cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Weidman (Michigan)
Demografy
Weidman hat in befolkingstichtens fan 61,5 de km². Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2000 wie doe fan 'e befolking fan Weidman 14,4% âlder as 65 jier en 26,2% jonger as 18 jier. Fierders bestie 29,0% fan 'e húshâldings út ien persoan, wylst 9,9% fan 'e befolking ûnder de earmoedegrins libbe, ynkl. 9,7% fan 'e leeftydskategory fan ûnder de 18 jier en 10,2% fan 'e kategory fan boppe de 65 jier. Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 93,9% blanken; 3,5% Yndianen; 1,0% Latino's; 0,3% swarten; 0,2% Aziaten; 1,1% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Tom Morrison
"Tom", "Thomas" of "Tommy Morrison" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Ostasjkov
Ostasjkov (Russysk: Осташков) is in stêd yn de Russyske oblast Tver. Ostasjkov leit 199 kilometer westlik fan Tver, net fier dan 'e grins mei de oblast Novgorod, op in skiereilân oan de Seligermar. It is it haadplak fan it rajon mei deselde namme.
Skiednis
Yn 1770 waarden de twa plakken gearfoege ûnder de namme Ostasjkov, dat doe ek de status fan stêd krige. Ostasjkov hearde fan 1772 oant 1775 ta it gûvernemint Novgorod en sûnt 1776 ta it gûvernemint Tver. Nei de oktoberrevolúsje waard de stêd yn 1929 yndield by de Westlike oblast en dêrnei by de oblast Kalinin, dat yn 1990 de namme Tver krige.
Yn de jierren 1930 stifte de NKVD op meardere plakken yn ûnteigene kleasters by Ostasjkov kampen om tsjinstanners fan it rezjym yn finzen te setten. Yn 'e hjerst fan 1939 waarden yn it kamp Ostasjkov yn it Nilov-kleaster mear as 7.000 Poalen finzen set, dy't nei de oermastering fan East-Poalen troch it Reade Leger as kriichsfinzenen oppakt wiene. Likernôch 6.300 fan harren, fral plysjes en justysje-amtners, waarden tusken april en midden maaie 1940 mei it spoar nei Kalinin deportearre en dêr troch de NKVD deasketten. De massagrêven kamen foar it earst yn 1990 oan it ljocht. It fermoardzjen fan finzenen fan it kamp Ostasjkov fûn tagelyk en ûnder deselde omstannichheden plak as de moardnerij fan Katyn.
Yn de Twadde Wrâldkriich waard de stêd net beset troch de Dútsers, mar it front wie net fier fuort. Foarrieden waarden oer de mar nei de stêd brocht en de skippen hiene dêrby regelmjittich te lijen fan bombardeminten troch de Luftwaffe. Tichteby de stêd wie ek it Kriichsfinzenenkamp 41 foar Dútske kriichsfinzenen út de Twadde Wrâldkriich. Yn oktober 1947 waard it kamp oan it kriichsfinzenenkamp 384 fan it doetiidske Kalinin (tsjintwurdich Tver) tawiisd. Op in tsjerkhôf binne de grêven fan likernôch 1800 kriichsfinzenen.
It besjen wurdich
Likernôch 10 kilometer noardlik fan de sted (himelsbreed) leit yn de Seligermar op it Stolobny-eilân it ferneamde Nilov-kleaster.
Sûnt 1889 hat Ostasjkov in streekmuseum.
Grande (weardichheid)
In grande (Spaanske útspr.: ['ɡɾande], likernôch: "gran-dee"; Portegeeske útspr.: ['ɡɾɐ̃dɨ], likernôch: "grundi"; betsjutting: "grutte") is in offisjele aristokratyske weardichheid dy't troch de Spaanske Kroan takend wurdt oan guon fan 'e heechste eallju yn Spanje. Yn it ferline bestie de titel fan 'grande' ek yn Portegal en Brazylje. 'Grande' wie net in aadlike titel, lykas hartoch of greve, mar in tafoeging dêrop, dy't de drager útsûnderlik grutte privileezjes joech. Eallju oan wa't dizze waardichheid takend wie, hiene mear maatskiplike en politike rjochten as lykfol hokker oare eallju yn Jeropa.
Filadelfiakapel (De Westereen)
De Filadelfiakapel is it tsjerklik sintrum fan de pinkstergemeente yn De Westereen.
De pinkstergemeente fan De Westereen waard tegearre mei in tal kristenen stifte troch de út Grinslân ôfkomstige preker Jan Willem van Petegem. Van Petegem bleau oant 1979 by de gemeente en ûnder him makke de gemeente in grutte bloei troch.
De Filadelfiakapel datearret fan 1960.
Rutger Kopland
Rutger Kopland (wiere namme: Rutger Hendrik van den Hoofdakker; Goor, 4 augustus 1934 – Glimmen, 11 july 2012) wie in Nederlânsk dichter en essayist, dy't literêr beskôge wurdt as ien fan 'e wichtichste Nederlânsktalige dichters fan 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw. Teffens wied er yn dy perioade tige populêr by in breder publyk, wat net altyd earmke-om giet. Beropsmjittich wie Kopland wurksum as psychiater en letter as heechlearaar psychiatry oan 'e Ryksuniversiteit Grins. Nei in slim auto-ûngemak loek er him yn 2005 út it iepenbiere libben werom.
Libben
Kopland waard yn 1934 berne yn it Twintske Goor. Yn 1959 lei er syn dokterseksamen ôf oan 'e Ryksuniversiteit Grins (RUG). Sân jier letter, yn 1966, promovearre er op in dissertaasje oer sliepstoarnissen, mei as titel Behaviour and EEG of Drowsy and Sleeping Cats. As psychiater ûntjoech er him dêrnei ta in autoriteit op it mêd fan 'e depresjebestriding troch ljochtterapy en sliepferskowing. Yn 1970 levere Kopland yn syn pamflet Het Bolwerk van de Beterweters skerpe krityk op 'e pretinsjes fan 'e medyske stân, wat him ta in boechbyld makke fan 'e anty-autoritêre beweging binnen de psychiatry.
Fan 1981 oant 1995 wied er heechlearaar biologyske psychiatry oan 'e RUG. Syn ynaugurele rede, útsprutsen op 21 juny 1983, hie as titel Iets over het Gebruik van Hersenen. Yn syn hoedanichheid fan heechlearaar produsearre Kopland withoefolle wittenskiplike publikaasjes. Hy spile in wichtige rol yn it ûndersyk nei en de weryntroduksje fan de elektrokonvulzjeterapy (ECT), better bekend as elektroshockterapy. Mei troch Kopland syn ynset wurdt dizze behannelmetoade yn Nederlân jiers wer op hûnderten pasjinten tapast.
Yn syn frije tiid hie Kopland him ûnderwilens ûntjûn ta ien fan 'e ynfloedrykste en populêrste dichters fan 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw. Hy debutearre yn 1966 mei de bondel Onder het Vee. Mear as tsien oare samlings gedichten folgen, en teffens in pear boekjes dêr't syn essay's yn gearbrocht wiene. Yn Kopland syn poëzij wurde yn in ienfâldige, observearjende styl mei in soad oandacht foar gewoan wurdgebrûk algemien minsklike tema's beljochte. In protte fan syn gedichten beskriuwe in (bgl. troch in lânskip oproppen) momintopname, in koart duorjende ympresje, dy't by him oanlieding jout ta neiprakkesearjen oer fergonklikheid, it foarbygean fan sa'n momint (wat eins itselde is), of it skeppingsproses fan 'e dichter sels. Foar in soad lêzers en kritisy wurde yn syn wurk tagonklikheid, relativearring en djipgong kombinearre. Kopland syn gedichten waarden oerset yn it Ingelsk, Frânsk en Dútsk. Yn 2000 waard er ek útkard ta Dichter des Vaderlands, mar dy eare liet er oan him foarbygean, sadat de kar ynstee op Gerrit Komrij foel.
Kopland wie troud, hie trije bern en wenne sûnt de iere jierren sechstich yn it doarp Glimmen, yn 'e provinsje Grinslân. Nei in slim auto-ûngemak yn desimber 2005, dat feroarsake waard trochdat er efter it stjoer in hertstilstân krige, loek er him fierhinne út 'e publisiteit werom. Fraachpetearen joech er frijwol net mear, en optredens yn it iepenbier died er likemin noch. Wol ferskynde yn 2008 noch syn lêste dichtbondel Toen Ik Dit Zag. De letter noch publisearre lêzing Inleiding in de 'Patafysica, oer ûnsinbewearings yn 'e wittenskip, hied er yn 2000 al holden oan 'e Katolike Universiteit Brabân, te Tilburch. Rutger Kopland stoar yn 'e âlderdom fan 77 jier, op 11 july 2012. Hy waard yn besletten kring begroeven, al wied er neitiid noch wol betinking yn 'e Grinzer Martinytsjerke.
Achterberg yn it Frysk
Ferskate gedichten fan Rutger Kopland binne nei it Frysk ta oerbrocht troch klassyk oersetter Klaas Bruinsma, dy't benammen bekend is troch syn ferfrysking fan Homêros syn Ilias en Odyssee en in hiele rige Aldgrykske toanielstikken fan skriuwers as Sofokles, Aiskylos, Euripides en Aristofanes. De fertalings fan fersen fan Kopland, Tom van Deel, Hans Faverey en Gerrit Achterberg binne yn te sjen by Tresoar, al is út it lemma yn it digitaal argyf fan Tresoar net op te meitsjen oft se ea publesearre binne, of fan hokker jier oft se datearje (útsein de fermelding "20e eeuw").
Jongeman-Dy't-Bang-Is-fan-Syn-Hynders
Jongeman-Dy't-Bang-Is-foar-Syn-Hynders (Lakota: Tȟašúŋke Kȟokípȟapi, útspr.: [tˣa'ʃũ:ke kˣo'ki:pˣapi]; tradisjonele Ingelske oersetting: Young-Man-Afraid-of-His-Horses; 1836 – 1900), wie in opperhaad fan 'e Oglala-substamme fan 'e Lakota-Sû (Sioux), in Yndiaansk folk fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. Hy is bekend wurden om syn dielname oan 'e Oarloch fan Reade Wolk, yn 'e 1860-er jierren, en om't er nei it Bloedbad fan Wounded Knee as midsman tsjinne tusken de Lakota en de Amerikaanske oerheid.
Namme
De namme fan Jongeman-Dy't-Bang-Is-foar-Syn-Hynders wurdt ek wol oerset as Syn-Hynders-Binne-Bang (His-Horses-Are-Afraid), mar de korrekte fertaling soe eins wêze moatte Hja-Freezje-Syn-Hynder (They-Fear-His-Horse) of Syn-Hynder-Wurdt-Freze (His-Horse-Is-Feared), wat betsjutte soe dat er sa'n duchtige kriger wie dat op it slachfjild allinnich de oanblik fan syn ryddier ûnder syn fijannen al panyk feroarsake.
Libben
Jongeman-Dy't-Bang-Is-foar-Syn-Hynders waard berne yn 1836, as de soan fan opperhaad Aldman-Dy't-Bang-Is-foar-Syn-Hynders (1800-1889) en de pakesizzer fan Ald Opperhaad Smook (1774-1864). Yn 1866 joech er him by syn omke, Reade Wolk, doe't dy him yn 'e saneamde Oarloch fan Reade Wolk (1866-1868) oankante tsjin 'e kolonisaasje troch de Amerikanen fan 'e jachtgrûnen fan 'e Lakota yn 'e krite fan 'e rivier de Powder, yn noardeastlik Wyoming en súdlik Montana.
Nei't yn 1868 it twadde Ferdrach fan Fort Laramie sletten wie, wêrby't oan 'e Lakota it Grutte Sû Reservaat tawiisd wie, sette Jongeman-Dy't-Bang-Is-foar-Syn-Hynders him nei wenjen yn it diel dêrfan dat yn 1889 it Pine Ridge Yndianereservaat wurde soe. Dêr tsjinne er fan 1883 ôf as de earste foarsitter fan 'e Yndianeried fan Pine Ridge. Hy soe eins syn pake en heit opfolgje moatten hawwe as ien fan 'e wichtichste erflike opperhaden fan 'e Oglala-Lakota, mar syn omke Reade Wolk stie yn sa'n heech oansjen dat nei de dea fan Aldman-Dy't-Bang-Is-foar-Syn-Hynders, yn 1889, it erflik opperhaadskip yn Reade Wolk syn tûke fan 'e famylje bedarre.
Jongeman-Dy't-Bang-Is-foar-Syn-Hynders wie in grut foarstanner fan goede bannen mei de Amerikaanske oerheid, en hy wie lid fan ferskate Lakota-delegaasjes dy't alhiel nei it fiere Washington, D.C. reizgen om dêr in bettere behanneling fan 'e Yndianen ôf te twingen. Teffens sette er him nei it kwea ferneamde Bloedbad fan Wounded Knee as midsman yn om 'e troch dat barren yn 'e knipe rekke relaasjes tusken de Amerikanen en de Lakota wer op te betterjen. Dêrby holp er syn folk om 'e maatskiplik drege oergong te meitsjen fan in nomadysk jagersbestean op 'e iepen flakten nei in sedintêr libben yn 'e reservaten. Hy ferstoar yn 1900 op 'e âldens fan 64 jier yn it Pine Ridge Reservaat fan Súd-Dakota, en leit dêr begroeven op it Makansan Presbyteriaanske Begraafplak by it plak Oglala.
Victoria Paris
Victoria Paris of Vicky Paris, echte namme: Sheila Young (Great Falls (Montana), 22 novimber 1960), is in Amerikaansk rêstend pornografysk aktrise. Hja sette yn 1989 út ein mei in karriêre yn 'e Amerikaanske pornoyndustry, en briek datselde jiers noch troch mei de film Live in Love In. Hja wûn twa AVN Awards en waard ynhuldige as lid fan 'e AVN Hall of Fame. Njonken har aktearwurk wie Paris ek yn 't spier as neakenmodel, stripper en senarioskriuwster.
Jonkheid en oplieding
Paris waard yn 1960 berne yn 'e stêd Great Falls, yn 'e steat Montana. Se studearre fiedingslear oan 'e Steatsuniversiteit fan Montana (MSU), yn Bozeman, en behelle dêr in bachelorstitel yn. Neitiid ferfear hja yn 1987 nei Los Angeles, yn Kalifornje. Dêr fûn se ein 1988 wurk as modderwrakselster yn 'e Tropicana-nachtklub yn Hollywood. Koarte tiid letter waard se neakenmodel; se posearre foar in grut tal Amerikaanske en Jeropeeske neakenblêden, lykas Hustler, Penthouse en High Society.
Pornokarriêre
Yn 1989 makke Paris har debút yn 'e pornografyske film yn in sêne mei pornoakteur Randy West. Hja briek troch mei de film Live in Love In (1989), in pornografyske remake fan 'e mainstream-film Three's Company út 1977, wêryn't Paris, Robert Bullock en Tamara Lee de trije hûsgenoaten spilen. Neitiid wie Paris te sjen yn sa'n 150 ferskillende films, wêrfan't de bekendsten The Chameleon, Beauty & the Beast II, The New Barbarians en The Seduction of Mary binne. Dêrby wurke se û.m. foar sokke foaroansteande labels as Vivid Entertainment, Evil Angel, VCA Pictures en Elegant Angel. Fierders wie Paris ek wol yn 't spier foar de studio's Napali Video en Big Top Video, dy't har talizze op it produsearjen fan films fan it grutte-boarstesjenre.
Yn 1990 wûn Paris de AVN Award (de Oskar fan 'e pornowrâld) yn 'e kategory bêste nije stjer (al moast se dy diele mei Tori Welles). Yn 1991 wûn se noch in AVN Award foar har rol yn Beauty & the Beast II. En yn 1997 waard se ynhuldige as lid fan 'e AVN Hall of Fame. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) loek Paris har yn 2002 út 'e Amerikaanske pornoyndustry werom, mar binne der oant 2013 noch nije films fan har útbrocht mei earder opnommen materiaal. Njonken har aktearkarriêre wie Paris ek wurksum as stripper, en nei't se namme makke hie as pornoaktrise reizge se jierrenlang as feature dancer by stripklubs yn 'e hiele Feriene Steaten lâns. Yn 'e regel hold se dêrby nei har optreden in fraach-en-antwurdsesje mei har fans.
Paris skreau fierders ek it senario foar de film Decadence, út 1997, wêryn't sysels en har goede freondinne Ashlyn Gere de haadrollen hiene. Nei't it skynt wie dy film ynspirearre trochdat Paris en Gere op harren toernee as strippers op dat stuit gjin film hiene om te promoatsjen. Dêrom besleaten se sels it inisjatyf te nimmen ta de produksje fan in nije film, dy't se ûntwikkelje lieten troch regisseurs John T. Bone en Michael Ninn, en dy't produsearre en distribuëarre waard troch de studio VCA Pictures. Yn 1990 hie Paris fierders in lytse rol yn 'e mainstream-film Time Barbarians. Se wie ek te gast yn it praatprogramma Talking Blue.
Lichemsskaaimerken
Victoria Paris is blank en hat blûn hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.63 m lang, mei in gewicht fan 49 kg. Se hat kupmaat 38DD, dêr't se in boarstfergruttingsoperaasje foar ûndergien hat.
Simmergast
Simmergast is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't by 't simmer yn (û.m.) Nederlân foarkomt, mar hjir net briedt. In simmergast moat net betize wurde mei in simmerfûgel, wat in fûgelsoarte is dy't simmerdeis yn (û.m.) Nederlân foarkomt èn briedt, mar foar de winter syn briedgebiet folslein ferlit. Yn Nederlân en de rest fan Noardwest-Jeropa komme hast gjin poere simmergasten foar. Wol komme guon hjir net briedende fûgelsoarten hjir it hiele jier troch foar, mar sokken wurde gjin simmergasten, mar jiergasten neamd.
Ferbiningstsjerke (De Westereen)
De Ferbiningstsjerke oan de Toerstrjitte wie foarhinne herfoarme Toertsjerke en tsjintwurdich de tsjerke fan de protestanske gemeente yn De Westereen.
Skiednis
Yn 1838 waard foar it earst in herfoarme tsjerke yn it heidedoarp boud. Dit wie in t-foarmich gebou mei op it snijpunt fan it dak in lytse dakruter. De tsjerke waard yn 1963 sloopt en neffens in ûntwerp fan P.W.J. Hoeks ferfongen troch de hjoeddeiske bou.
Nei in tiid fan tegearre oparbeidzjen en meiinoar tsjerkjen fusearre de herfoarme tsjerke fan De Westereen yn 2016 mei de grifformearde tsjerke. Fan de twa tsjerken moast der ien ferkocht wurde en de kar foel op de grifformearde Rotondetsjerke om ôf te stjitten. Foar de Toertsjerke hold dat yn dat de tsjerke ferboud en útwreide wurde moast mei in nije tsjerkeseal, dy't likernôch like grut is as dy fan de Rotondetsjerke. De tsjerke út 1964 waard yn 2018 ferboud ta in moderne tsjerke mei ferskate romtes dy't apart fan inoar brûkt wurde kinne foar meardere aktiviteiten. Achter de oarspronklike tsjerke kaam in foarse, 25 meter lange nijbou, it eigenlike tsjerkegebou dat him ek goed foar konserten en oare aktiviteiten lit brûke. Achter it alter is in smel raam ynbrocht, dat mei in dwersbalke yn de tsjerke en oan de bûtenmuorre in krús foarmet. De oarspronklike tsjerke rekke de kreake kwyt en krige in ferdjipping foar ferhier en gearkomsten. Tagelyk krige de tsjerke ek de hjoeddeiske namme.
Stânfûgel
Stânfûgel is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't it hiele jier troch op itselde plak (of dêr hiel tichtby) bliuwt en dus yn it gefal fan Nederlân it hiele jier troch yn Nederlân foarkomt. Sokke fûgels witte de minne omstannichheden dy't mank geane mei de winter (lykas gebrek oan fretten) te oerwinnen. Foarbylden fan jierfûgels binne de ekster, de fazant, de grutte eksterspjocht, de hauk, de hûsmosk, de swarte krie, it swartkopke en de wâldûle.
Ferbiningstsjerke (De Westereen)
Skiednis
Ta gelegenheid fan de iepening fan de Ferbiningstsjerke joech organist Gert van Hoef op 16 novimber 2018 in konsert op it oargel.
Oargel
Yn de Toertsjerke stiet in oargel út 1965 fan de firma Pels, wylst de Rotondetsjerke in Koch-oargel út 1974 hat. It is noch net bekend hokker fan de twa oargels de tsjerke hâldt.
Molokaï
Geografy
Molokaï hat in oerflak fan 673,4 km², wêrmei't it it op fjouwer nei grutste eilân yn 'e Hawaï-arsjipel is. De foarm fan it eilân is rûchwei rjochthoekich, en it mjit 61 km fan east nei west en 16 km fan noard nei súd. Yn it súdeasten wurdt Molokaï fan it buoreilân Maui skaat troch Pailolo-kanaal, en yn it suden leit it lytsere eilân Lanaï oare kant it Kalohi-kanaal. Yn it noardwesten skiedt it 40 km brede Kaiwi-kanaal Molokaï fan it eilân Oähû, dat it bestjoerssintrum fan 'e Amerikaanske steat Hawaï is. Op Molokaï kin men nachts de ljochten fan Honolulu, op Oähû, gewaarwurde, wylst Lanaï en Maui gewoan fan 'e súdkust ôf te sjen binne.
Molokaï hat him ûntjûn út twa fukanen, dy't bekendsteane as de Eastlike Molokaï-fulkaan en de folle lytsere Mauna Loa, dy't om betizing foar te kommen mei de grutte fulkaan mei deselde namme op it eilân Hawaï, faak de Westlike Molokaï-fulkaan neamd wurdt. It heechste punt op it eilân is Kamakou, op 1.510 m boppe seenivo, dat diel útmakket fan 'e Eastlike Molokaï-fulkaan. Wat der tsjintwurdich oer is fan 'e Eastlike Molokaï-fulkaan is de súdlike helte fan 'e oarspronklike berch; de noardlike helte stoarte likernôch 1,5 miljoen jier lyn folslein yn, en leit no yn 'e foarm fan in púnfjild ferspraat oer de boaiem fan 'e Stille Oseaan foar de noardkust fan Molokaï. De noch steande súdlike helte fan 'e fulkaan omfiemet sadwaande guon fan de heechste seekliffen fan 'e wrâld. Foar de súdkust fan it eilân leit it langste kustrif fan de Feriene Steaten, dat hast 40 km lang is.
Skiednis
Molokaï waard om 650 (n.Kr.) foar it earst kolonisearre troch Polyneziërs dy't nei alle gedachten oarspronklik fan 'e Markwesaseilannen kamen, yn it hjoeddeistige Frânsk-Polyneezje. Tradisjoneel wurdt oannommen dat op Molokaï de ferneamde Hawaïaanske hûla-dûns ûntstien is. Dat wurdt elts jier noch fierd by it Moloka‘i Ka Hula Piko-festival. Foar it meastepart fan syn skiednis stie Molokaï ûnder hearskippij fan eigen ali‘i (haadlju), wêrûnder de achttjinde-iuwske hege haadfrou en keninginne Kanealai. Dêroan kaam yn 1795 in ein, doe't de Hawaï-eilannen ûnder it bewâld fan kening Kamehameha de Grutte ta ien keninkryk feriene waarden.
Hoewol't de Britske ûntdekkingsreizger James Cook, dy't de Hawaï-eilannen yn 1778 ûntdiek, in waarnimming fan Molokaï notearre, wie syn lânsman George Dixon yn 1786 de earste westerling dy't op it eilân foet oan lân sette. De earste blanken dy't har op Molokaï nei wenjen setten wiene protestantske sindelingen, dy't yn 1832 in missypost opsetten ta Kalua‘aha, oan 'e eastkust fan it eilân. Yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw liet kening Kamehameha V te Kaunakakai in bûtenpleats sette, dêr't er tûzen kokospalmen om hinne plantsje liet, dy't tsjintwurdich de Kokospalmbosk fan Kapuaiwa foarmje.
Fanwegen in brekme oan ymmuniteit foar Westerske sykten hie de lânseigen befolking fan 'e Hawaï-eilannen slim te lijen fan krupsjes dy't op 'e arsjipel yntrodusearre waarden troch blanke keaplju, seelju en oaren. Fral de pokken, goalera en kinkhoast easken in protte slachtoffers. Minder faak foarkommend, mar like yngripend wie lepra, dat boppedat ek noch tige besmetlik is. Under druk fan blanke eigners fan sûkerreidplantaazjes, dy't yn noed sieten oer de sûnens fan harren fjildarbeiders (en dêrmei de feilichstelling fan har eigen ynkomsten), besleat it Hawaïaanske regear de fersprieding fan lepra foar te kommen troch alle lju dy't deroan litten op ien plak yn karantêne te hâlden. Dêrta waard yn 1866 op it isolearre noardlike Kalaupapa-skiereilân, oan 'e noardkust fan Molokaï, in leproazekoloanje stifte.
De leprakoloanje fan Kalaupapa bestie oant 1969. Yn 't earstoan wie de sitewaasje der primityf, mar geandewei waarden troch ynset fan benammen sindelingen de omstannichheden ferbettere. Sa waard der te Kalawao in ûndersykshospitaal oprjochte. Koart nei 1900 berikte de koloanje in hichtepunt fan 1.100 bewenners. Yn totaal libben der yn 'e 103 jier fan it bestean fan 'e koloanje mear as 8.500 manlju, froulju en bern. Eltsenien by wa't op 'e Hawaï-eilannen lepra fêststeld waard, waard derhinne stjoerd, en tagelyk foar de wet dea ferklearre. De bewenners fan 'e koloanje mochten der net wer wei, en it wie ek net tastien om harren te besykjen. Hoewol't guon pasjinten der nei de sluting fan 'e koloanje foar keazen op yn Kalaupapa te bliuwen, is lepra anno 2016 op Molokaï folslein útrûge.
Ien fan 'e sindelingen dy't te Kalaupapa wurke, wie de Flaamske roomske preester Damiaan de Veuster (1840-1889), dy't sechstjin jier lang yn 'e koloanje aktyf wie en op in stuit sels ek oanhelle rekke mei lepra. Hy waard neitiid hillich ferklearre. Oer him waarden ferskate films makke, wêrûnder de tillefyzjefilm Father Damien: The Leper Priest, út 1980, en de spylfilm Molokai: The Story of Father Damien, út 1999. Ek de Dútsk-Amerikaanske non Marianne Cope (1838-1918), dy't mei seis oare fransiskaanske susters oerkaam nei Kalaupapa, waard neitiid hillich ferklearre.
Fan 1897 ôf waard de westerein fan Molokaï brûkt as in grutte feepleats, de Molokai Ranch. Dy't ferpachte fan 1923 oant 1985 in grut part fan 'e grûn oan ananaskwekers, en in oansjenlik diel fan 'e tweintichste iuw wie it ferbouwen fan ananas ien fan 'e wichtichste ekonomyske sektors op it eilân. Om genôch fjildarbeiders te hawwen, waarden Japanske en Filipynske ymmigranten oanlutsen. Meitiid begûn de Molokai Ranch him ek ta te lizzen op it toerisme, dêr't it bedriuw ferskate hotels en restaurants, in bioskoop en in golfbaan foar oanlei. Doe't de eilânbefolking him yn 2007 massaal tsjin 'e plannen foar in nij en grutter resort fersette, besleat de Molokai Ranch alle toeristyske operaasjes te beëinigjen en ferlearen 120 minsken har baan.
Bestjoer
It meastepart fan Molokaï heart ta Maui County, yn 'e mande mei de buoreilannen Maui, Lanaï en Kahoölawe. Dat diel fan Molokaï wurdt bestjoerd fanút Wailuku, op Maui. It Kalaupapa-skiereilân, oan 'e noardkust fan Molokaï, dêr't foarhinne de leprakoloanje fêstige wie, is lykwols bûten Maui County bleaun, en foarmet op himsels Kalawao County. Dat is geografysk de lytste county fan 'e Feriene Steaten, dy't mar 31 km² beslacht. Kalawao County hat gjin offisjeel haadplak om't it bestjoerlik noch altyd ûnder it Departemint fan Folkssûnens fan 'e steat Hawaï ressortearret.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 hie Molokaï doe in befolking fan 7.300 minsken, wat delkomt op in befolkingstichtens fan 10,9 minsken de km². It grutste plak op it eilân is Kaunakakai, mei 3.400 ynwenners. Kalaupapa is mei 120 ynwenners it grutste plak fan it lytse Kalawao County. Om't de lânbou op Molokaï noch altyd ien fan 'e wichtichste pylders fan 'e ekonomy is, hat it eilân it heechste wurkleasheidssifer fan Hawaï. In trêde fan 'e befolking hâldt himsels itende troch it gebrûk fan troch de oerheid útfurdige itensbonnen.
Sault Ste. Marie
(útspr.: [su: se:nt mə'ɹi:], likernôch: "sûû seent m'rii")
Simmerfûgel
Simmerfûgel is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't by 't simmer yn (û.m.) Nederlân briedt, mar syn briedgebiet foar de winter folslein ferlit. It begryp simmerfûgel moat net betize wurde mei in dieltrekker, in fûgel dy't syn briedgebiet yn (û.m.) Nederlân by 't winter mar foar in diel ferlit, noch mei in simmergast, in fûgel dy't de simmer yn (û.m.) Nederlân trochbringt, mar hjir net briedt. Foarbylden fan echte simmerfûgels binne de boereswel, de giellegou, de koekoek, de lytse hôfsjonger (fitis), de skiertsjilling, de skries en de teapert.
Rachel (bibelsk persoan)
Rachel (Hebriuwsk: רָחֵל) wie neffens it Alde Testamint de twadde frou fan de aartsfaar Jakob en de suster fan syn earste frou Léa. Hja wie in folle nicht fan Jakob om't syn mem Rebekka in suster wie fan Rachel's heit Laban. Rachel joech berte oan twa soannen: Joazef en Benjamin. Joazef soe letter ûnderkening wurde fan Egypte. Om't Rachel de mem wie fan twa stamheiten fan de Tolve Stammen fan Israel wurdt hja yn it joadendom ta de aartsmemmen fan Israel rekkene.
Houlik
Jakob moast foar de wraak fan syn twillingbroer Ezau flechtsje om't er him de segen fan syn heit ûntfytmanne hie. Syn heit Izaäk freze dat Jakob yn de takomst in Hettitysk frommis ta him nimme soe en joech him opdracht om nei Paddan-Aram te gean, dêr't syn frou Rebekka wei kaam. Hy stjoerde him nei Laban, de broer fan Rebekka, dy't wol dochters hie en dêr't Jakob ien fan útsykje koe. Underweis, doe't er hast op it plak wie dêr't er wêze moast, kaam er by in boarne in frou tsjin, dy't de skiep hoede. It die bliken dat it syn nicht Rachel wie en Jakob rekke fuortendaliks fereale op har. Nei't er in moanne by Laban taholden hie sei Laban dat er him wol yn it wurk hâlde woe. Jakob die him it útstel dat er sân jier wurkje woe foar Laban as er dan de jongste dochter Rachel trouwe mocht. Laban fûn dat bêst en joech boppedat Rachel leaver oan Jakob dan oan in oar.
Jakob wurke dêrnei sân jier foar Laban en doe't it safier wie waard nei it brulloftsmiel net Rachel, mar har âldere suster Léa troch Laban nei Jakob brocht. Léa wie lang sa moai net as Rachel, neffens de Bibel seach hja flau út de eagen, mar Jakob hie dy nachts neat yn 'e rekken en slepte mei har. Pas de oare deis doe't it ljocht waard en Léa har wale net mear droech seach Jakob dat Laban him te fiter hân hie. Om Rachel dochs as frou te krijen woe Laban dat Jakob nochris sân jier foar him wurkje soe. Jakob koe net oars en wurke nochris sân jier, al krige er Rachel al nei in wike as frou. Doe't Jakob by Laban in ryk man waard en mei syn froulju, neiteam, fee en besit wer nei Kanaän teach, hie Rachel de ôfgoaden fan Laban stellen. Laban reizge Jakob nei, helle him yn en ferwiet him dat er útnaaid wie sûnder fatsoenlik ôfskie te nimmen. Ek sei er dat er Jakob fertocht syn ôfgoaden stellen stellen te hawwen. Jakob joech Laban doe de gelegenheid om by eltsenien alles nei te sjen en as hy syn byldsjes by immen fûn, dan soe dy net yn libben bliuwe. Rachel hie yntusken alle byldjes yn it sadel dien fan har kamiel en wie der boppe op sitten gien. Doe't Laban's mannen de tinte fan Rachel trochsochten koene hja neat fine. Hja ferûntskuldige har noch foar har heit dat hja net oerein komme koe en sei dat hja ûngesteld wie. En sa bleaune de ôfgoaden ferburgen foar Laban, Laban bleau dy jûns iten en reizge de oare deis werom nei syn eigen stee.
Grêf
Neffens de bibelske oerlevering ferstoar Rachel ûnderweis fan Bet-El nei Efrata by Bethlehem, doe't hja fan har twadde soan Benjamin befalle moast. Op dat plak waard Rachel ek begroeven.
Guon joadske en kristlike argeologen en skiedkundigen tinke dat Joazef yn it grêf fan syn mem Rachel begroeven waard. Rachel stiet yn it joadendom ek symboal foar Israel en de rou om it ferlerne folk Efraïm, dat net út Assyryske finzenskip werom kaam: "Rachel skriemt om har bern, hja wol har net treaste litte"(Jeremia 31:15).
Rachel as stam-mem
Neffens de genealogy fan Genesis binne de Israelityske stammen Efraïm, Manasse en Benjamin op Rachel as mienskiplike stam-mem werom te fieren. Yn it boek Numeri foarmje dy trije stammen it kamp Efraïm. . Dy stammen befolken neffens it boek Jozua it midden fan Palestina mei as wichtichste sintra Bet-el, Sjilo en Sjichem en Gileäd.
Himelfeart fan Jesaja
De Himelfeart fan Jesaja is in religieus geskrift, besibbe oan it Alde Testamint fan 'e Bibel, dat no algemien as apokryf beskôge wurdt, al makket it al sûnt minskewitten diel út fan 'e Etiopysk-otterdokse tradysje, en besteane der oanwizings dat it oarspronklik ta de kanon fan 'e Etiopysk-Otterdokse Tsjerke rekkene waard. De tekst is in pseudepigraaf ûnder de namme fan 'e âldtestamintyske profeet Jesaja. Der bestiet ûnder bibelwittenskippers en teologen ûnienichheid oangeande de datearring: rûzings dêrfan rinne útinoar fan 'e ein fan 'e earste iuw oant de twadde helte fan 'e twadde iuw. Ek is men der noch net oer út oft it no in folslein kristlik geskrift is, of dat it earste diel, it Martelderskip fan Jesaja, in fan oarsprong joadske tekst is dy't letter in kristlike redigearring ûndergien hat. De earste teory hat mear oanhingers.
Oerlevering
De Himelfeart fan Jesaja is yn syn gehiel oerlevere yn trije hânskriften út 'e perioade fan 'e fyftjinde oant de achttjinde iuw yn it Ge'ez, de deade tsjerketaal fan Etioopje. Fan Grykske, Koptyske, Latynske en Aldtsjerkeslavyske ferzjes binne inkeld fragminten bewarre bleaun. De tekst falt útinoar yn trije dielen: it Martelderskip fan Jesaja, it Testamint fan Hizkía en it Fizioen fan Jesaja. Yn 'e regel giet men derfan út dat alletrije oarspronklik yn it Gryksk skreaun wiene, hoewol't it mooglik is dat it Martelderskip fan Jesaja basearre is op in Hebriuwsk- of Arameesktalich orizjineel. De tsjintwurdich algemien brûkte titel de "Himelfeart fan Jesaja" is in letterlike oersetting fan 'e namme wêrmei't yn 'e Etiopyske tradysje nei de tekst ferwiisd wurdt: ኤርጋታ ዒሳዬያስ, ’Ērgātā ‘Īsāyēyās. Yn 'e Aldheid neamden Epifanius en Hieronymus it yn it Gryksk (Τὸ Αναβατικὸν Ἡσαΐου, To Anabatikon Isaiou), resp. Latyn (Ascensio Isaiæ) krekt sa.
Ynhâld
De earste fiif haadstikken (H.f.J. 1-3:12 en 4:23-5) fan 'e Himelfeart fan Jesaja foarmje it Martelderskip fan Jesaja. Dat is basearre op 'e bibelpassaazje 2 Keningen 21:1-18, en ferhellet hoe't de profeet Jesaja de stjerrende Judeeske kening Hizkía warskôget dat syn erfgenamt, Manasse, him net oan it ferbûn mei God hâlde sil. As Manasse nei syn heite dea kening wurdt en Jesaja syn wurden útkomme, tsjocht Jesaja mei in espeltsje oare profeten de woastyn yn. Oan it hof set dan de demon Beliar de falske profeet Belkira oan om Jesaja fan ferrie te beskuldigjen, en fan gefolgen wurdt Jesaja ta de dea feroardiele. Hy ferskûlet him yn in beam, mar wurdt dochs fûn, en Belkira liedt syn terjochtstelling, wêrby't de profeet libben midstwa seage wurdt.
Yn 'e midden fan it Martelderskip fan Jesaja is neitiid in kristlike iepenbiering ynfoege (H.f.J. 3:13-4:22), dy't it Testamint fan Hizkía neamd wurdt. Dêryn wurdt in fizioen beskreaun dat de komt fan Jezus fan Nazaret oankundiget, de dêropfolgjende korrupsje fan 'e kristlike tsjerke, de hearskippij fan Beliar en de werkomst fan 'e messias. Dat wurdt allegear yn sokke bewurdings formulearre dat it dúdlik is dat mei Beliar de Romeinske keizer Nearo bedoeld wurdt.
It twadde diel fan 'e Himelfeart fan Jesaja stiet bekend as it Fizioen fan Jesaja (H.fJ. 6-11). Dat beskriuwt in troch ingels begelate reis nei de sân himels dy't Jesaja makke foarôfgeande oan 'e foarfallen yn it Martelderskip fan Jesaja. Yn 'e oerlevere foarm is dit boekdiel sûnder mis skreaun fan in kristlik eachpunt út, mei't benammen omtinken jûn wurdt oan 'e krúsdea, weropstanning en yn it bysûnder de himelfeart fan Jezus. Nijsgjirrich is fierders dat berte fan Jezus yn dizze tekst foarôfgien wurdt troch de delkomst fan Jezus nei de ierde, wêrby't er yn elts fan 'e sân himels it foarkommen fan it soarte ingel oannimt dat dêr libbet.
Eftergrûn
Eleminten út 'e Himelfeart fan Jesaja komme ek foar yn oare joadske en kristlike geskriften. Dat Jesaja terjochtsteld wêze soe troch midstwa seage te wurden, stiet ek yn sawol de Babyloanyske Talmoed as de Jeruzalimske Talmoed. Teffens wurdt dernei ferwiisd yn it nijtestamintysk Brief oan de Hebreeërs, dêr't de skriuwer oangeande de joadske profeten seit: "Se binne stiennige, midstwa seage, deade mei it swurd." (Hebr. 11:37a). Fierdersoan makket de demon Beliar syn opwachting yn frijwat apokrife teksten, lykas Jubileeën, Henoch en de Testaminten fan de Tolve Aartsfaars. En Jesaja syn reis troch de sân himels giet lykop mei Henoch sines yn it boek 2 Henoch.
Jierfûgel
Jierfûgel is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't it hiele jier troch yn (û.m.) Nederlân foarkomt. Jierfûgels binne der yn twa kategoryen:
Suzanne (bibelsk persoan)
Suzanne (Hebriuwsk foar "leelje") is de haadpersoan út in apokryf diel fan it bibelboek Daniël, spesifyk it ferhaal Suzanne.
Ferhaal
Suzanne libbe yn de tiid fan de Babyloanyske Ballingskip yn de tiid fan de profeet Daniël en wie troud mei Jojakim, in ryk en foaroansteand man. Hja hiene in grut hûs, dêr't ek rjochtsprutsen waard, dat yn in grut park lei, dêr't de joaden graach by inoar komme mochten. Doe't op in dei Suzanne graach baaie woe en har tsjinstfammen frege de poarte fan it park te sluten en oalje en balsem op te heljen, bleaune der twa âldere manlju efter yn it park om har te bestrunen. Dêr bleau it net by en hja hiene it plan makke om har te sjantearjen. Wylst hja dêr mei harren trijën wiene easken hja seks mei Suzanne en as Suzanne net reewillich meiwurkje woe, dan soene de twa âldsten oaren it ferhaal fertelle dat hja har lizzend mei in jongfeint oer it mad kommen wiene.
Tajaan oan de sjantaazje betsjutte troubrek oan har man en as hja wegere soe dat de deastraf bestjutte. Suzanne wie lykwols in fromme frou, hja wie net benaud wie foar de dea. Dan joech hja har leaver ûnskuldich oer dan te sûndigjen foar God. De âldsten begûnen nei har wegering fuort it ferhaal oer de streek te bringen dat hja Suzanne ûnder in beam betrape hiene mei in jongkeardel wylst hja mienskip hiene. De jongkeardel hie harren lykwols te mânsk west en koe útpike, mar it wurd fan de twa âldsten wie by de rjochtsaak foldwaande om Suzanne te feroardieljen ta de straf dy't op troubrek stie: de deastraf troch stienniging.
Har feroardieling wie al in feit, doe't Daniël frege om it proses op 'e nij te iepenjen om 't er noch wat fragen hie foar de oanklagers. En sa waarden de twa âldsten apart fan inoar ûnderfrege troch Daniël. Op Daniël's fraach ûnder wat foar beam hja Suzanne betrape hiene, fantasearre de iene dat it de mastykbeam west hie en de oar liigde dat it in ikebeam wie. Om't de ferskillende antwurden fan de âldsten dúdlik wiisden op in falske beskuldiging, waard Suzanne frijsprutsen fan de oanklachten.
It ôflizzen fan in falske tsjûgenis kaam de âldsten djoer te stean en neffens de Wet fan Moazes krigen hja deselde straf dy't hja Suzanne oanwriuwe woene: beide waarden om it libben brocht troch stienniging.
Feestdei
Suzanne fan Babylon (ek "Suzanne de Keine"; net te betiizgjen mei Suzanne fan Rome) wurdt as in hillige fereare en har feestdei is op 19 desimber.
Suzanne yn de keunst
It ferhaal wie in populêr tema yn de byldzjende keunst. Grutte skilders lykas Van Dijck, Tintoretto en Rembrandt lieten harren troch it ferhaal ynspirearje foar it meitsjen fan in skilderij.
Leo XIII
Leo XIII wie tige yntellektueel en mei syn ensyklyk Rerum Novarum ("Oer nije Saken") joech de paus yn in feroarjende wrâld omtinken oan de arbeidersklasse en besocht er de útgongspunten fan de sosjale lear fan de Tsjerke útien te setten. De ensyklyk sette arbeiders oan om eigen katolike fakbûnen op te setten en foarme in oanklacht tsjin de strieminne omstannichheden fan it wurk fan arbeiders yn de yndustrialisaasje. Leo XIII woe foar arbeiders in fatsoenlik ynkommen sadat hja ek besit foarmje koene. Ek fûn Leo XIII dat wurkjouwers de wurknimmers net âfhâlde mochten fan de soarch foar harren hûshâlding.
Hy wie net allinne de paus dy't de moderne wrâld de needsaak fan sosjale rjochtfeardigens foarhold, mar ek besocht er as earste paus de Tsjerke yn dialooch te bringen mei de moderne wrâld. Yn in tiid dat de Roomsk-Katolike Tsjerke noch jimmeroan in konflikt hie mei it Italjaanske regear oer de eardere besittings fan de Tsjerke, joech Leo XIII it pausdom in grutter ynternasjonaal oansjen.
Oplieding
Paus Leo XIII waard op 2 maart 1810 yn Carpineto Romano berne as Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci (Gioacchino Pecci). It doarp leit súdlik fan Rome yn de doedestiidske Tsjerklike Steat, dy't yn 1808 troch Frankryk beset en in jier letter anneksearre waard troch Frankryk. Gioacchino wie de sechde fan de sân bern fan greve Ludovico Pecci en Anna Prosperi Buzzi, in famylje dy't ta de legere adel hearde. Alhoewol't it net mei syn lege stân oerien kaam, krige er in oplieding oan de Accademia dei Nobili (Akadeemje foar de Adel).
Karriëre
Op 31 desimber 1837 krige er as tsjerkejurist en teolooch fan kardinaal-fikaris Carlo Odescalchi de preesterwijing. Al yn 1838 oant 1841 wie Gioacchino Pecci bestjoerder yn Benevento en dêrnei fan 1841 oant 1843 yn Perugia. Gregoarius XVI beneamde him yn 1843 as titulêr-aartsbiskop fan Damiate en stjoerde him as nuntius nei Belgje. Yn Belgje kaam Pecci lykwols yn oanfarring mei de liberalen, om't er de lokale biskoppen yn de skoallestriid stipe, wertroch't er op fersyk fan de protestantske kening Leopold I weromroppen waard. Fan 1846 oant 1878 wied er biskop fan Perugia, dêr't er de domtsjerke yn neogoatyske styl ferbouwe liet. Op 19 desimber 1853 waard er kardinaal en krige er de titeltsjerke fan San Crisogono tawiisd.
Yn de ûnrêstige tiid fan de ôfskieding fan Umbrje fan de pauslike steat (1860) wie Pecci de lieder fan de biskoppen tsjin de Italjaanske Steatstsjerke. Op it Earste Fatikaansk Konsylje (1869-1870) stimde hy mei de mearderheid yn mei it dogma fan de ûnfeilberens fan de paus. Healwei de jierren 1870 stelde er him stadichoan iepen foar de moderne kultuer en technology. Nei de dea fan Filippo de Angelis folge er dy yn 1877 op as camerlengo (keamerhear fan de paus). As sadanich regele kardinaal Pecci de offisjele saken yn de tiid nei it ferstjerren fan Pius IX yn 1878 wylst de sit fakant wie. Nei in konklaaf fan mar twa dagen waard kardinaal Pecci op 20 febrewaris 1878 yn de Sikstynske Kapel keazen as opfolger fan Pius IX.
Restauraasje
Symboalysk foar Leo XIII's oriïntaasje op de lette midsiuwen wiene de te bouwen tsjerken yn dy tiid, dy't fral yn de neogoatyske styl plak fûn. Syn stribjen nei it herstel fan de wrâldske macht fan it pausdom wie troch de feroarings yn de 19e iuw lykwols ta mislearjen feroardiele. Ek al hie net elkenien it begrepen op de revolúsjes fan 1848-1849, de gefolgen koene net mear weinommen wurde. It postrevolúsjonêre Europa feroardiele boppedat syn konsept fan in universeel pausdom mei oanspraken op de geastlike lieding. Leo XIII dêrfoaroer beskôge de Tsjerke as Hoeder foar de wiere frijheid, sa't er dat yn Libertas praestantissimum (1888) ferwurde.
Sosjale lear
Syn ferneamde ensyklyk Rerum Novarum fan 1891 joech Leo XIII de reputaasje fan arbeiderspaus. Hy klage oer de útrûpeling fan de arbeiders troch de yndustrialisaasje. Leo XIII beskreau de negative gefolgen dêrfan op de ekonomy en de steat en liet ferbetterings yn de sitewaasje sjen. Hy sette him tagelyk ôf tsjin it sosjalisme as de oplossing en pleite foar privé-besit, ek foar arbeiders. Mei Rerum Novarum skrea de paus in learstik fan de minske en syn rjochten, fan de oarder fan de ekonomy, fan de frijheid fan organisaasje fan arbeiders en fan de sosjale plichten fan de steat. De feiligens fan it wurk wie de ferantwurdlikens fan de steat, lykas ek it wetlike ramt foar de rjochten fan wurknimmers. Sûnt dy tiid bestiet der in goed ûnderboude tsjerklike sosjale lear. De ensyklyk wurdt beskôge as de ensyklyk, dêr't alle folgjende sosjale ensykliken op trochbreidzje.
Oekumene
Syn krewearjen om in ein te meitsjen oan de skuorring mei de otterdokse tsjerken en de anglikanen mislearren, om't er wegere ôfstân te dwaan fan it pauslike primaat. Mei syn brief Ad Anglos út 1895 liet Leo XIII sjen dat er in soad omtinken hie foar de Anglikaanske Tsjerke. Hy liet in kommisje gearstalle om de Anglikaanske wijings te ûndersykjen en yn de bul Apostolicae curae (Apostoalyske soarch) lei de paus syn oardiel fêst dat de Anglikaanske wijings gjin wearde hiene om't yn 1559 by de wijing fan Matthew Parker as aartsbiskop fan Canterbury meardere needsaaklike eleminten út it ritueel weilitten wiene. Tagelyk erkende de paus de wijings fan de otterdokse en easterske tsjerken. Hy feroardiele yn deselde bul de frijmitselderij.
Relaasje mei de lokale tsjerke
Leo XIII wie him tige bewust fan de universele posysje fan it pausdom en hy befoardere it romeinske sintralisme. De biskoppen krigen fakentiden detaillearre ynstruksjes en pauslike yntervinsjes yn de yndividuele lannen kamen jimmeroan faker foar. Ek waard de posysje fan de nuntius foar de biskoppen oer sterker makke. De tanimmende beafearten nei Rome en de herfoarmings yn de organisaasjestruktueren fan de kleasteroarders tsjinnen om de bannen fan de geastliken en leken mei de Hillige Sit te fuortsterkjen.
Grifformearde Tsjerken yn Súd-Afrika
De Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika (ôfkoarte GKSA; Grifformearde Tsjerken yn Súd-Afrika) is in tsjerkegenoatskip yn Súd-Afrika. De leden fan it yn 1859 yn Rustenburg oprjochte tsjerkgenoatskip wurde somtiden Doppers neamd.
Leo XIII
Relaasje mei de lokale tsjerke
Op misjonêr mêd hie Leo XIII in soad súkses: bûten Europa waarden 248 bisdommen en 48 apostoalykse fikariaten stifte.
Grifformearde Tsjerken yn Súd-Afrika
Skiednis
Yn it begjin fan de 19e iuw waard yn de herfoarme tsjerken fan Nederlân in nij psalmboek ynfierd, dat ek yn de Nederdútsk Grifformearde Tsjerke fan de Kaapkoloanje yntrodusearre waard. In protte lieten yn it psalmboek kamen net oerien mei de belidenisskriften (Nederlânske geloofsbelidenis, de Heidelberchske Kategismus en de Doartske learregels) lykas dy fêststeld wiene troch de Synoade fan Doardt yn 1618-1619. It brocht ûnrêst yn de tsjerke en guon leden wegeren de lieten te sjongen. Harren biedwurd wie In God's huis, God's lied. Yn 1859 namen 15 mannen it beslút of harren fan de tsjerke ôf te skuorren. De wichtichste stifters fan it nije tsjerkegenoatskip kamen út de omkriten fan Rustenburg. Under har wie ek Paul Kruger, de letter presidint fan de Súd-Afrikaanske Republyk.
Leo XIII
Relaasje mei teology en wittenskip
Leo XIII stipe histoarysk ûndersyk en stelde yn 1881 de Fatikaanske argiven iepen foar ûndersikers fan alle denominaasjes. Yn 1891 stifte er yn de simmerresidinsje fan Castel Gandolfo de Specola Vaticana, de Fatikaanske Stjerrewacht, ien fan de âldste astronomyske ynstitúten fan de wrâld.
Grifformearde Tsjerken yn Súd-Afrika
Skiednis
De 15 mannen organisearren op 10 febrewaris 1859 in moeting ûnder in seringebeam, dêr't 300 minsken harren as leden fan it nije tsjerkegenoatskip ynskriuwe lieten. De oarspronklik fan Dokkum ôfkomstige dûmny Dirk Postma wie doe yn Súd-Afrika en waard frege om predikant te wêzen. Hy naam it berop oan en sette him nei wenjen yn Súd-Afrika.
Al gau ûntstie ek de needsaak oan in oplieding foar predikanten en ûnderwizers. De earste oplieding wie op Burgersdorp. De earste oplieding, de Teologiese Skool Burgersdorp waard fêstige yn Burgersdorp yn de East-Kaap, mar nei de Earste Boerekriich ferhûze de oplieding nei Potchefstroom. De skoalle groeide de Universiteit foar Kristlik Heger Underwiis út ta in echte universiteit mei de faktulteit Teology.
Leo XIII
Relaasje mei teology en wittenskip
Yn de jierren 1890 wiene der Amerikaanske katoliken yn de tsjerklike hiërargy, dy't de sosjale en religieuze wearden fan de katolike tsjerke oanpasse woene oan de Amerikaanske politike en kulturele wearden, lykas de skieding fan tsjerke en steat, de gearwurking mei net-katoliken en dielname fan leken oan tsjerklike beslútfoarming. Pius IX hie yn syn Syllabus Errorum al tsjin modernisme en liberalisme warskôge en yn 1897 skreau Leo XIII syn apostoalyske brief Testem benevolentiae nostrae oan de Amerikaanske kardinaal James Gibbons, wêryn't er it stribjen om it katolisisme oan te passen as ketterij feroardiele. De paus fûn dat de ynhâld fan it leauwe net om de praktyske ferhâldings ta de maatskippij ûndersnije mocht.
Frijmitselderij
Op 20 april 1884 publisearre paus Leo XIII de ensyklyk Humanum. Neffens de ensyklyk wiene der twa tsjinoerstelde groepen yn 'e wrâld: de iene fjochtet foar wierheid en deugd, de oare foar ligerij en ûndeugd, de iene groep stribbet it keninkryk fan God op ierde nei, de Tsjerke fan Jezus Kristus, de oare foar it keninkryk fan Satan, dat bestjoerd of befoardere wurdt troch de frijmitselderij. Yn it ramt dêrfan waard de Roomsk-Katolike Tsjerke letter slachtoffer fan it bedroch fan de anty-katolyk Léo Taxil. Oare geskriften tsjin de frijmitselderij fan Leo XIII wiene Dall'alto dell'Apostolico Seggio, Custodi di quella fede en Inimica vis.
Grifformearde Tsjerken yn Súd-Afrika
De GKSA tsjintwurdich
Om de trije jier komt de synoade byinoar yn Potchefstroom. De GKSA is ferstjintwurdige yn de Republyk fan Súd-Afrika, Namybje, Simbabwe en Lesoto.
Leo XIII
Oanbidding fan it Hillich Hert
Leo XIII befoardere de ferearing fan it Hert fan Jezus en wijde op 11 juny 1899 it hiele minskdom oan it Hillich Hert fan Jezus. Yn syn ensyklyk Annum sacrum ("Hillich Jier", basearre op it jier 1900 dat doe op hannen wie) joech Leo XIII in taljochting.
Marijeferearing
Leo XIII lei de klam op de bemiddeljende funksje fan Marije en rikkemandearre it bidden fan de roazekrâns oan, dêr't er sân ensykliken oan opdroech.
Grifformearde Tsjerken yn Súd-Afrika
De GKSA tsjintwurdich
Op de preekstoel wurde alle alve offisjele talen fan Súd-Afrika en Frânsk brûkt.
Leo XIII
Tsjerkelearaars
Leo joech oan fjouwer hilligen de titel tsjerkelearaar:
Dea
Nei syn dea waarden by Leo XIII lykas wenst alle organen út him helle. Syn opfolger Pius X (1903-1914) woe dat net mear en briek mei dy tradysje. Sûnt wurdt dy praktyk net mear útoefene, mar yn 2005 ûnstie der wer diskusje doe't Poalen it hert fan de ferstoarne Jehannes Paulus II ha woe. It kardinaalskolleezje wegere lykwols en bleau by de troch Pius X troffen regeling. Tsjintwurdich is it ferwiderjen fan organen allinne mooglik nei in hillichferklearring om se as reliken fan de hillige te ferearjen.
Leo XIII waard yn de Sint-Piter byset. It hjoeddeiske grêf fan Leo XIII leit yn de San Giovanni in Laterano.
Filmbylden
Fan paus Leo XIII binne fylmbylden bewarre. De bylden binne opnommen troch William Kennedy Laurie Dickson, ien fan de utfiners fan de synematografy, tegearre mei Thomas Edison, doe't de paus 86 jier wie.
Fêreuske Literatuerpriis
De Fêreuske Literatuerpriis is in jierliks útrikte Fêreuske priis foar literatuer, dy't yn 1958 ynsteld is troch de gemeenterie fan 'e Fêreuske haadstêd Tórshavn. Dizze priis stiet ek wol bekend as de Mentanarvirðisløn M.A. Jacobsens ("M.A. Jacobsen Kultuerpriis"), nei de Fêreuske bibletekaris en politikus Mads Andreas Jacobsen, in boargemaster fan Tórshavn en Fêreusk parlemintslid dy't dêrnjonken jierrenlang oan it haad stie fan 'e Nasjonale Bibleteek fan de Fêreu-eilannen (doedestiden yn it Deensk de Færø Amts Bibliotek, mar neitiid omneamd yn it Fêreusk ta de Landsbókasavnið).