cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Clermont-Ferrand
Clermont-Ferrand (Ossitaansk: Clarmont-Ferrand, Clarmont, Clarmont d'Auvèrnhe of Clarmont d'Auvèrnha) is de haadstêd fan de Frânske regio Auvergne en de meast wichtige stêd yn en teffens haadplak fan it departemint Puy-de-Dôme.
Fan it totale ynwennertal (yn 2005) binne sa'n 31.000 studinten. De berepsbefolking sit foaral yn de finansjele en administrative sektor en de logistyk. Clermont-Ferrand is it oarspronklike festigingsplak fan bannefabrikant Michelin, dy't sa'n 14.000 minsken yn it wurk hat.
De katedraal fan Clermont-Ferrand en in protte huzen yn it âlde sintrum binne swart, omdat se fan lavastien boud binne.
Namme
De stêd hat yn de rin fan de tiid ferskate nammen hân:
Religy
Fierwei it grutste part fan de befolking fan de Auvergne is katolyk. Clermont-Ferrand ek; it is in biskopsit. Der binne twa grutte RK-tsjerken:
Kultuer
Yn Clermont-Ferrand sit it Archeologysk museum Bargoin.
Moderne fiifkamp op de Olympyske Simmerspullen 1964
De Olympyske Simmerspullen 1964, ek wol de XIXe Olympiade neamd, waarden yn 1964 yn Tokio, Japan hâlden.
Lokaasjes
De sporten fan de moderne fiifkamp waarden beoefene op de folgjende lokaasjes.
Medaljespegel
De top trije fan lannen dy't by de moderne fiifkamp medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1964.
Kramersmole
De Kramersmole is in poldermole bewesten it doarp Goutum, dat diel útmakket fan de gemeente Ljouwert.
De Kramersmole en de Mûne Heechlân stienen earder tegearre by Wurdum, dêr't se flakby it Van Harinxmakanaal de polder Wurdumer Nijlân bemealden. Se rekken yn ferfal neidat se dizze funksje ferlern hienen. De beide spinnekopmoles waarden yn 1985/1986 eigendom fan de Stifting De Fryske Mole, dy't se yn 1995 ferfarre liet nei in plak sa'n twa kilometer bewesten Goutum oan De Swette, om se dêr te restaurearjen. Yn 2002 waard de restauraasje fan de Kramersmole foltôge. It herstel fan de Mûne Heechlân wie yn 2004 klear. Beide moles binne maalree en kinne op ôfspraak besichtige wurde.
Queens Park Rangers FC
Queens Park Rangers (faak ôfkoarte ta QPR) is in Ingelske fuotbalklup út Londen. De klup is oprjochte yn 1886 troch it meiïnoar gean fan de klups St Jude's en Christchurch Rangers. De klup spilet har thúswedstriden op Loftus Road en spilet yn de heechste difyzje fan Ingelân.
Skiednis
QPR waard in profesjonele fuotbalklup yn 1889 en spile oant it seizoen 1933/1934 ta yn meardere stadions, foar't se op Loftus Road begûnen te spyljen fan 1917 ôf.
Yn it seizoen 1960/1961 behelle QPR har grutste oerwinning oait. De wedstryd tsjin Tranmere Rovers einige yn 9-2. Yn it seizoen 1966/1967 spile QPR yn de tredde difyzje fan it Ingelske fuotbal en waard doe kampioen. Yn dat suksesfolle seizoen wûn it ek de League Cup en waard dêrmei de earste klubp út de tredde difyzje dy't dêryn slagge. Yn de finale waard West Bromwich Albion nei in 0-2 efterstân mei 3-2 ferslein.
Sportive súksessen
Dave Sexton is de bekendste trener fan QPR. Yn it seizoen 1975/1976 behelle hy mei de klup in twadde plak yn de Premier League achter Liverpool. De wichtichste spiler fan dat team wie Gerry Francis. Yn 1977 wiksele Sexton fan klup. Hy gie nei Manchester United, en twa jier letter degradearre QPR. Yn 1982 helle de klup de finale fan de FA Cup, mar ferlear de return mei 1-0 fan Tottenham Hotspur, nei't de earste wedstryd yn 1-1 einige. In jier letter, ûnder lieding fan Terry Venables, kaam de klup werom op it heechste nivo. Yn it seizoen dat folge, slagge Venables deryn om mei QPR liifsbehâld feilich te stellen, en gie nei it grutte Barcelona.
Yn de jierren dy't folgen, wie it in kommen en gean fan ferskate treners. Grutte súksessen kamen dêr net, mar de klup degradearre tenminsten net. Yn it earste seizoen fan de nije Premier League (foarhinne Division One) einige QPR op in kreas fiifde plak, wêrmei't it heger einige as alle oare Londenske klups. Dernei gie it hieltiten sljochter en doe't de klup Les Ferdinand ferkocht, degradearren de Queens Park Rangers úteinlik dochs yn it seizoen 1995/1996.
Sportive swierrichheden
It seizoen dernei like de klup opnij te degradearjen, mar dat waard mar krekt foarkommen. Troch in negative finansjele sitewaasje dienen de Queens Park Rangers in pear jier letter dochs in stapke leger. It earste seizoen yn de tredde difyzje, wêr't se dat jier ynkommen wienen, einige de klup op it achtste plak. Dêrtroch mocht QPR krekt net oan de play-offs om promoasje nei de twadde difyzje meidwaan. Yn it seizoen 2002/2003 helle de klup lykwols wol de play-offs, mar wie Cardiff City yn de finale mei 1-0 te sterk. Der bestiet in ferhaal dat belangrike minsken fan Cardiff City opsetlik it brânalaarm ôfgean lieten yn it hotel wêr't de spilers van QPR de nacht foar de finale trochbrochten. Dêrtroch soene dizze spilers wurch oan de ôftraap ferskine.
Fertsjinsten
League Cup
Brugse Metten
Football League Championship
Stechlinmar
De Stechlinmar, yn it Dútsk: Stechlinsee, Großer Stechlinsee of Stechlin, is in mar yn Landkreis Oberhavel, Brandenburch, Dútslân. De mar leit op in hichte fan 60 m, it oerflak is 4.52 km². De lânseigen fiskesoarte Coregonus fontanae, in dwerchsoarte houting (Dútsk: Stechlin- of Fontanemarene), komt alline dêr mar foar. Theodor Fontane syn lêste roman, Der Stechlin, spilet him yn de omkriten fan de mar ôf.
George Onslow
André George Louis Onslow (Clermont-Ferrand, 27 july 1784 – dêre, 3 oktober 1853) wie in Frânske komponist fan diels Ingelske komôf. Yn syn tiid gou er as in wichtich komponist fan meast keamermuzyk. Nei syn dea waard er fergetten.
Wurk
Onslow is fral fan witten om de tsientallen strykkwartetten en -kwintetten dy't er skreaun hat. Njonken keamermuzyk skreau er fjouwer symfonyen, fjouwer opera's, koarwurken en pianomuzyk. Syn styl waard tige beynfloede troch de Earste Weenske Skoalle en wurdt skaaimerke troch de sekuere ôfwurking, ryk ferskaat oan melodijen en yngreven kontrapunt. It slagge him om de dramatyk fan de Frânske opera te kombinearjen mei d smûke wrâld fan de keamermuzyk. Ek yn it symfoanyske sjenre die bliken dat er, Berlioz net meirekkene, de meast oarspronklike Frânske komponist fan syn tiid wie.
Jonkhear
thumb|Rangkroan fan in jonkhear Jonkhear (ôfkoarting: jhr.) is in aadlik predikaat (en gjin aadlike titel, sa't faak wol tocht wurdt). It froulike ekwifalint is jonkfrou(we) (ôfkoarting: jkfr.).
Dit predikaat wurdt brûkt troch de measte leden fan aadlike famyljes. It tsjut oan dat men wol by de adel heart, mar gjin titel hat. It wurdt ek brûkt foar froulju mei in titel om oan te jaan dat se noch net troud binne. It predikaat wurdt foar de folsleine namme setten. In tal foarbylden:
Yn kombinaasje mei akademyske of amtlike titels:
Der binne guons famyljes dy't it predikaat jonkhear brûke as titel, bygelyks de keninklike famylje dy't de titel Jonkhear fan Amsberg brûkt, sjoch hjirûnder.
Jonkhear fan Amsberg
De keninklike famylje fan Nederlân brûkt it predikaat "Jonkhear" de lêste jierren as in titel. De soannen en pakesizzers fan prins Claus, dy't yn striid mei de jildende regels net "Jhr. Claus van Amsberg, Prins fan de Nederlannen" wie, mar dizze as in titel fierde, sette harren oantsjutting Jonkhear fan Amsberg nei harren keninklike of prinslike titels. Dêrmei is yn dit gefal de betsjutting fan de namme Jonkhear dus safolle feroare dat it, alteast foar de famylje Fan Oranje-Nassau, in titel wurden is.
Rangkroan
Neffens beslút fan kening Willem I fan de Nederlannen yn 1817 meie jonkhearen of jonkfroulju yn Nederlân en Belgje de rangkroan fan in (erf)ridder boppe harren famyljewapen fiere, en binne dus as sadanich te herkennen. Dizze kroan bestiet út in ring fan effen goud (sûnder edelstiennen) mei dêrop fiif gouden punten mei op elke top in pearel. Boppedat is de ring omwikselje mei in snoer fan pearels.
Swipedei
Swipedei is in dei yn july as op De Jouwer riden wurdt om de Gouden Swipe. Yn 2016 waard fan dit evenemint de 30e edysje holden. De dei wurdt organsearre troch de Hurddraverij en Rinferiening De Jouwer dy't al sûnt 1885 bestiet. De feriening is dêrmei ien fan de âldste draafsportferienings fan Nederlân. Sûnt 1928 wurde de draverijen op de Nutsbaan fan de Jouwer hâlden. Dêrby kin middels de toto ek jild ynsetten wurde. Der binne meardere soarten draverijen lykas in stayerskoers en in monteedraverij foar amazônes. Sûnt 2007 is der ek in Friezerace "ûnder de man", de ruters ride dan ûnder seal. Der is ek in ponyrace, hjirby wurdt ek striden om in lytse Jouster stuoltsjesklok.
Der wurdt twa kear yn it jier koerse. Begjin july de “Swipedei” en ein septimber of begjin oktober de Jouster merkekoersen dêr't de winnende eigener/of pikeur (elk jier om bar) in spesjaal makke Jouster stuoltsjesklok yn ûntfangst nimme mei. De Gouden Swipe binne iepenbier tagonklik.
As priis stelde direkteur fan Douwe Egberts, Hessel Douwes de Jong destiids de Gouden Swipe beskikber. At in dielnimster de swipe trije kear efter elkoar of fiif kear yn totaal wûn, dan mocht se de wikselpriis hâlde. Yn 1985 barde dat. Frou Janna Dragt-Peenstra út Sonnegea fersloech doe de oare pikeurs foar de fyfde kear en mocht se de Gouden Swipe hâlde. Dêrnei waard in nije swipe beskikber steld, mei de betingst dat it altyd in wikselpriis bliuwe soe. Yn 2006 stoppe Douwe Egberts mei de sponsoring en joech de Gouden Swipe yn eigendom fan de organisearjende Jouster Hurddraverij- en Rinferiening. De eardere gemeente Skarsterlân naam de sponsoring oer (sûnt 2014 gemeente De Fryske Marren). Yn it ferline krigen de winnaressen fan de Gouden Swipe de trofee in jier lang mei nei hûs ta. De Jouster Hurddraverij- en Rinferiening hat lykwols oanjûn de swipe op in iepenbier plak oan it publyk toane te wollen. Sûnt jannewaris 2012 stiet de trofee yn it gemeentehûs.
By it 100-jierrich bestean fan de feriening waard in reüny hâlden foar alle winneressen fan de Gouden Swipe.
Thijs Taconis
Thijs Taconis (Rotterdam, 28 maart 1914 - Mauthausen, 6 septimber 1944) wie spion yn de Twadde Wrâldkriich.
Koart nei de Nederlânske kapitulaasje besochten Nederlânske fersetsgroepen ynformaasje te garjen. It wie tige muoilik om dizze ynformaasje troch te jaan nei Ingelân. Ut Ingelân wei waarden om dy reden aginten útset op Nederlânsk beset grûngebiet (Englandspiel). Sy waarden stjoerd troch de Sintrale ynljochtingetsjinst ûnder lieding fan François van 't Sant. De tsjinst wurke gear mei MI-6 en de SOE.
Op 7 novimber 1941 gie Taconis nei Nederlân. Hy sprong út in fleantúch tegearre mei Huub Lauwers, in Nederlânske sjoernalist oplaat ta geheim agint. Sy sprongen as earsten en se kamen del by Ommen. Se hienen as opjefte krigen in radioferbining op te setten mei it haadkertier yn Londen en dizze te ûnderhalden. Op 3 jannewaris waard it earste koadeberjocht nei Londen stjoerd.
Op 9 maart1942 gie it mis. Thijs Taconis waard arrestearre en op 6 septimber 1944 yn Mauthausen fusilearre tegearre mei 23 oare Nederlânske geheim aginten.
As koadenamme brûkte hy Thijs en Thijs Timmer.
Thijs Taconis liet in jildbedrach nei. Dit jild is brûkt om de Sulveren Anjer te bekostigjen. Dizze Sulveren Anjer wurdt elk jier jûn oan in fiiftal persoanen dy’t har ynset hawwe foar de Nederlânske kultuer of de kultuer fan de Nederlânske Antillen. De Sulveren Anjer giet út fan it Prins Bernhard Kultuerfûns.
Heliosintrisme
thumb|240px|Heliosintrysk sinnestelsel út Andreas Cellarius's Harmonia Macrocosmica, [[1708.]] De heliosintristyske teory of heliosintrisme giet der fan út dat de sinne it middelpunt fan it universum is, dêr't alles om hinne draait, of it middelpunt fan it sinnestelsel, dêr't de planeten omhinne draaie.
Algemien
It heliosintrisme is yn it Westen op wittenskiplike basis fêstige troch it wurk fan Nicolaus Kopernicus en Galileo Galilei. Kopernicus' boek, Oer de omwinteling fan de himelske sfearen (De Revolutionibus Orbium Coelestium) waard yn 1543 publisearre doe't hy op it stjerbêd lei. Yn it earstoan joech it net folle argewaasje, benammen troch de tsjerke, dy't de passaazjes oer it heliosintrisme ferbea. It heliosintristyske wrâldbyld is pas echt populêr wurden troch Galilei en Johannes Kepler, dy't inkele hurde wittenskiplike bewizen oandroegen.
De Roomsk-Katolike Tsjerke wie in grut tsjinstanner fan it heliosintrisme. Dat hie as redenen:
Wittenskiplike ûnderbouwing
Dat Kopernicus mei in nij wrâldbyld kaam wil noch net sizze dat it algemien akseptearre waard. De tsjerke hie grutte beswieren en der wie noch gjin empiryske ûnderbouwing fan de troch him lansearre teory.
Tycho Brahe, dy't in geosintrysk wrâldbyld hie, besocht de teory fan Kopernicus te falsifisearjen troch waarnimmings te dwaan. Op basis fan syn gegevens, dy't sûnder teleskoop dien waarden, kaam hy ta in nije teory: de moanne en de sinne draaiden yn konsintryske sirkels om de ierde. De planeten op harren bar draaiden om de sinne. Dat wrâldbyld kin sa as oergong sjoen wurde fan it geosintrisme nei it heliosintrisme. Syn assistint en opfolger Kepler brûkte letter Tycho Brahe's observaasjes fan Mars as basis foar de formulearring fan syn ferneamde wetten.
De úteinlike oerwinning fan it heliosintrisme kaam troch de waarnimmingen dy't Galileo Galilei yn 1609 die mei de krekt útfûne teleskoop en troch de wetten fan Kepler, dy't binnen in heliosintrysk wrâldbyld de planeetbanen op folle ienfâldiger wize beskreaunen as oant dan ta mooglik west hie. Galilei waard yn 1616 foar syn opfettings troch de Ynkwisysje ta libbenslang feroardiele.
Tsjintwurdich binne der net folle minsken mear dy't tinke dat de ierde yn it sintrum fan it universum stiet, en it binne nea wittenskippers. Ien fan de grutste filosofen fan de moderne tiid, Friedrich Nietzsche (1844-1900), wie lykwols poer op de Koperniaanske teory tsjin: hy fûn dat se yngie tsjin de sintúchlike waarnimming. Sjoch hjiroer ek it geosintrisme.
Yn de 16e iuw waard troch Giordano Bruno it idee nei foaren brocht dat de sinne in stjer wie, krekt as in protte oaren. Om dy stjerren soenen dan wer planeten draaie, lykas om ús sinne. Hy beskreaun dizze gedachte yn syn boek De l'Infinito, Universo e Mondi.
Letter die bliken dat ek de sinne net yn it middelpunt fan it hielal stiet. In wichtige rol spile hjiryn it wurk fan William Herschel út 1802. Hy ûntdekte dat de sinne beweechde tsjinoer stjerren. Yn tweintich jier hie hy 90.000 stjerren bestudearre, en hy kaam ta de konklúzje dat it Molkenpaad in platte skiif fan stjerren wie, en dat de sinne net mear as ien fan dy stjerren wie.
Kopernicus fersus Tycho Brahe
Men soe him ôffreegje kinne wêrom't de santjinde-iuwske gelearden, lykas Johannes Kepler en Galileo Galilei, de foarkar joegen oan it heliosintryske model fan Nicolaus Kopernicus ynstee fan it geosintryske model fan Tycho Brahe. It model fan Tycho Brahe is net sa botte bekend. Dit model moat net betize wurde mei it (tagelyk geosintryske) model fan Klaudius Ptolemaeus. Tycho Brahe stelt dat de ierde yn 'e midden stiet, dat de moanne en de sinne om de ierde draaie, en de oare planeten om de sinne. It is net dreech yn te sjen dat de ûnderlinge bewegingen fan de himellichems krektsa klopje mei it model fan Tycho Brahe. It beswier fan de episykels bestiet net, de troch Galilei ûntdekte fases fan Fenus klopke eksakt, lykas it feit dat Fenus en Merkurius altyd yn de buert fan de sinne stean. En it feit dat Jupiter moannen hat, hoecht ek gjin beswier te wêzen. Mar Kepler en Galilei holden fêst aan het heliosintryske model. Kepler krige dêrtroch in konflikt mei Tycho Brahe, en de tsjerklike autoriteiten makken Galilei it libben soer. Dochs holden dizze minsken de foet by de kûle. Tsjintwurdich witte wy dat de massa fan de sinne grutter is as dy fan de rest fan it sinnestelsel, en dat op grûn dêrfan de sinne wol yn de midden stean moat. Boppedat sjogge wy yn de rin fan it jier dat de stjerren in parallellaktyske beweging útfiere, en it is wol tige ûnwierskynlik dat de sinne yn har jierlikse beweging om de ierde alle stjerren meisleept. Mar yn de santjinde iuw wisten se allegear noch net.
In mear technysk argumint foar it heliosintrisme is te finen yn de Wetten fan Kepler. Dizze wet jout in relaasje tusken de omrintiid P fan in himellichem en de lingte fan de heale lange as a. Dizze is: P2/a3 = konstant. Allinnich de moanne foldocht net oan dizze wetmjittichheid.
In konstante fan 9,83.10-19 s2/m3 foar it stelsel
In konstante fan 2,95.10-19 s2/m3 foar de stelsels
In konstante fan 1,7.10-13 s2/m3 voor de stelsels
Wat kinne wy hjir foar konklúzjes út lûke? Besjogge wy de trije listkes, dan blykt dat alle wearden fan elk rychje in himellichem mienskiplik hawwe. Yn it twadde rychje is dat de sinne, en yn it tredde is it Jupiter. Blykber is der yn elk stelsel ien himellichem dat dikteart hoe grut de konstante is. Yn it gefal fan Jupiter is it boppedat dúdlik sichtber dat Jupiter grutter is as de fjouwer moannen, en dat Jupiter yn de midden stiet (dat wol sizze dat Jupiter in lykmjittiger beweging makket tusken de stjerren as de fjouwer moannen). Yn it twadde rychje dikteart de sinne hoe grut de konstante is, en lichtwol kin dêrút konkludearre wurde dat de sinne fierwei it grutste is, en boppedat dat de sinne yn de midden stiet.
List fan planetoïden 10301-10400
Dit is in list fan planetoïden 10301-10400.
List fan haadstêden
Oersjocht fan haadstêden.
Lannen sûnder haadstêd
Allinnich Naurû en Switserlân hawwe gjin offisjele haadstêd, de 192 oare lannen wol. De gebouwen fan de regearing fan dy twa steaten lizze respektivelik yn Yaren en Bern. Bern krige de beneaming "bûnsstêd".
Haadstêden fan territoria en ôfhinklike gebieten
* Frânsk-Guyana, Guadelûp, Majot, Martinyk en Reünion binne feitlik gjin echte "ôfhinklike gebieten" omdat se as oerseeske anneks departeminten folslein diel útmeitsje fan Frankryk en dêrtroch deselde relaasje hawwe mei Parys as bygelyks Korsika of de Elzas. Yn 2011 kriget Mayotte allyksa dy status. ** Ascension en Tristan da Cunha binne om sa te sizzen ôfhinklike territoria fan Sint-Helena, dat sels in ôfhinklike territorium fan it Feriene Keninkryk is.
Anne Woudwijk
thumb|right|Stânbyld fan Grutte Pier, makke troch Anne Woudwijk. Anne Woudwijk (Drachten, 11 maaie 1952) is in byldzjend keunstner út Drachten.
In soad fan syn wurk is neu ferbûn mei de provinsje Fryslân. Woudwijk wurdt ek faken ynspirearre troch de âlde Germaanske mytology.
Yn it bekend wurk fan syn hân is it stânbyld fan Grutte Pier yn it sintrum fan Kimswert. Yn 1992 bea hy by de iepening fan in Frysk-Grinzer agintskip fan De Nederlandsche Bank yn Drachten in byld oan, dat in guozzepear foarstelde. Mei it pear, dat elkoar libbenslang trou bliuwt, symbolisearre Woudwijk de ferbûnenheid tusken de provinsjes Grinslân en Fryslân. Yn opdracht fan De Nederlandsche Bank mekke hy fierder in keunstwurk mei as titel De Guozzetrek. Trije wjuken, wêrfan de heechste 5,50 meter is, steane yn in hoeke fan 17 graden yn in fiver foar it gebou.
Yn 2002-2003 exposearre Woudwijk yn Museum Smellingerlân yn Drachten mei njoggen mytologyske bylden.
Yn 2006 eksposearre hy yn itselde museum mei in ynstallaasje mei as tema de âldtestamintyske profeet Elia. De ynstallaasje is útfierd yn paleobasalt.
Karma Deleg Chö Phel Ling
Karma Deleg Chö Phel Ling is it earste boedistyske kleaster dat yn Nederlân stifte is. It leit krekt bûten it doarp Hantum. De boedisten neame sa'n kleaster in stûpa.
It kleaster waard yn 1986 stifte troch Chödje Lama Gawang Rinpoche dy't noch altyd de lieding hat. De stûpa wie yn 1991 klear. It kompleks wurdt brûkt as besinnings- en meditaasjesintrum.
Anne Woudwijk
Syn dochter Roelie Woudwijk (Drachten 1979) is ek byldzjend keunstner.
Wurk yn de iepenbiere romte
thumb|Anti-[[apartheidsbyld (1986), Drachten]]
Karma Deleg Chö Phel Ling
De stûpa
Sûnt 1993 stiet op it terrein in Tashi Gomang Stûpa. Om dizze stûpa is in kleastergong oanlein mei gebedsmoles.
Afrikaanske sliepmûzen
De Afrikaanske sliepmûzen (wittenskiplike namme: Graphiurus) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (Sciuromorpha), de famylje fan 'e sliepmûzen (Gliridae) en de lyknammige ûnderfamylje fan 'e Afrikaanske sliepmûzen (Graphiurinae). Dit skaai omfiemet 15 ûnderskate soarten, dy't allegear foarkomme yn Afrika besuden de Sahara.
Alemannen
De Alemannen (ek stavere as Alamannen of Allemannen) foarmen in ferbûn fan Germaanske folken, dy't by de Sueben hearden. Harren machtichste stam wienen de Semnonen. De namme wiist op in samling fan folken "alle minsken". Yn 360 hienen sy noch 14 ferskillende hartoggen. Sy wennen oarspronklik tusken de Ryn en de Donau, yn it hjoeddeiske Zwaben. Fan dêrút ûndernamen sy fan 212 ôf geregeld plondertochten op Romeinsk gebiet.
Ynfallen yn it Romeinske Ryk
right|thumb|300px|Wenplakken en ekspânsje fan de Alemannen In part fan de Sueben waard troch Langobarden, Boergonden e.o. nei it westen ta krongen en yn 213 ûnder it regear fan keizer Karakalla, foar de earste kear sjoen yn Galje. Sy krigen doe de namme Allemannen. Dizzen oefenen druk út op de Romeinske limes, mar waarden troch Karakalla syn leger ta stean brocht. Nei in oare mislearre trochbraak yn 233-234 slagge it harren yn 259-260 werom te kommen yn it Romeinske Ryk. Diskear wie de politike gaos yn it Romeinske Ryk sadanich dat dit fiergeande ynfallen fan de Allemannen útlokke. Diskear fûnen der ynfallen plak nei Galje en fan 268 ôf ek nei Itaalje ta. Ferskate keizers besochten hjir tsjinyn te gean mei wikseljend súkses. Yn dizze perioade gong ek in part fan de limes foargoed ferlern en de Allemannen koenen harren festigje yn it gebiet efter de limes tusken de Ryn, Main en Neckar, de saneamde Agri Decumates. Ein 3e iuw waard dizze tastân konsolidearre: Romeinske tsjinoanfallen bleaunen út en de line fan de Boppe-Ryn waard as nije grins fan it ryk mei forten fersterke.
Bûnsmaat en fijân fan de Romeinen
Yn 328 kamen de Romeinen in foederaty-ferdrach mei de Allemannen oerien. Dit hâlde yn dat de Allemannen tsjinst namen yn it Romeinske leger en de beskerming fan de Ryn-grins op harren nommen. By in opstân fan it Romeinske leger yn 350 waard it ferdrach troch de Allemannen oan de kant skood. De takomstige keizer Julianus Apostata gie yn 'e striid tsjin de Alemannen en makke in ein oan harren ynfiltraasje yn de Elzas. By Straatsburch waarden de Allemannen yn (357) ferpletterjend ferslein. De lieder fan de Allemannen waard dêrby finzen nommen en twongen in foar de Romeinen foardielige frede te sluten. Dizze frede duorre lykwols net lang, want in oantal jierren letter, yn 364 foelen de Allemannen opnij Galje binnen. Under keizer Valentinianus I waard earst foargoed in ein makke oan dizze ynfallen. Yn it Swarte Wâld waarden de Allemannen yn 370 ferslein en de Limes opnij fersterke.
Opkomst en fal fan it Allemaanske ryk
Yn 406-407 koenen de Allemannen, doe't de Ryn-Donau-limes troch ferskate swierrichheden yn it Romeinske Ryk net langer beskerme wurden koe troch it grinsleger, suver ûnbehindere East-Galje besette. De Romeinen besochten om 'e nocht troch it sluten fan nije bûnsmaatskippen it ferlies oan grûngebiet te beheinen. Yn de 5e iuw bleaunen de Allemannen wenjen yn Súd-Dútslân, Switserlân en de Elzas.
Op de ein fan de 5e iuw hienen de Allemannen harren feriene ûnder lieding fan ien kening. Dizze besocht fet te krijen op de omkriten fan Keulen, wêr't doe de Ripuaryske Franken wennen en foel yn 496 harren oan. De Ripuaryske kening Sigebert koe it allinnich net oan en rop de help yn fan Klovis, de kening fan de Salyske Franken, om de ynfallers te kearen. It kaam ta in fjildslach by Zülpen. De feriene legers fan de Franken brochten dêr de Allemannen nei in wikseljend kriichsferrin in ferneatigjende nederlaach ta. De Allemannen sloegen op de flecht en de Franken lutsen plonderjend it ryk fan de Allemannen yn. Yn 506 foel Klovis as lieder fan in Frankysk leger it gebiet fan de Allemannen yn en fersloech harren opnij. De Ostrogoatyske buorren ûnder lieding fan kening Diderik de Grutte skeaten de Allemannen diskear te help. De Franken besetten doe it noardlik part fan it Allemaanske ryk. Harren ryk bleau lykwols net lang mear bestean. Yn 536 waard it hielendal beset troch de Franken en ûnder Frankysk gesach pleatst. Der wie in ein kaam oan de selsstannigens fan de Allemannen. Under Frankysk gesach bleau der wol in satellytsteatsje Allemaanje bestean.
Falomster Feart
thumb|260px|Falomster Feart by It Goddeloas Tolhûs De Falomster Feart is in feart yn de gemeente Dantumadiel. De feart rint fan it Krúswetter yn it Houtwiel foarby It Goddeloas Tolhûs en De Falom nei de Nije Feart.
Skiednis
De Falomster Feart waard yn de 16e iuw groeven om it oerskot oan wetter kwyt te reitsjen en sa koe de turf makliker ôffierd wurde. It grutte beswier fan de Falomster Feart wie, dat it sâlte wetter hjirlâns fierder it lân ynkringe koe mei stoarmfloeden. De namme Brakken wiist noch op dit sâlte wetter. Fêst stiet, dat der ten easten in gebiet wie mei sâlt of brak wetter en ten westen in swietwettergebiet en dat de Falomster Feart kâns joech ta ferminging. Dit koe foarkomd wurde troch by De Falom in slûs te bouwen. Mooglik wie soks te djoer en is der in 'oerhaal', 'kielwindeweer', 'oertoom' of 'falom' oanlein. Dêr waard dan it skip oerhinne lutsen troch in ynstallaasje. Sa soe it buorskip oan syn namme komd wêze. De ferfeanting gie troch oant begjin 20e iuw. Om 1910 waard it lêste heechfean tusken De Westereen en De Falom ôfgroeven. Dit fean wie sa sâlt, dat it net as normale brânstof ferkocht wurde koe. De gemeente hat it ôfgrave litten om dizze as branje foar de skoallen te brûken. Yn de 18e iuw waard begûn mei it ôfgraven fan it leechfeangebiet, wat trochgie oant yn de 19e iuw. De klyn waard opbaggele en mei preammen ferfierd nei in heger lizzend plak om hjir ferwurke te wurden ta baggelturf. Nei de ferfeanting waard de grûn brûkt foar bou- en greidlân. Yn it leech lizzende wetterrike gebiet waard in soad fiske. De fiskfangst betsjutte in wichtige boarne fan ynkomsten foar de earme befolking. Hiel lang rûnen de belangrykste ferbinings mei de bûtenwrâld oer it wetter. De Falomster Feart wie dus in belangrike ferbiningsmooglikheid, ek as omwei fan Ljouwert nei de Lauwerssee, om de tollen yn de Dokkumer Ie te omsilen. Oant ein 17e iuw rûn de lânwei fanôf Dokkum/Moarrewâld (Damwâld) oan de feart ta. Letter waard de wei trochlutsen oant Feanwâlden. Oer de feart waard in ophelbrêge lein en der kamen in tolhûs en in herberch by te stean. De wichtige noard-súdferbining waard ± 1850 ferhurde en rjochtlutsen.
Maggi (merk)
Skiednis
It merk Maggi waard yn 1872 oprjochte yn Switserlân troch Julius Maggi. Hy woe fia it merk de arbeidersklasse foarsjen fan fiedsel mei hege fiedingswaarde. Yn 1886 ûntwikkele hy it earste standertsop. Yn 1897 rjochte Julius Maggi it bedriuw Maggi GmbH op yn de Dútske stêd Singen. Yn 1908 folge it earste bûllonblokje, destiids “maggiblokje” neamd.
De flesse waard mooglik betocht troch Jules de Praetere, in Flaamsk keunstskilder en grafikus dy't om 1906 mei it ûntwerp kaam. It byldmerk 'Kreuz-Stern', in stjer mei in krús yn 'e midden is betocht troch Julius Maggi sels. Syn biedwurd wie 'per ardua ad astra', "Troch swierrichheden - it krús - nei de stjerren ta", in muoisume reis nei súkses. De plant levisticum officinale krige troch de saus de namme "maggiplant", in namme dy't yn 1953 foar it earst yn de Ljouwerter Krante opdûkte. Julius Maggi wie soan fan in Italjaanske ymmigrant dy't op 23-jierrige leeftiid de mealderij fan syn heit oernaam. Doe't er beynfloede rekke troch in dokter Schuler, dy't it iten foar de arbeidersklasse ferbetterje woe, ûntwikkele Maggi in fiedsume en goedkeape mealing fan pûlfruchten. Letter kamen der kant-en-kleare soppen by. Troch aaiwiten te ûntbinen en dat in pear moanne stean te litten ûntstie yn 1886 it "Maggi-Würze" in goedkeap alternatyf foar fleisekstrakten. Dat der 'Sinds 1895' op stiet is frjemd, want de maggi is pas yn 1902 yn Nederlân yntrodusearre. Dat barde troch de Amsterdamske hanneler Paul Horn. Lang wie soaja in bestândiel fan de maggi, mar dat is yn 2006 ferfongen troch in smaakfersterker. Op de alderearste fleskes stie ek in hantekening fan Julius Maggi, dy ferdwûn yn de jierren fyftich, mar stiet no wer op it fleske.
Yn 1947 waard Maggi as merk oernomd troch Nestlé.
Cocktail (betsjuttingsside)
"Cocktail" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Sopraansaksofoan
thumb|100px|Sopraansaksofoan In sopraansaksofoan of sopraansaks is ien fan de lytste (en heechste) leden fan de saksofoanfamylje. De soprillo en de sopraninosaksofoan binne lytser wylst de altsaksofoan ien slach grutter is. In sopraansaks is ornaris rjocht, yn tsjinstelling ta de alt en noch legere leden fan de famylje. Mar de sopraansaks komt ek yn in bûgde foarm foar (foarm fan in altsaks). Dy foarm is net iens sa seldsum, ferskate merken meitsje dy foarm mar der is wol in oare seldsumer foarm: nammtenlik de sakssello (in bûgde hals mei nei foaren steande beker).
De sopraansaks stiet meast stimd yn bes en blaast lykas alle saksofoanen oer in oktaaf sadat it spyljen fan in toanljedder te ferlykjen is mei dy op in blokfluit.
Wat de mensuer oangiet is de sopraansaksofoan te ferlykjen mei in klarinet. Beide binne reidynstruminten. It grutte ferskil yn klankkleur wurdt makke troch de ferskillende boarring, in sopraansaksofoan hat in koanyske boarring wylst in klarinet in silindryske boarring hat. In klarinet blaast oer yn it duodeciem.
Thanksgiving
Thanksgiving (Ingelsk foar "Tankjaan") of Thanksgiving Day ("Tankjoudei") is in nasjonale feestdei dy't op ferskate data fierd wurdt yn in stikmannich lannen en territoaria. It begûn as in kristlike hjeldei, dy't bedoeld wie foar it jaan fan utering oan tankberens foar de rispinge. Yn 'e kontekst fan it kristendom waard dy nammentlik sjoen as in seine, dy't oan 'e minskheid taparte wie troch God. Tagelyk dêrmei waard ek tanksein foar it hiele ôfrûne jier. Tsjintwurdich is Thanksgiving lykwols sa ferankere yn 'e kultuer fan 'e lannen dêr't it holden wurdt, dat it ek in sekuliere feestdei is.
De feestdei is it bekendst út 'e Feriene Steaten, dêr't Amerikaansk Thanksgiving fierd wurdt op 'e fjirde tongersdei fan novimber, op 'e foarjûn fan Swarte Freed en de iepening fan it krystseizoen. It wykein dat op dy tongersdei folget, stiet bekend as it Thanksgivingwykein. Yn Kanada wurdt Kanadeesk Thanksgiving lykwols fierd op 'e twadde moandei fan oktober.
2006
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 2000-er jierren.
Sopraansaksofoan
Inkelde bekende en ynfloedrike sopraansaksofoanisten binne Sidney Bechet en Steve Lacy.
Thanksgiving
Oare lannen en territoaria dêr't Thanksgiving in offisjele feestdei is, binne Grenada (25 oktober), Libearia (earste tongersdei yn novimber), it Australyske territoarium Norfolk (lêste woansdei yn novimber) en Sint-Lusia (earste moandei yn oktober). De fiering yn Grenada hat in folslein eigen eftergrûn dy't neat mei it kristendom of de rispinge fan dwaan hat; by Grenadaansk Thanksgiving wurdt nammentlik de Amerikaanske ynfal yn Grenada fan 1983 betocht, dy't in reäksje wie op 'e ôfsetting en terjochtstelling fan 'e sosjalistyske premier Maurice Bishop nei in militêre steatsgreep troch leden fan syn eigen politike partij.
Yn Nederlân bestiet in protestantske hjeldei dy't út deselde woartels komt as Thanksgiving: de Tankdei foar Gewaaks en Arbeid, dy't op 'e twadde woansdei fan novimber falt. Sterk dêrmei ferbûn is de Biddei foar Gewaaks en Arbeid, dy't op 'e twadde woansdei fan maart holden wurdt.
Green Book (film)
Green Book is in Amerikaansk-Sineeske histoaryske biografyske komeedzjedramafilm en roadmovie út 2018 ûnder rezjy fan Peter Farrelly, mei yn 'e haadrollen Viggo Mortensen en Mahershala Ali. De titel betsjut "Grien Boek" en ferwiist nei The Negro Motorist Green-Book, in reisgids dy't tusken 1936 en 1966 útbrocht waard foar swarten dy't troch it segregearre Amerikaanske Suden reizgen. It ferhaal, dat ynspirearre is troch wiere foarfallen, giet oer de New Yorkske útsmiter fan Italjaansk komôf Frank Vallelonga, byneamd "Tony Lip". Dyselde wurdt yn 1962 ynhierd as sjauffeur en liifwacht fan 'e Afro-Amerikaanske pianist Don Shirley, as dy op toernee giet troch it Suden fan 'e Feriene Steaten. Green Book waard foar it earst fertoand op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto en krige fan 'e filmkritisy oer it algemien loovjende resinsjes. De film wûn trije Oscars (wêrûnder de Oscar foar Bêste Film), trije Golden Globes (wêrûnder de Golden Globe foar Bêste Film – Musical of Komeedzje), in Screen Actors Guild Award en in BAFTA. Yn 'e bioskopen wie Green Book ek kommersjeel tige súksesfol.
Plot
Yn it New York fan 1962 siket útsmiter Frank Vallelonga, byneamd "Tony Lip", nei tydlik wurk om himsels, syn frou Dolores en syn soannen Nick en Frank jr. itende te hâlden, mei't syn nachtklub, de Copacabana, in fearnsjier ticht giet foar renovaasjes. Hy wurdt útnûge foar in sollisitaasjepetear by in dokter Don Shirley, dy't lykwols gjin genêskundich dokter, mar in doktor yn 'e musikology blykt te wêzen. Don is in briljante negroïde pianist en in muzikaal wûnderbern, dy't op syn sechsde al konserten joech. Syn talint hat him gjin wynaaien lein, en hy is smoarryk. Mei de blanke sellist Oleg en kontrabassist George foarmet er it Don Shirley Trio, wêrmei't er fan doel is op in acht wiken duorjend toernee te gean troch it Amerikaanske Midwesten en it Amerikaanske Suden. Dêrfoar siket er in sjauffeur en assistint. It oaninoar keppeljen fan Tony en Don is foar net ien fan beiden botte oanloklik. De rasistyske Tony hat neat op mei swarten, mar hy hat ferlet fan ynkommen. Don is net ûnder de yndruk fan Tony syn persoanlikheid, mar beslút him yn te hieren op basis fan 'e goede referinsjes dy't er oer him krigen hat. Hy komt lykwols pas ta syn beslút nei't er, ta Tony syn ferheardens, Dolores opskille hat om te freegjen oft sy it wol goed fynt dat er har man acht wiken lang meinimt op 'en paad.
Se sette ein oktober tegearre yn in troch Don syn platemaatskippij oanlevere auto ôf út New York, wylst Oleg en George yn in eigen auto reizgje. It plan is om op krystjûn wer thús te kommen. Fan 'e platemaatskippij hat Tony wegekaarten krigen en teffens in eksimplaar fan The Negro Motorist Green-Book, in reisgids oer it segregearre Amerikaanske Suden, dêr't alle motels, restaurants, garaazjes en benzinestasjons yn opnommen binne dêr't swarten wolkom binne. It toernee begjint yn Pittsburgh, yn it westen fan 'e steat New York, en folget dan in rûte troch Ohio, Indiana, Illinois en Iowa foar't der ôfbûgd wurdt nei it Suden, wêrnei't de reis troch Kentucky, Noard-Karolina, Georgia, Tennessee, Arkansas, Louisiana, en Mississippy giet, om te einigjen yn Alabama.
Underweis botse Tony en Don op 'e earste dei al, en dat boazet geandewei de reis troch it Midwesten allinne mar fierder oan. Don, dy't wat in arrogante snob is, giet omreden fan syn maatskiplik súkses mei de heechste Amerikaanske fermiddens om; sa hat er ferskate kearen in optreden fersoarge yn it Wite Hûs foar presidint John F. Kennedy. Hoewol't er fan ienfâldich komôf is, hat er him dêr troch syn muzikaal talint as jong bern al oan ûntwraksele en hat er der amper noch oantinkens oan. Hy is in deftige hear mei in ferfine smaak, dy't frijwol gjin bining hat mei de Afro-Amerikaanske kultuer. Tony, oan 'e oare kant, is in folkske keardel fan etnysk Italjaansk komôf, dy't seit wêr't it op stiet en der net foar tebekskrillet om geweld te brûken as er dat nedich achtet. Hy hat der gjin nocht oan wannear't Don syn dwaan en litten bekritisearret, wylst Don ûntefreden is oer Tony syn faak ûnfatsoenlike hâlden en dragen.
Op it toernee troch it Midwesten rekket Tony oprjocht ûnder de yndruk fan Don syn talint foar pianospyljen. Ek begjint er te beseffen hoe'n iensum bestean Don liedt, mei't er net tusken de gewoane Afro-Amerikanen past, mar omreden fan syn hûdskleur ek net akseptearre wurdt troch oare leden fan syn eigen maatskiplike klasse. Neigeraden dat de reis foarderet en se inoar better kennen leare, fine de beide mannen in soarte fan rûtine dêr't se allebeide mei libje kinne. Tony besiket Don yn 'e kunde te bringen mei syn eigen Afro-Amerikaansk erfskip, lykas frituerde hin en de muzyk fan û.o. Little Richard en Ella Fitzgerald. Oarsom biedt Don oan om Tony te helpen mei de brieven dy't er oan Dolores stjoert. Yn 't earstoan hawwe dy in ynhâld yn 'e trant fan "Hoe giet it mei dy? Mei my giet it goed." Nei't Don him dermei bemuoit en de tekst diktearret, skriuwt Tony ynienen yn romantyske fiergesichten dy't er ferliket mei de kwaliteiten fan syn frou, wylst er har syn ivige leafde beswart. Dolores springe de triennen yn 'e eagen as se dy brieven lêst, en se hellet har freondinnen derby om se foar te lêzen, wêrnei't dy ek sokke brieven fan harren respektivelike mannen easkje.
Wannear't it toernee it Amerikaanske Suden yn giet, rekket Tony almar mear ûntset oer de diskriminearjende behanneling dy't Don ûntfangt fan syn gasthearen en willekeurige blanken as er net op it poadium efter de piano sit. Op in jûn yn Kentucky, as er út syn suterige motel ferdreaun wurdt troch syn eigen ûnnoflikens foar de oare swarte motelgasten oer, dy't kontakt mei him besykje te lizzen, bedarret er by fersin yn in kroech dêr't inkeld blanken talitten wurde. Hy wurdt dêr troch in groep blanke bargasten yninoar slein en bedrige. Kontrabassist George, dy't dêr tafallich foarby komt, hastiget him nei Tony ta. Dy giet nei de kroech ta en bedriget de bargasten mei in pistoal dat er op 'e rêch, ûnder syn kolbêrjaske, by de broeksbân yn stutsen hawwe soe (mar nea te foarskyn hellet), oant se it wisse foar it ûnwisse nimme en Don gean litte. Neitiid drukt Tony Don op it hert om der de rest fan it toernee net wer sûnder him op út te gean.
As se op in stuit in motelkeamer diele, reitsje de beide mannen oan 'e praat oer famylje. Dan docht bliken dat Don eins in broer hat, fan wa't er alhiel ferfrjemde rekke is. Hy ferwachtet fan syn broer dat dy it inisjatyf ta fermoedsoening nimme sil. Tony hâldt him foar dat de wrâld smoarfol sit mei iensume, benaude minsken dy't wachtsje oant in oar de earste stap set, en besiket him oan te trúnjen sels kontakt mei syn broer op te nimmen. Don wifelet oer wat er dwaan sil.
Yn Macon (Georgia) komme Tony en Don by in kleanwinkel lâns dêr't in kreas pak yn 'e etalaazje hinget. Tony bepraat Don om it te passen, mar sadree't de winkelbetsjinde foar it ferstân kriget dat it pak foar Don is, jout er harren te ferstean dat se it pak dan earst keapje moatte foar't it past wurde kin, want, sa is de ymplikaasje, in pak dat troch in swartenien past is, kin dêrnei net mear oan blanken ferkocht wurde. Dyselde jûns wurdt Tony yn syn hotelkeamer opskille troch de pleatslike plysje. It docht bliken dat Don trappearre is yn it pleatslike swimbad, dêr't er in homoseksuele moeting mei in jonge blanke man hie. De arrestearjende plysjes binne rasistysk en homofoob, mar Tony kin harren mei wurden wol oer en keapet har om, sadat se de beide mannen gean litte.
De oare deis, yn Memphis (Tennessee), treft Tony yn it hotel in pear maffiosi út New York dêr't er kunde oan hat. As dyselden foar it ferstân krije dat er foar in swarten wurket, sizze se tsjin him dat der wol better wurk te finen is en biede se him in baan oan. It petear is yn it Italjaansk, mar dat is in taal dy't Don goed behearsket, sadat er alles folgje kin. Tony poeieret de mannen ôf troch te sizzen dat se it der dy jûns yn 'e hotelbar wol oer hawwe kinne. As er letter nei ûnderen nei de bar sil, hâldt Don him steande en biedt er him mear jild oan om by him te bliuwen. Tony slacht dat oanbod ôf en seit dat se in priis ôfpraat hiene en dat er him dêroan hâlde sil. Hy is alhiel net fan doel om foar de maffia te wurkjen, mar moat it wat omsichtich oanpakke om it oanbod ôf te stegerjen, mei't er gjin fijannen meitsje wol. Don tocht dat Tony fan him ôf woe no't oan it ljocht kommen is dat er net inkeld swart is, mar ek noch homo. Tony fertelt him dat er al tweintich jier útsmiter is yn nachtklubs yn New York, en dat er dêr yn syn tiid wol mindere dingen sjoen hat.
Yn Mississippy reitsje Tony en Don by nacht en min waar paadbjuster en bedarje se yn in sundown town (in plak dêr't swarten nei sinne-ûndergong, sundown, net komme meie). Se wurde oanholden troch in pear plysjes, wêrfan't de iene in iepentlike rasist is. As er Tony mislediget, jout dy de man in terwinkel, wat resultearret yn 'e arrestaasje fan Tony en Don. Se wurde yn 'e sel smiten en driigje in optreden te missen. Don easket syn rjocht op om in abbekaat opskilje te meien, en as him dat tastien wurdt, makket er fan 'e gelegenheid gebrûk om 'e bekendste abbekaat fan hiel it lân te beljen. Dat is minister fan Justysje Robert Kennedy, dy't neitiid de gûverneur fan Mississippy ûnder druk set om 'e plysje ûnder druk te setten om Don en Tony frij te litten.
De jûns fan it lêste optreden, yn Birmingham (Alabama), wurdt Don de tagong wegere om te iten yn it restaurant fan 'e allinne foar blanken tagonklike countryklub dêr't er optrede moat. Hy beslút te wegerjen om op te treden as er net yn it restaurant ite mei. Graham Kindell, de manager fan 'e countryklub, hâldt lykwols foet by stik. Don seit dan tsjin Tony (dy't fan 'e platemaatskippij mar de helte fan syn salaris útbetelle kriget as Don in optreden mist) dat er spylje sil as Tony wol dat er dat docht. Tony tinkt eefkes nei en riidt dan de auto foar. Se geane nei in bluesklub foar Afro-Amerikanen, dêr't Don him nei it iten oan 'e piano by de band jout om earst in stik fan Chopin te spyljen en dêrnei de rest fan 'e jûn bluesferskes. As se de klub ferlitte, lûkt Tony ynienen syn pistoal (dat er dus dochs echt hat) en sjit in pear kear yn 'e loft om 'e oerfallers ôf te skrikken dy't har by de auto opwachtsje om't Don him yn 'e klub yn 'e beurs sjen litten hat.
Tony en Don sette op hûs oan om te besykjen om op krystjûn wer yn New York te wêzen. Yn Maryland wurde se wer oanholden troch de plysje, en Tony, dy't troch de tocht troch it Suden wend rekke is oan rasistyske plysjes, frezet it slimste. Mar de behelpsume steatsplysje wol him der inkeld eefkes op wize dat er in lekke efterbân hat. Dêrnei liedt er yn 'e oangeande sniestoarm it ferkear om 'e auto fan Tony en Don hinne, sadat Tony feilich de bân ferwikselje kin. Op in stuit, as se deunby New York binne, wol Tony it opjaan, om't it net mear fertroud is om fierder. Hy sjocht mar kwealk wat yn 'e stienstoarm en boppedat kin er de eagen amper noch iepen hâlde. De auto arrivearret lykwols dochs noch op krystjûn by Tony foar de doar, mei Don efter it stjoer en Tony sliepend op 'e efterbank.
Tony nûget Don deryn, mar dy slacht it oanbod ôf en giet nei hûs. Wylst Tony yn syn behindige appartemint ynhelle wurdt troch wiif en bern, bruorren en susters, sweagers en skoansusters en syn eigen heit en Dolores harres, keart Don werom nei syn lúkse penthouse dêr't er allinne efterbliuwt nei't er syn butler Amit frijjûn hat om 'e kryst mei syn gesin troch te bringen. Tony syn sweager Johnny freget him hoe't it wie om foar in "swartjoekel" te wurkjen. Dat is in term dy't Tony foarhinne ek foaroan yn 'e mûle lei, mar no beskrobbet er Johnny derom. Underwilens betinkt Don him en set er dochs noch werom nei Tony-en-dy. Tony hellet him deryn mei in omearming. Ek Dolores krûpt him oan, wêrby't se him daliks in betankje yn it ear flústeret foar syn help by Tony syn brieven, dêrmei bewizend dat se fan it begjin ôf oan al troch hie wêr't de foarke fêst siet. Foar de oare famyljeleden fan Tony is de ferskining fan Don bot feralterearjend, mar as Tony him deryn nûget, wurdt er ek troch de oare oanwêzigen mei gastfrijens ûnthelle.
Ear't de ôftiteling begjint, folget in tekst dy't mank giet mei echte foto's fan Tony Lip en Don Shirley. Dêrby wurdt fertelt dat Don neitiid trochgie mei it hâlden fan toernees en teffens lieten komponearre, wylst Tony wer oan it wurk gie as útsmiter yn 'e Copacabana. De beide mannen bleaune freonen oant se yn 2013 koart nei inoar ferstoaren.
Produksje
Green Book waard regissearre troch Peter Farrelly nei in senario dat skreaun wie troch himsels, Brian Hayes Currie en Nick Vallelonga, de soan fan 'e echte Frank "Tony Lip" Vallelonga, op basis fan fraachpetearen mei syn heit en Don Shirley en de brieven dy't syn heit oan syn mem skreau. As produsinten wiene Farrelly, Currie, Vallelonga, Jim Burke en Charles B. Wessler by it projekt belutsen foar de filmstudio's Participant Media, DreamWorks Pictures, Reliance Entertainment, Innisfree Pictures, Cinetic Media en it Sineeske Alibaba Pictures. Green Book wie sadwaande in Amerikaansk-Sineeske ko-produksje. Foar de film wie in budget beskikber fan $23 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Sean Porter, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Kris Bowers.
Casting
Akteur Viggo Mortensen waard yn maaie 2017 cast yn 'e rol fan Tony Lip. Hy moast foar de rol 18 oant 23 kg oankomme en himsels in Italjaansk-Amerikaansk aksint oanleare. De famylje Vallelonga wie yngeand by de produksje fan 'e film belutsen. Nick Vallelonga, de jongste soan fan Tony Lip, wie net allinnich senarioskriuwer en filmprodusint, mar hie ek in lyts roltsje as de gangster Augie, dy't Tony in tydlike baan oanbiedt wêrby't er "dingen" dwaan moat, in oanbod dêr't Tony wyslik foar betanket. Syn âldere broer Frank Vallelonga jr. spilet yn de film syn eigen omke Rudy Vallelonga (dy't seit: "Ik wol allinne mar sizze, wy binne in keunstsinnige famylje.") De echte Rudy Vallelonga spilet syn eigen heit, pake Nicola Vallelonga, wylst de echte Louis Venere, in omke oan memmeskant fan 'e bruorren Vallelonga, sýn heit spilet, pake Anthony Venere. Senarioskriuwer en filmprodusint Brian Hayes Currie hat ek in lyts roltsje yn 'e film, as de behelpsume steatsplysjeman út Maryland, dy't Tony op in lekke bân wiist.
Opnamen
De opnamen foar Green Book setten yn novimber 2017 útein. Der waard benammen filme yn New Orleans, mar ek op oare plakken yn 'e Amerikaanske steat Louisiana, te witten: Burnside, Mandeville, Metairie, Hammond en Amite. Ek waarden der sênes opnommen yn Macon (Georgia) en yn Carnegie Hall yn New York.
Distribúsje
De distribúsje fan Green Book waard fersoarge troch Universal Pictures. De film waard op 11 novimber 2018 foar it earst fertoand op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto en wie op 16 oktober ek te sjen op it BFI Filmfestival fan Londen, op 17 oktober op it Filmfestival fan New Orleans en op 9 novimber op it AFI Fest. De film gie op 16 novimber yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 30 novimber by platemaatskippij Milan Records. Green Book kaam op 19 febrewaris 2019 beskikber as digitale download en waard op 12 maart fan dat jier útbrocht op dvd en blu-ray.