cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jan Ottema
Ottema wie learaar klassike talen oan it Steds Gymnasium Ljouwert. Hy wie in warber lid fan it Frysk Genoatskip. Hy skreau ûnder oare oer Simon Stijl en joech kroniken út. Bekendheid krige er troch syn pleidoai foar de echtheid fan it Oera Linda Boek dat er sels yn transkripsje útjoech yn 1872; yn 1876 ferskynde in ferbettere printinge.
Fuort nei ferskinen fan Ottema’s edysje fan it Oera Linda-boek ferskynden der ferskate publikaasjes wêryn't de echtheid fan it wurk bestriden waard. De kontroverse die út soarte gjin goed oan Ottema syn reputaasje as kenner fan it Fryske erfgoed, en Ottema stoar net lang nei de affêre.
Wynyma Wilker
De Wynyma Wilkeren binne wilkeren dy't nei alle gedachten út de 13e iuw fan it distrikt Wininge ( wierskynlik in oare namme foar Eastergoa) komme. Der wurde regels beskreaun oer de proseduere foar it achtiende-riucht. Bûten de ús oerlevere Wynyma Wilkeren moatte der ek oare, no ferlern giene Wynyma Wilkeren bestien hawwe.
Worthington (Minnesota)
thumb|left|250px|10e strjitte yn it sintrum fan Worthington (2007) Worthington is in stêd (city) yn it súdeasten fan 'e Amerikaanske steat Minnesota. It is it haadplak fan Nobles County. Ynwennertal: 12.764 (2010)
Op it plak fan de stêd waard yn de 70er jierren fan de 19e iuw it Okabena Station oan in line fan dee Chicago, St. Paul, Minneapolis and Omaha Railway, letter de Chicago and North Western Railway (no ûnderdiel fan Union Pacific Railroad) set, dêr't stoomlokomotiven wetter ynnimme koene út it tichteby lizzende Lake Okabena. Der kamen mear minsken te wenjen doe't in A.P. Miller út Toledo, Ohio, yn tsjinst fan de National Colony Organization, him dêr festige. Miller ferneamde it stedsje nei de famkesnamme fan syn oare helte.
Underwiis
Worthington heart ta it Unôfhinklik Skoalledistrikt 518.
Hepke Oudhuis
Mooglik wie er blyn, as 'waarmmielrinder' libbe hy fan de bedieling. Troch syn fromme Fryske petearen keurde er predikanten. By syn dea waard ƒ1400,- yn in kiste fûn.
Stefano Sposetti
Stefano Sposetti (22 desimber 1958) is in Switsersk amateur-astronoom. Hy wennet yn Gnosca, Switserlân. Sposetti makke foto's fan de Aten-asteroïde 2004 FH dy't tichteby (tichterby as de moanne) by de Ierde lâns fleach.
Sposetti hat tsientallen lytse planeten ûntdutsen tusken 1999 en 2007.
De asteroïde (22354) Sposetti waard nei him ferneamd.
Durk IV
right|thumb|180px|Ofbylding fan Durk IV Durk IV fan Hollân (tusken 1020 en 1030 - 13 jannewaris 1049) wie in Fryske greve fan it lettere Hollân fan 1039 ôf. Hy sneuvele yn de omkriten fan Dordrecht op 13 jannewaris 1049.
Skiednis
Durk IV wie de soan fan Durk III en Othilde fan de Noardmark. Hy sette de polityk fan machtsútwreiding fan syn heit troch. Dêrmei skeinde hy de belangen fan biskop Bernold fan Utert en de machtige súd- Nederlânske kleasters en biskoppen.
Hjirtroch kaam hy yn konflikt mei de keizer en de ryksbiskoppen. De Dútske keizer Hindrik III gie dêrom persoanlik foarop tsjin him yn 'e striid en yn 1046 twong hy Durk IV ôfstân te dwaan fan it troch him oermastere gebiet.
Koart neidat de keizer nei hûs gien wie begûn Durk de bisdommen Utert en Luik te plonderjen. Ek sleat er in ferbûn mei Godfried mei it Burd, de hartoch fan Opper-Lotaringen en de greven fan Flaanderen en Henegouwen. It antwurd fan de keizer dêrop wie in twadde strafekspedysje dêr't de keizer Flaardingen en Durk syn greeflike boarch yn Rynsburch by oermastere. De boarch waard folslein ferwoaste. By de tocht werom ferlear de keizer lykwols noch in soad manlju as gefolch fan oanfallen troch Durk syn bûnsmaten dy't ek iepenlik tsjin de keizer yn opstân kamen wienen. Letter yn 1049 waard Durk IV troch de biskoppen fan Metz, Luik en Utert yn in mûklaach lokke en deamakke. De Fryske greve wie noch jong, net-troud en sûnder bern. Hy waard opfolge troch syn jongere broer Floaris I.
Gerrit Feenstra
Gerrit Feenstra (Hilaard, 12 april 1890 - Arnhim, 8 july 1985) wie in arsjitekt BNA en tichelsamler. thumb|left|Tegelmuseum It Noflik Sté Boude in tichelkolleksje op dy't yn it Nederlands Tegelmuseum It Noflik Sté yn Otterlo ûnderbrocht is.
Hy skreau Fryslân en de moderne bouwkinst (1935).
Cecil B. DeMille Award
De Cecil B. DeMille Award waard foar it earst ferjûn op 'e njoggende útrikking fan 'e Golden Globes yn 1952. Hy is ferneamd nei de earste winner, regisseur en produsint Cecil B. DeMille. Sûnt is de Cecil B. DeMille Award elts jier oan ien persoan taparte, útsein yn 1976, doe't men ornearre dat der gjin gadingmakkers wiene, en yn 2008, fanwegen de doetiidske staking fan it Writers Guild of America, it fakbûn fan 'e senarioskriuwers, dy't dat jiers hiel Hollywood platlei.
Apostel
In apostel is ien dy’t út namme fan in oar der op út stjoerd wurdt en in boadskip oerbringt. De term wurdt foaral brûkt yn de Bibelske betsjutting, foar ien dy 't stjoerd is troch Jezus Kristus om it evangeelje te fersprieden.
Bibel
De earste apostels wienen alve fan de tolve dissipels fan Jezus. Der wie ek noch in tolfde dissipel, Judas Iskariot mar hy hong himsels op. Hy waard opfolge troch Mattias. De alve apostels hawwe de lêste jierren fan Jezus libben op ierde fan tichtby meimakke. Sy hearden ta de binnenste rûnte fan syn oanhingers. Nei Jezus' werferskinen op ierde, begûnen de apostels it evangeelje te fersprieden yn Israel, Syrje en Súd-Jeropa. Ek Paulus neamde himsels in apostel, mar dy hie Jezus nea op ierde moete. Ynstee dêrfan wie er pas letter op in boppenatuerlike wize oanhinger wurden fan Jezus Kristus syn lear.
De apostels (yn alfabetyske folchoarder):
Net yn alle evangeeljes fan de Bibel wurde lykwols krekt deselde nammen brûkt.
Apostoalyske Tsjerke
Hjoed de dei wurdt de titel Apostel ek wol brûkt troch de wichtichste foargonger fan tsjerken dy’t harsels Apostoalyske Tsjerke neame.
Wiken en buerten yn Harns
De gemeente Harns wurdt foar statistyske doelen ûnderferparte yn wiken en buerten. De gemeente is ferparte in statistyske wiken:
In statistyske wyk kin bestean út ferskate buerten. Understeande tabel jout de buertyndieling mei kentallen neffens it Centraal Bureau voor de Statistiek (2008):
Federalisme
It federalisme is in steatsfoarm wêrby't gjin sintraal steatgesach foarstien wurdt. Ynstee dêrfân wurdt oan de ôfsûnderlike dielen in soad selsstannichheid jûn, mar sûnder dat it bnasjonale of federale nivo bestiet by de graasje fan de dielsteaten. In steat dy't sa ynrjochte is hjit in dielsteat. De FNP stiet ek feralisme foar.
Yn 1949 waard yn Ljouwert de FFE (Fryske Foriening foar in Federaal Europa) oprjochte, dy't yn 1950 yn de mande mei fertsjintwurdigers fan oare "nasjonale minderheden" de "Union Fédéraliste des Communautés Ethniques Européennes" stifte. Sekretaris fan begjin ôf oan wie Povl Skadegaard yn Rungsted-Kyst út Denemark. Der wie yn de earste jierren ek ferbining mei oare organisaasjes yn de Europeeske Beweging yn Europa. De earste sekretaris wie dr. yr. J.B. van der Meulen út Marsum; dr. W. Kok út Ljouwert hat in oantal jierren presidint fan de UFCE west. Yn 1950 en 1965 trede de FCE op as gasthear fan in UFCE-kongres. Yn 1952 kaam der neist de FCE in FFJ (Fryske Federalistyske Jongerein) mei as sintrale figuer G.R. Joustra te Ljouwert. Oant 1961 wie de FFJ lid fan de Nederlânske Jongereinried fan de Europeeske Beweging, dêr't de organisaasje ek ynsidinteel troch subsidiearre waard. Der waarden konferinsjes hâlden mei bûtenlânske sprekkers.
Neidat beide organisaasjes in tiid lang net folle inisjatyven ûntploaid hienen, namen leden fan de beide bestjoeren it wurk wer op. Der waard dielnomd oan konferinsjes fan de UFCE en der waarden fannijs kontakten lein mei ûnder oare Flamingen, Bretons en Basken. Ek waarden lytse brosjueres útjûn oer Fryslân en de Fryske Beweging yn it Nederlânsk, Frânsk, Dútsk en Ingelsk.
Njoggene
In njoggene of njoggende-riucht wie in organisaasje op grûnslach fan trije gritenijen yn Eastergoa, dy't mei noch in njoggene de Achtiende-riucht foarme. Yn de oarkonden wurdt de njoggene sûnt 1418 neamd.
Tûvalû
right|thumb|300px|Tûvalû. Tûvalû, oant 1 oktober 1978 Ellice-eilannen neamd, is in Polynezysk eilannekloft en lân yn de Grutte Oseaan ten suden fan Kiribaty, ten noarden fan Fidzjy en Wallis en Fûtûna en ten easten fan de Salomonseilannen.
Parseburo
Hoewol't der hûnderten parseburo's besteane, binne der mar trije sa grut dat se yn frijwol alle lannen en territoaria fan 'e wrâld korrespondinten hawwe. Dat binne Associated Press (AP) út 'e Feriene Steaten, Reuters út it Feriene Keninkryk en Agence France Presse (AFP) út Frankryk. Oare bekende parseburo's binne United Press International (UPI) en Bloomberg News út 'e Feriene Steaten, Interfaks en ITAR-TASS út Ruslân, Xinhua út Sina, Deutsche Presse-Agentur (DPA) út Dútslân en Inter Press Service (IPS) út Itaalje.
Yn Nederlân binne trije parseburo's aktyf: In fjirde Nederlânsk parsebureau, Geassocieerde Pers Diensten (GPD) hold per 1 jannewaris 2013 op te bestean.
Game of Thrones
right|thumb|300px|Logo Game of Thrones is in Amerikaanske fantasy-tillefyzje-rige dy't sûnt 17 april 2011 útstjoerd wurdt op de tillefyzjestjoerder HBO. De rige is basearre op de boeken út de rige A Song of Ice and Fire fan de Amerikaanske skriuwer George R.R. Martin. De rige hat meardere ferhaallinen. It grutste part fan de rige spilet him ôf op it mytyske kontinint Westeros, dêr't inkele aadlike famyljes om de macht stride. Dêrneist komt ek de striid tusken de "Nachtwacht" (Night's Watch) en de gefaren oer de muorre oan bod. In lytser part fan de rige spilet him ôf op it eastlike kontinint Essos.
Ferhaal
It ferhaal fan Game of Thrones spilet him ôf yn in mytyske wrâld, mei twa kontininten dy't troch in oseaan skieden binne. Op it westlike kontinint Westeros lizze de sân keninkriken. Tsjinoer de oseaan leit it oare kontinint Essos.
De Sân Keninkriken foarmen ea sân aparte steaten dy't troch it geslacht Targaryen mei elkoar ferienige waarden. De Targaryens regearen 200 jierren oer de Sân Keninkriken oant Aerys II Targaryen "de gekke kening" troch in ferbûn fan de Baratheons, Starks, Arryns, Tullings en Lannisters ôfsetten waard en deade. Robert Baratheon (Mark Addy) waard de nije kening. De Sân Keninkriken wurde fan it hege noarden ôfskieden troch in grutte muorre fan iis. De muorre wurdt bemanne troch de Nachtwacht ("Night's Watch"), in krigersoarde dy't it ryk beskerme tsjin de gefaren oer de muorre. Nei de dea fan Aerys II Targaryen flechten syn erfgenamten nei Essos, it eastlike kontinint, dêr boasket Daenarys (Emila Clarke), de jongere suster fan Viserys Harry Lloyd) mei Khal Drogo om mei syn stipe de troan fan harren heit werom te feroverjen.
Earste seizoen
It earste seizoen jout de ferhalen út it boek A Song of Ice and Fire. Yn Nederlân wurdt de rige sûnt febrewaris 2012 HBO NL útsjoerd.
Twadde seizoen
Fuort nei de útstjoering fan de earste ôflevering fan it earste seizoen waard besletten dat der in twadde rige komme soe, basearre op it twadde boek A Clash of Kings. De senario's binne lykas de earste rige dien troch D.B. Weiss en David Benioff. Sûnt it twadde seizoen spilet de Nederlânske aktrise Carice van Houten de rol fan Melisandre. It twadde seizoen dat op 1 april yn Amearika útein sette, sil ek wer yn Nederlân útstjoerd wurde.
Tredde seizoen
Op 10 april 2012, nei amper twa útstjoerings, kundige HBO oan dat der in tredde seizoen komme sil. Dat sil basearre wurde op de earste helte fan it tredde boek út de rige: A Storm of Swords.
Fjirde seizoen
Op 2 april 2013, twa dagen nei de earste ôflevering fan it tredde seizoen, makke HBO bekend dat de rige in fjirde seizoen krije soe mei de ferfilming fan de twadde helte fan it tredde boek.
Morse (sinjaal)
Morse is in rige fan feroarings fan in twaweardich sinjaal dy't brûkt wurde om ynformaasje troch te jaan.
Sinjaal
Morse is basearre op in twaweardich sinjaal, meast oan en út. Hjirmei kinne boustienen makke wurde fan koartere of langere perioades fan al as gjin sinjaal. Die boustienen kinne kombinearre wurde ta koades foar in alfabet. It skaamerk fan in morsesinjaal is dat it kontinue is; oars as by oare systemen is ek de langte fan stiltes fan belang.
Morse-alfabet
Yn it morse-alfabet wurde hjoed de dei fiif boustienen brûkt:
By gelyks, it wurd "as" wurdt by gebrûk fan it morse-alfabet kodearre as: "_ ___  _ _ _       " (stip, sinjaalein, streek, letterein, stip, sinjaalein, stip, sinjaalein, stip, wurdein).
Amerikaansk morse
Foar in alfabet kinne lykwols ek oare boustienen keazen wurde. It Amerikaanske morse-alfabet hie:
Myst
thumb|225px|Logo fan de MYST-rige
Morse (sinjaal)
Sinjaalsoarten
Njonken it elektro-magnetyske signaal fan Samuel Morse wurdt morse fral brûkt mei it radiosinjaal fan Guglielmo Marconi en mei de sinjaallamp fan Andrew Young.
Myst
Myst is in fideospultsje dat útbrocht is yn 1993. It spultsje is ûntwikkele troch Cyan, Inc., en útjûn troch Brøderbund en Midway. De eigners fan Cyan, Inc. setten yn 1991 út ein mei it earste spultsje en brochten it op 24 septimber 1993 foar de Macintosh kompjûter op 'e merk. Myst wie ien fan de bêst ferkochte spultsjes oant The Sims útkaam. Myst falt yn it skift adventure spultsjes.
De spultjes
De spultsjes dy't relatearre binne oan Myst:
The Flowers of Romance
The Flowers of Romance wie in Ingelske punkband út de 70-er jierren. The Flowers of Romance is oprjochte yn 1976. De band hat nea optreden en der binne ek gjin opnames fan harren muzyk makke. De band is benammen bekend fanwege bandleden dy't letter mei oare groepen namme makken: Sid Vicious mei de Sex Pistols, Keith Levene dy't yn de begjintiid lid wie fan The Clash en letter fan Public Image Ltd en Palmolive en Viv Albertine dy't fierder gien binne as The Slits. De band gie yn 1977 útinoar.
Scouting Andromeda
Scouting Andromeda is in paadfinerijklub yn 'e Fryske stêd Frjentsjer, dêr't bern fan sân jier ôf lid fan wurde kinne. De feriening waard oprjochte yn novimber 1985, en beskikt oer in gebou mei in grut iepen terrein oan 'e Jan Stapertleane nûmer 12.
The Flowers of Romance
De namme fan de band waard yn 1981 as albumnamme brûkt troch Public Image Ltd.
Hans Galjaard
Hans Galjaard (Leien, 8 april 1935 - 26 oktober 2022) wie in Nederlânsk heechlearaar yn de humane genetika. Hy wie in dokter en ûndersiker dy't by it grutte publyk troch geregelde tv-optredens wat bekendheid hie. Hans Galjaard wie de heit fan diskjockey Erland Galjaard.
Libben en wurk
Galjaard studearre genêskunde oan de Leidske universiteit en promovearre (cum laude) yn 1962. Nei in perioade fan ûndersyk yn de radiobiology yn Harwell (Ingelân) en by it Medisch Biologisch Laboratorium RVO/TNO yn Rijswijk waard er yn 1965 belutsen by de oprjochting fan de Medyske Fakulteit Rotterdam ûnder lieding fan prof. dr. Andries Querido.
Fan 1968 oant 1993 wie Galjaard heechlearaar en ôfdielingshaad selbiology oan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Yn dy perioade rjochte er syn omtinken op de prenatale diagnostyk, wêrby't sykten of ôfwikingen al by it noch net berne bern fêststeld wurde kinne. Letter waard er ôfdielingshaad klinyske genetika oan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Scouting Andromeda
Eltse freedtejûn en sneontemoarn komme de jonge paadfiners dêr gear foar ôfwikseljende aktiviteiten. Dêrby leare de bern boartsjenderwize alderhanne feardichheden. Grûnslach fan it hiele spul is gearwurkjen, bûtendoar wêzen en it oanfiterjen fan selsstannichheid. Behalven aktiviteiten yn Frjentsjer te organisearjen, giet de feriening út en troch ek mei de jonge leden op kamp yn it bûtenlân; sa hawwe se yn it ferline arlris nei Ingelân, Denemark, Sweden en Lúksemboarch west.
Hans Galjaard
Libben en wurk
Dêrneist wie er lid fan de Kommisje bio-etyk fan UNESCO en naam er sitting yn de Kommisje Terlouw oer genetysk modifisearre iten. Ek fertolke er syn wittenskiplike rol yn telefyzjeprogramma's lykas Wille wij weten (NCRV, 1981), Erfelijkheid en jij: Een film over erfelijkheid en aangeboren afwijkingen (1990) en Alle mensen zijn ongelijk (VARA, 1994).
Scouting Andromeda
Under de Akademyske Dagen fan 2018 presintearre Scouting Andromeda him as organisaasje mei in troch de leden sels boude toubrêge oer de stedsgrêft by de roomske Sint-Fransiskustsjerke, oan 'e Godsikker.
Bethlehem (Iemsmûn)
Bethlehem is in wierde yn de gemeente It Hegelân yn it noarden fan de provinsje Grinslân. Op de wierde steane tsjintwurdich noch twa pleatsen. De namme fan de wierde ferwiist nei in foarwurk fan in kleaster fan Rottum dat hjir ea stien hat.
Hans Galjaard
Libben en wurk
Yn 2000 waard oan Galjaard de Van Oldenbarneveltpenning takend; dat is de heechste gemeentlike ûnderskieding fan de stêd Rotterdam. Syn ôfskiedskolleezje joech er yn 2001.
Galjaard ferstoar yn de âldens fan 87 jier.
Bethlehem (Iemsmûn)
It foarwurk waard healwei de 15e iuw stifte. It waard bewenne troch beginen dy't ûnder gesach stiene fan de abt fan Rottum. De stifting blykte gjin grut súkses. Midden 16e iuw waard it foarwurk ferlitten. De oerbliuwende beginnen gienen nei it kleaster yn Rottum. By it konvint hat ek in kapel stien.
Quedam Narracio
De Quedam narracio de Groninghe de Trentis de Covordia et diversis aliis sub episcopis Traiectensibus of yn 't koart Narracio is in geskrift út 1232. De titel oerset: In ferhelling oer Grinslân, de Drinten, Coevorden en allerhanne oare saken ûnder ferskate Utertse biskoppen. Fral foar Grins en Drinte is de Narracio in wichtige midsiuwske kronyk.
Feiten
De auteur fan it stik is net bekend, mar út de ynhâld docht bliken dat er ta it kamp fan de biskop fan Utert heard hawwe moat. It stik is subjektyf. Guon passaazjes soenen no diskriminearjend fûn wurde kinne.
Der binne fjouwer ferzjes fan it geskrift bekend; hja ferskille op details. Undersyk hat útwiisd dat net ien fan de no bekende ferzjes it orzjineel is.
Ynhâld
It stik is in ferslach fan it barren op de ein fan de 12e iuw en yn it begjin fan de 13e iuw dat laat hat ta de slach by Ane yn 1227 en wat dêrnei folge.
Gefolgen
De slach, dy't yn de Narracio de meast ellindige fan dy tiid neamd wurdt, hie fan gefolgen dat it gesach fan de biskop fan Utert oer Drinte en de stêd Grins sterk ferminderde. Fan doe ôf gedroegen beide streken harren frijwat ûnôfhinklik. Dit einige earst nei harren oansluting by de Republyk.
FeRstival
FeRstival is in foardrachtswedstriid fan besteande Fryske poëzij foar middelbere skoallen. Doel fan it FeRstival is om jongerein yn 'e kunde te bringen mei hjoeddeiske Fryske poëzij.
It waard eartiids 'Foardrachtskriich' neamd. De wedstriid waard yn 2010 foar de 68e kear hâlden. Yn it earstoan waard der sûnder mikrofoan foardroegen en wie de leeftiid om diel te nimmen op 15 jier steld. Begjin fan de sechstiger jierren hat der efkes in diskusje west oft in famke wol yn in lange broek op it poadium stean mocht. By gelegenheid fan de 60ste edysje yn 2002 waard der as feroaring foar ien kear in publykssjuery ynsteld om in publykspriis ta te kennen. By gelegenheid fan de 65ste edysje fan it FeRstival is it boek 'Poëzij op 'e planken' útbrocht. Gearstaller is Tsjerk Veenstra fan Burgum. De trije kategoryen waarden doe ek yndield yn Starters: earste klassers (12 en 13 jier), Trochsetters: twadde en tredde klassers (14 en 15 jier) en Toppers: fjirde klassers, MBÛ en HBÛ (16 jier en âlder).
Waard eartiids organisearre troch de Provinsjale Underwiisried fan Fryslân yn Drachten. No't it Taalsintrum Frysk fan CEDIN it docht wurdt it ek op oare plakken hâlden. Der binne trije kategoryen: 14 jier/15-16 jier en 17 jier en âlder. Nei in seleksje folget in finale mei 40 dielnimmers. De prizen besteane út Fryske boeken en foar de skoallen in wikselbeker. Foar FeRstival makken Ype Poortinga en Durkje Rienks Wallinga har fertsjinstlik.
Achtiende-riucht
It achtiende-riucht wie in ferbining fan twa 'njoggenen' yn it Eastergoa fan de 13e iuw oant ein 15e iuw.
It gebiet besloech Ferwerderadiel, Dongeradiel en Dantumadiel oan de iene kant en Ljouwerteradiel, Tytsjerksteradiel en Idaarderadiel mei Raarderhim oan de oare kant. De 18 funksjonarissen ( 6 grytmannen en 12 'hearen' of bysitters ) foarmen in kolleezje foar bestjoers- en rjochtsoangelegenheden.
Raggsjö
Raggsjö is in plakje yn de Sweedske lânskip Västerbotten. thumb|Torgny Lindgren syn âlderlik hûs yn Raggsjö Raggsjö waard stifte yn 1773 troch Olof Jonsson-Norberg, berne yn 1754. De misjonêre kongregaasje waard stifte yn 1928, doe't in tsjerke boud waard yn Raggsjö. Yn 1990 waard it missyhûs fan Raggsjö oerdroegen as in geskink oan de doarpsmienskip. It hûs wurdt no as aula brûkt. De skoalle fan Raggsjö waard boud yn 1940. Oant dy tiid waard les jûn yn de huzen fan it doarp. De lêste studint gie yn 1966 fan skoalle.
Auteur en Akademylid Torgny Lindgren is hikke en tein yn it doarp. Hy is oplaat as learaar en gie nei syn âlde skoalle foardat dy ûntbûn waard. Syn jeugd hat syn skriuwen kleure, dêrûnder it faak foarkommen fan tuberkuloaze
Earste Wrâldkriich
De Earste Wrâldkriich (1914 - 1918) wie in kriich om it machtlykwicht yn hiel Jeropa. Sa'n 9 miljoen soldaten sneuvelen yn de striid en nochris 23 miljoen waarden ferwûne, wylst 5 miljoen boargers stoaren as gefolch fan militêre aksjes, honger en sykte. Miljoenen oaren stoaren as gefolch fan genoside, wylst de Spaanske gryppandemy fan 1918 slimmer waard troch de ferpleatsing fan militêren yn de oarloch.
Fronten
De Earste Wrâldkriich waard útfochten op de fronten:
Skaaimerken
Belangrike kenmerken fan dizze oarloch wienen: Dêrby makke de ûnfrede ûnder de Dútsers oer de ôfrin fan de oarloch (twongen herstelbetellings en slimme beheining fan de legermacht) de aspiraasjes fan Adolf Hitler en syn nazipartij, wat úteinlik mei de oanlieding wie ta de Twadde Wrâldkriich.
Oarsaken
De casus belli foar de oarloch wie de moard op Frans Ferdinand, troanopfolger fan Eastenryk-Hongarije, en syn frou Sophie Chotek yn Sarajevo troch de Servyske nasjonalist Gavrilo Princip. De wiere oarsaken leinen lykwols djipper.
It machtslykwicht
Yn it begjin fan de 20e iuw bestie yn Jeropa in wankel machtslykwicht dat troch in oantal foarfallen ûndermine waard:
Jeropeeske dominânsje
thumb|280px|It lemieren fan de dei yn de [[Tredde Slach om Ieper (12 oktober 1917)]] It Ottomaanske Ryk keas yn de earste wrâldkriich de kant van Dútslân, Eastenryk-Hongarije en Itaalje yn de Triple alliânsje. Dit wie foar it Ottomaanske ryk in fatale kar. De Britten seagen fan it begjin ôf al it Ottomaanske ryk as de swakke keat fan de alliânsje. Yn 1915 besochten de Ingelsken om’e nocht in direkte oanfal op it Ottomaanske Ryk te dwaan. Omdat dy mislearre wie, besochten de Ingelsken op in soad oare manieren de Turken út de oarloch te stjitten. Ien fan dy manieren wie it opstoken fan in revolúsje yn it Ottomaanske ryk. Hjirfoar waard it Arabysk nasjonalisme ekstra oanwakkere. De Arabieren libben nammentlik ûngefear 400 jier sûnder problemen ûnder Ottomaanske ûnderdrukking, oant de jonge Turken dy’t oan’e macht kommen wienen it iuwenâlde rezjym oanpasse woene oan de Turkske noarmen en wearden. De Britten fûnen hjiryn in bûnsgenoat yn Sharif Hussein Ibn Ali, de sharif fan Mekka. In soad tige leauwige moslims leauwe dat hy de wiere erfgenamt fan de profeet Mohammed is. Dit late ta in Arabyske opstân tsjin de Ottomaanske hearskippij, mei as gefolch de Arabyske ûnôfhinklikheid.
Doe’t it Ottomaanske ryk fallen wie, fielden de Arabieren harren ferret, dûbeld ferret. Net allinnich hienen de Ingelsken it Sykes Picot ferdrach ôfsluten. Hjiryn hienen Frankryk en Ingelân ôfsprutsen it Midden-Easten ûnder Britsk-Frânsk mandaat te stellen. Boppedat hienen de Britten it sionisme oanpuonne troch yn de Balfour-declaration de joaden in eigen steat te beloovjen yn it hjoeddeiske Palestina. Eartiids wie dit lân it hillige Israel foar de Joaden. Yn dy tiid waard it lân troch in soad Arabieren bewenne. De Arabieren rôpen in ûnôfhinklike steat út yn Damaskus. De Arabieren koenen lykwols net lang tsjin de sterkere Jeropeanen stânhâlde. De Britten en Frânsken namen dus op dit momint de kontrole oer it Midden Easten oer en fierden in weryndieling troch dy’t harren it bêste útkaam.
Syrje waard dus ûnder direkt Frânsk mandaat steld. De kristlike dielen fan Syrje, dy’t oan de kust leinen, waarden ôfsplitst, en waarden omdoopt ta de steat Libanon. Irak en Palestina waarden dus ûnder Ingelsk mandaat steld. Irak krige in nije kening, nammentlik, de soan fan Sharif Hussein, Faisal. Palestina waard yn twaen dield. De eastkant waard omdoopt ta Transjordaanje, hjir kaam ek in soan fan Sharif Hussein oan de macht, Abdullah. De Westkant waard ûnder direkt Britsk gesach steld. Dit lân wie it beloofde lân foar de Joaden, sadat se einliks in eigen steat stiftsje koenen. Troch in hantlanger fan de Britten, Ibn Saoed, waard ek in nije steat oprjochte, nammentlik it keninkryk Saoedy-Araabje.
Tagelyk hie de fal fan it Ottomaanske ryk derfoar soarge dat Kemal Atatürk stikje by bytsje mear ynfloed krige. Hy sette in programma fan modernisaasje en sekularisaasje op. Hy die ôfstân fan it Kalifaat, en hy wie foar de emansipaasje fan de frou. Hy besocht der ek foar te soargjen dat de minsken harren mear westersk klaaien gienen. Hy fûn it trouwens ek belangryk dat der mear Turksk praten waard ynstee fan Arabysk. Neidat it Ottomaanske ryk fallen wie, bleau Turkije derop trochhammerjen in diel fan Jeropa te wêzen, en dat it dêrtroch dus ôfstân dien hie om in diel fan it Midden-Easten te wêzen.
In oar kearpunt yn de skiednis fan it Midden-Easten is de ûntdekking fan oalje yn Perzië, Saûdy-Araabje, Lybje en Algerije. It kaam derop del dat der yn it Midden-Easten de grutste foarrie maklik tagonklike rûge oalje lei, wat yn de 20e iuw de wichtichste grûnstof wie foar de yndustry. Hoewol’t it westen hast alle oalje eksportearje liet foar de opkommende auto-yndustry, en oare yndustriële ûntwikkelingen. Hjirtroch waarden de Arabyske keningen en emiraten ferskuorrende ryk. Dit soarge derfoar dat, at se oan’e macht bliuwe woenen, se der belang by hienen de westerske hegemony te behâlden.
Yn de jierren ’20 en ’30 wienen Egypte, Irak en Syrje op wei nei ûnôfhinklikens. Hoewol’t Ingelân en Frankryk se net offisjeel ûnôfhinklik ferklearre hie, waard dit harren wol twongen nei de twadde wrâldkriich. Yn Palestina soargen de konflikten tusken Arabysk nasjonalisme en Sionisme foar in sitewaasje dy’t de Ingelsken net ferhelpe koenen en ek koenen se haren hannen der net fan ôflûke. Ek de opkomst fan Adolf Hitler yn Dútslân soarge derfoar dat party Joaden stribben nei it hawwen fan in eigen steat yn Palestina. Dit soarge foar in soad alteraasje yn de Arabyske hoeke.
Moard op Frans Ferdinand fan Eastenryk
"Es ist nichts, es ist nichts" wienen de wurden fan Frans Ferdinand neidat hy delsketten wie. De prins fan Eastenryk-Hongarije hie wolris flaters makke mar hie selden slimmer de planke misslein doe’t hy dizze wurden bliedend en stjerrend yn syn auto útspruts.
De publike opynje yn Jeropa keas de kant fan Wenen. Sels de Russen lutsen harren hannen walgjend fan de Servjers ôf, dy’t nei de grouwélige keniningsmoard op de Servyske kening Alexander en keninginne Draga yn 1903 al in minne namme hienen. De oanslach like yn earste ynstânsje mei in sisser ôf te rinnen, Eastenryk like net te reagearjen. De saak waard ôfdien as in ynsidint feroarsake troch in pear jonge hjithollen.
Yn Wenen waard lykwols gniisd: libben wie de prins foar it hof in lestpost west, mar syn dea soe in ideaal ekskús wêze om Servje oan te pakken. Nei him fan Dútske stipe fersekere te hawwen (de blanko cheque) stelde Eastenryk op 23 july 1914 (hast in moanne nei de moard) in ultimatum (it July-Ultimatum) oan Servje. It ultimatum easke koartwei dat de saak oant de boaiem ta útsocht wurde moast. Hjirfoar moast Servje him in djipgeande ynbrek op de soevereiniteit oer syn kant gean litte, ûnder mear troch it tallitten fan Eastenrykske plysjebeämten. Servje stimde mei alle easken yn, op ien nei, wêrnei’t Eastenryk de saak op skerp sette en mei oarloch drige.
It ferrin fan de oarloch
Yn 1914 waard de sitewaasje yn Jeropa hieltyd slimmer. Benammen nei de moard troch in Servjer op de Eastenrykske aartshartoch Frans Ferdinand op 28 juny stjoerde Jeropa op oarloch oan. In web fan ferdraggen en belangen makke dat at ien fan de grutmachten oanfalle soe, dat dan de oare grutmachten ek yn 'e oarloch komme soe.
Op 30 juny mobilisearre Ruslân, beskermer fan Servje. Dútslân stelde, as bûnsmaat fan Eastenryk, in ultimatum om dy mobilisaasje yn te lûken, en mobilisearre dêrnei ek. Frankryk, as bûnsmaat fan Ruslân mobilisearre ek. Dútslân begûn mei it útfieren fan it Von Schlieffenplan en ferklearre Frankryk de oarloch, op 3 augustus. De oarlochsferklearing oan Belgje waard troch Grut-Brittanje as casus belli brûkt, dat ferklearre dat it boarch stie foar de neutraliteit fan Belgje.
Belgje
Yn totaal binne by de ferovering fan Belgje mear as 5.000 boargers om hals brocht, wêrûnder froulju en bern. De Dútsers beslisten ta ôfgryslike represailles neidat se, nei eigen sizzen, troch boargers besketten waarden. De Britske propaganda skildere de Dútskers dêrnei ôf as barbaren út it easten. It Britske Ryk hie dêrnei yn it earstoan gjin probleem mei it oanfoljen fan it útinoar sketten beropsleger.
Rinfuorgestriid
thumb|Rinfuorge De Dútske legers marsjearren troch Belgje en Noard-Frankryk. De Frânsken fierden ûnderwilens yn de Elzas in oanfal út neffens harren eigen Plan XVII en waarden bloedich ôfslein by de Dútske rinfuorgen.
De siselfoarmige opmars fan de Dútsers troch Belgje en Noard-Frankryk like yn it earstoan aardich neffens plan te ferrinnen. De Dútsers teagen op oan de rivier de Marne ta, dêr’t de Frânsken besochten har op te kearen. De Dútsers berikten in lyts oerwicht, mar de Generale Stêf fûn dat it plan tefolle ôfwikings oprûn en liet it Dútske leger weromlûke op Chemin des Dames. It front woeks troch omlûkende bewegings fan beide partijen nei it westen oant de Noardseekust, de Rees nei de See. Nei oardel moanne leinen de fronten fêst yn in rinfuorgestriid dêr't hja foar hast de hiele oarloch bliuwe soenen.
De grutte slaggen oan it Westfront wienen:
Mar stadichoan kaam it besef dat al dy oanfallen neat úthellen om't de ferdigener altiten it foardiel hie. Dit wie it earst dúdlik foar de lju yn de rinfuorgen. Dat besef late ta twa kear in Krystbestân, yn 1914 en 1915, en yn 1917 ta in oproer yn it Frânske leger, dêr't hiele rezjiminten tagelyk wegeren anfalsoarders út te fieren. Foar it measte part wie de reaksje fan de offisieren om wa wegere dea te sktten, mar by it oproer besleat generaal Pétain mei de soldaten te praten, en dêrnei waard it Frânske leger net mear ynset foar grutte offensiven.
Oare fronten
Yn it earstoan wie it relatyf stil oan it eastfront. Letter organisearren de Russen letter mear offensiven om harren westlike bûnsmaten te ferlichtsjen. Fanwegen de ferliezen bruts dêrnei yn Ruslân de revolúsje út. De kommunisten sleaten frede mei Dútslân, wat Dútslân út de tange liet.
Servje waard yn 1915 ynnaam. De alliearden waarden dêrnei fuortjeie, oant hja allinnich noch Korfoe en Thessaloniki yn hannen hienen. Oan de ein fan de kriich waard al it gebit lykwol weromwûn.
Bulgarije oan de kant fan de Sintralen en Itaalje oan de kant fan de Alliearden fochten allinnich mei sa fier hja harren eigen betwiste gebieten ynnimme koenen. Beiden dienen oars net mei oan de striid. Earst yn 1918 waard Eastenryk by Vittorio Veneto ferslein.
Op 5 novimber ferklearren de Turken de alliearden de oarloch. De Turken hienen yn it Heine Easten in front tsjin Grut-Brittanje en yn de Kaukasus in front tsjin Ruslân. De Alliearden koenen de Arabieren oerhelje ta de Arabyske Opstân dy't úteinlik de Turken op dat front ferdreau. Grut-Brittanje besocht ek troepen lanje te litten yn Turkije, mar waarden ferslein yn de Slach om Gallipoli. De Turken fochten mei wikseljend súkses tsjin Ruslân. Nei de Russyske Revolúsje besette it Turkske leger de Kaukasus, mar it moast him yn 1918 dochs oerjaan.
Gemyske en biologyske oarlochsfiering
Yn de earste moanne fan de oarloch, augustus 1914, skeaten Frânske soldaten triengas (xylyl bromide) nei de Dútsers en waarden dêrmei dus de earsten dy’t gifgas brûkten. It Dútske leger wie dêr tjsinoer de earste dy’t serieus stúdzje die nei gifgas, en wie it earste dat it yn 1915 op grutte skaal brûkte. De wapens waarden dêrnei oan beide kanten brûkt, en ek nei it brûken fan syktmes as wapens waard oan beide kanten ûndersyk dien.
Amerikaanske oarlochsdielname
thumb|Soldaten fan de Australyske 4e Difyzje op in rinbrêge, [[Yper, 1917]] Dútslân beantwurde de seeblokkade fan de alliearden mei dûkboaten. Yn 1916 waard in skipslach útfochten, de seeslach by Jutlân, dy't de Ingelske fleat ferneatigje moast. It wie in Dútsk sukses, mar net genôch. Dútslân besleat ta ûnbeheinde dûkboatoarloch. Amearika, oant dy tiid yn twa kampen troch ferskaat komôf yn Jeropa, keas foar de Alliearden doe't it Zimmermanntelegram ûnderskept waard, wêrtroch dúdlik waard dat Dútslân Meksiko en Japan oerhelje woe nei Dútske side, om sa Amearika ôf te lieden. De Feriene Steaten heinen in grutte Marine, mar op it lân hie harren oanwêzigens ynearsten hast gjin ynfloed, om't der gjin materieel wie. Mei de tiid woene hja al ona ynfloed.
De ein
Yn de simmer van 1918 besleaten Hindenburg en Ludendorff noch ien kear alles op alles te setten. De Dútsers foelen ommers op trije punten oan, by de Marne, de Somme, en by Yper. Der waard al wûn, mar troch de oanwêzigens fan de farske Amearikanen kaam der gjin trochbrek, en waarden de Dútsers yn de hjerst fan 1918 weromdreaun.
Yn de hjerst fan 1918 sleaten Turkije en Bulgarije wapenstilstannen. Eastenryk-Hongarije folge op 3 novimber. Yn Dútslân bruts de opstân út, en de republyk dy't dêr út kaam, kaam in wapenstilstân oerien. De Oarloch waard op 11 novimber beëinige.
Gefolgen
De Earste Wrâldkriich hat de kaarten fan Jeropa en de wrâld yngeand troch inoar skodde. De oarloch hie in grut oantal steatkundige, ekonomyske en maatskiplike gefolgen.
Namme
De kriich wurdt Earste Wrâldkriich neamd omdat it as de earste oarloch sjoen waard dêr’t lannen "út de hiele wrâld" aktyf of passyf by belutsen wienen. Hoewol’t letter de folle gruttere Twadde Wrâldkriich útbruts, wurdt de Earste Wrâldkriich noch hieltyd ek wol de "Grutte Oarloch" neamd, al waard de namme Earste Wrâldkriich al yn 1920 troch luitenant-kolonel Repington brûkt yn syn boek The First World War 1914-18; hy foarseach al dat de Earste Wrâldkriich in twadde útlokje soe. De namme "Earste Wrâldkriich" is oanfjochtber, omdat de Sânjierrige oarloch yn de 18e iuw al yn Jeropa, Amearika en Aazje útfochten waard.
Stompsturtiikhoarntsje
It stompsturtiikhoarntsje (Latynske namme: Aplodontia rufa), dy't yn it Ingelsk bekend stiet as de mountain beaver ("berchbever"), is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia) en it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (Sciuromorpha), wêrbinnen oft it de monotypyske (út ien soarte besteande) famylje fan 'e stompsturtiikhoarntsjes (Aplodontiidae) en it krektlyk monotypyske skaai fan 'e stompsturtiikhoarntsjes (Aplodontia) foarmet. Nettsjinsteande de Ingelske namme is dit bist net nau besibbe mei de bevers, mar men kin wol sjen hoe't men derby kaam om him sa te neamen, want kwa lichemsfoarm is er bevers net wanlyk. It stompsturtiikhoarntsje komt foar yn westlik Noard-Amearika, en wurdt pleatslik ek wol boomer, ground bear ("grûnbear") of giant mole ("reuzemol") neamd.
Taksonomy
It stompsturtiikhoarntsje wurdt beskôge as in libben fossyl om't er in ferskaat oan skaaimerken beholden hat (yn it bysûnder oangeande de opbou fan it spiersysteem en de foarm fan it gebit), dy't fierders inkeld taskreaun wurde oan primitive (al lang útstoarne) kjifdieren. Sadwaande waard foarhinne wol tocht dat stompsturtiikhoarntsjes nau besibbe wêze moasten oan fossile soarten, lykas dy fan it skaai Paramys. Ut molekulêr genetysk ûndersyk is lykwols konsekwint in susterrelaasje mei de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae) bleken. De stompsturtiikhoarntsjes moatte har yn it Midden- of Let-Eoseen fan 'e iikhoarntsjes ôfspjalten hawwe.
Fersprieding
Stompsturtiikhoarntsjes libje benammen yn 'e Cascades, in berchtme yn it westen fan it Noardamerikaanske kontinint. Dêr komme se foar fan it noarden fan 'e Amerikaanske steat Kalifornje, fia de steaten Oregon en Washington oant yn it uterste suden fan 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia. Fierders libje se ek yn it Olympysk Berchtme en de kustbergen fan Washington, it Siskiyouberchtme yn Kalifornje en de Sierra Nevada op 'e grins fan Kalifornje en Nevada.
Uterlike skaaimerken
It stompsturtiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 29-46 sm, mei in sturtlingte fan 1-4 sm en in gewicht fan 500-900 g, mei útsjitters nei 1 kg. De pels is brunich, mar kin neffens de ûndersoarte fariëarje fan grizich of rodzich oant hast swart. Fuort ûnder de earen sit in ljochter plak. De kop is plat, de snút stomp en de sturt opfallend koart. Kwa lichemsfoarm binne stompsturtiikhoarntsjes bevers net wanlyk, al binne se in stik lytser, mar de sturt wykt hiel dúdlik ôf. Se hawwe op 'e kiezzen in nuveraardich útsteksel dat by gjin inkele oare sûchdieresoarte foarkomt, sadat de plasse fan dit bist maklik te identifisearjen is oan it gebit. By de kiezzen yn 'e boppekaak wize dy knobben nei it wang ta, mar by de kiezzen yn 'e ûnderkaak wize se krekt fan it wang ôf. In oare eigenaardichheid oan it stompsturtiikhoarntsje is dat er gjin konsintrearre urine produsearje kin, en dêrom in protte focht brek is.
Hâlden en dragen
It stompsturtiikhoarntsje graaft in hoale dêr't er in grut part fan syn tiid trochbringt. Hy is by steat om yn beammen te klimmen, mar docht dat net faak, en bejout him mar komselden fier fan syn hoale. Stompsturtiikhoarntsjes hâlde gjin wintersliep, noch binne it sosjale bisten, al kinne har territoaria inoar wol oerlaapje. By it iten sitte se op har efterst en hâlde se har fretten mei de foarpoaten beet, krekt sa't echte iikhoarntsjes dat dogge.
De peartiid falt tusken jannewaris en maart yn, en de draachtiid duorret rûchwei in moanne. It wyfke smyt ien nêst fan 2-3 jongen jiers, dy't keal en blyn te wrâld komme. De libbensferwachting is by stompsturtiikhoarntsjes 5-10 jier, wat oan 'e lange kant is foar kjifdieren. Natuerlike fijannen binne de reade lynks, de prêrjewolf, de poema, de keningsearn en ferskate soarten ûlen. Under de parasiten fan it stompsturtiikhoarntsje is de grutst flie dy't bekend is, Hystrichopsylla schefferi, wêrfan't de wyfkes wol 8 mm lang wurde kinne.
Fretten
Stompsturtiikhoarntsjes lykje strikte herbivoaren te wêzen, dy't benammen fearplanten, krûden en de jongere leaten fan houtplanten frette. Fanwegen har oanfretten fan jonge oanplant wurde se wol as skealik ûngedierte beskôge. Soms lizze se by de yngong fan har hoale heabulten oan, mar it is net dúdlik oft dat in foarm fan it opbouwen fan itensfoarrieden is, of mear te krijen hat mei wetterbehear of it sammeljen fan nêstmateriaal. Om it maksimum oan fiedingsstoffen út har fretten te heljen, dogge stompsturtiikhoarntsjes, krekt as bygelyks kninen, oan kropofagy, it opfretten fan har eigen kjitte.
Status
It stompsturtiikhoarntsje hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en mei't de populaasje stabyl liket te wêzen.
Undersoarten
Der binne 7 erkende ûndersoarten fan it stompsturtiikhoarntsje:
Willem Ouwens
Willem Ouwens (Delft, 1717 - De Haach, 15 maart 1779) wie in medikus.
Hy wie arts yn De Haach (1737), heechlearaar yn de genêskunde (1748), gemy en botany. (1749) yn Frjentsjer. Ouwens wie ek liifarts fan Maria Louise en lid fan de froedskip yn Frjentsjer (1763-1779). Willem Ouwens wie ôffurdige nei de Steaten Generaal (1778/79).
Tryater
thumb|logo Tryater Tryater is in Frysk teäterselskip dat yn 1965 oprjochte is. It selskip spilet in grut ferskaat stikken foar in breed publyk: foar jongerein en famyljefoarstellings. Tryater siket mei syn Fryske stikken safolle mooglik de maatskiplike en aktuele ûntwikkelings yn Fryslân ( 'Geweld...Nee', de 'Ierlân-trilogy' of 'De dea fan in hannelsreizger' ). Sûnt 2001 hat Tryater in eigen gebou.
Lokaasjes
Tryater spilet op mear as 60 ferskillende plakken; yn teatersealen, doarpshuzen, gymsealen, op skoallen en op lokaasje. Sa spile Tryater op it Starteilân by Snits. Foar jeugd, jongerein en folwoeksenen. It spilet in hieltyd grutter tal foarstellingen, fan 276 yn 1996 oant 1165 yn 2002 foar sa'n 40- oant 50.000 minsken. Tryater spilet bytiden yn Grinslân en Drinte, in inkele kear sels yn it bûtenlân. Sa waard 'Geweld...Nee', spile yn Oksitaanje (Frankryk) en Wales (Grut Brittanje). Yn 2006 waard in lytse toernee dien fan 'Rolling Home' foar de Friezen yn Ontario (Kanada).
Stikken & projekten
thumb|Abe! (1995) thumb|Kening Lear (2003) thumb|Rake Klappen, 2013(Marijke Geertsma & Theun Plantinga) thumb|Doarp Europa, 2018 (Foto: Daniël Schönwille) thumb|Part-Time Paradise, 2019 (Foto: Bas de Brouwer) thumb|Sûkerswiet, 2021 (Foto: Niels Knelis Meijer)
List fan planetoïden 1601-1700
Dit is in list fan planetoïden 1601-1700.
Jentsje Popma
thumb|Sgraffito, [[De Jouwer (1971)]] thumb|rjochts|150px|[[Peter Stuyvesant (1955), Wolvegea]] Jentsje Popma (Swol, 30 septimber 1921 - Ljouwert, 28 septimber 2022) wie in Frysk byldzjend keunstner.
Popma krige syn opliedingen oan de Keunstakademy yn Rotterdam en de Ryksakademy foar Byldzjende Keunsten yn Amsterdam. Hy wie dosint oan Akademy Minerva yn Grins. Hy wie learmaster fan ûnder oare Gosse Dam en Douwe Elias. Hy wie byldhouwer en keunstskilder en skildere benammen it lânskip. Hy makke yn opdracht û.o. glês-yn-lead, glês yn beton, glês-applique, sânstriele ramen, reliëfs, koperplastiken en graffity. Ek makket er portretten en bylden yn brûns. Healwei de jierren tachtich realisearre er him hoe't natoer en lânskip stadichoan nei de barbysjes gongen. Doe't er 65 west hie, naam er himsels foar de grutte opdrachten de opdrachten te litten en him tenei inkeld noch oan it lânskip te wijen. Hy rôp syn kollega's, feriene yn de 'frije'skilderferiening Frija, op om dêr ek mear omtinken oan te jaan, en wol op in earlike manier, sûnder falske romantyk. Suvere ûnoantaaste lânskipsbylden sa't Jac. P. Thijsse se kennen hat, bestiene ommers net mear, de keunstner wie langer oanwiisd op it kultuerlânskip.
Tryater
Minsken
thumb|[[Marijke Geertsma & Theun Plantinga (Rake klappen, 2013)]]
Keppeling om utens
Webstee fan Tryater.
Geringastate
De Geringastate wie in state noardlik fan Britsum, gemeente Ljouwerteradiel (Noard). Fan de state is neat werom te finen, likemin binne der ôfbylden fan.
Jentsje Popma
By gelegenheid fan syn 100e jierdei yn 2021 wie der in grutte oersjochtentoanstelling yn de Grutte Tsjerke fan Ljouwert, organisearre troch de Stifting Nijkleaster der't Popma syn kolleksje oan neilitten hat. Teffens ferskynde by dy gelegenheid it boek Kunstenaar met een missie skreaun troch Jan Henk Hamoen en krige Popma de Fryske Anjer 2021 foar syn bydragen oan de byldzjende keunst yn Fryslân.
Evenemint
In evenemint is in ferpleatsber, organisearre barren yn 'e foarm fan in manifestaasje. Yn 'e regel is in evenemint publyk tagonklik (sij it faak tsjin betelling), mar it komt ek foar dat it om in besletten bedriuwsbarren giet. Men sprekt lykwols meastal fan in evenemint as it om in ien- of meardeisk barren giet op it mêd fan keunst (lykas in tentoanstelling), kultuer (lykas in iepenloftspul), muzyk (lykas in konsert of muzykfestival), sport (lykas in wrâldkampioenskip), godstsjinst (lykas in organisearre beafeart), skiednis (lykas in betinking) of wittenskip (lykas in kongres). Foarbylden fan grutte ynternasjonale eveneminten binne de Olympyske Spullen, it Eurofyzjesongfestival en de Wrâldtentoanstelling.
By de organisaasje fan in evenemint hat men mei in protte dingen te krijen: bgl. marketing, it plakken fan affysjes, it meitsjen fan oankundigings, it ferstjoeren fan útnûgings, it ferwurkjen fan reservearrrings, en it regeljen fan kaarteferkeap, parkeargelegenheid, garderôbe, befeiliging, húskes, catering, muzyk en fermaak. Grutte eveneminten wurde gauris yn 'e iepen loft holden, mar it komt ek foar dat se yn saneamde evenemintehallen plakfine, lykas it WTC Expo, de Jierbeurs, de RAI of Ahoy. Ek wurde eveneminten wol holden yn stadions dy't ornaris foar it spyljen fan sportwedstriden brûkt wurde, lykas Thialf, it GelreDome of de Amsterdam Arena.
Jentsje Popma
Jentsje Popma ferstoar yn Ljouwert op 28 septimber 2022 yn 'e âldens fan 100 jier.
Wurk
Ljouwert
Skerpenseel
Wolvegea
Geringastate
It boujier is net bekend. De state stie noardwest fan de tsjerke, stiif njonken Jornsmastate wêrtroch't beide ek wol “de twilling states” neamd waarden. Dy sterke bining blykt ek út it feit dat beide states faak tegearre yn it besit fan deselde eigener wiene. Geringa hat wat grutte en status oanbelanget altiten yn it skaad stien fan Jornsma en der wurdt sels oan twifele oft Geringa werklik in state west hat of altiten in pleats bleaun is.
Palau
right|270px|Kaart fan Palau (VN)
Palau is in lân yn it wrâlddiel Oseaanje. De earste Jeropeaan dy't Palau ûntduts wie de Spanjert Ruy Lopéz de Villalobos‎.
Lizzing
It leit yn de Grutte Oseaan en is part fan de regio Mikroneezje. Palau beslaat it uterste westlike part fan de eilannekloft Karolinen, it sintrale en eastlike diel fan dizze kloft wurdt ynnommen troch it lân Mikroneezje.
Bewesten Palau lizze de Filipinen, besuden Yndoneezje, en beëasten it lân Mikroneezje.
Hamburchkultuer
thumb|100px|Karakteristike kerfspits út de Hamburchkultuer De Hamburchkultuer (13.000-10.000 f.Kr.) wie in prehistoaryske jager-samler kultuer, dy't neamd is nei de fynplakken yn de omjouwing fan Hamburch. Alfred Rust stjitte dêr yn jierren 20-30 fan de tweintichste iuw op ferskate plakken op de oanwêzigens fan dizze kultuer. It begryp "Hamburchkultuer" is betocht troch de yn 1933 yn Kiel wurkjende pre-histoarikus Gustav Schwantes.
De Hamburchkultuer kaam û.o. foar yn Nederlân en it noarden fan Dútslân en Poalen. De kultuer wie ûnderdiel fan in kloft let Paleolityske kultueren op de ein fan de iistiid. De jagers fan dizze kultuer brûkten noch de spear en spearwerper, wylst jagers fan de lettere Ahrensburchkultuer al pylk en bôge kenden, dy't neffens ynsichten fan distiid sa'n 11.000 jier lyn ûnwikkele waarden.
De natuer en it miljeu wienen noch oanpast oan de iistiid. De temperatueren soenen pas rize doe't de gletsjers begûnen te teien. Toendra's mei no in dan wat beammen kamen it meast foar, en dêr libben grutte kloften rindieren. De minsken wienen spesjalisearre yn jacht op dizze dieren. Utsein rindieren waard der ek jage op lyts wyld, fûgels en der waard fiske.
Karakterisearjend foar dizze kultuer wienen de kerfspitsen.
Fynplakken
Fynplakken fan jachtplakken mei in soad rindiereresten en ark binne yn Ahrensburger Tunneltal ten noarden fan Hamburch, Hasewich (Kr. Stormarn) en Poggenwich.