cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frederick Douglass
Frederick Douglass (berne as: Frederick Augustus Washington Bailey; Talbot County (Marylân), ±febrewaris 1818 – Washington, D.C., 20 febrewaris 1895), wie in Amerikaansk polityk aktivist, predikant, publisist, redakteur, diplomaat en steatsman fan Afro-Amerikaansk etnysk komôf. Hy waard as slaaf berne yn it Amerikaanske Suden, mar wist oan syn eigner te ûntsnappen en sette him nei wenjen yn it Noarden. Dêr ûntjoech Douglass him meitiid ta ien fan 'e lieders fan 'e abolisjonistyske beweging en waard er ferneamd om syn meislepende taspraken en trochkringende geskriften. Hy leaude sterk yn 'e gelikensens fan alle minsken, oft se no blank, swart, froulik of Yndiaansk wiene. Ien fan syn bekendste sitaten is: "Ik soe my by lykfolwa oanslute om goed te dwaan, en by nimmen om kwea te dwaan." Douglass wurdt no rûnom beskôge as de wichtichste lieder fan 'e Afro-Amerikaanske mienskip yn 'e njoggentjinde iuw.
Slavernij
Douglass waard om febrewaris 1818 hinne as slaaf berne yn Talbot County, yn 'e steat Marylân, ûnder de namme Frederick Augustus Washington Bailey. Syn mem wie de swarte slavinne Harriet Bailey en syn heit wie mooglik de blanke opsichter Aaron Anthony, mei't Douglass letter sels yn syn autobiografy optekene dat der op 'e plantaazje geroften fan dy strekking giene. Hy waard fan syn mem skaat doe't er noch mar in poppe wie, en hie letter gjin oantins oan har. Oant er sân jier wie, waard er grutbrocht troch syn beppe, de slavinne Betty Bailey, en neitiid tsjinne er syn mooglike heit in hoart as plantaazjeslaaf, oant dy stoar en de jonge Douglass eigendom waard fan in Lucretia Auld, de frou fan in Thomas Auld, dy't him nei Baltimore ta stjoerde om dêr har man syn broer Hugh Auld te tsjinjen.
Doe't Douglass in jier as tolve wie, begûn Hugh Auld syn frou Sophia him it alfabet te learen, nettsjinsteande it feit dat de steatswetjouwing fan Marylân soks ferbea. Douglass beskreau frou Auld letter as in freonlike frou, dy't har slaven behannele sa't men jins meiminsken hearden te behanneljen. Doe't har man der lykwols efter kaam wat se mei de jonge útheefde, feegde dy har alderraarst de mantel út, want as in slaaf leare soe om te skriuwen, sa seid er, dan soe dy ûntefreden wurde oer syn maatskiplike status en nei frijheid begjinne te langjen. Yn syn autobiografy hold Douglass letter út dat dy wurden by him it earste siedsje fan syn eigen frijheidssin planten. Baltimore wie lykwols gjin plantaazje mar in grutte stêd, en it slagge Douglass dan ek en beset it skriuw- en lêsmateriaal dat er brek wie om himsels temûk fierder lêzen en skriuwen te learen.
In pear jier letter waard Douglass troch Hugh Auld ferpachte oan 'e plantaazjehâlder William Freeland. Op dy syn plantaazje sette Douglass dermei útein om op in wyklikse sneinsskoalle de oare slaven te learen hoe't se it Nije Testamint lêze moasten. De animo dêrfoar wie sa grut dat eltse wike wol fjirtich slaven delkamen om fan him les te krijen. Likernôch in healjier gie dat ûnopmurken, mar úteinlik kaam de moard fansels út. Hoewol't it Freeland ien toetmem wie, rekken slavehâlders út 'e omkriten alhiel breinroer, en op in snein foelen se, bewapene mei kneppels en stiennen, de sneinsskoalle binnen om 'e slaven mei geweld derfan te oertsjûgjen dat se better net fierder leare koene. Neitiid, yn 1833, naam Thomas Auld Douglass werom fan syn broer Hugh, neffens Douglass by wize fan bestraffing fan syn broer, om't de jonge slaaf blykber lêzen en skriuwen leare kinnen hie yn 'e tiid dat er Hugh Auld tsjinne. Thomas Auld ferpachte Douglass ynstee oan Edward Covey, in earme gernier dy't de reputaasje hie dat er in "slavebrekker" wie. Dêr waard Douglass sa mishannele dat er der suver psychologysk trochhinne sakke, oant er úteinlik Covey sels in wan bruien joech, wêrnei't de man him nea wer mei finger oanrekke.
Nei twaris om 'e nocht besocht te hawwen en ûntkom nei it frije Noarden ta, rekke Douglass yn 1837 smoarfereale op Anna Murray, in frije swarte frou út Baltimore. Om by har wêze te kinnen, sprong er op 3 septimber 1838 op 'e trein nei it noarden. Ferklaaid as in matroas (yn in unifoarm dat Murray him besoarge hie) stiek er mei it fear de rivier de Susquehanna en dêrmei de grins tusken Marylân en Pennsylvania oer. Ienris yn it Noarden naam er op 'e nij de trein nei Philadelphia, dêr't er him melde by in ûndergrûnsk netwurk fan abolisjonisten, wêrnei't er nei in ûnderdûkadres yn New York ta brocht waard. Dêr joech Murray har by him, en op 15 septimber 1838 trouden se mei-inoar.
Aktivisme tsjin slavernij
Douglass en de frou setten har nei wenjen yn New Bedford, yn 'e steat Massachusetts, dêr't er de namme Douglass oannaam ta ferfanging fan syn slavenamme. Yn 1839 helle er syn papieren as predikant fan 'e Afrikaanske Metodistyske Episkopaalske Siontsjerke, in selsstannige Afro-Amerikaanske kristlike denominaasje. Datselde jiers kaam Douglass yn kontakt mei William Lloyd Garrison, in blanke sjoernalist en in fûleindich strider tsjin 'e slavernij, dy't him behelle yn 'e abolisjonistyske beweging. Al rillegau waard Douglass frege as sprekker op abolisjonistyske gearkomsten, mei't er as ûntsnapte slaaf perfoarst in relevant ferhaal te fertellen hie. It die bliken dat er in grut talint hie foar it hâlden fan taspraken, dat binnen in pear jier reizge er it hiele Noarden troch om lêzings te hâlden foar lykstimden.
Yn 1845 skreau er syn earste autobiografy, Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave. Dat boek waard in bestseller, wêrfan't binnen trije jier 11.000 eksimplaren yn 'e Feriene Steaten sirkulearren, wylst it teffens yn Grut-Brittanje útbrocht waard en oerset waard yn it Frânsk en it Nederlânsk. Letter skreau Douglass noch twa oare autobiografyen, yn 1855 My Bondage and My Freedom, en yn 1881 Life and Times of Frederick Douglass. Dêrby sette er eltse kear útein mei syn foargeande wurk, dat er dan útwreide en oanfolle. De lêste ferzje, út 1881, beseach er yn 1892 nochris op 'e nij.
Fan 1845 oant 1847 makke Douglass in rûnreis troch Ierlân en Ingelân, dêr't er ta oantrune wie troch syn freonen, om't dy yn noed sieten dat syn tanimmende populariteit wolris de oandacht fan syn eardere eigner lûke kinne soe. De reis wie foar him in iepenbiering, mei't er, sa't er it sels ûnder wurden brocht, yn Jeropa "net as in hûdskleur, mar as in man" behannele waard. Syn Britske oanhingers brochten, ûnder lieding fan Ellen Richardson fan Newcastle oan de Tyne, sels jild byinoar wêrmei't se him frijkochten fan Thomas Auld, sadat er as in wetlik frij man nei syn heitelân weromkeare koe.
Nei syn weromkear yn 'e Feriene Steaten sette Douglass útein mei de publikaasje fan in abolisjonistyske krante, The North Star, dy't er bekoste fan 'e jeften fan Britske abolisjonisten. Teffens rekke er yn dyseldichste snuorje ferfrjemde fan Garrison, mei't er dy syn opfettings te radikaal begûn te finen. Sa holden Garrison en dy syn oanhingers út dat de Amerikaanske Grûnwet it ynstitút fan 'e slavernij propagearre, wylst Douglass fûn dat dat dokumint ek útlein wurde koe (en moast) yn it foardiel fan 'e abolisjonisten. Njonken syn krewearjen foar ôfskaffing fan 'e slavernij sette Douglass him ek tige yn foar frouljusrjochten. Hy wie û.m. in grut foarstanner fan it frouljuskiesrjocht yn in tiid dat dat sels foar de measte froulike foarfjochters fan frouljusrjochten noch in brêge te fier wie.
Yn 1848 publisearre Douglass in iepen brief oan syn eardere master Thomas Auld, wêryn't er de man it leksum lies foar syn behanneling as slaaf, en frege hoe't Auld it fine soe as Douglass syn dochter as slavinne fuortfiere soe en har behannelje soe sa't er sels behannele wie. Uteinlik soe Douglass Thomas Auld hast tritich jier letter, yn 1877, doe't de man op syn stjerbêd lei, besykje. Ferskate jierren earder wie Douglass yn kontakt kommen mei Auld syn dochter, Amanda Auld Sears, wêrby't it inisjatyf fan har kant kommen wie. Sy wie it ek dy't dat lêste besyk oan har heit bewurkmastere hie, wêrby't de beide mannen nei't it skynt harren skeel oersljochten.
Tsjin it útbrekken fan 'e Amerikaanske Boargeroarloch, yn 1861, wie Douglass ien fan 'e meast ferneamde swarten yn 'e Feriene Steaten wurden. De oarloch wie útbrutsen om deilisskip oer de rjochten fan 'e ôfsûnderlike steaten fersus dy fan it nasjonale regear, en teffens om ekonomyske motiven. Sûnder dat er wurch te krijen wie, pleite Douglass der lykwols foar dat it doel fan 'e oarloch de ôfskaffing fan 'e slavernij wêze moast. De Proklamaasje fan Emansipaasje, wêrmei't presidint Abraham Lincoln yn 1863 úteinlik in ein oan dat ferfijde ynstitút makke, foarme de kroan op al Douglass syn krewearjen. Hy wie lykwols teloarsteld dat Lincoln net daliks ek it kiesrjocht oan swarte manlju joech. Mei dit barren gie Douglass syn stribjen in nij stadium yn, nammentlik dat fan 'e boargerrjochtestriid.
Aktivisme foar gelikense rjochten
Nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch gie Douglass troch mei syn wurk foar de gelikense rjochten foar Afro-Amerikanen en froulju. Om't er sa'n foaroansteande persoanlikheid wurden wie, waard er ek op ferskate politike en diplomatike posten beneamd; sa wied er direkteur fan 'e Freedman's Savings Bank, in bank dy't opset wie foar eks-slaven, en teffens wied er de Amerikaanske folmacht yn 'e Dominikaanske Republyk, mar dat amt joech er nei twa jier oer om't er it Amerikaanske belied oangeande dat lân net goedkrije koe. Letter soed er fan 1889 oant 1890 de funksje fan Haïtiaansk ambassadeur yn 'e Feriene Steaten op him nimme.
De perioade fan 'e weropbou nei de Boargeroarloch wie yn 't earstoan in tiid fan grutte foarútgong foar de befrijde negerslaven yn it Suden. De manlju krigen nei ferrin fan tiid kiesrjocht, se rjochten eigen tsjerken, skoallen en ferienings op, en ûntwikkelen in bloeiende kultuer. Yn 'e 1870-er jierren kaam der lykwols in weromslach yn 'e foarm fan diskriminaasje en yntimidaasje troch blanken. It wie yn dy tiid dat de rasistyske Ku Klux Klan oprjochte waard. Yn 'e 1890-er jierren namen de Súdlike steaten ien foar ien saneamde Jim Crow-wetten oan, dy't de rasseskieding en de útsluting fan swarten fan it kiesrjocht fan hegerhân opleine.
Douglass sette him o sa yn om 'e behelle foarútgong te behâlden en de nije ûnderdrukking tsjin te kearen. Dêrta stipe er û.m. de ferkiezingskampanje fan 'e eardere generaal Ulysses S. Grant, dy't yn 1869 presidint waard. Grant soarge dat der ferskate wetten tsjin 'e Klan en lykstimden oannommen waarden, en ek liet er 5.000 man oppakke. Dat smiet him ûnder de blanke kiezers gjin freonen op, mar Douglass priizge him dêrfoar. Tsjin 'e ein fan Grant syn presidintskip ferwettere it federale belied op dit punt lykwols wer. By de presidintsferkiezings fan 1872 waard Douglass troch de saneamde Equal Rights Party, in marginale politike partij sûnder lykfol hokker kâns om 'e ferkiezings te winnen, ta harren fise-presidintskandidaat beneamd, sûnder dat er dêr sels fan op 'e hichte wie. Lykwols wied er dêrmei de earste Afro-Amerikaan ea dy't foar sa'n heech amt ferkiesber wie. Datselde jiers brânde Douglass syn hûs yn Rochester oan 'e grûn ta ôf. Wierskynlik wie it oanstutsen. Douglass en syn gesin oerlibben it ûnskansearre, en dêrnei ferhuze er nei de federale haadstêd Washington, D.C. Yn 1877 skafte er dêr syn úteinlike hûs oan, op in heuvel oan 'e rivier de Anacostia, dat nei syn dea it Frederick Douglass National Historic Site wurde soe.
Priveelibben
Douglass en Anna Murray hiene fiif bern: Rosetta, Lewis Henry, Frederick jr., Charles Remond en Annie, wêrfan't de jongste al mei tsien jier ferstoar. Charles en Rosetta holpen harren heit mei syn kranten, en Anna bleau him trou oant har dea yn 1882, ek al soargen Douglass syn relaasjes mei Julia Griffiths en Ottilie Assing, beiden froulju dêr't er beropsmjittich mei gearwurke, ferskate kearen foar skandalen. Yn 1884 wertroude Douglass mei Helen Pitts, in blanke feministe út Honeoye, dy't tweintich jier jonger wie as hy. Dat mingde houlik rôp yn dy tiid in stoarm fan trelit op, en hoewol't hja de dochter wie fan Gideon Pitts jr., in foaroansteand abolisjonist en in freon fan Douglass, ferbriek har famylje neitiid dochs alle bannen mei it nijtroude pear. Ek Douglass syn bern wiene lulk, mei't se dit houlik as in klap yn it gesicht fan harren ferstoarne mem beskôgen. Douglass sels ferdigene it lykwols mei te sizzen dat er earst troud west hie mei immen dy't de hûdskleur fan syn mem hie, en dat er no troud wie mei immen dy't de hûdskleur fan syn heit hie.
Lêste jierren en dea
Hoewol't er sa njonkelytsen op jierren begûn te reitsjen, hold Douglass oan mei reizgjen om troch it hiele lân lêzings te jaan en taspraken te hâlden. Mei syn nije frou Helen reizge er yn 1886 en 1887 boppedat nei Ingelân, Ierlân, Frankryk, Itaalje, Egypte en Grikelân. Yn Grut-Brittanje soarge er dêrby foar opskuor troch te pleitsjen foar selsbestjoer foar Ierlân. Yn eigen lân kearde er him net allinnich tsjin 'e wer tanimmende ûnderdrukking, mar ek tsjin it fêstigjen fan stedsje yn Kansas dy't allinnich mar troch swarten bewenne waarden, en tsjin 'e saneamde Werom nei Afrika-beweging, dy't fan Libearia in nij thúslân foar alle Afro-Amerikanen meitsje woe. By in taspraak yn 1894 yn Baltimore sei Douglass: "Ik hoopje en fertrou derop dat alles úteinlik goedkomme sil, mar de neie takomst sjocht der tsjuster en dreech út."
Douglass stoar op 20 febrewaris 1895 yn syn hûs yn Washington, D.C. oan wat nei alle gedachten in hertoanfal of in oerhaal west hat, koart nei't er in gearkomste fan 'e Nasjonale Frouljusrie besocht hie, dêr't er in steande ovaasje krigen hie. Hy waard 77 jier. By syn begraffenis brochten tûzenen minsken him de lêste eare troch by syn deakiste lâns te rinnen. Neitiid waard de kiste mei syn stoflik omskot nei Rochester, yn 'e steat New York, ta brocht, dêr't er mear as in fearnsiuw lang wenne hie. Dêr waard er njonken syn earste frou Anna begroeven op it Mount Hope Cemetery. Yn 1903 kaam ek syn twadde frou Helen dêr yn itselde famyljegrêf te rêsten.
Bluodderige Feart (Turns)
De Bluodderige Feart is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint súdeastlik fan Ysbrechtum fan Syltsjestate oan de Ringdyk rjochting Turns.
De namme Bluodderige Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Bloederige Vaart.
List fan planetoïden 8301-8400
Dit is in list fan planetoïden 8301-8400.
Ermenonville
thumb|left|Kaart fan de gemeente en omkriten Ermenonville is in gemeente yn it departemint Oise en de regio Opper-Frankryk sa'n 45 km noardeastlik fan Parys. Ermenonville is ferneamd foar it Jean-Jacques Rousseau-park, en de tombe fan Jean-Jacques Rousseau op in eilantsje yn it park.
De gemeente hat in lyts ferdivedaasjepark: la Mer de Sable.
Op 3 maart 1974 kaam Ermenonville yn it nijs om't der in fleanmasine yn de omkriten delstoarte, wat doe it slimste fleanmasineûngemak ea wie. Alle 346 ynsittenden fan Turkish-Airlines-flecht 981 ferlearen it libben.
Fleetwood Mac
Fleetwood Mac is in oarspronklik Ingelsk-Amerikaanske band. De band waard yn 1967 yn Londen oprjochte troch Peter Green (sang, gitaar en mûlharmoanika). Oarspronklik bestie de band út Peter Green en Mick Fleetwood (drums), Jeremy Spencer (gitaar) en Bob Brunning (basgitaar). Fleetwood Mac begûn as bluesband en hjitte yn it earstoan Peter Green´s Fleetwood Mac. Ynearsten is John McVie by de Bluesbreakers bleaun, mar hy hat letter Bob Brunning ferfongen. Yn dy besetting hawwe hja hits hân mei Need your love so bad, Oh Well (part I), Albatross en Man of the world. Oh Well (part I) wie yn 1969 de alderearste Radio Veronica Alarmskiif. Doe't Peter Green der by wei gie bleau de namme Fleetwood Mac. Mick Fleetwood en John McVie binne sûnt de konstante faktor yn de band bleaun. De groep evoluearre yn de rin fan de jierren ta in popgroep mei hieltiten wikseljende besettings. Ek de frou fan John, Christine Perfect song mei. Yn Nederlân binne se benammen bekend troch harren hits as Go your own way, Dreams, Everywhere en Little lies. Yn 1995 waard de band opheft, mar yn 1997 folge in weroprjochting.
Wumkes.nl
Wumkes.nl is de namme fan de Digitale Histoaryske Bibleteek Fryslân, in digitale bibleteek mei in kolleksje oer Fryske taal, kultuer en skiednis. De webstee hat as doel safolle mooglik boarnen op dit mêd te ûntsluten, foar witenskippers mar ek foar ynteressearre publyk.
Beskriuwing
Wumkes.nl ûntstie yn 2003 as in projekt fan Wybo Palstra, in frijwilliger dy't in grut tal histoaryske standert- en neislachwurken ynskend hie, en de Fryske Akademy yn Ljouwert. Yn 2004 foege it Histoarysk Sintrum Ljouwert him ek by dat inisjatyf. Sûn 2006 wurdt ek gearwurke mei Tresoar. De webstee Wumkes.nl, dy't yn maart fan dat jier lansearre waard, is neamd nei Geert Aeilco Wumkes (1869-1954). Dizze fryske dûmny en historikus spile in grutte rol by de ûntsluting fan de koleksje fan de Provinsjale Bibleteek fan Fryslân, wêr't hy fan 1924 oant 1940 as bibletekaris wurke..
Fan Diemenslân
thumb|250px|Kaart Fan Diemenslân út 1852 Fan Diemenslân is de namme dy't de Jeropeanen yn it ferline brûkten foar it eilân dat no Tasmaanje hjit, in eilânsteat fan Austraalje. De Nederlanner Abel Tasman wie de ûntdekker fan it eilân, dat hy Anthoonij van Diemenslandt neamde. Antony fan Diemen, gûverneur-generaal fan Nederlânsk-Ynje, stjoerde Abel Tasman yn 1642 op paad om it grutte Unbekende Súdlân (Terra Australis) te finen. Hy fûn Austraalje en neamde dat Nieuw-Holland. Tusken 1772 en 1798 krige allinne it súdeasten fan it eilân besite. Dat Tasmaanje in eilân wie waard earst yn 1798-99 dúdlik doe't Matthew Flinders en George Bass it omsylden yn de Norfolk.
Yn 1803 rekke Fan Diemenslân yn Britske hannen dy't dêr in strafkoloanje stiften mei de namme Van Diemen's Land, it waard doe in part fan de Britske koloanje New South Wales. Yn 1824 waard Van Diemen's Land in aparte koloanje.
Yn 1856 waard it eilân in selsstannige koloanje mei in eigen parlemint en krige it de nije namme Tasmaanje, in earbetoan oan Abel Tasman.
Himalayamarmot
De Himalayamarmot (Latynske namme: Mamota himalayana) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae) en it skaai fan 'e marmotten (Marmota), dat foarkomt yn Himalaya-regio fan Súd-Aazje. Dizze soarte is wierskynlik it naust besibbe oan 'e steppemarmot, dêr't er inkeld sels wol as ûndersoarte fan beskôge wurdt. De Himalayamarmot is lykwols ek relatyf nau besibbe oan Noardamerikaanske marmottesoarten, lykas de boskmarmot.
Fersprieding en biotoop
Himalayamarmotten komme foar yn 'e hiele krite fan 'e Himalaya, yn wide bôge dy't fan Ladach, yn noardwestlik Yndia, fia Nepal, de Yndiaaske dielsteat Sikkim en it ûnôfhinklike steatsje Bûtan nei Arunachal Pradesh, yn noardeastlik Yndia, rint. Se libje dêr op hichten dy't útinoar rinne fan 300 oant 4.800 m boppe seenivo. Dêrnjonken komme se ek foar op dielen fan it Tibetaansk Plato. Wat har wengebiet oanbelanget, jouwe Himalayamarmotten de foarkar oan berchgreiden en steppe-eftige biotopen yn it heechberchtme.
Uterlike skaaimerken
De Himalayamarmot kin in totale lichemslingte fan 70 sm en in gewicht fan 9 kg berikke. Dêrmei is er like grut as in grutte hûskat. Syn pels is brún oant dûnkerbrún oer it grutste part fan syn liif en swartich boppe op 'e kop, mei opfallende gielige plakken op 'e wangen en it boarst. Himalayamarmotten libje yn koloanjes.
Folkloare
Undersyk troch de Frânske etnolooch Michel Peissel hat oannimlik makke dat it ferhaal oer nei goud gravende eamels, dat yn 'e fyfde iuw f.Kr. opdist waard troch de Grykske histoarikus Herodoatus, basearre wie op 'e praktyk fan pleatslike stammen op it Deosai-plato om goudstof te sykjen yn 'e bulten ierde dy't Himalayamarmotten út har ûndergrûnske hoalen útgroeven hiene.
Jacobus Schijnvoet
thumb| Ruïne fan kastiel Vredelant, gravuere en tekening troch Jacobus Schijnvoet (Ut: Schatkamer der Nederlandsse Oudheden, [[Ludolph Smids, 1711) ]] Jacobus Schijnvoet (1685? - nei 1733?) wie in graveur, dy't wurke en wenne yn Amsterdam, ein 17e - begjin 18e iuw. Der is mar in bytsje oer him te witten.
Neffens mear as ien boarne soe er de soan wêze fan Simon Schijnvoet (1652 - 1727, boumaster, beoefener fan de teken- en gravearkeunst en samler fan munten en seldsume saken), neffens in oare boarne lykwols dy syn jongere broer.
Hidde Sjoerds de Vries
thumb|De Friso, ûnder befel fan de Vries Hidde Sjoerds de Vries (Seisbierrum, 22 desimber 1645 - Noardsee foar Dúntsjerk, 1 july 1694), wie in seefarder yn tsjinst fan de Fryske Admiraliteit.
Krekt as syn omke Tsjerk Hiddes de Vries makke er opgong by de Fryske Admiraliteit. Nei yn 1683 kapitein west te hawwen op in skip fan de Admiraliteit waard hy op 22 maart 1692 ta skout-by-nacht promovearre. Yn dizze funksje fierde hy it befel by de seeslaggen by La Hogue en Dúntsjerk yn 1692. Yn 1694 joech hy fan de Prins Friso ôf it befel oer de Nederlânske float. Yn in gefjocht mei de Frânsman Jean Bart rekke er ferwûne wêrnei't hy yn 1694 foar Dúntsjerk syn lêste siken útblies.
Hegesân
Hegesân (Nederlânsk en offisjeel: Hoogezand; Grinslânsk: Hogezaand) is in grut doarp yn de provinsje Grinslân. It is ek de nammejouwer fan de eardere gemeente dy't yn 1949 mei de gemeente Sappemeer opgien is yn de gemeente Hegesân-Sappemeer, dy't yn 2018 wer opgien is yn de gemeente Midden-Grinslân.
Namme
De namme ferwiist nei in hegere sânrêch, dêr't yn 1621 de earste huzen boud waarden foar it oanmeitsjen fan it omlizzende fean. Eardere nammen wiene hooge sant (1613-1618),  't Hooge Sandt (1647), Hogesant (1660),  't Hogesand (1781).
Geografy
Hegesân ûntstie as feankoloanje by, it yn de tweintichste iuw tichtsmiten âlde Wynskoaterdjip, del. Hegesân foarmet mei Sappemeer in doarpekloft dy't noardwest nei súdeast rint. Dy doarpen binne Kalkwijk, Kropswolde. Martenshoek, Foxhol, Foxholsterbosch, Foxham en Kolham.
Hegesân leit súdlik fan it yn de tweintichste iuw omleine Wynskoaterdjip en de Rykswei 7. Ek leit it plak oan it spoar fan Grins nei Bad Nijeskâns. Noardwestlik fan it doarp leit in grut yndustrygebiet.
Skiednis
Yn de fyftjinde iuw waard der turf wûn troch it Kleaster Yesse. Yn 1604 rjochten fiif Utertske keaplju in kompanjy op en set útein mei de feanterij fan it gebiet, dêr't de fergunning fan letter troch de stêd Grins oernommen waard. De stêd pachte grutte lapen grûn fan it goa Stêd en Lân en koe mei syn plannen úteinsette. De stêd liet yn 1618 fan Waterhuizen ôf it Wynskoaterdjip grave nei de Foxholsmar ta dwers troch it Hooge Sandt (oer itjinge hjoed-de-dei de Meint Veningastraat en Hoofdstraat binne) hinne dêr't yn 1621 de earste huzen boud waarden. Nei't tsien jier letter Sappemeer en Súdbroek berikt waarden, waard it kanaal foar de skipfeart iepensteld.
Yn 1664 waard by Hegesân de boarch Vredenburg troch de Grinzer boargemaster boud. Yn 1669 waard mei jild fan de stêd Grins de Damtsjerke boud. Yn 1726 waard de pastorij dêr byboud, yn 1734 waard de tsjerke útwreide en yn 1783 waard in klokketoer boud.
Yn de achttjinde iuw rûn de feanterij yn it neigean en waard it dalgrûn omfoarme ta lânbougrûn, dêr't benammen boekweet goed waakse woe. Ek beannen en ierappels waarden dêr ferboud. Dy waarden oer it Wynskoaterdjip nei Dútsklân ta ferfierd. Bylâns it djip ûntstiene ferskate skipswerven mei dwershellings. Ynearsten waarden der turfskippen boud, dochs dêrnei waarden lytse seeskippen boud yn it ramt fan de saneamde Feankolonjale skipfeart (1814-1914).
Yn de njoggentjinde iuw kaam der yndustry nei it doarp ta. Der fêstigen ferskate wynstokerijen foar it stoken fan jenever, en in ierappelmoalfabryk kaam om 1841 hinne nei it doarp. Troch it kommen fan steammasinen naam de yndustriële produksje rap ta. Hegesân begûn doe fluch te waaksen en woeks doe it gruttere Sappemeer foarby. De twa doarpen woeksen om 1850 hinne oaninoar fêst. Bebouwing wie der oan de beide ouwers fan it Wynskoaterdjip. Dêrnei folge de bebouwing lâns de sydkanalen nei it suden ta. De kearnen Martenshoek en Foxhol woeksen doe stadichoan oan Hegesân fêst. Yn 1868 krige it doarp in spoarferbining mei Grins troch it oanlizzen fan de spoarline fan Harns nei Nijeskâns. Yn dy snuorje kaam de earste striekartonfabryk yn it doarp en waarden der ferskate byldbeskiedende gebouwen byboud, lykas de neogoatyske roomsk-katolike Sint-Martinustsjerke by Foxham en it neogoatyske postkantoar fan Cornelis Peters.
thumb|left|200px|De Boeg, monumint foar de skipfeart op it fierdere tichtsmiten [[Wynskoaterdjip, makke troch Nico Bulder. Op de eftergrûn de patrysjerswente fan de 19e iuwske yndustrieel Ipe Annes Hooites.]] Nei it omskeakeljen fan de skipfeart fan houten ta izeren skippen, dy't ek hieltyd grutter waarden, waarden de skipswerven nei Foxhol, Martenshoek en Westerbroek ferpleatst, dêr't t it wetter wider wie. Yn Hegesân waarden de skipswerven en pleatsen ôfbrutsen en ferfongen troch boargerwenten foar de begoede boargerij, winkels en hoareka en oare tsjinsten lykas it gemeentehûs yn 1860.
Nei de iuwwikseling wie der mear bebouwing tusken it spoar en it Wynskoaterdjip, wêrûnder in wyk mei boargerwenten yn de styl fan de Delftske en Amsterdamske Skoalle. Yn de 1920-er jierren waarden der sosjale hierwenten súdlik fan it spoar en Martenshoek boud. Bebouwing nei it easten ta late yn 1949 ta it gearfoegjen fan de gemeenten Hegesân en Sappemeer ta de gemeente Hegesân-Sappemeer.
Nei de Twadde Wrâldkriich bleau Hegesân trochwaaksen. Der kaam mear yndustry by Foxhol en Martenshoek en eastlik fan Sappemeer. Yn de 1950-er jierren waard it Wynskoaterdjip ferlein en ferbrede noardlik fan it doarp. It âlde Wynskoaterdjip waard yn de 1960-er jierren tichtsmiten en folboud. Súdlik fan it spoar kamen tusken 1965 en 1985 de wiken Gorecht, Zuiderpark en Woldwijck. De oanwêzige yndustry luts in grut tal Turkske gastarbeiders nei it doarp ta en ek Marokkanen en Surninamers setten harren nei wenjen dêre. Yn 1992 hie Hegesân de measte islamityske ynwenners fan Grinslân.
By it Kieldiep waard yn 1969 in nij winkelsintrum boud. Mei it fêstigjen fan in gemeentehûs, teäter, bioskoop en biblioteek njonken it winkelsintrum, ûntstie der suver in nij stedshert. Yn 2019 gie de gemeente Hegesân-Sappemeer oer yn de fúzjegemeente Midden-Grinslân en waard der besletten it besteande gemeentehûs foar in part te slopen en op itselde plak in nij gemeentehûs bouwe te litten.
It besjen wurdich
thumb|Villa Zonneschijn
Boarchsleat
De Boarchsleat is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart rint fan de Lange Luts oer De Burd nei de Biggemar.
Tuskenklasse
In tuskenklasse (Latyn: infraclassis) is in taksonomyske rang dy't tusken in stamme en in klasse yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan stammen.
Boazumer Feart
De Boazumer Feart is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan Boazum by de buorskip Makkum en de Swarte Mole lâns nei de Frjentsjerter Feart.
De namme Boazumer Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Bozumer vaart
1938
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1930-er jierren.
Piet de Boer (fuotballer)
Piet de Boer (Amsterdam, 10 oktober 1919 - 8 febrewaris 1984) wie in Nederlânske fuotballer.
De Boer spile as oanfaller by KFC. Hy spile op 28 novimber 1937 yn 'e âldens fan achttjin jier syn iennige ynterlân foar it Nederlânsk fuotbalalvetal yn de wk-kwalifikaasjewedstrrid tsjin it Lúksemboarchsk fuotbalalvetal. De Boer skoarde trije kear yn de mei 4-0 wûne wedstriid en hat dêrmei yn trochsneed de measte doelpunten fan it Nederlânsk alvetal. Hy siet ek by de seleksje foar it wrâldkampioenskip fuotbal yn 1938 mar kaam dêr, as yn Nederlân bliuwende reserve, net yn aksje.
Jerre Hakse
thumb|right|170px| thumb|right|170px|Read lânskip Jerre Hakse (Ljouwert, 15 april 1937) is in byldzjend keunstner út Ljouwert. Hy hat in eksposysjeromte yn 'De Prins van Waldeck' yn de Grutte Tsjerkestrjitte.
Jerre Hakse is autodidakt en makket doeken, plastiken en gouaches wêryn hy taspilings makket op wat er sjoen of ûnderfûn hat, mar dy't foar de taskôger in soad te rieden oerlitte. Hy wurdt beynfloede troch it wurkjen sels en syn fisuele waarnimmings dy't er faak abstrahearret. Dat abstrahearjen troch eksperimintearjen nei syn eigen byldtaal is foar him in sykjen.
Cécile Corbel
Cécile Corbel (Frânske útspr.: [seːˈsil kɔʁˈbɛl], likernôch: "see- syl koch- bel "; Pont-Croix, 28 maart 1980) is in Frânsk sjongster, harpiste, lietsjeskriuwster en komponiste fan etnysk Bretonsk komôf. Hja makket muzyk dy't ta de sjenres Keltyske muzyk en wrâldmuzyk rekkene wurde moat, en sjongt yn it Frânsk, Bretonsk, Italjaansk en Ingelsk. Dêrnjonken hat se teminsten ien ferske yn it Spaansk, Dútsk, Japansk, Iersk, Welsk en Turksk songen. Bûten Frankryk krige Corbel bekendheid troch har meiwurking as filmkomponiste oan 'e tekenfilm Arrietty (2010). Har libbenspartner is lietsjeskriuwer Simon Caby, dy't ek har mei-komponist is.
Jerre Hakse
Yn de iepenbiere romte steane wurken fan him oan de Uniawei yn Stiens (1975), oan skoallemienskip Comenius yn Ljouwert (1974) en in skulptuer by Schatzenburg yn Menaam (1976).
Cécile Corbel
Jonkheid en oplieding
Cécile Corbel waard yn 1980 berne yn Pont-Croix, yn it Frânske departemint Finistère, yn 'e histoaryske regio Bretanje. As bern wie se altyd op 'en paad mei har âlden, dy't in marionetteshow hiene en dêrmei hiele Bretanje trochreizgen. Corbel learde al jong gitaarspyljen, mar pas as teenager ûntdiek se de harpe by in konsert fan 'e Grykske harpiste Elisa Vellia, dy't letter har leararesse waard. Mei achttjin jier ferfear Corbel nei Parys foar har stúdzje argeology, dy't se jierren letter súksesfol ôfrûne mei in mastergraad. Yn har studintetiid fertsjinne se by mei optredens yn kafees yn Parys en as strjitmuzikante, mar har earste formele konsert joech se nei it beëinigjen fan har stúdzje, yn 2002 yn it kafee Ti Jos.
Karriêre
Yn 2005 brocht Corbel yn eigen behear in EP út mei dêrop seis nûmers ûnder de titel Harpe celtique et Chants du monde. Op basis dêrfan tekene se letter in platekontrakt mei platemaatskippij Keltia Musique, dêr't yn 2006 har earste album útkaam: SongBook 1. Dat befette tradisjonele folksferskes yn it Bretonsk, Welsk en Iersk. Corbel gie op toernee, wêrby't se behalven Parys ek Austraalje, Birma, Dútslân, Estlân, de Feriene Steaten, Ingelân, Itaalje, Nederlân, Paraguay, Poalen, Switserlân en Tsjechje oandie. Yn 2008 kaam har twadde album út, SongBook vol. 2. Tsien fan 'e tolve lieten dêrfan wiene troch Corbel sels skreaun. Yn 2009 spile Corbel de titelrol fan 'e tragyske hartoginne Anna fan Bretanje yn 'e rockopera Anne de Bretagne fan Alan Simon, dy't opfierd waard yn it Kastiel fan 'e Hartoggen fan Bretanje yn Nantes.
Jerre Hakse
Eksposysjes wiene yn û.o. galery De Roos van Tudor, (Frjentsjer), It Mondriaanhûs (Winterswyk) en Smelik & Stokking (De Haach). Wurk fan Hakse sit ûnder oare yn de kolleksjes fan it Ryk, provinsje Fryslân, Keramykmuseum It Princessehof, de Frigem, abbekatekantoaren en makelders.
Cécile Corbel
Karriêre
Nei't se yn 2008 klear wie mei de marketing fan SongBook vol. 2 hie Corbel noch wat eksimplaren fan it album oer. Dy besleat se ta te stjoeren oan lju dy't se bewûndere, wêrûnder de Japanske tekenfilmstudio Studio Ghibli. Hja wie nammentlik al jierren fan fan 'e films dy't dêr produsearre waarden. Op dat stuit wie de tekenfilm Arrietty (ek bekend as The Borrower Arrietty, Arrietty the Borrower of The Secret World of Arrietty) yn preproduksje. Filmprodusint Toshio Suzuki woe foar dy film in Keltyske soundtrack hawwe en wie him datoangeande krekt oan it oriïntearjen. Corbel har album foel der by him wakker yn, en binnen tsien dagen krige se in e-mailberjocht werom mei de fraach oft se beskikber wie om 'e titelsong foar Arrietty te skriuwen. Corbel griep dy kâns mei beide hannen oan en skreau Arrietty's Song. Doe't dat nei tefredenheid stimde, frege Suzuki har om noch inkele lieten te skriuwen, en tsjin 2009 waard ôfsprutsen dat se de hiele soundtrack dwaan soe. It wie de earste kear dat Studio Ghibli gearwurke mei in filmkomponist dy't gjin Japanner wie.
Corbel brocht yn juny 2011 har trêde studio-album út, SongBook vol. 3 – Renaissance. Yn 2012 waard se troch de Alliance française útnûge om op te treden op in evenemint ta fiering fan 'e Frânske kultuer yn 'e Maleizyske stêden Kuala Lumpur en Penang. Begjin 2013 naam Corbel diel oan 'e saneamde Nuit de la Bretagne ("Nacht fan Bretanje"), yn it ramt wêrfan't se mei Dan Ar Braz optrede yn Nantes, Risel en Caen. Har fjirde studio-album, SongBook vol. 4 – Roses, kaam út yn juny 2013. Dêrop stiene lieten mei Mediterrane en Midsiuwske ynfloeden yn it Frânsk, Ingelsk, Bretonsk en Sefardysk (Judeo-Spaansk). Datselde jiers skreau Corbel mei Fabien Cali de soundtrack foar de natoerdokumintêre Terre des ours ("Lân fan 'e Bearen"), dy't yn febrewaris 2014 by it platelabel Polydor Records op cd útbrocht waard.
Neitiid hat Corbel noch fjouwer studio-albums útbrocht, te witten: La Fiancée (2014), Vagabonde (2016), Enfant du Vent (2019) en SongBook vol. 5 – Notes (2021).
Creeping Death
Creeping Death is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Metallica yn 1984 en útbrocht op it twadde album fan Metallica Ride the Lightning 1984. Creeping Death is it sânde nûmer op it album en waard op 23 novimber 1984 útbrocht as twadde single fan it twadde album.
Ludolph Smids
thumb|Portret fan Ludolph Smids troch [[Pieter Schenck (I)]] thumb|Titelblêd Schatkamer der Nederlandse oudheden, útjûn troch Pieter de Coup, Amsterdam 1711. Ludolph (ek Ludolf) Smids (Grins, 13 juny 1649 - Amsterdam, 7 maart 1720) wie in 17e iuwske, ein 18e iuwske dokter, âldheidkundige en dichter.
Biografy
Ludolph Smids wie in soan fan Casparus Smids en Maria Sevenster, mar beide âlden stoaren doe't er noch jong wie. Nei de legere skoalle gie er earst twa jier nei Antwerpen en dêrnei in tal jierren nei in kleaster yn Westfalen foar mear ûnderrjocht. Fan 1670 ôf studearre er Genêskunde oan de Universiteit fan Leien, mar yn 1673 setter er him wer nei wenjen yn Grins.
Yn Amsterdam wie Smids dwaande mei skiednis, dichtsjen, toaniel en it sammeljen fan seldsume objekten, benammen peinjes. Hy waard it meast bekend mei syn Schatkamer der Nederlandsche Oudheden, in beskriuwing fan âlde kastielen en boufallen, mei 60 gravueres fan Jacobus Schijnvoet (1685-1733), nei de ferneamde kastieltekeningen fan Roghman. Sawol de Fryske dichteresse Titia Brongersma as de Amsterdamse dichteres Katharyne Lescailje hawwe lofdichten op him skreaun.
Smids stoar nei't er fan in trep fallen wie op 7 maaie 1720. Hy waard bedobbe yn de Westertsjerke yn Amsterdam.
Publikaasjes (karút)
Fierders noch in tal toanielstikken en blijspullen, Latyns wurk, briefwikselingen mei gelearden oer genêskunde en peinjes, ensfh.
Ljûdmila Titova
Ljûdmila Jevgenjevna Titova (Tsjita, 26 maart 1946) is in earder Russysk reedrydster, dy't útkaam foar de Sovjet-Uny. Titova wie yn 1970 de earste winner fan it Wrâldkampioenskip sprint foar froulju.
Sy die seis kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, fjouwer kear oan it Wrâldkampioenskip sprint, trije kear oan it Europeesk kampioenskip allround en trije kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1968, 1972 en 1976). Sy waard by dizze kampioenskippen ien kear wrâldkampioen sprint en ien kear Olympysk kampioene. Nei de spullen fan 1976 hold Titova op mei it reedriden op heech nivo.
Boerumer Feart
De Boerumer Feart (Kollumerlânsk en offisjeel: Boerumer Faart), ek wol Skipsleat neamd, is in opfeart yn de gemeente Kollumerlân en rint fan Boerum ûnder de N355 troch nei de Lauwers, dy't sûnt de oanlis fan de N355 lykwols gjin iepen ferbining mear is.
Hyltsje Hepkes van der Zee
Hyltsje Hepkes van der Zee (17 oktober 1754 - 10 novimber 1827), ek wol Hieltsje of Hylke neamd, wie in boer út Jonkershuzen en adjunkt-maire (funksje út de tiid fan de Frânske besetting, fergelykber mei wethâlder) fan Tsjerkwert.
H.W.F. (Henk) Aukes beskriuwt him yn syn "Frisia katolika" (it tredde diel: Katolike Fryske Geslachten) sa: ''Tsjerkje Jans Taekema gie it libben yn mei in nuveraardich man: Hyltsje Hepkes van der Zee. Boer un de Jonkershuzen. Yn Napoleon's tiid wie hy adjunkt-maire en in deftich man. Hy wie âld, sy jong. Niisneamde funksje oefene Hyltsje út yn de gemeente Tsjerkwert, ien fan de gemeenten, wêryn it Frânsk bestjoer de kaart fan Fryslân ferknipt hie.''
Hyltsje wenne yn 1828 al op de Hoytema state. Om dizze tiid hinne bloeide it katolisisme yn Fryslân wer op. Dizze religy waard yn 1580 by resolúsje fan de Steaten fan Fryslân so goed as ferbean. De Hoytema state hie dêrom in ferburgen kapel mei hûsalter. Dêryn stie in let midsiuwske piëta of Need Godsbyldsje, in byldsje fan de Faam Marije mei it deade lichem fan har Godlike soan op 'e skoat. De Piëta waard troch Hyltsje by syn fertrek út de Hoytema state meinommen. It byldsje is noch altyd by de neisieten fan Hyltsje yn besit.
Boalserter Feart
thumb|right|Boalserter Feart yn Wommels De Boalserter Feart of Boalserter Trekfeart is in âlde trekfeart dy't rint fan Boalsert rjochting Ljouwert. De feart begjint by de stêdsgreft fan Boalsert en rint in noardeastlike rjochting troch Burchwert, Wommels en Easterlittens, om úteinlik tusken Dronryp en Blessum op it Van Harinxmakanaal út te kommen. De Fryske namme 'Boalserter Feart' jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere Nederlânske offisjele namme Bolswarder Vaart.
De Boalserter Feart is ûntstien yn 1638 op kosten fan de stêd Boalsert. Hy is oanlein troch it ferbinen fan in tal besteande wetters. De feart is sa'n 22 km lang. Doel wie it ferfier fan de fette klaai, dy't fûn waard tusken Harns en Boalsert, as grûnstof foar ierdewurk. Oan 'e Boalserter Feart hawwe dan ek tichelwurken foar it meitsjen fan bakstiennen, dakpannen en estriken stien.
By de oanlis waard bepaald dat it jaachpaad boppe 7 foet en oan de soal 13 foet breed wurde moast. It hynstepaad krige in breedte fan 3 foet en waard ferhurde mei pún. It eardere jaachpaad is no in fytspaad wurden. De sydfearten fan de feart waarden ek in soad brûkt foar de ôffier fan hout. Dy sydearms binne yn de 20e iuw meast tichtsmiten. Der is in siswize dy’t seit: “De Boalserter feart hat 99 bochten”. Mar de betsjutting dêrfan is net rjocht dúdlik.
Oatmarsum
thumb|Plak fan Oatmarsum yn Dinkelland thumb|Roomsk-katolike tsjerke fan Oatmarsum Oatmarsum (Nederlânsk en offisjeel: Ootmarsum; Twintsk: Oatmöske) is in stedsje yn Twinte (provinsje Oerisel, Nederlân). Oant 2001 wie Oatmarsum mei in stikmannich buorskippen yn de omkriten de gemeente Oatmarsum. Yn 2001 is de gemeente Oatmarsum mei de gemeenten Denekamp en Weerselo fusearre ta de gemeente Dinkelland. Oatmarsum hie yn 2016 4.530 ynwenners.
Siepelstad
Oatmarsum wurdt ek wol sipelstêd neamd. De sipel is in toeristyske trekpleister. Trijris it jier, yn de boufakfakânsje is der in siepelmarkt, dy't lju út de wide omkriten oanlûkt.
Alpenmarmot
De Alpenmarmot (Latynske namme: Marmota marmota) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae) en it skaai fan 'e marmotten (Marmota), dat foarkomt yn beskate berchgebieten yn sintraal, súdlik en eastlik Jeropa. It binne treflike gravers, dy't net in protte muoite hawwe mei ûndergrûnen dêr't in minske sels mei in houwiel min trochhinne komme kinne soe. Alpenmarmotten bringe oant wol njoggen moanne jiers yn wintersliep troch.
Fersprieding
Oarspronklik kamen Alpenmarmotten inkeld yn 'e Hege Tatra fan Slowakije en yn 'e Alpen foar, wêrby't se yn dat lêste berchtme in fersprieding hiene dy't dielen fan Switserlân, Frankryk, Dútslân, Itaalje, Lychtenstein en Eastenryk omfieme. Yn Dútslân libje se allinnich mar yn 'e westlike Allgäu en yn it Berchtesgadener Land. Yn Switserlân binne se yn hast it hiele lân frij algemien, mei in konsintraasje yn it súdeastlike kanton Graubünden. Yn Itaalje wiene Alpenmarmotten foarhinne beheind ta de Doalemiten, en yn Frankryk ta de (wiere) Alpen.
Yn 'e tweintichste iuw binne se lykwols op ferskate plakken yn Jeropa yn berchgebiet útset, sa't bygelyks yn 1948 yn 'e Pyreneeën barde, dêr't se al sûnt de ein fan it Pleistoseen útstoarn wiene. Fierders binne se yn Frankryk ek útset yn 'e Sjuera, it Sintraal Massyf en de Fogezen; yn Itaalje yn 'e noardlike Apeninen; yn Dútslân yn it Swarte Wâld, de Freiburchske Foaralpen en de Swabyske Alpen; yn Eastenryk yn 'e Hege en Lege Tauer en de Karnyske Alpen (oant yn it oangrinzgjende Sloveenje); en yn Roemeenje yn 'e Karpaten.
Uterlike skaaimerken
De Alpenmarmot hat trochinoar in kop-romplingte fan 47-52 sm, mei in sturtlingte fan 15-20 sm en in gewicht fan 3½-5½ kg (mei útsjitters oant wol 8 kg). Hy is grut foar in iikhoarntsje, mar dêrby gnobsk fan stal. De pels is langhierrich en gielbrún fan kleur oer it grutste part fan it liif. De boppekant fan 'e stompe kop is lykwols grizich swart, wylst de sturt swart is. Ek de rêch is faak wat dûnkerder fan kleur as de rest fan it lichem. Jonge eksimplaren binne grizer as folwoeksenen. De earen geane hast hielendal yn 'e pels beskûl. De poaten binne koart en stevich, en tarist mei lange klauwen dy't brûkt wurde om mei te graven.
Biotoop
Alpenmarmotten binne berchbewenners, dy't op hichten fan tusken de 700 en 3.200 m foarkomme, mar konsintrearre binne tusken de 1.400 en 2.700 m. Se libje op berchgreiden of mei gers begroeide berchskeanten, faak boppe de beamgrins, mar ek wol derûnder. Ek komme se wol foar op rotsige berchdielen dy't mar krap begroeid binne. Soms sette se har nei wenjen oan 'e râne fan spjirrebosken.
Hâlden en dragen
De Alpenmarmot is in sosjaal bist, dat yn famyljes yn ûndergrûnske boargen libbet. Oars as dat by besibbe soarten it gefal is, meitsje sokke famyljegroepen yn 'e regel diel út fan in gruttere koloanje, al binne der ek solitêr libjende eksimplaren. In famyljegroep bestiet yn 'e regel út 5-12 (oant soms 17) bisten: in honkfêst pearke mei harren jongen út ferskillende jierren. It territoarium wurdt troch it âlderpear nea frijwillich ferlitten, mar krekt fûleindich ferdigene tsjin omswalkjende soartgenoaten dy't it besykje te feroverjen. Dêrby komme gefjochten oant de dea geregeldwei foar.
In marmotteboarch is opmakke út gongen mei in trochsneed fan 15-30 sm en in lingte fan oant wol 10 m, en teminsten ien grutte nêstromte dy't beklaaid is mei drûge gers, dat nei de ein fan 'e wintersliep by need as reservefretten tsjinje kin. De boargen binne yn 'e regel sitewearre ûnder rotsblokken, omfallene beammen of beamwoartels. Lykwols kinne marmotteboargen faak maklik fûn wurde troch de grutte stoartbergen fan útgroeven ierde foar de yngong, dy't in trochsneed fan wol 3 m en in hichte fan wol 70 sm berikke kinne. In famylje Alpenmarmotten bewennet in gebiet fan 2½-5 ha. Dêrbinnen hawwe se faak mear as ien boarch, en oan 'e râne fan sa'n territoarium binne ek noch lytsere flechthoalen te finen.
Alpenmarmotten binne útslutend oerdeis aktyf, wêrby't se de measte tiid spandearje oan foerazjearjen, graafwurk en sinnebaaien. In grut diel fan it jier, oant wol 9 moannen, wurdt trochbrocht yn wintersliep, wêrby't de marmotten enerzjy besparje troch tsjininoar oan te krûpen en sa har lichemswaarmte mei-inoar te dielen. Dy wintersliep begjint yn septimber, nei't de bisten de simmer brûkt hawwe om troch oerdiedich fretten in fetfoarrie op te bouwen. Foarôf wurde dan alle yngongen fan 'e boarch tichtstoppe. De wintersliep wurdt yn it winterskoft ferskate kearen ûnderbrutsen, mar einiget pas yn april, wêrnei't de peartiid begjint. Binnen de famyljegroep plantsje inkeld it dominante mantsje en wyfke har fuort. De draachtiid duorret by Alpenmarmotten 33-34 dagen. Der wurdt mar ien nêst jiers smiten fan 1-6 (mar meastal 3) jongen. Dy ferlitte ornaris pas yn it twadde of trêde jier, as se geslachtsryp wurde, it territoarium fan har âlden. Yn finzenskip kinne Alpenmarmotten wol 15-18 jier wurde. Har natuerlike fijannen binne de keningsearn, de Jeropeeske oehoe, de foks en mooglik ek de hauk en ferskate martereftigen.
Fretten
De Alpenmarmot fret benammen jonge leaten, woartels en blommen fan gerzen en krûden. Tsjin 'e ein fan 'e simmer follet er dat oan mei ûnripe fruchten. Soms fret er ek wol lyts wrimelt, lykas ynsekten, spinnen en wjirms.
Status
De Alpenmarmot hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje oer it gehiel nommen stabyl liket te wêzen, hoewol't de dielpopulaasjes yn 'e Frânske Sjuera en yn Dútslân it neat te rom hawwe. Foarhinne waarden Alpenmarmotten rûnom bejage, fanwegen it leauwe dat harren fet in genêsmiddel wie foar rimmetyk. Dêrby waard it fet útsean en as salve op 'e hûd wreaun. Dêrnjonken waarden marmotten ek wol bejage as "sport". Om't Alpenmarmotten har relatyf stadich fuortplantsje, waard de soarte dêrmei yn gefaar brocht. Tsjintwurdich hawwe se lykwols fan 'e minske net in protte mear te freezjen.
Pieter Duijff
Pieter Duijff (Rinsumageast, 19 novimber 1957) is in Frysk taalkundige, wurdboekgearstaller, publisist en resinsint dy't wurksum is by de Fryske Akademy te Ljouwert. By syn wurk leit er him foar in wichtich part ta op it Stedsk en de ûnderdialekten dêrfan. Sa hat er yn 1998 it boek Wurdlisten fan 'e Fryske Stedsdialekten gearstald, en skreau er yn 2002 it boekje Fries en Stadsfries foar de rige Taal in Stad en Land fan 'e Haachske útjouwerij Sdu Uitgevers. Dêrnjonken wie Duijff ek ferantwurdlik foar it ta stân kommen fan it Juridysk Wurdboek Nederlânsk-Frysk, yn 2000, dêr't trouwens in Frysk-Nederlânske yndeks by ynsit, en hied er mei Frits van der Kuip de einredaksje fan it Frysk Hânwurdboek, dat yn 2008 reekaam.
Duijff is fierders ek aktyf as kritikus fan û.m. Fryske literatuer en Fryske films. Sa hat er wurk fan skriuwers as Rink van der Velde, Trinus Riemersma, G. Willem Abma en Meindert Bijlsma resinsearre, en teffens de útjeften fan 'e Kristlik Fryske Folksbibleteek yn it algemien. Faak giet it datoangeande by Duijff likefolle of mear oer it taalgebrûk as oer de literêre wearde fan it oangeande wurk. Duijff beheint himsels ek net ta modern wurk, mar hat bygelyks yn 1993 ek in skôging skreaun oer De Hoara's fan Hastings, fan Simke Kloosterman (1876-1938).
Leonardus Trip
thumb|Mr. L.J.A. Trip Leonardus Jacobus Anthonius Trip (Utert, 20 novimber 1876 - De Haach, 5 maart 1947) wie presidint fan De Nederlandsche Bank fan 1931 oant 1946, útsein de jierren 1941-1945.
Wurkpaad
Leonardus Trip studearre rjochten oan de Ryksuniversiteit Utert en gie dêrnei oan it wurk by it Ministearje fan Finânsjes dêr't er yn 1916 Anton van Gijn opfolge as tesaurier-generaal. Yn 1918 wegere er in oanbod om yn it kabinet-Ruijs de Beerenbrouck I minister fan finânsjes te wurden.
Yn 1923 naam Trip de funksje fan direkteur fan de Javasche Bank yn Batavia (Nederlânsk-Ynje) oan en in jier letter waard er foar fiif jier beneamd ta presidint fan dy bank.
Werom yn Nederlân waard Trip ûnder minister fan Finânsjes Dirk Jan de Geer yn 1931 presidint fan De Nederlânske Bank. Yn it begjin fan de Dútske besetting bleau er oan yn de funksje, mar yn maart 1941 naam er dochs ûntslach doe't de Dútskers drigen mei it opheffen fan de devizengrins.
Nei de oarloch waard er 7 maaie 1945 wer beneamd ta presidint fan De Nederlânske Bank. Op 30 april 1946 joech er mei 69 jier dy funksje oer om reden fan âldens. Krapoan in jier letter stoar Trip yn De Haach.