cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ardinnenoffinsyf
It offinsyf
It ferrassingsoffinsyf die yn it earstoan fertuten foar de Dútsers. It Amerikaanske front waard fuortreage, it weromlûken fan de Amerikanen rekken yn ûnstjoer. Generaal Dwight D. Eisenhower holdt lykwols de kop derby en seach it strategyske belang. Fuort joech Eisenhouwer it befel oer de troepen noardlik fan de Dútske opmars oan Bernard Montgomery, súdlik oan Omar Bradley. Tagelyk waard in part fan de strategyske reserve, de 82ste Airbornedifyzje en de 101ste Airbornedifyzje, mobilisearre en Britske reservisten moasten ree wêze foar ynset. Eisenhower stjoerde generaal George S. Patton mei syn third army yn it Saarlân nei it noardwesten om de Dútske opmars út it suden wei op te kearen. Generaal Anthony McAuliffe mei de 101 Airbornedifyzje soe de kop fan de Dútske opmars temjitte. De 101 Airborndifyzje focht tusken 21 desimber 1944 oant 13 jannewaris 1945 de ferwoeden striid om Bastenaken, in wichtich ferkearsknooppunt. It slagge de Dútsers net om de stêd te feroverjen en boppedat duorre it te lang wêrtroch generaal Patton mei syn third army de kâns hie om by de 101 Airborne te kommen. Nei de kryst like it waar wat te betterjen en dat die fertuten foar de Alliearde oermacht yn de loft. De Dútsers besochten it op 1 jannewaris ek mei in loftoanfal, Unternehmen Bodenplatte, de lêste grutte loftoanfal fan de Luftwaffe. It Ardinnenoffinsyf einige op 21 jannewaris 1945, alhoewol't de Eastkantons fan Belgje pas yn febrewaris 1945 troch de Alliearden weromferovere waard.
Xbiz Award
De Xbiz Awards binne in groep Amerikaanske prizen dy't ienris yn it jier takend wurde foar de bêste pornografyske films. Dizze prizen wurde útrikt troch it tydskrift Xbiz, ien fan 'e toanoanjaande blêden fan 'e Amerikaanske pornoyndustry. De earste útrikking fûn plak yn 2003. Men kin nominearre wurde troch klanten fan Xbiz, en út 'e nominaasjes wurdt de winner keazen troch de meiwurkers fan Xbiz, lju dy't wurksum binne yn 'e pornoyndustry en dielnimmende organisaasjes.
Oarspronklik waard mei de útrikking fan dizze prizen úteinset om 'e online-pornoyndustry te earjen (dy't lofts lizze litten waard troch de oare beide grutte Amerikaanske pornofilmprizen, de AVN Awards en de XRCO Awards), mar om 2010 hinne binne foar de Xbiz Awards ek fideokategoryen tafoege. Under de pornoaktrises dy't alris in XRCO Award wûn hawwe, binne Jesse Jane, Vicki Chase, Katsuni, Tera Patrick, Belladonna, Eva Angelina, Asa Akira en Sasha Grey.
Fuotbalferiening Stânfries
Fuotbalferiening Stânfries de fuotbalôfdieling Sportferiening AFC en spilet op de fjilden fan sportkompleks De Steegde oan de Boerestreek yn Appelskea De klup is oprjochte op 12 maaie 1931
Skatting (grins)
In skatting is in skiedingsdyk en tagelyk wetterkearing tusken twa gebieten. Sa is der bygelyks de Aldegeaster Skatting.
List fan minsklike lichemsdielen
It minsklik lichem bestiet út in protte organen, lichemsdielen dy't allegearre funksjes hawwe. De stúdzje dy't har dwaande hâldt mei de bou fan de organen hjit anatomy.
Lichemsdielen binne de: Holle, lea, earm (mei de hannen en fingers) en skonken (mei de fuotten en teannen).
Elk orgaan is opboud út in oantal weefsels.
Schelte van Heemstra
200px|thumb|Schelte fan Heemstra Baron Schelte van Heemstra (Grins, 14 novimber 1807 - Martensdyk, 20 desimber 1864 ) wie in Frysk politikus. Hy wie in soan fan Willem Hendrik fan Heemstra (1797-1826) en Johanna Balthazarina fan Idsinga (-1850).
Van Heemstra studearre Romeinsk en hjoeddeisk rjocht yn Frjentsjer (1824) en Grins (1828-1830), dêr't er yn 1830 promovearre op it proefskrift "Specimen juridicum inaugurale, exhibens nonnulla de alimentis praestandis."
Yn 1830 waard hy grytman fan Doanjewerstâl en letter fan East-Dongeradiel (1839-1849). Wie lid fan de Steaten en de Twadde Keamer (1844). Schelte van Heemstra steunde Thorbecke (wie yn 1844 ien fan de Njoggenmannen), minister fan de Herfoarme Earetsjinst (1848-1849) en wie Kommissaris fan de Keninginne fan Utert (1850) en fan Seelân (1858). Nei 1848 hinge er hieltyd mear de konservative kant oer. 1862 waard hy minister fan Steat.
Ferdinand Bordewijkpriis
De F. Bordewijkpriis is in literêre priis dy't alle jierren troch de Jan Campert Stichting takend wurdt oan de skriuwer fan it bêste Nederlânsktalige proazaboek.
De priis waard yn 1948 ynsteld ûnder de namme Vijverbergprijs en is sûnt de útrikking fan 1979 ferneamd nei de skriuwer F. Bordewijk. Der is in jildbedrach fan € 5000,- (2006) oan de priis ferbûn.
Priiswinners mei it bekroande wurk
thumb|Annelies Verbeke (Bordewijkpriis 2015) & Lamin Kuyateh
Grutte Feanpolder
De Grutte Feanpolder is in polder yn Weststellingwerf mei in oerflak fan sa'n 3500 hektare. De polder dy't yn 1847 makke foar it ôffieren fan turf waard leit súdwestlik fan de Helomafeart. Munnikebuorren, De Langelille en Skerpenseel lizze yn dizze polder. Yn de polder leit, tsjin De Tsjonger oan, natuergebiet 'Het Braandemeer', dat bestiet út in marke, stikken greidlân, sompe, petgatten en reidlannen. In bytsje nei it suden leit natuergebiet de Rottige Meente. Dat gebiet beslacht de eastlike helte fan de Grutte Feanpolder dy't, oars as it westlike part, nei it ôfgraven fan it fean net drûchmeald en yn kultuer brocht is.
Iuwen foar de feanûntginning waard hjir De Scheene al groeven, dy't it gebiet tusken de ûnderrin fan De Tsjonger en De Linde yn twaen spliste. Letter waard dy grinssleat ferbrede foar de turffeart. Dêr't de Scheene útkomt yn de Helomafeart leit de 'Scheenesluis'. Dêr deun by steane twa fan de protte wettermûnen dy't it gebiet fan de Grutte Feanpolder drûchmealden.
Mage
thumb|250px|De mage yn it spiisfertarringskanaal fan in minske De mage (la: ventriculus, gaster) is in orgaan yn it lichem dat in skeakel foarmet yn de rige organen foar de spiisfertarring. It hat ek in wichtige taak yn it útskeakeljen fan alderlei mikro-organismen yn it iten middels sâltsoer.
Slokterm
De slokterm is in ûnderdiel fan it spiisfertarringstelsel. It is it part fan it magetermkanaal tusken de mûle of bek en de mage. Meastepart fan alle sûchdieren hat in slokterm.
De slokterm fan de minske is om-ende-by 25 sintimeter lang en trochstrings 2 sintimeter dik. Hy begjint yn de kielholte en einiget yn de mage. Der sit in slútspier (cardia) ûnder yn de slokterm dy't foarkomme moat dat de ynhâld fan de mage werom streamt nei de slokterm.
Twa soarten spieren soargje foar de gearlûkende beweging (peristaltyk) fan de slokterm, dy't it iten nei de mage beweecht en by spuien krekt de oare kant op triuwt.
Guozzeroer
thumb|Jager mei in roer. Yllustraasje yn Science and Mechanics magazine, oktober 1911 In eineroer, guozzeroer (Nederlânsk:eendenroer, vletbuks) is in ûnbidich grut hagelgewear út de 19e iuw, ûntwurpen om op wetterfûgels te jeijen. De gewearen ferskilden yn grutte. De grutsten binne langer as 4 meter, hawwe in kaliber fan mear as 5 sm en kinne yn ien kear sa'n oardel kilo hagel fersjitte, dat der koe yn ien skot in grut tal fûgels sketten wurde. In goed skot levere de jager 20 oant 30 fûgels op. Guozzeroeren fan dy grutte waarden op 'e wâl laden en dan meinaam yn in boatsje. Lytsere roeren waarden gewoan skoudere.
Yn oarlochstiid waarden guozzeroeren somstiids troch skerpskutters brûkt. Dan waarden se mei in kûgel laden.
Yn de Fogelsanghstate is in guozzeroer te besjen.
Annewiel
It Annewiel is in marke yn De Fryske Marren westlik fan Ballingboer besuden Goaiïngaryp. Even súdliker leit in Skarrewiel.
Agata (hillige)
De hillige Agata fan Sisylje (* ± 225 yn Katania op Sisylje; † ± 250 yn Katania) wurdt yn de Roomsk Katolike Tsjerke as martelder fereare. Hja ferstoar nei alle gedachten tusken 249 en 251 yn in tiid doe't keizer Decius de kristenen ferfolge. Somtiden wurdt Agata ôfbylde mei in skaal dêr't har boarsten op lizze, dy't har by de tamtaasje ôfsnien waarden. As attribút draacht se ek fakentiden in palmtûke, symboal fan it martlerskip. Se is ien fan de meast bekende hilligen yn Jeropa en har namme stiet op de âldste katolike list fan hilligen. De oarspronklik as roomske tsjerke boude en tsjintwurdich protestanske Sint-Agatatsjerke fan Aldegea is ferneamd nei de hillige.
Libben
Neffens de oerlevering waard Agata as dochter fan rike âlders berne. Om't Agata oan God opdroegen waard en ûnthjitten hie jongfaam te bliuwen, wiisde hja in houliksfersyk fan de heidenske Quintinianus, steedhâlder fan Sisylje, ôf. Ek nei't de steedhâlder har in skoft yn in bordeel opsletten hie bleau hja by har wegering en dêrom liet de steedhâlder har tamtearje en de boarsten ôfsnije. Neffens it ferhaal besochten dy nachts de hillige Petrus mei in ingel de jongfaam yn har sel om har de wûnen te fersoargjen. Doe't dat ûntdutsen waard joech de steedhâlder opdracht om Agata oer gleone koallen en skerven te slepen oant hja oan har ferwûnings ferstoar.
In jier nei har dea briek op har feestdei de fulkaan Etna út. Mei de wale fan Agata teagen de bewenners fan Katania de lavastream yn 'e mjitte, dy't doe fuort ynienen stoppe.
Agata leit yn de dom fan Katania begroeven en is patroanhillige fan de stêd Katania, fan de Maltezers, fan earmen en hoeders, fan klokkejitters en wurkfolk yn de heechovens, wevers, goudsmeden en lokaal ek beskermhillige fan de brânwar. Hja wurdt oanroppen by ierdskoddings, in útbraak fan de Etna, brân, by boarstsyktes, kanker en by feesyktes.
In Maltezer oerlevering wol ha dat Agata earst noch flechte nei Malta, dêr't se har in skoftke yn de omkriten fan Rabat yn de katakomben skûl hold. Dy katakomben hjitte tsjintwurdich de Agata-katakomben.
Feestdei en tradysje
De ferearing fan Agata wreide him om likernôch 500 út. Sawol yn de Katolike as yn de Otterdokske Tsjerke wurdt har feestdei op 5 febrewaris holden. Yn de dom fan Catania wurdt, tegearre mei oare reliken lykas ien fan har boarsten, de wale fan Agate bewarre. It grutste oerbliuwsel fan har bonkerak leit yn it Kleaster Kamp, krekt oer de Nederlânske grins yn Dútslân, dêr't har plasse bewarre wurdt.
Op guon plakken waard op de feestdei fan de hillige it saneamde Agata-brea segene. Ek waarden eartiids segene Agatabriefkes útdield, briefkes mei in ôfbyld fan de hillige mei in hieljende tekst.
Trivia
Koartswilich wurdt Agata fan Katania ek wol de beskermhillige fan Catan neamd, it sabeare eilân fan Klaus Teuber's populêre buordspul De kolonisten fan Catan. Agata waard yn in útwreiding fan it spul yn 2006 betocht mei in kaart fan in oan har wijde kapel.
Hette Abma
Abma wie Herfoarme predikant yn de neifolgjende gemeenten: Driezum (1941-1944), Iselstein (1944-1955), Monster (1955-1959) en Putten (1959-1963); Dêrneist en dêrnei wie er foarsitter fan de SGP (1961-1965), lid fan de Twadde Keamer (1963-1981) en lid fan de Earste Keamer (1981-1986)
SC Stiens
SC Stiens spilet op sportkompleks It Gryn oan de Ieleane yn Stiens.
De kantine hjit "De Stipe" en it klupblêd "By ús âlde toer". De feriening hat fjouwer fjilden en ien trainingsfjild. Stiens hat fjouwer senioareteams. De klup ûntstie nei in fúzje yn 2010 tusken sneonsferiening CSL en sneinsferiening VV Stiens.
Basilyk fan de H.H. Agata en Barbara (Oudenbosch)
De Basilyk fan de H.H. Agata en Barbara is in roomske tsjerke yn Oudenbosch, Noard-Brabân. De tsjerke waard tusken 1867 en 1880 ta oantinken fan de Pauslike Soeaven boud en krige yn 1912 de pauslike status fan basilica minor. De arsjitekten Pierre Cuypers en Gerardus van Swaay liet mei de tsjerke in lytse replika fan de Romeinske Sint-Pitersbasilyk bouwe, dy't skûl giet efter it front fan de Sint-Jan fan Lateranen. Alle jierren dogge tsjientûzenen toeristen de tsjerke oan.
Replika
Net allinne it eksterieur hat in soad fan de Sint-Piter yn Rome, mar ek yn it ynterieur is der fan alles kopiearre. In soad stânbylden binne replika's út de 17e iuwske Sint-Piter. Sadwaande binne de hilligen fan foar de 17e iuw swier fertsjintwurdige. De Pietà fan Michelangelo is neimakke yn moarmere gips en it baldakyn boppe it alter is in kopy fan Bernini's baldakyn. Under de lytse koepels binne sels stikken út de Sikstynske kapel oanbrocht. De oerienkomsten van de tsjerke fan Oudenbosch mei de Romeinske Sint-Piter hâlde net op by de arsjitektuer: as by in konklaaf in nije paus keazen wurdt, komt ek út de skoarstien fan de Agata en Barbaratsjerke wite reek.
Namme
De basilyk is wijd oan de hilligen Agata en Barbara. Ear't de basilyk boud waard hie Oudenbosch in tsjerke dy't allinne oan Agata wijd wie. Sint-Agata wie ien fan de earste hilligen út de Katolike Tsjerke, ien fan de sân primêre hilligen. By har byld wurdt fakentiden in kears oanstutsen troch froulju mei boarstkanker of minsken mei brânwûnen. De hillige Barbara waard tafoege oan de namme fan de tsjerke doe't de basilyk boud waard. Ek hja jildt as ien fan de iere hilligen fan de Katolike Tsjerke. Njonken Jezus en de Jongfaam Marije hawwe de twa hilligen in prominint plak yn de basilyk.
Styl
De boupastoar fan de basilyk wie Willem Hellemons. Hy joech opdracht om de âlde goatyske tsjerke fan Oudenbosch te ferfangen. Hellemons hie yn Rome studearre en de tsjerklike arsjitektuer dêr hie grutte yndruk op him makke. Hy liet de basilyk ta oantinken fan de Pauslike Soeaven bouwe. Op it plein foar de tsjerke stiet in stânbyld foar de soeaven dy't stoaren by de ferdigening fan de Tsjerklike Steat. Alhoewol't de pastoar net folle op hie mei de gotyk en de neogotyk, wie it P.J.H. Cuypers, dè arsjitekt fan de neogotyk, dy't de opdracht krige om de nije tsjerke te bouwen. Foar dat doel besocht Cuypers Rome om dêr fral de Sint-Piter te bestudearjen. De koepel naam Cuypers oer fan de Sint-Piter, mar it letter oanboude skip en de foargevel binne dy fan de Romeinske Sint-Jan fan Lateranen.
Om't nearne de hân fan Cuypers yn de basilyk werom te finen is, wurdt der wolris twifele oft er de tsjerke wol echt ûntwurpen hat. Ferskate dokuminten, wêrûnder boutekenings, drage lykwols syn hantekening. De basilyk foarmet dan ek in frjemd elemint yn it wurk fan de arsjitekt om't sawol de útfiering as de styl tsjin syn eigen foarkar yngyngen. Wat styl oanbelanget hinget de arsjitektuer oer nei it neoklassisisme, in styl dêr't Cuypers neat fan ha moast. Dat jildt ek foar de ynrjochting, dêr't in soad moarmere hout waard tapast. Allinne de foargevel dêr't de Sint-Jan fan Lateranen model foar stie is net troch Cuypers ûntwurpen. Dy waard earst yn 1892 oanboud neffens in ûntwerp fan Van Swaay.
Ynterieur
It ynterieur is ryk dekorearre mei fresko's en bylden. Yn it rjochter sydskip stiet in lytse kopy fan de Pietà fan Michelangelo. De ingels mei lauwerkrâns en palmtûke boppe de bôgen fan de basilyk ferwize nei Iepenbierings 3:5. Oan de pylders fan de tsjerke steane de bylden fan de tolve apostels. Under de bylden binne nissen ynbrocht mei dêryn reliken fan de apostels. De haadkoepel hat in trochsnit fan 22,5 meter en is 63 meter heech. Oan de rjochterkant yn de tsjerke is yn ien fan de grutte pylders in doar dy't nei de koepel en de krypte ûnder de basilyk liedt. Tsjin in lytse fergoeding kinne de achter in balustrade yn de koepel de muorreskilderings better besjoen wurde. Under de koepel stiet in tekst yn it Latyn: TV ES PETRVS ET SVPER HANC PETRAM (Ik sil dy de kaaien fan it Himelske Ryk jaan; Mattéus 16:18). De grutte koepel wurdt droegen troch fjouwer grutte pylders en flankearre troch fjouwer lytsere koepels. Under de koepel stiet it alter út 1903, in kopy fan Bernini's alter yn Rome. Dêr achter stiet it doopfont. Yn de apsis is boppe it tabernakel fan it heechalter yn in krâns fan wolken, ingels en stralen in brânskildere raam mei in do oanbrocht. De do stiet symboal foar de Hillige Geast. It tabernakel wurdt flankearre mei grutte bylden fan de tsjerkfaars. De bylden fan Tomas fan Akwino en Bonaventura yn de rjochter nis resp. lofter nis binne fan de Flaamske keunstner Frans De Vriendt.
Krúswei
De krúswei bestiet út 14 metersgrutte skilderijen. By de earste staasje oerhearskje de ljochte kleuren, dy't nei de lêste staasjes jimmeroan donkerder wurde.
Klokken
De klokken fan de âlde tsjerke waarden by de bou fan de nije tsjerke oernommen, mar ferdwûnen yn 1943 by de Dútske foardering fan klokken yn de Twadde Wrâldkriich. Nei de kriich binne der nije klokke getten troch Petit & Fritsen út Aarle-Rixtel. Doe't it Elisabetsikenhûs yn Oudenbosch sletten waard, ferhuze de kapelklok nei de basilyk en waard dêr as angelusklok ophongen. Yn 2015 waarden de klokken oanfolle mei liedklokken fan de ôfstjitten katolike tsjerke fan Standdaarbuiten.
Oargel
It oargel yn de tsjerke waard yn 1772 boud troch Christian Ludwig König út Keulen foar de doe noch herfoarme Agatatsjerke. Op 3 augustus 1773 waard it ynstrumint yn gebrûk nommen. By de foltôging fan de nije tsjerke boude de firma Stevens yn 1883 in nij oargel, dat op in 16e-iuwsk ynstrumint yn de Sakramintskapel fan de Romeinske Sint-Piter ynspirearre is. Yn de nijbou waard it âlde König-ynstrumint yntegrearre. Yn 1941 boude de firma Jos Vermeulen út Alkmaar/Weert mei behâld fan âlde pipen en in besteande wynfoarsjenning in nij ynstrumint; it âlde oargelfront bleau dêrby bewarre. It is foarsjoen fan it wapen fan paus Pius X en twa ingels.
Yn de rin fan de tiid die bliken dat de ferbouwing fan it oargel net goed útpakte en sûnt 1975 ûnstiene der plannen om it oargel wer te restaurearjen. Yn de besteande kast boude de firma L. Verschueren út Heythuysen yn 1987-1990 it oargel op 'e nij. It haadwurk waard yn de styl fan König wer yn oarder makke, foar it boppewurk waard it 19e iuwske piipwurk fan Stevens brûkt.
Ferdinand II fan Aragon
Ferdinand II fan Aragón, ek bekend as Ferdinand de Katolyk (Aragoneesk: Ferrando II o Catolico, * 10 maart 1452 yn Sos; † 23 jannewaris 1516 yn Madrigalejo), wie sûnt 1468 kening fan Sisylje. Fan 1474 oant 1504 wied er tegearre mei syn frou Isabella as Ferdinand V kening fan Kastylje en Leön. Sûnt 1479 hearske er as Ferdinand II oer de gebieten ûnder de Kroan fan Aragón en sûnt 1505 wied er as Ferdinand III kening fan Napels. Nei de dea fan syn skoansoan Filips waard er yn 1506 yn Kastylje regint foar syn dochter Jehanne.
Teksas
Teksas (Ingelsk: Texas; útspr.: ['tɛksəs], likernôch " tek sus"; Spaansk: Tejas of Texas; útspr. beide kearen ['texas], likernôch " tee chas"), offisjeel de Steat Teksas (Ingelsk: State of Texas), is ien fan 'e fyftich steaten dy't mei-inoar de Feriene Steaten fan Amearika foarmje. Teksas, byneamd de Lone Star State, leit yn it suden fan 'e Feriene Steaten, oan 'e kust fan 'e Golf fan Meksiko en tsjin 'e grins mei Meksiko oan. Histoarysk heart it ta de regio fan it Amerikaanske Suden. De haadstêd is Austin, mar de grutste stêd is Houston. Neffens in skatting út 2015 hie de steat doe krapoan 28 miljoen ynwenners, wêrmei't it kwa befolkingsgrutte de 2e steat fan 'e Feriene Steaten is, nei Kalifornje. Oangeande oerflak is Teksas mei goed 696.000 km² ek de 2e steat, nei Alaska. Teksas stiet bekend om syn cowboykultuer, syn ierdoaljeyndustry en in 'eigenheid' dy't gjin inkele oare steat belykje kin en dy't troch de Teksanen koestere wurdt.
Ferdinand II fan Aragon
Libben
Yn 1473 waard Ferdinand ta ridder fan de Oarder fan it Gulden Flues en yn 1480 ta ridder fan de Oarder fan de Hoasbân keazen.
Teksas
Etymology
De namme Teksas is in ferfrysking fan it Ingelske Texas (útspr.: ['tɛksəs], likernôch " tek sus"), dat wer ôflaat is fan 'e Spaanske foarm Tejas of Texas (útspr. beide kearen ['texas], likernôch " tee chas"). Uteinlik giet de namme tebek op it wurd táyshaʔ, dat ôfkomstich is út 'e Yndiaanske Keddo-taal, mei de betsjutting "freonen" of "bûnsmaten". Oarspronklik wie it in oantsjutting dy't troch de Spaanske kolonisators brûkt waard foar de Keddo (Caddo), dy't harren, oars as in protte oare Yndiaanske folken, tagedien wiene. De offisjele bynamme fan Teksas is Lone Star State, de "Steat fan 'e Iene Stjer", in oantsjutting dy't op 'e Teksaanske flagge slacht.
Ferdinand II fan Aragon
Libben
Nei de dea fan syn heit yn 1479 lei Ferdinand him noch mear ta op it ferienigjen fan de Spaanske lannen, mar yn it gefal fan Kastylje naam Isabella allinne de besluten. Beide riken hiene in eigen bestjoer.
Teksas
Geografy
Teksas hat in oerflak fan 696.241 km², wêrfan't 2,5% út wetter bestiet. Dêrmei is it de op ien nei grutste Amerikaanske steat, nei Alaska. Teksas leit foar it meastepart yn 'e Sintrale Tiidsône (UTC –6, simmertiid –5), mar de westlike punt makket diel út fan 'e Berchtiidsône (UTC –7, simmertiid –6). De steat leit yn it midsuden fan 'e Feriene Steaten en heart histoarysk ta de regio fan it Amerikaanske Suden. Teksas grinzget yn it easten oan Louisiana, yn it noardeasten oan Arkansas, yn it noarden oan Oklahoma en yn it westen oan Nij-Meksiko. Yn it noardeastlike part fan 'e steat foarmet de Reade Rivier de grins mei Oklahoma; yn it noardwesten stiket de Panhandle fan Teksas in hiel stik nei it noarden ta út, dêr't dy krite grinzget oan 'e Panhandle fan Oklahoma. Yn it súdwesten foarmet de meänderjende Rio Grande de ynternasjonale grins mei Meksiko en de Meksikaanske steaten Chihuahua, Coahuila, Nij-Leön en Tamaulipas. Yn it súdeasten leit Teksas oan 'e kust fan 'e Golf fan Meksiko, wêrby't it fêstelân ôfskerme wurdt troch in rige barriêre-eilannen.
Ferdinand II fan Aragon
Fjildtochten tsjin it emiraat Granada
thumb|left|250px|De befrijing fan de kristlike slaven troch de katolike keningen nei de oermastering fan Málaga (Museo de Málaga) (José Moreno Carbonero) Yn 1482 sette Ferdinand útein mei in rige fan fjildtochten tsjin it emiraat Granada. Nei in slagge belis fan Setenil de las Bodegas naam er yn 1485 it gebiet westlik fan Málaga en de stêd Ronda yn. De moslims yn de stêd en de omkriten krigen fan de kening en keninginne de status fan 'mudejaryske liifeigenen' (sierbos mudejares), Ferdinand sei har ta de wetten fan Mohammed te earbiedigjen en moslims krigen by strideraasjes it rjocht om foar ried eigen rjochtsgelearden te freegjen, dy't de saak neffens de sharia en de soenna beöardielen.
Yn 'e hjerst fan 1485 ûndernaam Ferdinand in wichtige politike ûndernimming: hy liet mei strategysk doel de by in infal yn Kastylje finzen nommen Nasridyske emir Boabdil frij en stjoerde him nei islamitysk gebiet, wermei't er in in weach fan ûnrêst ûnder moslims yn Granada feroarsake. thumb|left|250px|De oerjefte fan Granada (Francisco Pradilla y Ortiz) Boabdil's omke Muhammad al-Zagal makke ek oanspraken op de titel fan emir fan Granada en mei de frijlitting soarge Ferdinand foar ferdieldheid om't no twa dy oanspraken makken. Yn 1486 gyng Ferdinand fierder mei syn striid tsjin it emiraat en oermastere mei syn artillery de stêd Loja. Yn 1487 folge Vélez-Málaga en yn 1492 waard de reconquista ôfsletten mei de oermastering fan Granada. Dêrmei kaam in definityf ein oan it islamitysk bewâld op it Ibearyske Skiereilân.
It Alhambra-edikt
thumb|260px|Ferballing fan de joaden ( Emilio Sala Francés) Nei de fal fan Granada feardigen Ferdinand en Isabella op 31 maart 1492 yn it Alhambra it Alhambra-edikt út. Yn dat edikt waarden joaden hjitten om yn trije moannen tiid Spanje te ferlitten of oars harren te bekearen ta it katolisisme. Dat wie it begjin fan in grutte joadenferfolging ûnder de regy fan de ynkwisysje ûnder de fanatike lieding fan de dominikaan Tomás de Torquemada, de bychtheit fan Isabella. De ferdriuwing fan joaden út Spanje late ta in grut ferlies oan wittenskip en keunst. Ek de ekonomy krige op it Ibearysk Skiereilân in grutte klap, dy't allinne troch de goudynfier út de nije koloanjes opfongen wurde koe. Wat letter naam ek Portugal dy polityk oer.
Teksas
Geografy
Wichtige rivieren yn Teksas binne de Reade Rivier, de Rio Grande, de Pecos, de Brazos, de Kolorado (Teksas) en de Sabine, dy't de eastgrins mei Louisiana foarmet. It heechste punt yn 'e steat is Guadalupe Peak, op 2.667 m boppe seenivo, en it leechste punt is it strân oan 'e kust fan 'e Golf fan Meksiko, dat op seenivo leit. Hoewol't Teksas net folle natuerlike marren omfiemet, binne der mear as hûndert opslachmarren oanlein. Der binne yn Teksas trije lytse Yndianereservaten:
Prekoloniale tiid
Foarôfgeande oan 'e kolonisaasje fan Teksas troch de Jeropeänen waard it gebiet bewenne troch in grut tal Yndiaanske folken. It suden fan 'e lettere steat stie yn it earste milennium ûnder ynfloed fan 'e Middenamerikaanske kultueren, yn 't bysûnder dy fan Teotihuacan, dy't om it jier 500 hinne syn hichtepunt berikte en tusken de achtste en de tsiende iuw stadichoan ferdwûn. Westlik Teksas hearde ta it domein fan 'e Pûeblo-Yndianen, wylst eastlik Teksas diel útmakke fan 'e Mississippiaanske kultuer fan heuvelbouwers. Tsjin 'e tiid dat de earste blanke ûntdekkingsreizgers Teksas oandiene, yn 'e sechstjinde iuw, waard it gebiet bewenne troch û.m. de Alabama, Apachen, Atakapa, Karankawa, Kajowa (Kiowa), Keddo (Caddo), Koäwylteken (Coahuiltecans), Komantsjen (Comanche), Tsjoktou (Choctaw), Kûsjatta (Coushatta), Tonkawa en Witsjitta (Wichita).
De earste Jeropeaan dy't Teksas besocht, wie de Spaanske ûntdekkingsreizger Alonso Álvarez de Pineda, dy't yn 1519 in lânkaart fan 'e Teksaanske kust makke. Op 6 novimber 1528 waarden Álvar Núñez Cabeza de Vaca en syn bemanning de earste Jeropeänen dy't der oan lân giene doe't harren skip foar de Teksaanske kust breksloech. Yn 1541 wie Francisco Vázquez de Coronado de earste Jeropeaan dy't Teksas mei opsetsin besocht. Yn 1685 stifte de Frânsman René-Robert Cavelier de La Salle by fersin in koloanje op 'e kust fan 'e Matagordabaai (de bedoeling wie om in koloanje oan 'e Mississippy te fêstigjen). Dizze delsetting hold it fjouwer jier út ear't de oerlibbenen fuortteagen fanwegen de drege libbensomstannichheden en de fijannigens fan 'e Yndianen.
Spaansk Teksas
De Spanjerts, dy't Teksas as ûnderdiel fan harren koloanje Nij-Spanje (it lettere Meksiko) beskôgen, waarden har om dyselde snuorje hinne bewust fan 'e bedriging dy't de Frânsen foarmen, en stiften yn 1690 ferskate missyposten yn eastlik Teksas om harren oanspraken krêft by te setten. Tagelyk waard Teksas doe ta in provinsje fan Nij-Spanje útroppen. Doe't Frankryk oan it begjin fan 'e achttjinde iuw it gebiet kolonisearre dat letter de steat Louisiana wurde soe, wie dat foar Spanje oanlieding om yn 1716 in nije rige missyposten yn eastlik Teksas op te rjochtsjen, en yn 1718 stiften se boppedat San Antonio, de earste permaninte delsetting op it grûngebiet fan Teksas.
Ferdinand II fan Aragon
Houlikspolityk
Ferdinand woe graach in fúzje fan Portugal, Spanje en útwreiding fan syn besit yn Itaalje, mar dy plannen waarden net mear folslein útfierd. Wol waard de earste oanset dêrta dien mei de trouplannen fan de âldste dochter Isabella mei de Portugeeske troanopfolger Alfons. Nei't dy ferstoar waard hja oan syn opfolger Emanuel I koppele. Hja en har iennichst soan hiene erfgenaam west fan de trije keninkriken, mar ferstoaren lykwols ek al gau. Nei har dea troude Emanuel mei har suster Maria.
Teksas
Spaansk Teksas
Troch de fijannige hâlding fan in protte Yndianestammen en teffens fanwegen de ôfstân ta it sintrum fan Nij-Spanje loek Teksas yn 't earstoan mar in bytsje Spaanske kolonisten en bleau it lange tiid ien fan 'e tinst befolke provinsjes. Yn 1749 sleaten de Spanjerts in ferdrach mei de Lipan-Apachen, dat in protte oare stammen tsjin harren yn it harnas jage, yn 't bysûnder de Komantsjen en de Tonkawa. Yn 1785 waard der in ferdrach sletten tusken Spanje en de Komantsjen, wêrnei't dy de kolonisators holpen om 'e Lipan-Apachen en de Karankawa te ferslaan. Underwilens waarden de sedintêre folken, lykas de Pûeble-Yndianen, troch Spaanske misjonarissen ta it kristendom brocht. Tsjin 'e ein fan 'e achttjinde iuw wiene inkeld de nomadyske stammen noch net bekeard.
Ferdinand II fan Aragon
Houlikspolityk
De jongste dochter Katarina waard as bern al mei Arthur Tudor ferlove. Nei't Arthur Tudor nei mar fjouwer moannen houlik ferstoar, waard Katarina it slachtoffer fan in striid tusken har heit en har skoanheid Hindrik VII fan Ingelân om de noch net folsein útbetelle breidskat, ear't hja yn 1509 mei Hindrik VIII fan Ingelân troude.
Teksas
Spaansk Teksas
Doe't de Feriene Steaten yn 1803 de Frânske koloanje Lousiana oankochten, holden se lange tiid fol dat ek Teksas dêrta hearde, wat dúdlik net sa wie. Uteinlik waard yn 1819 in oerienkomst sletten dy't de eastgrins fan Teksas fêststelde as lykfallend mei de rivier de Sabine. In protte Amerikaanske kolonisten negearren dy grins lykwols en setten har dochs yn Teksas nei wenjen. Nei de Meksikaanske Unôfhinklikheidsoarloch makke Meksiko (it eardere Nij-Spanje) him yn 1821 los fan it memmelân. Teksas kaam doe ek ta it nije steatsferbân te hearren, mar om't dêr amper in kop wenne, dielde it Meksikaanske bestjoer it gebiet yn by de dielsteat Koäwila en Teksas (Coahuila y Tejas).
Meksikaansk Teksas
Yn 'e hope dat mear kolonisten de oanhâldende oanfallen fan 'e Komantsjen en Lipan-Apachen tsjinkeare kinne soene, liet Meksiko ta dat har yn 'e desennia dêrnei grutte oantallen Amerikanen yn Teksas nei wenjen setten. Dêrmei hellen se lykwols it Hynder fan Troaje binnen. Yn 1825 hie Teksas 3.500 (blanke) ynwenners, wêrfan't fierwei it grutste part út Meksikanen fan Spaansk komôf bestie. Tsjin 1834 wiene der krapoan 38.000 (blanke) ynwenners, wêrûnder mar 7.800 Meksikanen. In soad fan 'e Amerikaanske nijynkommelingen lapen iepentlik de Meksikaanske wet oan harren lears, ynklusyf it ferbod op slavernij. Dat feit, yn kombinaasje mei it oanhâldende besykjen fan 'e Feriene Steaten om Teksas fan Meksiko te keapjen, wie yn 1830 foar it Meksikaanske regear oanlieding om 'e grins op slot te smiten en gjin nije Amerikanen mear ta te litten.
Ferdinand II fan Aragon
Wrâldmacht
De gearfoeging fan de grutmasterdommen fan de trije geastlike ridderoarders mei de Kroan brocht in foars heger ynkommen, sadat de striid mei de adel namste better fierd wurde koe. Ek wisten de katolike keningen harren ynfloed út te oefjenen op tsjerklike prebende's, mar it machtichste ynstrumint wie de ynkwisysje, de religieuze rjochtbank dy't yn de 13e iuw oprjochte mar yn ferfal rekke wie en ûnder Ferdinand en Isabella nij libben ynblaasd waard. It tribunaal fan de ynkwisysje wie ôfhinklik fan de Kroan en tsjinne njonken tsjerklike ek politike doelen.
Teksas
Meksikaansk Teksas
Tsjin dy tiid wie it lykwols al te let. Nije tolheffings op ynfier en útfier út en nei de Feriene Steaten makken de saak noch helte minder. Yn 1832 fûn de saneamde Opskuor fan Anahuac plak, in rige gearkomsten fan protestearjende Teksanen tsjin it almar autoritêrdere Meksikaanske bewâld yn 'e provinsje, dy't laten ta in stikmannich opstjitsjes en gewelddiedige konfrontaasjes foarôfgeande oan it útbrekken fan 'e eigentlike oarloch. Rebûlje yn súdliker dielen fan syn lân setten de Meksikaanske presidint Antonio López de Santa Anna der omtrint dyselde tiid ta oan om hurd fanwegen te kommen tsjin eltse foarm fan opstannigens. De steat fan belis waard yn it hiele lân útroppen, en de deastraf waard beoardere foar in elk dy't him iepentlik tsjin it Meksikaanske regear kearde.
Ferdinand II fan Aragon
Wrâldmacht
Ferdinand liet him kenne as in tige goede diplomaat en troch him te bemuoien mei de algemiene polityk fan Europa wist Ferdinand foar Spanje grutte suksessen te boeken. Yn 1492 krige er it bewâld oer de greefskippen Roussillon en Cerdaña.
Troch betûft te ûnderhanneljen helle Ferdinand Frankryk oer om it keninkryk Napels, dat de twa machten sûnt 1501 tegearre besetten, op te dielen, mar yn 1503 pakte Ferdinand de kontrole oer it hiele ryk. As kening fan Napels wied er Ferdinand III. Yn 1512 waard Navarra oermastere en waard ek Sud-Itaalje oan it ryk tafoege.
Teksas
Unôfhinklik Teksas
Begjin 1835 begûnen de Teksanen 'komitees foar korrespondinsje en feilichheid' te foarmjen, wat delkaam op in soarte fan boargerwacht. Yn it neijier briek einlings en te'n lêsten in iepentlike striid út doe't de Slach by Gonzales plakfûn tusken Teksaanske opstannelingen en Meksikaanske troepen. Dat wie it begjin fan 'e Teksaanske Unôfhinklikheidsoarloch, wêrby't de Teksanen ûnder oanfiering fan foaroanmannen as Stephen F. Austin en Henry Smith binnen in fearnsjier alle Meksikaanske troepen yn 'e provinsje fersloegen en nei it suden ta ferdreaune. Neitiid fûn der in ferkiezing plak fan ôffurdigen nei de saneamde Konsultaasje, dy't in provysjoneel regear ynstallearre dat lykwols al rillegau te sink gie oan ynterne deilisskippen. Sadwaande bestie der de earste pear moannen fan 1836 gjin dúdlik bestjoer yn Teksas.
Ferdinand II fan Aragon
Nei Isabella's dea
thumb|250px|left|Doña Isabella de Katolike lêst yn oanwêzigens fan har man har testamint foar Eduardo Rosales (1836–1873) Nei Isabella's dea yn 1504 waard de feriening fan de beide Kroanen de fakto foltôge om't Ferdinand yn it plak fan syn dwylsinnige dochter Jehanna ek it bewâld oer Kastylje oernaam. Ferdinand troude op 22 maart 1506 foar de twadde kear en no mei Germaine de Foix, in dochter fan Jean de Foix, greve fan Etampes en boarchgreve fan Narbonne en Marie de Valois-Orléans. Hja wie fan de kant fan har mem in omkesizzer fan kening Loadewyk XII fan Frankryk. Germaine joech op 3 maaie 1509 de berte oan in soan mei de namme Jehan, prins fan Girona, mar dy ferstoar al in pear oeren nei syn berte. It houlik joech him it ferlechje om syn gebiet fierder út te wreidzjen. Hy sette útein mei it oermasterjen fan it keninkryk Navarra súdlik fan de Pyreneeën en foltôge de ekspedysje yn 1512. thumb|260px|Ferdinand de Katoliyk en Germaine de Foix komme oan yn València (Josep Ribelles) Ferdinand's âldste dochter Isabella wie nei de dea fan har earste man, troanopfolger fan Portugal, mei de Portugeeske kening Emanuel I troud. Mar om't Isabella èn har iennichst bern al gau ferstoaren mislearre de unifikaasje fan Spanje en Portugal. Om't koart foar dy tiid Ferdinand's soan Jehan ek ferstoarn wie, waard de Habsburger Filips, as man fan de yntusken âldste dochter Jehanne, erfgenaam van de troan fan Kastylje. Filips waard nei de dea fan Isabella de Katolike yn 1504 regint fan Kastylje, mar it regintskip duorre net lang want yn 1506 ferstoar ek Filips. Fanwegen harren dwylsin wie Jehanne net berekkene om te regearjen en sa naam Ferdinand it regintskip oer oant syn dea yn it jier 1516. Der besteane grutte twifels oft hja wol echt dwylsinnich west hat. It wie mooglik earder in saak fan politike berekkenning fan har heit en letter ek fan har soan Karel I om har de rjochtmjittige troanopfolging te ûntnaderjen. thumb|250px|left|Restplak fan de katolike keningen Ferdinand ferstoar op 23 jannewaris 1516 yn Madrigalejo (tsjintwurdich yn de provinsje Cáceres). Syn omskot rêst mei dat fan syn earste frou Isabella de Katolike yn 'e krypte fan de Capilla Real (keninklike kapel) yn Granada. Op harren grêf stiet te lêzen:
Teksas
Unôfhinklik Teksas
Under dy snuorje fan polityk trelit late de Meksikaanske presidint Santa Anna persoanlik in leger nei it noarden ta om foar iens en foar altyd in ein oan 'e rebûlje te meitsjen. Yn 't earstoan wie it Meksikaanske offinsyf súksesfol. Generaal José de Urrea drukte alle Teksaanske ferset by de Golfkust lâns de kop yn, mei as hichtepunt it Bloedbad fan Goliad. By de Slach om de Alamo wist Santa Anna sels op 6 maart, nei in belis fan trettjin dagen, de Alamo te oerweldigjen en yn te nimmen. Dat wie in ta fêsting omboude âlde missypost by San Antonio. By dat barren kamen hast alle 180 oant 260 Teksaanske ferdigeners om, en de inkelingen dy't har oerjoegen waarden neitiid op befel fan Santa Anna eksekutearre. Under de deaden wiene James Bowie en William B. Travis, dy't tegearre it befel oer de fêsting fierd hiene, en teffens de ferneamde Tennesseeske frontiersman Davy Crockett.
Ferdinand II fan Aragon
Nei Isabella's dea
Mohameticae sectae prostratores et heretice pervicacie extinctores Ferdinandus Aragonorum et Helisabetha Castelle vir et uxor unanimes Catolice appellati marmoreo clauduntur hoc tumulo.
( Oersetting: De ferneatigers fan de Mohammedaanske sekte en de útroeiers fan de heidenske koppichheid, Ferdinand fan Aragón en Isabella fan Kastylje, man en frou ien fan geast, katoliken neamd, binne yn dizze tombe ynsletten'' )
Ferdinand waard yn Spanje opfolge troch de soan fan Filips en Jehanna, Karel I, as roomsk-dútsk keizer bekend as Karel V.
Teksas
Unôfhinklik Teksas
Underwilens hie de mei tûzen hasten gearroppen Konvinsje fan 1836 op 2 maart de Teksaanske Unôfhinklikheidsferklearring útfurdige, mei as gefolch dat de Republyk Teksas as ûnôfhinklik lân ûntstie. Nei't der nije bestjoerders oanwiisd wiene, waard de konvinsje opheft en joech it nije regear him by de oare Teksanen yn in weromtocht mei oanhâldende efterhoedegefjochten dy't bekend waard as de Runaway Scrape. Nei ferskate wiken tebekwykt te wêzen, fersloech it Teksaanske Leger ûnder lieding fan Sam Houston de Meksikanen yn 'e Slach oan de San Jacinto, wêrby't Santa Anna kriichsfinzen nommen waard. Doe't dyselde neitiid twongen wie om 'e Ferdraggen fan Velasco te ûndertekenjen, waard dêrmei de ûnôfhinklikheid fan Teksas feilichsteld, en kaam der in ein oan 'e oarloch.
Teksas waard doe it toaniel fan bittere politike strideraasjes tusken twa partijen binnen de nije republyk. De nasjonalisten, oanfierd troch fise-presidint Mirabeau B. Lamar, stiene de trochgeande ûnôfhinklikheid fan Teksas foar, de deportaasje fan alle Yndianen nei it bûtenlân en de útwreiding fan 'e republyk nei it westen oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan ta. De federalisten, oanfierd troch oarlochsheld Sam Houston, dy't ûnderwilens ta presidint fan Teksas keazen wie, seagen mear yn oansluting by de Feriene Steaten en freedsum gearlibjen mei de Yndianen. Dit konflikt waard karakterisearre troch in ynsidint dat bekend kommen is te stean as de Teksaanske Argyfoarloch, wêrby't Houston-en-dy in ynfal diene yn it argyf fan 'e nije (troch Lamar-en-dy beävensearre) haadstêd Austin, mei as doel om 'e argyfstikken werom te stjoeren nei eastlik Teksas, dêr't neffens harren de haadstêd bliuwe moast (mar dat waard harren behindere troch de skandalisearre boargerij fan Austin).
Underwilens seach Meksiko Teksas noch altyd as in opstannige provinsje, en die yn 1841 en 1842 ferskate healslachtige ynfallen yn súdlik Teksas, wêrby't de stêd San Antonio twaris yn Meksikaanske hannen foel en de Teksanen ferslein waarden by it Bloedbad fan Dawson. Meksiko sette lykwols net troch, en sadwaande koe de Republyk Teksas bestean bliuwe nettsjinsteande syn dúdlike ûnfermogen om himsels ôfdwaande te ferdigenjen. Dy sitewaasje joech de federalisten ekstra munysje yn harren striid foar oansluting by de Feriene Steaten, dêr't al yn 1837 oer ûnderhannele waard.
Amerikaansk Teksas
Hoewol't de wjerstân fan 'e nasjonalisten yn Teksas en de abolysjonisten yn 'e Feriene Steaten (de Republyk Teksas hie ntl. de slavernij legalisearre) de saak fertrage, koene se de opname fan Teksas yn 'e Feriene Steaten net tsjinkeare. De Anneksaasje fan Teksas troch it Amerikaanske Kongres fûn úteinlik plak op 29 desimber 1845, nei't de op geografyske útwreiding taleine James K. Polk de Amerikaanske presidintsferkiezings fan 1844 wûn hie. Sadwaande waard Teksas op dy datum fan in ûnôfhinklike republyk ta in dielsteat fan 'e Feriene Steaten.
Nei de anneksaasje ferbriek Meksiko de diplomatike relaasjes mei de Feriene Steaten. Noch ôfsjoen fan it feit dat Meksiko Teksas as in opstannige provinsje beskôge, lei de histoaryske súdwestgrins fan Teksas by de rivier de Nueces. De Republyk Teksas hie oanspraak makke op alle gebiet oan 'e Rio Grande ta, en hoewol't de Teksanen net it fermogen hiene om harren oanspraken militêr te ûnderstypjen, hiene de Feriene Steaten dat wol. Sterker noch, presidint Polk hie ek de politike wil om dat te dwaan, en op 13 jannewaris 1846 stjoerde er in ôfdieling fan it Amerikaanske Leger ûnder lieding fan generaal Zachary Taylor nei westlik Teksas ta om it hiele grûngebiet fan 'e nije steat oan 'e Rio Grande ta feilich te stellen.
Doe't Meksikaanske troepen in pear moanne letter by de saneamde Thornton-affêre sechstjin leden fan in Amerikaanske kavalerypatrûlje deaden, wie dat it startsein foar de Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch. It die al gau bliken dat de Amerikanen de sterkere partij wiene yn dit konflikt. De earste treffens waarden útfochten yn Teksas; by it Belis fan Fort Texas, de Slach by Palo Alto en de Slach by Resaca de la Palma boekte it Amerikaanske Leger klinkende oerwinnings. Neitiid krongen Amerikaanske troepen djip yn Meksiko troch en nei ferrin fan tiid moasten de Meksikanen belies jaan. Uteinlik kaam yn 1848 in ein oan 'e oarloch mei it Ferdrach fan Guadalupe Hidalgo, wêrby't Meksiko yn ruil foar $18.250.000 foargoed ôfstân die fan Kalifornje en frijwol it hiele Amerikaanske Súdwesten.
By dizze saneamde Meksikaanske Sesje waard ek de súdwestgrins fan Teksas by de Rio Grande fêststeld. De oare westlike en noardlike grinzen fan 'e steat Teksas waarden fêstlein by it Kompromis fan 1850, wêrfoar't senator James Pearce fan Marylân de úteinlike tekst opstelde. Teksas joech doe syn oanspraken op gebieten op dy't letter de eastlike helte fan Nij-Meksiko, it sintrale diel fan Kolorado en (lytsere) dielen fan Kansas, Oklahoma en Wyoming wurde soene. Yn ruil dêrfoar naam it Amerikaanske regear de $10 miljoen bedragende steatsskuld fan 'e Republyk Teksas oer. Omtrint dyselde tiid woeks de befolking fan fral East-Teksas fluch oan, om't no neat Amerikaanske kolonisten mear yn 'e wei stie om har yn 'e katoenboukrite deunby de grins mei Louisiana en Arkansas te fêstigjen. De plantaazje-eigners brochten ek harren negerslaven mei. Tusken 1850 en 1860 fertrijefâldige it tal slaven yn Teksas fan likernôch 58.000 nei 182.566.
Boargeroarloch en Weropbou
Doe't yn 1860, nei de ferkiezing fan Abraham Lincoln as presidint, de spannings tusken it noarden en it suden fan 'e Feriene Steaten einlings ta útbarsting kamen, skate Súd-Karolina him ôf fan 'e Feriene Steaten, folge troch fiif oare steaten út it Djippe Suden. Yn Teksas waard op 28 jannewaris 1861 in steatskonvinsje iepene, wêrfan't de leden op 1 febrewaris mei 166 tsjin 8 stimmen in Ordinânsje fan Sesesje fan 'e Feriene Steaten oannamen. By in referindum dat op 23 febrewaris holden waard, karde it Teksaanske elektoraat dy gong fan saken goed, wêrnei't Teksas him op 4 maart by de nij oprjochte Konfederearre Steaten fan Amearika oansleat en op 23 maart de Konfederearre Grûnwet ratifisearre. Net alle Teksanen wiene foar ôfskieding; de bekendste útsûndering wie de eardere presidint Sam Houston, dy't no de gûverneur fan 'e steat wie. Lincoln bea him help fan it Amerikaanske Leger oan om him oan 'e macht te hâlden, mar Houston, dy't it spul net slimmer meitsje woe as it al wie, wegere dat. Nei't er ek wegere hie om trou te swarren oan 'e Konfederearre Grûnwet, waard er ôfset.
Under de Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) dy't op 'e ôfskieding fan úteinlik alve fan 'e Súdlike steaten folge, waard der net folle yn Teksas fochten, hoewol't Noardlike troepen by de Earste Slach om Galveston koarte tiid Galveston besetten, it wichtichste havenplak yn Teksas. Likegoed droech de steat in protte troepen en materieel by oan 'e oarlochsynset fan 'e Konfederaasje. Fierders stie Teksas bekend as "de efterdoar fan 'e Konfederaasje", om't in protte guod fia de Meksikaanske grins de Konfederaasje berikte nei't de Noardlike float in blokkade foar de Konfederearre kust lein hie. Alle Noardlike krewearjen om dy rûte ôf te snijen waard troch de Súdliken tsjinkeard. Doe't mids 1863 nei de Noardlike oerwinning yn 'e Slach by Vicksburg de hiele rin fan 'e Mississippy yn Noardlike hannen foel en de Konfederaasje dêrmei yn in eastlik en in westlik diel midstwa snien waard, rekke de rol fan Teksas as befoarrieder fan it Suden útspile. Nei't de Konfederaasje him yn april 1865 al oerjûn hie, mar foar't dat nijs Teksas berikke koe, waard deunby Brownsville noch de Slach by Palmito Ranch útfochten, de lêste fjildslach fan 'e Boargeroarloch, dy't einige yn in Konfederearre oerwinning.
Nei de Súdlike nederlaach regearre yn Teksas twa moannen lang de anargy, oant de generaal Gordon Granger Galveston berikte om dêr mei in Noardlike besettingsmacht it bestjoer oer te nimmen. Under it Tiidrek fan de Weropbou ferklearre presidint Andrew Johnson yn 1866 dat it boargerlik regear yn Teksas wer oan 'e macht wie. Op 30 maart 1870 waard Teksas as tsiende fan 'e alve Konfederearre steaten wer talitten ta de Amerikaanske Uny, ek al hie de steat doe noch net foldien oan alle easken dy't dêr yn 't foar oan steld wiene. Underwilens groeiden, fral yn East-Teksas, de maatskiplike spannings tusken de (no frije) swarten en de blanken, en hie dat diel fan 'e steat ek te kampen mei in lânboudepresje en arbeidsskelen. Yn West-Teksas bloeide yn 'e perioade nei de Boargeroarloch de feehâlderij, wêrby't it fral gie om in lânseigen koweras, de Texas longhorn. Troch dat diel fan syn skiednis is Teksas foargoed assosjearre rekke mei it byld fan 'e cowboy. Yn dyselde snuorje waarden de Komantsjen, Kajowa, Flakte-Apachen en Lipan-Apachen ferslein en ûnderwurpen. De earste trije folken waarden nei it Yndiaanske Territoarium (it lettere Oklahoma) ta deportearre, wylst de Lipan-Apachen suver hielendal útrûge waarden.
20e en 21e iuw
Op 8 septimber 1900 waard Teksas troffen troch de deadlikste natoerramp yn 'e skiednis fan 'e Feriene Steaten, de Orkaan fan Galveston, dy't de havenstêd Galveston mei de grûn lyk makke en nei skatting oan 6.000 oant 8.000 minsken it libben koste. Op 10 jannewaris 1901 waard yn 'e neite fan Beaumont de Spindletop oanboarre, de earste grutte ierdoaljeboarne yn Teksas. Neitiid waarden oare grutte oaljefjilden ûntdutsen yn East-Teksas, West-Teksas en ûnder de seeboaiem fan 'e Golf fan Meksiko. De resultearjende Teksaanske oalje-boom berikte syn hichtepunt yn 1972, doe't der yn 'e steat trochinoar 3 miljoen fetten oalje deis produsearre waarden.
Ek yn 1901 waard troch it troch de Demokraten behearske Steatskongres in wet oannommen dy't belestingheffing oer it kiesrjocht mooglik makke. Yn 'e praktyk waard dêrmei oan 'e measte swarten en oan in protte earme blanken en Latino's it kiesrjocht ûntnommen om't se dy belesting net opbringe koene. Dat effekt wie fansels ek wêr't it de rike blanke elite yn Teksas om te dwaan wie.
De Twadde Wrâldoarloch hie in grutte ynfloed op Teksas, mei't der mei jild fan it federale regear legerbases, wapenfabriken, kriichsfinzenekampen en sikehuzen oanlein waarden. Goed 750.000 jonge Teksanen giene oersee om oan it front te fjochtsjen en hûnderttûzenen earme boeren en boere-arbeiders teagen nei de stêden ta foar better betelle banen yn 'e yndustry. Nei de oarloch kaam der yn 'e fyftiger jierren foar it earst betelbere airconditioning beskikber, dy't net allinnich de libbenskwaliteit yn Teksas dramatysk ferbettere, mar it foar grutte bedriuwen oantreklik makke om har der te fêstigjen. It wie yn dy tiid dat de romtefeartorganisaasje NASA syn haadkertier yn Houston krige.
Bestjoer
Teksas bestiet bestjoerlik út 254 countys, it grutste oantal fan alle Amerikaanske steaten. De steatshaadstêd, Austin, leit yn Travis County, yn it sintrale part fan 'e steat. Krekt as alle Amerikaanske steaten wurdt Teksas bestjoerd troch in steatsregear mei oan it haad de gûverneur. De wetjaande macht is yn 'e hannen fan it Parlemint fan Teksas, dat bestiet út 'e Steatssenaat mei 31 sitten en it Steatshûs fan Offurdigen mei 150 sitten. Yn 'e Amerikaanske Senaat wurdt Teksas, lykas alle Amerikaanske steaten, fertsjintwurdige troch twa senators. Yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hat Teksas 36 sitten.