cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Enklava (film út 2015)
Ferhaal
Yn de enklave wennet Nenad mei syn heit Vojislav en syn pake Milutin, dy't op stjerren leit. Nenad is de lêste learling fan de Servyske skoalle en wurdt alle dagen troch fijannelik gebiet mei in pânserwein fan KFOR nei skoalle brocht. As op in dei Nenad wer op skoalle komt, lêst er op it skoalboerd it boadskip dat de iennige ûnderwizeres fan 'e skoalle it gebiet ek ferlitten hat. Hy strúnt dan wat doelleas om de skoalle hinne en komt twa Albaneeske jonges tsjin, dy't eins ek wol ris yn de pânserwein ride wolle. Nenad kriget dat foar inoar en der ûnstiet tusken de jonges kammeraadskip.
Unno
Unno wie in Fryske haadling út de Midsiuwen. Hy kaam fan Riustringen.
Soest
thumb|right|300px|Topografyske gemeentekaart fan Soest thumb|right|300px|Ald Soest thumb|right|300px|Roomske tsjerke fan Soest thumb|right|300px|Ta pankoekrestaurant omboude pleats (Lange Brinkwei) thumb|Soester knol (bûterknol) Soest is in plak en gemeente yn de provinsje Utert. De gemeente telt 45.323 ynwenners (2006) en hat in oerflakte fan 46,47 km². Soest, Soesterberch en Soestdunen binne ryk oan bosken, dunen, heide en greiden dy’t oant 2009 in soad as oefenterrein brûkt waarden foar it Nederlânsk leger.
Enklava (film út 2015)
Ferhaal
Wat letter slút in tredde Albaneeske jongen him by de trije jonges oan. Dy syn heit ferstoar yn de oarloch tsjin de Serviërs en hy rint om mei wraakgefoelens.
Unno
Yn 793 fierde Unno, tegearre mei Eilrad, in oare lieder, de Friezen oan yn harren ôpstân tsjin it Frankyske ryk fan Karel de Grutte. Dizze ôpstân soe der ta liede dat de Friezen tydlik weromfoelen nei it heidendom. Kristlike sendlings as Liudgers waarden op 'e flecht jage. De ôpstan waard lykwols fuort delslein troch de Franken en de Friezen kamen wer ûnder it plak.
Soest
Geografy
De gemeente Soest leit yn de Utertske Heuvelrêch tusken wâld, heidelân en sândunen. De gemeente wurdt begrinzge troch Baarn yn it noarden, troch Amersfoart yn it easten, troch Leusden yn it súdeasten en troch Seist yn it suden en westen.
Komôf namme Soest
De namme Soest: Zoys, Soyse, Suysen, Sose: Boarne op de grins fan hege en lege grûn. Of it komt fan delsetting oan 'side-east'. De oarsprong fan it doarp leit ek oan de eastside fan de Soester Eng.
Skiednis fan Soest
De earste spoaren fan (tydlike) bewenning om Soest binne fûn yn de Soester Dunen. ûngefear 11.000 jier foar Kristus befolken inkele jagersgroepen dizze streek. De fynsten bestienen út inkele stiennen stikjes ark út 8000 foar Kristus. De grêfheuvels op de Engh en dy yn de Muontsebosk binne fan ûngefear 2500 foar Kristus.
De earste fermelding fan it doarp Soest komt út 1028. Yn 2004 fierde it doarp dan ek har 975-jierrich bestean. Soest ûntstie as in koloanje út it tichtby lizzende Amersfoart. De earste boeren fêstigen har op de súdeast helling fan de Engh, in útrinner fan de Utertse Heuvelrêch. Sa wienen se beskerme tsjin de Sudersee, dy’t geregeld de Iempolder oerstreamde. De Engh waard ûntgûn en bedonge, sadat dy geskikt waard foar ikkerbou. Yn de polder weide it fee. De koloanje groeide út ta in lyts boeredoarp. Westlik, efter de Engh, lei it buorskip Heze, dat âlder as Soest wie. Heze ferdwûn lykwols trochdat de stodunen, de tsjintwurdige Soesterdunen, oan de wannel gienen en it buorskip yn de 15e iuw begroef. De namme Heze libbet noch troch yn de wiken Overhees en Hees.
Soest wie geregeld it slachfjild fan militêren. Al yn 1278 barde op de Engh in fjildslach tusken Hollân en Utert. Troch de stifting fan it kleaster Mariënburg yn 1470 waard Soest wichtiger en op 26 septimber 1472 krige Soest skeperjocht. Mar al oan it begjin fan de 16e iuw waard Soest plondere en platbaarnd troch de troepen fan Maarten fan Rossum. De nonnen waarden ferkrêfte en fan it kleaster bleau neat oer as pún. Yn de 17e iuw ûntstienen Zoestdyck en 't Hart. 't Hart wie in buorskip, dat bestie út skiephâlders en turfstekkers. Turfstekken barde trouwens al yn de 14e iuw yn it Soesterfean, mar yntinsivearre yn de rin fan de 17e iuw. De turf waard mei preammen, oer de Preamgrêft nei de Iem ferfierd.
Yn 1650 liet de doetiidske boargemaster fan Amsterdam in bûtenhûs bouwe oan de haadwei tusken Soest en Baarn, de Hofstede aen Zoestdijck, it hjoeddeiske Paleis Soestdyk, dat wyls yn it Baarnse gedielte fan Soestdyk leit. Yn 1674 liet steedhâlder Willem III it ferbouwe ta jachtslot. Soestdyk waard in doarp mei in oantal grutte bûtens, lykas Baarn, wylst Soest sels, it haaddoarp, in slûch boeredoarp bleau. Soestdyk was om 1890 in doarp dêr’t de elite út benammen Amsterdam delstruts. Sa wienen der in protte priveehuzen, mar ek ferskate hotels. De begoedigen kamen nei Soestdyk fanwege de skjinne loft en de moaie natoer. Yn 1895 gie de Soester hynstetram riden en yn 1898 waard Soest oansluten op it spoarnet. Om 1900 telde Soest noch mar 4700 sielen. Pas om 1920 groeiden Soestdyk en Soest oan elkoar. Yn 1945 telde Soest 16.000 ynwenners. Yn de jierren sechtich waard it doarp 'modernisearre'. Dat hold yn, dat in oantal bûtens sloopt waard, sadat de oerflakte fan de tunen eksxtra romte oplevere foar wenningbou en omdat it ûnderhâld fan de grutte filla’s gewoan te djoer wurden wie. De haadstrjitte fan Soestdyk ûndergie in metamorfoaze, wat efterôf net bepaald in ferbettering west hat. De steatige hearehuzen makken romte foar winkels en sosjale wenningbou. It doarp wie hjirtroch minder oantreklik woarn en stik foar stik slueten de hotels en pensjons de doarren. Bekende hotels wienen Hotel Trier, Hotel Eemland en it Oranjehotel.
Yn de jierren dêrnei wreide Soest him fierder út. De wiken Klaarwater en Smitsfean yn de jierren '70. Overhees yn de jierren '80. De meast resinte útwreiding is de Boerestreek, dêr’t sûnt 1997 yn fjouwer etappes boud wurdt. Soest telt no sa’n 47.000 ynwenners.
Ouster Trijegea
De Ouster Trijegea wurdt foarme troch trije doarpen yn de gemeente De Fryske Marren:
Beskriuwing
De Ouster Trijegea wurdt as ien mienskip sjoen, alhoewol't de trije doarpen trije offisjele kearnen binne mei in eigen postkoade. It Pleatslik Belang Ouster Trijegeaen komt op foar de belangen fan de bewenners fan de trije doarpen. Skoalle It Trijegeaster Honk yn Ousterhaule is de skoalle foar de trije doarpen.
Skiednis
De nammen jouwe oan dat Alde Ouwer it oarspronklike doarp is, dêr't letter it nije gea en de hichte (haule) út bewenne rekke binne. Worp fan Thabor skriuwt op 26 oktober 1516 lykwols oer de Ouster vyfgae, dat faaks hawwe der noch mear doarpen west.
Yn 1741 waard fan de Trijegea de Trijegeaster Feanpolder ynpoldere troch Johan Vegelin van Claerbergen. Yn 1883 waard in part dêrfan de aparte Trijegeasterfeanpolder makke, ta ferfeaning fan it gebiet.
Yn 1972/1973 kaam de gemeente Doanjewerstâl, dêr't de Ouwster Trijegea doe part fan wie, mei in marreplan foar in Trijegeaster Mar. Der waard lykwols bot tsjin it plan protestearre, dat de gemeenterie hat it plan ôfwiisd.
Yn 1984 is de Ouster Trijegea oergongen fan de gemeente Doanjewerstâl, dêr't it de súdeasthoeke fan foarme, nei de gemeente Skarsterlân, dy't yn 2014 wer opgie yn de nije gemeente De Fryske Marren.
Fryske Rie
thumb|De Fryske flaggen op it Ynterfryske Kongres by Leck yn 2006. Flnr: Noardfryske flagge, Eastfryske flagge, Westfryske flagge. De Fryske Rie is in oerkoepeljende organisaasje dy't de mienskiplike Fryske belangen fertsjintwurdiget. De organisaasje is gearstald út trije regionale rieden (seksjes) en ien sintraal orgaan dy't statutêr as Ynterfryske Rie ynskreaun stiet. It inisjatyf ta de oprjochting is yn de earste helte fan de 20e iuw nommen troch minsken út Westerlauwersk-, East- en Noard-Fryslân. De hjoeddeistige Fryske Rie is offisjeel yn 1956 oprjochte.
Skiednis
thumb|Dútske postsegel út 2006 by it 50 jierrich bestean fan de Fryske Rie. De kronykskriuwer Peter Sax skreau yn de 17e iuw dat de Friezen in algemiene taal hawwe en dat se sadwaande ek mei-inoar ien folk binne. Montanus de Haan Hettema reizge yn de 19e iuw fan Westerlauwersk Fryslân nei Sealterlân en Noard-Fryslân en joech Fryske, Hilgelanner en Noard-Fryske rymkes dy't er ûnderweis optekene hie, út. Heinrich Ehrentraut fan Aldenboarch joech om 1850 hinne in tydskrift út oer de Fryske taal en skiednis fan de Fryslannen. It Frysk Genoatskip yn Ljouwert beneamde yn de 19e iuw al leden út East- en Noard-Fryslân wei. Om 1900 hinne waarden de kontakten tusken de Fryslannen sterker. Dy ynteresse kaam foaral út de taalkundige hoeke, de iere Frisisten. Nammen yn dat ferbân binne Pieter de Clercq, Jan Jelles Hof en Nann Mungard.
Mear kontakt late ta de rop út East-Fryslân wei om in jierliks treffen fan fertsjintwurdigers fan de trije Fryske gebieten. Douwe Kalma, Eeltsje Folkertsma en de feriening 'De Upstalbeam' (oprjochte yn 1924) sprieken har dêr ek foar út. En sa waard it earste Grutfryske Kongres yn 1925 yn Jever organisearre mei fertsjintwurdigers út de trije Fryslannen, Grinslân, Woersten, Bûtjadingen en Jeverlân. Dat wie de grûnslach foar mear mienskiplike gearkomsten en de oprjochting fan de Fryske Rie. By it Grutfryske Kongres yn Hüsem yn 1930 waard de Fryske Rie oprjochte. It doel fan de Rie wie om de ûnderlinge bân yn de tiid tusken de kongressen te hoedzjen en te noedzjen.
Yn de Twadde Wrâldkriich hawwe der gjin Ynterfryske gearkomsten west en de Fryske Rie hold him bûten de polityk. De nasjonaalsosjalisten seagen mei erchtinken nei de Fryske Rie. It Grutfrysk Kongres fan 1937 yn Memlik koe ek hast net fierder fan Dútslân ôf holden wurde. Mei de Dútske besetting fan Nederlân besochten de nasjonaalsosjalisten de Fryske Rie noch wol foar harren ideology yn te setten, mar dat besykjen wie fergees.
Troch respektearre bestriders fan it Hitler-bewâld waard nei 1945 de tried wer oppakt. Dat late yn 1952 ta in Grutfrysk Kongres yn Hüsem en yn 1955 yn Auwerk. Dêr is it Frysk manifest oannommen, in nije grûnslach foar de Fryske kontakten nei de oarloch. Dy waarden doe ek yn it ramt fan de Europeeske ienheid sjoen. In jier letter, yn 1956, waard de Fryske Rie offisjeel yn it East-Fryske Lear oprjochte. Under tafersjoch fan de Fryske Ried waard yn 1973 de dichtbondel "Friesische Gedichte" publisearre. Yn 1998 waard as koepel de feriening Ynterfryske Rie oprjochte om foar de trije rieden/seksjes fan de Fryske Rie yn de ûnderskate Fryslannen op te treden. Yn dat fermidden waard yn 2006 in nije Ynterfryske Ferklearring fêststeld. Yn 2006 joech de Dútske Post (Deutsche Post) in postsegel út foar it 50-jierrich bestean fan de Rie.
Organisaasje
De Fryske Rie hat trije regionale seksjes of rieden. Elk fan de trije regionale seksjes hat in eigen bestjoer. It gearwurkjend en oerkoepeljend bestjoer fan dy trije seksjes hat de namme Ynterfryske Rie en is statutêr as feriening ynskreaun yn it plak Lear. It foarsitterskip wikselet alle trije jier en by elke termyn mei in oare seksje de foarsitter fan de Ynterfryske Rie leverje. Fan 2012 oant en mei 2015 hat Noard-Fryslân it foarsitterskip, de Seksje East hat it foarsitterskip yn 2015-2018, en de Seksje West yn 2018-2021. Tradisjoneel wurdt it nije bestjoer fan de Ynterfryske Rie by in Ynterfrysk Kongres fêststeld.
Ynterfryske Rie
Neffens it karbrief fan de Ynterfryske Rie hat de feriening it neikommende doel:
„''(1) De feriening hat ta doel: (a.) de Fryske kultuer te bewarjen, te stypjen, sichtber te meitsjen en dêrta mienskiplike oansetten te meitsjen; (b.) de útwikseling fan kunde en ûnderfining tusken de trije Fryslannen byhâlde en fersterkje; (c.) mienskiplike inisjativen fan de West-, Noard- en East-Friezen te stypjen en te koördinearjen; (d.) it fersterkjen, ûnderhâlden en stypjen fan kontakten mei Europeeske ynstellings, Friezen om utens en oare etnyske minderheden. (2) De feriening stribbet inkeld direkte mienskiplike doelen nei. De finansjele opbringst sil net as winst ferdield wurde.''“
Sûnt 2022 bestiet it bestjoer fan de Ynterfryske Rie út:
Seksjes
De trije regionale seksjes binne opdield yn:
20pxSeksje West:
20pxSeksje East:
20pxSeksje Noard:
Wurk
Om de trije jier wurdt yn ien fan de trije Fryslannen in Ynterfrysk Kongres holden. By it Ynterfrysk Kongres wurdt it foarsitterskip oerdroegen fan de iene nei de oare seksje. It Ynterfrysk Kongres kin sjoen wurde as wichtichste moeting en as ynspiraasjetrefpunt foar it hanneljen yn de praktyk. In oar evenemint dat sûnt 1956 om de trije jier holden wurdt is it Friezendroapen op it Hilgelân. Fierders wurde der geregeld, faak jierliks, moetings organisearre fan berops- en studintegroepen. De bekendste binne de boeremoetings sûnt 1959, de frouljusmoetings, bestjoerdersmoetings en studintemoetings.
De Fryske Rie is fertsjintwurdiger yn de Kommisje foar it Fryske folk yn it dielsteatparlemint fan Sleeswyk-Holstein. Yn Westerlauwersk Fryslân is de Fryske Rie fertsjintwurdige yn it Europeesk Buro foar Lytse Talen en yn de Ried fan de Fryske Beweging.
Flagge
thumb|right|Flagge fan de Ynterfryske Rie. Sûnt begjin 2007 wie de Ynterfryske Rie dwaande mei in Ynterfryske flagge, yn gearwurking mei de Fryske Rie foar Heraldyk, dy flagge waard yn juny 2009 oannommen troch de Ynterfryske Rie. Tagelyk kaam der in fersyk fan de Groep fan Auwerk yn 2007, dy dat jier sels noch mei in foarstel foar in Ynterfryske flagge kaam.
Rieks van der Velde
Rieks van der Velde (Lutjegast, Grinslân, 6 desimber 1961) is Frysk komponist, arranzjeur en dirigint.
Biografy
Van der Velde wie al jong in poerbêst euphoniumspiler en lid fan it Nationaal Jeugd Fanfareorkest (NJFO). Ek wie er lid fan brassband 'De Wâldsang' út Bûtenpost. Syn stúdzje die er oan de foarhinne Muzyk-Pedagogyske Akademy yn Ljouwert mei as haadfak euphonium.
Al doe't er 18 wie dirigearre er ferskate bands en yn 1989 waard er dirigint fan brassband "De Wâldsang". Mei dy lêste band helle er hiel knappe resultaten op sawol lanlike as ynternasjonale wedstriden. Hjoed de dei (1997) stiet Van der Velde ek foar brassband "Excelsior" út Zalk en foar de Martini Brassband út Grins.
Neist it dirigearen is Van der Velde ek sjuerylid yn by konkoersen yn binnen- en bûtenlân. Fierder is er dwaande as arranzjeur en komponist en rjochte foar syn publikaasjes in muzykútjouwerij op.
Haachske Skoalle
thumb|Jozef Israëls: Boeremiel yn Delden thumb|Hendrik Willem Mesdag: Tarieding foar oanlizzen. De Haachske Skoalle is de namme fan in groep keunstners dy't libben en wurken yn De Haach tusken likernôch 1860 en 1890. Harren wurk waard tige beynfloede troch de realistyske skilders fan de Frânske Barbizon skoalle. De skilders fan de Haachske Skoalle makken meast gebrûk fan betreklik sombere kleuren, faken wat dizich opbrocht. Dêrom wurdt der ek wol ferwiisd nei de Haachske Skoalle mei de 'Grize Skoalle'.
By de keunstners dy't fan de Haachske Skoalle beynfloede binne hearre Vincent van Gogh, Piet Mondriaan, George Hendrik Breitner, Jan Toorop en Isaac Israëls en yn Fryslân Ids Wiersma.
Krystfilm
In krystfilm is in film dy't oer de kryst giet en sadwaande ornaris yn 'e oanrin nei de krystdagen útbrocht wurdt en yn 'e bioskopen spilet, en yn lettere jierren ek faak mei de kryst op 'e tillefyzje útstjoerd wurdt. Men kin dan bygelyks tinke oan it grutte ferskaat oan ferfilmings fan 'e novelle A Christmas Carol, fan Charles Dickens. Guon (oare) foarbylden fan krystfilms binne:
Oer it algemien binne krystfilms famyljefilms, dy't gaadlik binne om sjoen te wurden troch sawol folwoeksenen as bern, mar der besteane ek kryst-aksjefilms, lykas Die Hard (1988) en Die Hard 2 (1990), en kryst-horrorfilms, lykas Santa's Slay (2005), All Through the House (2015) en Krampus (2015).
Kortrijk
thumb|right|Kortrijk yn West-Flaanderen thumb|left|100px|It wapen fan Kortrijk Kortrijk (Nederlânsk: Kortrijk; Frânsk: Courtrai) is in stêd in de Flaamske provinsje West-Flaanderen en it arrondissemint Kortrijk. De stêd leit yn it westen fan Belgje.
De binnenstêd, de histoaryske kearn, is aaifoarmich en sa'n 430 hektare grut. De folsleine gemeente hat in oerflak fan mear as 80,02 km². De gemeente hat mear as 75.000 ynwenners.
thumbnail|Broeltuorren
Dielgemeenten
Yn de rin fan de jierren is it oerflak fan gemeente en stêd Kortrijk frijwat fergrutte.
Anneksearre gemeenten en wenkearnen, mei de jiertallen fan de fúzjes:
Zoltin Peeter
Zoltin Peeter, berne as Peter Zwier (Amsterdam, 1942 - Hallum, 15 maaie 2019) wie in byldzjend keunstner dy't sûnt 1977 yn Fryslân wenne en sûnt 1986 yn Hallum wurke. Yn 2009 wûn er de Gerrit Bennerpriis.
Hy gie nei de Rietveld Akademy (1959-1962) yn Amsterdam en yn Antwerpen nei it 'Nationaal Hoger Instituut' (1964-1965). Sûnt 1976 wie er dosint oan AKI, Ynskedee. Yn 1977 sette er him nei wenjen yn Fyslân dêr't er de rêst en romte fûn dy't er nedich hie. It Frysk Museum kocht in rige tekeningen en ek Museum Belvedêre en de Friesland Bank hawwe wurken fan him. It Kröller-Müller Museum hat in grutte seleksje oan tekeningen en skulptueren en ek it Histoarysk Museum yn Dimter hat wurk fan him yn de kolleksje.
Peeter wie in soad dwaande mei natoerferskynsels as wetter, bergen, wetterfallen, ljocht en skaad en wurke dat út yn skulptueren, etsen, tekeningen en skilderijen. Hy brûkte faak golfplaat, isolaasjematerialen, stielwol, fiberfill en gips.
Zoltin Peeter reizge in soad, faak twa kear it jier, nei noardlike kontreien lykas Noarwegen en Yslân dêr't er ôfhandige plakken besocht mei rûge natuer. Dêr fûn er de ynspiraasje ta it ûntwikkeljen fan in eigen byldtaal.
Zoltin Peeter waard slim siik en hat der foar keazen middels eutanasy ôfskied fan it libben te nimmen.
Itensiedmuseum De Flear
thumb|Itensiedmuseum De Flear'' Itensiedmuseum De Flear, ek: Kulinêr Histoarysk Museum wie (ein 20e iuw oant 2009) in kulinêr histoarysk museum oer ambachtlik makke iten yn Appelskea. It ythûs mei itensiedmuseum stie yn it sintrum fan Appelskea. Elk jier wiene der wikseljende eksposysjes oer de kokens fan ús foarâlden. It tema "tradysjes en rituelen rûnom fieding" wie de reade tried.
De metoade fan it wekken fan fleis en grienten is âlder as hûndert jier. Sa wie der wekguod fan ûnder oare it eilân Rottumereach, destiids ynmakke troch de eardere eilânfâd Toxopeus. By priuwerijen koene 'ferjitten grienten en produkten’ preaun wurde om sa de kulinêre tradysjes te bewarjen. Troch de fergonklikens fan kokenark is net folle ark bewarre bleaun. Der wiene ferskate soarten selsmakke keukenark en -reau te sjen, ûnder oare in jirpelrasp. Dy is makke fan in konservenblikje en stiet symboal foar de fergonklikens fan it ark en reau yn de folkskoken. It museum organisearre ek itensiedworkshops en rûnliedings. Nei de tiid koene besikers yn it museum ite. De kaart wiksele alle wiken fan tradisjonele Hollânske oant histoaryske gerjochten.
It museum hie in kulinêr argyf mei tûzenen itensiedersboeken.
Moderne fiifkamp op de Olympyske Simmerspullen 1996
De Olympyske Simmerspullen 1996, ek wol de XXVIe Olympiade neamd, waarden yn 1996 hâlden yn de Amerikaanske stêd Atlanta.
Lokaasjes
De sporten fan de moderne fiifkamp waarden beoefene op de folgjende lokaasjes.
Jentje van der Sloot
Jentje van der Sloot (Skalsum, 1881 - Huzum, 1962) wie in keunstskilder dy't earst mei 78 jier syn earste útstalling hie. Hy wie de broer fan Andries van der Sloot en omke fan Bauke van der Sloot.
Hy wie ûnder mear hotelhâlder yn Stiens en Makkum, hanneler yn lânbou-ark, notarisklerk yn Moarrewâld, strjittefotograaf en hie in winkel yn porslein en diggelguod. At er, 77 jier âld, him yn in pensjon "Anondrust" yn Ljouwert nei wenjen set begjint er te skilderjen.
Van der Sloot wie autodidakt en nayf skilder en waard ûntdutsen troch Livinius van der Bundt, direkteur fan de Frije Akademy yn De Haach nei't er troch Diet Huber attendearre wie op it wurk. Syn broer Anders wie net ûnder de yndruk fan syn wurk; hy hat lykwols net mear meimakke dat it wurk fan Jentsje yn Ljouwert, Basel en Itaalje útstald west hat en wurdearring fûn hat. Sjoerd de Vries hat him syn grutte foarbyld en 'de Keizer fan de Sneinsskilders' neamd.
Van der Sloot stoar oan kanker yn Huize Avondrust yn Huzum.
Nederlânske kampioenskippen baanhurdfytsen manlju
De Nederlânske kampioenskippen baanhurdfytsen binne in rige wedstriden om te bepalen wa 't Nederlânsk kampioen wurdt yn de ferskate ûnderdielen fan it baanhurdfytsen. De wedstriden wurde jierliks troch de Koninklijke Nederlandsche Wielren Unie organisearre yn ferskate kategoryen. Soms wurde alle kategoryen yn itselde toernoai ferriden, mar soms wurdt it toernoai opsplitst. It toernoai foar manlju wurdt sûnt 1893 organisearre.
SS Great Eastern
thumb|220px|SS Great Eastern, 1866 thumb|220px|De Great Eastern yn New York, 1860 De Great Eastern wie in yn syn tiid kolossaal syl-stoomskip dat yn 1859 boud waard neffens in ûntwerp fan de ferneamde Britske yngenieur Isambard Kingdom Brunel.
It skip waard boud by J. Scott Russell & Co. yn Millwall oan de Teems, Londen. Op it stuit dat sy te wetter litten waard yn 1858 wie it fierwei it grutste skip dat ea makke waard. Sy hie kapasiteit foar 4000 passazjiers en koe de wrâld omsile sûnder te bunkerjen. Wat har lingte fan 211 meter oanbelanget waard sy alline foarby stribbe troch de 214,5 m lange, 17.274 brutoton RMS Oceanic út 1899, en wat har brutotonaazje fan 18.915 oangiet alinne troch de 207,53 m, 21.035 brutoton RMS Celtic út 1901.
Brunel neamde it skip "Great Babe". Hy stoar yn 1859, koart nei har earste feart, wêrby't sy swier skansearre rekke troch in ekplodearjende tsjettel. Nei de reparaasje tsjinne sy ferskate jierren as passazjiersskip tusken Brittanje en Amearika en waard doe omboud as kabellizzer foar it oanlizzen fan de earste transatlantyske telegraafkabel yn 1866. Letter wie sy in driuwende music hall (foar it ferneamde warehûs Lewis's) yn Liverpool en yn 1889 gie se nei de sloper.
Brunel hie foar de Great Western Railway Co. al earder twa skippen boud, de Great Western en de Great Britain,
Wejherowo
Geografy
De stêd leit yn it histoaryske gea West-Prusen yn de brede delling fan de Reda, westlik fan de Bocht fan Gdańsk op in hichte fan 30 meter boppe de Eastsee en likernôch 20 kilometer noardwestlik fan de havenstêd Gdynia.
Stifting
Wejherowo waard yn 1643 as Wola Wejherowska troch de woiwode fan de woiwodskip Malbork en de Poalske ealman Jakub Wejher stifte. De plaknamme waard yn it Dútsk oerset as Weyersfrey. De stifter hie ornearre dat it plak deselde stedsrjochten hawwe moast as oare stêden yn 'e krite en dêrfandinne waard de nije stêd it saneamde 'Kulmer Rjocht' takend. De privileezjes fan de stêd waarden yn 1655 ferliend en troch kening Jan II akkordearre. thumb|left|175px|It riedhûs yn 1915 By de Earste Dieling fan Poalen yn 1772 anneksearre it Keninkryk Prusen it grutste part fan de Pommerellen. De stêd waard ûnderdiel fan de nije Prusyske provinsje West-Prusen en de Dútske namme Weyersfrey waard feroare yn Neustadt in Westpreußen. Foar de ûntwikkeling fan de stêd wie de foarming fan de lânkring Neustadt en de oansluting yn 1870 op it spoar fan Danzig (Gdańsk)-Stettin (Szczecin) fan grut belang.
Yn dy tiid foarmen Poalen en Kasjûben yn de lânkring Neustadt in mearderheid fan 59.3% fan de befolking. De stêd Neustadt hie lykwols in Dútske mearderheid. Neffens de folsktelling fan 1910 telde de befolking 9.804 ynwenners, wêrfan 71% Dútsers, 25% Kasjûben en 4% Poalen.
Nei de Earste Wrâldkriich waard de stêd ûnderdiel fan de Twadde Poalske Republyk.
Wejherowo waard op 9 septimber 1939 ynnommen troch de Dútske Wehrmacht. It grutste part fan de joadske mienskip waard fermoarde en yn it ramt fan de Intelligenzaktion waarden ek in soad Poalen oppakt, opsletten en dêrnei deportearre nei it doarpke Piaśnica Wielka, dêr't hja deasketten waarden. Under harren wiene ek de boargemaster en studinten fan de hegere skoallen. Leararen út de stêd waarden mei oare Poalske leararen nei konsintraasjekamp Mauthausen stjoerd.
Yn maart 1945 makke it Reade Leger in ein oan de Dútske besetting en waard Wejherowo wer in Poalske stêd.
It besjen wurdich
Wejherowo is in religieus sintrum foar de Kasjûben. It doel fan de beafeart is de patroanhillige fan de stêd, de Mem Gods, in genedebyld dy't yn 1999 troch paus Jehannes Paulus II kroand waard.
Jan Dotinga
Jan Dotinga (Britsum, 1 july 1934) is in Frysk skriuwer. Dotinga groeide op yn it Stienzer Aldlân op en folge de oplieding ta ûnderwizer oan de Herfoarme kweekskoalle Mariënburg te Ljouwert. Hy stie oan de kristlike legere skoallen yn De Pein, Skearnegoutum, Marrum, It Hearrenfean en Ternaard. Dêrnei wie er fjouwer jier learaar oan de Lânbouhúshâldskoalle te Garyp. Fan 1969 oant 1985 wie er haad fan 'e Skoalle fan Droegeham. Oant 1992 wie er dêr learaar by it basisûnderwiis.
Yn 1960 (‘Aldershûs’), 1962 (‘Unbiwenber forklearre’), 1964 en 1975 (‘Stil minske yn ‘t swart’) wûn er de Rely Jorritsmapriis. De grutte Provinsjale priis foar proaza en poëzy oer de lêste oarloch (3e priis foar fers : ‘Fiif ympresjes’)
Mei Baukje Wytsma soarge er foar de sjong- en sprekteksten yn it muzykspektakel Gysbert sjongt, foar de Boalserter Oratoariumferiening yn 1995, op wizen fan Jaap Oosterwijk.
Ritzard
Ritzard (ek wol Ridsert) is in legindaryske Fryske kening út de 7e iuw. Syn feitlik bestean is ûnwis.
Cronica der Fresen
De boarne oer Ritzard is de Cronica der Fresen fan Eggerik Benninga (1490-1562), in Eastfryske haadling. Syn kronyk is in oanienskeakeling fan ûnwissigens en neffens skiedkundigen net altiten like betrouber. Yn it skrift waard Ritzard neamd as de foargonger fan kening Rabbolt, (Redbad), hy stoar yn de Slach by Dorestêd tsjin de Franken dy't plakfûn yn 688. Lykwols binne al dizze feiten yn striid mei oare, benammen Frankyske boarnen út dy tiid.
Boksen op de Olympyske Simmerspullen 2012
200px|thumb|right|200px|De Olympyske Boks lokaasje fan Londen 2012
De Olympyske Simmerspullen 2012 fan de XXXe Olympiade waarden fan 27 july oant en mei 12 augustus 2012 hâlden yn Londen, de haadstêd fan Grut-Brittanje. Londen wie de earste stêd dy't foar de trêde kear de Spullen organisearje mocht. Earder hiene de Spullen fan 1908 en 1948 dêr ek plak. It boksen waard hâlden yn de ExCeL London International Exhibition Centre It wie de earste kear dat it boksen foar froulju op it programma stie.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it boksen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 2012.
Surinaamsk-Nederlânsk
It Surinaamsk-Nederlânsk (Surinaamsk-Nederlânsk: Surinaams-Nederlands) is in regiolekt fan 'e Nederlânske standerttaal, dat sprutsen wurdt yn Suriname. Yn dat lân hat mar in tige lyts diel fan 'e befolking it Nederlânsk as memmetaal, mar it is wol de iennichste offisjele taal fan it lân en wurdt sadwaande yn formele fermiddens, lykas it ûnderwiis, de rjochtspraak en it bestjoer rûnom (as twadde taal) sprutsen. Oer it generaal is it Surinaamsk-Nederlânsk foar Nederlanners en Flamingen goed te ferstean, mar guon ôfwikende leksikale foarmen kinne foar swierrichheden soargje.
Status
Yn 2005 trede Suriname ta de Nederlânske Taaluny ta, mei as gefolch dat in protte typysk Surinaamsk-Nederlânske wurdfoarmen opnommen binne yn 'e Woordenlijst Nederlandse Taal, better bekend as Het Groene Boekje, dat algemien akseptearre wurdt as de autoriteit op it mêd fan 'e Nederlânske stavering. Fia de strjittaal wurde tsjintwurdich trouwens, benammen yn 'e Rânestêd, ek ferskate Surinaamsk-Nederlânske wurden en útdrukkings yn it algemien taalgebrûk yn Nederlân opnommen. Yn 1989 is it Woordenboek van het Surinaams-Nederlands ferskynd, dat gearstald wie troch J. van Donselaar.
Ferskillen mei it Standertnederlânsk
Fierders hat it Surinaamsk-Nederlânsk, op 'e nij benammen fanút it Surinaamsk-Kreoalsk, in grut tal ôfwikende leksikale foarmen ûntwikkele, soms foar begripen dêr't al in Nederlânsk wurd foar bestie, lykas zwamp ("sompe") foar moeras, mar faak ek foar spesifyk Surinaamske begripen, lykas bacove foar in banaan dy't rau iten wurde kin (yn tsjinstelling ta in bakbanaan) en roti foar in Surinaamsk gerjocht fan riisde bôle mei fleis en grienten.
Dêrnjonken hat it Surinaamsk ek nije gearstallings foarme op grûn fan besteande Nederlânske wurden, lykas buitenvrouw foar "mêtresse", schoonbroer foar "sweager", voetéren foar "rinne", en cellulair, in eigenskipswurd oangeande finzenskip. Guon typysk Surinaamsk-Nederlânsk steande útdrukkings binne fierders geslagen vijanden, dêr't it Standertnederlânsk gezworen vijanden ("swarde fijannen") hat en getrouwde vrouw (yn tsjinstelling ta in buitenvrouw) foar wettige echtgenote ("wettige frou").
Mensingeweer
Mensingeweer (Grinslannersk: Menskeweer) is in doarp yn de gemeente It Hegelân (oant 1 jannewaris 2019 gemeente De Marne) yn de provinsje Grinslân, mei sa'n 140 ynwenners.
It leit oan de provinsjale dyk (de N361) fan Winsum nei Leens op it krúspunt fan de dyk nei Eenrum.
By Mensingeweer lei eartiids de boarch Lulema, dy't foar it earst neamd waard yn 1654. Yn 1823 waard de boarch op ôfbraak ferkocht en yn 1841 waarden de fûneminten derwei helle.
It doarp hat tije brêgen, de Westerbrêge yn de Eenrumerwei, in hoogholtje en de Leitille oan de eastkant fan it doarp yn de provinsjale dyk. Op it plak dêr't no de Westerbrêge leit wie foar 1853 in fêste daam. It wie tagelyk de ein fan de trekskûte fanút Grins. Wa't fierder woe koe dêr oerstappe op de skûte nei Ulrum. It is noch dúdlik te sjen dat it kanaal op it plak fan dy brêge in slingerke makket – de beide kanalen (no it ''Mensingeweerderloopdjip) leinen net hielendal yn inoars ferlingde.
De namme betsjut grif: de wear (wierde) fan Menze (= persoansnamme). Wa't soks te gewoan fynt, lêst de sêge fan Abel Stok.
It Piterpaad rint troch it doarp. De herfoarme tsjerke hat in Arp Schnitgeroargel en yn it doarp stiet in nôt- en pelmûne, de Hollands Welvaart út 1855.
Dire Straits
Dire Straits wie in Britske rockgroep (1977-1988, 1991-1995) mei as foaroanman Mark Knopfler. De band is bekend wurden mei nûmers as Sultans of Swing, Private Investigations, Brothers in Arms en Money for Nothing.
De band hie fuortendaliks grutte súksessen mei it debútalbum Dire Straits en de single Sultans of Swing. Yn 1985 ferskynde Brothers in Arms, ien fan de earste folslein digitaal opnommen platen. It album is mei 269 wiken yn de Nederlânske Album Top 100 it langst notearre album fan alle tiden, al sieten der wol gatten tusken de wiken.
Nei 1995 hat Dire Straits neat nijs mear útjûn en wie der noch ien optreden.
Apollo 13 (film)
Apollo 13 (útsprutsen as Apollo Thirteen) is in Amerikaanske histoaryske dramafilm út 1995 ûnder rezjy fan Ron Howard, mei yn 'e haadrollen Tom Hanks, Bill Paxton, Kevin Bacon en Gary Sinise. De film giet oer Apollo 13, in mislearre romtemisje fan 'e NASA nei de moanne yn 1970, en is basearre op Lost Moon, de memoire fan astronaut Jim Lovell, dy't de lieding oer dy misje hie. De plot folget de tariedings foar de misje, de gâns ûnthjittende start, folge troch in meganysk defekt dat alles op losse skroeven set, en úteinlik it koartseftich skreppen, sawol yn 'e romte as by de flechtlieding yn Houston, om 'e astronauten libben en wol werom op 'e Ierde te krijen. Apollo 13 waard troch de filmkritisy rûnom mei lof ûnthelle en wie in grut kommersjeel súkses yn 'e bioskopen. De film waard nominearre foar njoggen Oscars (wêrûnder de Oscar foar Bêste Film) en fjouwer Golden Globes (wêrûnder de Golden Globe foar Bêste Film – Drama), en wûn twa Oscars, twa BAFTA's en 2 Screen Actors Guild Awards.
Plot
Op 20 july 1969 hâldt de Amerikaanske astronaut Jim Lovell by him thús in feestje ta gelegenheid fan 'e moannelâning, wêrby't de gasten fia de tillefyzje folgje kinne hoe't Neil Armstrong fan 'e romtemisje Apollo 11 as earste minske in stap op 'e moanne set. Lovell, dy't mei de romtemisje Apollo 8 in skoft lang yn in baan om 'e moanne rûntsjedraaide, sil mei in jier mei de romtemisje Apollo 14 sels ek op 'e moanne lânje. Nei't de gasten ôfset binne en hy en syn frou Marilyn yn oansketten tastân op túnstuollen nei de moanne lizze te stoarjen, fertelt er har hoe't er dêr nei útsjocht.
In fearnsjier letter fersoarget Lovell yn Houston in rûnlieding foar VIP's troch it Vehicle Assembly Building fan 'e Amerikaanske romtefeartorganisaasje NASA, wannear't er ynienen troch syn baas Deke Slayton fuortroppen wurdt. It docht bliken dat in bemanningslid foar de Apollo 13-misje in earûntstekking opdien hat. Om 'e bemanningsleden, dy't opinoar ynspile binne, net útinoar te heljen, is dêrom besletten dat Lovell en syn bemanning Apollo 13 dwaan sille, en dat Alan Shepard-en-dy, de oarspronklike Apollo 13-bemanning, ynstee Apollo 14 taskood krije. Lovell en syn maten, Ken Mattingly en Fred Haise, begjinne fuortendaliks te trainen foar harren nije misje.
Inkele dagen foar de lansearring fan 'e Apollo 13-misje, yn april 1970, reitsje de bern fan ien fan 'e astronauten oanhelle mei reade hûn. Piloat Ken Mattingly is de iennichste astronaut dy't as bern dy sykte net hân hat en der dus gjin ymmuniteit foar opboud hat. Om't de astronauten suver oan ien wei troch deun opinoar sitte, moat derfan útgien wurde dat Mattingly ûnderwilens mei reade hûn besmet is en dat er no yn 'e ynkubaasjeperioade sit. Dat soe betsjutte dat er krekt ûnder de moannemisje slim siik rekket. De liedingjaanden fan 'e NASA beslute dat se sa'n risiko net nimme kinne. Dêrom wurdt Mattingly út it team helle en ferfongen troch reservepiloat Jack Swigert. As dat Lovell ferteld wurdt, kantet er him der bot tsjin oan. Dêrop wurdt er foar de kar steld: sûnder Mattingly de Apollo 13-misje dwaan, of oars wurdt it hiele team ferfongen en kin er letter mei Mattingly in oare misje krije. Lovell jout dan ta en akseptearret Swigert as trêde man.
Sa bot oft Lovell nei de Apollo 13-misje útsjocht, sa bot sjocht syn frou Marilyn der tsjin op. As de lansearring hieltyd tichterby komt, hat se op in nacht in nachtmerje wêryn't Lovell omkomt yn 'e romte. De oare deis fertelt se him dat se net nei it Kennedy Space Center yn Floarida komme sil om 'e lansearring by te wenjen, mei't se dat al fjouwer kear dien hat. Lovell is teloarsteld, mar akseptearret har beslissing. As it derop oankomt, betinkt Marilyn har lykwols en ferrast se har man troch dochs del te kommen om ôfskie te nimmen. De deis fan 'e lansearring glidet Marilyn har trouring fan har finger as se in dûs nimt en spielt troch it goatsgat foar't se him pakke kin. Se fettet dat op as in faai teken.
Op 'e krekte dei jout haad romteflecht Gene Kranz, dy't de lieding hat yn it Mission Control Center yn Houston, it griene ljocht foar de lansearring. Wylst de Saturn V-draachraket út 'e Ierdske atmosfear klimt, falt ien fan 'e fiif motors fan it twadde stadium foartidich út, mar it probleem wurdt opfongen troch de oare fjouwer justjes langer oan te hâlden, sadat de raket feilich in baan om 'e Ierde berikt. Nei't de motors fan it trêde stadium opstart wurde om út 'e baan te brekken en Apollo 13 nei de moanne te stjoeren, fiert Swigert súksesfol in meneuver út om 'e kommandomodule Odyssey om te kearen en oan 'e moannelâningsmodule Aquarius te keppeljen, sadat de beide ûnderdielen tegearre by de raket wei gean kinne, dy't syn doel folbrocht hat.
Yn Houston wurdt Kranz troch haad brânstof Sy Liebergot fan 'e needsaak oertsjûge om twa fan 'e trije brânstofsellen fan 'e Odyssey ôf te sluten, mei't dat de bêste kâns jout om it lek te tichtsjen. It wurket lykwols net en de twadde soerstoftank rint hielendal leech. Mei mar ien brânstofsel ta har foldwaan is in moannelâning foar Apollo 13 net mear mooglik. It nije doel fan 'e misje is om te sjen dat Lovell, Haise en Swigert libben en wol thúskomme. Lovell en Haise starte de Aquarius op om as in soarte fan rêdingssloep te tsjinjen, wylst Swigert de Odyssey ôfslút om safolle mooglik enerzjy yn 'e akku's te behâlden foar de weromkear nei de Ierde. Underwilens rekrutearret yn Houston manager brânstof John Aaron de efterbleaune astronaut Ken Mattingly (dy't dochs gjin reade hûn krigen hat) om in proseduere te ymprovisearjen om 'e Oddysey mei minimale enerzjy wer op te starten foar de lâning op 'e Ierde.
Kranz-en-dy komme ta de konklúzje dat der net genôch enerzjy is om Apollo 13 rjochtsomkeart meitsje te litten, dat se beslute dat de misje de hjoeddeistige koers oanhâlde moat. Troch in heale baan om 'e moanne te meitsjen kin de swiertekrêft fan dat himellichem brûkt wurde om it romtefartúch werom nei de Ierde te slingerjen sûnder dat der noch mear enerzjy ferbrûkt hoecht te wurden. Wylst de bemanningsleden it oerflak fan 'e moanne ûnder harren foarbyglydzjen sjogge, nimme se eefkes de tiid om te betreurjen dat se dêr no net lânje kinne. Dêrnei konsintrearje se har op 'e drege put om wer thús te kommen.
Om enerzjy te besparjen wurdt de Aquarius mei minimale krêft geande holden, wat betsjut dat de bemanning te lijen hat ûnder yntinse kjeld. Ta oermjitte fan ramp rekket Haise oanhelle mei in blaasûntstekking en kriget koarts. Under de barre omstannichheden helje de bemanningsleden ferbaal nei inoar út. Swigert fermoedet dat Mission Control harren bedonderet en dat al lang dúdlik is dat se net te rêden binne. Haise jout yn argewaasje Swigert de skuld fan alle swierrichheden, dy't ommers begûnen doe't hy de knop fan 'e rierfentilators yndrukte. Swigert reägearret poerrazen, krekt om't hy himsels ek al oan ien wei troch ôffrege hat oft er soms wat ferkeard dien hat. Lovell brûkt syn rang as gesachfierder om it near op alle ûnienichheid te lizzen.
In folgjend probleem kundiget him oan: om't de Aquarius inkeld brûkt wurde soe om del te gean nei de moanne en mar twa fan 'e trije astronauten nei de moanne gean soene, binne de koalstofdioksidefilters fan 'e Aquarius net berekkene op 'e útazemings fan trije persoanen. Fan gefolgen berikt de konsintraasje fan koalstofdiokside yn 'e lucht yn 'e Aquarius al rillegau in gefaarlik heech nivo. Om it simpel te sizzen: de astronauten binne harrensels oan it fergiftigjen troch har eigen sykheljen. Der binne genôch koalstofdioksidefilters foar de Odyssey oan board, mar dy binne fjouwerkant, wylst de Aquarius der rûne gatten foar hat. Mission Control jout in groep technisy opdracht om inkeld mei guod dat oan board fan it romtefartúch is in oplossing te betinken om in fjouwerkant ding yn in rûn gat te stopjen. De mannen komme op 'e lapen mei in Rube Goldberg-apparaat, ferneamd nei de lieder fan 'e groep, dat de astronauten neimeitsje moatte.
As Apollo 13 deunby de Ierde komt, driget it romtefartúch sa skean yn te fleanen, dat er as in sweltsjetippend stientsje fan 'e atmosfear ôf stuiterje soe om yn 'e romte te ferdwinen. Der moat dêrom in koerskorreksje trochfierd wurde, mar sûnder it kompjûtersysteem op te starten, want dat soe tefolle enerzjy fergje. It slagget Lovell en in ferswakte Haise mei muoite om 'e koerskorreksje hânmjittich te dwaan, wylst Swigert de sekonden ôftelt dat de motor oanbliuwe moat. Underwilens bodzje Mattingly en Aaron noch altyd om in manear te finen om 'e kompjûter fan 'e kommandomodule wer op te starten sûnder tefolle enerzjy te brûken. Dat liket net te slagjen, oant Mattingly in helder idee kriget en foarstelt om 'e restenerzjy út it systeem fan 'e Aquarius oer te 'pompen' nei it systeem fan 'e Odyssey.
De bemanning ferhuzet wer fan 'e Aquarius nei de Odyssey, wêrnei't Mattingly in trochwurge Swigert troch de ûnbekende proseduere hinne praat. As se de tsjinstmodule loskeppelje en efterlitte, en se dy sadwaande foar it earst goed sjen kinne, is de bemanning ferbjustere oer hoe grut oft de skea is. De bemanning liket, faaks troch wurgens, noch net betocht te hawwen wat dat foar harren betsjutte kin, mar by Mission Control wurde besoarge blikken útwiksele om't soks op 'e mooglikheid wiist dat it ablative hjitteskyld fan 'e kommandomodule kompromittearre is. As dat sa is, sil de module by it yngean fan 'e atmosfear fan 'e Ierde opbaarne mei de dea fan 'e astronauten ta gefolch.
De Odyssey stjit ek de Aquarius ôf en komt de atmosfear binnen, wêrnei't in perioade fan radiostilte folget omreden fan 'e ionisearringsblack-out. As dy langer oanhâldt as normaal, frezet eltsenien it slimste, mar lang om let rapportearret Lovell dat alles goed ferrûn is en dat de kommandokapsule oan syn parasjutes delsakket boppe de westlike Stille Oseaan. De wrâld folget mei ferromming op 'e tillefyzje hoe't de Odyssey delkomt yn see, wêrnei't de trije astronauten oppikt wurde troch helikopters fan 'e Amerikaanske Marine, ôfkomstich fan it fleandekskip de USS Iwo Jima. De mannen wurde as helden ynhelle. Yn in voice-over fertelt Lovell dat hy neitiid net wer de romte yn gien is, en Haise en Swigert likemin. Haise soe mei Apollo 18 nei de moanne, mar dy misje waard fuortbesunige. Ken Mattingly, dy't nea fan syn libben reade hûn krije soe, gie letter noch wol nei de moanne, mei Apollo 16. Lovell einiget mei te sizzen dat er soms by nacht omheech stoarret nei de moanne, en him ôffreget wannear't de minskheid dêr weromkeare sil.
Rolferdieling
* ) de mem fan regisseur Ron Howard ** ) de heit fan regisseur Ron Howard
Produksje
Apollo 13 waard regissearre troch Ron Howard nei in senario fan William Broyles jr., Al Reinert en John Sayles (hoewol't dy lêste gjin fermelding op 'e ôftiteling krige). It skript wie basearre op 'e memoires fan astronaut Jim Lovell oan 'e Apollo 13-misje, mei as titel Lost Moon (frij fertaald: "De Moanne Kwytrekke"). As produsint wie Brian Grazer by it projekt belutsen foar de filmstudio's Universal Pictures en Imagine Entertainment. Foar de film wie in budget beskikber fan $52 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Dean Cundey, en de filmmuzyk waard fersoarge troch James Horner.
Casting
Astronaut Jim Lovell, op waans memoires de film basearre waard, hie oarspronklik Kevin Costner yn gedachten om himsels te spyljen. Reden dêrfoar wie dat de beide mannen fan gesicht wol wat opinoar lieken (en dat Costner in tige goede akteur wie, fansels). By it skriuwen fan it skript hiene ek de senarioskriuwers sadwaande Costner as haadrolspiler yn gedachten. Tsjin 'e tiid dat Ron Howard as regisseur oansteld waard, hie lykwols in oare foaroansteande akteur, Tom Hanks, al blyk jûn fan belangstelling foar de rol fan Lovell. Howard wie de wrâld te ryk en caste him daliks yn dy rol, en oan 'e casting fan Costner waard sadwaande nea serieus omtinken jûn. John Travolta, dy't grutte belangstelling foar loft- en romtefeart hat, hie ek belangstelling foar de rol fan Lovell en ynformearre dêrnei, mar waard troch Howard beleefd wegere.
John Cusack waard de rol fan Fred Haise oanbean, mar hy sloech dat oanbod ôf. Brad Pitt waard de rol fan Jack Swigert oanbean, mar hy keas derfoar om ynstee de plysjefilm Seven te meitsjen. Howard nûge Gary Sinise út om audysje te dwaan foar in haadrol nei kar salang't it Lovell mar net wie, en Sinise keas doe de rol fan Ken Mattingly. Yn 'e oare beide haadrollen fan Haise en Swigert waarden úteinlik Bill Paxton en Kevin Bacon cast. Om har ta te rieden op harren rollen ûndergiene Hanks, Paxton en Bacon allegearre in echte astronautetraining yn it U.S. Space Camp yn Huntsville (Alabama), dêr't Jim Lovell en David Scott, de gesachfierder fan Apollo 15, de lieding oer hiene.
Opnamen
De opnamen foar Apollo 13 setten yn augustus 1994 útein. Regisseur Ron Howard foarseach swierrichheden mei it op reälistyske wize yn byld bringen fan in steat fan gewichtsleazens yn 'e romte. Hy gie te rie by Steven Spielberg, dy't him oanrikkemandearre om te filmjen oan board fan in KC-135-fleanmasine. Dy kin sa heech klimme en steil omleech gean dat der yn it fleantúch likernôch 23 sekonden lang in steat fan gewichtsleazens ûntstiet. Dat is in metoade dy't de NASA al lange tiid brûkt hat om takomstige astronauten mei sa'n sitewaasje bekend te meitsjen. Howard frege en krige de meiwurking fan 'e NASA om soks foar syn film te dwaan en filme op dy manear 3 oeren en 54 minuten oan byldmateriaal yn in steat fan gewichtsleazens by 612 meneuvers mei in KC-135. Dat sparre gâns tiid en jild út, mei't it folle tiidrôvjender en djoerder west hawwe soe om sokke bylden nei te bearen mei 'gewoane' opnamen oanfolle mei special effects.
Distribúsje
De distribúsje fan Apollo 13 waard fersoarge troch Universal Pictures. De film gie op 30 juny 1995 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 27 juny by platemaatskippij MCA Records. Apollo 13 waard op 21 novimber 1995 útbrocht as VHS-keapfideo. De film kaam yn 2005 beskikber op dvd en op 13 april 2010 ek op blu-ray.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Apollo 13 oer it algemien tige positive resinsjes. Sa skreau Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times: "Dit is in yndrukwekkend ferhaal, ien fan 'e bêste films fan it jier, ferteld mei grutte helderheid en yn opmerklik technysk detail, en aktearre sûnder oerdreaune dramatyk." Yn it tydskrift Time skreau Richard Corliss: "Fan lansearring oant lâning jout Apollo 13 in geweldige rit wei." Peter Travers fan Rolling Stone skreau: "[Regisseur] Howard ûnthâldt him fan manipulaasje om yn pynlik en libben detail it wiere ferhaal te fertellen fan 'e hast fatale Apollo 13-romtemisje. It is fierwei Howard syn bêste film."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Apollo 13 in tige heech goedkarringspersintaazje fan 96%, basearre op 96 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "By it werskeppen fan 'e problematyske romtemisje hâldt Apollo 13 him net yn: it is in masterlik ferteld drama fan regisseur Ron Howard, ûnderstipe troch in kloft solide aktearprestaasjes." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Apollo 13 in goedkarringspersintaazje fan 77%, basearre op 22 resinsjes.
Opbringst
Apollo 13 brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $173,8 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $181,4 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $355,2 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $52 miljoen betsjut dat in winst fan $303,2 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie Apollo 13 de op twa nei meast opbringende film fan 1995, nei de aksjefilm Die Hard with a Vengeance en de tekenfilm Toy Story.
Prizen
By de Golden Globes waard Apollo 13 nominearre foar prizen yn 4 kategoryen: bêste film (drama), bêste regisseur, bêste byrol fan in akteur (Harris) en bêste byrol fan in aktrise (Quinlan). Alle prizen giene lykwols nei oare gadingmakkers. By de BAFTA's, de wichtichste Britske filmprizen, waard Apollo 13 nominearre foar 5 prizen, wêrûnder bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje en bêste lûd. De film wûn de BAFTA's foar bêste produksje-ûntwerp en bêste special effects. Apollo 13 wûn ek twa Screen Actors Guild Awards, foar bêste akteur (Ed Harris as Gene Kranz) en bêste cast.
De film sleepte fierders nominaasjes yn 'e wacht foar de Hugo Award foar bêste dramatyske presintaasje, de Saturn Award foar bêste aksje-/aventoere-/skrillerfilm, de Young Artist Award foar bêste famyljefilm (drama), de Writers Guild of America Award foar bêste adaptearre senario en de MTV Movie Awards foar bêste film en bêste manlike haadrol (Tom Hanks as Jim Lovell).