cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aken
Aken hat in lange skiednis en in ferneamde Dom. Aken wie it plak dêr't Karel de Grutte it leafst residearre, en letter it plak dêr't de Roomsk-dútske keningen harren kroane lieten. It is teffens in yndustriëel sintrum yn in gebiet dêr't stienkoal dylge wurdt en in wichtich spoarknooppunt mei oansluting op it hegefaasjespoar nei Keulen en Luik en de Montzenrûte nei de haven fan Antwerpen. It fleanfjild fan Aken, Maastricht Aachen Airport, leit yn Nederlân, sa'n 30 km fan de stêd, tichteby it Limburchske Beek.
De RWTH Aken (Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule) is ien fan de wichtichste technyske universiteiten, fral foar wurktúchboukunde, auto- en produksjetechnyk.
It pleatslik dialekt, it Akensk dialekt (Oecher Platt), is in Middelfrankysk Ripuarysk regiolekt mei ynfloeden út it oanswettende Limburchsk wei. Aken leit krekt besuden de Benrather liny, dy't it Heechdútsk fan oare Westgermaanske talen skiedt. As in Rynlânske stêd is Aken, tegearre mei Keulen, Düsseldorf, en Mainz ien fan de plakken dêr't it karnaval gruts fierd wurdt. In spesialiteit út Aken wei, is de Aachener Printen in soarte fan koeke.
Etymology
De namme Aken (Aachen) komt fan it Aldheechdútske Ahha, dat "wetter" of "stream" betsjut, lykas it Latynske aquae, dy't nei de hjitte boarnen ferwiist. Der wennen 5.000 jier lyn, yn it Neolitikum, al minsken, fanwegen dy waarmwetterboarnen. De Romeinske namme fan it plak waard Aquae Granni, itjinge "wetter fan Grannus" betsjut, ferwizende nei de Keltyske god fan it ljocht en it genêzen, dy't dêr oanbidden waard. It wurd waard Åxhe yn it Waalsk en Aix yn it Frânsk, en letter Aix-la-Chapelle nei't Karel de Grutte syn paltskapel dêr oan de ein fan de achtste iuw bouwe liet. Hy makke de stêd ta de haadstêd fan it Karolingyske Ryk.
As in stêd mei waarmwetterboarnen hat Aken it rjocht en neam himsels Bad Aachen, dochs waard der besletten dat net te dwaan, om't de namme oars net boppe yn de alfabetyske folchoarder stiet.
Iere skiednis
thumb|Romeinen fine de waarmwetterboarnen Op it plak dêr't Aken hjoed-de-dei leit, wie der al bewenning yn it Neolitikum (3000-2500 f.Kr.) en yn de brûnstiid (1600 f.Kr.). Yn de izertiid fêstigen Kelten harren yn it gebiet, dêr't de waarmwetterboarnen yn de sompige delling fan Aken harren nei alle gedachten oanlutsen. Hja oanbidden de god fan it ljocht en it genêzen, Grannus, dêre.
Om 375 hinne, doe't it Grutte Folkeferfarren begûn, rûn it Romeinske gesach yn it neigean, en waarden de badhuzen en oare iepenbiere gebouwen, mank mei de villae rusticae yn de omkriten, ferneatige. De lêste Romeinske munten dy't yn it gea fûn waarden, komme fan 375-383. Rome luts syn troepen werom út de omkriten wei, mar de stêd bleau wol bewenne. Om 470 hinne kaam de stêd yn hannen fan de Ripuaryske Franken, dy't harren haadstêd yn Keulen hiene.
Midsiuwen
thumb|Model fan de keizerspalts thumb|De bou fan Aken troch [[Jean Fouquet]]
Nei de Romeinske tiid liet Pepyn de Koarte in kastiel yn de stêd bouwe, omreden fan de waarme boarnen, en om't it strategysk tusken it Rynlân en noardlik Frankryk yn lei. Eginhard neamt dat yn 765/766 Pepyn de krysttiid en peaske yn Aquis villa trochbrocht (Et celebravit natalem Domini in Aquis villa et pascha similiter, "en hy fierde krysttiid yn it plak Aquis, en ek peaske"). It kastiel moast dus grut genôch west hawwe om de keninklike hofhâlding foar ferskate moannen ûnderhâlde te kinnen. Yn 768 doe't Karel de Grutte kroand waard ta kening fan de Franken, fierde er foar it earst kryst yn Aken. Hy hold tige fan it plak en liet der in keningspalts bouwe. Letter liet er dêr in kapel by bouwe, dy't it hert fan de lettere Dom fan Aken wie. Om te genietsjen fan de genêskrêftige waarme boarnen bleau Karel fan 792 oant syn dea yn 814 de measte winters yn Aken. Aken waard it politike sintrum fan it Karolingyske Ryk. Doe't er ferstoar, waard er begroeven yn in tombe yn de kapel dy't er bouwe liet.
Der waarden yn dy tiid ek in soad manuskripten opmakke yn Aken.
Yn 936 waard Otto I ta kening fan it Eastfrankyske Ryk kroand yn de paltskapel. Aken waard oanfallen en plondere yn 978 troch Westfrankyske troepen ûnder lieding fan harren kening Lotarius (941-986). Keizer Freark Barbarossa liet tusken 1172 en 1176 in muorre om de palts en de stêd Aken hinne bouwe. Yn de folgjende 500 jier waarden de Roomsk-dútske keningen, dy't oer it Hillige Roomske Ryk hearskje moasten, kroand yn Aken. De oarspronklike kroaningshal, dy't troch Karel de Grutte boud waard, waard ôfbrutsen, en yn 1330 ferfongen troch it hjoeddeistige stedhûs. De lêste kening dy't dêr kroand waard, wie Ferdinand I yn 1531.
Yn de Midsiuwen wie Aken in stêd fan grut belang foar de pleatslike ekonomy, om't it net al te fier fan Flaanderen ôf lei en op wichtige hannelsrûten lei. De stêd wie in frije ryksstêd, dy't streekrjocht ûnder de keizer foel. Lykwols hie de stêd bûten syn gebiet net al tefolle macht, allinnich oer it oanswettende Burtscheid, dy't troch in Benediktynske abdij bestjoerd waard. Al it ferkear dat fan en nei Burtscheid gie, moast troch it "Ryk fan Aken" gean. Sels yn de lette achttjinde iuw waarden se ferbean in dyk te bouwen nei it oanbuorjende hartochdom Gulik. De stêd Aken stjoerde in nustje soldaten der op ôf en jei de dykbouwers fuort.
Iermoderne tiid
thumb|Aken yn 1690 thumb|It hjoeddeistige swimbad fan de Elisabethhalle It belang fan Aken rekke fan de sechtjinde iuw ôf yn it neigean, ûnder mear troch de Reformaasje en de Tachtichjierrige Kriich dy't yn de tichteby lizzende Nederlannen oan it spyljen wie. Keizer Rudolf II fan it Hillige Roomske Ryk ferballe yn 1598 alle protestanten út de stêd wei. Fierder waarden de kroanings tenei dien yn Frankfurt ynstee fan yn Aken. De reden dêrfoar wie dat Aken net mear yn it sintrum fan it Hillige Roomske Ryk lei, mar suver oan de râne. De stêd hie ek bot te lijen fan de Godstjinstkrigen fan Jeropa dy't dêrnei folgen. Yn 1656 wie der in grutte stedsbrân dy't it grutste part fan de stêd yn de jiske lei. Dêrnei waard de stêd weropboud, benammen yn barokkestyl.
De stêd boude fan it midden fan de santjinde iuw ôf in reputaasje op as kueroarde. Dêrnjonken krige de stêd ek in reputaasje troch de hoemannichte prostitúsje dy't dêrtroch ûntstie. De grutste oarsaak foar minsken en sykje genêzing wie ynearsten syfilis en oan de ein fan de njoggentjinde iuw wie de grutste oarsaak reumatyk.
Aken wie ek it plak fan in stikmannich kongressen en fredesferdraggen yn de santjinde en achttjinde iuw.
Yn 1794 hold de frije ryksstêd Aken op te bestean, om't Frânske troepen de stêd doe besetten.
Moderne tiid
Op 9 febrewaris 1801 waard by de Frede fan Lunéville de gânse westigge fan de Ryn fan it Hillige Roomske Ryk ôfstien oan Frankryk, dus Aken kaam ûnder Frânsk foech. Yn 1815 kaam Aken, nei it Kongres fan Wenen by it Keninkryk Prusen te hearren, as part fan de Prusyske Rynprovinsje.
Yn it midden fan de njoggentjinde iuw kaam de yndustrialisaasje op gong en dêrmei waarden de âlde midsiuwske wetten oangeande de hannel en produksje fan de stêd ferfongen. Alhoewol't de Frânsen it bestjoer yn de stêd yn 1801 yngripend feroaren, ek om't Aken it haadplak fan it departemint fan de Roer waard, wie de ynstelling fan it bestjoer fan de stêd noch net feroare. Nei't Prusen de stêd yn 1815 oernaam, wie Aken oant de ein fan de njoggentjinde iuw op sosjaal en polityk mêd ien fan de meast efterbleaune stêden fan it lân.
Yn 1838 waard it spoar fan Keulen nei Belgje ta, oer Aken oanlein. Yn 1880 hie de stêd 80.000 ynwenners. De stêd wie tige oerbefolke en de hygiëne wie ôfgryslik, alteast oant 1875 ta doe't de midsiuwske stedsmuorren ôfbrutsen waarden. Dêrnei waard der in wenwyk beëasten de stêd boud, mei bettere wenten en dêr't ôffier better regele waard. Yn desimber 1880 krige de stêd yn tramnetwurk, dy't yn 1895 elektrifisearre waard. Ek waard de stêd in wichtich produksjesintrum fan treinen, izer, spjelden, nullen, knopen, tabak, wollen guod en side. Yn 1890 waard it ynwennertal fan 100.000 helle.
Nei de Earste Wrâldkriich waard Aken oant 1930 troch de Alliearden beset, mank mei de rêst fan Dútslân bewesten de Ryn. Aken wie ien fan de stêden dy't belutsen wiene by de koartlibjende Rynlânske Republyk. Op 21 oktober 1923 naam in bewapene mannichte it stedhûs oer. Itselde barde yn Mönchengladbach, Duisburg en Krefeld. Dy republyk duorre krapoan in jier.
Twadde Wrâldkriich
thumb|Amerikaanske soldaten komme oan yn Aken Aken rekke swier skeind yn de Twadde Wrâldkriich. Twa bombardeminten op 11 april 1944 hawwe neffens skriuwer Jörg Friedrich yn The Fire (2008) de stêd "alhiel ferneatige". By it earste bombardemint kamen 1.525, mei 212 bern ynbegrepen, minsken om it libben, en waarden seis sikehûzen bombardearre. By it twadde bombardemint waarden twa treinstasjons ferneatige en 207 minsken kamen dêrby om it libben. 15.000 minsken rekken dakleas. De bombardeminten skeinden ek Aken-Eilendorf en Aken-Burtscheid.
De stêd en syn ommelannen leine ûnder oanfal fan 12 septimber oant 21 oktober 1944 troch de Amerikaanske 1e Ynfantery Difyzje, mei help fan de 3e Pantserdifyzje út it suden wei. Op 13 oktober kaam de Twadde Pantserdifyzje út it noarden wei en kaam oan yn Würselen, wylst de 30e Ynfantery Difyzje in krúsjale rôl op 16 oktober spile hie om de stêd te besingeljen. Mei fersterkings fan de 28e Pantserdifyzje setten se de Slach om Aken fuort as strjitfjochterijen yn de stêd sels, dy't sterk troch de Dútsers ferdigene waard. Op 21 oktober joech de Dútske garnizoen him lang om let oer.
Aken wie de earste Dútske stêd dy't yn Alliearde hannen foel, en syn ynwenners seagen de Alliearde soldaten as befrijers. Itjinge wat der noch fan de stêd oer wie waard ferneatige, op guon plakken folslein, troch Amerikaanske artillery en troch de Waffen-SS dy't de stêd besochten te ferdigenjen. Skansearre gebouwen wiene ûnder oaren de midsiuwske tsjerken fan Sint-Foillan, Sint-Paulus en Sint-Nikolaas, en it stedhûs. De Dom fan Aken wie lokkich net skeind. Nei de striid wiene der mar 11.1139 ynwenners yn de stêd, wylst de rêst evakuearre waarden. De earste boargemaster dy't troch de Alliearden oansteld waard, Franz Oppenhoff, waard lykwols fermoarde troch in SS-kommando-ienheid. Aken waard troch Amerikaanske, Britske en Belgyske troepen beset.
21e iuw
Aken ûntjoech him as in mulpunt fan technology. De RWTH Aken (Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule) is ien fan de wichtichste technyske universiteiten, benammen foar wurktúchboukunde, auto- en produksjetechnyk, allyksa foar ûndersyk, en it akademysk sikehûs Klinikum Aachen, dy't ien fan de grutste medyske sintrums fan Jeropa is.
Joadske mienskip
thumb|Utsicht op de âlde synagoge nei't er op [[Kristallnacht fernield waard]] Yn de Romeinske tiid wie der in warbere Joadske mienskip yn Aken. Yn de Karolingyske tiid libbe der in Joadske mienskip om de keningspalts hinne. Yn 797 reizge Isaäk, in Joadske keapman, mei twa ambassadeurs fan Karel de Grutte nei it hof fan Harun al-Rassud. Hy kaam yn 802 yn Aken werom mei in oaljefant, neamd Abdul-Abbas, as kado foar keizer Karel. Yn de trettjinde iuw bekearden der in soad Joaden ta it kristendom, sa't it yn de register fan de Dom fan Aken beskreaun stiet. Yn 1486 joegen Joaden keizer Maksimiliaan I geskinken by syn kroaning. Yn 1629 waard de Joadske mienskip fan Aken út de stêd wei ferballe. Yn 1667 mochten seis Joaden weromkomme. De measte Joaden fan Aken setten harren nei wenjen yn it oanbuorjende plak Burtscheid. Op 16 maaie 1815 bewiisde de Joadske mienskip yn syn synagoge syn eare oan de Prusyske kening Freark Willem III. Yn 1851 waard der grûn bemachtige foar in Joadske begraafplak. Yn 1933 wennen der 1345 Joaden yn Aken. De synagoge waard op Kristallnacht yn 1938 fernield. Yn 1939 wiene der nei it ferfarren en arrestearjen 782 Joaden yn de stêd. Nei de Twadde Wrâldkriich wiene der noch 62 oer. Yn 2003 wennen der wer 1434 Joaden yn de stêd. Yn Joadske teksten wurdt Aken as Aish of Ash (אש) oantsjutten.
Geografy
Aken is de meast westlike stêd fan Dútslân, en leit tichteby it trijelannepunt fan Dútslân, Nederlân en Belgje. Aken leit nettsjinsteande dat yn it midden fan de Euregio Maas-Ryn. It plak Faals, krekt oer de grins yn Nederlân, leit 6 km fan it sintrum fan Aken ôf, wylst de Nederlânske stêd Hearlen, en Eupen, de haadstêd fan de Dútsktalige Mienskip yn Belgje, allebeide likernôch 20 km fan it sintrum fan Aken ôf lizze. Aken leit oan it begjin fan de iepen delling fan de Wurm, dy't hjoed-de-dei yn kanalisearre foarm troch de stêd hinne rint, en is dêrmei part fan it Maasbekken. De stêd leit likernôch 30 km benoarden de Hege Feanen, dy't de noardlike igge foarmje fan de Eifel.
De gemeente Aken hat in lingte fan it noarden nei it suden fan 21,6 km en 17, 2 km fan it easten nei it westen. De totale lingte fan de gemeentegrins is 87,7 km lang, dêr't 23,3 km de grins mei Belgje, en 21,8 km de grins mei Nederlân fan foarmje. It heechste punt fan de gemeente is 410 meter heech en leit yn it uterste súdeasten fan de gemeente. It leechste punt fan de gemeente hat in hichte fan 125 meter boppe seenivo en leit op de grins mei Nederlân.
Klimaat
Aken en omkriten hawwe in seeklimaat, Cfb neffens de klassifikaasje fan Köppen, mei fochtich waar, mylde winters en waarme simmers. Troch syn lizzing benoarden de Eifel en de Hege Feanen, en troch de wyn dy't dêrtroch it meast út it westen wei komt, hat Aken in hegere reindelslach (trochsneed 805 mm yn it jier) as bygelyks yn Bonn (669 mm yn it jier). De trochsneed temperatuer yn jannewaris is 3°, wylst er yn july 18,5° bedraacht. Delslach komt yn gelikense ferhâlding it hiele jier troch.
Om't de stêd omjûn is troch heuvels, en dêrtroch winliken yn in delling leit, wurdt der gauris in laach smog foarme.
Stedsyndieling
thumb|Stedsyndieling fan Aken De gemeente Aken bestiet út sân dielgemeenten, elts mei harren eigen bestjoer, en 50 wiken:
Buorgemeenten
De folgjende gemeenten grinzgje oan de gemeente Aken mei de klok mei fan it noardwesten ôf:
Geology
thumb|Lagen sân- en kalkstien fan it Devoan ûnder de Sint-Adalbertustsjerke yn Aken De geology fan Aken hat in heterogeen struktuer. It âldste stiente fan it gebiet ûnder de stêd komt fan it tiidrek fan it Devoan en befettet karboane sânstien, klaaistien en kalkstien en is part fan it Rynlânsk Laaiplato. Yn it Pennsylvanium, in subtiidrek fan it Karboan, waard troch kompresje berchtmen foarme as gefolch fan de Hersynyske orogenese. Nei dat barren, oer in tiidrek fan sa'n 200 miljoen jier, platte it gebiet stadichoan ôf.
Yn it tiidrek fan it Kryt, berikte it seewetter fan de Noardsee it berchgebiet by Aken, dêr't sediminten fan klaai, sân en kalk by efterlitten waarden. Wylst it klaai, dy't it grûnwurk foarme fan de klaaibakkerij yn it tichteby lizzende Raeren, yn it legere gea fûn waard, binne der sân- en kalkôfsettings yn de heuvels fan it Akenske Bosk en de Lousberg. Mear resinte sedimintaasje fûn plak yn it noarden en easten fan Aken troch rivier- en wynbewegings yn it Tertiêr en it Kwartêr.
Troch de fulkanyske kompresje as gefolch fan de Hersynyske orogenese, ûntstiene der wol mear as 30 waarmwetterboarnen yn Aken en Burtscheid. Boppedat leit Aken boppe op in breukline dêr't troch de platetektonyk ierdskoddings by ûntsteane. Guon grutte ierdskoddings binne dy fan Düren yn 1756 en fan Roermond yn 1992, dy't tagelyk de swierste ierdskodding fan Nederlân wie.
Dom fan Aken
thumb|De [[Domtsjerke fan Aken]]
De Dom fan Aken waard boud yn opdracht fan Karel de Grutte en mei de bou dêrfan waard úteinset yn 796. Hy wie ree yn 798 en wie doe de grutste katedraal benoarden de Alpen. Hy waard boud troch Odo fan Metz en waard neimakke nei de Basilyk fan San Vitale fan Ravenna yn Itaalje. De katedraal waard yn Karolingyske styl boud mei moarmeren muorren en mozaiken yn de koepel. Karel de Grutte waard nei syn dea yn de katedraal begroeven en leit der hjoed-de-dei noch hieltyd. De katedraal waard yn de iuwen dêrnei útwreide mei in unyk en nijsgjirrich griemmank oan boustilen. De katedraal wie it plak dêr't 600 jier lang de Roomsk-dútske keningen kroand waarden. De katedraal is hjoed-de-dei in UNESCO-wrâlderfgoed.
Skatkeamer fan de Dom
De skatkeamer fan de Dom fan Aken is in museum fan tsjerklike en midsiuwske keunst dy't mei de Dom fan Aken te krijen hawwe. Yn it museum binne ien fan de wichtichste en bêst bewarre tsjerkeskatten fan Jeropa, benammen midsiuwske keunst. De skatkeamer heart tegearre mei de Dom ta it UNESCO-wrâlderfgoed. It museum is eigendom fan it Bisdom Aken, mar wurdt beheard troch it Akenske domkapittel.
Stedhûs
thumb|It Stedhûs fan Aken It Stedhûs fan Aken is it âlde riedhûs fan de stêd. Hy waard boud yn 1330 en leit foar de Dom oer tusken de pleinen Katschhof en Markt. Hy is, njonken de Dom, it meast foaroansteande gebou yn it sintrum fan de stêd. Ien toer, de Granusturm, komt út de tiid fan Karel de Grutte wei. De Kroaningsseal yn it stedhûs waard eartiids brûkt foar it kroaningsmiel dy't folge op de kroaning fan de Roomsk-dútske keningen.
Oare besjenswurdichheden
thumb|Carolus Thermen mei mineraalwetter fan 47° út de Roazeboarnen wei
Fierder binne der noch oare opmerklike santjinde en achttjinde iuwske gebouwen, benammen yn barokke styl dy't typysk is foar dy omkriten. Ek binne der noch in stikmannich standbylden, monuminten, parken, begraafplakken, ensafuorthinne. Guon museums binne it Suermondt-Ludwig-Museum, dy't in samling byldzjende keunsten befettet, en it Couven-Museum, dy't ynrjochte is mei achttjinde en njoggentjinde iuwske stylkeamers mei Akensk-Luikske meubelstyl.
Ekonomy
thumb|It undersyksintrum fan Ford thumb|Leveringsbuske fan DHL fan Streetscooter fan it merk Work Aken is it sintrum foar de koalmynyndustry yn de omkriten. Produkten dy't yn Aken makke wurde, binne ûnder oaren elektrysk guod, tekstyl, glês, rubberprodukten, meubels, metaalprodukten, masinen, gemyske produkten, plastik, kosmetika, nullen, spjelden, en itensguod lykas sûkerarje en snobbersguod.
Elektryske auto's
Yn juny 2010 rjochten Achim Kampker en Günther Schuh it bedriuw Street Scooter GmbH op. Yn augustus 2014 waard it ta StreetScooter GmbH omneamd. It begûn ynearsten as in privee-ûndersyksinysjatyf op de RWTH-Universiteit, dat letter in selsstannich bedriuw waard. Kampker wie tagelyk ek de stifter en foarsitter fan de European Network for Affordable and Sustainable Electromobility. Yn maaie fan 2014 waard troch it gemeentebestjoer fan Aken buorkundich makke dat de gemeente en de sparbank Aachen elektryske reauwen fan it bedriuw besteld hiene. Yn ein 2014 wurken der likernôch 70 minsken dy't 200 reauwen yn it jier makken op it plak fan Waggonfabrik Talbot, it eardere Talbot/Bombardierfabryk yn Aken.
Yn desimber fan dat jier kocht Deutsche Post DHL Group StreetScooter, dy't dêrnei noch hieltyd ûnder syn eigen merknamme operearjen bleau. Yn april 2016 waard bekend makke dat der 2000 elektryske buskes ûnder de merknamme Work foar de ein fan it jier produsearre wurde soene.
Yn 2015 waard e.Go Mobile troch Günther Schuh oprjochte, dy't yn april 2019 mei it meitsjen fan de e.Go Life elektryske passazjiersauto's úteinsette.
Yn april 2016 makke StreetScooter GmbH bekend dat se harren produksje ta likernôch 10.000 reauwen it jier yn Aken opskale soene, begjinnende yn 2017.
Underrjocht
thumb|It haadkantoar fan RWTH Aken De RWTH Aken {Rheinisch Westfälische Technische Hochschule Aachen) is mei mear as 45.000 studinten ien fan de grutste en wichtichste universiteiten yn Jeropa en de grutste technyske universiteit fan Dútslân. Hy waard yn 1870 oprjochte mei as doel ynzjenieurs foar it net fier ôf lizzende Roergebiet op te lieden. It is hjoed--de-dei in ûndersyksuniversiteit en hat 144 stúdzjefakken.
Fierder is der de FH Aachen - Aachen University of Applied Sciences mei 15.000 studinten en 250 professors. De technyske skoalle fan it Dútske leger is fêstige yn Aken. Ek binne der fêstigings fan de Katholische Hochschule Nordrhein-Westfalen en de Hochschule für Musik und Tanz Köln.
Sport
De jierlikse CHIO (Frânsk: Concours Hippique International Officiel) is it grutste rutersportevenemint fan Dútslân. Aken organisearre ek de Wrâldruterspullen yn 2006. De pleatslike fuotbalklup, Alemannia Aachen, spilet yn de Regionalliga West, de fjirde difyzje fan Dútslân.
Fleantúch
It fleanfjild fan Aken is it ynternasjonale fleanfjild Maastricht Aachen Airport, dy't beide Maastricht en Aken tsjinnet, en 28 km benoardwesten Aken leit yn de Nederlânske provinsje Limburch.
Trein
thumb|It Sintraal Stasjon (Hauptbahnhof) It Sintraal Stasjon (Hauptbahnhof) fan Aken waard yn 1841 boud en hat ferbinings oer it spoar mei Keulen, Düsseldorf en Luik. Ek stopje de treinen fan ICE fan de hegefaasjeline fan Brussel oer Keulen nei Frankfurt en fan Thalys fan Parys nei Keulen yn Aken. Fierders binne der fjouwer lytsere stasjons: Aachen West, Aachen Schanz, Aachen-Rothe Erde en Eilendorf dêr't stadigere treinen stopje. Aachen West waard wichtiger troch it útwreidzjen fan RWTH Aken.
Bus
Aken hat in stedsbusnetwurk, ASEAG (Aachener Straßenbahn en Energieversorgungs AG), mei 68 busrûten oer in totale lingte fan 1248 km. Guon busrûten rinne oer de grins mei Nederlân en Belgje hinne.
Auto
It knooppunt Aken ferbynt de A4 fan Keulen nei de Nederlânske grins rjochting Hearlen, de A44 fan Düsseldorf nei de Belgyske grins rjochting Luik en de A544, dy't it knooppunt mei it sintrum ferbynt.
Kultuer
thumb|Typyske Akenske strjitte mei iertweintichste iuwske huzen fan de [[Gründerzeit]] thumb|Mear huzen út de Gründerzeit De Scotch Club yn Aken wie de earste diskoteek yn Dútslân, dy't iepen wie fan 19 oktober 1959 oant 1992. Klaus Quirini wie as DJ Heinrich de earste DJ ea. De blackmetalsêne fan Aken is ien fan de meast warbere yn dútslân mei bands lykas Nagelfar, The Ruins of Beverast, Graupel en Verdunkeln. De spesjaliteit fan Aken is de Aachener Printen, in soarte fan breakoeke, dy't troch it brûken fan swiete sjerp ferskilt fan oare Dútske breakoeken.
Dialekt
Aken leit oan de westlike ein fan de Benrather liny, in isoglosse dy't it Heechdútsk yn it suden fan de oare Westgermaanske talen yn it noarden skiedt. It pleatslike dialekt fan Aken, it Oecher Platt, heart ta de Ripuaryske dialekten.
Stasjon Tilburch Reeshof
Stasjon Tilburch Reeshof (Tbr) is in spoarweistasjon yn de stêd Tilburch yn de provinsje Noard-Brabân en waard iepene yn 2003 oan de Steatsline E (Breda - Maastricht). It is iepene om de ûntsluting fan de Vinex-wyk de Reeshof te ferbetterjen. It stasjonsgebou is fan de hân fan arsjitekt Th.J.B. Fikkers, in gebou dat eins net folle mear is as in fergrutte abry.
Heineken
Heineken is in Nederlânske bierbrouwerij, dy't húsmannet yn Amsterdam. De bierbrouwerij waard op 16 desimber 1863 oprjochte troch Gerard Adriaan Heineken. It is de tredgrutste brouwerij fan de wrâld nei Anheuser-Busch InBev en SABMiller. De Heineken Holding N.V. is de grutste oandielhâlder mei 50,005 persint, dy't foar 58,78 persint troch L’Arche Green N.V. hifke wurdt. L’Arche Green is foar 88,42 persint yn hannen fan it neiteam fan Alfred Heineken.
Eintracht Frankfurt
Eintracht Frankfurt is in sportklup yn Frankfurt yn Dútslân. De klup waard stifte op 8 maart 1899, yn earsten allinnich foar fuotbal. Yn 1959 waard Eintracht kampioen fuotbaljen fan Dútslân.
Piet Jetze Faber
Faber ferbettere de 876 punten fan Hotze Schuil yn it ivich keatsklassemint ta 885 en is dêrmei de suksesfolste keatser ea. Fan fan 1975 oan en mei 1990 hat er acht kear de PC wûn en as iennichste hat er fjouwer kear kening fan de PC west.
Nei it keatsen is Faber aktyf bleaun as hurdrinner. Fierders is er sûnt 2004-2004 rayonhaad yn It Bilt by de Alvestêdetocht.
Tsjalling fan Eysinga (1603-1658)
Tsjalling fan Eysinga (1603 - Raerd, 22 april 1658) wie deputearre fan Fryslân en grytman fan Raerderhim.
Altroaze
thumb|225px|Struktuer fan altroaze Altroaze (C<SUB>6</SUB>H<SUB>12</SUB>O<SUB>6</SUB>) is in monosacharide mei seis koalstof atomen en aldehyde kloft. It lost op yn wetter en lost hast net op yn metanol. D-Altroaze komt net yn de natuer foar, mar de L-fariant is fûn yn de baktearje Butyrivibrio fibrisolvens.
Erytroaze
thumb|150px|Erytroaze Erytroaze (C<SUB>4</SUB>H<SUB>8</SUB>O<SUB>4</SUB>) is in monosacharide mei fjouwer koalstof atomen en in aldehyde groep. It hat in molêre massa fan 120,10 g/mol en lost goed op yn wetter.
Erythrose waard foar it earst isolearre yn 1849 út rabarber troch de Frânske apoteker Louis Feux Joseph Garot (1798 -1869), en waard sa neamd fanwegen it út 'en readens skinen yn oanwêzigens fan alkalimetalen (ἐρυθρός, 'read'). <
Odense
thumb|Lizzing fan de gemeente Odense Odense (IPA: ˈoð̞ˀn̩sə]) is in gemeente en stêd yn de Deenske regio Súd-Denemark (Syddanmark).
Odense is de op twa nei grutste stêd fan Denemarken en leit sintraal yn Denemark op it eilân Fún.
Hans Christian Andersen is yn Odense berne. De stêd hat in protte museums; der is in bistetún, de Odense Zoo. De domtsjerke fan Sint-Knud is út de 13e iuw.
Ut de skiednis
thumb|Paleis fan Odense, sette litten troch [[Frederik IV fan Denemark|Fredrik IV]]
Wrâld
thumb|right|300px|In foto fan de Ierde.
Odense
Ut de skiednis
Odense is ien fan de âldste stêden fan Denemarken; yn 1988 waard har 1000-jierrich bestean fierd. De namme Odense komt fan it âld-noarske Óðinsvé, wat Odinstimpel betsjut. Yn de midsiuwen wie de dom fan Sint-Knud in plak mei in soad oanrin fan pylgers.
Wrâld
Wrâld hat in ferskaat oan betsjuttings:
Odense
Ut de skiednis
Yn de 16e iuw wie de stêd it plak fan gearkomst fan ferskate parleminten en oant 1805 wie it ek de sit fan provinsjale steaten fan Funen.
Ien fan de meast bekende gebouwen yn Odense wie de Odinstårn ('Odinstoer'). De toer waard boud yn 1935 en wie it op ien nei (de Eiffeltoer wie heger) heechste gebou fan Europa. In de Twadde Wrâldkriich is de Odinstårn lykwol opblaasd en net wer op 'en nij boud.
Odense bleau by de regionale weryndieling fan 2007 in selsstannige gemeente.
Wrâld
Religy
Ek fan de religy út binne der in tal ‘wrâlden’:
Oldhuistrastate (Moarre)
thumb|250px|Oldhuystra, boerderijcamping, Skyligerwei 4, Moarre Oldhuistrastate, of Oldhuistra State, ek wol Aldhuistra, wie in state oan de westrâne fan Moarre oan de Moarster Feart. Oer it ûntstean fan de state is neat witten.
Wrâld
Religy
Fjirder binne der hast ûneinich folle mear betsjuttings fan it wurd wrâld.
Odense
Stêdebannen
Under oaren:
Bekende ynwenners
thumb|Andersen syn hûs yn Odense
Ynwennertal
Hjirûnder in oersjoch fan it tal ynwenners fan Odense, metten op 1 jannewaris fan it jier:
Oldhuistrastate (Moarre)
Skiednis
thumb|Moarre mei states Schotanus-Halmakaart 1718 Neffens de tradysje soene de Mockemas oarspronklik fan dizze state kommme. Omtrent den jare 1370 heeft geleeft eenen Botta Mockama op syn stins ende staten in den dorpe Morra; zijn zoon zou zijn geweest Popka Mockama die ook Popka tot Morra mede genoemt, wonachtich op syn stins & staten tot Morra, heeft geleeft anno 1410; Juu Bottama fan Mockama soe in neef west hawwe, de heit fan Botta Mockama, dy't oock Botta Aldehuystra worde genoemt heeft gewoont op syn stins tot Morra anno 1440, sa seit Josias Rispens (yn syn 17e-iuwsk genealogysk hânskrift). Earst letter soene de Mockema's op Cammingha yn Ferwert, Mockema te Ie en Mockema te Ealsum kaam wêze. Botte Oldahuistra hat werklik bestien. Yn 1444 sleat er him oan by it ferbûn mei Grins en yn 1453 segele er de oarkonde oer de jiermerken fan Eastergoa mei.
Yn 1640 is de pleats fan Houtvester Burmania 'voordochter' en hat de widdo fan Gerben Martens him yn gebrûk. Yn 1698/1700 stiet Brigadier Unckel út namme fan syn oarehelte yn de belestingkohieren. Geert Tjebbes is op dat stuit gebrûker fan de 68 pûnsmiet grutte pleats dêr't alle jierren 28 floreen belesting oer betelle wurde moat. It stimkohier fan 1728 jout as eigener Mevr. Haren dy't it ferhierde oan de widdo fan Uble Swedses. By de ynfiering fan it kadaster yn 1832 is de pleats eigendom fan Nanne Pieters Benthem, lânbouwer en assessor, yn Moarra.
Herma M. van den Berg beskreau de pleats Aldhuistra as fan it kop-hals-romptype mei koart binhûs (foarhûs), dat yn it achterste diel in húshâldkelder hat mei dêrboppe in finster.
Oldhuistra hat lykwols in dwershûs fan modernere architektuer. Van den Berg hat Oldhuistra troch elkoar helle mei Nittema der neist, dy't se Eekhoff neifolgjend ferkeard lokalisearre oan de eastkant fan it doarp op it plak fan de sate Buytenwey.
Oldhuistra is anno 2018 in pleats mei 'boerderijcamping'.
Broch
thumb|Kriten dêr't brochs foarkomme In broch is in rûne, stiennen toer, mei dûbele muorren, fan soms goed 10 meter hichte. De bouwurken stamje út de Izertiid. Harren doel is net bekend. De measte brochs binne te finen op de Orkney-eilannen, Sjetlâneilannen en de lânsdouwe Caithness yn Skotlân.
De âldste brochs datearje faak al fan 600 f.Kr. De measte brochs waarden lykwols boud tusken 100 f.Kr. en 100 nei Kr. De Pikten wennen foar in grut part yn deselde kriten as de bouwers fan de brochs. De brochs kinne lykwols net oantsjut wurde as Pictic towers, sa't guonts wol hawwe wolle. De âldste fernijing fan de Pikten is nammentlik earst út 297 nei Kr. dat de Pikten kinne heechút as neisieten fan de broch-bouwers sjoen wurde.
Hooters
Skiednis
Hooters (d.w.s. Hooters, Inc.) waard yn 1983 oprjochte troch seis sakelju út Clearwater yn 'e Amerikaanske steat Floarida: Lynn D. Stewart, Gil DiGiannantonio, Ed Droste, Billy Ranieri, Ken Wimmer en Dennis Johnson. As datum foar de oprjochting keazen se mei opsetsin 1 april út, om't se der yn 't earstoan fan útgiene dat it neat wurde soe mei dit bedriuw. It earste Hooters-restaurant waard boud op it plak fan in yn ferfal rekke nachtklub yn Clearwater, dat de mannen foar in sêft pryske op 'e kop tikje kinnen hiene. Op dat plak wiene al safolle bedriuwen oer de kop gien, dat se in lyts 'begraafplak' by de foardoar oanleine mei R.I.P.-buordsjes foar alle bedriuwen dy't Hooters dêre foargien wiene. It restaurant iepene syn doarren op 4 oktober 1983. Tsjin alle ferwachtings yn waard it bedriuw in súkses.
Yn 1984 kocht Hugh Connerty de oarspronklike oprjochters út en naam Hooters oer. Datselde jiers waard Connerty sels útkocht troch Robert H. Brooks en in groep ynvestearders út Atlanta, dy't datselde jier de oprjochters fan Hooters of America, LLC waarden. Hooters, Inc., it bedriuw út Clearwater, wreide út yn Floarida en oare dielen fan 'e Feriene Steaten, en krige de kontrôle oer de restaurants yn Tampa en St. Petersburg en omkriten, oan 'e westkust fan it Floarida-skiereilân, en fierders oer alle restaurants yn 'e stêdekloft fan Chicago en ien yn Manhattan, yn New York-Stêd. Alle oare restaurants kamen ta Hooters of America te hearren, en dat bedriuw ferkocht ek franchises oan selsstannige ûndernimmers yn 'e Feriene Steaten en wreide út nei it bûtenlân.
Yn 2002 kocht Brooks in mearderheidsoandiel yn Hooters en waard er algemien direkteur fan sawol Hooters, Inc. as Hooters of America, LLC. Hy kaam op 15 july 2006 yn Myrtle Beach yn Súd-Karolina hommels te ferstjerren oan in hertoanfal. Hy hie it meastepart fan Hooters yn syn testamint fermakke oan syn soan Coby Books en syn dochter Boni Belle Brooks. Neitiid joegen 240 persoanen en bedriuwen blyk fan belangstelling om Hooters of America te keapjen. Dêrfan diene santjin in bod, wêrnei't dat tal by ûnderhannelings werombrocht waard ta acht en doe ta trije.
Uteinlik namen de erven Brooks it bod fan Wellspring Capital Management oan, mar de keap gie net troch doe't Chanticleer Holdings út Charlotte (Noard-Karolina) op 1 desimber 2010 wegere dermei yn te stimmen. Chanticleer hie Hooters yn 2006 in liening fan $5 miljoen ferskaft en dêrby it 'rjocht fan earste wegering' betongen by in eventuele takomstige ferkeap fan Hooters. Dêr makke Chanticleer no gebrûk fan, mei as gefolch dat de erven Brooks kontraktueel twongen wiene om Hooters of America ynstee foar deselde priis oan Chanticleer te ferkeapjen.
Yn 2019 ferkochten de erven Brooks Hooters, Inc. oan it ynvestearringsbedriuw Nord Bay Capital, dat TriArtisan Capital Advisors oanloek om 'e restaurantkeatling te eksploitearjen. Datselde jiers naam Nord Bay Capital ek Hooters of America oer fan Chanticleer Holdings, sadat beide bedriuwen wer yn ien hân kamen.
Beskriuwing
Hooters is in keatling fan fastfoodrestaurants, dêr't hamburgers en oare sandwiches op it menu steane, mar ek steaks, seefruchten, ferskate liflafkes dy't oan it eigentlike miel foarôf geane, en, de spesaliteit fan it restaurant, chicken wings ("hinnewjukjes"). Hast alle Hooters-fêstigings beskikke oer drankfergunnings en kinne dus bier en wyn skinke. Wêr't dat tastien is, wurdt ek sterke drank oanbean. Fierders binne yn eltse fêstiging T-shirts, truien en in ferskaat oan oare sûvenirs te keap mei it Hooters-logo derop.
Hooters wie yn 2012 aktyf yn 'e Feriene Steaten, yn de Amerikaanske ûnynkorporearre terroaria Gûam en de Amerikaanske Famme-eilannen en yn 28 oare lannen en territoaria. Anno 2016 wiene der wrâldwiid mear as 430 Hooters-restaurants en -franchisenimmers, wylst Hooters of America 160 restaurants sels yn eigendom hat. Hooters of America hat 5.600 wurknimmers, en Hooters, Inc. en franchisenimmers mei-inoar nochris mear as 10.000. Hooters makket jiers mear as $1 miljard omset.
Njonken de restaurants is der ek in Hooters Casino Hotel, dat yn 2006 iepene waard oan 'e Las Vegas Strip yn Paradise (Nevada), in foarstêd fan Las Vegas. Dat omfettet in kasino mei in oerflak fan 3.300 m² en in hotel mei 696 keamers. It is de iennichste Hooters-fêstiging dêr't klanten oernachtsje kinne sûnt yn 2007 in Hooters Inn-motel oan 'e Interstate 4-autosnelwei by Lakeland (Floarida) sloopt waard. Hooters beskikt fan 2003 oant 2006 ek oer in eigen loftfeartmaatskippij, Hooters Air, wêrfan't de fleantugen bemanne wiene troch 'gewoane' stewardessen foar it 'serieuze' wurk, mar dêr't Hooters Girls it iten en drinken servearren.
Hooters Girls
Hooters ûnderskiedt him fan oare Amerikaanske fastfoodrestaurants trochdat der gjin (manlike) obers binne, en trochdat de (froulike) servearsters allegear jonge famkes binne fan teenageleeftyd of justjes âlder. Dyselden wurde selektearre op seksuele oantreklikens, en rinne om yn in unifoarm dat bestiet út in straksittend wyt himd en in straksittende oranje nylon koarte broek, wite sokken en wite sportskuon. It leafst binne se ek noch wat wielderich foarme, mei grutte boarsten ("hooters"). Dit is in gimmick om klanten te lokjen, en hoewol't der faak tige negatyf oer dien wurdt, is it poer saaklik beskôge beslist effektyf.
By Hooters wurkje wol manlju (en minder oantreklike froulju), mar dy wurde op 'e eftergrûn holden as koks, skjinmakkers en leden fan it management. It seleksjebelied foar servearsters hat laat ta ferskate rjochtsaken wêrby't Hooters oanklage waard troch manlike sollisitanten dy't ôfwiisd wiene omreden fan har sekse; dy binne oant no ta allegear bûten de rjochter om skikt, wêrby't de klagers ôfkocht binne mei oansjenlik jildbedraggen.
Oscar (betsjuttingsside)
OSCAR kin ferwize nei:
Piter fan Eysinga
Piter fan Eysinga, (?, 1564 - Raerd, 16 jannewaris 1645), wie steatelid en grytman fan Raarderhim.
Piter wie soan fan Tsjalling fan Eysinga en fan Hylck fan Harinxma thoe Slooten. Hy waard 30 july 1602 grytman fan Raarderhim en waard folmacht op de lândei foar it kertier Eastergoa. Yn dy funksje folget er yn 1620 de lykstaasje fan Willem Loadewyk freve fan Nassau en komt yn dat jier ek foar as lid fan de Admiraliteit fan Hollân. Doe't oan Ernst Casimir, ynstee fan dy syn ferstoarne broer Willem Loadewyk, it steedhâlderskip opdroegen waard, hold Piter fan Eysinga de redefiering. Fan 1621 - 1636 wie hy bewâldfierder fan de Westyndyske Kompanjy fan de Keamer fan it Noarder Kertier. Meardere jierren wie hy lid fan de Steaten en yn 1639 en 1640 lid fan Deputearren. Hy die grif yn 1635 ôfstân fan syn gritenij foar syn soan Tsjalling en ferstoar tsjie jier letter yn 80 jierrige âlderdom op syn hûs Jongemastate te Raerd; syn lyk rêst yn de tsjerke dêr ûnder in grêfsark mei in Latynsk opskrift.
Yn 1594 boaske hy Foockel fan Heringa, (1567 - 5 maaie 1639), dochter fan Aede en fan Anna fan Roarda, en krige by har fiif bern, wêrby Aede, Hessel en Tsjalling. De âldste soan ferstoar jong en Hylck boaske mei Menne Houwerda fan Meckema.
Lea Halpern
Lea Henny Halpern (Mikuliczyn, 8 septimber 1899 - Salford (Greater Manchester), 6 novimber 1985) wie in byldzjend keunstner dy't aktyf wie as ûntwerper fan sieraden en keramist. Hja wurke yn ûnder oare Berlyn en Amsterdam.
Halpern kaam út in orterdoks-joadske famylje en waard oplaat yn Wenen, Berlyn en oan de Kunstnijverheidsschool Quellinus te Amsterdam en de Rijks Keramische School Gouda (1926-1930). Sy wie learling fan ûnder oaren Bert Nienhuis en Kurt Zimmermann. Tusken ûngefear 1930 en 1940 hie hja in atelier yn Amsterdam dêr't hja aktyf wie as pottebakker en makker fan glazuere keramyske plastiken en ek brosjes. Fan 1936 oant 1938 joech Halpern les oan de Nieuwe Kunstschool te Amsterdam, ûnder oaren Meta Rozelaar wie in learling fan har. Ein 1939 ûntflechte hja de driging fan de nazy's en gie nei New York.
Sy wie troud mei Lincoln Newfield.
Slach by Naissus
right|thumb|225px|Kaart mei de Goatyske ynvaasje fan Map fan 267-269. De Slach by Naissus barde yn septimber 268 tusken it Romeinske leger, oanfierd troch keizer Gallienus en in leger benammen besteande út Goaten, oanfolle mei Herulen. It wie ien fan de grutste fjildslaggen út de Romeinske skiednis en it belang fan de oerwinning dy't troch de Romeinen behelle waard wie tige grut. De nederlaach wie sa ferpletterjend foar de Goaten dat se mear as in generaasje noadich hienen om wer op krêften te kommen. Yn dizze slach spilen ek de takomstige keizers Klaudius II en Aurelianus in wichtige rol.
Oanlieding
De slach by Naissus wie it gefolch fan in massale ynvaazje troch de Goaten yn it easten fan it Romeinske Ryk ein 267, begjin 268. De Goatyske stammen wienen de Donau–grins oerstutsen en hienen it paad fûn nei de rike provînsje Pannoanje. De Romeinske ferdigeners koenen gjin fûst meitsje en ferskeidene stêden waarden troch de Goaten stoarmenderwiis ynnommen. Efkes wurde der sels freze foar de feiligens fan de haadstêd Rome.
Keizer Gallienus sette him mei it leger tsjin de Goaten en behelle yn 'e maitiid fan 268 in muoisume oerwinning. Mar omdat it Romeinske Ryk slim ferswakke wie troch tsientallen jierren fan yntern skeel en boargeroarloggen, wie it net by steat om de Goaten folslein út de provinsje fuort te jeien. Dêrom koenen de Goaten gewoan trochgean mei plonderjen oant Gallienus him der yn de simmer ta sette om in twadde fjildtocht tsjin harren ta te rieden. Diskear stalde Gallienus in tige mobyl leger gear, gruttendiels besteande út kavalery-ienheden fan meardere legioenen.
De fjildslach
Oan de foarjûn fan de slach fersloech de Dalmatyske kavalery in tûzental Goatyske ruters. Mar by de slach wienen it yn earstoan de Goaten, dy't de Romeinen tebek dreaunen. It Romeinske leger koe him lykwols steande hâlde, en mei help fan de kavalery ûnder lieding fan Aurelianus koe it sels yn de tsjinoanfal. Diskear hienen de Goaten it swier en harren kavalery waard ferslein wêrtroch de slach kantele. De Goaten waarden tebek dreaun en twongen om har werom te lûken yn it basiskamp. By de efterfolging troch de Romeinen stoarte de Goatyske wjerstân yn inoar en sloegen de Goaten op 'e flecht. Yn de gaos dy't doe ûntstie waarden tusken de 30.000 en 50.000 Goaten deade of ferwûne, en tûzenen waarden finzen nommen. In soad fan de finzen nommen Goaten, keas der lykwols foar om tsjinst te nimmen yn it Romeinske leger. Se soenen jierren letter ûnder Klaudius II en Aurelianus súksesfolle oerwinnings behelje. Keizer Gallienus waard al gauris fuortroppen fan it slachfjild, omdat der hieltyd nije opstannen útbrutsen earne oars yn it ryk. Hy sette ôf nei Itaalje wêrtroch't in part fan de Goaten ûntsnappe koe.
Gaast
thumb|Djerreblommen by Gaast Gaast is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, oan de kust fan de Iselmar tusken Warkum en Makkum, mei 200 ynwenners (1-1-2021). Oant 2011 lei Gaast yn de eardere gemeente Wûnseradiel.
Walfiskfeart
Gaast is in âld fiskersdoarp. In protte Gaasters wienen eartiids fiskers en fertsjinnen it deistich brea as bemanningslid yn de walfiskfeart. Sa komt ek de walfisk yn it doarpswapen. Lange tiid wie yn in hûs in stien ynmitsele mei it ôfbyld fan in walfisk. Yn 1995 waard der yn it weidek fan de Buorren yn Gaast in walfisk ynfluorre, as oantinken oan de walfiskfeart en as komepensaasje fan it ferdwinen fan de gevelstien út it doarp. No leit de stien yn it Frysk Skipfeartmuseum fan Snits.
Fan 1913 - 1941 hie Gaast in rêdingstation fan de NZHRM, om skippen yn need help te bieden op wat doe noch de Sudersee wie. Yn “de Fûke” en yn “het boek van Gaast” binne foto's dêrfan te sjen.
Tsjerken
thumb|[[Herfoarme tsjerke (Gaast)|Herfoarme tsjerke]] De herfoarme tsjerke út de 14e iuw hat in houten tuorke út 1763 waard yn 1906 ommitsele. De grifformearde tsjerke sit yn de ferboude âlde skoalle fan it doarp. Yn de âlde tsjerke preke yn de 17e iuw dûmny Adam Westerman, dy't in stichtlik boek foar seelju skreau, de ferneamde (Groote) Christelycke Zee-vaart (1611), dat lange tiid ferplicht oan board fan VOC-skippen wêze moast. Ien fan syn opfolgers, Petrus Vomelius, waard in heal iuw letter fuortstjoerd út reden fan liderlik hâlden en dragen.
Mienskip
thumb|De Buorren mei in ryksmonumint út 1773 Gaast hat in doarpshûs, De Fûke. Fierder hat it doarp in eigen sjong-, biljert- en toanielferiening. Mei Ferwâlde hat Gaast de keatsferiening Trije Yn Ien. Oant 1991 hie it doarp in eigen skoalle. Dy fusearre doe mei dy fan Ferwâlde. Dy skoalle, De Finne, moast lykwols yn 2016 sels ek slute, omreden te min learlingen.
Heather Locklear
thumb|Locklear mei Sambora Heather Locklear (Westwood (Kalifornje), 25 septimber 1961) is in Amerikaansk aktrise.
Gaast
Ferskaat
thumb|De iisskossen op de Iselmar yn 2010
Heather Locklear
Heather is in dochter fan Bill en Diane Locklear. Har heit wurke oan de Universiteit fan Kalifornje - Los Angeles, dêr't Heather kolleezje rûn oant sy har stúdzje ferruile foar in karriêre as aktrise. Al yn har stúdzjetiid wurke sy as model en die hja mei oan reklamefilmkes.
Sjochsiferkanon
It falt op dat Heather Locklear twaris ynset is om sjochsifers omheech te krijen. Dat wie it gefal by sawol Dynasty as Melrose Place. Fral fan Melrose Place gie de sjochtichtens bot omheech, doe't Locklear as Amanda Woodward yn de rige kaam.
Priveelibben
Locklear hie koarte relaasjes mei Tom Cruise en Scott Baio yn de iere jierren '80. Dêrnei troude hja mei de drummer fan Mötley Crüe, Tommy Lee (1986 oant en mei 1993). Yn desimber 1994 boaske se fannijs mei Richie Sambora, gitarist fan Bon Jovi. Op 4 oktober 1997 krigen sy in dochter, Ava Sambora. Op 3 febrewaris 2006 kundigen sy har skieding oan, dy't in soad omtinken yn de media krige.
Op 14 augustus 2011 kundigen Heather en Jack offisjeel har ferloving oan.
Conquistador
right|thumb|175px|[[Francisco Pizarro.]] thumb|250px|[[Pedro de Valdivia stichtet Santagio de Chile. Skilderij fan Pedro Lira, 1889]] Conquistador (meartal: conquistadores), Spaansk foar "feroverder", is de beneaming dy't de Spanjerts joegen oan de iere Spaanske oermasterers fan de Nije Wrâld. Dat wienen soldaten, ûntdekkingsreizgers en aventoerslju dy't in grut part fan Latynsk-Amearika en de Filipinen fan de 15e oant de 17e iuw ûnder Spaansk bewâld brochten.
Neidat Kolumbus Amearika ûntdutsen hie, stjoerde Spanje der al gau ekspedysjes hinne, om de "Nije Wrâld" te kristenjen. Dy ekspedysjes waarden foar it meastepart laat troch hidalgos dy't ta de ferearmoede adel hearden. Sy hopen yn Latynsk-Amearika harren fortún meitsje te kinnen, eat dat yn Jeropa net mooglik wie. In soad conquistadores kamen út Ekstremadoera.
Ynearsten waard troch de conquistadores de ynlânske befolking tige min behannele. In protte Yndianen waarden troch harren deade, mishannele of ta slaaf makke. De Yndiaanske stêden waarden ferneatige en dêrtroch binne in soad wichtige kultuersintra fan ûnder oaren de Inka's en de Maya's ferdwûn.
List fan conquistadores en Spaanske ûntdekkingsreizgers
Namme (regio fan ferovering of ûntdekking, tiidrek fan ferovering of ûntdekking)
Alde Wrâld
thumb|right|300px|De âlde wrâld, oanjûn yn it brún
Mei it begryp Alde Wrâld wurdt bedoeld: De kontininten dy’t yn Jeropa bekend wienen foar de Jeropeeske ûntdekkingen yn 1492 fan Kristoffel Kolumbus.
De kontininten dy’t doe al bekend wienen binne: Jeropa, Afrika en Aazje. Ek de omlizzende eilannen hearre hjirby.
Mei de Nije Wrâld wurde de kontininten Noard- en Súd-Amearika bedoeld.
Biology
Yn de biology wurdt it wurd noch hieltyd brûkt. Bygelyks om it ferskil yn soarten bisten oan te jaan: De Apen fan de Alde Wrâld en die fan de Nije Wrâld.
Winen
By de winen wurdt ek ûnderskied makke tusken ferskate wrâlden.
De Jeropeeske wrâlden wurdt de ‘âldewrâldewinen’ neamd. De winen út bygelyks Súd-Amearika, Austraalje, Libanon en Súd-Afrika wurde de ‘nijewrâldwinen’ neamd.
Sichtigvor
Sichtigvor is in doarp yn de Kreis Soest yn de Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen. It plak is part fan de gemeente Warstein. Sûnt 1 oktober 2020 hat Sichtigvor 2014 ynwenners. Sichtigvor is in twillingdoarp mei Mülheim.
Skiednis
De skiednis en ûntwikkeling fan Sichtigvor is sterk ferbûn mei dy fan de oanbuorjende doarpen Mülheim en Waldhausen.
Fynsten oan 'e foet fan de berch Loermund út 'e Romeinske tiid laten ta in teory dat de Farusslach by Sichtigvor plakfûn hawwe soe, mar sûnt de fynsten yn Kalkriese is dy teory lykwols wjerlein. Nei alle gedachten binne de fynsten ôffal fan de oerbleaune Romeinske troepen op wei nei kampen yn Kneblinghausen of yn de omkriten fan Paderborn.
De hjoeddeiske stêd Sichtigvor waard yn de santjinde iuw stifte as in delsetting fan betsjinners, foar de Dútske Oarder ôfkomstich út Mülheim an der Siegden Four (Nederdútsk foar in leechlizzende wei). De âldste dokumintearre fermelding datearret út 1656. De delsetting wie net ûndergeskikt oan de soeverein (doetiids de aartsbiskop fan Keulen ), mar oan de kommandant fan Mülheim. Dy status bleau ta de ûntbining fan de Dútske Oarder troch Napoleon yn 1809. Oant dy tiid wie it ôfhinklik fan Mülheim en waard dêrnei in ûnôfhinklike politike gemeente. Wat de tsjerke oanbelanget heart Sichtigvor tegearre mei Waldhausen noch hieltyd ta de katolike mienskip fan St. Margaretha Mülheim en foarmet tegearre mei dy plakken de parochy Mülheim/Möhne. Nei it Kongres fan Wenen yn 1815 foel de eardere oardergrûn yn hannen fan it Keninkryk Prusen.
Yn dy tiid libben de ynwenners fan Sichtigvor benammen fan lân - en boskbou. Yn it midden fan de njoggentjinde iuw fêstige dêr de keatlingsmidderij, dy't profitearre fan de iepenstelling fan it ferkear nei it Möhnedal (de hjoeddeistige B 516). Neist in pear yndustriële smidderijen wiene der ek tal fan hússmidderijen dêr't de keatlings yn makke waarden. De lêste smidderij sleat yn 1955 de doarren.
Yn 1898 waard der in spoarline boud yn Sichtigvor. It Möhnedal bea de ideale omstannichheden foar it oanlizzen fan in spoarline fan Soest nei Brilon. Belecke waard in knooppunt. Dêr krúste de Möhnetalbahn op de spoarline Warstein-Lippstadt, dy't in pear jier earder foltôge wie. Yn 1960 kaam in ein oan it passazjiersferfier en yn 1970 ek it frachtferfier.
Dêr't foarhinne it fêstigingsgebiet fuortendaliks oan en súdlik fan de Möhne lei, waarden yn de twadde helte fan de tweintichste iuw bougebieten oanwiisd yn de uterwaarden en letter ek op de súdhelling fan de Haar. Yn dy tiid wie it tal ynwenners yn Sichtigvor grutter as dy fan Mülheim.