cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Star Wars: Episode VII – The Force Awakens
Plot
Underweis werom nei de Millennium Falcon wurde Finn en Rey op it planeetoerflak yn in wintersk nullewâld opwachte troch de ferwûne Kylo Ren. Finn besiket him te befjochtsjen mei de ljochtsabel fan Luke Skywalker, mar Kylo slacht him bewusteleas. As er de Krêft brûkt om 'e ljochtsabel ta him te roppen, fljocht it wapen him lykwols roerdelings foarby nei de hân fan Rey, dy't efter him stiet. Der ûntjout him in nij duël, wêrby't Rey op ûnbeholpen wize de Krêft brûkt om Kylo te ferslaan. Foar't se him deadwaan kin, wurde se lykwols faninoar skaat troch in tawiidzjende kleau yn it oerflak fan 'e him útinoar ritende planeet. Generaal Hux rapportearret ûnderwilens de oansteande ferneatiging fan 'e basis oan opperste lieder Snoke, dy't him befellet om 'e basis te ûntromjen en Kylo Ren by him te bringen, sadat er syn training foltôgje kin. Chewbacca rêdt Rey en de noch altyd bewusteleaze Finn, en mei-inoar ûntsnappe se yn 'e Millennium Falcon fan 'e Stjerredeaderbasis. Wylst sy en de piloaten fan it Ferset útnaaie, ymplodearret efter harren de planeet mei de basis.
Werom op 'e fersetsbasis op D'Qar blike de ferwûnings fan Finn net libbensbedriigjend te wêzen. R2-D2 hellet himsels út 'e sliepstân en bringt oan it ljocht dat hy de rest fan 'e stjerrekaart hat. Troch dy mei de kaart fan BB-8 te kombinearjen, ûntdekt it Ferset dat Luke Skywalker himsels weromlutsen hat op in planeet dy't Ahch-To hjit. Net folle letter set Rey mei Chewbacca en R2-D2 yn 'e Millennium Falcon ôf dêrhinne, útweaun troch Leia, Dameron, BB-8 en de oare leden fan it Ferset. Ahch-To blykt in oseaanplaneet te wêzen. Rey fynt Luke dêr op 'e top fan in ôfhandich rotseilantsje. As er him nei har ta draait, biedt se him stilswijend syn heite ljochtsabel oan.
Foarskiednis
Yn 't earstoan stie George Lucas, de betinker fan Star Wars, in "trilogy fan trilogyen" foar eagen, oftewol in filmsearje fan njoggen ûnderskate films, sa't er al yn 1978 fertelde yn in fraachpetear mei it tydskrift Time. Nei't er fan 1977 oant en mei 1983 de oarspronklike Star Wars-trilogy makke hie, besleat er lykwols en smyt it byltsje derby del, mei't de stress fan it beävensearjen fan sokke megaproduksjes bot negative gefolgen hie foar syn sûnens (sa wied er oanhelle rekke mei in fierstente hege bloeddruk).
Doe't yn 'e 1990-er jierren de foarútgong op it mêd fan special effects sadanich wie dat Lucas de films meitsje koe sa't se him oarspronklik foar eagen stien hiene, kaam er werom op syn eardere beslút. Nei't er yn 1997 de trije dielen fan 'e oarspronklike trilogy yn remastere foarm útbrocht hie, makke er fan 1999 oant en mei 2005 de Star Wars-prequeltrilogy. Op 'e nij foel it wurk him lykwols ôf, dat nei't it ôfslutende diel Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith útkommen wie, makke er bekend dat er gjin live-actionfilms yn 'e Star Wars-rige mear meitsje soe. Ynstee makke er oare produksjes en yn 2008 de lange tekenfilm Star Wars: The Clone Wars.
Tsjin 2011 tocht Lucas oan pinsjonearring en seach er om him hinne om syn filmstudio Lucasfilm oer te dwaan. The Walt Disney Company joech blyk fan belangstelling, en nei fiif moannen fan ûnderhannelings waard op 30 oktober 2012 bekendmakke dat Lucas syn studio oan Disney ferkocht foar $4.050.000 yn kontanten en nochris $1.855.000 yn oandielen.
Mei de oername krige Disney alle rjochten op Star Wars yn 'e hannen. Kathleen Kennedy, dy't Lucas tsjin dy tiid al opfolge wie as studiobaas by Lucasfilm, gie mei oer nei Disney en behold har funksje yn wat no in dochterûndernimming fan Disney wie, dy't ûnderbrocht waard by de difyzje Walt Disney Studios. Mei't Star Wars ien fan 'e lukratyfske mediafranchises út 'e filmskiednis is, sette Disney fuortendaliks útein mei risselwaasjes foar in nije rige Star Wars-films: de Star Wars-ferfolchtrilogy, wêrmei't Lucas syn oarspronklike idee fan in 'trilogy fan trilogyen' dochs noch útkaam.
Preproduksje
Mei syn studio Lucasfilm hie George Lucas ek syn ideeën foar de ferfolchtrilogy oan Disney oerdien, dy't er jierren earder al yn grutte halen útwurke hie. Sadwaande wied er as 'kreätyf konsultant' by de iere preproduksje fan 'e ferfolchtrilogy belutsen. De treatments dy't Lucas skreaun hie, waarden inkeld lêzen troch Kathleen Kennedy, as haad fan Lucasfilm, en troch Bob Iger, Alan F. Horn en Kevin A. Mayer, dy't heechpleatste funksjes by Disney beklaaiden. Nei't Disney besleat om 'e ideeën fan Lucas oan 'e kant te lizzen en mei it ferhaal foar de ferfolchtrilogy in hiel oare kant út te gean, wie Lucas fierder net mear by it produksjeproses belutsen. Lucas syn soan Jett sei tsjin 'e Britske krante The Guardian dat syn heit him "tige ferskuord" fielde oer de ferkeap fan 'e rjochten en it loslitte moatten fan syn geastesbern Star Wars.
It senario foar Star Wars: Episode VII – The Force Awakens, dat it earste diel fan 'e ferfolchtrilogy wurde moast, waard yn earste ynstânsje skreaun troch Michael Arndt. Dyselde besocht ferskate kearen om Luke Skywalker earne midden yn 'e film te yntrodusearjen, mar murk dat it personaazje fan dat punt ôf eltse kear it skript oernaam, yn sa'n mjitte dat it lot fan 'e nije haadpersoanen jin dan net mear deare koe. Dêrom besleat er úteinlik om Luke pas yn 'e lêste sêne op te fieren. Arndt wurke acht moannen oan it skript, mar sei dat er noch oardel jier dêropta nedich wie om it goed út te wurkjen. Dat wie mear tiid as Disney oan 'e preproduksje besteegje woe. Dat op 24 oktober 2013 waard Arndt ûntslein. Syn wurk waard oernommen troch Lawrence Kasdan, dy't ek as senarioskriuwer oan 'e oarspronklike Star Wars-trilogy meiwurke hie, en J.J. Abrams, dy't ûnderwilens nei in suggestje fan Steven Spielberg oan Kathleen Kennedy as regisseur fan 'e film oansteld wie.
Produksje
Star Wars: Episode VII – The Force Awakens waard neitiid yndie makke ûnder rezjy fan J.J. Abrams. Foar it senario waarden Arndt, Kasdan en Abrams alle trije op 'e ôftiteling fermeld. As produsinten wiene Kathleen Kennedy, Abrams en Bryan Burk by it projekt belutsen foar de filmstudio's Lucasfilm en Bad Robot Productions. Foar Star Wars: Episode VII – The Force Awakens stelde The Walt Disney Company in budget beskikber fan $306 miljoen, wêrmei't it ien fan 'e djoerste films wie dy't ea makke wie. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Dan Mindel, en de filmmuzyk waard fersoarge troch John Williams, dy't ek de soundtrack fan 'e seis foargeande Star Wars-films berêden hie.
Casting
De measte personaazjes yn Star Wars: Episode VII – The Force Awakens dy't ek yn 'e oarspronklike Star Wars-trilogy foarkamen, waarden troch deselde akteurs spile dy't de rollen fjirtich jier earder fertolke hiene. Under dyselden wiene Harrison Ford as Han Solo, Carrie Fisher as Leia Organa, Mark Hamill as Luke Skywalker en Anthony Daniels as C-3PO. Peter Mayhew kearde werom yn 'e rol fan Chewbacca, mar troch oanboazjende sûnensswierrichheden moast er yn ferskate aksjesênes ferfongen wurde troch akteur Joonas Suotamo (dy't de rol foar de folgjende film hielendal oernimme soe) en body double Ian Whyte. Krektsa wie de Ingelske akteur Kenny Baker te âld en krebintich wurden foar de rol fan R2-D2, dy't dêrom oernommen waard troch Jimmy Vee. Baker waard op 'e ôftiteling fermeld as 'konsultant' foar R2-D2.
Foar de nije rollen waarden iepen audysjes holden. Daisy Ridley (as Rey), John Boyega (as Finn) en Adam Driver (as Kylo Ren) kamen as winners út 'e bus. Denis Lawson, dy't de rol fan Wedge Antilles krije kinnen hie, betanke foar de ear, mei't it him (yn syn eigen wurden) "ferfeeld" hawwe soe om dy rol nochris spylje te moatten. Wedge Antilles waard dêrom út it senario skreaun en ferfongen troch it nije personaazje Poe Dameron, spile troch Oscar Isaac.
Opnamen
De opnamen foar Star Wars: Episode VII – The Force Awakens setten op 16 maaie 2014 útein en duorren oant en mei 3 novimber fan dat jier. De measte binnendoarsênes waarden filme yn 'e Pinewood Studios yn it Ingelske Buckinghamshire, dêr't akteur Harrison Ford syn ankel briek doe't der in hydraulykske doar op him foel op in set fan 'e Millennium Falcon. De Health and Safety Executive (de Britske arbotsjinst) tsjinne yn ferbân mei dat foarfal fjouwer formele oankachten yn tsjin Foodles Production (UK) Ltd, in Ingelske dochterûndernimming fan Disney. It bedriuw bekende skuld en betelle yn oktober 2016 in boete ter wearde fan $1.950.000. Regisseur J.J. Abrams rûn by itselde ynsidint in brutsen draaibonke yn 'e rêch op doe't er Ford fan 'e swiere doar besocht te befrijen, mar dat hold er mear as in moanne lang stil.
De hangaars fan 'e eardere Britske loftmachtbasis RAF Greenham Common, yn Berkshire, waarden ynset as romte foar ferskate filmsets mei romteskippen. De sênes op Jakku waarden filme yn 'e Rub' al-Chali-woastyn op it Arabysk Skiereilân, yn 'e neite fan 'e oäze Liwa, yn 'e Feriene Arabyske Emiraten. De einsêne fan 'e film, wêryn't Rey Luke Skywalker weromfynt op in eilantsje op 'e oseaanplaneet Ahch-To, waard opnommen op it eilantsje Skellig Michael, foar de westkust fan it greefskip Kerry, yn Ierlân. Lânskipsbylden foar de planeet Takodana waarden opnommen yn it Marredistrikt, yn Kumbria, yn Noardwest-Ingelân. Oare lânskipsbylden waarden filme yn Iislân.
Distribúsje
De distribúsje fan Star Wars: Episode VII – The Force Awakens waard fersoarge troch Walt Disney Studios Motion Pictures, de distribúsjedifyzje fan The Walt Disney Company. De film gie op 14 desimber 2015 yn Los Angeles yn premiêre yn trije bioskopen tagelyk: it TCL Chinese Theatre, it El Capitan Theatre en it Dolby Theatre. Star Wars: Episode VII – The Force Awakens iepene dêrnei op 18 desimber yn bioskopen ferspraat oer de hiele Feriene Steaten. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde ek op 18 desimber by platemaatskippij Walt Disney Records. De film kaam op 1 april 2016 beskikber as digitale download en waard op 5 april fan dat jier útbrocht op dvd en blu-ray.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Star Wars: Episode VII – The Force Awakens oer it algemien positive resinsjes. Sa omskreau Richard Roeper fan 'e Chicago Sun-Times de film as "in prachtich, spannend, blier meitsjend, ferrassend en hertkloppings opwekjend aventoer." Mick LaSalle fan 'e San Francisco Chronicle joech de film 4 fan 4 stjerren en neamde him "it bêste Star Wars-ferfolch oant no ta en ien fan 'e bêste films fan 2015". Yn it tydskrift Variety skreau Justin Chang dat de film "genôch styl, feart, leafde en soarch [hat] om ûnwjersteanber te wêzen foar eltsenien dy't him ea as in fan [fan Star Wars] beskôge hat."
Yn it blêd Forbes priizge Scott Mendelson de produksjewearden en it "sterke gefoel foar skaal en oersjoch" dat Star Wars: Episode VII – The Force Awakens hie. Mar hy fûn dat de film yn sa'n hege mjitte "in oefening yn fanbetsjinning is", dat it inkeld oan 'e kwaliteiten fan regisseur J.J. Abrams en akteurs Daisy Ridley, John Boyega en Adam Driver te tankjen wie dat "it [ynkoherinte] ferhaal de film net regelrjocht om hals bringt."
Ferskate resinsinten hiene lykwols krityk op Star Wars: Episode VII – The Force Awakens, om't se de film net orizjineel genôch fûnen. Sa waard gauris oppenearre dat de film winliken neat oars wie as in remake fan Star Wars: Episode IV – A New Hope (1977). Party fan harren fûn dat gjin beswier, lykas Stephanie Zacharek, dy't yn it tydskrift Time skreau dat regisseur J.J. Abrams "alles [levere hat] dat wy ferwachten, yn tsjinstelling ta dy dizenige merakels dêr't we net fan wisten dat we se hawwe woene." Op 'e webside RogerEbert.com beskuldige Gerardo Valero Star Wars: Episode VII – The Force Awakens lykwols fan it plagiarisearjen fan A New Hope en fan it taflecht sykjen yn nostalgy. Hy fûn dat de film "in weromkear nei it hielal [fan Star Wars] net rjochtfeardigje [koe] om't er útsoarte gjin eigen plot [hie]." Valero beoardiele de Star Wars: Episode VII – The Force Awakens fierders negatyf yn ferhâlding ta de troch George Lucas sels makke dielen fan 'e Star Wars-prequeltrilogy.
George Lucas liet nei it sjen fan Star Wars: Episode VII – The Force Awakens witte net fan 'e film ûnder de yndruk te wêzen. Yn in fraachpetear mei sjoernalist Charlie Rose op 24 desimber 2015 utere er krityk op wat er "it retrogefoel" fan 'e nije film neamde. Hy sei: "Ik haw altyd tige hurd bodde om [myn films] folslein ferskillend te meitsjen, mei hieltyd weer oare planeten, oare romteskippen – snapst wol, om alles wer nij te meitsjen." Oangeande Star Wars: Episode VII – The Force Awakens stelde er ienfâldichwei fêst: "Der is neat nijs." Regisseur J.J. Abrams ferwarde him dêr yn 2016 tsjin troch te sizzen dat er in ferbining lizze wolle hie mei de films fan 'e oarspronklike Star Wars-trilogy. Hy erkende letter dat de film op ferskate punten better kinnen hie en ûntskuldige him foar inkele ûnfolsleinheden.
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Star Wars: Episode VII – The Force Awakens in tige heech goedkarringspersintaazje fan 93%, basearre op 445 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] sit fol mei aksje en wurdt befolke troch sawol bekende gesichten as nijynkommelingen; dêrmei ropt The Force Awakens mei súkses de eardere gloarje fan 'e searje op wylst er dy tagelyk ynjektearret mei nije enerzjy." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Star Wars: Episode VII – The Force Awakens in goedkarringspersintaazje fan 80%, basearre op 55 resinsjes.
Opbringst
Star Wars: Episode VII – The Force Awakens brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $936,7 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $1.132,9 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $2.069,5 miljoen, oftewol krapoan $2,1 miljard. Ofset tsjin it budget fan $306 miljoen betsjut dat in winst fan $1.763,5 miljoen, hoewol't dêr de (perfoarst mânske) marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie Star Wars: Episode VII – The Force Awakens de meast opbringende film fan 2015, de meast opbringende film aller tiden yn Noard-Amearika en de op twa nei meast opbringende film aller tiden wrâldwiid (nei Avatar en Titanic). Neffens it online-tydskrift Deadline Hollywood soe de skjinne winst foar Disney $780,1 miljoen bedroegen hawwe.
Prizen
Star Wars: Episode VII – The Force Awakens waard yn 2016 nominearre foar 5 Oscars, yn 'e kategoryen bêste orizjinele filmmuzyk, bêste filmmontaazje, bêste lûdsmontaazje, bêste lûdsmixing en bêste fisuele effekten. Dy giene lykwols allegearre nei oare gadingmakkers. De filmmuzyk fan John Williams wûn de Grammy Award yn 'e kategory bêste soundtrack foar fisuele media, en waard teffens nominearre foar in American Music Award foar bêste soundtrack. By de BAFTA's, de wichtichste Britske filmprizen, waard de film nominearre yn 4 kategoryen, wêrûnder bêste orizjinele filmmuzyk, bêste lûd en bêste produksje-ûntwerp. Star Wars: Episode VII – The Force Awakens wûn de BAFTA foar bêste fisuele effekten.
By de Saturn Awards waard de film nominearre foar 15 prizen yn 13 kategoryen, wêrûnder bêste regisseur, bêste akteur (John Boyega), bêste aktrise (Daisy Ridley), bêste byrol fan in aktrise (sawol Carrie Fisher as Lupita Nyong'o), bêste produksje-ûntwerp en bêste kostúmûntwerp. Star Wars: Episode VII – The Force Awakens wûn 8 Saturn Awards, foar bêste science fiction-film, bêste akteur (Harrison Ford), bêste byrol fan in akteur (Adam Driver), bêste senario, bêste filmmuzyk, bêste filmmontaazje, bêste fisazjy en bêste special effects.
Poepedobbe
thumb|right|De Poepedobbe De Poepedobbe is in plasse fan 7,5 ha beëasten Bakkefean yn it Mandefjild. It is wierskynlik in âlde pingo út it Würmglasiaal. Om dit natuermonumint hinne leit heide en spjirrebosk. De Poepedobbe is fan belang foar de wetterfûgels.
Hebriuwske kalinder
Yn it Joadendom wurdt de kalinder beskieden neffens de syklus fan it himellichem de moanne. In syklus fan it himellichem de moanne duorret likernôch 29.5 dei. Dêrom duorret in moanne neffens de Hebriuwske kalinder soms 29 en soms 30 dagen. Der binne 12 Hebriuwske moannen en meiïnoar duorret ien jier 354 dagen en hat dus 11 dagen minder as it jier fan de sinnekalinder.
Daggelhoutsjes
Daggelhoutsjes wienen rûne houtsjes mei in gat der yn de midden trochhinne boarre. Se waarden mei in stôk nei in doel slein. It âlde jongesspul is no ferdwûn. De skiifkes wienen fan hout of fan liem en waarden in soad fûn by de ôfgraving fan terpen.
Swierwaar
thumb|225px|Unwaar yn [[Denver]]
Swierwaar, tsjintwurdich faak nei it Nederlânske onweer ûnwaar neamd (hoewol't dat eins in hollanistyske ynterferinsje is mei't dat yn it Frysk eins inkeld 'min waar' betsjut), is kompleks meteorologysk ferskynsel dat mei elektryske ûntladingen (wjerljocht en tonger) optreedt yn de atmosfear. Swierwaar is te sjen as in ljochtflits, de bliksem dy't fuortendaliks of wat letter folge troch in skerp of dof rommeljend lûd, tonger.
Bruno Becker
Bruno Oscar Becker (Russysk: Бруно Оскар Беккер, Bruno Borisowitsj) (Sint-Petersboarch, 15 maart 1885 - Amsterdam, 23 maart 1968) wie in Nederlânsk histoarikus, slavist en heechlearaar.
Hy waard berne yn Ruslân as soan fan in Dútsk-Russyske heit en mem. Becker studearre Alde talen en skiednis oan de universiteit fan Sint-Petersboarch dêr't er ek promovearre yn 1912. Yn 1913 emigrearre er mei syn frou en dochter nei Nederlân; hy waard Nederlânsk steatsboarger yn 1935.
July 1945 waard Becker heachlearaar oan de Universiteit fan Amsterdam yn de Skiednis fan Ruslân, Russyske taal- en Russyske letterkunde. Hy zette de opleidingen Slavistyk en Ruslânkunde op en yn 1948 waard er direkteur fan it nije 'Ruslân-Ynstitút', fan 1961 ôf oan útwreide ta it 'East-Jeropa Ynstitút'.
Aleida Schot, Jan Willem Bezemer, Carl Ebeling en Karel van het Reve wiene ûnder syn ferneamste learlingen.
ZozoLala
It blêd befet û.o. resinsjes, ynterviews en oankundigings fan noch te ferskinen strips faak foar twa moanne. Tegearre mei Stripskrift wie ZozoLala it wichtichste ynformaasjeblêd op dat mêd. Wêr't Stripskrift him mear yn it generaal rjochtet op alle stripsjenres, rjochte ZozoLala him mear op de alternative avant-garde, literêre graphic novel, small press, autobiografyske strip en underground strip.
By alle jubileumnûmers publisearre it blêd in Top-100 fan de bêste stripalbums, dy't troch de lêzers keazen waard.
Otto Clantskoalle
De Otto Clantskoalle (de offisjele namme is Frysktalich) wie de (iennichste) basisskoalle fan it Fryske doarp Boksum. It wie in algemien bysûndere skoalle op kristlike grûnslach, dy't yn 1892 oprjochte waard. De Otto Clantskoalle hearde ta de koepelorganisaasje Elan Underwiisgroep (dy't yn 2017 fuortkaam út 'e fúzje fan Underwiisgroep Fier en de Stifting Radius). De skoalle wie ferneamd nei Otto Clant, in Steatske soldaat dy't yn 1586 yn it doarp sneuvele yn 'e Slach by Boksum. Yn 1992 fierde de skoalle syn hûndertjierrich bestean, û.m. mei de publikaasje fan it jubileumboek Bestean en Bestean Bliuwe. Mids 2018 waard er lykwols opheft.
Sluting
Al sûnt de 1980-er jierren ferkearde de Otto Clantskoalle yn 'e gefaresône om't der eins te min learlingen wiene. Yn 2011 kaam de skoalle ta de koepelorganisaasje Underwiisgroep Fier te hearren, dy't yn 2015 de sluting oankundige foar mids 2016. Boksum reägearre mei in breed droegen aksje om nije learlingen foar de skoalle oan te lûken, en betocht teffens in plan om it pjutteboartersplak fan it doarpshûs nei de skoalle te ferpleatsen en sa in brede skoalle te kreëarjen foar bern fan twa oant tolve jier. Ek waard der gearwurking socht mei Kristlike Basisskoalle De Reinbôge yn Hilaard. Dêrtroch koe de driigjende sluting fan 'e Otto Clantskoalle doe tsjinkeard wurde.
Yn 2017-2018 wiene der lykwols noch mar 29 skoalbern, wêrfan't der oan 'e ein fan dat skoaljier fiif nei de middelbere skoalle giene, sûnder dat dêr nije oanwaaks yn 'e leechste groep foar yn 't plak kaam. Oan 'e ein fan it folgjende skoaljier soene wer trije bern de Otto Clantskoalle ferlitte, op 'e nij sûnder dat der nije learlingen by kamen. Om't minimale tal learlingen foar in basisskoalle yn 'e gemeente De Waadhoeke op 23 lei, waard besletten en hef de Otto Clantskoalle oan 'e ein fan it skoaljier 2017-2018 op. Fan 'e 23 oerbleaune learlingen yn it skoaljier 2018-2019 stapten der 20 oer nei Gearwurkingsskoalle Twaspan, yn it buordoarp Deinum, wylst de restearjende 4 nei de skoalle giene fan it oare buordoarp Weidum.
Kwartetspul
right|thumb|right|Meppel-kwartet. It Kwartetspul is in kaartspul dêr't by besocht wurdt kwartetten te foarmjen - groepen fan fjouwer kaarten dy't byelkoar hearre.
Skiednis
It spul is in fariaasje op Fiskje, wat oarspronklik mei gewoane spylkaarten spile waard. Foar de Wrâldtentoanstelling fan 1851 waard troch John Jaques yn London it earste kwartetspul útjûn, ûnder de namme Happy Families, mei alve kwartetten spesjale kwartetkaarten. Wat oars wie by dit nije spul wie dat der, om groepen te foarmjen, nei spesifike kaarten frege wurde moast, dêr't by Fiskje frege wurdt nei alle kaarten fan in groep.
Tema's
In Frysk kwartetspul mei as tema it libben fan Fryske greidboeren waard yn 1939 útjûn troch "De Blauwe Seilbokse". De teksten wiene fan Douwe Hermans Kiestra en de foto's fan Johannes Doedes de Jong. It waard sa'n súkses dat nei de earste 23.000 eksimplaren der yn 1958 in twadde printinge kaam.
Johannes Rijpstra
thumb|Johannes Rijpstra Johannes Rijpstra (Arum, 29 july 1889 - Hamburg-Hammerbrook (bûtenkamp fan Neuengamme), 9 desimber 1944) wie in Nederlânsk âld-politikus foar de ARP.
Rijpstra ferhuze doe't er 19 jier wie fan Fryslân, dêr't er amtner by de gemeente Ferwerderadiel wie, nei de Achterhoeke. Dêr giet er oan de gong by de gemeente Zelhem, ûnder oaren as gemeente-sekretaris. Op 2 febrewaris 1921 wurdt Rijpstra ta boargemaster fan dy gemeente beneamd.
Boargemaster yn oarlochstiid
At 10 maaie 1940 Dútslân Nederlân ynfalt, bliuwt Rijpstra boargemaster. Hy docht safolle at er kin foar syn doarpsgenoaten en komt foar de dilemma's fan in boargemaster yn oarlochstiid te stean. Oktober 1940 wurdt Rijpstra mei twa oare ARP-promininten oanhâlden en in stikmannich dagen fêstset yn Skeveningen, it wêrom bliuwt ûndúdlik. Ek nei dat foarfal bliuwt er oan as boargemaster. At 1944 yn Ruurlo in ûnderdûkadres ûntdutsen wurdt en bliken docht dat de ûnderdûkers falske dokuminten fan de gemeente Zelhem hawwe, tinke de nazy's dat der op it Zelhemske gemeentehûs bedroch omgiet. Op 23 juny wurdt Rijpstra arrestearre. Hy wurdt fêstset yn de Koepel fan Arnhim. 29 augustus wurdt er oerbrocht nei Kamp Amersfoart. In moanne letter, op 9 oktober, wurdt er nei Dútslân transportearre. Yn konsintraasjekamp Neuengamme ûnder Hamburch wurdt er earst twa wiken yn karantêne hâlden. Dêrnei wurdt er nei it bûtenkamp Hamburg-Hammerbrook stjoerd. Dêr moat er mei 2000 oare finzenen it pún en de liken fan it bombardemint op Hamburch fan 1943 út de wei romje. Goed 800 finzenen fan it kamp oerlibje it net. Ek Rijpstra hellet it net. Neffens it Deadeboek komt er te ferstjerren oan enteritis op 9 desimber 1944 om 15.00 oere. Begjin jierren tachtich krige er postúm it Fersetsbetinkingskrús.
Neitins
Nei de oarloch waard yn Zelhem de Koestraat omdoopt ta de Burgemeester Rijpstrastraat.
Fokke Abels
Fokke Abels (Dokkum, data fan berte en ferstjerren ûnbekend); hy wie in broer fan wettergeus Jan Abels. Hy soe read hier hân hawwe en wie lyts fan postuer.
Ein maart 1569 ferkeapet er rôversguod foar Jan Abels yn Emden; begjin desimber 1570 wurdt syn skip by Norden troch de Eastfriezen yn beslach naam; yn 1571 wurdt er as kaptein fan de wettergeuzen neamd en rist er yn La Rochelle (Frankryk) in skip út yn tsjinst fan in Loadewyk fan Nassau; ein maart 1572 is er yn Dover, neffens oaren yn Dieppe; hy wie oanwêzich by it ynnimmen fan Den Briel (1 april 1572).
Abels stie oanskreaun as in fûl ferfolger fan de muontsen; syn skip hiet ‘de Galei’. 17 maaie 1572 wurdt er ferbanne troch Alva. Dêrnei wurdt syn namme net mear neamd.
Omgong fan Frankryk 1956
De 43ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 5 oant en mei 28 july 1956.
Startplak
De start wie yn Reims, in stêd en gemeente yn noardlik Frankryk dy't diel útmakket fan 'e regio fan it Grutte Easten, it departemint Marne en it arondissemint Reims.
Simon Tolkien
Simon Mario Reuel Tolkien (1959) is in Britsk abbekaat en auteur. Hy is in pakesizzer fan skriuwer en professor J.R.R. Tolkien en de âldste soan fan Christopher Tolkien.
Hy studearre ôf oan Dragon School yn Oxford en de Downside School. Oan it Trinity College studearre er ek moderne skiednis. Dêrnei wie er 15 jier strafabbekaat. Earst doe't er 40 jier wie sette er útein mei it skriuwen fan romans.
Sûnt 1994 is Simon Tolkien abbekaat Londen, dêr't ek wenne mei frou en twa bern. Yn 2010 wenne Simon Tolkien mei syn oare helte Tracy yn Súd-Kalifornje.
Werner Herzog
Werner Herzog Stipetić (München, 5 septimber 1942) is in Dútsk filmregisseur, filmprodusint, senarioskriuwer en akteur.
Mei Volker Schlöndorff, Alexander Kluge, Rainer Werner Fassbinder en Wim Wenders wie er ien fan de meast wichtige regisseurs gan de Dútske auteursfilm fan nei de oarloch dy't fan ein jierren sechtich furoare makke yn de ynternasjonale sinema.
Herzog wurke geregeldwei mei de Dútske akteur Klaus Kinski. Tusken 1972 en 1987 makken sy tegearre fiif films.
Ut en troch aktearret Herzog sels ek. Yn 2019-2020 hied er in opsjenjaande rol as 'de Kliïnt' yn 'e Star Wars-searje The Mandalorian.
Hynstewâd
In hynstewâd (Nederlânsk: Paardenwed) wie eartiids in plak dêr't hynders boarne en skjinmakke wurde koene. In gefal fan in stêd wie de hynstewâd faak yn de grêft by de stedspoarte. Reizgers koene harren hynders dêr bekomme litte fan de reis.
Yn guon plakken ferwize strjitnammen noch nei in hynstewâd, bygelyks yn Om 't Wedde yn Montfoort en Paardenwed yn Amersfoort. Yn 2014 waard yn de grêft fan Martenastate yn Koarnjum in hynstewâd ûntdutsen.
Lyts Grins
Lyts Grins is in buorskip yn de gemeente Opsterlân, yn 'e himrik fan Wynjewâld. Lyts Grins leit noardeastlik fan Donkerbroek oan de N381 nei Wynjewâld.
Lytse Wiske
Lytse Wiske of Koudumer Wiske is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Lytse Wiske leit eastlik fan Hylpen. Tusken Lytse Wiske en Hylpen leit Grutte Wiske. Lytse Wiske leit eastlik fan de N359 en de Nije Feart.
Lyts Grins
De Opsterlânske Kompanjonsfeart makket yn Lyts Grins nei de brêge in heakse hoeke. Der stiet noch in âld molkfabryk, dy't al sûnt 1967 net mear brûkt wurdt. Hy is ûntstien as "turfstekkersdoarp" mei arbeiders út Grinslân. De namme komt ek foar as Klein Groningen.
De buorskip wurdt yn twaen spliten troch de N381. Mei de takomstige ferlizzing fan de wei komt der ek wer romte foar de buorskip om in gehiel te foarmjen. De buorskip is benammen bekend troch de earste trajektkontrole fan Nederlân dy't dêr delsetten is.
Hermann Huppen
thumb|250px|Hermann Hupen Hermann Huppen (Malmedy, 17 july 1938) is in Belgyske striptekener dy't foaral bekend is ûnder syn pseudonym Hermann. Hy is bekend fanwege syn populêre post-apokalyptyske rige Jeremiah dêr't ek in telefyzjerige fan makke is. De realistyske wize fan tekenjen dy't Hermann brûkt is tige werkenber en wurdt ek wol as filmysk omskreaun.
Biografy
Hermann debutearre as striptekener yn 1964 by de studio fan Greg. Yn 1966 begûn er mei de rige Bernard Prince te tekenjen (letter oernaam troch Dany) neffens in senario fan Greg, yn it eartiidske tydskrift Kuifje. Yn 1969 begûn er mei it meitsjen fan de western-rige Comanche, allyksa op senario's fan Greg. Dizze rige heart krekt as oare western-riges lykas Blueberry ta de stripklassikers.
Sûnt 1977 makket Hermann meastal stripferhalen op senario's dy't er sels skriuwt. Op dit stuit is dat de rige Jeremiah dy't noch altiten rint en sûnt 1983 in oare yn de Midsiuwen situearre rige De tuorren fan Skimerwâlde, allegearre aksjestrips.
Besiden boppesteande riges hat Hermann ek in oantal grafyske novelles makke.
Sjippe
thumb|right|In stik sjippe.
Sjippe is in middel om mei skjin te meitsen. Sjippe ûntstiet troch de sjippeferkaasje fan in fet mei leach. Sjippe kin ek makke wurde fan in fetsoer mei leach. It produkt wurdt yn kombinaasje mei wetter brûkt om te himmeljen as foar de persoanlike hygiëne (toiletsjippe, rûkerssjippe). Sjippe kin floeiber as fêst wêze.
Gewoane sjippe wurdt makke fan kofet, oliifoalje (spaansksjippe), palmoalje, palmpitoalje of kokosoalje. Foar de djoerdere sjippesoarten wurdt wol brûk makke fan oare eksoatyske oaljes en fetten.
Sjippe hat al in lange skiednis. It earste bewiis fan sjippe is al hast fiiftûzen jier âld en komt fan Babylon. In silinder fan klaai út 2800 foar Kristus sieten rêsten fan sjippe en ek is der in Babyloansk klaaitablet fûn fan 2200 foar Kristus dêr't in sjippeformule op skreaun is. Ek de Alde Egyptenaren en de Romeinen hienen sjippe.
Ryksmuseum Twinte
thumb|right|250px|Ryksmuseum Twinte It Ryksmuseum Twinte is in museum foar âlde en nije keunst yn Ynskedee.
It museum is ûntstien út de samling fan tekstylfabrikant Jan Bernard van Heek (tachtich stikken – fral skilderijen – út it tiidrek Midsiuwen oant en mei de 19e iuw) en de Aldheidkeamer Twinte. It waard 1929 ûntwurpen troch Anton K. Beudt en Karel Muller. Yn 1930 waard it museum iepene en oerdien oan de Steat fan de Nederlannen.
Yn de rin fan de jierren krige it museum in ferskaat oan samlingen, sa as dy fan tekstylfabrikanten. Sadwaande waard it útwreide mei ôfdielingen keunst en ambachtskeunst fan de 18e iuw en moderne keunst.
Tusken 1994 en 1996 waard it museum ferbettere (mei klimaatbehearsking) en útwreide mei in útstallingsseal en museumkafee fan Ben van Berkel. De tún waard op 'en nij ynrjochte troch Lodewijk Baljon, ; hy krige dêrfoar 2004 de Award of Merit fan de American Society of Landscape Architects.
It museum ferselsstannige yn 1994 en is in stichting wurden dy't fan in direkteur bestjoerd wurdt.
Op 13 maaie 2000 rekke it museum, mar de kolleksje net, swier skansearre by de fjoerwurkramp yn Ynskedee. It wie oant 14 april 2002 ticht fanwege reparaasjes.
Efter it museum stiet los hoes “Groot Bavel” (in Saksyske pleats, 18e iuw), dêr't foarfêst in útstalling oer de fjoerwurkramp te sjen is.
Ivoar
thumb|175px|Manlju mei ivoaren slachtosken foar de hannel, [[Dar es Salaam, ±1900.]] Ivoar is it wite, hurde materiaal fan toskbien, fan de oaljefant, nylhoars en fan de útstoarne mammoet, of fan seebisten lykas de walrus en de narwal.
Ivoar wurdt fanâlds brûkt foar it meitsjen fan (keunst)foarwerpen. Ivoar is ek de namme foar de brutsen wite kleur fan ivoar.
De jacht op ivoar hat de oaljefant hast útrûge. Nei't dat ynsjoen wie, waard it jeien fan oaljefanten ferbean, mar it tal bisten naam earst wer ta doe't ek it yllegale jeien fermindere mei't yn 1989 alle hannel yn ivoar ferbean waard.
Komôf fan it wurd
It wurd ivoar is fia it Frânsk (ivoire) en it Latyn (ebur) nei alle wierskyn ôflaat fan in Afrikaanske taal. Elp wie yn de midsiuwen it wurd foar oaljefant, ûntliend oan it Latynske elephas (genityf: elephantis), dat wer fan it Gryske elephas (oaljefant) komt.
De Kegen
thumb|240px|Krusing Kegensterpaad mei de Kegensterdyk De Kegen is in buorskip yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De Kegen leit noardlik fan Boerum. In keech is in ynpoldere stik lân. Tichteby De Kegen stiet It Grutte Ear, in grûnstasjon foar satellytkommunikaasje. De namme komt ek foar as De Keegen.
Atletyk op de Olympyske Simmerspullen 1992
200px|thumb|right|It Olympysk Stadion fan Barselona De Olympyske Simmerspullen 1992, ek wol de XXVe Olympiade neamd, waarden yn 1992 hâlden yn Spanje yn de Katalaanske haadstêd Barselona. It atletyk waard hâlden yn it Estadi Olímpic de Montjuïc. It stadion waard yn 1926 boud foar de wrâldtentoanstelling fan 1929 en yn 1989 ferboud ta Olympysk Stadion foar de Olympyske Simmerspullen fan 1992
Doping
Der waard tidens de spullen ien atlete trapeare op it brûken fan Doping. De Litouwske Springster Nijole Medvedeva sy waard dêrom út de útslach skrast, dit hie fierder gjin konsekwinsjes foar de ferdieling fan de medaljes om't dizze Litouwske gjin medaljes wûn hie.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it atletyk medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1992.
Ford Trimotor
thumb|Model 4-AT-A, Searjenûmer No. 4, C-1077 (1927) thumb|Grand Canyons Airlines' Ford Trimotor (let op de útklapte fleugellaadkoffer) De Ford Trimotor (ek wol "Tri-Motor", bynamme "The Tin Goose") wie in Amerikaanske sivyle transportfleanmasine mei trije motors dy't sûnt 1925 boud waard troch Henry Ford. De produksje gie troch oant 7 juny 1933; doe wienen der 199 fan makke. Hoewol ûntwurpen foar de boargerloftfeart waard it tastel ek brûkt troch militêren en it waard oer de hiele wrâld ferkocht. Ford makke de motors net sels, wat wol it gefal wie by syn T-Ford, frachtweinen en trekkers.
De Trimotor wie Ford syn antwurd op de Fokker F.VII(3m), dêr't er ek in protte op like, mar de Trimoter wie folslein fan metaal en neffens Ford "the safest airliner around." De romp en wjukken wienen fan aluminium ribbeltsjeplaten (om it sterker te meitsjen). Dy ribbels hienen lykwols wol fan gefolgen dat de luchtwjerstân slim tanaam, dat de fleanprestaasje frijwat fermindere. Transcontinental Air Transport, dat letter part fan Trans World Airlines wurde soe, begûn mei dit tastel de transkontinintale lofttsjinst fan San Diego nei New York yn 1929.
Yn de jierren nei de oarloch bleaunen de Ford Trimotors yn tsjinst by lytse, regionale maatskippijen. Ien fan de ferneamdste tastellen wie de Ford Trimotor N414H fan Scenic Airways dy't 65 jier lang brûkt is foar rûnflechten boppe de Grand Canyon. Dizze fleanmasine wurdt anno 2010 noch ynset foar promoasjewurk en filmopnames.
Piloaten fûnen it tastel guodlik yn 'e omgong, betrouber foar syn tiid. Hy koe goed op twa motors fleane en de fier út inoar steande tsjillen makken de lâning aardich feilich. Fierders wie dit tastel geweard, tige breed tapasber en duorsum. Hjoed-de-dei fleane noch ferskate eksimplaren.
Spekklup
In spekklup wie in sparsysteem om de winter troch te kommen mei fleis. Sokke ferienings waarden op guon plakken oprjochte, ûnder oare yn Muntsjesyl, nei Grinslanner model.
De leden sparren alle wiken in lyts bedrach. Fan dit jild waarden bargen kocht dy't dan tsjin Sinteklaas slachte waarden. Op in feestlike gearkomst ferkocht men dan foar in bytsje jild de parsjes spek fan sawat 20 pûn ûnder de leden. Sa krigen ek de minder begoedige ynwenners 'wat fan it swyn' yn de hûs.
Vikram Samvat
Samvat is in begryp dat nei eara's ferwiist dy't yn 'e Yndiaaske Hindoe kalinders brûkt wurde. Dat binne:
Ferwizen nei Gregoriaanske kalinder
Om de jiertallen om te setten nei dy fan de Gregoriaanske kalinder moat der it neikommende dien wurde:
Samvat (calendars)
Bas van der Vlies
thumb|Bas van der Vlies (1986) Bastiaan Johannis (Bas) van der Vlies (Sliedrecht, 29 juny 1942 - 7 novimber 2021) wie in Nederlânsk earder politikus foar de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP).
Van der Vlies wie fan 10 juny 1981 oant en mei 17 juny 2010 (10599 dagen) lid fan de Twadde Keamerfraksje; sûnt 1986 wie er fraksjefoarsitter. Sadwaande heart er by dejingen dy't it langst in sit yn ien dan de keamers fan de Steaten-Generaal hân hat.
Yn de Keamer wie er ûnder mear dwaande mei lânbou, finânsjen, folkssûnens, wolwêzen, sport en ûnderwiis.
Libben en wurk
Van der Vlies studearre wei- en wetterboukunde oan de Hegere Technyske Skoalle yn Doardt en foltôge dy oplieding oan de Technyske Hegeskoalle Delft.
Foar't Van der Vlies de polityk yngie, wie er learaar wiskunde en plakferfangend rektor fan de protestantsk-kristlike middelbere skoallemienskip Kolleezzje Blaucapel (dat nei in fúzje no Gerrit Rietveld Kolleezje hjit) yn Utert.
Polityk
Yn 1974 sette Van der Vlies syn earste stappen yn de polityk. Fan dat jier ôf oant 1982 wie er lid fan de Provinsjale Steaten fan de provinsje Utert. Yn 1981 kaam er teffens yn de Twadde Keamer.
Yn 2006 liet Van der Vlies it yn him omgean en jou it fraksjefoarsitterskip oer oan Kees van der Staaij, mar neffens syn sizzen liet er him troch syn partijgenoaten oerhelje om yn elts gefal nochris fjouwer jier by te tekenjen.
Desimber 2009 kundige Van der Vlies oan dat er nei de earstfolgjende Keamerferkiezings út de Keamer woe. Nei de fal fan it kabinet-Balkenende IV joech er op de SGP-partijdei op 27 maart 2010 it partijliederskip en it listlûkerskip foar de Twadde Keamerferkiezings fan 9 juny 2010 oer oan Kees van der Staaij.
Op syn lêste dei yn de Keamer rikte Keamerfoarsitter Gerdi Verbeet him de fersiersels út dy't by it ridderskip yn de Oarder fan Oranje-Nassau hearre. Van der Vlies krige in lang duorjend applaus fan de oare keamerleden; syn lêste wurden as keamerlid wiene: "Soli Deo gloria" ('Allinne oan God de eare').
Persoanlik
Bas van der Vlies wenne mei syn húshâlding yn Maartensdijk (provinsje Utert. Hy wie dêr lid fan de Wersteld Herfoarme Tsjerke, it diel fan de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke dat net opgean woe yn de Protestantske Tsjerke yn Nederlân (PKN). Op 17 novimber 2016 makke de SGP bekend dat Van der Vlies termkanker hie. Inkelde wiken earder wie Van der Vlies operearre oan in hertklep. Yn desimber 2020 krige Van der Vlies COVID-19. Van der Vlies stoar yn de âldens fan 79 jier.
Kolosseum
thumb|It Kolosseum yn Rome thumb|Lokaasje fan it Kolosseum (yn read) thumb|Kolosseum sjoen fan de [[Palatyn|Palatyn ôf|alt=]] thumb|Dwerstrochsneed tribunes thumb|Kolosseum by nacht It Flavysk Amfiteäter (Latyn: Amphitheatrum Flavium), better bekend as it Colosseum, boud yn de 1e iuw nei Kristus yn Rome, wie it grutste amfiteäter yn it Romeinske Ryk.
Bou
It Kolosseum waard boud troch de saneamde Flavyske keizers. Mei de bou waard úteinset ûnder it bewâld fan Fespasianus yn 72 en finansiere troch de oarlochsbút fan de plondering fan Jeruzalem yn 70. Nei de foltôging yn 80 waard it ynwijd troch Titus. De spullen by de iepening duorren 100 dagen. De dichter Martialis wijde der in bondeltsje fan 33 epigrammen oan. Titus syn opfolger Domitianus liet der noch in ferdjipping op sette, en ek in oantal gongen en fertrekken ûnder de arena, dy't no sichtber binne.
It waard boud op it plak dêr't it stagnum, in keunstmjittige mar, lei fan Nearo syn Domus Aurea. De Flavyske keizers besochten it ûnthâld oan de hate Nearo út te wiskjen en de geunst fan it folk werom te winnen. De bou fan it Kolosseum krekt op it plak fan it marke, dat men drûch witten hie te lizzen, paste yn dat stribjen. Boppedat sparre de kar foar dizze lokaasje in soad grûnferset, om’t it mânske bouwurk grouwélige fûneminten fereaske. De mar besloech mar leafst fiif fuotbalfjilden en waard drûchlein mei kanalen dy't nei de rivier de Tiber rûnen (krekt ûnder Rome).
Fespasianus syn amfiteater wie it ferneamdste yn de Romeinske wrâld. It waard bekend as Amfitheatrum Flavium - ôflaat fan Flavius, de famyljenamme fan Fespasianus, Titus en Domitianus. Tsjintwurdich is it teater better bekend as Kolosseum. Nei alle gedachten ûntliende it syn hjoeddeiske namme oan it mear as 35 meter hege byld, de Kolossus fan Nearo, dat neist it amfiteater stie, en net op de ôfmjittings fan it gebou, sa't ek faak beweard wurdt.
Ofmjitting en foarm
It elliptyske grûnflak mjit (oer de assen metten) 188 by 156 meter, hat in omtrek fan 527 m. De hichte fan de gevel is 48,50 meter. De bûtenmuorre hat trije rigen fan 80 bôgen, dy't hieltiten skaat wurde troch healpylders, ûnder mei Doryske, yn de midden mei Ioanyske en boppe mei Korintyske kapitelen. Ek de boppeferdjipping (dy't meast ticht is) hat Korintyske pilasters. Der wienen 76 yngongen dy't nûmere wienen mei Romeinske sifers (boppe de yngongen XXIII-LIV binne de nûmers noch te sjen).
It Kolosseum is boud út beton, dowe- en bakstien, mar foar de fasade en pylders is gebrûk makke fan grutte mannichten travertyn, dat fia in spesjaal oanleine wei oanfierd waard út de heuvels by Tivoly. Izer waard brûkt om de stienen oan elkoar fêst te meitsjen. In grut oantal sitplakken, muorrebeklaaiïngen en ornaminten wie fan moarmer. De 1e rige bôgen is foaral oplutsen út kalkstien. Foar de 2e en 3e rige bôgen binne reade bakstiennen (ek wol terrakotta) en beton (ek wol opus signinum) brûkt. Dat wie lichter en dêrtroch wie de kâns op ynstoarten lytser. It foardiel fan it brûken fan bôgen is dat de krêft nei de pylders drukt wurdt. En meidat de bôge iepen is, hoecht der minder stien brûkt te wurden, wat wer skilt yn gewicht. In oar foardiel fan bôgen is dat se allegear lyk binne. Dêrtroch koenen net-oplate arbeiders ynset wurde.
De sitromte (cavea) joech plak oan mear as 50.000 taskôgers. Dy wie yndield yn fjouwer galerijen. Foar de keizer wie der in aparte lôzje oan ien fan de lange kanten fan de arena mei in eigen yngong. Oan de oare side wie de lôzje foar de keizerinne, de Vestaalske fammen en de magistraten. De senators hienen moarmeren sitplakken daliks oan de arena. Oare manlju sieten neigeraden harren sosjale posysje flakby de arena of fierder fuort. Op de fjirde galerij sieten de froulju fan senators en ridders. De arena, dy't troch in muorre fan 4 meter heech fan it taskôgersgedielte skieden wie, mjit 76 by 44 meter, en wie fold mei giel sân. Oan de úteinen fan de lingteas wiene twa artysteyngongen.
Jappe Nilssen
Jappe Jacob Nilssen (25 jannewaris 1870, Kristiana - 1931) wie in Noarsk skriuwer en keunstkritikus. Hy hat romans en novellen publisearre, mar waard fral bekend troch syn keunstkritiken yn deiblêden, dêr't er fan 1908 oant syn dea oan ferbûn wie. Hy wie de ûntdekker en freon fan Edvard Munch en kaam op foar dy syn keunst.
Kolosseum
Ofmjitting en foarm
It Kolosseum koe ôfdutsen wurde mei in kanvas sinneskerm: it velarium. Dat skerm waard oplutsen mei kabels dy't oanlutsen waarden fan bûten it Kolosseum oer 240 mêsten. Dy mêsten stutsen troch gatten yn de kroanlist yn in útstekkende stienen bak. Foar it oplûken fan it velarium wie in rezjimint matroazen yn Rome oanwêzich. Nei skatting wienen der wol 1.000 man nedich om it skerm op te lûken. Op it plein bûten it Kolosseum steane noch inkelde stiennen mei gatten dêr't de keabels oan fêstmakke waarden, hoewol't ek tocht wurdt dat dy stiennen brûkt waarden as driuwstekken.
Jappe Nilssen
Libben
Nilssen rekke al op jonge jierren as sjoernalist belutsen by de keunstnersrûnte yn Kristiania. Hy hie kunde oan ûnder oaren skilder Edvard Munch, sjoernalist Haakon Nyhuus, skriuwer Gunnar Heiberg, de anargist Hans Jæger en skilder Christian Krohg. Yn dizze bohemine-rûnten (ek wol "Kristiania-bohemen") hiene jin foar dy tiid frijwat frijfochten ideeën, ûnder oare op it mêd fan de "frije leafde". Yn 1890 krige Nilssen in relaasje mei de tsien jier âldere Oda Krohg, de oare helte fan Christian, dy't in protte opskuor joech. Yn de simmer fan 1891 hâlde er mei har ta yn it kustplak Åsgårdstrand. Oda Krohg hold Nilssen lykwols hieltyd oan it lyntsje en folgde lang om let har man itselde jier nei Berlyn, wat Nilssen in protte fertriet die. De brutsen Nilssen waard troch Edvard Munch feriuwege yn in rige skilderijen mei de titel Melankoli (1891-1896). Munch soe Nilssen ek letter noch ferskate kearen portrettearje.
Nilssens namme hie yn Noarwegen fral klank as keunstkritikus, fan 1908 ôf by de foaroansteande krante Dagbladet. Hy gou as in sterk pleiter fan Munch syn keunst. Yn 1909 organisearre er de earste grutte oersjochtentoanstelling fan syn wurk yn Kristiania, by de Nasjonalgalleriet, tegearre mei de direkteur fan it museum.
As literêr skriuwer publisearre Nilssen twa romans en in tal boeken mei koarte ferhalen.
Kolosseum
Ofmjitting en foarm
Tichteby it Kolosseum wienen fjouwer gladiatorskoallen. Foar de bestiarii wie der de Ludus Matutinus, sa neamd omdat de wylde-bistegefjochten moarns barden, en foar de 'echte' gladiatoaren wienen der de Ludus Gallicus, de Ludus Dacicus en de Ludus Magnus. De lêste lei it tichtst by it Kolosseum en wie der troch in ûndergrûnske gong mei ferbûn. In diel derfan is troch opgravings east fan it Kolosseum bleatlein.
Foarstellingen
It Kolosseum wie hielendal bedoeld foar de spullen dy't organisearre en betelle waarden troch de hearskjende keizer. By de iepening organisearre Titus spullen dy't 100 dagen duorren. Neffens de oerlevering wienen der neist in soad gladiatoaregefjochten de bjusterbaarlikste skouspullen te sjen. Sa wie der in gefjocht tusken Kraanfûgels en in gefjocht tusken fjouwer oaljefanten. Njoggentûzen nuete en wylde bisten waarden ôfslachte. Ek froulju treden op as wylde-bistefjochters.
By normale spullen yn it Kolosseum waarden moarns wylde-bistegefjochten hâlden wêrby't bestiarii (wylde-bistefjochters) fochten mei alderlei wylde bisten yn venationes (jachtpartijen). De arena waard op passende wize ynrjochte mei rotspartijen, strewellen en sa. Tusken de middei wie der foar ynteressearren in pauzeprogramma wêryn feroardiele finzenen foar de wylde bisten smiten waarden. Yn de lettere Aldheid waarden benammen in protte kristenen ta de wylde bisten feroardiele (damnatio ad bestias). It middeisprogram mei de gladiatorshows (munera) foarme it hichtepunt.
Koart nei de iepening waarden neffens de oerlevering ek naumachiae (seeslaggen) holden. Neidat se de arena mei miljoenen liters wetter folrinne litten hienen, waarden ferneamde seeslaggen út de skiednis neispile. Hoe't dat krekt dien waard is net dúdlik, omdat de arena fan it Kolosseum einliks te lyts is foar oarlochsskippen. Der waard op 't lêst mei opholden nei de ferbouwing troch Domitianus, doe't twa ferdjippings ûnder de arena oanlein waarden. Oare boarnen melde dat de seeslaggen grif in fersin binne fan de histoarikus Kassius Dio. Hy skreau yn de 4e iuw hoe't 150 jier earder seeslaggen neispile waarden yn in ûnder wetter setten arena. De seeslaggen barden grif yn Naumachia fan Augustus, in mei wetter folle arena oan de oare kante yn Trastevere.
Mei de opkomst fan it Kristendom ûntstie der mear en mear ferset tsjin de spullen. In inkelde keizer, lykas Markus Aurelius, wie al tsjin de gladiatoaregefjochten, mar hy koe se troch de grutte populariteit ûnder it gewoane folk net samar ôfskaffe. De gladiatoaregefjochten waarden ôfskaft neidat it Kristendom ta steatsgodstsjinst ferheft waard. De kristlike keizer Honorius ferbea de spullen yn 404 neidat in muonts, dy't by in striid tusken gladiatoaren tuskenbeide komme woe, troch it publyk ferskuord wie. It Kolosseum bleau dêrnei noch wol yn gebrûk foar oare foarstellings, benammen venationes, wêrby't op wylde bisten jage waard. De lêst bekende foarstelling waard holden yn 523.
Skiedkundigen hawwe rûsd dat yn de rin fan de iuwen tusken de 300.000 en 500.000 minsken yn it Kolosseum stoarn binne.