cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kutná Hora
Skiednis
De Hussitekrigen brochten Sedletz (1422) en Kuttenberg (1424) grut ûnheil. In soad bewenners waarden fermoarde en fral de Dútske befolking, dy't katolyk bleau, seach it langer net sitten en ferliet de stêd. Nei 1470 ferbettere de sitewaasje wer, mar de stêd soe nea wer boppe de klap útkomme. Wladislaus II waard yn 1471 yn Kutná Hora ta kening kroand en yn 1485 wie Kutná Hora it plak dêr't de frede tusken de Boheemske útrakwisten en katoliken sletten waard. Yn 1489 ferskynde nei de Praachske bibel (1488) de Kutná Hora-bibel, de twadde folsleine Tsjechysktalige bibel. De âldste wenhûzen fan Kutná Hora datearje fan dy tiid.
Yn it midden fan de 16e iuw ferlear de sulverwinning oan belang. Ek rekke de stêd it rjocht kwyt om munten te slaan.
De jezuïeten kamen yn 1627 nei de stêd om de befolking wer foar it katolike leauwe te winnen.
Nei twa stedsbrannen yn 1770 en 1823 feroare it oansjen fan de stêd. Tsjin it ein fan de 19e iuw ûnstie der foar it earst omtinken foar de monuminten. Yn 1961 waard de binnenstêd fan Kutná Hora beskerme stedsgesicht en yn 1995 waard de binnenstêd tafoege oan de list fan UNESCO-monuminten.
Grundtvigstsjerke (Kopenhagen)
De Grundtvigstsjerke (Deensk: Grundtvigs Kirke) in Bispebjerg, in stedsdiel fan Kopenhagen, is ien fan de meast opfallende tsjerken fan de stêd. It is in seldsum foarbyld fan in ekspresjonistysk bouwurk mei neogotyske styleleminten. De tsjerke waard boud tusken 1921 en 1940.
Skiednis
Yn ferbân mei de bouplannen waard in arsjitektuerwedstriid útskreaun, dy't de arsjitekt Peder Jensen-Klint yn 1913 wûn. De tsjerke waard ferneamd nei de Deenske filosoof, dichter, histoarikus, politikus en dûmny Nikolai Frederik Severin Grundtvig.
De earste stien fan de tsjerke waard op 8 septimber 1921 lein. It wie doe krekt 138 jier lyn dat Grundtvig berne waard. De tsjerketoer kaam ree yn 1927. Ynearsten waard der op de ûnderste ferdjipping in seal ynrjochte foar de fiering fan tsjerketsjinsten. Nei it ferstjerren fan de arsjitekt naam syn soan Kaare Klint de lieding fan de bou oer. De bou fan de tsjerke kaam yn 1940 ree.
Arsjitektuer
De tsjerke hat plak foar 1800 minsken. De Grundtvigstsjerke hat dêrmei de measte sitplakken fan alle Deenske tsjerken. It bouwurk bestiet út likernôch 6 miljoen bakstiennen. Allinnich it doopfont waard makke fan ljochte kalkstien út Fakse.
Yrrigaasje
Yrrigaasje (fan it Latynske irrigatio fia it Midfrânske irrigation) of bewettering is it mei fêste tuskenskoften tafoegjen fan in beskate hoemannichte wetter oan lânbougewaaksen as der in tekoart oan delslach bestiet. Dêrmei kin it bedriuwen fan lânbou mooglik makke wurde op plakken dy't dêr oars te drûch foar wêze soene, of kin it gewier (de opbringst) fan lânbou ferbettere wurde op plakken dy't mei te krappe delslach kampe. Lânbou dy't foar bewettering inkeld stipet op direkte delslach, wurdt drûge lânbou neamd; dat is it tsjinstelde fan yrrigaasjelânbou. Yrrigaasje wurdt gauris keppele oan drainaazje, dat de ôffier op natuerlike of keunstmjittige wize is fan oerskotten oan oerflaktewetter of grûnwetter.
Histoarysk wie yrrigaasje tige wichtich foar in grut ferskaat oan minsklike kultueren. It waard al yn it sechsde milennium f.Kr. yn it Midden-Easten bedreaun, en giet teminsten tebek oant it fjirde milennium f.Kr. op it Yndiaaske subkontinint en yn 'e Súdamerikaanske Andes, it trêde milennium f.Kr. yn Egypte en it twadde milennium f.Kr. yn Afrika besuden de Sahara.
Der besteane ferskate foarmen fan yrrigaasje. Ien fan 'e âldsten is om yn 'e alluviale flakte fan ien of mear rivieren in stelsel fan lytse yrrigaasjekanaaltsjes te graven dy't troch de rivieren oanhâldend fan nij wetter fersjoen wurde. Troch de wâlen fan sokke kanaaltsjes no en dan troch te brekken, kin it omlizzende lân bewettere wurde. In oare foarm is terrasyrrigaasje, wêrby't it wetter op berch- of heuvelskeanten efter de diken fan terrassen fêstholden wurdt. In soartgelikens systeem wurdt brûkt by floedflakte-yrrigaasje, wêrby't it wetter fan in bûten syn oeren trêdzjende rivier as it sakket efter de diken fan ikkers fêstholden wurdt. By dripyrrigaasje wurdt it wetter troch in stelsel fan buizen boppe- of ûndergrûnsk ompompt en troch iepenings yn 'e buizen op of ûnder de grûn dript. Noch wer in oare metoade is troch sprinklerynstallaasjes te brûken, wêrby't de gewaaksen fan boppenôf bespuite wurde.
Daniël David Büchler
Daniël David Büchler (1787 - 1871) wie in Nederlânsk arsjitekt, meioprjochter en de earste foarsitter fan de Maatskippij ta Befoardering fan de Boukeunst, 20 jier lang.
Earder wie er al sekretaris fan de Maatskippij ta Oanmoediging fan de Boukeunst, dy't fan 1818 oant 1830 bestien hat. Hy wie in grut oanhinger fan de Dútske arsjitekt Karl Friedrich Schinkel.
Swurddrager
Swurddrager (Ingelsk: Sword Bearer; op 'e noardlike Grutte Flakten (Feriene Steaten), ±1865 – yn it Krieë Yndianereservaat (Montana), novimber 1887) wie in haadman en medisynman fan 'e Krieën (Crow), in Yndiaansk folk fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. Yn 1887 late er in rebûlje tsjin 'e Amerikanen dy't bekend kaam te stean as de Krieë-Oarloch.
Libben
Swurddrager waard omtrint 1865 berne yn it noardlike diel fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika, wierskynlik yn Montana of Wyoming. Hy hiet eins fan Bewuollet-Syn-Sturt (Wraps-Up-His-Tail), mar krige de namme 'Swurddrager' nei't er as jongeman in fizioen hân hie, wêryn't him ferteld waard dat hy en syn folgelingen tsjin alle foarmen fan ferwûning beskerme wêze soene as er in swurd (eins in kavalerysabel) meinaam yn 'e striid. Doe't yn 1887 de Swartfuotten, in buorfolk dêr't de Krieën oanhâldend mei yn oarloch wiene, by in oerfal in keppel hynders bútmakken op 'e Krieën, brocht Swurddrager tsjin 'e winsken fan 'e Krieske opperhaden yn in kloft jonge krigers gear foar in tsjinoerfal. Dêrby wist er sûnder ferliezen de hynders werom te stellen.
Werom yn it Krieë Reservaat woe Swurddrager mei syn oerwinning pronkje foar de Yndiaanske agint, in Henry E. Williamson, mar it rûntsjeriden fan in groep yn 'e loft sjittende Yndianen om 'e amtswente fan dy man hinne wie sa bedriigjend dat er it Amerikaanske Leger tillegrafearre dat er oanfallen waard. Doe't Swurddrager in pear dagen letter hearde dat er socht waard troch it Amerikaanske Leger, sette er mei in tweintichmannich krigers ôf nei Fort Custer om it leger syn magyske swurd sjen te litten. By it fort seagen de soldaten de oankomst fan 'e krigers lykwols foar in oanfal oan, en sadwaande besochten se harren te besjitten mei kanonnen. No woe it tafel dat it de foargeande nacht slim reind hie, en mei't it krûd wiet wurden wie, wegeren de kanonnen tsjinst. Dat bewiisde oan 'e foar it meastepart noch skeptyske Krieën dat Swurddrager syn magyske sabel wier beskerming bea.
Nei de konfrontaasje by it fort flechte Swurddrager in pear hûndert folgelingen de Bighorn-bergen yn. It leger sette him efternei, en oan 'e igge fan 'e rivier de Little Bighorn kaam it ta in treffen dat de skiednis yngie as de Slach by Crow Agency. Dêrby boekten de Amerikanen in klinkende oerwinning en rekke Swurddrager ferwûne. Neitiid loek er him mei in lyts groepke fertroulingen fierder yn 'e bergen werom. De opperhaden fan 'e Krieën stjoerde de Yndiaanske plysje efter him oan, en oan harren joech Swurddrager him úteinlik oer. Op 'e weromweis út 'e bergen waard er troch in plysjeman yn 'e holle sketten en sa stânrjochtlik eksekutearre, mooglik op befel of mei meiwitten fan 'e opperhaden, dy deabenaud wiene dat Swurddrager de freonskiplik relaasje tusken de Krieën en de Amerikaanske autoriteiten bliuwende skea tabringe soe.
Australysk Antarktysk Territoarium
It Australysk Antarktysk Territoarium (Ingelsk: Australian Antarctic Territory), gauris ôfkoarte ta AAT, is in gebietsoanspraak op Antarktika mei mar tige beheinde ynternasjonale erkenning, dy't troch Austraalje bestjoerd wurdt as in ekstern territoarium ûnder direkt bewâld fan it Australyske federale regear. It territoarium bestiet út twa "taartpunten" oan wjerskanten fan 'e Frânske gebietsoanspraak, mei in mienskiplik oerflak fan krapoan 5,9 miljoen km². De iennichste minsken dy't yn it gebiet tahâlde, binne wittenskippers; it AAT hat gjin permaninte bewenners.
Geografy
It Australysk Antarktysk Territoarium hat in oerflak fan 5.896.500 km², en is dêrmei de grutste fan 'e gebietsoansparken op Antarktika. It beslacht alle lân besuden 60° suderbreedte en tusken 45° en likernôch 136° easterlingte en tusken likernôch 142° en 160° easterlingte. It omslút de Frânske gebietsoanspraak op Antarktika, Adelylân, dat tusken 136°11′ en 142°02′ easterlingte yn leit. Yn it westen wurdt it AAT begrinzge troch Keninginne Maudlân, de Noarske gebietsoanspraak, en yn it easten troch it Ross-ôfhinklikheidsgebiet, de Nijseelânske gebietsoanspraak.
It diel fan it AAT bewesten Adelylân wurdt it westlike AAT of de westlike sektor fan it AAT neamd, en it diel beëasten Adelylân hjit it eastlike AAT of de eastlike sektor. Dit eastlike part fan it Australysk Antarktysk Territoarium stie foarhinne bekend as Fiktoarialân, wylst it hiele westlike diel wol Enderbylân neamd waard. Tsjintwurdich is Enderbylân mar in distrikt fan 'e westlike sektor. It AAT is ferdield yn njoggen fan sokke bestjoerlike distrikten, dy't nûmere binne fan west nei east:
Njonken it grûngebiet fan it AAT makket Austraalje ek oanspraak op in byhearrende eksklusive ekonomyske sône fan 200 seemyl yn 'e omlizzende ynternasjonale wetters. Likemin as de gebietsoanspraak sels wurdt dit troch de measte lannen erkend.
Skiednis
Op 9 jannewaris 1841 makke Grut-Brittanje, de koloniale machthawwer yn Austraalje, foar it earst oanspraak op Fiktoarialân (de eastlike sektor). De Britske oanspraak op Enderbylân (de westlike sektor) datearret fan 1930. Trije jier letter, yn 1933, droegen de Britten de hiele lânoanspraak oer oan Austraalje. De grinzen mei it Frânske Adelylân waarden definityf fêstlein yn 1938. Yn 1947 foegen de Britten de Subantarktyske arsjipel fan Heard en de McDonaldeilannen by it AAT, mar dat is sûnt in apart ekstern territoarium fan Austraalje wurden. Op 13 febrewaris 1954 waard Mawson Station as earste Australyske ûndersyksstasjon op Antarktika stifte.
Yn 1961 waard it Antarktysk Ferdrach fan krêft. Kêst 4, dy't oer gebietsoanspraken giet, befêstiget noch ûntstriidt de Australyske oanspraak op it AAT (of de oanspraken fan oare lannen op oare gebieten). Likemin wurdt yn it ferdrach easke dat de ûndertekenjende lannen sokke gebietsoanspraken erkenne. Sadwaande wurdt de Australyske oanspraak op it AAT oant hjoed de dei mar troch fjouwer lannen erkend (dat net tafallich oare steaten mei in gebietsoanspraak op Antarktika binne): Grut-Brittanje, Frankryk, Nij-Seelân en Noarwegen.
Fanwegen de ôfhandige geografyske lokaasje fan it gebiet smyt dy beheinde erkenning net in protte swierrichheden op. Der bestiet eins inkeld in konflikt mei Japan, dat it oant 2013 foar de moade hie om yn 'e territoriale wetters fan it AAT en it dêr útroppen Australysk Walfiskreservaat "foar wittenskiplike doelen" walfiskfeart te bedriuwen. Konfrontaasjes tusken Japanske walfiskfarders en skippen fan 'e militante natoerbeskermingsorganisaasje Sea Shepherd laten úteinlik ta in rjochtsaak tusken Austraalje en Japan foar it Ynternasjonaal Gerjochtshôf yn De Haach, wêrby't de rjochters Japan ferbeane om yn 'e Súdlike Oseaan noch langer op walfisken te jeien.
Yn 'e iere jierren tachtich wie der yn Austraalje in koarte diskusje oer de fraach oft men al of net mynbou tastean moast yn it AAT, mei't it gebiet ryk is oan dylchstoffen as stienkoal, mangaan, izer en uranium, wylst der yn 'e Antarktyske boaiem nei alle gedachten oalje- en gasfoarrieden sitte dy't dy fan Saûdy-Araabje hast belykje kinne. Alle útstellen ta mynbou-operaasjes waarden lykwols úteinlik ôfwiisd. Yn 2011 warskôgen leden fan 'e ynfloedrike Australyske tinktank it Lowy Institute it Australyske regear om net yn eigenfoldienens efteroer te lynjen oangeande de sitewaasje yn it AAT. Yn 2041 sil nammentlik it wrâldferdrach dat de ekspoitaasje fan natuerlike helpboarnen op Antarktika ferbiedt, op 'e nij besjoen wurde, en it is skoan mooglik dat in stikmannich lannen dan net mear mei in ferlinging ynstimme sil. Mei't fierwei de measte lannen de Australyske oanspraak op it AAT net erkenne, soe Austraalje, neffens it Lowy Institute, mear ynvestearje moatte yn mooglikheden om it gebiet folslein patrûljearje te kinnen, wat no troch in brekme oan skyfleantugen en iisbrekkers (noch) net mooglik is.
Bestjoer
It Australysk Antarktysk Territoarium foarmet in ekstern territoarium fan Austraalje, dat ûnder direkt bestjoer fan it Australyske federale regear yn Canberra falt. De útfierende ynstânsje is datoangeande de Australyske Antarktyske Difyzje, in buro dat ûnder it Ministearje fan Duorsumens, Miljeu, Wetter, Befolking en Mienskip.
Demografy
It AAT wurdt inkeld bewenne troch de stêf fan 'e ûnderskate ûndersyksstasjons. It bestjoer fan 'e Australyske Antarktyske Difyzje bestiet der fierhinne út om trije ûndersyksstasjons mei permaninte besetting te ûnderhâlden (Mawson, Davis en Casey), dêr't ferskate langrinnende wittenskiplike ûndersiken dien wurde.
Fan east nei west binne de aktive en slettene stasjons yn it AAT:
Fear (fûgel)
In fear (mt.: fearren) is in tsjûke en langwerpige struktuer fan keratine, dy't bestiet út in sydlings sterk fertakke skacht en dy't foarme wurdt yn 'e hûd fan fûgels. Ek de foarâlden fan 'e moderne fûgels, dy't ta de dinosauriërs hearden, hiene fearren. Dizze begroeiïng is ûntstien út wat oarspronklik lichemsbehierring wie, dy't ferlykber west hawwe moat mei de pels fan moderne sûchdieren. It gehiel fan alle fearren fan in fûgel wurdt it fearrekleed neamd. Fearren binne faak tige spesifyk foarme, en in protte fûgelsoarten kinne dan ek oan 'e hân fan 'e kleur en foarm fan har fearren identifisearre wurde.
Funksjes
Fearren jouwe troch har fertakke struktuer in folle bettere waarmte-isolaasje as de pels fan sûchdieren. Ornaris wurdt dêrom oannommen dat beskerming tsjin kjeld de haadfunksje wie by de evolúsje fan fearren. Like wichtich waard neitiid lykwols de funksje dy't fearren hawwe by it fljochfermogen fan fûgels. De grutte fljochfearren oan 'e wjukken fan fûgels, dy't slachpinnen neamd wurde, fergrutsje nammentlik it oerflak fan 'e wjukken en dêrmei it fermogen om te fleanen, krekt sa't swimfluezzen dat by fuorbeweging troch it wetter dogge. Dêrnjonken hawwe fearren in tal ûnderskate spesjalisearre foarmen dy't it fleanfermogen noch fierder ûnderstypje.
Soarten fearren
Der besteane fjouwer ferskillende soarten fearren: ● dûns, dat as funksje hat om te isolearjen en focht ôf te stjitten; ● dekfearren, dy't de fûgel in streamline foarm jouwe en it ûnderlizzende dûns drûch hâlde; ● slachpinnen, dy't de fûgel it fermogen jouwe om op te stiigjen fan 'e grûn en ienris yn 'e loft heger te klimmen, en boppedat troch oandriuwende krêft faasje mooglik meitsje; ● sturtpinnen, dy't helpe by it opstiigjen en dy't stabiliteit jouwe, mar dy't de fûgel by it fleanen ek as in soarte fan roer brûkt, om syn flecht te stjoeren, en om ôf te remjen.
Opbou
In fear bestiet út in holle skacht, dêr't oan wjerssiden de saneamde 'flaggen' op steane yn in hoeke fan ornaris 90° oant 45°. Dy flaggen binne opboud út 'burden' dy't njonkeninoar en tsjininoar oan lizze en út 'e skacht groeie. De burde hawwe minuskule wjerheakjes dy't yninoar heakje en dêrtroch in beskate stevichheid oan 'e fear jouwe. De útsûndering op dizze bou binne dûnsfearren, dy't gjin skacht hawwe en inkeld besteane út burden sûnder wjerheakjes.
Romein (lettertype)
Mei romein as lettertype kinne twa ferskate saken oantsjut wurde. De namme is werom te lieden nei de stilistyske oarsprong fan dizze lettersoarte: de haadletters dy't brûkt wurde yn it Romeinske Ryk.
Romein (letterstyl)
Romein is de beneaming foar ien fan de trije farianten dy't in lettertype ha kin. De oare twa binne oblyk en kursyf.
Busûndernimming Slof
De Jouwer-Ljouwert
Se kamen út in skipperslaach mar seagen kânsen doe’t de weiferfier it wûn fan ferfier oer wetter. Yn 1923 begûnen de bruorren net fier fan it bedriuw fan harren heit in eigen busbedriuw oan de Hurddraversdyk 93.
De kompanjons begûnen op 19 juny 1923 in bustsjinst tusken De Jouwer en Ljouwert. De rit De Jouwer-Ljouwert gie oer Eagmaryp en Terherne en duorre fiif kertier. Der koene fjirtjin passazjiers ferfierd wurde. De earste bus (mei kenteken B-6618) wie in T-Ford. Efteryn stie foar de wissichheid in piteroaljeljochtsje, want at de akku leech wie soe ek it ljocht út gean.. Simmerdeis koe fan Ljouwert nei Amsterdam reizge wurde. Slof ried dan fan Ljouwert nei De Lemmer, minsken koene dan mei de Lemmerboat de Sudersee oer. De reis duorre dan fjirtjin oeren. Yn 1926 koste sa'n reis f 1,60 earste klas en f 1,20 twadde klas.
Yn 1938 waard foar f 9000 in foar dy tiid tige moderne bus oanskaft. Slof liet de measte bussen bouwe by it Jouster bedriuw Smit. Yn de besettingstiid waarden op ien bus nei alle bussen foardere troch de Dútsers, doe’t de bruorren wegeren om foar de Dútsers te riden.
Slof Tours
De bruorren soene de bustsjinst oant 1962 dwaan bliuwe. Oan de ein fan de sechtiger jierren waard busbedriuw Slof oernomd. Under de namme Slof Tours waard de linetsjinst in toerbusûndernimming dy’t bestean soe oant 1983. De toertsjinst ried in soad foar fuotbalferienings, skoallen, ynstellings en reisselskippen.
De Harken
De Harken is in buorskip tichtby Makkingea en Easterwâlde.
Rys
Rys (Oryza sativa) heart lykas alle nôtsoarten by de gersfamylje (Poaceae). Rys is it wichtichste iten foar in grut part fan de wrâldbefolking, benammen yn de waarmere oarden. Yn de subtropen wurdt de ûndersoart Oryza sativa subsp. japonica ferboud, wylst yn de tropen de ûndersoart Oryza sativa subsp. indica de oerhân hat. Sina is de grutste produsint en konsumint fan rys en Tailân is de grutste eksporteur.
It wurd padie slacht op ryskerrels dy’t noch strak yn it tsjêf sitte.
Rys kin ek meald wurde ta rysmoal en dêrnei seefd ta rysblom. In bekend merk wie Molenaars bernemoal.
Aldste rys
Op grûn fan fytolite-ûndersyk waard kultivearre ryst fêststeld yn sediminten fan de Eastsineeske See, dy’t foar’t neist troch de Jangtsekiang oanfierd waarden. Mei C14-datearring waard in âldens fan 13.900 kal. jierren BP fêststeld, wat der op wiist dat dy kultivaasje datearret út in frijwat waarme en wiete Allerød Ynterstadiaal. De fytoliten ferdwûnen tusken 13.000–10.000 jier BP, wat oerienkomt mei it kâlde Jonge Dryas stadiaal. Nei 10.000 jier BP ferskynden se wer. Se konkludearren dat it kâldere klimaat de kultivaasje ûnderbrutsen hie.
Rassen
Yn Amearika wurde meast rysrassen ferboud dy’t in lange kerrel opjouwe. Yn België en Nederlân wurdt meast langkerrelige rys iten. Yn Azië wurde wolle mear rysrassen boud dy’t in koarte kerrel opjouwe.
Yn Japan wurdt in apart type sakee-rys boud foar it meitsjen fan de hegere kwaliteiten sakee. Dy rys mei in lange kerrel wurdt mear as in meter heech, hat in swier ear (de top dêr’t de ryskerrels yn sitte, de plûm en wurdt mei de hân rispe.
Ofhinklik fan de soarte setmoal yn de kerrel is der gewoane rys en kleefrys. Kleefrys hat folle mear amylopektine as gewoane rys, dy’t mear amyloaze hat. Dy kleefrys sjocht der witer út as gewoane rys en klibbet nei it tameitsjen.
Der binne rassen dy’t geskikt binne foar de saneamde wiete rysbou, en rassen dy’t geskikt binne foar de drûge rysbou. By de wiete rysbou wurde de fjilden splis set lykas yn sawa’s. De wichtichste funksje fan it splis setten is túchbestriding.
Yn Afrika komt in oare soarte foar, Oryza glaberrima. Dizze soarte dy’t goed resistint is tsjin sykten en pleagen en troch syn flotte fegetative ûntjouwing túch oerwaakst, wurdt al iuwenlang yn ûnder oare Ekwatoriaal-Guinee, Guinee-Bissau, Sierra Leone en Senegal iten. Koartlyn hat it WARDA (Afrikaansk ûndersykssintrum foar rys) rassen yntrodusearre dy’t fuortkommen binne út krusings tusken Oryza sativa subsp. japonica en Oryza glaberrima. Dizze rassen binne bekend ûnder de namme NERICA - New Rice for Africa.
Parboiled rys
Parboiled rys is yn it tsjêf seane rys, wêrtroch’t der mear nutriïnten oerbliuwe nei it pellen fan de ryskerrel en de rys makliker ta te meitsjen is. Ek de tekstuer fan de kerrel feroaret troch it sieden. Parboiled rys wurdt al mear as 2.000 jier tapast en is foar’t neist ûntstien yn de omkriten fan de Perzyske Golf. Tsjintwurdich wurdt it in soad iten yn ûnder oare Yndia en Pakistan.
Tamakkingswetter
Tamakke rys befettet in soad fan it wetter dêr’t it yn tamakke is, de gearstalling fan dat wetter hat ynfloed op de kwaliteit fan de seane rys. De hoemannichte drûge stof yn it wetter is fan ynfloed op it oplossingsfermogen. Hurd wetter, mei in hege pH, sil minder maklik de ryskerrels ynkomme by it berêden en de ryskerrel minder lykmjittich gear meitsje as sêft wetter mei in legere pH.
Produksje en konsumpsje
Foar de produksje fan rys is waarm waar en wetter essinsjeel. De wichtichste rysprodusearjende lannen lizze yn Azië. Yn de trije rispjierren tusken 2006/07 en 2008/09 waard yn trochsneed 442,4 miljoen ton, pelde, rys produsearre. Dêrfan wie it oanpart fan Azië krekt mear as 400 miljoen ton, wêrfan’t Sina allinnich 128,9 miljoen ton prodesearre. .
De ynternasjonale hannel is beheind, jiers wurdt mar sawat 6 à 7 prosint fan de hiele rispinge eksportearre. Wichtige eksporteurs binne Tailân, mei sawat 9 miljoen ton jiers, en Fjetnam. Bûten Azië is de Feriene Steaten in grutte eksporteur. De trochsneed ryskonsumpsje leit wrâldwiid op 56 kilo de man jiers, wêrfan’t it swiertepunt dúdlik yn de net-ûntwikkele lannen leit. Yn Myanmar wurdt de man de measte rys iten, sawat 236 kilo jiers; yn de Jeropeeske Uny leit dat op sawat 5,5 kilo. .
Trauma
"Trauma", fan it Aldgrykske τραῦμα, traûma ("ferwûning"), hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Ambach (Münsing)
Ambach is in Ortsteil yn de gemeente Münsing yn de Heechbeierske Landkreis Bad Tölz-Wolfratshausen. It tsjerkedoarp oan de Starnberger See hat in oanlisplak fan de Bayerischen Seenschifffahrt.
Skiednis
Ambach waard yn it jier 765 foar de earste kear neamd yn in oarkonde.
Ambach waard op 1 maaie 1978 as Ortsteil fan Holzhausen am Starnberger See mei it haadplak by de gemeente Münsing yndield.
Sûkerpûdsje
In sûkerpûdsje is in papieren pûdsje mei in pear gram sûker dat yn de hoareka by in bakje kofje of tee optsjinne wurdt om it swieter te meitsjen.
It sûkerpûdsje waard mids jierren '40 útfûn troch de Amerikaan Benjamin Eisenstadt (1906 – 1996), de oprjochter fan Cumberland Packing, benammen bekend as de fabrikant, distributeur en marketeer fan Sweet 'N Low. Eisenstadt wie arbeider yn in teepûdsjefabryk west en hie in soad argewaasje fan syn taak om alle sûkerhâlders yn syn kafetaria yn Brooklyn by te foljen en te ûntstopjen. Hy frege gjin patint oan op it idee en ferlear merkoandiel nei diskusjes mei gruttere sûkerbedriuwen.
Yn Nederlân waard it yn de rin fan de fyftiger jierren gebrûklik foar hoareka en bedriuwen om in sûkerpûdsje meitsje te litten, mei opdruk fan in eigen tekst en sa no en dan in (meast tekene) ôfbylding. Sûnt om ende by 1958 oant fier yn de jierren santich wie it meitsje litten fan in eigen sûkerpûdsje foar elts bedriuw ûnûntkomber.
Der waard in ferskaat fan tsientûzenen ferskillende sûkerpûdsjes makke, benammen troch fabrikanten Van Oordt (Rotterdam / Oud-Beijerland), Pluijgers (Arnhim), Puttershoek (Puttershoek) en FG (Grins). It sammeljen fan sûkerpûdsjes waard in raazje. Yn de sechtiger jierren wiene der yn Nederlân tûzenen samlers.
Yn Frankryk, Itaalje, Dútslân, Portugal, Grut-Brittanje, Tsjechië en Spanje binne al soartgelikense ferienings foar glykofily, sa as de Club des Glycophiles Français, de UK Sucrologist  Club en Der Zuckersammler-Klub Deutschlands & Freunde.
De wittenskiplike namme foar it sammeljen fan sûkerferpakkingen is glykofily (Gryksk: glukus = swiet).
Seal fan it Lêste Nachtmiel
De Seal fan it Lêste Nachtmiel (Latyn: Coenaculum; "Senakel") soe de boppeseal wêze dêr't Jezus neffens de trije synoptyske evangeeljes en it bibelboek Hannelingen (1:13) yn 'e jûn foar Syn dea mei syn apostels it Lêste Nachtmiel fierd hawwe soe.
It is in diel mei twa ferdjippings fan in grutter gebou en leit op de top fan de berch Sion tichteby de Dormitio-abdij. Op de romte ûnder fereare de joaden it (lege) grêf fan kening David. Mei it Senakel wurdt de boppeseal oantsjut; it hat in goatysk 13e-iuwsk troch de Fransiskanen oanbrocht ferwulft en wurdt holden foar de seal, dêr't Jezus it Lêste Nachtmiel mei de apostels trochbrocht. De romte is iepen foar toeristen, mar alle foarmen fan oanbidding binne ferbean. Nei de ferballing fan de Fransiskanen troch de Turken waard it gebou tydlik as moskee brûkt en mear resint ek as synagoge.
De ek op de berch Sion steande Sint-Markustsjerke fan it Syrysk-Otterdokske kleaster suggerearret dat de Boppeseal yn harren gebou leit.
Nije Testamint
De romte ûnder wurdt yn ferbân brocht mei it waskjen fan de fuotten fan de apostels troch Jezus (Jehannes 13:1-11), wylst yn de boppeseal it Lêste Nachtmiel en de ynstelling fan de eucharisty (Mattéus 26:26-28; Jehannes 13:5) plakfûn. Dêrmei kin it gebou beskôge wurde as it plak fan de earste tsjerke fan it kristendom.
Nei alle gedachten ferskynde op dit plak ek de opstiene Kristus foar de apostels, dy't nei de himelfeart yn it Senakel gearkamen.
It Senakel is ek it plak dêr't op it Pinksterfeest de Hillige Geast oer de apostels útstoart waard en de apostels yn 'tongen' begûnen te praten (Hannelingen 1:2-4).
Hypotetysk, mar wol mooglik, waard op dit plak ek Mattias keazen om it plak fan de ferrieder Judas yn te nimmen en waard dêr it earste apostelkonvint holden (Hannelingen 15:6-19).
Lettere skiednis
Neffens 4e-iuwske boarnen soe it Senakel ien fan de gebouwen west ha dat de ferneatiging fan Jeruzalim yn it jier 70 oerlibbe. Om't argeologysk ûndersyk fierder gjin bewizen oplevere dat it earder in synagoge west hat, kin der fan út gien wurde dat it oarspronklike gebou in joadsk-kristlike tsjerke west hat. De eartiids folle gruttere tsjerke waard ferskate kearen ferneatige, mar jimmeroan wer opboud.
Yn 1335 wisten de Fransiskanen it Senakel yn besit te krijgen en restaurearren it mei in goatysk ferwulft. De Fransiskanen waarden nei de Ottomaanske ferovering fan it Hillige Lân yn de earste helte fan de 16e iuw út it gebou ferjage. De tsjerke waard in moskee en yn de eardere tsjerke waard in mihrab (gebedsnis) tafoege. Ek de twa glês-yn-leadramen en in pear Arabyske opskriften datearje út de tiid dat de tsjerke in moskee wie.
Neffens in âlde tradysje wurdt yn de romte ûnder de boppeseal it senotaaf fan kening David fereare. De krúsfarders namen dy tradysje oer en setten der yn de 12e iuw in goatysk monumint foar kening David del. Sûnt 1948 hawwe de joaden yn in bygebou in talmoedskoalle ûnderbrocht. Neffens 1 Keningen 2:14 waard kening David by syn foarfaars yn de Davidstêd begroeven. Archeologysk ûndersyk hat lykwols útwiisd dat dat plak op de berch Ofel leit en net op dit plak.
It hillichdom is sûnt 1948 eigendom fan de steat Israel en is in museum. Der wurde alle jierren in pear tsjerketsjinsten yn de boppeseal tastien en de Roomsk-Katolike Tsjerke is al lang yn ûnderhanneling mei de steat Israel oer de weromjefte fan de seal.
Tony Beets
Tony Beets (Wijdenes, 15 desimber 1959) is in Frysk-Kanadeesk goudsiker, dy't wrâldferneamd wurden is trochdat er sûnt 2011 meidocht oan 'e realitytillefyzjesearje Gold Rush, fan it Discovery Channel.
Libben
Beets waard berne yn it Westfryske Wijdenes, mar ferhuze mei syn Fryske âlden werom nei it heitelân doe't er sân jier wie. Hja setten har nei wenjen yn Burchwert, dêr't Beets syn lettere frou Minnie (Mintsje) syn buorfamke wie. Beets waard boer, mar emigrearre yn 1984 mei de frou nei Kanada, mei de bedoeling om dêr ek te buorkjen. Doe't dat op 'e non rûn, wurke er trije jier lang mei oan 'e oanlis fan oaljepiiplinen.
Yn dy tiid krige er foar it ferstân dat der in protte jild te fertsjinjen foel mei goudsykjen, dat hy besleat om dat sels ek ris te prebearjen. Mei lok en in protte hurd wurk hat er him sûnt witten te hanthavenjen yn 'e drege en rûge Kanadeeske goudsikerswrâld. Tsjintwurdich runt er de grutte Paradise Hill-goudmyn yn 'e Yukon, deunby Dawson City. Syn frou Minnie docht de boekhâlding en trije fan syn fjouwer bern (soannen Kevin en Michael en dochter Monica) wurkje mei yn 'e myn. It fyfde bern, dochter Jasmine, dy't yn 1992 berne waard, kaam al mei 2½ moanne te ferstjerren. Neffens de webside GetNetWorth.com hat Beets in fermogen fan om ende by de K$5 miljoen, al sil fierwei it grutste part dêrfan grif fêstsitte yn alle swiere masinery dy't nedich is foar de eksploitaasje fan 'e myn.
Yn 2011 makken Tony Beets en syn gesin harren debút yn seizoen 2 fan 'e realitytillefyzjesearje Gold Rush, fan it Discovery Channel. Mei syn ynnimmende persoanlikheid en syn smoute praat hat Beets sûnt in grutte kliber fans wûn en is er de wrâld oer tige populêr wurden. De searje jout in (grif wat romantisearre) byld fan 'e deistige gong fan saken en swierrichheden by it sykjen nei goud yn it woeste noarden fan Kanada.
Ein novimber 2014 wie Beets eefkes werom yn Fryslân, foar famyljebesyk. Hy waard doe ynterviewd troch Omrop Fryslân, en lei út dat der by it opnimmen fan sa'n realitysearje hiel wat bard dat it publyk net te sjen kriget. Eins, sa woed er hawwe, komt men as der opnamen makke wurde de hiele dei net oan echt wurk ta. Mar oan 'e oare kant, goudsykjen is altyd in gok, dat de fêste ynkomsten dy't er foar de searje krige, befoelen him wol. Gold Rush belibbe yn 2014 syn fyfde tillefyzjeseizoen, en Beets sei te hoopjen dat it noch moai wat jierren trochgean koe.
Grutte Priis Formule 1 fan Katar 2021
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Katar 2021 yn Lusail op 21 novimber 2021. It wie de njoggentjinde race fan 22 races fan de Formule 1 yn 2021. Hy waard op it Sirkwy fan Lusail hâlden. De race waard hâlden oer 57 omgongen, op it 5,4 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 306,6 kilometer. It wie de earste Grutte Priis fan Katar
Sportfiksje
Sportfiksje is in sjenre fan literatuer dat giet oer sport. Yn 'e measte gefallen giet it dêrby oer ien beskate sport. In roman fan dit sjenre hjit in sportroman en in koart ferhaal fan dit sjenre is in sportferhaal. Ek sportfilms en tillefyzjesearjes en fideospultsjes oer sport hearre ta dit sjenre. Sportfiksje hat ornaris in ferhaalline wêrby't in sporter of in sportteam in rige obstakels oerwinne moat om in kompetysje te winnen.
Gasfabryk fan De Jouwer
thumb|Gasbedriuw by de brêge oan de Slûsdyk. It gemeentlik gasfabryk fan De Jouwer stie fan 1903 oant 1983 oan de Slûsdyk op De Jouwer. Yn 1903 kocht de gemeente it partikulier gasbedriuw út 1866 oer, dêr't yn 1901 trije minsken wurken. Yn it nije fabryk wurken yn 1911 trije minsken en in feintsje. De koalen waarden mei in transportbaan fan de frachtboaten út De Kolk nei it koalebewarplak neist de slûs brocht.
Yn de Twadde Wrâldoarloch waard it gasfabryk op 22 oktober 1944 besketten troch Ingelske fleantugen. De tsjettels wiene trochsingele mei kûgelgatten, it wetter spuite alle kanten út. Nei fjirtjin dagen wie de skea ferholpen, mar de minsken krigen gjin gas, omdat de koalen op wienne. Doe't yn 1954 it ierdgas De Jouwer berikte waard it gasfabryk ôfbrutsen.
List fan planetoïden 70901-71000
Dit is in list fan planetoïden 70901-71000.
Midhurst
Midhurst is in yndustryplak (town) en civil parish yn it distrikt Chichester, yn it Ingelske greefskip West-Susseks. Midhurst leit oan de rivier de Rother.
Midhurst hat twa nijsgjirrige ruïnes, it Cowdray House yn de Tudorstyl út de Fiktoriaanske tiid. Ek it besjen wurdich binne „Midhurst Castle“ en „Midhurst Church“. De Midhurst Grammar School út 1672 hat de ferneamde skriuwer H. G. Wells skoalgien.
Sint-Joaristsjerke (Lod)
De Sint-Joaristsjerke (Hebriuwsk: כנסיית גאורגיוס הקדוש קוטל הדרקון, Arabysk: كنيسة القديس جيورجوس of كنيسة مار جريس‎) is in gryksk-otterdoksk tsjerkegebou yn Lod, Israel. Yn de krypte stiet de tombe fan de 4e-iuwske kristlike martler Joaris. De tsjerke waard yn de jierren 1870-1874 mei behâld fan de ruïne fan in âlde krúsfarderskatedraal boud.
Skiednis
Oan de krúsfarderskatedraal gyng in byzantynske tsjerke foarôf, dy't nei alle gedachten op it plak dêr't de hillige Joaris de martlersdea stoar boud wie. Yn 1010 waard dy byzantynske tsjerke troch kalyf al-Hakim mei de grûn lyk makke. Doe't de krúsfarders yn 1099 it Hillige Lân befrijden, waard it bisdom Lod-Ramla stifte en yn de nije Joariskatedraal fan Lod kaam de biskopssit te stean.
De Joariskatedraal waard as trijeskippige basilyk mei fjouwer traveeën en in oansluten koertravee boud en krige de definitive foarm yn de 12e iuw. It grêf fan de hillige lei foar de middelste haadapsis. De basilika wie in wartsjerke om de wei fan Jeruzalim nei Jaffa feilich te stellen en makke yn 1177 de ferdigeningsfunksje wier by in belegering troch de Ayyubiden. Nei de oermastering fan Lod troch Saladin's troepen yn 1191 waarden de westlike traveeën fan de tsjerke ferneatige. Op dat plak leit hjoed-de-dei de binnenhôf fan in moskee.
Yn 1870 ûnstie der striid tusken de Fransiskanen en de otterdoksken oer de rjochten fan de resten fan de krúsfarderstsjerke. De Ottomaanske autoriteiten wiisden de resten fan de Joaristsjerke lang om let ta oan it Gryksk-Otterdokske Patriargaat fan Jeruzalim. Om't de Ottomaanske autoriteiten perfoarst in diel fan de grûn beskikber stelle woene, koe de Joaristsjerke mar foar in part rekonstruearre wurde. By de bou waarden dielen fan de âlde krúsfarderstsjerke (de haadapsis, de noardlike sydapsis en de fjouwer noardeastlike traveeën) yn de nijbou yntegrearre.
Yn fitrines yn de tsjerke wurde reliken fan Joaris bewarre. Sa bewarret de tsjerke ek kettings, wêrfan't sein wurdt dat se brûkt waarden om Joaris yn de finzenis te boeien. De kettings kinne út de fitrine helle wurde om de minsken der mei te segenjen.
Ferry van Delden
Cornelis Johannes Theodorus (Cor, Ferry) van Delden (Amsterdam, 20 maart 1892 - dêre, 9 novimber 1965) wie in Nederlânsk tekstdichter.
Libben en wurk
Cor van Delden wie yn 't earstoan makelder yn tabak yn Rotterdam, mar wijde syn fierdere libben oan it dichtsjen fan populêre teksten foar maklike lietsjes. Hy wie yn de jierren tritich, fjirtich en fyftich in bekende Nederlanner fanwegen de lietteksten (soms ek melodijen) dy't er skreau foar Willy Derby, Lou Bandy, Dorus, De Selvera's en in protte oaren. Yn 1962 ûntfong er as earste (tegearre mei de dirigint-komponist Hugo de Groot) de Gouden Harp fan de Stichting Conamus (Komitee foar Nederlânske Amusemintsmuzyk) foar syn hiele oeuvre, dat er sels rûsde op 7000 lietteksten.
Bekende teksten fan Van Delden binne We gaan naar Rome, Aan de muur van het oude kerkhof, De Spaanse vluchteling, De postkoets (Cleber), De Figaro Parodie en De begrafenis van Manke Nelis.
Yn 1920 skreau er syn earste revu, Heb je er last van, dy't yn it 'Paleis voor Volksvlijt' foar it earst fertoand waard. Foar Willy Derby en Lou Bandy skreau er yn 1927 de revu ‘Vergeet je me niet?’ dy't yn it Trianon Teäter yn De Haach opfierd waard mei ûnder oaren Sylvain Poons.
‘Ferry’ van Delden troude 12 augustus 1915 mei Mietje Maas (Rotterdam, 13 desimber 1894). Sy krigen in soan, Philip (30 oktober 1916 – 28 juny 1983). It houlik waard op 9 novimber 1939 ûntbûn. De joadske Mietje Maas waard troch de nazy’s fermoarde yn it ferneatigingskamp Sobibór op 30 april 1943. Op 6 desimber 1939 boaske Ferry oan Catharina Maria Elisabeth de Haas, dy't in bekend aktrise wie ûnder de skûlnamme Tiny Lavell. Sy rekke wei yn 1980.
Keppeling om utens
tekstfragminten en blêdmuzyk fan tal fan lieten.
Opstriker
In opstriker is in stik ark dat nei it setten brûkt wurdt foar it fierder opbouwen fan de ierdappelrêgen.
Yn de rêgen waakse de ierdappels. De opstriker wurdt efter in trekker hongen. De rêgen wurde yn in tal kearen opboud (mei wol in pear wike dertusken), wêrby’t yn deselde loop it túch fuortwurke wurdt. Rêgen binne needsaaklik, om’t de ierdappels oars te min grûn oer har hawwe en se net mei in ierdappeldoller rispe wurde kinne.
Foar it opbouwen fan de rêgen is njonken de opstriker ek de ierdappelfrees yn gebrûk.
Hartochdom Warsjau
thumb|250px|Kaart fan it hartochdom. It Hartochdom Warsjau (ek wol it Gruthartochdom Warsjau) wie in satellytsteat fan Frankryk yn it tiidrek 1807-1815. It hartochdom lei yn 'e midden fan de moderne steat Poalen. Haadstêd fan it hartochdom wie Warsjau.
Napoleon Bonaparte hie it gebiet fan Prusen ferovere. Troch de Frede fan Tilsit (7-9 july 1807) tusken Ruslân en Frankryk waard it Hartochdom Warsjau stifte. De grûnwet fan it hartochdom wie op 22 july 1807 ree. De satellytsteat hie in oerflak fan 104.000 km² en in befolking fan 2,6 miljoen ynwenners.
Yn 1809 besocht Eastenryk-Hongarije it hartochdom te besetten. De oanfal fan Eastenryk-Hongarije mislearre lykwols. Dêrtroch moast it lân dat Eastenryk-Hongarije by de Poalske Dielingen anneksearre hie, ôfstean oan it Hartochdom Warsjau. Yn it nije hartochdom wennen 4,3 miljoen minsken.
Nei it Kongres fan Wenen waard it hartochdom splitst yn trije parten:
Monica Beets
Monica Beets (7 novimber 1993) is in Kanadeeske goudsykster fan Frysk komôf, dy't ferneamd wurden is as de dochter fan goudmyneigner Tony Beets yn 'e realitytillefyzjesearje Gold Rush. Hja wurket as meganisjên yn har heite goudmyn, deunby Dawson City. Yn 2014 hie se al trije jier in relaasje mei har freon Brandon Harper. De kreaze, blonde Monica Beets is in opfallende ferskining yn 'e rûge goudsikerswrâld fan Noardlik Kanada, en nei alle gedachten ien dêr't it manlik diel fan it sjoggerspublyk graach oer mei.
Ligatuer
Ligatueren ûntstiene op natuerlike wize yn hânskriften, en bleaune yn gebrûk doe't der út lead set waard. De oerhingjende leadletter koe by beskate letters net goed genôch oanslute. By it fêstsetten fan sok setsel rekken de letters skansearre en brieken. Om dat foar te kommen waard yn foarkommende gefallen in ligatuer brûkt. Yn lead is ek de kombinaasje fi of fj nedich, om't de punt boppe de i en de j mei de oerhingjende f of f (lange s) konfliktearret.
Foarbylden
In och sa dúdlik foarbyld fan in ligatuer is de ampersand (&). Dat teken is ûntstien út it Latynske et, dat en betsjut, krekt as de ampersand. Dy ligatuer is al yn it hânskrift ûntstien en is letter yn de printkeunst oernommen. Benammen yn kursive farianten fan in soad lettertypes is de hânskreaune E mei in t deroan noch dúdlik te werkennen.
In oar bekend foarbyld is de kombinaasje fan de f en de i, wêrby't dy meast ferfongen wurdt troch in kombinaasje wêrby't de flagge fan de f mei de punt fan de i gearraant. In reden foar dy ligatuer wie dat de letterstaafkes inoar rekken om't de krul fan de f wat útstiek sadat dy tichter tsjin bygelyks in u oanskood wurde koe. By inoar folgjende l of i rekken dy leaden staafkes inoar, sadat de krul fan de f ôfbrekke koe, om dat foar te kommen waard in ligatuer brûkt.
In oare reden wie dat guon letterkombinaasjes faak brûkt waarden. Benammen yn Dútske boeken binne gauris kombinaasjes lykas ch of ck te finen. Yn it Frysk is benammen de kombinaasje ij bekend, wêrby't de i en de j troch íén teken ferfongen wurde, sadat se ek wat tichter opinoar steane.
Ligatuer of letter?
Oare ligatueren hawwe letter in eigen libben as letter krigen. In bekend foarbyld is de letter w, dy't yn it Latyn net foarkaam. Yn it Aldingelsk kaam dy klank wol foar, mar dêr waard de rune Wynn (Ƿ) brûkt. Letter waard vv of uu (wat foar de Romeinen winlik deselde letter wie) brûkt om de w oan te tsjutten. Stadichoan gie dy kombinaasje oer yn de kombinaasje w. Noch altyd wurdt de w yn it Ingelsk double u en yn it Frânsk double v neamd.
Yn it Dútsk wurdt de ß ek noch hieltyd as ss sortearre.
Oarsom binne letterkombinaasjes lykas de Spaanske ll, dy't yn it hânskrift wol in ligatuer foarmen en yn alfabetyske listen as aparte letter jilde, typografysk út 'e tiid rekke.
Foarbylden hjirfan, ynklusyf de neamde, binne:
Ligatueren komme yn de stavering fan it Frysk net foar, útsein yn eigennammen. Sa wurdt it Frânske œuvre yn it Frysk stavere as oeuvre. Wol kin de IJ as ligatuer sjoen wurde. Sa krijt in wurd dat begjint mei de haadletter ij twa kapitalen. Meastentiids wurdt de ij lykwols as twa aparte letters sjoen.
Meast wurde kombinaasjes fan letters en diakrityske tekens lykas de Ä, net as ligatuer sjoen, hoewol't sokke kombinaasjes yn guon talen wol in aparte posysje yn it alfabet ynnimme.
Brûken fan ligatueren
Mei it opkommen fan it kompjûtersetten rekken it brûken fan ligatueren wat út 'e tiid, om't der meast in beheind tal karakters beskikber wie, en der gauris in íén-op-íén-korrespondinsje wie tusken karakters en tekens. Mei de nije techniken fan OpenType wurdt it lykwols wer makliker om automatysk ligatueren te brûken. Der moat lykwols wol rekken mei holden wurde dat it brûken fan sokke ligatueren net altyd tastien is neffens de offisjele regels fan in taal. Yn it Turksk ken men njonken de i ek de ı en ek in İ en in I. Yn it Turksk kin de ligatuer fan f+i dan ek net brûkt wurde, mei't it dan net dúdlik is oft it in f+i of in f+ı is.
Yn it Dútsk meie ligatueren net brûkt wurde yn wurdgearstallings, dus Auflage komt net yn de beneaming foar in ferfangende fl, wylst erfinden wol in fi krije kinne soe. Ek as teksten yn Fraktur set wurde, is it fan belang de s en de ſ goed te brûken.
Ligatueren yn oare skriften
Ligatueren binne net beheind ta it Latynske skrift en farianten dêrfan. Sterker noch, foar it Arabyske skrift is it brûken fan ligatueren needsaaklik. De measte letters ha dêryn, ôfhinklik fan harren posysje yn it wurd, oan it begjin, yn it midden of oan de ein, in ferskate foarm. Guon kombinaasjes fan letters moatte as spesjaal teken set wurde. It ferneamdst is de kombinaasje fan de lam (ل) en de alif (ا) dy't altyd kombinearre wurde moatte yn (لا). Ek foar it Arabyske wurd foar God, Allah, is in aparte ligatuer: ﷲ.
Foar it Gryksk is it brûken fan ligatueren net mear fan belang, hoewol't it foarhinne wol guon ligatueren hie, benammen in kombinaasje fan de omnikron (ο) en ypsilon (υ), dy't as de letter uk (ѹ) yn it Sirillyske alfabet oernommen is, mar no net mear brûkt wurdt. De letter joe' (ю), dy't bygelyks brûkt wurdt yn de namme fan it Russyske oaljebedriuw Yukos, is op syn bar lykwols wer as ligatuer fan dizze uk en in âlde fariant fan de Cirillyske letter i (и), te witten de і of de н. Ek oare (argayske) Cirillyske letters ha in oarsprong as ligatuer.
Aziatyske talen ha gauris noch folle kompleksere regels foar it setten fan lûd- en bylûdgroepen en it gearfoegjen fan tekens. In foarbyld dêrfan is Devanagari.
Minnie Beets
Minnie (Mintsje) Beets (Burchwert?, 1960) is in Frysk-Kanadeeske frou, dy't ferneamd wurden is as de oarehelte fan goudsiker Tony Beets yn 'e realitytillefyzjesearje Gold Rush.
Libben
Minnie Beets mette har man doe't er mei syn âlden yn Burchwert njonken har kaam te wenjen; dat wie doe't hy sân en sysels seis jier âld wie. Hja trouden letter mei-inoar, en yn 1984 emigrearren se nei Kanada, mei de bedoeling om dêr te buorkjen. Doe't dat op 'e non rûn, fûn Tony Beets earst wurk by de oanlis fan oaljepiiplinen, mar nei in pear jier besleaten Minnie en hy om har lok te beproevjen troch yn 'e Yukon, yn Noardlik Kanada, in goudclaim te keapjen en nei goud te sykjen.
It bewiis dat dat harren goed ôfgie, is dat se hast tritich jier letter noch altyd oan it goudsykjen binne. De Beetsen binne no eigner fan 'e grutte Paradise Hill-goudmyn, deunby Dawson City. Minnie Beets docht de boekhâlding, wylst har man de myn runt. Hja hawwe fjouwer bern: Bianca, Kevin, Michael, Monica; beide soannen en dochter Monica wurkje mei yn 'e myn. It fyfde bern, dochter Jasmine, dy't yn 1992 berne waard, kaam al mei 2½ moanne te ferstjerren. Sûnt 2011 dogge Tony en Minnie Beets mei oan 'e realitytillefyzjesearje Gold Rush, fan it Discovery Channel, dy't de deistige gong fan saken en swierrichheden by it sykjen nei goud yn it woeste noarden fan Kanada yn byld bringt.
Feemerk
Om't de wegen doedestiden yn it winterhealjier frijwol ûnbegeanber wiene, wie it dreech om tusken begjin novimber en mids maart bisten nei de feemerk te bringen. Doe't men begûn om feemerken faker te hâlden, waarden dy sadwaande yn 't earstoan fral by 't simmer organisearre. Dat barde fan 'e fyftjinde iuw ôf, doe't de merken losweakke waarden fan harren tsjerklike oarsprong. Yn 'e sechstjinde iuw ûntstie der ek in skieding tusken wat doedestiden de waeren ende coopmanschappen en de beestemarckt neamd waard. Yn dyselde snuorje begûn men foar feemerken in wykmerk yn te stellen, dy't dus eltse wike holden waard (salang't de wegen begeanber wiene). De âldste wykfeemerk fan Fryslân wie nei alle gedachten dy fan Drylts, dy't al yn 1379 bestie. Yn Frjentsjer kaam yn 1402 in wyklikse feemerk. De wichtichste wykfeemerken wiene dy fan Ljouwert en Snits, dy't ek it langste bestean bliuwe soene.
Troch de iuwen hinne ûntjoech Fryslân him ta in wichtige leveransier fan fee foar oare dielen fan Nederlân en foar it bûtenlân. Feekeaplju kochten it fee by de boeren op en brochten it sels nei de feemerk ta. Yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw namen se foar dat ferfier meastal in feetransportbedriuw yn 'e earm. Op 'e merk ferkochten se it fee troch oan oare keaplju of oan slachthuzen of soms oan partikulieren. Yn 1965 wiene der noch 17 feemerken yn Nederlân, wêrûnder 3 yn Fryslân: de feemerk fan Ljouwert, de feemerk fan Snits (dy't yn 1992 opheft waard) en, útslutend foar bargen, de feemerk fan Wolvegea (dy't yn 1972 opheft waard).
De Tongblierkrisis fan 2001 wie funest foar de feemerksektor. Trochdat de feemerken langere tiid ticht moasten en fral om't er neitiid folle strangere regels ynfierd waarden foar de feehannel, giene doe in soad feemerken foargoed ticht. Anno 2018 bestiene yn hiel Nederlân noch mar 3 feemerken: de feemerk fan Ljouwert, dy fan Poarmerein en ien yn Bunnik dy't foarhinne yn Utert holden waard. Sûnt 2001 moatte alle feekeaplju, ek as se inkeld as leafhawwerij hannelje, registrearre wêze by it Produktskip foar Fee en Fleis (PVV). Bisten foar it libben ferkeapje mocht net mear op 'e feemerk, sadat tsjintwurdich alle fee op 'e feemerk nei de slachthuzen giet. Yn 2011 waarden de regels nochris oanskerpe, mei as gefolch dat de hannel yn fee foar it libben, ek bûten de feemerk om, frijwol ûnmooglik makke waard. Boeren dy't ferlet hawwe fan nij fee, wiene sûnt twongen om dat op bûtenlânske feemerken yn te slaan, om't der foar de ymport fan fee hast hielendal gjin regels gouwen.