cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eastenryk
Lânskip
De wichtichste rivieren binne de Donau (350 kilometer troch Eastenryk) en syn sydrivier de Inn mei leechflakten fan greiden en ikkers. Oare grutte rivieren binne de Salzach, Enns, Drau en Mur. De Rine foarmet de westgrins mei Switserlân. Skipfeart is lykwols allinnich op de Donau mooglik. In protte rivieren wurde foar enerzjysintrales brûkt. Eastenryk hat ek in protte marren. De grutsten binne de Bodensee, dy't Eastenryk mei Dútslân en Switserlân dielt, en de Neusiedler See yn it Burgenland.
Klimaat
It lân kin yn trije klimaatsônes yndield wurde. It alpine klimaat yn de bergen is mei in protte delslach. De simmers binne dêr koart en relatyf kâld, de wintertiid is lang mei in protte sniefal. Yn it heuvellân en op de flakten is sprake fan in lânklimaat. Atlantyske ynfloeden (westewyn) bringe simmerdeis faak stoarm en ferkuolling, yn 'e winter rein en snie. By drûge wyn út it easten binne de simmerdagen hyt en de winter oanhâldend kâld, faak mei dize oer de flakten en sinne yn 'e bergen. It hjerstwaar is meastal relatyf kalm en relatyf waarm. De Pannonyske flakte hat in lânklimaat mei folle minder delslach as it westen fan it lân. Nei in koarte maitiid folget in hite simmer mei mar in bytsje rein sadat de boaiem tige útdrûget. De hjerst is alsa like drûch, de winters binne dêr relatyf kâld.
Skiednis
It hjoeddeiske Eastenryk is in Dútsk oerbliuwsel fan in grut en machtich keizerryk, dat oant yn hjoeddeisk Roemeenje en Oekraïne rikte en dat regearre waard troch de Habsburgers. Keizer Frâns Joazef kaam yn 1848 op de troan. Yn 1867 waard it lân omfoarme ta de Dûbeldmonargy; fan doe ôf hiet it Habsburchse ryk "Eastenryk-Hongarije". It keninkryk Hongarije waard dêrmei formeel lykweardich oan Eastenryk. Nei de moard op troanopfolger Frâns Ferdinand en syn frou Sophie Chotek troch de Bosnyske nasjonalist Gavrilo Princip, laten de reaksjes fan de Dûbeldmonargy en syn tsjinstanners en bûnsgenoaten yn 1914 ta it útbrekken fan de Earste Wrâldkriich. Nei't it lân de oarloch ferlern hie foel yn novimber 1918 de Dûbeldmonargy útelkoar en waard de republyk Dútsk-Eastenryk útroppen.
De nije koalysjeregering fan kristlik-sosjalen en sosjaal-demokraten stie ûnder lieding fan de matige sosjaal-demokraat Karl Renner. Hy stribbe nei de stifting fan in nij 'Grut-Dùtsk Ryk' dêr't Eastenryk dan ek wer part fan wêze soe. Syn motivaasje wie lykwols ekonomysk, net nasjonalistysk. By it fredesferdrach fan Saint Germain waard it Eastenrykske grûngebiet desimearre. De Entente wiisde in anschluss (oansluting) mei Dútslân fan de hân. Fan midden jierren tweintich waard Eastenryk regearre troch de kristlik-sosjalen fan bûnskânselier Ignaz Seipel, wylst Wenen yn hannen fan de sosjaal-demokraten bleau.
Yn 1931 waard de kristlik-sosjaal dr. Engelbert Dollfuss bûnskânselier. Sûnt 1933 regearre Dollfuss as diktator. De ûnôfhinklikens fan Eastenryk waard sûnt 1933 mei de opkomst yn Dútslân fan Hitler slim troch Dútslân bedrige, dat as beskerming ferbûn Dollfuss him mei it faksistyske Itaalje fan Mussolini. Op advys fan Mussolini ferbea Dollfuss de Eastenrykske NSDAP (Nazy's) en de sosjaal-demokratyske party. Yn febrewaris 1934 foel de Eastenrykske Bundeswehr steunt troch paramilitêre groepen de Weenske arbeiderswyk oan om it sosjalisme te brekken. Dit rûn op in koarte mar fûle boargeroarloch út, dy't yn it foardiel fan it regear besljochte waard. Nei it ferslaan fan de sosjalisten fierde Dollfuss in korporatyve grûnwet yn. Yn july 1934 waard Dollfuss by in mislearre nazi-steatsgreep fermoarde. Syn opfolger wie Kurt von Schuschnigg. Von Schuschnigg fierde deselde polityk as Dollfuss. Yn 1936 kaam in toluny mei Dútslân ta stân. Dútslân ferklearre doe noch dat it de soevereinens fan Eastenryk respektearje soe, mar yn febrewaris 1938 waard bûnskânselier Von Schuschnigg, by Hitler roppen. De Führer drige mei in militêre ynvaazje, as Eastenryk him net frijwillich by Dútslân oanslute soe. Earst woe Von Schuschnigg gjin belies jaan foar de druk, mar op 11 maart 1938 joech er it regear oer oan de nasjonaal-sosjalist Arthur Seyss-Inquart. Dizze stimde yn mei de anschluss, dy't op 12 maart 1938 syn beslach krige.
Nei de anschluss krige Eastenryk de namme Ostmark en waard it in provinsje fan it Tredde Ryk. Nei de Twadde Wrâldkriich waard Eastenryk troch de Alliearden beset en krektas Dútslân yn fjouwer besettingssônes opdield: in Britske, in Frânske, in Amerikaanske en in Sowjetrussyske sône, en krekt as mei Berlyn barde dat ek mei Wenen. Oan de sônes kaam yn 1955 in ein middels it Eastenrykske Steatsferdrach. Dêrby stelde de Sowjetuny it betingst dat Eastenryk him foar altiten neutraal ferklearje moast.
De earste nei-oarlochske bûnskânselier wie deselde Karl Renner dy't ek yn 1918 kânselier west hie. Al gau waard er bûnspresidint. Oant 1966 waard Eastenryk regearre troch koalysjes fan de ÖVP (kristen-demokraten) en SPÖ (sosjaal-demokraten). Soms wie de liberale FPÖ ek part fan in koalysje. Yn 1966 kaam der in kristen-demokratyske ienheidsregear, ûnder bûnskânselier Josef Klaus, yn 1970 folge troch in sosjaal-demokratysk ienheidsregear fan bûnskânselier Bruno Kreisky. Dy lêste stribbe nei in sosjalistyske wolfeartssteat nei Sweedsk model. Fan de jierren tachtich ôf oant 1999 waard Eastenryk wer regearre troch kristen-demokratyske/sosjaal-demokratyske koalysjes. Yn 1999 wûn de FPÖ de ferkiezings. Dy FPÖ waard sûnt it oprjochtsjen, yn de jierren fyftich, bedobbe mei âld-nazi's en oare ekstreem-rjochtse lju. Jörg Haider, FPÖ-partijlieder en gûverneur fan Karinsje, soarge der foar dat de FPÖ in koalysje mei de ÖVP fan Wolfgang Schüssel foarme (febrewaris 2000).
Demografy
Eastenryk hie yn 2006 likernôch 8,3 miljoen ynwenners. De haadstêd Wenen hat mear as 1,6 miljoen ynwenners (stêdekloft fan 2.2 miljoen), in fearnspart fan it ynwennertal fan Eastenryk. De twadgrutste stêd is Graz dêr't sa'n 250,000 minsken wenje. Oare grutte stêden binne Linz (189,000), Salzburch (150,000), en Innsbruck (117,000). Alle oare stêden hawwe minder as 100,000 ynwenners.
88,6 % fan de ynwenners hat Dútsk as memmetaal. De grutste allochtoane talen binne Turksk (2.3%), Servysk (2.2%), en Bosnysk (0.4%). De Slovenen yn Karinsje, de Kroaten en Hongaren yn Burgenland, binne erkend as minderheid.
Bestjoerlike iendieling
Dielsteaten (Bundesländer) mei haadstêd:
Rienck Bockemakade
De Rienck Bockemakade is in strjitte yn Snits.
Eastenryk
Militêr
De Eastenrykske definsje hat in lânmacht en loftmacht.
Rienck Bockemakade
Lizzing
De Rienck Bockemakade foarmet de súdpunt fan de eardere wâlen fan Snits, en rint fan de Heachein, mei de Snitser Wetterpoarte, nei de Lytse Peallen. De kade is neamd efter de haadling Rienck Bockema.
Eastenryk
Militêr
Dêrfan wienen 1.550.441 fit foar militêre tsjinst.
Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2005 wienen dat der 48.967.
Militêr budzjet $1,5 miljard (fiskale jier 2001/02).
Persintaazje fan it BYP 0,9 % (2004).
Ekonomy
BYP per persoan is $39.300 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1,6% lânbou, 30,3% yndustry en 68% tsjinsten.
Transport
Wichtichste havens binne Enns, Krems, Linz en Wenen. Wenen hat it grutste fleanfjild fan Eastenryk. De maksimum snelheid op de autodyk is 130 km/h.
Eastenryk hat (2006):
107.262 km ferhurde dyk.
6.383 km spoardyk.
358 km farwetter.
Keppeling om utens
🇪🇺
Tsjerke
Tsjerken binne meast boud mei in skip en in koarein. It skip is faak west-east boud, mei it koerein de eastein. Yn it koerein stiet it alter, yn it skip stean de tsjerkebanken en de preekstoel. Oan de westein is faak in tsjerketoer boud, mei klokken en in oerwurk. Oars hingje de klokken meast yn in frijsteand klokhûs.
Troch ûntsjerkliking en it ûntfolkjen fan it plattelân is der fan in part fan de doarpstsjerken gjin ferlet mear. Guon binne ferkoft oan partikulieren of binne eigendom wurden fan in stifting, lykas de Stifting Alde Fryske Tsjerken, en hawwe in nije funksje krigen as wente of atelier doarpshûs of museum.
De klokken fan Sint Odolf
De klokken fan Sint Odolf is in Fryske sêge opskreaun yn de Friesche sagen fan Theun de Vries.
It ferhaal
Biskop Baldederik fan Utert sjocht in muonts fan it Odulfuskleaster by Starum yn syn studearsel. De muonts tutet de seame fan it biskoplik gewaad en fertelt dat er broer Egbertus is. De abt fan it kleaster is ferstoarn neidat de prior him de lêste sakraminten jûn hat en liet him by him komme. Egbertus hearde fan de abt dat hûndert jier dêrfoar it kleaster boud is, mar men fergeat de klokken fan 'e kapel te wijen. Hy is de sechsde abt dy 't dit geheim mei him meidraacht en wol dat Egbertus nei Utert giet sadat de klokken net yn hannen fan de Boaze falle. De biskop ferklearret dat de klokken foar de Duvel binne en bliuwe en der stekt in stoarm op en in wyn blaast troch de sel. De minsken besykje harren huzen te befeiligjen en de oare moarns hat de Boaze it kleaster fan Sint Odolf berikt.
De duvel nimt de ûnwijde klokken mei yn 'e loft en se slaan heal yn 'e ierde. Hy skuort se út de grûn en komt by de dyk tusken De Fluezen en de Moarre. Der wennet in jongere duvel mei in suster en in âlde heks dy 't tsjoenders útnûget foar in nachtfeest. Se fleane op biezemstâlen en dûnsje op it duvelske plak. Satan komt by syn neef del en krijt in hoarn fol siedende oalje. De duvels slingerje de klokken oer de marren lykas keatsen spile wurdt en flearmûzen fladderje om har hinne. De jonge duvel tinkt der net om en de klokken falle yn de marren De Fluesen en de Moarre. De Boaze is lilk en syn neef flechtet mei de hekse, mar de klokken binne foar Satan ferlern gien. Biskop Balderik heart fan reizgjende marsedragers dat it kleaster fan Sint Odolf yn de weagen ferswolge is. Elkenien is omkommen en de biskop hjit dat yn alle parochys sielemissen lêzen wurde, sadat de ferdommenis opheft wurdt. Ut de djipten fan De Fluesen en de Moarre heart men soms it lieden fan klokken.
Triskel
thumb|Foarbyld fan in Triskel In Triskel (Gryksk: τρισκελης - trijeskonkich) is in symboal opboud út trije minsklike skonken, bûge yn de knibbels, dy't yn it midden gearkomme. By útwreiding wurdt it wurd ek brûkt foar trije earms, en foar in trijedûbelde spiraal.
De triskel is it symboal foar de eilannen Man en Sisylje. Oft der wier in ferbân is mei de trijedûbele spiraal is net dúdlik. De spiraalferzje is nei alle gedachten in Keltysk sinnesymboal. It is besibbe mei de swastika, mar mei de bysûndere betsjuttings fan it getal trije. De trije skonken like mear in ierdse of faaks minsklike betsjutting te hawwen.
Flaggen
Sawol yn de flagge fan Sisylje as fan Man is it symboal fan de triskel werom te finen.
left|thumb|200px|flagge fan Sisylje 200px|left|thumb|200px|flagge fan Man
Lytse foksflinter
frame|Lytse Foksflinter. De lytse foksflinter (Aglais urticae) is in soarte yn it skaai fan de Foskes (Aglais).
Namme
De lytse foksflinter hjit yn it Frysk ek wol Foske as Lytse Foks.
Fersprieding
De lytse foksflinter is in algemiene stânflinter. De flinters komme soms foar yn grutte oantallen. Se binne faak te finen yn tunen. De flinter fertoant swalkgedrach.
Rjoerikiden
thumb|Rurik, stamheit fan de Rurikiden De Rjoerikiden of Rjoeriken is in Russyske dynasty, dy't oan it ein fan de 9e iuw troch de heal-legindaryske Rjoerik stifte waard.
thumb|left|175px|Foarstedommen fan de Kiëvske Rûs 1220-1240 Neffens de bûten Ruslân gongbere teory stie Rjoerik, in Varjaach (Wytsing), oan 'e widze fan it Kiëvske Ryk (Kiëvske Rûs). Sûnt de 8e iuw krongen Wytsings de kontrijen fan Ruslân yn en oer de Wolga dreaune hja hannel mei Arabieren en Perzen. Mar oer it ûnstean fan de Rûs, it iermidsiuwske folk fan Ruslân, wurdt in soad yn it tsjuster taaste. Guon Russyske skiedkundigen swakke de rol fan de Varjagen by it ûnstean fan it Ryk wat ôf. Neffens har wenne de Rûs al lang op de steppen fan de Oekraïne en Súd-Ruslân foar't de Varjagen kamen. Hja soene neffens dy teory fan de Anten ôfstamme. Ienriedigens bestiet der wol oer it feit dat der lytsere of gruttere oantallen Skandinaavjers harren yn it gebiet fêstigen en sûnder de wenstige plonderings harren mei de Slaven fermongen.
Healwei de 12e iuw foel it Kiëvske Ryk út inoar yn in groep foarstedommen, dy't troch ferskillende ôfstammelingen fan de Rjoerikiden bestjoerd waarden. It foarstedom Moskou soe tsjin 'e ein fan de 15e iuw lang om let alle oare foarstedommen oermânsk wurde en tafoegje ûnder ien Moskousk bewâld.
De hearskers fan it Kiëvske Ryk droegen de titels knjaz en letter vjeliki knjaz (oer te setten as 'foarst' resp. 'grutfoarst'). Under Ivan III naam it Moskouse staach fan de dynasty de titel 'Prins fan hiel Ruslân' oan. Dat staach hearske oer de steat Moskoovje. De titel 'Tsaar fan hiel Ruslân' waard ûnder Ivan IV ynfierd.
De Rjoerikiden leveren efter inoar fan 862 oant 1598 de foarsten fan it Kiëvske Ryk, it grutfoarstedom Moskou en it tsaardom Ruslân. Vasili IV wie nei in koarte ûnderbrekking yn de Tiid fan Unstjoer de lêste regearjende foarst fan it skaai. Al gau dêrnei bestjoerden de Romanov's it lân.
In tal aadlike famyljes yn Ruslân (Dolgorûkov, Repnin, Gorchakov, Gagarin) en oare lannen dy't eartiids ûnder it Poalsk-Litouske Mienebest (Ostrogski, Wareg-Massalski, Czetwertyński) foelen, stamme ôf fan de Rjoerikiden.
Animals (album fan Pink Floyd)
Animals is it achtste studioalbum fan Pink Floyd. It album waard tusken april em desimber 1976 opnaam yn de Britannia Row studios yn Londen. It album waard op 23 jannewaris 1977 útbrocht .Yn de nûmers fan it album wurde bisten brûkt foar it beskriuwen fan minsklik gedrach, op it album wurde trije bistesoarten spesifyk neamd.
List fan planetoïden 13501-13600
Dit is in list fan planetoïden 13501-13600.
Lûkstriel
In lûkstriel is in apparaat mei it fermogen om in foarwerp fan in ôfstân nei in oar foarwerp ta te lûken. It konsept is (noch) fiktyf, en waard yn 1931 betocht troch de Amerikaanske skriuwer E.E. Smith foar syn science fiction-roman Spacehounds of IPC. De lûkstriel waard fan 'e 1960-er jierren ôf popularisearre troch de ferskate Star Trek-tillefyzjesearjes en sûnt de 1970-er jierren troch de Star Wars-films. Men kin dan tinke oan in romteskip dat mei syn lûkstriel in oar romteskip op 'sleeptou' nimt of de baan fan in asteroïde feroaret. Fan 'e 1990-er jierren ôf hawwe wittenskippers bodde om 'e lûkstriel ta wurklikheid te meitsjen, en dêrby hawwe se op mikroskopysk nivo in bytsje foarútgong boekt.
Flinters
thumb|Swellesturtflinter (Papilion machaon) De Flinters (Lepidoptera) is in skift yn de klasse fan de Ynsekten (Insecta). Nei de ûnderskiedende eigenskip hjit it skift ek wol Skobwjukkigen. It is in grut skift, dêr't oant no ta sa'n 160.000 soarten fan beskreaun binne yn sa'n 130 famyljes, mei de ferwachting dat der noch mear binne.
Klassifikaasje
Guon famyljes yn it skift binne:
Dei en nachtflinters.
Faak wurdt der in ûnderskied makke tusken deiflinters en nachtflinters. Mar út de taksonomy wei mei dat net. Der binne nammentlik dei-aktive nachtflinters en flinters dy't allinnich yn it skimer fleane. Faak wurde nachtflinters wol yn aparte famyljes pleatst.
It ûnderskied tusken dei- en nachtflinters wurdt basearre op uterlike skaaimerken. Dy ferskillen binne maklik wer te kennen.
De flinter besjoen út oare kultueren wei
In Sina miene de minsken dat in flinter in personifikaasje is fan ien syn siele. Yn Japan hawwe se as byleauwe dat as't der in flinter yn 'e hús komt en efter in bamboe skerm sitten giet, der in persoan dêr't jo in soad fan hâlde nei jo ta komt. Mar se leauwe ek dat grutte groepen mei flinters ûngelok bringe. Doe't Taire no Masakad yn it geheim in revolúsje oan it tarieden wie, kaam der krekt in grutte groep mei flinters lâns yn Kyoto. De minsken waarden der bang fan. Se tochten dat de flinters foarseinen dat der in grut kwea oan siet te kommen.
Galery foarbylden fan flinters
Famylje Nymphalidae- de Aureliaflinters
Wytflinters
Wytflinters (Pieridae) binne in famylje fan oerdeiflinters yn it skift fan de flinters (Lepidoptera).
De tekening fan de flinters is foar it meastepart ultrafiolet. Hjirtroch lykje de Wytflinters min ofte mear igaal kleure. Mar oars as wat de namme oanjout binne net alle soarten yn dizze famylje wyt; hja binne ek read, oranje en giel en sels binne der swarte Wytflinters.
De aaikes binne almeast wyt of giel en ribbich rûn. De griene rûpen hawwe faak Krúsblomplanten as weardplanten.
Foskes
It skaai is yn 1816 ynfierd troch Johan Wilhelm Dalman yn syn Försök till systematisk uppställning af Sveriges fjärilar (Besyk ta systematyske yndieling fan Swedens flinters).
Resint ûndersyk jout oan dat mûglik ek de Deipauëach (Inachis io), ienichste soarte yn it skaai fan de Deipauëagen (Inachis), ta de Foskes heart. Mûglik moatte ek in pear fan de ûndersoarten fan de Lytse Foksflinter as aparte soarten yn it skaai fan de Foskes beskôge wurde.
Wetterpolo op de Olympyske Simmerspullen 1968
De Olympyske Simmerspullen 1968, ek wol de XIXe Olympiade neamd, waarden yn 1968 yn Meksiko-Stêd, Meksiko hâlden. De wetterpolokompetysje wie yn it University City Swimming Pool en yn it Alberca Olímpica Francisco Márquez.
Flater
Eins soenen der sêchstjin lannen meidwaan oan de wetterpolokompetysje, Mar troch in flater fan it Australysk nasjonale olympysk komitee koe de Australyske ploech net mei dwaan.
Roadeljen op de Olympyske Winterspullen 1994
It Roadeljen op 'e Olympyske Winterspullen 1994 waard fan 8 oant en mei 11 febrewaris 1994 yn de Olympiske Bob- og Akebane yn de gemeente Lillehammer yn de buurt fan de wetterfal Hunderfossen holden.
Olympiske Bob- og Akebane
De baan bestie foar de manlju út sechstjin bochten en in lingte fan 1.365 m, foar de froulju hie de baan trettjin bochten en in lingte fan 1.065 meter.
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 1976
De Olympyske Simmerspullen 1976 ek wol de XXIe Olympiade neamd waarden yn 1976 yn Montreal, Kanada hâlden. It kanofarren hie plak yn de Olympic Basin, Île Notre-Dame.
Utslaggen
de C stiet foar Kanadeeske kano, de K stiet foar Kajak en de sifers (1, 2, 4) jouwe it oantal persoanen yn de boat oan.
Medaljespegel
De top seis fan lannen dy't by it kanofarren medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1976.
Proto-Germaansk
It Proto-Germaansk is de taal dêr't alle Germaanske talen (en útslutend de Germaanske talen) op weromgeane. Der binne gjin skriftlike boarnen oerlevere fan dizze oarspronklike Germaanske taal, mar op grûn fan yndirekt bewiismateriaal (d.w.s. troch de hjoeddeistige Germaanske talen en Germaanske lienwurden yn net-Germaanske talen lykas it Finsk mei-inoar te ferlykjen) hawwe taalkundigen it Proto-Germaansk dochs rekonstruëarje kinnen. Neffens moderne ynsichten kin dizze Germaanske grûntaal opdield wurde yn twa stadia: it Oergermaansk, dat yn in langere iere perioade sprutsen waard, en it Miengermaansk, dat sprutsen waard yn in koarter letter tiidrek, foar't it Proto-Germaansk útinoarfoel yn 'e ôfsûnderlike taalkloften. Faak wurdt der lykwols, fral yn stikken dy't skreaun binne troch net-saakkundigen, terminologysk gjin ûnderskie makke tusken Proto-, Oer- en Miengermaansk, en wurdt inkeld sprutsen fan Oergermaansk.
It Oergermaanske tiidrek
Mei't der út dy tiid gjin skriftlike boarnen oerlevere binne, is it tige dreech en sis persiis wannear't it Oergermaansk him út it Proto-Yndo-Jeropeesk ûnwikkele hat. Dúdlik is yn elts gefal wol dat dat fier foàr it begjin fan 'e Westerske jiertelling west hawwe moat, mooglik earne yn it twadde milennium f.Kr.
Der binne trije wichtige punten dêr't it Oergermaansk him op ûnderskiedt fan it Proto-Yndo-Jeropeesk. Yn it foarste plak wie der de saneamde Earste of Germaanske Klankferskowing (ta ûnderskie fan 'e Twadde of Heechdútske Klankferskowing), ek wol bekend as de Wet fan Grimm. Ferlykje yn dit ferbân bgl. it Latynske pater ("heit"), tu ("do"), decem ("tsien") en clepo ("ik stel"), dat de sitewaasje werjout sa't dy yn it Proto-Yndo-Jeropeesk wie, mei it Goatyske fadar, þu, taíhun en hlifa (mei deselde betsjutting). Ek ûntwikkele it Oergermaansk in sterke en in swakke foarm by yn prinsipe elts eigenskipswurd, wylst it Proto-Yndo-Jeropeesk dy net hie. En fierders ûntjoech it by in part fan 'e tiidwurden in mei in dintale suffiks (in efterheaksel mei in t of d) foarme swakke bûging om notiid en doetiid faninoar te ûnderskieden (dus bgl. "mean" – "meande" yn tsjinstelling ta âldere foarmen lykas "rin" – "rûn").
It Miengermaanske tiidrek
Men wit net krekt wannear't de oergong fan it Oergermaansk nei it Miengermaansk plakfûn hat, mar men nimt oan dat it yn 'e lêste iuwen f.Kr. wie. Ek it Miengermaansk is net oerlevere – útsein as losse wurden of nammen. Dêrom wurdt it, krekt as it Oergermaansk, troch taalkundigen rekonstruëarre op grûn fan ûndersyk fan 'e ûnderskate Germaanske talen.
It wichtichste ferskil tusken it Oergermaansk en it Miengermaansk wie de klam (yn 'e taalkunde ornaris it wurdaksint neamd). It Oergermaansk hie noch de fan it Proto-Yndo-Jeropeesk meikrigen "frije klam", dy't wiksele neffens beskate regels, mar net in fêst plak yn in wurd hie; ferlykje bgl. it Grykske trȁpeza ("trep") en trapȅzion ("trepke"), dat de frije klam beholden hat. Yn it Miengermaansk wie dy frije klam feroare yn in fêste klam op it earste wurdlid, it saneamde inisjaalaksint, sa't bgl. te sjen is oan it Nederlânske blȁd, blȁden, blȁderen, blȁȁdje.
Yn tsjinstelling ta de Oergermaanske perioade duorre it tiidrek fan it Miengermaansk relatyf koart, nammentlik oant likernôch de earste iuw nei Kristus, doe't de Eastgermanen weiteagen út harren stamlannen yn súdlik en eastlik Skandinaavje.
Oerlevering
De âldst bekende Germaanske ynskripsje is dy op 'e Helm fan Negau, mooglik út 'e twadde iuw f.Kr. De helm waard yn 1812 fûn by Negau, yn Eastenryk. Yn in noardlik Etruskysk skrift is dêrop skreaun: hargasti teiwa (oer de betsjutting dêrfan bestiet nochal wat ûnienichheid). Fierders binne oant de earste iuw nei Kristus allinne mar nammen en losse wurden oerlevere, en dat noch inkeld troch Romeinske skriuwers, lykas Tasitus en Julius Caesar.
Untwikkeling fan 'e Germaanske taalkloften
Dy lêste teory wurdt ûnderboud troch de bekende runeynskripsje op 'e Gouden Hoarn B fan Gallehus, yn súdlik Jutlân, dy't datearret út 'e iere fyfde iuw. Op 'e hoarn stiet: "ek hlewagastiʀ holtijaʀ horna tawido" (de letter ʀ stiet dêrby foar de breikjende r). Dizze tekst soe betsjutte kinne: "Ik, Hlewagastiʀ, soan fan Holt, haw de hoarn makke" (ferlykje tawid(o) mei it Nederlânske (vol)tooid) of: "Ik, Hlewagastiʀ, soan fan Holt, haw de hoarn fersierd" (ferlykje tawid(o) mei it Nederlânske (ge)tooid). De foarmen dy't hjir brûkt binne, slute Noardgermaansk noch Westgermaansk út (al wiist de foarm fan 'e h-rune op it Noardgermaansk), mar Eastgermaansk kin it dúdlik net wêze. Yn it Goatysk fan dy tiid soe de tekst west hawwe: "ik hliugasts hulteis haúrn tawida".
Roadeljen op de Olympyske Winterspullen 1992
It Roadeljen op 'e Olympyske Winterspullen 1992 waard fan 8 oant en mei 11 febrewaris 1992 yn de Piste de la Plagne yn La Plagne.
Piste de la Plagne
De baan bestie foar de manlju út fyftjin bochten en in lingte fan 1.249,5 m, foar de froulju hie de baan fjirtjin bochten en in lingte fan 1.142,6 meter.
Medaljespegel
De top-3 fan lannen dy't by it roadeljen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Winterspullen fan 1992.
Omgong fan Itaalje 2015
De 98ste edysje fan de Omgong fan Itaalje waard hâlden fan 9 oant en mei 31 maaie 2015.
Startplak en einstreek
De start wie yn San Lorenzo al Mare, in gemeente yn de Italjaanske provinsje Imperia (regio Liguerje).
De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.
Kristlike Skoallemienskip Bogerman
De Kristlike Skoallemienskip Bogerman, noch altyd faak it Bogerman Kolleezje (Nederlânsk: Bogerman College) neamd, is in kristlike skoallemienskip foar fuortset ûnderwiis yn it súdwesten fan Fryslân mei de haadfêstiging yn Snits. Dizze skoalle ûntstie yn 1991 troch in fúzje fan it doetiidske Bogeman Kolleezje (earder it Bogermanlyseum) mei de Kristlike LTS Snits, de Kristlike Skoallemienskip foar LEAO/LMO "W.G. Baarda Kolleezje" en de Kristlike LHNO "De Opslach".
De skoalle hat fêstigings yn Snits, Koudum en (oant 2018) Wommels. Binnen de skoalle wurde VMBO-, LWOO-, HAVO-, Technasium-, Atheneum, VWO- en Gymnasiumopliedingen oanbean. De skoalle is ferneamd nei predikant Johannes Bogerman.
Haadfêstiging Snits
De Snitser fêstiging stiet yn de wyk Himdyk. It hjoeddeiske haaadgebou is boud yn 1954 nei ûntwerp fan arsjitekt Reinalda út Ljouwert. Dy kaam by de bou te ferstjerren, wêrtroch't de bou troch arsjitekt J.C. Teeuw ôfrûne waard.
Muzykûnderwiis
It Bogerman College stiet bekend om har muzykoanbod. Yn de ûnderbou krije alle learlingen muzyklessen. Yn de boppebou wurdt muzyk oanbean as eksamenfak. De skoalle hat meardere eigen orkesten:
Wampa
In wampa (Ingelske útspr.: [ˈwɔmpə], likernôch: " û-ôm -puh") is in fiktive bûtenierdske libbensfoarm út 'e Star Wars-franchise, dy't yntrodusearre waard yn 'e film Star Wars: Episode V – The Empire Strikes Back (1980). It is in grut, semy-selsbewust, kâldbloedich rôfdier, dat lânseigen is op 'e iisplaneet Hoth. Wampa's hawwe in tsjûke wite pels, hoarnen, lange klauwen en geane op twa skonken. Se binne trochinoar mear as 2 m lang en ferskine fanwegen har kâldbloedigens hast net op radarapparatuer.
Wampa's libje ornaris solitêr, hoewol't se út en troch jeie yn ridels. Troch har wite hier, dat frijwol har hiele lichem oerdekt, kinne wampa's yn 'e op Hoth faak foarkommende sniestoarmen harren proai relatyf maklik oer it mad komme. Dy proai bestiet foar it meastepart út tauntauns, grutte twaskonkige reptilen. As se in proai te pakken hawwe, slepe wampa's dy mei nei harren iishoale, dêr't se de proai oan it dak ophingje oant se ree binne om him op te fretten.
Sjoch ek
List of Star Wars creatures
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 1956
De Olympyske Simmerspullen 1956, ek wol de XIXe Olympiade neamd, waarden yn 1956 yn Melbourne, Austraalje hâlden. De gymnastyk waard hâlden yn it West Melbourne Stadium.
West Melbourne Stadium
It West Melbourne Stadium waard boud yn 1915 maar waard troch in brân yn 1955 ferneatige it wie krekt op 'e tiid werboud foar de Olympyske Simmerspullen fan 1956 der wie plak foar 7.000 taskôgers. Nei de Spullen waard it stadion ferboud ta konsertseal en tillevizje studio's it West Melbourne Stadium hjit hjoed de dei Festival Hall.
Vasili III fan Moskou
Vasili III Ivanovitsj (Russysk: Васи́лий III. Ива́нович) (berne op 25 maart 1479 yn Moskou, ferstoarn op 3 desimber 1533 yn Moskou) wie fan 1505 oant 1533 grutfoarst fan it Moskou.
Famylje
Vasili wie de soan fan Ivan III en Sofia Palaiologina en waard ûnder de namme Gavriil (Гавриил; Gabriel) doopt. Vasili hie trije bruorren:
Utwreiding foarstedom
Vasili gie fierder mei de polityk dy't syn heit al ynset hie om de Russyske lannen te ferienigjen en stadichoan de apanage-foarstedommen ôf te skaffen. Hy anneksearre noch de lêste autonome gebieten: Pskov yn 1510, Volokolamsk yn 1513, de foarstedommen Rjazan en Novgorod-Siverski yn resp. 1521 en 1522 en hy wist boppedat yn 1512 mei help fan de Litouske prins Michail Hlinski, dy't artillery en saakkundigen levere, ek Smolensk, it eastlike fort fan Litouwen, te oermasterjen. Vasili stifte út tankberens foar de oermastering fan Smolensk yn Moskou it Novodevitsji-kleaster. It ferlies fan Smolensk wie de earste slach dy't Moskoovje tabrocht oan Litouwen.
Vasili wie ek súksesfol tsjin it kanaat fan de Krim. Tsjin it ein fan syn bewâld hearske er oant de Wolga ta. Yn de jierren 1531-1532 sette er Cangali khan fan it fazalkanaat fan Qasim op 'e troan fan it kanaat Kazan.
Ynlânske polityk
Vasili hie de stipe fan de Tsjerke yn syn striid tsjin de feodale opposysje. Vasili besocht aktyf in ein te meitsjen oan de ûnskeinberens en de privileezjes fan de bojaren en adel. Mei tsjinstanners weefde er lykas oare foarsten mei hurde hân ôf troch ferballing of eksekúsje. Sa waard de metropolyt Varlaam ferballe, om 't er wegere mei te striidzjen tsjin de apanage-prins Vasili Sjemjatsjitsj. Ek de Rurikidenprinsen Vasili Sjûjski en Ivan Vorotynski waarden ferballe. De steatsman Ivan Bersen-Beklemisjev, ien fan de meast foaroansteande diplomaten, waard yn 1525 eksekutearre fanwegen syn krityk op it belied fan Vasili en de skriuwer-oersetter Maksim de Gryk en de steatsman Vassian Patrikejev waarden feroardiele yn 1525 resp. 1531 fanwegen harren krityk op Vasili's skieding fan syn earste frou. thumb|left|250px|Vasili III stelt syn nije frou Elena Glinskaja yn it paleis foar (1526) [[Klavdi Lebedev]]
Houliken
Vasili III wie troud mei Solomonia Sabûrova mar nei in houlik fan al 20 jier wie der noch gjin erfgenamt foar de troan. Solomonia brocht in besite oan tsjoenders om dat te ferhelpen en hja gyng ek op beafeart, mar dat die gjin fertuten en Vasili socht lang om let rie by de bojaren en fertelde dat er syn bruorren net fertroude mei Russyske steatssaken. De bojaren kamen mei it útstel om in oare frou te nimmen en ek al wie de Tsjerke dêr poer op tsjin, Vasili gie by syn frou wei en boaske Elena Glinskaja, in dochter fan prins Vasili Glinski († 1515), dy't ôfstamme fan in Tataarske clan, en de Servyske prinsesse Ana Jakšić en omkesizzer fan Vasili's freon Michael Glinski. It earste houlik waard yn novimber 1525 neatich ferklearre en Solomonia waard nei in kleaster ferballe; hja ferstoar yn Sûzdal yn 1542.
Om't Elena katolyk grutbrocht wie, hiene de bojaren net in soad op mei de twadde frou fan Vasili. Dy wie lykwols sa fereale, dat er him fan nimmen wat oanluts, ek net fan de Tsjerke; hy liet him sels it burd ôfknippe om der wer wat jonger út te sjen. Nei trije dagen feest waard it houlik konsumearre, mar ynearsten like it dat Elena like ûnfruchtber wie as Solomonia. It folk begûn te tinken dat dat in teken fan Gods ôfkarring wie. Mar de tsaritsa rekke dochs swier en joech ta grutte foldwaning fan it folk berte oan in soan, dy't him letter opfolgje soe as Ivan IV. Om de berte fan de erfgenamt te fieren liet Vasili III de Himelfeartstsjerke bouwe. Trije jier letter stoar de grutfoarst. Syn widdo waard regintesse.
Trije jier letter waard der noch in twadde soan berne, Joeri. It praat gyng dat ek Slomonia Sabûrova, mar in pear moanne nei de skieding, berte joech oan in soan yn it kleaster dêr hja opsletten siet.
Actief
De Actief is in advertinsjekrante dy't ferskynt yn Burgum en wide omkriten. It blêd waard oprjochte yn maart 1964 mei meast regionaal nijs. De krante bringt regionaal nijs, allinnich op 12 septimber 2001 waard wrâldnijs brocht oer de oanslaggen yn Amearika. De krante waard oprjochte troch Auke Steegstra, syn heit wie eigener fan drukkerij Trio. It soe in hûs-oan-hûs blêd wurde mei de útstrieling fan in abonneekrante. Steegstra wie yn de begjintiid sjoernalist, fotograaf, setter en bytiden ek krantebesoarger tagelyk.
Eva Berger
Eva Berger, echte namme: Nadezhda Nikitina (25 maaie 1989), is in Russysk neakenmodel en pornografysk aktrise. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.70 m, mei in gewicht fan 55 kg.
Hylpersk
It Hylpersk (Hylpersk: Hylpers) is it argayske Fryske dialekt fan it stedsje Hylpen, dat oan 'e westkust fan 'e provinsje Fryslân leit, op in skiereilantsje dat útstiket yn 'e Iselmar. It hat in tige behâldende klanklear en wurdskat, dêr't in protte fan it Aldfrysk yn bewarre bleaun is. De ferskillen yn útspraak en wurdskat tusken it Hylpersk en it Standertfrysk binne sa grut dat de ûnderlinge fersteanberens yn gefaar komt.
Untwikkeling
Troch syn lizzing op in skiereilân hat Hylpen oant yn 'e tweintichste iuw fierhinne isolearre west fan syn efterlân. It wie folle mear op 'e see oriïntearre, en hie iuwenlang in protte kontakten mei de Hollânske kuststêden oare kant de Sudersee. De tradisjonele sjenswize is dat it Hylpersk dêrtroch mear ynfloed fan 'e Hollânske dialekten ûndergien hat as de oare Fryske dialekten. Benammen it Amsterdamske stedsdialekt soe troch de iuwen hinne in beskate ynfloed op it Hylpersk útoefene hawwe. Dêrnjonken soe it Hylpersk ek bleatstien hawwe oan (iere) ynfloeden fan it Ingelsk en fan Noardgermaanske talen, lykas it Noarsk.
Yn it doarp Molkwar, dat tusken Hylpen en Starum yn oan 'e Iselmarkust leit, waard foarhinne in Frysk dialekt sprutsen dat sterk op it Hylpersk liek. Dat saneamde Molkwardersk is lykwols yn 'e njoggentjinde iuw útstoarn. Likegoed waard it bestean fan dy taalfoarm tradisjoneel sjoen as in befêstiging fan 'e ûntsteansskiednis fan it Hylpersk, mei't Molkwar nei alle gedachten yn earder tiid ek sterk op 'e see oriïntearre west hat, en om't de taalfoarm dy't dêr sprutsen waard krekt as it Hylpersk en it Stedfryske Starumersk in grutte Hollânske ynfloed ûndergien hawwe soe.
Yn 2019 stelde leksikograaf Siebren Dyk by de publikaasje fan syn Graet Hylper Wordebook lykwols fêst dat er yn 'e wurdskat fan it Hylpersk mar in ferrassend lyts tal lienwurden út it Hollânsk weromfûn hie. Fierders wied er mar ien wurd tsjinkommen dat mooglik fan bûten de Nederlânske grinzen ôfkomstich wie: nôkel, foar "waarle" (in blokje hout dat om in spiker draait en tsjinnet as ienfâldich ôfslútmeganisme foar doarren en finsters). Dyk ornearre dat "nôkel" in lienwurd út it Noarsk wêze koe, fan nøkkel (mei deselde betsjutting). Mar it wie neffens him ek mooglik dat it in reliktwurd út it Oergermaansk wie.
Skriuwtaal
It Hylpersk is yn elts gefal al fan 'e santjinde iuw ôf skriftlik oerlevere. Oan 'e ein fan 'e fyftiger jierren fan 'e tweintichste iuw waard troch meiwurkers fan 'e Fryske Akademy, ûnder lieding fan 'e lettere perfester H.T.J. Miedema en mei help fan frijwilligers, úteinset om in trochsneedapparaat op 'e doe bekende Hylper teksten te meitsjen, foarútrinnende op 'e gearstalling fan in wurdboek fan it Hylpersk. Om't dat trochsneedapparaat net de folsleine wurdskat foar alle libbensgebieten opsmiet, fregen frou H.G. Nijboer-Terpstra en de hear Sj. Zeijl yn opdracht fan 'e Fryske Akademy by de Hylper âlderein noch ferskate terreinen nei, wêrûnder in stikmannich spesifike beroppen, de húshâlding en it waar. Yn desimber 1975 begûn Gosse Blom alle gearbrochte ynformaasje om te setten ta in wurdboek, dat úteinlik yn 1981 ferskynde as it Hylper Wurdboek, in útjefte yn 'e Rige Fryske Dialektstúdzjes fan 'e Fryske Akademy.
Neitiid wurke Blom jierrenlang oan 'e gearstalling fan in alomfiemjend wurdboek fan it Hylpersk. Letter rekke ek leksikograaf Siebren Dyk by it projekt belutsen. Nei it hommels ferstjerren fan Blom, ein 2014, sette dy it wurk fuort. Ien jier letter krige er dêrby help fan 'e pinsjonearre wiskundelearaar Wiebe Zoethout, in memmetaalsprekker fan it Hylpersk. Dyk en Zoethout foltôgen it mear as tûzen siden tellende grutte wurdboek fan it Hylpersk, dat ein maart 2019 troch de Fryske Akademy útjûn waard ûnder de titel fan Graet Hylper Wordebook. Dat wurdboek brûkt it Nederlânsk as beskriuwende taal, hoewol't ek de Frysktalige ekwifalinten fan 'e lemma's jûn wurde. Fierders is efteryn in Nederlânske en in Fryske yndeks tafoege, sadat men ek fanút dy talen Hylperske wurden opsykje kin.
Yn oktober 2019 kaam in berneboekje út 'e Nijntje-rige yn it Hylpersk út, ûnder de titel Aete en Ame Plús. De oersetting wie fersoarge troch skoaljuffer Tineke Blom. It boekje waard op freed 18 oktober yn 'e gymnastykseal fan basisskoalle De Skulpe yn Hylpen presintearre. It waard doedestiids sein dat dit it earste lêsboek wie dat ea yn it Hylpersk ferskynd wie. Lykwols ferskynde earder al yn 2016 in lêsboek foar bern mei de titel De hönne op één poat (werom te finen yn it argyf fan it Tresoar yn Ljouwert), skreaun troch Gosse Blom en Roelie de Vries-Bakker. De Vries-Bakker wurke letter, yn 2018, doe't Ljouwert Kulturele Haadstêd wie, mei Ken Ho en Dyami Millarson gear foar it behâld fan it Hylpersk en hja wie yn 2019 ek te hearren yn in fraachpetear mei Dyami Millarson dat gie oer de erkenning fan it Hylpersk, Skiermûntseagersk, Aastersk en Skylgersk as selsstannige talen troch de taalkundige webside Glottolog. Har wurk jildt as it earste Hylper lêsboek sûnt jierren. Doe't har boek útjûn waard, fûn de Vries it sa spitich dat it Hylpersk hast net mear sprutsen waard troch de bern.
Status
It Hylpersk genietet yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân (dêr't Hylpen ta heart) gjin offisjele status of erkenning. Ek yn 'e provinsje Fryslân beskikt it as Frysk dialekt net oer erkenning los fan 'e Fryske standerttaal, en mei't it Hylpersk frij fier fan dat Standertfrysk ôfstiet, hat de offisjele status dy't it as dialekt dêrfan yn prinsipe dielt, yn 'e praktyk net folle te betsjutten. Hoewol't men it Hylpersk ynformeel sûnder beswier as ien fan 'e streektalen fan Fryslân beskôgje kinne soe, is it mar de fraach oft dat wetlik ek ta de mooglikheden heart, yn acht nommen dat mei "streektalen" yn 'e Fryske kontekst ornaris ferwiisd wurdt nei de net-Fryske dialekten yn Fryslân. As ôfwikend dialekt fan it Frysk, mei syn offisjele status, liket it Hylpersk in bytsje tusken de wâl en it skip yn rekke te wêzen.
Sprekkerstal
It Hylpersk waard neffens in skatting út 2018 noch sprutsen troch sa'n 300 minsken, hoewol't Siebren Dyk, de skriuwer fan it Graet Hylper Wordebook, yn 2019 sei dat sa'n 40% fan 'e ynwenners fan Hylpen, oftewol 400 minsken, noch it dialekt spriek. Dat binne foar it meastepart leden fan 'e âldere generaasjes, sadat it sprekkerstal de lêste desennia stadichoan tebekrint. Lykwols binne der noch al jongeren dy't it Hylpersk as deistige omgongstaal brûke en dy't it ek oan har eigen bern trochjaan wolle. Sa fetelde Dyk yn maart 2009 yn in fraachpetear mei de Ljouwerter Krante dat er okkerdeis yn 'e supermerk yn Hylpen noch in lyts famke tsjin har heit sizzen heard hie: "Fear, yk wol nei ame tó." ("Heit, ik wol nei beppe ta.").
Roadeljen op de Olympyske Winterspullen 1988
It Roadeljen op 'e Olympyske Winterspullen 1988 waard fan 14 oant en mei 19 febrewaris 1988 yn it Canada Olympic Park yn Calgary.
Canada Olympic Park bobsleigh, luge, and skeleton track
De baan bestie foar de manlju en de froulju út fjirtjin bochten en in lingte fan 1.251 meter.
Hylpersk
Klanklear
Yn it Hylpersk is in sterk behâldende fariant fan it Frysk, benammen wat wurdfoarm en klanklear oanbelanget. It wichtichste ferskil mei de Fryske standerttaal is dat yn it Hylpersk de âldere en nijere brekking net trochfierd binne. Sa is de [e:] (ee fan "feest") gjin [i.ǝ] (ie fan "wiet") wurden (Frysk: "skiep", Hylpersk: skeep; Frysk: "grien", Hylpersk: green). Ek ferbûcht de [u.ǝ] (oe fan "goed") net ta de [ṷo] (uo fan "huodden"). Fierders is de l as dy tusken in lûd en in d of t stiet, oars as yn it Standertfrysk bewarre bleaun en net stom wurden; men seit fan aald ("âld"), kaald ("kâld"), haalde ("hâlde") en saalt ("sâlt"), wêrby't dus de l útsprutsen wurdt. Ek de -d oan 'e ein fan wurden is bewarre bleaun op plakken dêr't dy yn it Frysk weiwurden is, lykas yn laand ("lân") en wynd ("wyn"). Frjemd genôch is op oare plakken de wurdeinige -d krekt út it Hylpersk weiwurden wylst er yn Frysk bewarre bleaun is, lykas yn goo ("goed") en bloo ("bloed").
Roadeljen op de Olympyske Winterspullen 1988
Medaljespegel
De top-3 fan lannen dy't by it roadeljen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Winterspullen fan 1988.
Hylpersk
Klanklear
In oar ferskil is dat de troch-Fryske konsonantekluster [ʧ] (tsj fan "tsjûk") yn it Hylpersk net foarkomt; it Hylpersk hat as ekwifalint dêrfoar de [c] (tj fan "tjems"), dy't yn it Standertfrysk seldsum is. Sadwaande seit men yn it Hylpersk dus fan tjian ("tsjin"), tjep ("tsjep") en tjoene ("tsjoene"). Boppedat wurdt dy klank dan noch faak fierder ôfswakke ta in [s], lykas yn serke ("tsjerke"), settel ("tsjettel") en sees ("tsiis"). Wol hat it Hylpersk de konsonantekluster [sk] (sk fan "skoalle") beholden, dy't bgl. yn 'e Fryske dialekten fan Skylge en Skiermûntseach it fjild romje moatten hat foar de Nederlânskige [sx] (sch fan school).
De stavering fan it Hylpersk wykt op in stikmannich punten fan it Standertfrysk ôf. Sa wurde lange lûden ek yn iepen wurdlidden dûbel skreaun, lykas yn twaa ("twa") en siikant ("sydkant"). Krektsa behâldt de koarte ú ek yn iepen wurdlidden syn skerpteken en wurdt de koarte i altyd, ek yn iepen wurdlidden, mei in y stavere. Fierders makket it Hylpersk yn 'e stavering ûnderskie tusken de [o] (o fan "bok") en de [ɔ] (o fan "hok"), dy't yn it Standertfrysk gelikens skreaun wurde; yn it Hylpersk staveret men de o fan "bok" lykwols as o: sonne ("sinne"), wylst de o fan "hok" in klamteken kriget: tòlle ("telle"). Noch in útspraakferskil dat yn it Standertfrysk net sichtber is, komt foar tusken de koarte [y] (ú fan "tút") en de lange [y:] (ú fan "drúf"); want wylst de koarte foarm fan dizze klank yn it Hylpersk krekt as yn it Standertfrysk as ú skreaun wurdt, staveret men de lange ú yn it Hylpersk as uu.
Dêrnjonken beskikt it Hylpersk oer twa koarte en trije lange lûden dy't yn it Standertfrysk net foarkomme. Op it mêd fan 'e koarte lûden giet it dêrby om 'e [æ], bekend út it Ingelsk (bgl. yn hat), dy't stavere wurdt as ä, en de [ɜ], de koarte e fan "lek", mar mear yn 'e midden fan 'e mûle útsprutsen, dy't stavere wurdt as ö. De trije lange lûden binne de [ɑ:] (de lange a fan "baas", mar dan efter yn 'e mûle útsprutsen), stavere as aa; de [ɪ:] (de koarte i fan "pit", mar dan lang oanholden), stavere as ea; en de [ɜ:] (de lange ê fan "bêd", mar mear yn 'e midden fan 'e mûle útsprutsen), stavere as ö. Fierders hat it Hylpersk ek noch 26 twalûden dy't yn it Standertfrysk ûntbrekke (sjoch dêrfoar de klankynventaris hjirûnder). Dêrmei is it Hylpersk in tige klankrike taalfoarm.
Konklúzje
De ferskillen yn útspraak en wurdskat tusken it Hylpersk en it Standertfrysk binne sa grut dat de ûnderlinge fersteanberens yn gefaar komt. Lykwols hat in stekproef oanjûn dat it Hylpersk stadichoan nei it Standertfrysk tawaakst. Nei gedachten hat dat te krijen mei it tanimmende kontakt tusken de beide taalfoarmen, en mei de fêstiging fan sprekkers fan oare dialekten yn Hylpen.
Priuwke
Hjirûnder by wize fan priuwke fan it Hylpersk twa fragminten. Earst de begjinregels fan it gedicht Bitterswiet, fan Tiny Mulder, dat yn it ramt fan it Bitterswiet-projekt troch Gosse Blom oerset is yn it Hylpersk.
Hjirnei in proazafragmint út it mearke Fan 'e Fisker en Syn Frou, ien fan 'e minder bekende mearkes dy't troch de bruorren Grimm optekene waarden yn harren Kinder- und Hausmärchen ("Berne- en Hûsmearkes") fan 1812. It waard yn 2012 oerset nei it Frysk troch Anne Tjerk Popkema, as ûnderdiel fan 'e samling Mearkes fan Grimm. Foar dyselde bondel sette Gosse Blom it oer yn it Hylpersk, ûnder de titel De Fisker en Syn Frou.
The Wall (album fan Pink Floyd)
The Wall is it njoggende studioalbum fan Pink Floyd. It album waard tusken desimber 1978 en novimber 1979 opnaam yn ferskaat tal studio's. It album waard op 30 novimber 1979 útbrocht. The Wall is it bêst ferkochte dûbeldalbum fan alle tiden mei in wrâldwide ferkeap fan 30 miljoen eksimplaren. It wie ek it lêste album fan Pink Floyd mei toetsenist Richard Wright By de opnamen fan The Wall waard hy troch Roger Waters oan de kant set, it resultaat fan sawol groeiende ûnmin tusken Waters en Wright, en ek fan persoanlike problemen.
Tegenwoordige Staat van Friesland
De Tegenwoordige Staat van Friesland is in part fan it sammelwurk yn 44 dielen Hedendaagsche historie, of Tegenwoordige Staat van alle volkeren.... Utjouwer fan it wurk wie Isaak Tirion (± 1705-1765) te Amsterdam fan 1729 oant 1803. Fryslân wurdt yn de dielen 23 oant 26 behannele (útjûn yn 1785-1788).
Der wurdt oannommen dat ûnder oaren S. Stijl en A.J. Conradi (beide fan Harns) ynformaasje ynbrocht hawwe. Njonken in algemiene en ek sosjaal-ekonomyske beskriuwing jout it wurk in wiidweidige beskriuwing fan gritenijen en stêden. Teffens hat it wurk in pear kaarten en gravueres.
Bekende filosofen
In oersjoch fan bekende filosofen.
Lytse fjoerflinter
De Lytse Fjoerflinter (Lycaena phlaeas) is in soarte yn it skaai fan de Lycaena.
Fersprieding
thumb De Lytse Fjoerflinter is in algemiene stânflinter, mar wurdt meastal net yn grutte oantallen oantroffen. Faak is er te finen op drûge greiden en heide. De flinter is honkfêst.
Flinter
De boppekant fan de flinter is altyd oranje mei ûnregelmjittige swarte plakjes. De ûnderkant is griisbrún mei lytse plakjes. Yn Fryslân wurde alle jierren flinters sjoen wêrby it oranje ferfongen is troch ljochtgiel of wyt.
Fleantiid
Heal april - ein juny, en begjin july - ein oktober, foaral 5 - 20 augustus. De lytse Fjoerflinter fleant yn twa generaasjes, soms yn trije generaasjes.
frame|left|Rûp fan de Lytse Fjoerflinter.
Rûp
De rûp kin 20 mm lang wurde. It liif is donkergrien mei in readbrune streek oer de rêch. De rûp is bedutsen mei lytse wite wartsjes mei dêrop koarte donkere hierkes. De kop is lyts en brún. De rûp is meastal te finen oan de ûnderkant fan de blêden. De rûp fret in lyts laachje fan it blêd, wêrtroch besette blêden goed wer te kennen binne oan it trochfallende ljocht.
Ginnum
Ginnum is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Ginnum leit noardlik fan Jislum, súdeastlik fan Hegebeintum, westlik fan Reitsum en besuden Blije. Ginnum hat  ynwenners. De doarpskearn leit om de krusing fan de Flieterpsterdyk, Harstawei en Hikkaarderdyk.
Lytse fjoerflinter
Rûp
De rûp fret fan de Lytse Surk en de Soere Surk.
frame|center|Lytse Fjoerflinter.
Ginnum
Ginnum is in doarp dat by de Flieterpen heart.
Skiednis
thumb|left|250px|De terp by de Roordastrjitte Fanâlds is Ginnum ien fan de Flieterpen. De wei út de rjochting fan Ferwert waard yn de jierren 1850 ferhurde. Alve jier letter folge ek de ferhurding fan de wei út Reitsum. Dêrby waard net oeral it âlde trasee folge en by Ginnum waard de wei út Ferwert wei foar de tsjerke lâns lein om in eintsje fierderop te krusen mei de wei út Reitsum.
De âlde omwei bleau tusken de twa diken bestean (tsjintwurdich de Berepôle), sadat dêr in diel fan it radiale karakter fan it âlde terpdoarp bewarre bleaun is. Oan de westlike kant is it radiale karakter nei alle gedachten ferlern gien mei de bou fan Roorda State.
In soad bebouwing hie it doarp net, sadat in grut part fan de terp oan it begjin fan de 20e iuw ôfgroeven wurde koe.
Tsjerke
thumb|250px|left|Tsjerke fan Ginnum
It meast opfallend yn Ginnum is it tige âlde tsjerkje út it begjin fan de 12e iuw. Ut dy tiid datearret noch de noardlike muorre fan dowestien. De klokken datearje út 1344 en 1490 en it oerwurk út 1564. De tsjerke is tsjintwurdich eigendom fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken en docht tsjinst as atelier en museum.