cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seward-skiereilân
Skiednis
Men ornearret dat it Seward-skiereilân in restant is fan 'e Beringlânbrêge, dy't yn 'e iistiid fan it Pleistoseen, doe't it seenivo folle leger wie om't in protte oerflaktewetter yn reuseftige gletsjers fêstsiet, in lânferbining foarme tusken Noard-Amearika en Aazje. It Russyske Tsjûkotka-skiereilân, oan 'e oare kant fan 'e Beringstrjitte, en it grutte eilân St. Lawrence, súdlik fan 'e Beringstrjitte, binne oare restanten fan 'e Beringlânbrêge. Dy lânbrêge makke yn 'e prehistoarje de migraasje fan minsken (de Yndianen en letter de Eskimo's), mar ek fan plante- en bistesoarten fan Aazje nei Noard-Amearika mooglik.
Nei't de earste Russyske ekspedysje ûnder lieding fan 'e Deenske ûntdekkingsreizger Vitus Bering yn 1728 Alaska ûntdutsen hie, kaam it Seward-skiereilân ta Russysk-Amearika te hearren. Yn 1867 waard it troch de Oankeap fan Alaska ûnderdiel fan 'e Feriene Steaten. It Seward-skiereilân waard neitiid ferneamd nei de Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken dy't de oankeap bewurkmastere: William H. Seward. Under de Kâlde Oarloch lei it Seward-skiereilân oan 'e frontliny trochdat de Feriene Steaten en de Sovjet-Uny yn 'e Beringstrjitte oaninoar grinzgen.
Yn 'e tweintichste iuw wie de rindierhoederij yn Alaska konsintrearre op it Seward-skiereilân sûnt yn 1892 de earste domestisearre rindieren ymportearre waarden út eastlik Sibearje. Men miende dat men de keppels domestisearre rindieren en de migrearjende lânseigen wylde rindieren (of kariboes) fan Alaska útinoar hâlde koe fanwegen de geografy fan it Seward-skiereilân. Dat gie mear as hûndert jier goed, mar yn 1997 joegen de domestisearre keppels har by de Westlike Arktyske Kariboekeppel, doe't dy op syn simmertrek troch it skiereilân kaam, en ferdwûnen om nea wer weromsjoen te wurden.
Bestjoer
It noardeasten fan it Seward-skiereilân heart ta de Northwest Arctic Borough, in borough (distrikt) fan 'e steat Alaska. It grutste part fan it skiereilân heart lykwols ta it Folkstellingsgebiet Nome fan 'e Unorganized Borough. De Unorganized Borough is grut diel fan 'e steat dat net by in distrikt yndield is en dêrom streekrjocht troch it steatsregear bestjoerd wurdt.
Demografy
Neffens in rûzing fan 'e oerheid fan Alaska op basis fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2000, hie it Seward-skiereilân yn 2005 6.429 ynwenners. Dêrfan wennen mear as 3.500 yn 'e stêd Nome, oan 'e súdwestkust. Yn grutte it twadde plak wie Shishmaref, oan 'e noardwestkust. De befolkingstichtens fan it hiele skiereilân bedraacht likernôch 0,3 persoanen de km².
Oare plakken op it Seward-skiereilân, mei minder as 500 ynwenners, binne yn folchoarder fan ôfrinnende grutte: Buckland, Koyuk, Brevig Mission, Elim, Teller, White Mountain, Wales, Golovin en Deering. Fierders binne der noch de mynbouplakken Candle, Council, Haycock, Solomon en Taylor, mar hoewol't dy noch wol besocht wurde troch lju út oanbuorjende mienskippen, hawwe se gjin permaninte bewenners mear.
De bewenners fan it Seward-skiereilân binne foar fierwei it meastepart etnyske Injûpiat (Iñupiat, ek Inupiaq neamd). Dy hearre ta de folkekloft fan 'e Eskimo's en binne de westlikste groep Inûyt (Inuit). Súdlik en westlik fan harren, yn súdwestlik en súdlik Alaska en yn eastlik Sibearje wenje de Jûpik (Yup’ik), in oar Eskimofolk.
Alwine de Vos van Steenwijk
Alwine Antoinette baronesse de Vos van Steenwijk (Noardwyk oan See, 22 juny 1921 - Wijhe, 24 jannewaris 2012 ) wie in Nederlânsk diplomate en presidinte fan de ynternasjonale beweging ATD Fjirde Wrâld.
Libben
Alwine de Vos van Steenwijk, pakesizzer fan de Earste Keamerfoarsitter Willem Loadewyk de Vos van Steenwijk, wie de earste Nederlânske froulike ambassade-attasjee. Har stânplakken wienen Bonn, Washington en Parys. Yn Parys kaam se yn 1960 yn kontakt mei de 'fjirdewrâldbeweging', in troch de Frânske preester Joseph Wresinski oprjochte beweging tsjin earmoede en útsluting yn de wrâld. Nei dy syn ferstjerren soe hja syn wurk as earmoedebestrider fuortsette as presidinte fan ATD Fjirde Wrâld. De Vos van Steenwijk slagge deryn om op ynternasjonaal nivo oandacht te krijen foar de earmoedeproblematyk. Mei troch har krewearjen waard 17 oktober troch de Feriene Naasjes erkend as 'Ynternasjonale dei foar de útrûging fan earmoede'. Ek stimulearre se wittenskiplik ûndersyk nei de oarsaken fan earmoede. De Vos van Steenwijk is de stiftster fan de Joseph Wresinski Kultuer Stifting, dy't ûnder oare as doel hat earmen sels aktyf dielnimme te litten oan kulturele produksjes oer it ferskynsel earmoede.
Har wurk far de alderearmsten levere har de bynamme op 'barones fan de earmen'.
Bibliografy
Alwine de Vos van Steenwijk hat ûnder mear de folgjende publikaasjes op har namme stean:
Klaske Hiemstra
thumb|right|300px| Klaske Hiemstra thumb|right|300px| Klaske Hiemstra Klaske Hiemstra (Vledder, 24 febrewaris 1954), is in Fryske skriuwster.
As bern fan Fryske âlden groeide se twatalich op. Fan har achtste jier ôf publisearre se (yn it Nederlânsk) op de berneside fan de Friese Koerier. By har stúdzje Nederlânsk keas se Frysk as byfak. Se begûn pas Frysk te praten yn 1997 doe't se frege waard om as skriuwster sit te nimmen yn it Skriuwersboun. Sûnt 31 desimber 2009 is Klaske Hiemstra fêste kollumniste by de ynternetside fan de Ried fan de Fryske Beweging, www.itnijs.nl.
Drakenburch
thumb|right|400px| Konferinsjesintrum Drakenburch Drakenburch is in konferinsjesintrum yn de bosken by Baarn, by Anna’s Hoeve.
Skiednis
Yn 1941, doe’t it gebou sa goed as klear wie, waard it beset en yn gebrûk nomd troch de Dútsers. De Dútsers brûkten it pân as haadkertier en joegen it in bettere útstrieling troch der moarmer yn te lizzen, wat no noch yn orizjinele steat yn sit. It ynterieur fan it haadgebou waard net sparre troch de Dútsers. Pas nei maaie 1945 koe der begûn wurde mei it Folkshegeskoallewurk. Jan Beerends late it ynstitút fan 1945 - 1966. Yn 1946 en 1947 kamen der totaal 112 organisaasjes yn Drakenburch om in programma te fersoargjen. Ek organisearre Drakenburch sels gearkomsten foar ferskate groepen. Tema’s yn it jier 1948/1949 wienen: kristendom & kommunisme, Dútslân as Europeesk probleem, wêzen en karakter fan de folkskultuer, kristendom & humanisme, it Nederlânske geastskaaimerk en gesinskultuer.
Der ûntstienen yn it bestjoer fan Drakenburch fûle diskusjes oer it katolike karakter fan de Folkshegeskoalle en it iepenstean foar oarstinkenden. Jan Beerends liet yn 1955 yn it blêd De Tijd witte dat it neffens him gie om it ‘iepen katolisisme’: de katoliken makken diel út fan in grutter gehiel en dêrom stie Drakenburch ek iepen foar net-katoliken. Under syn namme waard úteinlik yn 1964 'katolike' út de namme skrast en Drakenburch waard lid fan de “Algemiene Feriening ta Stichting fan Folkshegeskoalle”. Yn dat jier is ek de Slotseal (doetiids Aula) boud. Yn 1966 naam Jan Beerends ôfskied en kaam Anton van de Brink foar him yn it plak. Yn 1990 waard de linkerfleugel ferboud, wêrby’t ûnder oaren it hjoeddeiske restaurant en tweintich hotelkeamers boud waarden. Yn 1992 kaam der in fúzje tusken de Woodbrookers út Bentveld, de Folkshegeskoalle Drakenburch en de Born yn Bennekom. De namme “Travers-training, foarming en advys” ûntstie. It bestjoer fan Drakenburch bleau bûten dizze organisaasje en besluet it gebou te ferhieren oan Travers en it eigen personiel dêr ûnder te bringen. Nei in fallissemint fan Travers is Stichting Drakenburch selsstannich trochgien mei de eksploitaasje fan it konferinsjesintrum en it personiel. Ein 2002 stie it bestjoer fan Drakenburch foar in dilemma. Slope we it pân en ferfange wy it troch in nij gebou, of hâlde wy it pân sa en renovearje wy it? Yn dyselde tiid waard de nije (en hjoeddeiske) direkteur Miriam Besteman oannomd. Tegearre beslueten se it pân te behâlden en dúdlik te meitsjen dat it besteande gebou optimaal eksploitearre wurde koe. Hjirtroch koe it kiele lângoed bewarre wurde. Der is fasearre renovearre en de organisaasje is op profesjoneel en maatskiplik mêd bloeiend. “Romte foar Groei” is it biedwurd fan Konferinsjesintrum Drakenburch anno 2010.
Humboldtpinguïn
thumb|right|Humboldtpinguïn thumb|left|Humboldtpinguïn De Humboldtpinguïn (Spheniscus humboldti) is ien fan fjouwer soarten út it skaai fan de brilpinguïns (Spheniscus), en ien fan achttsjin pinguïn-soarten. De Humboldtpinguïn libbet yn Súd-Amearika: yn Sily en Perû.
Kuiersport
De Kuiersport is in rekreative sport dy't der op rjochtte is yn min of mear organisearre ferbân kuierjendewiis ôfstannen ôf te lizzen. (Dit is oars by it hurdkuierjen, in tûke fan hurdrinnen dêr't it doel is mei brûk fan wannelpassen de rûte sa fluch mooglik ôf te lizzen.)
Romaanske talen
De ûnderferdieling fan 'e Romaanske talen is dreech, mei't taalkundigen it der net oer iens wurde kinne oft de famylje no útinoar falt yn in Westromaanske, in Eastromaanske en in Súdromaanske groep, of dat er opspjalten wurde moat yn in Italo-Westlike, in Eastromaanske en in Súdromaanske groep. De earste yndieling liket taalkundich sjoen suverder te wêzen en hat dêrom mear oanhingers. Anno 2010 hiene alle Romaanske talen mei-inoar sa'n 885 miljoen memmetaalsprekkers.
Etymology
De namme 'Romaansk' is útsoarte in ferbastering fan 'Romeinsk'. It komt fan it Fulgêr Latynske eigenskipswurd romanice ("Romaansk"), dat in ferbûging wie fan it haadwurd Romanicus ("Romein"). Romanice waard brûkt om 'e Klassyk Latynske skriuwtaal (latine) te ûnderskieden fan 'e regionale Fulgêr Latynske sprektalen (romanice). Alle oare talen waarden doedestiden oantsjut as barbarice ("barbaarsk"). De Romaanske talen binne dus de talen dy't fan âlds sprutsen waarden yn gebieten dy't ta (de Latynsktalige westlike helte fan) it Romeinske Ryk heard hiene (yn 'e eastlike helte fan it Ryk wie it Gryksk de fiertaal).
De moderne wurden roman, romantyk en românse komme fan deselde woartel as Romaansk. Yn 'e Midsiuwske literatuer fan West-Jeropa wie earnstige non-fiksje ornaris yn it Latyn skreaun, wylst populêre fiksje, dy't faak bestie út leafdesferhalen, yn 'e (Romaanske) sprektaal skreaun waard. Sadwaande waarden meitiid sawol fiksje (roman), as leafde (romantyk, românse) nei it Romaansk ferneamd.
Taalbesibskip
De Romaanske talen foarmje de iennichste noch libbene tûke fan 'e Italyske talen, dat sels in subgroep is fan 'e grutte Yndo-Jeropeeske supertaalfamylje. Alle Romaanske talen stamje ôf fan it Latyn, in taal dy't eins ta de Latynsk-Faliskyske kloft fan 'e Italyske talen yndield wurde moat. It Latyn is sadwaande de oertaal fan 'e Romaanske talen, krekt sa't it Proto-Keltysk dat foar de Keltyske talen is en it Oergermaansk foar de Germaanske talen.
Fersprieding
It oarspronklike ferspriedingsgebiet fan 'e Romaanske talen leit yn it suden fan Noardwest-Jeropa (d.w.s. Frankryk, Walloanje en Romanje, it Frânsktalige diel fan Switserlân), op it Ibearysk Skiereilân (Spanje en Portegal), op it Italjaansk Skiereilân mei direkt oanbuorjende gebieten noardlik dêrfan (Itaalje), op 'e eilannen yn it Westlik Bekken fan 'e Middellânske See (de Baleären, Korsika, Sardynje en Sisylje), op 'e noardwestlike Balkan (Roemeenje en Moldaavje) en yn mear fersnipele foarm op 'e súdlike Balken (Servje, Masedoanje, Albaanje en noardlik Grikelân). Al dy gebieten, mei útsûndering fan 'e Balkan, dêr't de Eastersk-otterdokse tsjerken dominant binne, hearre ta it kultuergebiet fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke. It oaniensletten Romaanske taalgebiet yn West-, Súdwest- en Súd-Jeropa wurdt inkeld ûnderbrutsen troch it Bretonsk, in Keltyske taal, yn Bretanje, en it Baskysk, in pre-Yndo-Jeropeeske isolearre taal yn 'e westlike Pyreneeën en oan 'e kust fan 'e Golf fan Biskaje.
Sûnt de sechstjinde iuw binne guon Romaanske talen, benammen it Spaansk, Portegeesk en Frânsk, mar yn folle mindere mjitte en pas fan 'e njoggentjinde iuw ôf ek it Italjaansk, oer oare dielen fan 'e wrâld ferspraat troch kolonialisme en emigraasje. Yn it foarste plak giet it dêrby om Súd-Amearika, dêr't it grutste lân, Brazylje, Portegeesktalich is, wylst yn njoggen fan 'e alve oare lannen dêre Spaansk sprutsen wurdt. Yn Midden-Amearika binne sân fan 'e acht lannen Spaansktalich, en yn it Karibysk Gebiet jildt itselde foar Kuba, de Dominikaanske Republyk en Porto Riko. It Frânsk wurdt bûten Jeropa as memmetaal fral sprutsen yn 'e provinsje Kebek en oare dielen fan Kanada, hoewol't it krekt as it Spaansk ek yn dielen fan 'e Feriene Steaten in protte sprekkers hat. Yn Afrika is it Frânsk yn 19 lannen de iennichste of ien fan 'e offisjele talen en jildt datselde foar it Portegeesk yn 5 lannen en foar it Spaansk yn Ekwatoriaal Guinee, mar yn al dy lannen bestiet mar in tige lyts diel fan 'e befolking út memmetaalsprekkers fan dy talen. Dat is krekt-en-gelyk foar it Portegeesk yn East-Timor en foar it Frânsk yn Haïty. Nettsjinsteande dat libbet anno 2020 sa'n twatrêde part fan alle memmetaalsprekkers fan 'e Romaanske talen bûten Jeropa.
Skiednis
De Romaanske talen foarmje taalkundich sjoen in fuortsetting fan it Latyn, de taal dêr't se út ûntstien binne. Dat wie yn 'e Aldheid de offisjele taal fan 'e Romeinske Republyk en letter fan it Romeinske Ryk, hoewol't it inkeld yn it westlike part fan it ryk de fiertaal en lingua franca wie (yn it easten ferfolle it Gryksk dy funksje). Dêrby moat de kanttekening makke wurde de Romaanske talen net streekrjocht fan it Klassyk Latyn ôfstamje, mar ynstee fan it Fulgêr Latyn (of Folkslatyn). It Klassyk Latyn wie de foarm fan 'e taal sa't dy sprutsen waard troch de Romeinske hegerein yn Rome sels, en dêrom ek de foarm fan 'e taal dêr't fierwei de measte teksten yn skreaun waarden. It Fulgêr Latyn wie de sprektaal fan 'e sljochtwei soldaten, kolonisten en keaplju yn 'e westlike helte fan it Romeinske Ryk, dy't de troch de hegerein beoardere útwreiding fan it ryk winliken útfierden. In grut part fan 'e sprekkers bestie boppedat út leden fan ûnderwurpen folken dy't út har heitelân deportearre wiene nei oare dielen fan it ryk.
Dy oanhâldende ekspânsje fan it Romeinske Ryk, dy't mank gie mei bestjoerlike en edukative beliedspunten, makke it Latyn tusken 350 f.Kr. en 150 n.Kr. ta de dominante taal yn West-Jeropa, de Balkan benoarden de Jireček-line en Noardwest-Afrika. Fan likernôch 350 ôf begûn it Fulgêr Latyn útinoar te fallen yn in kontinuum fan regionaal ûnderskate dialekten. Om't der nei de Fal fan it Westromeinske Ryk en de fragmintaasje fan it grûngebiet dêrfan yn 'e fyfde iuw gjin sintrale autoriteit mear bestie dy't dy dialekten oaninoar bûn, begûnen se sadwaande útinoar te groeien en har ta selsstannige talen te ûntwikkeljen.
Yn 'e rin fan 'e iuwen boazen de ûnderlinge ferskillen tusken de Romaanske talen almar oan en waard de ûnderlinge fersteanberens wat langer wat lytser. Oant de twadde helte fan 'e sânde iuw koene Romaansksprekkers noch neikomme wat der sein waard as der oan harren teksten yn it Klassyk Latyn foarlêzen waarden, mar geandewei de achtste iuw ferlearen se dat fermogen. Tsjin 'e njoggende iuw, doe't de ferskillende Romaanske dialekten Gallo-Romaansk (yn Galje en noardlik Itaalje), Ibearo-Romaansk (op it Ibearysk Skiereilân), Italo-Romaansk (op it Italjaansk Skiereilân) en Balkanromaansk (op 'e Balkan) ek net mear ûnderling fersteanber wiene, koe sprutsen wurde fan selsstannige talen.
De ferskillen tusken de Romaanske talen kinne foar in part ferklearre wurde út ferskillende substraten (talen dy't foarhinne yn itselde gebiet sprutsen waarden, mar dêr't it Latyn foar yn it plak kommen wie) en superstraten (talen dy't letter yn itselde gebiet sprutsen waarden mar wêrfan't de sprekkers úteinlik it Latyn of it Romaansk oernamen). Foar in grut diel fan West-Jeropa en de Balkan wiene de substraten fan Keltyske oarsprong, lykas it Lepontysk fan noardlik Itaalje, it Gallysk fan Frankryk en it Keltibearysk fan it Ibearysk Skiereilân. Op 'e Balkan wie it substraat almeast Dasysk, Trasysk of Illyrysk (ôfhinklik fan 'e presize lokaasje), talen dy't ta de Trasyske en Illyryske taalgroepen fan 'e Yndo-Jeropeeske taalfamylje hearden. Yn sintraal en súdlik Itaalje bestie it substraat út oare Italyske talen as it Latyn (lykas it Oskysk en it Umbrysk), en yn 'e 'Hakke' fan Lears fan Itaalje út it Illyryske Messapysk. Pre-Yndo-Jeropeeske substraten wiene der ek, bgl. it Noeragysk op Sardynje, it Etruskysk yn sintraal Itaalje en it Retysk yn 'e Alpen. Superstraten wiene yn it westen oer it algmien fan Germaanske oarsprong, lykas it Frankysk yn Frankryk, it Goatysk op it Ibearysk Skiereilân en it Longobardysk yn noardlik en sintraal Itaalje. De Balkan koe ferkate lagen superstraten: earst Germaansk (Gepidysk, Skirysk en Bastarnysk) en letter Slavysk.
Nettsjinsteande dy ferskillende ynfloeden lykje de fonology, morfology en de wurdskat fan alle Romaanske talen noch altyd sterk opinoar. Dat komt mooglik om't de measte ferskillen tusken de Romaanske talen en it Klassyk Latyn al ier ta ûntwikkeling kamen en sadwaande troch alle Romaanske talen oernommen binne út it Fulgêr Latyn. Men kin dan tinke oan it frijwol folsleine ferlies fan it namfallestelsel fan it Latyn en de ferfanging dêrfan troch de tafoeging fan foarsetsels, it ferlies fan it ûnsidige grammatikale geslacht fan it Latyn, it ynnovearjende gebrûk fan lidwurden en it begjin fan 'e palatalisearring yn 'e útspraak fan 'e plofklanken [ɡ], [k] en [t].
Fan 'e tsiende iuw ôf waarden de ûnderskate Romaanske talen almar mear brûkt as skriuwtaal, en begûn sadwaande in proses fan iuwen wêrby't se stadichoan it Latyn ferfongen. Yn guon lannen, lykas Portegal, waard dy ûntwikkeling ferflugge trochdat nije wetten ynfierd waarden dy't de eigen taal boppe it Latyn pleatsten, wylst it yn oare gebieten, lykas Itaalje, benammen skriuwers en dichters wiene (yn Itaalje fral Giacomo da Lentini en Dante Alighieri) dy't troch harren brûken fan 'e sprektaal dêroan mear prestiizje joegen en sa de posysje fan it Latyn navenant ûndergroeven. De útfining fan 'e boekdrukparse yn 'e fyftjinde iuw resultearre yn in beweging nei gruttere ienfoarmigens ta, dêr't letter de ûnderskate Romaanske standerttalen út fuortkomme soene. Talen dy't earder tige wichtich west hiene, lykas it Oksitaansk yn 'e Provâns, it Katalaansk yn it easten fan it Ibearysk Skiereilân en it Fenesiaansk yn 'e Republyk Feneesje, ferlearen dêrtroch terrein foar talen oer dy't troch de sintralisearre oerheid útdroegen waarden, lykas it Frânsk, it Spaansk en, yn in mear kultureel sintralisearre sin, ek it Italjaansk.
Sprekkers
De Romaanske talen wurde tsjintwurdich wrâldwiid as memmetaal sprutsen troch sa'n 885 miljoen minsken. Dêropta hawwe guon fan dy talen in protte twadde-taalsprekkers fanwegen gebrûk as lingua franca tusken leden fan ûnderskate etnyske groepen dy't ferskillende lânseigen memmetalen sprekke. Dat lêste jildt benammen foar it Frânsk yn grutte dielen fan West- en Sintraal-Afrika en yn mindere mjitte yn 'e Magreb. De meast sprutsen Romaanske talen binne it Spaansk (mei 480 miljoen memmetaalsprekkers), it Portegeesk (220 miljoen), it Frânsk (77 miljoen), it Italjaansk (70 miljoen), it Roemeensk (26 miljoen) en it Katalaansk (7,2 miljoen). Ien Romaanske taal is resint útstoarn: it Dalmatysk, dat sprutsen waard yn 'e Kroätyske kustregio oant it ferstjerren fan 'e lêste sprekker yn 1898. Ferskate hjoeddeistige Romaanske minderheidstalen steane der min foar, lykas it Oksitaansk en it Franko-Provansaalsk yn Frankryk.
Underferdieling yn taalgroepen
De ferdieling yn ûnderskate subgroepen is by de Romaanske talen frijwat dreech, mei't dêrby taalkundige kritearia faak oantaast wurde troch politike omtinkens dy't eins neat mei taalkunde te krijen hawwe. It knyppunt is de status fan it Italjaansk. Hoewol't de Gallo-Italyske talen fan noardlik Itaalje (lykas it Lombardysk en it Piëmonteesk) troch leken ornaris sjoen wurde as dialekten fan it Italjaansk, doocht dy opfetting taalkundich sjoen net.
Dwers troch it Italjaansk Skiereilân rint nammentlik de taalgrins tusken de Eastromaanske talen en de Westromaanske talen, wêrby't de Italjaanske standerttaal, dy't fierhinne op it Toskaansk basearre is, in Eastromaanske taal is dy't histoarysk mear gemien hat mei it Roemeensk as mei it Westromaanske Frânsk, wylst de Gallo-Italyske talen dúdlik by de Westromaanske talen yndield wurde moatte. Om 'e taalienheid fan it Italjaansk te behâlden, binne letter guon taalkundigen op 'e lapen kommen mei de Italo-Westlike talen, wêryn't de eins Eastromaanske Italo-Dalmatyske talen mei de Westromaanske talen op ien bulte smiten wurde. It skeel oer dizze yndieling is frijwat kontroversjeel en taalkundigen binne it der noch net oer iens. Nettsjinsteande dat hat de yndieling yn Westromaansk en Eastromaansk de measte oanhingers.
In trêde groep binnen de Romaanske talen, dy't losstiet fan 'e Westromaanske en de Eastromaanske talen, wurdt foarme troch de Súdromaanske talen of de Eilânromaanske talen. Eins heart dêr mar ien taal ta, it Sardysk fan Sardynje, dat fierwei de meast argayske foarmen beholden hat.
Hjirûnder de ferskillende yndielings yn Romaanske taalgroepen:
Underferdieling yn talen
De klassifikaasje fan Romaanske talen yn ûnderskate talen is ynherint problematysk om't it grutste part fan it Romaanske taalgebiet bestiet út in dialektkontinuum. Dat makket it dreech om fêst te stellen wêr't de iene taal ophâldt en de oare begjint. In 'meagere' telling, wêrby't in protte taalfoarmen weiset wurde as dialekten fan gruttere talen, smyt in oantal fan 28 of sels noch minder Romaanske talen op, wylst in folsleine list (lykas hjirûnder jûn wurdt) sa'n 80 talen omfiemet.
Taalferliking
Yn 'e tabel hjirûnder in ferliking fan guon wurden yn 'e ûnderskate Romaanske talen.
4 Makkabeeërs
4 Makkabeeërs is in joadske religieuze tekst, besibbe oan it Alde Testamint fan 'e Bibel. De titel fan it boek is wat misliedend, mei't it eins in preek is dy't net sasear oer de Makkabeeske Opstân (167-160 f.Kr.) giet, mar inkeld foarbylden út dy tiid oanhellet om 'e útdroegen tinkbylden te ûnderbouwen. Yn 'e regel giet men derfan út dat 4 Makkabeeërs datearre wurde moat yn 'e earste iuw f.Kr. of de earste iuw n.Kr., sij it foàr de joadeferfolgings ûnder de Romeinske keizer Kaligula (reg. 37-41), of yn elts gefal foàr de ferwuostging fan 'e Timpel fan Jeruzalim troch de Romeinen, yn 70. Troch Eusebius en Hieronymus waard 4 Makkabeeërs taskreaun oan 'e Joadske histoarikus Josefus (37-±100), en dat is lange tiid sûnder mear oernommen, mar koartby hawwe teksthistoarisy wiist op ferskillen yn taaleigen en skriuwstyl mei geskriften wêrfan't fêststiet dat se troch Josefus skreaun binne. Yn alle gefallen liket de skriuwer fan 4 Makkabeeërs in Aleksandrynske joad west te hawwen, dy't it boek yn it Gryksk skreau, yn in tige retoaryske en heechdravende styl.
Kanonykheid
4 Makkabeeërs wurdt troch alle joadske streamings, it hiele westersk kristendom en fierwei it grutste part fan it eastersk kristendom as apokryf beskôge. Allinnich de eastersk-otterdokse Georgysk-Otterdokse Tsjerke rekkenet it ta de kanon. Under de namme Iosip ("Josefus") makke it ek diel út fan 'e Bibel fan 'e Roemeensk-Otterdokse Tsjerke fan 1688, mar hjoed de dei is dat sa net mear. Yn 'e bibels fan 'e Gryksk-Otterdokse Tsjerken wurdt it noch wol ôfprinte, mar inkeld as in nijsgjirrige apokrife taheakke.
Ynhâld
4 Makkabeeërs bestiet út fjouwer dielen. Nei in koarte prolooch folget der in besprek wêryn't de filosofyske stelling nei foarren brocht wurdt dy't de fromme rede boppe de emoasje pleatst. It trêde diel yllústrearret dy stelling mei foarbylden út it boek 2 Makkabeeërs, benammentlik oer de marteldea fan Elazar (2 Makk. 6:18-31) en de sân bruorren (2 Makk. 7) ûnder de joadeferfolgings troch de Seleusidyske kening Antiochus VI Epifanes (reg. 175-164 f.Kr.). It lêste haadstik behannelet de yndruk dy't de skriuwer fan 4 Makkabeeërs fan dit martelderskip hat, en de lessen dy't der nei syn tinken út lutsen wurde kinne. Neffens guon saakkundigen is dizze konklúzje in lettere tafoeging, mar oaren bestride dat, mei derop te wizen hoe'n swak ein oft de tekst sûnder it lêste haadstik wol net hawwe soe.
Jack Brabham
Sir Jack Brabham (John Arthur Brabham), KBE ( Member of the Order of the British Empire ), (Hurstville (Nij-Súd-Wales), 2 april 1926 – Gold Coast (Queenslân), 19 maaie 2014) wie in Australysk Formule 1-koereur. Hy waard wrâldkampioen yn 1959, 1960 en 1966.
Strjitten yn Hoarnstersweach
thumb|right|200px|Iepening master Bij de Ley-wei (1956) De Strjitten yn Hoarnstersweach:
Sven Nordqvist
thumb|Sven Nordqvist yn 2010. Sven Nordqvist (Helsingborg, 30 april 1946) is in Sweedsk skriuwer en yllustrator fan berneboeken. Hy is it meast ferneamd fan syn rige 'Pettson en Findus', oer in âlde boer, Pettson, en syn tûke kat, Findus.
Wurkpaad
Nordqvist waard berne yn Helsingborg en grutbrocht yn Halmstad, Sweden. Hy woe yllustrator wurde, mar waard troch ferskate keunstakadeemjes ôfwiisd. Yn it plak dêrfan studearre er doe arsjitektuer oan it Technologysk Ynstitút fan Lund en wie dêr ek in skoft learaar arsjitektuer. Tagelyk besocht er wol om oan it wurk te kommen as yllustrator en dat slagge ek. Hy makke advertinsjes, posters en plateboeken. 1983 wûn er de earste priis yn in berneboekewedstriid, sûnt hat er him allinne noch talein op it skriuwen en yllustrearjen fan berbeboeken.
Nordqvist hat sawol Dútske as Sweedske prizen wûn. De Pettson en Findus-boeken binne benammen populêr yn Dutslân. 'Pettson en Findus' waard teffens bewurke foar telefyzje yn 1999.
Sikke Sjaerdema
Sikke Sjaardema (-1260) is in legindarysk Fryske frijheidsstrider. Hy wurdt yn guon wurken neamd as achtste potestaat fan Fryslân.
Leginde
''Grootmagtige Koning! Wil u niet te vergeefs vermoeijen; meent gij dat ik, om mij en mijn geslacht te verheffen, een verrader wil zijn, en de nakomelingen van die vrijheid berooven, welke onze Voorouders boven alle goederen geschat hebben ? Verre zij van mij een geldgierig en oneerlijk hart! Vaarwel! En wil mij met uwe brieven niet meer begroeten in dier voege, want ik wil na dezen geene van u ontvangen. Uit onzen huize Sjaardema den 9 augustus 1239.''
Omtrint it jier 1250 krige Drylts troch Sikke Sjaardema en de Steaten fan it lân de "stedelijke voorregten" dus stedsrjochten.
It famyljewapen is in blau fjild mei lofts in heale Frânske leelje, yn 'e midden in pylk omheech, rjochtsboppe in Frânske leelje en rjochtsûnder trije seispuntige stjerren.
Petrus Thaborita skriuwt oer him as Sickes Syarda dy't yn syn "regnacie" ien kear in slach leverje moast. Yn 1250 falt Abel, "Koninc van Noertweghen" oan yn East-Fryslân. De Friezen deadzje de Kening en in soad fan syn manskippen. Petrus hie it hast goed; it krekte jier is 1252 en dy kening wie Abel fan Denemark.
Europeesk kampioenskip follybal froulju 2007
It Europeesk kampioenskip follybal 2007 foar froulju waard hâlden fan 25 septimber oant en mei 4 oktober 2007 yn Belgje en Lúksemboarch.
De opset
Der diene by dit Europeesk kampioenskip foar it earst sechstjin lannen mei, dêrtroch waard der yn de earste omloop spile yn fjouwer groepen fan fjouwer lannen. De top-3 fan dy groep giet troch nei de folgjende omloop, dêr't spile wurdt yn twa groepen mei elts seis lannen. De twa bêste lannen fan dy groepen geane nei de heale finales. It Europeesk kampioenskip waard organisearre troch de CEV, it Europeeske follybalbûn.
Nederlânske seleksje
De Nederlânske seleksje foar dit Europeesk kampioenskip wie sa:
Nederlânske technyske stêf
De Nederlânske technyske stêf foar dit Europeesk kampioenskip wie sa:
Resesboeken
Resesboeken binne registers fan hannelingen fan de nedergerjochten. De kearn fan harren argyf, meastentiids de âldste searje. Yn âlde resesboeken steane faak akten dy't letter yn aparte registers kamen, bygelyks akten fan foar it gerjocht befêstige houliken.
De resesboeken fan Snits (1490-1518) binne it iennige oerbleaune dokumint fan let-midsiuwske oerheidsadministraasje yn Fryslân. Hâlden troch de sekretaris fan de stêd en wat it wichtichste diel oanbelanget te fergelykjen mei it tsjintwurdige proses-ferbaal fan de sitting of 'Gerichtsprotokoll' by in rjochtbank. Yn de resesprotokollen stienen ek in soad oantekenings oer bestjoersoangelegenheden en notariële hannelingen. Nei de Saksyske Ordonnânsje (1504) wurde de resesboeken folle wiidweidiger en oersichtliker.
Achtrup
thumb|Lizzing Achtrup (Deensk: Agtrup) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Utersum telt 1527 ynwenners (2010).
Greefskip Arteezje
thumb|Arteezje yn it Boergonjeske Ryk It Greefskip Arteezje (Frânsk: Comté d'Artois, Nederlânsk: Graafschap Artesië) wie in eardere provinsje fan it Keninkryk Frankryk, dat fan 1384 ôf ûnder de hartoggen fan Boergonje kaam oant 1477/82 en doe in steat fan it Hillige Roomske Ryk waard fan 1493 oant 1659.
De hjoeddeiske regio Arteezje leit yn it noarden fan Frankryk, op de grins mei Belgje. It hat in oerflak fan sa'n 4000 km² en hat in befolking fan likernôch 1 miljoen minsken. De wichtichste plakken binne Arras (Atrecht), Calais (Kales), Boulogne-sur-Mer (Bonen), Saint-Omer (Sint-Omaars), Lens en Béthune. It foarmet it binnenlân fan it Frânske departemint Pas-de-Calais.
Oarspronklik wie it in eigen greefskip, doe't it anneksearre waard troch it greefskip Flaanderen. It kaam yn 1180 ta Frankryk as in breidskat fan in Flaamske prinsesse, Isabella fan Henegouwen, en it waard yn 1237 wer in eigen greefskip foar Robert, de beppesizzer fan Isabella. Troch erfenis kaam Arteezje yn 1384 ûnder de hearskip fan de hartoggen fan Boergonje. Nei de dea fan hartoch Karel de Stoute yn 1477 waard Arteezje urven troch de Habsburgers en kaam letter ûnder de Spaanske Habsburgers. Nei de protestantske revolúsjes yn de Nederlannen, sleat Arteezje him oan by de Nederlânske Opstân yn 1576 mei de Pasifikaasje fan Gint. Yn 1579 it foarme de Uny fan Arras.
Nei de Uny foarmen Arteezje en Henegouwen in eigen oerienkomst mei Filips II fan Spanje. Arteezje bleau in part fan de Spaanske Nederlannen oant it troch de Frânsken anneksearre waard yn de Tritichjierrige Kriich en dat waard erkend by de Frede fan de Pyreneeën yn 1659. It grutste part fan Arteezje wie al Frânsktalich, mar it wie part fan de Súdlike Nederlannen oant de Frânske anneksaasje.
Skiednis
It gebiet fan Arteezje waard bewenne troch de Atrebaten, dy't ta de Belgae hearden, doe't Julius Caesar harren fersloech yn de Gallyske Kriich en it gebiet waard in part fan de Romeinske provinsje Gallia Belgica. Harren haadstêd wie Nemetocenna (letter ek wol Nemetacum of Nemetacon neamd, dat fan it Keltysk wurd nemeton, dat "hillich plak" betsjut, komt) is hjoed-de-dei de stêd Arras (Atrecht), dy't letter de namme krigen hat dat mooglik syn oarsprong fan de namme fan de stamme wie.
Keltyske stammen wennen yn Belgica doe't hja stadichoan ferfongen wiene troch Germaanske stammen doe't de Romeinske macht ôfnaam. Franken krigen de macht yn hannen en yn de Karolingyske tiid waard Arteezje foarme as in goa (pagus Atrebatensis). Nei it Ferdrach fan Verdun yn 843 waard Arteezje in part fan it Westfrankyske Ryk. It greefskip waard foarme troch de greven Odalrik en Ekfryd fan Arteezje. Yn 898 waard it greefskip troch it greefskip Flaanderen ynlive troch greve Boudewyn II en dat waard dien makke troch syn soan en opfolger Arnulf I
In nij greefskip Arteezje sette útein yn 1180 by it ferdielen fan it greefskip Flaanderen, dat as breidskat jûn waard troch Flaamske greve Filips fan de Elzas oan syn omkesizzer Isabella fan Henegouwen by har boaskjen mei kening Filips II fan Frankryk. Doe't Isabella yn 1190 ferstoar, waard it troch de Frânske kroan opeaske as in liengebiet dêrfan, itjinge dêr't Flaanderen poer op tsjin wie. By de Slach by Bouvines yn 1214 joegen de Flamingen belies en waard de Flaamske greve Ferdinand finzennaam en waard it greefskip troch it Hûs Kapet ynnaam. By de Frede fan Melun yn 1226 neamde de Frânske kening Loadewyk VIII de Liuw himsels "greve fan Arteezje"
Yn 1237 joech kening Loadewyk VIII it greefskip Arteezje as in apanaazje oan syn jongere soan Robert, dy't dan winliken de stifter fan it Hûs fan Arteezje waard, in takke fan it keninklike Hûs Kapet. Nei de dea fan syn opfolger, Robert II yn de Goudenspoareslach yn 1302, ûntstie der in súksesjestriid tusken Robert syn dochter, grevinne Matilde, en har muoikesizzer Robert III, dy't neffens syn heit Pilips, dy't yn de Slach by Veurne yn 1298 omkaam, rjocht hie op it greefskip. Robert moast belies jaan oan Matilde. Doe't se ferstoar yn 1329, kaam Arteezje oan har dochter mei greve Otto IV fan Boergonje fan it Hûs Ivrea, grevinne Jehanna II. Jehanna hie it Frijgreefskip Boergonje (Franche-Comté) yn 1315 urven en doe't se yn 1330 ferstoar liet se Arteezje en Franche-Comté nei oan har âldste dochter Jehanna III.
Jehanna III, grevinne fan Arteezje en Boergonje, sette útein mei in alliânsje mei it hartochlike Hûs fan Boergonje, in sydtakke fan it keninklike Hûs Kapet, troch te boaskjen mei Odo IV fan Boergonje yn 1330. Yn 1350 waarden alle gebieten fan Arteezje, Franche-Comté en it hartochdom Boergonje urven troch harren pake-en-beppesizzer Filips I fan Boergonje. Doe't Filips yn 1361 ferstoar kaam Arteezje lykwols oan de twadde dochter fan Jehanna, Margareta. Doe't Margareta yn 1382 ferstoar gie Arteezje wer werom nei Flaanderen, dy't hearske waard troch har soan, greve Loadewyk II fan Flaanderen. Yn 1384 waarden Flaanderen, Arteezje en Franche-Comté allegear part fan it grutte kompleks fan gebieten fan it hartochdom Boergonje, doe't Loadewyk syn dochter en erfgenamt, Margareta III, yn 1369 boaske mei hartoch Filips de Stoute.
Arteezje bleau part fan it gebiet fan Filips syn neikommelingen fan it Boergonjeske Hûs Valois-Boergonje oant it útstjerren fan dy laach mei it ferstjerren fan hartoch Karel de Stoute by de Slach by Nancy op 5 jannewaris 1477. Kening Loadewyk XI fan Frankryk naam it greefskip yn en stelde in seneskalk oan. Nettsjinsteande dat waarden de Boergonjeske gebieten ek opeaske troch aartshartoch Maksimiliaan I fan Eastenryk fan it Hûs Habsburch, dy't de soan fan keizer Freark III en de man fan Karel de Stoute syn dochter, Marije de Rike, wie. Yn 1479 kamen de legers fan Maksimiliaan en Loadewyk inoar temjitte by de Slach by Guinegate, dy't troch Maksimiliaan wûn waard, mar hy moast lykwols, nei't Marije yn 1482 nei in ûngelok ferstoar, Arteezje en Franche-Comté al ôfstean oan Loadewyk by de Frede fan Arras yn 1482. Flaanderen koe er wol hâlde.
By it Ferdrach fan Senlis stie kening Karel VIII fan Frankryk beide gebieten wer ôf oan Maksimiliaan, dy't njonkelytsen Roomsk-Dútsk keizer wurden wie. Arteezje waard doe in steat fan it Hillige Roomske Ryk en waard sadwaande fan 1512 ôf ien fan de Santjin Provinsjes fan de Habsburchske Nederlannen en fan 1548 ôf by de Boergonjeske Kreits. Fan 1556 ôf it kaam yn hannen fan de Spaanske takke fan Habsburch. Yn 1579 tekene Arteezje, mei Henegouwen en Waalsk-Flaanderen de Uny fan Arras harren trou oan de Spaanske Habsburgers, wylst de sân noardlike provinsjes de Uny fan Utert tekenen, dat ta de Republyk fan de Feriene Nederlannen late.
Yn 1640 waard Arteezje troch legers fan kening Loadewyk XIII fan Frankryk beset en yn 1659 by de Frede fan de Pyreneeën waard Arteezje as part fan Frankryk erkend.
Ahrenshöft
thumb|Lizzing Ahrenshöft (Noard Frysk: Oornshaud, Deensk: Arnshøft, Arenshøft, Arenshoved, of Arenshøvt) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en makket diel út fan it distrikt Noard-Friesland. Ahrenshöft hat 523 ynwenners (2010).
Bert Swart
Lubbertus Kornelis (Bert) Swart (Grins, 26 april 1956 – Súdhorn, 29 juny 2017) wie in Nederlânsk politikus fan it CDA.
Nei de Bestjoersakadeemje Grins hat er ek opliedings folge op juridysk en finansjeel mêd. Dêrnei begûn yn 1977 syn amtlike karriêre dêr't er op pronvinsjaal en gemeentlik nivo (ûnder oare Grins en Ezinge) ferskate (belieds)funksjes hie. Yn 1998 waard hy dieltiidwethâlder yn Winsum dêr't er sûnt 2002 loko-boargemaster wurde soe. Dêrneist wie er haad publykssaken fan de gemeente Haren.
Yn de simmer fan 2004 waard Swart beneamd ta boargemaster fan de Fryske gemeente Skiermûntseach as opfolger fan syn partijgenoat Bertus Fennema dy't boargemaster fan Súdhorn waard.
Nei't dúdlik waard dat Bertus Fennema yn april 2011 mei pensioen gean soe, waard op 15 febrewaris 2011 bekend makke dat Bert Swart de opfolger wurde soe fan Bertus Fennema as boargemaster fan Súdhorn. De dei dêrfoar is Swart foardroegen troch de gemeenterie fan dy gemeente. Swart waard op 5 april 2011 beëdige.
Na de beneaming fan Swart yn Súdhorn waard Martin Zijlstra de waarnimmend boargemaster fan Skiermûntseach. Yn maart 2017 droech de gemeenteried fan Midden-Drinte Swart foar om dêr boargemaster te wurden. De beëdiging soe op 3 july 2017 wêze, mar fanwege sûnensproblemen hat er syn nije funksje net opnimme kinnen. Op freed 9 juny 2017 hat boargemaster Swart, nei't er in harsenstumor by him fêststeld wie, syn taken yn de gemeente Súdhorn dellein.
Bert Swart wie troud en hie in soan. Hy is 61 jier wurden.
Paul Geheeb
thumb|left|200px|Bertehûs fan Geheeb yn Geisa Paul Geheeb (Geisa (Dútslân), 10 oktober 1870- Hasliberg-Goldern (Switserlân), 1 maaie 1961) wie in tige idealistyske pedagooch dy't yngeande ûnderwiisherfoarmings foarstie, pleiter fan de Frije Skoallebeweging. Hy wie de oprjochter fan de Odenwaldschule yn it Dútske Thüringen en stie oan de widze fan de École d'Humanité yn Goldern, Switserlân.
Hurdrinnen
thumb|Hurdrinnen, Marita Koch en Silke Gladisch Hurdrinnen of hurddraven is it draven beoefene as sport.
Hurdrinne is in foarm fan doersport, en dermei meast ienfâldich in kwestje fan wa in ôfstân it fluchst rinne kin. Hurdrin-disiplines wurde ta de atletyk rekkene.
Hurdrinnen wurdt yndield nei omstannichheden, en nei ôfstân.
Warren Buffett
thumb|right|200px|Warren Buffett Warren Buffett (Omaha, 30 augustus 1930) is Amerikaanske sakeman en ynvestearder. Hy is mei 38 persint fan de oandielen grutoandielhâlder yn Berkshire Hathaway, en is ien fan de rykste persoanen fan de wrâld. Hy wikselt fan nûmer ien nei twa mei Bill Gates. Syn fermogen wurdt rûsd op likernôch $52 miljard dollar. De kredytkrisis hat Buffet net goed dien, dôchs wit hy der wol in slaadsje út te slaan troch in belang te nimmen yn de sakebank Goldman Sachs.
Fan jongs ôf oan wie hy dwaande om jild te fertsjinjen. Ien fan syn grutste ynvestearrings wie yn American Express. Dêrneist ynvestearre hy yn Berskhire Hathaway, dat doe in tekstylbedriuw wie. Doe't Buffet de kontrôle krige oer it bedriuw, sette hy de tekstylyndustry stadichoan stil en ferkocht it. Hy makke fan it bedriuw in ynvestearringsmaatskippij. Buffet ynvestearret yn bedriuwen mei groeipotinsjeel op de lange termyn. Ek ynvestearret Buffet yn grutte bedriuwen as Coca Cola en Gillette. Hy ynvestearret net yn High Tech bedriuwen, de ynternetbûle is dan ek oan him foarby gien.
Hy hat in grut fermogen mar hy wennet noch altyd yn in middenklasse hús dat hy 50 jier lyn kocht foar $31.000. Hy rint net yn maatpakken en jout himsels in ynkommen fan om-ende-by $100.000. De rest fan it jild bliuwt yn it bedriuw.
De rykste man yn de wrâld makke wrâldnijs doe't er yn 2007 oankundige dat in grut diel fan syn fermogen nei it goede doel gean soe. Dit sil barre op in hiel eigensinnige wize. Hy rjochtet net as oaren in eigen stifting op mei syn namme op om dy manier eare en rom te krijen. Hy jout it jild oan de Bill en Melinda Gates Foundation. Buffet fûn it net nedich om in eigen stifting op te rjochtsjen. It soe allinnich mar jild kostje. Syn trije bern en dochter ferjit er net. Mar oer de top ryk sille se net wurde. Hy seit dat syn bern genôch krije om te dwaan wat se wolle mar se krije net safolle dat se nea mear wat hoege te dwaan.
As rykste Amerikaan is hy in demokraat yn ieren en sinen. Hy is kritysk oer de wolfeart yn syn heitelân. Sa fynt hy it belestingklimaat yn syn lân net goed. Net omdat hy syn eigen taryf te heech fynt. Hy fynt dat it net sa wêze kin dat syn sekretaresse relatyf sjoen mear belesting betellet as hijsels.
Foarwurk
In foarwurk is yn Nederlân de histoaryske beneaming foar in pleats dy't yn de Midsiuwen by in kleaster hearde, benammen yn de provinsje Grinslân.
Op in foarwurk diene net de muontsen it wurk, mar de saneamde konversen, in soarte fan heal-muontsen. It foarwurk wie meast bedoeld foar it kweken fan gewaaks foar it kleaster. Letter waard de bân mei it kleaster losser en gie it mear om de pachtopbringst.
Guon foarwurken hawwe harren namme oan buorskippen jûn, lykas: Under oaren.
Op oare plakken yn Nederlân waarden datsoarte pleatsen wol oantsjut mei úthôf of 'muontsehûs'. Yn it Latyn hjit sa'n pleats in Grangium (= nôtskuorre).
Yn Dútslân kin Vorwerk itselde betsjutte, mar kin it ek ferwize nei oare soarten fan pleatsen.
Ingelum
Ingelum is in doarp yn de gemeente De Waadhoeke, east fan Menaam. It doarp hat  ynwenners.
Skiednis
Ut fynsten yn 'e Ingelumerterp hat bliken dien dat it plak al hiel ier bewenne waard. It fersierde diggelguod dat fûn waard wiisde út dat der foar de jiertelling al minsken wenne ha. Dêrnjonken waard ek ierdewurk út de Romeinske tiid fûn. Yn 1335 waard it doarp Anglum neamd en yn 1399 Anglim. Dy nammen hawwe faaks it ferhaal fuorre dat it plak stifte waard troch Angelsaksen en Angelenheim neamd waard. It earste diel ferwiist nei alle gedachten nei in persoansnamme en it twadde diel (-um) nei hiem.
Eastlik fan it doarp stie eartiids de Groustins. De stins waard foar it earst yn 1446 neamd, mar wie mooglik folle âlder. Yn 1446 waard de stins belegere en ynnommen troch de Skieringers Sikke en Douwe Sjaerdama. In bekend bewenner fan de stins wie Skerne Wybe (Wibe Sjoerds fan Grovestins), de earste Fries dy't him skeare liet en dêrom dy bynamme droech. Syn heit Sjoerd fan Grovestins en Skerne Wybe waarden finzen nommen en nei Frjentsjer brocht. Hja komme nei ûnderhanneljen wer frij, mar yn 1482 waard de stins oanfallen troch Fetkeapers en Skieringers en doe waard Skerne Wybe troch in kûgel deadlik ferwûne. Healwei de 18e iuw waard de Groustins ôfbrutsen, mar de muorren wiene sa dik dat soks net goed slagge en in diel stean bleau. Earst yn 1770 waard ek de rest sloopt. Oant yn de jierren 1960 wie der in stik lân by it plak dêr't de stins stien hat en dat De Loopgraven neamd waard, in ferwizing nei de belegeringen fan de stins.
thumb|left|250px|Kristoffeltsjerke
De oarspronklik oan Kristoffel wijde tsjerke fan Ingelum datearret út de 1771 en waar letter nochris fernijd, wylst de 13e iuwske toer yn de 19e iuw ommitsele waard. Op 3 maaie 1975 baarnde de tsjerke ôf. Sels de brânwacht fan it Ljouwerter fleanfjild (dy't earst spesjale tastimming ha moast om in brân bûten it fleanfjild te bestriden) koe net in soad mear úthelje. Dêrnei waard de tsjerke - mei grutte ynset fan it doarp - restaurearre, al kamen de banken en de âlde kachel der net wer yn. De tsjerke is yn 1980 wer yn gebrûk naam en wurdt no njonken tsjerketsjinsten fan de PKN-gemeente ek brûkt foar lytse konserten.
Yn de jierren 1980 waard in bysûndere tradysje weromhelle. De tsjerkeklokken bûten de wenstige tiden ek let by berte en ferstjerren. By in berte kinne âlders dat sels oanjaan, by ferstjerren wurde de klokken altyd let. Oan de klokken kin heard wurde oft it om in jonge of famke (by berte) of in man of frou (by ferstjerren) giet.
By in berte wurde de klokken fan 7.30-7.40 let. By in jonge beide klokken, by in famke de earste fiif minuten de lytse klok en de lêste fiif minuten beide klokken.
By ferstjerren liede de klokken fan 18.45 oant 18.55 oere. Ek hjir by de man beide klokken en by de frou earst allinnich de lytse klok en de lêste fiif minuten beide klokken.
Mienskip
thumb|260px|Sicht op Ingelum, skildere yn 2006 fan in pleatslike skilderesse dy't anonym bliuwe wol Ingelum hat sûnt 1973 in eigen doarpshûs Skerne Wibe, ferneamd nei de fetkeaper Skerne Wibe, (Wijbe Sjoerds van Grovestins). It kafee 'De nieuwe ridder van Sint Joris' waard yn it begjin fan de jierren 1970 sluten.
Ingelum docht in soad yn 'e mande mei Bitgum en Bitgummole en dy doarpen wurde dan ek gauris as trije-ienheid beskôge. De ynwenners fan de doarpen ha sûnt 1963 ek de mienskiplike doarpskrante 'Doarp en Sport'.
Tsjerke
thumb|260px|Pastorij
Skoalle
thumb|260px|Buorren
Ferienings
De Ingelumers diele it ferieningslibben foar in part mei Bitgum/Bitgummole en somtiden ek mei Marsum. ( Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de hiemside)
Befolkingsferrin
(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: Alle Cijfers.)
List fan planetoïden 40001-40100
Dit is in list fan planetoïden 40001-40100.
Ingelum
Museum It Leanbedriuw
Museum It Leanbedriuw hat in kolleksje fan sa'n tritich âlde trekkers, de âldste is fan 1928. Ek is der in ferskaat oan oar âld lânbou-ark en in pear Volvo-frachtweinen út de sechstiger en santiger jierren.
Strjitten
Buorren, Da Gronemanstrjitte, Feartswâl, Folkert Klazingastrjitte, Harnedyk, Marten Koopalstrjitte, Mieddyk, Nijlânsdyk, Sirtemawei, Tilledyk, Tsjerkeleane.
Bertus Fennema
E. (Bertus) Fennema (Liens (Grinslân), 18 oktober 1944) is in Nederlânsk politikus út namme fan it Christen-Democratisch Appèl (CDA).
Foar't er boargemaster waard, wie Fennema fan 1991 ôf deputearre fan de provinsje Grinslân. Fan 1 novimber 1999 waard er beneamd as boargemaster fan Skiermûntseach. Fjouwer jier letter, yn 2003, kearde er werom nei de fêstewâl en waard er boargemaster fan de gemeente Súdhorn, yn Grinslân. Dy funksje ferfolle er oant 2011, doe't er oansteld waard as waarnimmend boargemaster fan Haren. Yn 2012 gie er mei pinsjoen. Yn Súdhorn waard Fennema opfolge troch Bert Swart, dy't him ek al opfolge wie op Skiermûntseach.
Fennema is meiskriuwer fan it boek oer arsjitekt Willem Reitsema Tzn. en ek auteur fan it boek oer de fotograaf Jacob Molenhuis, ''Groninger Toparchitect A.Th. van Elmpt en De Marne in beweging'', in boek oer de skiednis fan it ferfier yn de Marne.
Willem Kok
Willem Kok (Stiens, 1903 – Ljouwert, 1969), bynamme 'Lytse Willem', wie learaar Gryksk oan it Grifformeard Gymnasium fan Ljouwert en direkteur fan de Fryske Akademy (1950-1965); hy gie troch sykte earder mei pinsjoen.
Pûntsjebûter
Pûntsjebûter binne stikken bûter sa't dy benammen troch lytsere boeren yn De Wâlden en de Bouhoeke levere waarden omdat se gjin bûterfet fol krije koenen.
Pûntsjebûter wie net allinnich foar de ferkeap mar ek ruilmiddel foar winkelguod. De winkelman levere se dan wer troch nei oare klanten. Kwea die de pûntsjebûter yn hannen fan opkeapers dy't de bûter út Grinslân, Drinte en De Wâlden sammelen, se oertsjernen en oerpakten yn Fryske fetten foar de eksport. Sok "ferbetterjen" fan de pûntsjebûter barde yn de 19e iuw benammen oan de Frysk-Grinslânske grins. De bûterhannel hat der minder skea troch oprûn as wolris miend wurdt.
Koopmans Koninklijke Meelfabrieken
De grûnstoffen waarden meast ymportearre en yn it binnenlân ferkocht. De NV beslaat ek moal- libbensmiddels- en feefoerfabriken. Yn 1975 hie it bedriuw 420 man personiel en in omset fan f 160 miljoen. Direkteuren wienen doe Van der Meij, Benes en Wijbrandi, mei J. Koopmans as ûnderdirekteur. Der wienen fesrkate ôfdielings: Der waard eksportearre nei de Bûnsrepublyk Dútslân, Grikelân, Grut-Brittanje Skandinaavje, Yslân. Koopmans partisipearre yn de GRrnstoffen Maatskippij foar de Keallemolke Yndustry yn Amsterdam (20%}.