cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mahabharata
Ynhâld
De fijânskip tusken de Pandava's en de Kaurava's wurdt bitter as de âldste Pandava, Yudhisthira, de troan bemachtiget en de Kaurava's him dy dan troch falsk te spyljen by in dobbelspul ûnfytmanje. Neffens de betingsten fan it dobbelspul moatte de fiif Pandava's en Draupadī, de frou mei wa't se in polyandrysk houlik oangien binne, tolve jier yn ballingskip libje. It trettjinde jier meie se weromkomme, mar moatte dan noch in jier lang anonym yn it keninkryk libje. Dêrnei moatte de Kaurava's de troan wer oan harren ôfstean, of it moat wêze dat dy harren yn it trettjinde jier yn it keninkryk ûntdutsen hawwe; yn dat gefal moatte de Pandava's nochris tolve jier yn ballingskip.
Mar as nei tolve jier ballingskip en in jier yn ferburgenheid trochbrocht te hawwen de Pandava's de troan wer opeaskje, stegerje de Kaurava's harren ôf. In oarloch is dan net mear oan te ûntkommen, en beide siden roppe harren fazallen en bûnsmaten gear, sadat twa grutte legers úteinlik foarinoar oer steane om 'e Kurukshetra-oarloch út te fjochtsjen. Krekt foar de grutte slach giet Arjuna te rie by Krṣna, mei't it him benearet om 'e striid oan te gean mei in leger dêr't famyljeleden en eardere freonen diel fan útmeitsje. Krṣna leit Arjuna dan syn plichten as bestjoerder en kriger út, wêrby't alderlei kwestjes oangeande teology en filosofy op 't aljemint komme. Dizze passaazje stiet bekend as de Bhagavad Gītā.
De slach begjint, en duorret achttjin dagen oan, ear't úteinlik de Pandava's de oerwinning behelje. Dat kinne se lykwols inkeld troch op in earleaze, ûnetyske wize de oanfierders fan it fijannige leger út 'e ljochten te helpen. Dat dy oanfierders de deugdsume Bhishma, harren âlde learaar Drona, harren healbroer Karna en harren omke Shalya wiene, makket it fansels noch helte slimmer. Likegoed bemachtigje de Pandava's hjirtroch de troan wer. Mar in fijân sprekt in flok út oer Krṣna, en fan gefolgen komt dy 36 jier letter te ferstjerren, en stjert syn dynasty koarte tiid dêrnei út. Dan jouwe Pandava's harren keningskip op en reizgje se nei de Himalaya ta, dêr't se fysyk nei de himel ta besykje te klimmen. Allinnich Yudhisthira hellet it, mar de god Yama bewissiget him derfan dat syn omkommen bruorren en harren frou har, nei in foechsum skoft trochbrocht te hawwen yn 'e ûnderwrrâld, wer by him foegje sille.
Histoaryske eftergrûn
Ut archeologysk ûndersyk hat bliken dien, dat it Mahābhārata, krekt as Homêros syn Ilias, foar in part op wierheid berêst. Sa wurdt de haadstêd fan 'e Kaurava's Hastinapur neamd en binne de ruïnes dêrfan yn 'e jierren fyftich fan 'e tweintichste iuw bleatlein. Dêrby die ek bliken dat dy stêd om 800 f.Kr. hinne troch in oerstreaming fan 'e rivier de Ganges ferwuostge waard, in foarfal dat neffens in oare Sanskrityske tekst plakfûn yn 'e tiid fan 'e sânde kening dêre sûnt 'e foarfallen út it Mahābhārata, dy't sadwaande om likernôch 950 f.Kr. hinne datearre wurde moatte soene.
Jarich fan Dekema
thumb|Jarich fan Dekema en Katrijn Jarich fan Dekema (1495 - 23 april 1553) wie in riedshear en grytman. Soan fan Juw Dekema en Katrijn Hottinga. Jarich wie troud mei Katrijn Camstra, in oerpakesizzer fan de earste bewenner fan Dekemastate, Rienck Camstra († 1522).
Dit echtpear komt op it foarname famyljehûs fan de Dekema's oan de Breedeplaats yn Frjentsjer te wenjen. Ek it suske fan Katrijn, Reynsk Camstra, troude mei in Dekema: Hette fan Dekema. Dit pear set har ta wenjen op Dekemastate en Hette is sa de earste Dekema fan Dekemastate, eartiids Camstrastate neamd.
Rienck Camstra
Renike of Rienck Camstra, wie in Skieringer grytman fan Ljouwerteradiel dy't op Camstrastate wenne, it lettere Dekemastate. Hy wie troud mei His Ockema of Ockinga en se krigen fjouwer bern.
Soan fan Feyeke Camstra en Syts Foppes Sjaerda, hearde by it Skieringske gesantskip, dat oan keizer Maximiliaan yn 1494 beklach ynleverje moast oer de partijdichheid en skraabsucht fan it Grinzer Bûn en syn oanhingers, dêr't benammen de Camstra's har tsjin fersetten. Mienend dat se de foarst yn Maastricht treffe soenen reizgen se earst dêrhinne. Doe't de keizer al ôfsetten blykte te wêzen reizgjen se him efternei nei Grave en krigen dêr audiïnsje. Troch keizer Karel yn 1516 ta grytman fan Ljouwerteradiel oansteld, kleide hy by in geskrift fan 29 oktober oan de hege Ried yn Fryslân, dat Boargemasters en Rieden fan Ljouwert him behinderen yn syn jurisdiksje. Hy skynt om 1532 hinne stoarn te wêzen, alteast yn dat jier waard der in oare grytman oer Ljouwerteradiel oansteld. "Zijne huisvrouw His Ockema of Ockinga schonk hem vier kinderen."
Jelte Eelsma
Jelte Ripperts Eelsma (ek: Jelle) (Pitersbierrum, 1539 - Holwert, 13 juny 1573) wie in Fryske frijheidstrider, frijbûtser en wettergeus. Hy wie mei syn broer Wiger Eelsma lid fan it Ferbûn fan Eallju. Hy ferdronk by Holwert. De famylje Eelsma wenne al sûnt de 16e iuw yn De Bjirmen. Tusken 1600-1650 is it laach útstoarn.
Lemster Kozakkekoar
It koar bestie earst út in 30 manlju, yn 2008 binne it 21. It koar krige yn 2004 nije kostúms, de bûntmûtsen binne makke fan âlde bûntjassen. Troch konneksjes dy't yn Ruslân komme wurdt lûdsopnames en bledmuzyk meinomd nei De Lemmer. It binne meast liturgyske otterdokse lieten, oanfold mei folkslieten. Der binne plannen om mear Oekraynske lieten op it repertoire te setten.
Jan Saegman
Jan Hendriks Saegman (Ljouwert, doopt 26 jannewaris 1648 – Jorwert, tusken 1728 en 1730) wie in Fryske sulversmid.
Lemster Kozakkekoar
Dirigint Sjoerd Tolsma fan Wânswert hie earder 2 jier Russyske les hân. Hy folge de Muzyk Pedagogyske Akademy, die in tromboanestúdzje oan it konservatoarium en folge in sjongoplieding.
Jan Saegman
Libben en wurk
Saagman waard nei alle wierskyn yn syn bertestêd Ljouwert oplaat ta sulversmid. Yn 1672 waard er mastersulversmid yn Starum. Tsien jier letter troude er mei Antje Hendriks de Lange. By gelegenheid fan har fyfjierrich houlik makke Saagman in beker mei de ynskripsje ‘Ian Zaagman en Annatie Hendrickx A° 1687’. Dy beker sit yn de kolleksje fan it Frysk Museum. It Museum Boijmans Van Beuningen yn Rotterdam hat in ferlykbere beker, dy't er yn 1693 makke fanwege de Sweedske en Fryske eigeners fan ‘’t schip thuys Carlbergh’. Yn 1713 ferhuze it pear Saagman nei Jorwert. Saagman stoar dêr foar 1730. Dat jier wurdt syn widdo neamd as eigener fan it hûs dat Saagman yn 1728 kocht. Der is datearre wurk fan Saagman fan de jierren 1672 oant 1694 bekend.
Saagman wie fan 1686 oant 1719 ek boargemaster fan Starum.
Lemster Kozakkekoar
It koar treedt heechút 10 kear yn 't jier op. Ien fan de hichtepunten wie in optreden yn de Oosterpoort fan Grins.
Olympyske Simmerspullen 1948
Earste Spullen
De Spullen yn Londen wiene nei in ûnderbrekking fan tolve jier as gefolch fan de Twadde Wrâldoarloch de earste Spullen sûnt de Simmerspulen fan 1936 yn Berlyn. De Simmerspullen wiene lykwols tige sober. It Olympysk doarp yn Uksbridge bestie út treasteleaze kazernes op it terein fan de RAF Basis. It ferfier wie net op oarder en it iten wie op de bon. Ek mei de ynfrastruktuer waard kreatyf omsprongen. It Wembleystadion, dat eins in fuotbalstadion is, krige foar de Spullen in atletykbaan derby. It Empire Pool waard bygelyks foar de sealsporten as de swimsporten brûkt. De Hurdfyts wedstriden hiene plak op de opknapte piste fan it Herne Hill. It roeien waard op de Teems hâlden.
Lemster Kozakkekoar
Yn 1998 waard yn it herfoarme tsjerkje fan Easthim. De twadde CD is opnomd yn de grifformearde tsjerke fan De Lemmer. Dit kear ûnder lieding fan dirigint Sergé Latichev. Sûnt 2006 is Alexej Románov de dirigint. Sûnt 2008 is Bob Bekema fan Boalsert dirigint fan LKK datyn 2009 út 22 leden bestiet. Hy is tagelyk dirigint fan it mingd koar en fan de harmony fan 'Excelsior'. Troch de jierren hinne waard LKK begelaat op de bajan (Foppe Jacobien) en akkordeon (Wilma de Wolf). It wurdt no dien troch akkordeonist Klaas Nijp.
Olympyske Simmerspullen 1948
Dielnimmende lannen
200px|thumb|Dielnimmende Lannen Olympyske Simmerspullen 1948 59 lannen diene mei oan de Olympyske Simmerspullen yn Londen
Suwâld
Suwâld is in doarp yn de gemeente Tytsjerksteradiel op de râne fan de Fryske Wâlden, súd fan Hurdegaryp en tsien kilometer súdeastlik fan Ljouwert.
Suwâld hat  ynwenners.
Skiednis
thumb|left|Protestantske Georgiustsjerke De namme komt fan suderwâld. It streekdoarp is ûntstien op in lange smelle sânrêch bewesten de Wide Ie. Oan beide kanten fan de sânrêch lei leechfean. It doarp komt al as Suethawald foar yn 1328 en as Zuwawald yn 1419. Yn de 12e iuw moat der al in tsjerkje stien hawwe.
Suwâld hat de earste sinnepont fan 'e wrâld, dy pont mei de namme 'Schalkediep' fart oer it Prinses Margrietkanaal en wurdt in soad brûkt troch fytsers. Yn it simmerseizoen fart hy alle dagen fan 11:00 oere oant 20.30 oere, sneins oant 18 oere. Oan it Prinses Margrietkanaal is in jachthaven foar passanten.
Ivanovo (oblast)
De oblast Ivanovo (Russysk: Ивановская область; Ivanovskaja oblast) is in oblast yn it Europeeske diel fan Ruslân.
Suwâld
Skiednis
Suwâld hat  ynwenners.
Ivanovo (oblast)
Skiednis
De oblast is ien fan de gebieten dy't it langst troch Russen bewenne wurdt en in pear stêden datearje út de tiid fan de 13e iuw.
Yn 1929 ûnstie de folle gruttere yndustry-oblast Ivanovo. Dy oblast waard yn 1936 opdield yn de oblasten Jaroslavl en Ivanovo. Yn 1944 waarden fan de oblast Ivanovo nochris dielen ôfskuord foar de stifting fan de nije oblasten Kostroma en Vladimir.
Suwâld
Mienskip
Suwâld hat in aktyf ferieningslibben. Boppedat wenje der ferskate keunstners mei in eigen atelier dy't op ôfspraak foar de besiker ipen binne. Yn de buorren fan it doarp stean de restaurearre tsjerke en it doarpshûs 'De Suderfinne' mei de jeugdsoas It Pypke. De doarpskrante hjit 'Mei Inoar'. De bewenners wurde ek wol 'kanaäniten' neamd.
Ivanovo (oblast)
Geografy
De oblast leit likernôch 300 kilometer noardlik fan de haadstêd Moskou tusken de Wolga en de Kljazma yn it sintrale diel fan de Easteuropeeske Leechflakte. Yn de oblast streame likernôch 1.700 rivieren en rivierkes en der binne mear as 150 marren.
Suwâld
Tsjerke
Suwâld hie njonken de herfoarme tsjerke ek in grifformearde tsjerke (sjoch: Eben-Haëzer (Suwâld)). De grifformearde tsjerke waard yn 2000 ferkocht nei't de grifformearden en herfoarmen tegearre gyngen en docht tsjintwurdich tsjinst as wenhûs. Yn it ramt fan de foarming fan in PKN-gemeente krige de herfoarme tsjerke de namme fan foar de reformaasje werom.
Ivanovo (oblast)
Ekonomy
De oblast is relatyf earm. Oan it begjin fan de 19e iuw ûnstiene der tekstylfabriken, wêryn't de regio in liedende rol spile. Dêrom wurdt Ivanovo ek wol ferlike mei de Ingelske tekstylsintra Manchester en Liverpool. Noch jimmeroan is de tekstylyndustry wichtich foar de ekonomy, mar dêrnjonken is der ek in soad masjinebou en gemyske yndustry.
Suwâld
Skoalle
thumb|260px|Skoalle
Strjitten
thumb|260px|Suderein Alde Lunewei, Aldemiede, Daniel Bouweswei, De Warren, Ds Oosterhuisstrjitte, Ds Pelstrjitte, Heechhiem, Louwsmarwei, Monnikenwei, Mostermûne, Noarderein, Symen Halbeswei, Suderein, Tsjerkebuert.
Ivanovo (oblast)
Bestjoersyndieling en stêden
De oblast Ivanovo is ûnderferdield yn 21 rajons en 6 stedsdistrikten. De grutste stêd is it bestjoerssintrum Ivanovo. Meiïnoar binne der yn de oblast 17 stêden en 13 plakken mei in stedsk karakter.
Klimaat
It klimaat fan de oblast is tuskenbeide kontinintaal. De simmers binne relatyf waarm, wylst winters kâld en snieryk binne. De kâldste moanne is jannewaris mei in trochsneed temperatuer fan -12 graden Selsius. July is de waarmste moanne mei in trochsneed temperatuer fan + 18 graden Selsius.
Tennessee
Tennessee (útspr.: [tɛnɨ'si:], likernôch "tenne- sii "), offisjeel de Steat Tennessee (Ingelsk: State of Tennessee), is ien fan 'e fyftich steaten dy't mei-inoar de Feriene Steaten fan Amearika foarmje. Tennessee, byneamd de Volunteer State, leit yn it sintrale easten fan it lân, yn 'e Appalachen, en heart ta de regio fan it Amerikaanske Suden. De haadstêd is Nashville, mar de grutste stêd is Memphis. Neffens in skatting út 2014 hie de steat doe goed 6,5 miljoen ynwenners, wêrmei't it kwa befolkingsgrutte de 17e steat fan 'e Feriene Steaten is. Oangeande oerflak is Tennessee mei rom 109.000 km² de 36e steat. Tennessee stiet bekend om syn rûge wyldernis, syn whiskey en Nashville, dat it wrâldsintrum fan 'e countrymuzyk is.
Etymology
De namme 'Tennessee' komt út it Sjeroky, de taal fan it Yndiaanske folk mei deselde namme. It is in ferbastering fan ᏔᎾᏏ, Tanasi, dat de namme wie fan in Sjeroky-doarp yn wat no Monroe County is, oan 'e igge fan 'e rivier de Lytse Tennessee. De betsjutting fan Tanasi is ûndúdlik, en der binne oanwizings dat it in lienwurd is dat yn it Sjeroky oernommen is út in oare Yndiaanske taal, it Jûtsjy. Mooglik betsjuttings binne "plak fan gearkomste", "bochtsjende rivier" en "rivier fan 'e grutte bocht". Neffens folkekundige James Mooney is de namme net mear te analysearjen en is de oarspronklike betsjutting ferlern gien. De moderne stavering fan 'Tennessee' waard foar it earst yn 'e 1750-er jierren brûkt troch James Glen, de doetiidske gûverneur fan 'e Britske Koloanje Súd-Karolina. De bynamme fan Tennessee, de Volunteer State ("Frijwilligerssteat") ferwiist nei de Oarloch fan 1812, doe't frijwilligers út Tennessee in wichtige rol spilen yn 'e Slach om New Orleans.
Geografy
Tennessee hat in oerflak fan 109.247 km², wêrfan't 2,2% út wetter bestiet. It hat de foarm fan in paralellogram, en mjit 195 km fan noard nei súd en 710 km fan east nei west. It eastlik trêdepart fan 'e steat leit yn 'e Eastlike Tiidsône (UTC –5, simmertiid –4), wylst it westlike twatrêdepart by de yn 'e Sintrale Tiidsône heart (UTC –6, simmertiid –5). Tennessee is landlocked, en wurdt hielendal omjûn troch oare Amerikaanske steaten. It grinzget yn it noarden oan Kentucky, yn it westen oan Missoery en Arkansas, yn súdwesten oan Mississippy, yn it sintrale suden oan Alabama, yn it súdeasten oan Georgia, yn it easten oan Noard-Karolina en yn it noardeasten oan Firginia. De iennichste oare Amerikaanske steat dy't safolle buorsteaten hat is Missoery.
De noard- en súdgrinzen fan Tennessee binne fierhinne rjochte linen, mar de westgrins folget de rin fan 'e rivier de Mississippy, en de eastgrins wurdt foarme troch in krinkeljende line dy't dwers troch de Appalachen giet. Deunby dy eastgrins leit de berch Clingmans Dome, dy't mei 2.025 m boppe seenivo it heechste punt fan 'e steat is. Dat is teffens it op twa nei heechste punt fan 'e hiele Feriene Steaten beëasten de Rocky Mountains. It leechste punt fan Tennessee is de igge fan 'e rivier de Mississippy, oan 'e westgrins, mei in hichte fan 54 m boppe seenivo. De wichtichste rivieren fan 'e steat binne de Mississippy, de Cumberland en de Tennessee, dy't de steat twaris midstwa snijt, yn it easten fan noard nei súd en yn it westen fan súd nei noard. Tennessee hat de measte grotten fan alle Amerikaanske steaten: mear as 9.600. Der binne yn Tennessee gjin Yndianereservaten.
Tennessee kin opdield wurde yn seis geografysk-geologyske kriten. Fan east nei west binne dat: it Blue Ridge-berchtme, de binnenste Appalachen, it Cumberlandplato, de Heechlânrâne, de Dobbe fan Nashville en de Golfflakte. Kultureel, ekonomysk en juridysk is Tennessee ferdield yn trije regio's: East-Tennessee, Midden-Tennessee en West-Tennessee. Fan it fiifkoppige Heechgerjochtshôf fan Tennessee kinne nea mear as twa leden út deselde regio ôfkomstich wêze, en dyselde regel jildt foar in grut tal kommisjes en oare ynstellings.
East-Tennessee wurdt dominearre troch de Appalachen, it grutste berchtme fan 'e Feriene Steaten beëasten de Rocky Mountains. De berchkeatling kin ûnderferdield wurde yn in stikmannich lytsere berchrigen: de Great Smoky Mountains, de Keale Bergen, it Unicoi-berchtme, it Unaka-berchtme, it Roan-heechlân en de Izerbergen. It eastlike diel fan 'e steat is tige tinbefolke en heart foar in grut part ta it Nasjonaal Wâld Cherokee en it Nasjonaal Park de Great Smoky Mountains. Mear nei it westen ta leit it fruchtbere lânbougebiet fan 'e Tennessee-delling, en noch fierder westlik it Cumberlandplato mei syn ôfplatte bergen en djip ynsniene dellingen.
Midden-Tennessee bestiet út de Heechlânrâne, in heechflakte dy't de leger leine Dobbe fan Nashville omslút. It noardlike diel fan 'e Heechlânrâne wurdt foarme troch it Pennyroyal-plato, dat bekendstiet om syn tabaksbou. Ek de rest fan 'e Heechlânrâne bestiet út fruchtbere lânbougrûn. West-Tennessee omfiemet it diel fan 'e Golfflakte dat binnen de grinzen fan Tennessee leit. Dat diel fan 'e steat falt útinoar yn trije parten, mei yn it easten in bân fan steile heuvels dy't de skieding mei de Heechlânrâne oanjout. Mear nei it westen ta folget in brede sône mei gloaiend heuvellân. Tsjin 'e rivier de Mississippy oan leit de út frijwol flak leechlân besteande alluviale Mississippyflakte.
Iere skiednis
De ierste bewenners fan wat letter Tennessee wurde soe, wiene Paleo-Yndianen, dy't har likernôch 12.000 jier lyn yn 'e krite nei wenjen setten. Fan 8000 oant 1000 f.Kr. hearde Tennessee ta it gebiet fan 'e Argayske kultuer, fan 1000 f.Kr. oant 1000 n.Kr. ta it gebiet fan 'e Wâldlânkultuer en fan 1000 oant 1500 ta de Mississippykultuer. Yn 'e histoaryske perioade waard Tennessee bewenne troch de Jûtsjy (Yuchi) en troch Muskogeeske folken lykas de Tsjoktou (Choctaw) en de Tsjikkesou (Chickasaw).
De earste Jeropeänen dy't Tennessee besochten, wiene ferskate Spaanske ûntdekkingsreizgers, ntl. Hernando de Soto yn 1540, Tristán de Luna y Arellano yn 1559 en Juan Pardo yn 1567. Pardo wie dejinge dy't foar it earst de namme 'Tennessee' optekene, yn 'e foarm Tanasqui. Yn 'e rin fan 'e santjinde iuw rekken grutte dielen fan Tennessee ûntfolke, wierskynlik troch epidemyen fan Jeropeeske sykten dêr't de Yndianen gjin ferwar tsjin hiene. Dêrop lieten de Irokeeske Sjeroky (Cherokee) har ôfsakje út wat no Kentucky en West-Firginia is, om har yn Tennessee nei wenjen te setten.
Kolonisaasje
De earste Britske delsetting yn Tennessee wie Fort Loudoun, dat yn 1756 stifte waard yn 'e neite fan it tsjintwurdige Vonore, troch kolonisten dy't ôfkomstich wiene út 'e Koloanje Súd-Karolina. Dat late lykwols ta fijannichheden mei de Sjeroky, dy't it fort belegeren oant dat him op 7 augustus 1760 oerjoech. Yn 'e folgjende tsien jier waard hiel eastlik en sintraal Tennessee ferkend troch blanke jagers út 'e Koloanje Firginia, en tsjin 1770 arrivearren de earste permaninte kolonisten, dy't foar likernôch 80% fan Ingelsk en foar 20% fan Ulstersk komôf wiene. Dy lju foarmen yn 1772 de Wataugaferiening, in mienskip dy't him fêstige op lân dat pachte waard fan 'e Sjeroky, en dy't ornaris as de earste Amerikaanske oerheid bewesten de Appalachen beskôge wurdt.
Under de Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch (1774-1783) wie Tennessee it toaniel fan in guerrilja-oarloch dy't tsjin 'e Amerikaanske delsettings fierd waard troch de Tsjikkamauga-Sjeroky ûnder lieding fan it opperhaad Slepende Kano, dy't it mei de Britten hold. Yn 1780 foarme eastlik Tennessee de útfalsbasis fan in Amerikaanske formaasje dy't bekend kaam te stean as de Oerberchske Mannen (Overmountain Men), ear't dy de Appalachen oerstieken (dêrfandinne de namme) om yn Súd-Karolina de Britten te ferslaan yn 'e Slach by Kings Mountain.
Om dy tiid hinne hearde Tennessee bestjoerlik ta de steat Noard-Karolina, mei't it yn westlike rjochting yn it ferlingde fan Noard-Karolina lei, en de oarspronklike Britske oarkunden dêr't de Trettjin Koloanjes mei stifte wiene, hawwe woene dat dy koloanjes yn prinsipe yn westlike rjochting trochrûnen oan 'e Stille Oseaan ta. It kolonisearre diel fan East-Tennessee kaam bekend te stean as it Washingtondistrikt. Trije countys dêrfan skaten har yn 1784 fan Noard-Karolina ôf en rôpen de Steat Franklin út. It slagge har lykwols net om as sadanich talitten te wurden ta de Amerikaanske Uny, en tsjin 1789 waard it gesach fan Noard-Karolina wer erkend. Yn 1790 stie Noard-Karolina alle lân bewesten de Appalachen lykwols ôf oan it federale Amerikaanske regear, wêrnei't it reorganisearre waard as it Súdwestlik Territoarium. Uteinlik waard Tennessee op 1 juny 1796 as de 16e steat opnommen yn 'e Feriene Steaten. It wie de earste steat dy't skepen waard út in federaal territoarium; behalven de Trettjin Koloanjes wiene inkeld Fermont en Kentucky earder ta de Amerikaanske Uny talitten, en dy gebieten hiene nea in federaal territoarium west.
Yndiaanske deportaasje
Yn 'e iere njoggentjinde iuw waarden de Tsjoktou (Choctaw), de Tsjikkesou (Chickasaw) en alle oare Muskogeeske stammen en ek de Jûtsjy (Yuchi) fan it grûngebiet fan Tennessee ferwidere. De measten fan harren bedarren úteinlik yn it Yndiaanske Territoarium (it lettere Oklahoma). Hoewol't de Sjeroky (Cherokee) har lang tsjin deportaasje fersetten, waarden ek sy yn 1838 en 1839 fan har lân set. Under it regear fan presidint Martin Van Buren waarden frijwol alle 17.000 Sjeroky út 'e súdwestlike Feriene Steaten, mei dêropta 2.000 swarte slaven dy't hja yn eigendom hiene, troch it Amerikaanske Leger oer it beruchte Paad fan Triennen nei it westen ta dreaun, wêrby't nei skatting 4.000 fan harren omkamen.
Amerikaanske Boargeroarloch
Yn febrewaris 1861, doe't ferskate oare Súdlike steaten har fan 'e Feriene Steaten ôfskaten om 'e Konfederearre Steaten fan Amearika op te rjochtsjen, besocht it regear fan Tennessee by in referindum fan 'e kiezers goedkarring te krijen foar oansluting by dat nije steatsferbân. De Tennesseesters wiisden dat útstel lykwols mei in nipte mearderheid ôf. Yn West-Tennessee wiene de measte foarstanners te finen, wylst de grutste wjerstân út East-Tennessee kaam, dat letter besykje soe om krekt as West-Firginia in selsstannige steat te foarmjen. Nei't yn april de Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) útbrutsen wie en presidint Abraham Lincoln Tennessee om troepen frege hie om tsjin Súd-Karolina te fjochtsjen, rôp gûverneur Isham Harris wol de mobilisaasje fan Tennessee út, mar ynstee om Súd-Karolina te help te kommen. Hy stelde de Algemiene Assimbee fan Tennessee foar om 'e steat oan te sluten by de Konfederaasje, en dat waard 7 maaie goedkard, wat de ôfskieding fan Tennessee fan 'e Feriene Steaten betsjutte. Op 8 juny waard dat beslút by in nij referindum troch de befolking fan Tennessee goedkard, mei't benammen de kiezers yn Midden-Tennessee yn 'e tuskentiid sterk fan miening feroare wiene.
Yn 'e fjouwer jier dy't folgen, waard in oansjenlik part fan fjildslaggen út 'e Boargeroarloch útfochten op it grûngebiet fan Tennessee. De measten dêrfan wiene Noardlike oerwinnings. Yn febrewaris 1862 waard Nashville de earste haadstêd fan in Konfederearre steat dy't yn Noardlike hannen foel. Fan dyselde tiid ôf behearsken de Noardliken fierders de rivieren de Cumberland en de Tennessee. Yn april fan dat jier sloegen se yn 'e Slach by Shiloh in Konfederearre tsjinoanfal ôf. Memphis foel yn juny yn Noardlike hannen nei in slach op 'e rivier de Mississippy. Yn jannewaris 1863 konsolidearren de Noardliken harren behearsking fan westlik en sintraal Tennessee mei in oerwinning yn 'e Slach by Murfreesboro en de dêropfolgjende Tullahoma-kampanje.
Underwilens wisten de Súdliken East-Tennessee te behâlden, ek al wie de befolking dêr krekt it meast op 'e hân fan it Noarden. De Konfederearre generaal James Longstreet die dêrwei in wraam op it Noardlike Fort Sanders, by Knoxville, mar waard weromslein, hoewol't er in pear wiken letter de Slach by Bean's Station wûn. Under de Chattanooga-kampanje belegeren de Súdliken oan it begjin fan 'e hjerst fan 1863 Chattanooga, mar yn novimber waard it Noardlike garnizoen fan dy stêd ûntset troch farske troepen ûnder generaal Ulysses S. Grant. In grut diel fan 'e Súdlike nederlagen kin op it konto skreaun wurde fan generaal Braxton Bragg, dy't it befel hie oer it Konfederearre Leger fan Tennessee, mar suver gjin strategysk ynsjoch hie. De lêste grutte slaggen fan 'e Boargeroarloch op it grûngebiet fan Tennessee fûnen plak doe't de Súdliken yn novimber 1864 it sintrale part fan 'e steat binnenfoelen, mar op 30 novimber troch de Noardliken yn 'e Slach by Franklin tsjinholden waarden. Neitiid waarden se op 15 en 16 desimber yn 'e Slach by Nashville alhiel útinoar slein troch generaal George Henry Thomas. Tsjin begjin 1865 wie Tennessee frijwol hielendal yn Noardlike hannen, en op 22 febrewaris skafte it nije Steatskongres de slavernij ôf.
Yn 1864 wie Andrew Johnson, in Demokraat út Tennessee dy't de Feriene Steaten de hiele oarloch troch trou bleaun wie, keazen ta fise-presidint ûnder Abraham Lincoln. Nei de moard op Lincoln waard hy yn 1865 presidint fan 'e Feriene Steaten. Under de mylde regeling dy't Johnson mei it fersleine Suden trof, wie syn thússteat Tennessee op 24 july 1866 de earste Konfederearre steat dy't wer yn 'e Amerikaanske Uny opnommen waard. Om't it Steatskongres fan Tennessee op 7 april 1865 sûnder dêrta troch it federale regear twongen te wêzen, it Fjirtjinde Amendemint oan de Amerikaanske Grûnwet ratifisearre hie (oangeande de ôfskaffing fan 'e slavernij), wie Tennessee fierders de iennichste Konfederearre steat dy't ûnder it Tiidrek fan de Weropbou nei de oarloch gjin militêre gûverneur krige.
Moderne tiid
Hoewol't de befrijde (manlike) negerslaven nei de Boargeroarloch it kiesrjocht hiene, waarden dêrtsjin yn 'e 1870-er en 1880-er jierren maatregels nommen troch de konservative blanke elite fan Tennessee. Sa waard yn 1889 sabeare in ferkiezingsherfoarming trochfierd dy't eins bedoeld wie om safolle mooglik swarten (en earme blanken) it stimmen ûnmooglik te meitsjen troch as betingsten te stellen dat kiezers lêze en skriuwe kinne moasten en in beskaat bedrach oan belesting betelje moasten. Yn 1900 makken Afro-Amerikanen justjes minder as 24% fan 'e befolking fan Tennessee út, mar tusken 1910 en 1940 gie dat persintaazje gâns omleech, om't doe tsientûzenen swarten de steat fanwegen earmoede en diskriminaasje ferlieten om ûnder de Afro-Amerikaanske Folksferhuzing in better bestean te sykjen yn 'e yndustrystêden fan it Noarden.
Under de Grutte Depresje stiek de Amerikaanske federale oerheid yn 1933 miljoenen dollars yn 'e skepping fan 'e Tennessee Valley Authority (TVA). Dat wie in wichtich ûnderdiel fan 'e New Deal fan presidint Franklin D. Roosevelt, dat bedoeld wie om banen te skeppen foar de wurkleazen. By dat projekt waarden keardammen yn 'e rivier de Tennessee boud, wêrmei't troch wetterkrêftenerzjy goedkeap elektrisiteit opwekke wurde koe. Boppedat koene de periodike oerstreamings fan 'e Tennessee-delling dermei foarkomd wurde en krige it plattelân fan Tennessee doe stroom. De steat waard troch de TVA al rillegau de grutste leveransier fan elektrisiteit yn 'e Feriene Steaten.
Sûnt de midden fan 'e tweintichste iuw spile Tennessee in wichtige rol by de ûntjouwing fan ferskate muzyksjenres, wêrûnder yn it foarste plak country, mar ek rock and roll, blues en rockabilly. Nashville is it sintrum fan 'e countrymuzyk, en Beale Street, yn Memphis, wurdt wol beskôge as it berteplak fan 'e blues, mei't muzikanten as W.C. Handy al yn 1909 dy muzyksoarte dêr yn nachtklubs spilen.
Bestjoer
Tennessee bestiet bestjoerlik út 95 countys. De steatshaadstêd, Nashville, leit yn Davidson County, yn it midnoarden. Krekt as alle Amerikaanske steaten wurdt Tennessee bestjoerd troch in steatsregear mei oan it haad de gûverneur. De wetjaande macht is yn 'e hannen fan it Algemiene Assimblee fan Tennessee, dy't bestiet út 'e Steatssenaat mei 33 sitten en it Steatshûs fan Offurdigen mei 99 sitten. Yn 'e Amerikaanske Senaat wurdt Tennessee, lykas alle Amerikaanske steaten, fertsjintwurdige troch 2 senators. Yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hat Tennessee 9 sitten.
It politike lânskip fan Tennessee wurdt behearske troch de beide grutte Amerikaanske politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij. Alle oare partijen spylje mar in tige marzjinale rol. Oant de 1960-er jierren waard Tennessee dominearre troch de Demokraten, mar dat feroare doe't de Demokratyske Partij almar progressiver waard, wylst de oant dy tiid progressive Republikeinen hieltyd konservativer waarden. Tsjintwurdich is Tennessee stevich yn 'e hannen fan 'e Republikeinske Partij, dy't hast it hiele grûngebiet fan 'e steat dominearret. De Demokratyske kiezers binne fierhinne beheind ta de fjouwer grutste stêden, yn 't bysûnder Memphis en Nashville.
Ekonomy
Yn 2011 wie it bruto steatsprodukt fan Tennessee $234 miljard. Oer 2012 hie Tennessee as ien fan mar acht Amerikaanske steaten in begruttingsoerskot, fan $533 miljoen. De yndustry fan 'e steat produsearret benammen tekstyl, gemyske produkten, transportreau en elektryske apparatuer. Grutte bedriuwen dy't har haadkertier yn Tennessee hawwe, binne de pakketbesoarchtsjinst FedEx, papierprodusint International Paper en de Noardamerikaanske difyzje fan de Japanske autoprodusint Nissan. De lânbou is noch in sektor fan belang. De wichtichste agraryske útfierprodukten fan Tennessee binne plomfee, soajabeane en fleiskij. Fan âlds wurdt der yn de steat ek in protte katoen ferboud.
Fierders is ek it toerisme tige wichtich foar de ekonomy fan Tennessee. Yn 2014 waard de steat besocht troch in rekôroantal fan 100 miljoen minsken, dy't $17,7 miljoen útjoegen. De wichtichste toeristyske trekpleisters fan Tennessee binne it Nasjonaal Park de Great Smoky Mountains, yn 'e Appalachen; Elvis Presley syn filla Graceland, yn Memphis; en de Grand Ole Opry en de Country Music Hall of Fame, yn Nashville, dy't tegearre it wrâldsintrum fan 'e countrymuzyk foarmje. Oare attraksjes binne de Memphis Zoo, de dieretún fan Memphis; it Tennessee Aquarium, in iepenbier akwarium yn Chattanooga; Dolly Parton har ferdivedaasjepark Dollywood, yn Pigeon Forge; de Jack Daniel's Distillery, in whiskeystokerij yn Lynchburg; en it National Civil Rights Museum, yn Memphis, dat wijd is oan 'e Amerikaanske Boargerrjochtebeweging.
Demografy
Neffens in offisjele rûzing troch it Amerikaanske Folkstellingsburo (op grûn fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010) hie Tennessee yn 2014 6.549.352 ynwenners, wat in groei fan 3,2% is yn ferhâlding ta de stân fan saken yn 2010. De befolkingstichtens bedroech yn 2014 59,9 minsken de km². De grutste stêd fan 'e steat is Memphis, mei 657.000 ynwenners yn 2011. Oare gruttere stêden binne: de steatshaadstêd Nashville (644.000), Knoxville (184.000), Chattanooga (174.000), Clarksville (147.000), Murfreesboro (121.000), Franklin (71.000), Jackson (67.000), Johnson City (66.000) en Bartlett (58.000).
Etnisiteit
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e befolking fan Tennessee doe sa: 73,0% blanken; 16,7% swarten; 4,6% Latino's; 1,4% Aziaten; 0,3% Yndianen; 0,1% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs; 3,9% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Blanke Tennesseesters binne fierhinne fan Noardwest- en Middenjeropeeske orizjine, mei as grutste oarsprongsgroepen Angelsaksyske Amerikanen (17,3% fan 'e totale steatsbefolking), Ieren (9,3%), Ingelsen (9,1%) en Dútsers (8,3%). De lju dy't harsels omskriuwe as 'Angelsaksyske Amerikanen' binne foar it measte part oarspronklik Ingelsen of Ulstersen (d.w.s. protestantske Noardieren), mar harren famyljes libje al sa lang yn 'e Feriene Steaten dat sy alhiel gjin bân mear fiele mei dy groepen.
De iennichste federaal erkende Yndianestamme yn Tennessee is de Mississippy Troep fan Tsjoktou Yndianen, dy't oarspronklik út Mississippy komt, mar dy't ek 32 ha grûn yn Henning (Tennessee) yn eigendom hat, dat yn 2012 de status fan bûtenreservaatsk beheargebiet krige.
Oangeande stammen dy't erkenning fan 'e steat, mar net fan 'e federale autoriteiten hawwe is yn Tennessee troch juridysk hottefyljen in ûnoersichtlike sitewaasje ûntstien. Yn 1978 waard de Etowah Sjerokee Naasje erkend troch gûverneur Ray Blanton, mar dy erkenning waard yn 1991 ynlutsen doe't fêststeld waard dat de gûverneurs fan Tennessee it rjocht net hawwe en ferlien op eigen manneboet erkenning oan Yndianestammen. De Etowah Sjeroky Naasje hold yn 1993 op te bestean. Fan 1983 oant 2000 en jitris fan 2003 oant 2010 hat it regear fan Tennessee in kommisje ynsteld om in gaadlike proseduere op te stellen dy't it erkennen fan Yndianestammen op steatsnivo mooglik meitsje moat, mar yn juny 2010 einige dat proses mei spul tusken de kommisje en it steatsregear, wêrby't de kommisje op eigen manneboet oergie ta it erkennen fan 6 Yndianestammen, wat neitiid daliks ûnjildich ferklearre waard troch de steatssekretaris fan Tennessee. De kommisje waard alve dagen letter opheft en sûnt is der op dit mêd gjin foarútgong mear boekt.
Taal
De offisjele taal fan Tennessee is it Ingelsk, dat yn 1984 as sadanich by wet fêstlein waard. Dat is ek de memmetaal fan fierwei it grutste part fan 'e befolking. Yn it meastepart fan Tennessee wurdt it Súdlik Amerikaansk-Ingelsk sprutsen, in dialekt dat frijwat ôfwykt fan 'e Amerikaansk-Ingelske standerttaal. De op ien nei grutste taal fan Tennessee, wat oantallen memmetaalsprekkers oangiet, is it Spaansk.
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestie yn 2001 82% fan 'e befolking fan Tennessee út kristenen, wêrûnder 76% protestanten en 6% roomsen. De grutste protestantske denominaasjes wiene de Súdlike Baptistekonvinsje mei 1.483.000 leden, de Feriene Metodistyske Tsjerke mei 376.000 leden en de Tsjerken fan Kristus mei 214.000 leden. Ateïsten en agnosten foarmen yn 2001 9% fan 'e befolking. Fan 'e oare godstsjinsten wie de islaam it grutst, mei 1%. Alle oare religyen mei-inoar makken 2% fan 'e befolking út.
Willem Schoorstra
thumb|right|Willem Schoorstra. Willem Schoorstra (Ternaard, 22 july 1959) is in muzikant, dichter en skriuwer. Syn belangstelling lei yn it earstoan yn de muzyk, dêr't er ynspiraasje fan krige foar it skriuwen fan dichtwurk. Willem Schoorstra publisearret geregeld yn literêre tydskriften en op ynternet.
Wurk
Yn 1998 krige er de Ruurd Wiersma Poëzijpriis foar it fers Neffens it ynderlik bern. In jier letter wûn er in Rely Jorritsmapriis mei it ferhaal Trettjin dagen. Yn 2001 ferskynde de dichtbondel Ynwijing, en yn 2002 de ferhalebondel Berjochten út Babel. De haadpersoanen út de ferhalen fan Schoorstra binne minsken dy't skansearre binne troch opfieding, miljeu en leafdeleazens dy't wrakselje mei har libben.
De roman Swarte ingels (2004) beskriuwt in ûnmooglike leafde tusken in broer en in suster. It oardiel fan de kritisy oer it boek wie tige posityf. Yn 2005 wint Schoorstra mei Swarte ingels de Fedde Schurerpriis fan de provinsje Fryslân foar debutanten. Yn 2007 ferskynd in Nederlânske oersetting fan Swarte ingels. Yn 2007 ferskynd ek De ôfrekken, in boek oer it libben fan in studint yn it homolibben fan Brussel dy't siket nei syn identiteit. Sawol Swarte ingels as De ôfrekken beskriuwe kontroversiële tema's lykas ynsest, homoseksualiteit en moslimproblematyk.
Yn it ramt fan 'Fryslân Lêst Syn Toppers' waard 17 febrewaris 2011 in literêre jûn holden dêr't Swarte ingels sintraal stie. Hille Stellingwerf makke by it boek Swarte ingels it nûmer 'Noait genôch'. Yn april 2011 folge de boekpresintaasje fan de roman Rêdbâd – kronyk fan in kening. De roman giet oer it libbensferhaal fan de ier-midsiuwske Fryske kening Rêdbâd. Sawol by de jûn oer de ûnmooglike leafde as ek by de boekpresintaasje fan Rêdbâd luts Schoorstra sa'n 100 minsken nei Dokkum.
Jaap Maarleveld
thumb|left|J. Maarleveld (2e links) yn it telefyzjespul De donkere kant fan de aarde, 1960 Jakob Johan Maarleveld, meast Jaap Maarleveld (Vlaardingen, 11 maart 1924 - Amsterdam, 28 septimber 2021) út Fryske Peallen wie akteur en oprjochter, en mei syn frou, artistyk lieder fan it noardlik toanielselskip de Noorder Compagnie (1966). Yn 1976 droech er de lieding oer oan Z. Kraus.
Hy gie nei toanielskoallen yn Amsterdam en Parys, debutearre yn 1947 by it Rotterdamsk Toaniel fan Ko Arnoldi. Tusken 1950-1953 spile er by it selskip Puck yn Amsterdam, tusken 1952-1956 by it ABC-kabaret fan Wim Kan. Fan 1956-1959 by de Nederlânse Comedie, trije jier freelance.
Hy waard sûnt 1962 bekend fan telefyzje troch syn haadrol yn de bernerige Okkie Trooy út de jierren '60 fan de 20e iuw. Ek liende er syn stim foar ferskillende harkspullen. Yn 1964 krige er in stúdzjebeurs foar de Sorbonne. Sette in soad toaniel oer, benammen út it Frânsk. Dêrnei hie er in roltsje yn de populêre searje Floris dêr't er de rol fan Karel fan Gelre spile. Maarleveld wie ek te hearren yn it troch him oersette en bewurke harkspul Dood van een vrijgezel dêr't er de frijfeint spile.
Biology
thumb|150px|Animalia - Bos primigenius taurus thumb|150px|Planta - Triticum thumb|150px|Fungi - Morchella esculenta 150px|thumb|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus thumb|150px|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) thumb|150px|Archaea - Halobacteria thumb|150px|Virus - Gamma phage Biology is de stúdzje fan it biologysk libben. It hâldt him dwaande mei de karakteristiken en gedragingen fan organismen, hoe't soarten en yndividuen ûntsteane, en hokfoar ynteraksje se mei elkoar en de omkanten hawwe. Biology wurdt rekkene ta de eksakte wittenskippen. Immen dy't him profesjoneel dwaande hâldt mei biology is in biolooch.
Jaap Maarleveld
Oant de jierren '90 waard it wat stiller, oant er de rollen krige yn ûnder oare De Bunker (1992) en Kruimeltje (1999). Fierders hie er in oantal gastrollen yn de telefyzjesearje Baantjer. Sûnttids is hy - benammen troch syn hege leeftiid - benammen te sjen yn gast- of lytsere rollen. Hy wie troud mei de aktrise Manon Alving (1923-2010).
Biology
Stúdzjefjilden yn de biology
Aerobiology -- Anatomy -- Astro-biology -- Bakteriology -- Bio-fysika-- Biogemy -- Bio-geografy -- Bio-technology -- Bio-ynformatika -- Botany -- Ekology (Theoretyske ekology, Symbiology, Autekology, Synekology) -- Epidemiology -- Etology -- Evolusjonêre biology -- Evolusjonêre ûntwikkelingsbiology -- Firology -- Fycology -- Fylogeny (Fylo-genetika, Fylo-geografy) -- Fysiology -- Fyto-patology -- Gedrachsbiology -- Genetika (Populaasje-genetika, Kwantitative genetika, Genomika, Proteomika) -- Gorology -- Herpetology -- Histology -- Ichtiology -- Ymmunology -- Kryptosoölogy -- Kseno-biology -- Lymnology -- Malakology -- Mammalogy -- Mikrobiology -- Molekulêre biology -- Morfology -- Mykology -- Myrmekology -- Neurowittenskippen (Neuro-anatomy, Neuro-fysiology, Systeem-neurowittenskip, Biologyske psychology, Psychiatry, Psycho-farmakology, Gedrachs wittenskip, Neuro-etology, Psychofysika, Kognitive wittenskip)-- Onkology -- Ontogeny -- Ornitology -- Paleontology (Palaeo-botany, Palae-soölogy) -- Patology -- See-biology -- Selbiology -- Soölogy -- Struktuer-biology -- Swietwetter-biology -- (stúdzje fan) Syktes (fan Genetyske syktes, fan Ynfeksje syktes, Onkology) -- Sytology -- Taksonomy -- Toksikology -- Untwikkelings-biology --
Ferwante dissiplines
Medisinen -- Fysyske antropology
Evolúsje en biology
Ien fan de sintrale konsepten yn de biology is dat alle libben troch in proses fan evolúsje ôfstammet fan it earste mikro-organisme. De troch Charles Darwin formulearre evolúsjeteory, mei de troch him nei foarren brochte natuerlike seleksje as meganisme, stiet oant hjoeddedei sintraal. Genetyske drift wurdt dêrby omearme as in addisjoneel meganisme yn de saneamde moderne synteze. De evolúsjonêre histoarje fan in soart, dy't de karakteristiken fan foarôfgeande soart en de relaasje ta oare soarten beskriuwt, wurdt fylogeny neamd. It grut ferskaat oan wurkfjilden draacht by oan de ynformaasje yn de fylogeny, lykas: it fergelykjen fan DNA yn de molekulêre biology en it fergelykjen fan fossilen en oare resten fan âlde organismen yn de paleontology. Biologen organisearje en analisearje ferwantskip op ferskate wizen. Wichtige ûntwikkelingen yn de evolúsje binne gearfette de evolusjonêre tiidsline.
De klassifikaasje fan libbensfoarmen
De wittenskip dy't him dwaande hâldt mei de klassifikaasje fan libbensfoarmen wurdt taksonomy neamd. Ek de termen systematyk en kladistyk wurde hjir wol foar brûkt.
De biologyske taksonomy giet werom op Carolus Linnaeus yn de 18e iuw en wie yn earste ynstânsje basearre op anatomyske fergeliking fan libbene wêzens, bisten, planten ensfh. Dit oarspronklike systeem dielde de wêzens yn yn soarten (species), skaaien (genus), famyljes ( familia), skiften (ordo), klassen (classis), stammen (phylum) en riken (regnum), mar der waard dêrby oannommen dat soarten ûnferoarlik wiene.
Oer dizze yndieling ûntstie yn de 19e iuw in soad diskusje, omdat troch de evolúsjeteory fan Darwin oan dizze yndieling in nije diminsje tafoege waard, nammentlik dy fan stamferwantskip. Ek de stúdzje fan fossilen kaam yn dy tiid op. De faktor tiid en wannear der sprake is fan ferskillende soarten waarden belangrike ûnderwerpen fan diskusje. De klassike yndieling blykte op in soad punten net krekt te wêzen.
Yn de lêste jierren fan de 20e iuw kaam der in tredde boarne fan ynformaasje beskikber, DNA-sibskip, meast fan libbene wêzens, mar ek fan in tal noch net al te lang lyn útstoarne soarten. De gefolgen fan dizze nije revolúsje binne no (2003) noch mar foar in part te oersjen.
Yn de moderne taksonomy wurdt besocht út dizze trije haadboarnen fan ynformaasje (anatomy, fossile foarmen en genetika) in sadanige systematyk op te setten, dat der allinne groepen (taksa, inkelfâld takson) binne dy't monofyletysk binne, dat wol sizze dat:
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1936
De Olympyske Simmerspullen 1936, ek wol de XIe Olympiade neamd waarden yn 1936 yn Berlyn, Dútslân hâlden. It hurdsilen waard hâlden yn Kiel yn de Sporthafen Düsternbrook.
Medaljespegel
De top seis fan lannen dy't by it silen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1936.
Elten
Elten is in doarp oan de grins mei Nederlân yn de Dútske gemeente Emmerik. It plak leit yn de dielsteat Noardryn-Westfalen en wurdt oan trije kanten ynsletten troch Nederlân.
Op it doarpsgebiet fan Elten leit ek Hoch-Elten ('Heech-Elten'), dat op in 82 meter hege útrinner fan it yn Nederlân lizzende Montferlân leit en eartiids it stiftsgebiet fan de Fitusabdij omfieme.
Maeykehiem
Maeykehiem is in tehús yn Sint-Nyk foar koart ferbliuw foar minsken mei in hendikap. It is gjin gesinferfangend, mar in gesinûnderstypjende foarsjenning. Heechút trije moanne en dan eventueel nochris 3 moanne. Yn de praktyk is foar ± 70% fan de besetting de gemiddelde ferbliuwstiid 4½ moanne, foar de oaren 12-18 moanne.
Elten
Skiednis
It doarp hat in soad mienskiplik mei de skiednis fan de Nederlânske provinsjes Gelderlân en Oerisel. Lang bleau de fiertaal yn Elten Nederlânsk, mar nei't it keninkryk Prusen it anneksearre naam de ynfloed fan it Nederlânsk ôf en it Dútsk ta. thumb|left|260px|Elten (Abraham Rademaker, 1727 - 1733) It doarp leit yn in ynholte tusken de Nederlânske grins en waard op 23 april 1949 as kompinsaasjes foar de Dútske besetting fan Nederlân yn de Twadde Wrâldkriich troch Nederlân anneksearre. Dy anneksaasje duorre oant 1 augustus 1963, doe't it wer by Dútslân foege waard. Yn de tuskentiid hiene de bewenners in Nederlânsk paspoart en moasten hja harren legitimearje as hja nei Dútslân ta woenen. Stimrjocht krigen de nije ynwenners fan Nederlân lykwols net.
Maeykehiem
Yn 1974 krige Maeykehiem in eigen terapygebou mei ûnder oare in oanpast terapybad (9 x 6 meter), in pierebad en in terapyseal. Opnamekapasiteit wie doe 50 pupillen, 47 personielsleden en parttime krêften.
Yn 1989 krige stichting Maeykehiem de AWBZ-erkenning en yn datselde jier waard de soarchynstelling útwreide mei 20 plakken. Letter binne der fasiliteiten bykomd lykas it yn deiaktiviteitensintrum De Wynfanger (1991) en de Wurkwinkel (1995), yn 2004 útfanhuzershûs Balk en thússoarch, yn 2005 in Mei Inoar wenning yn Snits. It nije bewegingssintrum, mei swimbad en sportseal is yn 2007 yn gebrûk nomd. It swimbad hat in beweechbere boaiem, tal fan tilfoarsjennings en in apart snoezelbad. Yn 2008 waard begûn mei de bou fan nije wenningen as ferfanging fan de âlde en in nij deibestedingssintrum. By it 40-jierrich bestean fan Maeykehiem yn 2009 waarden in oantal nije gebouwen iepene.
Maritime skiednis fan Nederlân
thumb|right|300px
De maritime skiednis fan Nederlân omfiemet it ûntstean en ferrin fan de skipfeart yn de Lege Lannen. De skipfeart, benammen dy op de Eastsee, wie de basis fan de opkomst fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen yn de 17e iuw as maritime grutmacht.
Prehistoarje
thumb|200px|Nederlân om 2750 f.Kr. Yn de lette stientiid gienen de minsken de see al op. Mei de Klokbekerkultuer begûn yntinsyf kontakt oersee tusken Nederlân en Ingelân, mar ek mei de rest fan Jeropa.
Romeinske tiid
De Romeinen beskreaunen de folken: De Batavieren en Friezen wienen bedreaun op it wetter, de Friezen en Saaljers wienen seerôvers. De Angelen en Saksen gongen nei Ingelân. De Sjauken wienen fiskers. Fectio wie yn dy tiid in útfierhaven. De Romeinen fierden mei skippen libbensmiddels oan foar it leger. Mei troch de kust-eroazje moasten de Romeinen it gebiet wer ferlitte.
Fryske Ryk
Doe't yn de 3e iuw en 4e iuw it Fryske lân geregeld oerstreamd waard, leinen de Friezen harren yn it kustgebiet mear ta op de fiskerij en de hannelsfeart. De Friezen belibben hjirmei in hichtepunt mei de Noardseehannel yn de 5e iuw, wat sa bleau oant de tiid fan de Wytsingen.
Pieter van der Mark
Pieter van der Mark (Aldegea, 9 oktober 1910 - Snits, 2 septimber 1977 ) wie in ûnderwizer en politikus fan de AR. Hie de portefúlje Underwiis, Kultuer en public relations. Hy wie troud mei Sietske de Wal.
Floaris fan Egmont
thumb|right|Floaris fan Egmond troch [[Jan Gossaert (Mauritshûs yn De Haach). ]] Floaris fan Egmont, ek wol Egmond, (sa. 1470 - 25 oktober 1539) wie greve fan Buren en Leardaam.
Hy fjochte oan de Boergondyske kant. As steedhâlder (1507-1511) fertsjintwurdige hy it Habsburchsk regear yn dy dielen fan Gelre dy't dy behearske. Tusken 1515-1517 wie hy de earste steedhâlder fan Fryslân. Ek wie er hear fan Eindhoven en Cranendonck (1521-1539).
Hy wie tsjinstanner fan Jancko Douwama. Hy waard opfolge troch Willem fan Roggendorf.
Marre Aksje Groep
De Marre Aksje Groep fersette him sûnt begjin 1973 tysjin it Marreplan fan Wûnseradiel en Warkum. Leden fan de groep wienen S.F. Doting, A. Ringnalda, J. Kuiper, D. Koopen. Adviseurs dêrby prof. dr. yr. W. Jappe Alberts, Yr. H. 't Hoen en dûmny M.E. Pool. De groep belei gearkomsten, skreau ynstjoerde stikken, naam it inisjatyf ta in enkête ûnder de Warkumer befolking, hold hantekeningsaksjes en brocht it boekje Enkele kanttekeningen bij het Merenplan út, mei bydragen fan Alberts, 't Hoen en Doting.
Nei it weromnimmen fan it Marreplan troch de gemeentebestjoeren fan Wûnseradiel en Warkum waard de groep op 24 augustus 1973 opheft.
Maria Boelens
thumb|Maria Boelens Mayke Boelens of Maria Boelens (doopt op 6 novimber 1670 - 1751) wie in ealfrou út Jelsum dy't op de Dekemastate wenne fan 1670-1751. Troude yn 1693 mei J.W.Coutis en yn 1698 mei J.L.Doys
Op 25 desimber 1698 is Maria Sjoerdsdochter fan Boelens ûnderweis nei Dekemastate as breid fan Johan Lodewijk Doys. Hja is dan in widdo fan 28 jier, mei twa dochterkes út har earste houlik, 5 en 3 jier jong. De âldste is Aemilia Couttis, neamd nei prinsesse Henriëtte Amalia fan Anhalt-Dessau, de frou fan prins Hindrik Kasimir II fan Nassau-Dietz. Har earste man, Jacob Willem Couttis wie edelman fan de keamer fan de prinsesse. It dochterke fan 3 jier hjit Jacoba Couttis. De âlden fan Mayke binne al ferstoarn. Har heit Sjoerd wie griffier fan it Hof fan Fryslân en ek noch trije jier boargemaster fan Ljouwert.