cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johnny Cash
Earste houlik
Op 18 july 1951, doe't er syn begjintraining foar de Amerikaanske Loftmacht folge, mette Cash by in besyk oan in rolredensbaan yn San Antonio de doe santjinjierrige Vivian Liberto. Hja wie in tige tsjep famke mei in heit dy't fan Sisyljaansk komôf wie, wylst har mem Dútsk, Iersk en Afro-Amerikaansk bloed hie. Cash en Vivian giene trije wiken mei-inoar om, oant er foar trije jier útstjoerd waard nei West-Dútslân. Hoewol't it net maklik wie om 'e ferkearing oer sa'n lange ôfstân geande te hâlden, wiene Cash en Vivian sa smoarfereale, dat se it oprêden. Yn dy jierren wikselen se hûnderten leafdesbrieven út. Nei't er út militêre tsjinst ûntslein wie, kearde Cash fuortendaliks werom nei Teksas om by Vivian te wêzen. Ien moanne en fjouwer dagen nei't er út 'e tsjinst kommen wie, op 7 augustus 1954, trouden se yn 'e roomske Sint-Annatsjerke yn San Antonio. Cash en Vivian krigen fjouwer dochters: Rosanne, berne op 22 maaie 1955; Kathy, berne op 16 april 1956; Cindy, berne op 19 july 1959; en Tara, berne op 24 augustus 1961.
Sjongkarriêre: iere jierren
De earste plaat dy't Cash foar Sun Records opnaam, ''Cry! Cry! Cry!, mei as B-kant Hey Porter'', waard ein juny 1955 útbrocht en wie in súkses yn hitlisten foar countrymuzyk. Mei syn twadde plaat, Folsom Prison Blues, helle er de top 5. In oare iere hit wie I Walk the Line, út 1956, wêrmei't Cash syn earste nûmer 1-hit skoarde. Yn 1957 waard er de earste artyst fan Sun Records dêr't in LP fan útbrocht waard. Yn 'e opnamestudio fan Sun Records kaam Cash al ier yn 'e kunde mei oare rizende stjerren fan 'e Amerikaanske muzykyndustry yn 'e 1950-er jierren, ûnder wa Carl Perkins, Jerry Lee Lewis en Elvis Presley. Mei dy trije ymprovisearre er yn desimber 1956 sels in kear wat muzyk, wêrby't Phillips de opname-apparatuer rinne liet. Sadwaande is it resultaat bewarre bleaun en letter útbrocht ûnder de namme Million Dollar Quartet.
Frijwol fan it begjin fan syn karriêre ôf gie Cash op toernee troch de Feriene Steaten, mei The Tennessee Two (Luther Perkins en Marshall Grant) as syn band. Letter joech drummer W.S. "Fluke" Holland him dêrby en waarden se The Tennessee Three. Yn 'e earste jierren dielden Cash-en-dy gauris optredens mei oare artysten. Trochdat se mei-inoar op toernee giene, wiene hy, Elvis Presley en Jerry Lee Lewis gjin dizenige kunde, mar koene se inoar troch ende wer troch. Sa kaam er fan 1955 ôf ek goed yn 'e kunde mei June Carter, in jonge countrysjongster fan likernôch syn eigen jierren. Sy wie in lid fan 'e ferneamde Carter Family, in muzikale famylje dy't (anno 2023) trije generaasjes fan sjongers fuortbrocht hat. Cash en June rekken al rillegau smoarfereale opinoar, mar se wiene allebeide mei oaren troud, dat it koe ynearsten tusken harren neat wurde. It wie yn dyselde snuorje dat Cash himsels konsekwint hielendal yn it swart begûn te klaaien. Syn kollega-artysten neamden him dêrom yn 't earstoan "the Undertaker" ("de Begraffenisûndernimmer"). Sels woed er hawwe dat er it die om't swarte klean op toernee langer skjin (lykjend) te hâlden wiene, al kaam er letter, yn it liet Man in Black, mei in oare útlis, ntl. dat it in maatskiplik-polityk statement wie.
Rebelsk imago en ferslaving
Yn 1960 krige Cash syn eigen stjer op 'e Hollywood Walk of Fame op Hollywood Boulevard yn Los Angeles. Yn 1961 ferhuze er mei Vivian en de bern nei it plakje Casitas Springs, yn Súdlik Kalifornje. Hy helle ek syn âldelju dêrhinne en besoarge syn heit in baan as behearder fan in lyts trailerpark mei steancaravans, dat it Johnny Cash Trailer Park kaam te hjitten. Njonken syn wurkpaad as sjonger wie Cash ek aktyf as akteur. Dat begûn yn 1961 doe't er in rol hie yn 'e film Five Minutes to Live, letter werútbrocht ûnder de titel Door-to-Door Maniac. Dêrfoar skreau en song er ek de titelmuzyk. Teffens hie Cash yn dy perioade gastrollen yn ferskate klassike westernsearjes, lykas Shotgun Slade, Wagon Train en The Deputy.
Yn juny 1965 fleach Cash syn camper yn 'e brân doe't er yn it Kalifornyske Nasjonaal Wâld Los Padres út te angelfiskjen wie mei syn omkesizzer Damon Fielder. Dêrtroch ûntstie in boskbrân dêr't er op in hier nei by omkaam en dy't 206 ha beskerme natoergebiet yn 'e jiske lei. Trije bergen waarden kealbaarnd en 49 fan 'e 53 swier bedrige Kalifornyske kondors waarden út harren wengebiet ferdreaun. In dwerse Cash wie ûnberoufol en sei "Dy ferdomde leffe gieren fan jimme kinne my neat ferrekke." Hy bewearde dat de brân begûn wie troch fûnken út 'e stikkene útlaat fan 'e camper, mar Fielder sei letter dat Cash neffens him in fjurke stookt hie om waarm te bliuwen en ûnder ynfloed fan drank en drugs net murken hie dat it mei syn kampfjoer út 'e klauwen rûn. Cash waard oanklage troch it Amerikaanske regear, mar de saak waard úteinlik bûten de rjochter om skikt, wêrby't Cash in boete fan $82.000 betelje moast.
Hoewol't Cash in imago kultivearre fan 'e romantyske rebel, siet er eins nea yn it tichthûs. Nettsjinsteande dat er ferskate kearen arrestearre waard foar oertrêdings, brocht er dêrby nea mear as ien nacht yn 'e sel troch. Op 11 maaie 1965 waard er yn Starksville (Mississippy) oppakt foar ûnrjochtlike betrêding fan ferbean terrein, doe't er him te neare nacht ûnder ynfloed op priveegrûn bejoech om blommen te plôkjen. (Dêroer skreau er neitiid it liet Starkville City Jail.) Datselde jiers, wylst er op toernee wie, stiek er de Meksikaanske grins oer om in nije lading drugs op te heljen. By weromkomst yn 'e Feriene Steaten waard er op 4 oktober yn El Paso opwachte troch de narkotikabrigade fan 'e pleatslike plysje, dy't fermoede dat er heroïne smokkele. Dat bliek lykwol net sa te wêzen. Wol waarden der 688 kapsules Dexedrine (amfetamine) en 475 kapsules Equanil© (downers) yn syn gitaar oantroffen, mar om't er dêr in doktersresept foar produsearje koe, krige er inkeld in straf ûnder betingst oplein om't er it spul net by de dûane oanjûn hie.
Skieding en twadde houlik
Mids 1960-er jierren berikte Cash syn drank- en drugsferslaving in djiptepunt, wat in wichtige faktor wie by it stikkenrinnen fan syn houlik mei Vivian. Oare dingen dy't tusken harren spilen, wie dat Cash op toernee in stikmannich kearen oerhoer bedreaun hie mei froulike fans, en teffens syn nauwe relaasje mei June Carter, mei wa't er sûnt 1961 ferskate kearen op toernee gien wie. Yn 1966 barste de bom en gie Vivian by him wei. Se naam harren fjouwer dochters mei, dy't neitiid troch har allinne grutbrocht waarden.
By in optreden yn London, yn 'e Kanadeeske provinsje Ontario, op 22 febrewaris 1968, die Cash op it poadium in houliksoansiik oan June Carter. Se joech him tawurd en it pear troude in wike letter, op 1 maart, yn Franklin (Kentucky). Dat wie trettjin jier nei't se foar it earst mei-inoar yn 'e kunde kommen wiene yn 'e kûlissen fan 'e Grand Ole Opry yn Nashville. Cash waard troch syn houlik mei June de styfheit fan Carlene en Rosie, June har dochters út har earste beide houliken mei countrysjonger Carl Smith en autokoereur Edwin "Rip" Nix. Hy en June krigen tegearre ien bern, in soan, John Carter Cash, dy't berne waard op 3 maart 1970.
Oanhâldende ferslavingsswierrichheden
De lêste kear dat Cash arrestearre waard, wie yn 1967 yn LaFayette, yn Georgia, dêr't de pleatslike plysje in pûdfol pillen yn syn auto oantrof nei't er in ferkearsûngemak feroarsake hie. Cash besocht in plysje om te keapjen om him gean te litten, mar waard ynstee in nacht yn 'e sel set. Nei't er syn roes útsliept hie, prate sheriff Ralph Jones in hiel skoft op him yn, wêrby't er him wiisde op it gefaar fan syn hâlden en dragen en it fergriemen fan syn talint. Cash woe letter hawwe dat dat petear gâns bydroech oan in ommekear yn syn bestean en it rêden fan syn libben. Letter kearde er dêrom werom nei LaFayette, dêr't er in benefytkonsert joech foar in publyk fan 12.000 minsken (wylst it plak mar 9.000 ynwenners hie), en op dy wize $75.000 byinoar brocht foar de nijbou fan 'e pleatslike middelbere skoalle. Werom yn 'e filla yn Hendersonville trokken June en har âldelju Ezra en Maybelle Carter in moanne by Cash yn en holpen him om ôf te kicken fan 'e drugs en de alkohol.
Cash syn ôfwenning fan drank en drugs omfieme ek in werûntdekking fan syn kristlik leauwe, eat dat er symboalysk besegelje liet yn in tsjerketsjinst yn Nashville mei as foargonger Jimmie Rodgers Snow, de soan fan countryleginde Hank Snow. Neffens syn kontrabassist Marshall Grant hold Cash lykwols pas yn 1970 folslein op mei it brûken fan amfetaminen. Hy soe dêrta doe troch de berte fan syn soan ynspirearre wêze. Neitiid bleau Cash sân jier clean, mar yn 1977 begûn er wer amfetaminen te brûken en yn 1983 rekke er wer swier ferslave nei't er pinestillers tatsjinne krigen hie doe't er op syn pleats ferwûne rekke by in oanfal troch in strúsfûgel. Dat jiers liet er himsels opnimme yn 'e Betty Ford Klinyk yn Rancho Mirage (Kalifornje) om ôf te kicken. Yn 1988 ûndergie Cash in dûbele bypassoperaasje oan syn hert, mar by it opbetterjen neitiid wegere er pinestillers om't er benaud wie foar in nije ferslaving. Hy bewearde letter dat er ûnder de operaasje in beneidea-ûnderfining hân hie. Yn 1989 krige er nije tebekfal en liet er him foar in nije ôfkickproseduere opnimme yn it Cumberland Heights Alcohol and Drug Treatment Center yn Nashville. Yn 1992 moast er foar de lêste kear ôfkicke, diskear yn it Loma Linda Behavioral Medicine Center yn Loma Linda (Kalifornje).
Aktivisme foar de Yndiaanske saak
Cash brûkte syn stjerrestatus en maatskiplike ynfloed om 'e Amerikaanske befolking bewust te meitsjen fan 'e ûnderdrukking fan 'e Yndianen. Dat died er troch ferskes te skriuwen en te sjongen oer Yndiaanske trageedzjes en it grouwélich geweld dat tsjin harren brûkt waard troch blanke kolonisten, yn in tiid dat de measte blanke Amerikaanske sjongers har net oan sa'n kontroversjele saak brâne woene. It gie rjocht yn tsjin 'e mainstream fan 'e countrymuzyk út 'e 1950-er en 1960-er jierren. Dy waard ntl. dominearre troch it byld fan 'e rjochtfeardige cowboy dy't de barbaarske wylden ferdriuwt fan fruchtbere mar net brûkte grûn, sadat dy ûntgûn wurde kin, sa't God it bedoeld hat.
De earste fan 'e lieten wêryn't Cash de minne behanneling fan 'e Yndianen oan 'e kaak stelde, wie Old Apache Squaw, út 1957. Yn 1964 brocht er in hiel album út dat oan 'e kwestje wijd wie: Bitter Tears: Ballads of the American Indian. Dat omfette protestlieten oer in ferskaat oan Yndiaanske folken, wêryn't harren ûnderdrukking troch de Amerikaanske oerheid en boargers besongen waard. Sa gie The Ballad of Ira Hayes oer de Pima, Navajo oer de Navaho, Apache Tears oer de Apachen, Big Foot oer de Lakota, As Long as the Grass Shall Grow oer de Seneka en Talking Leaves oer de Sjeroky. Cash skreau trije fan 'e lieten sels en ien mei help fan Johnny Horton, mar it meastepart kaam út 'e koker fan Peter La Farge (de soan fan aktivist en Pulitzerpriiswinner Oliver La Farge), mei wa't Cash yn 'e iere 1960-er jierren yn New York yn 'e kunde kommen wie.
Cash liet syn ein net slûpe. Ynstee skreau er in iepen brief dat op 22 augustus 1964 as in advertinsje yn it toanoanjaande Amerikaanske muzyktydskrift Billboard publisearre waard. Dêryn fage er de flier oan mei syn tsjinstanners en rôp er discjockeys en eigners en bedriuwslieders fan radiostasjons op om wat moed te toanen. Hy hold oan mei it promoatsjen fan The Ballad of Ira Hayes en Bitter Tears, en brûkte syn ynfloed as grutte stjer om discjockeys ûnder druk te setten. Uteinlik klom it liet op oant it trêde plak yn 'e hitlist Hot Country Singles, wylst it album it twadde plak berikte yn 'e albumlist Hot Country Albums. Ek letter, doe't er mei The Johnny Cash Show in eigen tillefyzjeprogramma krige, gie Cash troch mei it fertellen fan ferhalen oer it lot fan 'e Yndianen, itsij yn 'e foarm fan lieten, itsij as koarte films, sa't er bgl. de skiednis fan it Paad fan Triennen ûnder de oandacht fan it Amerikaanske publyk brocht, de deportaasje fan 'e Sjeroky út harren heitelân yn it súdeasten fan 'e Feriene Steaten.
Yn 1966 waard Cash as blyk fan wurdearring foar syn aktivisme adoptearre troch de Skylpodclan fan 'e Seneka Naasje fan Yndianen fan New York. Yn 1968 hold er inkele benefytkonserten yn it Rosebud Yndianereservaat yn Súd-Dakota, om jild yn te sammeljen foar in nije skoalle.
Tichthûskonserten
In oare groep ferdrukten dêr't Cash in spesjale bân mei ûntjoech, wiene finzenen. Hy hie in protte fans dy't yn Amerikaanske tichthuzen harren selstraf útsieten. Al ier yn syn karriêre fielde er him roppen om dêrom optredens te organisearjen yn tichthuzen foar finzenen, wat úteinlik benefytkonserten wiene om't de finzenen der neat foar betelje koene. Syn earste tichthûskonsert hold Cash op Nijjiersdei 1958 yn 'e Steatsfinzenis San Quentin yn Kalifornje. Yn 'e 1960-er jierren naam er inkele live-albums op fan sokke konserten, te witten: At Folsom Prison (1968) yn 'e Steatsfinzenis Folsom (ek yn Kalifornje) en At San Quentin (1969), op 'e nij yn 'e Steatsfinzenis San Quentin. Beide albums wiene tige populêr en berikten it earste plak fan 'e Hot Country Albums-list. At San Quentin helle ek de top fan 'e popalbumlist Billboard Top LP's.
At San Quentin omfette de earste útbrocht opname fan it humoristyske liet A Boy Named Sue, oer in jonge dy't fan syn heit in famkesnamme kriget en syn libbenslange syktocht nei syn heit om wraak te nimmen. It liet wie tige súksesfol en berikte it earste plak yn 'e Hot Country Singles-countryhitlist en it twadde plak yn 'e Billboard Hot 100-pophitlist. (It waard yn 'e 1990-er jierren troch Doede Veeman yn it Frysk oerset as In Jonge Neamd Tryn.) Yn 1969 groeide Cash út ta in ynternasjonale sensaasje doe't er mei 61/2 miljoen ferkochte albums sels The Beatles yn syn skaad stelde. Yn 1972 fersoarge Cash in optreden yn 'e Österåkerfinzenis, in tichthûs yn Sweden; fan dat konsert waard yn 1973 in live-album útbrocht mei as titel På Österåker ("Yn Österåker"). Yn 1976 waard in optreden yn 'e Steatsfinzenis fan Tennessee yn Nashville opnommen foar útstjoering op 'e tillefyzje. Krapoan tritich jier letter soe dêr postúm noch in cd fan ferskine.
The Johnny Cash Show
Fan juny 1969 oant en mei maart 1971 hie Johnny Cash syn eigen muzykprogramma op 'e Amerikaanske tillefyzje, The Johnny Cash Show. Dy waard produsearre troch tillefyzjestudio Screen Gems en útstjoerd troch it tillefyzjenetwurk ABC. The Statler Brothers, de Carter Family en rockabillyleginde Carl Perkins wiene fêste dielnimmers, en fierders wiene der in protte country-artysten te sjen en te hearren, lykas Merle Haggard, Kris Kristofferson, Tammy Wynette, en Kenny Rogers en The First Edition, dy't fjouwer kear meidiene. Mar Cash mocht ek graach muzikanten útnûgje út oare muzyksjenres, lykas Neil Young, Ray Charles, Louis Armstrong, James Taylor, Roy Orbison, Joni Mitchell, Bob Dylan en in jonge Linda Rondstadt yn har debút op 'e tillefyzje. Yn 'e lêste ôflevering hie Cash û.o. gospelsjongster Mahalia Jackson en tillefyzjepredikant Billy Graham te gast.
De "Man in Black"
Tsjin 'e iere 1970-er jierren hie Cash syn publike imago as de 'Man in Black' ("Man yn 't Swart") fêstige. Hy trede op klaaid yn in swart pak, mei in swart oerhimd en in swarte strik, faak mei in knibbellange swarte oerjas deroerhinne. Op dat mêd stied er sadwaande yn skril kontrast mei de measte oare countrystjerren fan syn tiid, dy't har klaaiden yn cowboylearzens, in stetson en westernkledaazje dy't fersierd wie mei in protte nepfûnkelstiennen (rhinestones). Swarte klean rekken sà mei Cash ferbûn, dat it (no net mear droegen) winterblauwe militêr unifoarm fan 'e Amerikaanske Marine (mei in swart oerhimd en in swarte strik en broek) doedestiden mank matroazen bekend kaam te stean as "Johnny Cashes".
Earder hie Cash syn kleankar ferklearre troch te sizzen dat swarte klean langer skjin (lykjend) bleaune op in lang toernee, mar no kaam er mei in oare ferklearring, dy't er yn 1971 fêstlei yn 'e liettekst fan syn súksesfolle nûmer Man in Black, dat it trêde plak fan 'e countryhistlist berikte. Dêrneffens soed er de kleur swart droegen hawwe as foarm fan rou foar alle earmen, fertrapen en hongerigen; foar de finzene "dy't al lang en breed foar syn misdie betelle hat mar it slachtoffer fan syn tiid is"; foar deselden dy't it kristendom net kenne; foar de sike en iensume âlden fan dagen; foar drugsbrûkers dy't ferret binne troch harren ferslaving; en foar de slachtoffers fan 'e Fjetnamoarloch en oare konflikten. Doe't er dêroer ûnderstien waard yn in fraachpetear, sei Cash: "Utsein dat de Fjetnamoarloch oer is, sjoch net folle reden om op dit stik te feroarjen. […] De âlden fan dagen wurde noch altyd ferwaarleazge, de earmen binne noch altyd earm, de jongerein stjert noch altyd foar syn tiid, en wy dogge der net folle oan om dat te ferhelpen."
Delgong yn populariteit
Geandewei de 1970-er jierren boete Johnny Cash oan populariteit yn. Dat waard fral yn 'e midden fan it desennium merkber, doe't er reklamespotsjes opnaam foar ierdoaljemaatskippij Amoco en motoroaljeprodusint STP. Yn 'e tiid fan 'e Oaljekrisis makke er dêr gjin freonen mei. Fan syn earste autobiografy, Man in Black, dy't útkaam yn 1975, giene lykwols 1,3 miljoen eksimplaren oer de toanbank.
Yn dyselde snuorje hie Cash njonken syn muzyk ek in protte oare dingen by de ein. Sa song er yn 1971 de foar in Golden Globe nominearre titelsong (skreaun troch Carl Perkins) foar de film Little Fauss and Big Halsy, mei yn 'e haadrollen Robert Redford, Michael J. Pollard en Lauren Hutton. Ek droech er noch trije eigenskreaune ferskes oan dyselde film by. Cash syn freonskip mei tillefyzjepredikant Billy Graham late yn 1973 ta syn belutsenens as mei-senarist en ferteller by in biografyske film oer Jezus Kristus, Gospel Road: A Story of Jesus. Mei syn frou June song Cash fierders ferskate kearen yn tillefyzjespecials dy't makke waarden fan tsjerketsjinsten fan Graham. Syn platelabel Columbia betanke derfoar om in dêrút fuortfloeiende gospeldûbel-LP, A Believer Sings the Truth, út te bringen. Fan gefolgen liet Cash dy plaat publisearje troch in lyts ûnôfhinklik label wylst er noch by Columbia ûnder kontrakt stie.
Cash gie freonskiplik om mei eltse presidint fan 'e Feriene Steaten fan Richard Nixon ôf. It neist wied er ta Jimmy Carter, dy't in fiere efterneef wie fan syn frou June en mei wa't er goede freonen waard. Doe't er yn 1970, ûnder it regear fan Nixon, foar it earst útnûge waard op it Wite Hûs, waard him troch de presidint frege om by dy gelegenheid Okie from Muskogee, Welfare Cadillac en A Boy Named Sue te sjongen. Okie from Muskogee is in satirysk ferske fan Merle Haggard oer lju dy't in hekel hawwe oan hippys, drugsbrûkers en anty-oarlochsdemonstranten, mar it waard troch Nixon blykber letterlik opfet. Welfare Cadillac is in liet fan Guy Drake wêryn't fraachtekens pleatst wurde by de morele yntegriteit fan útkearingsberjochtigen. Cash fielde der neat foar om dy beide lieten te sjongen, en song ynstee The Ballad of Ira Hayes, What Is Truth en Man in Black. Hy sei dat it te koart dei wie foar him om 'e oanfrege ferskes út 'e holle te learen, mar heakke dêroan ta dat er dy sels net songen hie as er dêr wol de tiid foar hân hie. Doe't er Cash yntrodusearre makke Nixon de grap dat er de sjonger noch net goed koe, mar ien ding wied er al oer him oan 'e weet kommen: hy liet him troch oaren net foarskriuwe hokker ferskes oft er sjonge moast.
Underwilens hold Cash oan mei op 'e tillefyzje te ferskinen. Sa presintearre er ein santiger en begjin tachtiger jierren foar it tillefyzjenetwurk CBS elts jier in krystspecial. Yn 1974 hied er in gastrol yn 'e ôflevering Swan Song fan 'e plysjesearje Columbo, en mei syn frou June hied er yn 1976 in gastrol yn 'e ôflevering The Collection fan 'e westernsearje Little House on the Prairie. Cash wie yn 1980 te gast yn The Muppet Show en fertolke in jier letter de titelrol yn 'e tillefyzjefilm The Pride of Jesse Hallam. Yn 1982 wied er te gast yn it komyske sketcheprogramma Saturday Night Live.
Cash spile yn 1985 de radikale abolisjonist John Brown yn 'e histoaryske dramasearje North and South, nei de romansearje mei deselde namme fan John Jakes oer de Amerikaanske Boargeroarloch. Yn 1986 hied er in rol yn in tillefyzjeremake fan 'e klassike westernfilm Stagecoach út 1939. Datselde jiers fertolke er de rol fan 'e bandyt Frank James yn 'e tillefyzjefilm The Last Days of Frank and Jesse James. Hy spile in âldere Davy Crockett yn in ôflevering fan The Magical World of Disney, en yn 'e 1990-er jierren hiene hy en June weromkearende rollen yn fjouwer ôfleverings fan 'e westernsearje Dr. Quinn, Medicine Woman. Fierders wurke Cash yn 1997 as stimakteur mei oan 'e ôflevering El Viaje Misterioso de Nuestro Jomer (The Mysterious Voyage of Homer) fan 'e tekenfilmsearje The Simpsons, wêryn't er de 'Romtecoyote' spile, dy't as gids fungearret by de spirituele reis fan haadpersoan Homer Simpson.
The Highwaymen en ôfskie fan Columbia Records
Yn 1980 waard Johnny Cash mei 48 jier as jongste countrymuzikant ea ynhuldige as lid fan 'e Country Music Hall of Fame. Mar hoewol't er yn 'e 1980-er jierren trochgie mei it útbringen fan nije singles en albums, hiene dy gjin ynfloed op 'e hitlisten en albumlisten. Oan 'e oare kant wiene de konserten fan syn toernees altyd folslein útferkocht. Mids jierren tachtich foarme Cash mei trije oare countryleginden, Waylon Jennings, Willie Nelson en Kris Kristofferson, in supergroep mei as namme The Highwaymen ("De Strûkrôvers"). Se namen mei-inoar trije albums op: Highwayman (1985), dat sawol yn 'e Feriene Steaten as yn Austraalje in platina plaat waard, Highwayman 2 (1990), dat nominearre waard foar in Grammy, en The Road Goes On Forever (1995). De grutste hit fan dy trije albums wie it mei ferskate prizen bekroande liet Highwayman (1985), dat gie oer reynkarnaasje.
Yn 1984 brocht Cash in parody op himsels út mei as titel The Chicken in Black ("De Hin yn 't Swart"). Dat wie in humoristysk ferske wêryn't ferhelle waard hoe't Cash syn harsens transplantearre waarden yn in hin, wylst de harsens fan in bankrôver yn syn eigen holle stoppe waarden. It sizzen wie dat Cash mei opsetsin in min ferske opnimme woe by wize fan protest tsjin 'e minne behanneling dy't er fan syn platelabel Columbia Records krige, mar Cash syn biograaf Robert Hilburn stelde dat ferhaal yn 'e kiif yn syn boek Johnny Cash: The Life (2013). Neffens him kaam Columbia sels mei it idee foar it ferske. Cash, dy't earder oare humoristyske (en dochs tige súksesfolle) ferskes opnommen hie, lykas A Boy Named Sue en One Piece at a Time, soe der yn 't earstoan tige entûsjast oer west hawwe. Hy spile The Chicken in Black live by optredens en naam der in fideoclip foar op wêrfoar't er him ferklaaide yn in superheld-eftich bankrôverskostúm. Pas doe't Waylon Jennings tsjin him sei dat er himsels foar gek sette, begûn it ferske Cash tsjin te stean. Dêrop easke er fan Columbia dat single en fideoclip weromlutsen wurde soene. Hy kwalifisearre de hiele boel as "in fiasko", mar eins dwerseide er himsels by wat ûnderweis wie syn earste bona fide hit yn jierren te wurden.
Oerstap en American Recordings
Nei syn ôfskie fan Columbia Records joech Cash him fan 1987 oant 1991 by Mercury Records, mar dat wie gjin grut súkses. Yn dy tiid naam er Classic Cash op, in album mei nije ferzjes fan syn âlde hits, en ek Water from the Wells of Home, in album mei duëtten mei oare sjongers, ûnder wa Paul McCartney en syn eigen bern Rosanne Cash en John Carter Cash. Nei't syn kontrakt by Mercury ôfrûn wie, makke er yn 1991 in krystalbum (Country Christmas) foar Delta Records.
Hoewol't Cash fan dat stuit ôf oan syn dea ta nea wer in liet yn 'e hitlisten hawwe soe, waard syn karriêre yn 'e 1990-er jierren ferjonge troch populariteit by in publyk dat eins tradisjoneel gjin belangstelling foar countrymuzyk hie. Dat begûn yn 1988, doe't de Britske punkmuzikanten Marc Riley (earder fan 'e band The Fall) en Jon Langford (fan The Mekons) in tribute-album foar Cash gearstalden ûnder de titel ’Till Things Are Brighter, mei foar it meastepart rockynterpretaasjes yn 'e Britske styl fan Cash syn wurk. Cash wie tige entûsjast oer dat projekt en sei tsjin Langford dat it foar him "in opkikker" wie. Yn 1991 song er in ferzje fan Man in Black foar it album I Scream Sunday, fan 'e kristlike punkband One Bad Pig. Yn 1993 song er The Wanderer, it einnûmer fan it album Zooropa fan 'e band U2, dat spesjaal foar him skreaun wie troch leadsjonger Bono.
No't der langer gjin grutte platemaatskippijen mear efter him oan sieten, naam Cash in kontrakt oan dat him oanbean waard troch it lytse platelabel American Recordings, fan produsint Rick Rubin. Dat wie doe krekt omneamd fan Def American en stie eins mear bekend om rap en hardrock. Under tafersjoch fan Rubin naam Cash yn syn eigen wenkeamer yn 1994 it album American Recordings op. Dêrop song er covers fan nûmers fan doetiidske artysten, mei inkeld syn gitaar as begelieding. It album wie in grut kritysk en kommersjeel súkses en wûn in Grammy Award, de wichtichste Amerikaanske muzykpriis, yn 'e kategory bêste album mei hjoeddeistige folksmuzyk. Ek yn 1994 spile Cash foar it earst op it Glastonbury Festival, it grutste en bekendste muzykfestival yn Ingelân. It ûnthaal dat er dêre fan it publyk krige, beskreau er neitiid as ien fan 'e hichtepunten fan syn karriêre. Itselde jiers droech er mei it countryduo Brooks & Dunn in útfiering fan Folsom Prison Blues by oan it benefytalbum Red Hot + Country, wêrmei't jild ophelle waard foar ûndersyk nei en behanneling fan AIDS. Op itselde album song Cash ek it liet Forever Young fan Bob Dylan.
Yn jannewaris 1996 droech Cash, yn 'e mande mei gitarist Kim Thayil fan Soundgarden, basgitarist Krist Novoselic fan Nirvana en drummer Sean Kinney fan Alice in Chains, in cover fan it liet Time of the Preacher fan Willie Nelson by oan Twisted Willie, in tribute-album foar Nelson. Letter dat jier wurke Cash gear mei Tom Petty and the Heartbreakers foar syn eigen album American II: Unchained, dat yn 1998 de Grammy Award foar bêste country-album wûn. Dat album omfette gastoptredens fan Lindsey Buckingham, Mick Fleetwood en Marty Stuart. Mei in ûnbetwingbere oanstriid om himsels oan syn fans út te lizzen, publisearre Cash yn 1997 in twadde autobiografy, diskear mei as titel: Cash: The Autobiography.
Lettere jierren en ferstjerren
Mids 1990-er jierren waard by Cash de sykte fan Parkinson fêststeld, en dêr ferwiisde er sels ek nei yn syn útlis doe't er der by in optreden yn Flint (Michigan) op 25 oktober 1997 suver hinne foel. Koarte tiid letter waard lykwols dúdlik dat syn oandwaning misdiagnostisearre wie: it soe eins it syndroom fan Shy-Drager wêze, in neurodegenerative sykte en in foarm it multysysteematrofy. Der waard Cash doe oansein dat er noch oardel jier te libjen hie. Letter die bliken dat de genêshearen jitris de planke mis slein hiene, en dat er eins autonome neuropaty mei diabetes hie. Yn elts gefal makken syn sûnensswierrichheden fierhinne in ein oan syn toernees. Yn 1998 waard er boppedat yn it sikehûs opnommen mei in swiere longûntstekking, dy't syn longen oantaaste en dêrmei syn fermogen om (lang) te sjongen.
Yn dit einstadium fan syn karriêre brocht Cash de albums American III: Solitary Man (2000) en American IV: The Man Comes Around (2002) út. Dêrop stiene û.m. covers fan 'e rocknûmers Hurt, fan Nine Inch Nails, en Personal Jesus, fan Depeche Mode. Trent Reznor fan Nine Inch Nails sei letter dat er yn 't earstoan skeptysk west hie oer it foarnimmen fan Cash om Hurt te coverjen, mar it resultaat wied er fan ûnder de yndruk en kaam him op it moed. De fideoclip fan Hurt wûn in Grammy Award.
Cash syn frou June Carter ûntfoel him op 15 maaie 2003, doe't se 73 jier wie. Mei't se him oanfitere hie om troch te gean mei syn wurk, hold er ek neitiid oan mei it opnimmen fan nije lieten: 60, om persiis te wêzen, yn 'e lêste fjouwer moannen fan syn libben. Hy hold sels in ferrassingsoptreden yn 'e Carter Family Fold by Bristol (Firginia). Dat barren, op 5 july 2003, wie syn lêste ferskining yn it iepenbier. Foar't er it liet Ring of Fire song, lies er in koarte ferklearring foar dy't begûn mei de wurden: "De geast fan June Carter hinget fan 'e jûn oer my hinne as in skaad mei de leafde dy't hja my tadroech en de leafde dy't ik har tadroech. Wy steane earne tusken hjir en de himel noch mei-inoar yn ferbining." Neffens syn muzykprodusint Rick Rubin wie Cash alhiel stikken fan syn ferlies. Hy sei tsjin Rubin: "Moatst my oan it wurk hâlde, want ik gean dea as ik net wat om hannen haw." Hy siet tsjin dy tiid yn in rolstoel omreden fan oanboazjende sûnensswierrichheden. Syn lêste opnamen makke er op 21 augustus 2003; dêrûnder wiene Like the 309, dat yn 2006 útbrocht waard op it album American V: A Hundred Highways, en Engine 143, dat bedoeld wie foar it plande tribute-album fan syn soan John Carter Cash foar de Carter Family.
Op 12 septimber 2003, minder as fjouwer moannen nei it ferlies fan syn frou, kaam Johnny Cash mei 71 jier te ferstjerren oan komplikaasjes by syn sûkersykte yn it Baptist Hospital yn Nashville (Tennessee). Hy waard njonken June begroeven yn 'e Hendersonville Memory Gardens, yn 'e neite fan syn hûs yn Hendersonville (Tennessee).
Coendersboarch
thumb|225px|Coendersboarch De Coendersboarch is in Grinslânner boarch yn it doarp Nuis yn de gemeente Westerkertier, dy't datearret út de 16e iuw.
De Coendersboarch is ûntstien út de Fossemaheerd. De famylje Fossema wie al sûnt 1534 al yn it besit fan dizze heerd en hie lange tiid bûten dizze heerd noch twa heerden yn besit. Yn 1668 waarden de heerden oankocht troch Lucas Coenders, in riedshear yn Grins. Hy hat de heerd nei alle gedachten omboud ta in boarch, want yn 1699 wurdt der oer in boarch praat. Nei syn dea gie it besit fan de trije heerden oar op syn suster Etta Coenders. Yn dizze tiid is de namme Coendersboarch wierskynlik ûntstien.
Yn 1699 wurdt de boarch ferkocht oan har skoansoan Oene fan Teyens. De famylje fan Teyens kaam fan Beetstersweach en bleaune dêr ek wenjen. Yn 1813 bouden de doetiidske eigners út de famylje fan Teyens, twa bruorren en in suster, it hearehús sa as dat der hjoed de dei noch stiet.
De boarch leit krektas it stienhûs yn Niebert oan ien fan de âldste fuotpaden fan Nederlân, it Malijkse Paad. De Coendersboarch is eigendom fan de stifting It Grinslanner Lânskip.
Efter de Coenderboarch stiet 't Rieuw. 't Rieuw is in lânboumuseum yn it Grinslanner Nuis.
Dollar
De dollar is in munt. De namme kom fan muntnammen as de thaler of taler en daalder.
Merakelboek fan Us Leaffrou fan Sânwâlden
It Merakelboek fan Us Leaffrou fan Sânwâlden (Nederlânsk: Mirakelboek van Onze Lieve Vrouwe van Zevenwouden) is in hânskreaun boek út 1550.
Hjiryn wurde in rige wûndergenêzingen fan minsken út 46 Fryske plakken beskreaun: zekere beschrijving van teekenen en mirakelen, die geschied zijn volgens het beeld van de Godbarende Maagd Maria binnen Bolsward. In kopy troch H. H. Bruynsma (1890) wurdt bewarre yn de roomske pastorije yn Boalsert.
Jean Jacques Engelenburg
Wurkpaad
Engelenburg wie in soan fan de boargemaster fan Sleen Lucas Engelenburg en Maria Coenradina van der Lelij. Hy waard lyk as syn heit boargemaster. Yn 1914 waard er beneamd ta boargemaster fan Zweeloo. Yn 1920 ruile er mei de boargemaster fan Anloo, Jan Hendrik Herman Römelingh, fan gemeente. Hy waard boargemaster fan Anloo en Römelingh gie werom nei syn eardere gemeente Zweeloo. Engelenburg bleau 25 jierren boargemaster fan Anloo oant 1945, mei in ûnderbrekking fan 1943 oant 1945 ûnder de Twadde Wrâldoarloch, doe't er dien krige fan de Dútske besetter en er ferfongen waard troch de NSB-er Jan Kooistra.
Henk de Boer
Henk de Boer (Warkum, ?) is in teaterman, tekstskriuwer en keunstner en muzikant út Warkum.
De Fryske kultuer rint as in reade tried troch syn wurk. Yn syn atelier "De Halve Zwaan" makket er tapaste keunstopdrachten, wêrûnder romtlike objekten, ûntwerpen en yllustraasje dêr't benammen minsken en lânskippen yn foar komme. Soks bart yn de foarm fan doeken, keramyk, portretten, ynstallaasjes en tekeningen. Foar de iepening fan Simmer 2000 makke er in pompeblêdkeunstwurk dat no by it FEC yn Ljouwert stiet.
Mei de oprjochting fan stichting "De Paupers" yn 1993 koe er ek 'byldzjend teater' meitsje dêr 't er faak de pleatslike befolking by beluts. Sa makke er op it strân fan Ferwâlde it kabareteske stik Dy Dei oer generaal Hein Kampf en soldaat René dy't de minsken meinimme op in reis troch de tiid dêr't minsken oerspield wurde mei ynfaazjes. "D-Day yn 1944 wie in ynfaazje, mar dêrnei folgen der noch mear: dy fan Coca Cola, telefyzje, digitalisearring, ôfnimmende privacy, tanimmende regeljouwing.”
Walpert
Walpert is in eardere state en in ferdwûne buorskip noard fan Wommels yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as Walperd, Walp, Walperda Staete, Walpaert, Walperte buyren en Walperte saate. 'Wul-apa' sil mooglik komme fan 'streamend wetter'. De eardere buorskip leit no folslein binnen de beboude kom fan Wommels. De Kristlike Skoalle foar MAFU 'Nij Walpert' wie dernei ferneamd.
Alvestêdemonumint
thumb|Alvestêdentocht-tegeltsjebrêge oer de Moark It Alvestêdemonumint is in keunstwurk ûnder de namme It Sil Heve fan Maree Blok en Bas Lugthart, oanbrocht op de Kanterlânsbrêge, yn de folksmûle 'tegelsjebrêge', oer de De Moark by Gytsjerk.
Dat is de lêste brêge yn de Alvestêdetocht, op it stik tusken Aldtsjerk en Ljouwert, by Gytsjerk op de grins fan de gemeenten Tytsjerksteradiel en Ljouwert. Op de brêge binne yn de perioade 2001-2008 tûzenen blau glazuere tegeltsjes fan Makkumer Ierdewurk oanbrocht mei dêrop de ôfbylding, namme en jiertal fan dielnimmers oan de tocht. Op gruttere ôfstân foarmje de tûzenen tegelportretten in nij byld fan riders dy't efter elkoar ride. De brêge foarmet sa in earebôge by de finish fan de Alvestêdetocht en stiet yn de folksmûle ek bekend as "de tegeltjebrêge". By it neistlizzende parkearplak stiet in ynformaasjeboerd. De yndividuele tegels binne werom te finen middels in koördinatestelsel en fia in dêrta oanleinde steiger kinne se fan tichtby besjoen wurde.
Harry Potter
Harry Potter is de namme fan in sândielich tige populêre rige fan fantasijboeken skreaun troch de Ingelske skriuwster J.K. Rowling. De fiktive haadpersoanen fan it boek binne tsjoendersbern Harry Potter en syn freonen.
Yn 'e boeken hinget de fantasij gear mei magy. Harry Potter is berne mei magyske krêften. Al gau sjocht er dat der mear lju binne mei sokke krêften, dy't anonym tusken de normale minsken libje. At er alve jier is, wurdt er útnûge foar in kostskoalle foar tsjoenders en tsjoensters, Swiniastate (Ingelsk: Hogwarts). Elts Harry Potter-boek fertelt likernôch in jier oer syn skoaltiid, oer it folk dêr't er mei yn 'e kunde komt, syn aventoeren en saken dy't er dêr leart. Yn sa likernôch alle boeken moat Harry yn it ein tsjin Voldemort (troch de measte tsjoenders út eangst "Dowitstwol" neamd) fjochtsje, of tsjin in tsjinner fan Voldemort. Dizze magyske striid is in wichtich motyf in it ferhaal.
Greta Garbo
Greta Garbo, berne as Greta Lovisa Gustafsson, (Stockholm, 18 septimber 1905 – New York City, 15 april 1990) wie in Sweedske aktrise. Hja wie in ferneamd Hollywoodaktrise út it tiidrek fan de stomme film.
Harry Potter
1. Harry Potter and the Philosopher's Stone (1997)
(Harry Potter and the Sorcerer's Stone yn de Feriene Steaten) Dit boek is oerset nei it Frysk mei as titel Harry Potter en de stien fan 'e wizen.
As der in brief brocht wurdt foar de ûngelokkige Harry Potter, komt er achter in tsien jier âld geheim. Syn âlden wienen tsjoenders en waarden fermoarde troch de flok fan in Tsjustere Hear. Harry wie doe noch in poppe, mar hat it op ien of oare manier oerlibbe. Hy ferlit de freeslike Migels dy't him grutbrocht hawwe, en giet nei Swiniastate, in tsjoendersskoalle mei spûken en beswarrings. Harry rekket fersyld yn in tsjuster aventoer as er in trijekoppige hûn fynt, dy't de tredde ferdjipping fan 'e skoalle bewekket. Dan heart er fan in ferburgen Stien, mei ferbjusterjende krêften, dy't tige kostber of tige gefaarlik is. Miskien beide wol ...
Harry Potter is in deagewoane, mar ûngelokkige jonge dy't sûnt de dea fan syn âlders by syn drûge en smoarge omke en muoike wennet, yn 'e biezemkas ûnder de trep. Op in dei krijt er in geheimsinnige slûf. En dêrnei noch ien en noch ien. De brieveslûven feroarje Harry's hiele libben: er wurdt rêde troch in woastling op in motorfyts en er komt derêfter wa syn ferûngelokke âlders wienen. Mei in bysûndere trein dy't ôfreizget fan perron 9 ¾, bedarret er op Swiniastates Hegeskoalle foar Tsjoenderij en Hokus-Pokus, dêr't er tige folle dinge learret oer biezemfleanen, magyske dranken en meunsters. Úteinlik moat Harry it opnimmen tsjin syn aartsfijân Voldemort, in libbensgefaarlike tsjoender.
2. Harry Potter and the Chamber of Secrets (1998)
thumb|Miniatuer fan Swiniastate Nei in gryslike fakânsje by syn gemiene omke en muoike giet Harry nei de twadde klasse fan Swiniastates Hegeskoalle foar Tsjoenderij en Hokus-Pokus. Mar allinich al om dêr te kommen blykt in drege heksetoer te wêzen, wêrby't in fleanende auto Harry en syn freon Ron útkomst biedet. Nei alle aventoeren fan it foarrige skoaljier tinkt Harry dat er him rêstich wije kin oan syn ûnderrjocht fan leksums toverdranken, betsjoenings en ferdigening tsjin 'e tsjustere krêften en syn favorite tsjoenderssport swurkbal. Mar dan heart er in mysterieuse stimme, fine der nuvere oanslagen plak en ûntdekket er in tige, tige bysûnder deiboek....
3. Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (1999)
Foar't Harry Potter oan syn tredde skoaljier op Swiniastates Hegeskoalle foar Tsjoenderij en Hokus-Pokus begjint, moat er de simmerfakânsje trochbringe by syn gemiene omke en muoike. Troch in magysk ûngelokje komt er ynienen op 'e lette jûn op strjitte te stean. Dan blykt dat Sirius Black, in freze tsjinner fan Dowitstwol, út 'e finzenis fan Azkaban ûntkommen is. Hy is op 'e flecht en hat miskien 'e mint op Harry. der folgt in boeiend skoaljier mei nije skoalfakken lykas migelkunde en soarch foar fabeldieren, spannende swurkbalwedstriide en aaklike foarsizzings. De skoalle wurdt beweite troch Dementors, de freze beweitsers fan Azkaban, mar Harry sil syn leksums Ferdigening tsjin 'e tsjustere krêften hurd nedich wêze...
4. Harry Potter and the Goblet of Fire (2000)
Lykas elts jier bringt Harry Potter de simmerfakânsje troch by syn ôfgryslike omke en muoike, dêr't 'e sfear dit jier ekstra minne is, troch't harren bedoarne jonkje Melle Mûzema op dieet is. Harry kin dan ek net wachtsje oant er wer werom gean meit nei Swiniastates Hegeskoalle foar Tsjoenderij en Hokus-Pokus, om oan syn fjirde skoaljier te begjinnen. Mar foar't it safier is, wurdt er troch 'e Weasley-famylje op spektakulêre mêd ophelle by de Mûzema's, om mei te gean nei de finale fan it wrâldkampioenskip swurkbal! Harry wit dan noch net dat der dat jier op Swiniastate in nóch grutter en spannender evenemint plakfine sil, wêrby't ek learlinge fan oare, bûtenlânske toverskoallen fertsjintwurdige wêze sille. Nettsjinsteande alle opwining en magyske barren besykt er him dochs op syn leksums te konsintrearjen. Yntusken binne der ferskate tekens dy't oanjouwe dat Voldemort, mei behelp fan tsjustere tsjoenders, wer oan krêfte begjint te winnen. De eangst dat Hy Dy Net Neamd Wurde Meit opnij taslean sil, wurdt hieltyd grutter...
5. Harry Potter and the Order of the Phoenix (2003)
thumb|Trein dy't yn 'e films brûkt wurdt en dêr't Harry Potter yn ôfreizget nei Swiniastate
Harry's ferplichte simmerfakânsje by omke Vernon en muoike Petunia yn 'e Privet Drive is dit jier noch dreger as foarrige jierren: net allinnich wurdt er troch 'e Mûzema's wer âlderferskuorrendst behanneld, ek syn bêste freonen liken him dizze simmer hielgear te negearjen. Harry fynt dat er eat dwaan moat, makket net út wat, om sa rap mooglik weromkeare te kinnen nei Swiniastates Hegeskoalle foar Tsjoenderij en Hokus-Pokus. Mar dan krijt 'e fakânsje lykwols in ûnferwacht ein en it wurdt sels ûnwis of Harry noch wol oan syn fyfte skoaljier op Swiniastate begjinne meit. Nuvere barren steapelje harren op en Harry docht ûntdekkings dy't it him ûnmooglik meitsje rêstich te bliuwen...
7. Harry Potter and the Deathly Hallows (2007)
De simmerfakânsje is foarby, mar Harry Potter keart dit jier net werom nei Swiniastate. Er stiet foar 'e gefaarlike en hast ûnmooglike opjêfte fan Dumbledore: de oerbleaune Horcruxes opspoare en ferneatigje. Sil hy dêryn slagge?
Boeken mei eftergrûnynformaasje
Der binne ek in soad lytse boeken útjûn by de rige mei eftergrûnynformaasje:
Potter-films
In rige fan sân films oer de boeken binne makke troch Warner Bros.. Sy setten yn 2001 útein mei de earste film. De film oer it sânde boek Harry Potter and the Deathly Hallows is opknipt yn twa stikken. It earste diel is útkommen op 18 novimber 2010 en it twadde diel sil útkomme op 15 july 2011. Sa kinne de kaaisênes út it boek allegearre útwurke wurde yn de film.
Fryske oersetting
thumb|Sintaur Njonken oersettings nei it Hollânsk, Frânsk, Dútsk, ensfh. is der ek in fryske oersetting. Dizze Fryske oersetting fan Harry Potter and the Philosopher's Stone kaam út op 23 july 2007 by Utjouwerij Bornmeer, mei de titel Harry Potter en de stien fan 'e wizen. Jetske Bilker wie de oersetster fan it earste diel, en hja sil fierder mei it oersetten fan oare Harry Potter boeken nei it Frysk. Bilker wurdt priizge troch in soad lêzers dêr't hja in boartlike oersetting makke hat mei oersettings lykas bygelyks Swiniastate (foar Hogwarts) en Melle Mûzema (foar Dudley Dursley).
Mytology
Skriuwster J.K. Rowling hat tajûn dat in protte nammen fan personaazjes, barren en bisten yn 'e boekenrige fan orizjine út 'e mytology fan 'e klassike âldheid (romynsk/ âldgryksk) komme.
Sa is de trijekoppige hûn yn it earste diel fan 'e rige baseare op 'e beweitser fan 'e ûnderwrâld yn 'e âldgrykske mytology, de hûn Kerberos, dy't ek trije hollen hat. Yn 'e Potterrige moat er de gong op de tredde ferdjipping beweitsje sa't nimmen by de stien fan 'e wizen komme kin.
Ek komt Harry Potter yn Harry Potter and the Philosopher's Stone in sintaur tsjin, dy't Firenze hjit. Dat healminske-healhynder beskermet Harry tsjin in tsjuster figuer yn it wâld by Swiniastate wêrnei't er Harry op syn rêch meinimt en yn feiligens bringt. Wannear't oare sintauren dat sjen, wurdt er útskelle. Dat is in direkt motyf út 'e mytology, wêr't dat krekt sa bart.
De namme fan Remus Lupin komt ek út 'e mytology. Romulus en Remus wiene de stifters fan 'e stêd Rome. Hja binne neffens it teltsje opfiede troch in wolf. Lupus yn it Latyn betsjut wolf. Remus Lupin is in personaazje dat by folle moanne yn in wolf feroaret: er is in wearwolf.
Yn it earste, fjirde en sânde diel fan 'e rige komt Harry draken tsjin, in typysk motyf yn teltsjes en mearkes yn Jeropa, Aazje, en 'e rêst fan 'e wrâld.
Kuurne
Kuurne (Frânsk: Cuerne) is in plak en gemeente yn de Belgyske provinsje West-Flaanderen. Kuurne leit oan de Leie en is fergroeid mei de stêd Kortrijk. De gemeente hat krekt likernôch 14.000 ynwenners.
Skiednis
It gebiet fan Kuurne waard al yn de neolityske tiid bewenne. Dat docht bliken út fynsten fan fjoerstienark en soks. Ek binne tal fan oerbliuwsels út de Romeinske tiid fûn, lykas in put, brângrêven, oerbliuwsels fan wyntonnen, ierdewurk en in munt út de tiid fan keizer Trajanus.
It plak ûnstie nei alle gedachten yn de 11e iuw, doe't de bosken en sompen yn de krite ta lân makke waarden. De earste fermelding fan Kuurne wie yn 1123 as filla de Curnes, doe't de abdij fan Voormezele by Iper hjir lân krige. Yn 1146 waard Kuurne neamd as Cuerna. thumb|left|Sint-Michaeltsjerke In tsjerke yn Kuurne waard foar it earst yn 1146 neamd, doe't de patronaatsrjochten oan de Sint-Martinusabdij fan Doarnik jûn waarden. Yn 'e rin fan 'e 14e iuw ûntstie. Dy yndustry bloeide yn de 16e ieu. In soad linnen waard ferkocht oan Latynsk-Amearika.
De twadde helte fan de 17e iuw stie yn it ramt fan oarloggen en pas nei de Spaanske Suksesjeoarloch bloeide de linnenyndustry wer op. Om 1750 hinne waard de Brugsesteenweg oanlein. Yn 1798 briek mei de Frânske tiid de Boerekriich út, dy't ek foar Kuurne gefolgen hie mar koart duorre.
Underwilens groeide de flaaksyndustry wer en yn 1847 waard it spoar oanlein. De flaaksyndustry waard oan it begjin fan 'e 20e iuw allinnich mar wichtiger en it tal ynwenners fan Kuurne naam ta. Benammen sûnt 1930 waarden in protte flaaksbedriuwen meganisearre. Oant healwei de 20e iuw bleau de Leie tige belangryk foar de ekonomy fan Kuurne, net allinne foar it transport mar ek foar it rotsjen fan 'e flaaks. Tsjintwurdich is Kuurne fral in forinzeplak mei in soad sosjale wenningbou yn de Kortrijkske stêdekloft.
Gemeente
Njonken it plak Kuurne bestiet de gemeente ek út de kearnen Sint-Pieter en Sint-Katrien. Yn it suden leit oan de Leie de histoaryske kearn fan it plak Kuurne. Lang groeide Kuurne fral by de diken lâns en om de tsjerke hinne. Sûnt de jierren 1960 waarden ferskillende grutte wiken oanlein. De skelnamme fan de ynwenners is ezels.
Efkes noardliker leit Sint-Pieter, dat troch útwreiding oan it plak Kuurne fêstgroeide. Yn it noardwest fan de gemeente leit Sint-Katrien, dat mar foar in diel yn de gemeente Kuurne leit en foar de rest yn de gemeenten Lendelede en Heule. Sint-Katrien is ferneamd nei de hillige Katarina fan Aleksandrje.
Gea
Kuurne leit oan de kanalisearre Leie, dêr't de Heulebeek op útmûnet. De hichte fan 'e krite ferskilt fan 12,5 meter oant 23 meter. De gemeente hat in soad bebouwing en allinne yn it noardwest is noch iepen gebiet. Njonken de Heulebeek rinne noch trije oare beken troch de gemeente: de Langebeek, de Hazebeek en de Vaernewijckbeek. Eartiids streamde ek de Oude Ieperbeek troch Kuurne, mar dy waard drûchlein.
Griene sônes binne der by in âlde earm fan 'e Leie en de delling fan 'e Heulebeek.
Om in diel fan de Heulebeek leit it yn 2018 iepene 14.000 m² grutte Vlaspark. De namme ferwiist nei de bou en it rotsjen fan flaaks op it plak. Yn it park stiet û.o. in âld gebou fan in flaaksrotterij.
Krypt
thumb|Krypt fan de Piterstsjerke yn Utert thumb|''Krypt ûnder de [[Katedraal Notre-Dame yn Bayeux]] thumb|Krypt yn in tsjerke yn Krakau thumb|Krypt yn Brussel De krypt is in ûndergrûnske romte ûnder in tsjerke, bedoeld om relikwyen yn te bewarjen. It wurd "krypt" betsjut "ferburgen". De krypt ûntstie út de grêfkelder fan martlers yn it Romeinske Ryk. Boppe de it grêf waard faak in tsjerke boud, wijd oan dy martler. Letter waard sa'n kelder ek by oare tsjerken boud, dêr't de reliken fan hilligen en benammen fan martlers in plak by krigen yn de krypt. Fierders wie de krypt in begraafplak mei privileezjes foar hege geastliken.
Krypten waarden it meast boud yn de perioade dat it romaansk de oerhearskjende boustyl wie, mar der binne ek âlder krypten, en in inkele jongere, goatyske krypt. Neidat it yn de 12e iuw wisânsje waard om reliken yn relykskrinen sichtber foar de leauwigen yn de tsjerke sels te toanen, is der al gau in ein komd oan de bou fan krypten.
Yn Nederlân binne de bekendste krypten dy fan de Sint-Servaasbasilyk en de Basilyk fan Us Leaffrou Tenhimelopnimming yn Maastricht, dy't der beide meardere hawwe, en fierders dy fan de Abdij Roldúk, de Piterstsjerke yn Utert en de Lebuïnustsjerke yn Dimter. De Aleksandertsjerke fan Rinsumageast hat ûnder it koar in foar Nederlân unike krypt.