cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Victoria (Britsk-Kolumbia)
It besjen wurdich
Butchart Gardens, in ferneamde botanyske tún, leit oan 'e noardkant fan 'e stêd krekt bûten de gemeentegrins. Fuort dêrby lizze ek it Dominion Astrophysical Observatory, in stjerrewacht mei in eigen planetarium, en de Victoria Butterfly Gardens, in flintertún.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2016 hie Victoria doe in befolking fan 85.792 minsken. De befolkingstichtens bedroech 4.405,2 minsken de km², wêrmei't Victoria de op seis nei tichtstbefolke stêd fan Kanada is. De befolking fan 'e stêdekloft fan Victoria, besteande út trettjin gemeenten, hie yn 2016 in befolking fan 367.770 minsken. Dêrmei is de stêdekloft fan Victoria de op fjirtjin nei grutste fan Kanada. Victoria stiet derom bekend dat der in protte pensionado's út oare dielen fan it lân wenje, fanwegen it mylde klimaat. Fan 'e befolking fan 'e stêd is 6,4% âlder as 80 jier (it heechste persintaazje op dat mêd fan alle Kanadeeske stêden). Victoria hat ek it op twa nei heechste persintaazje (17,8%) fan lju fan 65 jier en âlder (nei Peterborough yn Ontario en Kelowna yn Britsk-Kolumbia). Mei dêrom wurdt Victoria ek wol oantsjut as the home of the newly wed en and nearly dead ("it thús fan 'e nijtrouden en hast ferstoarnen").
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2016 wie de etnyske opbou fan 'e befolking Victoria doe sa: 80,2% blanken; 5,7% Eastaziaten; 3,0% Súdeastaziaten; 2,6% Yndianen; 2,1% Súdaziaten; 1,8% Mety (Métis); 1,4% swarten; 0,9% Latino's; 0,7% Arabieren; 0,5% Westaziaten; 1,1% oaren of fan mingd etnysk komôf. Fan 'e Eastaziaten foarmen de Sinezen de grutste groep mei 4,0% fan 'e stedsbefolking, folge troch de Japanners mei 1% en de Koreänen mei 0,7%. Fan 'e Súdeastaziaten wiene de Filipino's de grutste groep mei 2,1%. De Westaziaten wiene benammen etnyske Perzen.
Klimaat
Victoria hat troch de ynfloed fan 'e Stille Oseaan in myld Mediterraan klimaat, mei koele, drûge en sinnige simmers en mylde, wiete winters. Yn augustus, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 20,1 °C, en yn jannewaris, de kâldste moanne, is dat 7,0 °C. Rekôrtemperatueren wiene 39,8 °C op 28 juny 2021 en –15,6 °C op 29 desimber 1968. Victoria kriget jiers trochinoar 607,6 mm delslach, mei dêrûnder oer it hiele winterhealjier ferdield 26,3 sm snie, dy't lykwols ornaris net lang lizzen bliuwt. Der binne yn it jier trochinoar 129,2 dagen dat it reint en 7,8 dagen dat der snie leit. Fierders hat de stêd jiers yn trochsneed 2.193,3 oeren sinneskyn.
Medelpad
Medelpad is in lânskip (histoaryske provinsje) yn it Sweedske lânsdiel Norrland en makket diel út fan de provinsje Västernorrlands län. Medelpad grinzget oan de lânskippen Hälsingland, Härjedalen, Jämtland en Ångermanland. Krekt as alle oare lânskippen hat it gjin bestjoerlike of politike funksje, mar it is op it mêd fan kultuer wol fan betsjutting.
Ytsje Steen
Ytsje Steen (folút: Ytsje Frederika Steen-Buwalda; Seisbierrum, 21 april 1959) is in Frysk oersetster en korrektrise. Nei de legere skoalle gie hja nei it ateneum te Ljouwert (dêr't se û.m. eineksamen die yn Frysk), en letter folge se in siktarieel-administrative oplieding by Schoevers yn De Haach. Fan 1978 oant 1984 wie se wurksum op in notariskantoar yn Marrum. Se is troud mei Johan Steen, op 't heden (begjin 2013) ûnderwizer oan 'e legere skoalle te Lollum, en hat twa bern, Jorrit (1984) en Marije (1987). Steen wennet te Boalsert.
Nei't de bern wat âlder wurden wiene, woe se wol wer oan it wurk, mar dat woe mar min slagje. Steen fûn einlings in baan by de Afûk, dêr't se op freelance-basis oan 'e slach koe as oersetster en korrektrise. Dat wurk hat se sûnt mei in protte nocht dien. Om 2007 hinne sette se it bekende en bekroande berneboek Koning van Katoren fan Jan Terlouw oer yn it Frysk ûnder de titel Kening fan Katoaren. Yn 2010 ferskynde dy oersetting by Utjouwerij Elikser te Ljouwert.
Fierders kaam yn 2014 by deselde útjouwer it boek De Fjoerdiamant út, in oersetting troch Steen fan it berneboek De Vuurdiamant, fan skriuwster Marianna van Tuinen. Yn 2021 sette se it boek Schuldig fan Jennifer de Vries (en ghostwriter Caja Cazemier) oer yn it ramt fan it lêsbefoarderingsprojekt LêsNo fan de AFUK, wêrnei't it útkaam ûnder de titel Skuldich.
Grutte Priis Formule 1 fan de Feriene Steaten 2013
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan de Feriene Steaten 2013 yn Teksas op 17 novimber. It wie de achtjinde race fan 19 races fan de Formule 1 yn 2013. Hy waard op it Circuit of the Americas hâlden. De race waard hâlden oer 56 omgongen, op it 5,5 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308,4 kilometer.
Tinco Martinus Lycklama à Nijeholt (1766-1844)
Tinco Martinus Lycklama à Nijeholt (Ljouwert, 4 oktober 1766 – dêre, 20 febrewaris 1844) wie in Nederlânske politikus.
Laach
Lycklama à Nijeholt, lid fan de famylje Lycklama à Nijeholt, wie in soan fan Augustinus Lycklama à Nijeholt (1742-1789), grytman fan Utingeradiel, en Susanna thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1736-1799). Hy troude mei Elisabeth Helena thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1767-1803) en nei har ferstjerren mei Francina Johanna Blomkolk (1783-1842). Ut it earste houlik kamen sân bern, út it twadde seis. Syn soannen Augustinus Georg (1794-1828), Wilco Holdinga (1801-1872), George Wolfgang Franciscus (1808-1875) en Jan Anne Lycklama à Nijeholt (1809-1891) beklaaiden ferskate poitike funksjes.
Lycklama à Nijeholt wenne op de Andringastate yn Aldeboarn. Hy waard mei yngong fan 20 desimber 1817 ferheft yn de Nederlânske adel, mei it predikaat jonkhear.
Amten
Lycklama à Nijeholt studearre fan 1782 ôf oan de Frjentsjerter Akadeemje, mar makke syn stúdzje net ôf. Hy waard grytman fan Eaststellingwerf (1788-1790) en folmacht yn de Steaten fan Fryslân (1789-1795). Hy folge syn ferstoarne heit op as grytman fan Utingeradiel (1790-1795). Nei de ynfal fan de Frânsken, waarden yn 1795 de grytmannen út harren amt setten.
Hy waard yn 1802 lid fan it departemintaal bestjoer fan Fryslân, drost fan Utingeradiel en Haskerlân (1806-1807). Hy wie kertierdrost (1807-1811) en sous-prefect (1811-1814) yn it arrondissemint It Hearrenfean. Hy waard beneamd ta lid fan de Gearkomst fan Pommeranten (1814) en wie dêrnei lid fan de Steaten-Generaal fan de Nederlannen (1814-1815) en lid van de Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal (1815-1831). Boppedat lid (1825-1833) en foarsitter (1833-1844) fan de Ridderskip fan Fryslân. Fan 20 oktober 1835 oant syn ferstjerren wie hy dêrneist lid fan de Earste Keamer fan de Steaten-Generaal.
Sekundêre kleur
In sekundêre kleur is in kleur dy't men kriget troch minging fan twa fan 'e trije primêre kleuren. As alle trije primêre kleuren nedich binne om in kleur oan te meitsjen, dan giet it om in tertiêre kleur. Wat de trije primêre kleuren binne, ferskilt lykwols yn 'e ljochttechnyk, de druktechnyk en de skilderkeunst. Dat betsjut dat ek de sekundêre kleuren yn dy fakgebieten ferskille. Njonken de trije sekundêre haadkleuren kinne der hast in ûneinige soad oare sekundêre kleuren foarme wurde troch in bytsje mear of minder fan elts fan 'e beide primêre kleuren oan it mingsel ta te foegjen.
Yn 'e ljochttechnyk
Yn 'e ljochttechnyk, bgl. op it mêd fan byldskermen en teäterbeljochting, wurdt it proses fan additive kleurminging tapast. De primêre kleuren binne dêrby read, grien en blau. De sekundêre kleuren dy't troch in kombinaasje fan twa fan dy trije kleuren oanmakke wurde kinne, binne:
Yn 'e druktechnyk
Yn 'e druktechnyk past men it proses fan subtraktive kleurminging ta. De primêre kleuren binne dan maginta, syaan en giel. De sekundêre kleuren dy't dêrút foarme wurde kinne, binne: Sa't men sjen kin is subtraktive kleurminging eins it spegelbyld fan additive kleurminging.
Yn 'e skilderkeunst
De skilderkeunst makket gebrûk fan ferve en dêrfoar jildt yn prinsipe itselde as foar de inket by de druktechnyk. Wol men by ferveminging dus de winske resultaten berikke, dan sil men ek hjir subtraktive kleurminging tapasse moatte. Lang foar't dy wittenskiplike kennis beskikber kaam, waarden der lykwols yn 'e skilderkeunst al fervemingingsfoarskriften opsteld. Dy binne letter fêstlein yn in net-wittenskiplike kleurelear, dy't op in soad keunstakademys noch altyd oan studinten bybrocht wurdt en ek algemien bekendheid krigen hat by in breder publyk fia it tekenûnderwiis op basisskoallen en middelbere skoallen. Yn dy, wittenskiplik sjoen ynkorrekte, kleurelear binne de tradisjonele primêre kleuren read, geel en blau. Nei minging ûntsteane dan de sekundêre kleuren grien, oranje en fiolet. De tapassing fan 'e tradisjonele kleurelear fan 'e skilderkeunst makket it faak ûnmooglik om 'e juste resultaten te berikken. Want hoewol't in fersêde oranje yndie foarme wurde kin troch in minging fan read en giel, sil in minging fan read en blau gjin fersêde pears opsmite, en in minging fan blau en giel gjin fersêde grien. Yn 'e praktyk wurdt dat oplost troch de begripen 'blau' en 'read' sa dizenich te hâlden dat ek pigminten dy't maginta-, resp. syaankleurich binne, derûnder beflapt wurde.
Jämtland
Jämtland is in lânskip (histoaryske provinsje) fan Sweden yn it lânsdiel Norrland. It grinzget oan Noarwegen en de lânskippen Härjedalen, Lappland, Medelpad en Ångermanland. Jämtland beslacht in oerflak fan 34.009 kante kilometer en is dêrmei it twadgrutste lânskip fan Sweden.
Regnerus Lycklama à Nijeholt (1703-1756)
Regnerus (Reinder) Lycklama à Nijeholt (Beetstersweach, 1 jannewaris 1703 - Ljouwert, 19 maart 1756) wie in grytman. Regnerus wie de soan fan Augustinus (Auke) Lycklama a Nijeholt (1670-1744) en Detsje fan Andringa.
Kampo Abdena
Kampo Abdena, ek wol neamd Kampo Abdena fan Hinte (* ûnbekend - † 1380 of 1381) wie in Eastfryske haadling. Hy wenne op in stins by Hinte.
Regnerus Lycklama à Nijeholt (1703-1756)
Militêr
Op 3 maaie 1709 waard hy skriuwer yn de kompanjy fan Saksen-Eisenach. Neidat hy op 7 jannewaris 1722 faandrich yn de kompanjy fan Du Moulin wurden wie waard hy yn 1725 kaptein. Fan 12 desimber 1735 ôf waard hy ritmaster yn it rezjimint Nassau-Fryslân.
Kampo Abdena
Skiednis
De Abdena's waarden op de ein fan de 14e, begjin 15e iuw, rekkene ta ien fan de wichtichste famyljes fan East-Fryslân. Harren machtssintrum wie de stêd Emden en hja beskikten oer stinzen yn Hinte en Norden. Yn de twadde helte fan de 14e iuw wiene de Abdena's de grutste tsjinstanner fan Okko I tom Brok, doe't dy it bewâld hawwe woe oer hiel East-Fryslân. Hja stipen in oare haadling Folkmar Allena yn syn kriich tsjin Okko I tom Brok.
It leger dat te striden luts tsjin Okko waard oanfierd troch Kampo en Folkmar Allena. Yn de slach by Loppersum dy't ein 1380 of begjin 1381 striden waard wie Kampo ien fan de njoggentich sneuvelen.
Taheakke
In taheakke (ôfkoarte ta tah.), bylage of appendiks is in bykommend dokumint dat oan in boek, rapport, skripsje, brief of e-mailberjocht fêstkeppele wurdt. Yn sa'n dokumint is oer it algemien eftergrûnynformaasje opnommen dy't de haadtekst ûnnedige lang meitsje soe. By in boek is in taheakke gauris in ferklearjende wurdlist of glossarium. By in sollisitaasjebrief wurdt faak as taheakke in curriculum vitae meistjoerd. By in e-mailberjocht wurdt in taheakke tsjintwurdich yn 'e foar it meastepart Ingelsktalige kompjûterterminology ek wol in attachment neamd.
Foarbylden
In goed en hiel bekend foarbyld fan taheakken by in wurk fan fiksje is The Lord of the Rings, fan 'e Ingelske skriuwer J.R.R. Tolkien. Dyselde foege oan syn magnum opus (neffens de paperbackedysje út 2001) mar leafst 103 siden oan taheakken ta (de ynhâldsopjefte net meirekkene). Dêryn jout er eftergrûnynformaasje oer de skiednis fan 'e troch him optochte wrâld Midierde, oer de kalinders dy't dêr brûkt wurde, oer de ôfstamming fan 'e haadpersoanen, oer de gronology fan syn ferhaal, oer de stavering en útspraak fan nammen, oer de talen fan syn elven en it skrift dêr't dy talen yn skreaun wurde, ensfh.
In foarbyld fan taheakken by in non-fiksjewurk is it mânske boek Adel in Friesland (1780-1880) fan Yme Kuiper, dat 58 siden taheakken omfiemet. Dy befetsje (fragminten fan) stambeammen fan 'e beskreaune slachten fan 'e Fryske adel; in opsomming fan aadlike famyljes yn Fryslân mei byhearrende aadlike titels en it jiertal fan ferheffing yn 'e adel; in list mei de famkesnammen fan froulju dy't yn 'e beskreaune perioade trouden mei Fryske eallju; in list mei patrysjers dy't yn dy snuorje trouden mei froulju út Fryske aadlike slachten; in list mei de sechstich rykste ynwenners yn Fryslân yn 1813/1814; listen mei de ynwenners fan Fryslân dy't yn 1821, 1851 en 1891 it heechst oanslein waarden foar belesting; en ferskate listen dy't ynsjoch jouwe yn 'e fermogensopbou fan 'e rykste ynwenners fan Fryslân.
Bankdrukken op de Paralympyske Simmerspullen 2000
De XIe Paralympyske Simmerspullen waarden yn 2000 te Sydney yn Austraalje hâlden.
Tinco Lycklama à Nijeholt (1696-1762)
Tinco Lycklama à Nijeholt (Ald Beets, 14 oktober 1696 - Ljouwert, 22 maart 1762) wie in Fryske grytman út it laach Lycklama à Nijeholt.
Tinco wie in soan fan Augustinus Lycklama à Nijeholt en fan Detsje fan Andringa. Hy waard begroeven yn de Westertsjerke yn Ljouwert.
Hy waard earst siktaris fan Opsterlân en yn 1725 ried yn it Hof fan Fryslân. Dêrnei waard er rintmaster fan it kertier fan Kempenland yn de Meijerij fan 's Hertogenbosch. Yn 1757 folge er syn broer Rein op as grytman fan Utingeradiel.
Hy boaske op 26 april 1726 mei Martha Kinnema fan Scheltinga (1702-1778), dochter fan Martinus, grytman fan Skoatterlân en Lemsterlân] en fan Amelia fan Coehoorn.Se krigen trije bern: Amelia Wiskia (1733), Martinus (1737) en Augustinus (1742).
Luitenant-op-see 3e klasse
In luitenant-op-see 3e klasse is in subalterne ofsier fan lege rang yn 'e nasjonale kriichsmacht fan in soad lannen. Dizze rang komt foar by de marine; de ekwivalinte rang by de lânmacht, de loftmacht, de maresjesee en de mariniers is twadde luitenant. Yn guon lannen is de ekwivalinte rang by de loftmacht piloat-ofsier. De oansprektitel fan in luitenant-op-see 3e klasse is "mynhear" of "mefrou". De boppelizzende rang is luitenant-op-see 2e klasse, en de ûnderlizzende rang is adjudant. Dêrmei is luitenant-op-see 3e klasse de leechste subalterne ofsiersrang by de marine.
Skematysk oersjoch
Oersjoch fan 'e oangeande rangen mei ekwivalinten yn oare kriichsmachtûnderdielen:
Yn 'e Nederlânske kriichsmacht
(oansprektitels kursyf werjûn)
Ångermanland
Ångermanland is in lânskip (histoaryske provinsje) yn it Sweedske lânsdiel Norrland. It grinzget oan de lânskippen Jämtland, Lappland, Medelpad en Västerbotten. Beëasten Ångermanland leit it súdlike part fan de Botnyske Golf.
De namme komt fan it wurd anger, Aldnoarsk foar djippe fjord, en is in ferwizing nei de djippe mûning fan Ångermanälven, mei in lingte fan 460 kilometer ien fan de langste rivieren fan Sweden.
Jan de Rapper
Jan de Rapper (Burgum, 30 april 1907 - Ysbrechtum, 15 juny 1988) wie in Frysk fuotballer foar VV Black Boys, in fersetsstrider ûnder de Twadde Wrâldoarloch yn de Groep Lever, dy't ta de Binnenlânske Striidkrêften behearde, en in bekend ûndernimmer yn Snits.
Jonkheid, oplieding en wurk
De Rapper waard yn 1907 berne as twadde soan fan koperslagger Marten de Rapper (1879-1963) en Tjitske Lourens (1882-1956) yn in húshâlding mei 12 bern. Hy makke allinne de legere skoalle ôf, mar folge letter lessen yn taal, rekenjen, elektra, radio, gas- en wetterlieding. Yn 1936 troude er mei Grietje Smith (1917-2006). It pear krige twa soannen: Marten de Rapper (1937-2018) en Jildert de Rapper (1944-1996). De Rapper wurke earst as gas- en wetterfitter en elektrisien.
Sa gau't Willem Santema in saak iepene oan Oud Kerkhof yn Snits, kaam De Rapper yn tsjinst as monteur. Yn 1941 iepene Santema in twadde pân oan de Oosterdijk 76 en waard De Rapper filiaalhâlder. Hy wenne mei syn húshâlding boppe dy saak.
VV Black Boys
Jan de Rapper wie yn alle gefallen fan 1929 oant 1938 lid fan voetbalvereeniging Black Boys yn Snits. Hy kaam út foar it earste alvetal, wie middenfjilder en in skoft oanfierder. Op 14 maaie 1931 behelle er mei Black Boys de twadde klasse. Nei de oarloch degradearre de feriening.
1940-1945
It hûs fan De Rapper (de saak fan Willem Santema) oan de Oosterdijk 76 wie in kontaktpunt fan ferset foar Groep Lever en der waarden wapens opslein. De Rapper hat mear as ien kear tegearre mei Dick Brouwer (Bontje) wapens ferfierd mei de bakfyts foar de NBS. Op in jûn yn 1942 loadste De Rapper foar Willem Santema trije ûnderdûkers by de Dútsers lâns en brocht se nei it adres fan syn broer Douwe de Rapper. De man, frou en harren soantsje hawwe dêr 2,5 jier ûnderdûkt sitten en hawwe de oarloch oerlibbe. Dêrneist hie De Rapper in aktive rol yn it fersprieden fan yllegale kranten, lykas Vrij Nederland, Trouw en Ons Volk den Vanderlant ghetrouwe.
Op 5 septimber 1944 waarden de Binnenlânske Striidkrêften by Keninklik Beslút oprjochte. Maart 1945 ûntfong De Rapper de ferklearring dat er yn de funksje fan groepskdt ûnderdiel wie fan de ''Ned. Binnenlandsche Strijdkrachten'' fan distrikt Snits, behearend ta g.gn.
Op snein 15 april waard Snits (en it grutste part fan Fryslân) befrijd. De NBS-ers sieten dy sneins earst yn it haadkertier: de âlde HBS oan de Westersingel yn Snits. In groepsfoto fan de NBS-groep fan Snits dy't op de dei fan de befrijing yn de HBS-skoalle siet, toant De Rapper op de tredde rige rjochts neist de midden. Syn broer Douwe stiet twadde fan rjochts yn de boppeste rige. Letter teagende NBS-ers de stêd yn en om fjouwer oere hinne hiene se alle strategyske punten fan de stêd yn hannen.
Nei 1945
Yn 1946 krige De Rapper it oantinsynsynje fan de B.S. en in dêrby hearrende oarkonde fan Prins Bernard. Yn de mei de hân skreaune brief fan de Befelhawwer Nederlânske Striidkrêften, Prins Bernard, waard De Rapper tanke foar syn tawijing en tsjinsten dy't er it lân betoand hie. De Rapper ûntfong ek in tankbrief, ûndertekene troch P. Windham-Wright, Major Officer Commanding, foar syn tsjinsten oan de alliearden. In op 1 juny 1946 datearre brief, ûndertekene troch Frank M. S. Johnson, Military Attache, betanke De Rapper ek foar syn help.
Op 9 augustus 1946 wie De Rapper oanwêzich by de gedachtenisgearkomst yn Vught op it fusilladeplak fan Willem Santema.
By it Joods Nationaal Fonds is yn 1947 troch de ûnderdûkers dy't yn 1942 lâns de Dútsers smokkele wiene foar De Rapper in beam set.
De Rapper wie lid fan de Vereeniging Friesland '40-'45 fan it distrikt en de gemeente Snits.
Wurk
Nei 1945 setten De Rapper en de frou fan Willem Santema dy syn saak noch in pear jier troch. Op it lêst naam De Rapper yn 1949 yn oerlis de saak oan de Oosterdijk oer. Yn 1950 waard de saak ynskreaun by de Sintrale Ambachtsadministraasje as elektrotechnysk ynstallaasjebedriuw, radioreparaasjebedriuw, leadjitters-, koper- en blikslakgers en sanitêr ynstallaasjebedriuw. Yn 1957 waard de saak ferboud en fergrutte. Der folge in feestlike iepening. Der wie romte foar in winkel yn wytguod en in wurkpleats. Underwilens wiene der al 9 persoanen oan it wurk yn de saak. Ta de klanten hearden û.o. it Tonnemafabryk. Yn 1962 waard de saak ferkocht oan de eardere wurknimmer Doede de Boer. De saak ferhuze nei in dêr foaroer lizzend pân oan de Oosterdijk 89 en is in yn it each rinnend gebou fan Snits wurden.
Filosemitisme
Filosemitisme of Judeofily is ynteresse yn, respekt foar en wurdearring fan it joadske folk, syn belang yn de skiednis, en de positive ynfloed fan it joadendom yn de wrâld, benammen troch net-joaden. It is wat oars as Kristlik Zionisme, ûnder faak protestanten, en kin in pro-Israel hâlding fan gefolch hawwe, mar dat hoecht net.
Oersjoch
Filosemitisme is net in nij ferskysel. De 19e iuwske filosoof Friedrich Nietzsche neamde himsels in "anti-anti-Semyt". It filosemitisme makket wer opgong, wat ûnder mear bliken docht út in tanimmende niget oan joadske kultuer en skiednis oan universiteiten by net-joadske studinten.
Filosemitisme wurdt yn de joadske mienskip ferskillend ûntfongen. Guon binne der bliid mei en sjogge der oanlieding yn foar joaden om harren yndintiteit en skiednis op 'en nij te besjen. Oaren binne benaud dat it om ferhoalen bekearing ta it Kristendom giet.
Filosemitisme is in utering fan it breder fenomeen Allofily, bewûndering foar frjemde kultueren. Anglofily en Frankofily binne der foarbylden fan. Daniel Goldhagen fan de Harvard University, skriuwer fan it kontroverzjele boek Hitler's Willing Executioners, redenearret dat filosemiten faak antisemiten yn it ferhoalene binne dy't it oer joaden hawwe wolle; yn in tiid dat iepenlik antsemitisme net mear akseptearre wurdt oerdriuwe hja krekt de positive kanten fan it joadendom. Norman Finkelstein is it mei him iens.
In hjoeddeiske Nederlânske eksponint fan filosemitisme is de stichting Kristenen foar Israel.
Ferkear
thumb|350px|Ferkear op de [[Interstate 80 by Berkeley yn Kalifornje]] Ferkear is it ferpleatsen fan persoanen of foarwerpen lykas dykferkear, spoardykferkear, skippen en fleantugen. Ek it oerbringen fan berjochten troch telekommunikaasje wurdt ta it ferkear rekkene. Ferkear wurdt yn goede banen laat troch bebuording, dykmarkearring en yn 'e 21e iuw ek autonavigaasje.
Bath
Plakken yn de Feriene Steaten:
Tifinagh
300px|thumb|It Tifinagh-skrift It Tifinagh (Berberske útspraak: [tifinaɣ]; ek as Tifinaɣ skreaun yn it Berbersk-Latynsk alfabet; Nij-Tifinagh: ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ; Tûarek-Tifinagh: ⵜⴼⵉⵏⵗ or ⵜⴼⵏⵗ) is in konsonanteskrift om yn de Berbertalen te skriuwen.
In moderne foarm fan it tradisjoneel skrift, it Nij-Tifinagh waard yn de tweintichste iuw yntrodusearre. It Ircam-Tifinagh is in foarm fan it skrift dat justjes oanpast is en wurdt yn de legere skoallen yn Marokko brûkt om de Berberske taal te learen.
It wurd tifinagh is nei alle gedachten in berberisearre froulike meartalsfoarm fan it wurd "Punysk". It Berberske froulike foarheaksel ti oan it Latynske punicus koe mooglik de "Fenisyske/Punyske letters" betsjutte.
Oarsprong
300px|thumb|In Libysk-Berberske ynskripsje op in rots yn Zagora, Marokko Der wurdt fanút gien dat it Tifinag-skrift fan it Libysk skrift, of ek wol it Libysk-Berbersk skrift neamd, út de âldheid ôfstammet, alhoewol't der net folle oer de ûntwikkeling dêrfan bekend is. Dat skrift waard yn de âldheid troch Berbersktaligen yn Noard-Afrika en de Kanaryske Eilannen brûkt. It komôf fan it skrift is net bekend, mar der wurdt fanút gien dat it besibbe oan it Fenisysk alfabet wie.
Der binne twa farianten fan it Libysk skrift bekend: in eastliken en in westliken ien. De eastlike fariant waard brûkt yn it gebiet fan it hjoeddeistige Konstantine en de regio Aurès yn Algerije. Fan de twa farianten is de eastlike dy't it bêst ûntsifere waard, om't der ferskate Numidyske twatalige ynskripsjes yn it Libysk en Punysk fûn waarden. 22 fan de 24 letters waarden ûntsifere. De westlike fariant wie mear primityf en waard brûkt by de kust fan de Middellânske See del fan Kabylje oant de Kanaryske Eilannen. Dy fariant brûkte 13 oanfoljende letters.
It Libysk skrift wie in kleare konsonanteskrift en hie gjin fokalen. Geminaasje waard net oantsjutten. It waard almeast fan ûnderen nei boppe en fan rjochts nei lofts skreaun, mar it waard ek wol op oare manieren skreaun. De letters feroaren fan foarm at se fertikaal of at se horizontaal skreaun waarden.
Tûarek-Tifinagh
300px|thumb|Yngong yn it plak [[Kidal yn Maly. It stiet skreaun yn it Tifinagh (ⴾⴸ// Kdl) en yn it Latyn]] It Libysk skrift wurdt hjoed-de-dei brûkt yn de foarm fan Tifinagh om yn de Tûarektalen, dy't in takke fan de Berbertalen binne, te skreauwen. 1500 jier âlde ynskripsjes dêrfan binne fûn op rotsen en yn grêftomben.
It Tûarek-Tifinagh wurdt hjoed-de-dei benammen brûkt yn spultsjes, puzels, graffiti en koarte berjochten. It skrift wurdt bytiden ek wol brûkt yn talen fan oanswettende folken.
Nij-Tifinagh
300px|thumb|Trijetalige paadwizers; Arabysk, Berbersk en Frânsk It Nij-Tifinagh is in skrift dat ûntwikkele waard fan eardere foarmen fan it Tifinagh. Dat skrift is fan lofts nei rjochts skreaun. Oant koartlyn waarden der mar amper boeken en websiden yn it skrift skreaun, om't der earder foar it Latynsk alfabet, en, mar wol minder, it Arabysk skrift keazen waard. It Nij-Tifinagh waard ornaris foar symboalyske doelen brûkt. Fan 2003 ôf wurdt der yn Marokko mear yn it skrift publisearre en wurdt it ek op guon skoallen ûnderrjochte. Dochs de measte Berberske publikaasjes brûke lywols it Berbersk-Latynsk alfabet. Bûten Marokko hat it skrift gjin offisjele status. Yn Algerije brûke almeast alle Berberske publikaasjes it Berbersk-Latynsk alfabet. Yn Lybje ferbea it bewâld fan diktator Moammar al-Kadaffi it brûken fan it skrift. Nei de Libyske Boargerkriich like de Nasjonale Oergongsried mear iepen te stean foar it brûken fan it skrift.
Letters
It Tifinagh waard in maart 2005 oan de Unikoade taheake.
Psychopaty
Psychopaty is in relatyf seldsume psychyske persoanlikheidssteuring, wêrby't de gewissefunksje, dy't him normaalwei yn 'e poppe- en pjuttefaze fan in minske ûntjout, efterbliuwt yn 'e ûntwikkeling of hielendal net ta stân komt. Dat gebrek uteret him yn oanhâldend asosjaal hâlden en dragen, in beheind of ûnbesteand ynlibbingsfermogen en berou, en dryste en egoïstyske eigenskippen sûnder remmings. Dizze steuring komt foar by heechút 1% fan 'e wrâldbefolking, mar dat binne wrâldwiid noch altyd 70 miljoen minsken. Mei machiavellisme en narsisme makket psychopaty diel út fan 'e saneamde 'Tsjustere Trijehoek' (Dark Triad).
Immen dy't oanhelle is mei psychopaty wurde in psychopaat neamd. Sokken steane benammen bekend om harren ferûntachtsuming fan 'e sosjale en morele noarmen, wêrby't se gauris relaasjes hawwe dy't karakterisearre wurde troch geweld, útrûpeling en/of ferlieding. Se kinne har net of mar kwealk yn 'e sitewaasje fan in oar ferpleatse en fiele har net skuldich oer de (troch oaren as ferkeard beskôge) dingen dy't se in oar oandogge. Ek reägearje se faak abnormaal op eangst en pine. Oare emoasjes wurde faak oerflakkiger field as troch minsken dy't net mei psychopaty oanhelle binne. It gebrek oan respekt dat psychopaten faak hawwe foar noarmen en wearden wurdt feroarsake troch dit minder fielen fan emoasjes.
Yn 'e media en de popkultuer is sûnt 1970 in protte publisearre oer psychopaty, sawol wat fiksje as non-fiksje oanbelanget. Dêrby giet it faak oer searjemoardners of ferkrêfters, itsij fiktiven, lykas Hannibal Lecter, itsij echten, lykas Jack the Ripper, Marc Dutroux en Joran van der Sloot. Dêrtroch is yn 'e bredere maatskippij it idee ûntstien dat psychopaty altyd krimineel of sels moardsuchtich hâlden en dragen feroarsaket, wylst dat yn wurklikheid mar tige seldsum is. De measte psychopaten libje harren libben 'gewoan' binnen de ôffredings fan 'e wet, mar hawwe der minder muoite mei om oare minsken min te behanneljen. Soks kin yn beskate omstannichheden sels in foardiel wêze; om in foarbyld te jaan: by grutte bedriuwen kin it foar de karriêre fan in liedingjaande posityf útwurkje as er der gjin problemen mei hat om minsken te ûntslaan.
Yn 1941 publisearre de Amerikaanske psychiater Hervey M. Cleckley it boek The Mask of Sanity, wêryn't er sechstjin kritearia joech foar de psychopatyske persoanlikheid. Dy publikaasje rekke letter efter de tiid doe't de gesachhawwende útjeften Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) en International Classification of Diseases (ICD) psychopaty ferfongen troch de asosjale persoanlikheidssteuring (ASPD), ek bekend as sosjopaty, en de dissosjale persoanlikheidssteuring (DPD). De term 'psychopaty' is dêrtroch ferdwûn út 'e hjoeddeistige klassifikaasjehânboeken fan 'e algemiene psychiatry. Yn 'e 1970-er jierren reyntrodusearre de foaroansteande Kanadeeske psycholooch Robert D. Hare lykwols it begryp 'psychopaty' yn 'e kriminology en de forinzyske psychiatry mei in nije rige kritearia, dy't er fêstlei yn 'e Hare Phychopathy Checklist. Dy wurdt yn 'e neamde fakmêden no noch brûkt foar it diagnostisearjen fan psychopaty.
The Fifth Element
The Fifth Element is in Ingelsktalige Frânske science fiction-aksjekomeedzjefilm út 1997 ûnder rezjy fan Luc Besson, mei yn 'e haadrollen Bruce Willis en Milla Jovovich. De titel betsjut "It Fyfde Elemint". It ferhaal draait om it beskermjen fan it fuortbestean fan alle libben yn it hielal en it fuortbestean fan 'e Ierde yn it bysûnder. Troch in stikmannich bizarre foarfallen wurdt dat de ferantwurdlikheid fan âld-kommando Korben Dallas, dy't op 't heden in bestean as taksysjauffeur yn New York besiket op te bouwen. The Fifth Element krige oer it algemien positive resinsjes fan 'e filmkritisy, hoewol't dejingen dy't negatyf oer de film wiene der ek wier neat fan hiel lieten. Yn 'e bioskopen woeks The Fifth Element lykwols út ta in grut kommersjeel súkses en it bleau fjirtjin jier lang de meast opbringende Frânske film aller tiden.
Plot
Yn 1914 arrivearje leden fan it bûtenierdske ras fan 'e Mondoshawanen by in oerâlde timpel yn 'e woastyn fan Egypte. Yn ferbân mei it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch helje se dêr it iennichste wapen wei dat it absolute kwea ferslaan kin, dat eltse 5.000 ferskynt om it hielal te ferneatigjen. It wapen bestiet út fjouwer ynkurven stiennen, dy't de essinsjes fan 'e fjouwer eleminten wetter, fjoer, lucht en ierde omfiemje, mei dêropta in metalene sarkofaach dy't it Fyfde Elemint yn 'e foarm fan in minske befettet. Dat Fyfde Elemint kombinearret de krêften fan 'e oare fjouwer eleminten ta in godlik ljocht, dat it tsjuster fan it kwea ferdylgje kin. De Mondoshawanen ûnthjitte harren minsklike kontaktpersoan, in preester fan in geheime oarder, dat se op 'e tiid mei it wapen weromkeare sille om it grutte kwea te ferslaan as dat oer trijehûndert jier wer ferskynt.
Yn it jier 2263 ferskynt it grutte kwea wer. It nimt de foarm oan fan in bal fan swart fjoer ter grutte fan in planeet en ferneatiget in romteskip fan 'e Federearre Territoaria fan 'e Ierde dat der raketten op ôffjurret. De Mondoshawanen keare werom sa't se ûnthjitten hiene, en nimme al fan fierrens kontakt op mei harren hjoeddeistige kontaktpersoan op 'e Ierde, de preester Vito Cornelius. Dyselde ynformearret de presidint fan 'e Federearre Territoaria oer wêr't er mei te krijen hat en hoe't it kwea ferslein wurde kin.
Underweis nei de Ierde wurde it romteskip fan 'e Mondoshawanen lykwols oanfallen troch guon Mangaloaren, in bûtenierdsk ras fan stalferwikseljende ferstjitlingen, dy't as hierlingen yn 'e tsjinst nommen binne troch de yndustrieel Jean-Baptiste Emmanuel Zorg. Dyselde blykt mei it kwea ûnder ien tekken te skûljen. It Mondoshawaanske skip stoart del op in planeet mei ferlies fan 'e hiele bemanning, wêrnei't de Mangaloaren út 'e wrakstikken de koffer mei de fjouwer elemintêre stiennen stelle om dy by Zorg te bringen. De iennichste 'oerlibbene' fan it delstoarten fan it romteskip is in metalene want dy't noch guon libbene sellen befettet. Yn in laboratoarium yn New York rekonstruëarje minsklike wittenskippers dy sellen ta in jonge humanoïde frou mei boppeminsklike krêften, dy't prompt útnaait en fan 'e wolkekliuwer springt dêr't it laboratoarium yn húsfêste is.
Hja falt troch it dak fan 'e fleanende taksy fan Korben Dallas, in âld-kommando dy't in healjier lyn ôfswaaid is en no in normaal bestean as taksysjauffeur besiket op te bouwen. Hoewol't Dallas genôch swierrichheden fan himsels hat en leaver net by de saak belutsen wurde wol, lit er him fermurwe troch de mei gebearten oerbrochte smeekbea fan 'e jonge frou, dy't harsels Leeloo neamt. Hy helpt har te ûntkommen oan 'e efterfolgjende plysje en bringt har by Vito Cornelius en dy syn akolyt David. Dan wurdt dúdlik dat Leeloo eins it Fyfde Elemint is.
By Vito Cornelius leart Leeloo fan in futuristyske foarm fan it ynternet, mei reuseftige faasje, alles wat der de lêste 5.000 jier foarfallen is. Ek leart se yn in pear minuten om Ingelsk te sprekken. Wylst Zorg fan 'e Mangaloaren de koffer ûntfangt dy't se út it wrak fan it Mondoshawaanske romteskip helle hawwe en ûntdekt dat dy leech is, fertelt Leeloo oan Vito Cornelius dat de Mondoshawanen de minsken net fertrouden en dêrom de fjouwer elemintêre stiennen net yn itselde romteskip ferfierd hawwe as de sarkofaach mei it Fyfde Elemint. Ynstee hawwe se de stiennen meijûn oan immen dy't se wól fertrouden, de ferneamde operasjongster diva Plavalaguna. Zorg deadet in hiele kloft Mangaloaren by wize fan straf foar harren falen, mar harren lieder, Aknot, is wisberet om mei de oare oerlibbenen de stiennen dochs noch yn 'e hannen te krijen om wraak te nimmen op Zorg.
De reis dy't Dallas sabeare wûn hat, wurdt sponsore troch de flamboyante radiopresintator Ruby Rhod, yn waans radioprogramma Dallas sadwaande in ûnwillige gast is. Op Fhloston Paradise wenje Dallas en Ruby Rhod in konsert Plavalaguna by yn in romtestasjon boppe de planeet dat tsjinst docht as hotel. Underwilens giet Leeloo nei de hotelkeamer fan 'e diva, dy't op dat stuit trochsocht wurdt troch de Mangaloaren. Yn in fûstgefjocht makket se koarte metten mei de ynkringers, mar krekt as se de koffer mei de stiennen meinimme wol, ferskynt de swierbewapene Zorg op it toaniel. Leeloo moat drave foar har libben en rekket ferwûne troch inkele kûgels fan Zorg. Dyselde pakt de koffer, pleatst in tiidbom en makket him út 'e fuotten, om pas letter, as er al ûnderweis werom nei de Ierde is, ta syn uterste frustraasje te ûntdekken dat de koffer op 'e nij leech is.
De Mangaloaren beslute om alle hotelgasten te gizeljen en falle al sjittend de operaseal binnen, wêrby't Plavalaguna deadlik rekke wurdt. Ear't se stjert, fertelt se Dallas dat se de elemintêre stiennen yn har lichem draacht. Nei har dea hellet er yndie de stiennen út har stoflik omskot, wêrnei't hy him mei Ruby Rhod yn syn sok in wei út 'e operaseal en de lobby fan it hotel fjochtet. Hy wit Aknot te deadzjen, wêrnei't de Mangaloaren de striid opjouwe. Dêrnei giet er op 'e siik nei Leeloo, dy't er ferwûne oantreft. Mei har, Vito Cornelius en Ruby Rhod by him nimt Dallas de lift nei de hangaar krekt op it stuit dat Zorg mei de oare lift wer op deselde ferdjipping arrivearret. Wylst it fjouwertal it romteskip fan Zorg stelt om by it hotel wei te kommen, bejout Zorg him wer nei de hotelkeamer fan Plavalaguna, dêr't er syn tiidbom krekt op 'e tiid ûntwapenet. Nei't er dat dien hat, lit lykwols in stjerrende Mangaloar in eigen bom ôfgean, wêrby't it hiele hotel ûntploft en Zorg omkomt.
Dallas-en-dy witte wer op 'e Ierde te kommen krekt foar't it grutte kwea de planeet berikt. Se bejouwe har nei de Egyptyske timpel, dêr't David ûnderwilens alles reemakke hat foar it ritueel. Dallas, Vito Cornelius, Ruby Rhod en David wurkje koartseftich om te ûntdekken hoe't de elemintêre stiennen wurkje. As se it einlings útfigelearje, en Dallas leit Leeloo yn 'e midden del, bart der lykwols neat. Underweis werom nei de Ierde is Leeloo nammentlik yn har ynternetsyktocht yn 'e kunde kommen mei it begryp 'oarloch', mei as gefolch dat se in ôfkear fan 'e minskheid krigen hat en har ôffreget wêrom't wêzens dy't by steat binne ta sokke grouweldieden eins rêden wurde moatte soene. Dallas wiist har derop dat der ek in protte goede kanten oan 'e minskheid sitte, en as Leeloo him om in foarbyld freget, neamt er leafde, fertelt har dat er fan har hâldt en tutet er har. Dêrop falt it ljocht út 'e fjouwer elemintêre stiennen fia it lichem fan Leeloo gear ta in ljochtstriel fan sa'n krêft en fellens, dat eltsenien dertroch ferbline wurdt. De ljochtstriel stjit omheech troch de atmosfear fan 'e Ierde en rekket de reuseftige brânende bal fan it grutte kwea, dat krekt by de Ierde arrivearre is. It kwea wurdt deade en de brânende bal dôvet út. Dallas en Leeloo wurde ynhelle as helden, mar hawwe inkeld noch oandacht foar inoar.
Preproduksje
The Fifth Element is in Ingelsktalige film, mar in folslein Frânske produksje. Regisseur Luc Besson begûn as teenager út poere ferfeling it senario te skriuwen en wurke der jierrenlang oan. Tsjin 1991, doe't filmprodusint Patrice Ledoux fan 'e studio Gaumont besleat om ta ferfilming oer te gean, telde it skript fan 400 bledsiden. Robert Mark Kamen waard ynset om it senario werom te bringen ta ferfilmbere grutte. Datselde jiers mette Besson de Frânske striptekeners Jean Giraud en Jean-Claude Mézières, dy't er as produksje-ûntwerpers by it filmprojekt beloek. De beide mannen hiene in tige grutte ynfloed op hoe't The Fifth Element der úteinlik út kaam te sjen.
Foar de haadrol fan Korben Dallas socht Besson sawol Bruce Willis as Mel Gibson oan. Gibson betanke freonlik foar de ear, mar Willis hie wol belangstelling, al wied er wat skruten om't syn beide lêste films, Hudson Hawk en Billy Bathgate, flopt wiene. Doe't Besson en Ledoux de finansiering net foarinoar krije koene, waard lykwols yn desimber 1992 de stekker út it projekt lutsen. Besson makke doe ynstee de aksjefilm Léon, mei Jean Reno en in pypjonge Natalie Portman yn 'e haadrollen, dy't it tige goed die en in protte jild opbrocht. Op 'e wjukken fan dat súkses krigen hy en Ledoux einlings de finansiering fan in budget fan $90 miljoen foar The Fifth Element rûn.
Doe't Besson Willis tafallich earne trof, fertelde er him dat de film definityf trochgie, mar dat er spitigernôch kieze moast foar in minder djoere haadrolspiler. Dêrop hiet Willis him om him it senario ta te stjoeren; as it him oanstie, woed er de haadrol wol foar in legere priis spylje. Nei't er it skript lêzen hie, liet er him kontraktueel fêstlizze foar de rol fan Korben Dallas. Foar de rol fan Leeloo keas Besson út 300 oant 400 audysjes dy't er sels ôfnaam úteinlik foar it Oekraynske model Milla Jovovich. Hy wie op dat stuit troud mei Maïwenn Le Besco, dy't yn 'e film de rol fan 'e diva Plavalaguna spilet, mar ûnder de opnamen ferliet er har foar Jovovich, mei wa't er letter wertroude (dat houlik einige yn 1999 yn in skieding). Foar de rol fan 'e antagonist Zorg keas Besson akteur Gary Oldman út, mei wa't er earder gearwurke hie yn Léon.
Opnamen
Besson, dy't skjin syn nocht hie fan 'e tsjustere gongen yn romteskippen en de mar amperoan ferljochte planeten út 'e measte science fiction-films, stie derop dat it meastepart fan 'e aksjesênes op ljochtskyndei opnommen wurde soe, en woe dat de film in "fleurich healwize" sfear azeme ynstee fan in somber reälisme. De mear as 900 kostúms yn 'e film waarden allegear eigenhandich ûntwurpen troch de bekende moade-ûntwerper Jean-Paul Gaultier yn in styl dy't er sels typearre as "yntellektueel transgressyf", en dy't bedoeld wie om 'e noarmen en wearden op it mêd fan seksualiteit en geslachtspatroanen út te daagjen. De filmmuzyk waard fersoarge troch Éric Serra. De saneamde 'himelske taal' fan Leeloo wie eins in keunsttaal fan 400 wurden dy't Besson sels ûntwurpen en mei Jovovich oefene hie.
De kamerarezjy fan The Fifth Element wie yn 'e hannen fan Thierry Arbogast. De bou fan 'e filmsets begûn op oktober 1995, en de opnamen setten op 5 jannewaris 1996 útein en duorren oant en mei 16 maaie fan dat jier. De woastynsênes yn 'Egypte' waarden eins opnommen yn Mauretaanje. De operasêne waard opnommen yn it Royal Opera House yn Londen. Foar de rest fûnen de opnamen fierhinne plak yn 'e Pinewood Studios, yn it Ingelske greefskip Buckinghamshire. Besson hie syn film eins yn syn heitelân Frankryk meitsje wollen, mar koe dêr de fasiliteiten net fine dêr't er ferlet fan hie.
Distribúsje
De distribúsje fan The Fifth Element waard fersoarge troch de Gaumont. De film waard foar it earst fertoand op 7 maaie 1997 as de iepeningsfilm fan it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes. Yn desimber 1997 waard The Fifth Element útbrocht op VHS-keapfideo en dvd. De earste blu-rayferzje kaam út op 20 juny 2006, mar soe te lijen hân hawwe fan minne byldkwaliteit. Doe't der op 17 july 2007 in nije blu-rayferzje publisearre waard, mochten keapers fan 'e earste ferzje dy't der ûntefreden oer wiene, dy foar de nije ynwikselje.
Untfangst
De film wurke polarisearjend: de minderheid fan 'e filmkritisy dy't net posityf wie oer The Fifth Element, mocht ek wier hielendal net oer de film. Yn it tydskrift Variety omskreau Todd McCarthy de film as "in fierhinne mislearre Jeropeesk besykjen om in science fiction-spektakel yn Amerikaanske styl nei te bearen." Ek fûn er dat de film opmakke wie "út in griemmank fan eleminten dy't har net noflik minge litte." Yn it tydskrift Slate wie David Edelstein noch ûnmeilydsumer. Hy skreau: "It rint derom oft it de minste film is dy't ea makke is, mar it is beslist ien fan 'e meast kranksinnige."
Ek it optreden fan Chris Tucker yn 'e rol fan 'e ferweakke radio-discjockey Ruby Rhod jage de kritisy twa ferskillende kanten út. Yn 'e Los Angeles Times en it tydskrift Time waard er priizge foar syn aktearjen, wêrby't Time him sels oantsjutte as "it skandalichste special effect fan 'e hiele simmer." Mar Josh Winning fan Total Film wiisde Tucker syn optreden oan as it djiptepunt fan 'e film en naam it op as nûmer 20 yn syn list fan "50 optredens dy't films ferrinnewearre hawwe".
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hie The Fifth Element in goedkarringspersintaazje fan 71%, basearre op 65 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, omskreau de film as "fisueel ynventyf en op fleurige wize oerdreaun", om dêroan ta te heakjen: "The Fifth Element fan Luc Besson is in fantastysk stik pop-science fiction dat himsels nea al te serieus nimt." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behelle The Fifth Element in goedkarringspersintaazje fan 52%, basearre op 22 resinsjes.
Opbringst
The Fifth Element brocht yn 'e bioskopen wrâldwiid $263,9 miljoen op. Dêrmei wie de opbringst hast it trijefâldige fan it budget fan $90 miljoen. De bruto winst bedroech fan $173,9 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moasten. Fan 'e opbringst waard 24% yn 'e Feriene Steaten binnenhelle, en 76% yn alle oare lannen en territoaria. The Fifth Element wie de op acht nei meast opbringende film fan 1997. Yn Dútslân wûn de film de Goldene Leinwand, in sertifikaat dat takend wurdt oan films wêrfan't yn 'e bioskoop mear as 3 miljoen kaartsjes ferkocht binne. The Fifth Element wie de djoerste Jeropeeske film ea makke, mar ek de meast opbringende Frânske film aller tiden. Dat lêste rekôr behold de film oant yn 2011 Intouchables útkaam.
Prizen
The Fifth Element wûn op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes fan 1997 de Grutte Priis foar Technyk foar de kamerarezjy fan Thierry Arbogast. De film wûn dat jiers ek de BAFTA, de wichtichste Britske filmpriis, yn 'e kategory bêste special effects (Mark Mangini). Foar de Césars du Cinéma, de wichtichste Frânske filmpriis, waard The Fifth Element nominearre yn acht kategoryen, wêrûnder bêste film, bêste orizjinele filmmuzyk (Éric Serra), bêste filmmontaazje (Sylvie Landra), bêste lûd (Daniel Brisseau) en bêste kostúmûntwerp (Jean-Paul Gaultier). De film wûn trije Césars: foar bêste rezjy (Luc Besson), bêste kamerarezjy (Arbogast) en bêste produksje-ûntwerp (Dan Weil).
By de Oscars waard The Fifth Element yn 1998 nominearre foar de priis foar bêste lûdsmontaazje (Mangini). Oare nominaasjes foar de film wiene: de Hugo Award foar bêste dramatyske presintaasje, de Satellite Award foar bêste special effects, de Saturn Awards foar bêste science fiction-film, bêste byrol fan in aktrise (Milla Jovovich), bêste special effects en bêste kostúms, en de MTV Movie Award foar bêste gejocht (tusken Leeloo en de Mangaloaren).
Norrbotten
Norrbotten is it meast noardeastlike lânskip (histoaryske provinsje) fan Sweden en leit yn it lânsdiel Norrland. It grinzget yn it westen oan Lappland, yn it easten oan Finlân en yn it suden oan Västerbotten. Norrbotten hat in oerflak fan 26.671 kante kilometer en 195.024 ynwenners (2016).
Oarekant Goed en Kwea
Oarekant Goed en Kwea, yn it oarspronklike Dútsk: Jenseits von Gut und Böse, is in filosofysk wurk fan 'e hân fan 'e grutte njoggentjinde-iuwske Dútske filosoof, skriuwer, dichter, komponist en kultuerkritikus Friedrich Nietzsche (1844-1900), mei as ûndertitel Foarspul fan in Filosofy fan 'e Takomst (Vorspiel einer Philosophie der Zukunft).
Yn dit boek jout Nietzsche sljochtwei en sûnder omballingen syn wrâldfisy en syn tinkbylden oangeande de moraal en de seedlikens wer, wêrby't er fuortbreidet op 'e ideeën dy't er yn syn eardere roman Dat Sei Zarathustra al op 't aljemint brocht hie. Koartsein komt syn betooch derop del dat goed en kwea mar ferskillende uterings fan deselde ympuls binne, wat makket dat der yn prinsipe gjin ûnderskie tusken bestiet, sadat it hiele stelsel fan noarmen en wearden, sa't dat yn 'e Westerske kultuer bestiet, nearne op grûne en neat wurdich is. Jenseits von Gut und Böse waard foar it earst útjûn yn 1886. De Fryske oersetting fan Eric Hoekstra waard útjûn yn 2003.
Ynhâld
Yn Jenseits von Gut und Böse leit Nietzsche de tekoartkommings bleat fan it slach folk dat ornaris "filosofen" neamd wurdt en beneamt er de kwaliteiten fan dejingen dy't er oantsjut as "de nije filosofen": ferbyldingskrêft, selsfertrouwen, gefaarlikens, orizjinaliteit en it "skeppen fan noarmen en wearden". Dêrnei bestriidt er guon fan 'e krúsjaalste foarûnderstellings fan 'e âlde filosofyske tradysje, lykas selsbewustwêzen, kennis, wierheid en frije wil, dy't er fuortset as optinksels fan it morele bewustwêzen.
Yn it plak dêrfan wiist er it begear nei macht oan as de útlis foar alle gedrachspatroanen; sa'n opfetting past krekt yn syn útsjoch op it libben, dat hy beskôget as it goede en it kwea foarby. Hy ûntkent op dy manear dat der in universele moraliteit bestiet foar de minske as soart. Hy giet djip yn op godstsjinst en de morele aspekten fan 'e bân tusken master en slaaf, wylst er algemien oanfurde minsklike opfettings op 'e nij besjocht. Dêrby beskôget er sels oerhearsking fan 'e iene minske troch de oare, taeigening fan 'e besittings fan 'e iene troch de oare of it tabringen fan skea, yn hokfoar foarm ek, oan 'e swakkeren yn 'e maatskippij net as universeel ferkeard.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan Jenseits von Gut und Böse ferskynde yn 2003 ûnder de titel Oarekant Goed en Kwea by Utjouwerij Bornmeer op De Gordyk. De Fryske fertaling is fan 'e hân fan Eric Hoekstra, dy't earder ek Nietzsche syn Also Sprach Zarathustra oersette. Yn 2007 waard Oarekant Goed en Kwea werútjûn troch Elektroanyske Letteren Fryslân te Ljouwert.
Västerbotten
Västerbotten (Frysk: Westerboaiem) is in lânskip yn Norrland yn it noardeasten fan Sweden. It grinzget yn it noarden oan Lappland en Norrbotten, en yn it suden oan Ångermanland. Västerbotten beslacht in oerflak fan 15.538 kante kilometer en hat 220.175 ynwenners (2016).
Poalsk-Russyske Oarloch
Mei de "Poalsk-Russyske Oarloch" wurdt yn de Wikipedy almeast bedoeld:
Jan Gijsbertus Driessen
Jan Gijsbertus Driessen (Wieringen, 13 septimber 1855 – Nymwegen, 27 april 1940) wie in arts dy’t him ynsette foar de bestriding fan tuberkuloaze.