cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geweldleasheid
As middel yn de striid foar sosjale ferwurvenheden wurdt geweldleasheid meastentiids assosjearre mei de kampanje eartiids foar de Yndyske ûnôfhinklikheid laat troch Mahatma Gandhi, en de striid foar boargerrjochten foar de Afro-Amerikanen laat troch Martin Luther King. Mahatma Gandhi is de grutte inspirator foar de fjirtjinde dalai lama Tenzin Gyatso om autonomy yn Tibet en dy't ek geweldleas fiere wurdt.
Fryske Ryk
It sintrum fan de macht sil mooglik yn Dorestêd en Utert west ha, al wurdt de terp Tsjitsma by Winaam nei fynsten dy't dêr dien binne mei it Frisia-projekt ek wol de keningsterp neamd.
Noardseekultuer
Dy ekspedysjes en de dêrút fuortkommende fêstigingen hienen grutte gefolgen, sy skoepen famylje- en hannelsbannen tusken de emigranten en de oerbliuwende befolking oan beide siden fan de Noardsee, de Fryske See sa as dy ek wol neamd waard. It gebiet tusken Fly en Wezer wie healwei de 6e iuw doe't de Trek einige, it mulpunt fan in typysk heidenske beskaving, de Noardseekultuer, dêr't ek it Angelsaksyske Ingelân, Noard-Dutslân, de Deenske Noardseekust en it Nederlânsk riviergebiet ta hearden. Oan it ûntstean fan dy kultuer hat ek de fêstiging fan oare Germaankse folken as de Saksen, Angelen en Juten meiholpen. Dy folden de lege plakken op yn it Fryske terpegebiet fan de tsjintwurdige provinsjes Fryslân en Grinslân.
Untstean fan it Fryske Keningskip
left|thumb|200px|De grutte [[fibula fan Winaam]] Krekt as oare Germaanske folken wienen by de Friezen de stamhaadlingen yn it begjin de lieders. Sy waarden foaral keazen op grûn fan harren kwaliteiten, mar letter soe ek harren komôf meispylje. Yn tiden fan kriich wie it regel dat ien stamhaad de kriichshear waard. Dy kriichshear dy't ek wol hartoch neamd waard, waard keazen en wie lieder salang as de oarloch duorre.
It wichtigste kenmerk foar it ûntstean fan it keningskip by de Germaanske folken wie lykwols de oanwêzigens fan in sintraal gesach en in klasse fan elite of eallju. Dat barde by de Friezen letter as by harren bruorrefolken dy't yn it Romeinske Ryk fêstige wienen. Pas op 'e ein fan de 6e iuw wie dêr sprake fan. Yn it Frysk-Grinslanner terpegebiet, yn Noard-Westergoa wie doe sa'n gesach, polityklieder of kening.
De macht fan dy kening waard bepaald troch it oantal minsken dat hy troch it jaan fan presintsjes oan him bine koe. De grinzen fan syn keninkryk wie dêrtroch fleksibel en joegen de berik oan fan it netwurk fan persoanlike relaasjes dy't de kening opboud hie. Fierder hie de kening neffens politike, ek sakrale macht, en spile hy in wichtige rol yn de religy. Krekt as yn de Angelsaksyske wrâld bestie it Fryske gebiet út meardere lytse politike ienheden mei elts in eigen politike lieder as kening.
De earste Fryske keningen moatte derom foaral beskôge wurden as kriichshearen, waans kant tydlik keazen waard troch lokale machthawwers (eallju) om wjerstân biede te kinnen oan driging fan oare folken. By de Friezen wienen dat foaral de Franken.
Utwreiding fan it Fryske Ryk
thumb|300px|Utwreiding en delgong It Fryske keninkryk dat yn de rin fan de 6e iuw stal krige wie earst mear in federaasje fan ferskate gebieten dy't ta in sekere hichte troch in sintraal gesach ferbûn wiene. Yn dy tiid hearde de delta fan de Ryn en Maas net ta it Frankyske Ryk fan de Merovingen. De Fryske keningen dy't hieltyd mear in macht fan betsjutting waarden, krigen doe ek belangstelling foar dat gebiet en ûnder de foargongers fan kening Aldgillis kaam der in Fryske machtsútwreiding nei it hert fan Nederlân. Skiedkundigen tinke dat foaral noardlik Westergoa yn 'e beneaming komt as it gebiet dêr't de Fryske keningen oarspronklik wei komme en dat mooglik kening Audulf om-ende-by 600 yn de kriich súksesfol wie.
Minze Dijksma
thumb|Minze Dijksma thumb|left|Minze Dijksma mei [[Griet Wiersma en Lytse Teake]] Minze Dijksma is in ûnderwizer en gûchelder út Wolvegea. Hy begûn al as bern mei gûcheljen. Dat levere him yn 1986 in earste priis op by it Nasjonaal Kongres foar in orizjinele Alvestêdetocht-act. Yn 1994 wûn Minze mei in optreden yn de 5 uur-show de earste priis yn de talintejacht fan Barry Stevens. De grutte klapper foar him wie it Nationaal Goochelcongres fan 1996 yn Ljouwert. Hy wûn doe mar leafst fiif prizen, dêrûnder it Nasjonaal Kampioenskip. Dy priis wûn er yn 2004 nochris foar syn toanielgûcheljen.
Fryske Ryk
Utwreiding fan it Fryske Ryk
Lykwols hienen net allinnich de Friezen belangstelling, ek by de Franken wie ynteresse en likernôch 630 waard it gebiet súdlik fan de Alde Ryn troch de Frankyske kening Dagobert ferovere op de Friezen. De Franken brochten harren leauwen, it kristendom, mei nei dy kriten en bouden yn Utert in tsjerke. Nei it regear fan Dagobert koenen de Franken harren dêr net hanthavenje en omtrint 650 kaam it rivieregebiet wer yn hannen fan de Friezen. Under de Fryske kening Redbad soe it Fryske Ryk yn it begjin fan de 8e iuw syn grutste útwreiding krije.
Minze Dijksma
Bûten syn fingerfluggens hat er ek Table-magic sesjes, mar docht leafst acts dêr't er it publyk by fisueel en ferbaal op 'e ferkearde poat besiket te setten. As helpmiddels brûkt er in spul kaarten, doekjes, toutsjes, ballen, in libbene en in deade do. Troch syn humor waard er alris de "de Herman Finkers ûnder de gûchelders" neamd. Minze hat ek in spesjale foarstelling foar bern.
Fryske Ryk
Audulf
Kening Audulf moat om-ende-by 600 syn machtsbasis hân hawwe yn Eastergoa en súksesfolle kriich fiere tsjin de Franken. Nei alle gedachten hat er it Fryske machtsgebiet fierder nei it suden ta útwreide.
Minze Dijksma
Mei Teake van der Meer en Griet Wiersma die er sûnt 2004 it programma Sa ken 't ek, dêrnei Efkes wat oars en yn 2009 it Fryske jûnfoljende programma Skoft yn 'e tiid .
Fryske Ryk
Aldgillis
Kening Aldgillis hie syn machtsbasis yn it sintraal riviergebiet yn de tsjintwurdige provinsjes Hollân en Utert. Hy residearre wierskynlik yn Dorestêd of Utert en neffens guon wittenskippers rûn syn ryk fan it Swin (by Brugge) oant de Weser. Under syn regear krigen de Friezen it oan 'e stok mei de Frankyske hofmeier Ebroin. Dêrby wie de behearsking fan de âlde Romeinske grinsfersterkingen de ynset fan de fijannichheden. Aldgilles koe mei syn legermacht de Franken op in ofstân hâlde. Yn de winter fan 678 ûntfong Aldgillis de Ingelske biskop fan York Wilfried yn Utert en joech dizze in ûnderkommen. Likernôch 680 stoar de Fryske kening en waard opfolge troch syn soan Redbad.
Redbad
Redbad hie te krijen mei de hofmeier Pippyn II, de nije sterke man yn it Merovingyske ryk. Yn 690 ferlear Redbad de slach by Dorestêd en gie it gebiet súdlik fan de Alde Ryn ferlern. De Franken sleaten in ferdrach mei de Friezen dat besegele waard mei in houlik tusken Thiadsvind, de dochter fan Redbad en in soan fan Pippyn, Grimoald. Mei de dea fan Pippyn feroare de situaasje. Redbad gong op oarlochspaad en slagge deryn de ferlerne gebieten werom te feroverjen. Yn 716 fersloech hy mei syn leger hofmeijer Karel Martel yn de slach by Keulen.
Poppo
Nei alle gedachten waard Poppo yn 719 de opfolger fan Redbad doe't hy ferstoar. Dizze kening krige yn 733 te meitsjen mei in grutte oanfal troch de Frankyske hofmeier Karel Martel. It leger fan de Friezen waard werom slein nei Eastergoa, dêr't de Friezen yn 734 de slach oan de Boarn ferlernen. Kening Poppo skeat it libben der by yn.
Ein fan it Fryske ryk
It ferliezen fan dizze slach hie as gefolch dat de gebieten westlik fan de Lauwers yn Frankyske hannen kamen en allinnich eastlik hjirfan har selsstannigens holden. Lykwols wie it oerbleauwend part benammen in satellytsteat. De opfolger fan Poppo, in kening waans namme wy net kenne, wie yn 748 ferplichte om bystân te jaan oan hofmeier Pepyn III doe't dizze kriich fierde tsjin de Saksen. Karel de Grutte soe lang om let yn 772 in ein meitsje oan it Fryske ryk.
600
Foarfallen
right|thumb|130px|Keningsfibula fan Winaam (7e iuw)
Armitage Hux
Armitage Hux (Ingelske útspr.: [ɑː(ɹ)mɪˈtɑːʒ ˈhʌks], likernôch: "aa(r)-mit- taazj haks "), ornaris bekend as generaal Hux, is in fiktyf personaazje út 'e Star Wars-franchise. Hy is ien fan 'e antagonisten út 'e trije films fan 'e Star Wars-ferfolchtrilogy, dy't tusken 2015 en 2019 makke waarden. It personaazje fan Hux waard betocht troch de senarioskriuwers fan it earste diel, Star Wars: Episode VII – The Force Awakens, te witten: Lawrence Kasdan, Michael Arndt en J.J. Abrams. Hux is in ûnoangename minsklike man dy't as generaal lieding jout oan 'e kriichsmacht fan 'e Earste Oarder yn 'e striid tsjin it Ferset. It personaazje fan Armitage Hux waard yn alle trije films spile troch akteur Domhnall Gleeson, dy't foar syn aktearjen lof rispe by filmkritisy likegoed as by fans, hoewol't de ferskowende rol fan Hux yn 'e filmtrilogy op minder begryp rekkenje koe.
Eftergrûn
Ut oare Star Wars-media wurdt dúdlik dat Armitage Hux berne is op 'e planeet Arkanis út in relaasje tusken syn heit Brendol Hux, de kommandant fan 'e Militêre Akademy fan Arkanis, en in kokenfaam. As jonkje flechtet Hux nei de dea fan keizer Palpatine en de nederlaach fan it Galaktysk Keizerryk yn 'e Galaktyske Boargeroarloch mei syn heit nei de oerbleaune planetestelsels dy't noch troch de Keizerlike Striidkrêften behearske wurde yn 'e Unbekende Regioanen fan it Stjerrestelsel. Dêr wurdt er oplaat ta ofsier en nimt er letter tsjinst yn 'e kriichsmacht fan 'e Keizerlike Rompsteat.
Yn The Force Awakens
Yn Star Wars: Episode VII – The Force Awakens (2015), it earste diel fan 'e Star Wars-ferfolchtrilogy, wurdt Armitage Hux yntrodusearre as in generaal fan hege rang yn 'e Earste Oarder. Dat is in diktatoriale en faksistoïde organisaasje dy't stribbet nei de folsleine oerhearsking fan it Stjerrestelsel, en dy't fuortkommen is út 'e Keizerlike Rompsteat. Spesifyk is Hux de kommandant fan 'e Stjerredeaderbasis, in ta in ekstreem krêftich massaferneatigingswapen omboude planeet, dêr't hiele planetestelsels mei ferdylge wurde kinne.
Hux makket yn 'e film mei û.o. de Sith-ridder Kylo Ren en kaptein Phasma, dy't de stoarmtroepers oanfierd, diel út fan 'e misje fan 'e Earste Oarder nei de woastynplaneet Jakku. Dêr moatte se in stjerrekaart mei de lokaasje fan it ballingsoard fan 'e Jedi-master Luke Skywalker sjen te besetten foar't dy yn 'e hannen fan it Ferset falt. It plan mislearret as de robot BB-8 mei de stjerrekaart ûntkomt en de desertearjende stoarmtroeper Finn de finzennommen fersetspiloat Poe Dameron befrijt.
Werom yn 'e Stjerredeaderbasis kriget Hux fan opperste lieder Snoke, de oprjochter fan 'e Earste Oarder, it befel om it massaferneatigingswapen yn te setten tsjin it planetestelsel fan Hosnian-Primus, dat op dat stuit de (rûlearjende) sit is fan it regear fan 'e Nije Republyk en de Galaktyske Senaat. Ear't de Stjerredeaderbasis foar de earste kear as wapen ynset wurdt, hâldt Hux in taspraak foar syn sammele troepen wêryn't er syn fanatisme sjen lit en de ein fan 'e Galaktyske Republyk oankundiget. Neitiid lit er de Stjerredeaderbasis ynsette tsjin Hosnian-Primus, mei de folsleine ferneatiging fan dat planetestelsel en de dea fan miljarden yntelliginte wêzens as gefolch. Mei't ek de romtemacht fan 'e Republyk foar it oergrutte part yn it planetestelsel stasjonearre wie, is it Ferset dêrnei noch it iennichste obstakel dat tusken de Earste Oarder en de totale hearskippij oer it Stjerrestelsel yn stiet.
Letter rapportearret Hux oan Snoke dat Kylo Ren opholden is mei de syktocht nei BB-8, om't er mient dat er de stjerrekaart troch it gebrûk fan de Krêft ek wol út it ûnthâld fan 'e troch him finzen nommen Rey helje kin, dy't de kaart sjoen hat. Snoke oarderet Hux om 'e Stjerredeaderbasis ta te rieden om it planetestelsel Ileenium te ferneatigjen, mei't dêr op 'e planeet D'Qar it haadkertier fan it Ferset fêstige is. Ear't dat syn beslach krije kin, wurdt by in militêre operaasje fan it Ferset lykwols in keatlingreäksje yn gong set dy't de Stjerredeaderbasis sels ferneatigje sil. As Hux dat oan Snoke trochjout, kriget er opdracht om 'e basis te ûntromjen en Ren by him te bringen.
Yn The Last Jedi
Yn Star Wars: Episode VIII – The Last Jedi (2017) fiert Hux it befel oer de float fan 'e Earste Oarder dy't de fersetsbasis op D'Qar oanfalt krekt as dy troch it Ferset ûntromme wurdt. Hy besiket op syn typyske bombastyske wize te reägearjen op in berjocht fan fersetspiloat Poe Dameron, dy't lykwols beart dat er it antwurd fan Hux net ûntfangt. Ynstee giet er troch mei te freegjen nei "generaal Hugs" (Ingelsk foar "omearming") en jout er in minder as flaaikjende beskriuwing fan dyselde foar it gefal dat de kommunikaasjeofsieren fan 'e Earste Oarder net begripe wa't er bedoelt. Neitiid jout Hux lieding oan 'e stjerreslachskippen fan 'e Earste Oarder by de konfrontaasje mei de efterhoede fan it Ferset, wêrby't er it stjerreslachskip de Fulminatrix ferliest, hoewol't de priis fan dy oerwinning foar de fersetslju heech is.
As Hux letter oan Snoke rapportearret wat der bard is, beskrobbet dy him foar syn falen en jout er him yn eigen persoan by de float fan 'e Earste Oarder. Hux wit wer yn in goed boekje by de opperste lieder te kommen troch de ynset fan in nij apparaat wêrmei't romteskippen sels troch de hyperromte folge wurde kinne. Dat set er yn tsjin 'e flechtsjende fersetsfloat, sadat de stjerreslachskippen fan 'e Earste Oarder binnen in heale minút op it plak ferskine dêr't de fersetsfloat út 'e hyperromte kommen is. Hux set in nije oanfal yn, wêrby't in foltreffer op 'e brêge fan it flaggeskip fan it Ferset, de kruser Raddus, hast de hiele lieding fan it Ferset út 'e ljochten helpt. De fersetsfloat, dy't bestiet út lytsere, fluggere romteskippen, kin by in efterfolging mei minder-as-ljochtfaasje krekt bûten it berik fan 'e plofferkanonnen fan 'e gruttere, loggere stjerreslachskippen fan 'e Earste Oarder bliuwe. Hux wit lykwols dat it Ferset op dizze wize gau troch syn brânstof hinne wêze sil en dat de folsleine ferdylging fan it Ferset dus mar in kwestje fan tiid is.
Wannear't it Ferset noch mar ien skip oer hat, de Raddus, betinkt fise-admiraal Amilyn Holdo in mûklist om 'e fersetslju mei kamûflearre transportskippen oer te bringen nei de planeet Crait, dêr't de efterfolging fuort by lâns komt. Underwilens besykje Finn, BB-8 en monteur Rose Tico it apparaat te sabotearjen dat Hux brûkt om 'e fersetsskippen troch de hyperromte te folgjen. Dêrta ynfiltrearje se it flaggeskip fan opperste lieder Snoke, mar se wurde ûntdutsen en finzen nommen troch kaptein Phasma foar't se har plan útfiere kinnen hawwe. De hacker dy't se ynhierd hawwe, DJ, keapet syn eigen frijheid troch Hux opmerksum te meitsjen op 'e kamûflearre transportskippen fan it Ferset, wêrnei't Hux befel jout om dy ien foar ien oan grôt te sjitten. Holdo keart dêrop de Raddus om en raamt mei de faasje fan it ljocht de float fan 'e Earste Oarder, dy't grutte skea oprint. De oerbleaune transportskippen kinne dêrtroch ûntkomme nei Crait, dêr't de restearjende 400 fersetslju beskûl sykje yn in âlde basis fan it Rebelleferbûn út 'e Galaktyske Boargeroarloch.
Underwilens ûntdekt Hux dat opperste lieder Snoke fermoarde is. Ren is bewusteleas as Hux de troanseal binnenkomt, en Hux risselwearret om him te deadzjen, mar as Ren op dat stuit by sinnen komt, ferberget er syn bedoelings gau. Neffens Ren is Snoke ombrocht troch Rey. Hux protestearret yn 't earstoan tsjin it foarnimmen fan Ren om no sels opperste lieder te wurden, mar betinkt him as Ren de Krêft brûkt om him te smoaren. Neitiid jouwe se tegearre lieding oan 'e oanfal fan 'e troepen fan 'e Earste Oarder op 'e fersetsbasis op Crait. Dêrby jout Ren op in stuit it befel om mei alle kanonnen dy't beskikber binne op 'e Jedi-master Luke Skywalker te sjitten, mar nei in skoftke lit Hux it (yneffektive) bombardemint hohâlde. Ren wol dan Skywalker sels te liif, en as Hux him beskrobbet om't de útrûging fan it Ferset wichtiger is as syn persoanlike fete mei Skywalker, brûkt Ren de Krêft om Hux it swijen op te lizzen troch him tsjin in wand oan te bûtsen dat er bewusteleas rekket. Hux komt wer yn byld as de troepen fan 'e Earste Oarder de ferlitten fersetsbasis binnenkomme, nei't Ren syn fiksaasje op Skywalker de fersetslju de kâns jûn hat om te ûntkommen. Dêrby partet er Ren fan efteren in sinistere, lulke blik ta.
Yn The Rise of Skywalker
Yn Star Wars: Episode IX – The Rise of Skywalker (2019) is Hux ferbittere rekke troch it gebrek oan respekt dat er fan opperste lieder Kylo Ren kriget en teffens troch syn rivaliteit mei generaal Enric Pryde, dy't him allegeduerigen besiket te ûndermynjen om't er op syn posysje út is. Wannear't dúdlik wurdt dat keizer Palpatine út 'e dea opstien is en op 'e ferburgen Sith-wrâld Exegol in reuseftige float stjerreslachskippen bouwe litten hat troch de grizelige oan him tawijde sekte fan 'e Ivige Sith, lit Ren him troch Palpatine beprate om 'e lapen mei him gear te smiten. Hux fynt dat ûnbegryplik, om't foar him dúdlik is dat Palpatine de sterkere partner yn in bûnsgenoatskip is, en dat de Earste Oarder troch de Ivige Sith oernommen wurde sil.
As Finn, Poe Dameron en de Wookiee Chewbacca finzen nommen binne en stânrjochtlik eksekutearre wurde sille, is Hux dejinge dy't harren rêdt troch de stoarmtroepers om te bringen dy't de eksekúsje útfiere sille. It docht bliken dat Hux de anonime ynformant binnen de Earste Oarder is, dy't it Ferset al in skoftke wichtige ynformaasje taspilet. As Finn him ûnderstiet oer syn motiven, byt Hux him ta dat er neat om it Ferset jout, mar nammenste mear om Kylo Ren, dy't er hatet. Hy wol alles wol dwaan om Ren fale te litten. Dat liket Finn in plausibele ferklearring ta. Foar't it trijetal ûntsnapt, ferwûnet Finn Hux op syn eigen fersyk, om't it fertocht lykje soe as se oan him ûntkamen wylst hy gjin skramke oprûn hie. Nettsjinsteande dy foarsoarchsmaatregel leaut Pryde lykwols neat fan Hux syn ferhaal dat de finzenen him en syn mannen oermânsk wurden en ûntsnapt binne. Hy stelt daliks fêst dat er de spion fan it Ferset ûntdutsen hat en sjit Hux dea.
Hauk
thumb|Jonge (lofts) en folwoeksen hauk|alt= thumb|Wyfke, mei wite eachstreek, swarte krún en swarte earfearren|alt= thumb|Mantsje hauk thumb|right thumb De hauk (Accipiter gentilis) is in krêftige rôffûgel út de famylje fan de haukfûgels (Accipitridae) en de ûnderfamylje fan de hauken en sparwers (Accipitrinae).
In folwoeksen hauk kin in lingte hawwe fan tusken de 49 - 66 sm. Hy hat koarte, brede wjukken en in lange, hast fjouwerkante sturt. In folwoeksen hauk hat in wite streek boppe it each, in swarte krún en donkere fearren yn de earstreek. It fearrekleed fan in mantsje is boppe-oan brún en ûnderoan skierwyt mei tinne grize bannen. It wyfke is folle grutter mei boppe-oan in laaigriis nei brunich fearrekleed en ûnderoan griis mei tinne brunere bannen. In jonge hauk hat boppe-oan in brún fearrekleed en ljocht mei brune lingtestreekjes ûnderoan. Boppedat is de wite eachstreek minder opfallend.
In hauk is in stille fûgel. Allinnich yn de briedtiid kin men fan ferskate soarten gekekker hearre. Yn Euraazje wurdt de mantsjehauk maklik betize mei de sparwer (Accipiter nisus), mar is wat grutter, swierder en hat wat langere wjukken.
Fretten
De hauk fangt middelgrutte fûgels en sûchdieren. Haadproaien yn Nederlân binne postdo, houtdo, houtekster en knyn. Yn terrein mei in soad dekking jaget de hauk fan in sitplak of yn in lege flecht, om in proai te ferrassen. Dêrby kin de fûgel op koarte stikken in relatyf hege snelheid (80 km/o) ûntwikkelje. Hauken fange benammen de soarten dy't yn harren habitat in protte foarkomme. Faak is te sjen hoe't in hauk út in sirkeljende flecht wei, lykas in sljochtfalk, op in proai dûkt.
Fuortplanting
In spantsje hauken hat faakin stikmannich nêsten yn harren territoarium, dy't fan jier ta jier wiksele wurde om parasiten tsjin te gean, mar makket dochs maklik in nij nêst. Dat nêst, ek wol hoarst neamd, wurdt mei deade tûken heech yn de beamkrún boud yn in gaffelfoarmige tûke, of oanlynjend tsjin de stamme. thumb|left|nêst jonge hauken|alt=
De hauk leit 1 - 5 blauwite aaien, meastal trije of fjouwer. By it brieden ferfearje de mantsjes en wyfkes en kinne maklik rudefearren ûnder it nêst lizze fan benammen it wyfke, trochdat dy mear oan it nêstgebiet bûn is. Haukejongen dy't ree binne om it nêst te ferlitten begjinne mei fleanoefenings. De âlden lizze dan proaien op de râne fan it nêst, wêrtroch't de jongen fladderjend nei de râne geane. En ynienen dûke se spontaan fan it nêst as (hast) follearde fleanders. De hauk hat in karakteristyk flechtpatroan: trage klap fan de wjukken, trage klap en dan glydflecht rjocht foarút.
Se bliuwe harren hiele libben yn itselde territoarium, mar de hauken út noardlike streken migrearje súdoan om te oerwinterjen.
Fersprieding
De hauk komt benammen foar yn boskgebieten yn matige streken fan it noardlik healrûn. Lânbougrûnen wurde lykwols ek faak brûkt en hjir en dêr wurde se ek al yn stêden sjoen (Amsterdam en Rotterdam).
Jachttechnyk
De hauk set him ûnferweechlik op in tûke en wachtet oant er in proai sjocht. As er de proai keazen hat, set er him ôf en fladderet in pear kear mei de wjukken. Mei syn wjukken hast hielendal tsjin it lichem stoart er him hurd-hurd troch beammen en strewellen op syn proai ôf oant er dy hat.
Taksonomy
De hauk telt sân Eurazyske en trije Noardamerikaanske ûndersoarten. De Noardamerikaanske ûndersoarten wurde tsjintwurdich wol as in aparte soarte (Amerikaanske hauk) behannele:
Majordomo
In majordomo is in tsjinner dy't oan it haad stiet fan 'e húshâldlike stêf yn 'e wente fan in pommerant. De term komt fan it Latynske maior ("grut" of "grutste", mar yn dit gefal "heechste") en domus ("hûs"), dus de heechste [tsjinner] fan in húshâlding. In majordomo jout lieding oan 'e oare tsjinners, beävensearret it wurk sûnder dat syn wurkjouwer him dêrmei hoecht te bemuoien en fungearret as kontaktpunt tusken it personeel en de wurkjouwer. Nammen foar tsjinstfolk mei soartgelikense taken binne berêder, haadbutler, húswarder (of húsbewarder), kastlein (of kastielhear), rintmaster en seneskalk.
West Side Story (film út 1961)
West Side Story is in Amerikaanske romantyske filmmusical út 1961 ûnder rezjy fan Robert Wise en Jerome Robbins, mei yn 'e haadrollen Richard Beymer en Natalie Wood. De titel betsjut "West Side-ferhaal" of "Ferhaal út 'e West Side", en ferwiist nei de Upper West Side fan Manhattan, in wyk yn New York. De film is basearre op 'e toanielmusical mei deselde namme út 1957, dat wer in moderne adaptaasje wie fan it klassike, let-sechstjinde-iuwske toanielstik Romeo en Julia, fan William Shakespeare.
West Side Story krige fan 'e filmkritisy rûnom lof taswaaid en wie kommersjeel sa'n súkses dat it de meast opbringende film fan it jier waard. It wurdt algemien beskôge as ien fan 'e bêste filmmusicals aller tiden. De film wûn 11 Oscars (wêrûnder de Oscar foar Bêste Film), 3 Golden Globes (wêrûnder de Golden Globe foar Bêste Musical) en in Grammy. Yn 1997 waard West Side Story selektearre foar preservearring yn it Amerikaanske Nasjonaal Film Register. Steven Spielberg regissearre yn 2021 in remake dy't ek West Side Story kaam te hjitten.
Plot
Yn in lytse buert yn 'e Upper West Side fan Manhattan, yn 'e stêd New York, fjochtsje mids 1950-er jierren twa strjitbindes om 'e hearskippij: de Jets en de Sharks. De Jets binne in kloft dy't opmakke is út blanken en oanfierd wurdt troch Griff, wylst de Sharks besteane út Portorikanen mei as lieder Bernardo. As der wer ris slaanderij útbrekt tusken de beide bindes, helje ynspekteur Schrank en brigadier Krupke de jonges útinoar. Schrank hâldt harren foar dat dit de lêste kear west hawwe moat, oars sil er derfoar soargje dat it hiele soadsje it tichthús yn draaid. Griff en de Jets beslute dêrop om Bernardo en de Sharks út te daagjen en lit de striid om 'e hearskippij oer de buert besljochtsje troch noch ien grut gefjocht. Se prate ôf om dy útdaging oer te bringen op it dûnsfeest dat dyselde jûns yn it gymlokaal fan 'e pleatslike middelbere skoalle holden wurde sil.
Riff wol foar de grutte fjochtpartij syn bêste freon Tony, dy't mei him de Jets oprjochte hat, der wer by helje. Tony is de strjitbinde ûnderwilens ûntgroeid en hat no in baan fûn by de pleatslike snobbersguodwinkel fan Doc. As Riff Tony opsiket en meifreget nei it dûnsfeest, wol Tony dêr earst net hinne. Hy fertelt Riff dat er de lêste wiken it gefoel hat dat him wat wichtichs stiet te barren, en dat er dêr klear foar wêze wol. Riff suggerearret dat soks mooglik op it dûnsfeest barre kinne soe. Nei't er dêr noch in skoftke op ompraat hat, wit er Tony oer te heljen om mei. Underwilens fertelt María, de jongere suster fan Bernardo, oan har bêste freondinne en Bernardo syn faam, Anita, hoe opwinend se it fynt om foar it earst mei te gean nei in dûnsfeest. María is fersein oan Chino, ien fan 'e Sharks, mar se bekent oan Anita dat se gjin gefoelens foar de jonge hat.
Om't Tony dúdlik belangstelling foar har hat, stjoert de oerbeskermjende Bernardo María nei hûs, dêr't se har lot beklaget foar Anita oer, dy't mei har sympatisearret. Tony slûpt by de brântrep fan it flatgebou op dêr't Bernardo en María mei harren âldelju wenje. María glûpt nei bûten ta en fiert mei him in petear wêryn't beiden harren leafde foarinoar ferklearje. Om midsnacht komme de Jets en de Sharks gear yn 'e snobbersguodwinkel fan Doc, dêr't se diskusjearje oer de regels fan 'e oankommende fjochtpartij. It is Tony dy't derfoar soarget dat it in twagefjocht fan ien Jet tsjin ien Shark wurdt, wêrby't inkeld de bleate fûsten brûkt wurde meie. It gefjocht sil de oare deis holden wurde ûnder it fiadukt dêr't de autosnelwei oerhinne giet. As ynspekteur Schrank yn 'e snobbersguodwinkel arrivearret, beare de leden fan 'e beide bindes dat se harren rivaliteit efter har litten hawwe en dat se no de bêste freonen binne. Schrank leaut der neat fan en hjit de Sharks yn diskriminearjende bewurdings om op te sokkebaljen. Dêrnei ûnderstiet er de Jets oer wat der geande is, mar dy wegerje allegear en lit ek mar ien wurd los.
De Jets en de Sharks komme letter dy jûns ûnder it fiadukt gear. Hoewol't ôfsprutsen is dat inkeld Bernardo en Riff syn plakferfanger Ice fjochtsje sille, hawwe de leden fan beide bindes har yn 't foar bewapene mei messen, kneppels en oar wapenreau foar it gefal dàt. Tony arrivearret as it gefjocht útein sil en besiket it tsjin te hâlden. Bernardo, dy't him net lije mei om't er it foarfal mei syn suster op it dûnsfeest noch net fergetten is, ferget Tony op alderhanne manearen, oant er him op in hier nei safier kriget dat er mei him op 'e fûst giet. As Tony him lykwols behearsket en de hún fan Bernardo fan him ôfglydzje lit, springt Riff foar syn maat op 'e bres. Om 'e fernedering fan Tony te wreitsjen begjint er in messegefjocht mei Bernardo. It ûnophâldlike besykjen fan Tony, dy't troch twa oare Jets fêstholden wurdt, om it near te lizzen op it gefjocht, liedt sawol Riff as Bernardo ôf, mei as gefolch dat Bernardo Riff op in stuit delstekt, eat dat Riff fansels net woe, mar Bernardo likemin. Der brekt dan in algemiene slaanderij út. Tony, dy't troch alles hinne breinroer rekket as er Riff dea lizzen sjocht, pakt Riff syn mês en stekt dêrmei Bernardo del foar't er wer ta himsels komt en feralterearre beseft wat er dien hat. As it lûd fan sirenes en en it ljocht fan swaailjochten de komst fan 'e plysje oankundigje, pike alle oanwêzigen út, wêrby't se de liken fan Riff en Bernardo efterlitte.
Underwilens wachtet María op it plat dak fan har flatgebou op Tony. Mar it is Chino dy't as earste by har komt en har it nijs fan 'e moard op har broer trochdocht en wa't foar dy skanddie ferantwurdlik is. As er út har reäksje opmakket dat se fereale is op Tony, wurdt Chino poerrazen en set er daliks wer ôf. Koarte tiid letter komt Tony by María yn it appartemint fan har âldelju dy't foar de jûn fuort binne. Hy bychtet op wat er dien hat en smeekt har om ferjeffenis foar't er himsels by de plysje oanjaan sil. María ferjout him yndie, mar wol net dat er him oanjout. Ynstee freget se him om by har te bliuwen. Se begjinne te fantasearjen dat se tegearre in plak fine kinne dêr't se foar ivich byinoar bliuwe kinne. Lang om let reitsje se mei-inoar op bêd.
Ice hat ûnderwilens it liederskip oer de Jets oernommen en hjit de oare leden fan 'e binde om harren foar de plysje oer goed te hâlden en te bearen dat se gjin idee hawwe wat him ûnder it fiadukt ôfspile hat. Anybodys, in jongeseftich fanke dat bittere graach by de Jets hearre wol mar dêr net talitten wurdt, komt mei it nijs dat Chino in pistoal bemachtige hat en fan doel is om Tony dea te sjitten. Ice stjoert dêrop de Jets alle kanten út om Tony te sykjen, sadat se him warskôgje kinne.
It nijs fan Bernardo syn dea hat wilens ek Anita berikt. Se bejout har nei it appartemint fan Bernardo-en-dy ta om María op te sykjen, dêr't se sjocht hoe't Tony troch it finster útpykt as sy der binnenkomt. Se is lulk op María, mar dy wit har te bepraten troch har foar te hâlden dat leafde blyn is. María en Tony hawwe fuort letter ôfpraat by de snobbersguodwinkel fan Doc, om tegearre út te naaien, mar ynspekteur Schrank arrivearret en wol María ûnderfreegje. María freget Anita yn bedutsen bewurdings om yn har plak nei de winkel te gean en Tony te fertellen dat se letter komt, in taak dy't Anita mei tsjinnichheid op har nimt.
Underwilens hawwe de Jets Tony fûn yn 'e kelder fan 'e snobbersguodwinkel. Se hâlde de winkel beset om foar te kommen dat Chino him berikke kin. As Anita arrivearret, sjogge de Jets har as in fijân en begjinne se har lestich te fallen. Dat rint sa út 'e hân dat it fanke seksueel oantaast wurdt. Inkeld it yngripen fan Doc, dy't boppe wie om jild op te heljen dêr't Tony en María earne oars in nij begjin fan bekostigje kinne, komt in ferkrêfting foar. Anita is dan sa lulk dat se de Jets taskreaut dat María deasketten is troch Chino en dat Tony har nea weromsjen sil. Nei't Doc de Jets derút jage hat, giet er nei de kelder, dêr't er Tony it jild jout en teffens it minne nijs oer María har dea.
Alhiel telider slein draaft Tony de strjitte op, dêr't er om Chino begjint te razen, dat dy him ek deasjitte kin. Yn 'e boarterstún moetet sakket Tony yninoar en falt op 'e grûn del. Hy stjert yn har earms, wylst de tahastige Jets en Sharks tasjogge. De bindeleden wolle fannijs mei-inoar op 'e fûst, mar María keart dat tsjin troch it pistoal fan Chino te gripen en te driigjen harren allegear dea te sjitten, mei't harren hate de reden is dat de leafde fan har libben dea is. Schrank en Krupke arrivearje, mar María hjit harren om Tony net oan te reitsjen. In stikmannich Jets pakke Tony fan 'e grûn op, en as se him net hâlde kinne, sjitte inkele Sharks harren te help. De bindeleden foarmje in lykprekaasje mei María efteroan. As se út it sicht weiwurden binne, arrestearje Schrank en Krupke de efterbleaune Chino en liede him fuort.
Produksje
West Side Story waard makke nei in senario fan Ernest Lehman, basearre op 'e toanielmusical West Side Story, dy't yn 1957 mei grut súkses op Broadway iepene wie. Foar de ferfilming naam útfierend produsint Walter Mirisch, dy't it projekt foar de filmstudio's The Mirisch Company en Seven Arts Productions oanpakte, Jerome Robbins yn 'e earm, dy't de toanielmusical regissearre en goreografearre hie. Om't Robbins gjin inkele ûnderfining hie mei it meitsjen fan films, waard Robert Wise ynhierd as filmprodusint en ko-regisseur. It wie de bedoeling dat Robbins de muzikale yntermezzo's regissearje soe, wylst Wise him om 'e oare, dramatyske sênes bekroadzje soe. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Daniel L. Fapp, en de muzyk, oernommen út 'e toanielmusical, wie fan Leonard Bernstein (meldijen) en Stephen Sondheim (lietteksten).
Robbins spandearre in protte tiid oan rippetysjes op 'e filmset, retakes fan al opnommen materiaal en diskusjes mei Wise oer fan alles en noch wat. Nei 45 dagen leine de opnamen 24 dagen efter op skema. Mei't de film yn 't foar al oer syn budget hinne gien wie en úteinlik $6.750.000 kostje soe, besleat Mirisch om Robbins dien te jaan. De restearjende sang- en dûnsnûmers waarden regissearre troch Wise mei de help fan Robbins syn assistinten. Wise hold lykwols kontakt mei Robbins, mei wa't er geregeldwei de fuortgong fan 'e produksje bespriek. Hy naam in protte fan 'e suggestjes oer, dy't Robbins him oan 'e hân die. Ek fûn er dat Robbins syn ynbring sa grut west hie, dat er nettsjinsteande syn ûntslach dochs as regisseur op 'e ôftiteling fernijd wurde moast.
Casting
De haadrol fan Tony yn West Side Story waard oanbean oan Elvis Presley, mar dy syn manager, kolonel Tom Parker, sloech dat foarstel ôf. Oare akteurs dy't foar de rol yn omtinken nommen waarden, wiene û.o. Russ Tamblyn, Warren Beatty, Burt Reynolds, Richard Chamberlain en Robert Redford. Reynolds waard te rûch fûn en Chamberlain te âld. Tamblyn makke wol yndruk op Wise, mar waard net gaadlik fûn foar de rol fan Tony; ynstee waard him dêrom de wichtichste manlike byrol fan Riff oanbean. Uteinlik krige Richard Beymer de rol fan Tony.
Robbins woe foar de rol fan María de aktrise Carol Lawrence hawwe, dy't deselde rol ek fan it begjin ôf oan yn 'e toanielmusical op Broadway spile hie. Mar hja wie tsjin 1961 29 jier en waard troch Wise en Mirisch as te âld beskôge. Ferskate oare aktrises passearren de revu, ûnder wa Jill St. John, Audrey Hepburn, Diane Baker, Elizabeth Ashley, Suzanne Pleshette en Angela Dorian, mar net ien foldie alhiel. Natalie Wood wie op dat stuit drok mei de opnamen fan Splendor in the Grass mei Warren Beatty, mei wa't se bûten it wurk om ek in romantyske relaasje ûnderhold. Sy wie net ien fan 'e aktrises dy't troch de produsinten foar de rol fan María yn omtinken nommen wiene. Doe't Beatty by wize fan audysje foar de rol fan Tony in sêne út Splendor in the Grass ynstjoerde, besleaten de produsinten dat hy foar dy rol net geskikt wie. Mar harren each foel op Wood, de tsjinspylster fan Beatty yn 'e ynstjoerde sêne, dy't se perfekt fûnen foar de rol fan María.
Opnamen
West Side Story waard foar it meastepart opnommen yn 'e soundstages fan 'e Samuel Goldwyn Studio yn West Hollywood, yn Kalifornje. Dêr fûnen de rippetysjes ek plak. De sênes fan it orkestrale stik Prologue en it liet Jet Song, wêryn't de Jets en de Sharks oan it publyk foarsteld wurde, waarden op lokaasje yn New York opnommen, yn in boarterstún oan East 110th Street (no Tito Puente Way), tusken de ôfslaggen fan 2nd Avenue en 3rd Avenue, en oan West 68th Street, tusken de ôfslaggen fan West End Avenue en Amsterdam Avenue.
Distribúsje
De distribúsje fan West Side Story waard fersoarge troch United Artists. De film gie op 18 oktober 1961 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige West Side Story oer it algemien tige loovjende resinsjes. Sa neamde Bosley Crowther de film yn The New York Times "neat minder as in sinematysk masterwurk". Yn it tydskrift Variety skreau Whitney Williams: "Technysk is [West Side Story] aldertreflikst; it gebrûk fan kleur is tûzelsinnich meitsjend, it kamerawurk is gauris opwinend, de filmmontaazje fluch mei in dramatyske impact, it produksje-ûntwerp fangt de stimming sawol as de aksje sels." Yn The Hollywood Reporter waard West Side Story omskreaun as "in geweldige show, in mylpeal op it mêd fan filmmusicals, in kaskreaker. [De film] is sa goed dat superlativen oerstallich binne."
In ôfwikende noat waard op it aljemint brocht troch Pauline Kael yn it blêd The New Yorker, dy't West Side Story omskreau as "dwylsinnige flauwekul". Ek fûn se de dialooch "pynlik âlderwetsk en sentiminteel" en it dûnsjen "in spytgnyskjend, syklik romantysk ballet". Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times wie it dêr yn in retrospektyf artikel yn 2004 net mei iens. Hy fûn it dûnsjen "opmerklik" en skreau dat "ferskate lieten" klassikers wurden wiene en dat der "mominten binne fan krêft en wierheid om kjel fan te wurden." Mar dêrnjonken beneamde er ferskate swakke punten yn 'e film: it drama dat net heal sa op it rântsje wie as de goreografy; de haadrollen dy't it net hellen by de byrol fan Rita Moreno as Anita; de bindes dy't eins neat foarstelden en de ein wêryn't de film winliken as in nachtkjers útgie. As dat oars west hie, sa skreau Ebert "wa wit wat dan it resultaat west hie."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat West Side Story in tige heech goedkarringspersintaazje fan 93%, basearre op 108 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Opheft troch de tûzelsinnich meitsjende rezjy fan Robert Wise, de filmmuzyk fan Leonard Bernstein en de lietteksten fan Stephen Sondheim bliuwt West Side Story miskien noch altyd wol de meast ikoanyske fan alle Shakespeare-adaptaasjes dy't op it wite doek fertoand is." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet West Side Story in goedkarringspersintaazje fan 86%, basearre op 17 resinsjes.
Opbringst
West Side Story brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $19,6 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $24,5 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $44,1 miljoen (omrekkene yn jild fan 2020: $382 miljoen). Ofset tsjin it budget fan $6.750.000 betsjut dat in winst fan $37,3 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie West Side Story de meast opbringende film fan 1961. It bleau de meast opbringende filmmusical aller tiden oant The Sound of Music yn 1965 útkaam.
Prizen
Yn 1962 waard West Side Story by de Oscars nominearre foar prizen yn 11 kategoryen. Behalven foar bêste adaptearre senario wûn de film alle (10) Oscars: bêste film, bêste regisseur (Robert Wise en Jerome Robbins), bêste byrol fan in akteur (George Chakiris), bêste byrol fan in aktrise (Rita Moreno), bêste kamerarezjy yn in kleurefilm (Daniel L. Fapp), bêste filmmontaazje (Thomas Stanford), bêste soundtrack fan in filmmusical (Saul Chaplin Johnny Green, Irwin Kostal en Sid Ramin), bêste lûdsmixing (Fred Hynes en Gordon E. Sawyer), bêste artdirection yn in kleurefilm (Boris Leven en Victor A. Gagelin) en bêste kostúmûntwerp yn in kleurefilm (Irene Sharaff). Dêropta wûn Jerome Robbins dat jier ek noch in eare-Oscar foar syn hiele oeuvre.
Remake
Yn 2021 kaam fan West Side Story in by de tiid brochte remake út dy't ek West Side Story hiet, makke troch regisseur en filmprodusint Steven Spielberg. De haadrolen waarden dêryn spile troch Ansel Elgort (Tony), Rachel Zegler (María) en Ariana DeBose (Anita). Rita Moreno, dy't de rol fan Anita yn 'e oarspronklike film spile hie, kearde werom as in nij personaazje: Valentina, de widdo fan Doc, dy't it plak fan Doc yn it ferhaal ynnaam.
Austraasje
right|thumb|300px|Kaartsje mei Austraasje Austraasje, it saneamde Eastlân, wie it noard-eastlike part fan it Merovingyske keninkryk, dat bestie út it eastlik part Frankryk, it westen fan Dútslân, Belgje beëasten de Skelde en súdlik Nederlân. De haadstêd fan it ryk wie Metz, mar guon keningen regearden ek út Reims wei.
Skiedis
Nei it ferstjerren fan de Frankyske kening Klovis yn 511 waard syn keninkryk ferdield ûnder syn fjouwer soannen. Teuderik I krige it eastlike part. Austraasje hie hieltyd swierrichheden mei syn buorlân, Neustrje. Yn 613 waarden de twa riken wer ferienige troch Klotarius I, dy't syn haadstêd yn Parys festige.
Under it regear fan kening Dagobert foel it ryk wer út inoar. Pas doe't de hofmeier Pippyn fan Herstal yn 687 Neustrje oerwûn, waarden de twa riken wer gearfoege. Doe't syn pakesizzer, Pippyn de Koarte, kening fan 'e Franken waard en de hartoggen fan Boergonje ek oerwûn, begûnen de nammen en tuskengrinzen te ferdizenjen en waard inkel noch mar sprutsen oer it Frankyske Ryk.
Muhammad Ali
Jonkheid
Muhammad Ali waard yn 1942 berne as Cassius Marcellus Clay jr., yn Louisville yn 'e steat Kentucky. Hy wie fan mingd etnysk komôf en stamme foar it grutste part ôf fan negerslaven dy't yn it Antebellum-tiidrek (foar de Boargeroarloch) nei it Amerikaanske Suden ta brocht waarden. Dêrnjonken hied er lykwols ek Iersk, Ingelsk, Italjaansk, Malagassysk en Skotsk bloed. Oars as in protte Afro-Amerikaanske boksers groeide Ali op yn in leafhawwend gesin út 'e middenklasse. Syn heit wie de ferver fan úthingbuorden en teksten Cassius Marcellus Clay sr. (dy't ferneamd wie nei de njoggentjinde-iuwske politikus mei deselde namme), en syn mem wie de húsfrou Odessa O'Grady. Ali hie ien broer, Rudolph "Rudy" Clay, dy't himsels letter omneame liet ta Rahman Ali.
Profkarriêre
In oare kontroversjele kwestje wie Ali syn status as gewissebeswierde. Yn 1967 wegere er op religieuze grûnen syn oprop foar de tsjinstplicht. Teffens brocht er nei bûten ta dat er poer op 'e Fjetnamoarloch tsjin wie. It Amerikaanske regear wegere him lykwols as gewissebeswierde te erkennen om't er ek sei dat der wol yn in oarloch fjochtsje soe as er dêrta oproppen waard troch Allah of dy syn boadskipper (wêrmei't er Elijah Muhammad, de lieder fan 'e Nation of Islam bedoelde). Uteinlik waard er sadwaande oppakt en skuldich befûn oan it ûntwiken fan 'e tsjinstplicht, wat û.m. ta gefolch hie dat syn wrâldtitel him ûntnomd waard. Ali bokste neitiid hast fjouwer jier net mear, wêrmei't er in kostbere perioade ferlear dat er op 'e top fan syn sportive fermogen wie. Lang om let berikte de saak yn heger berop it Amerikaansk Heechgerjochtshôf, dat yn 1971 besleat dat er frijsprutsen wurde moast, sij it grutdiels fanwegen foarmflaters yn it oarspronklike fûnis. Hoewol't Ali troch syn opstelling yn dizze kwestje lange tiid troch in grut part fan 'e Amerikaanske maatskippij mei de nekke oansjoen waard, makke it him in held foar de anty-oarlochsbeweging, dy't fral in grut part fan 'e jongerein en de Afro-Amerikaanske mienskip omfieme.
Neitiid wûn Ali yn 1974 en 1978 noch twa kear it wrâldkampioenskip swiergewicht. Hy wie dielnimmer oan ferskate gefjochten dy't rûnom as histoarysk beskôge wurde, wêrûnder it earste gefjocht tsjin Sonny Liston yn 1964, wêrby't er foar de earste kear wrâldkampioen waard, trije tsjin syn grutte rivaal Joe Frazier, en ien tsjin George Foreman. By dy lêste wedstryd, op 30 oktober 1974 yn Kinshasa, de haadstêd fan it doetiidske Saïere, dy't ferneamd wurden is as de Rumble in the Jungle, wûn er syn wrâldtitel nei syn jierren fan ynaktiviteit werom. Ali syn bekendste gefjocht mei Frazier fûn plak op 1 oktober 1975 yn 'e Filipynske haadstêd Manilla, by in temperatuer fan hast 38 °C, en kaam de Thrilla in Manila te hjitten.
Tsjin 1976 wie Ali lykwols oer syn hichtepunt hinne. In protte gefjochten moast er him trochhinne wrakselje, en hy begûn op it mêd fan syn sûnens serieuze gefolgen te ûnderfinen fan it wan bruien dat er yn eltse wedstryd krige. Yn 1978 ferlear er syn titel by in gefjocht yn Las Vegas oan 'e jonge bokser Leon Spinks, mar by in ûnynspirearre rematch yn New Orleans wist er dy in pear moanne letter noch ien kear werom te winnen. Dêrnei kundige er op 27 july 1979 oan dat er ophold mei boksen, mar brekme oan jild makke dat er dêr al rillegau wer op weromkaam. Hy woe it tsjin Larry Holmes opnimme om 'e WBA-titel.
Om dyseldichste tiid hinne begûnen Ali syn sûnensswierrichheden foar de bûtenwrâld waarnimber te wurden yn 'e foarm fan stammerjen en triljende hannen. In lichaamlik ûndersyk dat yn opdracht fan Ali sels yn 'e Mayo Klinyk útfierd waard, woe lykwols hawwe dat er fit to fight wie. It gefjocht mei de heal ûnwillige Holmes, dy't wol foarseach wêr't it op útrinne soe, fûn plak op 2 oktober 1980. Behalven dat er it fysyk dochs al net mear oprêde koe, wie Ali ek noch ferswakke troch de skyldkliermedikaasje dy't er nommen hie om oerstallich gewicht kwyt te reitsjen. It waard in slachting dy't mar oanduorre, oant Ali yn 'e alfde rûngong einlings knock-out gie. It wie it iennichste gefjocht dat er mei in knock-out ferlear. Nettsjinsteande in frijwol algemiene oprop om 'e bokswanten oan 'e wylgen te hingjen, focht Ali noch ien kear, op 11 desimber 1981 yn 'e Bahamiaanske haadstêd Nassau tsjin Trevor Berbick, wêrby't er yn 'e tsiende rûngong troch in skiedsrjochtersbeslissing ferlear.
Lettere jierren
Yn 1984 waard by Ali de sykte fan Parkinson fêststeld, dy't in protte foarkomt by lju dy't geregeldwei mei holleferwûnings te krijen hawwe. Dokters ornearje dat de lêste pear wedstriden de sykte op syn bêst oanboaze en op syn minst sels feroarsake hawwe kinne. Nei't er foargoed opholden wie mei boksen krige Ali stadichoan de algemiene wurdearring dy't him troch alle kontroversje om syn persoan hinne yn 'e Feriene Steaten sa lang ûntsein wie. Yn totaal focht Ali as profbokser 61 wedstriden, wêrfan't er 56 wûn (37 troch knock-out) en 5 ferlear.
Ali waard lykwols net inkeld priizge om syn rol as sporter, mar ek foar syn ynnovaasjes en maatskiplike belutsenens. Yn in tiid dat boksers it wurd fiere lieten troch har manager, die Ali sels syn sechje, en prate er mei de parse oer dingen dy't neat mei boksen út te stean hiene. Boppedat transformearre er de rol en it byld fan 'e Afro-Amerikaanske sporter yn 'e Feriene Steaten troch syn grutskens op syn eigen ras en syn reewilligens om 'e (blanke) fêstige oarder dêrmei tsjin him yn it harnas te jeien. Nei't er syn karriêre beëinige hie waard Ali dêrom beskôge as ien fan 'e grutste en ynfloedrykste sporters út 'e tweintichste iuw. It toanoanjaande Amerikaanske sportblêd Sports Illustrated rôp him yn desimber 1999 út ta "sportman fan 'e iuw", wylst de Britske tillefyzjestjoerder BBC him datselde jiers beneamde ta de "sportpersoanlikheid fan 'e iuw".
Priveelibben
Ali troude foar de earste kear op 14 augustus 1964, mei de cocktailservearster Sonji Roi, mei wa't likernôch in moanne earder yn 'e kunde kommen wie. Roi har ûnwilligens om har mei Ali ta de islaam te bekearen wie ien fan 'e foarnaamste redens dat dit houlik op 10 jannewaris 1966 op in skieding útrûn. Op 17 augustus 1967 wertroude Ali mei Belinda Boyd, dy't har wol ta de islaam bekeare woe en har namme feroare yn Khalilah Ali. Mei har krige er fjouwer bern: Maryum (1968), de twilling Jamillah en Rasheda (1970) en Muhammad Ali jr. (1972). Fan dy fjouwer hat Maryum Ali in beskate bekendheid wûn as rapster en skriuwster.
Begjin 1975 sette Ali útein mei in bûtenechtlike affêre mei aktrise en model Veronica Porsche; tsjin 'e simmer fan dat jier wied er by de frou wei en troude er mei Porsche, mei wa't er twa bern krige: Hana (1975) en Laila Ali (1977), dy't yn 1999 yn har heite fuotspoaren trêde is as bokster. Yn 2014 wie hja de ûnfersleine wrâldkampioene yn 'e supermiddelgewichtkategory, mei 24 oerwinnings, gjin ferliezen en gjin remizes. Yn 1986 skiede Ali fan syn trêde frou en op 19 novimber fan dat jier troude er foar de fjirde kear, mei Yolanda "Lonnie" Williams. Mei har krige er in soan, Asaad Amin, dy't se oannamen doe't er fiif moannen âld wie. Fierders hie Ali noch twa oare dochters, Miya en Khaliah, út bûtenechtlike relaasjes. Ali wenne de lêste jierren yn Scottsdale, yn 'e Amerikaanske steat Arizona. Nei jierrenlang yn 'e minnichte omtoarke te hawwen, kaam er úteinlik op 3 juny 2016 te ferstjerren yn in sikehûs yn syn wenplak Scottsdale (hoewol't de earste berjochten hawwe woene dat er yn Phoenix ferstoarn wie), nei't er dêr de deis tefoaren opnommen wie mei swierrichheden mei it sykheljen. Muhammad Ali waard 74 jier. Hy waard op freed 10 juny 2016 begroeven yn syn berteplak Louisville, yn Kentucky.