cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ko-katedraal Sint-Bartoloméus (Lipari)
De Sint-Bartoloméustsjerke (Italjaansk: Concattedrale di San Bartolomeo) op it eilân Lipari by Sisylje, Itaalje, is de ko-katedraal fan it aartsbisdom Messina-Lipari-Santa Lucia del Mela. De tsjerke leit op in likernôch 60 meter hege rots yn it sintrum fan de sitadel oan de see en is oan de apostel Bartoloméus wijd, dy't de patroanhillige fan de stêd Lipari en de Liparyske eilannen is.
Oant 1986 wie de tsjerke de katedraal fan it bisdom Lipari, mar sûnt de definitive fúzje mei it aartsbisdom Messina yn dat jier is it de ko-katedraal fan it aartsbisdom.
Skiednis
Yn 1084 stifte Rogier I yn Lipari de Benediktynske abdij San Bartolomeo. Yn 1095 krige dy abdij alle Liparyske eilannen tawiisd. Tsjinpaus Anakletus II rjochte yn 1131 op fersyk fan kening Rogier II it bisdom Lipari-Patti op, dat it hiele kleasterterritoarium omfieme. De definitive stifting fûn yn 1166 troch paus paus Aleksander III plak. De abdijtsjerke waard doe de katedraal fan it bisdom.
Tora! Tora! Tora! (film)
'Tora! Tora! Tora!' (Japansk: トラ・トラ・トラ) is in Amerikaansk-Japanske histoaryske oarlochsfilm út 1970 ûnder rezjy fan Richard Fleischer, Toshio Masuda en Kinji Fukasaku, mei in cast dy't û.m. Martin Balsam, Jason Robards, Sō Yamamura, Eijirō Tōno, Wesley Addy, E.G. Marshall, Joseph Cotten en James Whitmore omfette. De film bringt de foarfallen dy't laten ta de Oanfal op Pearl Harbor, sawol as it eigentlike bombardemint op dy Amerikaanske marinebasis yn byld. Dat wie in kearpunt yn 'e Twadde Wrâldoarloch en de direkte oanlieidng foar de dielname fan 'e Feriene Steaten oan 'e striid. De titel is it trijefâld brûkte dûbelwurdliddige koadewurd fan 'e Japanners om wer te jaan dat de ferrassingsoanfal slagge wie. Dat tora yn it Japansk ek "tiger" betsjut, berêst op tafal. ''Tora! Tora! Tora!'' krige fan 'e filmkritisy benammen negative resinsjes en flopte yn Noard-Amearika yn 'e bioskopen, hoewol't der meitiid in beskate werwurdearring kaam. Yn Japan wie de film krekt in grut kommersjeel súkses. ''Tora! Tora! Tora!'' wûn yn 1971 ien Oscar.
Ko-katedraal Sint-Bartoloméus (Lipari)
Skiednis
De âlde katedraal waard yn 1544 by in oanfal fan Turkske piraten ûnder lieding fan Khair ad-Din Barbarossa ferneatige. De hjoeddeiske barokke katedraal waard yn 1654 boud, wylst de klokketoer en de gevel út de twadde helte fan de 18e iuw datearje. It boppediel fan de gevel moast yn 1861 nei it ynstoarten op 'e nij boud wurde.
Tora! Tora! Tora! (film)
Plot
Yn augustus 1939 stelle de Feriene Steaten in hannelsembargo yn tsjin Japan, dat dat lêste lân grûnstoffen ûntseit dêr't it ferlet fan hat omreden fan 'e Japanske agresje tsjin Sina. De ynfloedrike Japanske legerlieding drukt der yn septimber 1940 in bûnsgenoatskip mei nazy-Dútslân en faksistysk Itaalje trochhinne. Tagelyk begjint de tarieding foar oarloch tsjin it Feriene Keninkryk en Nederlân yn 'e koloanjes fan dy beide lannen yn Súdeast-Aazje, mei't dat it iennichste plak is dêr't Japan de him troch de Feriene Steaten ûntseine grûnstoffen besette kin.
Ko-katedraal Sint-Bartoloméus (Lipari)
Beskriuwing
It ynterieur fan de tsjerke is trijeskippich. De muorren binne fersierd mei fresko's fan âld-testamintyske foarstellings. Fan de oarspronklike abdijtsjerke stamme noch in pear kapitelen út de 11e en 12e iuw.
Tora! Tora! Tora! (film)
Plot
De nij oanstelde befelhawwer fan 'e Kombinearre Float, admiraal Isoroku Yamamoto, begjint mei tsjinnichheid oan 'e planning fan in pre-emtive oanfal op 'e Amerikaanske Pasifyske Float, dy't begjin 1941 fan San Diego, yn Kalifornje, oerpleatst wurdt nei it Marinestasjon Pearl Harbor, op Hawaï. Syn oerhearrigen binne fan tinken dat de útskeakeling fan dy float mei in ferpletterjende ferrassingsoanfal de iennichste mooglikheid foar Japan is om 'e hegemony yn 'e Stille Oseaan te krijen. Kaptein-luitenant-op-see Minoru Genda wurdt útkeazen om it oanfalsplan op te stellen, wylst dy syn maat kaptein-luitenant-op-see Mitsuo Fuchida it bombardemint útfiere moat.
Ko-katedraal Sint-Bartoloméus (Lipari)
Beskriuwing
It barokke alter fan 1725 bestiet út beskildere en fergulde hout. Yn it alter stiet in sulveren byld fan de hillige Bartolomeús út 1728. Ta de tsjerkeskat heart in sulveren busterelikwarium fan de hillige apostel.
Tora! Tora! Tora! (film)
Plot
Underwilens is it yn 'e Amerikaanske haadstêd Washington, D.C. de Amerikaanske militêre ynljochtingetsjinsten slagge om 'e Japanske diplomatike kryptografyske koade te brekken, mei as gefolch dat de Amerikanen Japanske berjochten opfange en ûntsiferje kinne, dy't wize op tanimmende aktiviteit fan 'e Keizerlike Japanske Marine. Oan it haad fan it ûntsiferingsprogramma steane kolonel Rufus S. Bratton fan it Amerikaanske Leger en luitenant-op-see 1e klasse Alwyn D. Kramer fan 'e Amerikaanske Marine.
Yn Hawaï dogge admiraal Husband E. Kimmel, de kommandant fan 'e Pasifyske Float, en luitenant-generaal Walter C. Short, de kommandant fan it Amerikaanske Leger yn Hawaï, harren bêst om 'e ferdigening te ferbetterjen. Underdiel dêrfan is it freegjen om oerpleatsing fan Boeing B-17 Flying Fortress-bommesmiters nei de eilannen, dy't lange patrûljeflechten boppe see útfiere kinne. Short, dy't ek giet oer de by it Leger yndielde Amerikaanske Legerloftstriidkrêften (de foarrinner fan 'e Amerikaanske Loftmacht), jout fierders opdracht om alle militêre fleantugen deunby inoar te parkearjen, ynstee fan wiid útinoar op te stellen, sa't no wizânsje is. As se deun opinoar set wurde, binne se kwetsber foar in bombardemint, mar Short ornearret dat mei in befolkingsgroep fan 130.000 etnyske Japanners op Hawaï it gefaar fan sabotaazje in stik grutter is, en as de fleantugen tichter opinoar steane, kinne se dêr makliker tsjin beskerme wurde.
Ferskate moannen geane foarby wylst de diplomatike spannings tusken de Feriene Steaten en Japan almar oanboazje. Kichisaburō Nomura, de Japanske ambassadeur yn 'e Feriene Steaten, set de ûnderhannelings fuort, mar liket dêrby fral tiid te rekken. Yn novimber 1941 set de Japanske Earste Loftfloat, besteande út seis fleandekskippen mei eskorteskippen ûnder lieding fan fise-admiraal Chūichi Nagumo, ôf de Stille Oseaan op en nimt posysje yn op likernôch 250 km benoarden it Hawaïaanske haadeilân Oähû. Bratton en Kramer miene dat Japan op it punt stiet om oan te fallen, mar geane út fan snein 30 novimber. Se soargje dat dy deis alles yn steat fan paraatheid is, mar der komt gjin oanfal. As in wike letter it saneamde 'Fjirtjindielich Boadskip', dat troch it regear fan Japan oan 'e Japanske ambassade yn Washington, D.C. ferstjoerd wurdt, op 'e nij in mooglike oanfal suggerearret, wurdt oan 'e foarjûn fan 'e oanfal in nije warskôging fan Bratton en Kramer net mear serieus nommen.
By moarnsdage op snein 7 desimber stiget de earse fan trije weagen bommesmiters, torpedobommesmiters en jachtfleanmasines op fan 'e seis Japanske fleandekskippen by Hawaï. Harren neieroankommen ta de Hawaï-eilannen wurdt opmurken troch in radarpost oan 'e noardkust fan Oähû, mar de warskôging wurdt yn 'e wyn slein troch in oerhearrich ofsier, dy't oannimt dat de mannen fan 'e radarpost de flecht Amerikaanske B-17-bommesmiters opmurken hawwe dy't fan it Amerikaanske fêstelân ferwachte wurdt. Fan gefolgen hawwe de Japanners it ferrassingselemint folslein oan harren kant as se Hawaï berikke. Kaptein-luitenant-op-see Fuchida ferstjoert de koade dy't dat oanjout en tagelyk it begjin fan 'e Oanfal op Pearl Harbor foarmet: "Tora! Tora! Tora!"
Sûnder wjerstân fan betsjutting tsjin te kommen bombardearje de Japanners de slachskippen fan 'e Amerikaanske Pasifyske Float, dy't oan Battleship Row op Ford Island yn 'e lagune fan Pearl Harbor ôfmarre lizze. Dêrby wurde fjouwer slachskippen ta sinken brocht en reitsje fjouwer oaren skansearre. Twa oare skippen wurde ta sinken brocht en ek trije krusers en trije torpedoboatjagers rinne skea op. Op 'e fleanfjilden fan it Amerikaanske Leger pakke de anty-sabotaazjemaatregels fan generaal Short desastreus út, mei't de no op in klútsje opstelde fleantugen by kloften ferneatige wurde troch de Japanners. Yn totaal geane der 188 fleantugen folslein ferlern en reitsje 159 oaren skansearre. Yn totaal komme der 2.403 Amerikanen by it bombardemint om it libben. Oeren nei't de oanfal foarby is, ûntfangt generaal Short it tillegram fan generaal Marshall, mei de warskôging dat der mooglik in oanfal op hannen is.
Yn Washington, D.C. is de Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken Cordell Hull skokt as er fan 'e Oanfal op Pearl Harbor heart. Hy wachtet op befêstiging fan it nijs foar't er ambassadeur Nomura ûntfangt. Dyselde hat bot wurk hân fan 'e ûntsifering fan it Fjirtjindielich Boadskip, dat op 'e Japanske ambassade mei de hân dien wurde moast. Hy hie opdracht krigen om persiis om 13.00 oere middeis pleatslike tiid (in healoere foàr de oanfal) it Boadskip, dat in dizenige oarlochsferklearring ynhold, oan minister Hull oer te dragen. Troch de ekstra tiid dy't op 'e ambassade nedich wie om 'e tekst te ûntsiferjen, meldt er him dêr lykwols pas as it bombardemint al plakfûn hat. Dat betsjut dat it bombardemint útfierd is wylst de beide lannen noch yn steat fan frede ferkearden, wat in oarlochsmisdie ynhâldt. De fertwifele ambassadeur, dy't net ynljochte is oer it bombardemint en dy't de minister net útlizze kin wat der misrûn is op 'e ambassade sûnder Japanske steatsgeheimen priis te jaan, wurdt troch de mismoedige Hull botwei te plak set en fuortstjoerd.
Underwilens keare yn 'e Stille Oseaan de Japanske piloaten triomfantlik werom nei op 'e fleandekskippen. Se binne lykwols skokt as se te hearren krije dat fise-admiraal Nagumo besletten hat om in streek te heljen troch de trêde weach fan it bombardemint. Hy ornearret dat it ferrassingselemint no fuort is, wat betsjutte sil dat fan 'e fleantugen fan 'e trêde weach in grut tal delsketten wurde sille. Ek wol er de fleandekskippen sa gau mooglik by Hawaï wei hawwe, om't er yn noed sit oer oanfallen fan Amerikaanske dûkboaten. Op syn flaggeskip yn Japan seit admiraal Yamamoto tsjin syn stêf dat de wichtichste doelen fan 'e oanfal, de Amerikaanske fleandekskippen, ûntkommen binne om't se op it stuit fan it bombardemint útstjoerd wiene op patrûlje. Hy beklaget him ek oer it feit dat de oanfal útfierd is foar't der in oarlochsferklearring oan it Amerikaanske regear oerlange wie. Hy fertelt syn ofsieren dat er bang is dat Japan in sliepende reus wekker makke hat en dy ferfolle hat fan freeslike wisberettens.
Produksje
''Tora! Tora! Tora! wie in idee fan filmprodusint Darryl F. Zanuck fan studio 20th Century Fox, dy't earder belutsen west hie by û.m. The Longest Day'' (1962), de ferfilming fan 'e Alliëarde lâning op 'e Normandyske kust op D-Day. Hy woe in refizjonistysk filmepos meitsje "oer wat der wier bard wie" by de Oanfal op Pearl Harbor, mei't er altyd fûn hie dat admiraal Husband E. Kimmel en generaal Walter C. Short ta sûndebok makke wiene foar de fouten fan oaren. Zanuck fûn dat se dien hiene wat se koene mei de ynformaasje dy't harren jûn waard. Om in balansearre werfertelling fan it hiele ferhaal fan it bombardemint te berikken, ûntwikkele Zanuck in Ingelsk- en Japansktalige Amerikaansk-Japanske ko-produksje fan 20th Century Fox mei de Toei Company.
De preproduksje fan ''Tora! Tora! Tora!'' naam trije jier yn beslach om't it eins twa ferskillende produksjes wiene. It senario waard skreaun troch Larry Forrester, Hideo Oguni en Ryūzō Kikushima op basis fan 'e non-fiksje-boeken Tora! Tora! Tora! fan Gordon W. Prange út 1969, en The Broken Seal fan Ladislas Farago út 1967. De Amerikaanske sênes waarden regissearre troch Richard Fleischer, dy't letter ek it tafersjoch oer de filmmontaazje hie. De Japanske sênes soene earst regisearre wurde troch Akira Kurosawa, dy't oanpassings makke oan it senario. Nei twa jier by de produksje belutsen west te hawwen waard Kurosawa lykwols twa wiken foar it begjin fan 'e opnamen as regisseur ferfongen troch Toshio Masuda en Kinji Fukasaku. Hoewol't er yngeand by de preproduksjefaze fan ''Tora! Tora! Tora!'' belutsen wie, waard Zanuck net op 'e begjintitels of de ôftiteling fan 'e film neamd. Ynstee waarden Elmo Williams en Richard Fleischer as produsinten fermelden.
Changes
"Changes" of "The Changes" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Tora! Tora! Tora! (film)
Produksje
Foar ''Tora! Tora! Tora!'' wie in budget beskikber fan $25,5 miljoen. De kamerarezjy fan 'e Amerikaanske sênes wie yn 'e hannen fan Charles F. Wheeler, en dy fan 'e Japanske sênes fan Shinsaku Himeda, Masamichi Satoh en Osamu Furuya. De filmmuzyk waard fersoarge troch Jerry Goldsmith. By de produksje wiene ferskate technyske adviseurs belutsen dy't holpen om 'e film sa histoarysk akkuraat mooglik te meitsjen; ûnder harren wie Minoru Genda, de Japanske ofsier dy't de Oanfal op Pearl Harbor fierhinne pland hie, al waard dy net op 'e ôftiteling fermelden. It Amerikaanske fleandekskip dat oan 'e ein fan 'e film as de USS Enterprise de lagune Pearl Harbor ynfart, wie eins de USS Tripoli. De USS Yorktown gie yn 'e film troch foar it Japanske fleandekskip de Akagi.
Der waarden ek in tal Boeing B-17 Flying Fortresses ynset, wêrfan't ien in echte needlâning meitsje moast om't de rjochterhelte fan it lâningsgestel fêstrûn en net útklappe woe. Om't it fleantúch foar de needlâning earst in skoft omfleane moast om syn brânstof op te brûken, hie de filmcrew de tiid om risselwaasjes te meitsjen om 'e needlâning te filmjen. Hoewol't de B-17 eins mar lichte skea oan 'e rjochterwjuk oprûn en reparearre wurde koe, wiene de bylden te goed om wei te smiten, en waarden se yn 'e film opnommen. Der waard in ferhaaltsje omhinne betocht dat letter filme waard mei in goed funksjonearjende B-17 wêrby't hânmjittich de iene helte fan it lâningsgestel útklapt waard, mar dy't wer opstige sadree't it iene tsjil de lâningsbaan rekke hie. Efter dy bylden oan waard de eigentlike needlâning fan it oare tastel montearre.
Historisiteit
''Tora! Tora! Tora!'' wie bysûnder fanwegen de hege graad fan historisiteit yn 'e film. Der waarden wol in pear flaterkes makke, mar dat wie grutdiels by fersin, of om't it net oars koe. Sa giet yn 'e film de USS Yorktown troch foar it Japanske fleandekskip de Akagi. De USS Yorktown liek ein hielendal net op 'e Akagi, mei't er in folle grutter brêge-eilân hie, dat oan 'e stjoerboardkant fan it skip siet (ynstee fan oan 'e bakboardside, lykas op 'e Akagi), en it fleandek wie skean oanlein, in fernijing dy't pas nei de Twadde Wrâldoarloch ynfierd waard. Mar yn 1970 wiene der gjin iere Japanske fleandekskippen mear beskikber, mei't dy yn of nei de oarloch allegear ta sinken brocht wiene. Yn elts gefal wie ''Tora! Tora! Tora! mei de beheinde middels dy't yn 1970 foar hannen wiene, folle histoarysk akkurater as de oare ferfilming fan 'e Oanfal op Pearl Harbor, de film Pearl Harbor'', út 2001, dy't sokke beheinings net hie troch de foarútgong op it mêd fan special effects.
Distribúsje
De distribúsje fan ''Tora! Tora! Tora!'' waard fersoarge troch 20th Century Fox. De film gie op 23 septimber 1970 yn premiêre.
Untfangst
''Tora! Tora! Tora!'' krige oer it algemien negative resinsjes fan 'e filmkritisy. Sa fûn Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times it "ien fan 'e deaste, saaiste mammoetproduksjes dy't ea makke is". Ek skreau er dat de film derfan te lijen hie dat der net "guon personaazjes [binne] om jin mei te identifisearjen". En ta einbeslút hied er krityk op it neffens him minne aktearjen en de suterige special effects. Yn The New York Times wie Vincent Canby al likemin ûnder de yndruk; hy sette ''Tora! Tora! Tora!'' wei as "neat mear as in yrrelevânsje fan $25 miljoen". Ek it tydskrift Variety fûn de film saai, mar priizge de aksjesênes en de produksjewearden.
Oan 'e oare kant joech James Berardinelli in geunstige beoardieling fan 'e film. Hy skreau dat it "seldsum" wie foar in film "om 'e trije-ienheid fan fermaak, ynformaasjeoerdracht en ûnderrjocht" te berikken, mar hy fûn dat it ''Tora! Tora! Tora!'' slagge wie. Yn 'e Los Angeles Times priizge Charles Champlin de film om 'e "spektakulêre" aksjesênes en de soarchfâldige werskepping fan in histoarysk foarfal. Ek leafhawwers fan 'e loftfeart en skiednis mochten graach oer ''Tora! Tora! Tora!'' Nettsjinsteande dat hat de film op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, in tuskenbeiden goedkarringspersintaazje fan 57%, basearre op 28 ûnderskate resinsjes.
In enkête út 1994 fan it Tinkteken foar de USS Arizona yn Hawaï wiisde út dat de film ''Tora! Tora! Tora!'' foar Amerikanen de wichtichste boarne wie fan kennis oer de Oanfal op Pearl Harbor.
Opbringst
''Tora! Tora! Tora!'' brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $29,5 miljoen op. Hoefolle oft de film yn oare lannen en territoaria fertsjinne, is ûnbekend, en de totale opbringst kin sadwaande net bepaald wurde. Yn 1970 waard ''Tora! Tora! Tora!'' yn elts gefal beskôge as in flop om't de opbringst yn Noard-Amearika mar $4 miljoen boppe it budget fan $25,5 miljoen útkaam. Nettsjinsteande dat wie it dochs de op acht nei meast opbringende film fan 1970 yn 'e Feriene Steaten. En yn it bûtenlân die de film it folle better; sa wie it yn Japan in grut kommersjeel súkses. Ferkeap as VHS-keapfideo en letter as dvd droech neitiid ek sterk by oan 'e totale opbringst.
Prizen
''Tora! Tora! Tora!'' waard yn 1971 nominearre foar fiif Oscars, wêrûnder de prizen foar bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje, bêste art direction en bêste lûd. De film wûn de Oscar foar bêste special effects (fersoarge troch L.B. Abbott en A.D. Flowers).
Werbrûken fan bylden
Ferskate lettere films en tillefyzjesearjes oer de Twadde Wrâldoarloch yn 'e Stille Oseaan werbrûkten bylden fan ''Tora! Tora! Tora! Under dy produksjes wiene de films Midway (1976), All This and World War II (1976), The Final Countdown (1980) en Australia (2008), en fierders de minysearjes Pearl (1978) en From Here to Eternity (1979), en de ôflevering Lest We Forget fan 'e detektivesearje Magnum, P.I.'' (1981).
Lazaruskrús
It Lazaruskrús (of "bonkekrús") hat fjouwer earms dy't like lang binne en dy't alle fjouwer einigje op in klaverblêd. It is it ynsynje fan de Oarder fan Sint-Mauritius en Sint-Lazarus. Der is ek in foarm fan in Latynsk krús, werfan't de earms einigje op in klaverblêd.
Michelle Yeoh
Tan sri Michelle Yeoh (folút: Michelle Yeoh Choo-Kheng; Tradisjoneel Sineesk: 楊紫瓊; Ferienfâldige Sineesk: 杨紫琼; Mandarynske transliteraasje: Yáng Zǐqióng; Kantoneeske transliteraasje: Joeng4 Zi2-king4) (Ipoh, 6 augustus 1962) is in Maleizysk aktrise, model en dûnseresse fan etnysk Hokkineesk-Sineesk komôf, dy't yn har ierdere wurk wol de artystenamme Michelle Khan brûkt hat. Hja wie Miss Maleizje yn 1983 en krige bekendheid trochdat hja yn Hongkongske aksjefilms út 'e jierren njoggentich har eigen stunts die. Har grutste súkses as aktrise wie har rol yn 'e bekroande Sineesktalige film Crouching Tiger, Hidden Dragon. Yn it Westen rekke se benammen bekend troch har rol as Bond girl yn 'e James Bond-film Tomorrow Never Dies. Sûnt 2017 hie se in weromkearende rol yn 'e nije Star Trek-tillefyzjesearje Star Trek: Discovery. Yn 2023 wûn se de Oscar foar bêste aktrise foar har haadrol yn it absurdistyske komeedzjedrama Everything Everywhere All at Once.
Jonkheid en oplieding
Yeoh waard yn 1962 berne yn Ipoh, yn 'e Maleizyske dielsteat Perak, as de dochter fan Yeoh Kian Geik en dy syn frou Janet Yeoh. Har heit wie abbekaat en politikus fan 'e MCA, de partij fan 'e Sineeske etnyske minderheid yn Maleizje. Al ier wie Yeoh sljocht nei dûnsjen, en op har fjirde gie se op ballet. Doe't se fyftjin jier wie, emigrearre se mei har âldelju nei Ingelân, dêr't se op in kostskoalle kaam. Letter studearre se oan 'e Royal Academy of Dance, te Londen, mei as haadrjochting ballet. In rêchblessuere hold har ôf fan in karriêre as ballerina, dat se konsintrearre har úteinlik fral op goreografy. Se behelle in bachelortitel yn 'e poadiumkeunsten (creative arts), mei as byfak toaniel.
Karriêre
Yn 1983, doe't se 21 jier wie, wûn Yeoh de Miss Maleizje-skientmewedstryd, en datselde jiers fertsjintwurdige se Maleizje op 'e Miss World-wedstryd te Londen. Neitiid wurke se as fotomodel en makke se ek in reklamespotsje mei Jackie Chan, wêrmei't se de oandacht loek fan D&B Films, de Hongkongske filmproduksjemaatskippij fan Dickson Poon, mei wa't se letter trouwe soe. Sa sette se útein mei in karriêre as aktrise yn Sineesktalige aksje- en fjochtsportfilms, lykas Yes, Madam (1985) en Magnificent Warrior (1987). Dêrby foel se op om't se, oars as oare aktrises, almeast har eigen stunts die. Doe't se yn 1987 mei Poon troude, joech se har karriêre deroan, mar nei't it houlik yn 1992 op in skieding útrûn wie, makke Yeoh in comeback.
Yn 'e jierren njoggentich spile se yn grutte Hongkongske produksjes as Police Story 3: Super Cop (1992), The Heroic Trio (1993), Tai Chi Master (1994) en Wing Chun (1994). Dêrby hie se it probleem dat se gjin Kantoneesk spriek, wat de fiertaal is yn Hongkong; by Yeoh thús waard Hokkineesk sprutsen, in oare Sineeske taal, en fierders Ingelsk en Maleisk. De dialooch fan har films moast se sadwaande fonetysk út 'e holle leare.
Yn it Westen krige Yeoh bekendheid doe't se yn 1997 de Bond girl Lin Wai spile yn 'e James Bond-film Tomorrow Never Dies, wêrby't se de tsjinspylster fan Pierce Brosnan wie. Har grutste súkses hie Yeoh yn 2000 mei har rol as Yu Shu Lien yn 'e mei ûnderskate Oscars bekroande Kantoneesktalige wuxiafilm Crouching Tiger, Hidden Dragon. Sels sleepte se foar dy rol û.m. in nominaasje yn 'e wacht foar in BAFTA, de wichtichste Britske filmpriis. Yn 2005 spile se in haadrol as de geisha Mameha yn 'e histoaryske film Memoirs of a Geisha. Oare films wêryn't Yeoh de haadrol fertolke, wiene it Ingelsktalige The Mummy: Tomb of the Dragon Emperor (2008), mei Brendan Fraser en Jet Li, en de Sineeske fjochtsportfilm Reign of Assassins (2010).
Yn 2011 spile se Nobelpriiswinneresse Aung San Suu Kyi, yn 'e biografyske film The Lady, wêrfoar't se yn Birma ta persona non grata ferklearre en it lân útset waard. Datselde jiers wie se ek as stimaktrise belutsen by de tekenfilm Kung Fu Panda 2. Yeoh spile yn 2016 yn Crouching Tiger, Hidden Dragon: Sword of Destiny, it ferfolch op 'e súksesfilm út 2000. Oare films fan har út 'e twadde helte fan 'e 2010-er jierren wiene û.m. it komeedzjedrama Crazy Rich Asians (2018) en de krystfilm Last Christmas (2019). Yn 'e Amerikaanske superheldefilm Guardians of the Galaxy, Vol. 2 (2017) hie se in cameo.
Op 'e tillefyzje wie Yeoh yn 2015 yn in weromkearende rol te sjen as in Noardkoreaanske spionne yn 'e aksjesearje Strike Back: Legacy. In oare weromkearende rol hie se yn it twadde seizoen (2016) fan 'e histoaryske searje Marco Polo. Fan 2017 oant 2020 spile se de rol fan kaptein Philippa Georgiou yn sechstjin ôfleverings fan 'e science fiction-searje Star Trek: Discovery. Yn deselde rol wie se ek te sjen yn 'e ôflevering The Brightest Star fan 'e searje Star Trek: Short Treks, en der binne plannen om in nije Star Trek-searje om har hinne te meitsjen, hoewol't dêr anno 2023 noch gjin titel fan bekend is.
Yn 2021 spile Yeoh de rol fan Ying Nan yn 'e superheldefilm Shang-Chi and the Legend of the Ten Rings. Yn 2022 hie se as Evelyn Wang de haadrol yn it absurdistyske komeedzjedrama Everything Everywhere All at Once, wêrfoar't se yn 2023 de Oscar yn 'e kategory bêste aktrise wûn. Se wie ek as útfierend produsinte by dyselde film belutsen. As stimaktrise wie se behelle yn 'e animaasjefilms Minions: The Rise of Gru en Paws of Fury: The Legend of Hank, beide út 2022. Yeoh spile ek Airazor yn 'e fantasyfilm Transformers: Rise of the Beasts (2023) en dokter Karina Mogue yn 'e oankommende science fiction-film Avatar 3.
Erkenning
Yn 2007 waard oan Yeoh troch de doetiidske Frânske presidint Jacques Chirac de heechste Frânske ûnderskieding, it Légion d'Honneur, takend. Op 1 juny 2013 waard har de Maleiske Panglima Setia Mahkota (PSM) ferliend, in ûnderskieding dy't har it rjocht jout om it predikaat tan sri (ferlykber mei it Britske dame) foar har namme te dragen.
Priveelibben
Yeoh wie fan 1987 oant 1992 troud mei de Hongkongske ûndernimmer en filmprodusint Dickson Poon, en bemachtige sa de Hongkongske nasjonaliteit. Yn july 2008 fertelde se yn in fraachpetear op 'e Amerikaanske tillefyzjestjoerder CBS dat se doe ferloofd wie mei Jean Todt, in foaroansteand motorkoereur. Anno 2021 binne se noch altyd byinoar, mar hawwe se gjin plannen om te trouwen. Fierders is bekend dat Yeoh in boedist is. Ek is se belutsen by it Save China's Tigers-projekt, dat besiket om 'e slim bedrige Súdsineeske tiger fan it útstjerren te rêden.
Boekzetelerfehn
Boekzetelerfehn is in doarp (Ortschaft) yn de gemeente Moormerland yn de lânkring Lier yn East-Fryslân. It doarp wie foar 1 jannewaris 1973 in selsstannige gemeente doe't er yn it ramt fan de gemeentlike weryndieling yn Nedersaksen op gie yn de doe nije gemeente Moormerland. Yn 2016 hie it doarp 748 ynwenners op in oerflak fan 6,75 km².
Tusken Boekzetelerfehn en Timmel (gemeente Großefehn) leit de Boekzeteler Mar, in Eastfrysk leechfeanmar.
De kolonisaasje op de sânrêch bei it Boekzeteler Kleaster waard neamd om 1180 hinne, mar der moat nei alle gedachten al earder bewenning plakfûn hawwe. Nei de ûndergong fan de Eastfryske kleasters en kommanderijen sette ûndernimmer Paul Harsebroek yn 1632 útein mei it oanmeitsjen fan it oangrinzgjende heechfean en stifte dêrnei yn 1647 Boekzetelerfehn.
Stikstofokside
Stikstofokside is in sammelnamme fan de binêre ferbining tusken soerstof en stikstof of in mingsel fan sokke ferbinings.
Rhona Mitra
Rhona Mitra (soms misstavere as Rona Mitra; folút: Rhona Natasha Mitra; Londen, 9 augustus 1976) is in Britsk aktrise, model en sjongster fan mingd Bingaalsk-Iersk etnysk komôf. Hja waard bekend doe't hja ein 1990-er jierren it Lara Croft-model wie. Neitiid sette se útein mei in karriêre as aktrise, wêrby't se û.m. op 'e tillefyzje te sjen wie yn searjes as Party of Five, The Practice, Boston Legal, Strike Back, The Last Ship en Supergirl. Ek spile se yn films as Beowulf (1999), Doomsday en Underworld: Rise of the Lycans.
Jonkheid en oplieding
Rhona Mitra waard yn 1976 berne yn 'e Londenske wyk Paddington, as de dochter fan 'e plastysk sjirurch Anthony Mitra, dy't in etnyske Bingalees út Yndia is, en dy syn frou Nora Downey, wa har famylje út Ierlân stammet. Mitra hat twa bruorren: Jason, dy't twa jier âlder is, en Guyan, dy't jonger as har is en as skriuwer wurket foar Lonely Planet en The Sunday Times.
Aktearkarriêre
Mitra, dy't al fan bern ôf oan as model aktyf wie, waard oan 'e ein fan 'e 1990-er jierren útkeazen om 'e libbene ferpersoanliking te wurden fan it populêre personaazje Lara Croft, út it fideospultsje Tomb Raider. Dat wie foar't aktrise Angelina Jolie dy rol op har naam yn 'e beide Tomb Raider-films (2001 en 2003). Mitra tsjinne as Lara Croft fan 1997 oant 1998, doe't se opfolge waard troch Nell McAndrew. Dêrnei besocht Mitra in karriêre as sjongster fan 'e grûn te krijen, mar dat slagge net.
Yn 2008 hie Mitra de haadrol yn 'e science fiction-aksjefilm Doomsday, as majoar Eden Sinclair, wylst se yn 2009 yn 'e fantasyfilm Underworld: Rise of the Lycans it personaazje Sonja spile: de dochter fan 'e machtige fampier Viktor, dy't fereale rekket op in wearwolf. Under de opnamen fan dy lêste film rekke Mitra ferslingere oan it dragen fan har lange fampierhoektosken, dy't se ek ynhold as dat net hoegde om't se op 'e bylden dochs net te sjen wiene. Hja sei: "Ik die dy hoektosken op 'e earste dei yn, en hie it gefoel dat ik se altyd al hawwe moatten hie; hiel nuver. Dat ik hold se yn salang't we mei de film oan 'e gong wiene, by myn dialooch en al."
Mitra spile yn 2010 yn 'e skrillerfilm Stolen, mei û.m. James Van Der Beek. Yn 2012-2013 fertolke se yn it trêde en fjirde seizoen fan 'e aksjesearje Strike Back: Project Dawn de rol fan majoar Rachel Dalton, wêrby't se aktrise Amanda Mealing ferfong. Fan 2014 oant 2015 hie Mitra yn 'e post-apokalyptyske dramasearje The Last Ship de rol fan dokter Rachel Scott. Yn 2017 spile se Charlotte yn it fjirde seizoen fan The Strain. Yn 2018 waard se cast as Mercy Graves yn 'e searje Supergirl.
Vancouver (Washington)
Vancouver is in stêd yn 'e noardwestlike Amerikaanske steat Washington, en it haadplak fan it omlizzende Clark County. It is de op trije nei grutste stêd fan Washington (nei Seattle, Spokane en Tacoma), en leit oan 'e rivier de Columbia, dy't de (súdlike) grins fan Washington mei Oregon foarmet. Neffens in offisjele skatting út 2012 hie Vancouver doe goed 165.000 ynwenners. It is feitliks in foarstêd fan 'e metropoal Portland, oare kant de rivier yn Oregon, en heart ta in stêdekloft dy't in befolking fan krapoan 2,3 miljoen minsken hat. Om't in protte ynwenners fan Vancouver yn Portland wurkje, is der moarns en jûns geduerich filefoarming op 'e Interstate Bridge en de Glenn Jackson Bridge, de beide brêgen oer de Columbia dy't Vancouver mei Portland ferbine. Om Vancouver fan it folle gruttere Vancouver yn 'e Kanadeeske provinsje Britsk Kolumbia te ûnderskieden, wurdt foar it lytsere Amerikaanske plak gauris sprutsen fan the Couve, of ek wol fan Vantucky (in wurdboarterij op Kentucky, dat fierhinne út plattelân bestiet), al hat dy lêste oantsjutting wat delbûgends.
Skiednis
Foar de stifting fan Vancouver waard it gebiet dêr't dat no leit bewenne troch de Sjinnûk- en de Klikitat-Ydianen. It earste kontakt mei de Sjinnûk fûn plak yn 1775, en as gefolch dêrfan kaam likernôch de helte fan harren om by in epidemy fan 'e pokken, in sykte dêr't se gjin ferwar tsjin hiene. De ferneamde Ekspedysje fan Lewis en Clark kaam yn 1806 troch it gebiet. Tsjin 1850 wiene de Tsjnnûk yn 75 jier tiid fan in populaasje fan nei skatting 80.000 minsken belune ta inkele tsientallen lânleaze flechtlingen.
Yn 1824 stifte de Britske Hudsonbaaikompanjy oan 'e rivier de Columbia Fort Vancouver, neamd nei de Ingelske seekaptein George Vancouver (krekt sa't it Kanadeeske Vancouver letter nei de man ferneamd wurde soe). In jier letter groeide der om it fort hinne in delsetting fan pelsjagers en keaplju, dy't úteinlik simpelwei Vancouver kaam te hjitten. Fan 1824 ôf waard it Oregon-territoarium (besteande út 'e hjoeddeiske Kanadeeske provinsje Britsk Kolumbia en Amerikaanske steaten Washington, Oregon en Idaho) troch de Amerikanen en de Britten yn kondominium bestjoerd, mar yn 1846 waard it opdield en kaam it súdlike part, mei dêrby Vancouver, by de Feriene Steaten te hearren. Yn 1850 waard de namme fan Vancouver feroare yn Columbia City, mar yn 1855 waard er wer weromferoare. Yn 1857 krige Vancouver offisjeel de status fan stêd, en yn 1859-1860 wie it koarte tiid de haadstêd fan it Washington-territoarium, ear't Olympia as sadanich oanwiisd waard om't men fûn dat Vancouver te ticht by Oregon lei.
Yn 1917 waard de Interstate Bridge iepene, de earste fêste ferbining oer de rivier de Columbia mei Oregon. It Amerikaanske Leger hie lange tiid in grutte oanwêzigens yn Vancouver. Yn 'e Earste Wrâldoarloch waarden der yn Vancouver op trije skipswerven skippen foar de Amerikaanske Marine boud. Yn 'e Twadde Wrâldoarloch spile de stêd op dat mêd in noch folle wichtiger rol, wat Vancouver ekonomysk sjoen gjin wynaaien lei. Yn in pear moanne tiid groeide de befolking begjin 1942 fan 18.000 oant 80.000 minsken.
Fanwegen de gewoante fan Vancouver om omlizzende gebieten te anneksearjen, is it koartby yn konflikt kommen mei oare stêden yn Clark County dy't in soarte fan mienskiplik front foarme hawwe om foar te kommen dat Vancouver noch fierder groeie kin. Under de tsjinstanners binne plakken as Hazel Dell, Felida, Orchards en Salmon Creek, dy't allegear fuort benoarden de stedsgrinzen fan Vancouver lizze. De lêste anneksaasje wie yn 1997, doe't der 45,6 km² en goed 58.000 ynwenners oan 'e stêd tafoege waarden. As in tsjinkearde anneksaasje yn 2006 trochgien wie, soe Vancouver Spokane en Tacoma foarbystribbe hawwe en de twadde stêd fan Washington wurden wêze.
Demografy
Neffens de gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie doe 24% fan 'e befolking fan Vancouver jonger as 18 jier en 12,4% âlder as 65 jier. Fan alle húshâldings yn 'e stêd bestie 30% út ien persoan. Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangie, dy wie doe sa: 70,5% blanken; 10,4% Latino's; 5,0% Aziaten; 2,9% swarten; 1,0% Yndianen; 1,0% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs, 9,2% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Klimaat
Vancouver hat in Mediterraan seeklimaat mei drûge simmers en wiete winters. De waarmste moanne is july, mei oerdeis in trochsneed temperatuer fan 24,0 °C, wylst de kâldste moanne desimber is, mei in deitemperatuer fan 7,5 °C. Der falt yn Vancouver trochstrings 1.064,8 mm delslach it jier; fierwei it measte dêrfan falt as rein yn it winterhealjier. Fan snie kriget Vancouver yn in hiel jier mar 12,5 sm. Op it mêd fan waarsproblematyk hat Vancouver fral út en troch te lijen fan oerstreamings fan 'e Columbia.
Konsonanteskrift
In konsonanteskrift of abjad (/ˈæbdʒæd/) is in skrift dêr't, ta tsjinstelling fan wiere alfabetten, elts symboal of glyf foar in konsonant stiet en dêr't de lêzer sels de gaadlike fokaal by lêze kin. Yn saneamde ûnsuvere abjads komme wol opsjonele diakrityske tekens, of in beheind tal fokalen, of beide foar. De namme abjad (أبجد) komt fan de earste letters fan it Arabysk skrift, dy't mei de a, b, j en d oerienkomme. De folchoarder (abjadī) fan Arabyske letters kaam eartiids oerien mei dy fan de âldere Fenisyske, Hebriuwske en Semityske proto-alfabetten: alef, bet, gimel, dalet.
Terminology
Nei in opstel fan Peter T. Daniels út 1990 is it begryp abjad foar konsonanteskriften en -alfabetten gebrûkliker wurden. Neffens him ferskille konsonanteskriften fan alfabetten om't der allinnich mar konsonanten as de basisletters brûkt wurde. Konsonanteskriften ferskille fan abugida's, in oare kategory dy't troch Daniels omskreaun waard, yn de sin dat yn abjads de konsonant ynsletten wurdt troch fonology en dêr't diakrityske tekens yn it skrift besteane, lykas it niqqud foar it Hebriuwsk en ḥarakāt foar it Arabysk, is it gebrûk dêrfan opsjoneel en net de dominante (of belêzen) foarm. Abiguda's tsjutte alle fokalen oan, útsein de ynherinte fokalen (almeast /a/), mei in diakritysk teken (in lytse taheaksel oan de letter) of in letter dy't op himsels stiet. Guon abiguda's brûke in spesjaal teken om de ynherinte fokalen te ûnderdruken, sa't allinnich in konsonant goed oantsjutten wurdt. Yn in wurdlidskrift tsjut ien teken in folslein wurdlid oan. Dat wol sizze dat der in inkeld fokaal of in kombinaasje fan in fokaal mei ien of mear konsonanten.
Skiednis
It earste konsonanteskrift dat op grutte skaal brûkt waard wie it Fenisysk alfabet. Yn tsjinstelling ta oare skriften út dy tiid, lykas it spikerskrift en de Egyptyske hieroglifen, bestie it Fenisysk alfabet út in stikmannich tekens. Sadwaande wie it skrift makliker te learen en de Fenisyske seehannelslju namen dat skrift mei oer de doetiidske bekende wrâld.
It Fenisysk alfabet wie gâns ienfâldiger foar it fonetysk skriuwen as it skriuwen mei hieroglifen. Fan it Fenisysk alfabet ûntstiene der nije skriften, lykas it Gryksk alfabet, it Arameesk alfabet, dat ek in konsonanteskrift wie dat in soad brûkt waard, en nei alle gedachten it Tifinagh, ek in konsonanteskrift, yn Noard-Afrika. Fan it Grysksk alfabet ûntstiene de westerske alfabetten, lykas it Latynsk alfabet en it Syrillysk alfabet, wylst fan it Arameesk alfabet in soad moderne konsonanteskriften en abugida's fan Aazje ûntstiene. Fan it Tifinagh waard der in moderne foarm, it Nij-Tifinagh ûntwikkele, mar it wurdt net in soad foar offisjele doelen brûkt.
Biatlon op de Paralympyske Winterspullen 2022
It biatlon op de Olympyske Winterspullen 2022 is yn it  Laura Biathlon & Ski Complex fan 5 oant en mei 12 maart.
Medaljespegel
De top-7 fan lannen dy't by it biatlon medaljes wûn ha tidens de Paralympyske Winterspullen fan 2022.
Adriaan Geerts Wildervanck
thumb|200px|Buste fan A.G. Wildervanck (1997) thumb|200px|Detail fan in skilderij fan de ferfeanting makke (±[[1650) fan Jacobus Sibrandi Mancadan, de man mei hoed soe A. G. Wildervanck wêze ]]
Op 24 septimber 1659 lei syn soan Gerhard Wildervanck de earste stien fan de tsjerke fan Wildervank, dy't letter de namme Margaretha Hardenbergtsjerke krige. Wildervanck en syn wiif waarden dêr yn in eigen grêfkelder byset.
Earbetoan
It A.G. Wildervanckkanaal waard nei him neamd. By gelegenheid fan it 350-jierrich bestean fan Wildervank, yn 1997, waard in buste fan de stifter makke troch Bert Kiewiet. Yn 2008 waard Wildervanck as ien fan de boechbylden yn de kanon fan Grinslân opnaam.
Peyton List (1986)
Peyton List (Boston (Massachusetts), 8 augustus 1986) is in Amerikaansk aktrise, model en dûnseresse, dy't bekend waard mei har rol as Lucy Montgomery yn 'e soapsearje As the World Turns. Yn 'e twadde helte fan 'e 2000-er en de earste helte fan 'e 2010-er jierren spile se û.m. yn 'e tillefyzjesearjes Mad Men en FlashForward. Letter hie List in weromkearende rol as de supersmjunt Poison Ivy yn 'e fantasytillefyzjesearje Gotham. Fan 2020 ôf hat se in byrol as antagoniste yn 'e science fiction-tillefyzjesearje Star Trek: Picard.
Jonkheid en oplieding
List waard yn 1986 berne yn Boston, yn 'e Amerikaanske steat Massachusetts, as de dochter fan Douglas List en dy syn frou Sherri Anderson. Tegearre mei har suster Brittany groeide se op yn Baltimore, dêr't se oan 'e Calvert School de legere skoalle en middelskoalle trochrûn. Neitiid folge se middelber ûnderwiis oan 'e Roland Park Country School, in famkesskoalle. Teffens learde List ballet oan 'e School of American Ballet, yn New York. Tegearre mei har suster Brittany makke se yn 1997 har debút op it wite doek as figurante yn 'e dramafilm Washington Square.
Karriêre as model
Mei njoggen jier begûn List te wurkjen as model. Dêrby wurke se benammen as mannekên foar kleankatalogussen en wie se ek yn it tal reklamespotsjes te sjen.
Karriêre as aktrise
Yn 2000 hie List in lyts roltsje op 'e tillefyzje, yn 'e dramasearje Sex and the City. It jiers dêrop hie se in oare lytse rol yn in ôflevering fan 'e plysjesearje Law & Order: Special Victims Unit, en teffens sette se yn 2001 útein mei de fêste rol fan Lucy Montgomery yn 'e soapsearje As the World Turns. Yn 2005 liet se harsels út dy rige skriuwe. Neitiid hie List gastrollen yn û.m. de fantasysearjes Smallville en Ghost Whisperer en de plysjesearjes Without a Trace, CSI: Miami, CSI: New York, CSI: Crime Scene Investigation en Hawaii Five-0.
Grutte Priis Formule 1 fan de Eifel
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan de Eifel 2020 yn Nürburg op 11 oktober 2020. It wie de alvde race fan 17 races fan de Formule 1 yn 2020. Hy waard op Nürburgring hâlden. De race waard hâlden oer 60 omgongen, op it 5,1 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308,6 kilometer. Nico Hülkenberg ferfong by Racing Point de Kanadeeske koereur Lance Stroll dy't it koroanafirus by him bliek te hawwen
Beswarrings yn de Harry Potter-rige
thumb|Tsjoene mei in wisp Yn 'e Harry Potter-rige wurde ferskate beswarrings brûkt, dy't allegearre in oar effekt hawwe en dy't allegearre wat barre litte troch magy. Troch mei in toverwisp te swieren en in tsjoenspreuk te sizzen, litte tsjoenders en tsjoensters bygelyks wat fleane of meitsje se ljocht. It meastepart fan de tsjoenspreuken yn 'e rige binne semi-Latynske wurden of sinnen, dy't grammatikaal gauris net korrekt binne.
Oersjoch
thumb|Potter-skriuwster Rowling hat de betsjoenings op dizze side allegearre betocht Hjir in oersjoch fan 'e tsjoenspreuken dy't te finen binne yn 'e boeken fan de Harry Potterrige.
Duell. = in typyske duellearspreuk
E
thumb|Patronus (hart) fan Harry
F
(* Yn 't Hollânsk: Vleddervleervloek )
L
thumb|'Lumos!'
P
thumb|Tsjoensters
U
(* Yn 't Hollânsk: fnuikspreuk
W
(* Gommibommi yn 't Hollânsk
Y
thumb|'Yt slakken!'
Foar dizze wiki-side binne de boeken fan 'e Potterrige brûkt en in wurdboek Latyn (De Pinksterferzje).
Jakobisme
It jakobisme of jakobitisme wie in politike beweging yn Grut-Brittanje en Ierlân dy't ûntstie nei't kening Jakobus II en VII fan Ingelân, Ierlân en Skotlân yn 1688-1689 by de saneamde Glorieuze Revoúsje fanwegen roomske sympatyen fan 'e troan staat waard troch syn dochter Maria II en har Nederlânske man (en folle neef) Willem III fan Oranje-Nassau. De oanhingers fan it jakobisme, de jakobiten, woene dy ûntwikkeling weromdraaie en Jakobus en letter syn erfgenamten wer op 'e troan helpe. Dit skeel feroarsake tusken 1688 en 1745 trije grutte opstannen en ferskate lytsere wapene konfontaasjes yn 'e Britske Eilannen. It symboal fan it jakobisme wie (en is) in wite kokarde. Noch altyd wurdt yn beskate fermiddens White Rose Day fierd, op 10 juny, de bertedei fan 'e Alde Pretendint yn 1688.
Jakobityske pretendinten
De jakobityske pretendinten foar de Ingelske (en Ierske) en Skotske troanen wiene: Nei it ferstjerren fan Hindrik giene de jakobityske oanspraken op 'e Britske troan oer op oare roomske famyljeleden, dy't troch de Britske Act of Settlement, út 1701, fan troansopfolging útsletten wiene yn it foardiel fan 'e protestantske karfoarsten fan Hannover. Dêrby gie it om it Hûs fan Savoaye (1807-1840), dêrnei de Modeneeske tûke fan it Hûs Habsburch-Loataringen (1840-1919) en einlings it Hûs Wittelsbach (1919 oant no). Frâns fan Wittelsbach, hartoch fan Beieren is de hjoeddeiske (2015) jakobityske pretendint foar de Britske troan.
Beskriuwing
Guon jakobiten wiene prinsipiële monargisten, dy't de bemuoienis fan it parlemint mei de troansopfolging as yllegaal beskôgen. Oaren wiene roomsen, dy't hopen dat de Stuarts, dy't sels roomsk wiene, de ûnderdrukking fan harren leauwensmienskip yn Grut-Brittanje en Ierlân opheffe soene. Yn Skotlân rekke it jakobisme boppedat ferfrissele mei in iere foarm fan nasjonalisme en mei de lêste stûpen fan it klansysteem.
Jakobityske bolwurken wiene fral te finen yn 'e Skotske Heechlannen en it noardeastlike part fan it Skotske leechlân, en fierders yn Ierlân en noardlik Ingelân (benammen yn Noardumberlân en Lancashire). Ek yn Wales en it Ingelske Westlân (Devon, Cornwall ensfh.) bestie in protte sympaty foar de jakobityske saak. De Skotske Heechlannen waarden lykwols troch de jakobityske oanhing ûnder grutte klibers folk dy't op in klútsje wennen, de flugge mobilisaasje dy't mooglik makke waard troch de klanorganisaasje, en de ôfhandichheid fan it gebiet yn in úthoeke fan Grut-Brittanje ta it natuerlike begjinpunt fan eltse jakobityske opstân makke.
Jakobityske opstannen
De earste fan dy jakobityske opstannen, as dy al mei dy namme oantsjut wurde kin, fûn plak yn 1689, fuort nei de Glorieuze Revolúsje, doe't John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve Dundee, dy't doedestiden de offisjele befelhawwer fan it Skotske leger wie, in striidmacht mobilisearre om Skotlân foar Jakobus VII te behâlden en de út Ingelân optsjende willemityske legers op te kearen. Behalven reguliere troepen makke er dêrby gebrûk fan in grut tal leden fan 'e Heechlânske klans, dy't de namme hiene fûleindige fjochters te wêzen (mei't se al sûnt de Midsiuwen allegeduerigen ûnderling deilis wiene). Hoewol't Bonnie Dundee, sa't er neitiid neamd waard, yn 'e Slach by Killiecrankie in grutte oerwinning behelle, sneuvele er sels op it slachfjild, wêrnei't syn leger as snie foar de sinne fuortteide en Skotlân foar de jakobityske saak ferlern gie.
Nei't Skotlân yn 1707 syn ûnôfhinklikheid kwytrekke wie en nei't yn 1714 de Dútske karfoarst fan Hannover as George I op 'e Britske troan kommen wie, fûn der yn 1715 in nije jakobityske opstân plak, dy't yn Skotlân bekend kaam te stean as the Fifteen. Dêrby brocht John Erskine, greve fan Marr de klans gear om tsjin it nije Hannoveraanske bewâld te striden, mar syn legerke waard yn 'e Slach by Sheriffmuir ferslein, wêrnei't Marr de lêste santjin jier fan syn libben as balling yn Frankryk trochbrocht.
De meast ferneamde jakobityske opstân, the Forty-Five, fûn plak yn 1745, doe't de Jonge Pretendint Karel Edwert Stuart, better bekend as Bonnie Prince Charlie, op 'e Skotske kust lâne en de Heechlânske klans oprôp ta rebûlje, en in grut diel fan 'e klans gehoar joech oan dy oprop. Hoewol't dizze opstân begûn sûnder ienige foarm fan tarieding, hiene de jakobiten diskear it elemint fan 'e ferrassing oan har kant, en boppedat wiene de measte Britske troepen op it fêstelân fan Jeropa behelle yn 'e Eastenrykske Súksesjeoarloch. Nei in flugge oerwinning yn 'e Slach by Prestonpans wisten de jakobiten grutte parten fan Skotlân, mei dêrûnder de haadstêd Edinburch, yn 'e hannen te krijen. Dêrnei begûn prins Karel mei syn Heechlânske leger oan in opmars troch Ingelân, mar wat fierder oft de Skotten fan har heitelân ôf rekken, wat minder oft it har noaske en wat mear oft desertearren. Likegoed wisten de jakobiten Derby, yn súdlik Ingelân, te berikken foar't se tsjinkeard wurde koene troch guon mei tûzen hasten fan it kontinint weromhelle Ingelske troepen. In weromtocht wie doe net oan te ûntkommen, en prins Karel moast him mei syn leger weromlûke yn 'e Skotske Heechlannen, dêr't lykwols nije troepen wûn wurde koene. De opstân einige op 't lêst yn 'e klimaktyske Slach by Culloden, dêr't de moed fan 'e Heechlânske klans op 16 april 1746 smoard waard yn it boalderjen fan Ingelske kanonnen.
Karel Edwert Stuart doarme neitiid in simmer lang troch de Heechlannen en de Hebriden fan skûlplak nei skûlplak, oant er úteinlik ûntkomme koe nei Frankryk, dêr't er oant syn dea yn 1788 neat mear út 'e wei sette. Underwilens krige Skotlân nei ôfrin fan 'e opstân slim te lijen fan Ingelske ûnderdrukking. It Britske leger hold plonderjend en brânskattend hûs yn it lân en 120 fan 'e jakobityske lieders krigen de deastraf, wylst mear as 1.100 oaren fan hûs en hiem ferballe waarden nei de koloanjes. It dragen fan 'e kilt waard oant 1782 by wet ferbean, en de befolking fan 'e Heechlannen en de Hebriden waard fierder troffen troch in miltêre besetting dy't noch jierren oanhold en bytiden de foarm fan in wier skrikbewâld oannaam, mei slachtpartijen wêrby't sels froulju en bern net ûntsjoen waarden. Hiele klans waarden soms fan har foarâlderlik wengebiet ferdreaun, yn in proses dat tsjintwurdich sûnder mis as in etnyske suvering beskôge wurde soe. De opstân fan 1745 wie in ramp dy't it klanwêzen yn Skotlân nea wer te boppe komme soe.
True Grit (film út 2010)
True Grit is in Amerikaanske westernfilm út 2010 ûnder rezjy fan Joel en Ethan Coen, mei yn 'e haadrollen Hailee Steinfeld, Jeff Bridges en Matt Damon. De titel is in Amerikaansk-Ingelske útdrukking dy't safolle betsjut as "wiere moed". De film is basearre op 'e roman mei deselde namme fan Charles Portis, en kin teffens beskôge wurde as in remake fan 'e western True Grit út 1969, mei John Wayne. It ferhaal giet oer Mattie Ross, in foarlik mar djip religieus fjirtjinjierrich famke, dat de rûge alkoholistyske U.S. marshal Rooster Cogburn foar har wein spant om har mei te nimmen op 'e jacht nei de moardner fan har heit. It allegeduerigen tsierende duo wurdt beselskippe troch de Texas Ranger LaBoeuf, dy't efter deselde bandyt oan sit. True Grit waard tige goed ûntfongen troch de filmkritisy en wie ek in kommersjeel súkses yn 'e bioskopen. De film wûn in BAFTA Award en waard nominearre foar tsien Oscars.