cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruslân
Lânskip
Yn it Jeropeeske diel fan Ruslân is de wichtichste rivier de Wolga. De Wolga is de langste rivier fan Jeropa en streamt inkeld troch Ruslân. Nei 3.534 km streamt it wetter yn de Kaspyske See. As farwetter ferbynt de Wolga Noard-Jeropa mei Sintraal-Aazje. In belangrike rivier foar de Slavyske steaten is de Dnjepr. Dy begjint westlik fan Moskou en streamt troch Wyt-Ruslân en de Oekraïne, en komt út yn de Swarte See. Troch it Dnjepr-Boech-Kanaal is dy rivier mei de Poalske Boech en mei de Wisla en Memel ferbûn; dêrtroch is de Dnjepr in wichtich farwetter. Oare wichtige rivieren binne de Kama (1.805 km) en de Wjatka (1.314 km). thumbnail|Topografy fan Ruslân It heechste punt fan Ruslân is de Elbrus (5.642 meter) yn it Kaukasusberchtme.
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 1956
De Olympyske Simmerspullen 1956, ek wol de XIXe Olympiade neamd, waarden yn 1956 yn Melbourne, Austraalje hâlden. It kanofarren hie plak by Ballarat op de Lake Wendouree.
Lake Wendouree
Lake Wendouree wie yn 1956 it plak wêr't roeien en kanofarren hâlden waard. By it finish plak fan de roeibaan stiet hjoed de dei in monumint der wie plak foar 14.300 taskôgers. Op loftfoto's is de roeibaan dat dwêrs troch it mar giet it bêste te sjen.
Ruslân
Stêden
De grutste stêden fan de Russyske Federaasje binne:
Bestjoerlike yndieling
thumbnail|Subnasjonale ienheden fan Ruslân. Sûnt 1992 omfet de Russyske Federaasje 89 gebieten mei in ferskaat oan status, te witten:
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 1956
Utslaggen
de C stiet foar Kanadeeske kano, de K stiet foar Kajak en de sifers (1, 2, 4) jouwe it oantal persoanen yn de boat oan.
Medaljespegel
De top sân fan lannen dy't by it kanofarren medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1956.
Ruslân
Bestjoerlike yndieling
Op 18 maart 2014 anneksearre Ruslân yllegaal de Krim fan Oekraïne. De republyk fan de Krim waard bestjoerd as in republyk en de stêd Sebastopol waard in federale stêd.
By de selsstannige republiken telt Ruslân in oantal dy't harsels as soeverein beskôgje (ûnder oaren Tatarstan) of sels as ûnôfhinklik (Tsjetsjeenje). Fierders oerlaapje de gebieten fan dizze ienheden inoar hjir en dêr. Sa lizze nasjonale regio's ornaris yn it gebiet fan in oblast. Sûnt 2000 bestiet tusken al dizze regio's en it nasjonale nivo in tuskenlaach fan sân federale distrikten (federalnyj okroeg). It sintrale regear yn Moskou hat him ta doel steld om it oantal dielgebieten nei likernôch 50 omleech te bringen. De offisjele taal yn al dizze gebieten is it Russysk, mar dêrnjonken wurde ek in grut tal tige útinoar rinnende talen sprutsen. Guon fan dy talen fungearje yn selsstannige republiken as de lokale fiertaal neist, of faak yn stee fan, it Russysk.
Chris Arlman
Arlman wie boargemaster fan Bad Nijeskâns (1981-1990), Pekela (1990-1998) en fan 1 juny 1998 oant 1 july 2006 fan Harns. Yn 2007 wie er boppedat in skoft waarnimmend boargemaster fan de gemeente Bellingwedde. By syn ôfskied as boargemaster fan Harns waard Arlman beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau foar syn bygrage oan de útwreiding fan de haven.
Ruslân
Iere skiednis
thumbnail|left|It Kievske Ryk Oant de midsiuwen oan ta wie it Jeropeeske part fan Ruslân bewenne troch Slavyske, Baltyske en Finsk-Oegryske stammen. Guon fan de Slavyske folken teagen nei it easten. De súdrussyske steppegea wie bewenne troch nomadyske folken. It Grutbulgaarske ryk rikte tusken 552 en 745 fier nei it easten, oant op wat hjoed de dei Russysk grûngebiet is. Om it jier 654 dielde Grutbulgarije him op yn trije dielen. Tusken de 10e en 14e iuw hearde it gebiet tusken Wolga en Kama ta de Wolgabulgaren. Benoarden it Grutbulgaarske Ryk ûntstie yn 862 it Kievske Ryk mei as haadstêd Kiev. It ynwennertal fan it Kiewske Ryk yn de 12e iuw wurdt rûze op 4 oant 9 miljoen. Yn 'e lette Midsiuwen wie der frijwat striid tusken de Russyske foarsten, wat foar de Mongoalen in boppeslach wie. De Mongoalen dominearren it gebiet yn de 13e oant en mei 15e iuw en hienen harren haadplak oan de Wolga. It Grutfoarstedom Moskoovje ûntstie yn de 12e iuw en ferovere stadichoan syn oanswettende foarstedommen. Yn de iere 17e iuw ferfette in nije Romanov Dynasty de ekspânsjepolityk nei de Stille Oseaan. Peter I (1682-1725) wreide út nei de Baltyske See en it lân krige it Russyske Ryk as namme. Yn de 19e iuw krige it Russyske Ryk noch mear gebiet derby yn Jeropa en Aazje. It ferlies fan de Russyske-Japaneeske Kriich fan 1904-05 late ta in revolúsje yn 1905, dy't ta herfoarmings yn it parlemint late.
Sowjetuny
Yn de Earste Wrâldkriich wie it lân earm en it leger hie net folle súkses. It folk wie tsjin de Tsaar en yn de measte stêden wie rebûlje. De kommunisten mei Vladimir Lenin as lieder griepen de macht yn de Oktoberrevolúsje en foarmen de Sowjetuny. It bewâld fan Josef Stalin makke it kommunisme sterker yn de Sowjetuny, dêr't Ruslân hieltyd dominanter yn waard. Nei de oanfal fan Nazi-Dútslân fan 22 juny 1941 kaam de Sowjetuny oan de kant fan de alliearden yn de Twadde Wrâldkriich. Yn de earste moannen fan de kriich stoaren miljoenen soldaten fan it Reade Leger, letter ferhongeren by it belis op Leningrad mear as ien miljoen boargers. It earste súkses fan it Reade Leger wie de ferdigening fan Moskou yn de winter fan 1941-42. It kearpunt fan de kriich wie de Slach om Stalingrad yn de winter fan 1942-43. Yn maaie 1945 wûn it Reade Leger de Slach om Berlyn en dêrmei wie de kriich wûn foar de Sowjetuny. Meiïnoar binne der yn it tiidrek 1941-1945 op syn minst 20 miljoen minsken stoarn yn de Sowjet-gebieten, hast de helte dêrfan wienen boargers. Nei de ein fan de Twadde Wrâldkriich boazen de spanningen tusken de Sowjetuny en de oare alliearden oan. thumbnail|Lannen fan it [[Warsjaupakt.]] By de fredesûnderhannelingen wreide de Josef Stalin de macht fan de Sowjetuny út yn Poalen, Tsjechoslowakije, Hongarije, Roemeenje, Bulgarije en East-Dútslân. Yn dy lannen bleauwen hûnderttûzenen Sowjet-soldaten stasjonearre. De Kâlde Kriich dominearre oant 1989 de wrâldpolityk. De groei fan de ekonomy fan de Sowjetuny stûke yn de Kâlde Kriich, oant Michail Gorbatschow mei de glasnost (iepenheid) en perestroika (herfoarming) it kommunisme besocht te modernisearjen. It moderne kommunisme joech minsken yn de oerhearske lannen de romte om yn ferset te kommen. Yn juny 1991 waard Boris Jeltsin keazen as presidint by de earste Russyske presidintsferkiezings fan de Russyske Dielrepublyk. Yn augustus 1991 besochten konservative kommunisten de macht te gripen mar de steatsgreep wie fergees. Nei de mislearre steatsgreep besletten de Russyske presidint Boris Jeltsin en fertsjinwurdigers fan de oare Sowjet-republiken om de Sowjetuny op te heffen op 31 desimber 1991.
Chris Arlman
Chris Arlman wie ek in skoft foarsitter fan betelle-fuotbal feriening BV Veendam (1991 -1998) en Cambuur Ljouwert (1999 -2000).
Ruslân
Russyske federaasje
Under Boris Jeltsin waarden yn Ruslân parten fan de ekonomy privatisearre en demokratyske herfoarmings trochfierd. Lykwols gong it ekonomysk hieltyd minder, de ynflaasje gong omheech en de federaasje rekke polityk ynstabyl. Neffens in protte Russen is dat sûnt it presidintskip fan Vladimir Putin yn 2000 better wurden. De hege prizen foar grûnstoffen en belestingherfoarmings stypje dy ûntjouwing.
Yn augustus 2008 begûn de Russysk-Georgyske Oarloch. De Russyske Federaasje stipet mei ynset fan militêren de ûnôfhinklikensstriid fan Abgaazje en Súd-Osseesje dy't har los meitsje wolle fan Georgje.
Ekonomy
thumbnail|Ynternasjonaal hannelssintrum yn Moskou. Troch de kredytkrisis wurdt de 612 m hege Ruslântoer net mear boud. It BYP per persoan fan Ruslân is $14.800 (2007). De gearstalling fan BYP per sektor is 4,7% lânbou, 39,1% yndustry en 56,2% tsjinsten. Nei de Sowjetuny woe Boris Jeltsin it kapitalisme nei Ruslân helje. Tusken 1991 en 1997 gong it BYP mei 42% omleech. Yn 1997 wie der in lytse groei fan 2%, mar troch de finansjele krisis dy't begûn op 17 augustus 1998 waard it wer minder. Sûnt 1999 groeit de ekonomy mei 6% yn 't jier. Dat hat te krijen mei de nijwearde fan de Russyske roebel en de hege oaljeprizen. Mei it stadich groeien fan de ynvestearrings en salarissen kaam de ynlânske ekonomy wer op gong. Lykwols wie der yn it tiidrek 2000-2005 noch in grut ferskil tusken ryk en earm. De middenklasse wie yn dy perioade noch hiel lyts. De dominearjende oligarchen en oare rike lju en it banksysteem dat net goed funksjonearre makken wurken de waakst fan middenklasse tsjin. In soad banken wurde troch dy rike lju beheard en brûke it jild fan de banken foar lienings oan bedriuwen dy't oan har keppele binne. Troch de Kriich yn Súd-Osseesje yn augustus 2008 en de ynternasjonale kredytkrisis wurdt ferwachte dat it BYP wer omleech gean sil. AvtoFramos yn Moskou, dy't foar Renault boud, hat it fabryk fan 12 des. 2008 oant en mei 12 jan. 2009 slute moatten. Yn it megaprojekt Moscow City is de bou fan de 612 m grutte Ruslântoer yn novimber 2008 stillein; yn febrewaris 2009 is bekend makke dat it projekt útsteld is en dat de toer net boud wurde sil neffens de oarspronklike plenning.
Nijsgjirrich
thumbnail|It Russyske folksliet.
Chris Arlman
Op 2 july 2008 krige Chris Arlman yn de âldens fan 64 jier in hertoanfal op it terrein fan keatsferiening Eendracht. Hy waard oerbrocht nei it Medysk Sintrum Ljouwert, dêr't er letter dy dei ferstoar.
Inkhuzen
thumb|right|234px|De drommedaris thumb|right|234px|De haven
Inkhuzen (Nederlânsk en offisjeel: Enkhuizen; Inkhústersk: Enkhúze; Eilânwestfrysk: Henkhúze) is in stêd en gemeente yn 'e provinsje Noard-Hollân, oan 'e eastpunt fan 'e lânstreek West-Fryslân. De stêd krige yn 1355 stedsrjochten, wat sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer. Fan âlds wurdt der it Inkhústersk sprutsen, in stedsdialekt dat frijwat ôfwykt fan it Westfrysk út 'e direkt omkriten fan 'e stêd. Yn 'e gemeente Inkhuzen wenje 17.387 ynwenners op in lânoerflak fan 14,31 km² (1 juny 2005). It totale gebiet fan de gemeente is lykwols likernôch 116 km², dêr't it grutste part fan Iselmar is.
Plakken
Njonken de stêd lizze yn de gemeente de doarpen Easterdyk en Westein.
Ferbinings
Inkhuzen is oer it spoar ferbûn mei Hoarn. Yn de simmer fart de "Bep Glasius" trije kear deis hinne en wer nei Starum. De Houtribdyk ferbynt Inkhuzen troch de Iselmar mei Lelystêd.
Omgong fan Itaalje 2011
Startplak en einstreek
De start wie yn Turyn in stêd dy't súdwestlik fan Milaan leit en noardwest fan Savona en is de haadstêd fan de regio Piëmont en de provinsje Turyn.
De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.
Wouter Weylandt
Op 9 maaie yn de 3e etappe, in heuveletappe fan Reggio Emilia nei Rapallo kaam de Belgyske hurdfytser Wouter Weylandt raar te fallen by de ôfdaling fan de Passo del Bocco. It libben fan de 26-jierrige Weylandt wie net mear te rêden. Op it plak fan it ûngelok stiet no in tinkteken foar Weylandt.
Earste Fryske etappe oerwinning
Yn de fiifde etappe wûn fan De Harkema ôfkomstige Pieter Weening, fytsend foar de Rabobank-ploech, yn Orvieto as earste Fries in etappe yn de Omgong fan Itaalje. Hy waard mei dizze oerwinning ek lieder yn it algemien klassemint en wie hjirmei ek de earste Fries dy't yn de rôze trui fytste, hy wist de rôze trui fjouwer dagen te behâlden.
Willem de Volder
Libben
De Volder kaam fan in begoede famylje. Yn 1512 sette er útein mei in stúdzje yn Keulen. Fan 1522 oant 1528 wie er rektor fan de latynske skoalle yn De Haach. Hy wie doe ek warber as toaniielskriuwer. Syn toanielstik Acolastus (1528-1529) dy't er yn it Latyn skreau, hie reedlik grutte ynfloed yn de 16e-iuwske literêre kringen yn Jeropa. Dat toanielstik waard útfierd troc syn studinten yn 1529 en waard oerset nei it Dútsk yn 1530] troch Georg Binder fan Zürich. Ek wichtich is syn beskriuwing fan it proses en de finzenis fan ien fan de earste protestantske martelders, Jan de Bakker, ek wol Johannes Pistorius neamd, fan Woerden. De Volder hie tegearre mei Bakker fêst sitten yn in finzenis yn De Haach, dochs kaam er der mei in mylde straf fan ôf. Dêrnei flechte er foar de ynkwisysje út de Nederlannen wei nei East-Prusen ta.
De Volder ferfear dêrnei nei Keningsbergen ta dêr't it katolisisme plak makke hie foar it lutheranisme. Ek ûnderrjochte er dêr oan de Latynske skoalle en liet er de Latynske tragikomeedzje Hypocrisis (skynhilligens) útfiere. Tagelyk joech er oant 1547 kolleezjes teology oan de Universiteit fan Keningsbergen. In skeel mei syn strikt lutherske meiwurker Friedrich Staphylus late ta in ketterproses en syn ekskommunikaasje út de lutherske tsjerke.
De Volder gie doe út Keningsbergen wei en ferfear nei it hôf fan de Eastfryske reginte Anna fan Aldenburch, widdo fan greve Enno II fan Eastfryslân, yn Emden, dêr't er har hûsmaster waard. Hy waard yn dy snuorje ek boargemaster fan Norden. Hy ferstoar dêre yn 1568.
Famylje
Willem de Volder wie boaske en hie ien soan:
Iisfûgelflinters
De Iisfûgelflinters (Limenitis) is in skaai yn de famylje fan de Aureliaflinters (Nymphalidae).
Iisfûgelflinters binne grutte flinters. Se libje foaral yn bosken. De rûpen oerwinterje as healwaaks rûpen.
Bôgesjitten op de Olympyske Simmerspullen 1908
200px|thumb|right|Bôgesjitten ûnder de spullen fan Londen 1908, (Queenie Newall)
De Olympyske Simmerspullen 1908, ek wol de IVe Olympiade neamd waarden yn 1908 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It bôgesjitten waard hâlden yn it White City Stadium.
White City Stadium
It White City Stadium waard yn 1907 boud foar de Olympyske Simmerspullen yn 1908. It hie doe plak foar 93.000 taskôgers. It hie in Atletykbaan fan 536,44 m in baanhurdfytsbaan fan 660 meter in Swimbad fan 100 meter mei in dûktoer. De oarspronklike atletykbaan hat tsjinst dien oant 1914. Yn 1927 is de atletykbaan fuorthelle en ynsiedde mei gêrs om plak te meitsjen foar wynhûndraverijen. Yn 1985 is it White City Stadium ôfbrutsen om plak te meitsjen foar de gebouwen fan in tillefyzjestjoerder.
Ornitology
thumb|It sammeljen fan aaien wie eartiids in wichtich part fan de ornitology
De Ornitology, of 'fûgelkunde', is it part fan de biology dy't him dwaande hâldt mei de stúdzje fan fûgels. Underdiel hjirfan is de klassifikaasje fan soarten.
Keizerflinters
thumb|right|Grutte wjerskynflinter De Keizerflinters (Apaturinae) is in ûnderfamylje yn de famylje fan de Aureliaflinters (Nymphalidae). De groep hat 98 soarten, yn 20 skaaien. Earder hat de ûnderfamylje ek wol klassifisearre west as part fan de Nymphalinae. De namme Apaturinae waard yntrodusearre troch Jean Boisduval yn 1840.
Tripoly (Lybje)
Tripoly (Arabysk: طرابلس Ṭarābulus) is de haadstêd en grutste stêd fan Lybje. It plak leit yn it noardwesten fan it lân, by in oaze oan de Middellânske See. It stedsgebiet rint sa'n 40 km de kust bydel en de djipte fan de bebouwing is trjie oan tsien kilometer.
De namme Tripoly betsjut yn it Gryksk trije stêden. Yn de 7e iuw f.Kr. stiften de Foenysjers dêr trije stêden: Sabratha, Oea en Leptis Magna Tripoli.
Yn de Romeinske tiid waard de stêd Tripolitania neamd.
Klimaat
Tripoly leit yn in subtropyske sône, hat in mediteraan klimaat. De trochsneed jiertemperatuer is 20,5 gr C, de jierlikse delslach is trochstrings 334 mm.
Augustus is mei 27.7 gr. C de waarmste moanne; jannewaris is mei in trochsneed temperatuer fan sa'n 13 graden de kâldste.
De measte delslach falt yn desimber, 67,5 mm. Tusken juny en augustus bliuwt it yn it generaal drûch.
Midslânsk
It Midslânsk (Midslânsk: Meslânzers) is in Hollânsk-Frysk mingdialekt dat sprutsen wurdt yn it sintrale diel fan it ta de provinsje Fryslân hearrende Waadeilân Skylge. It ûntstie troch de iuwenlange Hollânske oerhearsking fan Skylge, wêrby't it doarp Midslân as bestjoerssintrum de sterkste ynfloed fan 'e Hollânske bestjoerstaal ûndergie. It Midslânsk is fral nau besibbe oan it Amelânsk. Mei it Skylgersk en it Aastersk, de beide oare dialekten dy't op Skylge sprutsen wurde, bestiet folle minder besibskip, mei't dat Fryske taalfoarmen binne.
Skiednis
Hoewol't de taalkundige G.G. Kloeke al oan it begjin fan 'e tweintichste iuw riddenearre dat as West-Fryslân foarhinne Frysktalich west hie, dat de Waadeilannen dat dan perfoarst oarspronklik ek west hawwe moasten, waard dat net daliks oannommen. Noch yn 1934 oppenearre de Grinzer heechlearaar Klaas Heeroma, dy't sels fan Skylge ôfkomstich wie, dat syn eilân fan oarsprong Frankysk west hawwe moast, mei't hy grutte oerienkomsten seach tusken it Midslânsk en de dialekten fan Flylân, Teksel, Wieringen, Drechterlân (by Inkhuzen) en de Saanstreek. Nei syn idee hie dy dialektgroep neat mei it Frysk út te stean, en sels it Stedsk hie neffens him in hiel oare oarsprong. De beide ûntsjinsisber Frysktalige úteinen fan Skylge seach er as frij jonge koloanjes fan Friezen dy't oarspronklik út 'e Súdwesthoeke ôfkomstich wiene. left|thumb|250px|De lokaasje fan it Midslânske [[dialekt yn 'e provinsje Fryslân.]]
Tsjintwurdich is men fan betinken dat de oerienkomsten dy't Heeroma seach tusken it Midslânsk en de neamde Hollânske dialekten wier wol hout sniene, mar dat de ûnderlizzende oarsaak fan dy oerienkomsten no krekt it Fryske substraat is, dat it Midslânsk mei de Westfryske dialekten en it Saansk dield. Sadwaande slút de algemien oanfurde sjenswize fan hjoed de dei mear oan by Kloeke syn riddenaasje. Skylge moat oarspronklik hielendal ta it Fryske taalgebiet heard hawwe, mar waard ûnder de Midsiuwske Frysk-Hollânske Oarloggen yn 1396 troch Albrecht fan Beieren, de greve fan Hollân, beset, en kaam doe ûnder in Hollânsk bestjoer te stean dat oant 1942 duorje soe. Trochdat Midslân dêrby as bestjoerssintrum fungearre, wie dêr de ynfloed fan 'e Hollânske bestjoerstaal it grutst en binne Midslân en omlizzende doarpen en útbuorrens doe meitiid ferhollânske, krekt sa't dat op it Fryske fêstelân yn 'e stêden ek barde. Dat proses moat, nei't men tinkt, yn 'e sechstjinde iuw fierhinne syn beslach krigen hawwe.
Wat fierder oft men fan it bestjoerssintrum ôf kaam, wat lytser oft lykwols de ynfloed fan it Hollânsk wie, dat op 'e westlike en eastlike úteinen fan Skylge beholden de pleatslike dialekten harren Fryske karakter. Wol hie it Midslânsk op it eilân de funksje fan in soarte fan lingua franca, in algemiene omgongstaal, dy't net inkeld troch de Midslanners sels, mar likegoed troch de lju fan West en de Aastersen behearske waard. Op dy manear droech it Midslânsk by oan in ferhollânskingsproses dat ek yn 'e beide oare dialekten dúdlike spoaren neilitten hat.
Status
It Midslânsk hat op Skylge gjin offisjele status of erkenning. Yn 'e provinsje Fryslân genietet it al in beskate erkenning, sij it offisjeel net as minderheidstaal, mar as "streektaal". Yn dy hoedanichheid wurdt it û.m. neamd yn 'e provinsjale Noata Streektalen 2004, as in taalfoarm wêrfan't it gebrûk befoardere wurde moat. Hoewol't yn Fryslân sûnt 1980 ûnderwiis fan it Frysk op 'e basisskoallen ferplichte is, hat de gemeente Skylge dêr frijstelling fan, en folje de skoallen op it eilân de sa frijkommen tiid yn mei lessen "hiemkunde", oer de Skylger kultuer. Der wurdt lykwols gjin spesifyk ûnderwiis yn it Midslânske dialekt fersoarge, ek al wurdt dat yn it oanbuorjende taalgebiet foar it Aastersk wol dien.
Taalgebrûk
De bekendste skriuwer yn it Midslânsk wie Jo Smit (1916-1991), dy't yn Midslân hikke en tein wie ear't er mei tsien jier mei syn âlden nei Rotterdam ferfear. Yn Fryslân is er benammen bekend as Frysk skriuwer en lid fan 'e Fryske Beweging, mar hy skreau ek twa toanielstikken (Buuren en Sundrum) en in musical (An 'e Reis) yn it Midslânsk. Om 2004 hinne is der yn Midslân in wurkgroep oprjochte mei as doel om in alomfetsjende wurdlist fan it Midslânsk op te stellen. Teffens binne der (dizenige) plannen om earne yn 'e takomst ien grut wurdboek foar alle trije Skylger dialekten gear te stallen.
Tripoly (Lybje)
Befolkingsûntjouwing
De hurde befolkingsgroei sûnt 1970 is mei it gefolch fan de ynliving fan oanswettende gemeenten.
C. Kan Hal
De C. Kan Hal is in eardere sporthal yn de stêd Snits en wie ûnderdiel fan Sportpark Noarderhoek.
Tripoly (Lybje)
Ekonomy
De grutste stêd fan lybje hat in grutte haven ta foldwaan en is it grutste sintrum fan hannel en yndustry. Tripoly produsearret fiedingsmiddele, tekstyl, klean en tabaksprodukten. De ynternasjonale lofthaven leit 34 kilometer súdlik fan it sintrum. De lofthaven ferwurke yn 2007 1,5 miljoen passazjiers en nei de oanlis fan twa nije terminals sil de kapasiteit útwreide wêze ta 20 miljoen passzjiers it jier.
Bontje Hornstra
Bontje Hornstra (De Jouwer, 1 april 1882 - Burgum, 15 july 1970) wie in húsdokter yn Burgum.
Midslânsk
Taalgeografy en sprekkers
It Midslânsk wurdt fan âlds sprutsen yn 'e doarpen en útbuorrens Midslân, Baaidunen, Hee, Kaard, Kinnum, Landerum en Stryp, en teffens yn it westlike part fan it doarp Formearum. Dêrmei beslacht it de midden fan it eilân Skylge, wêrby't it oan 'e westkant grinzget oan it taalgebiet fan it Skylgersk (of Westersk), en oan 'e eastkant oan dat fan it Aastersk. Foarhinne waard de grins mei it Aastersktalige gebiet foarme troch It Jit, in paad dat yn 'e noard-súdrjochting dwers troch it doarp Formearum hinne rûn. Neffens de ferhalen koe men, rinnend oer It Jit, de eilanners oan 'e ien 'e kant Aastersk praten hearre en oan 'e oare kant Midslânsk. Tsjintwurdich wurdt it Midslânsk noch sprutsen troch nei skatting sa'n 500 minsken, dy't meast ta de âlderein hearre, sadat it tal sprekkers de lêste tsientallen jierren stadichoan tebek rint.
Tripoly (Lybje)
Ekonomy
In wichtige wurkjouwer yn de stêd wie altyd de Daewoo Motor Company. Nei't dy it fabryk sletten hie, hat de Italjaanske ûndernimming Tesco Ts besocht de autoyndustry nij libben yn te blazen mei de searjeproduksje fan de Saroukh el-Jamahiriya. Yn de sakeweinsektor is de Trucks and Bus Company warber yn Tripoly. Dy ûndernimming is merklieder yn it lân en no in wichtige wurkferskaffer foar de regio.
C. Kan Hal
Yn 1970 wie yn Snits ferlet fan in twadde sporthal, neist de al besteande Snitser Sporthal. Twa jier lang waard oan de hal boud, osnt dy yn 1973 iepene waard. De hal waard ferneamd nei Cornelis Kan. De sporthal, oan de Christiaan Schotanusstrjitte, waard brûkt troch meardere skoallen en ferienings. Under oare VC Sneek en KV de Waterpoort wienen geregelde brûkers.
Bontje Hornstra
Nei syn ôfstudearjen oan de Universiteit fan Amsterdam wie Hornstra earst 7 jier dokter yn De Rijp (N.H.). Yn 1918 kaam er yn Burgum te wenjen. Hornstra stie bekend as in betroubere dokter dy't in protte omtinken joech oan syn pasjinten en harren famyljes.
Midslânsk
Taaleigenskippen
It Midslânsk en it der nau mei besibbe Amelânsk waarden yn it ferline faak sjoen as dialekten fan it Stedsk, mar in ûndersyk út 2001, troch Mathilde Jansen, in taalkundige dy't ferbûn is oan it Meertens Ynstitút, hat útwiisd dat it Midslânsk relatyf sterk fan it Stedsk ôfwykt. Sa komme typysk Stedske foarmen, lykas burst ("boarst"), sú ("soe"), must ("moast") en durst ("doarst") yn it Midslânsk net foar. Mar teffens wykt it dúdlik ôf fan it Frysk, mei foarmen as pea'd, kien en eeuwen (foar "hynder", "bern", resp. "jûn"), wêr't it Skylgersk hòrs (ferlykje it argayske Fryske wurd "hoars"), bòn en jong hat en it Aastersk hos, ben en joon.
Arriva
250px|right|frameless
Bontje Hornstra
Hornstra wie belutsen by ferskate ferienings en stiftingen, wêrûnder de Fryske Beweging. Hy wie ûnder oaren aktyf foar it Griene Krús en de E.H.B.O.-feriening. Under syn lieding kaam der in wykgebou ta stân yn Burgum. Yn 1943 joech er syn drokke dokterspraktyk deroan. Hy die doe al ynspeksjewurk as waarnimmend ynspekteur fan de Folkssûnens. Yn oktober 1944 waard er offisjeel yn dy funksje beneamd en bleau aktyf oant de befrijding, doe't er net foldwaan koe oan de eask fan it Militêr Gesach om yn Ljouwert te wenjen.
Yn 1960 waard dokter Hornstra huldige. By dy gelegenheid makke de boargemaster bekend dat ien fan de nije strjitten yn Burgum nei him ferneamd wurde soe.
Midslânsk
Taaleigenskippen
It grutste ferskil fan it Midslânsk mei it Nederlânsk sit him yn 'e oanwêzichheid fan 'e hurde Fryske g (IPA: [ɡ]) en it bestean fan in folle wiidweidiger systeem fan lûden en twalûden, dat mear fan it Frysk wei hat as fan it Nederlânsk. Ek in protte wurden op it mêd fan it yntime ferkear, de fak- en bernetaal, topografyske nammen en persoanlike foarnamwurden lykas dou ("do"/"dû"), jij ("jo") en jim ("jimme") binne yn it Midslânsk fryskich bleaun.
C. Kan Hal
Topkompetysjes
Njonken folleybal waard ek op heech nivo kuorbal spile yn de C. Kan hal. KV De Lege Geaen spile har haadklasse wedstriden yn dizze hal.
Midslânsk
Taaleigenskippen
Datselde is it gefal mei it weromwurkjend foarnamwurd, dêr't it Midslânsk, krektlyk as it Frysk, gjin aparte foarm foar hat: Jan herinnert um dat verhaal wel ("Jan kin him dat ferhaal wol tebinnenbringe"), yn tsjinstelling ta it Nederlânske: Jan herinnert zich dat verhaal wel. Ek de sinskonstruksje is it Frysk it neist, mei foarmen as: Ik vind dat elkien swemme kanne mot  ("Ik fyn dat eltsenien swimme kinne moat "), yn tsjinstelling ta it Nederlânske: Ik vind dat iedereen moet kunnen zwemmen .
Arriva
260px|thumb|Spurt 10236 Tonny van Leeuwen fan Arriva op stasjon Starum 260px|thumb|In Citaro G-bus fan Arriva yn Grins 260px|thumb|Alstom Coradia LINT-trein fan Arriva yn Denemark 260px|thumb|DAF MB 200 yn Kampen fan Arriva yn maart 2001
Arriva plc is in Britsk multynasjonaal ferfiersbedriuw mei syn haadkantoar yn it Ingelske Sunderland en is sûnt 2010 yn eigendom fan Deutsche Bahn AG. It bedriuw waard yn 1938 oprjochte as T Cowie Ltd., mar waard yn 1997 omneamd ta Arriva nei in rige fúzjes en oernimmings. It bedriuw waard yn 2010 troch deutsche Bahn oernommen en is sûnt dy tiid in dochterûndernimming dêrfan. Arriva is de útfierder fan trein-, bus-, tram-, toerbus- en wetterbustsjinsten yn 14 Jeropeeske lannen. It bedriuw is ûnderferparte yn trije difyzjes: Arriva UK Bus, Arriva UK Trains en Fêstelân Jeropa (Mainland Europe). It bedriuw hie yn septimber 2018 in totaal fan 61.845 minsken yn tsjinst en betsjinne 2,4 miljard passazjiers jiers. Yn 2019 makke Deutsche Bahn buorkundich en dat se Arriva ferkeapje woene, dochs yn novimber dat jier waard de ferkeap foarearst útsteld.
Skiednis
Yn 1938 sette T.S.K. Cowie mei in reparaasjebedriuw foar twaddehâns motorfytsen útein as T. Cowie Limited yn Sunderland yn it noardeasten fan Ingelân. Yn 1948 waard it bedriuw oernommen troch syn soan Tom Cowie en dy bleau earst ek motorfytsen ferkeapjen. Yn 1964 waard it bedriuw T Cowie plc, dêr't de letters plc foar public limited company steane, de Britske en Ierske fariant fan de Namleaze Fennoatskip. Yn 1965 naam it bedriuw de earste fan in rige autoferkeapbedriuwen oer. Yn 1980 begûn T. Cowie mei syn earste bustsjinsten. Yn 1984 kocht it bedriuw de Hangar Group, mei Interleasing, in grut autoferhierbedriuw, ynbegrepen. Letter waarden mear ferhierbedriuwen oernommen. Yn 1994 gie Tom Cowie mei pensioen en waard it bedriuw omneamd taCowie Group plc.
Yn it ramt fan de privatisaasje fan de Londenske bustsjinsten, naam Cowie Group yn 1994 en 1995 twa busferfierbedriuwen yn de stêd oer.Yn 1996 naam it bedriuw noch ferskate busferfierbedriuwen yn it Feriene Keninkryk oer. Dat late ta dat de Cowie Group yn oktober 1996 op de oandielebeurs kaam te stean.
Yn novimber 1997 waard it bedriuw omneamd ta Arriva plc en yn datselde jier kocht it bedriuw Unibus yn Denemark oan. Dat wie it earste oernimmen bûten it Feriene Keninkryk.
Yn juny 1999 ferkocht Arriva syn autoferhierbedriuwen oan General Motors. Yn febrewaris 2000 waard MTL Holdings, dêr't guon spoarferfierbedriuwen by oansletten wiene. Dêrmei sette it bedriuw in foet yn de doar yn de earste treintsjinsten. Yn 2002/2003 ferkocht er syn autoferkeapbedriuwen oan Nortgate plc.
Tripoly (Lybje)
Underwiis
Yn Tripoly sit de Al-Fatih-Universiteit, in Hegeskoalle foar Keunsten, in hegeskoalle foar elektrotechnyk, in technyske hegeskoalle en in hegeskoalle foar telekommunikaasje.
C. Kan Hal
Oare kampioenskippen en -eveneminten
Yn 2004 waard it NNK Tang Soo Do yn de hal holden. It Sportgala wie op 18 maart 2004 yn de C. Kan hal. Op 26 maaie 2010 wie it parkearterrein fan de hal foar it lêst it toaniel fan in sportevenemint, te witten it KNVB Strjitfuotbaltoernoai.
Tripoly (Lybje)
Underwiis
Fierders hat de stêd it Nasjonaal argyf, mei in grutte samling dokuminten oer de skiednis fan Tripoly, en de Oerheidsbibleteek.
List fan planetoïden 53101-53200
Dit is in list fan planetoïden 53101-53200.
Spoar fan Ljouwert nei Starum
thumb|300px|It spoar fan Ljouwert nei Starum It spoar fan Ljouwert nei Starum is in spoarwei yn Fryslân, mei in langte fan 50,2 km en mei in reistiid fan likernôch 49 minuten.
It spoar waard tusken 1883 en 1885 yn gebrûk naam.
Stasjons en gebouwen
Oan it spoar lizze hjoed-de-dei 9 stasjons: (kursyf: earder stasjon)
Ferbinings
Yn Ljouwert hat it spoar in ferbining mei oare spoaren:
Skiednis
Al yn 1863 wienen der plannen foar in ferbining tusken Ljouwert en Starum, en yn 1875 waard by wet besletten ta de oanlis, mar it duorre oant 16 july 1883 eart Ljouwert - Snits iepene wurde koe en oant 8 novimber 1885 eart it hiele spoar iepene waard. Dat it earste stik troch de Nije lannen gean soe, wie daalks wol dúdlik, mar net of de rûte fia Boalsert of fia Snits moast. In oare komplikaasje wie de sêfte grûn yn de Súdwesthoeke. Ek wie der it ferskil fan ynsicht of de spoarwei in lokale ferbining wêze moast, of in trochgeande ferbining nei Hollân. Der waard úteinlik keazen foar beide. Der kamen tuskenstasjons yn Jellum-Boksum, Mantgum, Boazum, Snits, Drylts, Aldegea, Warkum, Hylpen Molkwar en Warns, en yn 1895 kamen dêr noch Bears, Jorwert, Wiuwert en Skearnegoutum en Nijhuzum by. Mar der kaam ek in boatferbining fan Starum nei Inkhuzen, en fan dêr gong it spoar fierder nei Amsterdam. By de spoaren yn Fryslân en Hollân waard sels rekken holden mei útwreiding nei dûbeldspoar.
It spoar foel oarspronklik ûnder de Steatsspoarwegen, mar fan 1890 ôf waard it part fan de Hollânske Spoarweimaatskippij. De toptiid fan it spoar wie om 1910 hinne. Mei it ûntstean fan de Nederlânske Spoarwegen krige dy it behear oer it spoar. Troch oare tiiden naam lykwols it belang stadichoan ôf. As gefolch dêrfan waard yn 1934 Nijhuzum sletten, en waarden yn 1938 alle stasjons sletten, útsein dy fan Ljouwert, Snits, Warkum, Hylpen en Starum. Yn 1940 waarden alle stasjons wer iepene, útsein Warns en Nijhuzum, mar datselde jier waarden de stasjons tusken Ljouwert en Snits wer sletten, en yn 1941 ek de stasjons tusken Snits en Warkum. Allinnich Boazum waard yn 1943 nochris iepene, mar yn 1944 waard ek dat stasjon definityf sletten. Nei't yn 1964 it fear ek stillein waard wie der allinnich noch in lokaal spoar mei seis stasjons oer.
Tripoly (Lybje)
It besjen wurdich
thumb|Yn de medina De medina, mei in muorre rûnom, is it âldste part fan Tripoly en bestiet meast út iuwenâlde huzen, moskeeën en paleizen. De medina is tagonklik troch trije poarten yn de stedsmuorre, de Bab Zanata yn it westen, de Bab Hawara yn it súdeasten en de Bab Al-Bahr yn it noarden. Súdeastlik fan de medina, oan it Griene Plein, stiet de Assaraya al-Hamra (it Reade Kastiel), in fersterke paleis mei ferskate binnenplakken dêr't tsjintwurdich in museum húsmannet. De medina hat ek in triomfbôge fan Markus Aurelius út de 2e iuw.
Spoar fan Ljouwert nei Starum
Skiednis
Yn 1972 waard lykwols it wikselplak yn Mantgum wer útwreide ta in stasjon. Yn 1973 krige Snits as earste plak yn Fryslân in twadde stasjon mei Snits Noard. En yn 1985 waard in nij stasjon in Drylts oanlein. Yn 1999 waard NoardNed as nije brûker oanwiisd. ProRail is de tasjochhâlder.
Takomst
Sûnt 1964 is ferskate kearen útsteld en hef it spoar op, of yn elts gefal it part fan Snits nei Starum. Meast wurdt dan útsteld en ferfang it spoar troch in busferbining. Mar sûnt it idee fan de sweeftrein besprutsen wurdt, wurdt as alternatyf ek de rûte Ljouwert, Starum, Inkhuzen, Amsterdam neamd, mei in fear, in tunnel of sels in dyk. De provinsje Fryslân stjoert lykwols oan op in lichtspoarferbining. Ek de Stifting Stoomtrein Fryslân stelde belang yn it spoar; dy hie fierútwurke plannen om fan Snits nei Starum as de Fryske Steamtrein Maatskippij in museumstoomtrein ride te litte.
C. Kan Hal
Sluting en sloop
By gelegenheid fan it sluten fan de hal waard in wedstriid spile tusken âld-Animo en âld-Olympus. Beide ferienings binne byinoar gien yn VC Sneek.
Spoar fan Ljouwert nei Starum
Bysûndere halten
Njonken de fêste halten hat NoardNed ek in pear kear in bysûndere halte ynfoege. Mei Simmer 2000 wie der foar Orfeo Aqua in halte by de Bombrekken. En mei yngong fan 2002 is der yn Jorwert in halte foar it Iepenloftspul Jorwert.
Ajaks (mytology)
thumb|250px|Ajax de Grutte tôget it lyk fan Agilles
Ajaks (Aldgryksk: Αἴας, Aias; Latyn: Aiax of Ajax) is de namme fan twa helden (tegearre de Aianten neamd) út de Grykske mytology, dy't optrede yn 'e ferhalen oer de Trojaanske Oarloch. De iene is Ajaks de Mânskere, of Ajaks de Grutte, de kening fan Salamis, en de oare Ajaks de Lytse, de soan fan kening Oïléus fan Lokris. Sjoch foar Ajaks de Mânskere ek Aias, de tradgeedzje fan Sofoklês.
Arriva
Skiednis
Yn jannewaris 2018 waard it byldmerk fan Arriva feroare.
C. Kan Hal
Sluting en sloop
De sporthal is yn 2007 sloopt, nei it sluten fan Sportpark Noorderhoek, om romte te meitsjen foar wentebou. Oant de dei fan hjoed is dêr noch net mei útein set, it terrein leit no braak. Sportsintrum Schuttersveld, mei de Schuttersveldhal, is yn 2006 iepene as ferfanging fan de C. Kan hal en omlizzende sportfjilden.
Arriva
Skiednis
Yn maart 2019 makke Deutsche Bahn buorkundich dat er Arriva ferkeapje woe, dochs waard yn novimber dat jiers besletten it foarearst út te stellen.
Hjoeddeistige tsjinsten
Arriva fersoarge tsjinsten oant 2010 yn Dútslân en oant 2014 yn Malta.
Bus
Yn jannewaris 1998 kocht Arriva de Nederlânske takke fan Vancom oan en yn desimber 1998 VEONN en Hanze Groep.
Yn juny 1999 sleat Arriva in gearwurkingsferbân, NoardNed, mei de Nederlânske Spoarwegen oer it fersoargjen fan bustsjinsten yn Fryslân, dêr't er yn 2003 foar 100% eigener fan waard mei de namme Arriva Iepenbier Ferfier.
Trein
Yn 1999 gie Arriva in gearwurkingsferbân, NoardNed, mei de Nederlânske Spoarwegen oan, dêr't yn 2003 er 100% de eigener fan waard. De namme Noardnet ferfoel twa jier letter. Yn 2005 bemachtige Arriva in 15-jierrich kontrakt foar treintsjinsten fan Grins nei Ljouwert, Delfsyl, Roodeschool en Nijeskâns. Ek bemachtige er it kontrakt fan Ljouwert nei Harns Haven en Starum. Letter yn dat jier bemachtige er it kontrakt foar treintsjinsten fan Doardt nei Gorkum en Geldermalsen. Yn 2012 begûn Arriva mei treintsjinsten yn 'e Achterhoeke en tusken Swol en Emmen. Mei al dy tsjinsten waard de Spurt ynset.
Enric Valor i Vives
Enric Valor i Vives (22 augustus 1911, Castalla - 13 jannewaris 2000, Falinsia) wie in ferteller en grammatikus út 'e autonome regio Falinsia, dy't ien fan de wichtichste bydragen levere ta it wer garjen en it herstel fan de leksikografy fan it Falinsiaansk, en wie ien fan de driuwende kreften efter de standerdisaasje fan it Katalaansk.
Tripoly (Lybje)
Stedebannen
<Gallery> File:Tripoli by night.jpg|Tripoly by nacht File:Arch Marcus Aurelius.jpeg|Triomfbôge fan Marcus Aurelius File:IMG 3235 pano.JPG|De haven fan Tripoly fanút Hotel Al-Kabir sjoen
Iisplaneet
In iisplaneet is in type planeet mei in oerflak dat hielendal of foar it oergrutte part út iis bestiet. Sokke planeten hawwe in mondiale kryosfear (it gebiet dêr't de ûndergrûn út iis bestiet). Under de iislaach giet ornaris in ierdske of terrestryske planeet beskûl. It iis kin opmakke wêze út wetter, mar ek út bgl. ammoniak of metaan. Under beskate definysjes fan it begryp 'iisplaneet' kinne ek guon moannen en dwerchplaneten yn it Sinnestelsel beflapt wurde. Iisreuzen binne in hiel oar slach planeten en wurde net ta de iisplaneten rekkene.
Skaaimerken en bewenberens
It oerflak fan in iisplaneet bestiet út iis. Dat iis kin, ôfhinklik fan 'e hearskjende temperatuer, foarme wêze út wetter, metaan, ammoniak, koalstofdiokside (ek wol bekend as "drûch iis"), koalstofmonokside, stikstof en/of oare flechtige stoffen. In iisplaneet mei in oerflak dat (fierhinne) út wetteriis bestiet, soe in trochsneed temperatuer hawwe moatte fan ûnder de 260 K (–13 °C). As it iisoerflak foar it meastepart bestie út koalstofdiokside en ammoniak soe de trochsneed temperatuer ûnder de 180 K (–93 °C) lizze moatte, en as it iis opmakke wie út metaan soe de trochsneed temperatuer ûnder de 80 K (–193 °C) lizze moatte.
Oan har oerflak binne iisplaneten omreden fan 'e ekstreme kjeld ûngaadlik foar libbensfoarmen dy't har op 'e Ierde ûntjûn hawwe. Mar in protte iisplaneten hawwe nei alle gedachten oseänen ûnder it iis, dy't ferwaarme wurde troch ynterne hjittens fan 'e planeet of troch tijkrêften fan in himellichem dat deunby de iisplaneet stiet, lykas in moanne of, as de iisplaneet sels in moanne is, in gasreus of iisreus. Floeiber ûnderiiswetter soe gaadlike omstannichheden foar libben hawwe kinne, sadat har fisken, plankton en mikro-organismen ûntwikkelje kinne soene.
Definysje en foarkommen
Hoewol't der yn it Sinnestelsel in protte izige himellichems besteane, kin net ien dêrfan as iisplaneet oantsjut wurde ûnder de definysje dy't de Ynternasjonale Astronomyske Uny (IAU) opsteld hat foar it begyp 'planeet'. De algemiene geofysyske definysje fan it begryp 'planeet' omfiemet lykwols ek de lytse izige wrâlden fan it Sinnestelsel, dy't sadwaande as iisplaneten beskôge wurde kinne soene. Dêrby giet it om moannen dy't like grut binne as guon planeten, lykas Ganymedes (in moanne fan Jupiter), Titan, Enseladus, Mimas, Tetys en Japetus (moannen fan Saturnus) en Triton (in moanne fan Neptunus), en teffens om alle bekende dwerchplaneten, wêrûnder Pluto, Seares en Earis.
Yn juny 2020 hypotetitsearren astronomen fan 'e Amerikaanske romtefeartorganisaasje NASA op basis fan wiskundige rekkenmodellen dat eksoplaneten mei oseänen, ek oseänen dy't beskûlgeane ûnder in tsjûke laach iis, yn 'e Molkewei wierskynlik in protte foarkomme. Der besteane ferskate kandidaten foar ekstrasolêre iisplaneten, wêrûnder OGLE-2005-BLG-390Lb, OGLE-2013-BLG-0341LB b and MOA-2007-BLG-192Lb.
Jacobus Henricus van 't Hoff
Jacobus Henricus van 't Hoff (Rotterdam, 30 augustus 1852 – Berlyn, 1 maart 1911) wie in Nederlânsk natuerkundige en gemikus, yn 1901 ûntfanger fan de earste Nobelpriis foar de Skiekunde.
Van 't Hoff waard yn Rotterdam berne as soan fan in medikus. Al fan jongs ôf hie er niget oan wittenskip. Tsjin it sin fan syn heit gie er nei Delft en letter nei Leien om natuerkunde te studearjen. Nei fierdergeande stúdzje yn Bonn en Parys helle er yn 1874 yn Utert op 22-jierrige leeftyd syn doktoraat.
Aastersk
Skiednis
Hoewol't de taalkundige G.G. Kloeke al oan it begjin fan 'e tweintichste iuw riddenearre dat as West-Fryslân foarhinne Frysktalich west hie, dat de Waadeilannen dat dan perfoarst oarspronklik ek west hawwe moasten, waard dat net daliks oannommen. Noch yn 1934 oppenearre de Grinzer heechlearaar Klaas Heeroma, dy't sels fan Skylge ôfkomstich wie, dat syn eilân fan oarsprong Frankysk west hawwe moast, mei't hy grutte oerienkomsten seach tusken it Midslânsk en de dialekten fan Flylân, Teksel, Wieringen, Drechterlân (by Inkhuzen) en de Saanstreek. Nei syn idee hie dy dialektgroep neat mei it Frysk út te stean, en sels it Stedsk hie neffens him in hiel oare oarsprong. De beide ûntsjinsisber Frysktalige úteinen fan Skylge seach er as frij jonge koloanjes fan Friezen dy't oarspronklik út 'e Súdwesthoeke ôfkomstich wiene. thumb|left|250px|De lokaasje fan it Aasterske dialekt yn it [[Fryske taalgebiet.]]
Tsjintwurdich is men fan betinken dat de oerienkomsten dy't Heeroma seach tusken it Midslânsk en de neamde Hollânske dialekten wier wol hout sniene, mar dat de ûnderlizzende oarsaak fan dy oerienkomsten no krekt it Fryske substraat is, dat it Midslânsk mei de Westfryske dialekten en it Saansk dield. Sadwaande slút de algemien oanfurde sjenswize fan hjoed de dei mear oan by Kloeke syn riddenaasje. Skylge moat oarspronklik hielendal ta it Fryske taalgebiet heard hawwe, mar waard ûnder de Midsiuwske Frysk-Hollânske Oarloggen yn 1396 troch Albrecht fan Beieren, de greve fan Hollân, beset, en kaam doe ûnder in Hollânsk bestjoer te stean dat oant 1942 duorje soe.
Dêrby fungearre Midslân iuwenlang as it bestjoerssintrum en sadwaande soe de befolking dêre en yn omlizzende doarpen en útbuorrens meitiid stadichoan ferhollânske wêze, krekt sa't dat op it Fryske fêstelân yn 'e stêden ek barde. Wat fierder oft men fan it bestjoerssintrum ôf kaam, wat lytser oft lykwols de ynfloed fan 'e Hollânske bestjoerstaal wie, dat op 'e westlike en eastlike úteinen fan Skylge beholden de pleatslike dialekten harren Fryske karakter. Wol hie it Midslânsk op it eilân de funksje fan in soarte fan lingua franca, in algemiene omgongstaal, dy't net inkeld troch de Midslanners sels, mar likegoed troch de lju fan West en de Aastersen behearske waard. Op dy manear droech it Midslânsk by oan in ferhollânskingsproses dat ek yn 'e beide oare dialekten dúdlike spoaren neilitten hat.
Status
It Aastersk genietet op Skylge gjin offisjele status of erkenning. Ek yn 'e provinsje Fryslân beskikt it as Frysk dialekt net oer erkenning los fan 'e Fryske standerttaal, en mei't it Aastersk frij fier fan dat Standertfrysk ôfstiet, hat de offisjele status dy't it as dialekt dêrfan yn prinsipe dielt, yn 'e praktyk net folle te betsjutten. Hoewol't men it Aastersk ynformeel sûnder beswier as ien fan 'e streektalen fan Fryslân beskôgje kinne soe, is it mar de fraach oft dat wetlik ek ta de mooglikheden heart, yn acht nommen dat mei "streektalen" yn 'e Fryske kontekst ornaris ferwiisd wurdt nei de net-Fryske dialekten yn Fryslân. As ôfwikend dialekt fan it Frysk, mei syn offisjele status, liket it Aastersk in bytsje tusken de wâl en it skip yn rekke te wêzen.
Hoewol't yn Fryslân sûnt 1980 ûnderwiis fan it Frysk op 'e basisskoallen ferplichte is, hat de gemeente Skylge dêr frijstelling fan, en folje de skoallen op it eilân de sa frijkommen tiid yn mei lessen "hiemkunde", oer de Skylger kultuer. Yn it Aastersktalige gebiet krije de bern ek les yn it Aastersk, dat dêrmei in útsûnderingsposysje ynnimt; it Skylgersk noch it Midslânsk hawwe in plak yn it Skylger ûnderwiis, en op 'e oare fjouwer Waadeilannen wurdt yn dit opsjoch likemin wat dien oan it pleatslike dialekt.
Taalgebrûk
Yn 1935 ferskynde it earste Skylger lêsboek (foar skoalbern), it saneamde Schylgerlaner Leisboek, wêryn't alle trije dialekten fan it eilân behannele waarden. De driuwende krêft dêrefter wie de Skylgerske taalaktivist en amateur-taalkundige Gerrit Knop. Yn 'e midden en de twadde helte fan 'e tweintichste iuw wiene it leden fan 'e famylje Roggen dy't har foar it behâld fan it Aastersk ynsetten. Benammen Cornelis Roggen (1900-1985) hat tige yn 't spier west as taalaktivist. Behalven dat er toanielstikken, koarte ferhalen en gedichten skreau, stalde er ek it Wêdenboek fon et Aasters gear, it earste wurdboek fan ien fan 'e Skylger dialekten, dat yn 1976 by de Fryske Akademy útkaam. Fjouwer jier letter folge ek noch in omsette wurdlist Nederlânsk-Aastersk.
Sprekkers
It Aastersk wurdt fan âlds sprutsen yn 'e doarpen Aasterein, Hoarne, Lies en omkriten, en teffens yn it eastlike part fan it doarp Formearum. Dêrmei beslacht it Aasterske taalgebiet de eastlike útein fan Skylge (dêrfandinne de namme fan it dialekt dy't yn it Standertfrysk oerset wurde kinne soe as "Eastersk"). Yn it westen waard foarhinne de grins mei it Midslânsktalige gebiet foarme troch It Jit, in paad dat yn 'e noard-súdrjochting dwers troch it doarp Formearum hinne rûn. Dat wie sa'n skerpe skieding, dat men rinnend oer It Jit, alteast neffens de ferhalen, de eilanners oan jins iene kant Aastersk praten hearre koe en oan jins oare kant Midslânsk. Neffens in skatting út 2004 soe it Aastersk doe noch sprutsen wêze troch sa'n 200 minsken, dy't frijwol sûnder útsûndering ta de âlderein hearden. Sadwaande nimt it tal sprekkers fan dit dialekt de lêste tsientallen jierren stadichoan fierder ôf. Yn 2018 skatte Richard van der Veen, de konservator fan Museum 't Behouden Huys, dy't foarhinne kursussen Aastersk joech, dat der op Skylge noch goed 100 minsken wiene dy't it Aastersk sprekke koene.
Ien fan 'e wichtichste redens foar de efterútgong fan it sprekkerstal is dat it Aastersk yn 'e tweintichste iuw, fan 'e ein fan 'e fyftiger oant de njoggentiger jierren, yn 'e measte húshâldings net mear trochjûn waard oan 'e bern, om't dialekt prate doe op Skylge not done wie. Yn it boek Taal van de Wadden wurdt in Aaster út Hoarne sitearre, dy't dêroer seit: "It is no hielendal yn. De minsken wolle graach in nambuordsje of in menukaart yn it dialekt. Allinnich it punt is dat de generaasje fan 'e sechstiger jierren no seit: 'We kinne it sels net goed prate, dus hoe kinne we it ús bern dan noch oanleare?' En seker as se trouwe mei ien fan bûten it eilân, dan is it faak hielendal problematysk." Likegoed ûntstie der nei 2000 ek ûnder de eilanners sels nije belangstelling foar it Aastersk, net yn it lêste plak troch de inisjativen fan 'e Aaster Jompraters ("Aasterske Jûnpraters"), dy't û.m. yn 2018 in toanielstik fan Molière yn it Aastersk oersetten, wêrfan't de foarstellings yn novimber al foàr de simmer hielendal útferkocht wiene.
Yn july 2018 ferskynde der in artikel yn 'e Ljouwerter Krante dat omtinken skonk oan de 24-jierrige Dyami Millarson út Ljouwert, dy't him troch selsstúdzje yn in moanne tiid it Aastersk eigen makke hie. In freon fan Millarson, Ken Ho út Hongkong, helle yn 2016 alle media yn Fryslân om't er yn twa moannen Frysk leard hie. Under in besyk oan Fryslân rekke er yn 'e ban fan it grutte ferskaat oan streektalen dat yn 'e provinsje sprutsen wurdt. Hy gie werom nei Sina mei in boek fol wurdboeken en grammatikagidsen, en learde himsels yn Hongkong it Aastersk oan. Doe't Millarson ek Aastersk prate koe, begûnen de beide taalhobbyisten yn dat dialekt mei-inoar te chatten. Millarson hie ek korrespondearre mei Richard van der Veen, dy't foar de krante oer befêstigje koe dat Millarson it Aastersk alteast skriftlik goed yn 'e macht hie.
Ferskillen mei it Skylgersk
De beide susterdialekten Aastersk en Skylgersk lykje gâns opinoar, hoewol't der ek dúdlike ferskillen binne. Dêrby giet it benammen om oare lûden en yn mindere mjitte om ûnderskie op it mêd fan it leksikon. Wat de lûdsferskillen oangiet it folgjende foarbyld: In oar ferskil is dat yn it Skylgersk ferlytsingsfoarmen by haadwurden dy't einigje op l, n, t en d gearstald wurde troch der it efterheaksel -tse (ynstee fan "-tsje") oan ta te foegjen: tsjettel wurdt dan tsjetteltse en laad wurdt laadse. It Aastersk stiet hjir tichter by it Standertfrysk, mei de foarmen tsjetteltsje en laadsje.
Ferskillen mei it Standertfrysk
It ûnderskie tusken it Aastersk en it Standertfrysk is folle grutter as dat mei it Skylgersk, hoewol ek wer net sa grut dat de ûnderlinge fersteanberens no drekt yn gefaar komt. De ferskillen lizze mar foar in lyts part op it mêd fan it leksikon, mei wurden as tae ("heit"), poeë ("beppe") en kiwyt ("ljip"). Nammenste mear ûnderskie is der op it mêd fan 'e klanklear. Sa hat Aastersk foarmen as trea ("trije"), jiw ("leaf"), snjoon ("sneon"), hoeng ("hûn") en jecht ("ljocht"). Fierders is it Aasterske ekwifalint fan 'e Fryske konsonantekluster [sk] (sk fan "skoalle") de yn it Frysk net foarkommende [sx] (sch fan school), bgl. yn schiep ("skiep"), schôd ("skaad") en schruwer ("skriuwer").