cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Goaiïngea
Skiednis
Goaiïngea ûntstie as in terpdoarp eastlik fan de eardere Middelsee op de grins fan klaaigrûn dat yn noardwestlike rjochting leit en it leechfeangebiet nei it súdeasten. Foar it oanmeitsjen brûkte de befolking de leechfeangrûnen om turf te stekken. Fierders libben de minsken fan de it fiskjen en op de wat steviger grûn fan it hâlden fan fee. It doarp ûntwikkele him as in dykdoarp mei hjir en dêr groepkes huzen. Earst yn de 20e iuw ûnstiene der njonken de buorren oare strjitten.
thumb|left|Willibrordtsjerke Yn de 13e iuw waard it doarp as Goingum neamd, yn 1335 as Goynghum, yn 1427 as Goengma en yn de 16e iuw as Gonynghum, Goeijingum, Goyngha, Geongum en Goijinga. De namme tsjut nei alle gedachten op it wenplak (hiem/um) fan it skaai Goinga. '
De oan de apostel Willibrord wijde midsiuwske tsjerke fan it doarp waard healwei de 18e iuw ôfbrutsen en ferfongen troch de hjoeddeiske tsjerke. Yn 1787 krige de tsjerke in tuorke mei in ynsnuorre spits tafoege. Fan de midsiuwske tsjerke is de klok bewarre bleaun, dy't yn 1342 getten waard.
Foar Willem Gerbrandy (1915-1943) en Simon Heeringa (1915-1943), de twa Goaijengeaster slachtoffers fan de Twadde Wrâldoarloch, waard yn 2019 ta harren neitins in betinkingsstien oan de tsjerke oanbrocht.
Oant 2011 lei Goaiïngea yn de eardere gemeente Wymbritseradiel.
Mienskip
thumb|260px|It Pollehout Midden jaren 1990 is de eardere konsistoarje fan de herfoarme tsjerke omboud ta doarpshûs mei as namme ‘De Kosterij’. Yn it doarpshûs komme de doarpsgenoaten by elkoar yn ferieningsferbân of om gewoan in praatsje te meitsjen. Playbackshows, toaniel of muzykjûnen wurde der ek hâlden. It doarp hat in keatsfjild en in Jeu de Boulesbaan.
Tsjerke
thumb|260px|Eardere pastorij
Weisleat
De namme Weisleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Wegsloot.
Goaiïngea
Ferienings
(sjoch doarpsside foar mooglike feroarings) thumb|260px|Goaijengeamieden
Strjitten
't Pollehout, Aldfeartsdyk, De Boppeslach, Goaiïngeamieden, Hege Wier, It Mediel, Midlânsdyk, Sickengawei.
Remco Heite
Hendrik Reint (Remco) Heite (Steggerda, 8 febrewaris 1946) is in Nederlânsk politikus fan de PvdA.
By syn ôfskied waard it Remco Heite Schaaktoernooi hâlden, wat op it heden (2015) noch bestiet. Heite hat in soad niget oan skaken. Hy garret skaakboeken en hat sels ek boeken oer skaken en skakers skreaun.
Anneke Zeinstra
Earelist
Koartebaan:
Langebaan:
Wergeaster Feart
De Wergeaster Feart is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart is it ferlingde fan it Eagumer Djip nei it buorskip Domwier en rint dan yn noardlike rjochting troch Wergea oant it wetter by de N31 ferbining krijt mei de Nauwe Greuns en it east rinnende Langdeel.
De namme Wergeaster Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Wargaastervaart.
Albert Camus
Albert Camus (útspr.: [al'bɛ:ʁ ka'my]; Dréan (Frânsk-Algerije), 7 novimber 1913 – Villeblevin (Frankryk), 4 jannewaris 1960), wie in Frânsk skriuwer, toanielskriuwer, essayist, publisist, filosoof, sjoernalist en Nobelpriiswinner, dy't nettsjinsteande syn beheinde oeuvre (of miskien wol just dêrtroch) beskôge wurdt as ien fan 'e grutste figueren út 'e tweintichste-iuwske Frânske literatuer. Syn bekendste wurk is de roman L'Étranger. Hoewol't Camus ornaris beskôge wurdt as in oanhinger fan it eksistinsjalisme, wiisde er dy klassifikaasje sels rislút fan 'e hân. Neffens eigen sizzen wie syn hiele libben wijd oan it bieden fan wjerstân oan 'e filosofy fan it nihilisme, wylst er fierders in grut foarstanner wie fan yndividuële en seksuële frijheid. Dêrnjonken drukte ek syn komôf as bern fan Frânske kolonisten yn Algerije in swier stimpel op syn wurk. Yn 1957 waard him de Nobelpriis foar de Literatuer takend, trije jier foar't er hommels oan syn ein kaam by in auto-ûngemak.
Jonkheid en oplieding
Albert Camus waard yn 1913 berne yn Dréan (dat doedestiden noch Mondovi) hiet, yn 'e Frânske koloanje Algerije. Syn âldelju wiene dêr saneamde Pied-Noirs ("Swartfuotten"), blanke kolonisten. Syn analfabete mem wie fan Spaansk komôf en dôf yn har rjochterear, wylst syn heit Lucien Camus in boere-arbeider wie, dy't ûnder de Earste Wrâldoarloch yn 1914 sneuvele yn 'e Earste Slach oan de Marne. Camus waard dêrnei ûnder earmoedige omstannichheden yn 'e Algierske wyk Belcourt grutbrocht troch syn mem, dy't de kost fertsjinne as skjinmakster.
Yn 1923 gie Camus nei it lyseum en nei't er syn middelbere-skoaloplieding mei goed gefolch ôfrûne hie, studearre er filosofy oan 'e Universiteit fan Algiers. Hy wie ek in betûft fuotballer, en wie keeper yn it universiteitsalvetal, mar hy moast de sport opjaan doe't er yn 1930 oanhelle rekke mei tuberkuloaze. Om himsels te ûnderhâlden, wurke er as priveelearaar, klerk yn in autogaraazje en assistint by it pleatslike meteorologysk ynstitút. Yn 1935 studearre er ôf, en it jiers dêrop behelle er syn doktoraat mei it proefskrift Néo-Platonisme et Pensée Chrétienne ("Neoplatonisme en it Kristlike Gedachteguod").
Priveelibben
Underwilens wie Camus yn 1934 troud mei Simone Hié, mar dat houlik einige al rillegau yn in skieding mei't net ien fan beide partijen inoar trou wie. Yn 1940 troude Camus op 'e nij, diskear mei de pianiste en wiskundige Francine Faure, dy't yn 1945 it libben skonk oan in twilling, Catherine en Jean. Hoewol't er perfoarst fan har hold, beskôge Camus it houlik as in ûnnatuerlik ynstitút, en hied er withoefolle affêres, wêrûnder úteinlik in iepentliken mei de Spaanske aktrise María Casares.
Foaroarlochske karriêre
Yn 1935 rjochte Camus it toanielselskip Théâtre du Travail ("Arbeiderstoaniel") op, dat twa jier letter omneamd waard ta Théâtre de l'Equipe ("Selskipstoaniel"), mar yn 1939 opdoekt waard. Fan 1937 oant 1939 wurke er dêrnjonken as sjoernalist foar de sosjalistyske krante Alger-Républicain. In stik oer de plattelânsbefolking fan 'e regio Kabylje en de minne libbensomstannichheden dêrsanne koste him nei't it skynt syn baan. Hy koe lykwols frijwol daliks by de Soir-Républicain, in soartgelikense krante, begjinne, dêr't er oant 1940 bleau.
Yn 'e maityd fan 1935 joech Camus him by de Frânske Kommunistyske Partij, net om't er in oertsjûge kommunist wie, mar om't er it kommunisme seach as in middel om 'e maatskiplike ûngelykheden en diskriminaasje te bestriden dy't yn Frânsk-Algerije bestiene tusken de Pied-Noirs (de Frânske kolonisten) en de lânseigen Arabyske en Berberske befolking. Yn 1936 waard de Algerynske Kommunistyske Partij oprjochte, dy't fan Algerije in ûnôfhinklik lân meitsje woe, mar Camus rekke ynstee behelle by de Algerynske Folkspartij, wat der úteinlik ta late dat er yn 1937 út 'e Frânske Kommunistyske Partij set waard om't er in trotskist wêze soe.
Twadde Wrâldoarloch
Under it earste stadium fan 'e Twadde Wrâldoarloch, fan septimber 1939 oant april 1940, dat om't der doe neat barde by túltsjes wol de Sitzkrieg neamd wurdt (in wurdspiling op Blitzkrieg), oppenearre Camus him as pasifist. Doe't er yn 1940 yn Parys de Dútske besetting sels meimakke, begûnen syn opfettings lykwols te ferskowen, en nei't er op 15 desimber 1941 tsjûge west hie fan 'e eksekúsje fan kommunistysk politikus, sjoernalist en fersetsstrider Gabriel Péri joech er him by it Frânske ferset. De groep dêr't er ta hearde, Combat, joech in fersetskrante mei deselde namme út. Dêrnjonken wurke er ek foar himsels, en yn 1942 kaam syn earste en bekendste roman út: L'Étranger ("De Frjemdling"). Yn 1943 waard Camus de haadredakteur fan Combat, wêrby't er de skûlnamme Beauchard oannaam. By de befrijing fan Parys, yn augustus 1944, die Camus ferslach fan 'e lêste gefjochten. In jier letter, yn augustus 1945, wied er ien fan 'e minmachtige krantelju dy't har ôfkarring útsprieken oer de Amerikaanske atoombombardeminten fan 'e Hiroshima en Nagasaki. Yn 1947, doe't Combat in kommersjele krante waard, stapte Camus op.
Nei-oarlochske karriêre
Nei de oarloch rekke Camus yn 1948 behelle yn 'e Frânske anargistyske beweging. Hy skreau foar ferskate anargistyske útjeften, wêrûnder Le Libertaire, La Révolution en Proletarienne. Dêrnjonken wied er, fet fol tsjinstellings dat er wie, ek in oertsjûge Jeropeesk federalist, en wied er mei û.o. George Orwell en Lewis Mumford belutsen by de organisaasje fan 'e earste konferinsje fan 'e Jeropeeske federalistyske beweging yn Parys, yn 1945. Fierders ûntjoech er him mei kollega-skriuwer Jean-Paul Sartre ta ien fan 'e stamgasten fan it Café de Flore, oan 'e Paryske Boulevard Saint-Germain. Ek makke er in rûnreis troch de Feriene Steaten, om lêzings te jaan oer Frânske filosofy. Hy bleau syn hiele libben links, mar jage mei syn stevige krityk op it kommunisme in protte lykstimden tsjin him yn it harnas, en úteinlik rekke sels Sartre fan him ferfrjemde.
Yn 1949 kaam de tuberkuloaze werom, en sadwaande brocht Camus doe twa jier lang yn ôfsûndering troch. Yn dy tiid skreau er û.m. L'Homme Révolté ("De Opstanneling"), in filosofyske analyze fan opstân en revolúsje, wêryn't er útdrukking joech oan syn ôfwizing fan it kommunisme. Dêr kaam er in protte fan syn tiidgenoaten en goekunde mei op it sear. De reäksjes foelen him raar ôf, en fan gefolgen smiet er it oer in hiel oare boech en begûn toanielstikken oer te setten.
Camus syn wichtichste bydrage oan 'e filosofy waard foarme troch syn ideeën oer it absurde. Hy seach soks as it resultaat fan 'e minsklike sucht nei dúdlikheid en betsjutting yn in wrâld en yn omstannichheden dy't noch it iene, noch it oare biede. Oan dy opfetting joech er útdrukking yn Le Mythe de Sisyphe ("De Myte fan Sisyfus"), en teffens ynkorporearre er him yn oare wurken, lykas de romans L'Étranger en La Peste. Camus wurdt troch literatuerkritisy noch altyd rûnom beskôge as in fertsjintwurdiger fan it eksistinsjalisme, ek al wiisde der dy klassifikaasje sels yn syn essay Enigma rislút fan 'e hân. Neffens himsels wie it klearbare tafal dat dy streaming in protte gemien hie mei syn eigen praktyske ideeën oer de wrâld.
Yn 'e 1950-er jierren begûn Camus him yn te setten foar de minskerjochten. Yn 1952 joech er syn wurk foar UNESCO deroan, doe't de Feriene Naasjes besleaten en akseptearje Spanje as lid (dêr't doe de faksistyske diktatuer fan Franco noch oan 'e macht wie). Yn 1953 kearde er him tsjin it delslaan fan in arbeidersstaking yn East-Berlyn troch de Sovjet-Uny. En yn 1956 utere er fannijs hurde krityk op Moskou doe't earst de protesten yn Poalen hurdhannich de kop yndrukt waarden en doe de Hongaarske Opstân delslein waard. Underwilens sette er him ek yn foar in ein oan 'e deastraf oeral op 'e wrâld.
Doe't yn 1954 de Algerynske Oarloch útbriek, kaam Camus lykwols foar in moreel dilemma te stean. Hy identifisearre him mei de Frânske kolonisten, de Pied-Noirs, en woe hawwe dat de Arabyske en Berberske opstannelingen har brûke lieten troch in nij Arabysk ymperialisme dat út Egypte wei bewurkmastere waard, stipe troch de Sovjet-Uny, dy't fan 'e sitewaasje profitearre troch West-Jeropa mei in "anty-Westerske" besingeling fan 'e Feriene Steaten te skieden. Hoewol't er in foarstanner wie fan Algerynske autonomy, koed er Algerynske ûnôfhinklikheid net goedkrije. Camus besocht tusken de beide partijen te bemiddeljen en rôp op ta in "boargerlik sjitferbod", dat de boargerbefolking sparje moast, mar dat waard troch sawol de Frânsen as de opstannelingen fersmiten. Efter de skermen begûn er him doe yn te setten foar finzen Algerinen dy't de deastraf oplein wie.
Fan 1955 oant 1956 skreau Camus foar it wykblêd L'Express. Yn 1957 waard oan him de Nobelpriis foar de Literatuer takend foar syn "wichtige literêre oeuvre, dat mei skerpsinnige oprjochtens de swierrichheden fan it minsklik gewisse fan ús tiden beljochtet", sa't it Nobelkomitee it útdrukte. Camus wie de op ien nei jongste skriuwer dy't ea de Nobelpriis foar de Literatuer wûn hie (nei Rudyard Kipling). Doe't er in taspraak hold foar studinten fan 'e Universiteit fan Stokholm ferdigene Camus syn opfettings oangeande de Algerynske Oarloch û.m. mei te sizzen dat er yn noed siet oer wat der mei syn mem barre soe, dy't noch altyd yn Algerije wenne. Dy útspraak waard troch polityk links yn Frankryk mei minachting ûnthelle, en late ta in noch fierder geande isolaasje.
Ferstjerren
Op 4 jannewaris 1960 kaam Camus om it libben by in auto-ûngemak yn Boergonje, yn it lytse plakje Villeblin, net fier fan Sens. Der waard in treinkaartsje yn syn bûse fûn, mei't er fan doel west hie en reizgje mei it spoar, mar op it lêste momint hied er in oanbod fan syn útjouwer Facel Vega oannommen dy't him in lift jaan woe. Vega oerlibbe it ûngemak sels ek net. Camus waard 46 jier. Hy waard te hôf brocht yn Lourmarin, yn 'e Faukluze.
Romans
thumb|right|200px|De [[Fryske oersetting fan La Peste, troch Syt Palma.]]
Akky van der Veer
Akky Kuiper-van der Veer (Moarrewâld, 28 july 1943 - Boksum, 23 juny 2019 ) wie in Frysk skriuwster.
Libben
Akky van der Veer hat it grutste part fan har jeugd yn Moarmwâld trochbrocht. Doe’t se fjirtjin jier wie, krige se tuberkuloaze en waard se opnaam yn sanatoarium Sonnevanck yn Hurderwyk. Se hat dêr oardeljier ‘kuerd’; yn dy tiid hat se in soad lêzen en hat se har earste, Nederlânsktalige, ferhaaltsjes skreaun. Oan de Dokkumer kweekskoalle folge se de oplieding foar ûnderwizeres. Dernjonken helle se noch de akte Frysk MU-A. Har earste baan yn it ûnderwiis fûn se yn it Drintske doarp Pesse. In pear jier letter krige se in beneaming oan in skoalle yn Snits. Dêr troude se mei fotograaf Henk Kuiper (1940-2005), soan fan dûmny-skriuwer Thys Kuiper. Se krigen trije bern, har beide soannen Remco Kuiper en Elmar Kuiper binne as dichter ek aktyf op it literêre mêd. Van der Veer hat lange jierren yn it Marsumer Aldlân wenne, in krite healwei Marsum en Deinum.
Skriuwster
Yn 1973 debutearre Akky van der Veer as skriuwster mei de roman Read hier en reinwetter, útjûn by de Kristlik Fryske Folksbibleteek, KFFB. Neffens harsels wie it in boek sûnder pretinsjes, bedoeld as ferdivedaasje. Se liet al gau sjen dat se har net beheinde ta ien literêre rjochting: yn 1974 wûn se in Rely Jorritsmapriis mei it ferhaal ‘Pake’ en yn 1977 nochris mei ‘Folle lok en seine’. Dat lêste ferhaal hat demintens as ûnderwerp, itselde tema komt ek oan de oarder yn de skets ‘Hjoed is it snein’, ien fan de twa sketsen fan de produksje ‘Twa froulju’ dy’t Van der Veer skreau foar toanielselsskip Tryater (1983/84). De oare skets, mei as titel ‘Lytse konfrontaasje’, giet oer de konfrontaasje fan in troude frou mei de freondinne fan har man. Fierders bewurke se ek noch it boek Ik haw in man stellen fan Ype Poortinga foar toaniel, ûnder de titel ‘Spul fan wyn en wolken’ (1984).
Nei dit skriuwen foar toaniel lei se har in tiidlang ta op it skriuwen fan jeugd- en berneboeken. It aventoerlike berneboek Moai waar op ’e Lemmer, dat giet oer twa jonges en in sirkus, kaam út yn 1980. Giet it yn Moai waar op ’e Lemmer boppe al om it aventoer, dat is net it gefal mei it yn 1985 ferskynde jeugdboek Swart op wyt. Yn dat boek giet it om de relaasje tusken de sechstjinjierrige Femke en har mem Ida. It boek, opset as deiboek fan Femke, ôfwiksele mei flashbacks út har bernetiid en mei toanieleftige dialogen, beskriuwt tolve dagen út it libben fan de opgroeiende puber. It behannelet universele tema’s as: 'wa bin ik', 'wêr kom ik wei' en 'wêr gean ik hinne'? Van der Veer beskriuwt dy, sa’t it liket ‘swiere’ tema’s, mei humor en op in relativearjende manier. Yn 1986 krige se de Simke Kloostermanpriis, de troch it Simke Kloostermanlien ynstelde priis foar Frysktalige berne- en jeugdliteratuer, foar 'Swart op wyt'. Twa jier letter krige se ynternasjonale erkenning foar 'Swart op wyt' mei in earfolle fermelding fan de Italjaanske Premio Europeo di Letteratura Giovanille, in troch de Italjaanske provinsje Trente finansearre en de universiteit fan Padua organisearre priis foar Europeeske jeugdliteratuer. Yn 1988 kaam der ûnder de titel Zwart op wit in, troch Jant van der Weg-Laverman oersette, Nederlânsktalige ferzje fan it boek op ’e merk. De Hollânske útjefte krige in plak op de Vlag en Wimpel-lijst (1989) fan de Griffelsjuery. Op fersyk fan de Stichting It Fryske Boek skreau Akky van der Veer, yn oparbeidzjen mei dichteres Baukje Wytsma, muzykant Jaap Oosterwijk en yllustratise Laura Tietjens, in boek mei as titel 'Disse en Jinge en frou Hilarides'. It boek, útjûn as berneboekepresint yn de Fryske boekewike 1987, wie sa’n grut súkses dat se yn de jierren dêrnei noch twa kear in ferfolchdiel yn it ljocht joegen. Tagelyk makken Van der Veer, Wytsma en Oosterwijk in foarstelling mei deselde haadpersoanen dêr’t se skoallen yn de provinsje mei by del reizgen.
By gelegenheid fan syn 75-jierrich bestean, frege it Provinsjaal Elektrisiteitsbedriuw (PEB), twa bekende jeugdboekeskriuwers om in spannend en literêr ferhaal foar de jongerein te skriuwen, ien Frysk- en ien Nederlânsktalich. Akky van der Veer krige de opdracht foar it Fryske en Jan Terlouw dy foar it Nederlânske ferhaal. Maaie 1991 kamen de boeken yn ien bân út, mei de titels Koartsluting en Hoogspanning.
Mei de histoaryske roman Grutte wurden sloech Akky van der Veer wer in hiel oar literêr paad yn. De roman, dy’t spilet yn de Romeinske tiid, 14-16 nei Kristus, ferhellet it ferhaal fan in lytse mienskip fan boeren en fiskers. In Hollânske oersetting fan it boek kaam út yn 1986 ûnder de titel Gezworen woorden. Yn 1997 krige se foar Gezworen Woorden twaris in earfolle fermelding: by de útrikking fan de Gouden Zoen en by de Italjaanske Premio Europeo di Letteratura Giovanille. It boek ferskynde yn 1998 ek yn in Dútstalige ferzje ûnder de titel Die Männer von Midgard. Yn ’e mande mei skriuwster Berber van der Geest skreau Akky van der Veer it boek 100 dingen en 1 papegaai – Triedsjes nei it ferline. It boek, fuortkaam út in edukatyf projekt fan de Sintrale Bibleteektsjinst Fryslân en Tresoar yn Ljouwert, lit bern oan ’e hân fan in foarwerp út har famylje in ferbining lizze mei har eigen ferline. Yn 2004, 1250 jier nei syn dea, skreau Van der Veer in boek oer Bonifatius en de tiid dêr’t er yn libbe. Fan it boek kaam tagelyk in Frysk- en in Nederlânsktalige ferzje út, mei de titels Bonifatius en syn tiid / Bonifatius en zijn tijd.
Akky van der Veer hâlde har ek dwaande mei it oersetten fan berne- en jeugdboeken út it Nederlânsk; by Utjouwerij Bornmeer wie Akky van der Veer de fêste oersetster fan de rige Nijntje-boekjes, fierders hat se in pear dielen fan de Kameleon-searje yn it Frysk oerset.
In wichtich elemint yn har boeken fûn de skriuwster de ferhâlding tusken minsken; mocht se al in boadskip oerbringe wolle dan stiet dat tusken de rigels. Har ferhalen binne faak krûde mei humor, as ôfwikseling mei de soms serieuze problemen dêr’t har haadpersoanen mei te krijen hawwe.
Van der Veer woe altiten al wat oer de skiednis skriuwe, se begûn dan ek mei in roman oer de dochter fan Redbad. Nei't it boek Rêdbâd fan Willem Schoorstra yn 2011 ferskynde, lei se dat oan 'e kant en begûn se oan in autobiografy.
Akky van der Veer stoar yn de âldens fan 75 jier.
Foutebuorren
Foutebuorren (of Fontebuorren) is in buorskip yn de gemeente Ljouwert. Foutebuorren leit tusken Aldskou en Abbenwier oan de noardkant fan de Nije Wjittering. De namme fan de buorskip wurdt mar selden mear brûkt. Der hawwe trije pleatsen stien, mar lange tiid stie der op Foutebuorren mar ien pleats, dy't yn 2002 sloopt is. Tsjintwurdich steane der twa wenten op de hiemterp fan Foutebuorren. Yn Jirnsum is in strjitte nei de buorskip neamd.
Namme
Yn in Aldfryske Oarkonde uit 1488 wurdt ek de namme Fonte(r)buorren brûkt. Yn 1531 hjit it ek wol Foutaburen, yn 1698 Foute Buuren en de Schotanusatlas fan 1718 hat it oer Foute Buiren. Neffens it Frysk Wurdboek betsjut foute 'ferdjipping, ûntstien troch ôfgraving. Eartiids wie der by Foutebuorren ek in lichte dy't by 't hjerst en winterdeis ûnder wetter stie. De reed nei ien fan de pleatsen rint ek wat op en it wenhûs leit wat heger as it omlizzende lân. It is net ûnmooglik dat de foute ûntstien is troch ôfgraven fan in terp. Boaiemfynsten rôpen by archeologen de fraach op oft dêr in úthôf fan it eardere kleaster Ealsum stien hawwe koe.
De Welle
De Welle is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart ferbynt De Kûfurd mei Wâldsein. De Welle rint by Wâldsein troch as Wâldseinster Rakken nei de Hegemer Mar en krúst by Wâldsein De Ie en de Noarderie.
Oer de Welle giet de N354 fan Eastersee nei Snits
De namme De Welle jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Wellesloot.
Catriona Le May-Doan
Sy die trettjin kear mei oan it Wrâldkampioenskip Sprint en fjouwer kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1992, 1994, 1998 en 2002). Sy waard by dizze kampioenskippen twa kear wrâldkampioen, helle op de Olympyske Spullen twa gouden medaljes op de 500 meter en in brûnzen medalje op de 1000 meter. Yn 2003 hold Le May-Doan op mei reedriden op heech nivo.
Faid
Faid is in Ortsgemeinde yn de lânkring Cochem-Zell yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts. Faid heart by de ferbânsgemeente Cochem en leit oan de lofter kant fan de Mûzel.
Anna fan Aldenburch
thumb|right|200px|Anna fan Aldenboarch Anna fan Aldenburch (Aldenburch, 14 novimber 1501 - Emden, 24 septimber 1575) wie in dochter fan Jehan V fan Aldenburch en fan Anna fan Anhalt-Zerbst. Hja boaske mei Enno II fan Eastfryslân. Nei syn betide dea yn 1540 naam hja it regintskip oer foar har minderjierrige soannen Edzard, Kristoffel en Jehan. Dat regintskip soe duorje oant 1561. Hja krige dêrby de stipe fan de stannen. Sels grifformeard, liet hja alle godstsjinstige gesindten ta yn it greefskip en it is mar de fraach fan de keizer dat hja yn 1549 de werdopers it grûngebiet ûntseit. Anna herfoarme fierders de rjochtspraak fan East-Fryslân yn 1545. Yn 1556 lôge noch in amerij it konflikt mei Harlingerlân op, mar Anna brocht de saak foar it rykskeamergerjocht en wûn it pleit. Yn 1558 skafte hja de primogenituer ôf yn East-Fryslân, wêrtroch't har trije soannen opfolgingsgrjocht krigen. Mooglik barde dat om de ynfloed fan it Hûs Wasa te beheinen. Katarina, de frou fan har âldste soan Edzard wie ommers in dochter fan Gustaaf Wasa. Dy beslissing late ta in feitlike twadieling fan it greefskip, ek omdat Edzard luthersk wie, en syn broer Jehan en Anna sels oanhingers wienen fan it kalvinisme.
Bo Sinn
Bo Sinn, echte namme: Yannick Deveaux (8 novimber 1985), is in Kanadeesk neakenmodel en pornografysk akteur. Sinn sette yn 2016 útein mei syn karriêre, en hat sawol heteroseksuële as homoseksuële en transseksuële pornografy makke.
Holpryp
Holpryp is in buorskip yn de gemeente De Waadhoeke. Holpryp leit benoardwesten Tsjom. De dyk Holpryp rint fan Tsjom nei de Lollumerwei. thumb|De Hottinga State, tekene yn [[1723 troch Jacobus Stellingwerf]]
De namme Holprijp kaam yn 1433 foar it earst foar op in lânkaart. Yn 1414 waard it rjochtsgebiet noch oantsjut as Ripera fiarndel. Holprijp ferwiist nei de wetternamme 'Holp' en 'ripa'.
Yn de buorskip stie eartiids in frijwat wichtige stins, de Hottinga State. Dy wie de reden dat it plak yn 1433 neamd waard, mar de stins wie fan earder datum. Yn 16e iuw waard Hottinga in aadlik hûs. Teffens hie de buorskip noch de Sybranda State, dy't ta deselde (grutte) famylje behearde. Hottinga State is ôfbrutsen; op it stee stiet no in pleats.
Hunzinger Lânrjocht
thumb|Earste Hunsinger Hânskrift It Hunzinger Lânrjocht, ek wol bekend as de Hunzinger kodeks is in midsiuwsk hânskrift, dêr't it doedestiids rjocht fan Hunzegoa fêstlein is. De âldste ferzje fan it hânskrift, is skreaun yn it Aldfrysk en datearret likernôch fan 1250. Omdat perkamint yn dy tiid djoer wie is de tekst hiel deun op inoar skreaun.
De tekst set útein mei in gedicht dêr't fan oannommen wurdt dat it de âldst oerlevere poëzij is yn it Aldfrysk. It gedicht jout in beskriuwing fan it saneamde Karelsprivileezje dat troch keizer Karel de Grutte oan de Frije Friezen ferliend waard.
Gedicht
Thit was to there stunde tha thi kening kerl riuchta bi gunde. Tha waster ande there saxinna merik liudingerus en hera fele steric. Hi welde him alsa waldlike tha gethan ther hi fon riuchta scolde bi halda tha kening kerlis kairslica rike. Ac welde hi ma duan hi welde tha sterka fresan under sinne tegetha tian. Hi bi badit efter alle sine rike thet ma hine heta scode.
Ring Ring (liet)
Ring Ring is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch ABBA op 10 jannewaris 1973 yn de Metronome Studios yn Stockholm en útbrocht op it album mei deselde namme út 1973. De Sweedske ferzje fan Ring Ring wie it earste nûmer en de Ingelske ferzje fan Ring Ring wie it tsiende nûmer op de Skandinavyske ferzje fan it album en it earste nûmer op 'e Ynternasjonale ferzje dêr't de Sweedske ferzje fan it nûmer net op stie. It liet waard op 14 febrewaris 1973 útbrocht as tredde single fan it album.
Paul Verhoeven
thumb|250px|[[Jeroen Krabbé, Paul Verhoeven en Renée Soutendijk]] Paul Verhoeven (Amsterdam, 18 july 1938) is in Nederlânske filmregisseur. Yn de Feriene Steaten en Nederlân makke er (kontroversjele) films foar in grut publyk.
List fan planetoïden 39101-39200
Dit is in list fan planetoïden 39101-39200.
Terheijl
Terheijl (ek: Ter Heijl) is in buorskip yn de gemeente Noardenfjild yn provinsje Drinte. Terheijl leit besuden it doarp Nietap dêr't er formeel ek ta heart.
Sêge
Oer it ûntstean fan de namme bestiet in sêge: De hear en frou fan Terheijl hawwe sân soannen. Ien foar ien stjerre der seis troch de byt fan in njirre. Dêrom wurdt besluten om in kastiel mei dikke muorren te bouwen, sadat nimmen (dus foaral gjin slang) sûnder sjoen te wurden nei binnen komme kin. As it ienige oerbleaune bern, de jongste wol it ferhaal, 18 wurdt hâldt er in grut feest. As de jongste in appel fan de oerfolle skaal pakke wol, wurdt hy biten troch in slange dy't dêrtusken temûk binnenkomd is. De âlden oardiele dêrnei dat se yn de hel ferkeare en sette ôf.
Flamingo
De flamingo (Phoenicopterus roseus), ek wol gewoane flamingo of Jeropeeske flamingo neamd, is de grutste fan de seis flamingosoarten fan de wrâld en de iennichste dy't yn Jeropa yn it wyld foarkomt.
Foarkommen
De flamingo sit yn haadsaak wyt yn de fearren, mei wat rôze. De fûgel hat in ekstreem lange nekke, in stompe, hoekige snaffel mei in swart utein, ekstreem lange poaten en koarte teanen mei swimfluesen. De lingte is sa’n 150 sm en it gewicht 3-4 kg.
Fersprieding
De flamingo komt wiidferspraat foar yn Afrika en yn it Súdwesten en Suden fan Sintraal-Jeraazje. De fûgels komme yn ferskate swiet- en sâltwetterbiotopen foar, foaral yn undjippe, sâlte marren, estuaria en lagunes.
Yn Jeropa komt de flamingo foar yn de Camargue yn Súd-Frankryk, dat de measte Jeropeeske fûgels herberget. Dêrneist komt de flamingo yn Portegal, Spanje, Itaalje, de Westlike Balkan en Grikelân foar.
Yn Nederlân komme jierliks inkelde tsientallen flamingo’s as trekfûgel of wintergast foar; yn Fryslân soms oan de Waadseekust.
Ulan (pornografysk akteur)
Ulan, echte namme: Milan Ponjevic (4 jannewaris 1994), is in Servysk neakenmodel en pornografysk akteur. Neffens syn offisjele opjefte wie er ûnder syn pornokarriêre 1.83 m, mei in gewicht fan 75 kg.
Feriene Naasjes
De Feriene Naasjes is in gearwurkingsferbân fan 193 selsstannige steaten, dat yn 1945 oprjochte is. It is in mondiale organisaasje fan regearen, gearwurkjend op it mêd fan ynternasjonaal rjocht, mondiale feiligens, behâld fan humanitêr rjocht, ûntwikkeljen fan in wrâldekonomy en it ûndersyk nei sosjaal-maatskiplike en kulturele ûntjouwings. De FN hie begjin 2012 193 lidsteaten.
Skiednis
De foarrinder fan de FN wie it Folkebûn, oprjochte op 25 jannewaris 1919 (de 1e algemiene gearkomste wie op 10 jannewaris 1920). Yn 1946 waard it Folkebûn opheven. De oprjochting fan de Feriene Naasjes fûn plak op 26 juny 1945 yn San Fransisko troch it ûndertekenjen fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes, dat op 24 oktober 1945 fan krêft waard. Alger Hiss wie tydlik Siktaris-generaal fan de Feriene Naasjes by de oprjochting. Hy moast omtinken jaan oan it lykwicht fan de naasjes by de Konferinsje fan de Feriene Naasjes yn 1945. Fierders hie er it oanlûken fan yn totaal 494 wurkkrêften foar de FN yn syn portefúlje. Hiss wie lykwols gjin "offisjele" siktaris-generaal, om't de organisaasje noch yn oprjochting wie. Doe't de Feriene Naasjes oan de ein fan 1945 formeel oprjochte waard, kamen syn funksjes te ferfallen en waard de Noar Trygve Lie troch de Algiemene Gearkomste keazen as de earste offisjele siktaris-generaal. Yn jannewaris 1946 wienen de earste gearkomsten fan de Algemiene Gearkomste en de Feiligensried. By dy gearkomsten yn Londen wienen 51 lannen fertsjintwurdige. Yn it begjin hie de ynternasjonale organisaasje de offisjele namme United Nations Organization (UNO), mar al gau waard dat yn it deistich brûken fan de namme ôfkoarte ta United Nations (UN). Dizze namme is no formeel fêstlein. Yn 2001 krige de FN de Nobelpriis foar de Frede foar harren krewearjen foar in better organisearre en freedsumere wrâld.
Organen
De Feriene Naasjes hat seis bestjoersorganen.
Algemiene Gearkomste
Yn de Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes hawwe alle lidsteaten in sit. De Algemiene Gearkomste kin allinne polityk net-binende útspraken dwaan, soks yn tsjinstelling ta de Feiligensried dy't wol binende besluten nimme kin. Alle leden fan de FN hawwe stimrjocht yn de Algemiene Gearkomste, mar lannen mei de observaasjestatus (de Palestynske Gebieten en it Fatikaan) meie net stimme. De deistige saken wurde behannele troch seis kommisjes fan de Algemiene Gearkomste. De earste kommisje hat ta doel troch ûntwapening de ynternasjonale feiligens te fuortsterkjen. De twadde kommisje is foar ekonomyske en finansjele saken en de tredde is foar, sosjale, humanitêre en kulturele saken. De fjirde kommisje hâldt him dwaande mei spesjale politike stikken en dekoloanisaasje (in ûnderwerp dat hjoed de dei net mear aktueel is). Administrative en sinteraasje saken wurde behannele yn de fyfde kommisje, en de lêste (nûmer seis) hâldt him dwaande mei (ynternasjonale) juridyske saken.
Ekonomyske en Sosjale Ried fan de Feriene Naasjes
De Ekonomyske en Sosjale Ried fan de Feriene Naasjes (ôfkoarte ECOSOC) hat ta doel it befoarderjen fan gearwurking op ekonomysk, sosjaal en humanitêr mêd. De ECOSOC is net permanint operasjoneel mar komt inkeld in pear kear yn it jier gear. De ried hat 54 leden dy't foar trije jier keazen binne; alle jierren wurdt in tredde part troch de Algemiene Gearkomste fan de FN nij keazen.
Ynternasjonaal Gerjochtshof
It Ynternasjonaal Gerjochtshof is it wichtichste rjochterlike orgaan fan de Feriene Naasjes. It hof hat 15 rjochters, dy't keazen wurde troch de Algemiene Gearkomste en de Feiligensried. It Ynternasjonaal Gerjochtshof sit yn De Haach yn it Fredespaleis. It Fredespaleis is ek de setel fan it Permanint Hof fan Arbitraazje en it Ynternasjonaal Strafhof.
Siktariaat fan de Feriene Naasjes
thumb|It gebou fan de Feriene Naasjes yn New York It Siktariaat fan de Feriene Naasjes is it wichtichste bestjoersorgaan fan de Feriene Naasjes. It siktariaat sit yn New York en hat bûtenposten yn Genêve, Nairoby en Wenen. De siktaris-generaal wurdt foardroegen troch de Feiligensried en keazen troch de Algemiene Gearkomste foar in tiidsrek fan fiif jier. It siktariaat jout ynformaasje, lit ûndersiken dwaan, en nimt de gearkomsten fan de Feriene Naasjes op syn noed. Dêrneist fiert it siktariaat de taken út dy't opdroegen binne troch de Algemiene Gearkomste, de Feiligensried, as oare organen.
De siktaris-generaals fan de Feriene Naasjes:
Trustskipsried
De Trustskipsried hâldt tafersjoch op it bestjoer fan de gebieten dy't ûnder it ynternasjonale trustskipsstelsel pleatst binne (de mandaatgebieten). De measte mandaatgebieten wienen koloniale gebieten fan lannen dy't yn de Twadde Wrâldkriich ferslein waarden. It lêste trustgebiet, Palau, krige syn ûnôfhinklikens op 1 oktober 1994. Omdat der gjin mandaatgebieten mear wienen is der yn maaie 1994 besletten oom allinnich noch gear te kommen as de Presidint fan de Trustskipsried of in meardertal fan de lidsteaten dat wol. De ried bestiet sûnt 1975 út de fiif fetolannen; de Folksrepublyk Sina, Frankryk, de Russyske Federaasje, it Feriene Keninkryk en de Feriene Steaten.
Westervelde
thumb|Tonkensboarch thumb|Hunebêd [[D2 (hunebêd)|D2 yn Westervelde]] Westervelde is in doarpke sa'n 1,5 km súdwestlik fan Noarch, yn de gemeente Noardenfjild yn Drinte. Op 1 jannewaris 2008 wennen der 158 minsken.
Histoarje
Westervelde waard al neamd yn 1486. Om 1800 wie Westervelde it grutste doarp fan karspel Noarch. Yn Westervelde stie it gemeentehûs fan de gemeente Noarch, tagelyk de residinsje fan de famylje Tonckens. Meardere leden fan dit laach wienen boargemaster fan Noarch. It gemeentehûs, oan de Haadwei, wurdt no brûkt as hotel/restaurant en is noch altiten yn it besit fan de famylje Tonckens. Oant 1998 makke Westervelde diel út fan de gemeente Noarch. Sûnt 1998 is Westervelde ûnderdiel fan de weryndielde gemeente Noardenfjild.
Flakby Westervelde lizze it hunebêd D2 en it Noargerholt, ien fan de âldste bosken yn Nederlân.
XBIZ
XBIZ, ek skreaun as Xbiz (útspr.: ['ɛkzbɪz], likernôch: " eks -biz"), is in Amerikaanske útjouwerij fan nijs en sake-ynformaasje oer de Amerikaanske pornoyndustry. De namme ferwiist dêr ek nei: de x stiet foar "pornografy" en biz is in ôfkoarting fan it Ingelske wurd business, "saken". It wichtichste ûnderdiel fan XBIZ is de webside Xbiz.com. Dêrnjonken publisearret it bedriuw twa papierrene fakblêden dy't ienris yn 'e moanne útkomme, organisearret it twa kear yn 't jier (yn 'e simmer en by 't winter) in fakbeurs, en fasilitearret it gearwurking en it lizzen fan nije kontakten yn 'e pornoyndustry troch in business-to-business-beropsnetwurktsjinst. XBIZ is de hannelsnamme fan Adnet Media, in bedriuw dat yn 1998 oprjochte waard troch Alec Helmy, in kenner fan 'e Amerikaanske pornoyndustry.
XBIZ Awards
De XBIZ Awards, ek skreaun as Xbiz Awards, binne in groep prizen dy't troch XBIZ ienris yn it jier takend wurde foar de bêste prestaasjes op it mêd fan 'e pornoyndustry fan it foargeande jier. De prizen wurde útrikt foar pornofilms, akteurs, regisseurs en in grut tal oare kategoryen.
De Hoop (Sumar)
De Hoop is in mealreeë nôtmûne yn it doarp Sumar, dat besuden Burgum leit yn de gemeente Tytsjerksteradiel. It is in houten achtkante, reitdutsen stellingmûne op in stiennen ûnderbou. De mûne hat in flecht fan 21,00 meter mei in stellinghichte fan 7,80 m.
Skiednis
De Hoop waard yn 1882 boud as ferfanger fan in út 1867 datearjende nôt- en pelmûne, dy't yn 1881 troch brân ferwoaste waard. Underdielen fan de mûne soenen komme fan in nôt- en pelmûne yn Koatstertille. De Hoop, dy't doe noch in pelynrjochting hie, wie oant 1947 yn bedriuw, al wie dy doe al frijwat yn ferfal. De binnenroede hat lang selsswichting hân, mar hat no lykas de bûtenroede in âldhollânsk wjuksysteem.
Yn 1964 waard de mole oankocht troch de gemeente Tytsjerksteradiel, dy't him yn 1966-1967 yngeand restaurearje liet. Dit barde nochris yn 1992-1993. It mûnebiotoop waard yn 2017 opknapt mei it kappen fan in tal beammen en yn 'e maaitiid fan 2022 krige it achtkant by in restauraasje in nij reiten tek. Ek hat de firma 'De Molenmakers' út Tsjummearum doe in tal ûnderdielen opknapt en ferfongen.
De Hoop is op sneon te besichtigjen (sjoch de webside fan de mûne foar de tiden).
Westerbrêgesleat
De Westerbrêgesleat is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart is ûnderdiel fan it Prinses Margrietkanaal en ferbynt it Aldhôf mei de Modderige Geau oan de eastkant fan it akwadukt by Twellingea.
De namme Westerbrêgesleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Westerbrugsloot.
Westerdobbe
De Westerdobbe is in dobbe of lyts marke yn de gemeente Ferwerderadiel. De dobbe leit yn it bûtendykse Noarderleech benoarden Nijebiltsyl.
De namme Westerdobbe jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Wester Dobbe.
PC 2002
Op woansdei 31 july 2002 waard de 149e edysje fan de PC ferkeatst op it Sjûkelân yn Frjentsjer. Dizze PC hie as winners it jonge partoer fan Rutmer van der Meer, Jacob Wassenaar en Cornelis Terpstra; de lêste waarde keazen ta kening.
Kening PC 2002
Cornelis Terpstra
Johannes Doedes de Jong
Jehannes Doedes de Jong (Aldtsjerk, 25 novimber 1912 - It Hearrenfean, 1996) wie in fotograaf, filmmakker, sjoernalist en dichter.
Libben en wurk
De Jong waard berne yn Aldtsjerk en hat dêr ek in grut part fan syn libben wenne. Hy hat dêr in skoft bakkersfeint west.
Jehannes de Jong wie yn 't foarste plak (foto)sjoernalist by de Friese Koerier. Derneist wie er ek dichter. De dichtbondel Lunchroom is syn bekendste wurk. Yn syn poëzij naam er ôfstân fan dy fan de Jongfriezen; it hie opfallende sosjale motiven en kin fernijend neamd wurde, mei ynjûn troch de krisisjierren. Yn 1963 kaam de bondel 'Ferzen' út, doe minder opfallend.
De Jong hat fan alles dien, mar syn bysûndere betsjutting leit yn it fêstlizzen fan it ferdwinend boerelibben yn tiidleaze foto's. Dy foto's ferskynden faak yn it Fries Landbouwblad en omfiemje de 50er, 60er en 70er jierren fan de 20e iuw. Hy hat dêrneist ek in soad yn Frankryk fotografearre.
In Frysk kwartetspul mei as tema it libben fan Fryske greidboeren waard yn 1939 útjûn troch "De Blauwe Seilbokse". De teksten wiene fan Douwe Hermans Kiestra en de foto's fan Johannes Doedes de Jong. It waard sa'n súkses dat nei de earste 23.000 eksimplaren der yn 1958 in twadde printinge kaam.
Yn de Twadde Wrâldkriich wie er pro-Dútsk, wierskynlik ûnder ynfloed fan Sybe Douwes de Jong. Hy wie lykwols net polityk aktyf. Hy makke doe reizen nei Poalen en de Baltyske steaten dêr't er fotografearre hat.
By gelegenheid fan in eksposysje fan syn fotowurk op It Hearrenfean, kaam yn 1972 in fotoboek út mei de titel, 'Jo hawwe myn kleijen yn dûnsjen feroare'.
Fan 20 april - 30 augustus 2009 wie yn it Frysk Lânboumuseum yn Earnewâld de foto-eksposysje Boerewurk te sjen mei foto's fan Johannes Doedes de Jong oer it boerelibben fan eartiids. In grut tal foto's fan dy eksposysje binne ek yn it fotoboek Boerewurk (2009) fêstlein.
Eilân
right|thumb|It eilân [[Mont Saint Michel.]] In eilân (ei betsjut wetter) is in lânoerflakte dy't oan alle siden troch wetter omklamd is, mar lytser is as in kontinint en grutter as in rots of in plaat. It grutste eilân fan de wrâld is Grienlân.
Foar de Waadsee jildt dat in oanwaaksende plaat earst eilân neamd wurde mei at dy minimaal 160 hektare grut is by trochstrings heech wetter, en troch de see dan net mear oerspield wurdt. Guon eilannen binne in selsstannige steat, bygelyks Kuba, Yslân, en Madagaskar. Oaren hawwe mear as ien steat, lykas Borneo en Hispaniola. Austraalje wurdt net as eilân, mar as kontinint beskôge.
Iowa
Iowa (Ingelsk: Iowa; útspr.: ['a:jowə], likernôch "aajowe"), offisjeel de Steat Iowa (Ingelsk: State of Iowa), is ien fan 'e fyftich steaten dy't mei-inoar de Feriene Steaten fan Amearika foarmje. Iowa, byneamd de Hawkeye State, leit likernôch yn 'e midden fan it lân, ynklamme tusken de beide grutte rivieren de Mississippy en de Missoery, en heart ta de regio fan it Amerikaanske Midwesten. De haadstêd en teffens grutste stêd is Des Moines. Neffens in skatting út 2014 hie de steat doe goed 3,1 miljoen ynwenners, wêrmei't it kwa befolkingsgrutte de 30e steat fan 'e Feriene Steaten is. Oangeande oerflak is Iowa mei 145.743 km² de 26e steat. Iowa stiet benammen bekend as in agrarysk gebiet. Ien fan 'e grutste toeristyske trekpleisters wurdt foarme troch de oerdutsen brêgen fan Madison County.
Etymology
De namme fan Iowa is ôflaat fan 'e Iowa (of Ioway), in Yndiaansk folk dat foar de kolonisaasje fan 'e steat yn dizze krite wenne. Hjoed oan 'e dei libje de Iowa benammen yn 'e buorsteaten Kansas en Nebraska en fierder nei it súdwesten, yn Oklahoma.
Geografy
Iowa hat in oerflak fan 145.743 km², wêrfan't 0,7% út wetter bestiet. It leit yn 'e Sintrale Tiidsône (UTC –6, simmertiid –5). De steat wurdt folslein omjûn troch oare Amerikaanske steaten, en grinzget yn it súdeasten en easten oan Illinois, yn it noardeasten oan Wiskonsin, yn it noarden oan Minnesota, yn it noardwesten oan Súd-Dakota, yn it westen en súdwesten oan Nebraska, en yn it suden oan Missoery. Yn it súdwesten dielt Iowa krèkt net in grins mei Kansas.
Iowa is de iennichste Amerikaanske steat wêrfan't de east- en westgrinzen folslein foarme wurde troch twa rivieren; yn it easten is dat de Mississippy, en yn it westen binne it de Missoery en de Grutte Sioux. De noardgrins is in rjochte line op 43º30′ noarderbreedte. De súdgrins waard yn 1849 troch it Amerikaansk Heechgerjochtshôf fêststeld nei't der in wapene konflikt (bekend as de Hunichoarloch) mei de steat Missoery drige út te brekken, en is foar it meastepart krektlyk in rjochte line, op 40º35′ noarderbreedte, behalven yn it uterste súdeasten, dêr't de grins de rin fan 'e rivier de Des Moines folget, dy't yn 'e Mississippy útmûnet.
Iowa heart ta de Grutte Flakten, en it lânskip is dan oer it algemien ek frij igaal. Foarôfgeande oan 'e kolonisaasje waard hast de hiele steat oerdutsen troch langgerzige prêrje. It heechste punt yn 'e steat is Hawkeye Point, op 509 m boppe seenivo, en it leechste punt is it plak dêr't de rivier de Des Moines yn 'e Mississippy útmûnet, yn it uterste súdeasten fan 'e steat, mei in hichte fan 146 m boppe seenivo. Der binne yn Iowa twa federale Yndianereservaten:
Skiednis
De krite fan Noard-Amearika dy't no Iowa foarmet, wurdt al teminsten 13.000 jier troch de minske bewenne. Tûzenen jierren lang wiene de Yndianen yn dit gebiet nomadyske jager-sammelders, oant se goed 3.000 jier lyn foar it earst lânbou begûnen te bedriuwen mei domestisearre plantesoarten, lykas maïs en beane. Yn it dêropfolgjende Wâldlântiidrek naam de agraryske ôfhinklikheid fan 'e Yndiaanske kultuer yn Iowa almar ta, oant him yn 'e lette prehistoaryske perioade (omtrint 900 n.Kr.) in kompekse sedintêre lânboumaatskippij ûntjoech, wêrby't fêste doarpen stifte waarden.
Tsjin 'e tiid dat de earste Jeropeeske ûntdekkingsreizgers Iowa besochten, waard it gebiet befolke troch fierhinne sedintêre Dakota, Winnebago, Iowa en Oto (Otoe), dy't wierskynlik ôfstammen fan 'e prehistoaryske Oneota. Folken dy't har yn 'e lette prehistoaryske en iere histoaryske tiid yn Iowa fêstigen, wiene de Illinois, Sôk (Sauk), Foks (Fox) en Omaha. De earste Jeropeänen dy't it gebiet oandiene, wiene de Frânske ûntdekkingsreizgers Jacques Marquette en Louis Jolliet, dy't yn 1673 by in reis oer de rivier de Mississippy ferskate doarpen op 'e Iowaanske igge besochten.
Iowa waard in ûnderdiel fan 'e ûnbidich grutte Frânske koloanje Louisiana, dy't him útstriek fan 'e Mississippydelta oant yn wat no Kanada is. It bleau yn Frânske hannen oant 1763, doe't de koloanje by de Frede fan Parys yn Spaanske hannen kaam. Dêrnei hearde it 37 jier ta de Spaanske koloanje Nij-Spanje (it lettere Meksiko), oant de Spanjerts it yn 1800 wer weromjaan moasten oan Frankryk. Napoleon lykwols, dy't it doe yn Parys foar it sizzen hie, koe fanwegen de Britske oppermacht op 'e wrâldseeën net folle mei it gebiet, dat yn 1803 ferkocht er de koloanje oan in oare fijân fan 'e Britten, de Feriene Steaten, by in transaksje dy't bekendstiet as de Louisiana-oankeap.
Yn 1805 waard Iowa fierhinne yn kaart brocht troch de Amerikaanske kartograaf Zebulon Pike, mar pas yn 1808 kaam der mei de bou fan Fort Madison foar it earst in offisjele Amerikaanske oanwêzichheid yn it gebiet. Dy fêsting waard lykwols yn 1813, ûnder de saneamde Oarloch fan 1812, ynnommen troch de Britten en harren Yndiaanske bûnsgenoaten, de Sôk, Foks en Winnebago. Nei't de Amerikanen yn it easten lykwols de oerwinning yn dy oarloch behelle hiene, waard harren gesach op 'e nij oer Iowa fêstige. Neitiid fitere it Amerikaanske regear blanke kolonisten oan om har yn Iowa te fêstigjen, wylst de Yndiaanske folken ûnder druk set waarden om harren lân te ferkeapjen.
Nei't de Feriene Steaten ûnder de betingsten fan in omstriden ferdrach it meastepart fan 'e lettere steat Illinois yn beslach nommen hiene, briek yn 1834 de Oarloch fan Swarte Hauk út (in opstân ûnder de Sôk en Foks, dy't laat waard troch it opperhaad Swarte Hauk). Nei't de rebûlje delslein waard, fierden de Amerikanen in belied dat derop rjochte wie om alle Yndianen út Iowa wei nei it westen te deportearjen. De Sôk en Foks waarden yn 1832 út 'e Mississippydelling ferdreaun, yn 1843 út 'e delling fan 'e rivier de Iowa en yn 1846 fan it hiele grûngebiet fan Iowa. De Winnebago waarden yn 1850 út Iowa wei nei it westen ta deportearre, en de Dakota oan 'e ein fan 'e 1850-er jierren. De Omaha wisten mar in hiel lyts brêgehaad op 'e eastigge fan 'e rivier de Missoery te behâlden. Yn 1856 waard de Sôk en Foks lykwols tastien om werom te kommen, en yn 1857 kochten dy by Tama de earste grûn op fan wat letter it Sôk en Foks Yndianereservaat fan Iowa wurde soe.
De blanke kolonisten dy't har ûnderwilens fan juny 1833 ôf yn Iowa nei wenjen setten hiene, kamen fral út Ohio, Pennsylvania, New York, Indiana, Kentucky en Firginia. Yn 1838 waard Iowa foar it earst as steatkundige ienheid kreëarre, as it Iowa-territoarium, dat doe in (blanke) befolking fan goed 23.000 minsken hie. Suver fuortendaliks dêrnei begûn men yn Iowa kampanje te fieren om as folweardige steat ta de Amerikaanske Uny talitten te wurden. Op 28 desimber 1846 krige dat syn beslach, en waard Iowa de 29ste Amerikaanske steat.
Under de Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) stie Iowa oan 'e kant fan it Noarden, hoewol't der yn 'e steat in sterke anty-oarlochbeweging bestie ûnder kolonisten fan Súdlike en roomske orizjine. Der waard yn Iowa sels net fochten, hoewol't der fuort oer de grins by Athens, yn Missoery, yn 1861 al in fjildslach plakfûn. Op in totale (blanke) befolking fan 675.000 minsken waarden 116.000 manlju út Iowa ûnder de tsjinstplicht twongen en tsjinje yn it Noardlike leger, wat yn relative termen mear is as yn hokker Amerikaanske steat ek. Dêrûnder wiene goed 75.000 frijwilligers. Likernôch 19.000 Iowaanske soldaten sneuvelen yn 'e Boargeroarloch.
Nei de oarloch woeks de befolking fan Iowa tusken 1865 en 1900 op dramatyske wize oan, û.m. troch ymmigraasje út Jeropa. It wie yn dy tiid dat har in protte lju út Nederlân en ek út Fryslân wei yn Iowa fêstigen. Ek wie dat de snuorje dat Iowa him ûntjoech ta ien fan 'e wichtichste lânbougebieten fan 'e Feriene Steaten. Oan it begjin fan 'e tweintichste iuw soarge de grutte fraach nei produkten dy't ûnder de Earste Wrâldoarloch (1914-1918) ûntstie, yn Iowa foar grutte wolfeart.
Bestjoer
Iowa bestiet bestjoerlik út 99 countys, mar omfiemet 100 countyhaadplakken, mei't Lee County der twa hat. De steatshaadstêd, Des Moines, leit yn Polk County, in ein besuden it mulpunt fan 'e steat. Krekt as alle Amerikaanske steaten wurdt Iowa bestjoerd troch in steatsregear mei oan it haad de gûverneur. De wetjaande macht is yn 'e hannen fan 'e Algemiene Assimblee fan Iowa (oftewol it Steatskongres fan Iowa), dat bestiet út 'e Steatssenaat mei 50 leden en it Steatshûs fan Offurdigen mei 100 leden. Yn 'e Amerikaanske Senaat wurdt Iowa, lykas alle Amerikaanske steaten, fertsjintwurdige troch 2 senators. Yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hat Iowa 4 sitten.