cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Servje
Lânskip
Yn Jeropa leit Servje op it Balkan en op de Pannonyske flakte. It lân leit op in krúspunt tusken Sintraal-Jeropa, Súd-Jeropa en East-Jeropa.
De Donau (2850 km) streamt troch it noardlike diel fan it lân en is yn dit part fan Jeropa 588 km lang. De rivier Sava, dy't ûntspringt yn Sloveenje, mûnet út yn de Donau yn Belgrado. Sechtich kilometer benoarden Belgrado streamt de Tisa rivier yn de Donau en beëiniget har 1350 km lange wei fanút de Oekraïne. De foar in part te befarren rivier Timiş, streamt tagelyk yn de Donau tichtby de Servyske stêd Pančevo. De rivier de Begej (254 km) fermingt him mei de Tisa tichtby it stedsje Titel. Alle fiif rivieren binne te befarren; hja ferbine it lân mei it 'noarden, westen' fan Jeropa (troch middel fan it Ryn-Main-Donau Kanaal mei East-Jeropa (fia de Tisa, Tamis, Begej en Donau - Swarte See rûtes) nei Súd-Jeropa (fia de Sava rivier). thumb|right|270px|Berchkettens en rivieren yn Servje
Warnen
Yn de annalen fan de Frankyske Merovingen wurde healwei de 6e iuw twa persoanen fan de Warnenelite by namme neamd: kening Hermegis en syn soan Radegis, dy't efterelkoar de Frankyske prinses Teudegilde († foar 579), dochter fan kening Teuderik I trouden.
Yn de 9e iuw waarden der ek Warnen oan de Oder ûnderwurpen troch de Franken. Dêrnei ferdwine sy foar altiten út de skiednis. Mooglik binne dielen assimilearre mei de Slaven, wêrnei't sy harren de Varnabi neamden.
Servje
Stêden
Grutte stêden yn Servië binne:
Bestjoerlike yndieling
Servje bestiet út trije regio's:
De trije regio's binne sels ek wêr ûnderferdield yn 31 distrikten en de stêd Belgrado.
Skiednis
Yn de 12e iuw ûntstie it earste Servyske ryk, dat inkele iuwen letter ûnder it Ottomaanske kwint reitsje soe. Pas yn de 19e iuw kaam der in ûnôfhinklik keninkryk Servje dat har nei de Earste Wrâldkriich yn 1918 feriene mei Kroaasje en Sloveenje ta it Keninkryk Jûgoslaavje.
Under lieding fan de kommunistyske parizanelieder Tito ûntstie nei de Twadde Wrâldkriich de Sosjalistyske Bûnsrepublyk Jûgoslaavje. Amper tsien jier nei de dea fan Tito bruts nei de ûnôfhinklikensferklearrings yn 1991 fan Kroaasje en Sloveenje in bloedige boargerkriich út. Letter waarden ek Bosnje, Montenegro en Masedoanje selsstannige steaten. De yn 1999 trochfierde ferdriuwing fan de Albanezen yn Kosovo late ta de Kosovo-oarloch, dêr't Servje it ôflizze moast tsjin de NAVO. Sûnt de grûnwet fan 2003 foarmen Servje en Montenegro tegearre in uny mei in parlemint. Op 3 juny 2006 ferklearre ek Montenegro har ûnôfhinklik sadat Servje as lêst oerbliuwende steat fan de republyk Jûgoslaavje likegoed in ûnôfhinklike steat wurden wie. De offisjele ûnôfhinklikensferklearring fan Servje kaam op 5 juny 2006.
Demografy
270px|thumb|right|Etnyske groepen yn 2002 (útsein Kosovo) Na de ôfskeiding troch Montenegro, mei 678.177 (2008) ynwenners, hat Servje in befolking fan 10.159.046 (2008).
Taal
Yn Servje wurde ferskate talen sprutsen, wêrûnder Servysk, Albaneesk, Hongaarsk, Roemeensk, Kroatysk, Slowaaksk, Bulgaarsk en Roeteensk. It Servysk is de offisjële taal fan it land; yn Kosovo tegearre mei it Albaneesk en yn Vojvodina mei it Hongaarsk, Roemeensk, Kroatysk, Slowaaksk en Roeteensk.
Servysk is ien fan de standertfarianten fan it Servokroatysk en heart ta de súdlike groep fan de Slavyske talen. It is de offisjële taal fan Servje en Montenegro. De Servyske standerttaal is basearre op it Neoštokavysk dialekt. Yn itt súdeasten fan Servje wirdt ek Torlakysk sprutsen, dat as in Servysk-Bulgaarsk grinsdialekt beskôge wurde kin.
Ekonomy
BYP per persoan is $10.400 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 12,3% lânbou, 24,2% yndustry en 63,5% tsjinsten.
🇪🇺
Hold Me Now
Hold Me Now is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Golden Earring en útbrocht op Face It. Hold Me Now wie it twadde nûmer op it album en waard yn de simmer fan 1994 útbrocht as earste single fan it album. Hold Me Now is in akoestysk nûmer.
Opstân fan de Georgjers
thumb|Teksel thumb|De troch gefjochten skansearre fjoertoer fan Cocksdorp (nov. 1945) thumb|Russebegraafplak Loladze De Opstân fan de Georgjers of de Russe-oarloch (5 april oant 20 maaie 1945) wie in opstân tsjin de Dútsers op Teksel, troch Georgjers dy't dêr as besettingsmacht ynset wiene nei't se troch de Dútsers finzen naam wienen.
De ûngefear 800 Georgjers wienen part fan it Ostlegion (Eastlegioen), dat de Dútsers gearstald hienen út soldaten dy't oan it Eastfront finzen naam wienen en twongen wienen om tsjinst te nimmen yn it Dútske leger as se net as kriichsfinzenen fan hûnger en kjeld stjerre woenen. Oant 5 april hienen se fungearre as besettingsmacht, mar dy dei hearden se dat se in dei letter yn East-Nederlân ynset wurde soenen yn gefjocht tsjin de Alliearden.
De Georgjers hienen fan doel wêst om op 20 april yn opstân te kommen. Dat soe makliker wêze om't it de jierdei fan Adolf Hitler wie en se tochten dat se dan it eilân wol yn hannen holde koenen oant de Alliearden kamen, mar no wienen se twongen en doch it daalks. Om ien oere nachts besochten se al de Dútsers fan harren bataljon dea te dwaan. Dan soenen se de geskutsbatterijen ynnimme, en dermei koenen dan se Teksel tsjin de Dútsers ferdedigje. It plan slagge net, en twa Dútsers koenen weikomme. De súdlike batterijen en De Helder waarden warskôge, en it slagge de Georgjers net de Súdlike batterijen yn te nimmen eart de Dútsers dy dei in tsjinoffensyf mei 600 man mei swier materieel ynsetten.
De Georgjers slaggen der net yn de batterijen yn te nimmen. Yn stee dêrfan waard De Burch troch de artillery ûnder fjoer naam en swier skansearre. It fleanfjild koe yn it begjin noch wol hâlden wurde; dat soenen dan, sa wie it plan, de Britten brûke kinne foar harren offensyf. Mei in lyts boatsje, de "Joan Hodshon", binne in pear Georgjers en mannen fan it ferset nei Ingelân fearn foar help. De Britten lykwols doarren it net oan. De gefjochten duorren wikenlang wylst de Georgjers hieltiid fierder tebekdreaun waarden. Fral yn de Eierlânpolder waard slim fjochten, en tsientallen pleatsen waarden delbaarne. De lêste regele gefjochten wienen op 22 april oan de noardkant fan it eilân, dêr't Georgjers harren yn de fjoertoer fan De Cocksdoarp ferskânze hienen. Mar ferspraat oer it eilân gongen de Georgjers fierder mei harren ferset. Doe't de Dútsers it eilân wer yn hannen hienen gongen se hiel it eilân oer te sykjen nei de lêste Georgjers. Mear as sântich Georgjers waarden eksekutearre. Mar ek de fersprate Georgjers skeaten Dútsers dea as se dat koenen. Se waarden holpen troch it ferset, wat mei focht, en wat besocht om de Georgjers út hannen fan de Dútsers te hâlden. Al op 6 april wienen boargers eksekutearre om't it ferset de side fan de Georgjers kezen hie, en no eksekutearren de Dútsers eltsenien dy't de Georgjers holpen. Dochs koenen in pear hundert Georgjers holpen troch it ferset út hannen fan de Dútsers bliuwe. Earst op 20 maaie waarden se troch de Kanadezen ûntset.
Doe't Teksel úteinlik frij wie, wienen op dit lêste slachtfjild yn Jeropa 117 boargers fallen, tusken de 482 en 565 Georgjers en tusken de 800 en 2347 Dútsers. De hope fan de Georgjers en de freze fan de Dútsers wie, dat ek oare Russyske battaljons oan de kust fan Noard-Hollân yn opstân komme soenen, wat net barre. Mar de Russe-oarloch hie al as gefolch dat sa'n 4000 dútsers weitrokken waarden út de ferdigening fan Hollân, wat de Kanadeeske opmars ferhastige. Mei troch dit gefolch waarden de Georgjers, doe't se nei de Sowjetuny weromstjoerd waarden, ynhelle as helden, en waarden se net bestraft foar harren tsjinst yn it Dútske leger.
Toetsynstrumint
frame|Klavier thumb|400px|oargel mei 4 manualen thumb|400px|19 toanskalich mikrotonaal toetseboerd Under toetsynstruminten wurde muzykynstruminten ferstien dy't bespile wurde kinne mei toetsen (klavier) lykas de piano.
In klavier lykas hjir bedoeld bestiet meastentiids út 7 wite en 5 swarte toetsen it oktaaf, yn sa'n folchoarder dat wite toetsen in (tempere) toanljedder fan C-mazjeur hearre litte. By guon ynstruminten binne de kleuren fan de toetsen krekt oarsom, dat binne gauris klavesimbels of wat âldere syntesizers. Ek binne der ynstruminten mei in oare mikrotoanale toanskaal, en mear mei mear as 12 toetsen it oktaaf.
Swordfish (film)
Swordfish is in Amerikaanske aksjefilm en misdiefilm út 2001 ûnder rezjy fan Dominic Sena, mei yn 'e haadrollen Hugh Jackman, Halle Berry en John Travolta. De titel betsjut "Swurdfisk" en ferwiist nei in koadenamme dy't yn 'e film brûkt wurdt. It ferhaal folget in hacker dy't tsjin wil en tank behelle rekket yn in gearspanning fan in pear skimige figueren om 'e Amerikaanske oerheid foar milarden te bestellen. Swordfish krige fan 'e filmkritisy oer it algemien negative resinsjes, mar wie in beskieden kommersjeel súkses yn 'e bioskopen.
Plot
Stanley Jobson is in ien fan 'e bêste hackers fan 'e Feriene Steaten. Hy waard lykwols arrestearre en ta twa jier finzenisstraf feroardiele nei't er in ôflústerprogramma fan 'e Amerikaanske federale resjerzje FBI ynfektearre hie mei in kompjûterfirus. No is er wer op frije fuotten, mar by syn ynfrijheidstelling ûnder betingst is fêstlein dat er gjin kompjûters mear brûke mei. Underwilens hat syn eks-frou Melissa, in alkoholiste, de folsleine fâdij krigen oer harren tsienjierrige dochter Holly. Hoewol't hja it famke ferwaarleazget, stiet se net ta dat Stanley kontakt mei har hat.
Op in dei wurdt Stanley opsocht troch in negroïde frou dy't harsels foarsteld as Ginger Knowles. Hja besiket him oer te heljen in putsje op te knappen foar har mysterieuze baas en minner Gabriel Shear. Dêrby giet it om syn feardichheden as hacker, sadat it dus de betingsten fan syn ynfrijheidstelling brekke soe. As de autoriteiten derefter kamen, soed er sadwaande wer yn it tichthûs bedarje. Dêrom is Stanley dêr earst huverich foar. Ginger jout him lykwols $100.000 allinne mar om nei Los Angeles te fleanen en Gabriel te moetsjen. Mei dat jild soed er bettere abbekaten ynhiere kinne om besykrjocht foar syn dochter te easkjen.
Dat, Stanley reizget mei Ginger nei Los Angeles, dêr't er Gabriel moetet. Dyselde lit him in proef ûndergean, wêrby't Stanley binnen in minút it kompjûtersysteem fan it Amerikaanske Ministearje fan Justysje hacke moat, wylst ien fan Gabriel syn trewanten him in pistoal tsjin 'e holle oan hâldt, de prostituee Helga him ôfsûcht en Gabriel, Ginger en ferskate oaren gnizend tasjogge. As dat Stanley slagget, nimt Gabriel him oan. Stanley is begryplikerwize net ûnder de yndruk fan 'e wize dêr't er op behannele wurdt, en wol nei hûs mei de $100.000 dy't er fertsjinne hat. Ginger wit him lykwols te bepraten, mei't er mei it putsje foar Gabriel $10 miljoen fertsjinje kin. Dêrfoar moat er in mearkoppige kompjûterwjirm, in 'hydra', ûntwerpe. Gabriel wol dêrmei $9,5 miljard oan yllegaal by undercoveroperaasjes fertsjinne jild fan in bankrekken fan 'e federale narkotikabestriding DEA nei syn eigen bankrekkens oerhevelje.
Stanley set him yn Gabriel syn filla yn Los Angeles oan it wurk om 'e hydra te meitsjen. Wilens komt er hieltyd mear oer Gabriel en Ginger te witten. Gabriel seit dat er de lieder is fan Black Cell, in klandestine Amerikaanske feilichheidstsjinst foar it útfieren fan swarte operaasjes, dy't yn 'e 1950-er jierren oprjochte wêze soe troch FBI-direkteur J. Edgar Hoover. As Stanley Ginger trappearret op it dragen fan in mikrofoantsje, bekent sy dat se in aginte fan 'e DEA is, dy't undercover yn Gabriel syn organisaasje ynfiltrearre is om dy oprôlje te kinnen. Hja smeekt him om dat foar Gabriel geheim te hâlden en gewoan it wurk te dwaan dêr't er foar ynhierd is, dan sil alles goed komme. By in syktocht nei in nije flesse wyn ûntdekt Stanley yn 'e kelder fan 'e filla fierders it stoflik omskot fan in man dy't as twa drippen wetter op Gabriel liket.
Underwilens nimt Stanley de kâns te baat om syn dochter Holly op te sykjen, mei't dy mei har mem en styfheit yn Malibu wennet, deunby Los Angeles. As er dêr wer wei komt, ûntdekt er dat er folge wurdt troch FBI-agint J.T. Roberts, deselde dy't him goed twa jier lyn arrestearre hat. Roberts wol Stanley yn it each hâlde, mar hy hat mear belangstelling foar Gabriel, mei't er mar net útfine kin wa't dat is. Hy fertinkt him der lykwols fan dat er opdracht jûn hat ta de moard op in oare hacker, Axl Torvalds. Hy warskôget Stanley dat er him mei Gabriel op tin iis bejûn hat, mar dêr wie Stanley him al fan bewust.
As senator Jim Reisman, dy't it oerheidstafersjoch op Black Cell útoefenet, te witten komt dat Gabriel troch de FBI yn 'e rekken holden wurdt, nimt er kontakt mei him op. Hy oarderet Gabriel om 'e operaasje ôf te blazen, mei't de kâns op ûntdekking te grut wurdt. Gabriel bewissiget de senator derfan dat de FBI ûnderdiel fan syn plannen is. As Reisman dan noch net trochsette wol, fertelt Gabriel him koartwei dat de operaasje trochgiet en dêrmei út, wêrnei't er de ferbining ferbrekt. Reisman beslút dat Gabriel net mear te fertrouwen is en skeakelet in team fan hiermoardners yn om him te eliminearjen. Dy besykje dat te dwaan as Gabriel jûns op en út is mei Stanley. Gabriel is de hiermoardners lykwols te fluch ôf en deadet harren allegearre foar de eagen fan 'e skokte Stanley. Neitiid siket er Reisman op as dy yn Oregon út te angelfiskjen is, en nimt wraak troch de senator dea te sjitten.
As Stanley de hydra ôf hat, kriget er syn $10 miljoen en wol er fuort. Gabriel wol lykwols dat er meigiet nei de bank dy't hy en syn trewanten fan doel binne te besetten om 'e hydra yn it Amerikaanske bankêre systeem yntrodusearje te kinnen. Stanley stegeret him ôf en pykt út, mar Gabriel is der wis fan dat er wol fan gedachten feroarje sil. As Stanley nei de wente fan syn eks-frou Melissa yn Malibu giet om Holly wer te sjen, docht bliken wêrom't Gabriel dêr sa wis fan is: Melissa en har man binne fermoarde en Holly is ûntfierd. Stanley konkludearret dat Gabriel dêrefter sitte moat en hy hat dan gjin oare kar as om te dwaan wat dy fan him wol as er Holly weromsjen wol.
Gabriel-en-dy falle mei grou geweld de bank binnen, dêr't se alle oanwêzige wurknimmers en klanten yn gizeling hâlde en elk tarisse mei 10 kg eksplosiven. De FBI nimt de lieding oer de plysje oer dy't by de bank gearkloftet. Roberts en syn baas, assistint-direkteur fan 'e FBI Bill Joy, fiere it befel. Joy oarderet leden fan in arrestaasjeteam om ien fan 'e gizelders te rêden dy't troch ien fan Gabriel syn mannen mei nei bûten nommen is, mar dan blykt dat de bom dy't de frou ombûn is, in lokaasjestjoerder hat dy't derfoar soarget de bom ôfgiet as de frou te fier fan it bankgebou ôf rekket. De gizelster en in stikmannich plysjeminsken komme by de ûntploffing om en de skea oan 'e omlizzende gebouwen is reuseftich. Dêrnei wol de FBI wol omlyk, en it fleantúch dat Gabriel easke hie, wurdt foar him klear set.
Underwilens laadt Stanley foar Gabriel de hydra op yn it bankêre systeem. Sadree't Gabriel kontrolearre hat dat it jild fan 'e DEA op syn bankrekkens bedarre is, lit er Holly by Stanley bringe en meie se fuort. As se by de doar komme, ferdwynt it jild lykwols wer fan 'e bankrekkens, en Gabriel lit harren op it lêste momint tsjinhâlde. It slagget Stanley om Holly nei bûten te krijen, dêr't se troch in plysjeman yn feilichheid brocht wurdt. Sels is er no lykwols Gabriel syn finzene. Dy wol witte wêr't 'syn' jild is. Stanley leit him út dat er in foefke yn 'e hydra ynboud hat dat derfoar soarget dat it jild de kommende tiid oan ien tried wei fan 'e iene nei de oare bankrekken hippe litte sil, sadat Gabriel der net by kin. Dêrop lit Gabriel Ginger helje, dy't er in strûpe om 'e hals docht en troch syn trewanten ophysje lit. As Stanley him it jild net weromjout, sil Ginger troch ophinging oan har ein komme. Stanley, dy't dat net oansjen kin, giet troch de bocht en jout Gabriel it jild werom troch it oer te meitsjen nei in bankrekken yn Monte Carlo. Gabriel jout opdracht om Ginger del te litten, mar dêrnei sjit er har dea, en fertelt er Stanley dat er wol wist dat se in DEA-aginte wie.
Neitiid lade Gabriel en syn mannen de gizelders yn 'e pânsere autobus dêr't se sels mei kommen binne en litte har troch de plysje nei de lofthaven begeliede, dêr't harren fleantúch klear stiet. Healwei de lofthaven nimt de bus lykwols ynienen in ferkearde ôfslach en pykt út. In Sikorsky S-64 Skycrane-helikopter, dy't ûntwikkele is foar it dragen fan swier materieel, ferskynt en takelet de bus de loft yn om him del te setten op it dak fan in wolkekliuwer, dêr't in oare, flugge helikopter al klear stiet. Gabriel deäktivearret de bommen fan 'e gizelders en set mei syn mannen ôf yn 'e helikopter. Stanley, dy't poerrazen is oer de gizeling fan Holly en de moard op Ginger, hellet in raketgranaatwerper foar it ljocht dy't er efteryn 'e bus lizzen sjoen hat, en sjit de helikopter dêrmei del. It tastel stoart del en alle ynsittenden komme om.
Letter nimt Roberts Stanley mei nei it mortuarium, om te befêstigjen dat it lyk dat se dêr hawwe, dat fan Gabriel is. Hy mient mar dat Gabriel in geheim agint fan 'e Mossad wie. Wa't Ginger Knowles wie, is noch altyd ûndúdlik. Yn elts gefal hat der by de DEA nea in aginte mei dy namme of har uterlik wurke. Stanley identifisearret it stoflik omskot, mar as er in oare FBI-agint oan Roberts rapportearjen heard dat it lyk fan Ginger ferdwûn is, tinkt er werom oan it stoflik omskot yn 'e wynkelder dat in dûbelgonger fan Gabriel wêze kinnen hie en oer alles dat Gabriel tsjin him sein hat oer de keunst fan mislieding. Hy begjint te fermoedzjen dat it lyk yn it mortuarium itselde is as dat yn 'e wynkelder, en dat Gabriel en Ginger hielendal net dea binne. It komt ek by him op hoe tafallich it wie dat hy Ginger betrape mei it mikrofoantsje, en hy kriget foar it ferstân dat er der moai yn trape is en dat sy en Gabriel eltsenien foar de gek holden hawwe. Hy sjocht der lykwols de mearwearde net fan yn om sliepende hûnen wekker te meitsjen, dat hy hâldt him foar Roberts oer stil.
Mei help fan Roberts beävensearret Stanley dat er, no't har mem dea is, de fâdij oer Holly kriget. Hy keapet in caravan en giet mei har op in lange fakânsjereis troch de Feriene Steaten. Underwilens besiket Ginger yn Monte Carlo de bank dêr't Stanley it jild hinne oermakke hat en lit dat oerskriuwe op in stikmannich oare bankrekkens. Se keart werom nei in jacht yn 'e haven, dêr't Gabriel op har wachtet. Tegearre sjogge se ta hoe't in oar, grutter jacht foar de kust eksplodearret. In nijsbulletên fermeldt dat de terroristelieder Allal bin-Hazzad omkommen is by in ûntploffing op syn jacht yn 'e Middellânske See. Hy is al de trêde bekende terrorist dy't Amerikaanske belangen tenei kommen is, dy't yn trije wiken op soartgelikense wize it tydlike foar it ivige ferwiksele hat.
List fan Merovingyske hearskers
Dit is in list fan Merovingyske hearskers
Swordfish (film)
Alternative ein
Op 'e dvd fan Swordfish wurdt ek noch in alternative ein fan 'e film jûn. Dêryn giet Ginger yn Monte Carlo nei de bank om it jild oermeitsje te litten, mar kriget dan te hearren dat de bankrekken leech is. Underwilens is Stanley mei Holly op reis troch de Feriene Steaten. As se oanstekke yn in weirestaurant, makket er, wylst Holly yt, miljarden dollars oer oan ferskate goede doelen.
Produksje
Swordfish waard regissearre troch Dominic Sena nei in senario fan Skip Woods. As produsinten wiene Joel Silver en Jonathan D. Krane by it projekt belutsen foar de filmstudio's Silver Pictures en Village Roadshow Pictures. Foar de film wie in budget beskikber fan $102 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Paul Cameron, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Christopher Young en Paul Oakenfold. De opnamen foar Swordfish fûnen fierhinne plak yn Los Angeles, mei inkele sênes dy't filme waarden yn Oregon en Monako.
Distribúsje
De distribúsje fan Swordfish waard fersoarge troch Warner Bros. De film gie op 8 juny 2001 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde op 5 juny 2001 by platemaatskippij London Sire Records.
Untfangst
Swordfish krige foar de premiêre in protte omtinken yn 'e media om't aktrise Halle Berry yn 'e film foar it earst topless yn byld kaam. Foar dy sêne (wêryn't Ginger by it swimbad topless leit te sinnebaaien as Stanley har wat freegje moat) krige Berry $500.000 ekstra útbetelle boppe-op har salaris fan $2 miljoen. Nei't se de film sjoen hiene, wiene de filmkritisy it deroer iens dat de sêne der forsearre útseach en inkeld tafoege wie om Halle Berry topless sjen litte te kinnen sadat fan 'e media-oandacht profitearre wurde koe dy't dat sûnder mis oproppe soe. Berry sels sei dat se wol wist dat de sêne oerstallich foar de plot wie, mar it dochs dien hie om har kekenens te oerwinnen om neaken op it wite doek te ferskinen.
Fan 'e filmkritisy krige Swordfish fierders oer it algemien negative resinsjes. Sa skreau Stephen Holden yn The New York Times: "Mei syn blasee brochte mingsel fan ûnsinnige ynternasjonale yntriizjes en aksje om mar wat aksje te hawwen om yn byld te bringen, docht Swordfish tinken oan in James Bond-film sûnder de humor. Tajûn, der sitte in pear grappige mominten yn, lykas de iepeningssêne. Mar de oerhearskjende toan dy't trochgiet foar humor is in gemien, stjonkend nihilisme dat leech fan laitsjen is, of it moat wêze dat folsleine ferwoastging en selsfoldiene stomheid jo idee fan hilariteit binne."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Swordfish in leech goedkarringspersintaazje fan 25%, basearre op 138 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] jout in protte út oan eksploazjes, mar […] besuniget op plot en logika. Ek is it oansjen fan ien dy't op 'e kompjûter oan it typen is gewoan net bjuster ynteressant." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Swordfish in goedkarringspersintaazje fan 32%, basearre op 33 resinsjes.
Resultaat
Swordfish brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $69,8 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $77,3 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $147,1 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $102 miljoen betsjut dat in winst fan $45,1 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte.
Dong-Dong-Di-Ki-Di-Gi-Dong
Dong-Dong-Di-Ki-Di-Gi-Dong is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Golden Earring, doe noch The Golden Earrings hjitten, en waard yn 1968 útbrocht as single fan Golden Earing. Dong-Dong-Di-Ki-Di-Gi-Dong is de earste nûmer ien hit fan de Golden Earring yn Nederlân.
Ostmark (gebiet)
''Ostmark wie de namme fan Eastenryk nei de Anschluss, de Dútske anneksaasje fan Eastenryk yn maart 1938. De namme wie ta ûnderskied mei it Altreach en wie in ferwizing nei de Beierske Eastmark en eardere eastmarken út it earste milennium n.Kr.
Arthur Seyss-Inquart, de Eastenrykske nazi-lieder, waard troch Adolf Hitler oansteld as rykssteehâlder fan Ostmark. Yn s1939 ferfoel dy besûndere status fan Eastenryk en waard de Ostmark opheft. Eastenryk waard hiernei yn ferskate goaen opdield. It wichtichste goa wie dat fan Wenen. Baldur von Schirach, de eartiidske Reichsjugendleiter (ryksjongereinlieder) fan de Hitler-jugend, waard yn 1940 goalieder fan Wenen.
Sjauken
thumb|250px|Germaanske stamgebieten om it jier 50 hinne (Sjauken - giele flak De Sjauken wienen in Germaanske stam dy't yn it noarden wenne fan it tsjinwurdige Dútslân, tusken Iems en Elbe. De stam is yn de 3e iuw ferdwûn út de histoarje.
Ptolemaeus (100-178) dielt yn syn "Geographica" de Sjauken op yn minores en maiores en jout as grins mei de Frisii op de Iems. Neffens Tasitus (50-120) wurdt it gebiet fan de Sjauken begrinzge troch dat fan de Sjatten
Skiednis
Oan it begjin fan de 1e iuw wienen de Sjauken ferbûn oan it Romeinske Ryk, op deselde wize as de Friezen. Hja hienen helptroepen levere oan Germanikus yn syn fjildtocht tsjin Arminius. Dit docht bliken út in histoaryske boarne, mar ek út archeologyske fynsten, ûnder oaren in ruterkamp op 'e Hunerberch by Nijmegen.
Letter yn 47, nei de opstân fan de Friezen yn 28, dienen sy tegearre mei de Kanninefaat Gannascus ynfallen yn Neder-Germaanje en plonderen de kusten fan Noard-Galje. Korbulo besocht Gannascus te fermoardzjen, troch in ekspedysjeleger nei it gebiet fan de Sjauken te stjoeren. Sa fier kaam it lykwols net, want keizer Klaudius joech Korbulo opdracht gjin fierdere aksjes mear te ûndernimmen yn Germaanje oer de Ryn, fanwegen in oanwaaksende fijannigens fan oare Germaanske folken.
Yn it tiidrek 172-174 binne de Sjauken op oarlochspaad en hâlde plondertochten yn Gallia Belgica (hjoeddeiske Flaanderen). Arras wurdt platbaarnd, de stêden Bavay, Thérouanne en Doornik wurde foar it grutste part fernield. Ek har buorfolk de Friezen hawwe ûnder dizze kriichsoprisping te lijen want der is sprake fan in ynfal troch de Sjauken yn Noard-Nederlân (Fryslân en Grinslân). In strafekspedysje troch de Romeinske keizer Marcus Didius Julianus makket in ein oan dizze plonderingen. Lâns de Noardseekust en it Kanaal lit er forten bouwen (Litis Saxonicum).
Yn de 3e iuw hâlde de Sjauken op te bestean as aparte stam, nei gedachten om't hja opnaam waarden yn in oar stamferbân. Net dúdlik is hokfoar stam dat dan west hat: Der wurdt tocht oan de Saksen of oan de Friezen. Der wurdt lykwols ek tocht oan de mûglikheid dat hja hielendal opgongen binne yn it ferbûn fan de spearen.
Jan Wiegers
thumb|Jan Wiegers yn 1956 Jan Wiegers (Kommersyl, 31 july 1893 – Amsterdam, 30 novimber 1959) wie in Nederlânsk expresjonistysk keunstskilder. Hy wie de foaroanman fan De Ploeg yn Grins.
Wiegers krige syn oplieding oan de Akademy Minerva te Grins, mar studearre ek oan de Akademy fan Rotterdam (ûnder A. H. R. Van Maasdijk) en dy fan De Haach (ûnder Fredrik Jansen).
Doe't yn it Switserske Davos tahâlde, yn 1920, rekke er befreone mei de Dútske ekspresjonist Ernst Ludwig Kirchner dy't syn keunst tige beynfloedzje soe.
Yn 1917, hie er al de oanset jûn foar de Grinzer keunstnersbeweging De Ploeg. Oars as de ekspresjonisten út de Bergenske Skoalle namen Wiegers en de Ploegers in foarbyld oan it Dútske ekspresjonisme (û.o. Die Brücke yn Dresden), mei in mear ferheftich en beweeglik kleurepalet, oerhingjend nei it abstrakte. Ta De Ploeg hearden Johan Dijkstra, Jan van der Zee, Hendrik Nicolaas Werkman, George Martens, Jacob Gerard Hansen, Jan Altink, J.G. Jordens, Marinus Heijnes en Ekke Abel Kleima.
Yn 1934 gie er út Grins wei en gong nei Amsterdam om dêr te wenjen en wurkjen. Hy waard dêr yn 1953 heechlearaar oan de Ryksakademy foar Byldzjende Keunsten, en stoar dêr yn de âldens fan 66 jier.
Kontrafagot
thumb|120px|De kontrafagot De kontrafagot is in houtblaasynstrumint dat as kontrabas noch wer grutter en in oktaaf leger is as de 'gewoane' fagot. De leechste toan dy't op in kontrafagot makke wurde kin is de A2 (subkontra-A) en is dêrmei it leechste houten blaasynstrumint. De folsleine buislingte is 5,96 meter en is in pear kear 'dûbelteard' foar it geriif fan de bespiler. De kontrafagot stiet op in ferstelbere punt foar de bespiler. It dûbelreid is in slach grutter as dat fan de 'gewoane' fagot. thumb|left|120px|Kontrafagot, makke yn Wenen yn 'e earste helte fan' e 19e ieu Yn it klassike symfony-orkest wurde amper kontrafagotten foarskreaun. Ien fan de âldste partituerfermeldings is te finen yn de Johannes Passion fan Johann Sebastian Bach. Yn de partituer stiet de opmerking col bassono grande; ek is der in spesjale muzykpartij foar in lege fagot fan de hân fan Bach. It is lykwols de fraach oft dêrmei in ynstrumint mei it hjoeddeiske berik bedoeld waard. Yn 1784 wurdt de Messiah fan Georg Friedrich Händel útfierd mei in kontrafagot, en noch wol foar de rest fan it orkest pleatst. It wie lykwols Ludwig van Beethoven dy't as ien fan de earsten gebrûk makke fan in kontrafagot yn moderne sin, yn syn Symfony No. 5. Yn grutte symfoanyske stikken, lykas fan Gustav Mahler, Dmitri Sjostakovitsj en Maurice Ravel fine wy sûnt dan faker in kontrafagotpartij. Yn de troch Deryck Cooke ôf makke tsiende symfony fan Mahler hearre wy sels twa kontrafagotten (yn de Finale). Gauris spilet de twadde of tredde fagottist ôfwikseljend fagot en kontrafagot yn ien stik.
Katedraal fan Cambrai
De Katedraal fan Cambrai of de Katedraal fan Us-Leaffrou fan de Genede (Frânsk: Cathédrale Notre-Dame de Grâce) yn de Noard-Frânske stêd Cambrai is de katedraal fan it roomske aartsbisdom Cambrai. De eardere benediktynske abdijtsjerke waard yn de styl fan de klassisistyske barok boud en waarden nei de ferneatiging fan de oarspronklike katedraal fan it bisdom yn 1804 de nije biskopstsjerke. Yn 1896 ferliende de paus de katedraal de status fan basilica minor.
Stifting
Op it plak fan de hjoeddeiske katedraal stifte biskop Lietbertus doe noch bûten de stedsmuorren yn 1064 it benediktynske kleaster fan it Hillige Grêf (Saint-Sépulcre). De abdijtsjerke moast in grut útfierde, op de Grêftsjerke yn Jeruzalim ynspirearre tsjerke wurde, dy't er op syn mislearre beafeart yn 1054 nea in besite brocht hie. De tsjerke waard troch de biskop mei in grut tal reliken en in ryk grûnbesit begeunstige, dêr't syn opfolchers it harres noch by dienen.
De ierromaanske tsjerke waard yn de iuwen dêrnei ferskate kearen fergrutte en yn de dan hearskjende boustyl modernisearre.
Barokke nijbou
thumb|left|Ynterieur Mei de Frede fan Nijmegen (1678-1679) foel it stift Cambrai oan it Keninkryk Frankryk ta. Doe't François Fénelon yn 1695 aartsbiskop fan Cambrai waard, wie ien fan syn earste dieden de folsleine fernijing fan de abdijtsjerke yn 'e styl fan Loadewyk XIV. De tsjerke waard yn 1703 foltôge en stiet der foar it measte ek hjoeddedei noch itselde by. It is in trijeskippige basilyk op in grûnflak fan in krús mei in lang koer en ryk útfierde gevel.
Revolúsje
De Frânske Revolúsje hat yn Cambrai slim hûsholden: 22 kleastertsjerken, 10 parochytsjerken en de goatyske katedraal, dy't de bynamme "it Wûnder fan de Nederlannen" hie, waarden ferneatige en ôfbrutsen. Allinne twa abdijtsjerken, dy fan it Hillich Grêf (Saint-Sépulcre) en Sint-Aubertus (Saint-Aubert) (no de parochytsjerke fan Sint Goarik (Saint-Géry)), koene oan dat lot ûntkomme.
Yn 1792 waard de brekfallige klokketoer fan de abdijtsjerke ôfbrutsen. Op de preekstoel fan de tsjerke preke Joseph Le Bon yn 1794 de Kultus fan de Rede.
Katedraal fan Us-Leaffrouwe fan de Genede
thumb|left|Oargel Mei it konkordaat fan 1801 waard in begjin makke mei de reorganisaasje fan de Roomsk-Katolike Tsjerke yn Frankryk. De kleasters en stiften mei harren grûn waarden ûnteigene en sekularisearre. De nije biskop Louis Belmas joech de tsjerke fan de ophefte abdij fan it Hillich Grêf de status fan katedraal. Fan de âlde ôfbrutsen katedraal waard û.o. in al sûnt âlde tiden fereare ikoan fan Us-Leaffrouwe fan Genede oernommen. Ek de oerbliuwsels fan de begroeven biskoppen en aartsbiskoppen ferhûzen fan de âlde, ôf te brekken katedraal nei de eardere abdijtsjerke.
Under de nije grêfmonuminten is dy foar de dichter, biskop en bouwer fan de tsjerke Fénelon it belangrykste.
De katedraal waard yn 1859 slim troffen troch in brân. It is fral oan Eugène Viollet-le-Duc te tankjen dat de katedraal net ferfongen waard troch nijbou mar yn 'e selde styl renovearre waard. By de restauraasje krige de gevel ferskillende nije bylden fan hilligen en oare dekoraasjes, oan it koer waard in kapellekrâns tafoege en it ynterieur waard ferrike mei ferskillende nije neobarokke tafoegings. Mar it meast opfallend waard de nije klokketoer mei syn karakteristike kroan en it fergulde Marijebyld op de spits. Op 12 maaie 1894 waard de restaurearre tsjerke plechtich ynwijd. Tsjin it ein fan de Earste Wrâldkriich waard de katedraal troch granaatynslaggen slim skansearre. Pas yn 1931 koe de katedraal wer iepene wurde.
Oargel
It oargel waard yn 1897 troch de oargelbouwer Pierre Schyven (Ixelles) boud. It ynstrumint hie 38 registers op trije manualen en pedaal en waard letter op 49 registers (3.670 pipen) fergrutte. De oargelkas datearret út it midden fan 'e 18e iuw en waard makke troch de keunstner Aimé-Joseph Carlier. De traktueren binne elektrysk.
Mari El
Mari El (Russysk: Республика Марий Эл; Respûblika Mari El; Berchmari: Мары Эл Республик, Greidemari: Марий Эл Республик; betsjutting 'It lân fan de Mary') is in autonome republyk yn de Russyske Federaasje.
Geografy
thumb|left|250px|Natoer yn mari El Mari El leit yn it eastlike diel fan de East-Jeropeeske Flakte en noardlik fan de Wolga. De sompige Mary-leechflakte leit yn it wêsten fan de republyk. 57% fan it gebiet bestiet út bosk (taiga). It heechstepunt fan Mari El is 278 meter. Meiïnoar binne der 179 rivieren mei in lingte fan 10 km en mear. Fierder telt de republyk mear as 200 marren yn Mari El. In soad rivieren binne fan healwei novimber oant heal april tichtferzen. Grutte rivieren binne de Vetlûga yn it wêsten en de Wolga oan de súdlike grins. De hiele republyk wetteret ôf op de Wolga.
Skiednis
It gebiet dêr't de Mary wennen lei lang tusken Ruslân en it kanaat Kazan en wie in gebiet dêr't om striden waard. Yn it midden fan de 16e iuw waard it definityf by Ruslân foege. De Autonome Oblast Mari ûnstie op 4 novimber 1920, dy't op 5 desimber 1936 oergyng yn de Autonome Sosjalistyske Sovjetrepublyk Mari. De tsjintwurdige autonome republyk Mari El ûntstie op 22 desimber 1990, mar is in fuortsetting fan 'e eardere ASSR.
Befolking
thumb|250px|left|Maryske dûnsgroep yn de tradisonele dracht De belangrykste befolkingsgroepen fan Mari El binne Mary (foarhinne Tsjeremissen neamd) en Russen. De Mary prate twa nau besibbe Finsk-Oegryske talen. It Greidemary (марий йылме) of Eastlik Mary wurdt sprutsen yn it easten en is lang beskôge as de standerttaal. It westlike Heuvelmary (мары йлмы) hat minder sprekkers en waard foarhinne sjoen as in dialekt fan it Greidemary. Tsjintwurdich hawwe beide talen njonken it Russysk in offisjele status yn Mary El.
Foar de revolúsje fan 1917 hiene de Mary net in eigen distrikt yn it Russyske Keizerryk. Tsjintwurdich libje minder Mary yn Mari El as dêrbûten. De measten dêrfan wenje yn oare dielen fan de Russyske Federaasje. Russen foarmje hjoed-de-dei de grutste etnyske groep fan Mari El, dêrnei folgje de Mary en dan op grutte ôfstân de Wolgatataren.
Yn de stêden, de omkriten fan Josjkar-Ola en de doarpen yn it westen fan de republyk foarmje de Russen in mearderheid, wylst yn de lannelike gebieten de Maryske befolking yn 'e mearderheid is. Tataren wenje fral yn de grutste stêden. Fierder binne der in pear eastlike dielen fan de republyk dêr't de Tataren in mearderheid foarmje. De Krimtataren waarden yn 1944 ûnder Stalin deportearre. Doe kamen ek lytse groepen yn de Autonome Sosjalistyske Sovjetrepublyk Mari telâne. Nei't it wer wat frijer waard binne in soad Krimtataren ferhûze nei Oezbekistan, dêr't de measten hinne deportearre wiene. Yn it rajon Zvenigovo binne doarpen dêr Tsjûvasjen wenje. thumb|260px|Kaart mei de sprieding fan de etnyske groepen fan Mari El
Taalbelied
Yn it offisjele ferkear wurde Russysk en de twa farianten fan it Mari brûkt.
Religy
De Russysk-otterdoksy is de grutste godstsjinst fan de republyk. Fieder binne der âldleauwigen, protestanten, moslims en oanhingers fan in lokale natoergodstsjinst fermingd mei kristlike eleminten.
Ekonomy
De republyk is net ryk oan grûnstoffen. Helpboarnen binne turf, sân, klaai, mineraalwetter en kalkstien.
Bestjoer en stêden
De republyk is ûnderferdield yn 14 rajons en trije stedsdistrikten. De stedsdistrikten wurde foarme troch de haadstêd Josjkar-Ola en de stêden Kosmodemjansk en Volzjsk. Mei-inoar hat de republyk fjouwer stêden en fyftjin delsettings mei in stedsk karakter. thumb|260px|Josjkar-Ola
Josjkar-Ola
Josjkar-Ola (Russysk en Marysk: Йошкар-Ола; oant 1919 Tsarjovokoksjajsk (Царёвококшайск) en fan 1919 oant 1927 Krasnokokstsjaisk (Краснококшайск); is de haadstêd fan de Russyske dielrepublyk Mari El.
De universiteitsstêd leit oan de Lytse Koksjaga (Малая Кокшага).
Skiednis
Nei de oermastering fan it gebiet troch Ruslân waard de stêd yn 1584 as militêre fêsting stifte. De oarspronklike betsjutting fan de stêd wie 'Tsarestêd oan de Koksjaga'.
Oan it begjin fan de 18e iuw waard Josjkar-Ola by it gûvernemint Kazan yndield.
Yn 1919 waard de stêd yn Krasnokokstsjaisk (Reade stêd oan de Koksjaga) omneamd. Sûnt 1927 krige de stêd de ynhiemske namme Joasjkar-Ola (Marysk foar 'Reade stêd').
De stêd krige koartlyn in nagelnij stedssintrum en wurdt fanwegen de tapaste boustyl ek wol 'Europa yn it hert fan Ruslân' of in 'kopy fan Moskou' neamt. De stêd is ien fan de kulturele sintra fan de Finsk-Oegryske folken en wurdt troch in soad toeristen besocht.
Flachen
300px|thumb|Fersprieding fan de Roemenen en de Flachen (Aroemenen, Meglenieten en de Istro-Roemenen) De Flachen, Walachen of Balkanroemenen foarmje in kloft folken op it Balkanskiereilân dy't meiïnoar mien hawwe dat hja in fariant fan it Roemeensk sprekke of, oars besjoen in East Romaanske taal sprekke dy't nau besibbe is oan it Roemeensk. Yn alle lannen dêr't se wenje binne de Flachen yn de minderheid. De wichtichste kloft wurdt foarme troch de Aroemenen.
De Flachen stamje benammen ôf fan romanisearre Traasjers en mooglik ek Illyrjers, en Romeinske kolonisten. Sels tsjutte de Flachen harsels oan mei in fariant fan it wurd romani.
Ferdieling
De grutste kloft Flachen wurdt foarme troch de Aroemenen yn Grikelân (fral yn it Pindosberchtme), Albaanje, Masedoanje en Bulgarije. Dy kloft stiet ek bekend as Masedo-Roemenen, Tsintsaren of Koutzowalachen. De skattingen oer harren oantallen rinne útien: tsientûzenen oant inkele hûnderttûzenen. De Aroemenen binne ortodoks.
Fierders binne der de Megleniten of Megleno-Roemenen (ûngefear 5000 moslims oan de Gryksk-Masedoanyske grins) en de sawat 1000 Istro-Roemenen op it Kroatyske skiereilân Istrje (sjoch: Istro-Roemeensk).
Servyske Flachen
Frijwat los fan boppesteande kloften stiet in minderheid yn eastlik Servje yn it gebiet om de rivier de Timok, dy't troch de Servyske autoriteiten as vlasi (= Flachen) oantsjutten wurdt: harren wengebiet slút oan op Roemeenje en harren dialekten stean tichter by it Roemeensk as dy fan de oare folken op de Balkan. Op it kaartsje rjochtsboppe binne se net te ûnderskieden fan de Dako-Roemenen. By de folkstelling fan 2011 neamden 35.300 persoanen yn Servje harren Flachen. Neffens oare skattingen soe dat oantal ek heger lizze kinne.
Flachen yn romme sin
De term Flachen waard eartiids net allinnich brûkt foar de Balkanroemenen. Noch hieltyd is it in eksonym dêr't ferskillende net-Romaansktalige folken harren Romaansktalige buorlju mei oantsjutte. De namme fan de lânstreek Walachije yn Roemeenje (dat yn it Roemeensk oars hiet) ferwiist nei de Flachen. Yn in protte Slavyske talen en yn it Hongaarsk wurde of waarden Roemenen, mar ek de Italjanen sa neamd.
Besibbe wurden binne ek Waal en Walloanje (foar de Romaansktalige buorren fan de Flamingen) en Welsh en Wales (foar de Keltysktalige buorlju fan de Ingelsken). De namme komt oarspronklik fan de Keltyske stam de "Volcae".
De Flachyske kultuer
De Flachen wiene fan âlds in folk fan nomadyske skiepweitsers. De stêd Voskopojë, no yn Albaanje, wie yn de Turkske tiid, doe't alle Flachen noch yn ien lân wennen, harren kulturele sintrum.
Meindert Tjoelker
Meindert Tjoelker (Hoarn, 14 jannewaris 1967 - Ljouwert, 13 septimber 1997) wie slachtoffer fan sinleas geweld.
Dea
Meindert Tjoelker en trije fan syn freonen seagen op 13 septimber 1997, syn frijfeintedei, dat fjouwer mannen yn de binnenstêd fan Ljouwert in fyts yn it wetter smieten. Doe't Tjoelker dêr wat fan sei bruts in gefjocht út tusken de acht. Hjirby skopten de fjouwer him dea.
Fûnis
Op 24 desimber 1998 waarden de twa wichtichste fertochten yn heger berop feroardiele ta twa-en-heal jier finzenisstraf. De tredde waard ta 180 oeren tsjinstferliening feroardiele, wylst de fierde fertochte 13 april 1999 frijsprutsen waard.
Neitins
Yn septimber 1998 waard yn Ljouwert op it plak fan it gefjocht in tinkstien foar Meindert Tjoelker ûntbleate.
Ald jild, âlde mjitten en âlde wichten
Yn 1948 folge Juliana har mem Wilhelmina op as keninginne. Dy wikseling foel sawat lyk mei de ynfiering fan in oar muntstelsel. De Dútsers hienen dêr yn de besettingstiid al in begjin mei makke. Oant dy tiid seach de âlde samling munten der sa út:
healtsje  -      ½ sint
sint      -    1% (persint) fan in goune
botsen    -    2½  sint
stoer     -    5   sinten
dûbeltsje -   10   sinten (in dûbele stoer)
kwartsje  -   25   sinten (it kwart fan in goune)
healegoune -  50   sinten (twa kwartsjes, tsien stuorren)
goune     -  100   sinten (no ±45 eurosinten)
ryksdaalder-   2½  goune
fiifgoune -    5   goune
Another 45 Miles
Oer it nûmer
Another 45 Miles is ynspirearre op twa toernees fan de band yn de Feriene Steaten, en giet oer in man dy 't nei in lange rit noch 45 myl (72 kilometer) ride moat oant er wer thús is by syn húshâlding.
Ernest Renan
Ernest Renan (folút: Joseph Ernest Renan; Frânske útspr.: [ʒoˈsɛf ɛʁˈnɛ ʁeˈnã], likernôch: "zjoo- sef ech- nê chee- nâng "; Tréguier, 28 febrewaris 1823 – Parys, 2 oktober 1892) wie in Frânsk taalkundige, filosoof, skiedkundige en publisist Bretonsk etnysk komôf. Hy wie tige foaroansteand yn syn tiid en waard beskôge as in earsten ekspêr op it mêd fan Semityske talen en beskavings. Renan betocht ek ferskate ynfloedrike teoryen, benammen oangeande nasjonalisme en nasjonale identiteit.
Jonkheid en oplieding
Renan waard yn 1823 berne yn it havenplak Tréguier, oan 'e kust fan Bretanje. Hy kaam út in famylje fan fiskers mei fûleindich republikeinske politike opfettings. Syn pake hie mei fiskerij in lyts fortún fertsjinne, en syn heit wie kaptein fan in fiskersboat. Syn mem wei de dochter fan in royalistyske ambachtsman út it oanbuorjende plak Lannion. De ferskillende politike opfettings fan syn âldelju soarge foar frijwat striid yn 'e hûs doe't Renan noch hiel jong wie, en dêrtroch bleau er him syn hiele libben bewust fan 'e gefoelichheid fan sokke dingen. Syn mem wie mar heal-Bretonsk; de famylje fan har heit kaam út Bordeaux, en Renan sei letter gauris dat yn syn eigen aard de Gaskonjer en de Breton altyd deilis wiene.
Renan syn heit ferstoar doe't er noch mar fiif jier wie, wêrnei't syn doe santjinjierrige suster Henriette in grutte ynfloed op syn opfieding krige. Dyselde ferfear letter nei Parys om leararesse te wurden oan in kostskoalle foar jongedames fan stân. Renan genoat ûnderwiis oan 'e roomske skoalle yn Tréguier, oanfolle troch lessen fan syn mem. Yn 1838, doe't er fyftjin jier wie, regele Henriette dat er oan in skoalle yn Parys trochleare koe. Fan 1840 ôf studearre er fierders oan it seminaarje fan Issy-les-Moulineaux om syn toarst nei kennis te dwêstgjen.
Renan wie folslein fan doel om preester fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke te wurden. Mar doe't er him nei it ôfrûnjen fan syn stúdzje oan it seminaarje en foarôfgeande oan syn preesterwijinge oan it Kolleezje fan Saint-Sulpice ferdjippe yn taalkunde, rekke er syn leauwe kwyt, alteast wat de roomske dogma's oanbelange dy't it útgongspunt wiene fan in bestean as preester. Want doe't er de Bibel út taalkundich eachpunt beseach, besefte er dat de twadde helte fan it bibelboek Jesaja fan it foarste part ferskilt, net inkeld yn skriuwstyl, mar ek yn skriuwdatum, dat de grammatika en skiednis fan 'e Pentateûch fan folle letter datearje as de tiid fan Moazes, en dat it boek Daniël dúdlik iuwen letter skreaun is as de tiid dêr't it yn spilet. Temûk fielde it foar Renan as wie syn takomst him ûntstellen, want hy dreamde noch altyd fan in bestean as preester. Mar yn 'e striid tusken ropping en oertsjûging waard de oertsjûging de ropping oermânsk. Yn oktober 1845 hold er definityf op mei syn tarieding foar it preesterskip en fan dat stuit ôf learde er fierder oan lekekolleezjes.
Iere karriêre
As jonge wittenskipper wurke Renan oerdeis as suppoast om himsels te ûnderhâlden, wylst er jûn fierder learde yn 'e taalkunde, spesifyk wat de Semityske talen oangie. Yn 1847 wûn er de Volneypriis, ien fan 'e wichtichste ûnderskiedings dy't ferjûn waard troch de Académie des Inscriptions, foar syn doe noch net útkommen Histoire Générale et Systèmes Comparés des Langues Sémitiques. Datselde jiers rûne er syn stúdzje ôf en krige er in baan oanbean as learaar oan it lyseum fan Vendôme.
Bibelwittenskip
Renan waard benammen bekend as de skriuwer fan Vie de Jésus, in libbensbeskriuwing fan Jezus Kristus, dy't yn 1863 útkaam. Hy skreau it idee foar it boek ta oan syn suster Henriette, mei wa't er yn it Osmaanke Syrje en Palestina reizge doe't se koarts krige en hommels ferstoar. Mei inkeld it Nije Testamint en in eksimplaar fan it wurk fan Flavius Josefus by him sette er doe útein mei skriuwen. It boek wie fierhinne basearre op it Evangeelje fan Jehannes en wie bedoeld as in wittenskiplik wurk. Renan beskreau Jezus as in minske en net as in god (of in diel fan God) en wiisde de wûndertekens ôf dy't Jezus neffens de kanonike evangeeljes ferrjochte hawwe soe. Mar neffens yn syn tiid folslein akseptabele antysemityske ideeën skreau Renan ek dat Jezus himsels "suvere" hie fan syn Joadske eigenskippen en dat er dêrtroch in Aarjer en in kristen wurden wie. In soad kristlike lêzers wiene poerrazen oer it ûntkennen fan 'e godlike natuer fan Jezus, wylst de measte Joaden lulk wiene oer de beskriuwing fan it joadendom as dwaas, absurd, ûnlogysk en dúdlik ynferieur oan it kristendom. Nettsjinsteande dat wie Vie de Jésus yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw geweldich populêr.
Renan wie net inkeld in drûge wittenskipper, mar ek ien dy't him om 'e sosjale fraachstikken fan syn tiid bekroade, sa't er sjen liet yn syn boeken oer de apostels (Les Apôtres, 1966), en de apostel Paulus (Saint Paul, (1869). Dêryn joech er blyk fan in gefoel fan bruorskip tusken de rangen en stannen fan 'e Frânske maatskippij en toande er him in oanhinger fan 'e demokrasy. Yn 1869 wied er foar de Liberale Partij kandidaat by de Frânske parlemintsferkiezings, mar hy waard net keazen. Tsjin dy tiid wiene syn republikeinske tinkbylden wat ôfswakke en wied er ree om it Trêde Frânske Keizerryk te akseptearjen as it de demokratyske grûnbegjinsels respektearre. Twa jier letter waard it bewâld fan Napoleon III, de lêste Frânske keizer, ûnder fuotten helle troch de Dútsers yn 'e Frânsk-Dútske Oarloch. Foar Renan, dy't Dútslân altyd sjoen hie as de bakermatte fan 'e Jeropeeske filosofy en wittenskip, wie dat in kearpunt yn syn tinken. It lân soe foar him neitiid altyd in fijân bliuwe.