cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rôlbrêge (dyk)
1852-1936-1983
Oan de Boarnster kant, yn de Warren koe in set it earst noch wol dwaan (sjoch de Grote Historische Provincie Atlas schaal 1 : 25.000, Friesland 1853-1856. Wolters-Noordhoff 1992). Mar om foar de boeren fan Lúkswâld en De Tynje de mieddens tusken de Boarn en de Nije Feart berikber te hâlden, kaam der in draai- of rôlbrêge oer de nijdolde feart. Dêrtroch waard it ek mooglik de heawei troch te lûken nei de Krûme en de Rjochte Swynswei fan Beets. De rin fan de Boarn waard dêrom op dat stee in eintsje omlein.
De earste rôlbrêge is yn 1936 ferfongen troch in oare, twaddehâns rôlbrêge dy't op De Gerdyk oer rekke. Yn 1983 is der in nagelnije, mânske en o sa blauwe flapbrêge foar yn it plak kaam. It ôftanke eksimpel belâne tichtby oer de barm, as tagong nei it hiem fan Polderdyk nûmer 1.
Yn it lêste hûs fan de Rôlbrêgedyk, op nûmmer 59 hâldt skriuwer Bouke Oldenhof ta, dy't de âlde skipperskroech omset hat yn in toanielherberch. Syn tige ferneamde stik 'Rolbrug' is wyt-hoe-faak op de planken set, sels yn de Hollânske kontreien. In oar stik fan him hjit 'Hanebuert'. Dat is de namme fan de sydwei en ek fan it buorskipke dêre, tichtby de Rôlbrêge.
De Rôlbrêgedyk
Wat hjoed-de-dei Rolbrêgedyk hjit, bestie eartiids út twa parten. Fan de Tynjester Breewei ôf rekkene, lei earst it hegere en drûgere ein. Al iuwenlang wie dat de Riperwâldwei of Riperwâldster heawei. Fierderop, op de mieddens fan de Mouwe en de Mouwehimmen ta, feroare de namme yn Mouwehimster of Moehimster heawei. (Dêr lei lang lyn sels in lytse tichtset yn, sa wiet koe it dêr wêze.) Oant 1940 ta waard in inkelde kear ek de earste ein fan de Rôlbrêgedyk wolris Moehimsterwei neamd.
Rûchwei sein bleau de Rolbrêgedyk út twa parten bestean. Om de Rôlbrêge wie sûnt 1852 in buorskip ûntstien mei dyselde namme. Dêr hearden ek de Hanebuert, de Polderdyk en de (Beetster wurden) Legewei ta. Dy 'Rôlbrêge' krige in eigen Pleatslik Belang (lykas de Ulesprong en de Warren).
By de T-krusing fan de beide âld-wâldwegen, de Rolbrêgedyk en it Skoalpaad, sette de gemeentlike wenningboustifting ± 1920 tsien hierhûzen del: twa pear inkelde en dêrtuskenyn trije dûbelde. Tegearre mei de pleatsen en wenten dy't dêr al stienen, en mei noch in pear nije hûzen derby waard dat buertsje in soarte fan uterbuorren: by 'De Tynje' mar der krekt bûten (Wa't nei de buorren gie foar in boadskip, sei: ik moat even nei De Tynje ta). It wie wol in aparte lytse mienskip, dêr by en om de gemeentehûzen by it Skoalpaad, mar mei deselde belangen as dy fan 'De Tynje'.
It is opmerklik sa'n soad betsjuttings tynje, Tynje en De Tynje yn 'e rin fan de iuwen hân hawwe. Johan Winkler, de man fan de Friesche Naamlijst (1898) soe it faaks sjoen hawwe as gefolch fan 'volkstaal en onverstand'. Sa kin der oer tocht wurde, mar nei alle wierskyn leit mear yn de reden, sa as it beskreaun is yn It ûntstean fan de namme 'De Tynje'.
Oan de easterein fan it skoalpaad, noch krekt oan de Tynjester kant fan it Moedjip wenne ±1940-'50 Wiibe Rinkje (van der Vliet), in jonge widdofrou mei in grutte hûshâlding. As dêr winterdeis ien siik wie, koe dokter Duurtsema noch al mei de motor oer de Rôlbrêgedyk, mar dan liende er dêr in fyts om troch de snie by de pasjint te kommen. As de sniedunen te heech wienen gie er rinnendewei op en del. De auto fan syn opfolger, dokter Walvis kaam der faak like min trochhinne. In selde aksje jilde twa oare hûshâldings fan it buorskip dy't efterút wennen, healwei it Moedjip.
Dekonstruktivisme
It dekonstructivisme is in hjoeddeiske, post-moderne, streaming yn de arsjitektuer dy't derfan útgiet dat de maatskippij betiizjend en ûnwis is. Men besiket dat ek yn har bouwurken ta utering te bringen. Ek fine se dat de funksje de sfear fan it gebou bepaalt.
Wynlust (Wolvegea)
thumb|right|250px|Wynlust yn Wolvegea De Wynlust is in wynmole en ryksmonumint yn Wolvegea út 1888. Dêrfoar wie de mole in wettermole yn Mijdrecht. De stellingmole is in achtkante boppekruier en hat as funksje nôtmole, dêryn is de mole de grutste fan Nederlân. Troch de jierren hinne rekke de mole wat yn ferfal, yn 2005 die bliken dat de bûnte kjifkrobbe aardich warber wie. Dêrnei waard útein set mei de restauraasje fan de mole. Begjin maaie 2011 wie de mole klear en waard in wike letter offisjeel iepene.
De mole is teffens ynrjochte as âldheidkeamer. Hjir wurde âlde gebrûksfoarwerpen fan ferskate ambachten en foto's oer de skiednis fan Wolvegea en omkriten tentoansteld.
Prikslydzjen
Prikslydzjen is it slydzjen oer it iis, mei in prikslide.
Sport
Prikslydzjen, ek wol iisslydzjen neamd, is in echte wintersport. Dizze sport is al sân iuwen âld. Nei alle gedachten is de sport sels âlder as it reedriden. De sliden binne licht en behindich en glydzje op izers fan redens, wêrtroch't der snelheden mei berikt wurde kinne, dy’t net ûnderdogge foar dy fan goeie reedriders.
Geskikt foar eltsenien
Prikslydzjen is net alline in sport foar sûne minsken, mar ek foar minsken mei beheinings, sawol foar bern, jongerein as âlderein. Je binne aktyf dwaande, je oefenje it lichem, en ervare de sensaasje fan flitsende snelheden dy't sels mei in bytsje ynspanning berikt wurde kin. Prikslydzjen wurdt yn klupferbân beoefene, almeast op in oerdekte iisbaan, mar yn perioaden mei froast ek op natoeriis.
Rekreaasje- en wedstrydsport
De slydsport wurdt ek troch net-beheinde minsken beoefene. Iisklups dêr hawwe neist it reedriden ek it prikslydzjen op it programma stean. Prikslydzjen is in rekreaasjesport, mar ek in wedstrydsport. Klups traine en begeliede harren leden nei keuze foar beide foarmen. Omdat it prikslydzjen as tûke fan sport groeit, wurde der ek hieltyd mear wedstriden organisearre. Dat bart yn klupferbân, mar ek op regionaal, lanlik en Jeropeesk nivo wêr't sporters mei en sûnder beheining oan meidwaan kinne.
Wedstriden
De wedstriden binne noch it bêste te fergelykjen mei dy fan it baanriden. Sa fluch mooglik moat in bepaalde ôfstân oer it iis ôflein wurde. Ien fan dy ôfstannen is de 80 meter. By de wedstriden binne twa foarwedstriden en in finale. Yn 'e foarwedstriden wurdt starten mei twa minsken tagelyk. De fjouwer sliders mei de rapste tiden fan de foarwedstriden geane troch nei de finale. Yn de finale starte dy fjouwer tagelyk.
Materiaal
In Prikslide is in slide foar op it iis. Eartiids waarden priksliden makke fan hout mei de moaiste skilderingen der op. Eltsenien ken de houtene slydsjes op tekeningen fan eartiids, dêr't bern faak mei oer it iis klauwe. Tsjintwurdich binne de sliden folle lichter en behindich, faak makke fan aluminium of izer, en glydzje op izers fan redens. De sliden binne oan te passen oan de persoan.
Soarten fan sliden
Der wurde ferskate soarten fan sliden brûkt, ôfhinklik fan de persoan en de ôfstân.
Sitslide
In sitslide is in slide dy't sawol foar de sprint as de lange ôfstân brûkt wurdt. Op in sitslide sitte je mei de fuotten rjochtút.
Knibbelslide
De knibbelslide wurdt foaral brûkt foar de sprint. Op in knibbelslide sitte je op ‘e knibbels wêrtroch der mear krêft setten wurde kin. Dizze slide wurdt foaral troch net-beheinde sliders brûkt.
Stjoerslide
De Stjoerslide liket wol wat op 'e sitslide mar wurdt foaral brûkt foar de lange ôfstannen. Je sitte hjir krektlyk op as op in sitslide, mar mei in stjoerslide kinne je makliker troch de bochten komme.
Iishockey-slide
Dit is in prikslide dy't foar it iishockeyen brûkt wurdt. It grutste ferskil yn fergeliking mei oare sliden is dat de redens ûnder de slide tichter byinoar steane. Ek wurde der by dizze sliden oare stokken brûkt.
Guozzelûken
right|thumb|Guozzelûken yn [[West Firginia, ôfbyld troch Frederic Remington, 19e iuw]] thumb|Guozzelûken yn [[Sevinghausen]] Guozzelûken (Nederlânsk: ganstrekken; Limburchsk: gawstrèkke; Ingelsk: Goose pulling; Dútsk:Gänsereiten, Gänseköppen of Hähneköppen ) is yn Nederlân, Belgje en Noard-Dútslân fanâlds in folksfermeits. It wurdt tsjintwurdich noch dien yn parten fan Belgje en Dútslân (op Fêsteljûn) en yn Nederlân yn Grevenbicht, allinne is de libbene goes no troch in deadenien ferfongen. Guozzelûken heart ta de ier-midsiuwske kwelspullen dy’t doe tige algemien wiene op it plattelân fan Noardwest-Europa. It gie der doe rûch oan wei. De spullen kamen yn ferskate foarmen foar. Yn alle gefallen waard in libbene guos oan de poaten ophong en waard der besocht om de kop derôf te lûken. Yn Grevenbricht giet it om guozzelûken op it hynder. Yn it noarden fan Nederlân wie it wenst om mei in boatsje ûnder de goes troch te farren, dy’t oan in line boppe in wetter ophongen wie, en sa de kop der ôf te lûken. Soms waarden kop en hals fan guos ynfette om it wat dreger te meitsjen. Yn gefal fan in rike dielnimmer waard de guos ek wol ferfongen troch in swan. De midsiuwske tradysje fan it guozzelûken is yn ferskillende lannen yn suver deselde foarm behâlden bleaun. Europeanen hawwe de tradysje meinaam nei Noard- en Súdamearika.
Mids 19e iuw waard mear en mear beswier makke tsjin it kwelspul, ek fanwege de iepenbiere dronkenskip dy’t der faak anneks oan wie. It ôfskaffen dêrfan late yn Amsterdam yn 1876 ta it saneamde merkerebûlje. Doe wie it in ein hinne dien mei it spul yn Nederlân.
In besibbe folksfermeits wie it iellûken, wat ein 19e iuw ek ferbean waard troch de oerheid en yn 1886 oanlieding wie foar de ielrebûlje (palingoproer) yn Amsterdam.
Johannes Hendrikus Zelle
Johannes Hendrikus Zelle (Ljouwert, 8 april 1907 - dêre, 11 maaie 1983) wie in markante en eigensinnige grifformeard Nederlânsk predikant.
Biografy
Hy is berne as soan fan Jacob Zelle en Antje Zelle-Brouwer. Nei syn stúdzje teology oan de Frije Universiteit fan Amsterdam wurke er koarte tiid yn Fryslân, mar sûnder stânplak.
Rockanje
Op 16 juny 1949 wurdt hy yn Rockanje beroppen, op 21 oktober 1949 wurdt Zelle talitten ta it amt. Nei in roerige perioade, wêryn't Zelle op 'syn eigen wize' as predikant wurket, freget hy betider emeritaat oan, per 1 april 1956 wurdt dat ynwillige. Zelle stiet dan yn Rockanje en dêrbûten bekend as in eksintrike ferskining, mei syn relatyf lange, swarte hier, sportive ynboarst, ûngewosken mieningen en felle styl fan preekjen. ls 'harder en learaar' fan de gemeente funksjonearret hy net sa't de ynwenners fan Rockanje har fan in dûmny foarsteld hiene: hy bekommert him net bot om it wol en wee fan syn kudde, de pastorije is net it waarme middelpunt fan de leauwensmienskip (Zelle hat gjin ferwaarming en in ynstallearre kachel wegeret hy te baarnen) en nei wat ûnienigens mei it tsjerkebestjoer wêrby't Zelle ek beskuldige wurdt fan eigensinnich optreden yn finansjeel opsicht (hy soe de pastorije ferhierd hawwe ten bate fan him sels), moat Zelle fuort.
Zelle is (en bliuwt) frij feint, eat dat ek opsjoch jout, ek al omdat hy sjoen wurdt as in kreaze man dy't ek genôch omtinken krijt fan it froulike diel fan syn gemeente.
Ljouwert
Hy giet werom nei Ljouwert en lûkt yn by syn mem oan de Gysbert Japicxstrjitte 82 en giet alle dagen te swimmen nei it swimbad yn Huzum. Zelle wurdt in 'preektiger', dy't gauris útnûge wurdt troch tal fan tsjerkebestjoeren yn hiel Nederlân, benammen yn it noarden. Hy komt, faak op de racefyts, nei in skriftlike ôfspraak (in telefoan hat er nea hân) te preekjen, krijt de tsjerke fol mei klip-en-kleare, konservative en âldfrinzich-yndielde preken, ynklusyf tuskengesang, wêrby't hy it ûnotterdokse yn de útfiering net mijd. Zelle boldert, sjongt, springt en boeit net allinnich dêrtroch de minsken: de tsjerken sitte trochstrings fol as Zelle komt te preekjen. Syn besites oan doarpen dêr't er komt te preekjen binne ferneamd: men wit, Zelle moat ûntfongen wurde mei in streksum oant tige streksum miel, dy't hy oant de lêste krom of skep pudding opsnasket.
Hy bliuwt in eigensinnich man, dy 't tige sober yn it memmehûs wenjen bliuwt, ek nei de dea fan syn mem, dy't ynearsten ûnder protest fan Zelle ûnder plysjebegelieding út it hûs helle wurde moat.
Zelle ferstjert as er 76 jier is. Hy wurdt fûn, sittend efter syn buro. De plysjeman dy't him fynt, hat letter, as predikant, in bondel mei folksverhalen oer him útjûn. Dûmny Zelle wie famylje fan Margaretha Geertruida Zelle, ferneamd as Mata Hari.
Teäter
Yn 2008 fiert de Fryske teatergroep Tryater it toanielstik Zelle op yn syn eigen seal oan de Oostersingel yn Ljouwert. Dêrnei hawwe der ferskate útfieringen west yn de rest fan it lân. Freark Smink fertolke de rol fan Johannes Hendrikus Zelle.
Stêdefoarming
Stêdefoarming, it ûntstean en ûntwikkeljen fan stêden, falt yn Fryslân yn de lette Midsiuwen (Starum en Dokkum wat earder). In stêd ûnderskiedt him fan it plattelân troch it ferkrijen fan stedsrjochten en yn net-agraryske befolkingskonsintraasje. De stedsrjochten jouwe gjin datum foar de oergong fan doarp nei stêd.
De stedsûntwikkeling yn de Súdwesthoeke hie in foarsprong troch: Dizze punten allinnich al ferklearje de konsintraasje fan sân fan de alve stêden, en fan in oantal foar de 'Echte Stêden' te let opkommen 'flecken'. Nei alle gedachten ferklearret dat mei de iere ferbrokkeling yn de steatsrjochtlike yndieling fan de Súdwesthoeke. Foar de Wâlden gou wat alle fjouwer punten oanbelanget it tsjindiel, sadat de oare fjouwer stêden oer de klaai ferspraat lizze. Yn Dokkum en benammen Harns stie de seefeart foarop (foar Kollum en Berltsum waard dizze al ier ôfsnien troch lânoanwinning); yn Ljouwert - dat earst álles mei hie - en Frjentsjer lieten letter mear de merk en de ynfloed fan de adel har jilde. De ierst opkomde Súdwesthoekse kuststêden bleaune stadichoan efter, mar de oare fûnen yn de merken in bliuwende basis (at se de konkurrinsje folhâlde koenen) - wat foar Sleat en Drylts net tafoel). Earst yn de 17e en 18e iuw brocht de feanterij yn de Wâlden nije, net agraryske befolkingskonsintraasjes, dy't har earst yn 20e iuw troch yndustrialisaasje fierder ûntwikkelen.
Konstantin Korovin
thumb|220px|Korovin, troch [[Valentin Serov, 1891]] Konstantin Aleksejevitsj Korovin (Russysk: Константин Алексеевич Коровин ; Moskou, 23 novimber 1863 – Parys, 11 septimber 1939) wie in Russysk keunstskilder en dekôrûntwerper, waans wurk meast ta it ympresjonisme rekkene wurdt.
Libben en wurk
Korovin sette útein mei in stúdzje arsjitektuer yn Moskou, mar gie nei twa jier oer op skilderkeunst; hy krige ûnder oaren ûnderrjocht fan Vasili Polenov. Hy makke syn stúdzjes dien yn Sint-Petersburch.
Tusken 1888 en 1894 reizge Korovin mei syn freon Valentin Serov geregeldwei troch Noard-Ruslân en Skandinaavje. Yn 't earstoan hie er in frijwat realistyske styl fan skilderjen, mar nei in pear reizen nei Parys kaam syn wurk oan de ein fan de 19e iuw sterk ûnder ynfloed fan it ympresjonisme te stean.
Yn de Earste Wrâldkriich wie Korovin kamûflaazjeadviseur op it haadkertier fan ien fan de Russyske legers en wie er gereldwei oan it front te finen. Nei de Oktoberrevolúsje gie er wer foar it teater oan 'e gong. Sa makke er dekors foar Richard Wagner syn Die Walküre en Siegfried en ek foar De Nutekreaker fan Pjotr Iljitsj Tsjaikovsky(1918–1920).
Yn 1923 ferruile Korovin Ruslân foar altyd foar Parys, mei help fan Folkskommissaris foar Underwiis Anatoli Loenatsjarski, formeel om better te wurden fan in hertsykte. De lêste tiid fan syn libben wie dreech, mei sykte, allerhanne praktyske swierrichheden, earmoed en de soarch foar syn lichaamlik beheinde soan. Korovin skildere yn dy perioade in soad Paryske strjittafrelen, fral om troch de tiid te kommen (hy wie ien fan de earsten dy't wurk op Montmartre ferkocht). Hy bleau ek oan 't wurk as dekorateur foar it teater en ûntwurp ûnder mear it dekor foar Rimsky-Korsakov syn “De Gouden Hoanne”.
Hy stoar yn 1939 en waard begroeven op it Russysk tsjerkhôf te Sainte-Geneviève-des-Bois (Essonne).
Karút wurk
<Gallery> Ofbyld:Korovin-pechenega.JPG|Beek yn Petsjenga, ca. 1894 Ofbyld:Korovin arkhangelsk.JPG|Archangelsk, 1894 Ofbyld:Korovin On Balcony.jpg|Op it balkon, 1898 Ofbyld:Korovin winter.jpg|Parysk kafee yn de winter, ca. 1898 Ofbyld:Korovin on terrace.jpg|Froulju op it terras, 1911 Ofbyld:Korovin pier in Gurzuf.JPG|Pier in Hoerzoef, 1914 Ofbyld:Korovin Shalyapin.jpg|Sjaljapin, 1915 Ofbyld:Korovin Gurzuf.jpg|Stillibben, Hoerzoef, 1916 Ofbyld:Korovin spring.JPG|Maitiid, 1917 Ofbyld:Korovin Parisian Street.jpg|Paryske strjitsêne, jierren trittich
Fryslân 500
Fryslân 500 wie yn 1998 in feest om it 500 jierrich bestean fan it sintraal bestjoer yn Fryslân te fieren. It wie it idee fan de Kommissaris fan de Keninginne Loek Hermans om in grut folksfeest te organisearjen. 1498 wie de ein fan de Fryske frijheid, dêrtroch wie der in protte wjerstân tsjin it feest.
Protest
Yn de media waard de saak wiidweidich bepraat. It grutste part fan de Fryske pommeranten fûn it net goed dat jin syn eigen ûndergong fiere moast. De Fryske beweging wie yn syn hiele hear en fear tsjin de fiering fan Fryslân 500.
Doe't de organisaasje oan de Friezen frege om op 20 juny de flagge út te hingjen, hongen sommige minsken de swarte flagge út. Sa ek de koster Klaas Abe Kamstra út Bitgum, dy't in swarte flagge op syn tsjerketoer úthong. De gemeente Menameradiel hat de koster dêrnei noch teplak wiisd. De FRA beleanne de koster lykwols mei in priis.
Aurelius Fiktor
Sekstus Aurelius Fiktor (sa 320 - † 390) wie in Romeinske politikus en skiedskriuwer. Hy is de skriuwer fan in oantal lytse wurken dy't geane oer de keizers fan Rome en dy't publisearre binne ûnder de namme Skiednis fan Rome. Hy jout yn syn wurken koarte libbensbeskriuwingen en besiket de dieden fan de keizers en harren karakters yn ûnderling ferbân te behanneljen.
Kleaster Mariënberch
Kleaster Mariënberch of Stientsjerk wie in kleaster fan sistersjinzer susters yn Catrijp yn Noard-Hollân. It waard nei alle gedachten stifte út Kleaster Blomkamp wei ûnder ynkorporaasje fan de parochytsjerke.
Fryslân 500
Protest
In oar protest tsjin it fieren fan Fryslân 500 wie in bommelding op de jûn fan 2 juny troch dichter Cornelis van der Wal. Op de jûn fan 2 juny in histoarysk foarum yn de Grutte Tsjerke fan Ljouwert dy't de fiering ôfbrekke moast en de tsjerke waard ûntromme. De dieder wie gau bekend en Van der Wal waard oppakt.
Kleaster Mariënberch
Om 1375 hinne gie it oer nei de Dútske Oarder en waard ferpleatst nei Nes (1401, doe nei Aldskoat. Kaam ± 1514 werom nei it âlde stee en regel. Fêstige him yn 1518 yn Lúnbert dêr't de prior pastoar waard. Opheft by de Reformaasje yn 1580.
Aurelius Fiktor
Libben
Fiktor wie nei alle gedachten ôfkomstich út de Romeinske provinsje Afrika en fan ienfâldige komôf, alhoewol't hy wol in goede oplieding hân hie. Hy gong yn 337 nei Rome om dêr rjochten te studearjen. Under keizer Julianus makke hy opgong as gûverneur fan Pannoanje. Hy wie krekt as dizze keizer gjin kristen en hearde ta syn fermidden fan fertroulingen.
Yn 363 waard hy konsul en makke diel út fan de senaat yn Rome. Nei de dea fan Julianus soe Fiktor as net-kristen út de geunst reitsje fan de kristlike keizers en ferlear dêrby syn amten. Wat dêrnei mei him barde is neat oer bekend. Lykwols dûkelt hy in fearns iuw letter wer op as keizer Teodoasius de Grutte him beneamt as praefectus urbanus fan Rome yn 388. It jier dêrnei is hy ferstoarn.
Pier Winsemius
thumb|Pier Winsemius Pier Winsemius (latinisearring: Pirius Winsemius; Ljouwert, 1586 - Frjentsjer 2 novimber 1644) wie in Frysk abbekaat en skiedskriuwer. Syn famylje wie ôfkomstich út Winsum; dêrfandinne syn efternamme.
Biografy
Winsemius wie ek (gelegenheids)dichter. Der binne twa bondels mei syn ferzen bekend, dêr't leafst 127 elegyen ûnder binne. Yn Winsum is in strjitte nei him ferneamd, de Pier Winsemiusleane (yn it spraakgebrûk yn it doarp almeast ôfkoarte ta "P.W.-leane").
Diatessaron
It Diatessaron, wat "ien út fjouwer" betsjut, is de wichtichste evangeeljeharmony út it iere kristendom, wêrby't besocht is om 'e fjouwer kanonike evangeeljes út it Nije Testamint fan 'e Bibel (Mattéus, Markus, Lukas en Jehannes) gear te mjuksjen ta ien nij alomfetsjend evangeelje. It Diatessaron is it wurk fan Tatianus, in ier kristlike teolooch en askeet, dy't it gearstalde yn 'e twadde helte fan 'e twadde iuw, likernôch tusken 160 en 175.
Ynhâld
De evangeeljeharmony fan Tatianus slút op it mêd fan 'e ynhâld goed oan by de nijtestamintyske evangeeljes, mar om al it kanonike materiaal beflappe te kinne, is de tekst yn in oare folchoarder setten, dy't ôfwykt fan sawol dy fan 'e trije synoptyske evangeeljes as fan dy fan Jehannes. Ek binne der inkele passaazjes weilitten, benammen de tsjinstridige geneälogyen fan Jezus fan Nazaret (út Mattéus 1:1-17 en Lukas 3:23-38), en de Pericope Adulterae (Jehannes 7:53-8:11), it stikje dat yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting as titel hat Op Troubrek Trappearre; Wa Is Unskuldich? en dat yn 'e regel beskôge wurdt as in lettere tafoeging. Der is lykwols gjin tekst tafoege dy't it neamen wurdich is.
Net mear as 56 fersen út 'e kanonike evangeeljes hawwe gjin wjergader yn it Diatessaron, en dat binne foar it oergrutte part de neamde geneälogyen en de Pericope Adulterae. It folsleine Diatessaron komt dochs mar op 72% fan 'e lingte dy't de fjouwer kanonike evangeeljes mei-inoar hawwe.
Oarspronklike taal
Yn 'e earste helte fan de tweintichste iuw hat der ienige strideraasje west oer de fraach oft it Diatessaron oarspronklik yn it Arameesk of yn it Gryksk skreaun wie, mar yn 1933 waard troch archeologen yn Doura Europos in perkaminten fragmint fûn dat dêr tusken 254 en 256 begroeven wie. Carl Hermann Kraeling (1897-1966) publisearre dat yn 1935 ûnder de titel A Greek Fragment of Tatian's Diatessaron from Dura ("In Gryksk Fragmint fan Tatianus Syn Diatessaron út Dura"). It fragmint is fjirtjin rigels lang en opboud út ûnderdielen fan alle fjouwer evangeeljes. De tekst is no it âldst bekende fragmint fan it Diatessaron, en dat makket in Gryksktalich orizjineel it wierskynlikst.
It Diatessaron yn it Nederlânsk taalgebiet
Yn Nederlân bestiet it Limburchske Libben fan Jezus of it Luikske Diatessaron, dat in manuskript út 1300 is wêrfan't wol tocht wurdt dat it basearre is op in Latynske oersetting út 'e Aldheid fan it Diatessaron fan Tatianus.
Perfester Gilles Quispel hat oantoand dat it Diatessaron de grûnslach foarmet fan in protte evangeeljeharmonyen dy't Angelsaksyske en Fryske misjonarissen yn 'e sânde en achtste iuw brûkten om 'e heidenske Germanen yn noardwestlik Jeropa te bekearen ta it kristendom. Ek it religeuze epysk gedicht de Heliand, dat om-ende-by 825 yn it Aldsaksysk skreaun wurden is, is foar in part basearre op it Diatessaron fan Tatianus.
Deerlijk
Deerlijk is in plak en gemeente yn de Belgyske provinsje West-Flaanderen. De gemeente hat likernôch 12.000 ynwenners.
Namme
Der bestiet gjin ienriedigens oer de útlis fan de namme Deerlijk. Neffens de etymolooch Maurits Gysseling (1919–1997) is de namme Deerlijk in Gallo-Romeinske delsettingsnamme, nammentlik Thrasiliacas, ôflaat fan de Germaanske persoansnamme Thrasilo, yn kombinaasje mei it Latynske efterheaksel -iacas. Deerlijk soe dan " delsetting fan Thrasilo" betsjutte. Yn âlde dokuminten wurde den nammen Derlike (1070) en Tresleca (1111) oantroffen. Letter, yn de 17e, 18e en 19e iuw, komt de namme D'Eerlyck ek tige faak foar.
Skiednis
Yn é 2e en 3e iuw hat der yn it sintrum in Gallo-Romeinske delsetting west. Fynsten fan dakpannen, mealstiennen en ierdewurk en reau bewize dat. Yn 1848 waarden 45 munten fûn, dy't wize nei in mooglik bestean fan in let-Romeinske of Merovingyske delsetting (4e iuw). Troch de ynfallen fan Germaanske stammen binne sokke fynsten út dat tiidrek frij seldsum yn Belgje.
Oarspronklik bestie it gebiet út twa grutte bosken, dy't troch sompen fan inoar skieden wiene. Dat feroare doe't de Sint-Piterabdij fan Gint dêr pleatsen stifte en fan dêrút it gebiet systematysk yn kultuer brocht. Oer in sânrêcht lei de âlde wei fan Kortrijk nei Waregem, de hjoeddeisle Kortrijkse Heerweg en de Hoog- en Waregemstraat. Op dat hegere diel om de wei hinne ûntstie yn de 10e iuw de delsetting Derlike. Yn 1119 hie it plak ek in tsjerke, nei alle gedachten in houten gebou. Yn de twadde helte fan de 12e iuw waard it gebou ferfongen troch in romaanske trijeskippige krústsjerke.
Tuberkuloaze
thumb|right|240px|Tuberkelkultuer miniatur|thumb|right|240px|Mikroskopysk byld fan in tuberkuloazebesmetting. Troch de kleurtechnyk binne hjirop gjin mykobaktearjen te sjen thumb|right|240px|Tuberkelbaktearjen ûnder de elektroanemikroskoop. Tuberkuloaze is in slimme, bytiden besmetlike baktearjele ynfeksjesykte meast feroarsake troch Mycobacterium tuberculosis. Dy baktearje is yn 1882 ûntdekt troch Robert Koch. Troch brûken fan meardere dêrta geskikte antibiotika tagelyk is tuberkuloaze tsjintwurdich meast goed te behanneljen.
Taalgebrûk
Yn de folksmûle wurdt tuberkuloaze ek wol tarring neamd. Yn de perioade dat der noch gjin wurksume genêsmiddels bestienen tsjin tuberkuloaze ûntstie de eufemistyske ôfkoarting TBC, of sels TB, dy't ek tsjintwurdich noch wol brûkt wurde. De term 'wite pest' is ek wolris foar tuberkuloaze brûkt.
Deerlijk
Skiednis
Oant de ein fan de Frânske tiid wiene ferskillende hearen en famyljes eigners fan Deerlijk. De Tachtichjierrige Kriich (1568-1648) besoarge Deerlijk in soad lijen en ellinde. Troch de plonderjende omswalkjende troepen foel de befolking werom en waard it fjild hast net mear bewurke. It Tolvejierrich Bestân fan 1609 makke in weropbou mooglik en nei alle gedachten waard doe de tsjerke lytser makke ta in twaskippich gebou. De Njoggenjierrige Kriich (1688-1697) brocht lykwols wer ûnheil en op 'e nij ferneatigen omswalkjende troepen it gewaaks en de pleatsen.
Wynmotor
thumb|[[Wynmotor De Feanhoop, merk Herkules, mei 30 blêden.]] thumb|[[Wynmotor Sint Nyk, merk Record, mei 18 blêden.]] thumb|[[Wynmotor Ysbrechtum, mei 12 blêden.]] In wynmotor is in rompleaze wynmûne fan metaal, ornaris mei in folslein wynrêd. Oars as by de measte wjukmûnen, hat in wynmotor ien of twa wynwizers, dy't de wynmotor sûnder help fan in mûnder nei de wyn rjochsje kin. Der wurdt ek wol Amerikaanske wynmotor sein, as tsjinstelling ta it Jeropeeske model fan de wjukmûne. De wynmotor waard útfûn troch de Amerikaan Daniel Halladay.
Deerlijk
Skiednis
Under it Eastenrykske bewâld (1715-1792/94) belibbe Deerlijk in tiid fan wolfeart en weropbou. De bloei fan de flaaksyndustry late ta de oprjochting fan ferskate spin- en learskoallen. De tanimmende wolfeart soarge ek foar in tanimmende bouaktiviteit: yn 1755 waard in nije pastory boud en tusken 1774 en 1776 waard ûnder lieding fan de ferneamde arsjitekt Laurent-Benoît Dewez de hjoeddeiske klassisistyske Sint-Kolumbatsjerke boud.
Tuberkuloaze
Taalgebrûk
By hurd ferrinnende gefallen waard de sykte wol oantsjutten as 'fliegende tarring'. Ek it eufemisme 'pleuritis' (dat longfluesûntstekking betsjut, los fan de oarsaak) waard wol ris brûkt. De namme tuberkuloaze komt fan de tuberkels, knolfoarmige lichemkes, ek wol granulomen neamd, dy't in skaaimerk binne foar ûntstekkings feroarsake troch dizze baktearjegroep.
Wynmotor
Skiednis
Yn de tweintiger jierren fan de 20ste iuw waard de Amerikaanske wynmotor ynset foar de polderbemealling. Dat hie ta gefolch dat der hast gjin tradisjonele wynmûnen mear boud waarden en de besteande yn ferfal rekken.
Nei likernôch 1930 kaam it elektryske gemaal en kaam der in ein oan it tiidrek fan wynbemealling. Fan de inkelde hûnderten wynmotors dy't boud wienen, binne no minder as fyftich oer. Dy binne meastentiids yn fiergeande steat fan ferfal. Somtiden misse sels de blêden. Mar in pear binne noch bedriuwsklear. Yn neifolging fan de tradisjonele mûnen wurde de wynmotors ek restaurearre. In lyts tal mûnen is, neidat se restaurearre en bedriuwsklear makke wiene, ferpleatst nei in gebiet dêr't se wer ynset wurde kinne, lykas de Wearribben.
Tuberkuloaze
Skiednis
Op 24 maart 1882 makke Robert Koch bekend dat er de baktearje Mycobacterium tuberculosis dy't tuberkuloaze feroarsake ûntdekt hie. Yn 1905 hat hy dêrfoar de Nobelpriis foar de Genêskunde krigen. Op 24 maart 1982, presys 100 jier nei de ûntdekking fan de tuberkuloazebaktearje, waard de earste Wrâld Tuberkuloazedei sponsorre troch de WHO en de IUATLD ynsteld. Op dy dei wurdt wrâldwiid ynformaasje jûn oer tuberkuloaze en de effekten dy't de sykte hat op de (wrâldwide) folkssûnens en ekonomy.
Johannes Stinstra
Johannes Stinstra (Harns, 10 augustus 1708 - dêre, 8 jannewaris 1790) wie in dopersk teolooch en learaar.
Hy studearre tusken 1726 en ± 1733 oan 'e Universiteit fan Frjentsjer teology, filosofy en easterske letteren. Werom yn Harns wijde er him oan de wittenskip. Neidat de tsjerkerie him frege foar in tal preken waard er yn 1735 dûmny. Stinstra tsjinne de tsjerklike gemeente Harns fyftich jier. Hy betanke - like beskieden as geleard - foar beroppen nei Amsterdam en Haarlim en foar in learstoel oan it menisteseminaarje yn Amsterdam. Syn liberale begjinsel blykt net allinnich út De Nature en Gesteldheid van Christus Koninkrijk (1741), Vier en twintig leerredenen (1746) en Waarschuwing tegen Geestdrijverij (1750) mar ek út Request en Deductie fan 1740 nammers de sosjéteit fan doperske gemeenten yn Fryslân.
Wytze Jeens Brouwer en Pieke Tjommes wienen doe nammentlik troch de Steaten tydlik út it amt set fanwegen sosinianisme. De frijmoedige toan fan it Request en Deductie en benammen De Nature en Gesteldheid van Christus Koninkrijk makken dat de grifformearde klassis yn Frjentsjer en de Synoade fan Boalsert der by de Steaten op oanstienen om Stinstra te skorsen. Dy fregen advys oan de Nederlânske teologyske fakulteiten en ferbeaen - doe't hast alle fakulteiten ketterijen yn it wurk ûntdekten - Stinstra it iepenbiere preekjen (13 jannewaris 1742)
Wynmotor
Bou
In wynmotor hat, lykas in greidemooltsje, in wynwizer dy't de mûne (mole) op 'e wyn hâldt. De wynmotor hoecht dus net troch in mûnder yn de wyn draaid te wurden.
Tuberkuloaze
Skiednis
Hûndert jier lyn waard eigentlik eltsenien der úteinlik mei besmetten, mar de measte minsken waarden better fan de earste besmetting sûnder der merkber siik fan te wurden, wêrmei't se troch harren ymmuniteit dêrtsjin beskerme wienen. Wol hienen se faak yn harren longen of earne oars noch djip ynkapsele, libbene tbc-baktearjen, dy't by in slimme fermindering fan de wjerstân noch wolris aktivearre wurde koenen.
Skieren
De Skieren wie in East-Germaanske stam, dy't eartiidsk libbe yn it noarden fan it tsjintwurdige Poalen. Yn de 3e iuw f.Kr. lutsen grutte kloften fan de Skieren mei in oar folk, de Bastarnen, nei it suden ta. Hja ferskynden om-ende-by 230 f.Kr. by de Swarte See. De Skieren wennen letter eastlik fan de Bastarnen.
Tuberkuloaze
Skiednis
Foar de Twadde Wrâldoarloch hie tbc in status dy't allinnich fergelykber is mei de behanneling fan aids fan no: in faak fataal ferrinnende, amper behannelbere sykte. De behanneling bestie út rêst en kueren yn sanatoariums mei 'sûne lucht', op de Feluwe, Appelskea (Beatrixoard) of yn it heechberchtme (bygelyks Davos). It earste sanatoarium foar TBC pasjinten waard yn 1855 iepene yn Görbersdorf yn Dútslân, tsjintwurdich hjit dat plak Sokołowsko en leit it yn Poalen. Nederlân hie yn it jier 1900 ± 5 miljoen ynwenners, jierliks ferstoarnen ûngefear 10.000 minsken oan tuberkuloaze. Dat is relatyf sawat trije kear de hjoeddeiske stjerte oan longkanker.
Wynmotor
Bou
In wynmotor hat blêden yn stee fan wjukken. De grutste wynmotors hawwe tweintich oant tritich blêden en in betonnen ûnderbou, it platfoarm, en binne meastentiids fan it merk Herkules (type Metallicus). De middelgrutte wynmotors hawwe tsien oant tweintich blêden. Se binne fakentiden útfierd mei in platfoarm en binne almeast fan it merk Record. It lytste type hat fjouwer losse blêden. In soad fan dy lytse en middelgrutte wynmûnen waarden makke troch it wynmotorfabryk Bruorren Bakker yn Drylts.
Tuberkuloaze
Sykteferwekkers
thumb|240px|Mycobacterium tuberculosis yn de Ziehl-Neelsen-kleuring (soerfêste staven) Oer it generaal wurdt tuberkuloaze feroarsake troch in lid fan it Mycobacterium Tuberculosis Kompleks (MBTC), meastal giet it dan om de baktearje Mycobacterium tuberkulosis. Oare leden fan it M. tuberculosis kompleks binne Mycobacterium bovis, Mycobacterium bovis BCG (de baktearje út it faksin tsjin TBC), Mycobacterium africanum, Mycobacterium microti, Mycobacterium pinnipedi, Mycobacterium caprae en Mycobacterium canetii. Mycobaktearjen binne bepaalde typen baktearjes, faak oantsjutten as soerfêste staven, sa neamd nei de eigenskip dat se by de Ziehl-Neelsen-kleuring net troch soer ûntkleure wurde lykas oare baktearjes (en ek net deade wurde kin troch maachsoer).
Rio Grande
De Rio Grande is in rivier dy't troch de Feriene Steaten en Meksiko streamt. De rivier is 3.034 lang en ûntspringt yn de Rocky Mountains (Kolorado, F.S.A.) en rint troch Nij Meksiko. De rivier rint fierder oer de grins tusken Teksas en Meksiko yn de Golf fan Meksiko.
Minimalisme (arsjitektuer)
thumb|Kunsthaus Bregenz thumb|Went yn minimalistyske styl yn [[Erfurt]] Minimalisme yn de arsjitektuer stribbet dernei gebouwen te beheinen ta de needsaaklike eleminten.
Wynmotor
Bou
In neidiel fan blêden wie, dat it oerflak net lytser makke wurde koe by hurde wyn. Dêrom hat in wynmotor ornaris in twadde wynwizer, dy't, as de wyn te fûl waait, de blêden út de wyn draaie moat. Mooglik funksjonearre dat goed ûnder de Amerikaanske omstannichheden, dêr't de wynmotor foar ûntwikkele wie, mar yn Nederlân hienen wynmotors dochs noch wolris stoarmskea.
Tuberkuloaze
Ferskynsels
Tbc is benammen in sykte fan de longen mar yn prinsipe kinne alle organen troch de tuberkelbaktaerje oantaasten wurde. Yn it Westen makket longtuberkuloaze ûngefear 60% fan alle gefallen fan tuberkuloaze út. Yn Aziatyske lannen wurdt relatyf mear tuberkuloaze yn oare organen fûn, lykas lymfekliertuberkuloaze. De meast foarkommende symptomen fan longtuberkuloaze binne oanhâldend hoastjen, gewichtsferlies, nachtswitten, pine yn de boarstkas en bloed ophoastje. "Iepen longtuberkuloaze" betsjut dat der yn it sputum nei kleuring ûnder de mikroscoop tuberkuloazebaktearjen te sjen binne. Dat is de besmetlikste fariant fan longtuberkuloaze. Lymfekliertuberkuloaze utert him troch in opsetten fan lymfeklieren, bg. yn de hals. It is ek mooglik dat tuberkuloaze him op mear plakken tagelyk oppenearret. De symptoamen fan tuberkuloaze bûten de longen hingje ôf fan it plak dêr't de sykte sit. By werveltuberkuloaze sil bygelyks rêchpine optrede kinne. Harsenfluesûntstekking (tuberkuleuze meningitis) is de meast libbensbedrigende foarm fan tbc bûten de longen.
Foarkommen
right|thumb|350px|80% fan de gefallen fan tuberkuloaze docht him foar yn de read oanjûne lannen. Boarne: [[Wrâldsûnensorganisaasje]] De Wrâldsûnensorganisaasje (WHO) skat dat der yn 2004 wrâldwiid 9 miljoen minsken tuberkuloaze krigen hawwe en dat 1,7 miljoen minsken stoarn binne troch dizze sykte. Dit binne sawat 5000 tuberkuloaze-deaden op in dei. Ungefear 1/3 fan de wrâldbefolking is besmetten mei tbc-baktearjen, sûnder siik te wêzen. Dizze minsken hawwe in saneamde "latinte tuberkuloaze ynfeksje", faak ôfkoarte as LTBI. It is fan belang dit te ûnderskieden fan de saneamde "aktive tuberkuloaze", de tuberkuloaze as sykte. It is net altiten like dúdlik oft in tb aktyf is of dat it giet om in âlde ynfeksje mei tbc-baktearjen.
Tsjintwurdich (2006) binne der noch altiden ± 1100 tbc-pasjinten yn it jier yn Nederlân, hast de helte hjirfan wurdt fûn yn de fjouwer grutte stêden. Wat minder as twa tredde fan de Nederlânske pasjinten is fan bûtenlânske komôf. Dit is net frjemd omdat tbc benammen bûten westerske lannen foarkomt en tanimt.
Minimalisme (arsjitektuer)
De streaming minimalisme stiet foar it minimalistyske, it suver abstrakte en objektive, sûnder emoasje. Minimalisme makket faak gebrûk fan kubus-, bol-, silinder-, en kegelfoarmen. It giet hjirby om de krêft fan it ienfâldige. Troch it "krêftich" delsetten fan wat in "ienfâldige" foarm liket, besiket de arsjitekt de “essinsje” fan syn ûntwerp út te byldzjen.
Tuberkuloaze
Foarkommen
Ungefear 25-30% fan de tbc-pasjinten wurdt bûten it sikehûs fûn, meastentiids troch de GGD.
Minimalisme (arsjitektuer)
It minimalisme ûntstie oan it begjin fan de jierren sechtich fan de 20e iuw, yn de Feriene Steaten. It begjin fan de minimalistyske streaming sette útein yn de byldhoukeunst en mingde him letter mei de skilderkeunst (bygelyks Piet Mondriaan). Der ûntstie ek in minimalistyske muzykstreaming (ûnder oaren komponist Steve Reich). Yn de arsjitektuer gie it net sa hurd.
Claudio Silvestrin, John Pawson, Peter Zumthor en Alberto Campo Baeza hawwe it minimalisme yn de arsjitektuer oantrune en grutte feroarings in de boukeunst feroarsake. Op it mêd fan de arsjitektuer waard de namme Minimalisme brûkt, om de werûntdekking fan de wearde fan lege romte en in radikale ferwidering fan alles dat neat mei it easkeprogramma te krijen hat blike te litten.
Tuberkuloaze
Foarkommen
In 2005 berikte de tuberkuloaze-ynsidinsje (oantal nije tuberkuloazepasjinten per 100.000 ynwenners per jier) yn Belgje opnij it nivo fan de foarbye jierren. Der waard oanjefte dien fan 1.144 pasjinten, wat oerienkomt mei in ynsidinsje fan 11,0 nije tuberkuloazepasjinten op de 100.000 persoan-jierren. Ungefear 51% fan dizze nije pasjinten gie net-Belgen oan.
Besmettingswize
Fierwei de measte besmettings komme troch it ynademjen fan lytse yn de loft swevende tuberkuloazebaktearjen. Benammen by hoastjen wurde in soad ynfektueuze dieltsjes ferspraat. In oare wize fan ynfektearjen is it iten fan fiedsel mei tuberkuloazebaktearjen. As bygelyks yn in bar de glêzen net goed ûntsmetten wurde, kin dat in eksploazje fan tbc feroarsaakje ûnder de besikers. Ek kinne minsken besmetten reitsje troch it drinken fan molke dy't kijtuberkuloaze hawwe. Kijtuberkuloaze wurdt feroarsake troch Mycobacterium bovis. Yn Fryslân kaam sa'n besmetting eartiids in soad foar, mar dit waard mei súkses bestriden troch it ynfieren fan pasteurisearre molke en it tbc-frij meitsjen fan de feesteapel.
Resistinsje
De baktearje is de lêste jierren wrâldwiid foar guon medikaminten minder gefoelich of sels resistint wurden. As in tbc-baktearje resistint wurdt, is dat meastal it gefolch fan in ferkearde behanneling: de arts kin ferkearde medisinen foarskriuwe, de apteek kin de ferkearde medisinen ôfleverje, de medisinen binne fan minne kwaliteit en/of de pasjint kin de medisinen ferkeard of net ynnimme.
Der wurdt ûnderskied makke tusken ferskillende gradaasjes fan resistinsje:
Deerlijk
Skiednis
De Frânske Revolúsje en de Frânske besetting fan de kontrijen (1794-1815) brocht in ein oan de feodale rjochten fan de adel. It bestjoer gyng oer op in ried fan boargemaster en wethâlders. Tsjerken en kapellen waarden sletten of krigen in oare funksje. Yn en fuort nei de Nederlânske tiid hie Deerlijk te meitsjen mei konkurrinsje út Ingelân en it ferdwinen fan ôfsetmerken. Dêr kamen noch mislearre rispinge en in tyfusepidemy oer hinne. thumb|left|Deerlijk begjin 20e iuw Yn 'e twadde helte fan de 19e iuw ferbettere de wurkgelegenheid en de ynfrastruktuer. Sûnt 1892 krige Deerlijk in stasjon oan it spoar fan Kortrijk nei Oudenaarde. thumb|260px|Twangarbeiders út Deerlijk yn de Earste Wrâldkriich Yn de Earste Wrâldkriich namen de Dútsers op 17 oktober 1914 Deerlijk yn. De besetting mei ynkertierde soldaten en in soad regels foar de befolking duorre fjouwer jier. Yn oktober 1916 waarden hûnderten manlju twongen om te wurkjen yn Charleville en Sedan. Skotske en Ierske troepen befrijen lang om let Deerlijk op 20 oktober 1918. Dat lêste stikje kriich feroarsake in soad materiële skea oan it doarp en 78 minsken kamen om it libben.
Skieren
It Grutte Folkeferfarren
Yn de 4e iuw hienen de Skieren har wengebiet yn de Karpaten. Hja waarden troch de Hunnen yn 376 ferslein. In part fan de Skieren waard oan de Hunnen ûnderwurpen, oare parten naaiden út en lutsen mei de Ostrogoaten en Fisigoaten nei it westen.
Nei it útinoar fallen fan it Hunnen Ryk yn 455 waarden de efterbleaune Skieren opnommen yn it Romeinske Ryk en krigen yn Pannoanje as foederaty in wengebiet tawiisd. Dochs ûntstienen der gauris konflikten mei de neier libjende foederaten, de Ostrogoaten, dêr't sy mei yn oarloch rekken. De Skieren sochten bûnsmaten en foarmen mei de Herulen en Gepiden in ferbûn tsjin de Ostrogoaten. Yn 469 stried dy alliânsje tsjin de Ostrogoaten yn de Slach oan de Bolia. Nei 469 binne de Skieren net mear oanwêzich yn Pannoanje. Sy hienen finaal harren nocht fan de kriich en setten mei de Herulen ôf nei Itaalje. Dêr soenen sy as hierlingen it lêste Romeinske leger fersterkje. Dat leger dat yn 476 de Romeinske keizer Romulus Augustulus ôfsette en de Germaan Odoaker útrôp ta kening fan Itaalje bestie foar in grut part út Skieren.
Nei de nederlaach fan Odoaker tsjin de Ostrogoatyske kening Diderik de Grutte gongen de Skieren yn Itaalje op yn de Goaten en oare Germaanske folken.
Oer
De Skieren yn it noarden bestienen yn de 13e iuw noch as heidenske folksstam.
Deerlijk
Skiednis
Yn de jierren 1930 wie Deerlijk in belangrike tekstylgemeente woarn mei in soad weverijen.
Nei it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich folge op 23 maaie 1940 in nije Dútske besetting. By de ferdigening fan Ingelske troepen waard der op 'e nij in soad skea oan gebouwen en ynfrastruktuer feroarsake. Datselde werhelle him by de befrijing goed fjouwer jier letter op 8 septimber 1944.
Gea
It lânskip fan Deerlijk is licht gloaiend; de hichte fariearret fan sa'n 14 meter yn de Gaverflakte oant hast 50 meter yn it suden yn Sint-Lodewyk. It grutste part fan it gebiet leit tusken 15 en 20 meter. Yn de gemeente lizze ferskillende natuergebieten.
Yndieling gemeente
Deerlijk leit op de grins fan de Flaamske sânliemkrite tusken Kortrijk en Waregem. De gemeente hat gjin dielgemeente. By de grutte fúzjeweach fan 1 jannewaris 1977 bleau Deerlijk selstannich. Yn it suden fan it gemeentegebiet leit it grutte buorskip Sint-Lodewijk.
De gemeente wurdt troch de Gaverbeek midstwa snien. It plak Deerlijk leit noardlik fan de stream, it doarp Sint-Lodewijk súdlik.
Befolkingsferrin
It âldst bekende befolkingssifer datearret fan 1469. Doe hie Deerlijk 715 ynwenners en 159 huzen. Yn 1815: 4435 ynwenners en 817 huzen.
Tuberkuloaze
Resistinsje
As in pasjint besmetten wurdt mei in al resistinte baktearje hjit dit in primêre resistinsje. As de baktearje pas by de behanneling resistint wurdt, giet it om in sekundêre resistinsje. Yn 2005 wie yn Belgje 1,5% fan alle tuberkuloazepasjinten mei positive sputumkultuer en beskikber antibiogram, besmetten mei de multidrug-resistinte tuberkelbasil (resistint tsjin teminsten isoniazide en rifampisine) en 5,5% wie isoniazide-resistint. Yn 2005 wie yn Nederlân 6,5% fan alle kweekte tuberkuloazebaktearjes resistint tsjin INH en 0,8% foel ûnder de definysje fan MDR-TB.
Monoresistinsje
Dit is resistinsje tsjin ien tuberkuloaze-medisyn. Soms is hjirtroch oanpassing fan de behanneling nedich. By resistinsje tsjin allinnich INH (Isoniazide) kin de behanneling mei in lytse oanpassing yn de medikaasje noch altiten yn 6 moannen ôfrûne wurde. By in medikaasjeskema sûnder Rifampisine, lykas by monoresistinsje tsjin Rifampisine, moat de behanneling ferlinge wurde nei 12-18 moannen.
Multi Drug Resistant Tuberculosis (MDR-TB)
MDR-TB wurdt benammen fûn yn gedieltes fan East-Europa (de trije Baltyske steaten (10-20%), Kazachstan (25%, >50% by TB-residiven)), Kirgyzje, in Israel (troch ymmigraasje út Ruslân), Súd-Afrika, Sjina en ûnder mear Haïti en India. Finzenissen binne yn in soad lannen berucht troch de grute oantallen tbc-pasjinten. Wrâldwiid binne der jierliks sirka 500.000 nije MDR-TB pasjinten, dit is 5% fan alle nije tuberkuloazegefallen per jier.
Yn Nederlân wie der de lêste jierren gjin taname te sjen yn it foarkommen fan resistinsje. Ferwachte wurdt, dat it foarkommen fan resistinsje tanimme sil no't de EU sûnt maaie 2004 inkele lannen omfiemet dêr't in soad Multi-Drug-Resistant-TB foarkomt en grinzet oan lannen mei in soad MDR-TB. De behandeldoer is meastal 18-24 moannen en de behanneling kin wol 100 kear sa djoer útpakke as de behanneling fan in gewoane tuberkuloaze. By de behanneling wurde neist modernere medisinen ek faak medisinen brûkt út de jierren '40 of '50 dy't net mear brûkt waarden fanwege harren lytse effektiviteit of omdat se in soad bywurkings hienen. Foarbylden hjirfan binne PAS, etionamide, klofazimine, sykloserine en kapreomysine. It bestriden fan in frij beheinde útbrek fan MDR-TB yn New York yn 1993 koste 4,2 miljard dollar.
Extensively Drug Resistant Tuberculosis (XDR-TB)
By XDR-TB (Extensively Drug Resistant Tuberculosis) bestiet der neist de resistinsjes dy't foarkomme by de MDR-TB ek resistinsje tsjin teminsten ien fan de fluorkwuinolonen en teffens tsjin minimaal ien fan de trije "Injectable Agents" út de twaddelynsmedikaasje tsjin tuberkuloaze (Amikasine, Kanamysine of Kapreomysine). Dizze fariant is noch slimmer te behanneljen as de MDR-TB; se wurdt banammen oantroffen yn East-Europa en Ruslân. Koartlyn wie der lykwols ek in eksploazje fan XDR-TB yn KwaZoeloe-Natal (Súd-Afrika), wêr't 52 fan de 53 XDR-TB-pasjinten stoarn binne. De mediane oerlibbing nei it stellen fan de diagnoaze wie by dizze groep pasjinten mar 16 dagen. Sels ûnder goede omstannichheden en mei de goede foarsjennings en medikaasje kin XDR-TB mar by in minderheid fan de pasjinten genêzen wurde. Yn Letlân falt yntiden 9% fan de MDR-TB-pasjinten ek ûnder de definysje fan XDR-TB. Yn in oantal eardere Sovjet-republiken sil dit oandiel heger lizze, krekte sifers ûntbrekke dêr troch de ôfwêzichheid fan goede tb-bestriding dêr. Hoe langer at wachte wurdt mei yngrepen yn de brânhurden mei XDR-TB hoe djoerder it wurdt. Yn Súd-Afrika liket de XDR-TB eksploazje grutter as ferwachte wie, mar hjir ûntbrekke ek goede gegevens. XDR-TB liket him yn Súd-Afrika benammen yn sikehuzen te fersprieden.
De oarsaak fan dizze tige resistinte foarm fan tb is, krektas it ûntstean fan oare resistinsjes, in net goed wurkjend tb-bestridingsprogramma: de resistinsjes binne "man made". Hjirmei wurdt bedoeld dat de baktearje de gelegenheid krigen hat troch in te lege dosearring fan te min middels tagelyk yn in oantal stappen ien foar ien resistint te wurden tsjin de brûkte genêsmiddels.
Mantouxtest
200px|thumb|Erythema Nodosum by positive mantoux nei tbc-besmetting By de mantouxtest wurdt in lytse hoeveelheid suvere aaiwiten fan Mycobacterium tuberculosis (tuberkuloaze-antigenen) yn de hûd spuite. At de pasjint yn it ferline ris besmetten rekke is mei tbc, hat hy of sy hjirtroch in immuniteitsreaksje ûntwikkele (Type IV allergy) dy't him dan utert troch in reade, opsetten plak op it stee fan de ynfeksje (mei mear as 10mm trochsneed). Dit hoecht niet te bewizen dat sa'n ien oan tbc lijt, allinnich dat it immuunsysteem yn it ferline alris yn kontakt west hat mei de baktearje. Die kin al troch it lichem oerwûn wêze (genêzen, âlde tbc) of noch aktyf wêze. De grutte fan de mantouxreaksje seit hast neat oer de mate fan ôfwar tsjin de tbc-baktearje. De útslach fan de mantouxtest wurdt opjûn yn it oantal millimeters dat de swelling ('ynduraasje') breed is. De soms oanwêzige reade ferkleuring fan de hûd is foar de útslach net fan belang. Troch HIV/AIDS, sommige ôfwarferleegjede medisinen en akute firusynfeksjes kin de mantouxreaksje minder betrouber wurde. It oantal fout-negative útslaggen nimt dan dus ta.