cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ant-Man (film)
Plot
Hope hat it har heit nea ferjûn dat, doe't se in jier as sân wie, har mem fan 'e iene op 'e oare dei ferdwûn, wêrnei't Pym net mear nei har omseach en har nei in kostskoalle stjoerde sûnder har ea út te lizzen wat der bard wie. Under de training fan Lang bychtet Pym einlings en te'n lêsten op dat Hope har mem Janet him bepraat hie om har helpe te litten by syn geheime misjes, en dat er foar har in twadde krimppak makke hie, wêrnei't se de Wasp (Ingelsk foar "meeps") waard. Doe't se derop útstjoerd waarden om in Sovjet-atoomraket, dy't op 'e Feriene Steaten ôfsketten wie, ûnskealik te meitsjen, moast ien fan harren noch folle fierder krimpe om tusken de atomen fan 'e titaniumbemanteling troch te glûpen en it wapen te sabotearjen. Om't Pym syn krimppak skansearre rekke wie, naam Janet dy taak op har; it slagge har om 'e misje te folbringen, mar sels ferdwûn se yn it subatomêre kwantumryk, dêr't de wetten fan 'e natuerkunde net jilde. Pym stjoerde syn dochterke nei in kostskoalle om't er de hannen frij hawwe moast om har mem werom te finen, mar nei jierren fan ûndersyk kaam er ta de konklúzje dat der eins neat bekend is oer it kwantumryk en stied er mei lege hannen. Nei't se dat ferhaal heard hat, fermoedsoenet Hope har mei har heit. Pym warskôget Lang dat him itselde lot te wachtsjen stiet as dat fan Janet as er ompielt mei de krimpregulator fan it pak.
Underwilens hat Cross syn wurk oan 'e Yellowjacket ôfkrigen, en organisearret er in seremoanje yn it haadkertier dan Pym Technologies om syn útfining te presintearjen. Holpen troch Luis en syn binde en in kliber eamelders, ynfiltrearret Lang it gebou, dêr't er de servers sabotearret en springstof oanbringt. As er lykwols besiket en stel de Yellowjacket, wurde hy, Pym en Hope finzen nommen troch Cross, dy't fan doel is om sawol de Yellowjacket as it Ant-Man-pak te ferkeapjen oan 'e kriminele organisaasje Hydra. Lang wit lykwols los te kommen en tegearre mei Hope weeft er ôf mei de measte leden fan Hydra, hoewol't Pym delsketten wurdt. Lang giet efter Cross oan, wêrnei't Hope en har ferwûne heit yn it gebou fêst komme te sitten. It docht lykwols bliken dat it boartersguodtankje oan Pym syn kaairing in echte tank is, wêrmei't se, nei't Pym it ding syn wiere grutte weromjûn hat, witte te ûntkommen troch ienfâldichwei troch alle muorren hinne te riden.
Cross naait út yn in helikopter wylst it haadkertier fan Pym Industries troch de springstof ymplodearret en yn it neat weiwurdt. Mei in swaarm fleanende eamelders set Lang de efterfolging yn. Cross docht de Yellowjacket oan en by it gefjocht tusken him en Lang rekket de helikopter sa skansearre dat dy delstoart. Op 'e grûn oankommen wurdt Lang arrestearre troch Paxton, dy't him hieltyd al hjitfolge nei syn ûntsnapping út 'e sel. Cross giet nei Paxton syn hûs om Cassie te gizeljen, en as der oer de plysjeradio melding makke wurdt fan in ynbraak yn syn hûs, riidt Paxton dêrhinne, mei Lang noch efteryn 'e auto. Lang ûntsnapt oan syn hânboeiens troch te krimpen en giet op 'e nij de striid oan mei Cross, wylst de feralterearre Paxton Cassie yn feilichheid bringt. Om 'e Yellowjacket te sabotearjen, set Lang syn regulator út en krimpt ta in subatomêr nivo. Cross komt om (al is dat net hûndert persint wis), mar Lang rekket wei yn it kwantumryk. As er lykwols Cassie om him roppen heart, wit er de wil te finen om 'e krimpeffekten om te draaien en werom te kearen nei de makroskopyske wrâld.
Paxton, dy't no respekt foar Lang krigen hat, soarget der neitiid foar dat er net wer nei de finzenis hoecht. Ynstee wurdt er útnûge om by de Paxtons en syn dochter te iten. No't er bewiis hat dat it kwantumryk in ûnderfining is dy't oerlibbe wurde kin, freget Pym him ôf oft syn frou Janet net ek noch libje kin. Hy trappearret Lang en syn dochter Hope as se op 'e gong steane te tútsjen. Yn in sêne healwei de ôftiteling lit Pym oan Hope in nij Wasp-pak sjen en biedt har dat oan.
Produksje
Ant-Man waard regissearre troch Peyton Reed, nei in senario fan Edgar Wright, Joe Cornish, Adam McKay en haadrolspiler Paul Rudd. Dat wie basearre op it personaazje Ant-Man, in superheld út 'e stripboeken fan Marvel Comics, dy't betocht waard troch Stan Lee, Larry Lieber en Jack Kirby. As produsint wie Kevin Feige by it filmprojekt belutsen, dy't wurke foar de studio Marvel Studios, in dochterûndernimming fan The Walt Disney Company. Foar Ant-Man wie in budget beskikber fan $169,3 miljoen.
De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Russell Carpenter, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Christophe Beck. De opnamen setten op 18 augustus 2014 útein yn San Francisco ûnder de mei opsetsin misliedende wurktitel Bigfoot. Tsjin 'e ein fan septimber ferhuze de produksje nei de Pinewood Atlanta Studios by Atlanta yn Georgia. De lêste opnamedei foel op 5 desimber 2014.
Untfangst
Ant-Man krige oer it algemien positive resinsjes fan 'e filmkritisy. Kenneth Turan fan 'e Los Angeles Times neamde de film "boartlik op ûnferwachtse manearen en opfleure mei in oprjocht bryk gefoel foar humor" en skreau ek dat er "lichtfuottich [is] sa't de kolossen dy't Marvel ornaris leveret dat nea binne." Matt Zoller Seitz fan RogerEbert.com wie it dêrmei iens, en murk op dat de film "hânmakke oanfielt, net as in Marvel-fabryksprodukt." Yn The Hollywood Reporter skreau Todd McCarthy: "Hoewol't de ferhaaldynamyk yn 'e grûn ûnnoazel is, en it famyljegedoch, mei syn parallelle heit-dochter-melodrama, delkomt op fûneminteel knopkedrukken, wit in goede cast ûnder lieding fan in ynnimmende Paul Rudd de flauwekul op ridlik ûntwapenjende wize oannimlik te meitsjen."
Richard Roeper skreau yn 'e Chicago Sun-Times: "[Ant-Man] is in lichtgewicht, fan klisjees optillend oarsprongferhaal dat hinne en wer swaait tusken inside joke-komeedzje, logge ferlossingsferhaallinen en sênes mei, dat moat ik tajaan, kreaze special effects, dy't lykwols noch altyd relatyf lyts en ûnbelangryk lykje yn ferhâlding mei it heech spul en de stêdeferkrommeljende ferwoastging út 'e measte Avengers-films."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hie Ant-Man in heech goedkarringspersintaazje fan 83%, basearre op 328 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Oanfierd troch in ynnimmende aktearprestaasje fan Paul Rudd biedt Ant-Man Marvel-spanning op in navenant lytsere skaal, hoewol net sa glêdsjes as syn súksesfolste foargongers." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behelle Ant-Man in goedkarringspersintaazje fan 64%, basearre op 43 resinsjes.
Prizen
Ant-Man wûn yn 2016 de Saturn Award foar bêste stripferfilming. De film waard ek nominearre foar de Empire Award foar bêste komeedzjefilm en de Kids' Choice Award foar favorite film. Regisseur Peyton Reed waard nominearre foar de Saturn Award foar bêste rezjy. Haadrolspiler Paul Rudd krige foar de rol fan Ant-Man nominaasjes foar in Teen Choice Award, in Critics' Choice Award, in Saturn Award en in MTV Movie Award. Syn tsjinspylster Evangeline Lilly waard nominearre foar in Teen Choice Award en in Saturn Award, en ek Michael Douglas waard nominearre foar in Saturn Award.
Gerrit Noordzij
Wurkpaad
Noordzij sette mei syn karriêre útein as grafysk ûntwerper en as boekbinerslearling. Hy ûntwurp boeken foar tsientallen útjouwerijen, mar fan 1978 ôf benammen foar Utjouwerij Van Oorschot. Fierder hat er de akte fan troansôfstân troch keninginne Juliana en de trouakte foar prinses Beatrix ûntwurpen, withoefolle affysjes, postsegels, munten en makke er tekeningen, houtgravueres, kopergravueres, ynskripsjes yn stien en glês. Hy skreau kompjûterprogramma’s (foar Canon) en ferskate boeken oer syn fak. Teffens skreau en redigearre Noordzij it Ingelsktalige tydskrift Letterletter fan de Association Typographique Internationale.
Fan 1960 oant 1990 wie Gerrit Noordzij dosint letterûntwerpen oan de Keninklike Akadeemje fan Byldzjende Keunsten (KABK) yn De Haach. De Gerrit Noordzijpriis waard nei him ferneamd. Hy wie yn 1996 de earste dy't dy priis krige foar syn fertsjinsten op it mêd fan letterûntwerpen en typografy en syn ynspirearjende lessen oan studinten fan de oplieding Grafyske en Typografyske Foarmjouwing yn de 30 jier dat er dêr dosint wie. De utrikking wie by de ynternasjonale ATypI konferinsje dy't troch de KABK yn 1996 foar de Association Typographique Internationale yn De Haach organisearre waard.
Yn novimber 2011 krige Noordzij de Laurens Janszoon Costerpriis, dy't om it jier útrikt wurdt oan in persoan of ynstelling dy't him nuttich makke hat yn de wrâld fan it boek.
Noordzij stoar yn de âldens fan op 90 jier.
Swarte Tsjettel
Swarte Tsjettel (Sjajinsk: Moketavato, útspr.: [mokɪtavato]; Ingelske oersetting: Black Kettle; ±1803 – oan 'e rivier de Washita (Oklahoma), 27 novimber 1868) wie in opperhaad fan 'e Súdlike Sjajinnen (Southern Cheyenne), in Yndiaansk folk fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. Hoewol't er him fersette tsjin 'e opkringende kolonisaasje fan Yndiaansk lân troch de Amerikanen, wied er in fredesstifter, dy't ferdraggen akseptearre om syn folk te beskermjen. Hy oerlibbe yn 1864 it Bloedbad fan Sand Creek, mar kaam om yn it Bloedbad fan de Washita, in Amerikaanske oanfal op syn kamp, yn 1868.
Ier Libben
It tinken is dat Swarte Tsjettel likernôch yn 1803 berne wêze moat, mar der is net folle bekend oer syn libben foàr 1854. Yn dat jier waard er keazen ta ien fan 'e leden fan 'e Rie fan Fjouwerenfjirtich, in gearkomste fan stamâldsten dy't de Sjajinske naasje bestjoerde. Yn 1851 wiene de Sjajinnen ien fan 'e Yndiaanske folken dy't it earste Ferdrach fan Fort Laramie mei de Amerikanen sleaten. Dêrby waarden ûnbidige stikken fan 'e Grutte Flakten troch Washington erkend as Yndiaansk lân. Mar dwers tsjin 'e ôfspraken yn wegere it Amerikaanske regear neitiid om 'e blanke kolonisaasje fan dat Yndiaanske lân in halt ta te roppen. Dat waard noch helte minder doe't der yn 1859 goud fûn waard, en de Goudkoarts fan Pike's Peak begûn. Goudsikers en oare blanke kolonisten ferkrongen de Súdlike Sjajinnen doe út harren foarâlderlike wengebiet, wylst se soargeleas weardefolle helpboarnen fan wetter en jachtwyld opbrûkten.
Swarte Tsjettel wie pragmatyk genôch om yn te sjen dat de Amerikaanske militêre macht te grut en de kolonisaasje ûntsjinkearber wie. Yn 1861 joegen syn Súdlike Sjajinnen en harren bûnsgenoaten, de Súdlike Arapaho, harren oan 'e Amerikanen oer by Fort Lyon, ûnder de betingsten fan it Ferdrach fan Fort Wise. Swarte Tsjettel miende dat er sa foar syn folk de beskerming fan 'e Amerikaanske oerheid tsjin 'e kolonisten krije koe, mar it ferdrach wie tige ûngeunstich foar de Súdlike Sjajinnen. Swarte Tsjettel-en-dy moasten har nei wenjen sette yn it Sand Creek Yndianereservaat, in lyts hoekje lân yn súdeastlik Kolorado, dêr't de grûn ûnbebouber wie en de tradisjonele jacht op 'e bizons ûnmooglik, mei't dy bisten dêr net foarkamen.
In protte Sjajinnen wegeren dit ferdrach te akseptearjen, mei't se harsels yn it reservaat ûnmooglik yn libben hâlde kinne soene. Blanke delsettings en boerespultsjes waarden it doelwyt fan oerfallen troch poerlulke Sjajinske krigers. Oft Swarte Tsjettel dizze oarlochshannelings oanfitere, dulde of besocht tsjin te gean, dat is noch altyd in striidpunt ûnder histoarisy.
De Kolorado-oarloch
Tsjin 'e simmer fan 1864 wie de sitewaasje oanboaze ta in iepen oarloch tusken de hauken ûnder de Súdlike Sjajinnen, dy't lykstimden ûnder de Súdlike Arapaho en de Kajowa (Kiowa) as bûnsgenoaten hiene, en de Amerikanen. De Yndianen stielen fee en oare itensfoarrieden by de oerfallen dy't se útfierden op 'e delsettings fan 'e kolonisten, en soms ûntfierden se froulju en/of bern om yn harren folk op te nimmen ta ferfanging fan ferlerne kammeraten. Nei in oerfal wêrby't in hiel kolonistegesin fermoarde wie, stalde John Evans, de gûverneur fan Kolorado, in steatsmilysje gear, dy't oanfierd waard troch kolonel John M. Chivington, mei as doel om foar iens en foar altyd mei de Yndianen ôf te weven. Alle "freonlike Yndianen" waarden oardere om har te melden by legerposten om't se oars as fijannich te boek komme soene te stean. Dat, Swarte Tsjettel late syn troep nei Fort Lyon ta, dêr't er him melde by de legerkommandant. Mei beswarrings fan freonskip waard er wer weromstjoerd nei it Sand Creek Reservaat, dêr't er bliuwe moast oant de fijannichheden beëinige wiene.
Mar de ambisjeuze Chivington late de 700 man fan syn 3de Kavaleryrezjimint fan Kolorado nei Fort Lyon ta, dat er neffens eachtsjûge John S. Smith by ferrassing ynnaam, mei't er eltse tynge fan syn oansteande oankomst dêre tsjinholden hie. Hy liet it fort besingelje, sadat nimmen derút koe, en pleatste de Yndiaansk agint dy't de ôfspraken mei Swarte Tsjettel makke hie, ûnder arrest. Doe sette er mei it grutste part fan syn troepen ôf nei it Sand Creek Reservaat, dêr't Swarte Tsjettel en syn Súdlike Sjajinnen, mei in lyts groepke Súdlike Arapaho fan Lofterhân, oan it streamke de Big Sandy Creek harren winterkamp opslein hiene. Op dat stuit wiene de measte krigers ôfwêzich, om't se op jacht gien wiene. It opperhaad hie by syn tipy neffens ôfspraak in Amerikaanske flagge hyst. Likegoed joech Chivington moarnsier op 29 novimber 1864 daliks befel om oan te fallen. De soldaten slachten 163 Sjajinnen ôf, meast froulju en bern, en namen "sûvenirs" troch lichemsdielen fan harren deade slachtoffers ôf te snijen dy't se fouwer moanne letter yn Denver tentoanstelden. Dit barren, dat de skiednis yngien is as it Bloedbad fan Sand Creek, wurdt noch altyd beskôge as ien fan 'e slimste oarlochsmisdieden fan 'e Amerikanen yn harren striid tsjin 'e Yndianen, tegearre mei it lettere Bloedbad fan Wounded Knee. Sels doedestiden wie der yn it easten fan 'e Feriene Steaten al in soad krityk op.
Swarte Tsjettel wist oan 'e slachting te ûntkommen, en kearde letter werom om syn frou, dy't swier ferwûne rekke wie, te rêden. Nettsjinsteande it ferrie en de swiere ferliezen woed er lykwols fierder op it paad fan 'e frede. De mearderheid fan 'e foaroanlju fan 'e Súdlike Sjajinnen wie it net mei him iens. Hja sleaten in ferbûn mei de Komansjen en de Kajowa en fierden oarloch tsjin it Amerikaanske leger en de blanke kolonisten. Swarte Tsjettel late syn folgelingen lykwols fierder nei it suden, en hold oan mei it fieren fan ûnderhannelings mei de Amerikanen. Yn oktober 1865 sleat er mei harren it Ferdrach fan de Lytse Arkansas, wêrby't Washington him "ivige frede" en in oar wengebiet ûnthiet by wize fan wiedergutmachung nei wat der by Sand Creek bard wie. It direkte effekt dêrfan wie lykwols dat de Súdlike Sjajinnen har reservaat wer kwytrekken en dat se twongen waarden om te ferfarren nei it Yndiaanske Territoarium (it hjoeddeiske Oklahoma). Fan gefolgen begûn Swarte Tsjettel syn ynfloed ûnder syn folk te belúnjen.
It Bloedbad fan de Washita
Likegoed joegen Swarte Tsjettel en syn folgelingen oan dat se noch altyd yn frede mei de blanken libje woene, en dêrta tekene it âlde opperhaad yn oktober 1867 alwer in nije oerienkomst mei de Amerikanen, it Ferdrach fan Medicine Lodge. Underwilens setten de jonge krigers fan 'e Súdlike Sjajinnen harren oanfallen op Amerikaanske doelen yn Kolorado, Kansas en Teksas fuort, dêrby oanfierd troch sokken as Kromme Noas en Lange Bolle. Ynhoefier't de beide groepen inoar oerlapen, is in âld skiedkundich striidpunt. Neffens Lytse Rots (Little Rock), dy't de ûnderbefelhawwer fan Swarte Tsjettel wie, kearden in soad fan 'e krigers dy't de oanfallen útfierden neitiid werom nei it kamp fan Swarte Tsjettel, soms mei blanke finzenen, benammentlik froulju en bern, by harren. Mar Yndiaanske opperhaden hiene gjin wetlik gesach oer harren folk en moasten it inkeld fan harren persoanlike ynfloed hawwe, en tsjin dy tiid wie de ynfloed fan Swarte Tsjettel sa lyts wurden dat it ûnwierskynlik is dat er de dieden fan 'e jonge krigers yn syn kamp tsjinkeare kinnen hie as er dat besocht hie.
As reäksje op 'e oanhâldende oerfallen en moardpartijen ûntwurp de Amerikaanske generaal Philip Sheridan, dy't namme makke hie yn 'e Amerikaanske Boargeroarloch, in plan foar in strafekspedysje tsjin 'e Súdlike Sjajinnen. Syn idee wie om harren yn har winterkampen oan te fallen, al har foarrieden te ferneatigjen en har fee en hynders en eltsenien dy't him fersette te deadzjen. Neitiid soe de winter dan wol mei de oerlibbenen ôfweve. De fjildtocht waard útfierd troch in oare held út 'e Boargeroarloch, generaal George Armstrong Custer. Op 27 novimber 1868 foel dy mei syn 7de Kavaleryrezjimint it doarp fan Swarte Tsjettel oan, dy't oan 'e rivier de Washita, yn Oklahoma, syn kamp makke hie. Custer syn troepen deaden by dat Bloedbad fan de Washita mear as hûndert Yndianen, de measten Súdlike Sjajinnen. Swarte Tsjettel en de frou kamen om doe't se yn 'e rêch sketten waarden by it oerstekken fan 'e rivier, yn in besykjen om út te naaien.
Swarte Tsjettel wurdt tsjintwurdich rûnom beskôge as in grut fredesstifter en lieder, en hy is it meast ferneamde opperhaad fan 'e Súdlike Sjajinnen. Party histoarisy hawwe krityk op him utere om't er de oanfallen fan syn krigers op 'e blanken net tsjinhold, mar it is gehiel ûnwis oft er dêr it fermogen wol ta hie. Deunby it plak dêr't er fermoarde waard, by Cheyenne, yn Oklahoma, stiet no it Swarte Tsjettel Museum, dat oan syn oantins wijd is.
Healgod
In healgod of healgoadinne is yn 'e mytology de neiteam út in relaasje tusken in god en in minske. Healgoaden moatte net betize wurde mei oare 'mindere' godheden, dy't bygelyks de natoerkrêften ferpersoanlikje, lykas nimfen en saters.
De measte healgoaden wurde yn 'e mytology beskreaun as stjerlike minsken dy't lykwols boppeminsklike krêften hawwe. Sokken wurde ek faak heroën neamd, nei it Grykske wurd foar "held". Soms wurde healgoaden nei in fertsjinstlik libben as stjerling ta god ferheft.
Sacajawea
Sacajawea (Ingelske útspr.: [sækǝʤǝ'wi:jǝ]; by Salmon (Idaho), ±1788 – de Fort Manuel Lisa hannelspost (Noard-Dakota), 20 desimber 1812?) wie in Yndiaanske frou fan 'e Lemhy-substamme fan 'e Noardlike Sjosjoanen, dy't yn 'e Amerikaanske skiednis ferneamd wurden is om't hja har mei har Frânsk-Kanadeeske man by de romrofte Ekspedysje fan Lewis en Clark (1804-1806) joech en meiteach oer flakten, rivieren en bergen nei de fiere westkust fan Noard-Amearika, en dêrby tusken de bedriuwen troch it libben skonk oan in poppe. Har namme hat yn 'e Feriene Steaten wol in legindaryske lading krigen, ferlykber, miskien, mei dy fan Pokahontas, en it is ien dy't alle Amerikaanske skoalbern leare.
Namme
Der bestiet in langjierrige kontroverse oer de stavering fan Sacajawea har namme. Tradisjoneel giet men derfan út dat har namme fan oarsprong út 'e taal fan 'e Hidatsa komt, it folk dat har finzen naam. De namme soe in gearstalling wêze fan 'e wurden cagáàga ([ʦa'ɡa:ɡa], "fûgel") en míà (['mia], "frou"), en soe dus Cagáàgawia ([ʦa'ɡa:ɡawia], "fûgelfrou") wêze (de diakrityske tekens jouwe opgeande en delgeande toan oan). De gebrûklike Ingelske stavering "Sacagawea" wjergalmet de Hidatsa-stavering, al wurdt de namme standert útsprutsen as [sækǝʤǝ'wi:jǝ], sis mar "Sakkedzjewië", dus mei in dzj oan it begjin fan it trêde wurdlid ynstee fan in g, en mei de klam op it fjirde wurdlid. "Sacagawea" is sûnt 1910 de offisjele stavering dy't oanholden wurdt troch de Amerikaanske federale oerheid yn offisjele dokuminten en oare offisjele teksten.
De Sjosjoanen, Sacajawea har bertefolk, brûke lykwols de stavering "Sacajawea" of "Sacajewea", mei't se de namme as in Sjosjoanske beskôgje, in ferbastering fan Saca-tzaw-meah, wat "boatelûkster" of "boatetriuwster" betsjut. De Sjosjoanen beweare dat de Hidatsa, dy't Sacajawea finzen namen, inkeld har namme neffens harren eigen taal reyntrepretearre hawwe. De moderne wittenskip beskôget "Sacajawea" oer it algemien as in ferkearde stavering, en sûnt de ein fan 'e tweintichste iuw is dizze staveringswize yn ûnbrûk oan it reitsjen, mar de útspraak fan 'e namme op dizze wize is frijwol algemien.
De ekspedysje fan Lewis en Clark
Doe't yn 'e lette hjerst fan 1804 it selskip fan Meriwether Lewis en William Clark by it doarp lâns kaam, wie Sacajawea swier fan har earste bern. Lewis en Clark bouden Fort Mandan om dêrsanne te oerwinterjen, en begûnen om te sjen nei pelsjagers dy't harren yn 'e maityd ta gids of tolk tsjinje koene op harren wei nei de westkust ta. Doe't se ûntdieken dat Charbonneau syn froulju Sjosjoansk spriek, namen se him dêrfoar oan, op betingst dat er ien fan syn froulju meinimme soe op 'e tocht. In wike letter loeken Charbonneau en Sacajawea by de Amerikanen yn Fort Mandan yn, dêr't sy op 11 febrewaris in poppe te wrâld brocht, in jonkje dat Jean-Baptiste Charbonneau kaam te hjitten.
Yn april 1805 sette de ekspedysje wer ôf, wêrby't Sacajawea op 14 maaie de deiboeken fan Lewis en Clark (dy't neitiid fan ûnskatbere histoaryske wearde blike soene te wêzen) út it wetter fiske nei't harren kano omslein wie. As tank dêrfoar ferneamden de mannen seis dagen letter de rivier de Sacagawea nei har. Doe't de ûntdekkingsreizgers dy simmer troch it lân fan 'e Sjosjoanen reizgen, kaam Sacajawea har memmetaal harren goed fan pas. Ienris oan 'e westkust waard der op 24 novimber troch alle leden fan 'e ekspedysje (de frou Sacajawea en Clark syn swarte tsjintfeint York ynbegrepen) stimd oer it plak dêr't se oerwinterje soene.
Op 'e weromweis rette Sacajawea Lewis en Clark oan om 'e Rocky Mountains oer te stekken troch de berchingte dy't neitiid bekend kaam te stean as de Bozemanpas, in optimale rûte, dêr't letter de Northern Pacific Railway lâns oanlein wurde soe. Hoewol't Sacajawea foarhinne withoefaak ôfskildere is as de gids fan Lewis en Clark, is dit ien fan 'e mar in pear gelegenheden dêr't dat út blykt. Moderne wittenskippers binne fan miening dat har rol en wichtichheid yn it ferline slim oerdreaun binne. Wol jouwe se ta dat hja op oare mêden foar de ekspedysje fan belang wie, fral om't de fertsjintwurdigers fan lânseigen folken dy't se ûnderweis tsjinkamen, it yn 'e regel as gerêststellend ûnderfûnen dat in frou fan dúdlik Yndiaansk komôf, noch wol mei in lytse poppe by har, diel útmakke fan it nuvere selskip.
Letter libben (en dea?)
Doe't de ekspedysje wer by Fort Mandan lâns kaam, namen Charbonneau en Sacajawea dêr ôfskie fan 'e Amerikanen, wêrnei't se noch trije jier yn itselde Hidatsa-doarp libben. William Clark hie ûnder de reis in swak krigen foar de poppe Jean-Baptiste, dy't er fan "Pomp" of "Pompy" neamde, en hy trune der yn brieven by Charbonneau op oan om it jonkje nei him ta te stjoeren sadat er op syn kosten ûnderwiis genietsje kinne soe. Yn 1809 gie Charbonneau dêr einlings op yn, en sakke er mei it jonkje en Sacajawea de rivier de Missoury ôf nei Sint-Louis, dêr't Clark wenne. Dy liet de jonge op eigen kosten ynskriuwe op 'e Akademy fan Sint-Louis, in foaroansteand ynternaat.
Earne nei 1810 krige Sacajawea noch in dochter, Lizette. Histoaryske dokuminten jouwe oan dat Charbonneau en sy yn 1811 by de Fort Manuel Lisa hannelspost yn Noard-Dakota omhúsmannen, en dat sy slim siik wurden wie. John Luttig, in klerk yn 'e hannelspost, notearre op 20 desimber 1812 dat "[...] de frou fan Charbonneau, in squaw fan 'e Snake-Yndianen [doedestiden de gebrûklike oantsjutting foar de Sjosjoanen], stoar oan tyfus." Dêr foege er oan ta dat se likernôch 25 jier âld wie. In pear moannen letter kamen fyftjin manlju om by in oanfal op 'e hannelspost, mar sawol de klerk Luttig as it famke Lizette Charbonneau oerlibben dat foarfal. Fan Toussaint Charbonneau miende men lange tiid dat hy àl by dy oanfal omkommen wie, mar letter die bliken dat er teminsten noch trochlibbe oant er yn 'e tachtich wie. Yn 1813 stied er formeel de fâdij oer syn soan ôf oan Clark.
Bern
Dy soan, Jean-Baptiste Charbonneau, libbe it rêsteleaze libben fan in aventoersman, en stie syn libben lang bekend as de poppe dy't de Ekspedysje fan Lewis en Clark beselskippe hie. Doe't er achttjin jier wie, rekke er befreone mei in Dútsk ealman, dy't him meinaam nei Jeropa, wêrnei't er seis jier mank de adel fan it Dútske Ryk libbe en in soan oansette dy't lykwols al yn 'e widze kaam te ferstjerren. Yn 1829 kearde er werom nei Amearika, dêr't er him nei wenjen sette oan 'e Amerikaanske frontier. Hy wurke as goudsiker en hotelklerk en begelate yn 1846 as gids in groep mormoanen nei Kalifornje, dêr't er it ta rjochter brocht. Hy mocht der lykwols net oer hoe't de Yndianen dêre behannele waarden, joech syn amt op en waard wer hotelklerk yn Auburn. Yn 1866 sette er ôf nei Montana, dêr't goud fûn wie, mar de reis wie him tefolle, en hy stoar op 'e âldens fan 61 jier oan longûntstekking yn in ôfhandige úthoeke by Danner, yn Oregon. Fan syn suske Lizette Charbonneau is fierders neat bekend, en it tinken is dat sy har bernejierren net oerlibbe hat.
Langer libben
Guon Yndiaanske mûnlinge tradysjes wolle hawwe dat Sacajawea net yn 1812 yn Noard-Dakota stoar, mar dat se dat jiers ynstee Charbonneau ferliet, op eigen manneboet de Grutte Flakten oerstiek, yn Teksas by it folk fan 'e Komansjen yntroude en noch ferskate oare bern krige. Jierren letter, nei de dea fan har nije man, soe se ûnder de Komansje-namme Porivo ("Haadfrou") weromkeard wêze nei noardliker oarden en har by de Eastlike Sjosjoanen yn Wyoming jûn hawwe. Dêr soe hja yn 1884, op 'e âldens fan likernôch 96 jier, ferstoarn wêze.
Yn 1925 fûn Charles Eastman, in dokter fan etnysk Dakota-komôf dy't troch it Amerikaanske Buro fan Yndiaanske Saken ynhierd wie om it stoflik omskot fan Sacajawea te sykjen, in Komansje-frou dy't fan Tacutine hiet, en dy't úthold dat hja de beppesizzer fan Sacajawea wie. Neffens Tacutine har ferhaal soe Sacajawea in hoart te Fort Bridger, yn Wyoming, taholden hawwe mei har soannen Bazil en Baptiste, dy't elk ferskate talen sprieken, wêrûnder Ingelsk en Frânsk. Uteinlik fûn se har Lemhy-sibben werom yn it Wind River Yndianereservaat fan sintraal Wyoming, dêr't se ynskreaun waard ûnder de namme fan "Bazils mem". Hja stoar op 9 april 1884 en in blanke misjonaris, dûmny John Roberts, gie foar by har begraffenistsjinst. Der bestiet gjin twifel oer dat dizze Porivo echt bestien hat. It striidpunt is oft Porivo en Sacajawea ien en deselde persoan wiene of net. Eastman kaam ta de konklúzje dat dat al sa wie, en sadwaande is it offisjele Grêf fan Sacajawea, in toeristyske trekpleister, hjoed de dei sitewearre yn it Wind River Yndianereservaat yn Wyoming. Yn 1963 waard dêr in offisjele tinkstien foar Sacajawea oprjochte.
Maatskiplike ynfloed
Sacajawea, dy't ommers meistimme mocht oer it oerwinteringsplak fan 'e Ekspedysje fan Lewis en Clark, waard oan 'e ein fan 'e njoggentjinde en it begjin fan 'e tweintichste iuw in ikoan fan 'e striid fan 'e suffrazjettes, dy't iveren foar ynfiering fan it frouljuskiesrjocht.
Bûten de Feriene Steaten is Sacajawea fral bekend wurden troch de Hollywood-films Night at the Museum, in aksjekomeedzje út 2006, en de ferfolgen dêrop, Night at the Museum: Battle of the Smithsonian, út 2009, en Night at the Museum: Secret of the Tomb, út 2014, allegear mei Ben Stiller yn 'e haadrol. Dy films geane oer it ferneamde Amerikaansk Natoerhistoarysk Museum yn New York, dêr't jûns nei slutingstiid de besjensweardichheden ta libben komme, wêrûnder de waaksene bylden fan histoaryske figueren. Sacajawea waard yn dy beide films spile troch aktrise Mizuo Peck.
Motorboating
Motorboating (letterlike Ingelske betsjutting: "farre yn in motorboat") is yn 'e sprektaal de oantsjutting foar in spesifike seksuële ferrjochting. It wol sizze dat men jins holle tusken de boarsten fan in frou triuwt en mei de lippen it lûd fan in motorboat fuortbringt, wylst men jins holle hinne en wer beweecht.
Rust
thumb|Izer dat foar in part weifretten is troch rust thumb|Ferrustke auto's
Rust, of roast, is in redoksreaksje tusken izer en soerstof mei de oanwêzigens fan wetter. It is in materiaal mei in readbrune kleur. It is in mingsel fan izerokside en hydroksylgroepen. Fan rust wurdt ornaris praat as in foarm fan korroazje fan izerhâldende materialen, lykas stiel.
Gemyske gearstalling
In foarbyld fan de gemyske gearstalling is: Fe2O3.
Izer wudt yn natuerlike steat fûn yn it erts hematyt as izerokside. Metaalfoarmich izer hat de oanstriid nei dy steat werom te kommen as it bleat lein wurdt oan lucht en wetter. Dy korroazje komt troch de oksidaasje dy't plakfynt as it izermetaal werom komt yn dat miljeu. By dat proses komt enerzjy frij. It proses fan it rustkjen kin yn de folgjende stappen foarsteld wurde:
Nei't stiel yn kontakt mei wetter komt, begjint der in elektrogemysk proses. Oan it oerflak wurdt it izer oksidearre ta izer(II):
De elektroanen dy't frijkomme, ferpleatse harren nei de úteinen fan de wetterdrip, dêr't mear oploste soerstof ta beskikking is. Hja redusearje de soerstof en it wetter ta hydroksidegroepen:
De hydrokside-ioanen reagearje mei de izer(II)-ioanen en noch mear oploste soerstof om izerokside te foarmjen. Dy hydrataasje is net fêst, mar de meast algemiene foarmen binne:
Rust is hydratearre izer(III)okside. Korroazje giet hurder yn seewetter troch de hegere konsintraasje oan natriumgloaride-ioanen, dêr't de oplossing better troch liedt. Rustkjen kin ek hurder gean troch soeren, mar fertrage wurde troch tsjinsoeren.
Hydratearre izerokside kin lucht en wetter trochlitte, sa't it metaal fjirder rustket sa gau't der in rustlaach bestiet. Ta einbeslút wurdt de gânse izermassa omsetten yn rust.
Gefolgen fan rust
Om't rust fan izer in gruttere folume hat as it materiaal fan wêr't it út ûntstien is, wurde konstruksjes dêr't ferrustkjend izer yn opsletten wurdt, útinoar drukt. Rust is dan ek ien fan de grutste fijân fan it behâlden fan âlde bouwurken, en -reauwen, brêgen, ensafuorthinne.
Fermanje fan Hippolitushoef
Skiednis
Eartiids foarmen de menisten nei de herfoarmen de grutste tsjerklike mienskip fan Wieringen. Wieringen hat wat religy oanbelanget altiten wat in frijsinnich karakter hân en oars as wens wiene religieus mingde houliken hiel gewoan. Nei alle gedachten wie der al yn de 16e iuw in menistegemeente. Ferdield oer it eilân wiene der trije plakken dêr't de menisten by inoar kamen: op de Gest by Den Oever, Stroe en krekt eastlik fan Hippolytushoef. Nei't dy fan Den Oever ferkocht waard, bleaune der noch twa fermanjes op it eilân oer. Monumintaal wiene de gebouwen net; de fermanje fan it Wieringer meniste bolwurk Stroe wie net mear as in skuorre mei in reiten tek, ek al krige dy yn 1738 stiennen muorren. Dat tsjerkje stie efter in pleats en doe't de pleats yn 1933 ôfbaarnde gyng ek de fermanje fan Stroe mei de brân ferlern. Dêrnei hie op Wieringen allinne Hippolytushoef noch in fermanje.
Tsjerke
De hjoeddeiske tsjerke ferfong de earste fermanje fan Hippolytushoef dy't oan de Elft stie. Yn de rin fan de 19e iuw wie dy tsjerke oan fernijing ta en der waarden al plannen makke om dat út te fieren. Mar in legaat en betingst fan Lijsbeth Veerdig brocht feroaring yn de plannen en ynstee fan fernijing folge ôfbraak fan de âlde tsjerke oan de Elft en in nijbou yn Hippolytushoef. Op 4 septimber 1861 waard troch de pakesizzer fan de dûmny de earste stien lein foar nijbou, dy't noch tn itselde jier yn gebrûk nommen waard.
De tsjerke is yn de rin fan de tiid wakker itselde bleaun. Dat jildt net allinne foar de bûtekant, mar ek oan it ynterieur feroare der net in soad. De brânskildere ramen binne yn 1938 oanbrocht troch de firma Bogtman út Haarlim.
Oargel
It oargel op de westlike kreake is boud troch Van Dam út Ljouwert en waard op 29 juny 1913 yn gebrûk nommen.
Bareveld
200px|left|thumb|Byld de Scheepsjager yn Bareveld Bareveld (Grinslânsk: Boareveld) is in doarp op de grins fan de Nederlânske provinsjes Grinslân en Drinte. It Drintske part fan it doarp heart by de gemeente Aa en Hunze, it Grinslânske part fan it doarp heart by de gemeente Feandam.
It Grinslânske part falt yn de beboude kom fan it doarp Wildervank en wurdt winliken net mear as in wier ûnderdiel fan Bareveld sjoen. Allinne it part dat ûnder de gemeente Aa en Hunze falt hat syn eigen plaknammebuorden. It doarp hat likernôch 400 ynwenners dêr't de measten fan yn it Grinslânske part wenje.
Skiednis
De namme komt fan boare veld itjinge braaklizzend stik lân betsjut.
Bareveld leit op de Semsliny út 1615, dy't in rjochte line tusken de Martinytoer yn de stêd Grins en Ter Apel is dy't in ein meitsje moast oan de eardere tsierderijen.
By Bareveld lei earder in daam. Op grûn fan in konvenant út 1817 tusken de stêd Grins en de Drintske feanmarken fan Eext oant Valthe mocht dy net trochstutsen wurde. Yn dat konvenant makke de stêd Grins in regeling mei Drinte foar de ôffier fan syn turf oer de Drentse Monden, it Stedskanaal en it Grevelingskanaal fia it Kielsterdjip en it Wynskoaterdjip nei Grins. De daam moast dêrfoar soargje dat de turf net oer Veendam ferfierd wurde soe, om't dat kanaal net yn eigendom wie fan Grins. Grins soe dan net allinne passaazjejild misrinne, mar hie ek noed dat it de kontrôle dêroer kwytreitsje soe. Pas yn 1873 waard de daam fuorthelle.
Yn 1993 waard de line in toeristyske spoarline fan de Stifting Stadskanaal Rail (STAR), wêrfan't de treinen ek yn Wildervank stopje. Der besteane konkrete plannen om it baanfek tusken de stasjons Veendam en Stadskanaal yn desimber 2024 wer iepen te stellen foar regulier reizigersferfier, mar yn maart 2019 waard besletten dat de treinen Bareveld foarby ride sille.
It doarp leit op de krusing fan de N33 en de N365
Oldig Boekhoff
Oldig Reemts Boekhoff (1861-1920) wie in Eastfrysk dûmny te Loga, dat no in stedsdiel fan Lier is. Yn 1915 sette er foar it earst it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel oer nei it Eastfrysk-Nederdútsk, ûnder de titel: Dat Näie Testament in dat ostfräske Plattdüts öferset't van O. Boekhoff. Yn 1924 is dêr noch in werprintinge fan útkommen. As dûmny te Loga is Boekhoff nei syn dea opfolge wurden fan Heinrich Reimers.
Plagiaat
Plagiaat of letterdieverij is it oernimmen fan letterlike stikken, mar ek gedachten of riddenearrings fan oaren, mei as doel om dy trochgean te litten foar eigen wurk. Immen dy't him hjiroan skuldich makket, is in plagiator of in plagiaris; dejinge fan wa't it wurk oernommen is, wurdt oantsjut as de plagiëarre. De skyn dat men it wurk fan in oar plagiëarret, nimt men wei troch de boarne derby te fermelden en sekuer oan te jaan wat út dy boarne oernommen is troch de tafoeging fan klammerkes ("..."). As men dat docht, is it gjin plagiaat, mar in sitaat. Plagiaat giet yn 'e regel mank mei it skeinen fan it auteursrjocht, mar dat is net it gefal as der op it plagiëarre wurk gjin auteursrjocht mear rêst (om't dat ferrûn is). Yn sa'n gefal makket de plagiator him foar de wet nearne skuldich oan, mar sil er maatskiplik dochs wol deeglik feroardiele wurde. Plagiaat kin behalven by skriftlike boarnen ek foarkomme op it mêd fan film, tillefyzje en muzyk.
Dominant
thumb|Dominant op in 5x5-boerd. De horizontale spiler ('H' of 'Rjochts') docht de earste set en ferliest in de 13e omloop. |thumb|Krúsdominant: Yn de gewoane ferzje wint de 'griene' spiler. Dominant yn it Ingelsk ek Domineering, Stop-Gate of Crosscram neamd, is in wiskundich papier-en-potleadspultsje foar twa spilers.
It spultsje kin spile wurde op rútsjespapier, as boerdspul of op in ûndergrûn fan fjouwerkanten lykas op in skaakboerd. It spylfjild kin bygelyks in fjouwerkant fan 6 × 6 wêze, mar likegoed in rjochthoeke of in ûnregelmjittige foarm.
Dominant waard yntrodusearre troch Goran Andersson yn 1974 ûnder de namme Crosscram, mar waard letter bekend ûnder de namme Dominant troch it brûken fan dominystiennen.
Spulrigels
Doel fan it spul is om alle fekjes fan in reaster mei dominystiennen te bedekken.
In dominystien hat de grutte fan twa fjouwerkante fekjes/hokjes. De twa spilers lizze om bar in stien oant ien fan beide gjin stiennen mear dellizze kin. Spiler A begjint en leit syn dominystiennen ‘fertikaal’op it fjild, wylst spiler B syn dominystiennen yn 'horizontale' rjochting leit. De earste spiler dy’t gjin dominystien op it boerd lizze kin hat ferlern – der kin gjin lykspul wêze. It fekjesfjild kin sa grut wurde as de spilers sels kieze, in spultje op in 6x6 fjild duorret ûngefear tsien minuten. It spultsje kin ek mei dominystienen op in skeakboerd spile wurde mar der besteane ek digitale ferzjes.
Krúsdominant
In fariant fan Dominant is Krúsdominant.
It ienige ferskil yn de spulrigels mei Dominant is dat spilers harren dominystiennen yn beide rjochtings dellizze meie. It spul feroaret dêrtroch tige. Krúsdominant wurdt yn it Ingelsk cram (prop), plugg en dots-and-pairs neamd. Krúsdominant (Cram) waard popularisearre troch Martin Gardner (1914-2010) yn Scientific American.
Twa spilers lizze ek by Krúsdominant om bar ien dominystien op it fjild fan fjouwerkanten. Der kinne twa manieren ôfpraten wurde wa’t de winner is: yn it normale spul ferliest de earste spiler dy’t net sette kin, mar yn de misêre-ferzje wint krekt de spiler dy’t net mear in stien dellizze kin.
Katholieke Bijbelstichting
De Katholieke Bijbelstichting (KBS) is in roomske útjouwerij mei as doel om 'e Bibel te printsjen, út te jaan en te fersprieden yn it Nederlânske taalgebiet, net inkeld foar húslik of tsjerklik gebrûk, mar ek foar it ûnderwiis en de kategeze. Dêrnjonken publisearret de KBS (ûnder de namme fan KBS Uitgeverij) boeken op it mêd fan spiritualiteit, leauwensopfieding en ynterreligieuze dialooch. Dêr wol de KBS oan bydrage út roomske leauwensboarnen wei. De KBS waard oprjochte yn 1961 en is fuortkommen út de Sint-Willibrordvereniging. De earste útjefte wie de roomske Nederlânsktalige bibeloersetting dy't bekend wurden is as de Willibrordvertaling, út 1978. Datselde jiers joech de KBS, tegearre mei it protestantske Nederlands Bijbelgenootschap, ek de Nije Fryske Bibeloersetting út. De KBS is fêstige yn De Bosk (foarhinne yn Bokstel), en hat ek in kantoar yn Flaanderen (Mechelen), dêr't men gearwurket mei de Flaamske susterorganisaasje, de Vlaamse Bijbelstichting (VBS), dy't fêstige is te Leuven.
Nederlands Bijbelgenootschap
It Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) is in protestantske feriening dy't him ta doel steld hat om 'e Bibel oer te setten, te printsjen en te fersprieden, en foarjochting oangeande de Bibel te jaan. It NBG waard yn 1814 oprjochte op inisjatyf fan 'e British and Foreign Bible Society, dy't tsien jier earder al stifte wie. Yn 't earstoan bestiene de wurksumheden benammentlik út 'e distribúsje fan bibels, mar fan 1847 ôf begûn it NBG ek sels bibels út te jaan. It beheinde syn aktiviteiten net inkeld ta it Nederlânsk taalgebiet; al fan 1823 ôf waarden der yntern taalkundigen oplaat om bibeloersettings nei oare talen meitsje te kinnen (lykas it Javaansk en oare lânseigen talen yn Nederlânsk-Ynje). Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch waard dat wurk oerdroegen oan 'e United Bible Society (UBS). Sûnt de sechstiger jierren fan 'e tweintichste iuw wurdt by it oersetten en útjaan fan bibels yn 'e regel gearwurke mei de roomske Katholieke Bijbelstichting; sa joegen beide organisaasjes yn 1978 tegearre de Nije Fryske Bibeloersetting út. Foar wittenskiplike stipe waard by de oersetting fan it Alde Testamint fan 'e Nederlânsktalige Nieuwe Bijbelvertaling fierders ek gearwurke mei joadske teologen. It NBG is fêstige te Haarlim. Yn 2003 waard it behear fan 'e útjouwerij fan it NBG oerdroegen oan Uitgeversgroep Jongbloed op it Hearrenfean.
Dirk Harting
thumb|Dirk Harting Dirk Harting (Rotterdam, 6 oktober 1817 - Inkhuzen, 22 febrewaris 1892) wie predikant fan de doperske gemeente yn Inkhuzen, skriuwer fan teologyske wurken en stichter en redakteur fan de Enkhuizer Courant.
Libben en wurk
Harting wie in soan fan Dirk Harting en Jeannette Blijdestein. Syn broer Pieter waard heechlearaar, earst yn Frjentsjer en letter yn Utrecht. Nei de latynske skoalle yn Utrecht helle Harting syn kandidaats-tsjûchskrift oan de Fakulteit fan de Letteren fan de Hegeskoalle fan Utrecht. Under syn stúdzje yn Utrecht waard er goefreon mei Anthony Winkler Prins. Earst dêrnei studearre Harting teology oan it Doperske Seminaarje te Amsterdam.
Fan 1840 oant 1888 wie Harting dûmny fan de Doperske Gemeente yn Inkhuzen. Neist syn tsjerklik wurk publisearre er benammen teologyske geskriften. Foar syn publikaasje Verhandeling over de echtheid van den Brief van Paulus aan de Efeziërs, ûntfong Harting in gouden medalje fan it Haachsk Genoatskip. Fierder hat er ek meidien oan in nije Bibelfertaling ûnder tafersjoch fan de Nederlânske Herfoarmde Synoade. Yn 1849 krige Harting in earedoktoraat (doctor honoris causa) fan de Uterske Hegeskoalle. Harting hat tegearre mei syn agnostyske broer krewearre foar in learplichtwet. Yn 1869 rjochten sy it Schoolverbond op. Dy stichting bestie oant 1876. Yn 1870 wie Harting ien fan de oprjochters fan de Enkhuizer Courant.
Harting troude twaris. Yn 1840 yn Utrecht mei Antoinette Françoise van der Pant. Nei har ferstjerren yn 1867 troude er yn 1870 fannijs te Inkhuzen mei Anna Hermina Burgerhoudt.
Biessum
Biessum is in buorskip op in terp (wierde) yn de gemeente Iemsdelta yn de provinsje Grinslân. It leit tsjin Delfsyl oan. Biessum leit op - eins om - in terp/wierde - hinne, dy't ta de bêst bewarre yn de provinsje Grinslân heart. De oarspronklike stjerfoarmige ferkaveling is noch hielendal werom te finen. De wenningen en boerepleatsen stean oan de oksegong De Ossenweg, dy't noch yntakt is. De eastlike ferkaveling is foar in part ferdwûn troch utwreidingen fan Delfsyl. Tusken de stienbakkerij fan Hylkema en Biessum rint it Biessumermaar. Dat wetter waard brûkt om beamstammen te ferfieren nei de klompemakkerij oan de Ossenweg 4.
Parochy
It doarpke hat nea in eigen parochytsjerke hân. Om te tsjerkjen moasten de Biessumers oer it Kerkpad nei de tsjerke fan Uitwierde. Nei alle gedachten stie der wol in kapel: yn 1505 is der sprake fan in hear Gherbent to Bysum, in geastlike dy't nei alle gedachten belêste wie mei it betsjinjen fan it alter fan it Catharinalien fan de parochy Uitwierde. In opfallend hoekje lân yn it sintrum fan de terp jout mooglik it plak fan de kapel oan.
Mûne
Biessum hie in eigen nôtmûne, dy't yn 1628 ôfbrutsen waard. Om 1900 hie it doarp in eigen kafee, de Groen Weide, dat tapaslik oan de griene greide boppe op de terp lei. Oant yn 1935 hie Biessum in eigen halte oan it Spoar fan Grins nei Delfsyl. De namme fan de halte wie lykwols Halte Uitwierde, hoewol't dat doarp fierder fan de halte ôf lei.
Oarloch
Oan 'e ein fan de Frânske tiid wie Biessum, dêr't swier fochten waard, fan belang by it belis fan Delfsyl. Ek by de ein fan de Twadde Wrâldkriich waard der op en om Biessum fûleindich fochten; de Dútsers hiene efkes fierderop in tankgrêft oanlein om de opmars fan de alliearden op te kearen.
Prúmmerke
Biessum stie en stiet bekend om syn prúmmerke. Dy wurdt noch elke trije jier hâlden, fanâlds op de earste snein nei 21 augustus, de lêste dei fan de Maria-himelfeartmerke te Appingedam.
List fan flaggen fan doarpen yn Fryslân
Dit is in oersjochside fan flaggen fan doarpen yn Fryslân. De ôfbylden betreffe allinnich flaggen dy't ûntwurpen binne troch of yn gearwurking mei de Fryske Rie foar Heraldyk en dy't sa ek registerearre binne. Der binne inkeldris doarpen dy't sels in doarpsflagge meitsje. Dy binne net yn dit oersjoch opnomd.
Y
Under I.
Sint-Katarinatsjerke (Tsjernihiv)
De Sint-Katarinatsjerke (Oekraynsk: Катерининська церква; Russysk: Екатерининская церковь) is in otterdokse tsjerke yn Tsjernihiv yn de Oekraïne. It monumintale gebou waard tsjin it ein fan de 17e en it begjin fan de 18e iuw boud en foarmet in opfallend foarbyld fan de Oekraynske Barok.
Skiednis
De fan wite stiennen boude tsjerke stiet yn it histoaryske sintrum fan de stêd en waard yn opdracht fan de bruorren Semjon en Jakov Lizogûb boud ta neitins fan harren heit Efim Lizogûb, dy't yn 1696 oan it haad fan de Kozakkentroepen it fort fan Azov op de Turken oermastere. De tsjerke waard yn it doetiidske fort boud op it plak fan in âldere tsjerke út de tiid fan it Kiëvske Ryk en yn 1715 oan Katarina fan Aleksandrje wijd. Troch de brân fan 1837 moast de tsjerke restaurearre wurde, tagelyk krige de tsjerke doe in nije, tsjintwurdich net mear besteande, ikonostase yn eklektyske styl.
De tsjerke waard yn 1933 op lêst fan de lokale autoriteiten sletten en hie te lijen fan de Dútske besetting dy't dêrnei folge. In restauraasje waard útfierd tusken 1947 en 1955 en yn 1962 waard it gebou erkend as histoarysk erfgoed. By dy restauraasje waard de earder boude klokketoer mei narteks ôfbrutsen.
In nije restauraasje fan benammen it ynterieur folge tusken 1975 en 1980 en doe waarden ek de koepels op 'e nij fergulde. Oant 2006 hie de tsjerke in museale funksje.
Striid
De tsjerke waard yn maaie 2008 oerdroegen oan de Oekraynsk-Otterdokse Tsjerke (patriarchaat fan Kiëv) en op 1 augustus 2008 fûn der foar it earst wer in tsjinst plak. De oerdracht fan de tsjerke waard oanfochten troch de oanhingers fan de Oekraynsk-Otterdokse Tsjerke (patriarchaat fan Moskou) en om harren easken krêft by te setten lieten hja in tinte foar it gebou sette, dêr't hja harren tsjinsten fierden. Yn de nacht fan 1 april op 2 april 2008 waard dy tinte troch ûnbekenden yn brân stutsen. Yn de âldjiersnacht fan 2010 waard de 'mobile tsjerke' oergetten mei benzine en op 'e nij yn 'e brân stutsen, dy't doe hielendal ôfbaarnde. In ferfangende tinte waard op 21 febrewaris 2014 ferwidere ûnder druk fan ynwenners fan Tsjernihiv.
Gulp (rivier)
thumb|De Gulp yn [[Slenaken]] thumb|De Gulp yn [[Gulpen]] De Gulp (Frânsk: Galoppe) is in sydstream fan de Geul yn de Belgyske provinsjes Luik en Limburch, krekter yn de eksklave Voeren, en it suden fan Nederlânsk Limburch. De rivier is sa'n 22 kilometer lang fan de boarne by Hendrik-Kapelle oant de útmûning by motte Gracht Burggraaf by Gulpen. Ut reden fan de protte meänders is de langte dreech sekuer te mjitten.
De Gulp is in echte forellestream: fluch streamend wetter mei in protte soerstof. Der sitte sadwaande in soad beekforelen (Salmo trutta fario). It lânskip fan de smelle delling fan de Gulp hat in soad fan dy fan de Geul: ôfwikseljend leafbosken, greiden, ikkers, sompige iggen, dobben, hôven en holle wegen.
De Gulp hat yn de rin fan iuwen tal fan wettermmûnen wetter levere.
Klaarkampster Weeshûs
It Klaarkampster Weeshûs is in monumintaal pân yn de stêd Frjentsjer.
Beskriuwing
It hûs mei sealdak tusken topgevels (tútgevels) waard yn 1552 boud as gasthûs. Yn it tiidrek 1597 oant 1665 tsjinne it as weeshûs. De maniëristyske gevelstien (17 septimber 1598) op de hoeke fernijt dat prior Gerardus Agricola fan kleaster Klaarkamp by Rinsumageast in soad goed dien hat foar de weesbern. In oare gevelstien (6 jannewaris 1665) fermeldt de rêding fan greve Johan Maurits by in ûngemak op in njonkenlizzende brêge wêrby't er yn it wetter rekke.
It pân is sûnt 21 febrewaris 1967 in ryksmonumint. Yn 1984 hat it gebou yn de brân stien. Streeksintrum De Skûle is yn it gebou fêstige.