cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Fall of the Roman Empire
Plot
Underwilens bemûskopje de freonen fan Kommodus in gearspanning om Markus Aurelius te deadzjen ear't dy syn ûnterving fan Kommodus bekendmeitsje kin. Dat soe harren nammentlik raar reitsje om't se oan ien wei troch op 'e prins omponglúzje. Se hâlde harren dwaan lykwols foar Kommodus geheim. De moardoanslach wurdt troch fergiftiging beävensearre, en nimmen dy't it opmerkt; it hommels minder wurden fan 'e tastân fan 'e keizer en syn ferstjerren wurde oansjoen foar it natuerlik ferrin fan syn sykte. Livius ornearret dat er sûnder in iepenbiere proklamaasje troch Markus Aurelius gjin kâns makket om it Romeinske Ryk ûnder syn bestjoer te ferienjen, dat ynstee helpt er Kommodus op 'e troan.
Neitiid wijt Kommodus him oan it teneate dwaan en bedjerren fan alles dat Markus Aurelius by syn libben al fan syn doelen berikt hie. Hy seit dat syn heit swak wie en dat er Rome wer sterk meitsje wol. Dêrta ferdûbelet er de belesting dy't de eastlike Romeinske provinsjes betelje moatte yn 'e foarm fan nôt, nettsjinsteande it feit dat yn dat part fan it Ryk op dat stuit hongersneed hearsket. Fierders fiert er yn Rome de troch syn heit ferbeane gladiatorspullen wer yn. Syn beslissings liede fuortendaliks ta grut trelit yn it Ryk.
Underwilens behellet Livius, dy't it befel oer de striid tsjin 'e Germanen oernommen hat, in grutte oerwinning, wêrby't Ballomar en al syn ûnderhearrige foaroanlju kriichsfinzen nommen wurde. Timonides besiket de kriichshaftige noarderlingen fan 'e fredesdream fan Markus Aurelius te oertsjûgjen, en wit lang om let harren fertrouwen te winnen troch in godsoardiel te ûndergean. Tegearre slagget it Livius en Timonides en bepraat de Romeinske Senaat om 'e Germanen it Romeinsk boargerskip te jaan en harren lân yn it Ryk bebuorkje te litten. Kommodus besiket dêr it near op te lizzen, mar rêdt dat net op. Lusilla, dy't likefolle fan 'e dream fan har heit hâldt as Kommodus dêr minachting foar fielt, helpt Livius om 'e keizer oer te heljen en lis him by de útspraak fan 'e Senaat del. By wize fan wraak stjoert Kommodus Livius werom nei de noardgrins en Lusilla mei Sohaimus nei Armeenje, sadat de beide minners inoar net wer sjen sille.
As it nijs fan 'e Romeinske oerwinning buorkundich wurdt, stjoert Kommodus oan Livius berjocht dat er him mei-hearsker oer it Romeinske Ryk meitsje wol. Tagelyk stjoert er ek befel om 'e provinsjes fan 'e eardere opstannelingen ûnmeilydsum te straffen, troch yn eltse grutte stêd fiiftûzen lju te krusigjen en mear as dûbel safolle ta slaaf te meitsjen. Livius wegeret dat te dwaan en stjoert de boadskippers fan Kommodus yn in koai werom nei Rome. Om wraak te nimmen foar Livius syn dôfhûdigens oarderet Kommodus om 'e delsettings fan 'e freedsume Germanen mei de grûn lyk te meitsjen en de bewenners sels allegearre te deadzjen of ta slaaf te meitsjen. Dêrby wurdt Timonides, dy't him mank de Germanen nei wenjen set hie, troch de soldaten fan Kommodus fermoarde, wylst Ballomar en syn húshâlding en de oare Germaanske foaroanlju as finzenen nei Rome ta brocht wurde.
Lusilla glûpt mei in dagge de stêd binnen, mei as doel om Kommodus om te bringen. De man dy't se fan efteren oanfalt, blykt lykwols net har broer te wêzen, mar Ferulus, de favorite gladiator fan 'e keizer. Dyselde ûntwapenet har sûnder swierrichheden. As Lusilla him follerlei rykdommen oanbiedt as er foar har Kommodus fermoardet, antwurdet er dat in man nea syn eigen soan deadzje moatte soe. Sa komt oan it ljocht dat de gladiator ien fan 'e mannen wie mei wa't Lusilla har mem oerhoer bedreau. Kommodus, dy't harren petear ôfharke, is alhiel oerémis en wegeret te leauwen dat er net in keizerssoan is. Hy beart dat er Ferulus omearmje wol, mar stekt him dan dea. Lusilla lit er by Livius en Ballomar en de Germanen op in mânske brânsteapel fêstbine, dêr't se by de fiering fan 'e fergoading fan Kommodus as minske-offers libben ferbaarnd wurde sille.
Wylst de sljochtwei Romeinen dronken oan it feestfieren binne, lit Kommodus Livius losmeitsje om't er foar himsels bewize wol dat er in bettere fjochter is as syn eardere freon. Yn in provisoaryske arena ôffrede troch de skylden fan in ôfdieling Romeinske soldaten, befjochtsje de beide mannen inoar op libben en dea mei werpspeetsen. Op it langelêst behellet Livius de oerwinning en stekt Kommodus dea. Mei syn lêste siken jout Kommodus befel om 'e brânsteapel oan te stekken. Livius hastiget him dêrhinne en wit Lusilla noch fan 'e flammen te rêden, mar Ballomar en de oare Germanen ferbaarne libben wylst se harren god Wuotan oanroppe om wraak foar harren te nimmen. Inkele senators biede Livius de keizerstroan oan, mar hy seit dat se dat oanbod mar better ynlûke kinne, mei't syn earste die as keizer wêze soe om harren allegear de deastraf op te lizzen. Wylst er him stilwei ôfjout mei Lusilla oan syn side, biede de senators tsjininoar op om 'e nije legeroanfierder om te keapjen, mei't elts fan harren ferlet hat fan dy syn stipe om sels keizer te wurden.
Produksje
It idee foar The Fall of the Roman Empire kaam fan regisseur Anthony Mann. Yn 1961, doe't krekt syn foargeande film El Cid yn premiêre gien wie, seach er yn Londen, wylst er op in taksy wachte, yn 'e etalaazje fan in boekhannel it non-fiksjewurk The History of the Decline and Fall of the Roman Empire lizzen, fan histoarikus Edward Gibbon. Hy kocht it boek, lies it yn it fleantúch ûnderweis nei Madrid, en besleat by oankomst dat de stof gaadlik wie om in film oer te meitsjen. Hy lei it idee foar oan filmprodusint Samuel Bronston, dy't deryn tastimde om it projekt te finansieren.
It wie yn 't earstoan de bedoeling dat de Amerikaanske akteur Charlton Heston de rol fan Markus Aurelius spylje soe, mar dy hie dêr gjin belangstelling foar. Hy woe wol meiwurkje oan in oar projekt fan Bronston, 55 Days at Peking, oer de Bokseropstân fan 1900 yn Sina. Mei't Heston op dat stuit ien fan 'e grutste filmstjerren fan 'e wrâld wie, waard The Fall of the Roman Empire op 'e lange baan skood, wylst 55 Days at Peking nei foarren helle waard. De filmsets dy't al boud wiene foar The Fall of the Roman Empire, waarden sloopt en ferfongen troch sets fan 'e Ferbeane Stêd yn Peking.
Pas nei't 55 Days at Peking yn 1963 útkommen wie, koene Bronston en Mann fierder mei The Fall of the Roman Empire. By it meitsjen fan 'e film wurke Mann op basis fan in senario fan Ben Barzman, Basilio Franchina en Philip Yordan. De film waard produsearre troch Bronston syn eigen filmstudio, Samuel Bronston Productions en foar de film wie in budget beskikber fan $16 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Robert Krasker, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Dimitri Tiomkin.
Casting
Nei't Charlton Heston de rol fan Markus Aurelius ôfslein hie, waard de rol oan Kirk Douglas oanbean, dy't him ek net spylje woe, sels net foar in salaris fan $1,5 miljoen. (Yn 1971 soed er yn in fraachpetear sizze dat er dêr wol spyt fan hie, om't er neitiid in protte leuke dingen betocht hie dy't er mei dat jild dwaan kinnen hie.) Uteinlik gie de rol nei Alec Guinness, wylst Livius spile wurde soe troch Stephen Boyd en Kommodus troch de Kanadeeske akteur Christopher Plummer. Gina Lollobrigida waard frege foar de rol fan Lusilla, mar mei har kaam men net ta oerienstimming. De rol gie nei Sophia Loren, dy't dêrfoar $1 miljoen útbetelle krige. De Egyptyske akteur Omar Sharif, dy't doe noch net botte bekend wie, spile de lytse byrol fan kening Sohaimus fan Armeenje.
Opnamen
De opnamen foar The Fall of the Roman Empire setten op 14 jannewaris 1963 útein en duorren 143 dagen, oant yn july fan dat jier. It earst waarden de winterske sênes yn 'e fêsting fan Markus Aurelius oan 'e Donau filme, yn 'e besnijde Sierra de Guadarrama benoarden de Spaanske haadstêd Madrid. De binnendoarsênes waarden opnommen yn Samuel Bronston syn studio's yn Madrid en yn 'e Cinecittà-studio's yn 'e Italjaanske haadstêd Rome.
Distribúsje
De distribúsje fan The Fall of the Roman Empire waard fersoarge troch Paramount Pictures. De film gie op 24 maart 1964 yn 'e Britske bioskopen yn premiêre en twa dagen letter, op 26 maart, yn 'e Amerikaanske bioskopen. Yn april 1964 waard The Fall of the Roman Empire ek op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes fertoand, bûten de kompetysje om.
Untfangst
Yn it Amerikaanske tydskrift Time waard krityk útoefene op it produksje-ûntwerp fan The Fall of the Roman Empire: "Bronston syn Rome is oerdúdlik te prachtich om yn ien dei boud te wêzen, mar it sjocht der ek net út as wenje der minsken." Philip K. Scheuer skreau yn 'e Los Angeles Times dat de film "mear in rekapitulaasje wie fan alle grutte filmspektakels […] as in monumintaal wêzen op himsels." Dêr foege er oan ta: "Mar de iennichste emoasje dy't it opropt, is spanning – en dat mar út en troch […]".
It tydskrift Variety, oan 'e oare kant, priizge The Fall of the Roman Empire mei de wurden: "Grut fan motyf en opset, kleurryk yn behanneling, […] Sam Bronston syn grutste súkses op it mêd fan film." Yn lettere jierren bettere de reputaasje fan 'e film op. Sa joech Leonard Maltin him by in beoardieling yn 2013 31/2 fan 4 stjerren. Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat The Fall of the Roman Empire frjemd genôch in perfekt goedkarringspersintaazje fan 100%, basearre op 11 ûnderskate, blykber folslein positive resinsjes.
Opbringst
The Fall of the Roman Empire brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $4,8 miljoen op. Wat de opbringst yn oare dielen fan 'e wrâld wie, is ûndúdlik. Wat Noard-Amearika oangie, litte de film $11,2 miljoen ferlies as men it budget fan $16 miljoen yn acht nimt, en dat is noch sûnder de marketingkosten mei te rekkenjen. Troch dat minne resultaat gie de filmstudio Samuel Bronston Productions yn juny 1964 fallyt.
Prizen
Yn 1965 waard The Fall of the Roman Empire nominearre foar de Oscar foar bêste orizjinele filmmuzyk fan Dimitri Tiomkin. Datselde jiers wûn de film de Golden Globe yn deselde kategory.
Easterreide
300px|thumb|Kaart fan it ferdronken lân fan Reiderlânneffens [[Ubbo Emmius]] Easterreide wie in midsiuwsk karspel dy't om 1509 hinne yn de Doalert ferdronken rekke. It plak wie it haadplak fan de Fryske goa Reiderlân en mooglik ek it sit fan in tsjerklike proasdij. It doarp lei eastlik fan de Punt fan Reide oan de mûning fan de Reider Ie, dy't om 1200 hinne ôfsletten waard troch in slûzekompleks (de Reidersilen). It twillingdoarp Westerreide lei neffens histoarikus Ubbo Emmius oan de westkant fan de rivier, dêr't hjoed-de-dei de Punt fan Reide leit. Easter- en Westerreide foarmje tagelyk ek de memmedorpen foar de delsettings fan de feanterijen fan Reiderwolde. Tichteby it doapr lei om 1300 hinne mooglik it feantersdoarp Westertili, mooglik in skriuwflater foar *Westercili ("Westersiel").
Namme
De oarsprong fan de namme is net alhiel wis. It kin ôflaat wêze fan hriād ('reid'), rēde ('oanlisplak, terp') as fan *rīth ('rivierke, stream'). De plaknamme ferskynt yn ferskate skriuwwizen: Hriadi as Hriedi (ein 9e iuw), villa Hreidensi (1211), Reyde (1256), Asterreyde (1272), Astierheyde (1377), Oesterreide (om 1475 hinne), Oester Reide (om 1498 hinne), Ostereida (om 1500 hinne) en Oestereyndt (1506).
Skiednis
Easterreide wie in wichtich merkeplak. De haven by de slûzen wie gaadlik foar hannelsferkear. It ôfdamjen fan de Westerwâldske Aa moat in grutte ûndernimming west hawwe. Neffens de oerlevering leine dêr, lykas yn Delfsyl, meardere silen njonken inoar. Jacob van der Mersch tekene op syn Doalertkaart út 1574 fiif silen, wylst kronykskriuwer Johan Rengers fan Ten Post, dy't him berôp op de Doalertkaart fan it Grinzer stedhûs, miende dat der op syn minst sân silen wiene. Willem de Volder hat it yn in lofdicht oer Emden út 1553 oer sân silen by Fletum, dy't er lykstelt mei de Romeinske haven Flevum.
Ut Easterreide soe neffens de Prophecye fan Jarfke út 1597 ek it misboek weikomme, dêr't it ûntstean fan de Doalert yn beskreaun waard. Neffens Jarfke "wennen der in soad fan syn freonen". It dokumint dêr't nei ferwiisd wurdt blykt om in ferfalsing te gean dy't om 1550 hinne yn Grins útjoen waard.
Kleaster en boarch
Yn 1376 moast der al in nonnekleaster fan de dominikanessen west hawwe. Dat we in biddeloarder dy't him benammen yn heal-stêdlike delsettings fêstige. Wichtige gearkomsten waarden by de silen holden, allyk yn it tichteby lizzende kleaster Palmar of yn it Dominikanessekleaster. Yn Palmar waard yn 1427 ek in fernijd lânrjocht foar it Reiderlân en it Aldamt op skrift steld. Dêrnjonken stie der yn Easterreide noch in wichtige boarch, dy't yn de fyftjinde iuw eigendom wie fan de haadlingefamylje Addinga fan Westerwâlde. Mooglik stammen hja ôf fan de earder neamde doarpshearen. De ikkers en it healân om de boarch hinne wurde alteast noch neamd yn 1470. Harren lânguod rûn alhiel út ta it lettere eilân Garmede, yn it midden fan de Doalert.
Delgong
Yn de snuorje fan de Grutte Fryske Kriich liet de Eastfryske haadling Keno tom Brok op twa plakken yn it Reiderlân de slûsdoarren yn 'e brân stekke. Wat de krekte datum dêrfan is, is net bekend, mar it moat foar maaie 1413 west hawwe, doe't de stêd Grins in militêre besetting yn Westerreide oanleine. . De iennige boarne út dy tiid, de kronyk fan Johan fan Lemego, stelt dat gâns de streek inriedich wurden wie, itjinge sizze wol dat it wetter mei de tijen yn- en útstreamde. Yn 1427 makken de Aldamsters plannen foar in needdyk fan Westerreijde up in der Wolden, en twa jier seine se help ta by it meitsjen fan de Reyder dijcke. Mar it wie om 'e nocht, want ek in nije dyk fan Reide nei Finsterwolde út 1454 hold it mar tolve jier fol.
Yn 1475 wie Easterreide noch in bloeiend doarp. De Doalertkaart jout ek noch in nôtmûne oan. In fearns iuw letter wie de tastân gâns oars. Yn 1500 wie der op syn minst ien geastlike, yn 1506 betelle it doarp noch belesting, mar nei de Kosmas- en Damianusfloed (1509) gie it fluch minder. It kleaster soe yn 1528 nei Lucaswolde oerbrocht wurde, dêr't in foarwurk of uythoff stie. Yn 1530 waarden de kleastergebouwen ôfbrutsen, dêr't it bouguod letter fan brûkt waard om de fêsting fan Delfsyl te fersterkjen. De lêste susters giene nei Grins. Om 1535 hinne weiden der noch grutte kudden skiep en jongfee op kwelders fan de Jansumer blincke justjes noardlik fan it doarp. Justjes letter ferdonk dat eilân ek en doe moast de tsjerke ek ferdwûn wêze. De boarch fan de Addinga's, in hoech heem, Addenheem neamd, tsjinne om 1580 hinne as stiengat, dêr't in grutte hoemannichte (groote mennichte) stien fan weibrutsen waard en nei alle gedachten mei skip ôffierd waard. Súdwestlik fan de Punt fan Reide lei om 1820 hinne noch de sânige Reiderplaat, hjoed-de-dei de Heringsplaat, hinne in oerbliuwsel fan ien fan dy eilannen. Folksferhalen sprutsen oer de oerbliuwsels fan in tsjerke yn in slinke fan it Kerkeriet.
Lûsaka
thumb|260px|Lizzing Lûsaka yn Sambia Lûsaka of Lusaka (Ingelsk: Lusaka) is de haadstêd en grutste stêd fan Sambia.
Lûsaka waard yn 1905 troch Europeeske kolonisten stifte. Fanwege de sintrale posysje yn Sambia en de gaadlike lizzing oan it spoar, koe Lûsaka yn 1935 Livingstone as haadstêd fan de Britske koloanje Noard-Rhodeesje ferfange. Yn 1964 waard it de haadstêd fan it krekt dêrfoar ûnôfhinklik wurden Sambia.
Maan (sjongeres)
Maan de Steenwinkel (Utert, 10 febrewaris 1997) is in Nederlânske sjongeres. Maan die yn 2016 mei oan de talintejacht The Voice of Holland. Maan brocht yn 2020 it album Onverstaanbaar út. De teksten fan de lietsjes op it album binne ûnder oaren skreaun troch Jan Tekstra.
Willem Barents
|thumb|right|200px|Willem Barents thumb|Kaart út 1601 mei de rûte fan Barents thumb|Barents' syn mannen fjochtsje mei in iisbear Willem Barents, yn it Nederlânsk skreaun as Willem Bartentz (* Formearum, ± 1550 - † Nova Sembla, 20 juny 1597) wie in Fryske seefarder en ûntdekkingsreizger fan Skylge. Willem Barents makke trije ûntdekkingsreizen om de noardeastlike trochfeart te finen, wêrby't hy de kusten fan Nova Sembla ferkende en Beareëilân en Spitsbergen ûntduts.
Biografy
Oer it libben fan Barents foar it begjin fan de ekspedysjes is net folle fan bekend. Hy wie keapman en wittenskipper en makke in atlas fan de Midslânske See. Yn 1594 krige hy de lieding oer de earste ekspedysje om de noardeastlike trochfeart nei Aazje en it Fiere Easten te finen. Mei twa skippen folge Barents de kust fan Nova Sembla yn 'e hope om de eilannen hinne farre te kinnen, mar hy waard troch it iis opkeard. In twadde skip dat Cornelis Nay as kaptein hie, hie mear súkses. Dy wist fia de Strjitte fan Waygats yn de Karasee te kommen. Jan Huygen van Linschoten, dy't op de reis oanwêzich wie hat in ferslach makke yn syn Voyagie, ofte schip-vaert van by Noorden om langes.
It súkses fan Nay late ta in twadde, gruttere ekspedysje yn 1595, diskear ûnder lieding fan Barents en Jacob van Heemskerk, dêr't ek Nay en Jan Huygen van Linschoten wer oan mei dienen. Troch it iis slagge it de ekspedysje net om de Karasee te berikken. Wol waard hannel dreaun ticht by de mûning fan de Petsjora mei de lokale Nenetsen (doe Samojeden neamd).
Yn 1596 gie Barents foar de tredde kear nei it noarden, opnij mei Van Heemskerk. Opdrachtjouwer foar de tredde reis wie de eardere kartograaf en dûmny Petrus Plancius. Diskear fear Barents fanôf Skandinaavje net nei it easten, mar nei it noarden. Hy ûntdekte in eilân dat hy Fiere eilân neamde (it tsjintwurdige Beareëilân) en fierder noardlik, op 80° 11' NB, in lân dat er It Nije Lân neamde (it tsjintwurdige Spitsbergen). Werom op Bereneilân, waard de ekspedysje yn twaen splitst. Ien skip, ûnder Jan Corneliszoon Rijp, besocht westlik fan Spitsbergen in trochfeart te finen, wylst Barents de seeën tusken Spitsbergen en Nova Zembla ûndersocht.
Barents slagge deryn om de noardpunt fan Nova Zembla om te farren, mar kaam dêrnei fêst te sitten yn it iis. Fan oanspield driuwhout bouden sy in hûs dat bekend wurden is as It Behâlden Hûs en dêr't ferfolgens de winter yn trochbrocht waard. De folgjende maaitiid waard in ekstra sloep boud, sadat de sechtsjin opfarrenden nei de bewenne wrâld werom komme koenen. Barents ferstoar lykwols in wike nei it fertrek. Syn manlju berikten mei de sloep it skiereilân Kola dêr't sy oppikt waarden troch in Nederlânsk hannelskip. Gerrit de Veer hat fan de tredde reis in ferslach makke. Fan de 16 opfarrenden fan Barents syn lêste reis, hawwe 12 Nederlân libjend werom sjoen.
Wurdearring
Barents syn tredde reis wie ien fan de safolste mislearre besikings om de Noardeastlike Trochgong te finen en doe't Cornelis de Houtman op de ein 16e iuw de earste Nederlânske reis om de Kaap de Goede Hope foltôge, ferlearen de Nederlânske keaplju harren ynteresse om in rûte nei Aazje te finen fia it poalgebiet. De reis fan Barents ferdwûn stadichoan út it ûnthâld. Pas om 1810 hinne kamen syn reizen wer yn it sin doe't ûnder ynfloed fan de Frânske besetting de Hollânsk trots wer oplibbe. Doe't de dichter Hendrik Tollens yn 1819 syn mankelike lofdicht Tafereel van de overwintering op Nova Zembla útjoech, dêr't hy syn lânslju yn opropt om wer sokke dieden te dwaan, wie men dêroer dan ek tige te sprekken en krige hy dêrfoar in literatuerpriis. Ek de skoalleplaat "De oerwintering op Nova Zembla" fan Johan Herman Isings hat bydroegen oan dat nasjonale gefoel.
De oerbliuwsels fan it Behâlden Hûs wienen lykwols al wat earder fûn yn 1871 troch de Noarske walfiskfarder Elling Carlsen en dêrnei troch de Brit Charles Gardiner, dy't yn 1876 it Behâlden Hûs letterlik ôfbruts, sykjend nei spoaren. Russyske wittenskippers dy't letter it stee besochten melden dat er sawat neat mear fan oer wie. De fynsten dy't sy dienen waarden meinaam en ferkocht oan Nederlânske musea.
Nei de fal fan de Sowjet-Uny yn 1989 hawwe nije archeologyske ekspedysjes it fynplak opnij ûndersocht. By de earste wie de Ryksuniversiteit Grins belutsen ûnder lieding fan Louwrens Hacquebord fan it Arctisch Centrum en by de twadde en tredde it Ryksmuseum en de Universiteit fan Amsterdam. Dy ekspedysjes hawwe laat ta nije belangstelling foar Barents yn Nederlân.
Barents jildt as de bekendste ûntdekkingsreizger fan Fryske komôf.
Oar
De seefeartskoalle Maritym Ynstitút Willem Barentsz op Skylge is nei him neamd, ek Barentsburch, Barentseilân, de Barentssee en de walfiskfabryksskippen Willem Barendsz (I) en Willem Barendsz (II).
Magdalena-asyl
In Magdalena-asyl of Magdalenawaskerij (Magdalene Laundry) wie in ynstitút fanwege de Roomsk-katolike tsjerke, yn de 19e iuw oant fier yn de 20e iuw, foar de opfang fan saneamde 'fallen froulju' yn benammen Ierlân, mar ek yn Ingelân en oare Europeeske lannen en Kanada en de Feriene Steaten.
It earste asyl yn Ierlân, foar protestantske famkes, waard iepene yn Dublin yn 1767, stifte troch filantrope Lady Arabella Denny (1707–1792). Yn Belfast waard der ien stifte yn 1839.
Oarspronklik wie de bedoeling fan de asilen de rehabilitaasje fan de froulju en it weromkommen yn de maatskippij, mar yn begjin 20e iuw hienen dy ynstituten stadichoan it karakter fan in finzenis krigen, mei straffen anneks (benammen yn Ierlân en Skotlân). Yn de measte Magdalenahuzen moasten de famkes fan moarns ier oant yn de jûn skreppe en wrotte sûnder lean. Feitlik wie it slave-arbeid. Teffens moasten sy har deljaan ûnder in strang rezjym fan bidde en ferplicht swije. Yn Ierlân wienen sokke ynstituten bekend as Magdalene laundries. Der wurdt rûsd dat sa'n 30.000 froulju yn dy ynstituten sitten hawwe, faak in libben lang.
Yn Ierlân wienen it fjouwer kleasteroarders dy't tsien Laundries yn it wurk holden. It lêste Magdalena-asyl yn Ierlân waard sletten op 25 septimber 1996.
Oarsprong
De Magdalenabeweging yn Ierlân waard al oernaam troch de Roomsk-katolike tsjerke. De tehuzen dy't yn it earstoan bedoeld wienen foar koartduorjende opfang, feroaren hieltiid mear yn ynstituten dêr't minsken lang fêstholden waarden. De boetelingen moasten swier wurk dwaan, meast yn waskerijen, omdat de ynstellingen it sels fertsjinje moasten en net jildlik stipe waarden troch de Katolike tsjerke.
De Magdalenbeweging rekke hieltiid fierder ôf fan de oarspronklike bedoeling fan de Rêdingsbeweging; de asilen krigen mear en mear it karakter fan in finzenis. De nonnen dy't it tafersjoch hienen waarden hjitten om werom gean yn de maatskippij te ûntmoedigjen en oan te stean op fierdere boetedwaning.
Omstannichheden
thumb|350px|Magdalene Laundry yn [[Ingelân, begjin 20e iuw]]
De administraasje fan de Magdalena-asilen út har iere skiednis lit sjen dat in protte froulju doe frijwillich kamen en fuortgienen, soms faker as ien kear. Lu Ann De Cunzo skreau yn har boek, Reform, Respite, Ritual: An Archaeology of Institutions; The Magdalen Society of Philadelphia, 1800-1850, dat de froulju yn it asyl fan Filadelfia "sochten nei beskûl en ferlichting by sykte, útstel fan finzenisstraf, ûngelokkige famylje-omstannichheden, misbrûk troch manlju en minne ekonomyske omstannichheden." Dat sil wol sa west hawwe, mar hja bedarren yn ynstituten dêr't it rezjym fan, neffens moderne mjitstêven, beskôge wurde kin as fysike-, psychologyske- en seksuele tramtaasje. In protte froulju mienden dat sy de ynstituten nedich hiene om boete te dwaan en te oerlibjen, omdat de nonnen har fiele lieten dat sy sels fan alles de skuld wienen.
Finnegan seit dat de mienskip fûn dat de froulju dy't faak prostituee wienen, 'ferlet fan boetedwaning hiene'. De bewenners waarden 'bern' neamd en wienen oant yn de 70er jierren ferplicht om it personeel mei 'mem' oan te sprekken. Ut reden fan oarderhanthavening en in soarte fan kleastersfear te befoarderjen, moasten de bewenners in grut part fan de dei swije, waarden freonskippen ûntmoedige en wiene liifstraffen hiel gewoan.
Doe't it fenomeen letter yn de tiid algemiener waard, waarden neist prostituees, ek net-troude memmen, geastlik beheinde famkes en ferkrêfte famkes nei Magdalena-asilen stjoerd. Sels jonge famkes dy't beskôge waarden as te promisku, of dit neffens oaren te folle flirten, of dy't gewoan te kreas wiene (en letter wolris foar in skandaal soargje koenen), waarden nei sa'n asyl stjoerd. Deselde praktiken hearsken yn dy tiid yn de troch de steat bestjoerde asilen yn Brittanje en Ierlân. De froulju waarden meast op fersyk fan famylje (meast manlju), prysters en dokters yn de asilen opnaam. At der gjin famylje wie om foar harren te pleitsjen, sieten de bestraften faak in libben lang yn it asyl, in protte leine dan in religieuze belofte ôf.
Magdalena-asilen wienen sosjaal akseptearre ynstituten yn it Ierlân mei syn tige konservative seksuele moraal, oant fier yn de twadde helte fan de 20e iuw. De kleasterasilen ferdwûnen meidat de seksuele moraal feroare. Finnegan heaket dêr oan ta dat de komst fan de waskmasine faaks likefolle betsjutten hat foar it sluten fan de waskerijen.
Publyk skandaal
Oer it bestean fan de Ierske kleasterasilen kaam oant 1993 net folle nei bûten. Yn 1993 ferkochten nonnen yn Dublin in part fan harren konvint oan in makelder. Yn de tún waaden de stoflike omskotten fan 155 anonym bedobbe bewenners opgroeven en op ien nei kremearre en fannijs bedobbe yn in massagrêf op it Glasnevin-begraafplak. It waard in publyk skandaal en helle it lanlike nijs. Yn 1999 ferhellen Mary Norris, Josephine McCarthy en Mary-Jo McDonagh, allegear eardere asylbewenners, fan de behanneling dy’t sy dêr hân hienen. Yn 1997 waarden eardere bewenners fan Magdalena-asilen ynterviewd yn de dokumintêre Sex in a Cold Climate en ferklearren dat sy geregeldwei seksueel, psychysk en fysyk misbrûk trochstean moasten, wylst sy foar ûnbepaalde tiid, fan de bûtenwrâld isolearre, fêstsieten. Yn 2002 kaam de film The Magdalene Sisters fan Peter Mullan dêr noch oerhinne, dy’t troch it Fatikaan offisjeel yn de ban dien waard.
Undersyk nei misbrûk fan bern
Maaie 2009 kaam de Undersykskommisje nei Misbrûk fan Bern mei in rapport fan 2000 siden. It rapport befettet de kleems fan hûnderten Ierese boargers dy't sizze dat sy yn harren bernejierren fysyk, seksueel en emoasjoneel tamtearre binne yn ûnderwiisynstellingen fan de steat, yn it wurk holden troch de RK-tsjerke en ornearre foar de earmen, kwetsberen en fertutearzgen, yn it tiidrek 1930 - 1990. It misbrûk waard begien troch nonnen, geastliken, lieding en ek wol lju fan bûten. It rapport giet oer misbrûk yn tal fan Ierske Katolike- en steats Industrial schools, ek de Magdalena-asilen.
Doarpsargyf Noardwâlde
De Stifting Doarpsargyf Noardwâlde (DAN) is de histoaryske feriening fan Noardwâlde dy't op 8 jannewaris 1999 oprjochte waard. Twa kear jiers ferskynt it tydskrift 'De Twiegsnieder'.
DAN hat twa doelstellings:
Magdalena-asyl
Undersyk nei misbrûk fan bern
Sûnt 2001 jout it Ierske regear ta dat de froulju yn de Magdalenawaskerijen slachtoffer wiene fan misbrûk. Lykwols woene sy net oanstean op ûndersyk en ek neat witte fan kompinsaasje. De oerheid hâldt út dat de waskerijen partikulier bestjoerd waarden en fielt har dêrom net ferantwurdlik foar de misstannen dêre. Yn tsjinstelling fan wat de oerheid seit, bestiet der bewiis dat Ierske rjochtbanken geregeldwei feroardielden fan lytse fergripen nei de waskerijen stjoerden, dat de oerheid lukrative kontrakten oan de waskerijen gunde sûnder oan te stean op beskerming en earlike behanneling fan de wurkers en dat Ierske beamten soargen foar foldwaande wurkers yn waskerijen troch froulju sels te bringen en ûntsnapte wurkers werom te stjoeren.
Ynternasjonaal rjocht
De belangeferiening Justice for Magdalenes hat it Iersk regear twa jier lang frege om ûndersyk nei de tastannen yn de Magdalenawaskerijen. Doe't dat neat joech hawwe sy har saak foarlein oan it United Nations Committee Against Torture. De Feriene Naasjes hawwe de Ierske oerheid earst yn 2011 safier krigen dat sy de mishannelingen it útrûpeljen fan de wurkers yn de Magdalena-asilen ûndersykje litte sille.
Merel Baldé
Merel Catharina Baldé berter bekend ûnder har artystenamme MEROL (Doardt, 10 febrewaris 1991) is in Nederlânske sjongeres. Merel brocht yn 2022 it album Troostprijs út. De teksten fan de lietsjes op it album binne ûnder oaren skreaun troch Jan Tekstra.
Triatlon op de Olympyske Simmerspullen 2020
De Olympyske Simmerspullen 2020 fan de XXXIIe Olympiade waarden fan 26 oant en mei 31 july 2021 hâlden yn Tokio, de haadstêd fan Japan. De riatlon wie yn it Odaiba Marine Park. De mingde wedstriid foar lannen yn estafette foarm stie foar it earst op it programma fan de Olympyske Triatlon.
Medaljespegel
De top-5 fan lannen dy't by de triatlon medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 2020.
Eastermar
Eastermar is in doarp yn de gemeente Tytsjerksteradiel, súdeast fan de Burgumer Mar. De buorskippen It Heechsân en It Wytfean hearre ek ta Eastermar.
De kom fan it doarp lei by it Heechsân, op it sân fan in morene, trije meter heger as de Burgumer Mar. Dêr stiet ek noch de tsjerketoer út de 14e iuw. Troch de feanterij by it Wytfean waard de buorskip 'De Wâl' oan De Lits fan mear belang, oant dy de kom fan it doarp foarme.
Eastermar hat  ynwenners.
Geografy
thumb|left|Kûliselânskip benoarden Eastermar op de hichte fan it Heechsân Oer de Sumarderwei hat it doarp ferbining mei Sumar; de Toerloane ferbynt it mei it Heechlân en slút dêr oan op de yn 2007 Skûlenboargerwei, nei Skûlenboarch. De Lits ferbynt it doarp nei it noarden ta mei de Burgumer Mar en nei it suden ta mei de De Leien. Yn 2007 is der in natuerpaad om De Leien oanlein.
It doarpsgebiet fan Eastermar leit sa likernôch tusken 1 en 4 meter boppe seenivo.
Geology
Nei Eastermar is it Eastermar Ynterglasiaal neamd. It 'Eastermar ynterglasiaal' wie in reedlik waarme tiidrek út it Mid-Pleistoseen. De omkriten fan Eastermar hawwe in kûlisselânskip mei houtwâlen.
Buorskippen
Yn de himrik fan Eastermar lizze de buorskippen It Wytfean en It Heechsân. Om betizing mei Hoogezand yn Grinslân foar te kommen wurdt ek wol Heechsân-Eastermar sein.
Skiednis
left|thumb|left|Eastermar op in kaart út de atlas fan Blaeu, ± 1630 Al yn 4000 f.Kr. wennen der nomaden yn de kontrei. Oan de Burgumer Mar is in wichtige archeologyske fynst dien dêr't soks út bliken docht. Dizze fynst stiet bekend as it Leien-Warten Kompleks. Om Eastermar hinne binne ek mammoetkiezzen en gouden ringen fûn. Se lizze yn it Streekmuseum Burgum. De earste boeren fêstigen har op de hegere grûn be-easten de Burgumer Mar. De earste stienen tsjerke waard om 1200 boud op it plak dêr't no it tsjerkhôf op It Heechsân is, mar de mienskip moat in pear iuwen âlder wêze. Yn de midsiuwen stienen der al meardere pleatsen om de tsjerke hinne en oan de noard- en súdkant fan It Heechsân. thumb|260px|It haventsje fan Eastermar Op in kaart út 1605 is goed te sjen dat it hjoeddeiske Heechsân doe Eastermar hiet. Dêrop is ek goed te sjen dat de Burgumer Mar (ûntstien yn de iistiid) der wol wie, mar De Leien noch net. De mar De Leien is ûntstien út de feanôfgraving. Tusken 1500 en 1750 waard der op grutte skaal ferfeante, dêr't de omjouwing tige troch feroare. Doe't it fean om 1750 hinne op rekke wie der gjin wurk mear foar feanarbeiders. Mei it ferdwinen fan it fean stûke de befolkingsgroei fan de oarspronklike kearn It Heechsân. Yn dy tiid ûntstie it nije buorskip De Wâl. De Wâl lei oan De Lits, tusken de Burgumer Mar en De Leien yn. It waard in brûsplak fan skipfeart, hannel en ambacht. Dat buorskip ûntwikkele him fierder ta it moderne doarp Eastermar. Nei it ôfgraven fan it fean ûntstienen der om Eastermar en It Heechsân hinne ferskillende boerepleatsen.
Tusken 1904 en 1964 wie der yn it doarp in suvelfabryk. It ferlies oan wurkplakken troch de sluting fan it suvelfabryk waard diels opfongen mei de bou fan in nij yndustryterrein oan it Prinses Margrietkanaal, noardlik fan It Heechsân by it buorskip Skûlenboarch. It yn kultuer bringen fan lân troch de boeren wie yn it jier 1920 klear. It dêrút ûntstiene kûlisselânskip wurdt hjoed-de-dei yn stân hâlden. Yn 1992 waard dêrfoar de feriening 'Eastermarder Lânsdouwe' oprjochte. Yn 2007 waard it nij havengebiet mei de namme 'De Komerk' iepene.
Yn 2018 foel de oant doe ta heechste Postkoadekanjer ea op in postkoade fan Eastermar. De bewenners mei de postkoade 9261 wûnen meiïnoar in bedrach fan 53,9 miljoen. 273 dielnimmers wûnen it lot 76.968 euro as hja yn 2017 yn alle trekkingen meidiene. Yn de winnende strjitte waarden bedragen wûn fan 8,9 miljoen euro en 17,9 miljoen euro. De measte winners brûkten it jild om it hûs op te knappen, in nije wein te keapjen of sinnepanelen op it hûs te lizzen.
Mienskip
De feriening foar Doarpsbelangen is oprjochte op 15 maart 1915 mei de namme 'Vereniging: Plaatselijk Belang'. It doarpshûs hjit 'De Kjellingen'. It nije gebou krige dy namme nei in priisfraach om foar de tydlike namme 'Klustermar' in nije namme te betinken. De Kjellingen is in ferheging yn it lânskip, dêr’t har sa’n santûzen jier lyn minsken nei wenjen setten.
It doarpskrantsje 'Marnijs' ferskynt fjouwer kear yn 't jier. Der is alle jierren in doarpsfeest en it strjittefestival dat sûnt 2000 hâlden wurdt hjit 'It Easterbarren'.
Yn it doarp stiet de Broekophâlder, in brûnzen byld fan Aizo Betten (1938-2014). It byld ferwiist nei de skelnamme fan de Eastermarders, 'broekophâlders', en de tiid dat de ynwenners it net breed hiene.
Tsjerke
Oant 2006 hie Eastermar in grifformearde tsjerke yn Eastermar en in herfoarme tsjerke op it Heechsân. Troch de foarming fan ien protestantske gemeente yn Eastermar waard it grifformearde gebou oerstallich. Tsjintwurdich is de eardere grifformearde tsjerke ferboud yn in hûsartsenpraktyk, wylst frijwilligers de eardere herfoarme tsjerke oan de Toerloane ferbouden en restaurearren.
Skoalle
Troch de delgong fan it tal skoalbern yn it doarp binne op 1 augustus 2018 de kristlike basisskoalle 'De Balsemyn' en de iepenbiere skoalle 'De Bolster' fusearre ta de basisskoalle '|De Twirre'.
Eveneminten
thumb|260px|Bloeiende parrebeammen oan it Waltsje
Befolking
De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Eastermar:
Strjitten
Oer de Strjitten fan Eastermar
Triatlon op de Olympyske Simmerspullen 2016
De Olympyske Simmerspullen 2016 fan de XXXIe Olympiade waarden fan 18 en 20 augustus 2016 hâlden yn Rio de Janeiro, de haadstêd fan Brazylje. De triatlon wie yn it Fort Copacabana.
Medaljespegel
De top-4 fan lannen dy't by de triatlon medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 2020.
List fan planetoïden 51701-51800
Dit is in list fan planetoïden 51701-51800.
Jacob Hoeksma
Jacob Hoeksma is in Nederlânske sitfollyballer. Hy spilet by de sitfollybalklup Mikro-Electro út Roosendaal. Ek sit er yn de seleksje fan de Nederlânske ploech. Hy die mei dy ploech yn 2010 mei oan it Wrâldkampioenskip sitfollybal yn de Feriene Steaten, dêr waard er mei de ploech tolfde fan de 24 dielnimmende lannen.
Japanske yen
thumb|Japanske munten thumb|Koers JPY - EUR. thumb|Falutateken fan de yen De yen (Japansk: 円, "en") is de muntienheid fan Japan. De yen wurdt yn it Latynske skrift ôfkoarte ta ¥, yn it Japansk wurdt de kanji 円 brûkt.
Troch it belang fan Japanske ekonomy is de yen yn de wrâld in wichtige muntienheid.
Grutte bedraggen en Japanske taal
Troch de ferskillende wizen fan tellen yn Europa en Japan kin it lestich wêze om mei in Japanner oer grutte bedraggen te sprekken. dêr't men yn Europa yn tûzenen en miljoenen praat (mei 3 sifers tagelyk), tinkt men yn Japan yn groepen fan 4 sifers (myriaden). As in net-Japanner dus oer 10 miljoen yen sprekt, sil in Japanner dit earste oersette moatte nei 1000 kear 10000 yen (of 1000万円） eardat hy in gefoel krije sil foar hoefolle it jild dat bedrach krekt is.
Munten en bankbiljetten
Der binne munten fan, , , , en  yen. Der binne bankbiljetten fan, , yen en it komselden brûkte biljet fan  yen.
Skiednis
Under en nei de Twadde Wrâldkriich ferlear de yen in grut diel fan syn wearde. Nei in ûnstabile tiid waard de yen yn 1949 keppele oan de Amerikaanske dollar (¥360 waard lyksteld oan US$1). Dat plan fan de Feriene Steaten wie ûnderdiel fan it Bretton Woods Systeem. Doel fan dat systeem wie in stabile Japanske ekonomy. Yn 1971 waard de bân tusken de yen en de dollar ferbrutsen. Reden dêrfoar wie it loslitten fan de Amerikaanske goudstandert, wat in wichtich ûnderdiel wie fan it Bretton Woods Systeem.
Dea-akte
thumb|Dea-akte fan Krijn Bron (1840) In dea-akte of akte fan ferstjerren is in akte dêr't it ferstjerren fan in persoan neffens de wet yn fêstlein is.
As immen stoarn is oan in natuerlike deadsoarsaak, wurdt troch in behanneljend dokter of troch in gemeentlik lykskôger in ferklearring fan ferstjerren ôfjûn. Elkenien dy't op 'e hichte is fan in ferstjerren mei dêrfan oanjefte dwaan op it gemeentehûs. Meast is dat de begraffenisfersoarger. By de oanjefte wurdt de ferstjerferklearring ynlevere. Oan de hân fan de oanjefte wurdt de akte fan ferstjerren opmakke. Dat bart troch in amtner fan de boargerlike stân fan de gemeente dêr't de persoan ferstoarn is.
De amtner fan de boargerlike stân jout dy gegevens dêrnei troch oan:
As in dea-akte mear as 50 jier lyn opmakke is, dan wurdt dy oerdroegen oan it gemeente-argyf.
Ofskrift
In ôfskrift of úttreksel fan in dea-akte is in skriftlik bewiis fan it ferstjerren fan in persoan en de ynskriuwing dêrfan by de boargerlike stân. In úttreksel of ôfskrift fan in dea-akten kin nedich wêze foar it iepenjen fan in testamint, foar it oanfreegjen fan it pinsjoen foar de neibesteande houlikspartner of om bygelyks finansjele belangen fan de ferstoarne ôf te hanneljen. De partner fan de ferstoarne dy't in nij houlik of registrearre partnerskip oangean wol, hat ek in ôfskrift fan de ferstjerakten nedich.
Radolfzell am Bodensee
Radolfzell am Bodensee is in stêd yn de Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch. De stêd is op twa nei de grutste stêd fan de lânkring Konstanz en de iennige stêd mei de tafoeging am Bodensee. Sûnt 1 jannewaris 1975 is de stêd in Große Kreisstadt.
Radolfzell is in kuerplak (Mettnaukur/Mettnau) en foarmet in knooppunt foar treinen. De stêd hat yndustry yn de masinebou, taleveringsbedriuwen foar de autoyndustry en tekstyl- en fiedingsmiddelenyndustry.
Namme
Radolfzell waard yn it jier 826 as de Cella Ratoldi stifte troch biskop Radolf fan Verona (amtstiid 799 oant 840, ferstoarn yn 847).
Geografy
Radolfzell leit oan de noardwestlike igge fan de Bodensee, oan it diel dat de Untersee hjit. It stedsgebiet leit by de Bodensee tusken 395 meter boppe de seespegel oant 675 meter boppe seenivo by it doarp Liggeringen. Oan de eastlike kant leit yn it doarpsgebiet fan Möggingen de likernôch twa kilometer lang en 600 meter brede Mindelsee.
Stedsyndieling
Njonken de stêd hearre sûnt de weryndielings fan 1974 ek de earder selsstannige plakken:
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 1992
De Olympyske Simmerspullen 1992, ek wol de XXVe Olympiade neamd, waarden yn 1992 hâlden yn Spanje yn de Katalaanske haadstêd Barcelona. It kanofarren hie plak yn Banyoles yn de Lake of Banyoles en yn it Parc Olímpic del Segre. It wie de twadde kear sûnt 1972 dat de slalom op it programma stie.
Utslaggen
de C stiet foar Kanadeeske kano, de K stiet foar Kajak en de sifers (1, 2, 4) jouwe it oantal persoanen yn de boat oan.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it kanofarren medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1992.
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 1968
200px|thumb|right|It Olympysk Gymnastyk Stadion fan Meksiko-Stêd 1968
De Olympyske Simmerspullen 1968, ek wol de XIXe Olympiade neamd, waarden yn 1968 yn Meksiko-Stêd, Meksiko hâlden. De gymnastyk waard hâlden yn it Auditorio Nacional.
Auditorio Nacional
It Auditorio Nacional is yn 1990 boud foar follybal en basketbal wedstriden en hie plak foar 12.450 taskôgers it leit op in 12 kilometer noardlik fan it Estadio Olímpico Universitario. It Auditorio Nacional is yn 1990 yngreven ferboud it wurd hjoed de dei allinne nog brûkt foar muzyk.
Mummy
thumb|Undersyk fan in mummy fan in [[minskeoffer.]] thumb|Mummy yn it Louvre.
In mummy is in (meastentiids minsklik) lichem, dat nei it ferstjerrren útdrûge is of troch keunstbewurkingen konservearre, sadat it net folslein fergiet en der mear fan oer is as allinnich in skelet.
Etymology
It wurd 'mummy' komt fan it Perzysk mumya dat 'pik' of 'asfalt' betsjut. Mummys waarden nammentlik faak troch de by it balsemjen brûkte etearyske oalje hielendal swart en krigen in pik-eftige substânsje.
De mealde substânsje fan mummys waard oant in pear hûndert jier ek yn westerske apteken noch as pre-wittenskiplik 'genêsmiddel' ferkocht. De mummys waarden fynmeald sadat se mei wetter sêft makke wurde koene om yn te nimmen.
Skiednis
In betide mummifikaasjetechnyk waard al ± 3000 foar Kristus yn it Alde Egypte ûntwikkele, troch de religieuze oertsjûging dat men jins lichem en persoanlike besittings nei it hjirneimels meinimme koe. Ut in soad oare drûge gebieten binne ek grêven bekend wêryn't amper fergiene, útdrûge lichems en grêfjeften fûn binne dy't troch in natuerlik mummifikaasjeproses bewarre bleaun binne. Ek yn in soad krypten ûnder tsjerken drûgen de lichems sa hurd út dat se net fegien binne. De bekendste Fryske mummy's binne yn Wiuwert fûn. Net allinnich yn Egypte, ek Midden- en Súd-Amearika, Grienlân, Sinkiang, Mongoalje en Portegal kenne mummys.
thumb|Mummy fan in kat, Egypte
Mummifikaasjetechniken en -meganismen
Hoewol't der faak sprutsen wurdt oer de 'avansearre' mummifiasjetechniken fan de âlde Egyptners is it better om fan 'komplekse' techniken te sprekken. In soad ûnderdielen fan de Egyptyske metoade wienen wol effektyf (it weiheljen fan hurd fergeande yngewanten, it yndrûgjen mei natron); oare (lykas it salvjen mei etearyske oalje) wurken kontra-produktyf. Simpele útdrûging, fluch genôch útfierd, oant in leech genôge fochtichheidsgraad, levert al in tige goed hâldbere mummy op. Under natuerlike omstannichheden slagget soks allinnich goed as der gjin ynsekten lykas aasmiggen en tuorren by it lyk komme kinne op it op te fretten.
thumb|Mummy yn it Britsk Museum
De Egyptyske mummifikaasje
Yn de Egyptyske tradysje waarden harsens fia in heak troch de noasiepening, en de yngewanten troch in sneed yn de side mei in fjoerstienen mes út it lichem helle, wêrnei't it lichem yn fêste natron lein waard sadat it yndrûge. Dit duorre 70 dagen. Natron is in mingsel fan sâlt en natriumwetterstofkarbonaat (natriumbikarbonaat) dat fûn wurdt oan de iggen fan sâltmarren yn de Egyptyske woastyn. Wadi Natroen wie in wichtich fynplak. Dêrnei joech men it in bad yn bewarjende stoffen, en waard it lichem omwuolle mei linnen doeken, om it dêrnei oan it grêf ta te betrouwen, meastal tagelyk mei grêfjeften. De weihelle ynwindige organen waarden yn spesjale urnen dien, de kanopen, en apart meijûn.
Yn de 17e en 18e iuw lieten begoedige lju yn de protestantske gebieten fan Dútslân har frekwint tsjin betelling nei harren dea yn fentilearre kelders ûnder tsjerken en kleasters bysette, dy't troch kontinue luchtsirkulasje fia luchtskachten drûch hâlden waarden. Op dy wize waarden harren lichems foar ûntbining behoede. In bulte fan soksoarte kelders befetten oant hjoed de dei de mummys fan dizze persoanen. Mooglik wie dit ynjûn troch in passaazje út Luther syn oersetting fan it Boek Job oer weropstanning; fan de oare kant waard der blykber foar it ûntstean fan sombys freze, omdat mannich lyk fêstbûn wie út eangst dat de deade omdoarmje soe.
Natuerlike mummifikaasje
Natuerlike mummys kinne neist útdrûgjen ek troch ynfriezen en/of friesdrûgjen ûntstean. Der is dan sprake fan in iismummy, ûntstien trochdat in lichem yn in gletsjer bedarre is of yn permafrost begroeven is. Yn Sibearje binne sels heule mammoeten tsientûzenen jierren bewarre bleaun yn de permafrost.
Mummy yn fiksje
Mummys komme faak foar yn horrorferhalen en -films. Hjiryn binne se faak "ûndeade" meunsters dy 't de protagonisten opjeie. Ien fan de âldste wurken op dit gebiet is de roman The Jewel of Seven Stars fan Bram Stoker, foar it earst publisearre yn 1903. De earste film mei in mummy yn de rol fan de antagonist is The Mummy út 1932, mei Boris Karloff as de mummy. Fan dizze film ferskynde yn 1959 en yn 1999 in remake.
Michael Jordan
Michael Jordan (folút: Michael Jeffrey Jordan; New York (New York), 17 febrewaris 1963), is in rêstend Amerikaansk basketbalspiler fan Afro-Amerikaansk komôf. Hy hat ek aktyf west hat as honkbalspiler en akteur, en is no wurksum as ûndernimmer en eigener fan it basketbaltiim de Charlotte Hornets. Under syn karriêre as profsporter makke er fan 1984 oant 2003 namme as de bêste basketbalspiler fan 'e Feriene Steaten, en syn fermogen ta it meitsjen fan ûnmooglik hege sprongen besoarge him de bynamme Air Jordan. Op 'e offisjele webside fan 'e Amerikaanske Nasjonale Basketbal Assosjaasje (NBA) is er útroppen ta de bêste basketbalspiler aller tiden.
Komôf, jonkheid en oplieding
Michael Jordan waard yn 1963 berne yn 'e wyk Brooklyn, yn New York, as de soan fan bankmeiwurkster Deloris Peoples en ûnderhâldsman James R. Jordan sr. Hy wie de fjirde fan fiif bern, mei twa âldere bruorren, Larry Jordan en James R. Jordan jr., en in âldere suster, Deloris, en in jongeren, Roslyn. Syn broer James wie beropsmilitêr, en gie yn 2006 mei pinsjoen as serzjant-majoar by it XVIIIe Parasjutistekorps fan it Amerikaanske Leger.
Doe't Michael Jordan noch mar in pjut wie, ferfearen syn heit en mem mei de bern nei Wilmington yn Noard-Karolina, dêr't Jordan opgroeide en de middelbere skoalle trochrûn oan 'e Emsley A. Laney High School. Dêr waard er ôfwiisd foar it skoalbasketbaltiim om't men him dêr mei syn doetiidske 1.80 m te koart foar fûn. Foar him wie dat reden om him nammenste mear op syn basketbaltraining ta te lizzen, en tsjin 'e tiid dat er syn middelbere-skoaldiploma helle, stiene de universiteitstiims yn 'e rige om him binnen te heljen.
Profkarriêre
Datselde jiers noch beëinige er syn stúdzje in jier earder as dat de bedoeling wie, om in profkarriêre as lid fan 'e Chicago Bulls te begjinnen, in tiim dat lid wie fan 'e NBA. Yn 1986 makke er syn stúdzje te Chapel Hill trouwens dochs noch ôf. As prof spile Jordan yn totaal fyftjin seizoenen basketbal op it heechste nivo, wêrfan trettjin seizoenen foar de Chicago Bulls. Fuortendaliks yn 1984 makke er al yndruk, en yn 1985 wûn er de titel Rookie of the Year ("Nijynkommeling fan it Jier"). Yn 1991, 1992 en 1993 wûn er mei de Chicago Bulls it NBA-kampioenskip, dat lykslein wurde kin mei in Amerikaansk nasjonaal kampioenskip. En yn 1992 wûn er boppedat as lid fan it Amerikaanske profbasketbaltiim (it Dream Team, mei û.o. Magic Johnson en Larry Bird) op 'e Olympyske Spullen yn Barseloana in twadde gouden Olympyske medalje.