cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
A Bridge Too Far (film)
Plot
Yn septimber 1944 boeke de Alliëarden foarútgong, mar se hâlde skoft yn Belgje. In Nederlânske húshâlding merkt op dat de Dútsers har weromlûke rjochting harren heitelân en se ferwachtsje gau in ynfal fan de Alliëarden. De Dútske fjildmaarskalk Gerd von Rundstedt komt yn Nederlân oan en ûntdekt dat er dêr noch net folle manskippen of materieel ta syn beskikking hat. In Nederlânske jonge hâldt de evakuaasje fan de Dútske troepen yn syn wenplak sekuer yn de gaten, en syn heit jout dy ynformaasje letter troch oan it Nederlânske ferset.
Operaasje Market Garden foarsjocht yn 35.000 soldaten dy't fan fleanfjilden yn Ingelân ôf oer in ôfstân fan sa'n 480 kilometer oanfierd wurde en sa'n 100 kilometer efter de fijannige linys dropt wurde sille om dêrnei de wichtichste brêgen oer de Grutte Rivieren te feroverjen; sa wurdt in tapyt kreëarre dêr't de Alliëarde grûntroepen oer optsjen sille. De brêge yn Arnhim, dy't úteinlik 'te fier' wêze sil, oerbrêget de Ryn, en de ferovering dêrfan jout de Alliëarden de mooglikheid en tsjoch om de Dútske ferdigeningslinys hinne op rjochting Dútslân.
By in besprek fan it plan bliuwt de Poalske generaal Stanisław Sosabowski betinklik stil, wêrnei't er syn djippe twivels útsprekt oer de wurking fan Operaasje Market Garden. Syn miening is ien fan de beide dy't in nederlaach foarsizze, mar oan de kant skood wurdt. En dy foarsizzing blykt wier te wêzen. It Amerikaanske befel sit yn noed om it droppen fan loftlâningstroepen by deiljocht, mar men fernimt dat it "gjin perioade fan folle moanne is", sadat in dropping by nacht te dreech wêze soe.
De Nederlânske jonge wit mei in ferlechje in Dútske soldaat te passearjen en sjocht dan de standert fan de Dútske fjildmaarskalk Walter Model op in auto by it haadkertier fan de Dútske troepen. Hy meldt dit oan syn heit, dy't dit trochjout oan it ferset.
De Britske offisier dy't de briefing foar de loftlâning fersoarget, merkt op dat der te min transporttastellen binne om alle troepen yn ien kear oer te setten en dat gebieten tichtby de brêge te gefaarlik binne om op te lânjen; de grûn is der te sêft, of de weromfleanende transporttastellen soene binnen it berik fan it loftdoelgeskut op de Dútske fleanbasis Deelen komme. Dêrom is keazen foar in flakke heide, op hast acht myl fan de brêge. Generaal Sosabowski rint dêrop nei de Britske offisier om dy syn ynsynje te ynspektearjen en seit dan: "Just making sure whose side you're on." ("Ik woe allinne mar even sjen oan waans kant jo steane."). Dêrmei wol er oanjaan dat it plan sa gefaarlik is, dat allinnich de fijân soks betinke kinne soe.
De Britske ferbiningstsjinst is bang dat de radiosets nei alle gedachten net de acht myl tusken it lâningsgebiet en de brêge by Arnhim oerbrêgje kinne. Lykas oaren dy't sa harren twivels oer de misje hawwe, wol it haad fan de tsjinst de boel net bedjerre en meldt er syn twivels net by de befelhawwers.
De jonge Britske ynljochtinge-offisier majoar Fuller freget generaal Browning tastimming om de lâningssône fan de parasjutisten nochris neier ûndersykje te litten. Ut in fotoferkenning docht bliken dat oan de râne fan it gebiet Dútske tanks ferskûle steane. Browning lit him net sjen, wiuwt de troch Fuller toande foto's fuort, en stelt botwei dat de tanks wol net ynsetber wêze sille. Ek negearret er de rapporten fan it Nederlânske ferset. Hy is wisberet de operaasje trochgean te litten en lit Fuller troch in dokter mei sykteferlof stjoere om't er sabeare feerlet fan rêst hat.
By de gearkomste fan de grûntroepen (Britske 30e Legerkorps) yn it Belgyske Leopoldsburg leit generaal Horrocks it hiele plan út. De loftlâningstroepen sille de brêgen feroverje en behâlde oant de grûntroepen oankommen binne. Faasje is fan fitaal belang. De Rynbrêge by Arnhim moat binnen twa oant trije dagen berikt wêze. It is de krúsjale brêge, de lêste mooglikheid om de Dútske linys te omtsjen en de iennige kâns foar de Alliëarden om de kriich foar krysttiid te beëinigjen. Ien fan de risiko's is lykwols dat de wei dy't de brêgen ferbynt, in ienbaansdyk is.
Britske loftlâningstroepen dy't op 'e heide by Arnhim delkommen binne, witte nettsjinsteande it ferlies fan har Jeeps de stêd binnen te tsjen en posysjes te feroverjen, wêrûnder ien by de brêge. Trochdat de kommunikaasje-apparatuer mei ferkearde kristallen levere is, kinne se gjin radiokontakt ûnderhâlde, en as generaal-majoar Roy Urquhart dan mar sels nei de brêge ta set, rekket er besingele en moat er him op in souder yn Arnhim ferstopje. Under lieding fan John Frost witte de Britten harren posysje by de brêge te behâlden. Mar se wurde teistere troch itens-, medisyn- en munysjetekoarten, en de Dútsers beskikke oer swierdere wapens en gruttere fjoerkrêft.
De Dútsers binne nei harren earste panyk al gau fan de skrik bekommen. Om de Alliëarde opmars te behinderjen, wol luitenant-generaal Wilhelm Bittrich de brêgen fan Arnhim en Nimwegen opblaze, mar Walter Model seit him dat dêr gjin sprake fan wêze kin; dy brêgen binne nedich foar de tsjinoanfal. Hy leit in ferblufte Bittrich út dat loftlâningstroepen te min útrissing hawwe om har lang hanthavenje te kinnen. As se de Britten yn Arnhim fêstpinne kinne, binne dy ferlern.
It Britske 30e Legerkorps kringt almar fierder nei it noarden ta, mar de opmars rint troch ferskate foarfallen op 'e nij fertraging op. Troch min waar yn Ingelân kin de Poalske brigade net fuort. As dy op 't lêst dochs by Arnhim dropt wurdt, blykt de lâningssône troch de Dútsers ferovere te wêzen. De Poalen besykje út it suden wei de Ryn oer te stekken, mar dat mislearret. Nei njoggen dagen yn Arnhim fochten te hawwen, lûke de Britske loftlâningstroepen har werom oer de Ryn. De ferwûnen dekke harren ôftocht en wurde troch de Dútsers kriichsfinzen naam.
Foarskiednis
A Bridge Too Far is basearre op it non-fiksjeboek mei deselde namme fan Cornelius Ryan, dat yn 1974 útbrocht waard, tritich jier nei Operaasje Market Garden. It boek liet him lêze as in filmsenario en waard fuort in bestseller; redens foar de Amerikaanske filmprodusint Joseph E. Levine om de filmrjochten te keapjen. Levine reizge binnen in jier nei Arnhim en kaam dêr ta de konklúzje dat fan de oarspronklike situaasje om de brêge hinne neat mear oer wie. By de Isel yn Dimter, sa'n 35 kilometer fierderop, lei lykwols de lyksoartige Wilhelminabrêge, mei in omjouwing dy't him maklik liende foar de produksje fan in film. Mar ien flatgebou stie yn 'e wei, mar it wie mooglik om op in grut parkearplak by it talúd fan de brêge lâns de Arnhimster filla's nei te bouwen dêr't majoar John Frost yn 1944 mei syn manskippen fjouwer dagen stânhold.
Opnamen
Mei in budzjet fan sa 'n 25 miljoen dollar soe it de djoerste film oant dan ta wurde. Fan de minsken dy't meiwurken oan de film hiene trettjin in Oscar wûn, ûnder wa seis akteurs. Frijwol alle akteurs sprekke yn de film harren memmetaal, mei útsûndering fan Liv Ullmann en Lex van Delden dy’t Ingelsk prate. Gene Hackman sprekt Ingelsk, hoewol't er de rol fan de Poalske generaal-majoar Stanisław Sosabowski spilet. Foar de film wiene tûzenen figuranten nedich. Der wie benammen ferlet fan jonge manlju dy't de tsientûzenen soldaten fertsjintwurdigje koene, mar ek wie der fraach nei poppen, bern, folwoeksenen, âlderein en minsken mei in beheining. Yn totaal stiene der goed 3.200 minsken ynskreaun as figurant.
Distribúsje
De distribúsje fan A Bridge Too Far waard fersoarge troch United Artists. De film gie op 15 juny 1977 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre.
Historisiteit
Hoewol't de film yn grutte linen (en faak oant yn detail) oerienkomt mei de werklikheid, komme der inkelde fiktive personaazjes yn foar en hawwe guon foarfallen har nea ôfspile.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige A Bridge Too Far oer it algemien tuskenbeiden oant positive resinsjes. Hoewol't der yn Nederlân krityk wie op 'e ûnderskate histoaryske ûnakkuraatheden, waard dêr om utens net om maald. Wêr't men wól krityk op hie, wie de lange spyldoer. Sa omskreau Vincent Canby fan The New York Times de film as "massyf, foarmleas, faak ûnferwachts oangripend, betiizjend, drôf, drok en tige, tige lang." Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times joech A Bridge Too Far 2 fan 4 stjerren en neamde it "de langste B-film dy't ea makke is". Syn kollega Gene Siskel fan 'e Chicago Tribune parte de film 21/2 fan 4 stjerren ta en skreau: "Faker al as net is A Bridge Too Far gjin ferhaal, mar in parade fan bekende gesichten. Wat de bylden fan oarlochsaksjes oangiet, is de film faker saai as skitterjend. De loftlâning leveret fiif spektakulêre minuten op. Oare aksjebylden binne mar gewoantsjes."
Benammen de aktearprestaasjes fan James Caan en Anthony Hopkins waarden der troch in protte filmkritisy útpikt foar bysûndere lof. Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat A Bridge Too Far in goedkarringspersintaazje fan 63%, basearre op 27 ûnderskate resinsjes. Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet A Bridge Too Far in goedkarringspersintaazje fan 63%, basearre op 13 resinsjes.
Opbringst
A Bridge Too Far brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $50,7 miljoen op. Hoefolle oft de opbringst yn oare lannen en territoaria wie, is net bekend. As de opbringst yn Noard-Amearika ôfset wurdt tsjin it budget fan $25 miljoen, liedt dat ta in winst fan $25,7 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte.
Beagle (skip)
thumb|left|250px|HMS Beagle, akwarel fan [[Owen Stanley (1841)]] thumb|250px|Lingtetrochsneed fan HMS Beagle sa't hja yn 1842 wie De Beagle wie yn de 19e iuw in sylskip fan de Royal Navy, boud as 10-kanons brik (Cherokee-klasse), dat bekend wurden is troch ien fan syn passazjiers, Charles Darwin. Op 11 maaie 1820 waard HMS Beagle te wetter litten op de rivier de Teems yn Ingelân. De bou koste £7.803. Neidat it earst fiif jier yn reserve hâlden wie, waard it op 27 septimber 1825 omboud ta ekspedysjeskip.
Earste reis
Fan 22 maaie 1826 oant 14 oktober 1830 makke de Beagle syn earste reis. Dy earste reis wie in ekspedysje nei Patagoanje en Fjoerlân foar hydrografysk ûndersyk. De kaptein wie ynearsten Pringle Stokes, mar neidat dy himsels ombrocht hie, krige Robert FitzRoy it befel. Der waarden twa Fjoerlanners meinomd op de weromreis mei de bedoeling om har ta it Kristendom te bekearen, ta sindeling op te lieden en werom te bringen nei Fjoerlân.
Reis om de wrâld
Yn 1831 makke de Beagle, FitzRoy wie ek mei, in reis om de wrâld. Op dizze reis fear ek Charles Darwin mei as naturalist. Fan Southampton wei waarden earst de kusten fan Súd-Amearika oandien en de Falklâneilannen besocht. De twa Fjoerlanners waarden werom brocht. Fia de Galápagoseilannen, Austraalje en Súd-Afrika kearde hja yn 1836 werom nei Ingelân.
Tredde reis
Tusken 1837 en 1842 waard de Beagle foar de tredde kear foar hydrografysk ûndersyk brûkt. Op dizze reis waarden de kusten van Austraalje ûndersocht.
De lêste jierren
Oan de ein fan syn libben die de Beagle tsjinst as statyske wachtboat fan de douane foar de kust fan Esseks (yn it Teemsestuarium). Yn 1870 waard it skip ferkocht oan skroathannelers.
Replika
Sûnt 1 novimber 2012 wurdt der yn Sily wurke oan in 1:1 replika fan de Beagle.
De Potten
De Potten is in rekreaasjegebiet yn Offenwier by de stêd Snits. It park bestiet út meardere strannen, in rekreaasjeplasse, jachthaven, restaurants, in fakânsjepark en ferskate oare foarsjennings en boskjes.
It gebiet leit om de Grutte en de Lytse Potten en leit op de fêste wâl oan de Paviljoenwei. Oer it wetter is it gebiet te berikken fia de Houkesleat en it Prinses Margrietkanaal. It park leit fuort oan de Snitser Mar.
Foarsjennings
Om de Wimplasse (djipte 6 meter), dy't net foar boaten tagonklik is, leit in grut strân mei ûnder oare boarterstastellen, in lytse boulevard, grutte sinnefjilden en in sanitêrgebou. Oan de eastside fan de plasse is in nudistestrân. Besuden de swimplasse stiet in útsjochtoer.
Berikberheid
It gebiet is yn de Snitswike berikber fia de Snitsermarbus. De tichtstbysteande bushalte is oan de Fiifgeawei (line 235 en 768). It park is it bêste te berikken mei de fyts, boat of per auto. It park is frij tagonklik.
Patrick Brontë
thumb|Patrick Brontë ±1860 Patrick Brontë (Drumballyroney, Rathfriland, County Down, Ierlân, 17 maart 1777 - Haworth (West Yorkshire), 7 juny 1861) wie in Ierske Anglikaanske kurator en skriuwer, dy't it grutste part fan syn libben yn Ingelân tahâlde. Hy wie de heit fan de skriuwsters Charlotte, Emily en Anne Brontë, en fan Branwell Brontë.
Fruktoaze
thumb|Struktuer fan β-D-fruktoaze Fruktoaze is in monosacharide dat fan natuere foarkomt yn fruchten en bygelyks huning (sa'n 40%). Fruktoaze smakket swieter as glukoaze.
Branwell Brontë
Patrick Branwell Brontë (26 juny 1817 – 24 septimber 1848) wie in Ingelsk skilder en dichter, iennige soan yn de Brontëhúshâlding, en de broer fan de skriuwsters Charlotte, Emily en Anne.
Jonkheid
Branwell Brontë wie de fjirde fan seis bern en iennichst soan fan Patrick Brontë en Maria Branwell Brontë. Hy waard berne yn Thornton (West Yorkshire), ûnder Bradford, Yorkshire, en ferhûze mei de húshâlding nei Haworth dêr't syn heit dûmny waard yn 1821.
Brontë en syn susters skreaunen meiinoar oan optochte wrâlden yn harren jeugd en adolesinsje. Mei Charlotte wurke it meast er oan har fantasywrâld "Angria".
Folwoeksen
Branwell Brontë krige les fan in portretskilder yn Haworth, en wie portretskilder yn Bradford (1838 en 1839). Syn meast ferneamde portret is dat fan syn susters: it liket derop dat er himsels letter oerskildere hat, mar der wurdt ek ferhelle dat syn heit dat dien hat mei terpentine nei in rûzje.
Yn 1840 waard Brontë learaar yn in húshâlding mei jonge jonges yn Broughton-in-Furness, mar yn seis moannen krige er dien. Yn dy snuorje sette er ek wurk fan Horatius oer. Doe krige er wurk op it stasjon fan Luddendenfoot (1841), mar waard 1842 ûntslein omdat se him fan stellerij fertochten, mar fral ek om't er net foldie. Yn dy tiid hie er literêre ambysjes en publisearre er gedichten ûnder mear as ien pseudonym.
Yn 1843 waard Brontë op 'en nij priveelearaar, no yn Thorp Green, fan it soantsje fan dûmny Edmund Robinson. Hy krige dat wurk fia syn suster Anne, dy't gûvernante fan Robinsons' twa âldere dochters wie. Yn dy tiid skriuwt er mei âlde freonen oer syn ferealens op Robinson's wiif Lydia, dochter fan dûmny Thomas Gisborne. Hy waard ûntslein yn 1845 út ûndúdlike redenen. Der wurdt wol tocht, nei't er sels oan famylje sein hat, fanwege it swijen fan de Robinsons oer de reden fan ûntslach en it jild dat him fia Robinson syn personiel tastutsen waard, dat er in ferhâlding mei frou Robinson hân hat en dat dat útkaam is.
Brontë gie doe werom nei de pastory yn Haworth, mar wie ferslein troch de ôfwêzigens fan frou Robinson en de ûnwierskynlikens dat sy inoar wer moetsje soenen. Branwell flechte yn de alkohol. Hy waard alkoholist en brûkte fermoedlik ek laudanum (opium). Syn hâlden en dragen waard irrasjoneel en betiden gefaarlik doe't er delirium tremens ûntwikkele. Ut Charlotte har brieven docht bliken dat sy har lulk makke oer syn gedrach, mat dat har heit in soad geduld mei syn brutsen soan hie. Yn dy snuorje waarden ek de earste romans fan syn susters útbrocht; at er dat noch witten hat is net bekend. Troch Brontë syn ferslavings hie nimmen troch dat er slim fan tuberkuloaze te lijen hie, oant er yn elkoar sakke foar hûs en dokter helle waard. In skoftke letter stoar er.
Emily Brontë stoar ek oan tuberkuloaze yn desimber itselde jier en de maaie dêrnei stoar Anne Brontë.
Marcellus Emants
Hy troude mei de Dútske aktrise Jenny Kuhn. Tegearre krigen se in dochter, Eva Clara Jenny, dy't har letter Lilith neame liet, nei it epysk gedicht fan har heit mei deselde namme út 1879.
Snitser Mingd Hockey Klup
De Snitser Mingd Hockey Klup (Nederlânsk en offisjeel: Sneeker Mixed Hockey Club; SMHC) waard oprjochte yn 1926 yn Snits en waard yn 1933 lid fan de Nederlânske Hockey en Bandybond, no it KNHB.
Nei earst oan de Almastrjitte en oan de Ljouwerterdyk spile te hawwen ferhuze de club yn 1982 nei it sportpark Tinga dêr't it hjoed de dei noch sit. De club hat ien keunstgersfjild (ynstruid mei sân).
Maria Branwell
Maria Branwell (15 april 1783 – 15 septimber 1821) wie de Kornyske mem fan de Ingelske skriuwsters Emily Brontë, Anne Brontë en Charlotte Brontë.
Maria wie metodist fan hûs út. Sy troude 29 desimber 1812 mei Patrick Brontë. Noch mar krekt nei Haworth ferfearn, dêr't har man dûmny waard, krige Maria kanker en stoar sân en in heale moanne letter. Har jongste dochter Anne wie doe 20 moanne âld.
Krúswurdpuzel
thumb|300px|Krúswurddiagram mei hokjes yn Italjaanske styl In krúswurdpuzel, krúswurdriedsel of koartwei krúswurd is in taalpuzel, populêr yn kranten en tydskriften.
Diagram
De wurden kinne sawol horizontaal as fertikaal ynfold wurde yn in diagram. De hokjes foar en efter it oplossingswurd binne meast swart (mar kinne ek wol in kleur hawwe) sadat bekend is hoe lang it oplossingswurd wêze moat. De swarte hokjes foarmje meastentiids in symmetrysk patroan, hoewol't dit net needsaaklik is. Wichtich wol dat de wite hokjes ien oaniensletten gebiet foarmje en der gjin ïsolearre 'eilannen' yn it diagram steane. De flakferdieling yn wite en swarte hokjes wurdt diagram of reaster neamd. De measte letters hearre by in horizontaal wurd én by in fertikaal wurd. In antwurd bestiet út twa letters of mear. Yn Noard-Amearika moat elk oplossingswurd út trije letters of mear bestean. Yn sokke puzels binne de swarte hokjes mar 17% fan it totaal. Yn lannen Grut-Brittanje, Súd-Afrika, Yndia en Austraalje kin dit persintaazje swarte hokjes wol 25% wêze.
Ynstee fan swarte hokjes dy ’t de antwurden fan elkoar skiede, kinne ek ferdikke (fette) balkjes brûkt wurde.
Yn guon lannen moatte de puzelûntwerpen in symmetrysk diagram fan 180 graden rotaasje ha, ek wol bekend as radiaal). Dan bliuwt it patroan gelyk as it papier ûnderstboppest draaid wurdt. Boppedat eaget it diagram dan rêstiger. By duale of dûbelde symmetry is de spegeling links/rjochts en tagelyk boppe/ûnder sadat it diagram der fan alle kanten itselde út sjocht. De measte puzelûntwerpen easkje ek dat alle wite hokjes ortogonaal oangrinzjend binne, dus inkeld mei de platte kanten tsjin elkoar.
Alle puzelsoarten hawwe in eigen soarte diagram. Yn in krúswurdpuzel sitte bygelyks mear wite hokjes as yn in kryptogram. thumb|Puzel mei de nûmering bûten it diagram Puzels wurde meastentiids net lytser as 4x4. Elke krante of puzelkboekje hat faak standertmaten. Sa binne in soad krantediagrammen (lykas dy fan de Ljouwerter Krante) faak 15 × 15 hokjes. Puzels fan guon wykeinkranten kinne wol 21 × 21, 23 × 23 of 25 × 25 wêze. De New York Times-puzels ha in mienskiplik patroan fan Amerikaanske krúswurdpuzels dy 't yn de rin fan de wike yn swierrichheid tanimme: de moandeispuzels binne it maklikst en de puzels wurde alle dagen slimmer oant sneon. De diagrammen hoege net perfoast rjochthoekich te wêzen. Yn de Friesland Post steane bygelyks faak krúswurddiagrammen yn de foarm fan in pompeblêd of in krystbeam.
Yn de measte krúswurdpuzels steane de lytse nûmerkes fan de frege wurden binnen de wite hokjes. Mar de wite hokjes wurde ek wolris oantsjutten oan de bûtenside fan it diagram. Sa kinne kolommen nûmere wêze yn Arabyske (1, 2, 3, etc.) of yn Romeinske sifers (I, II, III, ensfh.) of sels yn haadletters (A, B, C, ensfh.), en dat jildt ek foar de rigen. It jout foar puzelders minder betizing as der foar de rigen oare tekens brûkt wurdt as foar de kolommen. De omskriuwings steane meastentiids bûten it diagram, ferdield yn in horizontaal en in fertikaal-list. It nûmer fan de omskriuwing ferwiist nei it numerke binnen it diagram. De hokjes yn it diagram wurde fan links nei rjochts nûmere, begjinnend op de boppeste rige en dan fierder nei ûnderen ta. Guon Japanske krúswurdpuzels binne fan boppen nei ûnderen lâns elke kolom nûmere, te begjinnen mei de meast linkse kolom en dan nei rjochts.
Puzelwurden
Troch yn in patroan fan hokjes de letters fan wurden yn te foljen is de puzel op te lossen. De antwurden kinne jûn wurde oan de hân fan omskriuwings. De omskriuwings binne nûmere, en yn it diagram moat by datselde nûmer it antwurd ynfold wurde. In goede puzelmakker brûkt gjin seldsume ôfkoartings, slimme sykten en brûkt leaver inkelfâld. De omskriuwings wurde sa koart mooglik hâlden. De puzelantwurden wurde meastentiids oanjûn yn haadletters. Dat betsjut dat de haadletter fan eigennamme krúsje kin mei in lytse letter fan in gewoan wurd. By Fryske puzels bliuwe diakrityske tekens stean, in û kin dus allinnich mei in û krúsje en net mei in ú of in gewoane u. Yn oare talen wurde alle letters as haadletters beskôge en wurde diakrityske tekens dus negearre.
Ingelske krúswurdpuzels
Al yn de achttjinde ieu waarden guon puzels opnomd yn The Stockton Bee (1793-1795), in koarte publikaasje. De term krúswurdpuzel waard foar it earst skreaun yn 1862 troch Our Young Folks yn de Feriene Steaten fan Amearika. Krúswurdriedlingspuzels, bygelyks Double Diamond Puzzles, ferskynden yn it tydskrift St. Nicholas, publisearre sûnt 1873. In oare krúswurdpuzel ferskynde op 14 septimber 1890 yn it Italjaanske tydskrift Il Secolo Illustrato della Domenica. Dy waard ûntwurpen troch Giuseppe Airoldi en hie as titel Per passare il tempo (Om de tiid te deadzjen). Airoldi syn puzel wie in 4x4-reaster sûnder swarte hokjes, en it hie horizontale en fertikale oanwizings.
Krúswurdpuzels yn Ingelân yn de 19de iuw wiene fan in elemintêr soarte, bygelyks ôflaat fan it wurd fjouwerkant, in groep wurden, sadat de letters fertikaal én horizontaal gelyk wiene, en waarden ôfdrukt yn bernepuzelboeken en ferskate tydskriften. thumb|left| In cartoon út 1925 yn Punch oer "The Cross-Word Mania. In man skillet syn dokter yn’e midden fan de nacht en freget om "de namme fan in lichaamlike steurnis fan sân letters, dêr ’t de twadde letter in N'' fan wêze moat.
Op 21 desimber 1913 publisearre Arthur Wynne, in ymmigrantesjoernalist út it Ingelske Liverpool, in word-cross-puzel yn de New York World. Wynne wie redakteur by dy krante dy ’t eigendom wie fan krantemagnaat Joseph Pulitzer. Syn puzel hie de measte skaaimerken fan de hjoeddeiske puzels. Syn krúswurdpuzel wie oars omdat der gjin swarte hokjes yn brûkt waarden. De puzel wurdt faak neamd as de earste krúswurdpuzel, en Wynne as de útfiner. Letter waard de namme word-cross fan de puzel feroare yn cross-word.
It earste Ingelske boek mei krúswurdpuzels ferskynde yn 1924, en waard útjûn troch Simon & Schuster. 'Dit frjemd útsjende boek mei in potleadsje der oan' wie daliks in boppeslach en waard de raazje fan 1924. De raazje fan de krúswurdpuzels krige wiidweidich omtinken, net allinnich posityf: yn 1924 klage de New York Times oer de ''sûndige fergrieming yn de folslein nutteleaze fynst fan wurden dêr’t de letters fan passe yn in foarôf ôfsprutsen patroan, min ofte mear yngewikkeld. Soks is hielendal gjin spultsje, it kin amper in sport neamd wurde... [oplossers] leare der neat fan, útsein in primitive foarm fan mentale oefening, en súkses of falen is likemin fan belang foar mentale ûntwikkeling. In dûmny neamde de wurking fan krúswurdpuzels it skaaimerk fan in bernige mentaliteit en sei: It is ûnsin om te bewearen dat puzeljen yntellektuele wearde hat. In oar skreau lykwols in folslein Bibel Krús-Wurd Puzel Boek''. De New York Times soe lykwols gjin krúswurdpuzel publisearje oant 1942; yn 2017 is de Times-puzel ien fan de populêrste fan Amearika.
It earste krúswurdpuzel yn Grut-Brittanje wie neffens Tony Augarde yn syn Oxford Guide to Word Games (1984), stie yn ferbrewaris 1922 yn Pearson's Magazine. Acht jier letter, op 1 febrewaris 1930, ferskynde de earste puzel yn de Times. Yn it Feriene Keninkryk wie de Sunday Express de earste krante dy't op 2 novimber 1924 in krúswurdpuzel publisearre. De term krúswurdriedsel ferskynde foar it earst yn it Oxford Ingelsk Wurdboek yn 1933.
Yn de 21ste iuw binne der in soad populêre krúswurdpuzels yn kranten en online. De meast prestizjeuze (en fan de swierrichste om op te lossen) binne de New York Times-puzels. De earste redakteur fan de krúswurdpuzels fan de New York Times wie Margaret Farrar, dy’t fan 1942 oant 1969 redakteur wie. Sûnt 1993 wurde de puzels fersoarge troch Will Shortz, de fjirde krúswurdpuzelûntwerper fan Times. Yn 1978 wie Shortz de inisjator en organisator fan it jierlikse Amerikaanske Krúswurdpuzeltoernoai.
Nederlânske krúswurdpuzels
Yn de earste helte fan de tweintichste iuw krigen puzels in fêst plak neist it skaken, it damjen en yn in soad kranten ek it bridgen. By de puzelrubriken stiene gauris taalgrapkes, fersprekkings en waarden singeliere misferstannen besprutsen. Doe’t de kranten yn de jierren foar de earste Wrâldoarloch dikker waarden ûntstie romte foar puzeljen. It Algemeen Handelsblad hie fan 1907 ôf de deistige rubryk 'Onder de Streep' mei wurdboarterijen, rekkenpuzels en stripferhalen foar de jeugd, ferskes, rymkes, anekdoates en ferskate foarmen fan puzeljen lykas de sjarade: ‘Myn earste diel is in lichemsdiel, myn twadde diel it tsjinstelde fan “boppe”, my tredde en fjirde diel sitte op in wizerplaat, myn gehiel sjochst alle dagen op skoalle’ (haad-ûnder-wizer). De Ljouwerter Krante krige op moandei 18 desimber 1911 syn earste ‘Kinderblad der Leeuwarder Courant’ ûnder redaksje fan ‘een dame die zich “Hermanna” neamde. Yn dit ûnderdiel fan de krante stiene riedsels, cartoons en puzels. Yn it ynterbellum hiene de measte kranten in spesjale redakteur foar bern mei nammen as 'Tante Helene' en 'Tante Tine' (De Telegraaf), 'Oom Jaap' (De Nederlander) en sûnt oktober 1923 ‘dr. Linkerhoek’ mei syn rubryk ‘Onder de Streep’ (Algemeen Handelsblad). Fan dy tiid ôf koene bern harren oplossing ynstjoere. Ut de 2000 oplossing waarden foar it earst puzelprizen ferlotte.
De Nederlânske omskriuwings wiene rjochte op it wurdboek, mar de Ingelske crosswords hiene mear ensylopedyske fragen. Yn krystpuzels stiene mear kennisfragen en fragen út de mythology en de bibel. It wurd ‘denksport’ feskynde yn 1946 foar it earst yn in wurdboek. Yn ‘Kramers Nederlands woordenboek’ waard ‘denksport’ troch C.B. van Haringen omskreaun as oefening fan it tinken as ûntspanning (troch riedsels ensfh.). Doe wie der noch gjin sprake fan damjen, skaken en bridgen. De krúswurdpuzels waarden yn de fyftiger jierren grutter en de omskriuwings waarden oanpast oan it feroarjende taalgebrûk. By de omskriuwings bleaune wurdboeken de toetsstien. Dochs bleaune der ‘klassike’ omskriuwings fan koarte wurden mei jargon as ‘Open plaats in het bos’ (tra), ‘oude lengtemaat’ (el) en ‘plaats in Gelderland’ (Ede). Yn de santiger jierren kamen der neist de slimmere krúswurdpuzels ek puzelboekjes foar de jongerein. It nivo fan de measte puzelblêden waard oanjûn mei stjerren of stippen. Dy stiene foar op it kaft. Nul stjerren of stippen binne de maklikste en sân (of acht) stjerren binne it slimste. Yn de jierren santich waard it assortimint puzelboekjes útwreide nei boekjes mei ien puzelsoarte. It ferskaat oan lytse riedsels ferdwûn geandewei. In soad puzelders stapten oer fan de klassike krúswurdpuzel nei krúswurdpuzels mei in oar uterlik, de Sweedske puzel.
Yn Nederlânske krúswurdpuzels wurdt de ij beskôge as ien letter, dy’t ien hokje folt, en de IJ en de Y wurde as ûnderskieden beskôge. Dizze ôfspraak kinne fariearje by oare wurdspultsjes.
Fryske krúswurdpuzels
It ynstjoeren fan in puzel troch in lêzer wie reden foar de redaksje om te pleatsen yn it tydskrift Frysk & Frij. Dit foarme de oanlieding foar it blêd om mei Fryske puzels út ein te setten. Sûnt 1980 wie Jaap Wolthuizen as 'Puzelfeint' fêste meiwurker oan it tydskrift Frysk en Frij. Yn 1983 ferskynde by de Friese Pers it Frysk Puzelboek fan Douwe van der Meulen mei Fryske krúswurdriedlings en Fryske kryptogrammen. In jier letter ferskynden fan Wolthuizen twa boekjes mei krúswurdpuzels en yn datselde jier ek 'Puzelstipe', in boekje mei 5.000 puzelwurden. Fan 2005 ôf ferskynden Wolthuizen syn Fryske deipuzels alle wiken yn de Ljouwerter Krante. Sûnt 1991 makket Van der Meulen Fryske krúswurdpuzels dy’t om de fjirtjin dagen ferskine yn de Ljouwerter Krante. Yn 1992 ferskynde syn Frysk Puzelwurdboek as help foar Fryske puzelders. Yn 2002 makke er mei Otto Wiersma it ynteraktive krúswurdspultsje Wurdwiis, dat útkaam op skiif, tagelyk mei de Fryske Puzelensyklopedy. Dit wie de digitale foarm fan it tsien jier earder ferskynde Frysk Puzelwurdboek. Yn 2006 en 2007 foarmen de puzelbestannen de basis foar ynteraktive puzels dy’t op de webside fan de Ljouwerter Krante spile wurde koene.
Yn it Frysk wurdt de ij beskôge as ien letter. De diakrityske tekens wurde gewoan brûkt, mei onmdat se beskiedend binne yn betsjutting: kût krijt in oare betsjutting as it teken weilitten wurdt.
Krúswurdpuzels yn oare lannen
thumb|right|Diagramrekôr sûnder swarte hokjes út 2004 fan J. C. Meyrignac De earste Frânske krúswurdpuzel ferskynde yn 1924 ûnder de namme Mosaïque mystérieuse. Frânsktalige krúswurdpuzels binne lytser as Ingelsktalige en net needsaaklik fjouwerkant: der binne meastentiids 8-13 rigen en kolommen, yn totaal 81-130 fjouwerkantsjes. Se hoege net symmetrysk te wêzen en wurden mei twa letters binne tastien, yn tsjinstelling ta de measte Ingelsktalige puzels. Untwerpers stribje nei sa min mooglik swarte hokjes. In swart-wyt fjouwerkantsjegebrûk fan 10% is normaal; Georges Perec ûntwurp in soad 9×9-reasters foar Le Point mei fjouwer of sels trije swarte fjouwerkantjes. Ynstee fan de yndividuele oanwizings te nûmerjen, binne de rigen en kolommen nûmere as op in skaakboerd. Alle oanwizings foar in bepaalde rige of kolom wurde, tsjin it nûmer derfan, oanjûn as ôfsûnderlike sinnen. Didier Clerc makke yn 1987 mei Jean-Pierre Sangin ien fan de earste kompjûterprogramma’s dat Scrabbleje koe. It programma – mei de namme Scrabbleur – soe de wrâldkampioenskippen fan 1986 en 1987 wûn ha. Yn 1996 kaam hy mei Pierre-Claude Singer yn it Guinness Book of Records troch it meitsjen fan de grutste krúswurdpuzel ea makke yn alle talen (160.000 hokjes, 50.139 wurden en omskriuwings).
It grutste reaster sûnder swarte hokjes fan in 7x7 diagram waard yn 1989 makke troch Gabriel Raymond en publisearre yn Le Nouvel Observateur yn 1994. It ferskynde yn de 2000 ste edysje fan it Guinness Book of Records. Mar mei de komst fan tige krêftige mikrokompjûters waard dat mear as iens ferbettere. Claude Coutanceau krige it rekôr yn juny 2010 fan it grutste reaster sûnder swarte hokjes: in 9 × 9 reaster 7. 9 × 9 grids waarden ûntdekt, twa yn 1996 en trije troch Laurent Bartholdi yn 2007 troch Brice Allenbrand. Dizze diagrammen binne symmetrysk, mei horizontaal en fertikaal likense wurden yn it fjouwerkant. Yn 2018 wiene der 54 fan sokke reatsers fan 9x9 fûn.
Modern Hebriuwsk wurdt gewoan skreaun mei allinnich de bylûden; lûden wurde begrepen of ynfierd as diakrityske tekens. Dat kin liede ta dûbelsinnichheden by it ynfieren fan guon wurden, en puzelûntwerpers jouwe oer it generaal oan dat antw wurden ynfierd wurde moatte yn 'Ktiv hasar niqqud' mei inkele lûden of 'Ktiv hasar niqqud' sûnder lûden. Fierders, omt it Hebrieusk fan rjochts nei links skreaun is, mar Romeinske sifers brûkt wurde en skreaun fan links nei rjochts, kin der dûbelsinnichheid wêze yn de beskriuwing fan lingtes fan yngongen, yn it bysûnder foar mearwurdsfrasen. Ferskillende puzelûntwerpers brûke ferskillende konvinsjes foar beide kwestjes.
Yn Itaalje binne krúswurdpuzels meastentiids langwerpich en grutter as Frânske, wêrby't 13×21 in wênstige mjitte is. Krektas yn Frankryk binne de diagrammen meastentiids net symmetrysk; twaletterwurden binne tastien; en it ynfinityf of ôfslutend mulwurd fan tiidwurden binne tastien, lykas ôfkoartings; yn gruttere krúswurdpuzels is it wizânsje om de midden fan de reastersinnen te pleatsen dy’t bestean út twa oant fjouwer wurden of foarnammen en eftternammen. In fariant fan Italjaanske krúswurdpuzels brûkt gjin kleure hokjes: wurden wurde begrinze troch it ferdikjen (fet meitsjen) fan it reaster. In oarem fariant begjint mei in leech reaster: de oplosser moat én de antwurden én de kleure hokjes ynfoegje en horizontaal en fertikaal oanwizings binnen ofwol oardere op rige en kolom, of hielendal net oardere. Tige dreech is 'it dreechste krúswurdpuzel fan de wrâld’, dat alle jierren troch Ennio Peres makke wurdt.
Yn it krúswurdriedsel fan de Japanske taal wurde fanwege it skriuwsysteem ien wurdlid (meastal katakana ) ynfierd yn elk wyt hokje fan it reaster ynstee fan ien letter. Dêrtroch liket it typyske oplossingsdiagram lyts yn fergeliking mei dy fan oare talen. Elk twadde Yoon-teken wurdt beskôge as in fol wurdlid en wurdt komselden skreaun mei in lytser karakter. Sels siferkrúswurden hawwe in Japansk ekwivalint, hoewol‘t pangrammatisiteit net fan tapassing is. Krúswurdpuzels mei kanji om yn te foljen wurde ek makke, mar yn folle lytsere oantallen omdat it mear muoite kostet om te meitsjen. Undanks it feit dat Japanners trije skriuwfoarmen hawwe -hiragana, katakana en kanji- wurde se komselden kombinearre mei in inkele krúswurdpuzel.
In meartalige krúswurdpuzel hat wurden yn ferskillende talen, meastentiids twa. Sa kinne bygelyks in Fryske en Nederlânske puzel kombinearre wurde, wêrby’t de omskriuwings yn de iene taal binne en de oplossing yn de oare taal.
Ut New York wei ha de krúswurdpuzels har ferspraat nei in soad lannen en talen. Yn oare talen as it Ingelsk wikselt it brûken fan diakrityske tekens neigeraden de stavering fan de taal, dus:
Puzelfarianten
By in trochrinner steane der gjin swarte hokjes yn it diagram, en moatte de wurden yn ien regel of kolom efter elkoar ynfold wurde. De puzelder wit dan net hoe lang oft elk oplossinsgwurd wêze moat. De omskriuwings fan de wurden binne ek per regel of kolom jûn. By drgere puzels is ek de regel of de kolom net oanjûn. Dat wurdt in folslein trochrinnende trochrinner neamd. Frije krúswurdpuzels ("kriskras" -puzels), mei ienfâldige asymmetryske ûntwerpen, wurde faak sjoen op skoalwurkblêden, bernemenu's en oar amusemint foar bern. Diagrammen mei oare foarmen as fjouwerkante hokjes wurde ek sa no en dan brûkt. Sa ferskine yn de Friesland Post faak diagrammen yn de foarm fan in pompeblêd of in krystbeam. In kryptogram is in krúswurdpuzel wêrby de oplossingen oan de hân fan kryptyske omskriuwings fûn wurde moatte. It populêre boerdspul Scrabble is basearre op it prinsipe fan 'krusjende wurden'.
Puzelûntwerpers
De puzels dy't yn Nederlân en Flaanderen ferskine, komme yn Nederlân trochgeans fan in puzelútjouwerij. Nederlânske titels fan puzelboekjes as Denksport, Puzzelsport, Sanders en Tien voor Taal binne allegear eigendom fan Keesing Media Groep. Keesing is in soad oare Jeropeeske lannen in grutte spiler op puzelgebiet.
De swierrichheidsgraad fan de measte puzelblêden wure oanjûn mei stippen of stjerren. It oantal stjerren stiet foarop de puzelboekjes. Ien en twa stjerren binne de maklikste en fiif stjerren is it heechste by gewoane krúswurdpuzels. By oarsoarte puzels kin it heechste nivo wol njoggen stjerren wêze. thumb|3D-puzel
Ferskaat
As model waard yn desimber 2000 in 3D SpaceSword makke, in trijediminsjonale romtlike krúswurdpuzel mei in spesjale struktuer.
Boltastate (Eanjum)
Meardere saten en states yn de Dongeradielen hiene de namme Bolta; ek persoanen mei de famyljenamme Bolta komme faker foar. Sa wurdt der it goed Bolta yn Holwert, Eanjum en Moarre neamd, en famylje yn Holwert (letter Eysinga neamd) en yn Moarre. Soms lykje der ferbannen tusken de ferskate huzen en persoanen te wêzen, mar de krekte aard fan dy relaasjes bliuwt ûndúdlik.
Fan meardere haadlingen mei grûnbesittings yn Eanjum kinne foarâlden mei de namme Bolta oanwiisd wurde. Sa wie de tichtby Bolta lizzende Rodmersma sate yn 1511 mienskiplik eigendom fan de Appingedammer haadling Snelger Houwerda, mei in mem N.N. Bolta, en fan Wilke Holdinga mei in mem Liupk Syurdsdr. Bolta út Moarre. It is opmerklik dat Snelger Houwerda ek yn it oan Eanjum en Moarre grinzjende Ljussens grûn hie yn de mande mei Bolta-erfgenamten: nammentlik mei "Focke Ropta erven", dy't in mem Bolta (alias Eysinga) hiene en dus ta de neisieten fan de Bolta's fan Holwert hearden. De presize (eventuele) relaasje tusken al dy Bolta's - yn Holwert, Beits Bolta, Bolta boaske mei Houwerda, Bolta te Moarre en lettere Bolta's yn Moarre is lykwols ûndúdlik.
Bolta te Eanjum wie yn 1511 83 pûnsmiet grut. Bewenner wie doe Jwka Bouta, dy't syn namme óf troch it goed krige, óf in (ferearme) sib wie, want eigeners wienen Syurt Aebingha en Frouck Heemstra. Omdat Syurt de pakesizzer wie fan Beits Bolta en (âlde) Syurd Aebingha, en omdat Frouck (Riemersma, widdo fan Syds) Heemstra de skoandochter fan Beits Bolta út har (twadde) houlik mei Schelto Scheltema wie, liket dizze sate dus ôfkomstich west te hawwen fan Beits Bolta. Beits Bolta, dy't yn de twadde helte fan de 15e iuw libbe, kin net yn in filiaasje mei oare Bolta's setten wurde.
Yn 1640 en letter hie Bolta yn Eanjum gjin bysûndere skaaimerken (stinswier, grêft) dy't oan in hearehûs of stins tinken diene. It perseel kad. Anjum D393 hie yn 1832 wol in "singel-achtige" foarm, mar stiet as ‘boomgaard’ registrearre.
De hjoeddeiske pleats (skuorre) is boud yn 1894; Lieuwina Lieuwes Sytsma op 19 april fan dat jier de earste stien, it wenhûs is dúdlik fan lettere datum.
List fan kowerassen
Op de List fan kowerassen steane ferskate bekende rassen. Fan in soad rassen binne meardere kleurslaggen en tekeningen erkend.
A
thumb|Ayrshireko thumb|[[Belted Galloway]]
B
thumb|[[Charolais (ko)|Charolais]] thumb|[[Blierkop]] thumb|[[Galloway (ko)|Galloway]] thumb|[[Heckrund]]
M
thumb|Murray Grey
N
thumb|Nelorebolle
Q
thumb|[[Salers (ko)|Salers]] thumb|[[Skotske Heechlanner]]
W
thumb|[[Sebû]]
Gemeente (bestjoer)
In gemeente is in groep fan wenkearnen (doarpen, stêden) mei it byhearrende gebiet dy't mei elkoar bestjoerd wurde troch in polityk apparaat. De gemeente is yn de measte lannen de ûnderste laach út de politike bestjoersstruktuer. De lagen boppe de gemeente binne: yn Nederlân de provinsje en de ryksoerheid. Twa gemeenten hawwe dielgemeenten of stedsdielen, dêr't de gemeente yn opdield is. Dit komt foar yn Amsterdam en Rotterdam.
Bestjoer
It deistich bestjoer fan de gemeente wurdt dien troch boargemaster en wethâlders; de gemeenterie hat it bestjoer oer langere tiid. As wurkplak hawwe dizze organen it gemeentehûs, dat meast in it grutste of âldste plak fan de gemeente stiet. Dat plak wurdt dan beskôge as it haadplak fan de gemeente. As it haadplak in stêd is dy't it grutste part fan de gemeente, in stedsgemeente, foarmet, dan wurdt sprutsen fan in stedshûs.
Sjoch ek
Politische Gemeinde Obec
It Bynt
It Bynt kin ferwize nei:
It Bynt (Wûns)
It Bynt is it doarpshûs fan Wûns oan de Noarderleane.
Snitsermarbus
175px|thumb| thumb|left|Halte fan de Snitser Marbus oan de Prins Hendrikkaai yn de [[Snitswike 2011.]] De Snitsermarbus is in spesjale busline 38 fan ferfiersbedriuw Connexxion yn de Snitswike.
De Snitser Marbus is al jierren in begryp yn de Snitswike. Faak is de busline sponsore troch by de Snitswike belutsen bedriuwen. Neist de busline is der yn de Snitswike ek in tydlike ekstra feartsjinst, de Poieszboat. Eartiids waard de busline eksploitearre troch NoordNed. Op it trajekt wurdt riden mei VDL Berkhof Ambassador-bussen.
Rûte
By it jierlikse evenemint rydt dizze spesjale line tusken Busstasjon Snits en de pont rjochting Kolmarslân. Dêrfoar wurde tydlike haltes setten op de Middelseeleane (supermerken), De Domp 1 (jachthavens), De Potten (Snitswikecamping, rekreaasjeterrein) en de Paviljoenwei (Poieszboat). Op it earste gedielte fan de line wurdt gebrûk makke fan al besteande haltes, te witten Prins Hendrikkaai (feestpoadia) en Boeierstrjitte (feartsjinst en jachthavens). De Snitser Marbus rydt fan sirka 9 oere moarns oant sawat 4 oere de oare moarns.
Ferfierbewiis
Op dizze busline binne de OV-chipkaart en oare standert ferfierbewizen net te brûken. Wol binne yn de foarferkeap 10-rittekaarten te krijen by de Snitswikecamping.
17
Ferstoarn
10er
Frysk alfabet
It Fryske alfabet hat net lykas it Latynske alfabet 26, mar 24 letters. De Q en de X fan it Latynske alfabet wurde yn it Frysk net skreaun.
Fonetysk skriuwen
It Fryske skrift is foar it meastepart fonetysk skreaun. Om't de Fryske taal in grutte rykdom en ferskaat oan lûden hat, binne der in soad diakrityske tekens. Hjir in rychje:
De lûden mei in trema of in klamteken jouwe gjin oare lûden oan: it trema jout oan dat in lûd net ta in mearlûd heart; it klamteken wurdt brûkt om klam op in wurdlid te lizzen.
It is yn it Frysk wol tastien, mar net wisânsje om op haadletters diakrityske tekens te setten. De ligatuer æ en de ligatuer Æ wurde somtiden yn nammen of by in âldere stavering brûkt.
Ĳ
Lykas yn it Nederlânsk is ek yn it Frysk net dúdlik at de ĳ (Ĳ) in letter apart is of in gearskriuwing.
Sealtersk
It Sealtersk brûkt it trema " foar deselde lûden as dy by de Dútske umlauttekens, ek as it net om histoaryske umlaut giet, dus ä, ö, ü.
Mooringer Noardfrysk
Dat hat út it Deensk it teken å oernommen foar ús koarte iepene o-lûd: dåt, ås. Umlauttekens wurde op sawat deselde wize brûkt as yn it Sealtersk. Foar sch jildt hjir wol in útspraak dy’t ticht by de Dútske leit.
Sylter Noardfrysk
Dat brûkt in lizzende streek as langteteken: ā, ē. It trema wurdt allinne brûkt yn ö, ü. Brutsene lûden wurde oanjûn mei ia, ua. Bysûnder is it teken đ, dat itselde lûd oanjout as th yn Ingelsk this.
Ferring-Öömrang
Brûkt ä, ö, ü en ia, ua.
Hert
It hert is in holle spier dy't troch him gear te lûken bloed troch it lichem pompt. In ienfâldich ynsektehert bestiet út in holle buis dy't út en troch gearlûkt en in slutsje floeistof yn beweging hâldt, min ofte mear yn ien rjochting, mar sûnder sletten fettesysteem. In sûchdierhert is in mear spesjalisearre orgaan mei fjouwer aparte, troch kleppen skate keamers dy't tegearre twa pompen foarmje dy't in yn searje skeakele, mar fierders skate long- en in lichemssirkulaasje op gong hâlde.
Lizzing en omlizende anatomy
It hert wurdt hielendal omjûn troch it hertsekje, it pericard (pericardium). Dit bestiet út in fibreus gedielte en in sereus gedielte. Dit lêste is in dûbelflues om it hert mei in parietaal blêd dat de binnenkant fan it hertsekje beklaait en in fiskeraal blêd dat it hert sels beklaait, dy't yn elkoar oergeane op de hichte fan de omslachploaien. Dizze sitte op de hichte fan ferskate wichtige arteryen en fenen dy't respekyflik it hert ferlitte en binnenkomme. It fibreuze gedielte (it eigentlike 'sekje') is op syn beurt fergroeid mei it mulruft. Sa wurdt in oerfolling fan it hert behindere. De romte tusken fiskeraal en parietaal blêd wurdt de perikardiale romte neamd en is normaal fold mei (in lyts bytsje) focht. Tanksij dit focht is it mooglik dat dizze blêden ten opsichte fan elkoar ferskowe.
Hertôfwikings
It bart ek dat bern mei in minder sûn hert berne wurde. De meast foarkommende ôfwikings binne in gatsje yn de skiedingswand tusken de hertboezems (atrium) ofwol it atriumseptumdefekt, en in gatsje tusken de hertkeamers (ventrikel), it fentrikelseptumdefekt (VSD).
Tige slimme hertôfwikings kinne ferholpen wurde troch in herttransplantaasje. In keunsthert is ynearsten allinnich geskikt as tydlike oerbrêging nei in herttransplantaasje.
Egmond oan See
thumb|218px|Fjoertoer J.C.J. van Speijk, mei gebou rêdingsbrigade. Egmond oan See is in baaiplak yn 'e gemeente Bergen, yn 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. Yn it doarp wurdt fan âlds it Egmondsk sprutsen, dat in Westfrysk dialekt is, hoewol't it omlizzende gebiet ta it Kennemerlânske dialektgebiet heart.
Lúksemboarch (lân)
Lúksemboarch of Lúksemburch (Gruthartochdom Lúksemboarch) is in lân yn West-Jeropa. De haadstêd is ek Lúksemboarch en de gruthartoch fan it gruthartochdom is sûnt 2000 Henry.
Lúksemboarch wurdt begrinzge troch:
Melkemastate
thumb|280px|Melkemastate yn 1723 Melkemastate is in eardere stins fan Rinsumageast yn de gemeente Dantumadiel. De stins bestie al foar 1532. Yn 1727 is de stins ôfbrutsen en de tunen fan de stins binne gearfoege mei dy fan de Eysinga State. De rûnwei om Rinsumageast is ferneamd nei dizze stins: 'de Melkemawei'. Yn Rinsumageast is in strjitte ferneamd nei de bewenners fan de Melkemastate: ‘de fan Aylvawei’. Op it stee dêr't de Melkemastate eartiids stie leit no de Geastmer bosk.
Lúksemboarch (lân)
Hichte
It noarden fan Lúksemboarch, Eusling, is part fan de Ardennen. De rest fan it lân, Goedlân leit yn it omlizzende heuvelte fan de Ardennen. It heechste punt fan it lân is de Burgplatz, op 559 meter.
Rivieren
De eastgrins fan Lúksemboarch, mei Dútslân, wurdt foarme troch trije rivieren. Yn it noarden is de Oer de grins, oant dy útkomt yn de haadrivier fan Lúksemboarch, de Sauwer. Dy rint fan west nei east troch it lân, en bûcht as de eastgrins stadichoan nei it suden oant dy de Mûzel berikt. De Mûzel komt út Frankryk, en foarmet it súdlikste part fan de grins. Utsein de omkriten fan Petingen yn it súdwesten, by it trijelannenpunt fan Belgje, Frankryk en Lúksemboarch, leit gâns it lân yn it streamgebiet fan de Ryn.
Skiednis
Yn 963 waard Lúksemboarch in greefskip, yn 1354 in hartochdom en yn 1815 in gruthartochdom. Mei it Ferdrach fan Londen (1839) waard Lúksemboarch skieden yn ferlear it mear as helte fan syn grûngebiet oan Belgje. It gruttere Frânsktalige part bleau by Belgje as de provinsje Lúksemboarch. It lytsere eastlike part bleau oant de ûnôfhinklikens yn 1890 by Nederlân.
Yn de Earst- en Twadde Wrâldkriich waard Lúksemboarch troch de Dútsers beset. Yn 1948 wie Lúksemboarch ien fan de meioprjochters fan de Benelúks.
Demografy
Likernôch 40 % fan de minsken is fan om utens. De Portugezen binne de grutste bûtenlânske groep (13 %). Offisjele talen yn Lúksemboarch binne Dútsk, Frânsk en Lúksemboarchsk.
Gearwurking
Lúksemboarch is in stiftsjend lid fan de Benelúks (1944), de Feriene Naasjes (1945), de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje (1949), de Rie fan Jeropa (1949) en de Jeropeeske Uny (1957).
Ekonomy
BYP per persoan is $79.400 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1% lânbou, 13% yndustry en 86% tsjinsten.
Militêr
De Lúksemboarchske definsje hat in lânmacht.
Yn 2008 wienen der 116.305 Lúksemboarchske mannen fan tusken de 16-49 jier.
Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 3,066.
Militêr budzjet $232 miljoen (2003).
Persintaazje fan it BYP 0,9 % (2003).
Transport
Wichtichste haven is dy fan Metert. Lúksemboarch-stêd hat it grutste fleanfjild fan Lúksemboarch. De maksimum snelheid op de autodyk is 130 km/o.
Lúksemboarch hat (2006):
Keppelings om utens
🇪🇺