cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grifformearde tsjerke (Ljussens)
Skiednis
De earste tsjerke fan de yn 1851 stifte ôfskieden gemeente fan Ljussens stie oan de ein fan de Doarpstrjitte oan de westrâne fan it doarp. It wie in ienfâldich sealtsjerkje, dat skûl gyng achter de pastorij. Yn de rin fan de tiid waakste de gemeente hurd oan, benammen doe't de doleânsje him oankundige. Dat makke dat der mear nei it doarp ta oan deselde strjitte in nije tsjerke boud wurde koe. Yn 1927 waard de nije tsjerke mei toer neffens in ûntwerp fan Ane Nauta set. De grifformearden fan Ljussens en Moarre ha altiten ien gemeente foarme.
Wat ledetal oanbelanget lei it hichtepunt fan de gemeente yn de jierren 1960, doe't dy sa'n 800 leden telde. Dêrnei naam it ledetal ôf, net sasear fanwegen ûnttsjerkliking mar fral troch't de wurkgelegenheid yn Ljussens ôfnaam en jimmeroan mear minsken it doarp ferlieten. Tsjintwurdich hat de gemeente in pear hûndert leden, dy't noch altiten in grutte bân mei harren tsjerke hawwe. Der is noch twa kear sneins preek.
Beskriuwing tsjerke
De tsjerke is in krúsfoarmich gebou mei op de súdwestlike hoeke in klokketoer, dy't bekroand wurdt mei in fjouwersidige spits. In gevelstien mei de tekst "Geeft den Heere de eer zijns naams" (Ps 96:8a) is ta oantinken fan de bou njonken it haadportaal ynmitsele.
Oargel
It oargel waard yn 1876 troch fan oarsprong Boalserter Lolke Ypma (1823-1887) út Alkmaar eartiids boud foar de Sint-Martinustsjerke fan Boalsert. Dy tsjerke waard yn 1934 sletten en ferfongen troch nijbou. It oargel waard doe ferkocht oan de firma A. Standaart (Skiedam), dy't de ûnderdielen brûkte foar de bou fan in oargel foar de grifformearde tsjerke yn Ljussens. Yn de jierren 1980 waard it ynstrumint restaurearre en yn de oarspronklike steat werom brocht.
Omgong fan Frankryk 2023
De 110e edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 1 oant en mei 23 july 2023.
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 2012
200px|thumb|right|200px|De Olympyske Wraksel lokaasje fan Londen 2012
Omgong fan Frankryk 2023
Startplak
De start wie yn it Spaansk Baskyske Bilbao. It wie de twadde kear dat de Omgong fan Frankryk yn Spanje begûn. De earste kear - yn 1992 - barde dat ek yn it Baskelân.
Puy de Dôme
Foar it earst sûnt 1988 krige de organisaasje tastiming om de sliepende fulkaan Puy de Dôme te beklimmen. De fulkaan stiet sûnt 2010 op de wrâlderfgoedlist en is sûnt de iepening fan in treinspoar yn 2012 ôfsletten foar fytsers en oar ferkear. Taskôgers wiene yn de lêste 4 kilometer fan de 9e etappe op 9 july net wolkom op de smelle diken fan de fulkaan, folchauto's likemin.
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 2012
De Olympyske Simmerspullen 2012 fan de XXXe Olympiade waarden fan 27 july oant en mei 12 augustus 2012 hâlden yn Londen, de haadstêd fan Grut-Brittanje. Londen wie de earste stêd dy't foar de trêde kear de Spullen organisearje mocht. Earder hiene de Spullen fan 1908 en 1948 dêr ek plak. It wrakseljen waard hâlden yn de ExCeL London International Exhibition Centre
Lânskip Drinte
De Lânskip Drinte wie yn it ferline de namme fan wat no de provinsje Drinte is. Oarspronklik waard sprutsen fan in greefskip Drinte, letter behearde Drinte ta it wrâldsk besit fan de biskop fan Utert en waard it sjoen as in part fan it Oerstift. Nei't yn 1529 de wrâldske besittingen fan it prinsdom yn hannen kamen fan keizer Karel V waard Drinte oantsjut as it Lânskip Drinte.
Sa waard it nei de Nederlânske Opstân part fan de Republyk, mar waard yn dy republyk net foar fol oansjoen. It wie wol sa dat it net deselde (legere) status as de generaliteitslannen hie, mar it hie gjin stimrjocht yn de Uny. It gewest hie wol syn eigen Steaten en behearde syn eigen finânsjen. Mei't it gebiet doetiids foar it meastepart út heechfean bestie hie it gebiet mar in befolking fan likernôch 20.000 ynwenners. De drost fan Drinte, teffens gûverneur fan de wichtige festing Coevorden waard lykwols troch de Steaten-Generaal fan de Uny beneamd.
De lânskip Drinte makke fan 1795 ôf diel út fan de Bataafske Republyk. By de departemintale weryndieling fan 1798 waard it gebiet ûnderbrocht by it departemint fan de Alde Isel, en yn 1802 by it departemint Oerisel fan it Bataafsk Mienebest. Yn de jierren 1805 -1806 waard Drinte dêr wer út losmakke, en waard it wer oantsjut mei 'lânskip'. Yn 1807 waard it departemint Drinte ynsteld as ûnderdiel fan it Keninkryk Hollân. Nei de anneksaasje fan it Keninkryk Hollân troch Frankryk yn 1810 waard it departemint ûnderbrocht by it departemint Westeriems.
Drinte waard pas yn 1815 in folweardige provinsje yn it Keninkryk fan de Nederlannen. Dy provinsje hie noch wol in haadstêd nedich. Dat waard Assen, dêr't al sûnt 1603 de sit fan it lânskipsbestjoer fêstige wie en dy't yn 1809 troch kening Loadewyk Napoleon stedsrjochten krigen hie.
Bestjoerlike yndieling
De Lânskip wie ferparte yn seis dingspillen (dy't wer ûnderferdield wiene yn kerspelen) en fjouwer hearlikheden.
Dingspillen: Hearlikheden:
Jan Reitsma sr.
Jan Reitsma (Penjum, 15 maart 1869 - Makkum, 7 april 1959) wie in Frysk keatser fan Penjum. Syn bynamme wie ek wol De Tulp.
Reitsma hat ien fan de grutste keatsers út de skiednis west. Syn beste jierren wienen sa tusken 1890 en 1905. Yn dy tiid wûn hy marleafst njoggen kear de PC. Tegearre mei Teade Zijlstra fan Wytmarsum makket him dat de meast súksesfolle spiler fan de PC. Reitsma waard ek noch oant trije kear ta ta Kening útrôpen, dat wie yn 1893, 1899 en 1903.
De keatsferiening fan Penjum hat sûnt 1946 de namme fan Reitsma: Keatsferiening Jan Reitsma.
Hearreweister Feart
De Hearreweister Feart is in feart yn de gemeente Ferwerderadiel. De feart rint fan de Dokkumer Ie by Tergreft súd fan Wânswert del en giet ûnder de N357 tusken Hallum en Marrum troch. West fan de N357 hjit it wetter de Hege Hearreweister Feart.
De namme Hearreweister Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Heerenwegstervaart.
Woquard
thumb|Kaart fan Krummhörn thumb|left|100px thumb|''Tsjerke fan Woquard Woquard is in doarp yn de Dútske gemeente Krummhörn, dielsteat Nedersaksen. It hie 184 ynwenners yn 2006 en 177 yn 2012.
Dit is it lytste doarp fan de gemeente. It wurdt yn 1632 foar it earst neamd as Wachtwert. It wapen fan Woquard ferhellet in protte oer de skiednis fan it doarp. De kleuren blau en giel ferwize nei it Sweedske keningshûs en bringe Katarina fan Sweden te binnen, de frou fan Edzard II. De liuw komt út het haadelingewapen fan de Manninga's; de Frânske leelje út it helmteken fan de greven Sirksena; de stjer kin mei it âlde wapen fan Norden yn ferbân brocht wurde.
De útdrukking "Wokert is ’n Rad" ('Woquard is in tsjel') tsjut op it strjitpatroan fan it doarp; de strjitten rinne as de speaken fan in tsjil nei de tsjerke yn de midden ta. Yn de tsjerketoer fan 1789 hinget de âldste tsjerkeklok fan East-Fryslân. Oan de westkant fan de tsjerke soe in boarch stien hawwe, dy't lykwols troch in haadling fan Pewsum ferwoastge wêze soe.
Hylke Speerstra
Hylke Speerstra (Tsjerkwert, 7 juny 1936) is in Fryske sjoernalist en skriuwer. Hy heart ta de meast lêzen auteurs yn it Fryske taalgebiet. As skriuwer is hy spesjalisearre yn it optekenjen fan oral history.
Eftergrûn
Hylke Speerstra is berne op in pleats yn Iemswâlde besuden Boalsert lizzende doarp Tsjerkwert. Nei de legere skoalle gie hy nei de legere lânbouskoalle de Mulo en de Middelbere lânbouskoalle. Dochs keas hy foar de sjoernalistyk, en ûntwikkele him mei troch selsstúdzje. Yn 1958 begûn Speerstra as ferslachjouwer by it Frysk Lânboublêd. Twa jier letter stapte hy oer nei de Friese Koerier, wêr't hy yn de lear kaam by Fedde Schurer, Laurens ten Cate en Rink van der Velde. Ek waard hy korrespondint foar it skipperswykblêd Schuttevaer, wêrfan hy letter ta redakteur en yn 1971 ta haadredakteur beneamd waard. Yn 1986 waard Speerstra de earste haadredakteur fan it yn dat jier mei troch himsels oprjochte Agrarysk Deiblêd. Trije jier letter ruile hy dizze funksje yn tsjin it haadredakteurskip fan de Ljouwerter Krante. Neidat hy yn 1996 mei de VUT gean wie. lei hy him ta op it skriuwen fan boeken.
"Nije sjoernalistyk"
Speerstra debutearre yn 1968 mei Heil om seil, in súksesfolle bondel skippersverhalen, dy't trijekear yn it Nederlânsk fertaald wurde soe. Hjiryn toant hy foar de earste kear de wurkwize dy't him bekend meitsje soe: dy fan in sjoernalist dy't ferhalen skriuwt, wêryn de troch him samle feiten op literêre wize werjûn wurde. Sels betitele hy dit yn 1999 yn in fraachpetear as "nije sjoernalistyk". As foarbylden neamde hy dêrby Capote, Mailer, Hemingway en Steinbeck. "Sokken makken prachtige ynterviews. Se rapportearren net allinnich wat de lju seinen, mar se follen om sa mar te sizzen ek har eigen gedachten yn. Yn ’e gewoane sjoernalistyk is soks fansels dwersferkeard. De 'nije sjoernalistyk' jout de mooglikheid om net allinnich de wurden te hearren en wer te jaan, mar ek de hertslach fan de minsken dy’t ynterviewd wurde." Speerstra is yn dit ferbân wol fergelike mei Geert Mak, dy't him yn it Nederlânske taalgebiet op soksoarte wize dwaande hâldt mei it optekenjen fan oral history. Ek yn syn twadde boek, it krektsa goed ferkochte Neaken en bleat foar de dokter (1978), paste Speerstra dizze wurkwize ta: it waard skreaun op basis fan fraachpetearen mei artsen en feeartsen.
It súkses fan syn earste beide boeken brocht de provinsje Fryslân derta him te freegjen it hurd ferdwinende Fryske boerelibben op te tekenjen. Dit late ta de publikaasje fan de romans Yn de boer syn tiid (1980) en De blikken brulloft (1981). Speerstra fûn dizze boeken sels lykwols minder goed slagge, om't de foar de roman needsaaklike fertelstruktuer wat bliek te botsen mei syn foarleafde foar anekdoates. Hy pakte de tried fan syn "nije sjoernalistyk" wer op yn de ridersboeken Kening op sokken (1983) en Op redens oer (1984). Ek Simmerlân (1996), wêryn't hy ferslach die fan de kuiertochten dy't hy (doe noch as haadredakteur fan de Ljouwerter Krante) twa simmers lang troch Fryslân makke, waard wer neffens dit prosedee skreaun. It Nederlânsktalige De koude erfenis (1998) wie kwa styl in tuskenfoarm: yn dit struktuereard opboude boek kombinearre Speerstra in ferslach fan syn eigen dielname oan de Alvestêdetocht fan 1997 mei ferskate anekdoates út de skiednis fan dizze legindaryske tocht op redens.
It wrede paradys
Oan de foarjûn fan de grutte Fryske reüny Simmer 2000 publisearre Speerstra syn boek It wrede paradys, wêr't hy ferneamd mei wurde soe. Yn dit boek tekene hy de libbensferhalen op fan Friezen dy't, de measten fanwege de earmoede yn de jierren nei de Twadde Wrâldkriich, emigrearden nei lannen as Austraalje, Brazylje, Kanada, Nij-Seelân, de Feriene Steaten fan Amearika en Súd-Afrika. Yn it boek kamen net allinnich súksesferhalen oan bar, mar ek de libbensskiednissen fan "minsken dy't de tragyk fan it âlde lân ferruilen foar de tragyk fan it nije". Speerstra joech net allinnich in byld fan it bestean yn it Fryslân dat de lânferhuzers efterlieten, mar ek fan dat yn de lannen wêr't se, faak mei in protte swierrichheden, in nij libben opbouden.
De psycholooch Douwe Draaisma skreau yn De Akademyske Boekegids oer it boek en de lânferhuzers dy't der yn beskreaun steane: "Se hawwe kleurrike ferhalen te fertellen. In psycholooch soe dêr oan taheakje kinne dat Speerstra profitearre hat fan it 'reminisinsje-effekt': Nei in jier of sechtich, santich lykje krekt de oantinkens oan foarfallen yn de adolesinsjejierren in nije frisheid te krijen. In soad fan de ferhalen krije in spesjale gloede omdat se ferteld wurde troch minsken dy't no âlder binne as de âlden dy't harren gean litte moasten." Ek Jabik Veenbaas fûn dat guon haadstikken har lêze litte as "lytse psychologyske novelles". Al wie in inkele kritikus fan betinken dat It wrede paradys foarspelbare eleminten hie, it boek wurdt dochs beskôge as in wichtich dokumentêresjoernalistyk wurk. Yn 2000 ferskynde it yn in Nederlânske oersetting mei as titel Het wrede paradijs: het levensverhaal van de emigrant. En fan de Nederlânske, én fan de Fryske edysje wienen yn april 2005 elk sawat 30.000 eksimplaren ferkocht. Yn datselde jier waard ek in Ingelske oersetting, Cruel Paradise, útbrocht. Yn 2013 gie de oplage fan de Fryske edysje oer de 50.000 eksimplaren hinne.
Sjaerdemaslot
thumb|255px|rjochts|Sjaerdemaslot - 18e iuw Sjaerdemaslot (ek wol: Slot op Kalahey, sjoch Kalahey) wie in stins yn Frjentsjer. De âldste fermelding komt út 1446, doe't der mei de bou fan it kastiel begûn waard. De state is yn 1727 sloopt. Under oare de filosoof René Descartes en hartoch Albrecht fan Saksen ha der wenne. It slot is ôfbrutsen en der is neat fan werom te finen.
Hylke Speerstra
De Oerpolder
Speerstra's folgende grutte projekt, wêr't hy yn 2002 mei begûn, wie it beskriuwen fan it 19e-iuwske libben yn It Heidenskip. Hjirfoar hold hy fraachpetearen mei mear as twahûndert bewenners, âld-bewenners en oaren en bestudearre hy ûnder mear famylje-argiven en âlde deiboeken. De ûntbrekkende feiten folde hy oan mei fiksje. It resultaat wie De Oerpolder, dat ûnder grutte belangstelling op 8 juny 2006 presintearre waard yn de herfoarme tsjerke fan It Heidenskip. Yn dit boek sketst Speerstra it hurde plattelânsbestean fan dy tiid, wêryn de faak earmoedige boere-arbeiders en harren bern hast folslein ôfhinklik wiene fan harren boeren, dy't sels wer de grillen ûndergean moasten fan de lâneigeners dêr't se de pleats fan pachten - wylst allegear troffen wurde koenen troch bygelyks wettersneden, goalera en feesykten. De Oerpolder ferskynde yn 2007 yn in Nederlânske oersetting mei deselde titel.
Oer syn motiven om De Oerpolder te skriuwen en syn wurkwize dêrby ferklearre Speerstra yn it neiwurd fan it boek: "It is in foarm om in de werklikheid stal te jaan dy't it tichtst by de realiteit leit. Tagelyk is it in syktocht nei it boerebern dat ik sels wie en bliuw. It is it nuveraardige langstme nei it plak dêr't myn foarfaren opgroeiden, besochten te oerlibjen en in bestean hopen te finen; het is de hing nei in libbenssfear dy't ik leave, soms freze, dy't mei bytiden beneare, dy't ik úteinlik ferlitte soe. Omdat de taaie grûn blykber te folle frege en te min weromjoech. En omdat in oare wrâld en takomst my lutsen."
Oar wurk
Speerstra skreaun inkele jubileumboeken: foar de Fryske Maatskippij ta ûnderlinge fersekering fan skippen (FMH) (1977), foar it Keninklik Seemanskolleezje 'De Grinslanner Iendracht' (1980) en foar de Keninklike iisferiening Thialf (1980). Ek skreau hy in tal edukative boeken oer de binnenskipfeart. Yn 2011 skreau Speerstra it kadoboek foar de Moanne fan it Fryske Boek. It boek hie de titel De treastfûgel en ferskynde by Bornmeer, der waarden tûzenen eksimplaren fan ferkocht. It boek giet oer twa earme famyljes út Hichtum, de iene famylje giet nei Amearika en de oare siket syn heil yn Dútslân. Oan de ein fan de Twadde Wrâldkriich komme de beide famyljes inoar wer tsjin. It boek is basearre op in wier bard ferhaal. Minsken dy't it Frysk net yn 'e macht hiene, fregen de skriuwer oft der ek in Nederlânsktalige oersetting komme koe. Dy kaam der yn jannewaris 2013 by útjouwerij Contact, dêr't mear oersettings fan Speerstra ferskynd binne. Yn 2013 ferskynde de twadde printinge fan De Treastfûgel, dizze kear ek bewurke en útwreide troch de skriuwer. Yn 2017 ferskynde de Ingelske oersetting fan De Treastfûgel, The Comfort Bird by Mokeham Publishing Inc. yn Kanada.
Underskieding
Yn novimber 2007 krige Speerstra de sulveren lispenning fan it Lucas-Ooms Fûns (LOF) fanwege syn fertsjinsten foar dse Nederlânske tydskriftesjoernalistyk.
Oars wat
Yn 1978 wûn Speerstra it Nederlânsk Kampioenskip Maratonriden op keunstiis by de feteranen.
Sjaerdemaslot
It bouwurk
De wetterboarcht lei yn de wichtichste grêft fan de universiteitsstad Frjentsjer en waard mear en mear in soarte sitadel. It wie dus hielendal omgrêfte en allinnich berikber oer in brêge. It hie twa boulagen mei dêrûnder in kelder. Njonken it haadgebou wienen twa fleugels en der wie in grutte rûne toer. In lytsere toer stie oan de westkant fan it slot.
Skiednis
De earste bewenners wienen Douwe fan Aylva en Edwert Sjaerdema. Letter wurdt it ôfstien ian de hartoch, Albrecht fan Saksen. Uteinlik krijt de famylje de stins werom neidat Albrecht fan Saksen der in tiid yn wenne hat, en it wurdt letter erve troch Carel fan Sternsee dy't troud wie mei Luts fan Cammingha (syn namme is noch bewarre bleaun yn de âlde namme fan it Sjûkelân dêr't de PC hâlden wurdt, nammentlik it Sternse Slotland). Dêrop ervet Ruurd fan Juckema it slot. Hy ferhiert it yn de simmer fan 1629 oan René Descartes, de Frânske filosoof. It slot wurdt oerdroegen fan heit op soan en uteinlik oan Eduarda Lucia fan Juckema dy't troud wie mei Duca Martena. Harren pakesizzer ferkeapet de state úteinlik yn 1725, om ôfbrutsen te wurden.
Bergen
"Bergen" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Caster Semenya
Caster Semenya (folút: Mokgadi Caster Semenya; Polokwane, 7 jannewaris 1991) is in Súdafrikaansk middellange-ôfstânsdraver dy't spesjalisearre is op 'e 800 m. Op dy ôfstân waard hja yn 2009 kampioene op it WK yn Berlyn. Neitiid ûntstie der trelit oer Semenya har geslacht, mei't út laboratoariumtests bliken die dat hja oer trije kear safolle lichemseigen testosteron beskikte as de trochsneed frou. Yn 'e ynternasjonale sportwrâld wie dat reden om yn twifel te lûken oft hja wol wier in frou is. Dizze sitewaasje liek bot op wat de Fryske hurddraafster Foekje Dillema healwei de tweintichste iuw oerkaam. Oars as Dillema, foar wa't de saak de ein fan har karriêre betsjutte, krige Semenya yn july 2010 lykwols it griene ljocht om wer oan ynternasjonale wedstriden diel te nimmen.
Yn 2011 wûn Semenya op it WK yn it Súdkoreaanske Daegu in sulverne medalje op 'e 800 m. It jiers dêrop wûn se op dy ôfstân ek sulver op 'e Olympyske Spullen fan Londen. Op 'e Afrikaanske Spullen fan 2015, yn Brazzaville, wûn se op 'e 800 m in goudene medalje, en yn 2016 helle se op it Afrikaansk Kampioenskip yn Durban trije goudene medaljes binnen: op 'e 800 m, de 1.500 m en de 4x400 m estafette. Op 'e Olympyske Spullen fan 2016, yn Rio de Janeiro, wûn se ek goud op 'e 800 m.
Tsjerepovets
Geografy
Tsjerepovets leit sintraal yn it Russyske Leechlân yn it súdwesten fan de oblast Vologda. De stêd leit mei 530 kilometer op in like grutte ôfstân fan Moskou as Sint-Petersburch. Vologda leit 126 kilometer fan Tsjerepovets. Tsjerepovets leit op it plak dêr't de Sjeksna yn de opslachmar fan Rybinsk útmûnet.
Etymology
De namme Tsjerepovets is sûnt de 15e iuw bekend. Yn de namme soene de Finsk-Oegryske wurden tsjerep (plasse) en vesi (wetter) sitte, mar oertsjûgend is dy útlis net. Oaren tinke dat de plaknamme yn 'e taal fan de ynhiemske Wepsen 'Wepsyske fiskheuvel' betsjut.
Skiednis
thumb|left|250px|Opstanningskatedraal Yn de twadde helte fan de 14e iuw waard op it plak fan de hjoeddeiske stêd it Opstanningskleaster stifte. Yn it ramt fan de bestjoerlike herfoarmings fan 1777 joech Katarina II de opdracht om op de sekularisearre kleastergrûn de stêd Tsjerepovets te stiftsjen.
In alderheislikste flugge groei fan de yndustry feroare de stêd folslein en oan it begjn fan de jierren 1960 gie de stêd foar it earst oer de 100.000 ynwenners. Yn 1970 wie de sted wat ynwennertal oanbelanget de grutste stêd fan de oblast.
Ekonomy
De stêd leit strategysk op de krusing fan de Wolga-Baltyske wetterwei tusken de twa grutste Russyske stêden Moskou en Sint-Petersburch. Tsjerepovets hat in haven, goede oanslutingen op it spoarnet en op sa'n 20 kilometer fan de stêd in lofthaven en wurdt beskôge as in goed fêstigingsplak foar yndustry. It aksint leit op de ferrometaal, de gemy en transport. Ien fan de grutste izer- en stielfabriken fan Ruslân, Severstal, hat syn basis yn Tsjerepovets.
Leauwe
Leauwe (brûkt as haadwurd) of it leauwen is in stelsel fan oertsjûgings dat immen derop nei hâldt, dat net berêst op wittenskiplik bewiis. Meastentiids wurdt sa'n leauwe yn ferbân brocht mei religy, mar dat hoecht net, want leauwen kin mei alderhanne saken ferbân hâlde. Sa gau't minsken foar harren oertsjûgings gjin bewiis hawwe, is der al sprake fan leauwen.
Leauwen kin ta fanatisme liede as men net oare leauwensoertsjûgings yn omtinken nimme wol of alteast harren bestean akseptearje kin. Yn 'e kontekst fan religy wurdt sok fanatisme almeast oantsjut as fûnemintalisme. As lju mei in protte macht fanatyk yn harren leauwe binne, kin soks liede ta ynstitúsjonalisearre geweld tsjin of ûnderdrukking fan oarstinkenden.
Víra Πίστη Vjerovanje Hit (vallás) İman 信念
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1960
200px|thumb|right|It Olympysk Wraksel Stadion fan Rome 1960
De Olympyske Simmerspullen 1960, ek wol de XVIIe Olympiade neamd waarden yn 1960 hâlden yn Rome, de haadstêd fan Itaalje. It wrakseljen waard hâlden by de Basilica di Massenzio.
Basilica di Massenzio
It Basilica di Massenzio binne de ruïnes fan in âld romeinsk basilyk út 312 foar kristus de ruïnes dy't der no noch steane binne net dy fan de basilyk sels mar fan in badhûs. Der wie yn in tidelik olympysk stadion plak foar 5.402 taskôgers.
Tsjits Peanstra
Libben
Tsjits Peanstra waard berne op de pleats Toetsma State yn Grou. Hja wie noch gjin twa jier âld doe't har heit kaam te ferstjerren. Fiif jier letter troude har mem mei Thys Jaarsma, út dat houlik waard noch in jonkje berne. Doe't Tsjits trettjin wie, ferhuze de húshâlding nei de Pean, in buorskip tusken Grou en Akkrum. Har lettere skûlnamme 'Peanstra' ûntliende hja oan dat plak. Tsjits Nauta wie in talintearre reedrydster op ’e koartebaan. Yn 1945 ferhuze hja nei Grins om dêr yn it "Academisch Ziekenhuis" in oplieding ta ferpleechster te folgjen. Nei dy oplieding waard hja wykferpleechster yn Aldeboarn. Se kaam yn 'e kunde mei it echtpear Geart en Lamkjen Jonkman; doe't Lamkjen siik waard en net wer better koe, sei Tsjits har baan op om har ferpleegje te kinnen. Neidat Lamkjen ferstoarn wie bleau Tsjits as húshâldster yn it gesin mei twa opgroeiende fammen te wenjen. Twa jier letter troude se mei Geart Jonkman. Nei in houlik fan goed alve jier kaam Jonkman hommels te ferstjerren. Tsjits pakte har âlde berop wer op en waard wykferpleechster yn Raerderhim, dat hat se dien oant se yn 1984 mei de VUT gie.
Dichteresse
Doe't Peanstra learling-ferpleechster yn Grins wie, waard har belangstelling foar de poëzij fersterke. Hja skreau al fersen, mar dy waarden nea publisearre. Op oantrún fan jiergenoat Klaes Dykstra stjoerde hja inkele fersen op nei De Stiennen Man, it Striidblêd fan it Boun fan Frysk nasjonale Jongerein. Hja debutearre yn desimber 1948 yn dat blêd, ûnder pseudonym Tsjits Peanstra, mei de fersen ‘Sneintejûn’ en ‘Reis’. Har debút yn boekfoarm kaam yn 1955 mei de bondel Underweis, yn 1968 ferskynde Hûs fan stilte, yn 1984 folge troch Pypkrûd en yn 1988 troch Oanspield.
Oant en mei 1954 bleau De Stiennen Man it wichtichste poadium foar Peanstra, mar fan 1949 ôf kaam der ek wurk fan har yn it tydskrift De Tsjerne. Letter kamen der ek publikaasjes yn it moanneblêd De Strikel en yn oare literêre blêden. Alle jierren waard der in fers fan har opnommen yn de Fryske Skriuwerskalinder. Fierder waard geregeld in fers fan har opnommen yn Fersefariaasje, in bondeltsje dat alle jierren gearstald en útjûn wurdt foar de Foardrachts-kriich fan learlingen fan it fuortset ûnderwiis yn Fryslân.
Har niget oan it wurkjen op in tema en oan eksperiminten mei aparte fersfoarmen, komt yn har literêre wurk dúdlik nei foaren. Dy niget kaam goed fan pas doe't hja yn 1981 troch it Skriuwersbûn frege waard om ien fan de groepkes te begelieden dy't it Bûn foarmje woe om begjinnende skriuwers op wei te helpen. Har ploechje, mei û.o. Sjoerd Palstra, Anneke Gerbrandy, Baukje Tsjerkje de Jong, Jurjen van der Meer en Jelle Bangma, hat fan it resultaat fan dat oer en wer elkoar ynspirearjen, twaris in bondeltsje gearstald en útjûn: Wy jouwe in rûntsje (1987) en De twadde sirkel (1993). Yn dy skriuwersrûnte is ek de dichtfoarm 100 ûntstien. De 100 hat tsien regels fan tsien wurdlidden elts. De earste acht binne frij fers, wylst de lêste twa as ôfsluting einrym brûke. Tegearre mei Jelle Bangma waard yn 2002 de bondel Dûbel tij út; in bondel mei skeakelfersen, om bar skreaun troch de beide dichters.
Yn 1999 ferskynde in sammelbondel, Neierhân, dêr't in grut ferskaat oan har dichtwurk yn te finen is. De bondel befettet 530 Frysktalige en 83 Hollânsktalige fersen, 220 fan dy fersen wiene net earder publisearre. Yn de bondel is in ynlieding fan Tineke Steenmeijer-Wielenga en in taljochting fan Goasse Brouwer, dy't fan útjouwer Frysk & Frij is.
Tema's
It heitelân, it âldershûs en it buorkjen binne de tema's dy't yn har iere wurk te finen is, yn har lettere wurk geane dy tema's mear nei de eftergrûn. It grutste part fan har oeuvre bestiet út leafdespoëzy, dat yn it begjin faak rjochte wie op ien persoan, mar letter ek mear rjochte op de meiminske. Guon fan har fersen geane oer in ferbrutsen leafde tusken twa freondinnen. Ek skreau hja protestfersen dêr't hja faak har begienens en meilibjen ferwudet mei ferhûddûke minsken, mei oarlochsslachtoffers en bern yn hongerlannen. Ek skreau hja fersen oer siken en handikapten, dat gie dan faak oer minsken dy't hja yn har wurk tsjinkaam. Nei,t neisten har ûntfoelen, skreau hja ek memoriamfersen.
In oar tema is te finen yn har reisfersen, se beskriuwt yn dy fersen net allinnich wat se sjocht, mar ek hoe oft se dat ûndergiet. Fierders is keunst, it meitsjen en belibjen dêrfan, in geregeld weromkommend tema yn de poëzy fan Tsjits Peanstra.
Stasjon Leien Sintraal
Stasjon Leien Sintraal (Ledn) is it sintraal stasjon fan de Nederlânske stêd Leien, en waard iepene yn 1842 oan de Alde line (Amsterdam Sintraal - Rotterdam Sintraal). Yn dizze Súd-Hollânske stêd is yn 1996 it fjirde stasjonsgebou sûnt 1842 iepene.
Gebou
200px|thumb|left|2e stasjonsgebou stasjon Leien Sintraal om en de by 1900 200px|thumb|left|3e stasjonsgebou stasjon Leien Sintraal yn 1953 It earste stasjon waard ûntwurpen troch de arsjitekt Frederik Willem Conrad en iepene op 17 augustus 1842 syn doarren foar treinreizgers. middenpart mei in arkade. De loketen sieten yn in sirkelfoarmich part. Oan wjerskanten fan it middenpart in fleugel mei kroanlist.
Yn 1879 makke it earste stasjonsgebou plak foar nijbou, nei ûntwerp fan arsjitekt Dirk Margadant. It nije gebou, wie ek wer in gebou mei in heech middenpart, mar mei twa nei efteren pleatste fleugels, dy't elk einige yn in heger hoekgebou op deselde roailine pleatst as it middengedielte.
Yn 1953 kamen de spoaren heger te lizzen en moast der in nij stasjonsgebou komme. nei in ûntwerp fan arsjitekt Schelling. In stasjon waard útfierd mei in protte beton, fergelykber mei de stasjonsgebouwen fan Arnhim, Ynskedee, Hengelo en Sutfen. Der wiene in soad pylders yn de hal en de gongen. Fia in trep koe de haadútgong berikt wurde.
Nei de komst fan de Skipholline waard it stasjon fan Schelling te lyts befûn foar it hieltyd fierder groeiende tal reizgers. Benammen de hal en de tunnel nei de perrons waarden te krap. It stasjonsgebou út 1953 waard yn 1995 ofbrútsen it nije stasjonsgebou ûntwurpen troch arsjitekt Harry Reijnders waard yn 1996 iepene. It stasjonsgebou bestiet út wite fakwurkkonstruksjes. Kenmerkend is de entree, besteande út in bûgde wite skulp.
Bergen (Belgje)
200px|left|thumb|Bergen yn Henegouwen Bergen (Frânsk: Mons, Pikardysk: Mon, Waalsk: Mont) is de haadstêd fan de Belgyske provinsje Henegouwen (Hainaut) en it arrondissemint Bergen. Gemeente Bergen hat neistenby 91.000 ynwenners (2008) en in oerflakte fan neistenby 147 km².
It militêr haadkertier SHAPE fan de NAFO sit yn Bergen (Casteau).
Underwiis
De stêd Bergen hat twa universiteiten en 13 hegeskoallen. Der binne likernôch 15.000 studinten dy't yn Bergen wenje en studearje.
List fan grytmannen fan Tytsjerksteradiel
Dit is in list fan grytmannen fan de eardere Fryske gritenij Tytsjerksteradiel, oant de ynfiering fan de gemeentewet yn 1851.
Nei de ynfiering fan de gemeentewet yn 1851 krige Tytsjerksteradiel boargemasters; sjoch de list fan boargemasters fan Tytsjerksteradiel.
Christ Cathedral (Garden Grove)
Oarsprong
Fanwegen de grutte oanrin joech Schuller oan de arsjitekt Philip Johnson opdracht om in gruttere, unike tsjerke fan glêzen muorren te ûntwerpen. De bou sette útein yn 1977 en waard foltôge yn 1980. De tsjerke hat in stjerfoarmich grûnflak en bestiet út in 142 meter lange en 40 meter hege staalkonstruksje mei sa'n 10.000 glêsfinsters. Om in ierdskodding fan 8.0 op de skaal fan Richter te wjerstean binne, njonken oare maatregels, de rjochthoekige glêsplaten net fêst montearre mar oan it gebou elastysk ferlime. Yn de tsjerke is romte foar 3.000 besikers. By de ferhûzing fan it "âlde" gebou nei de glêzen nijbou keas de kongregaasje foar de namme "Crystal Cathedral". It gebou is lykwols net fan kristal boud en likemin wie it doe in katedraal. De 73 meter hege "Prayer Spire" mei dêryn 52 klokken waard yn 1990 tafoege.
Tillefyzje
Fan 1971 oant 2013 waard alle wiken de sneinske tsjinst Hour of Power út de Crystal Cathedral wei útstjoerd. De útstjoerings wiene yn likernôch 200 lannen te sjen en rûsd wurdt dat der sa'n 40 miljoen minsken de tsjinsten folgen. Mear as in tredde fan de ynkomsten fan de gemeenten (jeften, legaten) waard brûkt om stjoertiid te keapjen.
Skulden
Yn 2006 droech dûmny Schuller de lieding fan de tsjerke oer oan syn soan Robert Anthony, mar dy waard twa jier letter wer oan de kant set. De ekonomyske delgong mar benammen ek it skeel yn de famylje Schuller droegen by oan de foarse efterútgong fan de ynkomsten. Oan it begjin fan 2010 spanden skuldeaskers fan Crystal Cathedral Ministries rjochtsaken oan, om jild te ynkassearjen foar it leverjen fan guod, tsjinsten en it útstjoeren fan it programma "Hour of Power". Yn oktober 2010 moast de tsjerke fanwegen in skuld fan USD 43 miljoen oan hypoteek en USD 7.5 miljoen oare foarderings útstel fan beteljen oanfreegje.
Oargel
It oargel fan de katedraal waard ferneamd nei Hazel Wright, in frou út Chicago dy't de útstjoerings fan Hour of Power folge en mei in jefte fan USD 2 miljoen de bou mooglik makke. De Italjaanske firma Fratelli Ruffatti boude it ynstrumint. It Hazel Wright-oargel bestiet út in kombinaasje fan twa oargels: in oargel út 1962 mei 100 registers út it New Yorker Lincoln Center en in yn 1977 boud oargel fan 94 registers, dat al brûkt waard troch de gemeente. Yn it ramt fan de bou fan it oargel yn 1982 waard it ynstrumint útwreide mei 29 registers. Troch noch mear útwreidings telt it oargel no 270 registers, 31 digitale registers en mear as 16.000 pipen. It fiifmanualige ynstrumint wurdt fan twa spyltafels oanspile en heart ta de fiif grutste oargels fan 'e wrâld (2019).
Spjaltpoatguozzen
De spjaltpoatguozzen (Anseranas) binne in skaai yn de famylje fan de spjaltpoatgoesfûgels (Anseranatidae). Der is mar ien soarte yn dit skaai: de ekstergoes.
Kleaster Genezareth
It Kleaster Genezareth of Kleaster Nazareth sa't it ek wol neamd waard, wie ien fan de âldste kleasters fan Fryslân. It wie in dochterkleaster fan de abdij Klaarkamp by Rinsumageast en hearde sa ta oarder fan de Bernardinen. As stiftingsjier wurdt oannommen 1163. Fan it kleaster is neat mear oer bleaun, Op it plak stiet no in pleats. Sa no en dan wurdt der noch wol ris wat fûn. De streek Gennaard hat noch de ôflate namme en oan de Hallumer Trekfeart stiet noch in mûne mei de namme Kleasterpoldermûne.
De stifting
thumb|300px|right|De [[Kleasterpoldermûne hâldt Genezareth noch yn omtinken]] Klaarkamp wie in dûbelkleaster mei sawol muontsen as nonnen. Dêr kamen praatsjes oer. It kaam dus de abt goed út dat Freark fan Hallum plannen hie om in norbertinerkleaster te stiftsjen. Tusken de Hallumer Trekfeart en de Hijumer Feart lei doe in stik gebiet dat eins sompich wie. It ideaal plak foar it stiftsjen foar in sistiënzer kleaster. It lei iensum en der koe lân oanmakke wurde. De biskop fan Utert, Frederik fan Blankenstein, wie it mei de stifting iens. Dêrby kaam ek dat Frederik eins gjin norbertiner kleaster by Hallum hawwe woe. De ûnderhandelings tusken Freark en Klaarkamp om him oan te sluten by de sistiënzers wienen mislearre. Freark holde foet by stik om him by de norbertiners te gean. Efter de stifting hawwe de Camminga's sitten. Se hienen te beneamen fan in abt fan Klaarkamp yn hannen. It spriek dan hast ek fansels dat de earste susters Camminga's wienen. Letter hat dat laat ta in jierrenlange juridyske striid om stik lân tusken Genezareth en Mariëngaarde. Genezareth koe úteinlik bewize, dat it lân har troch de Camminga's taskikt wie. Der kaam letter konkurrinsje doe't Freark fan Hallum oan de oare kant fan de Ie it frouljuskleaster Bethlehem stifte.
De bewensters
De bewenners fan de kleasters kamen út aadlike fermiddens. It slagge net altyd om de bern oan in lykweardige famylje út te houlikjen. Foar sokken wie dan de wei om it kleaster yn te gean. Sa sil it nonnen fan Genezareth ek gien wêze. De ferhalen dat de nontsjes op it lân stienen te spitten, moatte mei in kerltsje sâlt nommen wurde. Wat de nonnen wol dienen wie de liturgy fiere. Foaral it bidden foar it sieleheil fan ferstoarnen wie wichtich. By in ferstjerren joech de famylje lân oan in kleaster, mei as tsjinprestaasje dat se de ferstoarne yn it gebed betochten. Letter die bliken dat de nonnen ferdield waarden yn sjongende en wurkjende susters.
Genezareth as frij ûnbekend kleaster
Der is net folle bewarre oer hoe't it yn Genezareth om en ta gie. Wol is it dúdlik dat Genezareth net in earm kleaster wie. It kleaster hie 230 bunder lân yn har besit. Dat hat de kleastergeast beynfloede. It behear fan it lân, faak oer mear doarpen ferspraat, naam de nedige tiid yn beslach.
De ein yn 1580
Yn 1580 namen de Steaten it behear fan de Fryske kleasters oer. De nonnen dy't ferseinen dat se gjin aktiviteiten mear ûndernimme soenen, krigen in alimintaasje, in pinsjoen.
Anna Maria fan Schurman
thumb|Anna Maria fan Schurman, selsportret (1633) Anna Maria fan Schurman (Keulen, 5 novimber 1607 - Wiuwert, 4, 5 of 14 maaie 1678) wie in Nederlânske dichteres en gelearde fan Dútsk komôf. Se wie wierskynlik ien fan de meast gelearde froulju fan de 17e iuw dy't alles wist fan keunst, muzyk en literatuer. Ek wie se in echte talekenner, se koe alle moderne Jeropeeske talen prate lykas: Dútsk, Ingelsk, Frânsk en Nederlânsk mar koe ek Latynsk, Gryksk, Hebriuwsk, Arabysk, Aldsyrysk, Arameesk en Etiopysk.
Kleaster Genezareth
De lêste priorinne
De lêste abt fan Klaarkamp, Gerardus Jacobi, krige in hûs yn Frjentsjer. Hy wenne dêr mei Theodorus Petri, ek fan Klaarkamp. By harren wennen Tsjiske Piters fan Genezareth en har nicht Aukje Andrysd. Dit moatte de lêste priorinne en subpriorinne fan Genezareth west hawwe. Se wurde yn 1608, it stjerjier fan Gerardus Petri noch neamd, foar de kosten dy't se makke hienen yn syn sykte. Hoe't mei de oaren gien is, is net dúdlik. Der wurdt tocht dat guon wer nei de famylje gien binne.
Anna Maria fan Schurman
Libben
Se wie de dochter fan rike âlden, Frederik fan Schurman en Eva fan Harff de Dreiborn. It wie al gau dúdlik dat it famke Anna hiel tûk wie. Op har fjirde koe se al lêze. Yn dy tiid wie dat hiel bysûnder. Yn 1613 nei de dea fan har heit ferhuze se nei Utert, mei har mem en twa muoikes. Yn 1636 studearre se as de earste froulike studint op de Universiteit fan Utert. Froulju mochten yn dy tiid eins net studearje, as Anna les krige dan moast se efter in grut gerdyn sitte sadat de manlike studinten har net seagen. Anna hie ferskate ynteresses lykas literatuer en ferskillende takken fan wittenskip mar se wie foaral ynteressearre yn Teology. Se wie ynearsten in folgeling fan Gisbertus Voetius, mar waard letter in folgeling fan Jean de Labadie, hoewol't hja befreone bleau mei de famylje Voetius.
Yn 1664 moete se Jean de Labadie, in Jesuit dy’t bekeard wie ta it protestantisme. Hy starte in religieuze sekte mei de namme Labadisme. Anna Maria wie fassinearre troch Labadie en syn ideeën waarden in help yn it libben fan Anna Maria. De sekte ferhuze nei Amsterdam mar wie dêr net wolkom. Se ferhuzen noch in kear, no nei Altona (doe Denemark, en no Dútslân), dêr ferstoar Jean de Labadie yn 1674. Dêrnei ferhuze de groep nei Wiuwert yn Fryslân, dêr't Anna Maria sels ferstoar. It Labadisme ferdwûn likernôch 70 jier letter.
Publisearre wurk
In kar:
Ben Jones (akteur)
Ben Jones (folút: Ben Lewis Jones; Tarboro (Noard-Karolina), 30 augustus 1941), is in Amerikaansk akteur, politikus, toanielskriuwer, senarioskriuwer, essayist en filmprodusint, dy't benammen bekend waard troch syn rol as monteur Cooter Davenport yn 'e populêre tillefyzjesearje The Dukes of Hazzard, yn 'e earste helte fan 'e jierren tachtich. Letter siet er fan 1989 oant 1993 foar de steat Georgia yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen. Sûnt de midden fan 'e njoggentiger jierren leit er him benammen ta op it behâld fan it Dukes of Hazzard-erfskip yn ferskate museä.
Libben en karriêre
Ben Jones waard yn 1941 berne yn Tarboro, yn 'e steat Noard-Karolina. Hy slagge yn 1959 foar it eksamen fan 'e middelbere skoalle oan 'e Woodrow Wilson High School yn Portsmouth, yn Firginia, wêrnei't er fjouwer jier studearre oan 'e Universiteit fan Noard-Karolina. Neitiid sette Jones útein mei in karriêre as akteur, wêrby't er lytse roltsjes hie yn ferskate tillefyzjesearjes en films, wêrûnder Moonrunners, út 1975, en Smokey and the Bandit, út 1977. Hy waard bekend doe't tillefyzjeprodusint en -regisseur Gy Waldron, mei wa't er gearwurke hie yn Moonrunners, him de rol taparte fan 'e monteur Cooter Davenport, yn 'e hitsearje The Dukes of Hazzard, dy't rûn fan 1979 oant 1985.
Doe't dy rige úteinlik ophold, gie Jones de polityk yn, as lid fan 'e Demokratyske Partij. Yn 1986 ferlear er de striid om in sit yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen foar de steat Georgia fan 'e Republikein Pat Swindall, mar dochs helle er 47% fan 'e stimmen, wat folle mear wie as dat waarnimmers yn 't foar ferwachte hiene. Yn 1988 died er nochris in wraam, en doe fersloech er Swindall maklik, en kaam er as offurdige yn it Amerikaanske Kongres. Yn 1990 waard er nipt werkeazen, mar yn 1992, doe't de kiesdistriktsgrinzen yn Georgia yn syn neidiel ferlein wiene, ferlear er de slach. Yn 1994 died er fannijs mei, en doe wie syn tsjinstanner Newt Gingrich, dy't neitiid de foarsitter fan it Hûs fan Offurdigen wurde soe. By dy gelegenheid krige Jones 35% fan 'e stimmen.
Yn 1998 ferbriek Jones de rangen binnen de Demokratyske Partij troch ûnder it Monica Lewinsky-skandaal presidint Bill Clinton te freegjen om ôf te treden. Hoewol't dat him troch oare Demokraten net yn tank ôfnommen waard, is Jones noch altyd aktyf yn 'e partij. Yn 2002 besocht er nochris (en om 'e nocht) om in sit yn it Hûs fan Offurdigen te bemachtigjen, diskear foar de steat Firginia, tsjin 'e sittende Republikeinske ôffurdige Eric Cantor. Dêrmei waard Jones ien fan 'e mar in pear Amerikaanske politisy dy't har foar ferskillende steaten kandidaat steld hawwe.
Nei't syn politike karriêre mids jierren njoggentich op 'e non rûn wie, begûn Jones wer te wurkjen as akteur. Hy hie gastrollen en oare lytse roltsjes yn ferskate tillefyzjesearjes, lykas Sliders en As the World Turns, en spile ek yn 'e Clinton-parody Primary Colors, út 1998. Fierders wied er mei de rest fan 'e âlde cast te sjen yn ferskate Dukes of Hazzard-reünyfilms, en teffens skreau er politike essay's en in ienmanstoanielstik oer de legindaryske honkbalspiler "Dizzy Dean", dat er eigenhandich op 'e planken brocht.
Fierders wie Jones de driuwende krêft efter de iepening fan ferskate Dukes of Hazzard-museä, û.m. yn Nashville en yn Gatlinburg, beide yn 'e steat Tennessee. Ek organisearre er foarhinne it jierlikse Dukefest (in gearkomste fan fanatike fans fan 'e searje) en is er resinter behelle yn 'e Shenandoah Jamboree, in countrymuzykshow yn 'e Shenandoahdelling yn Firginia. Yn 2013 skreau Jones it senario foar de koarte film Moon Hollow, en produsearre dy ek. Jones hat ferskate kearen troud west. Syn hjoeddeistige oarehelte is Alma Viator. Ut eardere houliken hat er in dochter, Rachel, en in soan, Walker.
Frank Sinatra
thumb|Frank Sinatra yn it [[Wite Hûs (Washington D.C.)|Wite Hûs, 1973.]] thumb|Presidint [[Ronald Reagan oerlanget de Medal of Freedom oan Frank Sinatra.]]
Francis Albert Sinatra (Hoboken (New Jersey), 12 desimber 1915 – Los Angeles, 14 maaie 1998) wie in Amerikaansk sjonger, akteur, filmprodusint en filmregisseur.
Woastyn fan Judeä
thumb|240px|rechts|De Woastyn fan Judeä thumb|240px|De Nahal Darga kleau
Judea Group Aquifer
In stúdzje fan in ûnderierdsk wetterreservoir yn de Woastyn fan Judeä, it saneamde Judea Group Aquifer, troch de Hebriuwske Universiteit fan Jerusalem, hat útwiisd dat dy wetterstream yn it Judeeske berchtme begjint en nei it noardeasten rint nei de Deade See, mei útrinners nei de boarnen fan Tsukim, Kane, Samar en Ein-Gedi. It troch reinwetter fieden reservoir hat in trochsneed ynhâld it jier fan sa'n 100 miljoen m³.
Hallum
Hallum is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Hallum leit noardeastlik fan Hijum, westlik fan Wânswert en súdwestlik fan Marrum. Op hie Hallum  ynwenners. De doarpskearn leit rûnom de Sint-Martinustsjerke oan ferskate strjitten.
De buorskippen Fiifhuzen en Hallumerhoeke hearre ek by Hallum. Earder hearde Alde Leie (diel) ek by Hallum, mar dat is sûnt 1984 in selsstannich doarp.
Namme
thumb|260px|Hallum om 1950 hinne In ferklearring fan de namme fan Hallum (yn de âlde stavering Hâllum) kin 'doarp op de hichte' wêze. De namme soe ôflaat wêze fan it Aldfryske wurd 'havilla' of 'hal', dat 'hichte' betsjut. In oare ferklearring soe 'hiem fan Halle' wêze kinne. 'Hal' kin ek ferwize nei 'hillich' of it hiem fan de goadinne 'Hal, Hel, Holda' of 'Hollier'. Wer oaren tinke dat it wurdt 'hal' (of 'health') hoeke of skûlplak betsjut.
Skiednis fan it doarp
Yn Hallum binne yn 2007 produksjeresten fan in koperslagger fûn út de tiid om 400 hinne. Der sieten twa ringen en in diel fan in knyft by. Boppedat sieten der ek in tal fibula’s en potdiggels by.
It doarp is ûntstien op in terp op de kwelderwâl tsjin de Waadkust oan. Der wurdt tocht dat it begjin fan Hallum yn de Romeinske tiid leit. Yn 11e iuw waard der in seedyk, no de Hege Hearrewei, oanlein. Hallum kaam sa yndyksk te lizzen. Stadichoan is doe it bebouwen begûn; der kamen tsjerkepaden mei huzen dêroan. Yn in âlde kronyk wurdt Hallum in 'hofstêd' neamd. Dat wol sizze in wichtige parochy. Letter waard der ek bûten de terp boud, foaral by de feart.
Oant 2019 wie Hallum it grutste doarp fan de gemeente Ferwerderadiel. Yn dat jier gyng Hallum mei de rest fan de gemeente op yn de doe nije gemeente Noardeast-Fryslân.
De Hallumer Trekfeart
It doarp waard ûntsletten troch de Hallumer Mear nei Bartlehiem. 'Mear' betsjut grinsskieding. Yn 1648 waard der in jaachpaad neist de feart oanlein, tsjintwurdich is dêr it nijbouplan 'Oer de Feart' oanlein. Boatsjeminsken hawwe dêr harren boat foar it hiem lizzen. De Hallumer Feart biedt ek perspektyf foar rekreaasje.
De States
thumb|left|Yn de omkriten fan Hallum is dúdlik dat it kleasterbesit fan Mariëngaarde en Nazareth en de stinslokaasjes elkoar oanfolje thumb|260px|Sytsjemastate yn al syn gloarje thumb|260px|Sloterdijkhûs (1723) Om Hallum hinne leinen eartiids ferskillende states:
Oare states wiene noardwestlik fan Hallum de Feitsmastate en de Jayemastate. Op Jayemastate hat Schelte Jajema wenne. Hy is yn 1228 yn in gefjocht sneuvele. De nammen fan de states bliuwe yn 't ûnthâld troch nei de states ferneamde strjitnammen. Op it plak fan de eardere states steane tsjintwurdich pleatsen. Fan de Feitsmastate is it terrein noch goed te werkennen troch de grêft. Oan de gevel fan de kop fan de pleats binne oansetkrullen ferwurke, dy't mooglik fan de eardere poarte fan de state stamme. Yn de gevel fan it hûs is it alliânsjewapen Feitsma-Douma en it jiertal 1602 oanbrocht.
De kleasters
Under Hallum foelen twa kleasters. De ferneamde abdij Mariëngaarde en it nonnekleaster Genezareth, ek wol Nazareth neamd.
De Martinustsjerke
Yn 1804 stoarte by wurk de sealtektoer yn. Ek it noch mar 40 jier âlde Hinsz-oargel waard ferwoaste. De Hallumers gienen oan 'e slach en yn 1806 waard de spitse toer lykas dy der noch stiet foltôge. Yn 1811 hie Johan Adolf Hillebrand ek wer in nij oargel foar de tsjerke boud, de masterfeint fan de oargelbouwers Albertus fan Gruisen en Soannen. Hardorff en oaren brochten der faak feroarings oan.
De preekstoel is makke yn 1773. Hy is ryk fersierd mei moai snijwurk fan Embderveld. Ek sit der oan de oargelkas snijwurk. Yn de tsjerke hingje noch roubuorden dy't in oantinken jouwe oan de eardere Hallumer slachten. Yn 1876 makke Jacob Douma it getten izeren stek om it tsjerkhôf hinne.
De Hoekstien
thumb|left|250px|De Hoekstien Yn 1836 waard der troch Hendrik de Cock in ôfskieden tsjerke stifte. De gemeente groeide en der waard besletten om in eigen dûmny te beroppen. Dat waard Marten Annes Ypma fan Minnertsgea. Der waard ôfpraat dat salang hy noch by Tamme Foppes de Haan studearre, hy 200 gûne traktemint krije soe. As er klear wie, krige er 400 gûne. Yn 1845 wie dat safier. Doe blykte it dat de Hallumers fergetten wienen wat hja fersein hienen. Ypma krige in berop fan in emigraasjeferieniging en gie yn 1846 nei Amerika. De Hallumers betochten te let dat it sa net moatten hie.
De ôfskieden gemeente is letter mei de dolearjende gemeente tegearre gien. Yn 1913 waard de âlde tsjerke troch de tsjintwurdige tsjerke ferfongen neffens in ûntwerp fan de op 'e Gordyk berne arsjitekt Tjeerd Kuipers. Yn 1946 hat in part de Frijmakke Grifformearde Tsjerke stifte.
Yn 2006 hat de fúzje fan de grifformearde tsjerke mei de herfoarmen plak hân. Sûnt draach de protestantske gemeente nei it eardere kleaster de namme 'Prostestantske Gemeente 'Mariëngaarde'. As motto is der keazen foar wat oan de eardere Hallummer pastoar Freark fan Hallum taskreaun wurdt: 'God loovje en jins brea diele mei wa't it minder hawwe'. De eardere grifformearde tsjerke krige de namme De Hoekstien.
De Fermoanje
De fermoanje is der yn 1875 delset. Hallum hat al hiel lang in menniste-gemeente. Sûnt 1780 hiene de mennisten harren gebou oan de Langebuorren (nû. 53). Dat is tsjintwurdich in wenhûs. De mennisten hawwe harren fermoanje sûnt 1912 oan de Offingawei. De dûmny wurdt dielt mei de mennisten fan Sint Anne.
Skelnamme
Hallumers wurde foar 'Koekefretters' útmakke.
Skoallen
thumb|260px|It Fûnemint thumb|260px|Op 'e Dobbe
Berne yn Hallum
thumb|260px|[[Freark fan Hallum]]
Befolkingsûntwikkeling
Yn 1744 wie it ynwennertal 1.009, mar tsjintwurdich wenje der folle mear minsken.
Yndustry
thumb|left|250px|Hallumer bakfabryk Om 1800 hinne hie Hallum acht sûkereifabriken. Hallumers wurde foar koekefretters útskolden en wurdt ek wol it bakkersdoarp neamd. Der stiet in banketfabryk en in fabryk dêr't toastjes makke wurde. Nei in lange tradysje fan it meitsjen fan bakken kundige Van der Meulen yn 2022 oan it bakfabryk yn Hallum en Broeksterwâld te sluten. Op it terrein fan it ferdwûne koeke- en banketfabryk fan Hellema waard it multifunsjoneel soarchsintrum Hof van Hallum boud. Yn de eardere mingerij/foarmerij en de direksjewente fan it fabryk sil in bakkerijmuseum anneks teeskinkerij, "It Hellemahûs", komme.