cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oerstreamdelling
In oerstreamdelling (Dútsk: Urstromtal) is in brede delling, dy't yn in iistiid foarme is oan de foet fan in aktyf, mar lange tiid op itselde plak lizzend, iisfront. In oerstreamdelling ûntstiet meidat ôfrinnend raanwetter fan it lâniis him fermingt mei wetter fan rivieren en in útwei siket lâns de foet fan de iismassa.
By de fergletsjering ûnder het Saaliën binne yn Nederlân ek in stikmannich oerstreamdellingen foarme. Bekend is de oerstreamdelling fan de Oeriselske Fecht, dy't foarme is yn it saneamde Drinte-stadium yn it Saalien. De grins fan it lâniis yn it noarden fan Nederlân lei doe op de line Teksel - Wieringen - Gaasterlân - Urk - Stienwyk - Súdwâlde - Emmen. It raanwetter fan de iiskap socht mei rivierwetter út it suden in útwei nei it westen. De oerstreamdelling fan de Fecht wie in stik grutter as de hjoeddeiske Fechtdelling. Yn it noarden fan de oerstreamdelling streamt no it rivierke de Reest, yn it suden de hjoeddeiske rivier de Fecht. De delling rûn ek fier nei it westen ta. Sa binne der spoaren fûn tichteby it Swifterbant fan no yn East Flevolân. In oar bekende oerstreamdelling is dy fan de Hunze yn Drinte, dy't foarme waard doe't it lâniis him fierder weromlutsen hie ta in iisfront yn East-Grinslân
Baaium
Baaium is in terpdoarp yn 'e gemeente De Waadhoeke. Yn 'e himrik fan Baaium leit oan de Kleasterwei yn 'e rjochting fan Winsum de buorskip Houten Baaium.
Baaium hat  ynwenners.
Skiednis
thumb|left|Midsiuwske tsjerke fan Baaium Om it ein fan de 12e iuw hinne waard troch de muonts Jelmer fan Mariëngaarde op it plak in tsjerke stifte. Hy krige dêrby help fan de abt fan Lidlum en fan in ryk frommis mei de namme Simk. Dat barde yn it ramt fan de ferhûzing fan de nonnen fan it kleaster Lidlum of Mariëndelle yn 1186. Kleaster Lidlum wie as dûbelkleaster fan Mariëngaarde oergien nei de Premonstratinzerske oarder en dy stie gjin dûbelkleasters ta. Dêrom moasten de nonnen dêrwei en by Baaium waard in gaadlik plak fûn foar de nije kleasterstifting. Fanwegen de lokaasje op in terp waard it kleaster ek wol Sint-Michaelsberch (Sint-Michylsberch) neamd, mar it meast bekend waard it kleaster ûnder de namme Muontsebaaium. Mei de reformaasje yn 1580 kaam der lykas foar oare kleasters ek in ein oan it kleaster fan Baaium.
De reformaasje gie yn Baaium stadich en yn alle gefallen bleau in diel fan de ynwenners katolyk, want yn oktober 1703 krige de grytman fan Hinnaarderadiel in brief fan Deputearre Steaten om de roomske preester te ferbieden in misse op te dragen yn 'e kapel fan Baaium. Yn 1840 wiene noch altiten jimmeroan 20 fan de goed 100 ynwenners roomsk, de oare bewenners wiene foar it measte herfoarme.
left|thumb|Baaium omtrint [[1950]] Yn april 2000 waarden yn in stikje greide súd fan de Alde Baaiumerdyk resten fan in 12e iuwske stins fan dowestien fûn. Oer de skiednis fan de stins is neat bekend. , útsein dat dy mei de Eeckemastins ferweve is, dy't himelsbreed likernôch 100 m noardeastlik fan dy stins stie. De Eeckemastins stie oant 1685 by Baaium en waard tusken 1602 en 1610 bewenne troch grytman Ulbo van Aylva fan de gritenij Baarderadiel.
Yn 1832 moast men noch om it doarp hinne ride oer de Alde Baaiumer dyk. De Baaiumer Opfeart slút op de Frjentsjerter Feart oan.
De midsiuwske tsjerke waard yn 'e twadde helte fan de 19e iuw yn fazes ôfbrutsen en ferfongen troch nijbou. It doopfont fan de tsjerke bestiet út stikken Bentheimer sânstien út de 14e iuw, dy't yn 1668 opgroeven binne. Mooglik tsjinnen de stikken stien as alter of om it koer fan 'e tsjerke te skieden en waarden se foar de byldestoarm yn 'e grûn ferstoppe. Der is in grut doopfont fan makke, dy't sa grut is, dat de útdrukking 'Sa grut as it Baaiumer doopfont' ûntstie.
Mienskip
Baaiumers wurde tradisjoneel foar eartpotten útskolden. It doarpshûs hjit dan ek 'De Eartpot' en it doarpskrantsje 'Ut 'e Eartpot'. Baaium hat in feriening fan doarpsbelang.
Tsjerke
thumb|260px|Tsjerke fan Baaium
Befolkingsferrin
(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2015 en 2020: Alle Cijfers)
Ferskaat
thumb|left|Wynmotor Baaium
Strjitten
Alde Baaiumerdyk, Alde Dyk, Buorren, Foarstreek, Hasthemerwei, Kleasterwei, Werpsterwei.
Sminkefeart
thumb|Skjirreslipersbrêge thumb|De Sminkefeart op de hichte fan Golfclub Gaasterland, nei it westen ta sjoen De Sminkefeart is in feart yn de gemeente De Fryske Marren. De feart rint njonken de Sminkewei fan de Van Swinderenfeart tusken Elfburgen en de Lycklemabosken nei it suden yn de rjochting fan Aldemardum. De namme Sminkefeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Sminkevaart.
De Sminkefeart waard eartiids de Stiendollersfeart neamd. Dizze namme soe de feart krigen hawwe troch de by it graven fan it kanaal opdolde swerfstienen, dy't brûkt waarden foar de fersterking fan de seewarring. It kanaal rint ten noardeasten fan Aldemardum en rint ten súdwesten fan de Kippenburch út yn de Van Swinderenfeart, in ferlinging fan De Luts. Beide kanalen waarden yn 1840 groeven yn opdracht fan de grutgrûnbesitter Van Swinderen. Fia dizze kanalen kie it ikehout út de bosken ôffierd wurde, omkeard waard der fruchtbere terpgrûn út de klaaistreek fan Fryslân oanfierd. Troch de oanlis fan dizze kanalen waard de ôfwettering fan dit diel fan Gaasterlân ferbettere. Ten westen fan de Sminkefeart leit de Roekebosk en ten easten it terrein fan de Golfclub Gaasterlân.
Oer de Sminkefeart leit in de Alde Balksterwei in brêge mei de namme Skjirreslipersbrêge. De brêge soe syn namme krigen hawwe troch de earste passant dy't oer de brêge rûn nei it klearkommen derfan. Efter de brêge soe in wenboat fan in famylje fan skjirreslipers lein hawwe. In oare lêzing is dat de brêge nei in skjirresliper neamd is dy't hjir in famke fermoarde hawwe soe.
Kristenferfolging
thumb|500px|Godtsjinstfrijheid it lân, op grûn fan it rapport Global Restrictions on Religion, The Pew Forum on Religion & Public Life, desimber [[2009 (ljochtgiel: net safolle beheinings - read: tige protte beheinings)]] Kristenferfolging is it systematysk en op wiidfiemjende wize diskriminearjen fan minsken op grûn fan harren kristlike leauwe, wêrtroch dizze groep slim beheind wurdt yn har libbensmooglikheden. Yn it generaal wurde mei kristenferfolgings de behanneling fan de kristenen yn it Romeinske Ryk bedoeld. Ek yn de 21e iuw wurde kristenen noch slim ferfolge, benammen yn Islamityske lannen, mar ek yn bygelyks Sina.
Atanarik
Atanarik (Latyn: Athanaricus) († 25 jannewaris 381) wie in foaroanman by de Fisigoaten (Tervingy). Tusken likernôch 355 oant 380 hie er it bewâld oer in gebiet yn Walachije en Bessaraabje. Hy stiet bekend as in ûntwikkelt foarst dy't yn de skriftlike boarnen fan dy tiid kening en rjochter neamd waard. Hy fierde kriich tsjin de Romeinen en ferfolge de kristenen ûnder syn folk.
Kening of Rjochter
De beneaming fan rjochter dy't de Romeinen foar Atanarik brûkten is neffens de Eastenrykske histoarikus H. Schreiber stuolke op in fersin. It Goatyske wurd foar kening thiudan hearde de Romeinen nammentlik as iudex (Latynsk foar rjuchter) yn de earen. By wize fan fersin hawwe sy de titel kening mei rjuchter ferwiksele. It inkele feit dat Atanarik neffens de Romeinen de titel fan rex ôfwiisde krige dêrtroch ek in logyske ferklearring. Hy woe net "rex" neamd wurde, it Romeinske wurdt foar kening, mar gewoan "thiudan".
Kriich mei Rome
Atanarik wurdt yn de skiednis foar it earst neamd yn 365. Dat jier docht syn folk, de Fisigoaten, in ynfal yn it Romeinske Ryk besuden fan de Donau-grins. Legeroanfierder Prokopius waard der troch keizer Falens op útstjoerd om de Goaten fuort te jeien. Lykwols lit Prokopius him ta keizer útroppe en slút er in ferdrach mei de Goaten. Atanarik wie yn dy tiid wurdfierder fan de Goatyske lieders. Hy stjoerd goed 3.000 Goaten foar stipe nei Prokopius ta, mar at dy yn Konstantinopel arrivearje, docht bliken dat de usurpator al troch de Romeinen terjochtsteld wie. De Goaten stypje in oare usurpator Marsellus dy't him ta (tsjin)keizer útroppe lit, mar at dy ek stjert of ôftrêde moat lûke de Goaten harren tebek. Troch de troepen fan Falens wurde sy ynhelle en yn ferskate Trasyske stêden finzen set. Atanarik easket harren frijheid, mar dat bart net.
Keizer Falens riede in grutte strafekspedysje tsjin de Goaten ta fanwege harren stipe oan Prokopius. Yn 367 stutsen syn troepen de rivier de Donau oer en krongen it Goatyske gebiet yn. Atanarik gong mei syn troepen de Romeinen út de wei, sadat de Romeinen yn Walachije fernielings oanbrochten. Ek yn de jierren dêrnei gie de kriich mei tuskenskoften troch. Yn 369 mûne dat út yn in grutte fjildslach yn Bessaraabje tusken Romeinen en Goaten dêr't it heale leger fan Atanarik by belutsen wie. De slach waard ferlern toch Atanarik mar dy koe him sa tebeklûke dat de ferliezen beheind bleaune. Yn septimber slute Falens en Atanarik frede. De frede waard ûndertekene op in skip op de Donau. De Goaten ûnthjitten de Romeinen it ryk net langer yn te kommen en behâlde harren status fan 'foederati' en 'amici' (freonen) fan it Romeinske Ryk. De hannel tusken de twa steaten waard beheine ta twa grinsposten.
Kristenferfolging 369-372
Neidat er frede sletten hie, en er de oerienkomst tekene hie, koe Atanarik wer mei ynlânske problemen oan 'e gong. Tusken 369 en 372 kaam it ta in grutte kristenferfolging by de Goaten. It kristendom, (sawol it katolisisme as it arianisme), makke yn de 4e iuw opgong by de Goaten. Dat wie foaral te tankjen oan it eardere missy-wurk troch Wulfila. Foar Atanarik, in oertsjûge heiden, wie it kristendom net allinnich in bedriging foar de stamgoaden, mar kristenen waarden troch him ek sjoen as temûke hantlangers fan de Romeinen. Al earder wie by de Goaten tsjin kristenen optreden. Eardere kristenferfolgings barden (mooglik laat fan Atanarik syn heit) al om 348 hinne. In groep Goatyske kristenen (sa ek Ulfila) libbe sûnt yn de Romeinske provinsje Moesia (de Gothi minores). Eltse stam moast in ôfgodsbyld sintraal stelle en eltsenien moast dêroan offerje. Wa't wegere moast deadien wurde.
Fritigern
In Goatyske prins, Fritigern, woe de macht fan Atnarik oernimme. Hy naam kontakt op mei keizer Falens, en krige dy syn stipe foar it ûnthjit om him ta it (ariaansk) kristendom te bekearjen. Tusken 372 en 376 wie der striid tusken oanhingers fan Atanarik en dy fan Fritigern.
De Hunnen
At de Hunnen yn 376 as de in ynfal dogge yn it lân fan de Goaten, nimt Atanarik it befel op him fan it feriene Goatyske leger. De Greutingy, dy't eastlik fan de Tervingy wennen, wiene troch de Hunnen ferslein en westwerts flechte it gebiet fan de Tervingy yn. Atanarik nimt stelling oan de swette, de rivier de Dnjepr. Dêr foelen de Hunnen de Goaten by ferrassing oan, en lykas tsjin Falens ferlear Atanarik de fjildslach, mar koe wol in goed hinnekommen fine sûnder al te grutte ferliezen. Fierder nei it easten set Atanarik útein mei de bou fan in nije ferdigeningsliny, mar as de Hunnen dêr oankomme wurdt hy op 'e nij ferslein.
Britswert
thumb|300px|Buorren Britswert is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, east fan Wommels by de Frjentsjerter Feart. It doarp hat likernôch 100 ynwenners (2021).
Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984, makke Britswert diel út fan de gemeente Baarderadiel. Neidat it yn 1984 oergien wie nei de nije gemeente Littenseradiel kaam it yn 2018 by de gemeente Súdwest-Fryslân.
Mienskip
De eardere skoalle wurdt nei ferbouwingen sûnt 1982 as doarpshûs ( Us Honk ) brûkt. De feriening fan Doarpsbelangen Britswert/Wiuwert hat in wynmole "De Twa doarpen" oankocht. De opbringst is foar de mienskip.
Bouwurken
De romanogoatyske Sint-Joaristsjerke is boud mei Fryske moppen stiet op de terp fan it doarp. Trochdat de terp ôfgroeven is fersakke it koer. Yn 1514 hat de tsjerke yn 'e brân stien. Geert van Wou jr. makke de tsjerkeklok út 1534 en oan de súdkant sit in lytse poarte, mei in túfstik dat de troch de famylje Van Aylva betelle 18e-iuwske restauraasje betinkt. Yn de tsjerke leit in grêfstien fan de famylje Aggema. Simmerdeis is yn it gebou wurk fan Fryske keunstners te sjen.
Súdlik fan it doarp stie in lytse Amerikaanske wynmotor, dy't nei brekfalligens lang om let yn 2013 ôfbrutsen waard.
Doarpswapen
De gouden brêge komt fan brits, dat brêge betsjut, -wert komt fan wird of terp. Oant 1855 lei it doarp oan in mar, in oerbliuwsel fan in útrinner fan de Middelsee en wie skipsbou fan belang. Dy wurdt troch it anker werjûn. De leelje symbolisearret de spesifike planten yn de eardere Britswerter Mar. It klaverblêd is in symboal foar de lânbou.
Strjitten
Buorren, Froonackerdyk, Jeth, Kleasterdyk, Kromwâl, Swarte Mole, Terp.
Na-Dené-talen
De Na-Dené-talen, soms de Ejak-Tlingit-Atapaskyske talen neamd, foarmje in taalfamylje wêrfan't de talen sprutsen wurde troch in oansjenlik tal Yndiaanske folken yn Alaska, noardwestlik Kanada, it Súdwesten fan 'e Feriene Steaten en by de Pasifyske kust fan Oregon en noardlik Kalifornje lâns. De Na-Dené-talen wike folle mear ôf fan 'e oare kloften fan troch Yndianen sprutsen talen, en komme dúdlik fuort út in twadde migraasjeweach út Sibearje, dy't plakfûn hawwe moat tusken de eardere algemiene Yndiaanske migraasje en de lettere folksferhuzing fan 'e Inûyt en de Aleoeten.
Etymology
De namme 'Na-Dené' waard yn 1915 betocht troch de ferneamde Amerikaanske taalkundige Edward Sapir. Hy stalde de term gear út it wurd Dené, dat yn in protte Atapaskyske talen "folk" betsjut, wylst na yn it Tlingit "folk" en yn it Haida "hûs" en "wenje" betsjut (it bestean fan it Ejak wie Sapir doedestiden ûnbekend).
Besibskip
De Na-Dené-talen falle útinoar yn 'e Atapaskyske taalkloft en twa talen dy't binnen it ferbân fan 'e Na-Dené-talen isolearre binne, te witten it Ejak en it Tlingit. In trêde isolearre taal, it Haida, waard foarhinne altyd en tsjintwurdich ek noch gauris ta de Na-Dené-talen rekkene, hoewol't guon taalkundigen no sizze dat der gjin bewiis is foar in bân tusken de Na-Dené-talen en it Haida. Yn 2008 waard der lykwols àl in bân ûntdutsen mei de Jenisejaanske talen fan sintraal Sibearje, wêrmei't de Na-Dené-talen de Dené-Jenisejaanske taalfamylje blike te foarmjen.
Talen
De grutste taal fan 'e Na-Dené-famylje is it Navaho, dat 170.000 sprekkers hat. Alle oare talen mei-inoar hawwe 30.000 oant 35.000 sprekkers, en in protte Atapaskyske talen ferkeare op it rântsje fan it útstjerren, mei mar inkele hûnderten of sels mar tsientallen sprekkers. Alle Apache-talen hearre ek ta de Atapaskyske kloft, en it Westlik Apache is mei 14.000 sprekkers de op ien nei grutste Na-Dené-taal. It Tsjippewyan, fan noardwestlik Kanada, mei 12.000 sprekkers, hat kwa oerflak it grutste taalgebiet fan alle Yndiaanske talen yn Noard-Amearika. It Tlingit hat noch likernôch 700 sprekkers, wylst it Ejak yn 2008 útstoarn is. It Haida hie yn 2014 noch 24 sprekkers.
Bergen-Belsen
Betinkings- en stúdzjesintrum
Op it terrein fan it eardere kamp Bergen-Belsen is in besikers- en stúdzjesintrum festige. It terrein is in soarte fan park mei taluds en symbolyske grêven. Op ien fan dy symbolyske grêven stiet in stien foar Anne Frank en Margot Frank. It terrein hat sa'n tsien monuminten. Op it plak dêr't fuort nei de befrijing in bjirkehouten krús dellein waard troch de befrijde oerlibbenen, stiet no in fiif meter heech houten krús. Der is in hege pylder by in betinkingsmuorre. Bûten it eardere kamp wienen massagrêven foar Russyske en Poalske kriichsfinzenen. Dat plak is ek in monumint. De fierderop by Bergen lizzende Rampe wurdt wer brûkt troch it Dútske leger. Op it âldste stikje spoar stiet in neimakke feewein sa't dy yn de oarloch brûkt waarden foar it ferfier fan minsken.
thumb|center|1000px|Bergen-Belsen
Eileen Ryan
Eileen Ryan (New York, 16 oktober 1927 - Malibu, Kalifornje, 9 oktober 2022) wie in Amerikaansk aktrise en de frou fan akteur en regisseur Leo Penn. Se wie ek mem fan trije soannen: akteurs Sean Penn en Chris Penn (1965-2006), en ek sjonger Michael Penn.
Eileen Ryan ferstoar op 9 oktober 2022, yn 'e aldens fan 94 jier.
Anargisme
By de opkomst fan it sosjalisme wie it anargisme in frij sterke sydstreaming. Spoaren fynt men yn De Klok en Morgenrood. Doetiids krijt ek Lev Tolstoj in soad omtinken.
Fryske anargisten
Predikanten as Louis Adrian Bähler fan Skiermuontseach, Sibillus Catharinus Kylstra fan De Rottefalle neame har kristen-anargist. Ek stypje hja de koloanje yn Blaricum (Ynternasjonale Bruorskip).
Helga Ruebsamen
Helga Margot Erika Ruebsamen (Batavia, Weltevreden (Nederlânsk-Ynje), 4 septimber 1934 - De Haach, 8 novimber 2016) wie in Nederlânsk auteur fan joadsk komôf. Sy wie ek kollumnist yn De Volkskrant.
Hja folge balletlessen yn Parys by Olga Preobajenskaja. Yn har wurk set se har ôf tsjin it boargerdom en lit hja in foarkar foar de selskant fan it libben sjen. Har wurk is oerset yn it Dútsk, Ingelsk en Frânsk.
Junior Rely
De Junior Rely is in Fryske literatuerpriis foar jongerein fan 12 oant 18 jier, dy't takend wurdt foar it bêste ynstjoerde Frysktalige stik proaza of poësy. De priis is in inisjatyf fan de Afûk en it ynternettydskrift Doar. De priis is ynsteld ta gelegenheid it 50-jierrige bestaan fan de Rely Jorritsmapriis yn 2004. Yn syn testamint bepaalde Rely Jorritsma dat der alle jierren in wedstriid foar Fryske proaza en poëzy organisearre wurde moat om it skriuwen yn it Frysk te stimulearjen. It prizejild komt út de opbringsten fan it Rely Jorritsmafûns. Oan de Junior Rely is in bedrach fan 500 euro ferbûn.
De winner fan de Junior Rely wurdt oanwiisd troch in faksjuery.
2015
Sjueryleden: Erica Bergema, Thys Wadman, Anneke van der Werf (jeugdsjuerylid)
2014
De sjuery bestie yn 2014 jier út Erica Bergema, Thys Wadman en jeugdsjuerylid Anneke Smid. It totale bedrach oan prizejild dat ûnder de winners fan de Junior Rely ferparten waard wie € 500,-.
2012
Sjueryleden: Ate Grypstra, Erica Bergema en jeugdsjuerylid Annette Adema
2011
Sjueryleden: Auck Peanstra (foarsitter), Ate Grypstra en Casper Oukes (priiswinner 2010).
2010
Sjueryleden: Auck Peanstra (foarsitter), Ate Grypstra en Jorn van der Schaar (priiswinner 2009).
2009
Sjueryleden: Elizabeth Hietkamp en Auck Peanstra
2007
Sjueryleden: Elizabeth Hietkamp (redakteur Doar), Akky van der Veer (skriuwster) en Froukje Postma (priiswinneresse 2006).
2006
Sjueryleden: Arjan Hut (skriuwer en redakteur Doar), Akky van der Veer (skriuwster) en Lizabeth Dijkstra (priiswinneresse 2005).
2005
Sjueryleden: Arjan Hut, Baukje Wytsma en Katynke van der Vliet (priiswinneresse 2004).
2004
Sjueryleden: Arjan Hut (skriuwer en redakteur fan Doar), Ernst Bruinsma (redakteur De Moanne), Baukje Wytsma (skriuwster), Wieberen Peenstra en Aafke van der Hem (beide lid fan de jongereinried fan de gemeente Littenseradiel).
Brij
Brij waard yn Fryslân in soad iten. Yn it Frysk Wurdboek wurde wol 27 soarten neamd.
It bekendst wienen sûpenbrij, rizenbrij en en sûpenmoallenbrij. Fierders: peareltsjebrij, greveltsjebrij, gruweltsjebrij, krintsjebrij, popkebrij, anyskebrij, puddingbrij, koalbrij, appelbrij, prottelbrij, gruwelbrij, roggenbrij, bakkenbrij, balkenbrij, molke-en-moallenbrij, sûpenmoallenbrij, bakkenbrij, wetenbrij, sûpengrottenbrij, groattenbrij, molke-en-groattenbrij, grysmoalbrij, sûpengroattenbrij, molke-en-rizenbrij, havermoutbrij, gesondheidsbrij en weetbrij.
Denis Anatoljevitsj Monastyrski
Denis Anatoljevitsj Monastyrski, Oekraynsk: Денис Анатолійович Монастирський, (Khmelnytsky, 12 juny 1980 – Brovary, 18 jannewaris 2023) wie in Oekraynske advokaat en politikus dy't fan 16 july 2021 oant syn dea by in helikopterûngemak yn 2023 minister fan Ynlânske Saken fan Oekraïne wie.
Libben en wurk
Denis Monastyrski waard berne yn de tiid fan de Sovjet Uny. Hy is ôfstudearre oan de rjochtefakulteit fan de Khmelnytsky Universiteit foar Management en Rjocht. Hy studearre ek oan de Nasjonale Akademy fan Wittenskippen fan Oekraïne en promovearre yn de rjochten. Monastyrski wurke sûnt 2007 as advokaat.
Yn de oanrin nei de Oekraynske presidintsferkiezingen fan 2019 siet Monastyrski yn it team fan kandidaat en lettere presidint Volodymyr Zelensky as saakkundige op it mêd fan herfoarming fan de rjochtshanthavening. Hy stelde him kandidaat foar Zelenskyj's Sluha narodu partij by de Oekraynske parlemintsferkiezingen fan 2019 en waard keazen yn it Oekraynske parlemint. Dêr waard er haad fan de parlemintêre kommisje foar wetshanthavening.
Monastyrski kaam op 18 jannewaris 2023 om by in helikopterûngelok yn Brovary, in foarstêd fan Kiëv, wêrby't ek 14 oaren it libben ferlearen.
Chabarovsk (kraj)
thumb|Regearingsgebou fan de kraj yn Chabarovsk thumb|Komsomolsk oan de Amoer De kraj Chabarovsk (Russysk: Хабаровский край, Khabarovsky kraj, IPA: [xɐˈbarəfskʲɪj kraj]) is in dielgebiet fan Ruslân en leit yn it Russyske Fiere Easten en is part fan it Federaal distrikt Fiere Easten. De haadstêd is Chabarovsk, de grutste stêd yn it Russyske Fiere Easten, dêr't likernôch de helte fan de totale befolking fan de kraj wennet. De kraj Chabarovsk is it fjirde grutste dielgebiet neffens oerflak en hat in befolking fan 1.298.978 (2022).
Partij voor het Noorden
De Partij voor het Noorden is in regionale politike partij dy't warber is foar de belangen fan de provinsjes Grinslân, Fryslân en Drinte. De PvhN stribbet nei in eigen parlemint foar de trije noardlike provinsjes yn Nederlân. Boppedat wol de partij dat 25% fan it ierdgasjild ornearre wurdt foar Noard-Nederlân.
Chabarovsk (kraj)
Geografy
De fegetaasje fan de kraj bestiet út tûndra en taigabosk yn it noarden, út sompich wâld yn de sintrale flakte en bluisterich bosk yn it suden. De wichtichste rivieren yn de kraj binne de Amoer, Amgûn, Oeda en Tûgoer. Berchtmen yn de kraj binne it Boerejaberchtme, it Badzjalberchtme mei de heechste pyk de 2.221 meter hege Gora Ulûn, de Jam-Alin, de Dûsse-Alin, de Sichote-Alin, it Dzjûgdzjoerberchtme, it Kondjor-massyf, en parten fan it Sûntar-Chajataberchtme, dêr't de berch Berill it heechste punt fan de kraj fan is. Der binne ferskate skiereilannen oan de kust fan de kraj. Eilannen foar de kust fan de kraj binne ûnder oaren de Sjantar-eilannen. It eilân Sachalin, it grutste eilân fan Ruslân, foarmet mei de eilannen fan de Koerilen de oblast Sachalin.
Partij voor het Noorden
Fertsjinwurdiging
Sûnt 11 maart 2003 is de Partij voor het Noorden mei twa sitten yn de Provinsjale Steaten fan Grinslân en sûnt 6 maart 2006 hat de partij ien sit yn de gemeenterie fan Delfsyl.
Chabarovsk (kraj)
Skiednis
Neffens ferskate Sineeske en Koreaanske boarnen wennen yn it súdlike part fan de kraj ien fan de fiif Sjiwei-stammen. De Bo-Sjiwei en de Swartwetter Mohe-stammen holden harren ta yn it westen en easten fan it Boerajaberchtme en de Lytse Hingan.
Yn de njoggentjinde iuw hold de Russyske generaal en diplomaat Nikolaj Moeravjov-Amoerski der in hurdere line op nei oangeande de relaasje mei Sina. Hy easke it gebiet om de ûnderrin fan de Amoer op foar Ruslân. Yn 1852 ferfear in Russyske ekspedysje ûnder lieding fan Moeravjov nei de Amoer. Yn 1857 setten Russyse Kozakken en lânwurklu harren nei wenjen yn de delling fan de Amoer. Yn 1858, by it Ferdrach fan Aigun erkende Sina it bekken fan de ûnderrin fan de Amoer oant de rivier de Ussoeri ta. Dy rivier waard de grins tusken it Russyske Keizerryk en it Sineeske Keizerryk ûnder de Qing-dynasty. Dat joech Ruslân frije tagong ta de Grutte Oseaan. De Sineesk-Russyske grins waard by de Konvinsje fan Peking yn 1860 krekter fêstlein doe't it Ussoeri-territoarium, dy't troch beide Ruslân en Sina bestjoerd waarden, folslein Russysk waard.
De kraj Chabarovsk waard op 20 oktober 1938 doe't de kraj Fiere Easten yn twaen spjalte waard tusken de krajs Chabarovsk en Primorje. De oblast Kamtsjatka, dy't ûnder de kraj Fiere Easten foel, kaam ûnder it foech fan de kraj Chabarovsk, tegearre mei de autonome distrikten (okrûgs) fan Tsjûkotka en Korjaakje. Yn 1947 waard it noardlike part fan Sachalin mei it súdlike part gearfoege en foarmje de oblast Sachalin. Yn 1948 waarden guon súdwestlike parten fan de kraj Chabarovsk ôfskaat en foarmje de oblast Amoer. Yn 1953 waard de oblast Magadan foarme út it noardlik part fan de kraj Chabarovsk en dy krige ek it foech oer Tsjûkotka, dy't doe noch ûnder Kamtsjatka foel. Yn 1956 krige de kraj Chabarovsk syn hjoeddeistige foarm doe't de oblast Kamtsjatka syn eigen bestjoer krige en Korjaakje waard dêr part fan waard.
Ekonomy
thumb|Chabarovskbrêge oer de Amoer hinne De kraj Chabarovsk is it meast yndustriële gebiet fan it Russyske Fiere Easten. Ien fan de grutste yndustryen is it militêr-yndustrieel kompleks yn Komsomolsk oan de Amoer. Ek is der yn de kraj in soad metaalferwurking yn de grutte stêden, fierders noch houtyndustry, fiskerij en mynbou, dêr't goud, koper en tin wûn wurde. De grûnstofwinning fan de grûnstoffen, dêr't de regio ryk oan is, is lykwols net folslein ûntwikkele. Komsomolsk oan de Amoer is it izer- en stielsintrum fan it Russyske Fiere Easten. In piiplieding rint fan it noarden fan Sachalin nei de raffinaderijen yn Chabarovsk. Yn de delling fan de Amoer is lânbou en wurde benammen weet en soaja ferboud. De haadstêd Chabarovsk leit oan de Transsibearyske Spoarline dêr't er oer de Amoer hinne rint.
Bestjoersyndieling en grutte plakken
thumb|Amoersk thumb|Nikolajevsk oan de Amoer De kraj bestiet út 17 rajons en 2 stedsdistrikten. De stedsdistrikten besteane út de twa grutste stêden Cabarovsk en Komsomolsk oan de Amoer. Meiïnoar binne der 7 stêden en 19 plakken mei in stedsk karakter.
Befolking
Neffens de folkstelling fan 2010 hie de kraj Chabarovsk 1.343.869 ynwenners, dêr't 91,8% fan de befolking út etnyske Russen, 2,1% Oekraïners, 0,8% Nanai, 0,6% Tataren, 0,6% Koreanen en 0,4% Wytrussen bestiet.
Partij voor het Noorden
Jeropeesk Parlemint
Yn 2004 die de partij mei oan de ferkiezings foar it Jeropeesk Parlemint. De partij helle 18.234 stimmen (0,4% fan de stimmen), net genôch foar in sit. Yn it noarden fan Nederlân wie dat 4-5% fan de stimmen.
The Golden Compass (film)
The Golden Compass is in Amerikaansk-Britske bernefantasy-aventoerefilm út 2007 ûnder rezjy fan Chris Weitz, mei yn 'e haadrollen Dakota Blue Richards en Nicole Kidman. De titel betsjut "It Gouden Kompas". De film kin ek ta it sjenre fan 'e steampunk rekkene wurde, en is basearre op 'e roman Northern Lights, fan 'e Ingelske auteur Philip Pullman, dy't yn Noard-Amearika útbrocht waard as The Golden Compass. It ferhaal spilet yn in parallel universum, dêr't de sielen fan minsken yn bistefoarm njonken harren rinne en in dogmatyske religieuze organisaasje, it Magistearium, besiket en lis it near op frije wil. Om dat te berikken wurde bern ûntfierd troch de saneamde Lokkers, dy't yn it geheim foar it Magistearium wurkje. It weesfamke Lyra Belacqua ûntsnapt oan 'e kâldhertige frou Coulter, en jout har by in clan nomadyske seefarrende Sigeuzen om yn it hege noarden, yn it lân fan 'e Panserbjørne, de pânserdragende iisbearen, op 'e siik te gean nei har weiwurden freonen Roger en Billy.
Northern Lights wie it earste diel fan Pullman syn trilogy His Dark Materials. It wie de bedoeling dat ek de oare beide dielen ferfilme wurde soene, mar dat doarst filmstudio New Line Cinema blykber net oan fanwegen fûleindige krityk fan kristlike organisaasjes op it "ateïstyske boadskip" fan His Dark Materials (ek al wie dat yn The Golden Compas al tige ferwettere). Fan 'e filmkritisy krige The Golden Compass mingde resinsjes, mar yn 'e bioskopen wie de film kommersjeel súksesfol. The Golden Compass wûn sawol de Oscar as de BAFTA foar bêste special effects.
Plot
Op in Ierde yn in parallel universum bepaalt in religieuze organisaasje dy't it Magistearium hjit wat de befolking leauwe, witte en sizze mei. Yn dy wrâld residearret de siel net yn 'e minske, lykas op ús Ierde, mar bestiet er bûten it minsklik lichem en nimt er de foarm fan in bist oan, dat in dæmon neamd wurdt. Sokke dæmones kommunisearje mei harren persoan as wiene se in selsstannige entiteit, mar nettsjinsteande dat moatte se altyd deunby harren persoan bliuwe. De iennichste útsûndering op dy regel binne de heksen fan 'e loft, dy't fûgelfoarmige dæmones hawwe dy't lange ôfstannen fan harren fysike lichem reizgje kinne. By bern hat de dæmon noch gjin fêste foarm oannommen en feroaret er oanhâldend fan stal.
Lyra Belacqua is in weesfamke, dat grutbrocht wurdt oan it Jordan Kolleezje yn Oxford. Har noch feroarlike dæmon hjit Pantalaimon of koartwei Pan. Lyra har omke, hear Asriël, is in ferneamd ûntdekkingsreizger en wittenskipper dy't oan it Jordan Kolleezje ferbûn is; dêrfandinne dat er syn omkesizzer dêr op 'e noed fan it tsjinstfolk en de heechlearaars efterlitte kin. Lyra har freonen binne twa jonges fan har jierren: Roger Parslow, in weesjonge dy't yn 'e kokens wurket, en Billy Costa, dy't fan Sigeuzysk komôf is. By it boartsjen meitsje de bern inoar bang troch bedrigings mei de Lokkers, in dizenige groep misdiedigers dy't it foarsjoen hat op bern. Sokken ûntfiere bern út 'e earmere maatskiplike klassen, wêrnei't dyselden nea wer sjoen wurde.
Lyra har omke Asriël is yn 'e ban rekke fan it saneamde 'Stof', in ûngrypbere substânsje yn 'e foarm fan kosmyske dieltsjes, dy't fan it Magistearium net iens neamd wurde mei. As Asriël op in dei weromkeart nei Oxford wurdt syn libben rêden troch de ûndogenske Lyra, dy't harsels yn in kast ferburgen hat om syn moeting mei de rektor en de oare heechlearaars ôf te lústerjen. Sa kin it dat se sjocht dat fra Pavel, in glûpske fertsjintwurdiger fan it Magistearium, op in ûnbewekke stuit gif troch de wyn fan hear Asriël mingt.
Neitiid, as de oaren deryn kommen binne, jout Asriël in presintaasje oer syn nijste ûntdekking, te witten: dat de wrâld op 'e Noardpoal troch Stof ferbûn wurdt mei ûntelbere oare Ierden yn parallelle universa. Lyra is ek tsjûge fan 'e presintaasje, mei't Asriël har nei har yngreep hjitten hat om har wer yn 'e kast te ferskûljen. Asriël wol fierder ûndersyk dwaan, wat tsjin 'e seare skonk fan it Magistearium is. De bemuoisucht fan 'e religieuze autoriteiten wurdt lykwols troch de wittenskip net op priis stelt, en it Jordan Kolleezje williget de oanfraach fan Asriël foar finansiering fan in nije ekspedysje yn. Om't Asriël syn teory, as dy bewiisd wurde soe, de hearskippij fan it Magistearium oer de Ierde slim ûndermynje soe, beslút de Hege Ried fan it Magistearium dat der mei Asriël ôfweefd wurde moat. Yn it hege noarden wurdt der sadwaande jacht makke op hear Asriël troch Samojeedske hierlingen, dy't him en syn dæmon Stelmaria úteinlik finzen nimme.
Underwilens moetet Lyra op it Jordan Kolleezje in rike dame, frou Coulter, dy't troch de rektor mei har yn 'e kunde brocht wurdt as "in freondinne fan it Kolleezje". Hja nûget Lyra út om mei har te gean nei Londen. Lyra mei de eigensinnige frou Coulter wol lije en it liket har prachtich om Londen te besykjen. De rektor, dy't by ôfwêzigens fan hear Asriël de fâdij oer har hat, is nuveraardige ûnwillich om frou Coulter yn dizze saak ôf te stegerjen. Ear't Lyra ôfset, siket de rektor har op yn har keamer en bejeftiget er har mei de 'aletiometer' fan har omke, in gouden mjitynstrumint dat op in kompas liket, dêr't men, as men dermei omgean kin, de wierheid oer alles mei efterhelje kin. It binne lykwols mar inkelingen dy't har mei sa'n ynstrumint rêde kinne troch de symboalen te ûntsiferjen. Aletiometers binne in foarm fan ketterij, en it Magistearium hat se allegear, op dizze iene nei, opfoardere en ferneatige. De rektor warskôget Lyra om it ynstrumint geheim te hâlden en fral frou Coulter der net oer te fertellen.
By de ôfreis út Oxford mist Lyra har freon Roger, fan wa't se sadwaande gjin ôfskie nimme kin. Londen blykt in retrofuturistyske stêd te wêzen, dêr't Lyra mei frou Coulter per loftskip hinne reizget. Hja útfanhûzet der yn frou Coulter har wielderich ynrjochte hearehûs. Sa't de rektor har opdroegen hat, soarget se der goed foar dat frou Coulter neat fan it 'gouden kompas' merkt. As Lyra dernei sjocht, wiist it ynstrumint oan ien wei troch in dame, in wjerljochtslach en in poppe oan, om dêrnei wer op 'e nij te begjinnen; se kin de betsjutting dêrfan lykwols net ynterpretearje. Al rillegau feroaret de freonlike wize fan hâlden en dragen fan frou Coulter en lit se har wiere, kâldhertige karakter blike. As Lyra it yn it foarbygean oer Stof hat, wurdt se tige lulk en warskôget se har op strange wize dat se dat nea wer neame mei, en dat se oars in flinke bestraffing ferwachtsje kin.
Frou Coulter ferwachtet fan Lyra dat dy har yn alles hearrich is, mar dat is bûten de eigensinnige persoanlikheid fan it fierhinne yn it wyld opgroeide weesfamke rekkene. In wrokjende Lyra giet mei Pan op ûndersyk út nei dingen dy't frou Coulter foar har geheim hâlde wol. Se ûntdekke dat frou Coulter ferbûn is oan 'e Lanlike Oblaasje Kommisje, wat Lyra neat seit. Pan wiist der lykwols op dat de ôfkoarting dêrfan LOK is, lykas yn LOKkers. Yn formulieren dy't by it âld papier smiten binne, fynt Lyra in list werom mei de nammen fan bern wêrfoar't opdracht jûn is om se troch it LOK ôffiere te litten; op dy list steane ek de nammen fan Lyra har freonen Roger Parslow en Billy Costa, dy't de jûns foar Lyra har ôfreis út Oxford, sûnder dat sy it wist, troch de Lokkers fongen binne. It befel foar harren ôffiering is ûndertekene troch frou Coulter.
Dyselde jûns fynt de dæmon fan frou Coulter de aletiometer tusken Lyra har besittings. Pan feroaret himsels yn in rôffûgel en grypt it ynstrumint werom, wêrnei't hy en Lyra halje-trawalje fia it finster en de daksgoate út it hûs ûntkomme. Op 'e strjitte wurdt it twatal efterfolge troch de troch frou Coulter warskôge Lokkers, mar se wurde rêden troch Ma Costa, de mem fan Billy, en in stikmannich oare Sigeuzen. It docht bliken dat dyselden Lyra al fan Oxford ôf yn 'e rekken holden hawwe. Ma Costa nimt Lyra en Pan mei nei de haven, dêr't se oan board geane fan in skip dat fuortendaliks ôfset. Dêr moetet Lyra hear Faa, de kening fan 'e Sigeuzen, en syn neiste adviseur Farder Coram, dy't har de wurking fan it gouden kompas útleit. Sa'n útlis is foar de measte minksen net genôch om it ynstrumint ek echt brûke te kinnen, mar Lyra blykt dêrfoar in seldsum talint te hawwen en as se witte wol wêr't Roger en Billy binne, lit it gouden kompas har sjen dat dy nei it fiere noarden brocht binne. It skip fan hear Faa set koers dy kant út.
Nei oerlis mei fra Pavel stjoert frou Coulter twa meganyske fleanende ynsekten efter Lyra oan, dy't elts in angel hawwe mei sliepgif. As se har oanfalle, wit Lyra ien fan 'e dingen fan har ôf te huffen, wylst de oare fongen wurdt troch Farder Coram, dy't him fêstset yn in rûn blikje dat er fersegelet mei in laachje waaks fan in kjers. Letter op 'e reis, as Lyra nei tsjuster allinne op it dek is, wurdt se oansprutsen troch in hekse dy't oan board lânet en harsels foarstelt as Serafina Pekkala, de clankeninginne fan 'e heksen fan 'e Enaramar. Hja is de eardere minneresse fan Farder Coram. Serafina sjocht der út as in jonge frou, mar is dat net mear, mei't heksen iuwen libje kinne. Nei't se har derfan bewissige hat dat Lyra it gouden kompas brûke kin, fertelt se har dat har freonen fêstholden wurde yn in eksperiminteel stasjon deunby de Noardpoal dat Bolvangar hjit, en dat bewekke wurdt troch in rezjimint Tartaren mei wolf-dæmones. Se seit ek dat Lyra yn 'e haven fan Trollesund wat fine sil dat har helpe kin.
Yn Trollesund, yn it lân Norrowegen, de noardlikste minsklike haven dy't it skip fan hear Faa oandocht, wurdt Lyra oansprutsen troch in Teksaanske aeronaut of loftskipfleander, dy't Lee Scoresby hjit en him klaait as in cowboy. Hy riedt har oan om in freon fan him yn 'e earm te nimmen, de hierling Iorek Byrnison, in panserbjørn ("pânserbear") en in balling út Spitsbergen, it keninkryk fan 'e iisbearen. Scoresby is nei Trollesund reizge om Iorek te helpen, mei't dy himsels yn 'e swierrichheden wurke hat. As Lyra mei Pan en Farder Coram de pânserbear opsiket, docht bliken dat Iorek syn harnas kwytrekke is. Hy hat him yn Trollesund nammentlik dronken fiere litten troch guon minsken oant er bewusteleas rekke, en doe't er wer wekker waard, wie syn harnas poater. Sûnder syn harnas, dat fan meteoarizer makke is, kin er gjin panserbjørn mear wêze en hat er ek it lêste bytsje ear dat noch oer wie, ferlern. It ferhaal fan 'e bear deart Lyra oan, dat se brûkt de aletiometer om út te finen wêr't it harnas fan Iorek bedarre is. Sa ûntdekt se ek dat Iorek eins in prins is. As se him derfan bewissiget dat it harnas bewarre wurdt yn it Magisteariumgebou yn Trollesund, wint se dêrmei foar altyd syn freonskip en tankberens. Nei't er syn besit mei geweld weromhelle hat, jouwe Iorek Byrnison en Lee Scoresby har mei Lyra by de Sigeuzen fan hear Faa.
Heech yn it noarden, yn it lân fan 'e Samojeden, geane de Sigeuzen oan lân en tsjogge geandefoets fierder nei Bolvangar. As se nachts harren kamp opslane, wiist it gouden kompas Lyra foarút nei in ferlitten blokhutte yn in oangrinzgjende delling. Se freget Iorek om har dêr te bringen en riidt der op syn rêch hinne. It docht bliken dat Billy Costa dêr beskûl socht hat. Dy is nammentlik út Bolvangar ûntsnapt, mar pas nei't er troch in proseduere dy't 'yntersysje' hjit, skaat is fan syn dæmon. Dat is wêr't Bolvangar foar boud is, mei't it Magistearium leaut dat it skieden fan bern fan harren dæmon foar't dy fêste foarm oannimt, liede sil ta in hearrige befolking dy't gjin fragen stelt. Lyra en Iorek bringe de skeinde en traumatisearre Billy werom nei it kamp, dêr't de jonge weriene wurdt mei syn mem.
Fuort letter wurdt it kamp oanfallen troch Samojeden. Iorek Byrnison bewiist syn wearde troch in slachting ûnder de oanfallers oan te rjochtsjen, mar yn it trelit witte inkele Samojeden Lyra te pakken te krijen en har te ûntfieren. Se nimme har mei nei Spitsbergen, dêr't se har by wize fan teken fan goede wil oerleverje oan Ragnar Sturlusson, de kening fan 'e iisbearen. Lyra hat wol foar it ferstân dat Iorek efter har oan komt, mei't syn eare dat fan him easkje sil. As weromkearde balling sil er lykwols daliks troch de oare iisbearen deade wurde. Dan komt har yn 't sin wat frou Coulter earder oer kening Ragnar sein hat: dat er graach in dæmon hawwe wol (dy't iisbearen net hawwe), om't er as in persoan beskôge wurde wol. Dat, Lyra spjeldet Ragnar op 'e mouwe dat sy Iorek syn dæmon is, ien dy't krekt as de dæmones fan 'e heksen withoefier by harren persoan wei doarmje kin. Se seit dat se leaver Ragnar syn dæmon wêze soe, mar dat se inkeld op him oergean kin as er Iorek yn in duël ferslacht.
Wannear't Iorek yndie opdaagjen komt, hoecht er sadwaande net mei alle iisbearen yn 'e slach om Lyra te rêden, mar inkeld mei kening Ragnar. De beide bearen, dy't swarde fijannen binne mei't Ragnar Iorek syn heit, de foargeande kening, fergiftige hat om 'e troan te bemachtigjen, fjochtsje in woast duël út. Iorek rekket ferwûne, mar docht him slimmer skeind foar as er eins is, sadat er Ragnar op 't lêst oer it mad komme kin. Hy deadet de kening en komt dêrtroch sels op 'e troan fan Spitsbergen. Neitiid draacht Iorek Lyra nei Bolvangar om har freon Roger te rêden, mar it paad wurdt harren tichtset troch in djippe kleau yn it iis, dêr't inkeld in smelle iisbrêge oerhinne liedt. Dy kin Lyra har gewicht net iens drage, en se wit krekt de oare kant te berikken foar't er ynstoart. Iorek wurdt twongen om werom te gean en in oar paad te sykjen.
Lyra wol sa lang net wachtsje, dat se meldt har oan 'e doar fan Bolvangar, bearend dat se de dochter fan in jager is dy't har heit kwytrekke is yn in sniestoarm. Se wurdt weriene mei Roger. Letter, as se har yn in leech fertrek earne weromlûkt om it gouden kompas te rieplachtsjen, moat se har ferskûlje as der ûnferwachts minsken de keamer binnenkomme. It binne frou Coulter en de lju dy't de lieding oer Bolvangar hawwe. Lyra heart frou Coulter sizzen dat hear Asriël de Samojeden dy't him finzen nommen hiene, omkocht hat, en dat er by de Noardpoal in laboratoarium ynrjochte hat foar syn ûndersyk. Soldaten fan it Magistearium binne ûnderweis dêrhinne om him te arrestearjen foar ketterij. Ut it petear wurdt Lyra ek dúdlik dat de wittenskippers te Bolvangar eksperiminten útfiere om út te finen hoe't bern it bêste fan harren dæmon skaat wurde kinne. Nei't frou Coulter har ôfjûn hat om út 'e wei, wurdt Lyra troch de wittenskippers ûntdutsen en yn in apparaat stoppe dat har fan Pan skiede sil. Op it lêste stuit wurdt dat foarkomd troch it yngripen fan frou Coulter, dy't ûnderwilens ynljochte is oer Lyra har oanwêzigens.
Neitiid fertelt frou Coulter oan Lyra dat it Magistearium leaut dat yntersysje bern beskermje sil foar de korrumpearjende ynfloed fan it Stof. Har rêding fan Lyra ferklearret se troch ta te jaan dat sy eins Lyra har mem is, en hear Asriël har heit. Mei't Lyra bûten it houlik om berne is, waard it frou Coulter net tastien om har te hâlden, oant se jierren letter heech opklommen wie yn 'e hierargy fan it Magistearium en sadwaande genôch macht hie om Lyra op te easkjen fan 'e rektor fan it Jordan Kolleezje. Frou Coulter freget Lyra om 'e aletiometer, mar Lyra jout har ynstee it blik mei it meganysk ynsekt deryn en seit dat se it ynstrumint goed ynpakt hat om it tsjin seewetter te beskermjen. Sûnder euvelmoed makket frou Coulter it blik iepen. It ynsekt fljocht derút en stekt har, wêrnei't se bewusteleas yninoar sakket.
Lyra giet werom nei de romte mei de ynsysjemasine, dy't se sabotearret, sadat it apparaat himsels opblaast. Dat is it begjin fan in keatlingreäksje dy't hiel Bolvangar yn ljochte lôge set. Lyra flechtet nei bûten ta mei Roger en de oare bern, dy't ûnderwilens troch Roger reemakke binne foar in ûntsnapping. Bûtendoar wurdt harren it paad lykwols tichtset troch de Tartaarske bewekkers mei harren wolf-dæmones. Lyra wol fan gjin wiken witte, mar ear't ien fan 'e Tartaren syn wolf efter har oan stjoere kin, ferskynt Iorek Byrnison op it toaniel, dy't de Tartaar deadet. Hy slacht dêrnei de ien nei de oare Tartaar dea, wylst de fleanende heksen, oanfierd troch Serafina Pekkala, Lyra en de oare bern te help komme. De Sigeuzen arrivearje ek en smite harren yn 'e striid. De Tartaren witte Iorek mei touwen mei heakken deroan fêst te setten, mar Lee Scoresby sjit de touwen stikken út syn loftskip wei. Sa wurde de Tartaren nei gâns striid ferslein en de bern rêden.
De Sigeuzen nimmen de bern mei en sette ôf, werom nei harren skip. Roger kiest der lykwols foar om by Lyra te bliuwen. Se jouwe har by Scoresby, Iorek en Serafina, en fiifresom reizgje se yn Scoresby syn loftskip fierder nei it noarden, om hear Asriël te rêden fan 'e soldaten fan it Magistearium. Serafina foarseit oan Scoresby dat der in oarloch oan komt wêryn't Lyra in sintrale rol spylje sil. It Magistearium makket nammentlik plannen om it Stof te brûken om ek alle oare Ierden yn alle parallelle universa ûnder syn hearskippij te bringen. De striid sil sadwaande gean om it behâld fan frije wil fan alle libbensfoarmen, dy't it Magistearium tsjin eltse priis ûnderdrukke wol.
Foarskiednis
Nei it ûnbidige súkses fan New Line Cinema mei de fantasyfilm The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (2001) kocht de filmstudio yn febrewaris 2002 de filmrjochten oan op 'e romantrilogy His Dark Materials, fan 'e Ingelske skriuwer Philip Pullman. Tom Stoppard waard oannommen om it senario te skriuwen foar de ferfilming fan it earste diel, Northern Lights (dat yn Noard-Amearika ferskynd wie ûnder de titel The Golden Compass).
Nei ferskate fertragings besleat Weitz yn desimber 2004 út it projekt te stappen, om't de kompleksiteit en technyske útdagings him oer de meuch giene. Yn augustus 2005 waard bekendmakke dat Anand Tucker de rezjy oernimme soe. Dyselde naam lykwols yn maaie 2006 ûntslach omreden fan kreätive ûnienichheden mei de studio. Neffens filmprodusinte Deborah Forte woe Tucker in lytsere, minder spannende film meitsje as dat New Line Cinema foar eagen stie. De studio kaam doe wer by Weitz werom, dy't yn 'e tuskentiid nei eigen sizzen "groeid" wie, en it no wol oandoarst. Hy waard oerhelle om it op 'e nij te besykjen troch in brief dat Pullman him skreau.
Produksje
Mei Weitz as regisseur en senarioskriuwer waard The Golden Compass produsearre troch Bill Carraro en Deborah Forte foar de filmstudio's New Line Cinema, Ingenious Film Partners en Scholastic Productions. Dêrmei wie de film in Amerikaansk-Britske ko-produksje. Der wie foar The Golden Compass in budget beskikber fan $180 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Henry Braham, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Alexandre Desplat.
Casting
Foar haadrolspylster Dakota Blue Richards wie de rol fan Lyra Belacqua har earste aktearûnderfining. Nicole Kidman, dy't frou Coulter spile, wie tsien jier foàr de ferfilming al auteur Philip Pullman syn favorite kar foar dy rol. Kidman fielde der earst neat foar om in smjunt te spyljen, mar in persoanlik brief fan Pullman brocht har op oare gedachten. Foar it ynsprekken fan 'e dialooch fan Iorek Byrnison keas regisseur Weitz Nonso Anozie út. Dy kar lei studiobaas Toby Emmerich lykwols it near op, mei't er fûn dat Anozie hielendal net as in iisbear klonk. It recasten fan 'e rol mei sir Ian McKellen gie tsjin it sin fan Weitz yn, mar letter seid er: "as der yn jins film dan dochs immen recast wurdt, binne je as in bern sa bliid dat se mei Ian McKellen oankomme."
Opnamen
De opnamen foar The Golden Compass setten op 4 septimber 2006 útein. Der waard benammen yn Ingelân filme, yn 'e Shepperton Studios yn it greefskip Surrey, en fierders by it Ald Kolleezje fan de Keninklike Marine yn Greenwich, Chiswick House yn Londen, ferskate gebouwen fan 'e Universiteit fan Oxford yn Oxford, de skipswerf fan Chatham en Hedsor House yn Buckinghamshire. Der fûnen ek opnamen plak yn Noarwegen en Switserlân.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige The Golden Compass mingde resinsjes. Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times wie tige loovjend en joech de film 4 fan 4 stjerren. Hy neamde The Golden Compass "in tsjusterder fantasy-epos mei mear djipgong as de Lord of the Rings-, Chronicles of Narnia- en Harry Potter-films." Neffens him "skept [The Golden Compass] smjunten dy't komplekser yninoar sitte en stelt [de film] yntrigearjender fragen. As in fisuele ûnderfining is er sûnder lek of brek. As in eskapistyske fantasij is er útdaagjend."
It tydskrift Time parte de film in 91/2 op in skaal fan 1 oant 10 ta en stelde fêst dat Dakota Blue Richards in "fynst" is en neamde har "sawol grûndearre yn 'e wurklikheid as magysk". Peter Bradshaw fan 'e Britske krante The Guardian joech The Golden Compass 4 fan 5 stjerren en hie benammen lof foar Nicole Kidman yn 'e antagonistyske rol fan frou Coulter.
Yn The New York Times wie Manohla Dargis minder oer de film te sprekken, dy't neffens har sa smoarfol siet mei "foarfallen, personaazjes, […] draaien en kearen, wielderich ynrjochte keamers en etearysk frjemde fiergesichten […] dat je yn 'e mealstream suver it ferhaal kwytreitsje." Se fûn fierders dat The Golden Compass "in earber wurk" wie, dat lykwols "hindere [waard] troch syn trou oan it boek en syn healwiis hastige tempo." De foaroansteande Amerikaanske ynternetfilmkritikus James Berardinelli, ta einbeslút, parte de film 21/2 fan 4 stjerren ta en neamde him "adekwaat, mar net ynspirearre". Ek hied er krityk op 'e earste oere om it hastige tempo en de mar kwealk út 'e ferve kommende personaazjes.