cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Universiteit fan Edinburgh
thumb|left|250px|It troch [[Robert Adam ûnwurpen Old College Building]] thumb|left|250px|Binnenplein thumb|left|250px|New College thumb|left|250px|McEwan Hall
De Universiteit fan Edinburgh is in Britske universiteit festige yn Edinburgh, Skotlân. De universiteit waard stichte yn 1582 en is – njonken St. Andrews (1413), Glasgow (1451) en Aberdeen (1495) – ien fan de fjouwer âlde Skotske universiteiten  ("ancient Universities").
De universiteit is ien fan de grutste en meast prestizjeuze fan it Feriene Keninkryk. Mei in 17nt plak yn 2013 yn de THES - QS World University Rankings en in 31st plak yn de resinte Global University Ranking wurdt hja beskôge as ien fan de bêste universiteiten yn de wrâld. De universiteit spile in wichtige rol yn it ûntstean fan de reputaasje fan Edinburgh as liedend yntellektueel sintrum yn de Ferljochting en die sines ta de reputaasje fan de stêd as it 'Atene fan it Noarden'. In tal fan de meast wichtige figueren fan de moderne skiednis hearre ta de alumny fan de universiteit.
Ut de skiednis
De oprjochting fan de universiteit wurdt meast taskreaun oan biskop Robert Reid fan de St. Magnus Katedraal, Kirkwall, Orkney-eilannen. De universiteit waard boud troch in Royal Charter fan Jakobus I fan Ingelân. Dat wie ûngewoan yn dy tiid, meidat it stichtsjen fan in universiteit meast op in pauslike bul folge. Doe't de universiteit klear wie, wie it de fjirde universiteit fan Skotlân. Op dat stuit hie Ingelân noch mar twa universiteiten.
Yn 2002 waard de universiteit reörganisearre; de oarpronlike 9 fakulteiten waarden 3 ‘Colleges’. De universiteit bestiet no út de kolleezjes Humanities and Social Sciences (HSS), Science and Engineering (CSE), en Medicine and Veterinary Medicine (MVM).
Alumny en fakulteit
thumb|140px|Stânbyld fan [[David Hume]] Under de alumni en (âld-)fakulteit fan de universiteit binne tal fan foaroansteande persoanen, lykas ekonoom Adam Smith, ûndertekeners fan de Amerikaanske Unôfhinklikheidsferklearring James Wilson en John Witherspoon, Britske Premiers Gordon Brown, Lord Palmerston en Lord John Russell, útfiner Alexander Graham Bell, natuerûndersiker Charles Darwin en biolooch Ian Wilmut, natuerkundigen James Clerk Maxwell, Max Born, Sir David Brewster, Tom Kibble, Peter Guthrie Tait en Peter Higgs, skriuwers Sir Arthur Conan Doyle, Robert Louis Stevenson, J.M. Barrie en Sir Walter Scott, akteur Ian Charleson, komponisten Kenneth Leighton, James MacMillan en William Wordsworth, skiekundigen Joseph Black en Daniel Rutherford, medyske pioniers Joseph Lister en James Simpson, wiskundige Colin Maclaurin, hurdfytser Sir Chris Hoy, filosoof David Hume, geolooch James Hutton, skiekundige en ûntfanger fan de Alexander von Humboldt Senior U.S. Scientists Award Narayan Hosmane, Dr. Valentin Fuster en wiskundige en presidint fan de Royal Society of Edinburgh Sir Michael Atiyah.
By diploma-útrikkingen set de fice-kânselier de Geneva Bonnet op de holle fan de ôfstudearren. De Geneva Bonnet is in hoed dy't neffens in leginde oarspronlik makke is fan stof út John Knox of George Buchanan syn broek.
Habermann (film)
Habermann (Tsjechysk: Habermannův mlýn) is in Dútsk-Eastenryksk-Tsjechyske filmproduksje út 2010. De histoaryske film giet oer de skiednis fan de ûndernimmer en Sudetendútser August Habermann yn de Twadde Wrâldkriich en is basearre op de roman Habermanns Mühle (Tsjechysk: Habermannův mlýn) fan de Tsjech Josef Urban.
Ferhaal
August Habermann hie yn de jierren 1930 de lieding oer in houtseagerij. Op de houtseachmûne fan de Folksdútser, in echt famyljebedriuw, wurken net allinnich Dútsers mar wiene ek in soad wurknimmers fan Tsjechysk komôf. Habermann hie in soad oansjen yn it doarp en troude krekt foar de Dútske ynfal yn 1938 mei de kreaze frou Jana. Hja wie by de nonnen grut brocht en tawijd katolyk, mar wat hja sels net wit is dat har heit fan joadske komôf wie en dat hja neffens de rassewetten fan de nazy's offisjeel as in healjoad klassifisearre waard.
Fan ôf it momint dat it Tredde Ryk it Sudetelân heim ins Reich hellet, komt der in ein oan it fredige bestean yn it doarp. Mei de komst fan Sturmbannführer Koslowski brekt in perioade fan ferdieling en geweld oan. Der ûnstiet yn de mienskip in djippe kleau en Habermann, dy't net ynteresearre is yn polityk, komt tusken de fronten fan de ferskate groepen te stean. Foar de nazy's jildt Habermann as ien dy't it mei de Tsjechen hâldt en foar de Tsjechen is Habermann in besetter woarn.
Nei't de nazy's ferdreaun binne, folget der in nije weach fan geweld en no foarmje de Tsjechen de dieders en de Sudetendútsers it slachtoffer. It ûnrjocht tsjin de Sudetendútsers is in tema dat mei ferfilming fan de roman fan Josef Urban foar it earst op it wite doek breder omtinken krige.
Star Trek (betsjuttingsside)
"Star Trek" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Noardeast-Fryslân
Noardeast-Fryslân (Kollumerlânsk, Pompstersk en Nederlânsk: Noordoost-Friesland; Dokkumersk en Kollumersk: Noardoast-Frysland ) is in gemeente yn it noardeasten fan Fryslân. Dizze gemeente ûntstie by in gemeentlike weryndieling op 1 jannewaris 2019 út 'e eardere gemeenten Dongeradiel, Ferwerderadiel en Kollumerlân en Nijkrúslân. Op hie Noardeast-Fryslân  ynwenners (boarne: CBS).
Namme
De namme 'Noardeast-Fryslân' waard op 30 maart 2017 fêststeld troch de gemeenterieden fan Dongeradiel, Ferwerderadiel en Kollumerlân en Nijkrúslân, nei't dêroer in referindum holden wie ûnder de ynwenners fan 'e trije gemeenten. By dy folksriedplachting waarden trije nammen oan it elektoraat foarlein; de oare beiden, dy't it ôfleine tsjin 'Noardeast-Fryslân', wiene 'Dokkumerlân' en 'Ie- en Lauwerslân'. De gemeente hat offisjeel gjin Nederlânske namme.
Skiednis
Oarspronklik wie it de bedoeling dat behalven Dongeradiel, Ferwerderadiel en Kollumerlân en Nijkrúslân ek de gemeente Dantumadiel opgean soe yn Noardeast-Fryslân. De neamde fjouwer gemeenten fúzjearren dêrta op amtlik nivo op 1 jannewaris 2017. Dantumadiel loek him lykwols letter werom út 'e plande bestjoerlike fúzje.
Sadwaande bleau Dantumadiel ek nei 1 jannewaris 2019, doe't Noardeast-Fryslân ûntstie, selsstannich, mar sûnder eigen amtlike organisaasje. De gemeente behold in gemeenteried, in eigen kolleezje fan boargemaster en wethâlders en in eigen gemeentesekretaris, mar makke fierders gebrûk fan 'e amtners fan Noardeast-Fryslân. Dat wie foar net ien fan beide gemeenten in befredigjende sitewaasje. Dantumadiel woe mear sels beslisse en Noardeast-Fryslân ûnderfûn de soarch foar Dantumadiel as in bongel oan 'e foet. Yn 2020 rûn de gearwurking troch argewaasje yn Dantumadiel hast op 'e non, mar it spul waard delbêde troch foar dy gemeente binnen it amtlik apparaat fan Noardeast-Fryslân in fêst team amtners gear te stallen.
Ynstee dat soks de gearwurking flot loek, smiet it nije swierrichheden op. Yn Dantumadiel befoel it dusdanich goed, dat men útwreiding fan it team hawwe woe. Yn Noardeast-Fryslân soarge it foar in wy-sy-tsjinstelling binnen de eigen amtnerij dêr't men net bliid mei wie. Der waard in ûnôfhinklik ûndersyk útfierd troch Advysburo Van de Laar út Eindhoven, dat konkludearre dat Dantumadiel de eigen groeiende ambysjes nei ûnderen bystelle moat en dat Noardeast-Fryslân fleksibeler omgean moat mei de gearwurking. Foar beide gemeenten wie dat in brêge te fier. Ynstee waard besletten in punt te setten efter de gearwurking: nei in twajierrige oergongsperioade hat Dantumadiel fan 1 jannewaris 2024 ôf wer in eigen amtnerij.
Plakken
De gemeente Noardeast-Fryslân bestiet út ien stêd (Dokkum) en 52 doarpen (offisjele wenkearnen). Dokkum is fierwei it grutste plak en fanwegen syn min ofte mear sintrale lizzing waard it ek it haadplak en bestjoerssintrum fan Noardeast-Fryslân.
Taal
Yn Noardeast-Fryslân wurde behalven Frysk en Nederlânsk ek twa Stedske dialekten (Dokkumersk en Kollumersk) sprutsen, mei dêropta twa Nedersaksyske dialekten, te witten: Kollumerlânsk en Pompstersk.
Op 10 septimber 2020 besleat de gemeenteried fan Noardeast-Fryslân op foarstel fan 'e FNP-fraksje unanym ta de ynfiering fan Frysktalige plaknammen yn 'e hiele gemeente. Foartiid wiene inkeld de offisjele plaknammen yn it âlde Ferwerderadiel Frysktalich, wylst yn it eardere Dongeradiel en Kollumerlân Nederlânsktalige plaknammen offisjeel wiene.
Polityk
Waarnimmend boargemaster fan Noardeast-Fryslân wie it earste jier Haijo Apotheker fan D66. Begjin jannewaris 2020 is er opfolge wurden troch de eardere FNP-deputearre Johannes Kramer.
De gemeenteried fan Noardeast-Fryslân bestiet út 29 sitten. Op 21 novimber 2018 fûnen der fanwegen it oprjochtsjen fan 'e nije gemeente (tuskentiidske) weryndielingsferkiezings plak foar de gemeenterie fan Noardeast-Fryslân. De útslach fan dy en lettere ferkiezings wie sa:
Tomislav Marić
(28 jannewaris 1973) is in eardere Kroätysk fuotballer. Earder spile foar Ludwigsburg, Karlsruhe, Wattenscheid, Stuttgarter Kickers, Wolfsburg, Borussia Mönchengladbach, Wolfsburg, Urawa Reds en Hoffenheim.
Besawûnena (taal)
It Besawûnena (Ingelsk: Besawunena; Besawûnena: Beesoowuuyeitiit, útspr.: [bɛ:sɔ:wʊ:jeitɪ:t]) is de útstoarne taal fan 'e Besawûnena (Beesowuunenno’ of Bäsawunena), dy't nei alle gedachten oarspronklik in selsstannich Yndiaansk folk foarmen op 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. Mooglik wie it gjin taal op himsels, mar ynstee in dialekt fan it yn elts gefal nau besibbe Arapaho. It is dreech om soks sekuer út te meitsjen, mei't it Besawûnena inkeld oerlevere is yn 'e foarm fan in wurdlist fan 'e taalkundige Alfred L. Kroeber, gearstald yn 1899.
De Besawûnena giene as aparte etnyske groep earne yn 'e midden of de twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw op yn 'e Noardlike Arapaho. De taal oerlibbe noch in hoart, en waard oant yn 'e 1920-er jierren sprutsen ûnder party fan 'e âlderein fan 'e Noardlike Arapaho yn it Wind River Yndianereservaat yn 'e Amerikaanske steat Wyoming.
Yn 'e mande mei it nau besibbe Arapaho en it yn 1981 útstoarne Gro Wânt (Gros Ventre of Atsina) foarmet it Besawûnena de Arapaho-Atsina-groep binnen de Arapahooske taalkloft fan 'e gruttere Algonkwynske taalfamylje.
Pereslavl-Zalesski
Skiednis
De skiednis fan de stêd giet op it jiertal 1152 werom, doe't grutfoarst Joeri Dolgorûki, dy't fiif jier earder ek Moskou stifte, op de lokaasje in fêsting bouwe liet. De fêsting, yn dy tiid in grutte fêsting, waard yn in sompige omjouwing mei wâlen fan likernôch 2,5 kilometer lang oanlein. Allinne de fêsting fan Vladimir wie dêrmei te fergelykjen, dy't ek likernôch 2,5 kilometer lang wie.
De stêd krige de namme Pereslavl, nei de yn 907 stifte stêd Perejaslav fan de Kiëvske Rus. De tafoeging Salesski is fan lettere datum en betsjut safolle as "achter it bosk", se ferwiist nei de eardere boskrike omjouwing fan it gebiet. Pereslavl soe de haadstêd wurde fan Zalesje, dat de noardlike en westlike dielen fan it hjoeddeiske oblast Vladimir, it noardeasten it olbast Moskou en it suden fan it oblast Jaroslavl omfieme. Na de dea fan Dolgorûki rekke Pereslavl de funksje fan haadstêd kwyt.
Under Jaroslav II Vsevolodovitsj (1190-1238), de heit fan de yn 1220 berne Aleksander Nevski, waard der net allinne hearske oer Pereslavl-Zalesski, mar ek oer Dmitrov en Tver. It wie doe ien fan de belangrykste russyske foarstendommen. It ierden bolwurk en de Transfiguraasjekatedraal út de jierren 1150 de iennige noch besteande tsjûgen fan dat eardere kremlyn. De katedraal, ien fan de âldste russysk-otterdokse gebouwen, is ek bekend om 't ien fan de measte ferneamde soannen fan Ruslân, Aleksander Nevski, dêr doopt waard.
By argeologysk ûndersyk yn 2016 waard yn it sintrum fan de stêd in massagrêf ûntdutsen. Troch de likenis mei massagrêven yn Jaroslavl wolle se der op oan dat de minsken yn it grêf omkommen binne by de ynfal fan de Tataren yn 1238. Ek de jiertallen 1252, 1281 , 1282 , 1294, 1382, 1408 en 1419 binne ferbûn oan ynfallen, plonderings en ferneatiging troch de Gouden Horde.
Yn de jierren 1276-1294 hearske Dmitri Perejaslavski, de soan fan Aleksander Nevski, grutfoarst fan Vladimir, oer Pereslavl. Hy residearre net yn Vladimir mar yn Pereslavl, sadat Pereslavl yn dat tiidrek op 'e nij de eigentlike haadstêd fan Noardeast-Ruslân wie.
Fanôf 1302 hearde Perslavl-Zalesski by it grutfoarstendom Moskou. De stêd ûntwikkele him ta in wichtich hannelsplak oan de wei fan Moskou nei Archangelsk. Yn 1608, yn de Tiid fan Unrêst, waard de stêd troch in Poalsk-Litousk leger beset. Pereslavl waard op 'e nij ferneatige en moast neitiid op 'e nij wer opboud wurde. Dêrby ûnstiene ek meardere tsjerken, dy't tsjintwurdich noch besteane. De stêd makke fral yn it midden fan de 16e iuw in grutte bloei troch, doe't Ivan de Ferskriklike goed ynvestearre yn de stêd.
Fan 1688 oant 1693 liet tsaar Peter de Grutte in rige fan lytsere kriichsskippen bouwe, it begjin fan de russyske marine.
Yn de 18e iuw hie de stêd as fêsting gjin betsjutting mear. Mei de stifting fan de earste tekstylfabriken begûn in yndustrialisaasje. Ut dy tiid datearret in tal histoaryske gebouwen yn de binnenstêd fan Pereslavl. Alles by inoar spile Pereslavl net sa'n grutte rol foar de yndustry, dat bleau ek yn de tiid fan de Sovjet-Uny wakker gelyk, itjinge mei kaam troch de wat aparte lokaasje fan de stêd: de ferbiningswei fan Moskou nei Jaroslavl lei bûten de stêd.
It besjen wurdich
Foar de ekonomy fan Pereslavl-Salesski is it toerisme in wichtige faktor. De stêd heart by de Gouden Ring fan Ruslân.
De hiele binnenstêd fan Pereslavl bestiet út histoaryske keapmanshûzen en de typyske russyske houten hûzen.
Belangrike monuminten binne de resten fan it eardere kremlyn mei de Transfiguraasjekatedraal, dêr't yn 1152 tagelyk mei de stifting fan de stêd de earste stien foar lein waard. De stêd telt boppedat fiif otterdokse kleasters: it Untsliepenis-kleaster (stifting yn it begjin 14e iuw); it Nikita-kleaster (stifte yn 1186), it Nikolaaskleaster (stifte 1350), it Danilov-kleaster fan de Hillige Trije-ienheid (stifte yn 1506) en it Feodorovski-kleaster (15e iuw). Belangrike tsjerken yn Perslavl-Salesski binne û.o. de Tsjerke fan de Metropolyt Peter (1585), de Katedraal fan de Vladimir-ikoan (1740) en de Aleksander-Nevskitsjerke (1740).
AIK Fotboll
AIK Fotboll — AIK stiet foar Allmänna Idrottsklubben (Frysk: De Algemiene Sportferiening) — is de fuotbalôfdieling fan 'e Sweedske sportferiening AIK út Stokholm. Begjin 1896, fiif jier nei de stifting fan dizze sportferiening, waard de fuotbaltakke oprjochte. Sûnt 2013, doe't it âlde Råsundastadion ôfbrutsen waard, is de Friends Arena (50.000 plakken) de thúshaven fan 'e klup, dy't fan alle Sweedske fuotbalploegen de measte seizoenen aktyf is yn Allsvenskan, it heechste fuotbalnivo fan Sweden.
It seizoen fan 2009 wie de lêste fan 'e alve kearen dat AIK lânskampioen waard. De beskiedende wedstryd tsjin IFK Göteborg waard doe op eigen fjild mei 2-1 wûn.
Kjeld (band)
Kjeld is in Fryske blackmetalband út de Fryske Wâlden. De metalband hellet har teksten út de Fryske skiednis, rituelen en mytes.
Kjeld waard oprjochte yn 2003 en nei in EP yn 2010 ferskynde harren debútalbum Skym yn 2015. Kjeld wie yn 2018 winner fan de Bernlefpriis. Deputearre Sietske Poepjes neamde by de bekendmakking yn popsintrum Neushoorn de muzyk in bysûnder eksportprodykt foar de Fryske taal. Kjeld sjongt Fryske nûmers as De tiid hâldt gjin skoft (2010) en Ivich libben en hat ek bûten de provinsje in soad súkses. De band wie net by de útrikking fan de Bernlefpriis troch in optreden yn Eindhoven. Yn maart 2022 makke de band op harren facebookside bekind dat gitarist Bile nei seis jier de band persoanlike redenen ferlitten hat. Bile sil yn earsten by optredens ferfongen wurde troch Jouter fan Grafjammer oant Kjeld in nije gitarist fûn had, op 20 april 2022 makke Kjeld op syn facebookside bekend dat Jouter fan no ôf ûnder de namme Fjoer de nije gitarist fan de band is.
Nicolaas G. Pierson Foundation
De Nicolaas G. Pierson Foundation (NGPF) is it wittenskiplik buro fan de Partij foar de Dieren (PvdD) yn De Haach. De stichting is ferneamd nei ekonoom en ûndernimmer Niek Pierson (1953-2007), in wichtige jildsjitter fan de PvdD. De feriening waard op 12 augustus 2007 oprjochte yn De Haach..
De NGPF is ûnder oaren bekend fan de dokumintêres "Meat the Truth" oer klimaateffekten fan fleisiten en "Sea the Truth" oer ferneatiging fan it libben yn de see, De Haas in de Marathon, oer tsien jier Partij voor de Dieren, One Single Planet en  dêr't de kânsen foar in plantaardige maatskippij yn ûndersocht wurde.
Lodge Grass (Montana)
Lodge Grass is doarp yn it suden fan 'e Amerikaanske steat Montana, dat stifte is yn 1927. It leit yn Bighorn County, en makket diel út fan it Krieë Yndianereservaat (Crow Indian Reservation) fan 'e federaal erkende Krieë Stamme (Crow Tribe). Neffens in offisjele skatting út 2012 hie Lodge Grass doe 436 ynwenners.
Etymology
Lodge Grass betsjut yn it Ingelsk "Tipygers"; in tipy is in Yndiaanske tinte sa't de Flakte-Yndianen dy fan âlds brûkten. It doarp is neamd nei it beekje dêr't it oan boud is. Op dit plak setten de nomadyske Krieë-Yndianen har foarhinne in hoart nei wenjen as it gers der wielderich groeide; dêrfandinne dat se de stream dêre de "Fetgersbeek" neamden. Mar de Krieske wurden foar "fet", tashe (útspr.: [taʃe:], "tasjee"), en "tipy", ashe (útspr.: [aʃe:], "asjee") lykje opinoar. Nei't in tolk de namme fan 'e beek ferkeard ferstien hie, kaam dy dus yn it Ingelsk bekend te stean as de Lodge Grass Creek, en letter krige it doarp dy namme ek.
Demografy
Neffens in offisjele skatting troch it Amerikaanske Folkstellingsburo op grûn fan gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 hie Lodge Grass yn 2012 in befolking fan 436 minsken. De befolkingstichtens bedroech 688,5 minsken de km². Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie doe fan 'e befolking fan Lodge Grass 8,6% âlder as 65 jier en 39,7% jonger as 18 jier. Fierders bestie 16,7% fan 'e húshâldings út ien persoan, wylst yn 2000 40,3% fan 'e befolking ûnder de earmoedegrins libbe, ynkl. 47,4% fan 'e leeftydskategory ûnder de 18 jier.
Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 86,7% Yndianen; 9,6% blanken; 1,4% Latino's; 0,2% Aziaten; 2,1% oaren of fan mingd etnysk komôf. It grutste part fan 'e befolking wurdt opmakke troch etnyske Krieën (Crow).
Klimaat
Lodge Grass hat in steppeklimaat, mei hjitte simmers en koele winters. Yn july, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 32 °C, en yn jannewaris, de kâldste moanne, is dat 3 °C. Lodge Grass kriget jiers trochinoar 462 mm delslach.
Ferkiezing
In ferkiezing is in formeel beslútfoarmingsproses troch in stimming, wêrby't de stimberjochtige leden fan in befolking (it elektoraat) kieze wa't fan in stikmannich kandidaten in beskate publike funksje útoefenje mei. Ferkiezings binne al sûnt de santjinde iuw it gebrûklike meganisme dêr't yn 'e Westerske wrâld represintative demokrasyen troch funksjonearje. Ferkiezings hearre frij en earlik te wêzen, mar binne dat net altyd. Sa kin der sprake wêze fan it yn 'e pine setten of alhiel útsluten fan 'e opposysje, fan yntimidaasje fan of geweld tsjin 'e kiezers, of fan geknoei mei de útslach, in ferskynsel dat stimbusfraude of ferkiezingsfraude neamd wurdt. De tûke fan de wittenskip dy't ferkiezings, de útkomsten fan ferkiezings en oare statistiken oangeande ferkiezings bestudearret, is de psefology.
By ferkiezings wurde faak, en yn Nederlân allinnich mar, leden fan 'e wetjaande macht keazen, te witten it lanlike parlemint, Provinsjale Steaten, de gemeenterieden en de wetterskippen. Yn in protte oare lannen wurde ek leden fan 'e útfierende macht keazen, lykas de presidint, gûverneurs fan ûnderskate lânsdielen en boargemasters. Yn 'e Feriene Steaten wurde ek leden fan 'e rjochterlike macht (rjochters) by ferkiezings keazen, en teffens oare gesachsdragers, lykas ofsieren fan Justysje en sheriffs. Fierders wurde ferkiezings ek in protte holden binnen organisaasjes, fan pleatslike ferienings oant mondiale stiftings en (yn 'e bestjoersried fan) grutte ûndernimmings. Ek by talintejachten, skientmewedstriden en eveneminten as it Eurofyzjesongfestival wurdt de winner (faak) troch in soarte fan ferkiezing bepaald.
It ferskynsel 'ferkiezings' giet werom op it Atene út 'e Klassike Aldheid, dat regearre waard troch in systeem fan direkte demokrasy, wêrby't de stimberjochtige boargers oer elts ûnderwerp stimden. Sokke ûnderwerprelatearre ferkiezings wurde ek tsjintwurdich noch wol holden, mar wurde no yn 'e regel referinda neamd. Om't yn moderne lannen mei harren befolking fan miljoenen minsken direkte demokrasy meastal as ûnwurkber beskôge wurdt, meitsje demokratyske lannen tsjintwurdich gebrûk fan represintative demokrasy, wêrby't de boargers lju kieze dy't harren yn it parlemint fertsjintwurdigje, de saneamd 'folksfertsjintwurdigers'.
By direkte ferkiezings wurde sokke folksfertsjintwurdigers rjochtstreeks troch it elektoraat keazen. By yndirekte ferkiezings (miskien better bekend ûnder de Nederlânske term getrapte verkiezingen) kiest men folksfertsjintwurdigers dy't dan op har beurt wer oare folksfertsjintwurdigers kieze. Sa giet it bgl. om en ta by it kiezen fan 'e leden fan 'e Earste Keamer fan 'e Nederlânske Steaten-Generaal: it elektoraat kiest de leden fan 'e Provinsjale Steaten, en de leden fan 'e Provinsjale Steaten kieze dêrnei de leden fan 'e Earste Keamer.
Hendrik Aukes Leenstra
Hendrik Aukes Leenstra (Sibrandabuorren, 22 april 1877 - Wijhe), 26 maaie 1945) wie in feeboer, boargemaster en Twadde Keamerlid.
Libben en wurk
Hendrik wie in soan fan lânarbeider Auke Leenstra. Hy gie nei de kristlike legere skoalle yn Gau. Leenstra buorke yn it earstoan yn Haskerhoarne en studearre dêrneist foar himsels.
Fan 1 july 1919 oant 1 novimber 1929 wie er lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Teffens siet er sûnt 18 septimber 1923 yn de ARP-fraksje fan de Twadde Keamer dêr't er fral dwaande wie mei lânbou en wettersteat, mar net op de foargrûn trede. Yn 1928 lykwols hearde er by mar in pear yn syn fraksje dy't tsjin in wiziging fan de Wet op de Indische Staatsregeling stimde, wêrtroch't in gelikens tal lânseigen en Europeesde leden yn de Volksraad kaam. 17 septimber 1929 ferliet er de Keamer.
Dêrnei waard er boargemaster fan de (eardere) gemeente Wijhe yn Oerisel; dat wie er fan 16 novimber 1929 oant 1 maaie 1942.
Leenstra hie ek tal fan maatskiplike njonkenfunksjes yn Fryslân, ûnder oare by de Friesche Maatschappij van Landbouw.
Liifmoer
thumb|De froulike geslachtsorganem by de minske: liifmoer mei [[liifmoerhals (Cervix), boppe aailieders en aaistokken (Ovaria), ûnder de fagina]]
De liifmoer of limoer (Latyn: uterus) is it froulik orgaan foar de fuortplanting fan de measte sûchdieren en de minske.
De meast wichtige funksje fan de liifmoer is om in befruchte embryo him ynnestelje te litten, it embryo waakse te litten ta foetus en it fêst te hâlden oant de berte fan de poppe as it jong.
Kaljazin
Kaljazin (Russysk: Калязин) is in stêd oan de Wolga yn it Russyske oblast Tver. Kaljazin leit 25 kilometer eastlik fan Kasjin en 30 kilometer súdlik fan Uglitsj. It plak is it bestjoerlike sintrum fan it rajon mei deselde namme.
Tod Williams
Tod Culpa "Kip" Williams (New York, 27 septimber 1968) is in Amerikaanske regisseur, filmprodusint en senarioskriuwer.
Kaljazin
Skiednis
Kaljazin ûnstie op syn lêst yn de 15e iuw en heart ta de âldste stêden fan it oblast. De earste fermelding fan de stêd datearret fan in dokumint út 1434. De namme soe út de Finsk-Ugryske taal stamme; "kala" respektivelik "kola" betsjut letterlik "fisk". It soe goed kinne dat it hjoeddeiske Kaljazin yn de midsiuwen in fiskersdoarp west hat. Fan de 15e oant de 17e iuw wie it plak fral bekend as it eigendom fan it Trije-ienheidskleaster. Yn 1466 besocht de út Tver ôfkomstige keapman Afanassi Oant de 17e iuw ûntwikkele it kleasterdoarp him ta in grutter plak, dy't meardere plakken oan beide kanten fan de Wolga anneksearre. De organisaasje fan twa grutte jiermerken alle jierren yn de 18e iuw sette Kaljazin as plak fan hannel noch mear op de kaart. Kaljazin krige in mear stedsk oansjen en oan de Wolga waarden publike parken en promenades oanlein.
Layton Benton
Layton Benton (10 oktober 1991) is in Amerikaansk pornografysk aktrise fan Afro-Amerikaansken en Latino komôf. Hja makke har debút yn in pornografyske film yn 2012. Neffens har offisjele opjefte is se 1.70 m lang, mei in gewicht fan 61 kg en kupmaat 38D.
Tod Williams
Privee
Todd Williams is de broer fan model Rachel Williams.
Kaljazin
Skiednis
Mei de bou fan in wetterkrêftsintrale en de foarming fan in opslachmar by Kaljazin tusken 1935 en 1940 waard in grut diel fan it histoaryke sintrum fan Kaljazin ferneatige. It eardere Trije-ienheidskleaster mei alle tsjerken ferdwûn ûnder it wetter fan it Uglitsjer Opslachmar. Itselde barde mei de yn 1800 boude Nikolaaskatedraal. Allinne de klokketoer bleau as in ruïne stean op in lyts eilân yn it opslachmar. De toer is ien fan de meast belangrike trekpleisters fan Kaljazin.
Tod Williams
Privee
Fan 1995 oant 2000 hat Williams troud west mei Famke Janssen. Sûnt 1 juny 2004 is er boaske oan aktrise Gretchen Mol. Sy krigen in soan en in dochter.
Kaljazin
Skiednis
Op 19 novimber 2001 kamen by in ûngelok mei in Iljûsjin-fleantúch yn Kaljazin 27 minsken om.
Ekonomy
Kaljazin is in toeristysk plak en hat net in soad yndustry. Der is tekstylyndustry en der binne fabriken foar de produksje fan masjines en skuon. Foar it oanlizzen fan boaten dy't oer de Wolga farre binne der steigers. De stêd foarmet in krúspunt fan meardere grutte wegen, wêrûnder de R104 nei Sergiev Posad. Kaljazin hat spoarferbining mei Moskou (Savjolovski stasjon), Kasjin, Uglitsj, Rybinsk, Sonkovo en Savjolovo.
Noelle Easton
Noelle Easton, echte namme ûnbekend (Knoxville (Tennessee), 17 desimber 1994), is in Amerikaansk neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise, dy't yn it ferline ek wol gebrûk makke fan 'e skûlnammen Alexis en Mattison Reid. Hja sette yn 2013 útein mei in wurkpaad yn 'e Amerikaanske pornoyndustry en spile yn in grut tal films. Easton stiet benammen bekend om har natuerlike grutte boarsten.
Libben en karriêre
Easton waard yn 1994 berne yn Knoxville, yn 'e Amerikaanske steat Tennessee. Hja is fan mingd Angelsaksysk Amerikaansk, Iersk en Portorikaansk etnysk komôf. Easton sette yn 2012, doe't se 18 jier wie en dêrmei mearderjierrich waard, útein mei in wurkpaad as stripper en neakenmodel. Se wurke yn ferskate stripklubs ear't se yn septimber 2013 har debút makke as aktrise yn in pornografyske film.
Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hie Easton begjin 2019 yn krapoan 150 films spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as Jules Jordan Video, Vivid Entertainment, Devil's Film, Evil Angel en Digital Sin. Fierders hat se ek wol wurke foar minder bekende studio's, lykas Pure Play Media, Metro, The Score Group, Mile High Media en Girlfriends Films. En teffens hat se in protte yn 't spier west foar pornowebsiden op it ynternet, wêrûnder BangBros, Reality Kings, Brazzers en Naughty America.
Easton wist al rillegau in beskate populariteit te winnen, benammen troch har grutte boarsten, dêr't gjin silikoan oan te pas kommen is. Under har karriêre as pornoaktrise hat Easton sênes opnommen mei kollega-aktrises as Veronica Avluv, Keisha Grey, Holly Halston, Peta Jensen, Penny Pax en Jennifer White. Ek hat se gearwurke mei manlike tsjinspilers as Jordan Ash, Mick Blue, James Deen, Tommy Gunn, Jules Jordan, Sean Michaels, Ramon Nomar, Mr. Pete, Johnny Sins, Criss Strokes, Bruce Venture en Prince Yahshua.
Lichemsskaaimerken
Noelle Easton is blank, mei brune eagen en brún hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.62 m lang, mei in gewicht fan 59 kg, en in folslein natuerlike kupmaat 34DD. Behalven de wenstige piercings troch har earlellen hat Easton ek in tongpiercing, in nâlpiercing en in piercing troch har rjochternoaswjuk. Fierders hat se in tatoeaazje fan in oaljefant op har lofterskonk en in floral om har lofterankel. Foarhinne hie se ek in tribal fan in hert op har rjochterûnderearm, mar dy hat se letter bedekke litten troch in nije tatoeaazje fan in swarte panter.
Arthur Japin
Arthur Valentijn Japin (Haarlim, 26 july 1956) is in Nederlânsk skriuwer en akteur, dy't foar syn roman Een schitterend gebrek yn 2004 de Libris Literatuer Priis krige. Japin syn romans en ferhalen hawwe faak in autobiografyske of histoaryske kearn.
Yn 2006 skreau er it boekewikepresint De grote wereld, dat yn in rekordoplage fan 813.000 stiks printe waard.
Jonkheid
Japin woe yn syn bernetiid út en troch immen oars wêze. Bert Japin, syn heit, wie ûnder mear toanielresinsint en naam him mei nei it teäter. Dêr fielde er him thús. Op skoalle waard er narre en sawol lichaamlik as geastlik mishannele en hy siet yn in isolemint. Heit Japin die himsels te koart doe't Japin trettjin wie. It pesten gie troch oant syn sechtjinde. It skeppen fan in fantasywrâld, de flecht út de realiteit (ek teäter), wie in middel om te oerlibjen.
Nei de middelbere skoalle keas er foar in fak dêr't er 'út en troch in oar wêze koe'.
Stúdzje
Japin ferfear nei it gymnasium nei Londen, om in oplieding te folgjen oan de toanielskoalle, The School of Dramatic Arts. Werom yn Amsterdam studearre er twa jier Nederlânske Nederlandse taal- en letterkunde en stapte dêrnei oer nei de Lytskeunstakademy. Yn 1982 studearre er dêr ôf.
Hy spile rollen foar radio, film en telefyzje (bygelyks in tal byrollen yn de searje Flodder en de telefyzjerigen Goede tijden, slechte tijden en Onderweg naar morgen) en op it toaniel by ûnder oare Toneelgroep Centrum en de Teäteruny. Teffen song er yn in lytse rol by de Nederlânske Opera.
Skriuwer
Yn 1987 joech Arthur Japin it aktearjen oer en begûn te skriuwen. Yn 1996 debutearre er mei Magonische Verhalen, dy't - lykas syn lettere boeken - útjûn waard troch De Arbeiderspers. Yn 1997 folge — as risseltaat fan 10 jier ûndersyk — De zwarte met het witte hart. Wilens skreau Japin ek senario’s, harkspullen en toanielstikken, dy't him ferskate literêre prizen opsmieten. Yn 2000 waarden in stikmannich Magonische Verhalen ferfilme. Yn maart 2002 ferskynde De droom van de leeuw, in mânske roman oer leafde en ferbylding. Een schitterend gebrek waard yn 2003 publisearre, dat it jier dêrop de Libris Literatuer Priis krige.
Priveelibben
Japin wennet hjoed de dei yn de binnenstêd fan Utert, mei de Amerikaanske skriuwer Benjamin Moser en Lex Jansen: syn partner en ek syn útjouwer.
Jakobustsjerke (Feerwerd)
De Jakobustsjerke is in oarspronklik oan Jakobus de Meardere wijde tsjerke yn it Grinslânske Feerwerd. De tsjerke is eigendom fan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken.
Skiednis
De parochy fan Feerwerd wurdt foar it earst yn 1283 neamt, doe't de patronaatsrjochten fan ferskillende plakken troch de abdij fan Werden oerdroegen waard oan de biskop fan Münster. Neffens de dikte fan de muorren fan de tsjerke, it formaat fan de kleastermoppen en it mitselwurk soe de tsjerke op it begjin fan de 13e iuw datearre wurde kinne. Oarspronklik hie de tsjerke stiennen gewelven. Oan de noardlike en súdlike kant fan it westlike travee binne noch ôfkapte muraalbôgen sjen. Ek de nei bûten fleanende muorren tsjutte op it eardere bestean fan stiennen ferwulften. It koer hat eartiids nei alle gedachten rjocht sletten west mei in topgevel. By de restauraasje fan 1992-1993 binne yn it midden fan it westlike travee de resten fan de sokkel fan in (nei alle gedachten) 15e-iuwsk doopfont fûn.
Oarspronklik hie de tsjerke wierskynlik in frijsteande toer mei sealtek. Ut die toer stamt de klok dy't yn 1466 troch Hendrick Kokenbacker getten waard en it ynskrift Maria bin ik geheten, de van Fervert lete mi gheten. De klok waard yn 1697 oan Oostum ferkocht. Neffens in folskferhaal soe de klok by spul tusken de ynwenners fan Feerwerd en Oostum troch de Oostumers meinommen wêze. De frijsteande toer waard doe ferfongen troch in houten dakruter op it westlike dak fan de tsjerke, dêr't yn 1826 in nije klok fan Petit en Fritsen yn hongen waard.
De tsjerke waard yn 1859 ferboud en sawol de eastlike as de westlike gevel waarden fernijd. Dêrnjonken waarden it dak ferlege en de tsjerke bepleistere. De yn de 17e iuw ynbrochte goatyske finsters binne yn dy tiid wer tichtseten en de oarspronklike finsters fergrutte nei ûnder ta. De lisenen dy't doe tegearre mei it pleisterwurk oanbrocht binne komme niet mei de oarspronklike yndieling fan de traveeën oerien. Nei alle gedachten is doe ek it hjoeddeiske houten plafond ynbrocht. Oan de westlike kant waard de tsjintwurdige toer boud, mar om't de toer foar in part op it âlde fûnemint fan de tsjerke stiet, begûn dy al fuort te fersakjen.
Yn 1882 stoarte de klok nei ûnderen, wêrnei't in jier letter in nije klok fan Van Bergen út Midwolda de foargonger ferfong. Dy klok waar yn maart 1943 lykwols foardere troch de besetter en omraand. Yn 1950 waard de klok ferfongen troch in nijenien fan Van Bergen.
De tsjerke waard yn 1977 oerdroegen oan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken, dy't de tsjerke fan 1992 oant 1993 restaurearre. Under de âlde pleisterlaach waarden de âlde noardlike en súdlike tagong en guon finsters werom fûn, mar dy ferdwûnen wer ûnder de nije pleisterlaach.
Ynventaris
De preekstoel, de nachtmielstafel en in hearebank datearje allegear út de 17e iuw. De preekstoel hat als foet in Toskaanske pylder mei dêrop in kûp mei kannelearre heale pylderkes. Yn de 19e iuw is it ynterieur fernijd. It hjoeddeiske smei-izeren doopfont waard doe by de preekstoel delset en ek de banken en it leaze oargelfront datearje út dy tiid. De nachtmielstafel krige letter in nij tafelblêd.
Grêven
Under de flier leit in grêfkelder, dy't mooglik yn de 16e iuw foar de famylje Tayenghe groeven waard en oan it begjin fan de 17e iuw yn hannen kaam fan de famylje Aldringa, bewenners fan de Aldringaboarch. Boppe de tagong waard troch Popco Aldringa en syn frou Petertien Broersema in stien lein mei it opskrift Dit is de inganck van ioncke Aldringa kelder en de alliânsjewapens fan it echtpear. De tagong waard yn 1873 oerdutsen mei in nije houten flier, mar yn 1936 werom fûn. Oantroffen waarden trije kisten mei de oerbliuwsels fan Gerhard Aldringa, frou Meit Aldringa en Popco Aldringa. Ien fan de skedels hie in doek of skuorre, dy't neffens in dokter feroarsake wie troch in slach mei in sabel. Sûnt is de grêfkelder wer sichtber yn de tsjerkeflier.
Heechljeppen
thumb|right|Heechljepper Heechljeppen is in machtsport, in ûnderdiel binnen de atletyk. Hjirby moat in oanrin fan de sporter yn in sa heech mûglike ljep omset wurde.
By it heechljeppen moat de atleet mei help fan de pols oer in op hichte leine lat hinne. Oars as by it fierljeppen wurdt de pols meinaam by de oanrin en moat dy op it krekte stuit goed delsetten wurde. De pols is bûgber, dat in part fan de faasje wurdt dan omsetten yn it bûgjen fan de pols. Dan set de ljepper ôf, en mei faasje fan de oanrin en it wer strekken fan de pols komt der in beweging omheech. De gryp op de pols mei no net mear feroare wurde, dat der wurdt net kleaun yn de pols; it is ien trochgeande beweging. De ljepper set dan ôf fan de pols en besiket oer de lat te kommen. Oan de oare kant falt de atleet omleech nei de ljepkluft fan skomrubber. Dy ljepkuft is nedich om't de ljepper fan fiif of sels seis meter omleech falt, sûnder in pols om de delgeande faasje mei tsjin te hâlden.
Libanon (berchtme)
thumb|250px|Bergen yn it distrikt Bsharri thumb|250px|Bewapene kristlike manlju fan it Libanonberchtme, ein 19e iuw De Libanon (Arabysk: جَبَل لُبْنَان‎, jabal lubnān, Libaneesk-Arabyske útspraak: [ˈʒabal lɪbˈneːn]; Syrysk: ܛܘܪ ܠܒܢܢ‎, ṭūr levnon, Westsyryske útspraak: [tˤur livˈnɔn]) is in berchtme yn Libanon en Syrje mei in trochsneed hichte fan 2.500 meter.
Namme
De namme fan de Libanon komt fan it Arameeske laban dat "wyt" betsjut. Dat ferwiisde mooglik nei de besnijde berchtoppen fan de Libanon.
Geografy
It Libanonberchtme rint parallel oan de Middellânske Seekust en hat in totale lingte fan 240 km, dêr't 160 km fan yn Libanon en 80 km yn Syrje rint. It heechste punt is de Qurnat as Sawda' mei in hichte fan 3.088 meter. It berchtme krijt in reedlike hoemannichte delslach, wêrûnder in soad snie, mei in trochsneed djipte fan fjouwer meter.
It Libanonberchtme hat troch de jierren hinne in soad beskerming jûn oan de pleatslike befolking. Yn Libanon hat it ferskil fan it pleatslike klimaat earder te krijen mei it ferskil yn hichte as yn gegrafyske ôfstân. De bergen binne ferneamd om syn ike- en nullebeammen. De lêste oerbliuwende kloften fan de ferneamde libanonseder binne oan de hege hellings fan de Libanon yn it Bosk fan de seders fan God, dat in Wrâlderfgoed is.
De Fenysjers brûkten de bosken foar it bouwen fan harren skippen en foar de hannel mei harren Levantynske buorlju. De Fenysjers en de hearskers dy't letter oer it gebiet hearsken setten hieltyd nije beammen en folden sadwaande de houtfoarried fan it berchtme oan, oant yn de sechtjinde iuw ta.
Skiednis
It Libanonberchtme waard al ferskate kearen neamd yn it Alde Testamint. De Joadske Timpel yn Jeruzalim waard mei sederhout fan de Libanon boud. De Fenysjers brûkten de sederhout foar it bouwen fan harren skippen sa't se de Middellânske See befarre koene. Hja wiene de earsten dy't doarpen yn de Libanon stiften, dêr't men fan de houthannel libbe en it hout nei de kust ta ferfierde.
Neffens it skriuwen fan Eusebius fan Caesatrea liet de Romeinske keizer Konstantyn de Grutte in timpel fan Fenus yn de bergen fan de Libanon ferniele. Nei de fyfde iuw n.Kr. kamen kristlike muontsen, dy't folgelingen fan de hearremyt Maron fan Beit wiene, fan noardlik Syrje nei it uterste noarden fan de Libanon en preekje harren leauwe oan de befolking dêre. Oan de ein fan de achtste iuw hiet de Byzantynske keizer de Mardaïten om harren yn it noarden fan Libanon te festigjen om islamityske gebieten yn Syrje oan te fallen. Hja mingden mei de pleatslike befolking en hja wegeren it gea te ferlitten nei't de keizer in ferdrach mei de kalyf fan Damaskus sletten hie, dus se waarden part fan de Maroniten. Yn 1291 nei de fal fan Akre fêstigen de oerbliuwende Jeropeanen, dy't it slagge wie om út de hannen fan de Mammelukken te bliuwen, harren yn Noard-Libanon, en hja waarden ek part fan de Maroniten.
Yn de njoggende iuw fêstigen stammen fan de Janukiden út Syrje wei yn Súd-Libanon. Dy stammen waarden yn de alfde iuw bekeard ta it leauwe fan de Druzen en hja hearsken dat gebiet dat bekend kaam te hjitten as Jabal ad-Druze. Nei it besykjen de Libanon te ferienigjen, waarden Maroniten en oare kristenen yn it gebiet fan de Druzen talitten.
Yn de achttjinde en it begjin fan de njoggentjinde iuw kamen der mear en mear Maroniten yn it gebiet fan de Druzen. De Druzen seagen dy Maroniten as in driging en dat late ta ferskate tsierderijen yn it midden fan de njoggentjinde iuw. Der bruts al gau in lytse boargerkriich út en tûzenen kristenen waarden ôfslachte. De Druzen wûnen dy slach, mar Jeropeeske machten, sa as Frankryk en it Feriene Keninkryk, griepen yn út namme fan de Maroniten, en hja ferparten Libanon yn in Maronitysk en Druzysk part. In stikmannich Druzen ferfearen dêrnei nei súdlik Syrje. Yn 1861 waard it autonoom distrikt Libanon yn it Ottomaanske Ryk stifte, lykwols ûnder ynternasjonaal tafersjoch. It waard behearske troch in Ottomaanske lânfâd, de Mutasarrıf. Kristenen foarmen de mearderheid fan de befolking fan de Libanon, mei in grutte Druzyske minderheid.
Tsientallen jierren lang hawwe de kristenen de Jeropeeske machten oantrune, en jou harren selsbestjoer oer "Grut-Libanon", it gebiet fan it berchtme, mei de kuststripe yn it westen en de Bekadelling yn it easten. Nei de Earste Wrâldkriich krige Frankryk it mandaat oer de eardere Ottomaanske gebieten yn de noardlike Levant. Hja foarmen yn 1920 Grut-Libanon, dat ornearre waard foar de kristlike befolking fan it Midden-Easten.
Foarútgong
Foarútgong of progresje is yn it algemien de beweging fan 'e hjoeddeistige steat fan it ien of oar yn 'e rjochting fan in bettere steat. Yn 'e sosjale kontekst draait it om it idee dat (beskate) feroarings, bygelyks op it mêd fan technology, wittenskip of noarmen en wearden liede kinne ta in ferbetting yn it minsklik bestean. Lju dy't besykje sokke foarútgong tewei te bringen, wurde progressyf neamd. Yn it ramt fan 'e polityk is progressivens it tsjinstelde fan konservatisme, mei't konservativen de maatskippij sa't dy no is, behâlde ('konservearje') wolle. Progressivens yn 'e politike sin wurdt almeast assosjearre mei de sosjalistyske ideology. Foarbylden fan maatskiplike foarútgong binne it yllegaal meitsjen fan berne-arbeid, it ynfieren fan gelikense rjochten foar froulju en it ynfieren fan it homohoulik. Sokke foarútgong kin ûntstean troch in natuerlik proses fan sosjaal-kulturele evolúsje, mar ek troch it aktivisme fan foarstanners fan maatskiplike feroarings. Faak giet it om in kombinaasje fan beide.
Skiednis
It hiele idee fan 'foarútgong' bestie yn 'e Aldheid, de Midsiuwen en de Renêssânse net. Men gie yn dy tiid algemien út fan in statyske wrâld en maatskippij, en as der filosofearre waard oer oare, bettere wrâlden, gie it dêrby ek om statyske utopyen, lykas yn Plato syn Steat, of yn Utopia fan Thomas More. As men al feroaring yn 'e wrâld seach, dan gie dy ornaris de ferkearde kant út: in stadige fal yn 'e rjochting fan barbarij dy't oan it begjin fan 'e skiednis begûn wie trochdat de iene of oare ramp in ein makke hie oan in gouden tiidrek. In foarbyld dêrfan is de Sûndefal sa't dy beskreaun stiet yn it bibelboek Genesis, as gefolch wêrfan't de minske út it Hôf fan Eden ferdreaun waard. Ek yn oare kultueren as de Westerske kaam it begryp 'foarútgong' net foar. Sa giene it hindoeïsme en it boedisme út fan 'e skiednis as in ûneinige syklus fan skepping en ferneatiging, it saneamde Tsjil fan Brahma, wêrby't deselde skiednis om 'e safolle tûzen jier wer foarby kaam.
Om 1650 hinne begûn yn Jeropa it idee troch te brekken dat de wrâld en de minsklike maatskippij net altyd itselde hoegden te bliuwen, krektoarsom, dat se altyd en oanhâldend oan it feroarjen wiene. Iere pioniers fan it tinken op dat mêd wiene Jean Bodin oan 'e ein fan 'e sechstjinde iuw en Francis Bacon yn 'e earste helte fan 'e santjinde iuw. It idee fan 'e net tsjin te hâlden foarútgong waard fan 'e midden fan 'e achttjinde iuw ôf fierder útwurke troch tinkers fan 'e Ferljochting as René Descartes, Blaise Pascal en Jean-Jacques Rousseau. Yn 'e sosjale teoryen fan 'e iere njoggentjinde iuw, fan ûnder oaren Auguste Comte en Herbert Spencer, naam it idee fan 'e foarútgong in sintraal plak yn. Fan likernôch de Frânske Revolúsje ôf waarden minsken har der ek bewust fan dat foarútgong net wat wie dat men mar wurkeleas ôfwachtsje moast, mar dat men der ek aktyf nei stribje koe.
Samuel D. Sturgis (1822-1889)
Samuel D. Sturgis (folút: Samuel Davis Sturgis; Shippenburg (Pennsylvania), 11 juny 1822 – St. Paul (Minnesota), 28 septimber 1889) wie in Amerikaansk militêr fan mingd Ingelsk-Dútsk etnysk komôf, dy't yn 'e Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch, de Amerikaanske Boargeroarloch en de Nez Persé-Oarloch tsjinne. Fan 1869 oant 1881 hied er it befel oer it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint, mar ûnder de ferneamde Slach oan de Little Bighorn, wêryn't dat rezjimint in ferpletterjende nederlaach litte, wie Sturgis yn detasjearre tsjinst, en waard de 7e Kavalery oanfierd troch syn ûnderbefelhawwer, luitenant-kolonel George Armstrong Custer.
Jonkheid en oplieding
Sturgis waard yn 1822 berne yn Shippenburg, yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania, as de soan fan James Sturgis (1785-1855) en Mary Brandenburg (1788-1872). Hy hie in ien jier jongere broer, Henry Bascom Sturgis, en in jongere suster mei wa't er twa jier skeelde, Elizabeth Sturgis Leebrick.
Mei tweintich jier sette Sturgis yn 1842 útein mei in ofsiersoplieding oan 'e Amerikaanske Militêre Akademy te West Point. Hy studearre ôf yn 1846 as lid fan in klasse dêr't ek John Gibbon, George B. McClellan en George Stoneman ta hearden, dy't letter, ûnder de Amerikaanske Boargeroarloch, foar it Noarden fjochtsje soene, en A.P. Hill, Thomas "Stonewall" Jackson en George Pickett, dy't foar it Suden fjochtsje soene. Nei syn ôfstudearjen waard Sturgis mei de rang fan twadde luitenant tafoege oan it Amerikaanske 2e Kavaleryrezjimint.
Iere tsjinstjierren
Under de Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch (1845-1848) focht Sturgis mei it Amerikaanske 1e Kavaleryrezjimint yn 'e Slach by Buena Vista, dêr't er troch de Meksikanen kriichsfinzen nommen en acht dagen fêstholden waard doe't er op in ferkenningsmisje wie. Nei de oarloch waard er yn it Wylde Westen legere, en waard er efterinoar befoardere ta earste luitenant en kaptein. Fan 1851 oant 1861 focht Sturgis yn Nij-Meksiko en Arizona yn 'e Apache-Oarloggen.
Priveelibben
Yn 1851 troude Sturgis mei Jerusha Wilcox (1827-1915), mei wa't er yn West Ely, yn Missoury, yn 'e kunde kommen wie. Mei har krige er seis bern: dochters Nina Linn (1852-1930), Ella Marie (1859-1925) en Mary Agnes (1865-1943) en soannen James Garland (1854-1876), Samuel Davis jr. (1861-1933) en Thomas Glenn (1870-1875), wêrfan't de lêste al mei fiif jier stoar.
Tsjinst ûnder de Amerikaanske Boargeroarloch
Nei't er in hoart by de ferdigeningsliny om Washington, D.C. hinne tsjinne hie, waard Sturgis tafoege oan it Noardlike Leger fan de Potomac, fan generaal John Pope, dat yn noardlik Firginia tsjin 'e Súdliken focht. Dy oerpleatsing kaam foar him krekt te let om noch diel te nimmen oan 'e Twadde Slach by Bull Run. Sturgis krige it befel oer de 2e Difyzje fan it Amerikaanske IXe Korps, en focht yn dy hoedanichheid yn 'e slaggen by South Mountain, Antietam en Fredericksburg.
Yn 1863 waard er mei it IXe Korps nei it westen ta stjoerd, en neitiid hied er dêr in stikmannich relatyf ûnbelangrike kommando's yn Tennessee en Mississippy. Teffens tsjinne er in skoftke as kommandant fan 'e kavalery fan it militêre Departemint fan de Ohio. Yn juny 1864 litte Sturgis in ferneatigjende nederlaach tsjin 'e Súdlike generaal Nathan Bedford Forrest yn 'e Slach by Brice's Crossroads, yn Mississippy. Der waard in formeel ûndersyk nei dat treffen ynsteld, en de útkomst wie kritysk oer de beslissings dy't Sturgis nommen hie. Dêrmei waard syn karriêre ûnder de Boargeroarloch effektyf beëinige, hoewol't er yn maart 1865 noch befoardere waard ta generaal-majoar foar syn optreden ûnder de Slach by Fredericksburg.