cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ynsidint op Heuvel 192
Berjochting fan 'e dieders
De fjouwer dieders waarden yn maart en april 1967 allegearre skuldich befûn oan moard. De oanklager frege om 'e deastraf foar Thomas, dy't de eigentlik moard útfierd hie, mar dyselde waard feroardiele ta libbenslang. Dy straf waard neitiid omset yn 20 jier en doe ferkoarte ta 8 jier, wat betsjutte dat er mei goed gedrach al mei 4 jier frijkomme koe. Krektsa waarden de lange finzenisstraffen fan Gervase en Cipriano Garcia ferkoarte ta 8 jier, resp. 22 moannen. Joseph Garcia, dy't earst in straf fan 15 jier krigen hie, waard yn 1968 hielendal frijsprutsen om't syn swijrjocht troch de ûndersikers mei fuotten trêde wie. Alle fjouwer mannen krigen ûnearfol ûntslach út it leger.
Bekendheid fan 'e saak
Oer it ynsidint op Heuvel 192, sa't de ûntfierings-, ferkrêftings- en moardsaak eufemistysk bekend kaam te stean, waard koart nei de útkomst fan it proses foar de kriichsried ferslach dien yn 'e Amerikaanske media. De saak waard lykwols bekender doe't sjoernalist Daniel Lang der yn oktober 1969 yn it tydskrift The New Yorker in lang en yngeand artikel oer publisearre, mei as titel Casualties of War. Yn novimber fan dat jier brocht er dat yn útwreide foarm ûnder deselde namme ek yn boekfoarm út. Yn 1970 ferfilme de Westdútske regisseur Michael Verhoeven it ynsidint op Heuvel 192 ûnder de titel o.k., dy't yn 1970 meitinge om 'e Gouden Bear op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Berlyn. In bekendere ferfilming, basearre op it boek fan Lang, waard yn 1989 makke troch de Amerikaanske regisseur Brian De Palma, ûnder de titel Casualties of War, mei Michael J. Fox en Sean Penn yn 'e haadrollen.
Moard op George Loeb
Fan 'e fjouwer dieders kaam Thomas yn 1992 op 'e nij yn oanrekking mei justysje, doe't er oanklage waard foar mandéligens oan 'e moard op George Loeb. Dyselde wie de wierskynlike dieder fan 'e moard op Harold J. Mansfield, in Afro-Amerikaanske matroas fan 'e USS Saratoga, in fleandekskip fan 'e Amerikaanske Marine. Sawol Thomas as Loeb wiene lieders fan 'e rasistyske Wrâldtsjerke fan de Skepper (WCC). Yn ruil foar syn tsjûgenis tsjin 'e oare fertochten krige Thomas yn 'e saak-Loeb mar in jier ûnder betingst oplein en bleau er dus op frije fuotten.
Twickenham Studios
De Twickenham Studios, foarhinne de Twickenham Film Studios, binne in studiokompleks yn 'e Britske haadstêd Londen, dêr't de opnamen foar in protte films en tillefyzjeprogramma's plakfine. De Twickenham Studios waarden al yn 1913 oprjochte. Doedestiden foarmen se it grutste studiokompleks fan it Feriene Keninkryk. Yn 2012 drige it bedriuw bankrot te gean, krekt in jier foar syn hûndertjierrich bestean. Mei in nije eigner koe der lykwols in trochstart makke wurde.
Skiednis
De Twickenham Film Studios waarden yn 1913 oprjochte troch Ralph Jupp, de algemien direkteur fan 'e doe nij stifte London Film Company. De gebouwen foar it studiokompleks kamen op it plak fan in eardere iisbaan yn 'e buert St Margarets, yn 'e Londenske borough Richmond upon Thames. Doedestiden wiene de Twickenham Studios it grutste studiokompleks fan it Feriene Keninkryk, en de London Film Company wie yn 'e Earste Wrâldoarloch de liedende filmproduksjemaatskippij fan it lân. Nei de oarloch rekke it lykwols mei it bedriuw yn 'e nederklits, en yn 1920 gie it fallyt. De Twickenham Studios waarden ferkocht en neitiid brûkt foar ferskate ûnôfhinklike filmproduksjes.
Yn 'e 1930-er jierren kaam it kompleks ûnder it bewâld fan Julius Hagen. Dyselde boude it bedriuw op mei it meitsjen fan saneamde quota quickies ("kwoatumfluggerkes") foar Amerikaanske filmstudio's. Doedestiden wiene bûtenlânske filmstudio's nammentlik by wet ferplichte om in beskaat tal films yn it Feriene Keninkryk te meitsjen as se harren bûtenlânske produksjes yn 'e Britske bioskopen útbringe woene (wat se beslist woene om't dat tige lukratyf wie). Nei it súkses fan The Private Life of Henry VIII (1933) fan Alexander Korda krige Hagen belangstelling foar it meitsjen fan Britske films dy't yn 'e Feriene Steaten útbrocht wurde koene. Neitiid waarden der yn 'e Twickenham Studios produksjes fan hegere kwaliteit makke, lykas This Week of Grace (1933), Scrooge (1935) en Spy of Napoleon (1936). Om dat mooglik te meitsjen liet Hagen it studiokompleks foar £100.000 opkallefaterje en kocht er ek bykommende studioromte yn oare dielen fan Londen oan. Teffens briek er mei de fêstige filmdistributeurs en besocht er de films fan Twickenham sels te besoargjen. Dat wie lykwols in misse set, mei't de grutte Amerikaanske studio's him de tagong ta de Amerikaanske distribúsjemerk ûntseine, wylst syn films yn eigen lân net populêr blieken. Fan gefolgen gie Hagen yn 1937 bankrot, wêrnei't foar de Twickenham Studios in nije snuorje folge mei lytse ûnôfhinklike produksjes.
Yn 1946 foarme Alfred Shipman it bedriuw Alliance Film Studios, dat behalven de Twickenham Studios yn Londen ek de Riverside Studios en de Southall Studios oankocht. Nei syn ferstjerren yn 1956 gie it bedriuw oer op syn beide soannen, Gerald en Kenneth. Dy lêste liet de studio's letter oan syn broer oer en rjochte sels filmdistributeur Alliance Film Distributors op.
Yn 'e 1960-er jierren waarden yn 'e Twickenham Studios sokke filmklassikers opnommen as Alfie (1966), mei Michael Caine, The Italian Job (1969), mei Caine en Noël Coward, en Repulsion (1965), de earste Ingelsktalige film fan 'e Poalsk-Frânske regisseur Roman Polanski. Yn dyselde snuorje waarden ek de earste beide films fan The Beatles yn 'e Twickenham Studios filme: A Hard Day's Night (1964) en Help! (1965). Ek yn lettere desennia waarden ferskate grutte en bekende filmproduksjes yn it studiokompleks draaid.
Yn febrewaris 2012 waard oankundige dat de Twickenham Studios fallyt wiene en dat se yn ferbân dêrmei yn juny fan dat jier tichtgean soene. Dat wie kwealk in jier foar it hûndertjierrich bestean fan it kompleks. It bedriuw koe neitiid lykwols, troch it oantreden fan in nije eigner, yn augustus 2012 in trochstart meitsje. Yn febrewaris 2020 waarden de Twickenham Studios oernommen troch The Creative District Improvement Company, mei finansjele stipe fan it British Airways Pinsjoenfûns. Mei it bedriuw Time + Space Studios waard in langjierrich kontrakt sletten foar de eksploitaasje fan it studiokompleks.
Fasiliteiten
De Twickenham Studios omfiemje trije soundstages fan ferskillende grutte, dy't lûdticht binne en elts har eigen klaaikeamers, filmstjerapparteminten, kamerakeamers en romten foar fisazjy en hierstilearring hawwe. Rekwisitekeamers en kantoarromte wurde dield troch de trije soundstages. It grutste is Stage 1, dat in grutte betonnen wettertank hat dy't him befynt ûnder wat almeast de flier is. In kameraput kin troch in glêzen sydkant yn it wetterreservoir filmje. De Twickenham Studios omfetsje ek ultramoderne fasiliteiten foar de postproduksje, yn 't bysûnder foar filmmontaazje. De kearn dêrfan is it saneamde Richard Attenborough Theatre, ferneamd nei de bekende regisseur en akteur sir Richard Attenborough, dy't foarhinne de ôfwurking fan syn films yn 'e Twickenham Studios die.
Films
In seleksje fan films dy't alteast foar in diel yn 'e Twickenham Studios opnommen binne:
Tillefyzje
Yn 'e Twickenham Studios binne ek ferskate tillefyzjesearjes opnommen, lykas Agatha Christie's Poirot (1990), Teletubbies (2015-2018) en Inside No. 9 (fan 2015 ôf). Ek de tillefyzjekwis Tipping Point waard fan 2015 oant 2016 yn 'e Twickenham Studios filme.
Súd-Jeropa
thumbnail|300px|Geografyske yndieling fan Jeropa neffens de Feriene Naasjes Súd-Jeropa is de geografyske namme foar it súdlike part fan Jeropa.
De lannen en autonome gebieten dy't neffens de Feriene Naasjes ta Súd-Jeropa rekkene wurde binne:
Bulgarije, Frankryk en Roemeenje wurde soms ek ta Súd-Jeropa rekkene, om taalkundige of geografyske redenen.
Crailo
Crailo is in buorskip fan de gemeente Huizen, dat leit tsjin de punt dêr't dizze gemeente gearrint mei Hilfertsom, Bussum, Blaricum en Laren, yn de provinsje Noard-Hollân. Op dit snijpunt leit ek in wegenkrús- en knooppunt, mei op- en ôfritten nei en fan de snelwei A1 (Amsterdam-Amersfoort). Crailo is ek de ynformele namme fan dit krúspunt. It is troch dizze lizzing ferkearstechnysk it hert fan it Goai. It hat 410 ynwenners (2007)
Eastlik fan de A1
It buorskip sels leit direkt oan de noardkant fan dit knooppunt. It sikehûs Tergoai sikehuzen, lokaasje Blaricum (oant koartlyn bekend ûnder de namme Goai-Noard) leit oan de súdeastlike kant fan dit krúspunt, noch krekt op grûngebiet fan Blaricum. It buorskip hat 410 ynwenners (2007) en in oerflakte fan 1,48 km². Net it hiele gebiet dat sirkelfoarmich om it krúspunt leit kin lykwols Crailo neamd wurde, mar wol is dat sa mei de lokaasjes súdwestlik oan de oerside, op it grûngebiet dêr't Bussum, Hilfertsom en Laren gearkomme.
Crailo (Craailoo = Kraaiebosk) wie fan oarsprong in 17e iuwsk lângoed. It âlde bûtenhûs is ein 19e iuw ferfongen troch it hjoeddeiske lânhûs, dat leit oan de Museumleane yn Huizen. Oant yn de 19e iuw hearden by it lângoed twa pachtpleatsen. Op ien dêrfan rêste in dûbeld skaarrjocht (sjoch Erfgoaiers).
Westlik fan de A1
De namme Crailo stiet no foar ferskillende lokaasjes yn dizze omkriten, dat betizing feroarsaakje kin. It is útsein it eigentlike buorskip mear de namme foar in sône oan de grins fan fiif Goaiske gemeenten, as in presys plak. Twa ôflieden betsjuttings / begrippen litte harr ûnderskiede:
Legerplak Crailo
It meast bekend is Kamp Crailo, in militêr oefenterrein yn de gemeente Hilfertsom, mar grinzjend oan it súdeasten fan Bussum (mei gedieltlik AZC, eartiids tige bekend as it legerplak Crailo dêr't it net bewapene Korps Mobiele Colonnes legere wie, plus de neistlizzende Kolonel Palmkazerne yn Bussum. Dit stikje fan de Bussumerheide grinzet oan it krúspunt Crailo, en it gehiel leit dus al ferspraat oer twa gemeentes. Foar dit westlike Crailo binne nijbouplannen makke.
Stapelplak Crailo
thumb|right|200px|NS-Stapelplak thumb|right|200px|Gebed Sûnder ein It meast betiizjend is, dat de namme Crailo ek brûkt wurdt foar in gebiet inkele kilometers fierderop lizzend oan de râne fan Hilfertsom-Noard, oan it spoar en de wei nei Bussum en Naarden, dêr't de Crailoose brêge oer it spoar tagong ta jout. Eigentlik soe dit gebiet better Nij Crailo hjitte kinne, mar ta ûnderskieding hantearret men krekt de antike stavering Crailoo. Dêr wie eartiids in sanderij ( sângraverij) dy't mei in lange, kearsrjochts sânwei oer de heide (de Nije Crailosewei, ofwol it Gebed sûnder Ein) ferbûn wie mei it krúspunt Crailo. De eardere sanderij Crailoo hat romte oplevere foar in soad sportterreinen yn de Hilfertsomske "sportfallei". Hjir leit sûnt 2006 ten noarden fan de Crailosebrêge ek de ymposante, nije Natoerbrêge Sânerij Crailoo. Yn it súdlike diel fan dit ôfgroeven gebiet lei ek in iepenloftswimbad, dat no dimpt is en foar in lyts gedielte yn gebrûkt nomd is as útwreiding fan it oan de oare kant súdwestlik lizzende omropsintrum. De Nederlânske Spoarwegen hawwe it sân yn de tritiger jierren ôfgroeven en brûkt foar it opheegjen fan de spoarbaan yn Amsterdam-East. Der is ek in opslachplak fan foar de spoarbou needsaaklike materialen, it Stapelplak Crailoo. Dizze leit foarby de Crailoosche brêge oan de noardkant fan Hilfertsom oan de rjochterside fan it spoar (Cra km 24.404).
Halte Rinbaan
Under de brêge binne de perrons te sjen fan de eardere halte Rinbaan Bussum. Tusken 1880 - 1893 lei der op de Bussumerheide in rinbaan. De tribunes leinen lâns de Lange Heul yn it hjoeddeiske Bussum-Súd. Ek by de Olympyske Spullen fan 1928 yn Amsterdam waard de heide tusken Bussum en Hilfertsom foar de hynstesport brûkt. Dêr waard doe de úthâldingsproef hâlden, dy't rûn fan de Corversbosk oan de Lage Vuursche ta.
Masterplan Crailo
Planologysk wurdt de namme Crailo reservearre foar it eardere terrein fan it legerplak dêr't in kazerne, in militêr oefenterrein en in dêrneist lizend asysikerssintrum sieten. It plangebiet Crailo leit op it knooppunt fan de gemeenten Bussum, Hilfertsom en Laren. It totale terrein hat in oerflakte fan ± 60 ha en wie hast hielendal yn eigendom by it ryk. Dit projektterrein Crailo is yn 2007 oankocht troch de Prvinsje Noard-Hollân mei as doel it hiele gebiet koördinearre te ûntwikkeljen.
De gemeenten Hilfertsom, Bussum, Laren en Blaricum en de stichting Goais Natoerreservaat hawwe foar it gebiet in masterplan opsteld. It plan giet út fan in kombinaasje fan wen- wurk- en natoerbestimmingen. De wen- en wurkgebieten sille troch "griene buffers" oan it each ûntlutsen wurde.
Yn septimber 2007 is it asylsikerssintrum (gemeente Laren) weriepene. Wyls sitte dêr mear as 800 asylsikers. Der kinne dêr 900 bewenners húsfêste wurde.
Giuseppe Arcimboldo
thumb|Giuseppe Arcimboldo. thumb|Portret fan [[Rudolf II fan it Hikllige Roomske Ryk|Rudolf II.]] Giuseppe Arcimboldo (Milaan, 1526 of 1527 - 11 july 1593) is in Italjaanske keunstskilder út de Itaaljaanske Renêssânse dy't benammen bekend waard mei portretten dy't gearstald wienen út alderhanne foarwerpen lykas grienten, fruit, blommen, boeken en fisken.
Biografy
Arcimboldo wurke yn it earstoan krektas syn heit as skilder oan de katedraal fan Milaan, oant hy yn 1562 oan it hof yn Praach ûntbean waard troch de Habsburchske keizer Ferdinand I. Ek dy syn opfolgers Maksimiliaan II en Rudolf II wienen tige ûnder de yndruk fan Arcimboldo syn talinten. Hy bleau oant koart foar syn dea oan it hof wurkjen as skilder, mar ek as arsjitekt, ûntwerper fan bizarre kostúms en dekors en as organisator fan grutte festiviteiten en toernoaien. Syn wurk waard yn ambachtlik en keunstsinnich opsicht tige wurdearre, en it eksintrike, bytiden komyske effekt foarme grif in wolkomme ôflieding fan de hurde politike realiteit fan aldendeis.
Wurken
Arcimboldo krige syn hjoeddeiske bekendheid troch de artistike útfining fan it komposysjeportret. Al direkt nei oankomst op it Habsburchskse hof skildere hy dêr de earste ferzje fan De Fjouwer Seizoenen: portretten, gearstald út blommen, fruchten, tûken en blêden. Sa bylde hy net allinnich de seizoenen út, mar ek de eleminten wetter en fjoer.
Skilderstyl
Arcimboldo heart ta in rjochting yn de Renêssânse dy maniërisme neamd wurdt. It wurk fan de Fryske keunstner Machiel Braaksma docht yn de fierte tinken oan de styl fan Arcimboldo.
Musea
De wurken fan Arcimboldo binne yn ferskate musea, ûnder oare yn:
Fuotbal op de Olympyske Simmerspullen 1980
200px|thumb|right|It Olympysk Stadion fan Moskou
De Olympyske Simmerspullen 1980, ek wol de XXIIe Olympiade neamd, waarden yn 1980 yn Moskou, de Sowjetuny hâlden. De finale fan it fuotbal waard hâlden yn it Grand Arena of the Central Lenin Stadium, dat letter omdoopt waard ta it Grand Sports Arena of the Luzhniki Olympic Complex.
Lokaasjes
De wedstriden yn de groepsfaaze fan it fuotbal tidens de Olympyske Simmerspullen 1976 waarden beoefene op de folgjende lokaasjes.
Súdwesthoeke
De Súdwesthoeke is in streek yn it súdwesten fan de provinsje Fryslân. It gebiet falt likernôch gear mei de gemeenten Wymbritseradiel, Gaasterlân-Sleat, Skarsterlân, Lemsterlân en Nijefurd en wurdt begrinzge troch de Iselmar yn it westen, Makkum yn it noarden en it Hearrenfean yn it easten.
De streek leit foar in part op de klaai, foar in part op geastgrûn. It aparte lânskip jout it in eigen karakter, wat in protte toeristen lûkt. De Súdwesthoeke is fierders sterk op Snits rjochte en hat in spoarferbining fan Starum nei Snits. Troch de streek rint de N359 dy't de Lemmer ferbinet mei Boalsert.
It Frysk dialekt fan de Súdwesthoeke, it Súdwesthoeksk of Súdhoeksk, wykt ôf fan de oare grutte dialekten trochdat it de nijere brekking net folge hat. Dit jout de lûden in oare klank as yn oare parten fan Fryslân.
Judo op de Olympyske Simmerspullen 1996
200px|thumb|right|It Olympysk judo stadion fan Atlanta 1996
De Olympyske Simmerspullen 1996, ek wol de XXVIe Olympiade neamd, waarden yn 1996 hâlden yn de Amerikaanske stêd Atlanta. It judo waard hâlden yn it Georgia World Congress Center.
Sybe I. Rispens
Sybe Izaak Rispens (Dokkum, 17 april, 1969) is in Nederlânske publisist, wittenskipper en ûndernimmer fan Frysk komôf.
Underwiis en wurk
Rispens waard op 17 april 1969 yn Dokkum berne. Hy helle syn bachelor elektrotechnyk oan de Noardlike Hegeskoalle Ljouwert, wêrnei't er syn masteroplieding oan de TU-Twinte helle. Hy helle yn 1996 syn Master yn de Wittenskipsfilosofy oan de Universiteit fan Amsterdam. Yn 2005 promovearre Rispens op it proefskrift Machine Reason: A History of Clocks, Computers and Consciousness.
Rispens skriuwt in soad en leveret bydragen oan ûnder mear de Nederlânske tydskriften Natuurwetenschap en Techniek, Intermediair en  NRC Handelsblad, en de Dútske krante Die Zeit en de Switserske krante Neue Zürcher Zeitung. Hy hat ferskate boeken publisearre, wêrûnder Einstein in Nederlâad: Een intellectuele biografie yn 2006 en The Communication Revolution: New Perspectives on Photonics yn 2010.
Yn 2007 rjochte Rispens it IT- en softwarebedriuw knowledgeatwork op, dat spesjalisearre is yn feilige, GxP-sertifisearre software en de ûntwikkeling fan yndustriële tapassings fan AI-algoritmen. Yn 2011 wie Rispens mei-oprjochter fan it Institut für Wissenschafts- und Technologiekommunikation GmbH (IWTK) yn Berlyn, in partikulier bedriuw dat him rjochtet op ynnovaasjeprosessen yn ûndersyks- en technologyrjochte organisaasjes.
Europeeske kampioenskippen baanhurdfytsen manlju
De Europeeske kampioenskippen baanhurdfytsen binne in rige wedstriden om te bepalen wa't Europeesk kampioen wurdt yn de ferskate ûnderdielen fan it baanhurdfytsen. De wedstriden wurde alle jierren troch de Union Européenne de Cyclisme organisearre yn ferskate kategoryen.
Hessel fan Martena
Hessel fan Martena (Koarnjum, ±1460 - Roados, augustus 1517) wie in Fryske haadling. Troch syn tiidgenoaten waard hy beskôge as ien fan dejingen dy't Fryslân ferrette oan de hartoch fan Saksen wêrmei in ein kaam oan de Fryske Frijheid en de Saksetiid útein sette.
Skiednis
Hessel fan Martena waard berne yn in ferneamd Frysk laach út Koarnjum dat de state Ter Horne bewenne yn Bitgum. Syn âlden wienen Syttie Martena en Jel Epedr. Harinxma thoe IJlst. Hy troude my de rike Both fan Hottinga, waans famylje in protte te sizzen hie yn Frjentsjer. Ut dit houwelik waarden fjouwer dochters berne, Jel, Luts, Cunera/Cnier en Foockel.
Yn Hessel fan Martens tiid, de tiid fan de Fryske Frijheid hienen de rike famyljes, de saneamde haadlingen it yn de Fryske lannen foar it sizzen en regelen bestjoer en rjochtspraak. By gebrek fan in sintrale machthawwer ûntstienen lykwols ek hieltyd wapene konflikten ûnderinoar omdat eltse haadling besocht om de eigen macht út te wreidzjen op kosten fan de buorman-haadling. Foar it sljochtsjen fan skelen bestiene ynearsten strange regels, mar op de ein fan de 15e iuw ferhurde de wize fan striden en naam it brûken fan geweld bûtenproporsjoneel ta. Ek Hessel hie hjir mei te krijen. Syn state te Bitgum waard platbaarnd en hy moast syn taflecht sykje yn Frjentsjer, dêr't er yn 1498 it Martenahûs sette liet.
Mei in oantal Skieringske haadlingen hat Hessel socht nei wizen om de frede werom te krijen. Neffens harren bestie der mar ien oplossing, der moast in sintraal gesach komme yn Fryslân en Albrecht fan Saksen wie hjirfoar de geskikte kandidaat. Sy sochten kontakt mei him en yn 1498 waard Albrecht by it Ferdrach fan Snits offisjeel erkend as Hear fan Westergoa, Eastergoa en de Sânwâlden.
Syn bân mei Albrecht fan Saksen joech Hessel gjin wynaaien. Hy fertsjinne der goed by. Troch de hartoch fan Saksen wie Hessel belêste mei it ynbarren fan belêstingen, dêr't it net altyd sêftsinnich by om en ta gong. Hessel helle foar de hartoch in protte jild op en waard beleanne mei in soad grûnbesit.
Yn 1515 waarden de Fryske gebieten troch de Saksen ferkocht oan de lettere keizer Karel V en wie Hessel syn rol útspile. Hy luts him werom en besleat in beafeartsreis te meitsjen nei Jeruzalim. Op de weromreis kaam er te ferstjerren op it eilân Roados. Fan dizze reis is in ferslach bewarre bleaun.
Ferrieder fan Fryslân
Meastepart fan Hessel syn tiidgenoaten hawwe him beskôge as dejinge dy't Fryslân oan de Saksen ferkocht hat en ek troch guon eardere skiedskriuwers is er letter bestimpele as in lânferrieder. Tsjintwurdich is der mear wurdearring foar syn optreden yn de skiednis. De Fryske Frijheid wie yn de tiid fan Hessel ferwurden ta in efterhelle systeem dat allinnich noch mar late ta fierdere út 'e foegen skuorre fan de maatskippij en hat Hessel troch syn tadwaan frede brocht. Lykwols hat er mei syn died de Saksen nei Fryslân helle, dêr't de skiednisline fan Fryslân foar altyd troch feroare.
Wenning
Yn Frjentsjer stiet de Martenstins, in stêdskastiel dat Hessel bouwe litten hat yn 1506 en dêr't tsjintwurdich it Museum Martena yn fêstige is.
Nîmes
Nîmes is in stêd yn de regio Languedok-Roussillon (Frankryk). It is de "prefectuer" fan it departemint Gard. Nîmes leit net fier fan Avignon, Montpellier en Marseille ôf, en is berikber fia de autorûte A9 en A54 en de TGV.
Skiednis
Sa as út de menhir fan Courbessac bliken docht wie lang foar ús jiertelling al sprake fan minsklike oanwêzigens en aktiviteit yn de omjouwing fan Nîmes. Lykwols set de histoarje fan Nîmes útein mei de komst fan de Romeinen dy't de stêd stiften en Colonia Nemausensis neamden. Under keizer Augustus waard dit in wichtich sintrum.
De namme "denim", in stof foar jeansbroeken, komt oarspronklik fan Nîmes, nammentlik: "de Nîmes".
Nijsgjirrichheden
It Maison Carrée, dat beskôge wurdt as ien fan de bêst bewarre Romeinske timpels, wie oan de "Prinsen fan de Jeugd" (de pakesizzers fan de keizer) wijd.
De Arena fan Nîmes, waard boud tusken 50-100 nei Kr. en wie ynspirearre troch it "Colosseum" yn Rome. Ek dat bouwurk is ien fan de bêst bewarre út de Romeinske tiid. It is 113 by 101 m. grut. De flier is 70 by 38 m. Oan de bûtenkant binne twa nivo's fan 60 bôgen elk te ûnderskieden. Binnen joech dizze arena plak oan 24.000 taskôgers ferdield oer 34 tribunes, dy't plak nimme koenen yn 4 sônes dy't gearhongen mei de sosjale status fan de besikers. De arena is ûntwurpen foar gladiatoaregefjochten. Yn de Midsiuwen waard it ta in fersterke doarp ferboud en hie oant 1812 twa tsjerken, in lyts kastieltsje en om-ende-by 220 huzen. Op it heden wurde der Bollefjochtsjen, konserten en foarstellings yn de arena jûn.
Fierders binne yn Nîmes te sjen:
Boksen op de Olympyske Simmerspullen 1936
200px|thumb|right|It Olympysk Boks Stadion fan Berlyn 1936
De Olympyske Simmerspullen 1936, ek wol de XIe Olympiade neamd waarden yn 1936 yn Berlyn, Dútslân hâlden. It boksen waard hâlden yn de Deutschlandhalle.
Hoarn (koperblaasynstrumint)
thumb|250px|Hoarn De hoarn is in koperblaasynstrumint dat sûnt lange jierren wichtige funksje hân hat.
Beskriuwing
Hjoed de dei (2007) kenne wy de hoarn as blaasynstrumint, mar fan oarsprong waard it ynset by de jacht. Ek hie de hoarn oare synjaalfunksjes, lykas de posthoarn, synjaalhoarn en bugel. De hoarrn wurdt ta de koperblaasynstruminten rekkene.
In hoarn is in koperen buis dy't begjint mei it mûlestik fan sawat 17 mm trochsnede, dêrnei sa'n 12 sintimeter lang koanysk útrinnend. Nei in silindrysk stik (sawat it tredde part fan de lingte fan de hiele hoarn) komt de buis út yn in koanyske beker mei in trochsnede fan sa'n 30 sm. De beker is gâns grutter en oars fan foarm as dy fan de trompet. De folsleine lingte fan de hoarn hinget ôf fan de grûnstimming fan it ynstrumint: in Bes-hoarn is sa'n 2,75 meter, in F-hoarn 3,78 meter en in C-hoorn 4,72 meter. Tsjintwurdich is in kombinaasje fan twa hoarns yn ien ynstrumint wenst, nammentlik de dûbelhoarn (F - Bes). Dat is it standertynstrumint yn profesjonele symfony-orkesten. De dûbelhoarn wurdt brûkt foar it grutter meitsjen fan it berik en it krijen fan in oare klankkleur: de Bes-hoarn hat in skerpere klank en is dêrom geskikter foar synjalen; de F-hoarn is sêfter fan klank en geskikter foar it yn 'e mande spyljen mei houtblazers en strikers. In seldsumheid (hoewol hieltyd faker foarkommend) is de tripelhoarn (F - Bes - f). Op de ôfbylding is in dûbelde hoarn te sjen, wer te kennen oan de dûbelde laach bûgde buizen dy't oan de kleppen setten.
Oarsprong
De hoarn as muzykynstrumint stamt fan de 'bistehoarn' ôf. Troch in gat oan de ein of oan de sydkant koene je troch mei de lippen te triljen, toanen meitsje. Tusken de 12e en 16e iuw giene se fan de ienfâldich kromme foarm fan de bistehoarn oer op de wuolle foarm, dêr't de 18e iuwske natuerhoarn út fuort kaam. Op in natuer- of jachthoarn koene natuertoanrigen spile wurde: c-grut, c-lyts, g, c1, e, g, bes, c2, d, e, fis, g, a, bes, b, c3, cis, d, dis, e, f. Troch de hân yn de beker te dwaan (it saneamde stopjen) koe de natuertoanrige manipulearre (krekter sein: ferlege) wurde sadat groamatyske toanljedders spile wurde koene yn de lyksweefjende natuer. In hoarn is in tige dreech ynstrumint om heech mei te spyljen.
Untjouwing
By de hoarn waard in searje rûnbûgde buizen levere fan ferskillende lingtes, sa koe de hoarn nei fersate grûnstimmings omstimd wurde; de saneamde "Cor d'Orchestre". Yn 1754 makke Hampel út Dresden de saneamde ynfinsjehoarn. Hy ûnderbriek ien fan de grutste winingen en sette dêr in U-foarmige, útskobere stimbuis tusken (dy fine wy oan de efterkant fan de hjoeddeiske hoarns noch altyd!). De hoarn stimde doe better. Foar soksoarte hoarns hat Wolfgang Amadeus Mozart syn hoarnkonserten skreaun. In folgjende stap wie de Cor Solo. Dy hie in fêste mûlepiip, sadat it mûlestik altyd itselde op de hoarn siet. De U-foarmige stimbuizen waarden no útwikselber, mar allinnich yn de haadtoansoarten: D, Es, E, F en G, sadat de hoarnist partijen yn oare toansoarten transponearje moast. Dy ûntjouwing begûn yn Frankryk om 1830 hinne. Troch dat transponearjen ûntstie de saneamde Cor-Mixte, dy't mar in berik fan oardel oktaaf hie. In ûntjouwing dy't (gelokkich) útstoarn is.
Yn it Dútske taalgebiet waarden om 1815 hinne fentilen op de hoarn oanbrocht; earst twa, letter trije. Ut stúdzjes fan âlde hoarnmetoaden docht bliken dat de fentilen brûkt waarden om toanljedders te spyljen sûnder de rjochterhân te brûken, sa't by de natuerhoarn wenst wie. Robert Schumann wie ien fan de earsten dy't foar de fentylhoarn skreau; syn ferneamde Adagio en Allegro. Brahms en Carl Maria von Weber (beide amateurhoarnisten) wiene fûleindige tsjinstanners fan de 'nijerwetske' fentylhoarn, omdat it kleurepallet fan de natuerhoarn mei it brûken fan de fentilen ferlern gie. Brahms neamde de fentylhoarn lekskoaiend in "Blechbratsche" (letterlik: koperen altfioele). Yn Switserlân, dêr't Henri Kling wurke, wie in mikste technyk oan de oarder: natuerhoarntechnyk mei gebrûk meitsjen fan fentilen. Hoarnisten brûkten de natuerhoarntechnyk allinnich as dat troch de komponist mei klam foarskreaun wie. Muzyk fan bygelyks Mozart wurdt troch moderne hoarnisten mei fentilen spile.
Om 1900 hinne krige de dûbelhoarn stal, in kombinaasje fan de F-hoarn en Bes-hoarn yn ien ynstrumint. Dêrmei koe de romantyske toan fan de F-hoarn kombinearre wurde mei de foardielen fan de koartere buis (de Bes-hoarn). Sûnt fernijde opkomst fan de autentike muzykynstruminten is de natuerhoarn wer populêrder wurden en kenne wy it kleurepalet sa't Brahms en Weber it bedoelden wer.
In tuskenfoarm fan de dûbelhoarn, is de hoarn dy't tusken it mûlestik en de rest fan it ynstrumint in aparte buis hat wêrmei't de hoarnist de stimming oanpasse kin. Yn tsjinstelling ta de ynfinsjehoarn hoecht dêrby de stimbuis net op 'en nij ynsteld te wurden.
Bekendste Fryske hoarnist is Jacob Slagter dy't solohoarn spilet by it Koninklijk Concertgebouworkest.
Althoarn
thumb|250px|Bastuba De althoarn is in frij jong ynstrumint út sawat 1843-1845. It is in streekrjochte 'ôfstammeling' út de sakshoarnfamylje fan Adolphe Sax. Fan 1851 ôf wurdt dit ynstrumint yn in brassband brûkt. Oare beneamings foar althoarn binne: cor, corhoarn, stellahoarn of eshoarn. De althoarn is makliker te bespyljen as de boppe beskreaune (en op de ôfbylding te sjen) dûbelhoarn. It ynstrumint is hiel geskikt foar bern om mei te begjinnen. Der is gauris betizing oer de krekte namme fan it ynstrumint. De althoarn wurdt benammen yn brassbands brûkt en wurdt dêr meast koartwei 'alt' neamd. Sa no en dan ek noch yn in fanfare of harmony. De foarm fan de althoorn wykt bot ôf fan de dûbelde hoarn. Hy liket folle mear op de bastuba.
Boksen op de Olympyske Simmerspullen 1936
Deutschlandhalle
De Deutschlandhalle waard yn 1935 boud foar de Olympyske Simmerspullen foar it boksen, Gewichtheffen en Wrakseljen, der wie plak foar 8,630 taskôgers. Tidens de Twadde Wrâldkriich rekke de hal swier skansearre mar waard nei de oarloch wersteld, en brûkt op de manier wêrfoar it ea bedoeld wie. De Deutschlandhalle is yn 2011 ôfbrutsen.
Medaljespegel
De top njoggen fan lannen dy't by it boksen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1936.
Broeretsjerke (Boalsert)
thumb|320px|De Broeretsjerke (2014) thumb|320px|It ynterieur fan de Broeretsjerke (2014)
De Broeretsjerke is in tsjerkegebou yn de stêd Boalsert. De tsjerke waard yn de 13e iuw boud as kleastertsjerke fan de Minderbruorren. It kleaster waard yn 1580 ferlitten en ôfbrutsen. De trijebeukige tsjerke sûnder toer is in ruïne troch in brân dy't barde op 8 maaie 1980. Yn 1986 waard de tsjerke iepensteld. It âldste gebou fan Boalsert krige yn 2006 in glêzen oerkaping. It bouwurk is in ryksmonumint.
Biltske pleats
300px|thumb|right|Karakteristike Biltske Kop-hals-romppleats oan de Alde Biltdyk De Biltske pleats is in karakteristyk type kop-hals-romppleats mei it bedriuwsdiel heaks op it wendiel. De reden dêrfoar is net bekend. De yndieling is ek oars. Sa steane de kij en hynders mei harren koppen nei binnen rjochte; de mielgong leit tsjin de bûtenmuorre. Sa'n yndieling wurdt ek fûn yn Seelân en Súd-Hollân. Tocht wurdt dat de biltbedikers/boeren dy't út dy kontreien kamen, destiids harren pleats-yndieling meinomd hawwe. Opmerklik is ek dat der foar 1500 gjin skuorren stienen yn Fryslân. Dat it kin goed wêze dat se op It Bilt ûntstien binne en dêr wei oer Fryslân ferspraat binne.
List fan planetoïden 47801-47900
Dit is in list fan planetoïden 47801-47900.
Hendrik Bruining
Hendrik Klazes Bruining (Dokkum, 16 jannewaris 1850 – dêre, 19 april 1925) wie in Fryske ûnderwizer, berneboekeskriuwer, tekstdichter, tekener en skilder.
In bekend berneferske fan syn hân wie 'Daantje zou naar school toe gaan'.
Libben en wurk
Hendrik Bruining wie de soan fan timmerfeint Klaas Bruining en Fokje Gerkes Veltkamp. Hy waard yn 1877 skoalmaster oan de iepenbiere Boargerskoalle yn Dokkum. De skoalle stie oan it Suderbolwurk by de Wâldpoartebrêge en Bruining soe dêr oant syn pinsjoen bliuwe. Dêrneist wie hy tsjerkeriedslid fan de Nederlânske Herfoarme Tsjerke, siktaris fan de iisklup Dockum en siktaris fan de Feriening foar Folksfermaken. Hy bleau syn hiele libben frijfeint.
Doe’t er sechtjin jier wie skreau er syn earste lytse boekje ‘Mijn Levensloop’ dêr’t er syn jonge libben yn beskriuwt. Hy makket der sels in tekening by, mar it boekje soe nea útjûn wurde. Bruining soe letter ferskate boekjes mei ferskes en lietsjes foar bern skriuwe, en letter in fiiftal lêsboeken.
Inkele fan syn berneferskes waarden opnomd yn it bernelieteboek ''Kun je nog zingen, zing dan mee! Vijf en zeventig algemeen bekende schoolliederen voor jonge kinderen (1912) Dêrtroch krigen dy ferskes mear bekendheid. It giet om:
De earste twa mei muzyk fan Herman Johannes den Hertog (út: 25 Liedjes om op het gehoor te zingen), de lêste beide fan T.E. Halbertsma (út: Liedjes voor school en huis).
Ek it lietsje ‘’' 't Maantje tuurt, 't Maantje gluurt / Door al onze vensterruiten'’ (muzyk: H.J. den Hertog) waard yn meardere (skoal)lietebondels oernomd.
Henry Burton
Henry Burton (Yorkshire, 1578 – 1648), wie in Ingelske puriteinsk predikant. Tagelyk mei John Bastwick en William Prynne, waarden syn earen yn 1637 ôfsnijd fanwegen it skriuwen fan pamfletten tsjin aartsbisskop Laud.
Syn jonge jierren
Hy waard berne yn Birdsall, in lyts doarpke yn East-Yorkshire yn it neijier fan 1578, sa't men dit fan syn skriuwen ôfliede kin. Syn heit William Burton wie boaske oan Maryanne Homle/Humble op 24 juny 1577. Hy waard oplaat oan it St. John´s College yn Cambridge, dêr´t er yn 1602 ôfstudeare. Syn favorite foargongers wienen Laurence Chaderton en William Perkins. Doe´t er universiteit ferliet, waard er fâd oer twa soannen fan Robert Carey.
Jeropeeske Rie
De Europeeske Ried is in ynstelling fan de Europeeske Uny. Dizze organisaasje waard ynformeel oprjochte yn 1961 en formeel yn 2009. Yn de ried sitte de steats- en regearingslieders fan de EU lidsteaten en de foarsitter fan de Europeeske Kommisje. De foarsitter ropt de Europeeske Ried teminsten twa twaris it jier by-inoar. As it nedich is kin de foarsitter freegje om in bûtenwenstige gearkomste fan de Europeeske Ried.
Kêst 15 fan it EU-ferdrach seit: De Europeeske Ried jout de Uny ympulsen dy't nedich binne foar syn ûntjouwing en leit dêrfoar algemiene politike doelstellingen en prioriteiten fêst. De ried hat gjin wetjouwende taak.
De Europeeske Rie is net itselde as de Rie fan Jeropa en de Rie fan de Jeropeeske Uny.
Vologda
Vologda (Russysk: Вологда) is in stêd yn it noarden fan Europeesk-Ruslân. It is it haadplak fan de oblast (provinsje) Vologda. De stêd leit oan de rivier de Vologda, sa'n 450 kilometer benoarden Moskou en 550 kilometer eastlik fan Sint-Petersburch.
Vologda heart ta de Russyske stêden mei in tige weardefol histoarysk erfgoed. It hat 224 histoaryske monuminten.
Ekonomy
De wichtichste ekonomyske pylders binne tsjintwurdich masinebou, metaalbewurking, gemyske yndustry en hout- en papieryndustry.
Untjouwing befolking
1897, 1926–2002 folkstellingen
Boeretoer
thumb|250px|Stedssilhûet Antwerpen mei rjochts de Boeretoer
De Boeretoer (Nederlânsk: Boerentoren) is in 97 meter heech gebou yn de Belgyske stêd Antwerpen. It is dêrmei it op ien nei heechste gebou fan de stêd. De toer is in ûntwerp fan Jan van Hoenacker en mei de bou is útein set yn 1929. Doe’t it revolúsjonêre projekt yn 1931 klear wie, wie it ien fan de earste wolkekliuwers op it fêste lân fan Jeropa. It gebou dat yn art deco-styl boud is wie doe noch 87,5 meter heech en bleau dêrmei oant yn de jierren ’50 it heechste tuorregebou fan Jeropa. De hichte fan 96 meter berikte it gebou nei de restauraasje fan 1976. Yn Antwerpen is allinnich de Us Leaffroukatedraal heger.
Hjoed de dei is de Boeretoer in skaaimerk fan de stêd. Dat wie oars yn de tiid fan de bou fan de toer. De Antwerpenaren wienen yn it begjin net bliid mei de toer en der wie in soad wjerstân tsjin it projekt, mar stadichoan binne de ynwenners it gebou begûn te beskôgjen as ikoan fan de stêd. Doe’t der ein jierren ’60 plannen kamen om it gebou ôf te brekken foar in oare toer ûntstie der in soad protest ûnder de bewenners. De plannen binne úteinlik nea útfierd.
Rasmus Steinsvik
thumb|175px|Steinsvik syn grêf yn Oslo Rasmus Steinsvik (Volda, 22 septimber 1863 - Oslo, 22 juny 1913) wie in Noarsk skriuwer en redakteur.
Keppelings om utens
Yn it Noarsk:
Omgong fan Frankryk 2017
De 104e edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 1 oant en mei 23 july 2017.
Startplak
De start wie yn it Dútske Düsseldorf, de haadstêd fan de dielsteat Noardryn-Westfalen, dy't súdlik fan it Ruhrgebiet oan de Ryn leit. It wie de fjirde kear dat de Omgong fan 'e miet gie yn Dútslân. Earder wie de start alris yn Keulen (1965), Frankfurt (1980) en yn West-Berlyn (1987).
Bingel
thumb|200px|Bingel Mei in bingel wurdt ornaris ferwiisd nei in ûnderdiel fan in liedklok. It is in hammer dy't tsjin in belle slacht as in klok de hiele, en bytiden heale, oeren slaat. De bingel is faak fan metaal; by keninklike begraffenissen yn Nederân wurdt de bingel soms omkleid mei lear om in doffer lûd te meitsjen.
Der besteane lykwols ek houten bingels dy't brûkt wurde by it bespyljen fan klankskealen en simbalen.
In bingel kin ek betsjutte: lytse liedklok of ûndogenske jonge of flarde, fodde.
Keunstdûken op de Olympyske Simmerspullen 1968
200px|thumb|right|It Olympyske Swimbad fan Meksiko-Stêd
Tomke (lêsbefoardering)
Hjoed de dei is om Tomke hinne gâns materiaal te krijen: foarljochtingsfolders, kleurplaten, mouhimden, magneten, fytsflachjes, klompkes en sels meubilêr. Yn 2006 wie de oplaach 18.000. Om 2010 hinne ferskynden de boekjes ek yn in Biltske en Stellingwerfske fariant. Boppedat ferskynde by de iepening fan 'e 'Pontjesbrug' op Kurasau in edysje yn it Papiamintsk. En ûnderwilens is Tomke ek yn 'e Noardfryske dialekten gjin ûnbekende mear.
Fierder stjoerde Omrop Fryslân in telefyzjesearje mei Tomke yn de haadrol út. Sûnt 2007 wie Tomke dêryn as bewegend figuerke te sjen. Tekener fan Tomke wie Luuk Klazenga, de ferhaaltsjes waarden meast skreaun troch Auck Peanstra en Riemkje Pitstra. Oan 'e Tomke-boekjes wurken wikseljend ek oare yllustrators mei.
Om Tomke hinne wurde ek teäterfoarstellings makke. Yn 2007 wie dat Tomke Siket in Pake mei Rients Gratama dy't de pakerol spile. Tomke is ûnderwilens sa pupulêr dat er ek op feestweinen ferskynt. Yn 2006 wie der in gondel oan him wijd by de Aldeboarnster Gondelfeart.
L. Haverkamp
L. Haverkamp wie in brûnsjitter út Hoarn.
Haverkamp hie in wurkpleats yn Hoarn fan 1783 oant 1790, dêr't er liedklokken en geskut geat. De measte klokken fan him hingje yn Fryslân. De NH-tsjerken fan ûnder oaren De Jouwer, Twellingea en Dantumawâld en de klokkestoel fan Sniksweach hawwe in klok fan him.
Tomke (lêsbefoardering)
De organisaasje fan it projekt is yn hannen fan 'e Afûk en Bibleteekservice Fryslân, yn gearwurking mei Cedin, de Stichting Frysktalige Berne-opfang en Omrop Fryslân. It projekt is mei mooglik makke troch subsydzje fan 'e Provinsje Fryslân en omtrint alle Fryske gemeenten.
Yn augustus 2018 waard bekend dat de ferhalen fan Tomke-ferhalen tenei yn it Biltsk yn 'e krante de Bildtse Post ferskine soene.
Arne Garborg
thumb|Garborg mei syn wiif Hulda yn 1910. Arne Garborg, berne Aadne Eivindsson Garborg (25 jannewaris 1851 - 14 jannewaris 1924) wie in Noarsk skriuwer en sjoernalist.
Libben en wurk
Garborg waard grutbrocht op de pleats Garborg, ûnder Undheim, yn de gemeente Time yn Rogaland. Hoewol't er as skriuwre ferneamd wurde soe, wie er yn it earstoan in kranteman. Yn 1872 rjochte er de krante Tvedestrandsposten op en 1877 de Fedraheimen, dêr't er oant 1892 haadredakteur fan wie. Yn tachtiger jierren wie er ek sjoernalist foar Dagbladet. Yn 1894 stie er mei Rasmus Steinsvik oan de widze fan de krante Den 17de Mai; dy't yn 1935 Norsk Tidend kaam te hjitten.
Garborg syn romans pakke jin en binne djipsinnich en syn essays binne helder en tsjûgje fan in djip besef. Hy gie kontroversjele ûnderwerpen nea út de wei en syn wurk behannelet de wichtige saken en fraachstikken fan syn tiid. Docht religy yn de moderne tiid noch ta de saak? Is de gewoane man wier wol bysteat om mei te dwaan yn politike prosessen en beslútfoarming? De konflikten tusken nasjonale- en Jeropeeske identiteit komme ek oan bar.
Merovingen
right|thumb|250px|Merovingyske [[fibula's]] De Merovingen wienen in dynasty fan Frankyske keningen, dy't oer it Frankyske ryk regearden dat bestie út dielen fan it hjoeddeiske Frankryk en Dútslân. Sy regearden fan de 5e iuw ôf oant de 8e iuw.
Skiednis
De namme fan de Merovingyske dynasty is ôflaat fan Merovech, de earste kening fan de Salyske Franken, dy't hearske fan 447 oant 457 oer in lyts gebiet yn Noard-Galje. In pakesizzer fan him, Klovis, slagge deryn it grutste part fan Galje te ferienjen. Hy hat ek ferantwurdlik west foar it fersprieden fan it roomske leauwen yn Frankryk en omkriten, doe't hy him yn 496 dope liet. Nei goed Germaanske gebrûk waard it ryk fan Klovis ferdield tusken syn fjouwer soannen.
De Merovingen wienen ek ferantwurdlik foar it ûntstean fan it feodalisme, doe't dizze keningen hartoggen oanstelden foar it regearen, ferdiedigjen en de rjochtspraak oer lytse dielen fan harren keninkryk.
Tsjin de 7e iuw hienen de keningen net folle feitlike macht mear oer, en wienen sy foaral symboalyske figueren wurden. Sy hâlden har hieltyd mear dwaande mei wrâldske saken, en lieten it regearen fan it keninkryk oer oan de hofmeiers (major domo yn it Latynsk). Yn de tiid fan de Karolingen waard it amt fan hofmeier erflik. (Sjoch: Karel Martel)
Uteinlik ûnttroanden de Karolingers de Merovingen yn 751, doe't Pippyn de Koarte de Frankyske eallju efter him krige en de lêste Merovingyske kening, Gilderik III, ôfsetten waard.
Putten
thumb|LIzzing Putten thumb|right|260px|Begjin fan de Buorren, rjochts stiet de tsjerke
Putten ( [[media:105_Putten.ogg|útspraak]]) is in doarp en gemeente yn de Nederlânse provinsje Gelderlân. De gemeente hat ynwenners (, boarne: CBS) en hat in oerflak fan 87,45 km² (wêrfan 2,41 km² wetter).
Oare kearnen
Bijsteren, Diermen, Gerven, Halvinkhuizen, Hell, Hoef, Huinen, Huinerbroek, Huinerwal, Koudhoorn, Krachtighuizen, Steenenkamer en Veenhuizerveld.
Gea
Eastlik en noardeastlik fan it plak Putten leit de Feluwe, it grutste natoergebiet fan Nederlân. Putten wurdt yn it suden en westen omkringe troch ikkerlân, dat ûnderdiel foarmet fan de noardeastlike hoeke fan de Gelderske Fallei. Yn it uterste westen grinzet de gemeente oan ien fan de rânemarren om Flevolân: it Nuldernau. Hjir hat Putten in jachthaven en rekreaasjestrannen.
Puttensk dialekt
It Puttenske dialekt falt ûnder it West-Feluwsk. Der is in boek oer it Puttenske dialekt útjûn mei de titel: "Putters Praoten moe je niet laoten". Der stiet ûnder mear in list mei dialektwurden en de oersetttingen yyn. It Puttensk (ek wol 'Puttersk' neamd) is krektas oare 'dialektdoarpen' faak omruile foar it Nederlânsk, mar wurdt troch benammen de âlderein ûnder de Puttenske befolking noch wol sprutsen.
Skiednis
200px|thumb|Razziamonumínt Yn de akte fan de Fryske edelman Folckerus (út 855) wurdt foar it earst de namme Putten neamd. Yn dizze akte wurd guod en lannen oerdroegen oan it kleaster fan Werden (by Essen yn Dútslân), en Putten wurdt in vico qui dicetur Puthem (as buorskip of doarp) neamd. Putten is, neidat de tsjerke stifte is, in samling buorskippen dy't meiïnoar in tsjerkedoarp foarmje, in situaasje dy't oant de 10e iuw buorret. Dit Tsjerkedoarp beslaat in grut gebiet, dat rint oant Nijkerk en Voorthuizen. Pas yn 1416 wurde Nijkerk en Voorthuizen ferselsstannige.
Putten is dan benammen agrarysk gebiet, wêrby't de measte pleatsen hearre ta it besit fan de kleasters Werden, Elten en Abdinckhof (yn Paderborn). yn 1559 draacht it kleaster Werden har besittings oer oan dat fan Abdinckhof, wêrmei't lêstneamd kleaster fierwei de grutste grûneigener wurdt. Oant 1803 wurde dizze besittings troch "de Kelnarij" (in rentmaster of kellenaar) bestjoerd. Oan dy perioade bringe yn Putten noch yn it ûnthâld ûnder mear de Kelnarijstrjitte, de Abdinckhofstrjitte en de Paderbornstrjitte.
Oan de ein fan de 16e iuw berikt de Reformaasje Putten, en oant 1608 is der in roomsk-katolyk pastoar dy't fanút de Pancratiustsjerke wurket. It grutste diel fan de befolking wurdt dan protestantsk, en mar in lytse roomske kearn bliuwt oer. Yn 1811 waard de gemeente Putten oprjochte.
Ein septimber 1944, tsjin de ein fan de Twadde Wrâldoarloch, wurdt troch de ûndergrûnse yn Putten in oanslach plege op in oantal Dútske offisieren. As ferjildingsaksje wurdt in razzia útfierd troch de Wehrmacht en de SS en wurdt in diel fan it sintrum fan it doarp platbaand. Sjoch hjirfoar it artikel Razzia fan Putten.
Nei de oarloch is Putten noch altiten foar it grutste part agrarysk gebiet, mar yn de twadde helte fan de 20e iuw wurdt it toerisme en rekreaasje in wichtige ynkomstenboarne. Dêrneist is yn Putten wat yndustry.
Bistedokter
thumb|In bistedokter jout in [[goudfisk in spuitsje]]
In bistedokter of dierenarts is in behanneler fan sike of ferwûne bisten.
Guon bistedokters behannelje allinne of fral selskipsdieren (hûnen, katten, fûgels, kninen, ensafuorthinne), oaren hawwe harren benammen talein op lânbouhûsdieren (hynders, kij, ensafuorthinne). Dy lêste bistedokter waarden yn it ferline fee-arts neamd. De beneaming feearts wurdt hieltyd minder brûkt. Yn de lânbousektor spilet de bistedokter in wichtige rol yn de bedriuwsbegelieding yn de feehâlderij. It behanneljen fan in spesifike bistesoarte as groep bistesoarten wurdt differensjaasje neamd. Foar in tal bistesoarten besteane offisjele sertifikaten foar bistedokters, sa binne der sertifisearre hoarnbisteartsen en barge-artsen. Eltse bistedokter hat lykwols it wetlik foech om alle bistesoarten (útsein de minske) te behanneljen. Dêrneist hat de diergenêskunde in tal offisjeel erkende spesjalisaasjes, lykas feterinêre radiology, feterinêre sjirurgy, patology. In bistedokter mei him allinnich spesjalist neame at er yn it offisjele spesjalistenregister opnaam is.
Der binne ek in protte bistedokters dy't gjin bisten behannelje. Sy hawwe bygelyks in bestjoers- beliedsfunksje, binne wittenskipper as ûnderwizer, of wurkje yn de yndustry, bygelyks by in farmaseutysk bedriuw.
Bistedokters hawwe ek in wichte rol by de soarch foar feiligens fan fiedingsmiddelen dy't fan bisten komme. Dat mêd wurdt feterinêre folkssûnens neamd.
Laurence Chaderton
thumb|Laurence Chaderton Laurence Chaderton (± 1536 – 13 novimber 1640) wie in Ingelske puriteinsk godgelearde en ien fan de oersetters fan de King James ferzje fan de Bibel. Chaderton waard berne yn Lees of oars yn Chadderton yn Ingelân wierskynlik yn de rin fan septimber 1536 as soan fan de katolike Thomas Chaderton.
Wurk
Chaderton publisearre om 1580 in preek dy't er hold yn St Paul's Cross en in ferhanneling fan syn On Justification waard printe troch Anthony Thysius, heechlearaar Godgeleardheid yn Leien. In stikmannich oare wurken oer teologyske ûnderwerpen fan him bleaune manuskript (fan 1911 ôf).
Universiteit fan Oslo
left|thumb|230px|Sintrale kampus fan de universiteit fan Oslo De Universiteit fan Oslo (Universitetet i Oslo), yn Oslo, is de grutste en âldste universiteit yn Noarwegen. De universiteit waard 2 septimber 1811 oprjochte as Universitas Regia Fredericiana ('Keninklike Frederik-Universiteit') troch kening Freark VI fan Denemark.
De universiteit hat de fakulteiten Teology, Rjochten, Genêskunde, Antropology, Wiskunde en Natuerwittenskippen, Toskhielkunde en Underwiis.
Nobelpriiswinners
Fiif ûndersikers oan de Universiteit fan Oslo krigen de Nobelpriis:
Judo op de Olympyske Simmerspullen 1984
De Olympyske Simmerspullen 1984 ek wol de XXIIIe Olympiade neamd waarden yn 1984 yn Los Angeles, de Feriene Steaten hâlden. It judo waard hâlden yn it Eagle's Nest Arena.