cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wrâldbank
thumb|It gebou fan de Wrâldbank yn Washington De Wrâldbank is it grutste ynstitút foar ûntwikkelingsgearwurking. It ferstrekt lieningen oan ûntwikkelingslannen en middenynkommenslannen, mei as foarnaamste doel it bestriden fan earmoede. De ynternasjonale bank is technysk in spesjalisearre organisaasje fan de Feriene Naasjes.
De finansjele stipe fan de Wrâldbank wurdt brûkt foar meardere saken, fan strukturele herfoarmingen fan de sûnens- en ûnderwiissektor fan in lân, oant miljeu- en ynfrastruktuerprojekten lykas damen, wegen en nasjonale parken. Dêrby stelt de Wrâldbank stringinte easken oan har kliïnten: saneamde strukturele oanpassingen wurde fereaske, wêrûnder antikorrupsjemaatregelen en fiergaande privatisearring fan oerheidstsjinsten.
Oersjoch fan presidinten fan de Wrâldbank
thumb|De hjoeddeiske Presidint fan de Wrâldbank Robert Zoellick
List fan planetoïden 12501-12600
Dit is in list fan planetoïden 12501-12600.
Súdwestgermaanske talen
De Súdwestgermaanske talen, ek wol Nederlânsk-Dútske talen neamd, foarmje in lytse taalgroep dy't ta de Westgermaanske talen heart. Mei-inoar binne de talen út dizze kloft foar likernôch 132 miljoen minsken de memmetaal.
Skiednis
Taalkundigen achtsje it net botte wierskynlik dat de Súdwestgermaanske talen weromgeane op ien mienskiplike oertaal, it Súdwestgermaansk. Ynstee is men fan tinken dat dizze taalkloft by it ûntstean, d.w.s. by it losbrekken fan 'e Noardwestgermaanske talen, al út in stikmannich nau besibbe mar selsstannige talen bestie.
De Súdwestgermaanske taalgroep moat yn alle gefallen ûntstien wêze foàr de ierste oerlevering fan in Súdwestgermaanske taal (nammentlik fan it Aldheechdútsk) oan 'e ein fan 'e achtste iuw, en hiel wierskynlik sels al foar it útinoarfallen fan 'e taalienheid fan it Noardgermaansk en it Westgermaansk, om 'e fyfde iuw hinne. Sels foel de Súdwestgermaanske taalkloft útinoar yn ferskate ôfsûnderlike talen troch de gefolgen fan 'e opname fan guon ingveonismen yn 'e Nederfranksysk-Nedersaksyske talen en it foarfallen fan 'e klankferskowings yn 'e Heechdútske talen.
Talen
Fierwei de wichtichste Súdwestgermaanske taal is it Dútsk, op ôfstân folge troch it Nederlânsk. Oare talen yn dizze taalkloft binne it Afrikaansk, it Lúksemboarchsk, it Nederdútsk/Nedersaksysk, it Limboarchsk en it Jiddysk. De measte taalkundigen beskôgje fierders it ier útstoarne Longobardysk as in Sudwestgermaanske taal, en faak wurde ek de fan it Dútsk en Nederdútsk ôfstamjende migrantetaalfoarmen fan it Minnistedútsk, it Hutteristedútsk, it Pennsylvaansk en Wilamowytsersk as ôfsûnderlike talen sjoen. Party saakkundigen rekkenje teffens it Jenysk, in taal fan wenweinbewenners yn Dútslân en Switserlân, ta de Súdwestgermaanske talen. Ta einbeslút binne der dan noch guon taalfoarmen dy't oer it algemien as dialekten beskôge wurde, mar wêrfan't alteast in diel fan 'e sprekkers krewearret foar erkenning as ôfsûnderlike taal, lykas it gefal is mei it Siuwsk/Westflaamsk, it Biltsk en it Switserdútsk.
Underferdieling
Hjirûnder in skematyske werjefte fan 'e opbou fan 'e Súdwestgermaanske taalkloft.
Taalferliking
Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden fan ien oant en mei tsien yn 'e ferskillende Súdwestgermaanske talen.
List fan planetoïden 51201-51300
Dit is in list fan planetoïden 51201-51300.
Filips de Skiene
thumb|Filips de Skiene Filips de Skiene, yn Spanje Filips I fan Kastylje neamd (Brugge, 22 july 1478 - Burgos, 25 septimber 1506), wie de soan fan Maksimiliaan fan Eastenryk en fan Marije fan Boergonje.
Filips erfde fan syn heit it grutste part fan it Hartochdom Boergonje en fan syn mem de Boergondyske Nederlannen (as Filips IV), en siet koart op de troan fan de Kroan fan Kastylje omdat er boaske wie oan keninginne Joanna fan Kastylje, dy't ek erfgenamt fan de Kroan fan Aragon wie. Filips wie de earste Habsburchske moarch yn Spanje. Hy erfde nea de fierdere gebieten dêr't syn heit oer hearske en waard ek gjin Keizer fan it Hillige Roomske Ryk omdat er earder as syn heit stoar, mar syn soan keizer Karel V slagge it om de Habsburchske, Boergondyske, Kastyljaanske en Aragoneeske besittingen te ferienigjen.
Neiteam
Jehanna fan Kastylje en Filips de Skiene hienen seis bern:
Nederfrankyske talen
De Nederfrankyske talen foarmje in tûke fan 'e lytse taalkloft fan 'e Nederfrankysk-Nedersaksyske talen, dy't wer ûnderdiel útmakket fan 'e gruttere Westgermaanske taalgroep. De Nederfrankyske talen binne ûntstien út it Aldnederfrankysk, dat him yn 'e sânde iuw sels ûntjûn hie út 'e noardlike dialekten fan it Aldfrankysk, de taal fan 'e Franken. Dizze talen binne frij nau besibbe oan 'e Nedersaksyske talen en yn mindere mjitte ek oan 'e Heechdútske talen.
Talen
Ta de Nederfrankyske talen hearre trije (erkende) talen: it Nederlânsk, it Afrikaansk en it Limboarchsk. Ta it Nederlânske taalgebiet hearre westlik, sintraal en súdwestlik Nederlân; it Belgyske gewest Flaanderen, útsein Belgysk Limboarch en in diel fan Flaamsk-Brabân; de krite Frânsk-Flaanderen, yn it uterste noarden fan Frankryk; en de ûnderrin fan 'e rivier de Ryn, yn westlik Dútslân (mei de dialekten Súdnederfrankysk, Kleverlânsk en Eastbergysk. Ek yn Suriname en op 'e Nederlânske Antillen, yn it Karibysk Gebiet, wurdt wol Nederlânsk sprutsen. Yn Fryslân hearre de gebieten dêr't Hollânsk-Fryske mingdialekten sprutsen wurde, ta it Nederlânsk taalgebiet: it Bilt, it Amelân, Midslân en de Stedfryske plakken. Hoewol't yn Nederlân it Nederlânsk terrein wint yn it neidiel fan minderheidstalen as it Frysk en it Nedersaksysk, ferliest it tagelyk terrein yn Dútslân en Frankryk, dêr't it sels de minderheidstaal is.
Omgong fan Itaalje 2017
De 100ste edysje fan de Omgong fan Itaalje waard hâlden fan 5 oant en mei 28 maaie 2017.
Startplak en einstreek
De start wie yn Alghero, in havenstêd op it Italjaanske eilân Sardynje, dy't diel útmakket fan 'e 'provinsje Sassari.
De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.
Yn dizze 100ste edysje waarden safolle mooglik Italjaanske regio's oandien. De start fûn plak op Sardynje en bleau dêr noch trije dagen. Dizze edysje bleau, op in tige koarte lus oer Switsersk grûngebiet nei, ek folslein binnen Itaalje.
San Yuste
Cuacos de Yuste is in gemeente yn de Spaanske provinsje Cáceres yn de regio Extremadura mei in oerflak fan 53 km². Yn 2007 hie Cuacos de Yuste 937 ynwenners. It doarp mei har midsiuwske doarpsplein leit oan de foet fan de Sierra de Gredos yn de streek La Vera.
Yn it berchdoarp stiet it kleaster dêr't keizer Karel V syn lêste libbensjierren trochbrocht. Hy kaam yn Cuacos de Yuste fia de wyls nei him neamde wannelrûte "el ruta del Emperador" dy't út Jarandilla de la Vera wei en troch Aldeanueva de la Vera rint oer de toppen fan de bergen fan Sierra de Gredos nei it kleaster yn Cuacos de Yuste. De keizer liet him drage yn de draachstoel dy't yn it museum fan it eardere paleis te besjen is. Dizze yntocht fan de keizer wurdt noch jierliks yn maaie betocht troch de "ruta del Emperador" te wanneljen, op hynders en op motors en quads te riden, beselskippe troch in toanielselskip dat de yntocht útbyldet.
De meast boerebefolking libbet fan de tylt fan tabak, kersen, paprikapoeier, framboazen en figen. Ek is der in oliifoaljemôle en in fabryk fan geitetsiis. It toerisme is in grutte ynkomstenboarne.
Letlân
Letlân (Letsk: Latvija), offisjeel de Republyk Letlân (Latvijas Republika) is ien fan de Baltyske steaten yn Noardeast-Jeropa. De haadstêd is Riga en de presidint fan de republyk is Egils Levits. It is it middelste yn grutte en lizzing fan de trije Baltyske lannen.
Geografy
Letlân hat trije histoaryske regio's, Koerlân (Kurzeme), Lyflân (Vidzeme), Semgallen (Zemgale), Seelje (Sēlija) en de Letgallen (Latgale). De langste rivieren binne de Daugava en de Gauja. De grutste mar yn Letlân is de Lubāns mei in oerflak fan 80,7 km². De haadstêd Riga is it geografyske middelpunt fan it lân. Oare grutte stêden binne: Daugavpils, Liepāja, Jelgava, Jūrmala, Rēzekne, Ventspils.
Skiednis
Om-ende-by 1200 set de ferovering útein fan it lân troch Dútske ridders, ein 13e iuw wie dat proses foltôge. Steatkundich sjoen waard it gebiet yn twa aparte gewesten yndield, Koerlân en Lyflân. Koerlân waard stadichoan in sekularisearre hartochdom ûnder Poalsk sizzenskip. Lyflân hearde oant 1629 by Poalen, dêrnei oant 1721 by Sweden en dêrnei by Ruslân. Yn de perioade dat Lyflân ûnder Sweedsk bewâld wie boaze de ekonomy fan Koerlân oan. De Koerlânske hartoch Frederikssoan Jakob (1642-1682) stifte yn Gambia en Tobago koloanjes.
290px|thumb|Poalen-Litouwen yn 1619; Koerlân yn ljochtgriis, Lyflân yn donkergriis Yn de Earste Wrâldkriich waard Letlân troch de Dútsers beset. Op 11 novimber 1918 rôp in Letske folksried ûnder lieding fan K. Ulmanis te Riga de ûnôfhinklikens fan de Republyk Letlân út, mar yn jannewaris 1919 foelen de Russen it lân binnen en fêstigen dêr in Sovjetbewâld, dat lykwols troch boargerlike eleminten wer ferdreaun waard, holpen troch Dútske troepen. Yn maaie 1934 fierde minister-presidint Ulmanis in steatsgreep út, skafte de monargy ôf en gong oer ta it ferfolgjen fan loftse partijen.
Nei it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich waard Letlân troch de Sovjet-Uny twongen akkoart te gean mei in bystânsferdrach fan wjerskanten (1939) en dêrnei beset, wêrnei't yn augustus 1940 ynliving folge. Fan 1941 oant en mei 1944 wie Letlân beset troch Nazi-Dútslân. Yn de tiid fan de Kâlde Kriich wie Letlân as Eastbloklân in satellytsteat fan de Sovjet-Uny. Op 21 augustus 1991 ferklearre Letlân himsels ûnôfhinklik.
Demografy
Letlân hie yn 2010 2.254.653 ynwenners, dêrfan 59,4 % Letsk. De Russyske minderheid is de grutste (27,6 %), oare minderheden binne Wyt-Russen (3,6 %), Oekraïners (2,5 %), Poalen (2,3 %) en Litouwers (1,3 %).
Gearwurking
It lân is sûnt 1991 lid fan de Feriene Naasjes, sûnt 1995 fan de Rie fan Europa en sûnt 2004 fan de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje. Letlân hat him op 1 maaie 2004 oansletten by de Europeeske Uny en krige op 1 jannewaris 2014 de euro as munt.
Deïsme
It deïsme is in foarm fan godstsjinst dêr't wol in persoanlike God of godheid yn bestiet dy't de wrâld en de wetten fan de natoer skepen hat, mar dêr't yn oannaam wurdt dat dy skepper syn skepping dêrnei loslitten hat. Hy is skieden fan de wrâld en oefent der gjin ynfloed mear op út. Neffens dizze fisy antwurdet de godheid net op beaen en docht dy ek gjin wûnders.
Letlân
Ekonomy
BYP de persoan is $17.700 (2007). Gearstalling fan BYP de sektor is 3,3% lânbou, 22% yndustry en 74,7% tsjinsten.
Militêr
De Letske definsje hat in lânmacht, loftmacht, marine (ynklusyf kustwacht), grinswacht en in folksmilysje (Latvijas Zemessardze).
Deïsme
Ferskil mei teïsme
It deïsme ferskilt fan it teïsme yn de sin dat it de transedinsje fan God beklammet yn it neidiel fan syn immaneesje. Transedinsje is it fier boppe de wrâld stean en dêrfan ofskieden wêze en immaninsje is it aktyf wêzen yn de wrâld.
Filosofy
Mei deïsme wurdt lykwols meastal de oarspronklike filosofy bedoeld, dy't úttocht is troch de Ingelsman Lord Herbert of Cherbury (1583-1648) en dy't yn de 17e en 18e iuw fierder ûntwikkele waard troch ûnder mear de Ingelske filosofen John Toland, Anthony Collins, Matthew Tindal, Thomas Woolston, Thomas Chubb en Thomas Paine. Sy waarden stipe troch de Frânske filosoof Voltaire en yn de Feriene Steaten min ofte mear troch Benjamin Franklin en Thomas Jefferson. Sy seagen it Kristendom as in rasjonele religy fan de natoer, in foar it ferstân begryplike godstsjinst.
Letlân
Militêr
Yn 2008 wiene der 568.683 Letske mannen fan tusken de 16-49 jier.
Dêrfan wiene 412.849 fit foar militêre tsjinst.
Dy groep wurdt alle jierren oanfolle mei manlju dy't sechstjin jier wurde, yn 2008 wiene dat 14.506.
Militêr budzjet 87 miljoen (2001).
Persintaazje fan it BYP 1,2 % (2001).
Transport
Wichtichste havens binne Riga en Ventspils. Riga hat it grutste fleanfjild fan Letlân. De maksimum snelheid op de autodyk is 110 km/h.
69.675 km ferhurde dyk.
2.303 km spoardyk.
300 km farwetter. 🇪🇺
Organisaasje fan Oalje Eksportearjende Lannen
thumb|Flagge fan de OPEC right|240px|thumb|De lannen fan de OPEC yn donkerblau. [[Gabon en Yndoneezje yn ljochter blau hawwe de OPEC wyls ferlitten]] thumb|right|OPEC gebou yn Wenen De Organisaasje fan oalje-eksportearjende lannen (Ingelsk: Organization of the Petroleum Exporting Countries, OPEC) is in gearwurkingsferbân fan tolve lannen dy't netto oalje útfiere. OPEC foarmet feitlik in kartel, dat troch it feroarjen fan it oanbod fan oalje de priis dêrfan stjoere kin.
OPEC is op 14 septimber 1960 oprjochte yn Bagdad (Irak) op inisjatyf fan Fenezuela. De oprjochters wienen neist Fenezuela en Irak, Saûdy-Araabje, Iran en Koeweit. Letter kamen der njoggen oare leden by OPEC, wêrfan der twa wer út de organisaasje gien binne: Katar (1961), Yndoneezje (1962-2008), Lybje (1962), Feriene Arabyske Emiraten (1967), Algerije (1969), Nigearia (1971), Ekwador (1973-1992) opnij lid wurden yn novimber 2007), Gabon (1975-1994) en Angoala (2007).
OPEC hat sûnt 1 septimber 1965 syn haadkertier uyn Wenen. Dêrfoar siet it yn Genêve.
De Arabyske leden fan de OPEC kundigden yn 1973 maatregels oan tsjin it westen nei oanlieding an de Jom Kipoeroarloch. Hjirtroch ûntstie de oaljekrisis. Nei de revolúsje yn Iran fan 1979 gie de oaljepriis en dêrmei wie de twadde oaljekrisis in feit.
Lannen dy't relatyf in soad oalje produsearje, mar gjin lid binne fan de OPEC binne:
Kanada, Meksiko, Noarwegen, Feriene Steaten, Ruslân, Oman en Brazylje.
Organisaasjie en doelstellings
De OPEC telt 12 leden. Alle lannen dy't netto oalje-eksporteur binne en likense belangen hawwe as de hjoeddeiske OPEC-leden kinne lid wurde. Om ta de OPEC ta te treden is de ynstimming fereaske fan trije fjirde fan alle sittende leden en fan alle fiif lannen dy't de OPEC yn 1960 oprjochte hawwe.
De doelstellingen van de OPEC binne :
Ut de skiednis fan de OPEC blykt dat it hanthavenjen fan stabile oaljeprizen, benammen troch it bepalen fan produksjekwoata, gjin maklike opjefte is. It fêststellen fan de júste hichte fan de oaljepriis is ek net ienfâldich. In te lege priis liedet ta te lege opbringsten foar de oalje-eksportearjende lannen, mar in te hege priis liedt ta de ûntwikkeling fan alternative enerzjyboarnen. Alternativen kinne nije oaljefjilden wêze lykas bygelyks yn it noarden fan Alaska of de Noardsee, dy't in hegere kostpriis hawwe en dêrtroch allinnich ekonomysk winbere reserves opleverje as de oaljepriis heech is, of folslein oare enerzjyboarnen as kearnenerzjy of wynenerzjy.
Yn septimber 2010 fierde de OPEC it 50 jierrich bestean fan de organisaasje.
Wikselkoers
thumb|Koersen150px| De wikselkoers is de priis fan in munt útdrukt yn dy fan in oare munt. In wikselkoers fan bygelyks 1,33 dollar foar 1 euro betsjut dat 1,33 Amerikaanske dollars likefolle wurdich binne as ien euro. En dat 1 dollar in wearde hat fan 75 eurosint. Wikselkoersen spylje in grutte rol by de ynternasjonale hannel mar hawwe ek ynfloed op de binnenlânske ekonomy. Oerheden en sintrale banken hâlde dêrom de wurking fan de falutamerken goed yn de gaten, de merk dêr't wikselkoersen ta stân komme.
Moardnerij fan Oradour-sur-Glane
Under de deaden wiene njonken Frânsen ek 17 Spanjerts, 8 Italjanen en 3 Poalen. Seis minsken wisten oan de moardpartij te ûntkommen. De lêste dy't it oerlibbe wie de op 11 febrewaris 2023 ferstoarne Robert Hébras, dy't him letter ynsette foar bettere kontakten mei de Dútsers en Eastenrikers. Hébras wie 18 jier âld doe't de misdied útfierd waard.
Presidint Charles de Gaulle ornearre dat de ruïnes fan it âlde doarp ta neitins bewarre bliuwe moasten en it doarp waard dêrom nea wer op deselde lokaasje opboud. Tichteby waard nei de oarloch in hiel nij doarp boud.
Eftergrûn
thumb|left|Adolf Diekmann Yn febrewaris 1944 waard de 2. SS-Panzer-Division Das Reich yn 'e Súd-Frânske stêd Valence-d'Agen stasjonearre om te wachtsjen op nije troepen en útrissing. Doe't yn juny 1944 de Alliearden yn Normandje lannen, krige de divyzje opdracht om yn it noarden te helpen by it kearen fan de Alliearden. Ien fan de ienheden wie it SS-Panzergrenadier-Regiment 4 "Der Führer" û.l.f. SS-Standartenführer Sylvester Stadler, SS-Sturmbannführer Adolf Diekmann en SS-Sturmbannführer Otto Weidinger.
De moardpartij
thumb|260px|Tsjerke fan Oradour-sur-Glane Op 10 juny waard Oradour-sur-Glane troch Diekmann's bataljon ôfsletten. Likernôch 20 ynwenners wiene al op 'e flecht slein doe't de SS-ienheid it doarp nadere. Elkenien yn it doarp krige de opdracht om nei it doarpsplein te gean en dêr harren identiteitspapieren kontrolearje te litten. Dêr wiene ek seis minsken by, dy't tafallich troch it doarp fytsten doe't de SS-ers kamen. De froulju en bern waarden yn 'e tsjerke opsletten, wylst it doarp plondere waard. De manlju waarden nei seis skuorren brocht, dêr't masjinegewearen opsteld stiene. Neffens in ferslach fan in oerlibbene begûnen de SS-ers doe te sjitten op de fuotten fan de manlju. Doe't hja net mear stiene, geaten de SS-ers brânstof oer harren hine en stieken dêrnei de skuorren yn 'e brân. Seis manlju wisten te ûntkommen. Ien fan har waard letter op 'e dyk sjoen en dochs noch deasketten. Meïnoar ferstoaren 190 manlju. thumb|left|Marguerite Rouffanche (yn 1969) Dêrnei gyngen de SS-ers nei de tsjerke mei de froulju en de bern en njonken de tsjerke ûntstieken hja in brânbom. Der wiene froulju dy't besochten troch de ramen te klimmen, mar de SS-ers iepenen op har it fjoer. Ien fan de froulju wie de 47 jier âlde Marguerite Rouffanche. Hja klom troch it raam fan de sakristy efter yn de tsjerke. In jonge frou mei har bern besochten sa ek wei te kommen, mar hja waarden alle trije delsketten en de twa lêsten waarden deadlik troffen. Roufranche wist nei in pear strûken te krûpen en bleau dêr de nacht, oant hja de oare moarns fûn en holpen waard. By de tsjerkebrân kamen 247 froulju en 205 bern om it libben. Dy nacht waard it doarp foar in part mei de grûn lyk makke.
In pear dagen letter mochten de oerlibbenen de 643 deade ynwenners fan Oradour-sur-Glane begrave. Adolf Diekmann neamde de aksje in wraakaksje foar de partisane-aktiviteiten yn Tulle en foar de ûntfiering en de moard op SS-kommandant Helmut Kämpfe, dy't yn in fjildsikewein mei oare Dútske soldaten libben ferbaarnd waard.
Under de deaden wiene ek trije preesters, dy't yn de parochy wurken. Foardat de SS-ers de froulju en bern yn 'e tsjerke dreaune, hie de SS him earst noch as in wyld yn 'e tsjerke tjirge en dy ûnthillige. Nei de moardnerij brocht de biskop as ien fan de earsten in besite oan it doarp en syn tsjûgenis foarmet ien fan de earste ferslaggen. Under dyjingen dy't meiholpen de deaden te begraven en de plechtichheden mei ôfbylden fêst te lizzen wiene in pear seminaristen út de omjouwing.
Raymond J. Murphy
thumb|260px| Raymond J. Murphy, in 20 jier âlde Amerikaan dy't ein april 1944 boppe it Frânske Avord delsketten waard, wie tsjûge fan wat der neitiid barde. Nei't it Frânske ferset him ferside holden hie, waard Murphy op 6 augustus nei Ingelân flein, dêr't er by in debriefing op 7 augustus in fragelist ynfolle en ferskillende konsepten foar in formeel rapport opmakke. De op 15 augustus yntsjinne ferzje hat in mei de hân skreaune tafoeging:
It rapport waard pas nei in fersyk dêrta troch syn pakesizzer yn 2011 iepenbier makke, in abbekaat by de National Security Division fan it Amerikaanske ministearje fan Justysje. It is it iennige ferslach dêr't melding makke wurdt fan it krusigjen fan in poppe. De Amerikaanske sjoernalist Shane Harris konkludearre dat it addendum in nei wierheid skreaune ferklearring is fan Murphy en dat it plak, dat net yn it rapport fan Murphy neamd waard, nei alle gedachten Oradour-sur-Glane is. thumb|260px
Dútske reaksje
De aksje fan Diekmann wiene ek foar in soad Dútsers in ôfgriis. Der folgen protesten fan fjildmaarskalk Erwin Rommel, generaal Walter Gleiniger, de Dútske kommandant yn Limoges en it regear fan Vichy. Sels Stadler fûn dat Diekmann te fier gien wie en hy liet in ûndersyk ynstelle nei de tadracht. Troch it ferrin fan de oarloch krige dat ûndersyk gjin prioriteit. Diekmann ferstoar al rillegau dêrnei by de slach om Normandje en ek in soad oare manlju fan it bataljon dy't yn Oradour-sur-Glane oan it moardzjen west hiene kamen dêr om it libben.
Prosessen
Op 12 jannewaris 1953 hearde in militêre rjochtbank yn Bordeaux de oanklachten tsjin 65 fan de likernôch 200 SS-er's, dy't harren skuldich makke hiene oan de moardnerij. Mar 21 wiene oanwêzich om't de measte oaren yn 'e beide Dútslannen wennen en beskerme waarden troch de akkoarden, dy't der foar soargen dat útlevering net ôftwongen wurde koe. Mar sân fan de oanwêzigen wiene Dútske steatsboargers, de rest wiene manlju út de Elzas, Frânske steatsboargers dy't yn 1940 mei de besetting ynienen Dútsers waarden. De Elzaske manlju seine op ien nei allegear dat hja twongen wiene om harren by de Waffen-SS oan te sluten. Sokke twongen tsjinstplichtigen út de Elzas en Loataringen neamden harrensels de malgré-nous, dat "tsjin ús sin" betsjut.
Op 11 febrewaris waarden 19 fan de 20 beklaagden feroardiele. Fiif dêrfan krigen finzenisstraffen en twa waarden eksekutearre. Oanhâldende ûnrêst yn 'e Elzas en easken foar autonomy droegen der oan by dat it Frânske parlemint op 19 febrewaris in amnestywet goedkarde foar alle malgré-nous. Al gau dêrnei waarden de feroardelde Elzaske eks-SS'ers frijlitten, itjinge yn 'e Limousin ta fûle protesten late. Yn 1958 waarden ek de oare Dútske oanklagen frijlitten. thumb|left|Heinz Lammerding Haadferantwurdlike Heinz Lammerding, dy't opdracht joech ta de wraakaksje, waard by ôfwêzichheid ta de dea feroardiele. Hy ferstoar lykwols yn 1971 nei in súksesfolle karriêre as ûndernimmer. Yn 'e tiid fan it proses wenne hy yn Düsseldorf, yn 'e eardere Britske besettingssône fan West-Dútslân. Frankryk hat syn útlevering nea foar inoar krije kind.
It lêste proses tsjin in Waffen-SS-lid dy't der by west hie, fûn yn 1983 plak. De eardere SS-Obersturmführer Heinz Barth waard yn Bordeaux ek by ôfwêzichheid ta de dea feroardiele foar syn oandiel yn de moardparij as peletonskommandant. Barth waard yn 1981 yn East-Dútslân oppakt en yn Berlyn ta in libbenslange finzenisstraf feroardiele, mar yn 1997 yn it ferienige Dútslân wer frijlitten. Hy stoar tsien jier letter yn augustus 2007.
Op 8 jannewaris 2014 waard de doe 88 jier âlde Werner Christukat beskuldige foar syn oandiel yn de moard op hûnderten minsken yn Oradour-sur-Glane. De fertochte hie oant 31 maart 2014 de tiid om op de beskuldigingen te reagearjen. As de saak foar it rjocht kaam soe foar de fertochte mooglik it jongereinrjocht fan tapassing wêze, om't er op it stuit fan de misdied noch mar 19 jier wie. Christukat erkende dat er yn it doarp west hie, mar hy ûntkende dat er oan de moardpartij meidien hie. Op 9 desimber 2014 moast de rjochtbank de saak falle litte, om't der gjin bewiis wie fan tsjûgeferklearrings en in betrouber bewiis dat syn sizzen dat er net meidien hie net wjerlein wurde koe. Christukat ferstoar op 4 augustus 2020.
Neitins
thumb|left|Ferbaarnde auto's yn in garaazje Generaal Charles de Gaulle naam nei de oarloch it beslút dat it doarp nea werboud wurde mocht en in oantinken bliuwe moast oan de wredens fan de besetting. It nije doarp Oradour-sur-Glane waard noardwestlik fan it âlde plak werboud. De ruïnes binne in oantinken foar de deaden fan Oradour-sur-Glane en plakken dêr't itselde bard wie. thumb|260px|Centre de la mémoire d'Oradour Yn 1999 iepene de Frânske presidint Jacques Chirac in museum, it Centre de la mémoire d'Oradour, tichteby de grins fan it Village Martyr ("martlers doarp"). Yn it museum wurde saken útstald dy't werom fûn binne yn de útbaarnde gebouwen, lykas bygelyks de horloazjes dy't stilstiene op it momint doe't harren eigners ferbaarnd waarden.
Op 6 juny 2004 ûnthiet bûnskânsler Gerhard Schröder by de betinkingsplechtichheid fan 'e ynfaazje yn Normandje yn Caen dat Dútslân de wredens fan de nazy's nea ferjitte soe en hy neamde dêrby yn it bysûnder Oradour-sur-Glane.
Bauke van der Woude
Bauke van der Woude (26 april 1949, Dokkum - 9 juny 2023, Harns) wie in sjonger en tekstskriuwer. Hy sjonge sûnt 1993 - yn it Frysk en yn it Stedsfrysk - lietsjes oer de leafde mar ek fan grappige foarfallen. Faak treedt Van der Woude tegearre op mei bassist Campbel Forbes. As John Eskes derby komt, hjit it trio Swart Wyt.
Moardnerij fan Oradour-sur-Glane
Neitins
Op 4 septimber 2013 brochten de Dútske presidint Joachim Gauck en de Frânske presidint François Hollande in besite oan Oradour-sur-Glane. Nei in mienskiplike parsekonferinsje folge in rûnlieding troch it plak. Dat wie de earste kear dat in Dútske presidint nei it plak kaam.
De Frânske kandidaat-presidint Emannuel Macron brocht mei de lêste oerlibber Robert Hébras op 28 April 2017 in besite oan Oradour-sur-Glane. Hébras wie 18 doe't syn doarp ferneatige waard en ferstoar op 11 febrewaris 2023 yn 'e âldens fan 97 jier.
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 1976
200px|thumb|right|It Olympyske Gymnastyk Stadion fan Montreal 1976 yn oanbou yn 1955
De Olympyske Simmerspullen 1976 ek wol de XXIe Olympiade neamd waarden yn 1976 yn Montreal, Kanada hâlden. De gymnastyk waard hâlden yn it Montreal Forum. It stadion wie eins yn gebrûk as in iishal.
Konfederearre Steaten fan Amearika
De Konfederearre Steaten fan Amearika (Ingelsk: Confederate States of America), of koartwei de Konfederaasje (Ingelsk: the Confederation), wie in troch gjin inkeld besteand lân as ûnôfhinklik erkend diel fan 'e Feriene Steaten, dat him tusken 1860 en 1865 fan 'e Amerikaanske Uny besocht ôf te skieden. It wie in konfederale republyk, besteande út 11 fan 'e eardere Amerikaanske steaten, dy't rûchwei it Amerikaanske Suden besloech. De haadstêd fan 'e Konfederaasje wie oant maaie 1861 Montgomery, yn Alabama, en dêrnei Richmond, yn Firginia.
It Suden fan 'e Feriene Steaten ûnderskate him fan it (frije en yndustriële) Noarden trochdat it de slavernij as ynstitút beholden hie en trochdat it in ekonomy hie dy't fierhinne berêste op lânbou. Der bestiene tusken de beide lânsdielen ferskate skelen dy't troch de oerwinning fan 'e doedestiden nije Republikeinske Partij by de Amerikaanske presidintsferkiezings fan 1860 ta útbarsting kamen, mei as gefolch de ôfskieding fan it Suden. Dat late ta de fiif jier duorjende Amerikaanske Boargeroarloch, dy't op 't langelêst troch it Noarden wûn waard.
Geografy
De Konfederaasje besloech it Suden fan 'e Feriene Steaten minus de steaten Marylân, Delaware, Kentucky en Missoury. Yn it noarden en westen waard dit lân begrinzge troch de Feriene Steaten, yn it easten troch de Atlantyske Oseaan, yn it suden troch de Golf fan Meksiko en yn it súdwesten troch Meksiko. De wichtichste lânskipseleminten yn 'e Konfederaasje wiene de rivier de Mississippy, dy't it lân yn in likernôch like grut eastlik en westlik diel opspjalte, en de Appalachen, dy't har yn it midnoarden oer ferskate steaten útstrieken.
Oarsaken foar de ôfskieding
As tsjintwurdich weromsjoen wurdt op 'e ôfskieding fan 'e Konfederaasje en op 'e Amerikaanske Boargeroarloch, leit men ornaris de klam op 'e slavernij. It Noarden soe it Suden twinge wollen hawwe en skaf de slavernij ôf, wylst it Suden dat ynstitút behâlde woe. De wierheid is lykwols in stik yngewikkelder en hat benammen te krijen mei ekonomyske motiven. It Suden wie fan âlds in krite dêr't katoen en tabak ferboud waard, mei't it waarme klimaat fan it gebiet him dêr by útstek ta liende. Dy gewaaksen brochten op 'e bûtenlânske merk in bêste priis op, en makken de eigners fan grutte plantaazjes ta de rike boppelaach fan 'e Súdlike maatskippij. Der bestie sadwaande yn it Suden gjin inkele oanstriid ta feroaring of foarútgong. Ek de ôfskaffing fan 'e slavernij wie tige ûnoantreklik, mei't de ûnbidige katoen- en tabaksplantaazjes ûnrindabel wurde soene as der gjin arbeidskrêften mear te besetten wiene dy't frijwol fergees it swiere wurk fersetten. Meitiid makken de blanken yn it Suden harsels wiis dat it de "natuerlike oarder" fan 'e wrâld wie dat de swarten har slaven wiene.
Hiel oars giet it yn it Noarden om en ta. Dêr wiene gjin grutte plantaazjes, om't it klimaat der te kâld wie foar de grutskalige katoen- of tabaksbou. Fan gefolgen wie men dêr gjin slaven brek om 'e ekonomy draaiende te hâlden, en wie it dus in stik ienfâldiger om dêr de slavernij ôf te skaffen. Doe't der geandewei de njoggentjinde iuw yn it Noarden àl ferlet kaam fan goedkeap wurkfolk foar yn 'e fabriken, waard dêryn foarsjoen troch de grutte stream ymmigranten út Jeropa wei, dy't trouwens faak har wurk dwaan en wenje moasten yn hast noch mindere omstannichheden as dêr't de negerslaven yn it Suden mei te krijen hiene.
Op dizze wize ûntstie der yn 'e Feriene Steaten in twadieling tusken it yndustriële Noarden, en it Suden dat it fan 'e lânbou hawwe moast. Fan gefolgen hiene de beide lânsdielen ferlet fan hiel ferskillend ekonomysk belied. It Noarden hie der baat by dat de ynfier fan útlânske produkten beheind waard om 'e eigen fabriken te beskermjen. It Suden, dat libbe fan 'e eksport, koe net sûnder in frije hannel mei it bûtenlân. Om't it Noarden mear steaten omfieme en in gruttere befolking hie, en sadwaande in mearderheid besette yn it Amerikaanske Kongres, krigen de Noarderlingen yn 'e regel har sin, wat yn it Suden in protte kwea bloed sette. It aktivisme fan in trouwens frij lytse kliber Noardlike abolysjonisten foar de ôfskaffing fan 'e slavernij yn it hiele lân waard yn dit ramt troch in grut part fan 'e Suderlingen sjoen as in streekrjochte oanfal op har middels fan bestean.
Hjir kaam noch by dat der in slepend polityk skeel bestie tusken de oanhingers fan 'e Uny, dy't fral yn it Noarden te finen wiene, en de oanhingers fan 'e steatsrjochten, dy't fierhinne ta it Suden beheind wiene. Dit mieningsferskil gie om 'e kearn fan 'e Amerikaanske republyk. De oanhingers fan 'e steatsrjochten beskôgen de Feriene Steaten nammentlik as in steatebûn, in groepke steaten dy't fan harsels soeverein wiene, mar dy't foar it gemak it spul op ien bulte smiten hiene om guon dingen mei-inoar te regeljen. De oanhingers fan 'e Uny wiene lykwols fan miening dat de Feriene Steaten in bûnssteat wie, en dat it net de ôfsûnderlike steaten, mar de Uny sels wie dy't soeverein wie; de steaten hiene har soevereiniteit opjûn doe't se har by de Uny oansletten hiene, en koene dy soevereiniteit sûnder in wiziging fan 'e Amerikaanske Grûnwet ek nea wer weromkrije. Koartsein: dit wie it ferskil tusken de Feriene Steaten en de Feriene Steaten.
De ôfskieding
Geandewei de 1850-er jierren boazen de spannings tusken it Noarden en it Suden almar fierder oan. De nije Republikeinske Partij, dy't yn it Noarden it plak fan 'e âlde Whigpartij ynnaam en dêr grutte oanhing wist te winnen, waard yn it Suden sjoen as in binde revolúsjonêren, dy't troch de macht te gripen yn it Amerikaanske Kongres it Suden de wet foarskriuwe woene. Doe't de presidintsferkiezings fan novimber 1860 wûn waarden troch de Republikein Abraham Lincoln, dy't yn it Noarden mear as 60% fan 'e stimmen en yn it Suden frijwol gjin inkele stim krige, hiene in protte Suderlingen har nocht.
It radikaalst fan alle Súdlike steaten wie doedestiden Súd-Karolina, dêr't al op 20 desimber 1860 de ûnôfhinklikheid útroppen waard. Foar it útbrekken fan 'e Boargeroarloch diene seis oare steaten datselde: Mississippy (9 jannewaris 1861), Floarida (10 jannewaris), Alabama (11 jannewaris), Georgia (19 jannewaris), Louisiana (26 jannewaris) en Teksas (1 febrewaris). Op 8 febrewaris kamen ôffurdigen fan dizze sân steaten byinoar. De earste seis besleaten doe en foarmje ien mienskiplik regear, en dêrmei waard de Konfederaasje berne. Teksas sleat him dêrby oan op 2 maart, nei't der in referindum holden wie. It begjin fan 'e fijannichheden mei it Noarden fûn plak op 12 april, doe't it nije leger fan Súd-Karolina de oanfal iepene op Fort Sumter, in militêre fêsting yn 'e haven fan Charleston. Fan gefolgen kundige presidint Lincoln yn it Noarden trije dagen letter de mobilisaasje ôf. Dat wie wer oanlieding foar Firginia om him op 17 april ôf te skieden, folge troch Arkansas (6 maaie), Tennessee (7 maaie) en Noard-Karolina (20 maaie). Dizze steaten sleaten har binnen in pear wike allefiif by de Konfederaasje oan.
Doe wiene der noch fjouwer slavehâldende steaten yn 'e Feriene Steaten oer: Marylân, Delaware, Kentucky en Missoury. Marylân risselwearre ek ta ôfskieding, mar dêr lei it Amerikaanske federale regear it near op troch der de steat fan belis út te roppen en it gebiet ûnder militêr bestjoer te pleatsen. Rezjiminten Marylânske frijwilligers tsjinnen de hiele Boargeroarloch troch yn it Konfederearre leger. Delaware besocht nea om him ôf te skieden, en levere likemin ea in fol rezjimint frijwilligers oan it Suden, mar it hold fêst oan 'e slavernij oant Lincoln de steat al tsjinakseljend ta ôfskaffing twong. Kentucky smiet it oer in oare boech en ferklearre himsels neutraal. Doe't Konfederearre troepen oer de súdgrins kamen, rôp it lykwols de help fan it Noarden yn. In diel fan it steatsparlemint fan Kentucky joech him by de Konfederaasje en foarme yn it Suden in regear-yn-ballingskip. Yn Missoury, ta einsluten, besleat it steatsparlemint om by de Uny te bliuwen, mar in besykjen fan 'e gûverneur om 'e wapens fan 'e steatsmilysje út 'e hannen fan it Noardlike leger te hâlden, late ta in wapene konfrontaasje, wêrby't sawol gûverneur as steatsparlemint út 'e steatshaadstêd Jefferson City ferdreaun waarden. Yn Neosho, yn súdlik Missoury, kamen se yn ballingskip wer gear en namen op 31 oktober 1861 in foarstel ta ôfskieding oan. It is ûnder histoarisy noch altyd in striidkwestje oft dêr it fereaske kwoarum foar oanwêzich wie. Hoe dan ek, al makke de Konfederaasje oanspraak op sawol Kentucky as Missoury, dy beide gebieten waarden nea behearske.
Wol behearske it Suden lange tiid it Yndiaansk Territoarium (it hjoeddeiske Oklahoma), dêr't twa fan 'e saneamde Fiif Beskaafde Stammen, te witten de Tsjoktau en de Tsjikkesau, har yn 1861 al by de Konfederaasje joegen. Nei 1863 sleaten ek (dielen fan) de Sjeroky, de Kriik en de Seminoalen har by de Konfederaasje oan. Fierders foarmen de boargers fan 'e súdlike helte fan it Nij-Meksiko-territoarium (dat ek it lettere Arizona omfette) in konvinsje dêr't op 16 maart 1861 besletten waard om har oan te sluten by de Konfederaasje. Dy krite, in stripe by de Meksikaanske grins lâns fan Teksas oant Kalifornje, waard yn 1862 omfoarme ta it Konfederearre Arizona-territoarium. Letter dat jier waard dit gebiet troch Noardlike troepen út Kalifornje wei ferovere, en moast it Konfederearre territoriale regear yn ballingskip gean yn Teksas.
Sels binnen de steaten dy't har by de Konfederaasje oansletten hiene, wie de stipe foar de ôfskieding net algemien, fral net yn 'e grinsgebieten. Yn it noardwesten fan it doetiidske Firginia rjochten unionisten in eigen regear op, dat ûnder de Boargeroarloch de nije steat West-Firginia organisearre. Dat diel fan it âlde Firginia trede sadwaande op 20 juny 1863 as selsstannige Amerikaanske steat ta de Uny ta, ek al behearsken de unionisten nea mear as likernôch de helte fan it gebiet dêr't se oanspraak op makken en wiene de ôfskate countys oant de ein fan 'e oarloch fertsjintwurdige yn it Konfederearre parlemint. Yn 1863 griepen unionisten ek yn eastlik Tennessee de macht. Sels yn dielen fan Noard-Karolina stie de befolking fierhinne efter de Uny, oant dat gebiet troch it Noarden ferovere waard en de pleatslike unionisten troch it skrikbewâld fan 'e Noardlike troepen yn 'e earms fan 'e Konfederaasje dreaun waarden.
Bestjoer
De haadstêd en it politike sintrum fan it nije lân wie oant maaie 1861 Montgomery, yn Alabama, mar neitiid waard dêrfoar Richmond, yn Firginia, útkeazen. Dêrmei lei de Súdlike haadstêd nuveraardige deunby de Noardlike haadstêd Washington, D.C. De Konfederaasje kopiëarre alle besteande regearingsynstellings fan 'e Feriene Steaten. It hie in Kongres, dat bestie út in Senaat en in Hûs fan Offurdigen, en dat syn sit hie yn it Konfederearre Kapitoal. De útfierende macht wie yn 'e hannen fan in keazen presidint, Jefferson Davis, en as dy wat oerkaam, stie der in fise-presidint (Alexander Stephens) ree om it regear oer te nimmen. De Konfederearre Grûnwet wie oant op 'e komma persiis deselde as dy fan 'e Feriene Steaten, mei in pear kêsten tafoege oer it behâld fan 'e slavernij. Under de Boargeroarloch joegen sawol it Noarden (1861) as it Suden (1863) in postsegel út mei dêrop de likenis fan George Washington, en brûkten dêrfoar itselde portret fan Gilbert Stuart.
De oarloch
Krekt sa't dat letter by de Earste Wrâldoarloch it gefal wêze soe, ferwachten beide siden oan it begjin fan 'e Amerikaanske Boargeroarloch in flugge oerwinning behelje te kinnen. It Noarden noch it Suden wie by it útbrekken fan 'e fijannichheden op 12 april 1861 echt ree foar de striid, dat de tariedings moasten fierhinne makke wurde wylst de oarloch al oan 'e gong wie. Yn 't earstoan behellen de Súdliken ferskate wichtige oerwinnings, te begjinnen mei de earste fjildslach fan 'e oarloch, de Earste Slach by Bull Run, of, sa't de Súdliken dat treffen neamden, de Earste Slach by Manassas. Mar geandewei de oarloch begûn it Noardlike oerwicht oan mankrêft en materieel mei te weagjen. Boppedat isolearren de Noardliken it Suden fan 'e rest fan 'e wrâld mei in marineblokkade foar de hiele súdlike kust lâns, fan Firginia oant en mei Teksas, dy't de Súdlike ekonomy meitiid sa goed as smoarde. Inkeld mei flugge, pânsere steamboatsjes of stille lytse sylboatsjes, dy't bekend stiene as "blokkadebrekkers", en fia de Teksaanske grins mei Meksiko koene foarrieden fan bûten de Konfederaasje úteinlik noch berikke.
Doe't de oarloch him fuortsleepte en alle guod yn it Suden krap waard, wisten de Noardliken almar mear dielen fan 'e Konfederaasje te feroverjen. De man dy't de Konfederaasje kear op kear fan 'e ûndergong rêde, wie generaal Robert E. Lee, in militêr sjeny, dy't de iene nei de oare Noardlike oanfal op Firginia ôfsloech en dêrby in ein makke oan karriêre fan 'e iene nei de oare Noardlike legeroanfierder. Wylst it Noarden wanhopich socht nei in generaal dy't Lee belykje koe, hie de Konfederaasje teminsten twa kânsen om 'e oarloch yn syn foardiel te besljochtsjen. Fuort al nei de earste oerwinning by Bull Run/Manassas, doe't it hiele Noardlike leger op flecht slein wie en de Noardlike legerlieding yn in steat fan panyk ferkearde, hie mei in uterste krêftsynspanning de Noardlike haadstêd Washington, D.C. ynnommen wurde kinnen, wêrmei't Lincoln wierskynlik ta erkenning fan 'e Konfederaasje twongen wurde kinnen hie. Mar wat it Suden opbriek, wie dat it gjin dúdlike strategy hie. Foar in offinsive oarloch wie in konsintraasje fan it hiele leger nedich; foar in definsive oarloch in sprieding fan it leger by alle grinzen lâns. De Konfederaasje besocht lykwols de koal en de geit te sparjen troch it leger wat by de grinzen lâns te sprieden, mei in lytse konsintraasje om 'e haadstêd Richmond hinne.
De nederlaach by Gettysburg kaam hast tagelyk mei de nederlaach yn 'e Slach by Vicksburg, dêr't de Konfederaasje de behearsking oer de Mississippydelling by ferlear en Teksas, Louisiana, Arkansas en it Yndiaanske Territoarium fan 'e rest fan it Suden ôfsnien waarden. Dy beide slaggen foarmen in kearpunt yn 'e oarloch, en neitiid wisten Lee en de oare Súdlike generaals nea it Noarden wer sa yn 'e benearing te bringen. Lang om let fûn it Noarden in pear kundige generaals: Ulysses S. Grant, William Tecumseh Sherman en Philip Sheridan. Wylst Grant en Sheridan yn noardlik Firginia Lee tebekdreaune, krong Sherman yn it neijier fan 1864 fia Tennessee djip de Konfederaasje binnen. Mei syn Mars nei de See liet er in spoar fan ferwoastging efter yn Georgia en Súd-Karolina. Stadichoan ferlear de Konfederaasje op dy manear de behearsking oer syn eigen grûngebiet, oant der noch mar in trêde diel fan oerbleau. Op 9 april 1865 tekenen Robert E. Lee en Ulysses S. Grant yn it Gerjochtsgebou fan Appomattox de oerjefte fan Lee syn Leger fan Noardlik Firginia, wat de ein fan 'e Konfederaasje betsjutte. Dyselde deis moast it Konfederearre regear Richmond ûntflechtsje, en waard Danville likernôch in wike lang de lêste haadstêd fan 'e Konfederaasje. Op 23 juny 1865 joech it Sjeroky-oerhaad Stand Watie him as de lêste Konfederearre generaal oan 'e Noardliken oer.
Redens foar de ûndergong fan 'e Konfederaasje
Der wurdt gauris sein dat de Konfederaasje te sink gie oan 'e kwestje dy't no krekt de reden foar syn bestean wie: de rjochten fan 'e ôfsûnderlike steaten. Gûverneurs as Joseph E. Brown fan Georgia en Zebulon Vance fan Noard-Karolina akselen tsjin by elts besykjen fan it konfederale regear om ta in mienskiplike strategy te kommen yn 'e oarloch tsjin it Noarden. Doe't presidint Davis de tsjinstplicht ynfierde, betitele Brown dat as de "essinsje fan militêr despotisme." Sawol Brown as Vance holden oan it lêst ta troepen en militêre foarrieden efter foar har steatsmilysjes, dy't foar it leger fan 'e Konfederaasje ûnmisber wiene. Krektsa besleat Pendleton Murrah, de gûverneur fan Teksas, yn 1863 dat in grut diel fan 'e Teksaanske troepen yn 'e eigen steat nedich wie om tsjin 'e Yndianen te fjochtsjen en foar mooglike ynfallen út it Noardlike Kansas te wekjen. It is fansels hiel wol mooglik dat de Konfederaasje it oars ek net rêden hie, mar sokke ynterne strideraasjes wiene funest yn in tiid fan oarloch.
Dêrby kaam noch dat Jefferson Davis net in effektyf lieder wie. Hy wie wol oan 'e saak fan 'e Konfederaasje tawijd, en sette him der út alle macht foar yn, mar hy koe net delegearje en bemuoide him mei tefolle details. Ek wied er twifelriedich yn militêre kwestjes, dêr't er lykwols in fierstente grut part fan syn tiid mei dwaande wie, wylst er syn boargerlike plichten fertutearzje liet. Syn ynset en folhurding makke dat er steatsgûverneurs as Brown en Vance tsjin him yn it harnas jage. Boppedat wied er net garismatysk en stelde er him sterk ôfhâldich op foar it miene folk oer. Lykwols sei Robert E. Lee letter oer him: "Ik haw gjinien kend dy't it sa goed dien hawwe koe."
Neisleep
De Konfederearre presidint Jefferson Davis waard op 10 maaie 1865 troch Noardlike soldaten finzen nommen, mar úteinlings nea berjochte, likemin as de oare politike en militêre lieders fan 'e Konfederaasje. Tsjin dy tiid lei hiel it Suden sawat yn pún en wie de Súdlike ekonomy troch de Noardlike blokkade en de troch Lincoln beoardere ôfskaffing fan 'e slavernij folslein ferrinnewearre. Neitiid begûn it Tiidrek fan de Weropbou, wêrby't net inkeld besocht waard om it Suden fysyk wer op te bouwen, mar ek om 'e politike en konstitúsjonele konsekwinsjes fan 'e ôfskieding en de oarloch op te lossen. Op 15 july 1870 waard Georgia as lêste fan 'e alve Konfederearre steaten op 'e nij talitten ta de Amerikaanske Uny. It wolfeartsnivo yn it Suden lei rom ûnder it Amerikaanske nasjonale wolfeartsnivo oant de útfining fan betelbere airconditioning it gebiet om 1950 hinne oantreklik makke as fêstigingsplak foar grutte bedriuwen út it Noarden. Oant hjoed de dei ta hawwe de ôfskieding en de boargeroarloch yn it Suden spoaren neilitten yn 'e foarm fan rasisme en ferbittering. As men der in pickup-truck riden sjocht mei in sticker of in buordsje mei de tekst Hayull, I ain't forgittin'! ("Ik bin 't ferdomme noch net fergetten!"), dan is dat in kommentaar op 'e nederlaach yn 'e Boargeroarloch.
List fan planetoïden 51301-51400
Dit is in list fan planetoïden 51301-51400.
Ballet
thumb|right|Utfiering fan [[De Nutekreaker fan Tsjaikovsky.]] Ballet is in foarm fan dûns dy't útfierd wurdt neffens in fêste koreografy.
Ballet kin solo dûnse wurde, of troch in dûnspearke, mar faak wurdt it troch in groep minsken dûnse, mei in solo of in pas-de-deux as part fan it ballet.
Yn klassyk ballet wurdt in fêst repertoire fan dûnspassen en -techniken brûkt. Ut dat repertoire wurdt troch de koreograaf in koreografy foar de hiele dûns gearstald. De dûnsen binne meast op klassike muzyk. Guon koreografyen op muzyk dy't spesjaal skreaun is foar ballet.
Ut de winsk de beheinings fan it klassike ballet kwyt te reitsjen ûntstie de moderne dûns. Hjirby is eltsenien frij om oare techniken te brûken. De dûns hat lykwols al in fêste koreografy, lykas foar oare foarmen fan ballet.
Wrâldsûnensorganisaasje
thumb|Flagge fan de WHO. De Wrâldsûnensorganisaasje  (Ingelsk: World Health Organization, WHO) is in spesjalisearre organisaasje fan de Feriene Naasjes dy't fêstige is yn de stêd Genève mei as doel wrâldwide aspekten fan de sûnenssoarch yn kaart te bringen, ativiteiten op it mêd fan de sûnenssoarcch te koördinearjen en de sûnens fan de wrâlbefolking te befoarderjen. De WHO waard op 7 april 1948 oprjochte troch de Feriene Naasjes.
Yn it logo fan de WHO sit in eskulaap ferwurke.
De wrâldsûnensorganisaasje hâldt him ek dwaande mei klassifikaasje fan oandwaningen (ICD-10) en genêsmiddels (ATC-kodearring).
Bekende persoanen assosjearre mei de WHO
Yn maaie 2006 ferstoar de direkteur-generaal fan de WHO, Lee Jong-wook. Syn posysje is inkele moannen ûnbeset bleaun, mar sûnt 9 novimber 2006 is Dr. Margaret Chan direkteur-generaal fan de organisaasje.
Katowice
Katowice is de haadstêd fan Sileezje en in wichtige stêd yn 'e histoaryske regio Boppe-Sileezje yn it suden fan Poalen. Troch de stêd rinne de rivieren de Klodnika en de Rawa.
Katowice is de wichtigste stêd yn de yndustryregio Boppe-Sileezje. Tegearre mei in tal lytsere plakken foarmet it de stêdekloft Katowice. Oant 1999 wie Katowice de haadstêd fan 'e provinsje Katowice; dat jier waard dy provinsje gearfoege mei twa oare ta de nije provinsje Sileezje, dêr't Katowice ek wer de haadstêd fan waard.
Distrikten
right|300px|Distrikten fan Katowice
Museum
thumb|300px|right|It Silezysk Museum
Toerisme
thumb|Katedraal yn Katowice. It sintrum fan Katowice hat in soad Art Nouveau (Secesja) gebouwen. Bûten it sintrum steane foar it grutste part kommunistyske wen-blokken.
Underwiis
thumb|right|250px|De Silezyske Bibleteek, ien fan 'e modernste bibleteken yn Poalen.
Sport
thumb|250px|right|Spodek
Nona (sjongeres)
Nona folsleine namme Nona van der Wansem (Odiliapeel, 31 july 1993) is in Nederlânske sjongeres. Nona brocht yn 2019 it album Nona út.