn libben fan 1885 ôf út te libjen, komt er dan ta de konklúzje dat er yndie leaver mei werom giet nei syn eigen tiid. It probleem is dat ûnderwilens alle benzine fuortlekt is út 'e DeLorean, en dat benzine noch net bestiet yn 1885. En sûnder benzine kin de DeLorean net de kritike faasje fan 142 km/h berikke dy't nedich is om 'e tiidmasine te aktivearjen. Doc betinkt lykwols in yngewikkeld plan, wêrby't er de tsjillen fan 'e DeLorean oanpast om op spoarrails te riden, sadat de auto troch in steamlokomotyf ta de faasje dêr't ferlet fan is oantreaun wurde kin. Om net sjoen te wurden, moat dat barre op in sydspoarline dy't noch net ôf is en einiget yn in ravyn.
Wylst Doc en Marty de sydspoarline oereagje, sjogge se hoe't in span hynders mei in karre op 'e rin giet. Doc set de efterfolging yn en wit de frou op 'e karre te rêden, dy't oars grif it ravyn yn riden en tepletter fallen wie. Hja blykt Clara Clayton te wêzen, de nije skoaljuffer fan Hill Valley. Pas neitiid beseft Doc dat er mei syn yngripen de oarspronklike tiidline feroare hat, mei't it ravyn yn harren eigen tiid Clayton Ravine hiet, om't juffer Clayton dêr omkommen wie. Hy kin dêr lykwols net botte rouwich om wêze, want foar him en Clara is it leafde op it earste gesicht.
Dy jûns, op it doarpsfeest fan Hill Valley, ûnderbrekt Buford de dûnsjende Doc en Clara en wol er Doc yn 'e rêch sjitte (krekt sa't op 'e grêfsark fermelden stie) mei in derringer. Marty dwerseidet dat lykwols, troch in metalen bakfoarm as in frisbee te brûken en Buford tsjin 'e hân oan te smiten sadat syn iennichste kûgel doel mist. Dêrnei rjochtet Buford syn pylken op Marty, dy't er mislediget en útdaget ta in duël oankommende moandei. Marty fielt dêr neat foar, mar as Buford him útmakket foar in leffert, rekket er in gefoelige snaar, mei't dat it iennichste is dat altyd wurket om Marty op ien ein te krijen. Yn syn lulkens nimt er de útdaging oan. Neitiid warskôget Doc him dat er him net eltse kear provosearje litte moat as immen him in leffert neamt, wêrby't him ûntglûpt dat Marty dêrtroch yn 'e takomst yn in ferkearsûngemak behelle reitsje sil. (Yn Back to the Future Part II wie Marty syn faam Jennifer Parker der al efterkommen, doe't se mei Marty en Doc nei de takomst yn 2015 reizge, dat Marty syn libben lang lêst hâlde soe fan 'e ferwûnings dy't er by dat ferkearsûngemak oprûn hie.)
No't Marty foarkommen hat dat Buford Doc delsjitte koe (wêrnei't er in pear dagen letter oan syn ferwûnings kommen hawwe soe te ferstjerren), ûntdekke hy en Doc dat Doc syn namme op 'e foto fan 'e grêfsark útwiske is. De sark sels en de datum fan ferstjerren bliuwe lykwols itselde.
Nei't Doc en Marty alle risselwaasjes makke hawwe foar harren weromreis nei de takomst, docht bliken dat Doc, omreden fan it feit dat er smoarfereale op Clara is, wer yn 'e weef stiet oft er wol mei sil of dat er dochs yn 1885 bliuwe sil. Marty praat op him yn en mient him derfan oertsjûge te hawwen om mei, mar as er sliept, giet Doc nei Clara ta om ôfskie te nimmen. As er har fertelt dat er fuort sil, wol se witte wêrhinne, mar as er har úteinlik yn fertrouwen nimt en it hiele ferhaal oer tiidreizgjen tabetrout, leaut se him net. Ynstee wurdt se lulk en wiist se him de doar. Doc giet nei de saloon om him te bedrinken, mar de saloonhâlder besiket it him te ûntrieden troch him derop te wizen wat der de oare kear bard is doe't er sterke drank ynnaam. Doc slacht de goerie lykwols yn 'e wyn en nimt dochs in gleske whiskey, mar hâldt dat de hiele fierdere nacht yn 'e hân.
De oare moarns as Marty wekker wurdt, ûntdekt er dat Doc fuort is. Hy giet halje-trawalje nei syn freon op 'e siik, want it is moandei en hy wol fuort wêze foar't Buford yn Hill Valley delkomt foar it duël. Hy fynt Doc yn 'e saloon, dêr't er him bepraat om mei te kommen. Doc stimt dêryn ta, mar slacht sûnder erch foar't se ôfsette it gleske whiskey efteroer dat er al sa lang yn 'e hân hat. Dêrop falt er der fuortendaliks bewusteleas hinne. Wylst Marty mei help fan 'e saloonhâlder Doc besiket wekker te krijen, arrivearje Buford en syn maten, en Buford ropt Marty nei bûten ta foar it duël. Marty, dy't nochris op 'e foto sjocht, merkt lykwols op dat op 'e grêfsark no de namme 'Clint Eastwood' stiet, dat hy besiket it duël ôf te sizzen. Dêrop ropt Buford dat Clint Eastwood foar ivich bekend stean sil as de grutste skytsek fan it Wylde Westen as er no net daliks nei bûten komt. Marty komme Doc syn wurden fan in pear dagen lyn wer tebinnen, en foar it earst yn syn libben wegeret er himsels útlokje te litten as ien him lef neamt.
As Doc einlings bykomt, besykje Marty en hy fia de efterdoar fan 'e saloon temûk út te piken, mar dêr wurde se opwachte troch Buford syn maten. Doc wurdt finzen nommen, wylst Marty beskûl siket yn it oanbuorjende hûs. As Buford-en-dy Doc mei de dea bedriigje, hat Marty gjin oare kar as om nei bûten ta te kommen, mar hy smyt fuortendaliks syn revolver fuort en seit dat er net oan it duël dielnimme wol. Buford kin dat neat skele en hy sjit Marty del. As er lykwols deunby komt om him it genedeskot te jaan, komt Marty ynienen wer ta libben en skopt him syn revolver út 'e hân. Buford jout him in ûnmeugende fûstslach yn 'e búk, mar dêr docht er himsels freeslik sear mei en Marty alhielendal net, want Marty swaait syn poncho fansiden en blykt in metalene kachelplaat foar syn boppelichem bûn te hawwen (krekt sa't de echte Clint Eastwood yn A Fistful of Dollars die). Buford syn kûgel is dêrop ôfketst en syn fûst hat er derop stikken slein. Dêrnei is it foar Marty in kâld keunstke om syn rivaal bewusteleas te slaan, wêrby't Buford foaroer yn in hânkarre fol dong falt. Fuort letter arrivearret James Strickland, de pleatslike marshal (en in foarâlder fan rektor Strickland ûnder waans autoritêre lieding Marty syn middelbere skoalle stiet) om Buford-en-dy op te pakken foar it berôvjen fan in postkoets.
Underwilens stapt Clara mei in brutsen hert op 'e trein nei San Francisco, mar as de trein noch mar krekt it stasjon fan Hill Valley ferlitten hat, heart se lyk efter har in pear hannelsreizgers bepraten hoe min oft Doc deroan ta wie doe't er de foargeande jûns yn 'e saloon kaam nei't Clara him ôfwiisd hie. Se beslút dat er dochs echt fan har hâlde moat, lûkt oan 'e needrem en draaft werom nei Hill Valley, dêr't Marty en Doc krekt op hynders ôfset binne om binnentroch de trein te efterheljen. Clara treft yn Doc syn wurkplak in skaalmodel fan 'e trein, de sydspoarline, it ravyn en in nuveraardich ding mei de tekst "tiidmasine" oan, en beseft dat er har mooglik dochs de wierheid ferteld hat. Om't se oan 'e hân fan it skaalmodel wit wêr't de tiidmasine stiet, nimt se in hynder en hastiget se har dêrhinne.
Doc en Marty witte de trein te efterheljen, geane oan board, drave oer it dak fan 'e wagons nei de lokomotyf en kape dy mei lutsen revolvers. Se sette de masinist derút en twinge him de wagons te ûntkeppeljen, foar't se har út 'e fuotten meitsje mei de lokomotyf. Dy ride se nei de DeLorean ta, wêrnei't Doc it fjoer ûnder de tsjettel fan 'e lokomotyf opstookt mei eigenmakke eksperimintele branje om 'e faasje fan 142 km/h te berikken. Wylst Marty al yn 'e DeLorean sit en Doc him by de lokomotyf lâns nei him ta beweecht om him by him te jaan, arrivearret Clara, dy't krekt op 'e tiid fan har hynder oer wit te stappen oan board fan 'e efterkant fan 'e lokomotyf. As se einlings de oandacht fan Doc wit te lûken, fiteret dy har oan har by him te jaan, mar hja komt te fallen en inkeld dat se mei de jurk earne oan heakjen bliuwt, komt foar dat se ûnder de tsjillen fan 'e lokomotyf kneppelet. Marty jout syn futuristyske hoverboard út 2015 (in swevende ferzje fan in skateboard) troch oan Doc, dy't dêrmei Clara wit te berikken en te rêden. Mei har yn syn earms lit er de lokomotyf los en sweeft er fansiden, wylst de lokomotyf mei de DeLorean derfoar tagelyk it ravyn en de kritike faasje berikt. Wylst de tiidmasine ferdwynt, falt de lokomotyf tepletter yn it ravyn.
Marty komt feilich oan yn 1985, wannear't de spoarbrêge oer it ravyn al lang oanlein is, dat hy kin gewoan fierder oer it spoar. Dêrby komt er in boerd foarby dat it ravyn oantsjut as Eastwood Ravine. As er yn 'e DeLorean oer it spoar yn Hill Valley arrivearret, komt der lykwols in trein út 'e oare rjochting. Marty wit noch krekt út 'e DeLorean te springen foar't dy troch de trein raamd wurdt, wêrby't de tiidmasine folslein oan gruzeleminten batst wurdt. Nei't er thús syn auto ophelle hat, bejout Marty him nei it hûs fan syn faam Jennifer Parker, dy't er by in earder 'tuskentiids' besyk oan 1985 sliepend efterlitten hat op har weranda (sjoch: Back to the Future Part II). Hy treft har dêr noch altyd sliepend oan en fertelt har wat him allegear oerkommen is.
As se letter tegearre ûnderweis binne, besiket in skoallegenoat, Douglas J. Needles, om Marty oan te setten ta dielname oan in strjitrace troch him te freegjen oft er soms in leffert is. Mei de les dy't er yn 1885 leard hat noch farsk yn 't sin lit Marty him lykwols net manipulearje. It docht bliken dat er dêrmei in ferkearsûngemak foarkomt as der ûnferwachts in auto fan rjochts de trochgeande wei op sjit. Marty komme Doc syn wurden oer in ferkearsûngemak yn 't sin, en Jennifer tinkt werom oan wat se yn 2015 heard hat oer in auto-ûngemak dat it begjin wie fan in omleechgeande spiraal yn Marty syn libben. Se hellet de faks dêr't Marty yn 2015 mei ûntslein waard, foar 't ljocht, en de tekst dêrfan ferdizenet foar har eagen oant er weiwurden is.
Marty nimt Jennifer mei om 'e wraksleine restanten fan 'e DeLorean-tiidmasine te besjen. Wylst se dêr binne, ferskynt der út it neat ynienen in steamlokomotyf, dêr't Doc, Clara en harren beide soannen Jules en Verne yn blike te sitten. Doc jout Marty in ynliste foto fan harren beiden by de grutte klok fan it stedhûs fan Hill Valley foar't dy yn 1885 op syn plak heech yn 'e gevel takele waard. Jennifer freget nei de faks mei de ferdwinende tekst, en Doc antwurdet dat dat betsjut dat de takomst noch net fêstleit. Doc en Clara, dy't al yn 'e takomst west hawwe, nimme ôfskie fan Marty en Jennifer en sette yn 'e lokomotyf, dy't fleane blykt te kinnen, ôf nei in oare tiid.
Produksje
Back to the Future Part III waard regissearre troch Robert Zemeckis nei in senario fan Bob Gale. As produsinten wiene Gale en Neil Canton by it projekt belutsen foar de filmstudio's Amblin Entertainment en Universal Pictures. Steven Spielberg fan Amblin hie as útfierend produsint it tafersjoch oer de hiele produksje. Foar de film wie in budget beskikber fan $40 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Dean Cundey, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Alan Silvestri.
De opnamen foar Back to the Future Part III fûnen oanslutend op dy fan Back to the Future Part II plak, yn 'e twadde helte 1989. Se waarden besletten yn jannewaris 1990. Zemeckis makke ekstreem lange dagen doe't er tafersjoch hold op 'e filmmontaazje fan Part II wylst er tagelyk de lieding hie oer de opnamen fan Part III. De westernsênes fan Part III waarden op lokaasje opnommen yn Oak Park (Kalifornje) en yn Monument Valley, op 'e grins fan Utah en Arizona. Ynstee dat der gebrûk makke waard fan besteane westerndekôrs, waard de ferzje fan Hill Valley út 1885 út it neat wei oplutsen op it lân fan 'e Red Hills Ranch yn Sonora (Kalifornje). Guon fan 'e sênes mei de trein waarden filme yn it Steatshistoarysk Park Railtown 1897 yn Jamestown (Kalifornje).
Casting fan Mary Steenburgen
It casten fan aktrise Mary Steenburgen yn 'e rol fan Clara Clayton wie wat in apart gefal. Hja hie yn 1979 yn 'e film Time After Time in frou spile dy't fereale rekke op in tiidreizger, mar him net leaude en lulk waard doe't er har de wierheid fertelde oer wêr't er wei kaam, en letter ûntdiek dat er har dochs net foarliigd hie en dêrop efter him oan gie om har mei him te fermoedsoenjen, en úteinlik mei him weromkearde nei syn eigen tiid. Yn Back to the Future Part III spile se in rol dy't mei persiis deselde wurden omskreaun wurde kinne soe. It ferskil wie dat se yn Time After Time in tweintichste-iuwske frou spile dy't mei in tiidreizger út 'e njoggentjinde iuw nei syn tiid weromkearde, wylst se yn Back to the Future Part III in njoggentjinde-iuwske frou spile dy't mei in tiidreizger út 'e tweintichste iuw nei syn tiid weromkearde. It casten fan Steenburgen yn har rol yn Back to the Future Part III liket sadwaande mei opsetsin dien te wêzen om har eardere rol te spegeljen.
Distribúsje
De distribúsje fan Back to the Future Part III waard fersoarge troch Universal Pictures. De film gie op 25 maaie 1990 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 29 maaie 1990 by platemaatskippij Varèse Sarabande. Back to the Future Part III waard op 8 novimber 1990 útbrocht as VHS-keapfideo, op 17 desimber 2002 op dvd en op 20 oktober 2020 op blu-ray.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Back to the Future Part III oer it algemien positive resinsjes, hoewol't se it net iens wiene oer hoe't dizze film him ferhold ta de rest fan 'e filmtrilogy. Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times parte Back to the Future Part III mar 21/2 fan 4 stjerren ta, mei't er de earste beide films stikken better fûn en it westernmotyf fan Part III persiis op in komeedzjesearjeferzje fan it Wylde Westen lykjen fûn. Vincent Canby fan The New York Times wie it dêrmei iens. Hoewol't er Christopher Lloyd priizge foar syn aktearprestaasje, fûn er Part III sa "leaflik en smaakleas dat [dizze film] frijwol fuortendaliks fergetten wurdt."
Michael McWhertor fan 'e webside Polygon skreau dat, wylst Back to the Future Part III net better wie as de orizjinele film, hy "stikken better" wie as Back to the Future Part II. Kim Newman fan it Britske tydskrift Empire joech Part III 4 fan 5 stjerren en skreau dat dizze film it minne twadde diel goedmakke troch mear de toan fan 'e oarspronklike film te folgjen. Leonard Maltin, skriuwer fan Leonard Maltin's 2009 Movie Guide, joech fierwei de foarkar oan Part III boppe de eardere beide films, en skreau dat de film "in protte wille en tûzelichmeitsjende special effects biedt en fantasij te oer hat." Ek neamde er Part III in wurk fan "wiere filmmagy".
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Back to the Future Part III in goedkarringspersintaazje fan 80%, basearre op 44 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: [Dizze film] slút de trilogy op befredigjende wize ôf mei in ienfâldiger, ynnimmender rige tiidreiseksploaten." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Back to the Future Part III in goedkarringspersintaazje fan 55%, basearre op 19 resinsjes.
Prizen
Back to the Future Part III wûn yn 1990 twa Saturn Awards: ien yn 'e kategory bêste byrol fan in akteur (Thomas F. Wilson) en ien foar bêste filmmuzyk (Alan Silvestri).
Lucas Neill
(9 maart 1978) is in eardere Australysk fuotballer. Earder spile foar Millwall, Blackburn Rovers, West Ham United, Everton, Galatasaray, Al-Jazira, Al-Wasl, Sydney, Omiya Ardija, Watford en Doncaster Rovers. spile ek yn it Australysk fuotbalalvetal. Hy die mei oan it Wrâldkampioenskip 2006 en it Wrâldkampioenskip 2010.
Katarinakleaster (Tver)
De oarspronklik as metochion fan it Opstanningskleaster yn it doarp Orsji tsjinjende tsjerke, waard yn 1996 troch aartsbiskop Viktor fan Tver oanwiisd as it plak foar it út te bouwen Katarinakleaster. De earste abdis fan it kleaster wie de non Jûlianija.
Yn 2001 waard de earder oant de leechste ferdjipping ferneatige klokketoer fan de Katarinatsjerke rekonsturearre. Ek waard útein set mei de restauraasje fan de barokke by it kleaster hearrende Sergiustsjerke.
Fierspringen
It fierspringen is in machtsport, ûnderdiel fan de atletyk dêr't it doel by is sa fier as mooglik te springen.
By it fierspringen yn syn hjoeddeiske foarm mei de springer in oanrine nimme. Dan set er ôf fan in ôfsetbalke om de faasje yn in sprong om te setten. Per slot komt er yn de sânbak te lâne dy't foarby de ôfsetbalke leit. De lingte fan de sprong wurdt mjitten fan de ôfsetbalke oant de ôfdruk dy't de atleet yn it sân makke hat. Hjirby jildt dan it punt fan de ôfdruk it tichts by de balke. Ornaris hat de atlyt trije besiken om de fierste sprong te meitsjen. Yn ynternasjonale fierspringwedstriden is der in finale foar de bêste acht, dêr't ek wer trije sprongen besocht wurde kinne.
Efter de ôfsetbalke is noch in meter fêste grûn, dat immen dy't de goede sprong misse soe net daalks op 'e bek giet om't er yn it sân stapt. Lykwols mei op dat stik net ôfset wurde; at der sels mar in tean foarby de balke delset wurdt dan jildt de sprong net mear. Oarsom is it ek saak om by it delkommen gjin stipe efterút te sykjen, om't dêrtroch in ôfdruk tichter by de balke komt, dêr't de mjitten ôfstân dan koarter mei wurdt.
Fierspringen is ek ien fan de nûmers fan de mearkampen yn de atletyk: foar manlju de tsienkamp, foar frouju de sânkamp. Om 1900 hinne wie der njonken it fierspringen mei oanrin ek in atletyknûmer fierspringen út stân. Dat wurdt lykwols ornaris net mear as sport dien.
Loftwachttoer
thumb|Loftwachttoer 8L3 tusken Linne en Montfort yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] thumb|Binnenkant fan loftwachttoer 7O1 yn [[Warfhuzen]] thumb|[[Loftwachttoer Aldemardum]] In loftwachttoer wie yn de jierren '50 en '60 fan de 20e iuw in útkykpost dy't yn Nederlân troch it Korps Luchtwachtdienst (KLD) brûkt waard foar it ôfsykjen fan de loft boppe Nederlân nei Russyske fleantugen yn de tiid fan de Kâlde Oarloch. De radarapparatuer wie destiids noch ûngaadlik foar it waarnimmen fan flugge, leechfleanende fleanmasines. De KLD wie derop rjochte om fleantugen oant 1500 meter hichte waarnimme. Dêrfoar waard in netwurk fan loftwachttuorren opboud.
De loftwachttuorren wiene ûnderdiel fan in netwurk fan 276 útkykposten ferspraat oer gâns Nederlân. Der wiene 138 posten op besteande gebouwen, lykas op mûnen en fabriken en 138 yn de jierren 1950 spesjaal foar dat doel boude lossteande tuorren.
Fan de 138 loftwachttuorren dy't boud waarden binne noch 19 oer. In pear dêrfan hawwe wilens de status fan beskerme monumint (ryksmonumint, gemeentlik monumint of provinsjaal monumint).
Boukonstruksje
It Sintrale Bouburo fan Sjeny (Centrale Bouwbureau der Genie) waard belêste mei it ûntwerpen en bouwen fan de spesjale tuorrenoren. In toer fan beton wie sawol finansjeel, goedkeap en lege ûnderhâldskosten, as technysk besjoen it meast gaadlik. De kar foel op in systeem fan prefabrisearre betonnen raatboueleminten, dat ûntwikkele wie troch de NV Raatbouw, yn 1950 oprjochte troch arsjitekt Marten Zwaagstra, en de NV Schokbeton.
In standert raatboutoer bestie út in fundearring, dêr't fjouwer fertikale betonnen balken op delset wiene, dy't om de twa meter ferbûn wiene troch horizontale balken. De raatboueleminten waarden dêrtusken mei galvanisearre bouten fêstmakke. It brûken fan prefab eleminten betsjutte in koarte boutiid. In oar foardiel wie dat by in mooglike demontaazje fan de toer de eleminten opnij brûkt wurde kinne soene yn magazyn- of wenningbou.
De produksje en de bou fan de loftwachttuorren waarden útbestege oan Schokbeton. Yn de hjerst fan 1951 waard útein set mei de bou dy't oant de ein fan de jierren fyftich duorre. Der wiene 23 farianten mooglik, fan 4 oant 32,5 meter heech, hieltyd mei in ferskil fan 1,14 m. Dy lêste maat waard bepaald troch trije "betonraten", elk 35 sintimeter grut. De hichte yn sentimeters (rekkene oant de flier fan de observaasjekabine ta. dat net de totale hichte) waard ek brûkt foar de type-oantsjutting fan de toer. Tuorren dy't heger wiene as type 19,06 m krigen ûnder op 'e hoeken steunbearen. De ûnderste acht "raten" fan de toer en de steunbearen waarden oan de bûtenkant betegele, om foar te kommen dat de toer beklommen wurde koe. Boppe op de toer wie it iepenloft-observaasjeplatfoarm fan 3 by 3 meter mei in 1,5 meter hege boarstwarring. Dy wie rûnom betegele om de bemanning te beskermjen. Oan de súdwestkant fan dit útsjochplatfoarm wie in oerdutsen skûlnis. Yn de midden fan it útkykplatfoarm stie it loftwachtynstrumint opsteld. It bestie út in gridtafel, mei in kaart fan 'e omkriten mei de posysje fan de toer yn it midden dêrfan en de lokaasjes fan de oanbuorjende loftwachtposten derop. Dêr wie in statyf mei fizier en (losse) kiker en in oanwiisnulle op set. Mei waarnimmingen fan trije tuorren/posten waard troch trijehoeksmjitting de posysje fan it waarnommen fleantúch fêststeld.
Om de hichte en dêrmei de kosten fan de tuorren te beheinen, waarden se it leafst boud op heuvels, diken en wâlen. De tuorren stiene meast yn de buert fan doarpen of oare wenkearnen sadat de frijwilligers hurd mei de fyts by de toer komme koene. De tuorren waarden ek gauris lâns of yn in boskrâne set; der omhinne waarden beammen plante, dat tsjinne as kamûflaazje.
Gebrûk
300px|thumb|Plakken fan noch oanwêzige loftwachttuorren yn Nederlân It hiele netwurk hat nea yn in oerlochssitewaasje funksjonearre. Troch de yntroduksje fan de strieljager en radar wie it obervaasjesysteem, dat feitlik basearre wie op de tastân fan 1940, rillegau efterhelle. Yn 1964 waard it KLD bot ynkrompen, wêrnei't allinne yn it noarden noch in tal loftwachtgroepen bestean bleaune. Yn juny 1968 waard it KLD opheft. Sa'n tsien loftwachttuorren waarden oerdrûgen oan de Beskerming Befolking (BB), dy't se brûkten foar it lokalisearjen fan in mooglike ynslach fan in atoombom. By dy tuorren bunkers boud ornearre as skûlplak foar fjouwer persoanen tsjin radio-aktive delslach. Yn 1980 waarden ek dy tuorren ôfstjitten.
Yn de jierren dat it netwurk funksjonearre waard ien Russysk fleantúch waarnommen; yn 1958 waard op lofttoer Linne by it Limburchske Montfort in fleantúch sjoen, dat meidien hie oan in Frânske fleanshow en op de weromreis nei de Sovjet-Uny mei opsetsin fan de koers ôfwykt wie om in stik grinsgebiet te fotografearjen.
Aulus fan Haersma (1611-1669)
Aulus fan Haersma (?, 1611 - Aldegea, 18 juny 1669) wie grytman fan Smellingerlân tusken 1637 - 1660. Soan fan Arent Eerckes fan Haersma en Hylke fan Harckema Aulusdochter (* 1611). Troude op 12 febrewaris 1637 mei Catharina fan Scheltinga († Aldegea, 29 septimber 1652). Catharina wie de dochter fan Mr. Livius en Anna de Blocq. Se hienen fiif bern, wêrfan Arent fan Haersma (1645-1709) de âldste wie.
Wie neist grytman ek folmachtige op de lândei en deputearre fan Fryslân. Ek wied er kommitearre fan der provinsjale rekkenkeamer, lid fan de ried fan de admiraliteit op de Maas, kommissaris by de synoade op It Hearrenfean en Dokkum.
Stoar op Heremastate yn Aldegea (Smellingerlân) en waard dêr te hôf brocht.
Jan de Bruin (1902-1958)
Jan de Bruin (Ternaard, 28 febrewaris 1902 – Felp, 7 juny 1958) wie in Nederlânsk politikus út namme fan 'e PvdA.
Libben en wurk
Hy waard yn de gemeente Westdongeradiel berne as soan fan winkelman Jelger Jans de Bruin (* 1877) en Haebeltje Sijtzes Glas (* 1876). Hy gie yn Ternaard, Holwert en Wormerveer nei de legere skoalle. Nei de hbs gie er yn 1920 as klerk oan't wurk by de gemeentesekretary fan Ljouwert, wêrnei't er it brocht ta adjunkt-kommys. Fiif jier letter waard er adjunkt-kommys by de provinsjale griffy fan Noard-Hollân en yn 1931 kaam er as haadkommys yn tsjinst by de gemeente Zandvoort. Midden 1935 folge er F. Hajonides op as gemeentesekretaris fan Opsterlân. De gemeenteried fan Zutphen stimde yn april 1940 yn mei syn beneaming dêre ta gemeentesekretaris. Seis jier letter krige De Bruin deselde funksje by de gemeente Ynskedee en yn 1950 folge syn beneaming ta boargemaster fan Rheden. Dêrneist wie er lid fan de Provinsjale Steaten fan Gelderlân en foarsitter fan de Nederlandse Vereniging tot Afschaffing fan Alcoholhoudende Dranken.
Yn dat boargemasterskip ferstoar er yn 1958 yn de âldens fan 56 jier yn it Algemien Sikehûs yn Felp.
Cuby and the Blizzards
Cuby + Blizzards (ek wol ôfkoarte as C + B) wie in Nederlânske band út de provinsje Drinte. De band spile foaral bluesmuzyk en hat op toernee west mei in tal ynternasjonaal ferneamde bluesartysten, sa as John Mayall and the Bluesbreakers, Van Morrison en Eddie Boyd. Bekende nûmers binne "Somebody will know someday”, “Window of my eyes” en “Appleknockers flophouse”.
Skiednis
thumb|Cuby + Blizzards yn [[Fenklup|Fanclub (1966)]] De band is ûntstien út the Rocking Strings, doe noch sûnder de sjonger Harry “Cuby” Muskee. De groep ferbleau meastentiids yn in âld boerespultsje fan Harry Muskee yn it doarpke Grollo. It earste album Desolation ferskynde yn 1966. De band bestie doe út Harry “Cuby” Muskee (sjonger), Eelco Gelling (gitaar), Willy Middel (basgitaar), Hans Kinds (slachgitaar) en Dick Beekman (drums). Foar de plaatopnames waard de band útwreide mei Henk Hilbrandie (piano).
Yn 1967 waard it album “Praise the blues” opnaam mei bluessjonger Eddie Boyd en yn itselde jier ferskynde “Groeten uit Grollo”, mei pianist Herman Brood en ûnder oaren de lieten “Another Day, Another Road” en “Somebody will know Someday”. Yn 1968 ferskynde it album “Trippin’ Thru’ A Midnight Blues” mei de single “The window of my eyes”, it meast suksesfolle nûmer fan Cuby + Blizzards. Nei in tal feroarings yn de ritmeseksje fan de band, waarden Herman Deinum (bassist) en Hans Lafaille (drummer) oannaam. Herman Brood (pianist) hie swierrichheden mei syn drugsgebrûk en waard ferfongen troch Helmig van der Vegt, dy ’t al earder mei Herman Deinum en Hans Lafaille spile hie yn de Swolske band “Blues Dimension”.
Mei dy besetting namen hja it album “Appleknockers flophouse” op en de lyknammige single. Yn 1972 stoppe de band, der waard in ôfskiedskonsert jûn yn Assen, dat foar de televyzje útstjoerd waard troch Nederpopzien fan de VARA. Yn de jierren njoggentich gong de band dochs wer fierder mei Harry Muskee, Herman Deinum, Helmig van der Vegt, Hans Lafaille en as sologitarist de Grinzer Erwin Java.Yn 2000 is “Hotel Grolloo” útbrocht, mei in grut tal gastartysten dy ’t yn gearwurking mei Cuby + Blizzards bekinde en minder bekinde nûmers spilen. De gasten wienen ûnder oaren Barry Hay, Bennie Jolink, Daniël Lohues, George Kooymans, Huub van der Lubbe en Tineke Schoenmaker (Barrelhouse).
Yn 2009 waard it album Cats Lost, dat produsearre wie troch Daniël Lohues, útbrocht. Yn septimber 2011 ferstoar Harry Muskee, wêrmei’t in ein kaam oan de band. Yn it âlde boerespultsje fan Harry Muskee is no in Cuby + Blizzards Museum en yn de doarpskearn fan Grollo stiet in boarstbyld fan him.
Frysk Sjongers Gala
It Frysk Sjongers Gala is in muzykfeest dêr't it Fryske liet sintraal stiet. Dit muzykfestival wurdt oan de ein fan it jier holden yn De Lawei yn Drachten. It Gala, dat sûnt 2012 bestiet, wie in inisjatyf fan Piter Wilkens, Griet Wiersma, Anneke Douma en Gurbe Douwstra. It orkest bestiet út Fryske muzikanten, mei in eftergrûnkoar, in strykkwartet en in blazerssseksje. De muzikale lieding is yn hannen fan Peter van der Zwaag. Op it programma steane neist nije lieten ek medleys fan lieten út de ôfrûne desennia. It is in griemmank fan nije arranzjeminten, resint wurk fan singer-songwriters, fleurige stikken en ballads. Mar der binne ek meisjongers, bysûndere duetten en cross-overs. It gala is in mjuks fan omtinken jaan oan jong talint en it nei foaren heljen fan âldere lieten.
Yntelliginsje
Yntelliginsje (fan it Latynske intelligentia) is in begryp út 'e psychology dat yn 'e algemiene sin omskreaun wurde kin as it fermogen om op direkte of yndirekte wize ynformaasje op te nimmen en dy ynformaasje om te setten yn permaninte kennis, dy't letter beskikber is om brûkt te wurden yn tapaslike sitewaasjes. Yntelliginsje is in ûnderdiel fan jins persoanlikheid. Guon minsken hawwe mear yntelliginsje as oaren, sadat se bgl. makliker in taal of wiskunde leare kinne as oaren. Dêrby spylje maatskiplike eftergrûn, opfieding, oplieding en kultuer lykwols in wichtige rol. Oanberne yntelliginsje dy't sterk op ien beskaat mêd konsintrearre is, wurdt ek wol oantsjut as bejeftigens of in talint. Der wurdt almeast wittenskiplik ûndersyk dien nei yntelliginsje by de minske, mar it is ek waarnommen yn net-minsklike bisten en, neffens guon ûndersikers, yn planten. Yntelliginsje yn masines (kompjûters) wurdt keunstmjittige yntelliginsje neamd.
Neiere omskriuwing
Mei de term 'yntelliginsje' wurdt in mentale eigenskip beskreaun mei in protte ferskillende funksjes, lykas:
Ferskillende soarten yntelliginsje
De minsklike yntelliginsje wurdt metten mei it yntelliginsjekosjint, it IQ. It idee dêrefter is dat der mar ien soarte fan yntelliginsje bestiet, sadat dy by alle persoanen troch de tapassing fan in test maklik metten wurde kin. Der besteane lykwols ek in teoryen, dy't oan it begjin fan 'e tweintichste iuw troch Amerikaanske psychologen as Louis Leon Thurstone, Raymond Bernard Cattell en Joy Paul Guilford ûntwikkele waarden, dat der ferskate ûnôfhinklike foarmen fan yntelliginsje njonkeninoar besteane. Sa makke Cattell ûnderskie tusken floeibere yntelliginsje en kristallisearre yntelliginsje, begripen dy't min ofte mear oerienkomme mei ynsjoch basearre op abstrakt tinken en ynsjoch basearre op ûnderfining. In oare Amerikaanske psycholooch, Robert Sternberg, oppenearre letter it idee dat der trije foarmen fan yntelliginsje wiene: analytske, syntetyske (of kreätive) en praktyske yntellinginsje. Howard Gardner, in tiidgenoat en lânsman fan Sternberg, woe inkeld sprekke fan 'yntelliginsjes' (meartal), om't er sân feardichheden ûnderskate dêr't minsken yntelligint yn wêze kinne: taal, wiskunde, muzyk, ynterminsklike relaasjes, romtlike oriïntaasje, lichemsbehearsking en selskennis.
De hjoeddeistige psychology erkent oer it algemien trije soarten yntelliginsje, of oars sein: trije komponinten fan yntelliginsje: Om't analytyske yntelliginsje it soarte yntelliginsje is dat nedich is om op skoalle goed prestearje te kinnen, wurdt yn tradisjonele IQ-tests allinnich (of frijwol allinnich) dat soarte yntelliginsje metten. De Amerikaanske psycholooch Daniel Goleman hat dêrom in eigen 'EQ-test' ûntwikkele om emosjonele yntelliginsje teste te kinnen.
Oarsprong fan minsklike yntelliginsje
Der besteane trije teoryen oer de oarsprong fan minsklike yntelliginsje. Neffens ien fyzje is yntelliginsje wat dat oanberne is (nature), of bestiet der alteast in oanberne potinsjeel ta yntelligint hâlden en dragen. In twadde fyzje wol hawwe dat eltsenien mei itselde potinsjeel ta yntelligint hâlden en dragen berne wurdt, mar dat it ferskil ta it ûntjaan fan dy potinsje him sit yn 'e opfieding (nurture) dy't men kriget. In trêde teory leit de klam op 'e prestaasjes fan in persoan: prestearret hy of sy heech, dan is hy of sy (tige) yntelligint; binne de prestaasjes min, dan ûntbrekt it oan yntelliginsje. Dizze lêste teory wurdt noch gauris tapast yn it ûnderwiis, mar giet folslein foarby oan oare faktoaren, lykas in gebrek oan motivaasje, dat ek liede kin ta lege prestaasjes.
Yntelliginsje en maatskiplike posysje
Ut ûndersiken blykt dat minsken mei in hege yntelliginsje trochinoar in bettere maatskiplike posysje en in heger ynkommen hawwe as minsken mei in lege yntelliginsje. Neffens beskate stúdzjes is it sels sa dat it maatskiplik fermidden dêr't immen út komt minder wichtich is foar it berikken fan in hege maatskiplike posysje as jins yntelliginsje.
Yntelliginsje en etnisiteit
In kontroversjeel ûnderwerp is it mooglike ferbân (korrelaasje) tusken yntelliginsje en etnisiteit. Yn 'e Feriene Steaten blike yn standerdisearre IQ-testen swarten nammentlik trochinoar 15 punten leger te skoaren as blanken. Ek binne der ferskillen ûntdutsen tusken de IQ's fan minsken fan dy beide rassen en mongoloïde persoanen fan Eastaziatysk komôf (d.w.s etnyske Sinezen, Koreänen en Japanners). Dêrby blieken swarten op 'e nij it leechst te skoaren, wylst de Aziaten trochinoar fierwei it heechste IQ hiene.
Yntelliginsje en genetyske oanlis
As men fan 'e âlden fan in grutte groep bern de skoares ken dy't se behelle hawwe op in IQ-test, kin men foar harren bern (as groep) in gemiddelde skoare ferwachtsje dy't yn 'e buert leit fan dy fan 'e âlden. Mar foar yndividuële bern jildt dat net. Dy kinne like yntelligint wêze as harren âlden, dêryn mear op 'e heit as op 'e mem lykje of oarsom, folle yntelliginter wêze as allebeide of folle minder yntelligint wêze as allebeide. Der bestiet ommers noch 20% oant 60% ynfloed op it foarkommen fan yntelliginsje dy't net út genetyske oanlis ferklearre wurde kin. De kâns dat bern kwa yntelliginsje op harren âlden lykje sille, is wol grutter as de kâns dat dat net it gefal is. Oan 'e oare kant sille bern fan âlden dy't allebeide in tige hege yntelliginsje hawwe, trochinoar minder yntelligint as dy âlden wêze, wylst bern fan âlden mei in tige lege yntelliginsje trochinoar yntelliginter wêze sille as harren âlden. Dat wurdt troch psychologen it regresje-effekt neamd.
Dat in soad bern op it mêd fan yntelliginsje op harren âlden lykje, komt net inkeld troch genetyske oanlis, mar ek troch in oare wichtige faktor: it om-en-by. De âlden skeppe ommers foar harren bern de omkanten dêr't hja yn libje troch it plak dêr't se wenje, de steat fan earmoede of rykdom dêr't se yn ferkeare en troch it maatskiplik fermidden dêr't se ta hearre. Ek beynfloedzje se sterk de motivaasje fan harren bern. As it wier is dat oanhâldende bleatstelling oan nije ideeën by bern yntelliginsje stimulearret (wat net wis is mar wol yn 'e reden leit), dan sille bern út rikere fermiddens, dy't in protte reizgje en fan hûs út geduerich mei literatuer, keunst en oare foarmen fan kultuer yn oanrekking komme, in gruttere kâns hawwe op in hege yntelliginsje as bern dy't grut wurde yn in efterstânswyk, dy't nea nei it bûtenlân op fakânsje geane en dêr't it yn 'e hûs inkeld oer fuotbal giet.
Yntelliginsje en leeftyd
Yntelliginsje foarmet in wichtich ûnderdiel fan 'e minsklike kognysje. By it âlder wurden fan folwoeksenen feroaret stadichoan it patroan fan kognitive fermogens. Dat proses wurdt ek wol oantsjut as kognitive ferâldering. Dêrby nimme it fermogen ta abstrakt tinken en fral ek de faasje fan 'e tinkprosessen ôf. De Amerikaanske psycholooch Raymand Bernard Cattell neamde dat aspekt de fluïde yntelliginsje. Soks komt dúdlik ta utering yn yntelliginsjetests, wat de reden is dat standerttests, lykas de Wechsler Adult Intelligence Scale (WAIS) dit leeftydsbûne effekt korrizjearje troch gebrûk te meitsjen fan noarmtabellen dy't leeftydsgroepspesifyk binne. Oan 'e oare kant nimt tagelyk de yntelliginsje op basis fan ûnderfining (wat Cattell kristallisearre yntelliginsje neamde) krekt ta. Yn 'e folksmûle wurdt soks oantsjut mei de ûnwittenskiplike beneaming wiisheid: "wiisheid komt mei de jierren".
Yntelliginsje en sekse
By tradisjonele yntelliginsjetests docht almar wer bliken dat de fariânsje (oftewol fariaasjebreedte) by jonges en manlju justjes grutter is as by famkes en froulju. Dat betsjut dat as men yn in normaalferdieling fan yntelliginsjeskoares de metten skoares fan beide geslachten gearfoeget, der oan 'e beide úteinen fan 'e ferdieling mear jonges en manlju sitte as famkes en froulju. Der binne dus mear manlike heechbejeftigen, mar ek mear manlike leechbejeftigen.
Jonges en manlju binne better yn romtlike oriïntaasje. As der yn yntelliginsjemjittings testen opnommen binne dêr't dat in rol yn spilet, behelje sy dêrom oer it algemien in bettere skoare. Dat soe ek ferklearje kinne wêrom't jonges en manlju trochinoar better binne yn it oplossen fan geometryske figueren. Mar op 'e bekende non-ferbale test fan Raven (de Raven Progressive Matrizetest), dy't foarhinne ûnder mear by de tsjinstkeuring brûkt waard, wurde ynternasjonaal dan wer gjin ferskillen fêststeld yn 'e prestaasjes tusken de beide geslachten.
Dierlike yntelliginsje
Hoewol't ûndersyk nei yntelliginsje him benammen op minsken talein hat, binne der ek wittenskippers dy't besocht hawwe yntelliginsje fan bisten te ûndersykjen. Dêrby giet it sawol om 'e yntelliginsje fan in beskate bistesoarte as in ferliking fan 'e (trochsneed) yntelliginsje fan ferskillende soarten. Om yntelliginsje by bisten te mjitten, wurde oan testeksimplaren ferskate problemen foarlein wêrby't de ûndersikers it probleemoplossend fermogen fan dy bisten mjitte kinne. Om 'e testbisten te motivearjen om mei te wurkjen oan it ûndersyk, hat it probleem dat oplost wurde moat yn 'e regel te krijen mei it besetten fan lekker iten.
Net-minsklike bisten dy't gauris ta it ûnderwerp fan sokke ûndersiken makke wurde, binne apen, en dan yn 't bysûnder minskapen (lykas sjimpansees, bonobo's en gorilla's), mar ek hûnen, dolfinen, oaljefanten en yn mindere mjitte pappegaaien, rotten en ravens. Dat binne allegear bisten mei in hegere as normale yntelliginsje, rekkene neffens it diereryk. Ek wurdt wol ûndersyk dien nei yntelliginsje by inketfisken. Dat binne fierwei de yntelligintste wringeleazen (benammen de oktopussen), ek al hawwe se in radikaal oar senuwsysteem as wringedieren.