cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cornelius Drebbel
Underseeër
Drebbels bekendste bousel is de ûnderseeër, dêr't er earst twa prototypen fan boude en teste, op basis fan in ûntwerp fan William Bourne út 1578. De boat wie fan in mei lear bespand houten ramt. Yn 1620 farre tolve man yn it tredde en grutste model sa'n trije oeren ûnder it wetteroerflak fan de Thames, fan de Tower of London nei Greenwich. De boat waard mei 6 riemen oandreaun. Der wurdt sein dat Drebbel in stof ûntwikkele hawwe soe dy't de lucht suverje koe, sadat de bemanning langere tiid ûnder wetter bliuwe koe. Neffens ferslaggen fan tiidgenoaten hie Drebbel in ûnbekende "kwintessens fan lucht" yn flessen oan board nommen, dy't er út en troch iepene om de lucht gaadlik foar it sykheljen te hâlden. Wierskylik is dat er soerstof makke hat trocht it ferwaarmjen fan natriumnitraat of kaliumnitraat. Uteinlik seach de Britsje admiraliteit it net sitten om de boat yn gebrûk te nimmen.
It deiboek fan Isaac Beeckman ferhellet yn 1620 fan dizze earste ûnderwetterfeart.
Mikroskoop & Teleskoop
Drebbel ûntwurp en brûkte ûnder oaren in automatyske linzeslypmasine. Om 1622 hinne waarden syn teleskopen en mikroskopen yn hiel Jeropa ferkocht. Sa die de Frânsman Nicolas-Claude Fabri de Peiresc (1580-1637), wittenskipper en steatsman, en in goekunde fan Galileo Galilei, rûn 1622 de earste wiernimmings mei Drebbels mikroskoop.
Gemy
Fierder wie Drebbel dwaande mei de praktyske kant fan de algemy, it destillearjen, sublimearjen en kristallisearjen en hat sa bydroegen oan de ûntjouwing fan de skiekunde. Hy kaam mei in ferbettere kleurstof, karmyn of cochenille, dy't oant fier yn de 19e iuw brûkt waard.
Drebbel syn dochters Anna en Catharina en de skoansoannen Abraham en Johannes Sibertus Kuffeler setten mei dizze fining in ferverij op. It resept fan it color Kufflerianus waard geheim hâlden en de fel reade kleur ferovere Jeropa.
Nesser Opfeart
De Nesser Opfeart is in feart yn de gemeente Dongeradiel. De opfeart rint fan De Peazens yn it suden nei Nes.
De namme Nesser Opfeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Nesseropvaart.
Eysinga State
mar ek nei:
Flissingen (stêd)
Flissingen (Nederlânsk en offisjeel: Vlissingen, Siuwsk: Vlissienge) is in stêd yn de gemeente Flissingen yn de Nederlânske provinsie Seelân.
It leit oan de noardside fan de Westerskelde op Walcheren. De stêd Flissingen telt ûngefear 44.000 ynwenners, en krige yn 1315 stedsrjochten, wat sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer.
Skiednis
Flissingen waard tsjin it ein de 12e iuw foar it earst neamd en kige yn 1315 stedsrjochten. Eastlik fan de stêd waard yn 1547 it fort Rammekens boud om de skippen fan de Feriene Eastyndyske Kompanjy te beskermjen. De stêd makke opgong troch de hearringhannel en de sâltwinning, mar ek troch de Kaapfeart en de trans-atlantyske slavehannel fan reders. Kening Filips II fan Spanje, hear fan de Nederlannen, gyng yn 1559 yn Flissingen oan board nei Spanje, om nea wer in foet op Nederlânske grûn te setten. As ien fan de earste Nederlânske stêden kaam Flissingen yn 1572 yn opstân tsjin de Spaanske hearsker. Yn 1573 slagge in geuzenfloat yn de Slach by Flissingen der yn in kanonnenbombardemint op de stêd troch de Spaanske Armada tefoarren te kommen. Flissingen waard yn 1585 mei Brielle en fort Rammekens troch Willem fan Oranje oan keninginne Elizabeth I ferpâne as skeafergoeding foar it jild dat lient wie en de militêre help foar de kriich. Oant 1616 holden de Ingelske troepen de stêden beset. Doe'wie de skea fergoede en waarden de plakken oerdroegen oan de Republyk.
By it ûndertekenjen fan it Ferdrach fan De Haach yn 1795 waard besletten dat Frankryk in garnizoen militêren yn Flissingen mocht legerje. De havens mochten ynearsten troch sawol Frankryk as Nederlân brûkt wurde. Neffens it Ferdrach fan Fontainebleau waard de Siuwske stêd Flissingen ôfstien oan it Keizerryk Frankryk.
Yn 1809 lannen by de Napoleontyske oarloggen Britske troepen op Walcheren en waard Flissingen besingele. Ynearsten wiene de besjittings net sa swier mar twa dagen letter waarden 1100 kanonnen ynset. In soad gebouwen rekken skeind, it bekendste gebou dêrûnder it stedhûs op de Grote Markt. De besjittings fan de stêd troch de Ingelsen hie fan gefolgen dat Flissingen útwreide waard ta fêstingstêd. Flissingen krige oan de kant fan it lân in grêft en om de stêd hinne waard in rige forten oanlein. Ek oan de kant fan de see waard de stêd fersterke, dêr't oant hjoeddedei resten fan te sjen binne. Doe't de Frânsen yn 1814 de stêd ferlieten wie Flissingen feroare yn in deade stêd. Yn de jierren 1930 woe de boargemaster fan Flissingen de ekonomy fan de stêd befoarderje troch toerisme, haven en yndustry. Om it toerisme te befoarderjen wie yn de jierren 1920 al in fleanfjild oanlein yn it noarden fan Flissingen. De havens waarden útwreide en Flissingen waard as baaiplak op de kaart set. Dêrfoar waarden in strân en in pier oanlein. De pier waard yn de Twadde Wrâldkriich yn opdracht fan de besetter wer ôfbrutsen om sa in alliearre lanning tefoarren te kommen. Yn oktober 1944 kaam Flissingen yn it ramt fan de ynundaasje ûnder wetter te stean. Foar dit alliearre plan waarden ferskate diken bombardearre en rûn it grutste part fan Walcheren ûnder wetter. De Dútske fersterkings waarden swakker en de alliearre krêften krigen in bettere tagong ta de Skelde en de haven fan Antwerpen.
Skipfeart en skipsbou hawwe altiten fan grutte betsjutting west foar Flissingen. Yn de rin fan de tiid wie de skipswerf "De Schelde" hieltiten grutter wurden. De bou fan nij en grutte fabrykshallen makke it ôfbrekken fan in grut diel fan de histoaryske binnenstêd needsaaklik. Doe't "De Schelde" nei 120 jier ferhûze nei it nije havengebiet Flissingen-East, liet it bedriuw in grut gat yn de stêd efter. It gebiet is opkocht troch de gemeente om dêr in nijbouwyk del te setten, mar de kredytkrisis soarge der foar dat it projekt in tige dreech ferrin krige sadat it de gemeente op de râne fan de finansjele ôfgrûn brocht.
Namme
Der bestiet in ferhaal dat Sint-Willibrord yn de 7e iuw yn Flissingen oankaam mei in flesse. Hy dielde de ynhâld fan de flesse mei de bidlers en besocht har te bekearen. Mar lykas mei de bibelske Wûndere Spiziging woe de flesse net leechreitsje. Doe't de biskop fernaam dat de bidlers net harkje woene nei syn boadskip joech er de flessse wei en neamde er it plak "Flessinghe".
Ats Bonninga
Neidat de fetkeapers yn 1492 ek in stins yn Warns setten ûntstie der pleatslik striid oer. In soan fan Douwe Galema rekke dêrby dea wêrnei't er de stins fan Sytsma belegere. Om't har man by syn omke haadling Bocko Harinxma wie, ferdigene sy de stins oant har heit Louw Broers en har man Jelmer Sytsma har ûntsette soene. De belegering einige nei bemiddeling fan in pear prysters.
Flissingen (stêd)
Namme
In oare boarne wol ha dat de namme fan in âld fearhûs stamt mei in flesse oan de gevel. De muonts Jakob fan Dreischor, dy't it plak yn 967 besocht, joech doe it fearhûs "it fear oan de flesse". Om't in soad plakken yn dy tiid it efterheaksel -inge krigen, ferbastere de namme letter nei Vles-inge.
Ats Bonninga
Oer Ats Bonninga ferskynden in protte publikaasjes fan 1522 ôf en spile in wichtige rol by it romantysk sykjen nei in Fryske identiteit yn de 19e iuw.
Flissingen (stêd)
It besjen wurdich
Flissingen is ryk oan monuminten en ien fan de 17 beskerme steds- en doarpgesichten yn Seelân. Yn de simmermoannen binne der in soad toeristen. It âlde sintrum telt sa'n 300 monuminten.
Monuminten (kar-út)
Troch de lizzing oan de Skelde en it drokke skipferkear is Flissingen in fleurige en libbene stêd.
Ats Bonninga
Yn Warns is in strjitte nei Ats Bonninga ferneamd.
Hofdame
In hofdame is in froulike funksjonaris yn in hofhâlding, dy't tsjinnet as assistinte fan in keizerinne, keninginne, prinsesse of oare hege ealfrouwe. Histoarysk wie in hofdame yn Jeropa ornaris sels ek fan adel, mar dan fan in legere stân as har masteresse. It kaam foar dat sokke froulju by harren masteresse (of faker de man of heit fan harren masteresse) yn 'e tsjinst stiene, mar ek wol dat se it wurk ûnbetelle diene. Yn beide gefallen waard in hofdame mear beskôge as in hôvelinge as dat se ta it tsjinstfolk rekkene waard. Yn oare parten fan 'e wrâld wie in hofdame eins in tsjinneresse of in slavinne, oan wa't likegoed deselde taken tabetroud waarden as oan mindere ealfroulju yn Jeropa.
Yn 'e praktyk ferfollen hofdames foar harren masteresse ornaris de funksjes fan selskipsdame en sekretaresse. Oan hôven dêr't polygamy praktisearre waard, lykas oan it hôf fan 'e sultans fan it Osmaanske Ryk, wiene hofdames iepentlik beskikber foar de monarch om seksuele tsjinsten oan him te ferlienen. Hofdames dy't by him yn 'e geunst kamen te stean, koene dan opklimme ta syn konkubine of sels gemalinne.
Wa't sizzenskip hie oer it oanstellen fan hofdames, ferskilde nei lân en kultuer. It koe wêze dat hofdames útkeazen waarden troch de ealfrouwe dy't se tsjinje soene, mar it kaam ek in protte foar dat se selektearre waarden troch de man, heit of broer fan dyselde. Yn it lêste gefal gie it der dan faak om dat se harren masteresse it goede foarbyld jaan soene fan hoe't in ealfrouwe har hearde te hâlden en dragen, of oars wie it ferjaan fan sokke funksjes gauris in ompartsjen fan beleannings oan legere aadlike famyljes. Sels as in ealfrouwe de frijheid hie om har eigen hofdames út te sykjen, wie har kar yn 'e regel beheind troch tradysje en praktyske omstannichheden.
Yn in protte Jeropeeske monargyen besteane noch altyd hofdames. Oan it Nederlânske Keninklik Hôf steane dy ûnder lieding fan 'e grutmasteresse. Yn 'e njoggentjinde iuw wiene der yn Nederlân twa rangen fan hofdames, ôfhinklik fan 'e fraach oft se troud wiene of net. De dames du palais wiene troud en folgen yn rang op 'e grutmasteresse; de erejoffers wiene (noch) net troud en hiene de leechste rang. Tsjintwurdich wurdt sok ûnderskie net mear makke. Under keninginne Beatrix wiene der sân hofdames, dy't inkeld in ûnkostefergoeding krigen, mar gjin salaris. Hja beselskippen de keninginne en oare leden fan it Keninklik Hûs by offisjele gelegenheden út en thús. Yn dy tiid wie in part fan 'e hofdames al net mear fan adel.
Inzell
thumb|right|lizzing fan Inzell Inzell is in gemeente en kueroarde yn Dútslân. Inzell leit op 700 m. hichte en telt 4484 ynwenners (2009). Inzell heart ta it distrikt Traunstein, yn de dielsteat Beieren. Inzell is benammen winterdeis in bekend fakânsjeplak en telt 6000 sliepplakken foar gasten. It doarp telt 4535 ha, by in lingte fan noard nei súd 5 km, fan east nei west 6 km, 51 kearnen en buorskippen, grutte bosk-, greide- en beskerme natoergebiet. Inzell is yn Nederlân benammen bekend wurden troch de keunstiisbaan (Ludwig Schwablstadion). Benammen foar de opmars fan de oerdekte iisbanen waarden in soad grutte kampioenskippen hjir ferriden. Yn Dútslân stiet Inzell mear bekend as luchtkueroarde. Inzell telt op jierbasis 110.000 gasten mei yn totaal 800.000 overnachtings jiers.
Skiednis
Nei de iepening fan it kleaster St. Zeno by Reichenhall hat Aartsbiskop Conrad fan Salzburg op 20 septimber 1177 oan de abt Zeno en syn kleasterbruorren it "lan en bosk Inzella" jûn. Al in 1195, nei de bou fan de St. Michael tsjerke, wurdt Inzell troch it ôfsplitsen fan Vachendorf in selsstannige parochy. Yn 1811 wurdt it kastiel Inzell ôfbrutsen. Inzell wurdt dan yn 1818 in selsstannige politike gemeente.
Reedriden
Yn 1986 waard it wrâldkampioenskip reedriden yn Inzell wûn troch Hein Vergeer, foar Oleg Bogiev en Hilbert van der Duim.
In maaie 2009 waard, nei lang toulûken mei it Dútske Ridersbûn (DESV), de regering fan Beieren en de gemeente Inzell, besluten om de iisbaan te oerdekken. Mei it wurk is yn wike 34 fan 2009 begûn. Foar Inzell is dizze oerdekking wichtich om grutte hurdriden ferride te litten, lykas de WK Ofstannen fan 10 oant 13 maart 2011 en alle oare nasjonale en ynternasjonale wedstriden.
Gratingabuorren
Gratingabuorren wie in delsetting east fan Harnsyn de gemeente Harns. De namme komt ek foar as Gratingabuurt, Grettingabuurt, Gratingabuiren, Gratinga Staten en Gratingha gued.
Beppie Nooij sr.
Elisabeth (Beppie) Nooij-Blaaser (Amsterdam, 2 maaie 1893 – Zeist, 16 augustus 1976) wie in Nederlânske toanielspylster.
Sy wie in muoike fan Jan Blaaser en de dochter fan de toanielspiler J.D. Kanadesker. Beppie Nooij sr. spile it grutste part fan har libben (likernôch sechstich jier lang) by it Amsterdams Volkstoneel, dat earst laat waard troch har man Jan Nooij en fan 1953 ôf troch har dochter Beppie Nooij jr. Yn 1972 naam se ôfskied fan it toaniel mei har glânsrol Knierke yn Op hoop van zegen fan Herman Heijermans. Yn 1970 eare de stêd Amsterdam har mei de Albert van Dalsumpriis.
Beppie Nooij waard beïerdige op it Amsterdamske begraafplak Zorgvlied.
Hr.Ms. Friesland (1953)
thumb|300px|Hr. Ms. Friesland '''Hr.Ms. Friesland''' wie in Nederlânske ûnderseeboatjager fan de Fryslânklasse, dy't yn 1953 te wetter litten waard. Nei't de Friesland yn 1979 út tsjinst naam waard, wie it it iennichste skip fan de Fryslânklasse dat (yn 1982) sloopt waard en net ferkocht waard oan Perû.
Mesopotaamje (Romeinske provinsje)
thumb|right|200px Mesopotamia wie in Romeinske provinsje dêr't it grûngebiet fan ûngefear oerienkaam mei it gebiet dat wy tsjintwurdich kenne as Mesopotaamje.
Skiednis
Om-ende-by 115 hearde Mesopotaamje by it ryk fan de Parten. Doe't de Partyske kening Osroes I lykwols de Exedares, de Romeinske fazalkening fan keninkryk Armeenje ôfsette en syn eigen neef Partamasiris op de Armeenske troan pleatste, luts de Romeinske keizer Trajanus mei syn leger Armeenje binnen. Hy oermastere Armeenje en meitsje der in Romeinske provinsje fan (114). Osroene weard no fazalsteat fan de Romeinen. .
Ferfolgens foel hy de Parten oan. Ein 115 hie der it noarden fan Mesopotaamje yn hannen; begjin 116 rjochte hy it gebiet yn as nije provinsje Mesopotaamje. Hy oermastere noch datselde jier Súd-Mesopotaamje op de Parten, en foege it ta oan de provinsje; beëasten fan de Tigris stifte hy Assyrje. Yn Partje sette hy Osroes ôf en beneamde de soan fan him Partamaspates as Romeinsk fazalkening.
Nei de dea fan Trajanus yn 117, ferdreau de Partyske befolking lykwols Partamaspates en waard Osroes wer kening fan de Parten. Trajanus' opfolger Hadrianus besleat yn 118 de Romeinske legers beëasten fan Eufraat werom te lutsen. Armeenje waard wer in fazalkeninkryk fan de Romeinen en Mesopotaamje hearde wer by it Partyske Ryk.
Sikke Sibes Koldijk
Sikke Sibes Koldijk (Grou, 27 july 1861 - Ljouwert, 6 maart 1927) wie in arsjitekt en Frysk dichter.
Grûns
Grûns wie in delsetting east fan Hichtum oan de Boalserter Feart yn de gemeente Wûnseradiel. De namme komt ek foar as Grons en State Grons.
Sichte
thumb|Sichte + heak In sichte is in stik boere-ark foar it meanen fan nôt dat tagelyk wat hat fan in seine en in sikkel.
Brief oan de Hebreeërs
It Brief oan de Hebreeërs, yn it oarspronklike Gryksk: Επιστολή προς Εβραίους, Epistoli pros Ebraious, ek wol koartwei Hebreeërs neamd, is it njoggentjinde boek fan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. It is de fjirtjinde fan 'e brieven, en hoewol't de yndieling problematysk is, wurdt it oer it algemien noch gauris ta de Brieven fan Paulus yn bredere sin rekkene, wylst it inkeld ek wol (mar allinne op grûn fan syn plak yn 'e folchoarder fan 'e nijtestamintyske geskriften) by de Pastorale Brieven pleatst wurdt. De earste folsleine Fryske oersetting fan Hebreeërs stie yn 'e fertaling fan it Nije Testamint fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1933 útkaam.
Sichte
In sichte en in sikkel kinne mei ien hân brûkt wurde, in seine mei beide hannen. De stâle mei it hantfet hjitte tegearre de werft. De werft wurdt makke út in spesjaal foarme stik hout, om as hantfet en stâle fan it meanblêd te wurkjen. De lingte fan de werft fan in sichte is sawat de helt fan de stâle fan in seine.
De frije hân kin brûkt wurde foar it hantearjen fan in pikheak of matheak om it nôt byinoarte pakken ta in skeaf of skeau. In oantal waard dan oerein setten ta in hok om fierder te drûgjen. In pikheak bestiet út in houten hantfet fan ûngefear 60 sintimeter mei in heak fan ûngefear 15 sintimeter leadrjocht dêrop.
Brief oan de Hebreeërs
Skriuwer en oarsprong
It Brief oan de Hebreeërs is wat in frjemde ein yn 't byt mank de brieven yn it Nije Testamint. It is dreech om goed te krijen dat it troch de apostel Paulus skreaun is, mar it heart likemin ta de Algemiene Seinbrieven, it espeltsje brieven dat nèt fan Paulus syn hân is. De tekst fan Hebreeërs jout neat priis oangeande de skriuwer, en hoewol't oangeande it auteurskip tradisjoneel faak oan Paulus tocht waard, wie dat net mear as in gissing. Bibelwittenskippers, teologen en taalhistoarisy binne hjoed de dei mienriedich dat de taskriuwing oan Paulus net fol te hâlden is. De opbou en it taaleigen fan Hebreeërs binne folle wolsprekkender en folle kreazer ôfwurke as yn 'e oare brieven fan Paulus (of yn hokker oar nijtestamintysk boek ek); it brief wurdt datoangeande beskôge as in wier masterwurk. Fierders besteane der guon lytse mar opfallende ferskillen tusken Hebreeërs en de brieven fan Paulus op it mêd fan it boadskip dat útdroegen wurdt, en boppedat wie Paulus oars nea skruten om yn 'e tekst sels it auteurskip op te easkjen, dat wêrom soed er dat yn dit gefal dan ynienen wol wêze? In trêde-iuwske teolooch sei: "Allinne God wit wa't dit brief skreaun hat." Dat mei wier wêze, mar it hat bibelwittenskippers út dy tiid en fan letter der net fan wjerholden om dernei te rieden. Behalven Paulus binne bgl. de apostels Barnabas en Lukas, Klemins fan Rome, Apollos (in foaroanman fan 'e ier kristlike gemeente yn Aleksandrië) en Paulus syn meiwurkster Prissilla neamd.
Hebreeërs is nei alle gedachten skreaun oan in mingde mienskip fan kristene Joaden en heidens, wierskynlik yn Rome, mar Jeruzalim soe ek mooglik wêze. It doel fan it brief wie om 'e kristenen oan te fiterjen om harren leauwe trou te bliuwen ek al waarden se ferfolge. It sintrale tema is it learstik fan 'e Kristus as midsman tusken God en de minskheid. As datearring wurdt de twadde helte fan it jier 63 of it begjin fan 64 it meast wierskynlik achte. Om't Marten Luther de Hebreeërs as apokryf beskôge, wurdt dit brief yn 'e mande mei twa fan 'e Algemiene Seinbrieven en de Iepenbiering fan Jehannes yn lutherske bibels noch altiten los fan 'e kanon byinoar yn in aparte taheakke hielendal efteroan yn it Nije Testamint ôfdrukt.
Ynhâld
Hebreeërs is, alteast kwa foarm, gjin wier brief. Sa begjint it net, lykas de measte oare nijtestamintyske brieven, mei it neamen fan 'e skriuwer, mei dêrnei in adressearring en in groetnis. Krekt oarsom, de auteur batst der daliks yn. De ynhâld fan Hebreeërs lit him ek min ûnderferdiele. Oars as de echte brieven fan Paulus, dy't yn 'e regel úteinsette mei in learend stik folge troch in dêrút fuortfloeiend fermoanjend stik, rint hjir it iene part yn it oare oer. De kristlike leare wurdt yn dit geskrift werjûn yn koarte stikjes dy't elkmis hiderkear útrinne op in koarte fermoanning. It is dúdlik dat it de auteur om dy fermoannings te dwaan is; de lear is yn Hebreeërs minder wichtich. left|thumb|310px|De [[apostel Paulus dy't syn brieven skriuwt, op in skilderij út 'e 16de iuw. (Yn wurklikheid diktearre Paulus syn brieven oan in slaaf.)]]
Ofgeande op 'e skriuwer stiet it der mei de gemeente(n) dêr't Hebreeërs oan rjochte is, net sa geweldich foar. Party fan 'e leauwenden binne slop yn 'e lear of sleau yn it neilibjen fan 'e foarskriften en litte dêrmei har leauwe yn Jezus Kristus sloere. As it sa trochgiet, sil(le) de gemeente(n) mei gauwens yn it neigean reitsje. De skriuwer is bang dat as it sa trochgiet, de gemeente in freeslik oardiel fan God temjitte sjen kin. Dêrom treastet er de paadbjuster rekke kristenen dan ek oan om har op te skerpjen en har libben te betterjen, dat de gemeente oan it leauwe fêsthâlde en sa beholden bliuwe sil. Dêrby beklammet er de rol fan Jezus Kristus as middelder tusken God en de minskheid, mei't er de sûnden fan it folk op him nommen hat en oan it krús foar harren ferlossing stoarn is. Inkeld yn it leauwe yn him leit behâld foar de minske. Want de Kristus sil weromkomme en neat hiel litte fan 'e wrâld, útsein syn eigen keninkryk dat net wifket.
Fryske oersetting
Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe û.m. oersettingsfragminten fan eigen hân fan Hebr. 11:32-38 en 12:1-2a út. De earste folsleine Fryske oersetting fan Hebreeërs stie yn it Nije Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dat yn 1933 útkaam en dat fan 1943 ôf ûnderdiel útmakke fan 'e earste Fryske bibeloersetting. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Hebreeërs waard dêrby dien troch drs. H. Dijkstra, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch perfester dr. Jelle Hendriks Brouwer.
Barnes Wallis
thumb|Barnes Wallis Barnes Neville Wallis (Ripley, Derbyshire, 26 septimber 1887 - Leatherhead, Surrey, 30 oktober 1979) wie in Britske wittenskipper, yngenieur en útfiner. Hy waard it meast ferneamd troch it útfinen fan de dosserbom dy't de RAF brûkte om keardamen yn it Dútske Ruhrgebiet oan te fallen yn maaie 1943 yn de Twadde Wrâldkriich.
Biografy
Wallis waard berne yn Ripley, Derbyshire. Nei de middelbere skoalle gie er yn 1905 oan 't wurk by de Thames Engineering Works yn Blackheath, súdeast Londen. Fuort dêrnei waard er learling-skipsboukundige by J. Samuel White en folge er in oplieding wurktúchboukunde oan de Universiteit fan Londen. Rillegau krige er mear niget oan loftfearttechnyk en gie er oan 't wurk by de Britske fleanmasinefabrant Vickers.
Hy die ek mei oan it ûntwerpen fan loftskippen. Hy wie in pionier yn it brûken fan lichte legearingen en wie nau belutsen by de produksje fan de R100. Nettsjinsteande de bêste prestaasjes fan de R100 en oare loftskippen, waard de ûntjouwing fan loftskippen yn it generaal net trochset om reden fan in tal ûngemakken dêr't dy mei de LZ129 "Hindenburg" it bekendst fan is. Dêrnei rjochte Wallis him op tal fan oare projekten anneks oan de loftfeart.
Dútslân
right|300 px|Kaart fan Dútslân Dútslân, ek wol stavere as Dútsklân, offisjeel Bûnsrepublyk Dútslân (Dútsk: Bundesrepublik Deutschland), is in lân yn Sintraal-Europa. De haadstêd is Berlyn en de bûnskanselier fan de republyk is sûnt 2021 Olaf Scholz. Dútslân is in federale republyk mei sechstjin dielsteaten (Bundesländer). It lân grinzet oan njoggen buorlannen en oan de Noard- en Eastsee.
Al sûnt de Aldheid waard it hjoeddeistige suden fan Skandinaavje en it noarden fan Dútslân bewenne troch Germaanske stammen. Sa'n 100 jier f.Kr. makken de Romeinen al melding fan in regio mei de namme Germania. Mei de delgong fan it Romeinske Ryk en it Grutte Folkeferfarren fêstigen de Germanen har hieltyd fierder yn Sintraal-Europa. Oan 't begjin fan de 10e iuw ûntstie it Hillige Roomske Ryk dat in grut part fan dy Germaanske gebieten omfette. Yn de rin fan de 16e iuw is foaral it noarden fan Dútslân in broeinêst foar de Reformaasje. Krekt as it Hillige Roomske Ryk wie it Dútske Bûn (1815–1866) in steatebûn, pas yn 1871 wurdt Dútslân mei de oprjochting fan it Dútske Keizerryk in naasje.
Dútslân is sûnt de oprjochting lid fan de Europeeske Uny en is ûnderdiel fan de Eurosône. Dútslân is ek lid fan de Feriene Naasjes, NAFO, de G7 en de G20. Dútslân hat it Kyoto protokol en Schengen akkoard tekene. De ekonomy is de fjirdgrutste fan de wrâld neffens BYP en it tredgrutste eksportearjende lân yn 2012. Dútslân is nei ynwennertal it grutste lân fan de Europeeske Uny en hat in oerflak fan 356.974 km². It lân hat it tredgrutste oantal ymmigranten fan alle lannen op de wrâld.
Skiednis
thumbnail|left|200px|It [[Hermannsdenkmal yn it Teutoburgerwâld.]]
Yn de prehistoarje waard it gebiet dat no Dútslân is, bewenne fan Germanen en Kelten. Ut Skandinaavje wei kamen de Germanen yn Dútslân, dy't har mei it Grutte Folkeferfarren nei it suden en westen teagen. Julius Caesar ferovere Galje yn de 1e iuw f.Kr. en makke fan de Ryn de grins fan it Romeinske Ryk. De Romeinen stiften de stêden Keulen en Trier.
It Hillige Roomske Ryk wie it earste Reich of keninkryk. It begûn mei Karel de Grutte, hy wie de earste Frankyske Ryk om it jier 800 hinne. De kroaningen fan de keizers fan it Hillige Roomske Ryk wienen ynspirearre op de kroaning fan Karel de Grutte yn 800. It Hillige Roomske Ryk ûntstie yn 843 mei it tekenjen fan it Ferdrach fan Verdun en bleau bestean oant 1806, de tiid fan Napoleon.
It twadde Reich begûn mei in ferdrach yn 1871 yn Versailles. It Dútske Ryk kaam byinoar en de basis wie Prusen, útsein Eastenryk. Dútslân bleau in ryk mei in ferskate folken foar noch in 50 jier. Dútslân wûn de Frânsk-Dútske Kriich mei Frankryk yn 1871, en yn de Earste Wrâldkriich sette hja op 'e nij út ein mei in ynfaazje yn Frankryk. De kriich einiget mei it fjochtsjen yn 'e rinfuorgen, fuorgen groeven troch soldaten foar beskermjen. Der wienen in soad soldaten ferstoarn by de beide partijen. De kriich einiget yn 1918, en de Dútske keizer naait út nei Nederlân. Nei de revolúsje einiget it Twadde Reich en wie it begjin fan de demokratyske Weimar Republyk. Nei de kriich wienen der grutte ekonomyske problemen yn Dútslân troch it Ferdrach fan Versailles en de Grutte Depresje oer de gânse wrâld. Nei de ein fan de Earste Wrâldkriich waard op 9 novimber 1918 troch de sosjaaldemokratyske politikus Philipp Scheidemann yn Berlyn de republyk útroppen. Fanwege rebûlje yn Berlyn kaam de nasjonale gearkomste yn 1919 foar de earste kear by elkoar yn Weimar, dêr't de namme Weimarrepublyk troch ûntstien is.
Geografy
thumbnail|It [[Alpengea yn Beieren]] right|thumbnail|Eilân [[Rügen yn it Noarden]] Dútslân wurdt fan it suden nei it noarden hieltyd leger. Yn it suden lizze de Beierske Alpen mei de Zugspitze as heechste punt. Dan komt it middelberchte fan de Swabyske Alpen en de Frankyske Alpen en it Sauerlân en de Harts. Dêrfoarby leit it Noarddútsk leechlân, mei it djipste punt yn Neuendorf yn Sleeswyk-Holstein. Dútslân wurdt begrinzge troch de Noardsee, Denemark en de Eastsee yn it noarden, Poalen en Tsjechje yn it easten. Eastenryk en Switserlân yn it suden en Frankryk, Lúksemboarch, Belgje en Nederlân yn it westen.
Eilannen
Yn de Dútske Waadsee lizze de Fryske eilannen. De eilannen oan 'e kant fan de Noardsee kinne yn twa groepen skifte wurde, de Noard- en Eastfryske eilannen. De Noardfryske eilannen mei de eilannen Söl, Oomram, Pälweerm, Feer en de Halligen en it Hilgelân dat fierder fan de kust ôf leit, hearre by de dielsteat Sleeswyk-Holstein. De Eastfryske eilannen Boarkum, Júst, Nordeneach, Langerëach, Spikereach en Wangereach hearre by Nedersaksen. Yn de Eastsee lizze by de kust lâns noch in tal eilannen, de grutsten binne Rügen en, mei twa brêgen oan de fêstewâl ferbûn, Usedom. De grutste eilannen yn de Dútske marren binne Mainau, Lindau en Reichenau yn de Bodenmar en Herrenchiemsee yn de Chiemmar.
Wetter
De Donau rint fan west nei east troch Súd-Dútslân, en giet dan fierder de grins mei Eastenryk oer. De Ryn streamt bylâns de grins mei Switserlân en de grins mei Frankryk, en streamt dan fierder nei it noarden oant dy de grins mei Nederlân oergiet. Yn it leechlân streame de Iems, de Weser en de Elbe nei it noarden en noardwesten nei de Noardsee. Yn Meklenburch-Foarpommeren streame ferskate lytse rivierkes nei de Eastsee. De Neise en Oder foarmje de grins mei Poalen, oant de Oder it lêste stik troch Poalen nei see streamt.
De marren yn Dútslân binne yn 'e lêste iistiid foarme, doe't de gletsjerfallij mei wetter fuld wie. De measte fan dy grutte marren lizze fandatoangeande yn gebieten dy't eartiids mei grutte iismassa's bedutsen wienen, of yn 'e omkriten fan de gletsjers, sa as yn Meklenburch en krekt boppe de Alpen. De grutste mar fan Dútslân is de Bodenmar (Dútsk: Bodensee) op de grins mei Switserlân en Eastenryk. De grutste mar dy't hielendal yn Dútslân leit is de Müritz yn Meklenburch-Foarpommeren.
Polityk
Dútslân is sûnt 1949 in demokratysk-parlemintêre bûnssteat. De grûnwet waard kundich makke op 23 maaie 1949. De grûnwet kin troch in twatredde mearderheid yn 'e bûnsdei en bûnsrie feroare wurde. De lêste feroaring wie yn 2006. Guon artikelen, dêr't de grûnslach fan de grûnwet yn omskreaun is, kinne net feroare wurde. Dútslân hat 16 dielsteaten (Bundesländer) (sûnt 1990, dêrfoar wie it East- en West-Dútslân). De bûnssteat is it machtichst ("Bundesrecht bricht Landesrecht"), mar de dielsteaten hawwe ek aardich wat foech. De federaasje nimt bûtenlânske saken en definsje foar har noed.
Dútslân hat algemien stimrjocht (sûnt 1918) fan 18 jier ôf (soms ek fan 16 jier ôf foar de regionale ferkiezings), en hat in twakeamersysteem. De bûnsdei hat op syn minst 598 leden, en wurdt alle fjouwer jierren troch it folk keazen. Yn it kiessysteem fan de Bûnsdei is der in mearderheids en distriktenstelsel. By de ferkiezings is der in kiesdrompel fan fiif persint. De bûnsrie hat 69 leden, dat binne de fertsjintwurdigers en dielsteatregearen (net fan de dielsteatbefolking). Baden-Wuertemberch, Beieren, Nedersaksen en Noardryn-Westfalen hawwe seis stimmen, Hessen hat fiif, Berlyn, Brandenburch, Rynlân-Palts, Saksen, Saksen-Anhalt, Sleeswyk-Holstein en Tueringen hawwe elk fjouwer, Bremen, Hamburch, Meklenburch-Foarpommeren en it Saarlân hawwe trije stimmen. Der moat sa stimd wurde, dat net in lid stimt, mar it bûnslân. Dat wol sizze, dat as Hessen foar 'A' stimt, kar 'A' fiif stimmen hat. Federale wetten dy't mei it foech fan de dielsteaten te krijen hawwe, of saken dy't de dielsteaten dwaan moatte, moatte earst troch de bûnsrie goedkard wurde. De dielsteaten hawwe in eigen grûnwet, regear en parlemint. De dielsteatparleminten wurde yn fjouwer dielsteaten nei fjouwer jier keazen, yn de oare tolve dielsteaten bart dat alle fiif jierren. It haad fan de steat, de Bûnspresidint, is der om de steat te fertsjintwurdigjen en wurdt alle fjouwer jierren troch de Bûnsgearkomste keazen. De Bûnspresidint kin mar ien kear op 'e nij keazen wurde. De bûnskânselier is it haad fan it regear, en dy beskiedet de rjochtlinen fan de polityk. De kânselier wurdt troch de Bûnsdei, nei in útstel fan de presidint, keazen. Hy/hja wurdt, krekt as syn ministers, troch de presidint beneamd.
Sûnt 1949 binne de wichtichste nasjonale partijen yn Dútslân de CDU, de SPD. De FDP, Linkspartei en Bündnis 90/Die Grünen binne trochstrings opposysjepartijen dy't út en troch koalysjes foarme mei de CDU of SPD.
Militêr
It leger fan Dútslân, de Bundeswehr, hat ferskate ûnderdielen lykas Heer (lânmacht), Marine (marine), Luftwaffe (loftmacht), Zentraler Sanitätsdienst (sintrale medyske tsjinst) en Streitkräftebasis (stypjende ienheid). It tsjinstplichtsysteem is net sa dat eltse man fan 18 jier tsjinstplicht dwaan moat. Op 3 jannewaris 2011 waard de lêste ljochting tsjinstplichtigen oproppen. It Dútske leger giet oer op in leger dat allinnich noch mar út beropsmilitêren en frijwilligers bestiet.
Der is noch altiten in soarte fan tsjinstplicht mar dat kin ek Zivildienst (rûch oerset as boargertsjinst) wêze, of frijwilliger by in brânwacht of it Reade Krús. Yn 2003 besleinen de militêre útjeften 1.5% fan it BYP.
Dielsteaten
281px|right|Dielsteaten fan Dútslân.
De 16 dielsteaten (Bundesländer, iental: Bundesland) binne:
Demografy
Dútslân hat 83,2 miljoen ynwenners wêrfan 38,8% net religieus is. Mei 27,2% (22,6 miljoen) op 31-12-2019 is it Roomsk-katolike leauwen it grutste leauwen, dêr't de oanhingers fan foar it meastepart yn it westen en suden wenje. Hast 24,9% an de befolking (20,7 miljoen) is protestant, dy wenje benammen yn it noarden. It tal minsken dat sneins yn 'e tsjerke sit is 4,4 persint (2006) by de katoliken en sa'n oardel persint (2005) by de protestantske tsjerke. Yn Dútslân is in lytse Joadske mienskip mei 0,2 miljoen en likernôch 3,3 miljoen moslims.
Mear as de helte fan de befolking yn it gebiet dat eartiids East-Dútslân wie en yn 'e dielsteat Hamburch leaut net.
Oan it begjin fan de santiger jierren hawwe miljoenen gastwurkers út oare lannen wei har nei wenjen set yn Dútslân. Meiïnoar binne der 7 miljoen bûtenlanners, dêr't it tal Dútsers mei op 82,5 miljoen komt. De grutste ymmigrantetalen binne it Arabysk, Koerdysk (0,3%) en it Turksk (1,8%).
Der wenje ek Dútsers yn oare lannen, benammen yn East Jeropa, dy groepen hjitte Folksdútsers, dy't sûnt de midskiuwen al nei it bûtenlân tsjogge. Dy groepen hawwe noch hieltyd de Dútske kultuer en prate Dútsk. Yn guon East Jeropeeske lannen binne dy erkend as nasjonale minderheid.
Ekonomy
350px|thumbnail|right|[[Frankfurt is it finansjele sintrum fan Dútslân]]
Dútslân hat de grutste nasjonale ekonomy yn Jeropa, en is de op twa nei grutste fan de wrâld. Sûnt de 18e iuw is Dútslân in lân dat de motor fan Jeropa west hat, mei nije ûntjouwingen by de roes. De eksport fan guod fan Dútslân nei oare lannen is ien fan de redenen fan de wolfeart. Dútslân is it grutste eksportlân mei 1.327 triljoen euro oan eksportearre saken yn 2007 en de hannelbalâns wie 268 miljard euro yn 'e plus. De eksport fan Dútslân nei lannen fan de Jeropeeske Uny wie 736 miljard euro yn 2007. Meïnoar eksportearre Dútslân yn 2007 foar 969 miljard euro oan guod oer de hiele wrâld. It wichtichste Dútske eksportguod yn 2007:
De tsjinstesektor smyt likernôch 70% fan it Bruto Ynlânsk Produkt op, de yndustry 29,1 persint en de lânbou 0,9%. Gâns produkten komme fan yngenieurs, lykas auto's, masines, metaal, en gemysk guod. Dútslân is lieder op it mêd fan duorsume enerzjy technology. De grutste, jierlikse, ynternasjonale hannels eveneminten en kongressen wurde yn stêden as Hannover, Frankfurt and Berlyn holden.
200px|thumbnail|left|Dútslân wie yn 2007 it grutste eksportlân fan guod
Fan de grutste bedriuwen fan de wrâld dy't by in oandielenmerk ynskreaun binne, hawwe neffens Fortune Global 500, de 37 bedriuwen mei de grutste omset har haadkertier yn Dútslân. De tsien grutsten binne Daimler, Volkswagen, Allianz (bedriuw mei de measte winst), Siemens, Deutsche Bank (bedriuw mei de twadmeaste winst), E.ON, Deutsche Post, Deutsche Telekom, Metro en BASF. De Deutsche Post, Robert Bosch en Edeka binne de grutste wurkjouwers. Wrâldferneamde bedriuwen binne Mercedes Benz, SAP AG, BMW, adidas, Audi, Porsche en Nivea.
Dútslân is in sterk foarstanner fan Jeropeeske ekonomyske en politike yntegraasje, en it kommersjele belied wurdt fierhinne beskieden troch oerienkomsten mei lidsteaten fan de Jeropeeske Uny (JU) en de wetjouwing fan JU mienskiplike merk. Dútslân hat de mienskiplike Jeropeeske munt, de euro, dy't yn it plak kaam fan 'e Dútske mark. It Jeropeeske monetêre belied komt fan de Jeropeeske Sintrale Bank, dy't yn Frankfurt am Main fêstige is. It modernisearjen en yntegrearjen fan de ekonomy yn East-Dútslân bliuwt in dreech proses en duorret oant 2019, alle jierren giet der sa'n $80 biljoen nei East-Dútslân. Der is in delgong fan wurkleazens, en it tal wurkleazen yn novimber 2007 wie 8,1%. It persint wurkleazen yn it gebiet dat oant 1990 West-Dútslân wie is 6.7% en yn it gebiet dat oant 1990 East-Dútslân wie binne dat 13.4%.
Ynfrastruktuer
Omdat Dútslân op in sintraal plak yn Jeropa leit is it in lân fan belang wat transport oanbelanget. Dútslân hat in drok transport netwurk dat ek noch fan dizze tiid is. De Dútske sneldiken (Autobahn) is it tredgrutste sneldikenetwurk fan 'e wrâld der binne op de measte plakken gjin faasjebeheinings.
De meast wichtige stêden fan Dútslân binne ferbûn mei in faasjetrein. De InterCityExpress of ICE rydt ek nei oare lannen. De faasje fan de trein is tusken de 160 km/h en 300 km/h. De Deutsche Bahn stiet noed foar de ICE dy't om it healoere, oere of oardeloare by de stasjon delrydt.
Feestdagen
De nasjonale feestdei is de Dei fan de Dútske ienheid op 3 oktober. It is de iennichste feestdei dy't troch de steat Dútslân fêstlein is. Alle oare feestdagen wurde keazen troch de dielsteaten fan Dútslân. Der binne acht oare dagen dy't yn alle dielsteaten fierd wurde: kristlike feestdagen: goede freed, peaskemoandei, Himelfearstdei, Pinkstermoandei en de twa krystdagen; oare net kristlike feestdagen binne nijjier en Dei fan de arbeid. De feestdagen en de sneins wurde yn Dútslân „Tage der Arbeitsruhe und der seelischen Erhebung“ neamd.
Sport
De meast populêre sport yn Dútslân is fuotbal. Mear as seis miljoen leden en 170.000 klups binne oansletten by de Deutscher Fußball-Bund (Dútske Fuotbal Bûn). De heechste difyzje fan it Dútsk fuotbal hjit de Bundesliga.
Media
De bekendste kommersjele tillefyzjestjoerders binne ProSiebenSat.1 Media AG, de RTL Group, MTV Networks Deutschland en NBC Universal Deutschland. Dêrnjonken binne der ek stjoerders wêrfoar apart betelle wurde moat, bygelyks Premiere en arena.
Algemien
De skiednis fan de Dútske kultuer rint in hiel ein fierder werom as it bestean fan Dútslân as politike ienheid. Op kultureel mêd is de Dútske kultuer nau ferbûn mei de Dútske taal. Rûchwei nei 1800 feroaret it begryp Dútske kultuer, it is dan ferbûn mei it Dútske steatsgebiet. Sa is it mooglik dat minsken dy't yn har tiid bydroegen hawwe oan de Dútske kultuer fan bûten de hjoeddeiske Dútske lânsgrinzen komme, mar likegoed ûnderdiel binne fan de Dútske kultuer. In soad Dútsers om utens, soms om politike of religieuze redenen flechte, binne nau ferbûn mei de Dútske kultuer. In tal foarbylden binne Albert Einstein, Karl Marx en Friedrich Engels. It oansjen fan de Dútske kultuer waard slim tamtearre troch de Twadde Wrâldkriich en de Holocaust. Hjoed wurdt de Dútske taal en kultuer yn de wrâld op 128 lokaasjes fertsjinwurdige troch it Goethe-Institut.
Filosofy
thumbnail|upright|[[Friedrich Nietzsche, 1882]]
De measte ferneamde Dútske filosofen binne Nikolaus von Kues, Gottfried Wilhelm Leibniz, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karl Marx, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche en Martin Heidegger. Bekende Dútske filosofyske streamingen binne it Dútske Idealisme en it troch Karl Marx en Friedrich Engels ûntworpen Marxisme. De saneamde Frankfurter Skoalle fan Theodor Adorno en Max Horkheimer kaam yn de 20e iuw mei de Krityske Teory. Jürgen Habermas wie harren opfolger en is ien fan de ferneamdste filosofen op 'e wrâld.
Keunst
Ien fan de ferneamdste keunstners út de renêssânse is Albrecht Dürer. Peter Paul Rubens is berne yn Siegen, mar ferhuze letter nei Antwerpen.
Literatuer
De Dútske literatuer begjint al yn de midsiuwen, in foarbyld dêrfan is Walther von der Vogelweide. De measte ferneamde histoaryske Dútske skriuwers binne Johann Wolfgang Goethe, Friedrich Schiller en de Bruorren Grimm. De Dútske winners fan de Nobelpriis foar de Literatuer wienen Theodor Mommsen (1902), Paul Heyse (1910), Gerhart Hauptmann (1912), Thomas Mann (1929), Hermann Hesse (1946), Heinrich Böll (1972) en Günter Grass (1999).
Muzyk
Op it mêd fan muzyk hat de Dútske kultuer in ryk ferline mei mannen as Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven, Richard Wagner en Wolfgang Amadeus Mozart. Hjoed binne Herbert Grönemeyer, Nena, Tokio Hotel en Rammstein net allinnich yn Dútslân, mar ek yn in hiel soad oare lannen bekend.
Iten
thumbnail|[[Weißwurst mei Brezel en swiete moster.]] Yn Dútslân is der in wiidweidich oanbod oan regionale itensprodukten. Yn Noard-Dútslân wurde de jirpels op ferskillende manieren klearmakke. Yn it suden ite se faak Knödel, Spätzle en Nudeln (soarte fan pasta). Regionale spesjaliteiten binne Weißwurst (Beieren), Frankfurter Kranz (Hessen), Bratwurst (Noard-Beieren en Tueringen), Schwenkbraten (Saarlân), Maultaschen (Baden-Wuertemberch), Schwarzwälder Kirschtorte (Baden-Wuertemberch), Thüringer Rostbratwurst (Tueringen) en Saumagen (Rynlân-Palts). Wat it drinken oangiet is Dútslân bekend om syn ferskaat oan biersoarten. Yn it Súdwesten binne de wyngerden, it dan ek yn 'e reden dat der neist bier ek faak wyn dronken wurdt. In twadde útsûndering is East-Fryslân, dêr't benammen in soad tee dronken wurdt en dêr't sprake is fan in teekultuer.
Sa as ek yn oare lannen fan de Jeropeeske Uny jildt foar Dútslân de trend dat minsken hieltyd minder de tradisjonele drege kost en wat mear lichtere fetearm ite.
Yn de Dútske regio's binne der ferskate brea- en woarstsoarten. Tradisjoneel is it waarme miel middeis en de jûns in breamiel. De dei begjint trochstrings mei in moarnsbrochje mei in stik bôle of Brötchen/Semmeln, belein mei tsiis of skinke mar ek wol ris wat swiets (hunich, jam ensfh.) en dêrby faak in sean aai. By it moarnsbrochje wurdt ornaris kofje (yn Noard-Dútslân tee) of molke dronken.
Keppeling om utens
🇪🇺
Nijdjip (Suwâld)
thumb|260px|It Nijdjip yn 'e himrik fan Suwâld It Nijdjip is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De feart rint fan Tytsjerk nei it suden en komt súdwest fan Suwâld út yn it Skalkedjip, in ûnderdiel fan it Prinses Margrietkanaal.
De namme Nijdjip is sûnt 15 maart 2007 de offisjele namme en ferfong doe de eardere offisjele namme Nieuwe Diep.
Rhijnspoarwei
De Rhijnspoarwei is de spoarline fan Amsterdam nei Elten, it is de earste spoarline dy't oanlein is troch de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij; Elten is in plak yn Dútslân op 25 km fan Arnhim. De line is mei wat wizigingen noch altyd yn gebrûk; it trajekt Amsterdam – Utert – Arnhim is in wichtige skeakel yn it Nederlânske intercitynetwurk, en it part nei Elten is in wichtige ferbining mei Dútslân.
Skiednis
De spoarline fan Amsterdam Weesperpoarte nei Utert en Arnhim waard oanlein tusken 1843 en 1845. Foar de spoarbreedte keas men ynearsten foar deselde breedte as de HIJSM by de oanlis fan de Alde Line brûkt hie, nammelik 1945 mm. Om oanslute te kinnen op it Dútske spoarnet wie lykwols it dêr brûkte spoarbreedte fan 1435 mm nedich. Om dizze reden waard de breedte fan de spoarline oanpast ta, wat wy no it normaalspoar neame foardat it trajekt nei de Dútske grins oanlein waard. Yn 1855 waard de Rhijnspoarwei op it Dútske spoarweinet oansletten. Dat jier lei de maatskippij ek in sydtûke nei Rotterdam oan. Hjirmei waard Utert it earste stasjon dêr't meardere spoarlinen by elkoar kamen.
Yn 1869 lei de maatskippij tusken Breukelen en Harmelen noch in ferbiningsbaan oan, om sa streekrjocht treinferfier tusken Amsterdam en Rotterdam mooglik te meitsjen en sa de konkurrinsjeposysje tsjinoer de HIJSM te ferbetterjen.
Yn 1889 kaam it nije Amsterdamske Sintraal Stasjon ree. Hjir kamen de spoarlinen fan de HIJSM, de Alde line, de Easterspoarwei en Steatsline K út Noard-Hollân byinoar. De NSR bleau lykwols foarearst gebrûk meitsjen fan it kopstasjon Weesperpoarte. Al wie der yn 1880 in ferbiningsbaan oanlein nei it tydlike Stasjon Amsterdam Oosterdok. Nei de iepening fan it Sintraal Stasjon makken benammen ynternasjonale treinen gebrûk fan dizze ferbiningsbaan. Der waard lykwols ek noch opholden op it kopstasjon Weesperpoarte en spesjaal foar de earste en lêste kilometers waard dan in ekstra lokomotyf oan de oare kant fan de trein set om tiidferlies troch rangeren foar te kommen. Letter yn 1889 waard de NRS oernaam troch de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS). Dit hie ta gefolch dat de HIJSM it rjocht krige op it meibrûken fan in tal spoarlinen fan de SS, wêrûnder de spoarline nei Rotterdam.
Yn it ramt fan de Spoarweiwurken East waarden yn de jierren tritich de leechlizzende spoarlinen yn Amsterdam-East ferfongen troch hege spoaren. De oerwegen waarden dêrby ferfongen troch fiadukten. It leechlizzende stasjon Weesperpoarte en de ferbiningsbaan tusken it stasjon en it Sintraal Stasjon waarden dêrby sletten. De funksje fan it stasjon waard oernaam troch it Amstelstasjon dat in kilometer fierder, op de nije spoardyk, boud waard. Mei de Spoarweiwurken East waard ek de ferbiningsbaan tusken Duivendrecht en it rangearterrein yn de Watergraafsmeer yn gebrûk naam.
Yn 1976 waard tusken Duivendrecht en Abcoude de ferhege spoarbaan yn gebrûk naam dy't tegearre mei de Eastline fan de Amsterdamske metro oanlein waard. Dêrby waard de spoarbaan nei it easten ferlein, wêrby't de metro de binnenste spoaren brûkte en de treinen de bûtenste spoaren. Oant Abcoude waarden alle oerwegen ferfongen troch fiadukten. Dêr't de wegen en fytspaden pas begjin jierren 80 oanlein waarden súdlik fan Holendrecht en yn de lettere De Hoge Dijk laten de lêste fiadukten de earste jierren oer "neat". Ien fan de fiadukten wie foarsjoen foar it trochlûken fan de Rykswei 6 fan Knooppunt Muiderberg oant Knooppunt Holendrecht, en biedt no romte oan in sleat en in fytspaad.
It Amstelstasjon ferlear syn funksje as ynhelstasjon en fertrekstasjon fan de autoslieptrein en de middelste spoaren giene nei de metro wat ek op it nije stasjon Bijlmer it gefal wie. Abcoude, dêr't de spoaren efkes foar it Gein nei it meanfjild ôfsakken, krige in nij stasjon mei 4 spoaren en 2 eilânperrons en naam de funksje fan it Amstelstasjon oer as ynhelstasjon.
Elektrifikaasje
Tagelyk mei de bou fan de Spoarwurken East waard in wichtich part fan it Nederlânske spoarnet, it saneamde Middennet Elektrifisearre. Omdat de hiele Rhijnspoarwei ta it Middennet hearde, waard de spoarline al foar de Twadde Wrâldkriich Elektrifisearre. Yn 1938 koe fan Amsterdam oant Arnhim mei elektrysk materieel riden wurde. Twa jier letter waard it oanslutende trajekt Arnhim - Nimwegen elektrysk berydber. Yn 1950 folge de ferbiningsbaan nei de Watergraafsmeer. Trije jier letter folge it trajekt Arnhim - Arnhim Felperpoarte as ûnderdiel fan de elektrifikaasje fan de Steatsline A. Yn 1966 waard op it lêst it oerbliuwende trajekt Arnhim Felperpoarte - Emmerich elektrifisearre.
Yn Emmerich wie oant 25 septimber 2014 fan in tal spoaren de boppeliedingspanning omskeakelber. Ut Nederlân wei wie dit 1500 folt en út Oberhausen wei is dat 15.000 folt. Hjirtroch koe de lokomotyf fan de trein op in wachtspoar set wurde. Nei it feroarjen fan de boppeliedingspanning kaam in oare lokomotyf foar de trein en koe dy de reis folbringe.
De lokomotiven fan de Betuwerûte skeakelen by Zevenaar oer fan de liedingsspanning fan 25.000 folt op liedingsspanning fan 1500 folt en giene hjirmei troch ta Emmerich, dêr't se wer oerskeakelen op de Dútske liedingspanning fan 15.000 folt.
Befeiliging
De spoarline is as inkelspoar oanlein. Ynearsten wie der gjin blokstelsel, mar yn 1869 waard, nei oanlieding fan in ûngelok yn 1868 wêrby't tusken Breukelen en Maarssen in frachttrein yn folle faasje efterop in sneltrein ried, dy't stilstie foar in defekt, it "Spagnoletti-systeem" oanlein. Dit waard letter ferfongen troch "blokstelsel II" of "blokstelsel III". Hast alle stasjons op 'e line hiene, lykas yn hiel Nederlân, in opstelplak, en wiene befeilige mei in post T en I of mei meardere seinhuzen. Oan de frije baan wiene op de Rhijnspoarwei tuskenblokken dy't bemanne waarden troch blokwachters. By de line lâns stiene boppedat ferskate baanwachters wenningen foar it betsjinjen fan it blokstelsel en de spoaroergongen.
Nei 1945 en 1946 waarden op it baanfak tusken Utert en Arnhim earmseinen ferfongen troch ljochtseinen fan it type ljochtseinstelsel '46. In hichte seinpeal op de frije baan en de stasjons krigen in 3 hichte ljochtsein. Nei it ynfieren fan it automatysk blokstelsel waarden de blokposten by de frije baan del oerstallich. Yn 1949 kaam it ljochtseinstelsel '46 folslein yn gebrûk op it baanfak tusken Utert en Arnhim.