cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hebriuwsk
Bibelsk Hebriuwsk
Under de Babyloanyske Ballingskip learden nei alle gedachten de measte Joadske ballingen, mar yn elts gefal de hiele hegerein, om Arameesk te sprekken, wat de naust oan it Hebriuwsk besibbe taal wie wêryn't se kommunisearje koene mei de Babyloanjers en leden fan oare etnyske groepen yn Mesopotaamje. It Hebriuwsk kaam dêrmei ûnder swiere ynfloed fan it Arameesk te stean, en begûn in protte lienwurden út dy taal op te nimmen. Nei't it Nijbabyloanyske Ryk ûnder fuotten helle wie troch de Perzen, waard de Babyloanyske Ballingskip yn 538 f.Kr. beëinige troch de Perzyske kening Syrus de Grutte, dy't de Joaden tastie en kear werom nei harren heitelân. Nei de weromkear waarden yn Kanaän it Hebriuwsk en it Arameesk njonkeninoar brûkt.
Ier Postbibelsk Hebriuwsk
It Hebriuwsk fan 'e trêde iuw f.Kr. oant de fjirde iuw hjit it Ier Postbibelsk Hebriuwsk. It Hellenistysk Tiidrek en de Romeinske Tiid foar de ferwoastging fan 'e Timpel fan Jeruzalim, fan 'e trêde iuw f.Kr. oant de earste iuw nei Kristus, falle gear mei it Hebriuwsk sa't dat oerlevere is yn 'e boekrôlen fan Kûmran, dy't it meastepart (mar net alle) fan 'e Deade-Seerôlen foarmje. Yn dat tiidrek ûntwikkele it Arameesk skrift fan 'e eardere teksten him ta it fjouwerkantige Hebriuwske skrift, dat ek hjoed de dei noch yn gebrûk is. Dy ûntwikkeling waard yn 'e earste iuw f.Kr. foltôge.
Fan 'e earste oant de fjirde iuw fan 'e Westerske jiertelling sprekt men fan Misjnaysk Hebriuwsk. Dy perioade korrespondearret mei de Romeinske Tiid nei de ferwoastging fan 'e Timpel fan Jeruzalim. De namme ferwiist nei de Misjna of Mišnah, dy't yn 'e mande mei de Gemara de (Babyloanyske) Talmoed foarmet. Dit taalstadium wurdt ek wol oantsjut as Rabbinaal Hebriuwsk. Behalven it meastepart fan 'e Talmoed waard ek in diel fan 'e Deade-Seerôlen yn it Misjnaysk Hebriuwsk skreaun, spesifyk de Bar Kochba-brieven en de Koperen Boekrôle. It Misjnaysk Hebriuwsk is op te dielen yn it Tannaïtysk Hebriuwsk (fan 'e tannaim), dat ek wol Ier Rabbinaal Hebriuwsk of Misjnaysk Hebriuwsk I neamd wurdt en dat in sprutsen taal wie, en it Amoraysk Hebriuwk (fan 'e amoraim), dat ek wol Let Rabbinaal Hebriuwsk of Misjnaysk Hebriuwsk II neamd wurdt, en dat poer in literêre taal wie.
Yn 'e tiid fan it Ier Postbibelsk Hebriuwsk sette de delgong fan it Hebriuwsk as sprektaal ûnder de Joaden troch, dy't yn 'e sechsde iuw f.Kr. ûnder de Babyloanyske Ballingskip begûn wie. Hoewol't der gjin twifel oer bestiet dat it Hebriuwsk op in stuit as memmetaal en deistige omgongstaal fan 'e Joaden ferfongen waard troch it Arameesk, hat de miening fan 'e wittenskip oer wannear't dat krekt barde, frijwat ûntwikkeling trochmakke. Yn 'e earste helte fan 'e tweintichste iuw wiene de measte saakkundigen fan tinken dat oan it begjin fan it Hellenistyske Tiidrek yn 'e fjirde iuw f.Kr. frijwol alle Joaden al Arameesktalich wiene. Argeologyske opgravings yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw, en yn 't bysûnder de taalkundige analyze fan 'e Deade-Seerôlen, dy't tusken 1946 en 1948 yn 'e neite fan Kûmran ûntdutsen waarden, hawwe dy opfetting lykwols ûntsjinstriidber wjerlein.
De Deade-Seerôlen wiene nammentlik yn oerweldigjende mjitte yn it Hebriuwsk skreaun ynstee fan yn it Arameesk, en it wie gjin ferstienne ferzje fan it Let Bibelsk Hebriuwsk, sa't men dat ferwachtsje meien hie as de taal as sprektaal útstoarn wie, mar in jongere foarm fan 'e taal dy't dúdlik nije ûntjouwings trochmakke. De Deade-Seerôlen wiene fierders dúdlik skreaun foar in algemien lêzerspublyk en net foar in lytse heechgelearde elite, wat oanjout dat de trochsneed Joad út dy tiid noch goed thús wie yn it Hebriuwsk. Saakkundigen tinke dêrom no dat meldings oer Arameesktalige Joaden út dy tiid wize op in meartalige maatskippij ynstee fan op wat de memmetaal fan sokke lju wie.
It Hebriuwsk en it Arameesk moatte iuwenlang njonkeninoar bestien hawwe, wêrby't it Hebriuwsk de taal wie dy't yn 'e hûs en binnen de eigen mienskip sprutsen waard, wylst it Arameesk brûkt waard foar de hannel en foar kommunikaasje mei lju fan oare etnyske groepen. Geandewei it Hellenistyske Tiidrek kaam it Gryksk dêr noch as trêde taal by, dat de taal fan 'e oerheid waard. It liket wol wierskynlik dat it Hebriuwsk yn 'e lêste iuwen f.Kr. en yn 'e earste iuw n.Kr. stadichoan terrein ferlear oan dy beide oare talen.
Tsjin it begjin fan 'e Westerske jiertelling wie it Judeo-Arameesk de memmetaal wurden fan 'e measte Oriïntaalske Joaden yn Babyloanje, mar ek fan 'e Joaden fan Galileä en Samaría en fan 'e gewoane lju yn Jeruzalim. De Westerske Joadske diaspora spriek Gryksk, en dat wie ek de taal fan 'e Israelityske havenstêden oan 'e kust fan 'e Middellânske See, de oerheidssintra en de Joadske hegerein yn Jeruzalim. Inkeld yn Judeä besuden Jeruzalim waard noch oan 'e eigen taal fêstholden troch de befolking fan it plattelân, dy't bestie út 'e ôfstammelingen fan 'e weromkearde ballingen út Babyloanje. Itselde gou yn Jeruzalim foar de preesters, fariseeërs, sadduseeërs en de saneamde seloaten (Joadske nasjonalisten avant la lettre, soe men sizze kinne), dy't harren oankanten tsjin 'e Romeinske oerhearsking.
Nei de rampsillige Bar Kochba-opstân fan 135, dy't einige mei de deportaasje fan Joaden út Jeruzalim en Judeä en in ferbod foar alle Joaden om noch foet yn Jeruzalim te setten, begûn it mei it Hebriuwsk slim yn it neigean te reitsjen. It meastepart fan 'e Hebriuwsktalige Judeeërs liket him doe yn 'e noardlike regio Galileä fêstige te hawwen, sadat dat it lêste bolwurk fan it Hebriuwsk waard. De measte taalkundigen datearje it útstjerren fan it Hebriuwsk no omtrint 200. De taal bleau neitiid yn gebrûk foar liturgyske doelen en ek as taal fan 'e rabbinale geskriften.
Fjoerdún
right|200px|thumb|Fjoerdún
Hebriuwsk
Midiuwsk Hebriuwsk
Nei it foltôgjen fan 'e Talmoed ûntjoegen har ferskate regionale literêre fariëteiten 'e Hebriuwske skriuwtaal, dy't mei-inoar bekendsteane as it Midsiuwsk Hebriuwsk. De wichtichste dêrfan wie it Tiberiaansk Hebriuwsk of Masoretysk Hebriuwsk, in pleatslik dialekt út Tiberias yn Galileä dat him ûntwikkele ta de standerttaal foar it fokalisearjen fan 'e Tenach (de Joadske Bibel), dy't ommers yn in konsonanteskrift skreaun wie. Dêrtroch oefenet dy taalfariant oant yn 'e hjoeddeistige tiid ynfloed út op alle oare fariëteiten fan it Hebriuwsk. It Tiberiaansk Hebriuwsk út 'e perioade fan 'e sânde oant en mei de tsiende iuw wurdt soms 'Bibelsk Hebriuwsk' neamd om't it brûkt wurdt om 'e Joadske Bibel út te sprekken, mar it moat ûnderskaat wurdt fan it eigentlike, histoaryske Bibelsk Hebriuwsk út 'e sechsde iuw f.Kr., dêr't de Joadske Bibel yn skreaun is en wêrfan't de oarspronklike útspraak rekonstruëarre wurde moat.
It Tiberiaansk Hebriuwsk wie de earste foarm fan it Hebriuwsk dy't de opmerklike wittenskip fan in groep skriftlearden omfette dy't de Masoreten neamd wurde. Dyselden foegen fokaalpunten en grammatikapunten oan 'e letters fan it Hebriuwske skrift ta om 'e krekte útspraak te behâlden, bgl. foar opsizzen of sjongen. De Masoreten urven in bibelske tekst wêrfan't de letters as te hillich beskôge waarden om oanpast te wurden, dat dêrom pleatsten se markearrings yn 'e foarm fan punten om 'e letters hinne, as in soarte fan diakrityske tekens. De Kodeks fan Aleppo, in Hebriuwske Bibel mei Masoretyske markearrings, waard yn 'e tsiende iuw skreaun, wierskynlik yn Tiberias, en is oant de dei fan hjoed bewarre bleaun. It wurdt beskôge as miskien wol it wichtichste Hebriuwsktalige manuskript dat noch bestiet.
Under it Gouden Tiidrek fan 'e Joadske kultuer yn Spanje (912-1066) waard troch taalkundigen wichtich wurk dien om 'e grammatika en wurdskat fan it Bibelsk Hebriuwsk út te lizzen. Dêrby stipe men yn hege mjitte op it eardere wurk fan grammatisy fan it Klassyk Arabysk. Foaroansteande taalkundigen fan it Hebriuwsk út dy tiid wiene Juda ben David Hajûdj, Jona ibn Jana en Abraham ibn Ezra. Harren wurk waard letter yn 'e Provâns fuortset troch û.o. David Kimhi. Njonken taalkundige wurken waard der yn it Gouden Tiidrek ek in soad poëzij yn it Hebriuwsk skreaun, troch dichters as Dûnasj ben Labrat, Solomon ibn Gabirol, Juda ha-Levi, Moses ibn Ezra en Abraham ibn Ezra. Dêrfoar brûkten hja in 'reinige' foarm fan it Hebriuwsk basearre op it taalkundich ûndersyk. De poëzij waard boppedat yn fersfuotten skreaun dy't yn it foarste plak foar it Arabysk ûntwikkele wiene. De literêre taalfariëteit dy't fuortkaam út it wurk fan 'e Spaansk-Joadske dichters waard letter oernommen troch Joadske dichters út Itaalje.
Fjoerdún
De rûne fjoertoer fan getten izer is it boppestik fan de, troch Quirinus Harder ûntwurpen, Lege Fjoertoer fan IJmuiden.
Hebriuwsk
Midiuwsk Hebriuwsk
De needsaak om wittenskiplike en filosofyske ideeën út te drukken dy't kamen út it Gryksk en it Arabysk, wie foar skriuwers fan it Midsiuwsk Hebriuwsk reden om lienwurden en soms grammatikale konstruksjes út dy talen oer te nimmen, of oars om lienfertalings of folslein nije termen yn it Hebriuwsk te betinken. Dêrtroch krige it Hebriuwsk sa't dat brûkt waard om filosofyske teksten te skriuwen, in hiel eigen styl. Wichtige Joadske filosofen út dy tiid dy't harren wurken yn it Hebriuwsk skreaune wiene de leden fan 'e Ibn Tibbon-famylje. In oare wichtige ynfloed wie Maimonides (1135-1204), dy't in ienfâldige styl ûntwurp, basearre op it Misjnaysk Hebriuwsk, om syn wetskoade te skriuwen, de Misjneh Torah. Neifolgjende rabbinale literatuer waard skreaun yn in mingfoarm fan syn styl en it aramisearre Rabbinaal Hebriuwsk fan 'e Talmoed.
Troch de iuwen hinne bleau it Hebriuwsk yn alle Joadske mienskippen yn 'e wrâld fierhinne de wichtichste skriuwtaal foar alle doelen: net inkeld liturgy, mar ek poëzij, filosofy, wittenskip, genêskunde, hannel, kontrakten en deistige briefkerij. Der wiene fansels frijwat ûtsûnderings op dy regel, lykas de brieven fan rebellelieder Simon bar Kochba oan syn ûnderhearrigen, dy't foar it meastepart yn it Arameesk skreaun wiene, en it wurk fan Maimonides, dy't foar in grut part gebrûk makke fan it Arabysk. Oer it algemien kin lykwols steld wurde dat it Hebriuwsk altyd in foaroansteande posysje mank de Joaden behold, ek al waard it as memmetaal en deistige omgongstaal ferfongen troch Joadske talen as it Jiddysk (yn Dútslân) en it Sefardysk (yn Spanje). Doe't yn 1577 yn Safed de earste drukparse yn it Midden-Easten yn gebrûk nommen waard, produsearre dy in stikmannich boeken yn it Hebriuwsk, dy't dêrnei ferkocht waarden oan Joadske mienskippen yn dy kontreien.
Fjoerdún
It ljocht fan de fjoertoer baant twa sekonden en is dêrnei twa sekonden út. De lampen en de linzen steane stil, der draait in soarte fan gerdyn dat it ljocht alle twa sekonden ôfskermet, dat de toer is eins in grut swaailjocht.
Hebriuwsk
Midiuwsk Hebriuwsk
De oanhâldende bekendheid fan (learde) Joaden mei it Hebriuwsk betsjutte dat sokke lju út alle dielen fan 'e wrâld mei-inoar korrespondearje koene yn in mienskiplike taal, dat boeken en oare dokuminten troch Joaden út 'e hiele wrâld lêzen wurde koene, en ek dat Joaden op reis gean koene nei fiere oarden en, salang't dêr oare Joaden wennen, harsels altyd fersteanber meitsje koene. It Hebriuwsk wie dêrmei foar de Midsiuwske Joaden wat it Latyn foar de kristlike geastlikheid út dy tiid wie.
Nijhebriuwsk
It literêre gebrûk fan it Hebriuwsk waard yn 'e achttjinde iuw fernijd, begjinnende mei de Haskalah-beweging (haskalah is Hebriuwsk foar 'Ferljochting'). It earste Hebriuwsktalige tydskrift, HaMe'assef ("De Gearfandeler") waard fan 1783 ôf publisearre yn Keningsbergen (no Kaliningrad), yn wat doe East-Prusen wie. Mids njoggentjinde iuw waarden yn East-Jeropa ferskate Hebriuwsktalige kranten oprjochte, wêrûnder Hamagid (oprjochte yn it Poalske Ełk yn 1856). Promininte dichters út dy tiid wiene Hayim Nahman Bialik en Shaul Tchernichovsky. Ek waarden der doe foar it earst romans yn it Hebriuwsk skreaun.
Fjoerdún
Foar de bou fan de metalen fjoertoer wie der op dit plak in rûne stiennen toer dy't yn 1836 boud waard en ûntwurpen wie troch Jan Valk. Foar de bou dêrfan wie der in beaken op houten peallen. De âldst bekende ferwizing nei it beaken fan Flylân is fan 1462.
Sûnt 1990 is de fjoertoer iepen foar toerisme. Yn de fjoertoer is ûnder iepeningstiden in fjoertoerwachter oanwêzich, hoewol't de fjoertoer sels alhiel automatysk wurket. Der wurde rûnliedingen jûn en yn 'e útkykpost neist de fjoertoer binne sûvenirs te keap. Dêrneist wurdt de toer brûkt as troulokaasje.
Hebriuwsk
Nijhebriuwsk
Ben-Jehûda waard motivearre troch in romantysk nasjonalisme en in ôfwizing fan 'e "štetl"-libbenswize fan 'e diaspora. As basis foar de nije Hebriuwske sprek- en memmetaal naam er de oerlevere literêre en liturgyske taal en besocht dy oan te passen foar aldendeisk gebrûk. Syn taal waard it Nijhebriuwsk, dat ek wol Modern Hebriuwsk, Israelysk Hebriuwsk of Standerthebriuwsk neamd wurdt. Dêrfoar naam er it Hebriuwsk fan 'e Sefardyske Joaden út it Middellânske-Seegebiet as basis, hoewol't dat grammatikale eleminten en stilen omfette dy't yn it Hebriuwsk fan 'e Asjkenazyske Joaden fan Midden en East-Jeropa en dat fan 'e Mizrahyske Joaden fan 'e Oriïnt ferfongen wiene troch oare taalnoarmen. Troch syn organisatoaryske talinten en syn belutsenens by de oprjochting fan skoallen en it skriuwen fan skoalboeken wist Ben-Jehûda oanhing te skeppen foar syn taalplannen, mar pas ûnder de Twadde Alia fan 1904-1914, doe't in nije weach Joadske ymmigranten oerkaam nei Palestina, begûnen syn plannen wier frucht te dragen.
Fjoerdún
De toer is eigendom fan Rykswettersteat.
Hebriuwsk
Nijhebriuwsk
Nei de Earste Wrâldoarloch waard Palestina in mandaatgebiet fan it Folkebûn, wêrfan't it bestjoer opdroegen wie oan it Feriene Keninkryk. De ûntwikkeling fan it Nijhebriuwsk krige in flinke oantrún doe't it Hebriuwsk yn 1921 yn 'e mande mei it Ingelsk en it Arabysk ta offisjele taal fan Palestina ferklearre waard. Dy nije formele status droech sterk by oan 'e fersprieding ûnder nije Joadske ymmigranten. Doe't yn 1948 de Steat Israel ûntstie, waard it Hebriuwsk de (earste) offisjele taal fan dat lân.
Yn deselde tiid waard yn 'e Sovjet-Uny krekt it near lein op it gebrûk fan it Hebriuwsk. De autoriteiten dêre seagen dy taal, fanwegen de assosjaasje mei it sionisme, as 'reäksjonêr', en besleaten yn 1919 dat de iennichste nasjonale taal fan 'e it Russyske Joaden it Jiddysk wie. It Hebriuwsk waard dêrnei behannele as in frjemde taal, oant dêr yn 'e 1980-er jierren ûnder ynfloed fan Gorbatsjovs polityk fan glasnost en perestrojka in ein oan makke waard.
Taalstatus
It Hebriuwsk is de nasjonale taal fan 'e Joaden. It hat sûnt 1948 de status fan offisjele taal yn 'e Joadske Steat Israel. Oarspronklik wie ek it Arabysk in offisjele taal yn Israel, mar de status fan dy taal waard yn july 2018 troch it regear fan premier Benjamin Netanyahu ferlege. It Arabysk hat sûnt yn Israel de status fan "taal mei in bysûndere lanlike status". Ek it Ingelsk hat yn Israel in semy-offisjele status. It Hebriuwsk is fierders de offisjele taal (of faker ien fan 'e offisjele talen, yn 'e mande mei it Ingelsk) fan ferskate ynternasjonale Joadske organisaasjes, lykas it Joadsk Wrâldkongres (WJC). Yn twa lannen genietet it Hebriuwsk politike erkenning as in (te beskermjen) minderheidstaal. Yn Poalen is it sûnt 2005 steatsrjochtlik erkend as minderheidstaal ûnder Diel III fan it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale en Minderheidstalen. En yn Súd-Afrika genietet it sûnt 2006 ûnder de grûnwet erkenning as in foar religieuze doelen brûkte minderheidstaal.
Tal sprekkers
Yn Israel sels kin 90% fan 'e Joaden him goed rêde yn it Hebriuwsk, en 70% hiel goed. Dat dy persintaazjes net heger lizze, komt trochdat Israel sûnt de fal fan it Izeren Gerdyn oan it begjin fan 'e 1990-er jierren in grutte stream oan nije Joadske emigranten út 'e eardere Sovjet-Uny opnommen hat, dy't oer it algemien fanwegen it ferbod op Hebriuwsk ûnderwiis yn 'e Sovjet-Uny it Hebriuwsk net machtich wiene doe't se arrivearren. Sa'n 26% fan 'e ymmigranten út 'e eardere Sovjet-Uny sprekt min of hielendal gjin Hebriuwsk.
Fan 'e Arabyske minderheid yn Israel kin 60% him goed rêde yn it Hebriuwsk, wylst 30% sels better Hebriuwsk as Arabysk sprekt. Likernôch 12% fan 'e Israelyske Arabieren sprekt min of hielendal gjin Hebriuwsk. Fan 'e hiele Israelyske befolking hie yn 2013 53% it Hebriuwsk as memmetaal. Foar de leeftydskategory fan boppe de tweintich jier lei dat persintaazje lykwols mar op 49%. Oare memmetalen (as it Hebriuwsk) fan 'e Israelyske befolking binne, yn folchoarder fan oantallen memmetaalsprekkers: Russysk, Arabysk, Frânsk, Ingelsk, Jiddysk, Sefardysk en in grut tal oare talen.
Skrift
It Nijhebriuwsk wurdt fan rjochts nei lofts skreaun yn it Hebriuwske skrift, dat in 'ûnsuver' konsonanteskrift (abjad) fan 27 letters is. Dat skrift jout yn prinsipe inkeld konsonanten wer en gjin fokalen, mar it is ûnsuver om't yn 'e praktyk gauris guon konsonanten tafoege wurde op plakken dêr't se eins net thúshearre om 'e útspraak fan fokalen oan te tsjutten. Sokke konsonanten wurde 'lêsmemmen' neamd. Sa nedich kinne fierders diakrityske tekens brûkt wurde om 'e útspraak fan konsonanten oan te jaan as it ferskil betsjuttingsûnderskiedend is (lykas by bet en vet en by šin en sin). Ek kinne oare diakrityske tekens (fokaalpunten) ynset wurde om fokaalwearden wer te jaan, en wer oaren (kantillaasje) foar ynterpunksje, wurdklam en muzikale werjefte.
It Hebriuwske skrift wurdt gauris it Hebriuwske alfabet neamd, mar it is eins gjin alfabet, om't dy oantsjutting de oanwêzigens fan letters suggerearret dy't fokalen werjouwe. It hjoeddeistige, fjouwerkantige Hebriuwske skrift giet werom op it Arameeske skrift en waard yn 'e tiid fan it Let Bibelsk Hebriuwsk, omtrint de midden fan it earste milennium f.Kr., yn gebrûk nommen. Foar hânskreaune teksten wurdt in kursive skriuwfoarm brûkt wêrby't de letters folle rûner binne en soms tige sterk ôfwike fan harren printe wjergaders. De Midsiuwske fariant fan 'e kursive foarm, dy't rashi neamd wurdt, wykt noch wer op oare manearen ôf. It Argaysk Bibelsk Hebriuwsk en it Klassyk Bibelsk Hebriuwsk, fan foar de sechsde iuw f.Kr., waarden skreaun yn it Paleo-Hebriuwske skrift, dat liek op oare skriften fan Kanaänityske talen, lykas it Fenisyske skrift.
Opbou en útspraak
It Hebriuwsk fan hjoed de dei is foar in part keunstmjittch (wer)opboud. It is in taal mei in wierlik Semityske wurdskat en skriftlike foarm, mar in fonology dy't faak de kant fan 'e Yndo-Jeropeeske talen fan Jeropa útskaait. De basis foar it Nijhebriuwsk foarme de útspraak fan 'e Sefardysk-Hebriuwske liturgyske taal sa't dy oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw yn gebrûk wie yn 'e Sefardysk-Joadske mienskip fan Jeruzalim. Dêroan waarden lykwols withoefolle neologismen tafoege om 'e taal by de tiid te bringen en gaadlik te meitsjen foar aldendeisk gebrûk. In soad fan dy neologismen waarden betocht troch Eliëzer Ben-Jehûda, dy't yn it foarste plak socht nei gaadlike âlde Hebriuwske wurden of útdrukkings dy't er in nije betsjutting jaan koe. Slagge dat net, dan naam er sokke nije begripen, wat sprektaaltermen oangie, faak oer út it Arabysk of it Arameesk, wylst technyske termen ûntliend waarden oan it Ingelsk, Frânsk, Dútsk en Russysk. Mei't de ierste sprekkers fan it Nijhebriuwsk yn grutte mearderheid Jiddysktalige Joaden wiene, waarden ek in protte lienfertalings út it Jiddysk yn 'e nije taal yntrodusearre.
Nettsjinsteande it feit dat it Sefardysk-Hebriuwsk oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw primêr as basis foar it Nijhebriuwsk brûkt waard, ken it hjoeddeistige Nijhebriuwsk ferskate fonologyske skaaimerken dy't út it Asjkenazysk-Hebriuwsk komme. Dêrby giet it om:
Konsonanten
It Hebriuwsk telt 27 letters dy't konsonanten werjouwe, mar net mear as 18 fonemen (klanken) dy't konsonanten werjouwe. Ferskaten fan 'e letters jouwe dus deselde klank wer. Dat komt om't de klankynventaris fan it Hebriuwsk troch de iuwen hinne ferienfâldige is, want oarspronklik stiene alle 27 letters foar ferskillende konsonanteklanken.
Nesser Grou
thumb|Kaart fan Westdongeradiel yn de [[Schotanusatlas mei Nesser Grou]] Nesser Grou is in earder buorskip noardlik fan de kearn fan it doarp Nes, tsjin de seedyk oan, yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De buorskip waard yn 1543 noch as Nesme Grou neamd, letter Nessergrou(w).
Sands Expo and Convention Center
It Sands Expo and Convention Center is in grut Amerikaansk konvinsjesintrum yn 'e stêdekloft fan Las Vegas, yn 'e Amerikaanske steat Nevada. It stiet eins bûten de stedsgrinzen fan Las Vegas yn 'e foarstêd Paradise, fuortby de ferneamde Las Vegas Strip, dêr't ek alle grutte kasino's konsintrearre binne. It Sands Expo and Convention Center, dat eigendom is fan 'e Las Vegas Sands Corporation, waard tusken 1988 en 1990 boud. It stie oarspronklik efter it âlde Sands Hotel. By de iepening wie it Sands Expo it op ien nei grutste konvinsjesintrum fan 'e wrâld en teffens it iennichste Amerikaanske konvinsjesintrum dat yn it besit fan in private eigner wie.
Omskriuwing
It Sands Expo and Convention Center hat in totaal oerflak fan 685.800 m². Dêrby is ek in parkearterrein ynbegrepen mei romte foar 300 auto's en in fytsestalling mei romte foar 60 fytsen. It gebou bestiet út trije ferdjippings. Der is in evenemintehal mei in oerflak fan 610 m² en in skouboarch mei 3.000 sitplakken. Fierders binne der 5 balsealen, 6 gearkomstesealen en 45 klaslokaaleftige keamers. De bou fan it Sands Expo koste ein tachtiger jierren $105 miljoen.
Yn 2008 waard it Sands Expo folslein renovearre, wêrby't de trêde ferdjipping op it oarspronklike gebou fan twa ferdjippings pleatst waard. Teffens waard der in hiel nij gebou oan it konvinsjesintrum tafoege. In lange fuotgongersbrêge ferbûn it âlde mei it nije gebou. Fierders waard oer de helte fan it âlde gebou in flatgebou hinne boud mei in hotel en apparteminten.
Aktiviteiten
It Sands Expo and Convention Center wurdt gauris brûkt foar konvinsjes dy't boekt binne yn 'e njonkenlizzende Venetian- en Palazzo-hotels en -kasino's, dy't ek eigendom binne fan 'e Las Vegas Sands Corporation. Fierders fangt it Sands Expo ek gauris de konvinsjes op dy't te grut wurde foar it Las Vegas Convention Center. Fan 1998 oant en mei 2011 waard yn it Sands Expo bgl. elts jier it AVN Adult Entertainment Expo holden.
Nijebuorren
Nijebuorren is it súdwestlike diel en strjitnamme yn Ternaard yn de gemeente Dongeradiel. De namme komt ek foar as Nyebuyren en Nieuweburen.
Hudsonbaai
thumb|270px|Hudsonbaai De Hudsonbaai (Ingelsk: Hudson Bay, Frânsk: Baie d'Hudson) is in grutte binnensee yn noardlik Kanada, oerflak sa'n 1.200.000 km². Troch de Strjitte Hudson is er mei de Atlantyske Oseaan ferbûn.
Geografy
De ôfwettering fan in tige grut gebiet, mei dielen fan Ontario, Quebec, Saskatchewan, Alberta, grutste part fan Manitoba, súd-east Nunavut, en parten fan Noard Dakota, Súd Dakota, Minnesota en Montana, giet fia de Hudsonbaai. In lytsere ynholte fan de baai, de Jamesbaai, stiket út nei it suden. De eastlike Cree-yndianen neame Hudson- en Jamesbaai Wînipekw (súdlik dialekt) of Wînipâkw (noarlik dialekt), dat 'muddy of brak wetter' betsjut.
Foar de eastkust fan de baai lizze in protte eilannen. Sy hearre allegear ta it Nunavut-terrirorium. Ien eilannekloft hjit Belchereilannen, in oare groep binne de Ottawa-eilannen.
Klimaat
275px|thumb|Iisfoarming begjin novimber. De hiele regio hat it hiele jier troch lege trochsneed temperaturen. Yn Churchill op 59°N is de trochsneed temperatuer -5 °C; Archangelsk yn Noard-Ruslân, dat op 64°N leit is it trochstrings 2 °C. ) De wettertemperatuer leit yn de lette simmer op 8°-9 °C. De baai is fan mids desimber oant mids juny foar it grutste part beferzen. Stadichoan wurdt de temperatuer yn de regio heger, metten oer de lêste 100 jier, wat blykt út in langere iisfrije perioade, dy't yn de 17e iuw mar fjouwer moanne duorre.
Skiednis
De Hudsonbaai waard ûntdutsen troch Henry Hudson yn 1610, en yn de neikommende jierren fierder ferkend troch oaren dy't sochten nei de Noardwestlike Trochfeart. Yn 1670 waard de Hudson's Bay Company oprjochte, dy't fanôf de ouwers fan de Hudsonbaai mei de Yndianen hannele yn bont. De kompanjy hie it hannelsmonopoalje yn en de eigendomsrjochten foat it gebiet om de Hudsonbaai; dizzen waarden op 9 april 1869 tsjin in finansjele fergoeding troch de steat Kanada oernaam.
Mienskippen oan de kust
De kust fan de Hudsonbaai is tige tinbefolke; dêr binne mar in stik as tolve doarpen. Guon waarden stifte yn de 17e - en 18e iuw as hannelspost troch de Hudson's Bay Company; dêrmei hearre se wol ta de âldste delsettingen fan Kanada. Doe't yn de twadde helte fan de 20e iuw in soad winkels en HBC posten de doarren sletten, wurde in protte kustdoarpen allinne noch bewenne troch de Cree en de Inuit.
De wichtichste plakken oan de Hudsonbaai binne:
Arctic Bridge
De Hudsonbaai is tusken july en oktober befarber, winterdeis kin dit fanwege iis foar normale skippen net. De wichtichste haven is Churchill.
No't parten fan it Arktysk gebiet langer iisfrij bliuwe troch klimaatferoarings, hawwe Kanada en Ruslân in tanimmende ynteresse foar de baai, mei it each op potinsjele hannelsrûtes troch de Artyk en yn de Hudsonbaai. De saneamde "Arctic Bridge" soe Churchill, Manitoba en de Russyske havenstêd Moermansk sa meiinoar ferbine kinne.
Aart Aartsma
thumb|Aart Aartsma Aart Klazes Aartsma (Berltsum, 29 july 1865 - It Hearrenfean, 13 oktober 1940) wie tusken 1900-1936 haadredakteur fan it Nieuwsblad voor Friesland, meast oantsjutten as De Hepkema.
Hy is de soan fan muzykûnderwizer en Frysk toanielskriuwer Klaas Aartsma en Berber Dirks Stellingwerf. Hy wie troud mei Berber van der Veer (1867-1954).
Welgelegen (Akkrum)
thumb|right|300px|Welgelegen yn Akkrum (2009) thumb|right|300px|Teekoepel Welgelegen (2009) thumb|300px|Welgelegen yn 2014 Welgelegen is in yn 1924 oprjochte gebou yn Akkrum. It bestiet út tsien húskes en in haadgebou en foarmet in soarte hofke. Welgelegen is yn 1924 boud as bepaling út it testamint fan juffer Suster van der Vegt út Akkrum. It gebou is ûntwurpen neffens de Amsterdamske skoalle troch S.F. Hoekstra (1883-1946).
Skiednis
Om 1760 hinne wurdt de tún fan Welgelegen oan it Heechein opnij oanlein troch Augustinus Lycklama à Nijeholt, grytman út Aldeboarn. Hy lit ek in simmerwente, de Koepel bouwe. Om de tún kaam in twa meter hege ringmuorre.
Suster van der Vegt
Suster wie ienichst bern fan Rinse Wiebes van der Vegt en Janke Annes Annes. Har âlden tsjinnen op de pleats fan Sake Meintes Visser en Suster Sijnes van der Goot. Suster is yn 1841 neamd nei dy boerinne dy’t earder troud west hat mei Jentje Klazes de Groot. Janke hâlde dêr yn 1843 in grutte erfenis fan oer. Dizze bestie út de tún mei koepel, de pleats Welgelegen. Troch fererving waard Suster letter tige begoedige mar stoar as âldfaam.
Testamint
Yn har testamint fan 1924 bepaalt Suster van der Vegt dat muorre en koepel ôfbrutsen wurde moatte. Dy moatte romte meitsje foar in kompleks fan tsien wenten mei in haadgebou. De reginten beslisse nei in soad protest fan Akkrumers dat de koepel stean bliuwt. Der wiene destiids noch net folle sosjale foarsjennings en in soad earme minsken wienen ôfhinklik fan famylje, tsjerke of woldiedichheid Welgelegen wie ornearre foar: Reginten bepaalden oft froulju talitten waarden. Tichtby Welgelegen leit Coopersburg dat ek in soarte sosjale foarsjenning út dy tiid wie.
Hjoed-de-dei
Welgelegen wurdt no bestjoerd troch de Stifting Welgelegen mei reginten dy’t yn de teekoepel by inoar komme. Troch de ferbettere sosjale wetjouwing is de talitting fan bewensters wol oanpast. De wenten binne noch orizjineel. De grutte tún dy’t yn Ingelske lânskipsstyl út 1929 wurdt troch in túnman ûnderholden. Tún en koepel binne yn 2004 opkreaze.
Herman Gorter
thumb|right|300px|Herman Gorter Herman Gorter (Wormerveer, 26 novimber 1864 - Brussel, 15 septimber 1927) wie in Nederlânsk dichter en meioprjochter fan de Sosjaal-Demokratyske Partij. Gorter hearde ta de Tachtigers.
De pake fan Herman, Douwe Simons Gorter, wie yn de 19e iuw dopersk predikant yn Balk. Gorter studearre klassike talen. Under ynfloed fan Willem Kloos skreau hy "Maaie" (1889). De earste sang fan Mei ferskynde yn 1889 yn in nûmer fan De Nieuwe Gids. Yn it gedicht besjongt Gorter de leafde foar Wies Koopmans op wa't hy yn 1886 fereale waard. Gorter liet him dúdlik ynspirearje troch de Ingelske romantyske dichters John Keats en Percy Bysshe Shelley. Oan de lêste wijde hy in haadstik yn De groote dichters, in literêre stúdzje basearre op histoarysk-materialistyske begjinsels.
Yn 1890 ferskynde Fersen, in bondel mei sensitivistyske poëzij. Dizze gedichten ûntlokken Kloos de bekende útspraak: "Keunst moat wêze de alder-yndividueelste ekspresje fan de alder-yndividueelste emoasje". Yn dizze gedichten lit Gorter de normale syntaksis fan it Nederlânsk los en besiket hy mei radikale neologismen en ûntwrichte sinsstruktueren de sintúchlike waarnimming fan it oanskôge sa krekt mooglik wer te jaan.
Al gau fersmiet Gorter de poëtyske prinsipes fan de Beweging fan Tachtich (of Tachtigers) en gie hy mear engazjearre gedichten skriuwen mei in sterke sosjalistyske ynslach.
Doe't Gorter op in stuit ynseach dat syn eksperiminten útrûnen op taalferbrokkeling en ûnfersteanberheid kaam de grutte omkear yn syn libben: hy gie wurken fan Karl Marx bestudearjen en waard in oertsjûge oanhinger fan it kommunisme. Dizze nije libbenshâlding klonk ek troch yn syn wurk. Sa kaam hy hielltiten fierder ôf te stean fan de oarspronklike idealen fan de Tachtigers, dêr't hy in skoalfoarbyld fan wie.
Yn 1982 waard yn Balk in byldsje fan Gorter pleatst, makke troch Suze Boschma-Berkhout, en yn 1990 in stânbyld oan de Seewei yn Bergen oan See, makke troch Hans Bayens.
Paleis Het Loo
Paleis Het Loo is in paleis dat oan de noardrâne fan de stêd Apeldoarn yn de Nederlânske provinsje Gelderlân leit. Oant 1975 wennen leden fan de keninklike famylje yn it paleis. Sûnt 1984 waard it as Nasjonaal Museum Paleis Het Loo iepensteld foar it publyk en binne der gauris útstallings en oare eveneminten. It paleis is eigendom fan de Steat fan de Nederlannen. It behear en ûnderhâld leit by de Stifting Paleis Het Loo Nasjonaal Museum.
Skiednis
De namme Het Loo giet werom op it Germaanske lauhaz itjinge sokssawat as "iepen plak yn it wâld" betsjut. Yn 1684 kochten kening-steedhâlder Willem III fan Oranje-Nassau en syn frou, keninginne-gemalinne Marije Stuart, it Kastiel Oude Loo en byhearrend lân. Hja lieten dêre in simmerferbliuwplak bouwe. It lei op in leech stik grûn yn de Feluwe dat in grut jachtgebiet wie. Dat plak wie gaadlik foar in paleistûn dêr't it wetter fan it heger lizzende grûn nei ûnderen rinne koe foar it bewetterjen fan de blommen en de fonteinen. Doe't Willem III yn 1689 kening fan Ingelân waard, waard it simmerferbliuw tige by tige útwreide ta in foarstlik paleis.
It symmetryske Hollânsk klassisistysk gebou waard ûntwurpen troch Jacobus Roman en Johan van Swieten. De tún waard ûntwurpen troch Claude Desgotz. Doe't Willem III yn 1702 sûnder bern ferstoar liet er al syn lânguod yn Nederlân nei oan syn efterneef, de Fryske steedhâlder Johan Willem Friso fan it Hûs Nassau-Dietz.
It paleis bleau nei Willem III lykwols in simmerpaleis fan de Oranje-Nassau's. Yn 1795 foelen Frânske legers Nederlân yn en flechten steedhâlder Willem V en syn frou Wilhelmina fan Prusen nei Ingelân. De Frânsken plonderen it paleis. Fan 1806 waard it paleis bewenne troch Loadewyk Napoleon, dy't troch syn broer, keizer Napoleon, oansteld waard as kening fan Hollân. Hy liet it paleis wyt plasterje en dêrnei waard it paleis wol "It Wite Loo" neamd. Ek liet er de 17e iuwske barokke tunen ombouwe ta in lânskipspark yn romantyske styl.
Nei de Frânske tiid waard it paleis fannijs in simmerresidinsje fan de Oranjes. Keningen Willem I en Willem III mochten graach op It Loo wêze om't it dêr gâns rêstiger wie as yn De Haach. It paleis bleau in simmerresidinsje oant it ferstjerren fan keninginne Wilhelmina yn 1962. Yn 1960 ferklearre Wilhelmina dat it paleis nei har ferstjerren nei de Steat fan de Nederlannen gean soe. Hja woe lykwols ek hawwe as it wêze soe dat it keningshûs ea ôfskaft wurde soe, It Loo oan de keninklike famylje weromjûn wurde soe. Har dochter, keninginne Juliana hat dêr nea wenne, mar har dochter prinsesse Margriet en har man Pieter van Vollenhoven hawwe oant 1975 yn de rjochterfleugel wenne.
It paleis waard tusken 1976 en 1982 yngreven restaurearre. Sûnt 1984 is it paleis in iepen museum foar it publyk, dêr't it ynterieur mei orizjineel meubilêr, objekten en skilderings fan it Hûs Oranje-Nassau besjoen wurde kinne. It paleis hûsmannet ek in biblioteek oer it Hûs Oranje-Nassau en it Museum fan de Kânselarij fan de Nederlânske Ridderoarders. It gebou is in ryksmonumint en is ien fan de Top 100 fan de Rykstsjinst foar de Monumintesoarch.
Arsjitektuer
thumb|Sliepkeamer fan keninginne Marije It gebou bestiet út in fjouwerkant haadgebou mei oan wjerskanten twa sydfleugels dy't yn 1689 klassisistyske styl troch hôfarsjitekt Jacobus Roman (1640-1716) ûntwurpen waard. Haadgebou en sydfleugels wiene troch healrûne kolonnaden meiïnoar ferbûn. It ynterieurûntwep is foar in grut part fan Daniël Marot.
Fan 1691 oant 1694 waard it paleis útwreide mei fjouwer paviljoens, mei in yn- en bûtenpaviljoen oanwjerskanten fan it haadgebou, dy't it haadgebou mei de sydwjukken ferbûn. De kolonnaden waarde nei de nij oanleine tún ferpleatst. De paviljoens befetten de keninklike aparteminten fan steedhâlder Willem III en Marije Stuart lykas de ytseal, paleiskapel en skilderingsgalery. De plafondskilderings binne fan Johannes Gauber en Gerard Lairesse. By de grutte restauraasje fan 1977 oant 1984 wie it doel en bring it paleis werom yn de orizinele 17e iuwske steat. Guon oanbouwsels út de 19e en 20e iuw, lykas de grutte ytseal en bad en klaaikeamers oan de túnkant fan it haadgebou, waarden dêrby fuorthelle. De wite plasterlaach waard ek fuorthelle dêr't de bakstiennen wer te sjen wiene. Ek in yn de 20e iuw oanbrochte ferdjipping yn it haadgebou waard fuorthelle. Yn it paleis waarden de plafond- en moarmerskilderings opkaltefatere. De steedhâlderlike aparteminten fan Willem en Marije waarden op harren oarspronklike plak op de earste ferdjipping werombrocht.
Tunen
thumb|Gravuere fan Paleis It Loo en syn tunen. Ymposanter as it yn werklikheid útfierd waard thumb|De tún hjoed-de-dei De tunen lizze benefter it paleis en binne yn Hollânsk-klassisistyske styl mei Frânske ynfloed oanlein. It is in tún yn 17e iuwsk barokke styl op it grûnwurk fan de renêssânsetunen fan André Le Nôtre mei perfekte symmetry, suver in spegelbyld, in assestelsel fan radiearjende grindpaden en parterren mei fonteinen en bylden mei nammen fan figueren út de Grykske en Romeinske mytology, lykas dy by it Paleis fan Versailles. De tún sa't dy op de gravuere fan Daniël Marot ferskynt is ûntwurpen troch de omkesizzer fan Le Nôtre, Claude Desgotz.
Yn de achttjinde iuw waarden de barokke tunen fan Willem III feroare ta Ingelske lânskipsstyl, mar waard fan 1980 oant 1984 fannijs opholpen ta de oarspronklike styl. Bewarre bleaune ûntwerptekeningen en opgravings foarmen it útgongspunt foar it ophelpen.
De symmetry yn de arsjitektuer fan it haadgebou en tún giet troch oant yn it gebiet oan de foarkant fan it paleis. Ut it hert fan it haadgebou wei rint in rjochte as streekrjocht nei it suden. Leadrjocht op dy haadas rint bylâns it stekwurk en de sydfleugels de keningsleane. Dat is in dyk dy't dwers troch it Paleispark rint dy't eartiids de streekrjochte ferbining tusken It Loo en Amersfoart wie (N344).
Fan de poarte ôf, dy't it snijpunt is, rinne twa assen ûnder in hoeke fan 35 graden spegele oan de haadas. De súdwestas rint rjochting it bûthûs en koetshûs fan it paleis, dêr't hjoed-de-dei de besitersyngong en in parkearplak lizze. De haadas tsjinnet as wichtichste sichtleane, en taglyk ek as oprydleane, lykas by Keninginnedei 2009, dêr't in dramatysk foarfal barde.
It assestelsel yn it Paleispark hat in ferfolch krigen yn de stêdeboukundige opset fan it gebiet súdlik fan it kennklik terrein. In gelikense assestelsel hat syn snijpunt op it plak fan de ynrit nei de oprydleane. Fan dat punt ôf, dy't markearre is troch De Naald, in 17 meter hege obelisk rinne trije rjochte leanen, de Looleane, Jachtleane en Kening Loadewykleane. De Looleane waard yn 1739 as earste troch Willem IV iepene en waard rjochte op de âlde Marijetsjerke op it Riedhûsplein yn it sintrum fan Apeldoarn. De haadas rint fierder troch nei it suden fan de ynrit ôf oer de brede Kening Loadewykleane.
Efter It Loo is it Alde Loo dy't troch de Steat oan prinsesse Beatrix ferhierd waard en letter oan har âldste soan Willem-Alexander. Tichteby it paleis stiet Hûs It Loo dêr't prinsesse Margriet en har man Pieter van Vollenhoven yn wenje.
Spoarline
Oer de brede middenberm fan de kening Loadewykleane rûn de eardere Looline of Keningsline, in ôfspjalting fan de Easterspoarwei nei It Loo, dêr't de keninklike famylje in streekrjochte ferbining mei Amsterdam troch hie.
800px|thumb|center|It Paleis út de tún wei sjoen
Rinke Tolman
Rinke Tolman (Eastersee, 25 maaie 1891 - Amersfoart, 12 maart 1983) wie in Frysk fjildbiolooch, natoerkenner, skriuwer fan natuerboeken, sjoernalist en dichter. De gemeente Soest beneamde him ta eareboarger en rikt sûnt 1993 de trijejierlikse Rinke Tolman-poëzijpriis út.
Jonkheid
Rinke Tolman waard op 25 maaie 1891 berne yn Eastersee by de Tsjûkemar, as soan fan Tjibbe Tolman en Jantje Koopman. Hy waard Rinke neamd nei syn pake fan memmekant. Twa jier nei Rinke's berte ferhuze it gesin nei Wytgaard. Dêr groeide er op en learde er fisken en ljipaaisykjen. Nei de legere skoalle gie er nei de normaalskoalle yn Ljouwert. Dêrfoar moast er alle dagen fan Wytgaard nei Ljouwert rinne. Yn 1903 ferstoar syn mem yn de âldens fan mar 37 jier.
Yn 1907 die er talittingseksamen foar de Rykskweekskoalle yn Grins. Flak foar it eksamen yn 1910 krige er problemen mei de direkteur: Een klein geschil, de moeite niet waard, maar het was oorzaak dat de Friese stijfkop de benen nam. Yn 1911 gie Tolman yn militêre tsjinst. It jier dêrnei ferfette er syn stúdzje foar ûnderwizer yn Amsterdam. Yn 1913 die er eksamen, mar dêr sakke er foar (ûnder oare fanwegen in ûnfoldwaande foar it fak kennis der natuur). Hy krige kunde oan de Amsterdamske ûnderwizeres Catharina Roelina (Käthe) Mussche. Se trouden op 21 oktober 1914.
Rogge
thumb|150px|Rogge Rogge (Secale cereale) is in gerssoarte dy't goed groeie wol op sângrûnen. It waard yn de 19e iuw yn Fryslân dan ek it meast ferboud fan alle nôtsoarten. Yn de roggefjilden groeiden klaproazen en kamille. Tusken heal septimber en heal oktober waard it siedde. As soks net slagge waard it ek wol begjin novimber besocht, mar net ein oktober, dan wie it springwike: it ynsiedde siedguod kaam dan stees boppe de grûn. Om de roeken op ôfstân te hâlden waarden faak hinnefearren struid dy't mei de wyn opwaaiden. Boeren hienen faak te krijen mei roggeroast: it like dan oft de roggekerrels dikker wienen as oars, mar soks kaam dan troch it woekerjen fan de roastswam. Wa't dat letter meimealde en iet koe der siik fan wurde en hie lest fan in soad jokte. Der wie in siske: 'Ik winskje dy de jokte en gjin neilen om te klauwen'. Om de bern út it boulân te kearen waarden se warskôge foar it 'roggewiif'. Bern ieten wol fan de ripe kerrels en makken hippertfluitsjes fan de roggestâle.
Yn Fryslân en Noard-Nederlân waard in soad donker roggebrea makke. Dat wurdt fan hiele roggekerrels makke, dy't dan brutsen waarden. Benammen yn de Wâlden waard in soad brogge iten. Sa iet men bûterbrogge (mei bûter der op), tsiisbrogge, sjerpbrogge, ierdappelbrogge, bakbrogge of in bôlebrogge. In húsfrou hie eartiids yn de koken faak in roggemooltsje om de roggekerrels te meallen ta moal. Dêrfan koenen dan pankoeken of roggeprip makke wurde.
Rinke Tolman
Dichter
Rinke Tolman debutearre al yn 1914 as dichter yn it Fryske wykblêd Sljucht en Rjucht. Hy fielde him besibbe mei de Jongfriezen en waard beynfloede troch de Tachtigers. Hy hat hûnderten gedichten skreaun dy't meast ferskynden yn tydskriften (Kristussonnetten yn: Yn ús eigen taal, 1916). Ta in bondeling fan syn dichtwurk is it nea kommen. Tolman hat guon wurken fan skriuwers oerset yn it Frysk, sa makke er mei Douwe Kalma in oersetting fan de roman Alastor fan Percy Bysshe Shelley. Fan syn hân is ek it bondeltsje Folksforhalen (1929) fan Leo Tolstoj. In botsing mei Douwe Kalma wie mei de oanlieding dat Tolman ophold mei dichtsjen en earst wer begûn nei syn santichste jierdei. In sitaat út it gedicht Jûnstinken:
Djip ûnder 't klaad fan himels simmertinte,
Djip ûnder 't fjowerjen fan de wolkens,
Foel 't ritme fan myn fuotten gear,
Mei 't ritme fan myn swalkersnocht....
Natuermagazine
Tolman syn winsk om krekt as Jac. P. Thijsse in natuerblêd út te jaan komt út yn 1929 as it blêd De Wandelaar ferskynt. It moat dan konkurrearje mei al folle langer besteande blêden as De Levende Natuur. De ferkeap fan De Wandelaar rint yn 1935 werom en de útjouwer beslút om Tolman dien te jaan. Yn 1937 slagget it him om wer in nij natuerblêd útkomme te litten: In weer en Wind. Op 4 maaie 1942 wurdt Tolman troch de Grüne Polizei oppakt en nei it Kamp Sint-Michielsgestel brocht. Hy soe dêr oant 19 febrewaris 1943 as gizeler finzen set wurde. Mei syn frou soe er yn 1948 it bondeltsje Wij vergeten niet..., verzen van oorlog en bevrijding skriuwe ûnder de skûlnamme R. van Oosterzee. Dêryn is in gedicht opnaam oer Sint-Michielsgestel. De papierkrapte makke dat it útkommen fan In Weer en Wind hieltyd dreger wurdt. It tal abonnees rint troch de oarloch bot werom. Yn 1950 fusearje De Wandelaar en In Weer en Wind mei as haadredakteur Fop I. Brouwer. De titel De wandelaar in weer en wind soe oant 1955 bestean bliuwe.
Soest
Fan 1947 oant 1949 wie Tolman lid fan de gemeenteried foar de Partij van de Arbeid. Dit soe liede ta in plukferbod fan klokjesgentiaan en giele brem yn de gemeente. Doe't de gemeente plannen makke foar in Sintrumplan dat nea realisearre wurde soe moast Rinke Tolman ferhúzje fan syn hûs oan de Parklaan nei in flat oan de râne fan de Soester Eng. Tolman hat in protte skreaun oer de omkriten fan Soest. Net allinne oer de Soester Dunen en de Soester Eng, mar ek de Iempolders en het Soesterfean. Yn 1973 skreau er foar it lêst oer de Soester natuer. Tolman hat ek lange tiid in fergunning hân fan de Nederlânske Spoarwegen om de spoarbermen op te gean en dêr natuerstúdzje te dwaan.
Nei't er opnaam wie yn ferpleechhûs De Lichtenberg ferstoar er yn 1983. Op syn grêf op it Algemiene Begraafplak Soest oan de Veldweg op de Soester Eng siert in ljip syn grêfstien. Om syn 100ste bertedei te betinken waard troch Museum Soest in útstalling fan syn wurk en dat fan geastbesibbe tiidgenoaten ynrjochte.
Bibliografy
In kar:
Albums fan Kanis & Gunnink
Rinke Tolman makke tegearre mei yllustrator Rein Stuurman in oantal plaatje-albums foar kofjebaanderij Kanis & Gunnink:
Partij foar de Frijheid
De Partij foar de Frijheid (yn 't koart: PVV) is in Nederlânske politike partij. De PVV waard yn 2005 ûnder de namme Vereniging Groep Wilders oprjochte troch Geert Wilders, in Keamerlid dy't him yn 2004 losmakke hie fan de VVD en sûnttiids as ienmansfraksje fierder gie.
De Burd (eilân)
De Burd is in eilân beëasten it doarp Grou wêr't it fan skieden is troch it Prinses Margrietkanaal. It eilân wie oarspronklik noch wat grutter, mar de oanlis fan it Prinses Margrietkanaal hat it westlike diel fan it eilân "ôfsnien". Hjirop is no kemping Yn 'e Lyte fêstige. Dit diel is ferbûn troch in brêge mei it doarp Grou. De Burd is berikber mei de Fearpont de Burd dy't ferkear fan de kempingside oer it Prinses Margrietkanaal set nei De Burd. De skiednis fan de fearpont is tagelyk in diel fan de resinte skiednis fan it eilân De Burd.
It sleattepatroan op in grut diel fan it eilân bestiet al sûnt de 15e iuw. Fan dizze tiid ôf hie it eilân altyd in agraryske funksje. Yn de 20e iuw is dizze funksje pas útwreide troch de bou fan in grut tal rekreaasjewenten, en it oanlizzen fan wenboaten (benammen oan de súd- en westside). Oan de ein fan de 20e iuw is in grut stik fan de grûn oerdien oan It Fryske Gea dat agrarysk behear tastiet dat rjochte is op greidefûgels. Undanks it behear nimt de greidefûgelstân de lêste jierren ôf.
Yn 2006 waard De Burd part fan it Nasjonaal Park De Alde Feanen. Yn 2018 is in part fan it eilân (25 ha) frijmakke foar it farwetter Suderburds Wiid, dat it eilân is no yn twaen splitst.
Sint-Andries (Brugge)
Sint-Andries is in plak yn de Belgyske provinsje West-Flaanderen. Foarhinne wie it in selsstannige gemeente, mar sûnt 1 jannewaris 1971 foarmet Sint-Andries in dielgemeente fan de provinsjehaadstêd Brugge. Sint-Andries leit westlik fan it histoaryske stedssintrum fan Brugge. Noch jimmeroan hat sint-Andries in grut tal kastielen en hearehuzen op syn grûngebiet, mar in soad dêrfan binne yn 'e rin fan de tiid ôfbrutsen. De dielgemeente hat in oerflak fan 20,65 km² en 19.324 ynwenners (2020).
Geografy
De boaiem fan Sint-Andries bestiet benammen út fyn sân en wat klaai oan it kanaal Brugge-Oostende. Dêrom wurdt de dielgemeente geografysk ta it gebiet 'Zandig Vlaanderen' rekkene. Sint-Andries grinzget yn it noarden oan 'De Polders', mar it lânskip fan Sint-Andries slút foar it measte op 'Het Houtland' oan.
Yn it suden grinzget Sint-Andries oan de dielgemeente Sint-Michiels en de gemeente Zedelgem, yn it west oan de gemeente Jabbeke, yn it noarden oan de gemeente Zuienkerke en de stedswiken 'Kristus-Koning' en 'Sint-Pieters-op-den-Dike' en yn it easten oan it stedssintrum fan Brugge. thumb|left|Kastiel Bloemendale It súdlik part fan Sint-Andries is ryk oan bosk troch de oanlis fan grutte park- en boskgebieten oan de ein fan de 18e en benammen yn de 19e iuw. Dy ûnstienen troch't aadlike famyljes dêr grutte kastieldomeinen besieten. Ek kleasters mei harren kleasterlân soargen dêr foar it behâld fan bosk en grien. Wylst der fuort nei de Twadde Wrâldoarloch nochal wat domeinen ferkavele en beboud waarden, feroare it belied nei de weryndieling fan de jierren 1970. De stêd kocht doe grutte domeinen (Beisbroek en Tudor) oan en de provinsje West-Vlaanderen hie earder al it Tillegembosk oankocht.
It besjen wurdich
Oan de Zandstraat 148 stiet it yn de jierren 1902-1914 boude 'Refuge'-kompleks yn de styl fan de Brugge-barok.
Sjitsport op de Olympyske Simmerspullen 1992
De Olympyske Simmerspullen 1992, ek wol de XXVe Olympiade neamd, waarden yn 1992 hâlden yn Spanje yn de Katalaanske haadstêd Barcelona. De sjitsport waard hâlden yn it Mollet del Vallès Shooting Range.
Medaljespegel
De top-10 fan lannen dy't by it sjitten medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1996.
Heak om Ljouwert
De Heak om Ljouwert is in ferlizzing fan Rykswei 31 tusken de ein fan de A31 by Marsum en it begjin fan de Wâldwei by it knooppunt Werpsterhoek.
Foarskiednis
Yn novimber 2006 is troch de minister fan Ferkeer en Wettersteat, op basis fan de Trajektnota/MER, de ferskillende ynspraakreaksjes en it advys fan Rykswettersteat Noard-Nederlân, de gemeenten Littenseradiel, Menameradiel, Ljouwert en de provinsje, in foarkar útsprutsen foar it Midden-east alternatyf, dat sûnttiid fierder útwurke is.
Traseebeslút
It traseebeslút sil begjin 2009 nomd wurde. Hjirfoar wurde noch ferskate farianten bestudearre, mar sa goed as seker is dat de nije wei begûn wurde sil by de oansluting fan de A31 mei de N383 by Marsum, en by Werpsterhoek oanslút op de A32.