cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Foyer
Yn ûnder oare teaters en bioskopen is de foyer in romte, meastal lizzend tusken de ynkomhal en de eigentlike teater/filmseal. De foyer wurdt brûkt yn de pauze en nei de foarstelling. Soms wurdt de foyer brûkt foar lêzingen, lykas een "ynlieding op de foarstelling" of foar in neibesprek en kâns op kontakt mei de artysten. De foyer hat dêrom meastentiids wat hoareka-mooglikheden foar in hapke en in slokje. As de foyer foar de kaartkontrôle leit, kin it ek as gewoane horekagelegenheid brûkt wurde.
Ek hotels en guon motels hawwe faak in foyer, dêr't minsken efkes wachtsje kinne en wat drinke.
Fia it Ingelsk hat it wurd foyer as bynamme crush-room.
Wognum
Wognum is in doarp yn de gemeente Medemblik, yn de regio West-Fryslân fan de provinsje Noard-Hollân.
Wognum leit oan de noardkant fan de stêd Hoarn. Wognum hat fan 1392 oant 1426 stedsrjochten hân.
Okswert
Okswert (Nederlânsk en offisjeel: Okswerd, mar ek wol: Oxwerd) is in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. De buert leit tusken Niezijl en Noardhorn, eat benoarden it van Starkenborghkanaal, yn de Okswertermolepolder. De namme komt grif fan de mânljusnamme Okke of Oks dy't ôflaat is fan okse of bolle. 'Wert' is hjir nei alle gedachten yn de algemiene betsjutting fan 'út wetter oprizend lân' brûkt, it buertsje leit op in âlde kustwâl.
Skiednis
De pleatsen fan Okswert lizze oan de âldste sedyk fan it Langewâld, dy't yn 1250 troch muontsen fan de kleasters Aduard en Jeruzalim (Gerkeskleaster) oanlein waard fanôf Gerkeskleaster nei de balstienliemrêch fan Noard- en Súdhorn. Dizze rûn ten suden fan de lettre doarpen Grijpskerk en Niezijl en lâns Okswert. Oer dizze dyk rûn de âlde ferbiningsrûte tusken Fryslân en Grinslân, dy 't ek wol 'De Roder' neamd waard. Fan de dyk is neat mear oer. Yn Grijpskerk is oer de âlde rûte fan de dyk letter de strjitte 'De Roder' lein. Yn 1416 is by Okswert foar it earst sprake fan in syl, dy't lei op it punt dêr't it Stille Djip de dyk kruse. Troch har lizzing oan de trochgeande rûte tusken beide provinsjes foarme it in strategysk punt. Yn 1417 waard der fochten tusken de Skieringers en Fetkeapers yn de Slach by Okswertersyl, wêrby't de lêsten wûnen. Mooglik waard der doe yn sân hasten in 'slot' boud, want yn 1422 waard dit slot foar it earst en lêst neamd yn it ramt fan de Grinzer Soen, wêrby't it sljochte waard. De syl komt foar ûnder de nammen Slottersyl (nei it slot), Okswertersyl en Fredewâldersyl (nei it wetterskip Fredewâld, dy't derop ôfwettere. Om 1457 waard de syl ferpleatst nei it noarden om de nije bedikingen fan de Alde Ryd tichtby Balmahuzen en by it 'Ipegat' (De Kolk) dellein. Tichtby dizze syl sil mooglik de fjildslach bard wêze tussen de stêd Grins en Nittert Foks; dy wûn en Noard- en Súdhorn platbaarne liet. Neidat yn 1548 de dyk trochbruts by De Kolk (fandêr de namme), wie dizze yn 1554 tichtslike. In oplossing waard troch Fredewâld socht yn ôfwettering fia de Aduardersyl, mar neidat in oerienkomst mei it Aduardersylfest al in feit wie kamen de stêd Grins en de stedshamrik der tsjin yn it gewear omdat se bang wienen foar wetteroerlêst. Fredewâld liet dêrop de syl dan mar noch fierder streamôfwerts ferpleatse nei de dyk by Niezijl, dêr't yn 1561 de Nije Slottersyl (of Nijslottersyl) oanlein waard dy't de basis foarme fan it Nijslottersylfest. Yn 1598 waard nei jierren fan oarloch en ferwoasting wat noardliker de nije Kommersyl boud.
Benoarden de buert leit de pleats Norrits. Benoarden dy pleats barde yn 1581 de Slach op it Norritsfjild tusken Steatsen en Spaanske troepen. De oanfierder fan de Steatske troepen, dy't de slach ferlearen, hjitte John Norreys (yn de folksmûle ferbastere ta 'Norrits'). Nei him wurdt de streek dêr ek wol Norritsfjild neamd.
List fan planetoïden 14801-14900
Dit is in list fan planetoïden 14801-14900.
Sjetlâneilannen
thumb|Flagge fan de Sjetlâneilannen. thumb|Kaart fan de Sjetlâneilannen. De Sjetlâneilannen (Skotsk-Gaelysk: Sealtainn, Ingelsk: Shetland Islands) binne in eilannekloft yn de Atlantyske Oseaan, noardlik fan it fêstelân fan Skotlân. De eilannen berinne in oerflak fan 1.426 km²; it haadeilân Mainland beslacht dêrfan in twa treddepart. It plak Lerwick op Mainland is it bestjoerlike sintrum fan de Sjetlâneilannen. Yn 'e mande mei de súdliker leine Orkney-eilannen foarmje de Sjetlâneilannen de Noardlike Eilannen fan Skotlân. Sûnt 1975 is Sjetlân fierders ek ien fan 'e Skotske riedsgebieten.
Geografy
De hiele eilannekloft bestiet út likernôch 100 eilannen dêr't fyftsjin fan bewenne binne. Op dy fyftjin bewenne eilannen wenje om ende by 23.167 minsken yn 2011, dêr't 17.750 fan op it haadeilân Mainland wenje (2005).
De oare bewenne eilannen binne:
By de eilannen yn de Sjetlânkloft wurde ek rekkene: Fair Eilân yn it suden, en Housay en Bruray yn de Out Skerries yn it easten.
De Sjetlâneilannen steane bekend om de grutte koloanjes seefûgels dy't dêr te finen binne. Under oare de seepappegaai en Mallemok briede der yn grutte oantallen. De eilannekloft leit op deselde breedtegraad (60° NB) as de súdpunt fan Grienlân, Kaap Farwel.
Skiednis
Yn de begjin fan de Midsiuwen waarden de eilannen beset troch Wytsingen; de spoaren fan harren oanwêzigens binne noch oeral te sjen. Sjetlân waard yn 1472 by Skotlân foege as ûnderdiel fan in keninklike breidskat.
Op de Sjetlâneilannen stean in protte oerbliuwsels út eardere tiden. Alde forten lizze ferspraat oer de eilannen en kinne besichtige wurde. Yn Jarlshof op Mainland is in doarp út de Brûnstiid opgroeven.
Nederdútsk
It Nederdútsk, ek wol Platdútsk, Leechdútsk of soms Nedersaksysk neamd, is in taal dy't heart ta de Súdwestgermaanske kloft fan 'e Westgermaanske talen en sprutsen wurdt yn noardlik Dútslân, súdlik Denemark en noardlik Poalen. Fierders wurdt it ek noch sprutsen yn guon ymmigrantemienskippen, benammentlik yn Kanada.
It Nederdútsk wurdt yn Dútslân sprutsen troch likernôch tsien miljoen minsken, oftewol 12% fan 'e Dútke befolking. Yn Denemark wurdt it heechút troch in pear tûzen minsken sprutsen. It sprekkerstal yn Poalen is ûnbekend, mar sil nei gedachten net boppe tsientûzen útkomme. It nau oan it Nederdútsk besibbe Nedersaksysk yn noardeastlik Nederlân hat 1.616.000 sprekkers.
It Nederdútsk genietet yn Dútslân erkenning as minderheidstaal en is yn 1998 troch it Dútske regear opjûn ûnder Diel III fan it Jeropeesk Ferdrach foar Regionale en Minderheidstalen.
It Nederdútske taalgebiet
It wurdt sprutsen yn hiel noardlik Dútslân, benoarden in frij rjochte, tinkbyldige line fan Bocholt, by de Nederlânske grins oant Seelow, by de Poalske grins. De útsûndering dêrop is de Dútske haadstêd Berlyn en it gebiet dêr fuort omhinne, dêr't it Nederdútsk al iuwen lyn útstoarn is. Yn it Rynlân, tsjin 'e Nederlânske grins oan, wurde 3 Nederfrankyske dialektgroepen sprutsen (it Limburchsk, it Kleverlânsk en it Eastberchsk) dy't soms wol op ien bulte smiten wurde mei de Nederdútske dialekten, mar der eins net ta hearre.
Behalven yn Dútslân wurdt it Nederdútsk ek sprutsen yn Denemark en Poalen. Yn Denemark wurdt it yn 'e regio Noard-Sleeskwyk sprutsen yn pear doarpen tichteby de Dútske grins. Yn noardlik Poalen wurdt it ferspraat yn it noarden fan it lân noch hjir en dêr sprutsen. Foarhinne hearden nammentlik de Dútske gebieten yn wat no noardlik Poalen, de Russyske provinsje Kaliningrad en súdwestlik Litouwen binne, ta it Nederdútske taalgebiet. Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch waard lykwols hast de hiele Dútske befolking fan dy gebieten ferdreaun. Ynklusyf de - net Nederdútsktalige - befolking fan 'e Dútske gebieten yn sintraal en súdlik Poalen - gong it dêrby om hast acht miljoen minsken. Der wienen lykwols tsientûzenen Dútsers dy't oan 'e deportaasje ûntkamen en hjoed de dei bestiet der yn Poalen noch altyd in Dútske minderheid fan hast in heal miljoen minsken. It Nederdútsk wurdt der lykwols allinne noch mar troch guon fan 'e âlderein sprutsen.
De dialekten fan it Nederdútsk foarmje ien taalkontinuum mei de Nedersaksyske dialekten fan noardeastlik Nederlân. Dêrom wurde alle dialekten fan 'e Feluwe oant 'e Poalske grins beskôge as hearrend ta ien taal, ek al bestiet der gjin standerdisearre foarm fan. Yn Dútslân wurdt dy taal Nederdútsk of Platdútsk neamd en yn Nederlân Nedersaksysk.
Der bestiet lykwols in frij grut - en tsjintwurdich fluch groeiend - ferskil tusken it Nederdútsk en it Nedersaksysk, want wylst it Nederdútsk ûnder druk fan it Dútsk stiet en hieltyd mear eigenskippen út dy taal oernimt, hat it Nedersaksysk te krijen mei de sterke ynfloed fan it Nederlânsk, dy't it in oare kant útdriuwt. Sokke ferskillen binne benammen werom te finen as men sjocht nei de ûntliening fan nije wurden en nei de stavering - sa hat it Nederdútsk de saneamde Großschreibung (it skriuwen fan haadwurden mei haadletters) oernommen fan it Dútsk, wylst dat ferskynsel yn 'e stavering fan 'e Nedersaksyske dialekten fan Nederlân nearne foarkomt.
Wat de sprekkers sels oangiet, hawwe de Nedersaksysktaligen yn Nederlân der oer it algemien gjin muoite mei om oan te nimmen dat yn noardlik Dútslân itselde soarte dialekten sprutsen wurdt. Oarsom wol it lykwols de measte Nederdútsers net oan dat harren taal trochrint op Nederlânsk grûngebiet. Yn dit ferbân moat fernijd wurde dat yn Jeropeesk ferbân sawol it Nederdútsk (yn it Ingelsk Low German) as it Nedersaksysk (yn it Ingelsk Low Saxon) erkenning as minderheidstaal genietet, mar sûnder dat se mei safolle wurden as ien taal erkend wurde.
Skiednis
thumbnail|It hjoeddeiske en it eardere Nederdútsk-Nedersaksyske taalgebiet. It Nederdútsk is ûntstien út it Aldsaksysk, dat yn it earste milennium nei Kristus sprutsen waard. Dy taal is oerlevere fan 'e njoggende iuw ôf, útsein in doopûnthjit út 'e achtste iuw, dêr't de ôf te swarren heidenske goaden mei namme yn neamd wurde: "(...) end ec forsacho allum dioboles uuercum and uuordum, Thunaer ende Uuôden ende Saxnôte ende allum them unholdum the hira genôtas sint (...)" ("(...) en ik fesaakje alle wurken en wurden fan 'e duvel, Doanar en Woadan en Saksnot, en al dy duvels dy't harren genoaten binne (...)").
De wichtichste Aldsaksyske tekst is de Heliand ("Heilân"), in yn 'e midden fan 'e njoggende iuw skreaun epos oer it libben en de lear fan Jezus Kristus, dêr't 5.983 rigels yn stêfrym fan bewarre bleaun binne. In oare Aldsaksyske tekst út 'e njoggende iuw is de Genesis, dy't bestiet út trije fragminten mei teksten út ûnder mear it earste Bibelboek (Genesis), yn 337 stêfrymrigels.
Op it Aldsaksyske Tiidrek (750-1150) folge it Midnederdútske Tiidrek (1150-1600). Yn dy snuorje fûn de útwreiding fan it Nederdútske taalgebiet by de Eastseekust lâns nei it easten ta plak, dêr't de ynheemske Slavyske en Baltyske befolking foar in grut part by ferkrongen of assimilearre waard. Oan dy kolonisaasje namen ek lju út 'e Nederlannen diel en sels hjoed de dei noch kinne der Nederlânske ynfloeden weromfûn wurde yn fral it Marksk-Brandenboarchske dialekt.
Yn dyselde tiid, om 1200 hinne, ûntjoech der him ek in Nederdútske standertskriuw- en -sprektaal dy't benammentlik basearre wie op it dialekt fan 'e havenstêd Lübeck, oan 'e Eastsee, dat yn dy tiid it machtichste lid fan 'e tige ynfloedrike Hânse wie. In pear iuwen lang wie it Midnederdútsk de dominante taal yn noardlik Dútslân en it Noard- en Eastseegebiet fan 'e Grinslân oant Estlân en fan Berlyn oant Stockholm. Healwei de sechstjinde iuw rekke dy taal lykwols yn it neigean, tagelyk mei it ferdwinen fan 'e Lübecker hannelsmacht. De genedeklap kaam troch de ynfiering fan it lutheranisme yn 'e Noarddútske steaten yn dyselde tiid; de Bibeloersetting fan Luther wie nammentlik yn it Meisnysk skreaun, in Middeldútsk dialekt.
It begjin fan it Nijnederdútske Tiidrek (fan 1600 ôf) waard karakterisearre troch it mar sporadysk mear foarkommen fan it brûken fan it Nederdútsk af skriuwtaal. Nei 1700 waard it frijwol hielendal net mear skreaun. Yn 'e grutte stêden kaam sels it gebrûk as sprektaal ûnder druk te stean. Yn Berlyn, dat him krekt yn dizze tiid ta in wichtich regearingssintrum ûntjoech, stoar it hielendal út, wylst him yn oare grutte stêden, lykas Hamboarch, Lübeck en Bremen, ûnder de hegere klassen it saneamde Missingsk ûntjoech, dat in mingfoarm fan Heech- en Nederdútsk wie. Pas yn 'e rin fan 'e njoggentjinde iuw begûn men it Nederdútsk wer te skriuwen. Klaus Groth wurdt sjoen as ien fan de grûnlizzers fan De Nederdútske lietratuer.
Ferskillen mei it Dútsk
De grutste ferskillen tusken it Dútsk en it Nederdútsk binne feroarsake trochdat it Nederdútsk gjin part hân hat oan 'e saneamde Twadde of Heechdútske Klankferskowing. Foarbylden fan 'e dêrtroch ûntstien ferskillen binne opnommen yn 'e ûndersteande tabel.
Nederlân
Neffens ûndersyk fan it ûndersyksburo ITS fan de Radboud Universiteit Nijmegen út 2011, útfierd troch dr. Geert Driessen, lit deselde trend as yn Dútslân sjen. 15% fan de âlden mei bern koenen Nedersaksysk prate. Fan de heiten prate winliken 2% Nedersaksysk mei de bern en fan de memmen prate 1% Nedersaksysk mei de bern. 1% fan de bern joech oan Nedersaksysk mei broerkes, suskes en freonen te praten.
Dialekten
It Nederdútsk bestiet út twa grutte dialektkloften, it Westnederdútsk en it Eastnederdútsk, dy't elts opboud binne út ferskate lytsere dialektgroepen.
Sa bestiet it Westnederdútsk út it Noardsaksysk, it Westfaalsk en it Eastfaalsk. It Noardsaksysk, dat by de Noardseekust lâns sprutsen wurdt, wurdt bûten Dútslân ek wol Noardnedersaksysk neamd, mar om't der in Dútske dielsteat bestiet mei de namme Nedersaksen en it Noardsaksysk ek yn Sleeswyk-Holstein, Hamboarch en Bremen sprutsen wurdt, kin dy beneaming betiizjend wurkje. It Westfaalsk wurdt eastlik fan 'e Nederlânske grins sprutsen en it Eastfaalsk yn sintraal noardlik Dútslân.
It Eastnederdútsk bestiet út fiif dialekten. It Meklenboarchsk-Foarpommersk wurdt yn 'e dielsteat Meklenboarch-Foarpommeren, oan 'e Eastseekust, sprutsen en it Marksk-Brandenboarchsk yn it gebiet om 'e Dútske haadstêd Berlyn hinne. De trije oare dialekten, it Middelpommersk, it Eastpommersk en it Nederprusysk, waarden foarhinne sprutsen yn 'e Dútske gebieten yn wat no noardlik Poalen, de Russyske provinsje Kaliningrad en súdwestlik Litouwen binne. Tsjintwurdich wurde se miskien noch troch wat âldere minsken yn Poalen sprutsen, mar wurde se fral libben holden troch de mienskippen fan 'e ferdreaune Dútsers yn Dútslân.
In gefal apart is it Minnistedútsk, dat him fan 'e sechstjinde iuw ôf ûnder Nederdútske kolonistemienskippen yn Poalen en letter Ruslân ûntjoech. Fan 1874 ôf ûntflechten dy minnisten Ruslân, sadat harren taal op 't heden it meast sprutsen wurdt yn Noard- en Súd-Amearika, mar ek noch wol yn Sibearje en de Sintraalaziatyske republiken. It Minnistedútsk wurdt soms rekkene as in dialekt fan it Nederprusysk, mar tsjintwurdich wurdt it troch taalkundigen hieltyd faker as in ôfsûnderlike taal beskôge.
thumbnail|De Nederdútske dialektgroepen.
De folsleine dialektyndieling fan it Nederdútsk en it Nedersaksysk is as folget (de dialektgroepen yn Nederlân binne fet werjûn):
Utjouwerij Bornmeer
Utjouwerij Bornmeer, of koartwei Bornmeer, is in Fryske útjouwerij dy't fêstige is op De Gordyk. It bedriuw bestiet sûnt 1992 en hie syn earste kommersjele súkses yn 1995. Bornmeer neamt himsels op 'e eigen webside "de iennichste selsstannige kommersjele Fryske útjouwerij". De direksje bestiet út Steven Sterk en Robert Seton. It bedriuw jout in protte Frysktalige boeken út en kocht yn 2017 de fûnskatalogus op fan 'e fallyt giene Friese Pers Boekerij.
Skiednis
Utjouwerij Bornmeer waard yn 1992 oprjochte troch Louw Dijkstra, Robert Seton en Tymen Hein Corporaal. De earste útjeften wiene in pear lytse boekjes oer keunstner Ruurd Wiersma en it doarp Hegebeintum. Kommersjeel súkses folge yn 1995 mei de oersetting nei it Frysk fan ferskate boeken út 'e rige De Kameleon fan skriuwer Hotze de Roos. In oar ier súkses wie de histoaryske roman Grutte Wurden, fan Akky van der Veer, dy't ek as oersetster bydroegen hie oan De Kameleon-boeken. Neitiid kamen by Bornmeer ek Fryske oersettings út fan oar populêre Nederlânske berneboeken, lykas dielen út 'e Nijntje-searje fan Dick Bruna en de Kikker-rige fan Max Velthuijs. Yn 2004 publisearre de útjouwerij fierders de earste Nijntje-oersetting yn it Latyn (Miffa ad Mare).
Utjouwerij Steven Sterk publisearre ûnderwilens ûnder de bedriuwsnamme 'Steven Sterk, Uitgever' it earste boek yn 1998. Dat wie Akten fan Winter, fan Eeltsje Hettinga, dy't foar dat boek yn 1999 de Fedde Schurerpriis krige. De Fryske oersettings fan 'e Ilias en de Odyssee fan Klaas Bruinsma ferskynden yn 2005 by Steven Sterk; dy beide boeken waarden bekroane mei de Obe Postmapriis. Op 1 jannewaris 2006 fúzjearren Bornmeer en Utjouwerij Steven Sterk ta ien bedriuw, mei as offisjele, by de Keamer fan Keaphannel ynskreaune namme: Tweintich leafdesdichten en in liet fan wanhoop B.V. Bornmeer waard de wichtichste ymprint fan it nije bedriuw, mar waard ek as hannelsnamme oanholden.
Krewerd
Krewerd (Frysk: Kr(i)ewert; Grinslânsk: Kraiwerd) is in lyts doarke yn de Grinslânske gemeente Iemsdelta. Oant 1990 hearde it plakje by de gemeente Bierum en fan dat jier oant 2021 by de gemeente Delfsyl. Yn it doarpsgebiet falle ek de buorskippen Arwerd, De Klip en Nijenklooster en de wierde 't Noorn.
Utjouwerij Bornmeer
Skiednis
It gie de nije kombinaasje al rillegau foar de wyn mei de útjefte fan 'e Fryske bestseller De Oerpolder, fan Hylke Speerstra, út 2006. Oare súksessen wiene û.m. de publikaasjes Fries Goud en Zilver, Protestantse Kerken in Nederland, Sweltsjes fan Gaast, en (op 'e nij fan Speerstra) Op Klompen troch de Dessa. It boek Asega, Is it Dingtiid?, fan histoarikus Oebele Vries, dat yn 2007 publisearre waard, omfiemet de hichtepunten út 'e Aldfryske tekstoerlevering en wurdt sjoen as in standertwurk. Datselde jiers woe de Harry Potter-ferfrysking Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen, oerset troch Jetske Bilker, net rinne, mar yn 2012 wie Mearkes fan Grimm, yn in oersetting fan Anne Tjerk Popkema, wol wer in grut súkses. Nei 2010 ferskynden by Bornmeer ek ferskate Nijntje-oersettings yn it Papiamintsk en yn Nederlânske streektalen, lykas it Amsterdamsk (Mokums), it Brabânsk, it Drintsk, it Grinslânsk, it Haachsk (Hagenees), it Ljouwertersk, it Rotterdamsk (Rotjeknors), it Siuwsk, it Stellingwerfsk, it Twintsk en ferskillende Limburchske dialekten (lykas Tsjerkriedsk en Maastrichtersk).
Krewerd
Geografy
Krewerd leit oan de eastlike râne fan it Hegelân yn de âlde krite Fivelgoa. Oer Arwerd is it plak ferbûn mei Oosterwijtwerd en Leermens en oer Nijenklooster mei Jukwerd en Appingedam. It doarp hat in haventsje, dat oer it Krewerdermaar in ferbining hat mei it Leege Maar en de Groote Heekt en sa mei it Damsterdjip. It Leege Maar is de âlde skieding tusken it gebiet fan Krewerd en dat fan Bierum en Holwierde.
Utjouwerij Bornmeer
Skiednis
Yn jannewaris 2012 ferliet Louw Dijkstra Bornmeer om syn eigen Utjouwerij Wijdemeer op te rjochtsjen. Op 20 july 2017 fernijde de Ljouwerter Krante dat Utjouwerij Bornmeer mei kurator Marike Boersen út Tiel oerienstimming berikt hie oer de oername fan alle yntellektuële eigendommen fan 'e fajyt giene Friese Pers Boekerij/Noordboek, wêrûnder de merknamme, domeinnammen, websiden en fûnskatalogus. Bornmeer hat de ambysje om troch te groeien ta in middelgrutte lanlike útjouwerij. Hoewol't de Ljouwerter Krante gewach makke fan in "trochstart" fan 'e Friese Pers Boekerij/Noordboek, bliek út it artikel, wêryn't útjouwer Steven Sterk fan Bornmeer wiidweidich oan it wurd kaam, net dat Bornmeer fan doel wie om 'e namme fan 'e Friese Pers Boekerij as ymprint yn gebrûk te nimmen.
Aktiviteiten
De boeken dy't troch Utjouwerij Bornmeer publisearre wurde, kinne opdield wurde yn fiif kategoryen: Bornmeer besiket him te ûnderskieden troch omtinken te jaan oan 'e foarmjouwing en oan 'e begelieding fan 'e skriuwers. Foar de foarmjouwing fan 'e boeken hat de útjouwerij ferskate prizen krigen.
Krewerd
Skiednis
Krewerd ûntstie op in hegere kwalderrêch yn de Fivelboezem, wêrop't tusken 500 f.Kr. en de romeinske tiid in wierde opsmiten waard, dy't letter foar in part ôfgroeven is. De wierde hat in radiale struktuer fan 235 by maksimaal 165 meter en is maksimaal 1,6 meter heger as de omjouwing. De sleat oan de súdeastlike kant is mooglik in part fan de ringsleat. De delsetting op de wierde ferdwûn letter en it doarp waard yn de iere midsiuwen op 'e nij stifte, sa tusken likernôch 800 en 1100 nei Kr. Dat docht bliken út opgravings, wêrby't saken út de romeinske tiid mar ek iere- en letmidsiuwske skerven fûn binne. Op it heechste punt fan de wierde waard neffens de kronyk fan Blomhof om 1280 hinne de Marijetsjerke stifte troch boarchfrou Tyadeke, dy't mei help fan it kleaster Krewerd en Arwerd ôfsplitste fan de parochy Holwierde. Oare âlde fermeldings fan it doarp binne 'Creawerth' yn 1396 en 'Crewart' yn 1464.
Utjouwerij Bornmeer
Skriuwers
Skriuwers yn it fûns fan Bornmeer binne û.m.: Tine Bethlehem, Jetske Bilker, Ulke Brolsma, Tsead Bruinja, Dick Bruna, Eppie Dam, Lida Dykstra, Geartsje Douma, Berber van der Geest, H. Heeringa-Seepma, Eric Hoekstra, Arjan Hut, Anny de Jong, Jaap Krol, Elmar Kuiper, Friedrich Nietzsche, Hotze de Roos, Albertina Soepboer, Steven Sterk, Jabik Veenbaas, Akky van der Veer, Arjen Versloot, Abe de Vries, Jaap de Vries, Cornelis van der Wal, Mindert Wynstra.
Galery fan útjeften
¹) In Komeedzje Fol Fersinnen, Leafde's Lêst Net Leanne & De Twa Eallju fan Verona
Krewerd
Skiednis
By it doarp stiene eartiids twa eale heerden: noardlik fan de tsjerke de 'Steenhuisterheerd' (ek 'Feenhuester heerd', 'Steenhuusterheerd', 'Veenhuusterheerd') en súdlik fan de tsjerke de 'Bonnemaheerd'. By ien fan dy heerden stie eartiids nei alle gedachten it stienhûs, dat yn in oarkonde fan 1511 neamd wurdt.
Oan it begjin fan de 15e iuw wie likernôch de helte fan de grûn fan it kerspel yn hannen fan haadlingen, werby't trije skoansoannen fan Fokko Ukena út Oosterwijtwerd in wichtige rol spilen. De rest wie yn hannen fan de tsjerke en de kleaster: it pastorijelân fan de tsjerke lei û.o. yn in stripe súdlik fan it doarp oan de wei nei Holwierde en it kosterije- en tsjerkelân lei tusken Krewerd en Arwerd. De kleasters Feldwerd yn it noarden en Roazekamp (Campus Rosarum) yn it suden besieten de rest fan 'e grûn. It kollaasjerjocht (it erflike rjocht om in geastlike te beneamen) wie yn de 15e iuw yn hannen fan de Ripperda's fan it Hûs Oosterwijtwerd, dy't sadwaande in wichtige rol spilen yn it doarp. Lang om let waard dy famylje ek eigner fan de twa heerden en sa krigen de Ripperda's noch mear foar it sizzen.
Mooglik troch de nauwe bannen mei it mear westlik lizzende Oosterwijtwerd foel Krewerd net ûnder deselde rjochtstoel as de memmeparochy Holwierde, mar ûnder it Oosterwijtwerderrjocht fan Oosterwijtwerd, dêr't ek Godlinze, Jukwerd, Katmis, Nes, Ranswerd en Siboldeweer ûnder foelen. By de lettere yndieling fan Fivelgoa fan 1659 foel Krewerd ûnder Easteradiel. Mei de ynstelling fan de gemeenten yn 1811 waard Krewerd by Bierum yndield.
It doarp bleau ek yn de 20e iuw in lyts, agrarysk doarpke mei in wat frijfochten mienskip. Nei de Twadde Wrâldkriich waarden bewenners dêrom troch oaren foar 'rûchpoaten' útskolden. Yn de 20e iuw ferlear it doarp in soad wurk en warberens en yn 1985 moast ek fanwegen te min bern de skoalle sletten wurde.
Hjoed-de-dei binne de measte ynwenners fan Krewerd ymport. Tusken 2007 en 2008 waard it doarpke opkreazge ûnder lieding fan Doarpsbelang yn 'e mande mei de Stifting Lânskipsbehear Grinslân. It doarp hat de status fan bescherme doarpssicht.
Gebouwen
It grutste part fan it doarp bestiet út gebouwen fan foar 1900. Yn it sintrum steane de 13e iuwske tsjerke, de 18e-iuwske kosterije en in 19e-iuwske wente oan de Pastorieweg mei in trijetal pleatsen. Nei 1850 is der noch wat efter de tsjerke boud en yn de 20e iuw hat it doarp wat lytskalige nijbou oan de Holwierderweg hân mei wat hûzen, in nije skoalle (1926) en in doarpshûs (1961). Wêst fan de tsjerke waard yn de 19e iuw in begraafplak oanlein mei in smei-izeren tagongshek mei in baarhûske.
Marijetsjerke
De romanogoatyske Marijetsjerke waard om 1280 hinne boud en is sûnt in soad ferboud, mar hat dochs noch in midsiuwsk oansjen. De tsjerketoer is jonger en datearret fan de 15e iuw. Sûnt 1983 is de tsjerke fan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. De weem fan de tsjerke waard yn 1911 ôfbrutsen, nei't yn 1905 oan de Pastorijedyk in nije pastorije boud wie (tsjintwurdich in wenhûs). Oan it Tsjerkepaad stiet de de eardere kosterije út 1764. De eftergevel bestiet foar in part út âlde kleastermoppen.
Oare gebouwen
Súdlik fan de wierde stiet de pleats Bonnemaheerd. De grêft is it iennige dat noch oer is fan de eale heerd út de 15e iuw. By de bou fan de hjoeddeiske pleats fan it Aldamtster type waard it terrein nei alle gedachten ferlege. De pleats is in soad ferboud en dêrom is it gjin ryksmonumint woarn. Yn 2010 is de pleats restaurearre.
Fuort noardlik fan de tsjerke stie eartiids de eale heerd Steenhuisterheerd. Yn de hjoeddeiske pleats binne noch muorredielen fan dy heerd.
Frysk-Hollânske Oarloggen
De Frysk-Hollânske Oarloggen wiene ferskate oarloggen (fjildslaggen en -tochten) yn de Midsiuwen fan Hollân tsjin Fryslân en West-Fryslân.
Hollân tsjin West-Fryslân
Arnulf fan Hollân wie de earste dêr't fan optekene is dat er focht tsjin de West-Friezen. Yn de slach by Winkel sneuvele hy.
Fan Graaf Floris V fan Hollân is it bekend dat hy ek ferskillende tochten ûndernaam tsjin de West-Friezen. Yn 1272 begûn syn earste mar dizze mislearre. Hy ûndernaam yn 1282 op 'e nij in tocht tsjin de Westfriezen en dy kear rjochtet er skea oan en ferovert lytse gebieten. Nei't 13 en 14 desimber 1287 de Grutte Stoarm West-Fryslân ôfskieden hie fan de rest fan Fryslân ûnderwurp Floris hiel West-Fryslân. Floris V liet him dêrom fan 1291 ôf Hear fan Fryslân neame.
Beierske oarloch
De Nederlannen hearden yn de Midsiuwen ta it gebiet fan de Dútske keizer. It meastepart fan de Nederlannen foel dêrby ûnder it bewâld fan de greve fan Hollân, de greve fan Gelre en de biskop fan Utert. Keizer Loadewyk IV de Beier befêstige yn 1314 dat Fryslân by Greve Willem III fan Hollân hearde. De Friezen sels akseptearren syn gesach lykwols net.
Willem IV fan Hollân gie tegearre mei syn omke, Hartoch Jan fan Beaumont, op 26 septimber 1345 nei Starum ta, om dêr by it Sint-Odulphuskleaster in sterke festing te meitsjen. Yn s't harnas, mar sûnder hynders, lutsen hja brânskattend op. De pleatslike befolking hie lykwols in mûklaach taret en yn de sompige kriten waarden de Hollanners ferpletterjend ferslein. Greve Willem stoar hjir ek. Dizze slach stiet bekend as de Slach by Warns.
Yn 1396 kamen Albrecht fan Beieren, greve fan Hollân, en syn soan Willem by De Kúnder oan lân en fersloegen de Friezen by Skoattersyl. Yn 1398 waard ûnder lieding fan Willem in twadde tocht makke, mei 20.000 man. Nei it belis fan Starum joegen Westergoa en Eastergoa har oer. Dochs bleau der wjerstân tsjin de Albrecht. Dy waard hieltyd grutter, oant yn 1413 de stêd Starum as lêste it gesach fan de greve wer ôfsmiet en Fryslân wer folslein ûnôfhinklik waard fan Hollân.
Boergondyske oarloch
Nei't Albrecht fan Saksen fan keizer Maksimiliaan I de hearskippij oer Fryslân koft hie en yn 1498 yndie syn bewâld oer Fryslân fêstige hie. It wie lykwols net duorjende frede, en ek Gelre besocht ynfloed yn Fryslân te krijen. Albrecht syn soan, Joaris mei de Burd, die de rjochten dêrom yn 1515 oer op de Boergonjers. Om't de Hollânske greven steedhâlders waarden foar de Boergonjers waard it ferset tsjin Saksen en Boergonje sa mei ta in nije konflikt tusken Hollân en Fryslân.
Dútsktalige Mienskip
thumb|Dútsktalige Mienskip (giel) yn Belgje De Dútsktalige Mienskip foarmet wat ynwenners oanbelanget de lytste dielsteat fan Belgje. De dielsteat mei in oerflak fan 854 km² leit yn it easten fan Belgje. Hy bestiet út twa parten en grinzet oan Dútslân, Nederlân en Lúksemboarch. Dy twa parten wurde skaat troch it natuerpark "Hohes Venn" (Hege Feanen) dat foar in grut part yn in Frânsktalige gemeenten leit. Yn njoggen gemeenten wenje sa’n 75.000 ynwenners.
Frysk-Hollânske Oarloggen
Boergondyske oarloch
Foaral bekend út dit Frysk-Saksysk-Geldersk-Hollânsk-Boergondysk konflikt is Grutte Pier fan Kimswert. De striid waard troch him net allinnich yn Fryslân en op de Sudersee fochten. Medemblik gou as útfalsplak fan de Hollânske legers nei Fryslân, en dêrmei as in stêd dy't in protte jild fertsjinne oan Fryslâns problemen. Faaks dêrom farden Grutte Pier en syn mannen tegearre mei de Swarte Heap op 24 juny 1517, op Johannes de Doperdei, nei West-Fryslân, foarby Inkhuzen, om yn 'e omkriten fan Wervershoof oan lân te gean. Yn in sucht waard Medemblik oerfallen. In soad waarden by dizze oerfal dea makke en inkele finzenen waarden letter tsjin in heech losjild frijlitten. In part fan 'e ynwenners fan de stêd flechte nei it kastiel ta, dêr't hja in feilich hinnekommen fûnen. De slotfâd Joast fan Buren wist de oerfallers bûten de poarte en de muorren fan it kastiel te hâlden. De oanfallers koenen lykwols al de stêd plonderje en letter stutsen hja de stêd yn 'e brân. De Swarte Heap sette dêrnei op Alkmar ta, wylst de Friezen nei harren lân weromgongen.
Dútsktalige Mienskip
De Dútsktalige Mienskip hat binnen it federale Belgje in grutte autonomy, mei foar in part soevereine wetjouwing. De fiertaal op de skoallen, yn de rjochtbanken en fan it regear yn 'e stêd Eupen is Dútsk. In eigen parlemint en regear hawwe foech op de mêden: kultuer, ûnderwiis, foarming, wurkgelegenheid, gesin en sosjale saken. Boppedat hawwe se tafersjoch op de lokale bestjoeren fan de njoggen gemeenten.
Frysk-Hollânske Oarloggen
Boergondyske oarloch
Yn Fryslân einige it konflikt yn 1524 doe't gâns Fryslân Karel V as lânhear akseptearre hie. Dêrmei kamen Fryslân en Hollân as lykweardige gewesten ûnder it Boergondysk bewâld.
Dútsktalige Mienskip
Dútsktalige krante
De iennige Dútsktalige krante fan Belgje, de Grenz-Echo, is oprjochte yn 1927. It deiblêd hie doe as ûndertitel "Christliches Organ zur Förderung der wirtschaftlichen Interessen der neubelgischen Gebiete" (Kristlik Orgaan ta it befoarderjen fan ekonomyske ynteressen fan de nij-Belgyske gebieten). De krante hie al gau in krityske hâlding foar it Nasjonaal Sosjalisme oer, mei om't er rjochte wie op it Dútsktalich Belch wêzen. Soks hie fan gefolgen, dat it deiblêd op 25 april 1933 yn Dútslân ferbean waard.
Súdhorn
Skiednis
Súdhorn en it krekt noardliker Noardhorn binne ûntstien yn in gebiet dêr't eartiids de see oan ta rikte en fruchtbere klaai ôfsette. Lange tiid wie Noardhorn de grutste kearn. No wurde Noardhorn en Súdhorn skieden troch it Van Starkenborghkanaal. De kearn fan it doarp leit op in sânrêch fan sa'n fjouwer kilometer lingte (De Gast, sjoch ek geast), dy't it wenjen hjir eartiids mooglik makke.
Boargen
thumb|left|225px|It skathûs fan de Hanckemaboarch It doarp waard stadichoan it wenplak fan rintenierjende begoedige boeren. Sa waarden yn en om Súdhorn 3 boargen set; de Jellemaboarch, Klinkemaboarch en Hanckemaboarch. De lêste dêrfan waard om 1878 hinne ôfbrutsen, mar it saneamde skathûs (de pleats by de boarch) bleau oer en is yn 1965 opnij boud. De omtrekken fan de boarch binne yn lytse balstiennen skean foar it skathûs oanjûn, yn 1993, op inysjatyf fan de Historische Kring Zuidhorn. Dizze boach hat lang it oansjen fan it doarp bepaald en it wapen fan de famylje Hanckema wie oant de gemeentlike weryndieling fan 1990 ek it wapen fan doarp en gemeente. De Hanckema's wurde nammentlik beskôge as de stichters fan it doarp.
"Faansche Gruwelen" fan 1731
Yn 1731 wie der yn Súdhorn in grutte iepenbiere eksekúsje fan 22 manlju dy't harren bekweade hawwe soenen oan de 'godleaze praktyk' fan de 'sodomy/crimen nefandum' (homoseksualiteit). De terjochtstelling wie part fan in lanlike kampanje tsjin 'ketterijen'. De heksejacht op 'sodomiten' wie ûntstien troch it politike manifest Helsche Boosheyt of grouwelycke sonde van Sodomie fan predikant Bijler út Niekerk, dy't fan betinken wie dat sokke sûnden bestaft wurde moasten neffens de wetten fan Mozes sa as beskreaun is yn it Alde Testamint fan de bibel. De jacht op 'sûnders' waard iepene troch grytman Rudolf de Mepsche dy't it bestjoer foarme op de boarch Bijma yn Faan; hy hie him oerhelje litten. Wiidweidige tramtaasje fan de arrestanten (pynbank, skonkizers en fuotizers) late ta it neamen fan nije persoansnammen. Fral Mepsche, dy't fan de kant tasjen moast hoe't oaren op bestjoerlike posten set waarden, seach syn kâns en pakte politike tsjinstanners op. In soad minsken út Noardhorn en Súdhorn waarden oanklage en martele. Guon pommeranten flechten nei Grins, mar ek dêr waarden guonts fan harren arrestearre en tramtearre. Twa persoanen ferlearen it libben. Lang om let waarden 22 galgen oprjochte oan de Westergast yn Súdhorn en op 24 septimber 1731 waarden de feroardielden smoard en doe ferbaarnd. De oanklage persoanen hienen gjin ynspraak; it wie in swarte side yn de skiednis fan de rjochtspraak. Neitiid waarden grytmannen bûn oan strangere regels, sadat yn heger berop gien wurde koe. Mepsche waard ferfolge, mar nea feroardield. Hy besocht om besittingen fan begoedige feroardielden te krijen (fral fan syn tsjinstanner jonker Clant út Súdhorn), it brocht in soad haat tsjin him geande ûnder it folk en bestjoerders. Hy stoar mei in protte skuld. thumb|225px|Faze 1 fan de wenwyk Oostergast (2010)
Utwreiding
Súdhorn moat yn de fyzje fn de provinsje Grinslân nei 2007 noch flink útwreide wurde. Dy plannen foarsjogge ek yn it ferlizzen fan de N355, de âlde wei Grins-Ljouwert. It útstelde trasee hat de ynwenners fan Noardhorn fûl tsjin protestearre.
Charles J. Guiteau
right|thumb|Charles J. Guiteau Charles Julius Guiteau (Freeport (Illinois), 8 septimber 1841 – Washington D.C., 30 juny 1882) wie in Amerikaanske abbekaat dy't op 2 july 1881 de Amerikaanske presidint James Garfield beskeat. De presidint ferstoar úteinlik op 19 septimber oan syn ferwûnings.
It soe noch in stikmannich wiken duorje eardat de presidint úteinlik op 19 septimber ferstoar. Op syn siikbêd waard in grut oantal ferskillende eksperiminten op him útprobearre. Bygelyks waard in troch Alexander Graham Bell ûntwikkele metaaldetektor brûkt om te besykjen de kûgel yn 'e holle te finen. Dat slagge lykwols net, grif troch in steuring fan de metalen spiralen yn it bêd dêr't de presidint op lei. Uteinlik ferstoar Garfield grif troch in ynfeksje dy't feroarsake waard trochdat de dokters konstant syn wûne behannelen sûnder goede sterilisaasje.
Guiteau waard wat in mediaheld by de rjochtszaak tsjin him fanwegen syn bizarre hâlden en dragen. Dat bestie ûnder oare út it meitsjen fan tige negative opmerkings oer syn abbekaten, syn tsjûgenissen wienen yn de foarm fan lange gedichten en hy frege advys oer syn ferdigening oan willekeurige taskôgers. Op in stuit stelde er dat Garfield ferstoarn wie troch medyske fouten, wat miskyn wol in bytsje wier wie. Oant de ein fan de rjochtssaak bleau Guiteau plannen meitsjen om op toernee te gean sadre't hy frijlitten wurde soe. Hy wie dan ek bot teloarsteld doe't de sjuery net oertsjûge wie fan syn godlike opdracht en him feroardiele foar de moard. Hy waard oan it begjin fan de simmer fan 1882 yn de Amerikaanske haadstêd ophong.
Baanhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 1900
200px|thumb|right|De Olympyske Velodrome fan Parys 1900
De Olympyske Simmerspullen 1900, ek wol de IIe Olympiade neamd waarden yn 1900 yn Parys, Frankryk hâlden. It baanhurdfytsen waard hâlden op de Vélodrome de Vincennes.
Vélodrome de Vincennes
It vélodrome de Vincennes stiet yn Vincennes, sûnt 1929 in stêddiel fan Parys. It velodroom waard boud yn 1896 en brûkt foar de Olympyske spullen fan 1900 en fan 1924; tidens de spullen fan wie it it haadstadion 1900 en wie der ek it iepening- en sluitingsseremoanje. Hjoed de dei hjit it velodroom, Vélodrome Jacques Anquetil. foar hoefolle taskôgers der plak wie is net bekind.
Alexander Curly
Alexander Curly, pseudonym fan Harm Douwe Breemer (Haarlim, 14 augustus 1946 - Drachten, 4 juny 2012) wie in Nederlânske sjonger.
Libben en wurk
Foardat er mei syn muzikale karriêre útein sette, wie Breemer steward by de KLM. Hy spile yn de jierren sechtich yn de Maestro's. Letter foarme er mei de gitarist fan dy band it duo Budhi. Yn 1972 gie er solo en bruts er troch mei de nûmer 1 - hit I'll Never Drink Again, nei 't er ûntdutsen waard troch Chiel Montagne yn dy syn telefyzjeprogramma Op losse groeven fan de TROS.
Surly's begeliedingsbân wie Unit Gloria. De plaat helle de nûmer 1-posysje fan sawol de Veronica Top 40 as de Hilversum 3 Top 30. Yn 1999 waard dit nûmer brûkt yn in kampanje tsjin drankmisbrûk.
Yn 1975 stie er opnij boppe-oan de hitlisten mei Guus (Guus, kom naar huus, want de koeien staan op springen). It Aggesus (wanneer ga je naar huus?) oer in messelûkende Turk, skoarde sa heech net en berikte in 12e plak. Yn 1976 ûntfong er de Sulveren Harp. Yn 1977 brocht er de plaat Zilverdael út, oer trollen, dwergen, elfen en Vendor, ynspirearre troch J.R.R. Tolkiens roman Master fan Alle Ringen.
Mei de plaat Hollanders skoarde er begjin 1981 syn lêste hit yn sawol de Nederlânske Top 40, de Nationale Hitparade as de TROS Top 50. Hoewol 't de plaat net in plak yn de top tsien helle, waard mei it Nederlânsk alvetal ek De Voetbalhit opnommen, in fuotbalferzje fan Hollanders, dy 't útwoeks ta ien fan syn bekendste platen. Ek wurke er begjin jierren tachtich mei oan it satiryske Veronica telefyzjeprogramma Hollanders en yn 1985 oan AVRO's Sterrenslag. Mids jierren 80, wilens yn it Drintske doarp Ruinerwold wenjend, luts Curly him werom út de muzyk. Wol brocht er yn 1990 noch in studio-album út mei de titel Aan U Het Oordeel.
Alexander Curly ferstoar op 4 juny 2012 oan de gefolgen fan prostaatkanker.
Ernest Hemingway
thumb|200px|Ernest Miller Hemingway thumb|100px|left border|180px|right Ernest Miller Hemingway (Oak Park (Illinois), 21 july 1899 – Ketchum (Idaho), 2 july 1961) wie in Amerikaansk skriuwer dy't de Nobelpriis foar de Literatuer yn 1954 wûn.
Hemingway waard yn de tiid fan de Earste Wrâldoarloch ôfkeurd (grif om syn eagen). Yn stee fan soldaat waard hy foar it Reade Krús meiwurker yn in ambulance oan it Italjaanske front. Op 8 july 1918 rekke hy swierferwûne en bleau in skoftlang yn it hospitaal.
Hemingway wie trijeris troud (mei Hadley Richardson (1921), Pauline Pfeiffer (1927) en Martha Gellhorn (1940)) eardat hy yn 1944 mei Mary Welsh troude. Hy wie de heit fan trije bern, wêrfan ien soan (John) mei Hadley Richardson, en twa soannen mei Pauline Pfeiffer (Patrick en Gregory).
Hy wûn mei it boek The old man and the sea yn 1953 de Pulitzerpriis en yn 1954 de Nobelpriis foar de Literatuer.
Syn lêste libbensjierren, wêryn't er oan swiere depresjes te lijen hie, brocht hy benammen troch op Kuba. Op 2 july 1961 benom hy him it libben mei in skot út syn favorite gewear. Hy wie net de ienige yn syn famylje dy't selsmoard plege, Syn heit, broer, suster en syn pakesizzer Margaux Hemingway kamen op inselde wize oan harren ein.
Hemingway waard bekend troch syn koarte ferhalen, dy't skaaimerke wurde troch in unike, sobere en lakonike ferhaaltrant. Syn styl soe grutte ynfloed útoefenje op it moderne Amerikaanske proaza.
Harenkarspel
Harenkarspel is in eardere gemeente yn 'e kriteWest-Fryslân fan 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. De namme fan 'e gemeente wie oant yn 'e tweintichste iuw de namme foar de hjoeddeiske buorskip Kerkbuurt. It haadplak fan 'e gemeente wie lykwols Tuitjenhorn. Harenkarspel ûntstie yn 'e Frânske Tiid, en gie yn 2013 op yn 'e nije fúzjegemeente Skagen.
Boergondysk (Germaansk)
It Boergondysk is in útstoarne taal, dy't diel útmakke fan 'e Eastgermaanske taalkloft. It wie nau besibbe oan ûnder mear it Goatysk en it Fandaalsk.
It waard sprutsen troch de Boergonden, in folk dat yn 'e earste iuw nei Kristus mei de oare Eastgermaanske folken weiteach út harren stamlân yn Skandinaavje. Faak wurdt it Deenske eilân Bornholm ("Burgundarholm") mei har ferbûn; dêr soenen se fan 'e earste oant 'e trêde iuw taholden hawwe.
Yn 407 stutsen se, nei jierrenlange omswalkings, de rivier de Ryn oer om in keninkryk te stiftsjen yn it noardwesten fan 'e Romeinske provinsje Galje, mei as haadstêd Borbetomagus, it tsjintwurdige Worms. Yn 437 waard dat earste Boergondyske keninkryk oerweldige troch de Hunnen, in feit dat letter opnommen is yn it Aldheechdútske Nibelungenliet.
Yn 443 stiften de Boergonden lykwols in nij keninkryk yn it súdeasten fan Galje, it gebiet dat tsjintwurdich it westen fan Switserlân, oangrinzgjende dielen fan Frankryk en de Aostadelling yn Itaalje omfettet. Dat twadde keninkryk bestie fuort oant 534, doe't it ferovere waard troch de Franken. Uteinlik gongen de Boergonden op yn 'e Gallo-Romaanske befolking fan dy kontreien. De Boergondyske taal stoar nei alle gedachten oan 'e ein fan 'e sechsde of yn 'e sânde iuw út.
Oer it Boergondysk is fierders net in protte bekend, fral om't it net skriftlik oerlevere is. Wol hat it as superstraattaal dúdlike spoaren efterlitten yn 'e dialekten fan Boergonje, Savoaye en it Switserske Pays de Vaud. Benammentlik op grûn dêrfan wurde dy ûnder de namme Franko-Provinsaalsk noch altyd fan sawol it Frânsk as it Oksitaansk ûnderskaat.
Burgundians
Langedyk
Langedyk (Nederlânsk en offisjeel: Langedijk, Westfrysk: Lengedik) is in eardere gemeente yn 'e regio West-Fryslân fan 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. Dizze gemeente waard op 1 augustus 1941 foarme troch de fúzje fan 'e eardere gemeenten Aldkarspel, Broek op Langedyk, Noard-Skarwâlde en Súd-Skarwâlde.
Plakken
Yn de gemeente Langedyk lizze de doarpen Broek op Langedyk, Kodijk, Noard-Skarwâlde, Aldkarspel, Sint-Pankras en Súd-Skarwâlde. It gemeentehûs stiet yn Súd-Skarwâlde.
Egbert van 't Oever
Egbert van 't Oever (Lisse, 15 july 1927 - Lisse, 5 oktober 2001) wie in Nederlânsk reedrydtrener en yn 1954 sels Nederlânsk allround-kampioen reedriden.
Hy wie yn 1988 coach fan trijefâldich gouden medaljewinnares Yvonne van Gennip op de Olympyske Spullen fan Calgary. Letter wie hy ûnder oare ek noch coach fan Marianne Timmer. Oant syn ferstjerren bleau hy aktyf by it reedriden as coach.
Op it jierlikske ridersgala oan de ein fan it reedrydseizoen wurdt de Egbert van 't Oever Oanmoedigingspriis útrikt oan de meast belovende junior.
Christine Lagarde
thumb|250px|Christine Lagarde Christine Madeleine Odette Lagarde (Parys, 1 jannewaris 1956), is in Frânsk politika fan de UMP en eardere abbekaat en sakefrou.
Foar har politike karriêre wie sy oan it wurk as abbekaat by Baker & McKenzie. Sy wie minister fan Bûtenlânske Hannel fan 2005 oant 2007 en minister fan Lânbou en Fiskerij fan maaie oant juny 2007. Sûnt wie se yn it twadde kabinet-Fillon minister fan Ekonomyske Saken en letter yn it tredde kabinet-Fillon wer. Sy wie de earste frou yn G8-lân dy't dy funksje beklaaide. July 2000 waard se mei de légion d'honneur ûnderskieden. Yn 2009 waard sy ta de froulju mei de measte ynfloed fan de wrâld rekkene.
Václav Havel
thumb|Václav Havel
Christine Lagarde
Biografy
Lagarde waard berne as Christine Lallouette yn it IXe arrondissemint as dochter fan Robert Lallouette, in universitêr dosint — dy't stoar doe't sy santjin wie — en leararesse Nicole. Se hat trije jongere broers. As tsiener beoefene se it synchroanswimmen en kaam yn it Frânske nasjonale team.
Václav Havel
Vaclav Havel, (Praach, 5 oktober 1936 - Hrádeček, 18 desimber 2011) wie in Tsjechysk skriuwer, toanielskriuwer en politikus.
Christine Lagarde
Biografy
Sy gie nei skoalle yn Le Havre en Bethesda en roan staazje yn it Kapitool, as assistint fan William Cohen. Yn Parys foltôge sy har rjochtestúdzje en sy helle boppedat in masterdiploma oan it Institut d'études politiques d'Aix-en-Provence. Neidat sy yn Parys talitten wie as abbekaat, kaam sy yn 1981 by it ynternasjonale advokatekantoar Baker & McKenzie. Lagarde spesjalisearre har yn it arbeids- en meidingingsrjocht en 'Mergers & Acquisitions'. Yn 1999 waard hja yn Chicago as earste frou beneamd ta bestjoersfoarsitter fan it kantoar.
Polityk wurkpaad
Yn 2005 wie har kontrakt by Baker & McKenzie dien. Dominique de Villepin frege har doe foar de posysje fan ôffurdige minister fan Bûtenlânske Hannel. Lagarda har winsk wie om de Frânske arbeidswetjouwing nei it Angelsaksysk model te herfoarmjen en te liberalisearjen. Yn dy perioade die se mei oan de ûnderhannelingen mei de Wrâldsûnensorganisaasje.
Oarder fan Oranje-Nassau
De Oarder fan Oranje-Nassau is in Nederlânske ridderoarder dy't seis ridderlike graden hat. Minsken mei bysûndere fertsjinsten foar de mienskip kinne yn de oarder beneamd wurde.
De Oarder fan Oranje-Nassau waard op 4 april 1892 ynsteld ûnder regintesse Emma.
Václav Havel
Teäter (1959-1968)
Fan 1959 ôf wurke er yn ferskate teäters, ynearsten as toanieltechnikus, letter ek as toanielskriuwer. Wilens studearre er oan de Hegeskoalle foar Drama. Yn 1963 wie de earste iepenbiere opfiering fan in toanielstik fan syn hân, Zahradní slavnost ('It Túnfeest'). It is in satire op de moderne burokrasy. Havel syn toanielstikken steane yn de tradysje fan it absurde teäter mei ynfloeden fan Franz Kafka. Yn 1964 troude er mei Olga Šplíchalová. Yn 1967 wie er klear mei syn stúdzje.
Havel skreau gereldwei foar tydskriften, en wie redakteur fan it literêre blêd Tvář.
Politike karriêre
Havel wie ien fan de oprjochters fan Charta 77, dat it kommunistyske rezjym bestried yn Tsjechoslowakije. Nei de 'Flewielen Revolúsje', dat de fal fan it kommunisme in Tsjecho-Slowakije feroarsake yn 1989, wie er haad fan de brede, demokratyske partij Boargerforum (Občanské fórum). Hy waard yn 1989 de lêste presidint fan Tsjechoslowakije en yn 1993 de earste presidint fan de Tsjechyske Republyk - in funksje dy't hy beklaaide oant er yn 2003 ferfongen waard troch Vaclav Klaus. thumb|Václav Havel by it "Flewielen Revolúsje"-monumint yn Praach (2010)
Auteurskip
Havel is earst en benammen toanielskriuwer, mar hy hat ek poëzij en essayistyske boeken skreaun. Krige syn trochbraak as toanielskriuwer yn 1963 mei it spul 'Túnfeest' (Zahradní slavnost). It waard folge troch 'Memorandum' (Vyrozumění) út 1965, ien fan syn ferneamdste stikken. In sintraal tema yn syn geskriften is de ferfrjemding fan it yndividu foar de omlizzende wrâld oer. Syn geskriften binne ek tige kritysk oer de totalitêre systemen lykas it kommunisme, wêrom't hy band waard út it teäter en ynstee dêrfan oan syn politike karriêre begûn.
Christine Lagarde
Polityk wurkpaad
Op 28 juny 2011 waard Lagarde as earste frou beneamd ta direkteur fan it Ynternasjonaal Monetêr Fûns (YMF), dêr't sy Dominique Strauss-Kahn ferfong. Sy is foar fiif jier beneamd.
Omgong fan Itaalje 2007
De 90ste edysje fan de Omgong fan Itaalje waard hâlden fan 12 maaie oant en mei 3 juny 2007.
Startplak en einstreek
De start wie op Caprera, in eilân mei in oerflak fan 15,7 km² foar de kust fan Sardynje, yn de La Maddalena-archipel.
De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.
Nije Dokkumer Krante
De Nije Dokkumer Krante (Nederlânsk en offisjeel: Nieuwe Dockumer Courant) is in streekkrante (mei pleatslik nijs en advertinsjes) foar it noardeasten fan Fryslân.