cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rotterdam
Ekonomy
thumb|Gebou Deltse Poort, ien fan de heechste wolkekliuwers yn Nederlân Rotterdam hat altyd ien fan de wictichste havens fan Nederlân west. It hie in kantoar fan de Feriene Eastynjeske Kompanjy. Nedlloyd, in skipfeartmaatskippij dy't yn 1970 oprjochte waard, hat syn haadkantoar yn de Willemswerf, dy't yn 1988 reekaam. Yn 1997 fusearre Nedlloyd mei de Britske skipfeartmaatskippij P&O en waard it de tredgrutte skipfeartmaatskippij yn de wrâld. Yn 2005 waard it Britsk-Nederlânske P&O Nedlloyd troch de Deenske konsern AP Møller-Mærsk oernaam. De Nederlânske ôfdieling is noch hieltyd warber yn syn haadkantoar yn de Willemswerf.
Hjoed-de-dei hawwe ferneamde konserns lykas persoanlik guodûndernimming Unilever, fermogensbehearder Robeco, enerzjy-ûndernimming Eneco, baggerbedriuw Van Oord, oaljebedriuw Shell Downstream, terminal operator Vopak, guodhanneler Vitol en arsjitekteburo Office for Metropolitan Archtecture harren haadkantoar yn Rotterdam. De stêd hat ek de regionale kantoaren fan gemysk bedriuw LyondellBasell, guodhanneler Glencore, genêsmiddelfabrikant Pfizer, logistyk bedriuw Stolt-Nielsen, elektryske reauwefabryk ABB-Groep en konsuminteguodbedriuw Procter & Gamble. Fierder hat Rotterdam it haadkantoar fan de Nederlânske ôfdielings fan Allianz, Mærsk, Petrobas, Samskip, Louis Dreyfuss-Groep, Aon en MP Objects.
Haven
thumb|Unbemanne reauwen bewurkje konteners op Europe Container Terminals Rotterdam hat de grutste haven fan Jeropa, dêr't de rivieren de Maas en de Ryn foar goede ferbining mei it efterlân foarmje. Yn 2004 waard de haven fan Sjanghai de drokste fan de wrâld ynstee dy fan Rotterdam. Yn 2006 wie Rotterdam de sande kontenerhaven yn grutte neffens twenty-foot equivalent units (TEU).
Petrogemyske yndustry en frachtferfier binne it meast warber op de haven. De haven foarmet in wichtich ferfiermulpunt tusken it Jeropeeske fêstelân en oerseeske gebieten. Fan Rotterdam ôf wurdt guod ferfierd oer it wetter, spoar of dyk. Yn 2007 kaam de Betuweline ree, dy't fluch ferfier oer it spoar nei Dútslân mooglik makke.
Winkeljen
thumb|De Markthal Ferneamde strjitten yn Rotterdam binne de Lijnbaan, dy't yn 1953 iepene waard en de earste autoleaze strjitte fan Nederlân wie, de Hoogstraat, de Coolsingel mei it stedhûs en de Weena, dy't fan it Sintraal Stasjon nei it Hofplein rint. In nijmoadrich winkelsintrum is de Beurstraverse, dy't de bynamme Koopgoot (Keapgoate) hat, om't dy ûnder de grûn sit en it kruzet de Coolsingel ûnder de grûn. De Kruiskade is in mear gegoede winkestrjitte, mei winkels lykas Michael Kors, 7 for All Mankind, Calvin Klein, Hugo Boss, Tommy Hilfiger en de ferneamde Nederlânske kleansaak Oger. In oar wichtich winkelsintrum is de Bijenkorf, dy't justjes beëasten de Markthal stiet, dêr't ek in soad winkels yn sitte.
It wichtichste winkelgebiet yn Rotterdam-Súd is it Zuidplein, dat tichteby Rotterdam Ahoy leit, dêr't in soad sjo's, útstallings, sportgelegenheden, konserten, ensafuorthinne, holden wurde. Yn it easten fan Rotterdam is der it winkelsintrum Alexandrium, dêr't in grutte keuken- en meubelsaak festige is.
Underrjocht
thumb|Gebou fan de Erasmus Universiteit thumb|Brûnzen stânbyld fan Erasmus, makke troch [[Hendrick de Keyser yn 1622]] Der is yn Rotterdam ien universiteit en der binne ferskate ynstellings op it mêd fan HBU en MBU. Der studearje 60.161 studinten yn Rotterdam
De folgjende ynstellings binne der yn Rotterdam:
Kultuer
Rotterdam hat in tige warber kultuerlibben. Yn 2001 wie de stêd Kulturele Haadstêd fan Jeropa, tagearre mei Porto (Portegal). De stêd hat ûnder oaren, syn eigen orkest, it Rotterdamsk Filharmonysk Orkest, it grutte konserthal De Doelen, ferskate teäters, wêrûnder de nije Luxor en bioskopen, it Rotterdam Ahoy-kompleks yn Rotterdam-Súd, dêr't in soadpopkonserten, útstallings, tenniswedstriden en oare eveneminten holden wurde. Yn it noardwesten fan Rotterdam is de grutte bistetún Diergaarde Blijdorp.
Yn Rotterdam fine ferskate stêdlike arsjitektuerprojekten plak, lykas in soad simmerfeesten, dy't it multikulturele aspekt fan de stêd oppenearje, sa as bygelyks it Karibysk-eftige Simmerkarnaval, de Dance Parade, Rotterdam 666, de Metropolis Pop Festival en de World Port Days. Troch finânsjele problemen rekken yn de jierren tusken 2005 en 2011 ferskate poppoadiums yn it neigean, en dêrtroch ferdwûnen grutte festiviteiten lykas Nighttown en WATT en lytseren lykas Waterfront, Exit en Heidegger. Hjoed-de-dei hat de stêd poppoadiums sa as Rotown, Poortgebouw en Annabel. Yn it poppoadium fan WORM wurdt benammen eksperimintele muzyk en dêroan besibbe subkulturele muzyk spile.
It International Film Festival Rotterdam fynt plak yn jannewaris, it Poetry International Festival yn juny, it North Sea Jazz Festival yn july, it Valery Gergiev Festival, September in Rotterdam en World of the Witte de With yn septimber.
Fan rûchwei 1960 oant 2010 libbe der in warbere kreakersbeweging yn Rotterdam, dêr't foar tûsenen minsken ûnderdak ferliend waard, evenemintelokaasjes, sosjale foarsjennings, ensafuorthinne beset waarden. Fan sokke bewegingsgroepen ûntstiene klups lykas Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk en Waterfront. It Poortgebouw waard yn 1982 kreake en waard al gau wetlik tastien.
Yn Rotterdam ûntstie ek de Gabber, in soarte fan ektroanysk hardcore muzyk dat yn de njoggentiger jierren popelêr waard. Groepn lykas Neophyte en Rotterdam Terror Corps (RTC) setten útein yn Rotterdam en spilen yn nachtklups lykas Parkzicht.
Op 30 augustus 2019 waard buorkundich makke dat de Eurofyzjesongfestival yn Rotterdam holden wurde soe, nei de Nederlânske oerwinning fan it festival yn 2019 yn Tel Aviv, Israel mei it liet Arcade fan Duncan Laurence. It festival soe yn de Ahoy plakfine, mei de heale-finale op 12 en 14 maaie en de finale op 16 maaie, mar troch it útbrekken fan de Covid-19 yn Jeropa waard it festival skrast. It hie de twadde kear west da it festival yn Nedrrlân holden wurde soe; yn 1980 waard it yn De Haach holden.
Utgean
thumb|Utgeansgelegenheden oan it Stadhoudersplein Rotterdam hat in warber útgeanslibben en hat in soad kafee's, ferneamde restaurants, benammen yn it sintrum om it Stadhuisplein, Oude Haven, Witte de Withstraat en Schouwburgplein. Dernjonken binne der in tal klups en diskoteken en sûnt 2004 is de Maasilo as diskoteek Now&Now yn gebrûk. Eardere diskoteken wiene Hollywood Music Hall, Nighttown en Parkzicht.
Homohoareka wie benammen konsintrearre yn en om de Van Oldenbarneveldtsstraat hinne.
Prostitúsje yn Rotterdam befettet benammen seksbedriuwen, dêr't in soad oan s-Gravendijkswal, tusken Middelland en Oude Westen, festige binne. De Keileweg wie it sintrum fan tippelprostitúsje, mar dat waard yn 2005 ferbean.
Media
Yn Rotterdam is der pleatslike radio en tillefyzje, lykas Regio TV Rotterdam, RTV Rijnmond en OPEN Rotterdam. De pleatslike stjoerder foar jongeren is FunX.
Dernjonken binne de folgjende kranten yn Rotterdam festige: AD Rotterdams Dagblad, Maasstad, De Havenloods, De Botlek, de Metro (edysje Rotterdam), De Echo en De Oud-Rotterdammer.
De haadredaksje fan de lânlike edysje fan it Algemeen Dagblad is ek yn Rotterdam. De lândlike kranten NRC Handelsblad en nrc.next fan NRC Media, foar in part fuortkaam út de Nieuwe Rotterdamse Courant, wiene oant desimber 2012 yn Rotterdam festige, mar ferhûzen nei Amsterdam.
Stedsbyld
It byld fan it sintrum wurdt bepaald troch it grutte tal strjitten en pleinen, lykas Coolsingel, it Hofplein, de Weena, it Schouwburgplein, winkelsintrum Lijnbaan, Meent en Beursplein mei de Beurstraverse (Koopgoot). Yn dat gebiet steane ûnder oaren it stedshûs, de beurs oan de Coolsingel en de Laurenstjerke en de Markthal oan de Binnenrotte
Delfshaven is noch ien fan de buorren dy't oerbleaun binne fan foar de kriich. Dêr stiet it Zakkendragershuisje, dêr't Piet Hein berne waard. Ut de Alde of Pilgrimsheitetsjerke oan de haven fan Delfshaven ferfearen de earste kolonisten oer Ingelân nei Noard-Amearika ta.
Oare buorren en wiken lykas de Cool, it Scheepvaartkwartier, It Alde en Nije Westen, Kralingen, Crooswijk, it Alde Noarden en Hilllegersberg binne fan foar de kriich mei in soad histoaryske gebouwen. In soad fan dy wiken binne beskerme stedsgesicht.
By de ouwers fan de Nije Maas del binne de Maasbûlevaar, it Wite Hûs en de Alde Binnenhaven. Oer de Nije Maas hinne rinne in tal ferneamde brêgen, dêr't de Erasmusbrêge de meast ferneamde fan is.
Op Súd, oan 'e oare kant fan de Nije Maas, is it fuotbalstadion De Kuip en winkelsintrum Zuidplein. Ferskate grutte en lytse parken binne der yn de stêd, lykas it Park by de Euromast, it Kralingske Bosk mei de Kralingse Plas (noard), it Suderpark (súd) en it Vroesenpark (noardwest).
Heechbou
thumb|Kop van Zuid mei syn wolkekliuwers fan de Wilhelminapier ôf sjoen. Lofts is de Erasmusbrêge te sjen thumb|De Euromast (2005) Op inkelde histoaryske gebouwen nei, waard it sintrum fan Rotterdam yn de Twadde Wrâldkriich ferwoaste en kaam der in soad romte foar nijbou. Rotterdam is foar in soad oare âlde Nederlânske stêden oer dan ek in nijmoadrige stêd. De stêd is ynternasjonaal ferneamd om syn arsjitektuer mei in soad wolkekliuwers. It wurdt ek wol oantsjutten as Manhattan oan de Maas.
Ien fan de gebouwen dy't it bombardemint oerlibbe hat is it Wite Hûs. Dy waard yn 1896 boud en wie mei 45 meter hichte doe it heechste kantoargebou yn Jeropa.
Der wurdt noch hieltyd boud yn it gebiet om de Nije Maas hinne, sa as bygelyks de Kop van Zuid. Dêr waarden de heechste wolkekliuwers fan Nederlân wiermakke, lykas it kantoargebou De Rotterdam (149 meter), wentoer New Orleans (160 meter) en kantoertoer Maastoren (164 meter). Skielk moatte der de tuorren Havana (170 meter), Philadelphia (70 meter), Boston (70 meter) en Seattle (70 meter) boud wurde. De Deltse Poort is 160 meter heech. De Nationale Nederlanden, in part fan de ING-Groep, hat syn kantoar dêryn.
Yn it sintrum sille der skielk ek noch nije wolkekliuwers komme. Om Rotterdam-Sintraal hinne sille gebouwen fan sa'n 180 meter heech boud wurde. It stasjon sels, waard yn 2012 iepene, nei't it âlde stasjon sloopt waard en der in nijenien yn plak fan kaam. Fierder is der yn it sintrum njonken de Bijenkorf oan 'e ein fan de Koopgoot de 70 meter hege B-Tower. Fierder komme der yn it sintrum noch de CoolTower en de Baantoren, beide 150 meter heech.
Oan de rjochter Maasouwer wurdt njonken de Erasmusbrêge de 220 meter hege Zalmhaventoren boud.
De Euromast is 186 meter heech en is in tûristyske attraksje. It waard yn 1960 boud en wie ynearsten 101 meter heech. Yn 1970 waard de 85 meter oan teheake.
Ferfier
Rotterdam is in mulpunt fan ynternasjonaal, nasjonaal, regionaal en pleatslik iepenbier ferfier. It is ek in mulpunt fan de Nederlânske autogongwegenetwurk.
Gongwegen
De folgjende gongwegen ferbine ek mei Rotterdam:
Fleanfjild
De Lofthaven Rotterdam - De Haach (Rotterdam - The Hague Airport), dat earder bekend stie as Zestienhoven is it tredgrutte fleanfjild fan Nederlân, nei Skiphol en Lofthaven Eindhoven. It fleanfjild leit benoarden de stêd en is de lêste fiif jier fluch woeksen, benammen troch it tanimmen fan goedkepe flechten. Ek foar sakeflechten is Rotterdam-De Haach in gaadlik fleanfjild, benammen op it mêd fan de trochfier fan passazjiers en baggaazje. Troch benammen de stikstofkrisis is it ûnwis oft it fleanfjild yn 'e neie takomst fierder waakse kin.
Treinferkear
thumb|It nije stasjon fan Rotterdam Sintraal It nije Stasjon Rotterdam-Sintraal is yn 2014 fannijs iepene, nei't de âlde sloopt waard en der in nij stasjon boud waard, dat deistich sa'n 320.000 passazjiers oan kin. Rotterdam hat de folgjende stasjons:
Yn Rotterdam wurdt iepenbier ferfier fersoarge troch de folgjende bedriuwen:
Rotterdam hat streekrjochte ferbinings mei de folgjende plakken:
Metro
thumb|It metronetwurk fan Rotterdam thumb|Rotterdamske metro Yn 1968 wie Rotterdam de earste stêd yn Nederlân dy't in metrosysteem iepene. It metronetwurk hat in totale lingte fan 78 kilometer spoar en der binne 70 stasjons. Dêrmei is it it grutste metrosysteem yn de Benelúks. It netwurk bestiet 5 linen, dêr't 3 linen (A, B, en C) rinne fan easten nei westen en oarsom, en twa linen (D en E) rinne fan noard nei súd en oarsom. Line E is part fan de RandstadRail en ferbynt Rotterdam mei De Haach en Zoetermeer sûnt desimber 2011.
Tram
thumb|In "Citadis"-tram bûten it eardere stasjon fan Rotterdam-Sintraal yn 2008 It tramnetwurk fan Rotterdam hat 9 tramlinen en 4 spesjale tramlinen mei in totale lingte fan 93 kilometer. It tramsysteem is sûnt 2016 it folgjende: Spesjale tramlinen:
Bus
Rotterdam hat 55 stedsbuslinen mei in totale lingte fan 433 kilometer. RET rint bussen troch de stêd Rotterdam en omlizzende plakken likas Spijkenisse, Barendrecht, Ridderkerk, Rhoon, Poortugaal, Skiedam, Flaardingen, Delft and Capelle aan den IJssel. . Arriva, Connexxion, Qbuzz and Veolia rint bussen fan oare plakken nei Rotterdam.
Wetterbus
It wetterbusnetwurk hat sân linen. De haadline (Line 20) giet fan Rotterdam nei Doardt. It fearpont kin 130 passazjiers meinimme en der is ek plak foar 60 fytsen. De stopplakken tusken Rotterdam and Dordrecht binne: Rotterdam-Erasmusbrug – Krimpen aan den IJssel-Stormpolder – Ridderkerk-De Schans – Alblasserdam-Kade – Hendrik-Ido-Ambacht-Noordeinde – Papendrecht-Westeind – Dordrecht-Merwekade.
Sport
thumb|[[Stadion Feijenoord (De Kuip)]] Rotterdam is de iennige stêd yn Nederlân mei trije betelle fuotbalferienings:
Rotterdam organisearret inkelde wichtige sporttoernoaien en -eveneminten:
Partnerstêden
Rotterdam hat ferskate partner- en susterstêden en susterhavens.
De Turkske president Recep Tayyip Erdoğan easke op 15 maart 2017 dat Istanbûl de stêdebûn mei Rotterdam ferbrekke moast. In wurdfierder fan de gemeente Rotterdam ferklearre dêrop dat dy twa stêden gjin offisjele stêdenbûn hawwe, hoewol't se lykwols gauris meiïnoar oparbeide hawwe.
Tripgemaal
thumb|Tripgemaal It Tripgemaal, boud yn 1876, is in museum oan de Heafeartswei yn Gersleat. Midden yn dit feanpoldergebiet wurdt in byld jûn fan de sosjale skiednis fan benammen de feanterij en fiskerij. Yn it gemaal is dan ek feanarbeidersark te sjen. De gearhing fan de earmoede fan doe wurdt kombinearre mei tsjintwurdige keunst.
It gemaal waard ferneamd nei de famylje Trip dy't trije generaasjes lang de masinisten fan it gemaal levere.
Yn it Tripgemaal hat jierrenlang de galery fan Thom Mercuur (1940-2016) sitten. It Tripgemaal waard yn 2016 út it erfskip fan Thom Mercuur kocht troch Jort Mercuur en Miriam van der Meer út Grins. Njonken museum en galery is it sûnt ek in artist-in-residence-lokaasje.
It gemaal is in ryksmonumint.
Keninklik Eise Eisinga Planetarium
It Keninklik Eise Eisinga Planetarium (Nederlânsk en offisjeel: Koninklijk Eise Eisinga Planetarium) is in planetarium yn 'e Fryske stêd Frjentsjer, dat yn 'e achttjinde iuw yn syn wenhûs eigenhandich boud waard troch de wolkjimmer Eise Eisinga. It folsleine bouwurk (it hûs ynbegrepen) is no in museum mei de status fan ryksmonumint. It publyk kin him dêr fernuverje om 'e kunde fan Eisinga, dy't in autodidaktysk astronoom wie, mar fan berop eins gewoan wolkjimmer. It Eise Eisinga Planetarium is it âldste noch wurkjende planetarium fan 'e wrâld.
Skiednis
Eise Jeltes Eisinga (1744-1828) wie in wolkjimmer dy't oarspronklik fan Dronryp kaam, en him 1768 yn Frjentsjer fêstige. Hy hie altyd al grutte belangstelling foar wiskunde en astronomy hân, dêr't er as jonge byles yn krigen hie fan Wytze Foppes Dongjuma. Neitiid hied er him dêr op eigen manneboet fierder yn ferdjippe. Doe't yn 'e maityd fan 1774 troch Eelko Alta, in predikant út Boazum, foarsein waard dat der op 8 maaie fan dat jier in konjunksje fan fjouwer planeten plakfine soe, waard dat útlein as in botsing, dy't ta gefolch hawwe soe dat de Ierde út syn baan slingere wurde soe om op te baarnen yn 'e sinne. Dat soarge foar panyk ûnder de befolking fan Frjentsjer, mar úteinlik barde der op 8 maaie fansels neat.
Foar Eisinga wie dizze saak oanlieding om in skaalmodel fan it Sinnestelsel te ûntwerpen. Hy tocht yn 't earstoan dat er in healjier kwyt wêze soe oan 'e bou, mar dat rûn út ta sân jier. Sadwaande boude er tusken 1774 en 1781 oan it plafon fan syn eigen wenhûs syn planetarium, dat de stân en baan fan 'e doe bekende planeten werjout. Yn 1781 waard it planetarium foar besichtinging iepene. De heechlearaar Jean Henri van Swinden, dy't Eisinga opsocht en syn wurk beseach, kaam tige entûsjast út Frjentsjer werom, en fitere de bekendheid fan en nijsgjirrichheid nei it planetarium oan ûnder de Nederlânske wittenskippers út dy tiid. Eisinga sels publisearre yn 1784 de beskriuwing Nauwkeurige Beschrijving en Afteekeningen van de Uitwendige Vertooning en de Inwendige Zamenstelling van het Gansche Planetarium.
Kening Willem I besocht it planetarium yn 1818, en yn 1825 kocht hy it oan foar de Nederlânske steat. Yn 1859 skonk de steat it oan 'e Gemeente Frjentsjer. Sûnt 1990 stiet it planetarium yn 'e Top 100 fan de Rykstsjinst foar de Monumintesoarch, dêr't mar twa oare monuminten yn Fryslân diel fan útmeitsje (te witten: it Stedhûs fan Frjentsjer en it yr. D.F. Woudagemaal by De Lemmer). Sûnt 2003 besiket it planetarium op 'e Wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO te kommen, en yn desimber 2011 waard it op 'e list fan takomstige Nederlânske oanfragen dêrfoar set. Yn jannewaris 2022 sil Nederlân it Keninklik Eise Eisinga Planetarium foar beoarding by de UNESCO foardrage.
Begjin 2020 waard bekendmakke dat it Eise Eisinga Planetarium yn 2019 in rekôroantal besikers hân hie: op âldjiersdei waard de 65.000e besiker fan it jier ferwolkomme. Dêrmei waard it eardere rekôroantal fan 64.000 út it Kulturele Haadstêdsjier 2018 ferbrutsen. Yn 2017 siet it besikeroantal noch leech yn 'e 50.000, en om 2000 hinne lei it noch om 'e 20.000 minsken hinne. Mei de groei fan it tal besikers gie it Planetarium tsjin 'e stream yn, mei't de measte museä yn Fryslân yn deselde snuorje te krijen hiene mei in weromrin yn it tal besikers. Adrie Warmenhoven, de direkteur fan it Planetarium, oppenearre yn 'e Ljouwerter Krante dat de groei te tankjen wie oan it feit dat der yn 2018 en 2019 ferskate tillefyzjeploegen út Nederlân, Belgje en Dútslân yn it Planetarium op besite west hiene. Op 'e Nederlânske tillefyzje wie it Eise Eisinga Planetarium bygelyks te sjen yn 'e populêre searje Hier Zijn de Van Rossems, mei û.o. histoarikus Maarten van Rossem. Ek de ferkiezing ta It Moaiste fan Fryslân hie neffens Warmenhoven holpen.
Mids desimber 2021 waard bekend dat minister Ingrid van Engelshoven fan Underwiis, Kultuer en Wittenskip it Keninklik Eise Eisinga Planetarium yn jannewaris 2022 foardrage sil foar de Wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO.
Beskriuwing
It planetarium befynt him yn Eisinga syn doetiidske hûs mei klokgevel (anno 1768), dat oan 'e Eise Eisingastrjitte stiet (foarhinne de Sulverstrjitte noardside). It stiet ek yn it ferlingde fan it Riedhûsplein, krekt oer de brêge oer de stedsgrêft, en it sjocht út op 'e noardside fan it Stedhûs fan Frjentsjer.
It eigentlike planetarium is oanbrocht op it blauferve plafon fan wat Eisinga syn wenkeamer wie. In op 'e souder opsteld slingeroerwurk mei njoggen gewichten regelet de omrintiden fan 'e doe bekende planeten Merkuerius, Fenus, de Ierde, Mars, Jupiter en Saturnus. Itselde jiers dat it planetarium ree kaam, 1781, waard de planeet Uranus ûntdutsen, mar dy bûtenplaneet koe net mear oan it planetarium tafoege wurde, om't Eisinga syn hûs gewoan te lyts wie foar de baan fan Uranus op deselde skaal as de banen fan 'e oare planeten.
De planeten bewege har automatysk by it plafon lâns fuort, en jouwe dêrby sekuer harren wiere, hjoeddeistige stân yn it Sinnestelsel wer op in skaal fan 1:1.000.000.000.000 (wêrby't 1 mm yn it planetarium stiet foar 1 miljoen km yn it echt). Eltse fjouwer jier moat it meganisme op 29 febrewaris hânmjittich in dei ferset wurde fanwegen it skrikkeljier. Yn it planetarium binne persiis 5.934 mei de hân makke spikers ferwurke (en net 10.000, sa't foarhinne tocht waard). It omfiemet in werjefte fan 'e hjoeddeistige datum en tiid. De planke mei de jiertallen moat ienris yn 'e 22 jier ferfongen wurde. Ek binne der werjeften tafoege dy't de fazen fan 'e moanne en oare astronomyske ferskynsels sjen litte.
Sint-Katarinakatedraal (Utert)
Kleastertsjerke
Yn 1468 begûnen de Karmeliten op it plak mei it stiftsjen fan in kleaster, mar noch ear't de bou einige moasten hja yn 1529 plak meitsje foar de Johanniters. Dy lêsten wiene oant dan ta fêstige op it Katarijnefjild, mar moasten dêr wei om't op dat plak fan keizer Karel V in twangboarch (Kastiel Vredenburg) boud wurde moast.
De Johanniters foltôgen it kleasterkompleks, dat bekend kaam te stean as it Katarijnekonvint. De kleastergebouwen bleaune foar it measte bestean en jouwe hjoeddedei ûnderdak oan it Museum Catharijneconvent.
De oan Katarina fan Aleksanderje wijde kleastertsjerke waard yn 1560 foltôge. It giet om in grutte krústsjerke yn goatyske styl, dy't mei syn rûne pylders en koalblêdkapitelen ynfloeden sjen lit fan de Brabânske gotyk. It wie de lêste midsiuwske tsjerke dy't yn Utert boud waard. By de reformaasje yn 1580, tweintich jier nei de foltôging, waard de tsjerke ûntwijd en foar wrâldske saken ornearre. Fanôf 1636 waard de tsjerke lykwols troch de folgelingen fan de grifformearde lear yn gebrûk nommen.
Yn de Katarijnetsjerke binne yn lettere tiid ferskate ferneamde boargers fan Utert te rêste lein, lykas de strang kalvinistyske teolooch Gisbertus Voetius en de skilders Abraham Bloemaert en Gerard van Honthorst.
Katedraal
Nei de ynfiering fan de godtsjinstfrijheid yn 1795 sochten de katoliken fan Utert nei tsjerkegebouwen. As iennige fan de midiuwske tsjerken yn de stêd waard yn 1815 de Katarijnetsjerke oan har' werom jûn, earst as garnizoenstsjerke en fanôf 1842 as parochytsjerke. Doe't yn Nederlân de biskoplike hiërargy wer ynsteld waard, krige de Katarijnetsjerke yn 1853 de status fan katedraal.
Tusken 1859 en 1901 waard de katedaal troch Friedrich Wilhelm Mengelberg ynklaaid mei in neogoatysk ynterieur. Mengelberg hat ek wurke foar de roomske tsjerke fan Balk, Harns en Warkum. Yn 1900 waard it skip troch arsjitekt Alfred Tepe mei ien travee nei it westen ta útwreide. Dêrby waard de nij westlike gevel in krekte rekonstruksje fan de âlde gevel. Mei de westlike útwreiding ûntstie der romte foar in doopkapel oan de súdlike kant en in toer oan de noardlike kant. De 53 meter hege toer is ynspirearre op dy fan it Kamper stedhûs.
By in restauraasje fan 1955 oant 1965 waarden de measte neogoatyske fersierings ferwidere of oerkalke. It ynterieur waard yn dy tiid foar in grut part werombrocht yn de sitewaasje fan 1636, sa't dy op tekeningen fan Pieter Jans Saenredam is ferivige. Sûnt dy tiid naam de wurdearring fan de neogotyk wer ta en stadichoan ferskynden ek wer neogoatyske keunstwurken yn de tsjerke, lykas yn 2003 doe't de fjirtjin krúsweistaasjes fan Mengelberg út 1898 wer yn de tsjerke kamen te hingjen.
Mooglike sluting
Yn 2018 liet it bestjoer fan de Salvatorparochy witte dat se ien fan de twa tsjerken fan de parochy ôfstjitte wol. De parochy kin langer net de lêsten fan twa tsjerken drage en om't de Katarinatsjerke it meast drukt op de begrutting is it útstel foardroegen oan de aartsbiskop fan Utert, kardinaal Wim Eijk, om dy tsjerke te sluten. Dat soe betsjutte dat de oare tsjerke fan de parochy, de Augustinustsjerke, yn de takomst in katedrale funksje kriget.
Oargels
It haadoargel waard yn 1903 boud troch Michaël Maarschalkerweerd út Utert en troch de katolike boargers skonken oan de katedraal yn it ramt fan it 50-jierrich bestean fan de biskoplike hiërargy. It hie ynearsten 29 registers ferdield oer twa manualen en pedaal. It ynstrumint waard yn 1939 mei noch in manuaal útwreide en ferrike mei mear registers. It oargel waard yn 1996 nochris feroare en restaurearre.
Njonken it haadoargel hat de katedraal ek noch in koeroargel, dat yn 1852 boud is troch Daniel Gray yn Londen-Southwark. It koeroargel waard yn 1989 oankocht en restaurearre troch Fokke-Rinke Feenstra út it Grinslânske Gruttegast.
Ophûs
thumb|Ophûs Ophûs is in buorskip yn de gemeente Achtkarspelen. Ophûs leit benoarden Surhústerfean en súd fan Surhuzum. De namme komt ek foar as Ophuys. 'Op' soe wize kinne op heger steande huzen.
Blues
Blues is in fokale en ynstrumintale muzykfoarm dy't ûntwikkele is út de Afrikaansk Amearikaanske work song's. Blues hat in grutte ynfloed hân op lettere populêre muzyk, sawol yn Amearika as dêr bûten. De ynfloed fan Blues is werom te finen yn jazz, rhythm and blues, rock and roll likegoed as yn de konvinsjonele popmuzyk en sels yn moderne klassike muzyk.
De betide plattelâns blues ûntstie oan 'e ein fan 19e, begjin 20e iuw yn de súdlike steaten fan de Feriene Steaten. Der waarden ienfâldige ynstruminten brûkt, benammen de akoestyske gitaar, piano en de mûlharp. De lieten hiene in grut ferskaat oan struktuer en skema's, mar de 12-maats en 8-maats blues oerhearsken.
W.C. Handy wie ien fan de earste muzikanten mei in knappe muzykoplieding, dy't de bluesmeldijen yn in moderne styl oanbea oan bands en sjongers. Hy soe ferskate bluesstikken skriuwe wêrfan The Saint Louis Blues faaks de bekendste is.
Fan 1917 ôf begjinne ek jazzbands bluesstikken op te nimmen. De blues út de 20-er jierren soe it leitmotyf foar de Amearikaanske populêre muzyk wurde. Yn dy tiid waarden in soad opnames makke troch sjongers as Blind Lemon Jefferson, Blind Blake en Robert en Lonnie Johnson. Ek froulike bluesartysten wiene yn dy tiid tige populêr, under harren Mamie Smith, Gertrude "Ma" Rainey, Bessie Smith, en Victoria Spivey.
Yn de 40-er en 50-er jierren naam mei de urbanisaasje, ek it brûken elektroanysk fersterke muzykynstruminten ta. Benammen yn stêden as Chicago wie de blues populêr mei as bekende artysten Howling Wolf en Muddy Waters. De elektroanyske blues soe úteinlik rock and roll opleverje.
De film The Blues Brothers makke yn de 80-er jierren dat blues ek by in grut, jong publyk bekend waard.
Yn Nederlân wie it de Drint Harry Muskee dy't mei syn band ûnder de namme Cuby&Blizzards yn it clubsirkwy oan it begjin fan de santiger jierren furoare makke. Ek yn de muzyk fan âld-Blizzard Herman Brood wiene de blueswoartels faak noch goed te hearren.
Keppeling om utens
Smokestack Lightin' Internet Bluesradio
It jier fan de Blues
Liverpool FC
Liverpool F.C. is in Ingelske fuotbalklup, dy't oprjochte waard op 15 maart 1892 troch John Houlding, de eigener fan Anfield, omdat Everton ferband waard troch in skeel oer de hier. De club spilet syn thúswedstriden yn it Anfield-stadion. Anfield sil yn de takomst mooglik gerfongen wurde troch in nij stadion dat grif Stanley Park Stadium hjitte sil. It stadion leit yn de wyk Anfield. It stadion moat plak jaan oan 61.000 taskôgers.
Fan de supporters is bekend dat se by elke wedstriid massaal it liet You'll Never Walk Alone fan Gerry & the Pacemakers sjonge.
Pir
Pir wie in Fryske Rockband oprjochte yn Bûtenpost en wie aktyf tusken 1992 en 1999.
De oarspronklike bandleden wiene:
Yn 1994 hawwe de bruorren Ben en Rob Meijering de groep ferlitten en Porcupine oprjochte. Jan-Karst Nauta is doe by de groep kaam op 'e basgitaar.
Fan 1998 ôf die Klaas-Harm Dykstra mei by optredens as ekstra slagwurker. Yn dy tiid spilen Jan-Karst Nauta en Leo van der Veen ek noch yn Walpurgis. Yn 1999 brocht de groep sels de ceedee Tamilian Artefact út. Hoewol de konserten fan de groep populêr wienen, en de groep dêr sels prizen mei wûn hat, wie de ceedee gjin suskes. De groep is itselde jier noch ophâlden fan bestean. Leo, Bart en Klaes Harm binne fierder gien mei de groep Lotuseater; Jelle is fierder gongen yn de groep Scrotum.
Salomon Siewerd de Koe
thumb|Salomon Siewerd de Koe (±1874) Salomon Siewerd de Koe (Wâldsein, 6 jannewaris 1842 - Grins, 23 maart 1886) wie in teolooch en dûmny.
Libben
Yn 1872 koe de redenrike jonge dûmny nei Eastermar, mar hy keas foar Bûtenpost. Dêr rûn er lykwols tsjin in gewoante oan dy't bûten Fryslân net mear bestie: leden fan in tsjerklike gemeenten hiene yn Fryslân neat te sizzen oer it beroppen fan dûmny's. Dat wie foar de hegerein, de grutgrûnbesitters, saneamde floreenplichtigen. De Koe neamde dit de 'finzenskip' fan de Fryske tsjerke. Yn 1874 skreau er in skerp artikel: De gevangenschap der Friesche kerk. Grutgrûnbesitters wienen faak liberaal fan opfettings oer godstsjinst en de troch de hegerein oanwiisde dûmny's stienen dêrmei withoefier ôf fan it gewoane tsjerkefolk. Sadwaande waard de kleau tusken de tsjerken en har leden hieltyd grutter. Tsjerkebestjoeren brûkten ek geregeldwei it jild foar de tsjerke foar saken dy't ta it domein fan de oerheid hearden. Dat wylst in soad tsjerkegebouwen min ûnderhâlden waarden. Doel fan De Koe wie om de Herfoarme tsjerke ta in folkstsjerke te meitsjen. Troch him kaam in beweging op gong dy't 'frijmakking' fan de Fryske tsjerke neistribbe. Om de maatskippij in sterke kristlike basis te jaan waarden ek kristlike skoallen opsetten. Hy ferfear yn 1874 nei Utert, dêr't er op 2 maaie 1883 cum laude syn proefskrift ferdigene: De conjecturaalcritiek en het evangelie naar Johannes. Hy waard dêrnei heechlearaar Teology yn Grins, dêr't er wenne oan it Martinytsjerkhôf. Seis jier nei syn houlik stoar er nei in koarte sykte; hy liet fjouwer lytse bern nei. Hy waard beïerdige op it Noarderbegraafplak yn Grins. Op syn begraffenis wie dûmny Moquette fan Snits, dy't neffens de Ljouwerter Krante 'it tankbere Fryslân' fertsjintwurdige. De stien en it stek fan syn grêf binne letter ferdwûn. Isabella ferkocht syn grutte bibleteek.
W.C. Handy
frame|W.C. Handy, fotografearre op [[17 july 1941 troch Carl van Vechten (kolleksje: Library of Congress )]] W.C. Handy (16 novimber 1873 - 28 maart 1958), folút William Christopher Handy, wie in Amearikaanske blues komponist, troch guon beskôge as The Father of the Blues.
Hy is benammen bekend fan syn komposysje "The Saint Louis Blues".
Hoewol Handy net de earste musikus wie dy't him mei blues dwaande hâlde, wie hy wol dejinge dy't blues fan in obskuere regionale muzykstyl ta ien fan de meast ynfloedrike krêften yn de Amerikaanske populêre muzyk makke. Syn komposysjes folgje net altyd it klassike 12-maats patroan, faak binne der 8- of 16-maats tuskenstikken (bridges) en fierder falt syn wurk op troch de skitterjende meldijen.
As klassyk oplieden muzikus brûkte Handy in soad folksmuzyk yn syn komposysjes.
Handy wie de oprjochter fan de platemaatskippij Black Swan Records it earste platelabel yn de Feriene Steaten dat yn 'swarte' hannen wie.
Sûnt 1980 ken de Blues Foundation alle jierren de Handy Award ta.
De muzyk fan Handy heart tsjintwurdich ta it publyk domein.
Bekendste komposysjes
Fan de mear as hûndert komposysjes troch W.C. Handy binne dit de bekendste:
The Saint Louis Blues
thumb|Earste side fan it partituer fan de St. Louis Blues (1914)'' The Saint Louis Blues is ien fan de earste blueslieten dy sukses hienen as 'popsong'. It is útfierd troch in ferskaat oan muzikanten fan Louis Amstrong en Bessie Smith oant Glenn Miller. It is yn 1912 skreaun troch W.C. Handy en foar it earst útjûn yn 1914. It stik wurdt ek wol "the jazzman's Hamlet" neamd.
De tekst
De iepeningssin "I hate to see that evenin'sun go down" is miskien wol ien fan meast trendsettende sinnen yn de popmuzyk. The Saint Louis Blues heart tsjintwurdich ta it publyk domein.
Ate Grypstra
thumb|right|Ate Grypstra Ate Grypstra (Noardburgum, 5 maart 1973) is in Frysk skriuwer en dosint Ingelsk en Frysk op it Beyers Naudé Gymnasium yn Ljouwert. Hy studearre Ingelske Taal- en Letterkunde en Fryske Taal en Kultuer oan de Ryksuniversiteit yn Grins. Mei syn frou en trije bern wennet er yn Bûtenpost.
Biografy
Sûnt jannewaris 2005 skriuwt er yn it Frysk. Hy debutearre yn it literêre tydskrift Hjir mei in koart ferhaal. Dêrnei folgen publikaasjes yn allerhanne media.
Neist proaza skriuwt Grypstra gedichten en resinsjes en docht er oersetwurk, dat fral út it Ingelsk wei. Hy hat foardrachten hâlden op it Literêr Sirkwy en op it Grinzer poëzijfestival Dichters in de Prinsentuin. Fierders hâldt er in skriuwersdeiboek by op it ynternet. Hy wurke ek mei oan it Frysk Cash projekt, hy sette trije ferskes oer. Yn 2011 is de cd útkommen, de earste printinge fan de cd (5000 stiks) wie gau útferkocht.
Yn april 2008 kaam by útjouwerij Afûk syn debútbondel Heftich út, in boek mei 15 koarte jeugdferhalen. Fan it boek waarden sa'n 500 eksimplaren ferkocht, wat in goed oantal is foar in begjinnende Fryske skriuwer. Yn 2010 ferskynden de berneboekjes Tsjang Tsjin Tiid en Rinze Hat de Hik. Yn 2013 folge it berneboekje Tsjang en de Taaldief. Begjin septimber 2011 kaam by de Afûk de earste roman út fan Grypstra, dat de titel It beest fan de Westereen draacht. It boek is in thriller, miskien sels wol in horrorboek. It genre wurdt ek beneidrukt troch de sin dy't foaryn it boek stiet: "Troch Steven Kingma, besoarge troch Ate Grypstra". Steven Kingma stiet dêryn foar Stephen King. It ferhaal spilet him ôf yn de jierren tachtich, yn dy tiid ûntdekt in professor in manuskript, dat er graach útjaan wol. Omdat Grypstra keazen hat om it ferhaal him ôf spylje te litten yn it doarpke De Westereen, is it boek ek skreaun yn it Westereendersk.
Heal novimber 2012 ferskynde de twadde roman fan Grypstra: Grutte Pier: Krús fan de Hollanner. It boek oer Grutte Pier ferskynde earst yn it Frysk, letter sille oersettings yn it Nederlânsk en Ingelsk folgje. Om dat boek hinne waard ek in nije game fan Triangle Studios makke.
Sûnt 2009 is Grypstra redakteur fan De Moanne. Yn 2011 siet Grypstra ek yn de advyskommisje foar de Gysbert Japicxpriis fan dat jier. Hy die dat mei Sietske de Jong en Willem Verf. Fierders sit er ek yn de sjuery foar de Junior Rely. Grypstra wie dêrnjonken ek belutsen by it ta stân kommen fan 'e Fryske oersettings fan sawol It Selskip fan de Ring (2011), as De Twa Tuorren (2016), de earste beide dielen fan 'e trilogy The Lord of the Rings, fan 'e ferneamde Ingelske skriuwer J.R.R. Tolkien. It eigentlike fertaalwurk waard dêrby dien troch dû. Liuwe H. Westra, predikant en universitêr meiwurker te Lollum; Grypstra wurke mei as korrektor en ferliende ferskate organisatoaryske hân- en spantsjinsten. Yn it ferlingde dêrfan is er siktaris fan 'e Stifting Fryske Tolkien.
Yn 2009 waard him troch studinten fan de NHL de Bongelboekepriis takend foar syn boek Heftich. Oant twa kear ta krige er in Blyk fan Wurdearring fan it Rely Jorritsma Fûns en yn 2015 waard in fers fan him bekroane mei in priis.
Abraham Jacob van der Aa
Abraham Jacob van der Aa (Amsterdam, 7 desimber 1792 - Gorinchem, 21 maart 1857) wie in Nederlânske letterkundige, dy't foaral bekend wurden is fan syn Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden.
Libben en wurk
Hy wie in soan fan Mr. Pierre Jean Baptiste Charles van der Aa (1770 — 1812), jurist, patriot en skriuwer en fan en Francinca Adriana Bartha van Peene. Hy wie in broer fan jurist en auteur Christianus Petrus Eliza Robidé van der Aa (1791-1851). De konskripsje brocht Van der Aa ûnder de seemilysje. Yn de oarloch rekke er kriichsfinzen yn Ingelân, de werstelling makke him ta lânsferdigener; dat alles barde fan 1812 oant 1817. Dêrnei waard er boekhanneler yn Leuven; twa jier letter ferwiksele er dat fak, dêr't er net folle doel oer hie, mei it ûnderwiis. Fan 1825 oant de Omkearing fan 1830 wie er skriuwer by de Antwerpske auditeur-militêr en flechte doe nei Breda, dêr't er mannige gefaarlike tocht wei makke, ek nei Antwerpen. Sûnt 1841 wenne er yn Gorinchem dêr't syn Ierdrykskundich Wurdboek ek ferskynde, en stoar dêre op 21 maart 1857.
Van der Aa syn Ierdrykskundich Wurdboek bestie út fjirtjin dielen en waard tusken 1839 en 1851 útbrocht troch de útjouwerij fan Jacobus Noorduyn te Gorinchem. It wurk waard gearstald mei help fan talleaze regionale skiedkunigen en oare wittenskippers. Ien fan dy skiedkundigen wie Adriaan Brock (1775-1834), dy't ûnder oaren materiaal oer Sudeast-Brabân levere. It wurk beskriuwt Nederlân, Lúksemboarch en de eardere Nederlânske koloanjes. It wurdt noch hieltyd brûkt as neislachwurk, hoewol't bliken dien hat dat net alle ynformaasje folslein betrouber is.
Wurk
thumbnail| Een Meisje van Hindeloopen (út Ons Vaderland en zijne bewoners 1855-'57)
Jacob van Driessen
thumb|Jacob van Driessen Jacob van Driessen (Snits, 12 septimber 1819 - dêre, 30 augustus 1885) is in eardere boargemaster fan Snits.
Abraham Jacob van der Aa
Wurk
Op syn siikbêd skreau er it Levensbericht van A.C. Schenk Hannelingen fan de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde 1857. Fierders wie er redakteur fan de Súd- en Noard-Hollânske Folksalmanak en levere er in protte bydragen yn: Letterlievend maandschrift, Vaderlandsche Letteroefeningen, Vriend des Vaderlands, Algemeene Konst- en Letterbode, Maria en Martha, Astrea, Globe, en de De Navorscher.
Jacob van Driessen
Van Driessen waard op 27 novimber 1876 oansteld as boargemaster en soe dy funksje oant syn dea op 30 augustus 1885 ferfolle. Hy wie ek regint fan it Old Burger Weeshûs.
Lien
In lien is in fûns of beurs om 'minfermogende jongelju mei talint' yn de gelegenheid te stellen in oplieding te folgjen. Guon fan dy lienen komme út de foar-Reformatoaryske tiid. Se binne meast ta stân kommen troch testamintêre beskikkings. De organisaasje fan sokke lienen en beurzen is frijwat ferskillend. Der is sprake fan 'kolatoaren dy't in pinsje jouwe'. In diel fan de beurzen is bedoeld foar neiteam fan de stifter fan it lien. Der besteane boekjes mei stambeammen fan dizze famyljes.
De saneamde Frije Lienen binne net oan famyljes bûn. By de measte lienen en beurzen leit it tafersjoch by Boargemaster en Wethâlders of by Provinsjale Steaten. Nei skatting besteane de lienen en beurzen fan Fryslân út rinte en hier mei-elkoar sawat út f 150.000 jiers. Omdat de finansjele mooglikheden om te studearjen tsjintwurdich folle rommer binne en de beurzen faak ferâldere bepalings hawwe, hawwe guon bejeftigers problemen om in studint dy't help nedich hat, te finen. Der waard wol oer prakkesearre om sokke beurzen beskikber te stellen foar de Tredde Wrâld. By de famyljelienen is dit sa goed as ûnmooglik, omdat de betingsten foar stipe by testamint fêstlein binne foar bepaalde famyljes. Dêrneist wurde de frije lienen tsjintwurdich wol brûkt foar stipe oan studearjenden dy't om hokfoar reden ek net binnen de noarmen foar de normale stúdzjestipe falle. Yn de Provinsjale Almenak stiet in list fan de beurzen en lienen fan Fryslân lykas it Sint-Geertruideslien.
Spaanske Boargeroarloch
De Spaanske Boargeroarloch of Spaanske Boargerkriich, dy't fan 1936 - 1939 duorre, wie in wapene yntern konflikt op Spaanske grûn tusken republikeinen kommunisten (mei steun fan de kommunistyske Sovjet-Uny), anargisten en ynternasjonale frijwilligers oan de iene kant en saneamde nasjonalisten en monargisten (mei steun fan nazi-Dútslân en fassistysk Itaalje) oan de oare kant.
It totale deadetal, de republikeinse suveringen en eksessen yn de oarloch en de nasjonalistyske represje nei ôfrin mei rekkene, wie hast in heal miljoen minsken.
Fiversburch
thumb|Filla Grut Fiversburch thumb|Fiversburch yn 1926 thumb|Stichting Toutenburg, Swarteweisein Fiversburch (offisjele namme Vijversburg) is in bûten ûnder Tytsjerk by Swarteweisein. It hûs oarspronklike hûs waard ein 17e of begjin 18e iuw boud. It foel doe ûnder Ryptsjerk, mar kaam yn 1970 by Tytsjerk doe't de rykswei Ljouwert-Grins (Grinzer Strjitwei) de grins tusken dy twa doarpen waard. thumb|left|Keunstwurk De tsjelk yn de [[oertún fan Fiversburch]]
Skiednis
Yn 1808 kocht de begoedige Age Looxma dit bûten. Syn dochter Baudina boaske dokter Nicolaas Ypey. Se krigen in soan, Age Looxma-Ypey dy't frijfeint bleau en yn syn testamint út 1892 bepaalde dat syn totale besit dat rûsd waard op mar leafst fl. 1.500.000,-, ûnderbrocht wurde soe yn in stifting. De wichtichste bepaling yn it testamint wie wol dat "âldere behoeftigen út de doarpen Ryptsjerk, Tytsjerk en Hurdegaryp yn 20 te bouwen wenningen harren âldedei trochbringe meie". Oant hjoed-de-dei binne de huzen bewenne. Om't de oerheid no de soarch foar de âlderein op him naam hat, binne it net mear allinnich âlden fan dagen dy't der wenje meie, mar wurde de wenningen normaal ferhierd troch de trije reginten dy't it behear útoefenje oer de "Stifting op Toutenburch" yn Swarteweisein.
Om 1964 hinne kaam Hector Baerdt van Sminia (sjoch ek De Klinze yn Aldtsjerk), troud mei Taetske Hempenius, op Vijversburg te wenjen. Hy wie regint fan de Stichting Op Toutenburg en ek foarsitter fan it Frysk Hynste Stamboek. Yn de lêste desennia fan de 20e iuw waard Fiversburch ferhierd as fakânsjeferbliuw oan de International Police Association.
Bosk fan Ypey
It park fan it bûten is bekend as de bosk fan Ypey. Ek dit is besit fan de Stichting op Toutenburch. It âlde part fan it park is oanlein troch Lucas Pieters Roodbaard. Yn it park stiet in fraaie teekoepel, dy't geregeldwei troch byldzjende keunstners brûkt wurdt, en hat in grot en in oranzjery.
Der wurde geregeld tentoanstellings holden yn it park. It is de bedoeling om der in grut keunstpark fan te meitsjen. Op 18 maart 2005 waard de nije tagongspoarte iepene. Omdat it park doe ek fergrutte wie, hjit it no Grut Fiversburch. Yn 2014 waard út ein set mei it gergrutsjen fan it park (nei 30 ha.), ûnder oare mei in besikerssintrum neffens in ûntwerp fan Junya Ishigami en Studio MAKS, en in ekstra yngong út rekreaasjegebiet De Groene Ster wei.
Joldelund
thumb|Lizzing Joldelund (Noardfrysk: Jåålönj ) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Joldelund hat 727 ynwenners (2010).
Grienskonk
De Grienskonk (Tringa nebularia) is in fûgel út de famylje fan de Snipfûgels (Scolopacidae).
Foarkommen
In folwoeksen Grienskonk wurdt sa'n 35 sm. grut, krekt wat grutter as de Tsjirk. De wjukspanwiidte is sa'n 70 sm en de fûgel waacht in 280 gram. De fûgel hat griisgriene poaten en in lange snaffel dy't krekt in bytsje nei boppe bûget. De boppekant fan de fûgel hat griisbrune fearren, de ûnderkant is in stik ljochter, hast wyt fan kleur. De Grienskonk kin ek swimme en dûke, dit lêste dogge se benammen at se achternei sitten wurde troch in rôffûgel.
Fersprieding
De Grienskonk libbet benammen yn ûndjip wetter sa as sompen, marren en rivieren yn it noarden fan Jeropa, útsein Yslân. By't winterdei lûke guon fûgels nei West en Súd-Jeropa, de measten oerwinterje lykwols yn de tropen.
Iten
De Grienskonk yt wjirms, kreeften en ynsekten en harren larven. Ut en troch pakt er mei syn lange snaffel ek wol lytse fiskjes út it ûndippe wetter.
Fuortplanting
De briedtiid is fan maaie oant july. It nêst is in kûltsje op de grûn mei wat plantemateriaal oanklaait. It wyfke leit fjouwer 5 sm. grutte aaien, dy't troch de beide âlden sa'n 24 as 25 dagen bebret wurde. De jongen ferlitte fuortendaliks de earste dei al it nêst.
Russyske Boargeroarloch
thumb| De Russyske Boargeroarloch (Russysk: Гражданская война в России, Grazjdanskaja vojna v Rossii) wie de boargeroarloch dy’t folge op de Russyske Revolúsje. Dy duorre offisjeel fan 1917 oant 1921, mar pas healwei de jierren ’30 waarden de lêste opstannen (Basmatsjiopstân) stoppe.
Skiednis
De Russyske Revolúsje hie yn 1917 de Bolsjewiken ûnder lieding fan Lenin oan de macht brocht. Se hienen mar steun fan ± 25% fan de befolking, mar wisten troch krêftich optreden dochs de macht te gripen. Ut eardere tsaristyske legers begûnen har no de Wite legers te foarmjen: anty-kommunistyske troepen, laat troch tsaristyske generaals, wêryn’t monargisten, liberalen, mensjewiken, Kozakken, ekstreem-rjochts en de adel meifochten. Se stienen foar de Readen oer: bolsjewiken en anargisten. Dy lêsten foarmen in tige ûnorganisearre troep en waarden op alle plakken weromdreaun. Ek lannen de alliearden yn Ruslân om de Witen by te stean (hoewol’t se dêr offisjeel oare redenen foar hienen).
De oarloch ferrûn yn it earstoan tige min foar de Readen. De Witen namen hiel Sibearje, de Oekraïne, it súdeasten en it westen en noardwesten yn besit. Yn in tal lannen dy’t har ûnôfhinklik ferklearren, lykas Finlân, ûntstienen lytse boargerkrigen tusken Readen en Witen. Petrograd (Sint-Petersburch) waard út it noarden en westen wei yn de tange nomd, wylst Denikin en Koltsjak Moskou en Tsaritsin (it lettere Stalingrad) bedrigen. De Poalen namen op in stuit Kiev yn. Mar in oantal faktoaren (net folle gearwurking tusken de Witen, fierstente lytse bûtenlânske yntervinsje, it wege- en spoarnet, wêrby’t alle spoarwegen nei Moskou laten en de Readen harren troepen maklik fan it iene nei it oare front ferpleatse koenen, joech de Readen in foardiel.
Ien foar ien waarden de tsjinstanners fan de Readen ferslein. Archangelsk foel de Readen sûnder slach of stjit yn hannen, neidat de Britten ôfsetten wienen en it ferdigenjende Wite leger útelkoar fallen wie. De Readen rukten op yn Sibearje, dêr’t de Tsjechen harren fertrek kochten mei in geheime skat fan de tsaar en de oerdracht fan admiraal Koltsjak. De Amerikanen hienen har al weromlutsen; yn 1922 moasten de Japanners dit foarbyld folgje. Joedenitsj syn troepen waarden fan Petrograd weislein. Denikin en Wrangel waarden weromdreaun mei de Frânsen op de Krim, dêr’t úteinlik de lêste Witen har oerjoegen. De Poalen waarden oant Warsjau weromdreaun, wêrnei’t se lykwols dochs noch ûnôfhinklikheid en in tige rom ôfmjitten gebiet krigen (de Readen woenen de hannen frij hawwe). Finlân, Estlân, Letlân en Litouwen waarden opjûn, mar Oekraïne, Armeenje, Azerbaidzjan, Georgje en Turkestan waarden wer stevich ûnder de Russyske plak brocht.
Tsjin begjin 1921 wie de oarloch winliken al troch de Readen wûn, mar de Japanners ferlieten Sibearje pas yn 1922, en de binnenlânske ûnrêst wie pas yn 1924 hielendal ûnderdrukt. Bern fan de rekken waarden fansels de boargers. Reade en Wite terreur easken miljoenen libbens. Ek brutsen der hûngersneden en sykten út. En as hienen boargers noch net genôch te frezen fan de Readen en Witen, moasten se ek noch benaud wêze foar elkoar: plonderingen, moard, rôverij en sels kannibalisme waarden sinjalearre. Nei skatting binne tusken 1918 en 1923 sa’n 15 miljoen Russen omkomd.
Gustavo Rojas Pinilla
Op 13 juny 1953 fierde Rojas Pinilla in kûp út, dêr't hy stipe by krige fan Liberalen en de Konservativen. Tusken 1953 en 1957 wie hy de lieder fan in militêre diktatuer. Doe't hy stoppe kamen de twa grutte politike partijen oerien om bar it bestjoer fan it lân oer te nimmen.
Nobelpriis foar de Ekonomy
De priis dy't bekend stiet as de Nobelpriis foar de Ekonomy hjit feitlik de Priis fan de Sweedske Ryksbank foar Ekonomy, yn neitins oan Alfred Nobel. De priis waard ynsteld en foar it earst útrikt yn 1969, by it 300-jierrich bestean fan de bank. De priis wurdt ornaris as nopelpriis oanstjutten omdat dy yn Stockholm op deselfde dei útrikt wurdt as de Nobelprizen.
Teetse Gonggrijp
Teetse Tsjallings Gonggrijp (Snits, 27 novimber 1772 - dêre, 6 april 1838) wie in mûnder en boargemaster fan Snits.