cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
HIV
Oarsprong
HIV komt út West- en Sintraal-Afrika wei, dêr't it syn oarsprong fynt by apen en minskapen, spesifyk de ruotmangabey (Cercocebus atys atys), de sjimpansee (Pan troglodytes) en de gorilla (Gorilla gorilla gorilla). It liket teminsten twa ûnderskate kearen de kleau tusken apen en minsken oerstutsen te wêzen: yn it gefal fan HIV-1 yn it gebiet fan Kameroen oant de Demokratyske Republyk Kongo, by de sjimpansee en de gorilla wei, en yn it gefal fan HIV-2 oan 'e Westafrikaanske kust fan Ivoarkust oant Senegal by de ruotmangabey wei. Der binne sterke oanwizings dat it firus dy oerstek meitsje kinnen hat troch de gewoante fan 'e Afrikaanske befolking fan it iten fan bushmeat yn 'e foarm fan apen en minskapen. HIV waard yn 1983 ûntdutsen by twa ferskillende ûndersiken nei de sykte AIDS, en yn 't earstoan LAV (lymphadenopathy-associated virus) en HTLV-I (human T-lymphotropic virus-I) neamd. Doe't bliken die dat it om itselde firus gie, waard yn 1986 de namme HIV betocht, wêrnei't de beide eardere beneamings ferdwûnen.
Fuortplantingssyklus
De gp120-aaiwiten oan it oerflak fan HIV hechtsje har oan 'e CD4-reseptors fan 'e gasthearsel. Dêrtroch kin it RNA fan it firus yn 'e gasthearsel trochkringe. It firale ensym reverse-transkriptaze makket oan 'e hân fan dat RNA in DNA-string, dy't troch in oar firaal ensym, yntegraze, yn it DNA fan 'e gasthearsel ynboud wurdt. De replikaasje fan dat DNA kin sels al úteinsette ear't dy ynbou foltôge is. Yn sliepende CD4+-T-sellen kin it firus ek sliepe en sadwaande lange tiid ferburgen bliuwe. As it firus-DNA troch de gasthearsel lêzen wurdt, ûntsteane der nije firusdielen dy't har oan de selmembraan gearstalle, harsels ôfsnije fan 'e gasthearsel en dan oare, sûne sellen besmette kinne. As de gasthearsel aktivearre wurdt troch antygenen, sil er ynstee fan antylichemkes benammen nije firussen produsearje.
Wetterkelder
Yn it Middellânsk Seegebiet wurde al sa'n 7.000 jier wetterkelders boud, mar ek op oare plakken yn de wrâld hiene en hawwe se nut. Se tsjinnen as buffer wannear't wetter net foar hannen wie, foar gebrûk op in letter tiidstip. Foar de komst fan liedingwetter yn modernere tiden, wiene wetterkelders algemien.
HIV
AIDS
HIV feroarsaket AIDS trochdat it de CD4+-T-sellen oanfalt en ferneatiget Dat is in groep fan lymfositen (in spesjaal soarte wite bloedsellen) dy't ornaris it ymmúnstelsel koördinearret yn it gefal fan ynfeksjes. Op dy manear is it firus net allinnich by steat om himsels te fermannichfâldigjen, mar skeakelet it ek it meganisme út wêrmei't it lichem him tsjin alle patogenen beskermet.
Troch de sterke fermindering fan it tal CD4+-T-sellen ûntstiet in sitewaasje wêrby't oare sykteferwekkers, dêr't it ymmúnsysteem ornaris koarte metten mei makke hawwe soe, frij spul hawwe. HIV is op himsels net deadlik; it binne almeast saneamde opportunistyske ynfeksjes dêr't AIDS-pasjinten úteinlik oan komme te ferstjerren, om 'e ienfâldige reden dat sokke krupsjes net mear tsjinholden wurde troch it ymmúnstelsel. In protte AIDS-pasjinten ûnwikkelje fierder seldsume foarmen fan kanker, lykas kaposisarkoom, dy't normaal gjin kâns krije soene.
Sûnder behanneling is de libbensferwachting fan in minske dy't mei HIV ynfektearre rekke is, likernôch 9 oant 11 jier, ôfhinklik fan hokker soarte HIV as it om giet. Ynfeksje mei HIV kin oerdroegen wurde troch bloed, sperma, faginaal focht, foarfocht, otter en tate, mar net troch flibe of urine (mar wol troch urine dêr't foarfocht, faginaal focht, sperma of menstruaasjebloed trochhinne sit). Yn 'e neamde lichemsfloeistoffen komt HIV foar as frije firusdieltsjes, mar ek as ynfektearre ymmúnsellen. Yn 'e praktyk wurdt HIV faak fan persoan op persoan oerdroegen troch geslachtsferkear, bloedtransfúzjes en it gebrûk fan smoarge ynjeksjenullen. It is ien fan 'e gefaarlikste seksueel oerdraachbere oandwanings.
Diagnostyk
As immen bang is mei HIV besmet te wêzen, kin der, nei in ynfâldige bloedôfname, in laboratoariumûndersyk dien wurde. Dêrby besiket men de oanwêzigens oan te toanen fan HIV-antystoffen. Trije moannen nei de ynfeksje befettet it bloed nammentlik genôch fan dy antystoffen om in diagnoaze te stellen. Teffens wurdt der by sok ûndersyk socht nei HIV-RNA en wurdt sjoen nei de ferhâlding tusken CD4 en CD8-T-sellen.
Formio (toanielstik)
Formio, yn it oarspronklike Latyn: Phormio, is in komeedzje fan 'e hân fan 'e Romeinske toanielskriuwer Terentius (195/185-159 f.Kr.). It ferhellet oer Formio, in tige manipulative jongeman, dy't syn maten op in mûklistige wize oan 'e frou helpt en it hiele stik dominearret. (Dit personaazje moat net betize wurde mei de histoaryske persoan Formio, in Ateensk admiraal ûnder en foar de Peloponnezyske Oarloch.) Terentius basearre syn Formio op it toanielstik mei deselde namme út 'e trêde iuw f.Kr., fan 'e Aldgrykske toanielskriuwer Apollodoarus fan Karystus, mar paste it ferhaal oan en foege der allegear eleminten oan ta. Formio waard foar it earst opfierd yn Rome, by de Ludi Romani (Romeinske Spullen) fan 161 f.Kr. De Fryske oersetting, fan jhr. mr. T.A.M.A. van Humalda van Eysinga, ferskynde yn 1940.
Alastor
Alastor, yn it oarspronklike Ingelsk: Alastor, or The Spirit of Solitude, is in gedicht fan 'e hân fan 'e grutte njoggentjinde-iuwske Ingelske dichter Percy Bysshe Shelley (1792-1822). Yn it gedicht, dat bestiet út 720 regels, beskriuwt Shelley it libben fan in dichter dy't de hiele wrâld ôfsiket nei ûnbekende wierheden. Alastor, dat beskôge wurdt as ien fan Shelley syn masterwurken, waard foar it earst útjûn yn 1816; de Fryske oersetting fan Rinke Tolman en Douwe Kalma is út 1918.
Formio (toanielstik)
Ynhâld
Antifo, in jonger Atener, is smoarfereale wurden op in fanke dat er gûlend op 'e dyk oantroffen hat. Har mem, mei wa't hja nei Atene ta reizge wie, is koartby stoarn, en no is hja lykme-allinne efterbleaun yn in frjemde stêd, sûnder de middels om sels mar har memme begraffenis te beävensearjen. Antifo syn fernimstige maat Formio wit wol rie, alhielendal om't Antifo syn heit Demifo om utens op reis is, sadat dy moai nearne fan hoecht te witten. Formio makket gebrûk fan in wet dy't foarskriuwt dat weesfamkes mei harren neiste famyljeleden trouwe moatte (binnen de tastiene graad fan besibskip), troch te bearen dat Antifo it neiste troubere famyljelid fan it fanke is. Sa komt er oan in gerjochtlik befel dat Antifo opdraacht om mei har te trouwen, wat dy, hearrige en ûnselssuchtige boarger dat er is, fansels daliks docht.
Alastor
Eftergrûn
Shelley skreau Alastor tusken 10 septimber en 14 desimber 1815 yn Bishopsgate, te Londen, en hie noch gjin titel betocht doe't er it oan syn freon Thomas Love Peacock sjen liet. Peacock rette him de namme "Alastor" oan, dy't ôfkomstich is út 'e Romeinske mytology. Dy namme tsjut lykwols net op 'e dichter dy't de haadrol spilet, mar op 'e geast dy't de fantasij fan dy dichter op in suver godlike manear yn beweging set. Alastor wie ien fan 'e earste grutte dichtwurken fan Shelley en waard yn 1816 útjûn as ûnderdiel fan in bondel mei as titel Alastor; or, The Spirit of Solitude: And Other Poems. Sûnt de earste útjefte hawwe in protte resensinten en kritisy har der de holle oer brutsen hokker dichter oft de haadpersoan op basearre west hawwe kin; de measte saakkundigen miene dat dat Shelley syn tiidgenoat William Wordsworth wêze moat.
Formio (toanielstik)
Ynhâld
Underwilens is Antifo syn neef Fedria wanhopich fereale wurden op in slavinne, in lútspylster, mar hy hat it jild net om har te keapjen fan 'e poaier dy't har yn eigendom hat. Syn heit Chremes, de broer fan Antifo syn heit Demifo, hat ek om utens op reis west, nei Lemnos. Op dit punt yn it stik komme de beide heiten tagelyk wer thús. Demifo is poerrazen as er ûntdekt dat syn soan Antifo temûk troud is, en hy is wisberet om it houlik annulearje te litten. Formio biedt him oan om, foar in bedrach oan jild, it breidsje te ûntfieren en sels mei har te trouwen. Dat liket Demifo skoan ta, en hy betellet Formio daliks, dy't dêrop it jild trochjout oan Fedria, dat dy syn lútspylster frijkeapje kin.
Alastor
Ynhâld
Yn Alastor siket in dichter de wrâld ôf nei de frjemde wierheden fan ûnûntdutsen lannen en reizget dêrby û.m. troch de Kaukasus, Perzje, Araabje en Kasjmier. Op in nacht dreamt er fan in bewale faam dy't him in swymke fan 'e boppenatuerlike wrâld oare kant de natoer sjen lit. Dy dreamfrou hâldt de midden tusken de natuerlike en de boppenatuerlike wrâlden en is foar in part geast en foar in part minsklike leafde. As de dichter besiket om ta dat dreambyld te kommen, wurdt it lykwols ferswolge troch it tsjuster fan 'e nacht en ferliest er sa syn bân mei it boppenatuerlike wer.
Formio (toanielstik)
Ynhâld
Yn 'e tuskentiid is troch tadwaan fan in minne oan it ljocht kommen dat it fanke dêr't Antifo mei troud is, feitlik syn folle nicht is, de dochter fan Chremes, dy't der op Lemnos temûk in twadde gesin op nei hold. Mei har mem en har minne wie se nei Atene kommen om Chremes te sykjen, mar koart nei harren oankomst wie har mem ferstoarn. Chremes is as de dea dat syn oare frou, Fedria syn mem, ûntdekke sil hoe't er har jierrenlang bedondere hat, en sadwaande bepraat er Demifo om it houlik fan Antifo mei syn oerwûne dochter te erkennen. As Demifo lykwols neitiid syn jild werom besiket te foarderjen fan Formio, komt dêrtroch de moard dochs noch út. Chremes syn frou beslút him lykwols úteinlik te ferjaan, en it stik einiget mei in happy end foar alle personaazjes.
Alastor
Ynhâld
Ungeduerich besiket de dichter neitiid almar ta fermoedsoening te kommen mei syn ferlerne fizioen. Mar al longeret syn ferbylding op in feriening mei it ûneinige, dochs is er úteinlik te slim ferankere yn 'e gewaarwurdings fan 'e natuerlike wrâld. As er dan op 't lêst de dea yn him omgean lit as mooglike tagong ta syn begear, sjocht er in lyts boatsje in rivier del driuwkeljen. Hy stapt deryn en wurdt dan troch in glêde weach almar djipper nei de boarne fan 'e natuerlike wrâld ta spield. Dêr fernimt er de oanwêzigens fan 'e geast fannijs. It boatsje driuwt fierder nei in ûnmjitbere leechte, en de dichter is ree om himsels by de boppenatuerlike wrâld te jaan en oer de drompel fan 'e dea te stappen. As er de "ûnbekendste kleau" ("obscurest chasm") berikt, is it lêste dat er sjocht de moanne. Wylst dat byld út syn bewustwêzen ferdizenet, wurdt er ien mei it boppenatuerlike; syn reis nei de eigenste boarne fan 'e natoer hat him dan einlings en te'n lêsten nei it ynderlik fan 's wrâlds natoer laat en nei in bestean dat frij is fan ferfal en feroaring.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan Alastor, or The Spirit of Solitude ferskynde yn 1918 ûnder de titel Shelley's Alastor by Utjowerij A.J. Osinga te Snits, as nû. 9 yn 'e "Pompeblêderige fen de Jongfryske Mienskip". De Fryske fertaling wie fan 'e hân fan Rinke Tolman en Douwe Kalma.
Formio (toanielstik)
Fryske oersetting
Formio waard yn 1940, stavere as Phormio, yn it Frysk oerset troch jhr. mr. Tjaard Anne Marius Albert van Humalda van Eysinga, dy't earder al ek in fertaling makke hie fan Kening Oidipoes, fan Sofoklês. De 90 siden tellende oersetting fan Formio waard útbrocht by Utjouwerij Eisma te Ljouwert.
Grutte Priis Formule 1 fan Kanada 2004
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Kanada 2004 yn Montreal op 13 juny 2004. It wie de achtste fan 18 races fan de Formule 1 yn 2004. Hy waard op it Circuit Gilles Villeneuve hâlden. De race waard hâlden oer 	70 omgongen, op it 4,4 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 305 kilometer.
Diego Maradona
Diego Maradona (folút: Diego Armando Maradona; Lanús, 30 oktober 1960 – Buenos Aires, 25 novimber 2020) wie in Argentynsk fuotballer en fuotbaltrainer dy't rûnom beskôge wurdt as ien fan 'e meast talintearre fuotballers aller tiden. Syn bynamme wie El Pibe de Oro ("De Gouden Jonge"). Maradona begûn syn karriêre mids 1970-er jierren foar Argentinos Juniors yn syn heitelân, en spile dêrnei û.m. foar Boca Juniors, FC Barcelona en S.S.C. Napoli, om yn 1997 wer by Boca Juniors te einigjen. Mei Napoli wûn er twaris de UEFA Cup, en mei it Argentynsk nasjonaal alvetal waard er yn 1986 wrâldkampioen. Yn 2000 waard er tegearre mei Pelé útroppen ta FIFA-spiler fan 'e Tweintichste Iuw. Under syn karriêre as fuotballer, en ek nei't er opholden wie, hie Maradona in protte problemen mei drugs en drank. Hy bleau by it fuotbal belutsen as trainer. Yn it neijier fan 2020 kaam er hommels te ferstjerren.
Jonkheid
Maradona waard yn 1960 berne yn 'e Policlinico Evita yn Lanús, yn 'e Argentynske provinsje Buenos Aires, as de soan fan Diego Maradona (1927-2015), byneamd "Chitoro", in Gûarany-Yndiaan, en dy syn frou Dalma Salvadora Franco (1930-2011), byneamd "Doña Tota", dy't fan mingd Italjaansk en Galisysk etnysk komôf wie en neffens de Argentynske sjoernalist Narciso Binayán ek Kroätyske foarâlden hie. Maradona syn âlden wiene ôfkomstich út Esquina yn 'e provinsje Corrientes, en hiene fjouwer âldere dochters en twa jongere soannen (Hugo Maradona "El Turco" en Raúl Maradona "Lalo", dy't allebeide ek fuotballer waarden).
Maradona groeide yn djippe earmoede op yn Villa Fiorito, in sloppewyk oan 'e súdkant fan 'e Argentynske haadstêd Buenos Aires. Hy krige mei trije jier syn earste fuotbal en rekke mei gauwens obsedearre troch fuotbal as sport. Mei acht jier waard er ûntdutsen troch in talintescout, en kaam er te spyljen by it berneteam Los Cebolitas ("De Sipeltsjes") fan 'e profesjonele fuotbalklub Argentinos Juniors.
Karriêre as fuotballer
Fan 1976 ôf, doe't er sechstjin jier wie, kaam Maradona út foar Argentinos Juniors. Yn 'e fiif jier dat er foar dy klub spile, skoarde er 116 goals yn 167 wedstriden. Fan 1977 oant 1979 spile er ek 15 kear foar it nasjonaal junioare-alvetal fan Argentynje, wêrby't er 8 doelpunten makke. Yn 1979 wûn er mei Argentynje it FIFA Wrâldjongereinkampioenskip. Maradona kaam al rillegau bekend te stean om syn balbehearsking, syn sekuere passes en syn feardichheden op it mêd fan dribbeljen. Syn koarte lingte fan 1.65 m joech him in leech-by-de-grûnsk sintrum fan swiertekrêft, dat him tastie om better te maneuvrearjen as langere spilers. Dêropta hied er each foar mooglikheden om te skoaren dy't oaren oer de holle seagen en wied er in spesjalist yn it nimmen fan 'e frije skop. Hy wûn sa al ier de bynamme El Pibe de Oro ("De Gouden Jonge"), dy't er foargoed behold.
Fan 1981 oant 1982 spile Maradona by de Argentynske klub Boca Juniors en makke 28 doelpunten yn 40 wedstriden. Hy wûn mei Boca yn 1981 it kampioenskip fan 'e Primera División. Yn 1982 waard er foar in rekôrbedrach fan £5 miljoen ferkocht oan 'e Spaanske klub FC Barcelona út Barcelona, dêr't er oant en mei 1984 yn 36 wedstriden útkaam en 22 goals makke. Hy wûn mei de klub yn 1982 en 1983 de Copa del Rey en yn 1983 ek de Copa de la Liga en de Supercopa de España. Yn 1984 waard Maradona foar in nij rekôrbedrach fan £6,9 miljoen troch FC Barcelona oerdien oan 'e Italjaanske ploech S.S.C. Napoli út Napels. Dêr bleau er oant 1991 en belibbe er syn grutste heechtijdagen. Yn 188 wedstriden makke er 81 doelpunten. Yn 1986, 1987, 1989 en 1990 wûn er mei Napoli de Serie A, yn 1986 en 1987 de Coppa Italia, yn 1990 de Supercoppa Italiana en yn 1988 en 1989 ek de UEFA Cup, it Jeropeesk kampioenskip foar klubs.
Yn deselde tiid kaam Maradona tusken 1979 en 1994 ek 91 kear út foar it Argentynsk nasjonaal alvetal, wêrby't er yn totaal 34 doelpunten makke. Hy spile yn fjouwer wrâldkampioenskippen fuotbal fan 'e FIFA, wêrûnder it WK fuotbal 1986 yn Meksiko, wêryn't er Argentynje as oanfierder nei de finale brocht. Troch de oerwinning oer West-Dútslân waard Argentynje doe wrâldkampioen, en Maradona sels krige de Gouden Bal takend foar bêste spiler fan it toernoai. Kenners ornearren dat de kwartfinale fan dat wrâldkampioenskip, tsjin Ingelân, de bêste wedstryd út 'e karriêre fan Maradona wie. Hy skoarde dêryn twa doelpunten: it earste troch in ûnbestrafte hands-bal dy't de skiednis yngie as "de Hân fan God", en it twadde nei't er 60 m by fiif Ingelske ferdigeners lâns dribbele wie. Dy lêste goal waard yn 2002 útroppen ta de Goal fan 'e Iuw.
Nei't er lykwols fyftjin moannen net spylje mocht om't by in drugstest by him it gebrûk fan kokaïne fêststeld wie, kaam yn 1992 foar Maradona yn skande in ein oan syn tiid by Napoli. Tsjin dy tiid wied er ek ryklik oer syn hichtepunt as fuotballer hinne. Yn syn neidagen spile er yn 1992 en 1993 noch by Sevilla FC út it Spaanske Sevilla en yn 1993 en 1994 by Newell's Old Boys út it Argentynske Rosario. Fan 1995 oant de ein fan syn wurkpaad as fuotballer yn 1997 kaam er op 'e nij út foar Boca Juniors. Yn totaal skoarde Maradona yn syn klubfuotbalkarriêre 259 doelpunten yn 491 wedstriden. Yn 2000 waard er troch de FIFA tegearre mei de Brazyljaan Pelé útroppen ta Spiler fan 'e Tweintichste Iuw.
Karriêre as trainer
Syn oanslutende karriêre as fuotbaltrainer begûn Maradona mei net folle súkses tegearre mei Carlos Fren, syn eardere teamgenoat by Argentinos Juniors. Hja wiene yn 1994 yn dy funksje ferbûn oan Deportivo Mandiyú út Corrientes en yn 1995 oan Racing Club út Avellanada. Yn 2008 waard Maradona, nettsjinsteande it feit dat er eins gjin steat fan tsjinst hie as trainer, oansteld as de bûnscoach fan it Argentynsk nasjonaal alvetal. Dy funksje behold er oant 2010.
Nettsjinsteande in min begjin mei in 6-1 nederlaach tsjin Bolivia, wist er Argentynje mei de hakken oer de sleat it WK fuotbal 2010 binnen te loadsen. Doe't er nei de kwalifikaasje fan syn lân de sammele media tabiet dat se "der mar op sûge moasten" en "oanhâlde moasten derop te sûgen", krige er fan 'e FIFA in ferbod fan twa moanne oplein (oant jannewaris 2010) om syn funksje út te oefenjen. Op it WK, yn juny 2010 yn Súd-Afrika, berikte Argentynje ûnder lieding fan Maradona in teloarstellend fyfde plak nei't it yn kwartfinales útskeakele waard troch Dútslân mei in 4-0 nederlaach. Neitiid stimde it bestjoer fan it Argentynske fuotbalbûn, de Asociación de Fútbol Argentina (AFA) unanym foar syn ûntslach.
Yn 2011 waard Maradona oansteld as trainer fan Al Wasl FC út Dûbai, yn 'e Feriene Arabyske Emiraten, dêr't er lykwols in jier letter alwer ûntslein waard. Fan 2013 oant 2017 wied er assistint-trainer fan 'e Argentynske klub Deportivo Riestra, en yn 2017 kearde er werom nei de Feriene Arabyske Emiraten om Fujairah FC, in twadde-difyzjeklub, te trainen. Doe't it net slagge om dy klub promovearje te litten, gie Maradona dêr yn 2018 wer fuort. Yn septimber fan dat jier begûn er yn Meksiko Dorados de Sinaloa te trainen, in oare twadde-difyzjeklub, dêr't er yn 2019 ek wer wei gie nei't promoasje op 'e non rûn wie. Oanslutend wied er trainer fan 'e Argentynske klub Gimnasia de La Plata, dêr't syn kontrakt nei ien seizoen ferlinge waard oant 2021.
Megakronkel
Megakronkel wie in Fryske punkband oprjochte yn 1990 yn Snits troch de doetiids yn Amsterdam studearjende bassist Jan Folmer en gitarist Robin van Velzen, beide earder fan Umberto di Bosso é Compadres. Yn 1991 docht Megakronkel in goai nei de Lytse priis fan Snits. Yn 1993 brocht de band syn debútalbum Megakronkel út. Yn 1994 wie Megakronkel de Fryske iepener op it Wâldrock festival. Nei 't bassist Van Velzen by in optreden yn Neurenberg fereale wurdt op in Dútske frou en yn 1997 nei Dútslân emigrearre, is it dien mei it bestean fan de band Megakronkel.
Diego Maradona
Priveelibben
Fan 'e midden fan 'e 1980-er jierren oant 2004 wie Maradona ferslave oan kokaïne. Nei't it skynt, brûkte er dy drug foar it earst yn 1983 yn Barcelona. Tsjin 'e tiid dat er yn Napels kaam te spyljen, begûn syn ferslaving syn fuotbaljen te beynfloedzjen. Nei't er syn karriêre as spiler beëinige hie, kampte Maradona fierders mei oergewicht, mei't er in niging ta obesitas hie. Op in stuit weage er 130 kg. Nei't er yn maart 2005 yn Cartagena de Indias yn Kolombia in maachferlytsingsoperaasje ûndergien hie, foel er oansjenlik ôf. Yn lettere jierren hied er lêst fan alkoholisme, foar de gefolgen wêrfan't er yn maart 2007 yn Buenos Aires yn it sikehûs opnommen waard. Op 8 maaie fan dat jier ferskynde er op 'e Argentynske tillefyzje om te melden dat er fan 'e drank ôf wie.
Boccia op de Paralympyske Simmerspullen 2000
De XIe Paralympyske Simmerspullen waarden yn 2000 te Sydney yn Austraalje hâlden.
Winnetou 1. Teil
'Winnetou 1. Teil' (de punt jout in rangtelwurd oan, dus útsprutsen as Winnetou ersten Teil) is in Westdútsk-Joegoslavysk-Frânske westernfilm út 1963. De Servo-Kroätyske titel wie Vinetu I, yn it Frânsk hiet de film La Révolte des Indiens Apaches, en yn it Ingelsk stied er bekend as Apache Gold. It wie de earste yn in trilogy ferfilmings fan 'e ferneamde Winnetou-romans fan 'e Dútske skriuwer Karl May. ''Winnetou 1. Teil'' waard regissearre troch Harald Reinl, wylst Pierre Brice en Lex Barker de haadrollen spilen fan Winnetou en Old Shatterhand. De plot folget Old Shatterhand wylst er yn it Wylde Westen besiket en bewarje de frede tusken de blanke kolonisten en de Yndianen, wylst de bandyt Santer dat besiket te dwerseidzjen. ''Winnetou 1. Teil'' waard troch de Westdútske filmkritisy mei positive resinsjes ûnthelle en ûntjoech him ta in grut kommersjeel súkses.
Plot
De bandyt Frederick Santer en syn binde besykje út te finen wêr't it goud fan 'e Apachen wei komt. Se kringe it lân fan 'e Apachen yn en ûnderskeppe de boadskipper Swarte Earn, dy't se martelje om oan ynformaasje te kommen. De jonge kriger wol lykwols neat loslitte en rekket ta Santer syn lulkens dea foar't er sa tramtearre wurde kin dat er op oare gedachten brocht wurdt.
Underwilens is de lânmjitter Charlie, better bekend ûnder syn bynamme Old Shatterhand, dy't foar de spoarweimaatskippij Great Western Railway wurket, ûnderweis troch it Wylde Westen. Hy is troch it haadkantoar stjoerd om út te finen wêrom't Bancroft, dy't ferantwurdlik is foar de oanlis fan 'e spoarwei, him net oan 'e ôfspraken mei de Yndianen hâldt. Underweis wurdt it konfoai kapweinen, dêr't Old Shatterhand him by jûn hat, oanfallen troch de Kiowa, dy't dêrta oanset binne troch Santer. Troch in wein mei springstof yn 'e loft fleane te litten, wit Old Shatterhand it konfoai te rêden.
Ienris oankommen yn it stedsje Roswell ûntdekt er dat Santer Bancroft sjantearret, en dat Bancroft alles docht wat Santer wol. En wat Santer wol is in bocht yn 'e spoarwei ôfsnije, sadat de oanlis minder kostet en hy it ferskil yn eigen bûse stekke kin. Dat soks dwers yngiet tsjin 'e oerienkomst fan Great Western mei de Apachen, en dêrom ta oarloch liede en libbens kostje sil, lit him folslein kâld. Old Shatterhand weeft mei help fan in freon him him, in âlde Dútske emigrant dy't himsels Sam Hawkens neamd, handich ôf mei de binde fan Santer, dy't er út Roswell ferdriuwt. Ek ûntheft er Bancroft út syn funksje en makket er mei Bancroft syn direkte ûnderhearrige Bill Jones plannen om it oanleine spoar wer op te brekken en de spoarline oer de oarspronklik bedoelde rûte oan te lizzen.
Winnetou en Klekih-petra wurde troch Intschu-tschuna útstjoerd nei Roswell om mei fertsjintwurdigers fan Great Western te praten. Old Shatterhand, Jones en Hawkens fertsjintwurdigje de spoarweimaatskippij, en der wurdt oerienkommen dat Great Western acht dagen de tiid kriget om te meitsjen dat se fan it lân fan 'e Apachen ôf komme. De ûnderhannelings wurde lykwols ûnderbrutsen as Santer mei syn binde weromkomt wylst de fertsjintwurdigers fan beide kanten harren wapens efterlitten hawwe foar de besprekkings, en harren dêrom net ferdigenje kinne. Santer besiket Winnetou dea te sjitten, mar de Apache wurdt rêden troch Klekih-petra, dy't himsels yn 'e baan fan 'e kûgel smyt. Neitiid wurdt Winnetou finzennommen en troch Santer en oan Tangua jûn, it opperhaad fan 'e Kiowa, dat aartsfijannen fan 'e Apachen binne. Bancroft wurdt ek finzennommen en bliuwt yn 'e hannen fan Santer.
Om syn goede bedoelings te bewizen, kringt Old Shatterhand nachts it kamp fan 'e Kiowa binnen, dêr't er Winnetou fan efteren ôf lossnijt. Winnetou sjocht net wa't syn befrijer is, mar Old Shatterhand nimt him in amulet ôf dat er om 'e hals draacht, mei it idee dat er letter bewize kinne sil dat hy dejinge is dy't Winnetou holpen hat. Neitiid wolle Old Shatterhand en syn oanhingers foargoed mei de binde fan Santer ôfweve. Se besingelje de saloon fan Roswell, dêr't Santer-en-dy harren ferskânze hawwe. Sawol Jones as Bancroft fine by de dêropfolgjende sjitpartij de dea, mar Old Shatterhand-en-dy slagget it net om Santer-en-dy út it gebou te ferdriuwen. Nachts ferlizze se dêrom it spoar, en de oare moarns riidt Old Shatterhand mei in steamlokomotyf de saloon yn. Syn oanhingers stoarmje troch it gat nei binnen en rekkenje Santer syn oanhingers yn, mar Santer sels is mei in stikmannich fertroulingen ûntkommen troch in tunnel dy't se út 'e saloon wei groeven hawwe.
Underwilens is Winnetou mei it lyk fan Klekih-Petra nei it kamp fan 'e Apachen weromkeard. Hy en syn heit ornearje dat Santer en de fertsjintwurdigers fan Great Western ûnder ien tekken skûlje, en dêrom beslute se in wraam op Roswell te dwaan. Fuort nei't Old Shatterhand en syn oanhingers de saloon ynnommen hawwe, falle de Apachen it stedsje binnen. Yn 'e striid komme in protte krigers om en ek it meastepart fan Old Shatterhand syn mannen. Santer-en-dy witte yn 'e gaos guon hynders te stellen en út te naaien. Yn it hjitst fan 'e striid reitsje Old Shatterhand en Winnetou ferwikkele yn in man-tsjin-mangefjocht. Old Shatterhand besiket Winnetou te fertellen dat er him befrijd hat fan 'e Kiowa, mar Winnetou leaut dêr neat fan. Old Shatterhand rekket ferwûne oan 'e hals en falt bewusteleas del. Hy en trije oerlibbenen fan syn mannen, ûnder wa Hawkens, wurde as finzenen nei it Apachekamp brocht. Dêr wurdt er ferplege troch Winnetou syn tsjeppe suster Nscho-tschi (útspr.: Nsjo-tsji), oant er wer safierhinne opbettere is dat der rjochtdei oer him holden wurde kin.
Foar't se trout (dêr't se dúdlik Old Shatterhand foar op it each hat) wol Nscho-tschi nei skoalle yn St. Louis. Om foar har oplieding te beteljen sette Intschu-tschuna en Winnetou ôf nei it geheime fynplak fan goud op it lân fan 'e Apachen, net wittend dat se dêrby folge wurde troch Santer en syn mannen. Old Shatterhand, dy't in min foargefoel hat, komt harren mei in groep Apache-krigers ek efternei, en arrivearret krekt op 'e tiid om Winnetou te rêden. Intschu-tschuna en Nscho-tschi binne dan troch Santer lykwols al delsketten. Troch tadwaan fan Old Shatterhand kinne de Apachen no lykwols foargoed mei Santer-en-dy ôfweve. Nei't al syn mannen deade binne, is Santer op 't lêst allinnich sels noch oer. Hy wurdt troffen yn in skouder en troch de krêft fan it skot fan 'e rotsen smiten, wêrnei't er oan syn goede earm boppe in ôfgrûn komt te hingjen. Apache-krigers geane nei it plak rjocht ûnder him en sette harren spearen dêr rjochtop yn 'e grûn. As Santer him úteinlik mei ien earm net mear fêsthâlde kin, stoart er omleech om speetst te wurden op 'e spearen.
Underwilens hat Old Shatterhand him by Winnetou jûn, dy't treuret om 'e dea fan syn heit. Nscho-tschi libbet dan noch, mar stjert yn 'e earmen Old Shatterhand, nei't se him har leafde ferklearre hat. Winnetou folget neitiid syn heit op as opperhaad fan 'e Apachen en ervet de Silberbüchse, it ferneamde gewear fan Intschu-tschuna. Hy is no noch mar allinnich oer, mei syn broer Old Shatterhand.
Produksje
''Winnetou 1. Teil'' wie in Westdútsk-Joegoslavysk-Frânske ko-produksje ûnder rezjy fan Harald Reinl. Dyselde wurke nei in senario skreaun troch Harald G. Petersson op basis fan 'e ferneamde Winnetou-boeken fan 'e Dútske skriuwer Karl May (1842-1912). Horst Wendlandt wie de produsint fan 'e film yn opdracht fan 'e filmstudio's Rialto Film út West-Dútslân, Jadran Film út Joegoslaavje en de Societé Nouvelle de Cinématographie (S.N.C.) út Frankryk. De kamerarezjy waard fierd troch Ernst W. Kalinke en de filmmuzyk wie fan 'e hân fan Martin Böttcher.
Foar ''Winnetou 1. Teil'' wie in budget fan 4 miljoen Dútske mark beskikber. De opnamen setten op 1 july 1963 útein op lokaasje yn Joegoslaavje, mear spesifyk Kroaasje. It meastepart fan 'e bûtendoarsênes waard dêr draaid yn 'e karstdelling fan Paklenica. Artdirector Vladimir Tadej boude der ek it westernstedsje Roswell nei. Guon binnendoarsênes waarden letter opnommen yn 'e Spandau Studio's yn West-Berlyn. Mei't ''Winnetou 1. Teil'' in ynternasjonale cast hie, wêrfan't de leden net allegear Dútsk sprieken, waarden de teksten fan in stikmannich akteurs yn 'e postproduksje fan 'e film yn it Dútsk neisyngronisearre (in proses dat yn 'e 1960-er jierren foar Jeropeeske ko-produksjes hiel gebrûklik wie). Sa krige bgl. de Frânske akteur Pierre Brice (Winnetou) de stim fan Christian Wolff, wylst de teksten fan 'e Amerikaan Lex Barker (Old Shatterhand) ynsprutsen waarden troch Gert Günther Hoffmann.
Untfangst
De Westdútske filmkritisy joegen ''Winnetou 1. Teil'' oer it algemien tige positive resinsjes. Sa skreau it tydskrift Der Spiegel dat de film in goed foarbyld wie fan 'e rehabilitaasje fan 'e Dútske filmyndustry. De Rheinischer Merkur tekene oan dat de film graach in echte westernfilm wêze wol, mar dat soks troch de Dútsk-romantyske ynstek net rjocht slagget. De sêne wêryn't in steamlokomotyf in saloon binnenriidt, is neffens de krante in healwiis foarbyld fan wêr't de film ûnoannimlik wurdt. Wol slagge binne neffens deselde resinsje de riid- en fjochtsênes. Yn 'e Kölner Stadt-Anzeiger waard de sfear fan ''Winnetou 1. Teil'' priizge, hoewol't it aktearjen "in bytsje houten" neamd waard.
Resultaat
Yn septimber 1964 waard oan ''Winnetou 1. Teil'' de Goldene Leinwand takend, in Westdútske priis foar films dy't binnen in jier tiid troch mear as trije miljoen minsken yn 'e bioskoop sjoen wiene. Yn maaie 1965 wûn de film ek de Bambi, in priis dy't útrikt waard foar de kommersjeel súksesfolste film fan it jier (yn West-Dútslân), yn dit gefal it jier 1964.
Filmsearje
''Winnetou 1. Teil is it earste part fan in filmtrilogy, dêr't Winnetou 2. Teil, út 1964, en Winnetou 3. Teil'', út 1965, op folgen. Beide lettere dielen hiene deselde akteurs yn 'e haadrollen.
Magma (stiente)
thumb|Magma thumb|''Magma streamt as [[lava út by de útbarsting fan de Vesuvius yn 1774. Oaljeferve troch de Dútske lânskipsskilder Jacob Philipp Hackert (1737-1807).]] Magma is it floeibere stiente dat ûnder it ierdoerflak fan it oerflak fan in oare ierdske planeet sit. De measte magma's yn de Ierde binne komplekse silika-oplossings mei (ornaris) temperatueren tusken de 650 °C en 1200 °C. As magma stjurret ûntstiet stjurringsstiente. As magma oan it oerflak omheech komt wurdt it raande stiente gjin magma mar lava neamd.
Dykferkear
thumb|Dykferkear troch de strjitten fan [[Neurenberch hinne]] Dykferkear of weiferkear is it type ferkear dat diken brûkt, sa as de auto, frachtauto, bus, fyts, hynder en wein of te foet. Dykferkear kin ferdield wurde yn it ferfieren fan minsken of it ferfieren fan guod. Yn in soad lannen binne fergunnings en regels oangeande de feiligens ferplichte en ferwissigje in skieding yn de twa groepen. It ferfieren fan guod wurdt ornaris dien troch frachtauto's, wylst it ferfieren fan minsken mei de auto of fyts dien wurdt, en mei it iepenbier ferfier troch bussen.
Magma (stiente)
Eigenskippen
Magma bestiet meastal út floeibere silika mei dêryn oploste ioanen fan alkalimetalen (llykas natrium en kalium), ierdalkalimetalen (lykas magnesium en kkalsium) en izer. Magma's wurde krektas lava's ferdield nei soergraad, fan felsysk (soer) oant mafysk (basysk). De pH fan in raand stiente hinget ôf fan it persintaazje raande silika.
It silikaat-ion foarmet op molekulêre skeal in tetraeder, wêrby't in silisium-ion omjûn wurdt troch fjouwer soerstof-ioanen. Yn silikaten mei in heech gehalte oan SiO2 sille de tetraeders keatlings foarmje, wêrby't ien of meardere soerstof-ioanen op de hoeken fan de tetraeders dield wurde. Yn in magma sitte de tetraeders fansels net fêst, mar de molekulêre struktuer yn de raan komt ticht by de struktuer fan fêste stoffen mei fergelykbere gearstalling, as de temperatuer oant flak boppe it raanpunt sakket. Yn relatyf koel magma foarmje de silika-tetraeders dêrom faak losse binings. Yn in mafysker magma sit minder silika as yn in felsysker magma, sadat de silika-tetraeders faker los lizze. Dit makket in felsysk magma fiskeuzer (sjerperiger) as mafysk magma; en relatyf koel magma sjerperiger as relatyf hjit magma. As de earste mineralen útkristallisearje, ûntstiet in mingsel fan magma en kristallen, dat him noch sjerperiger gedraacht.
Dykferkear
It dykferkear wurdt yn goede banen laat troch bebuording, dykmarkearring en sûnt de 21e iuw autonavigaasje. Hjoed-de-dei besteane der diken yn ferskillende foarmen, sa as autodiken, autowegen of pleatslike diken. Guon fan dy diken besteane út inkelde rydbanen of dûbele rydbanen. Eltse rydbaan bestiet út ien of mear rydstripen.
Magma (stiente)
Eigenskippen
Net allinnich it persintaazje silika hat ynfloed op de fiskositeit. Water (H2O) en de ioanen fan alkalimetalen kinne yn it magma ek biningen oangean mei silika-tetraeders. Magma dat ryk is oan dizze bestândielen, is dêrom relatyf minder fiskeus.
De fiskositeit fan magma hat grutte ynfloed op hoe't it yntrudearje kin of útfloeie kin by in erupsje. Fiskeus felsysk magma (mei hege konsintraasjes silika) beweecht traach en sjerperich. Wetter en gassen (volatiles) dy't by it omheechkommen frijkomme troch it ôfnimmen fan de druk, kinne minder maklik ûntsnappe út it raande stiente. Dêrtoch ûntsteane eksplosive erupsjes lykas by stratofulkanen. Oer it generaal ferrint in erupsje rêstiger nei gelang it magma mafysker is.
Dykferkear
In ferhurde wegesysteem waard al brûkt yn it Perzyske Ryk, it Romeinske Ryk, it Azteekske Ryk en oare riken yn de skiednis. Dy waarden ornaris oanlein foar it fluch ferfieren fan de striidkrêften. Yn Fryslân barde it ferfier yn it ferline it meast oer wetter, sa as bygelyks oer de trekfearten. Yn de mid-njoggentjinde iuw waarden de ryksstrjitwegen en oare ferhurde diken oanlein.
Magma (stiente)
Eigenskippen fan de ferskillende magma's
thumb|De [[fiskositeit fan wetterleas ("drûch") magma by ferskillende temperatuer en komposysje. Op de horizontale as stiet it massapersintaazje SiO2; op de fertikale as (logaritmysk) de fiskositeit (η). ]]
Dykferkear
It dykferkear woeks ûnbidich hurd yn de tweintichste iuw en dêrmei ûntstiene der ek in stikmannich problemen, lykas lûdsoerlêst, luchtfersmoarging, útsichtfersmoarging, ferkearsagresje, ûnfeiligens en ferkearsopstoppings dêr't files by ûntsteane.
Magma (stiente)
Eigenskippen fan de ferskillende magma's
De temperatuer yn de mantel is tsjintwurdich net heech genôch om magma fan dizze gearstalling te produsearjen. Dat komatiïten fûn waarden is in belangrike reden wêrom't oannomd wurdt dat de mantel eartiids folle hjitter wie.
De Bearejacht
De Bearejacht, yn it oarspronklike Nederlânsk: De Berenjacht, is in koart ferhaal fan 'e yn Feanwâlden berne Fryske skriuwer Theun de Vries (1907-2005). It waard yn 1995 yn it Nederlânsk skreaun, mar is nea yn dy taal útjûn. Yn 1997 ferskynde it yn 'e Fryske oersetting fan Dick Eisma en Jacobus Knol as in petiterich lyts boekje fan 13 by 10 sm mei 32 siden by de Kristlik Fryske Folksbibleteek te Dokkum (nû. 394), printe by Schaafsma & Brouwer, ek te Dokkum. Koartsein giet it ferhaal oer feroarjende tiden en hoe't de minske dêr (al of net) mei omgiet.
Ynhâld
De Bearejacht, dat yn alle gefallen autobiografyske eleminten liket te hawwen, as it net alhiel autobiografysk is, beskriuwt yn it ik-perspektyf in ûnderdiel út it libben fan 'e ferteller, ntl. in stienprint boppe de skou by in âldomke fan him thús.
It is de foarstelling fan in jacht op in bearinne en har jongen, nei gedachten earne yn Ruslân, dy't de ferteller as lyts jonkje al fassinearret. Troch de jierren hinne, en wylst it hûs oergiet fan 'e âldomke op dy syn pakesizzer en dêrnei fan 'e pakesizzer op dy syn soan, is de stienprint foar de ferteller, by syn út en troch foarkommende famyljebesiken, in wûndermoai hâldfêst. Mar de lju dy't der eltse dei de hiele dei tsjinoan sjen moatte, besjogge it stadichwei mear skansearre reitsjende ding mei hiel oare eagen. By de lêste besite fan 'e ferteller binne skou en stienprint ferfongen troch in nijmoadrige iepen hurd, dêr't mei-iens ek mar de oerâlde linebeammen dy't foar de ruten stiene yn opstookt binne. In heechgeande rûzje folget en de ferteller jout him lulk ôf.
Ferry Doedens
Ferry Doedens (Drachten, 17 juny 1990) is in Frysk akteur, sjonger, presintator en artyst, dy't benammen bekend wurden is troch syn rol as Lucas Sanders yn 'e soapsearje Goede Tijden, Slechte Tijden. Dêrnjonken hat er ek meispile yn 'e musicals Wicked en Grease, en wied er te sjen yn ferskate realitytillefyzjeprogramma's.
Jonkheid en oplieding
Doedens waard yn 1990 berne yn Drachten, dêr't syn heit in boartersguodwinkel hie. Hy wie de jongste fan trije bern, en hat in âldere broer en in âldere suster. Nei de basisskoalle gie er yn Drachten nei it fuortset middelber beropsûnderwiis. Syn earste aktearûnderfining died er op doe't er fyftjin jier wie, mei in figuranterol yn 'e musical Pietje Bell. Dêrnjonken hied er de haadrol yn ferskate pleatslike musicalproduksjes dy't opfierd waarden yn teäter De Lawei. Nei't er de middelbere skoalle ôfrûne hie, learde Doedens fierder mei de MBO-oplieding keunst, teäter en media oan 'e Noarderpoarte yn Grins.
Wurkpaad
Doedens wist in beskate bekendheid te winnen mei syn optredens as libben stânbyld, bgl. op 'e Peije Dei yn syn berteplak Drachten. Letter wûn er dêr yn 2006 yn Arnhim de Nederlânske kampioenskippen mei. Yn dyselde snuorje begûn er him ek te ûntwikkeljen as sjonger, en yn 2007 died er mei oan 'e talintejacht Idols, dêr't er by de lêste 18 kandidaten einige. Op grûn fan dy prestaasje waard Doedens neitiid troch akteur en presintator Marco Verhagen frege foar de nije boyband IDSF, dy't fierders bestie út Ivar Oosterloo, Davy Oonincx en Sonny Sinay. De band naam de single Sinner op, dy't lykwols gjin súkses waard, nettsjinsteande it feit dat de fideoklip op 'e muzykstjoerder TMF te sjen wie.
Yn it foarjier fan 2009 waard Doedens cast yn 'e rol fan it homoseksuële personaazje Lucas Sanders, yn 'e soapsearje Goede Tijden, Slechte Tijden, dy't op deistige basis útstjoerd wurdt troch RTL4. By syn audysje joech Doedens oan dat er sels net homo is. Lykwols hat er mei syn wurk in wichtige bydrage levere oan 'e homo-emansipaasje yn Nederlân. De relaasje tusken syn personaazje Lucas en it personaazje Edwin, spile troch Raynor Arkenbout, wie ûnder de ferraning Ludwin ek populêr by bûtenlânske fans. De út 'e relaasje resultearjende bêdsêne feroarsake in lytse hype op 'e sosjale media-website Twitter. Mei foar dy sêne waard oan Doedens yn 2011 de troch de homowebsite Gay.nl ynstelde Gay Media Award takend. Yn july 2015 waard lykwols bekendmakke dat Doedens troch Goede Tijden, Slechte Tijden ûntslein wie, fanwegen "it hieltyd op 'e nij net neikommen fan produksjonele ôfspraken", dêr't de opnames ferskate kearen neidielich troch beynfloede wiene. Yn in ferklearring fan Doedens sels, dy't er in pear dagen nei syn ûntslach útjaan liet, joech er ta dat de swierrichheden op syn wurk feroarsake wiene troch syn drugsferslaving. Hy sei ta der alles oan dwaan te sillen om himsels en syn famylje en freonen wer rjocht yn 'e eagen sjen te kinnen.
Troch syn ferneamdheid dy't fuortkaam út syn wurk foar Goede Tijden, Slechte Tijden, waard Doedens gauris frege foar oare programma's. Sa presintearre er yn 2011 it jongereinprogramma Kids Top 20, en yn 2013 The Best of Idols Worldwide en X Factor (Backstage). Teffens hied er yn 2011 in gastrol yn twa ôfleverings fan 'e minysearje Gooische Frieten, wylst er yn 2014 in lytse rol yn 'e Amerikaanske soapsearje The Bold and the Beautiful fertolke. Fierders die Doedens mei syn kollega's Ferri Somogyi, Mark van Eeuwen en Ruud Feltkamp mei oan 'e spulshow Fort Boyard, wêrby't syn tiim de oerwinning behelle en hysels útroppen waard ta fanatykste spiler.
List fan planetoïden 87901-88000
Dit is in list fan planetoïden 87901-88000.
Lânbouskip
It Lânbouskip (Nederlânsk en offisjeel: Landbouwschap) wie in publyksrjochtlike bedriuwsorganisaasje foar de lân- en túnbou, dy't bestie fan 1954 oant 2001. De organisaasje wie in oerlisorgaan foar belangeferienings fan boeren en túnkers, de oerheid en de fakbûnen fan wurknimmers yn 'e agraryske sektor, mar funksjonearre benammen as koepelorganisaasje foar de ferpyldere lânboubûnen. Doe't dy yn 'e 1990-er jierren fúzjearren ta LTO Nederlân, ferdwûn dêrmei fierhinne de besteansreden foar it Lânbouskip.
Skiednis
It Lânbouskip waard yn 1954 oprjochte as opfolger fan 'e Stifting foar de Lânbou, dy't fan 1945 ôf bestien hie. It wie de earste publyksrjochtlike organisaasje (PBO), dy't bedoeld wie as trijefâldich oerlisorgaan foar de oerheid, de belangeferienings fan boeren en túnkers, en de fakbûnen fan wurknimmers yn 'e agraryske sektor. De organisaasje hie in opbou dy't karakteristyk wie foar it tiidrek fan 'e Ferpyldering yn Nederlân: oan 'e basis, mank de leden, bestie der in strikt hanthavene skieding tusken de pylders, wylst oan 'e top de bestjoerders fan 'e ferpyldere belangeferienings mei-inoar om 'e tafel giene om foar de nedige koördinaasje te soargjen.
Nettsjinsteande it feit dat ek de fakbûnen yn it Lânbouskip sit hiene, ûntjoech de organisaasje him meitiid ta in soarte fan koepelorganisaasje foar de ferpyldere lânboubûnen. Dat wiene it roomske Katolyk Nederlânsk Boere en Túnkers Bûn (KNBTB), it liberale Keninklik Nederlânsk Lânbou-Komitee (KNLC) en it protestantske Kristlik Boere en Túnkers Bûn (CBTB). Tagelyk joech it Lânbouskip dy organisaasjes ek tagong ta de polityk. Om't der yn it Lânbouskip mei gelykheid fan stimmen wurke waard, profitearre benammen it CBTB dêrfan, dat fierwei de lytste fan 'e trije bûnen wie. "In sechsde fan 'e leden, in trêde fan 'e ynfloed," sa omskreau it CBTB-bestjoer yn 1983 syn eigen sitewaasje yn it Lânbouskip.
In reden foar de gearwurking tusken de ferpyldere boerebûnen wie it mienskiplike wantrouwen foar de bemuoisucht fan 'e oerheid oer. Njonken kollektive belangebehertiging foar boeren en túnkers, rjochte it Lânbouskip him yn 'e praktyk benammen op lânboukundich ûndersyk en bestriding fan sykten by fee en yn lânbougewaaksen. Fan 1956 ôf lei it Lânbouskip de Nederlânske boeren ferplichte heffings op om syn aktiviteiten te bekostjen. In grutte groep saneamde 'frije boeren', dy't net by ien fan 'e trije ferpyldere boerebûnen oansletten wie, kante him dêrtsjin oan. De protesten waarden fûleindiger doe't yn 1963 yn it Drintske Hollandscheveld de bedriuwen ûntromme waarden fan inkele boeren dy't wegeren de heffing fan it Lânbouskip te beteljen. De wichtichste wurdfierder fan 'e protestearjende frije boeren wie Boer Koekoek.
Fan 'e twadde helte fan 'e 1980-er jierren ôf belune de rol fan it Lânbouskip fanwegen de miljeuproblematyk yn 'e lânbou en de krimp fan 'e agraryske sektor. Doe't yn 1995 it KNBTB, it KNLC en it CBTB fúzjearren ta LTO Nederlân, rekke it Lânbouskip eins in grut part fan syn besteansreden kwyt. By de (muoisume) ûnderhannelings om ta de fúzje te kommen, wie lykwols by wize fan kompromis, om alle partijen oan board te hâlden, ôfpraat dat dy organisaasje bestean bliuwe soe. Nettsjinsteande dat moast it Lânbouskip nei 1995 almar mear fan syn foech en ferantwurdlikheden oan LTO Nederlân oerdrage, wêrmei't de organisaasje stadichoan fan binnenút útholle waard. De fakbeweging wie min te sprekken oer dizze hiele ûntwikkeling, en hie de ferantwurdlike minister fan Lânbou Jozias van Aartsen al yn 1995 frege om it Lânbouskip op te heffen. Tsjin 1998 draaide LTO Nederlân sa goed dat ek fanút de lânboubûnen net mear bot oan it fuortbestean fan 'e organisaasje hechte waard. Yn desimber fan dat jier naam LTO Nederlân it haadkantoar fan it Lânbouskip oan it Prinsevinkenpark yn De Haach oer. Uteinlik hold it Lânbouskip yn 2001 offisjeel op te bestean.
Grutte Priis Formule 1 fan Bachrein 2020
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Bachrein 2020 yn Sakhir op 29 November 2020. It wie de Fyftjinde race fan 17 races fan de Formule 1 yn 2020. Hy waard op it Bahrain International Circuit hâlden. De race waard hâlden oer 57 omgongen, op it 5.4 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308,2 kilometer. De wedstriid waard 80 minuten ûnderbrútsen troch in slim ûngemak fan Romain Grosjean, Grosjean bedarre yn earste omgong fan de wedstriid tsjin in muorre en der ûntstie daalks in grutte brân. Grosjean oerlibbe it ûngemak mei ferwûningen oan 'e hannen.
Terentius
Terentius, folút: Publius Terentius Afer (195/185 f.Kr. – 159 f.Kr.), wie in Romeinsk toanielskriuwer fan Berbersk komôf. Hy waard as slaaf nei Rome ta brocht en makke dêr furoare mei in seistal toanielstikken. Neffens de tradysje stoar er jong.
Libben
Oer Terentius syn libben is net in protte bekend. Om te begjinnen is syn bertejier al omstriden; Aelius Donatus, de auteur fan 'e ûnfoltôge Commentum Terenti, miende dat er yn 185 f.Kr. berne wie, wylst de histoarikus en ensyklopedist Fenestella hawwe woe dat er tsien jier earder te wrâld kaam, yn 195 f.Kr. Foar 't neist leit oan dizze striidkwestje in simpele ferskriuwing te'n grûnslach, mar wat it goede jier is, is no net mear te efterheljen.
Hoe dan ek, hy waard ferkocht oan in Romeinske senator, in P. Terentius Lukanus, dy't him syn eigen namme joech en him in klassike oplieding bea. Neitiid wied er sa ûnder de yndruk fan Terentius syn feardichheden as toanielskriuwer, dat er him syn frijheid skonk. Terentius skreau seis komeedzjes, dy't allegearre oerlevere binne, en dy't allegearre tusken 170 en 160 f.Kr. foar it earst opfierd waarden. It bekendste sitaat út syn wurk komt út it toanielstik Heauton Timorumenos: "Homo sum; humani nihil a me alienum puto" ("Ik bin in minske; neat minskliks is my frjemd"), dat ek hjoed de dei noch, almeast mei weilitting fan it foarste sinsdiel en ferbûging fan 'e rest ("Neat minskliks wie him frjemd"), noch gauris yn hast alle Westerske talen brûkt wurdt.
Doe't er 25 (of 35) jier wie, ferliet Terentius Rome om der nea werom te kommen. Neffens guon skriuwers út 'e Aldheid soed er op see de drinkeldea stoarn wêze nei't er skipbrek litte ûnderweis fan Grikelân werom nei Rome. Mar it is fansels likegoed mooglik dat er gewoan nei syn heitelân weromkeard is doe't er ienris syn frijheid wûn hie.
Wurk
Krekt as Plautus paste Terentius Aldgrykske toanielstikken oan út 'e lette faze fan 'e Attyske komeedzje. Mar hy wie mear as in sljochtwei oersetter, sa't guon moderen ûntdekkings fan Aldgrykske stikken dy't ferlern waand wiene, bewiisd hawwe. Terentius liende út 'e âldere wurken in autentyk Gryksk maatskippijbyld út 'e trêde iuw f.Kr., mar foege dêr eigen dramatyk oan ta. Hy skreau yn 'e Latynske sprektaal, yn in styl dy't de measte lju dy't him yn it orizjineel lêze kinne, tige noflik en direkt oankomt.
Stutthof (konsintraasjekamp)
Stutthof (Poalsk: Sztutowo) wie it earste konsintraasjekamp dat de nazi's yn de Twadde Wrâldkriich bûten Dútslân stichte waard. It lei 34 kilometer bûten de stêd Danzig, by it doarp Stutthof, dat op de himrik fan de Frije Stêd Danzig lei. It kamp waard op 2 septimber 1939 yn gebrûk naam op 9 maaie 1945 (as lêste fan alle konsintraasjekampen befrijd.
Skiednis
Al yn 1936 wienen yn Danzig stasjonearre nazi's ynformaasje oer de Joaden yn it gebiet oan it garjen en waard der socht nei in gaadlik plak foar in konsintraasjekamp. De earste finzenen wiene hûndertfyftich Joaden út Danzig sels, mar yn twa wiken sieten der al 6000 minsken fêst. Yn it earstoan wie Stutthof in sivyl ynternearringskamp ûnder it bewâld fan de Danziger plysjekommandant. Yn 1942 kamen de earste frouljus finzenen en SS'ers yn Stutthof oan. Totaal wurken der sa'n hûnderttritich froulju yn it Stutthof-kompleks, dat ferspraat wie oer de Poalske Eastseekust. Tsjin de ein fan de oarloch waarden ek Poalen dy't gjin SS'er wiene rekrutearre fanwege in tekoart oan beweitsers.