cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tasmaanje
Skiednis
Yn 1800 begûnen de Frânsen oan 'e súdkust fan Austraalje om te sneupen, en út eangstme dat hja fan doel wiene en stiftsje dêr in koloanje, stjoerden de Britten doe twa skippen út Port Jackson, yn Nij-Súd-Wales wei, om op Tasmaanje in Britske oanwêzigens te fêstigjen. Under lieding fan luitenant John Bowen waard op 12 septimber 1803 in delsetting stifte oan 'e mûning fan 'e rivier de Derwent, in pear km benoarden it hjoeddeistige Hobart. De earste kolonisten wiene twa ofsieren, guon soldaten, in pear frije kolonisten, trije froulju, 21 finzenen en in opsichter. Yn 1804 waard der in stikje súdliker noch in delsetting stifte, dy't him ûntjaan soe ta Hobart. Dat is sadwaande ien fan 'e âldste stêden fan Austraalje.
Hoewol't de koloanje yn 'e njoggentjinde iuw te lijen hie ûnder ferskate ekonomyske resesjes, wie it foar it meastepart in woltierich gebiet, wêrfan't de blanke befolking stadich oanwoeks. Datselde koe net sein wurde foar de lânseigen befolking, dy't fuort nei de earste kolonisaasje slim te lijen krige ûnder besmetlike Jeropeeske sykten, dêr't se gjin ymmuniteit foar opboud hiene. Harren oantal foel yn dy snuorje werom fan 5.000-10.000 nei 2.000 minsken. Fan 1828 oant 1832 fûn op Tasmaanje fierders de Swarte Oarloch plak, in skoalfoarbyld fan genoside, wêrby't de Britske kolonisten de Tasmaniërs frijwol útrûgen oant der noch mar sa'n 250 oer wiene, dy't neitiid noch lang oan alderhanne foarmen fan diskriminaasje en sels iepentlike ferfolging oerlevere wiene. Uteinlik waarden frijwol alle oerlibbenen troch harren offisjeel troch it Britske regear oanstelde "beskermhear" (chief protector) George Augustus Robinson deportearre nei it ûnherberchsume eilân Flinders, yn 'e Bass-strjitte. In frou mei de namme Truganini (1812-1876) wurdt oer it algemien beskôge as de lêste folbloed-Tasmaanse, mar der besteane sterke oanwizings dat eins in oare frou, Fanny Cochrane Smith, dy't yn 1905 ferstoar, de lêste Tasmaanse wie. De hjoeddeiske lânseigen Tasmaniërs, dy't har Palawa's neame, binne fuortkommen út it yninoar omtrouwen fan Tasmaanske froulju en blanke manlju.
Op nijjiersdei 1901 rjochte Tasmaanje mei fiif oare Britske koloanjes de Australyske Federaasje op. Yn 1967 hie it eilân slim te lijen ûnder grutte boskbrannen, wêrby't in protte libbens en guod ferlern giene. Yn 1975 stoarte de Tasmanbrêge oer de rivier de Derwent, by Hobart, yn, doe't it frachtskip de Lake Illawarra dertsjinoan fear. Op 28 april 1996 fûnen by it saneamde Bloedbad fan Port Arthur 35 minsken de dea, wêrûnder sawol toeristen as ynwenners fan Tasmaanje, doe't in Martin Bryant it fjoer op har iepene. Der wiene ek 21 ferwûnen, en neitiid waarden yn hiele Austraalje de wetten oangeande fjoerwapenbesit oanskerpe, mar nearne safolle as yn Tasmaanje.
Bestjoer
Tasmaanje hat in twakeamerich steatsparlemint mei in Hûs fan Gearkomste (House of Assembly) of legerhûs fan 25 sitten en in Wetjaande Rie (Legislative Council) of hegerhûs fan 15 sitten. De parlemintsleden fertsjintwurdigje har eigen kiesdistrikt (constituency), dêr't se by de ferkiezings op persoanlike titel de mearderheid fan 'e stimmen helle hawwe (krekt itselde systeem as yn Grut-Brittanje). Tasmaanje wurdt regearre troch in eigen regear mei oan it haad in minister-presidint.
It steatsregear hat sizzenskip oer alle saken dy't ûnder de Australyske grûnwet net spesifyk oan it federale regear tawiisd binne, en steatsrjochtlik is it foar it federale regear tige dreech om yn Tasmaanske saken yn te gripen. Lykwols wurdt der dochs in frij grutte ynfloed útoefene op 'e gong fan saken yn 'e steat, om't it ynjen fan belestings en de ferdieling fan it ine belestingjild oer de ûnderskate steaten en territoaria in federaal foech is, en it federale regear dus de hân op 'e knip hâlde kin as it steatsregear wat dwaan soe dat der alhiel by troch wie. Yn it federale Australyske parlemint yn Canberra wurdt Tasmaanje yn 'e Senaat fertsjintwurdige troch 12 fan 76 sitten (15,8%), en yn it Hûs fan Offurdigen troch 5 fan 150 sitten (3,3%).
Ekonomy
Op in eilân kin it fansels net oars of de fiskerij moat ek wol fan belang wêze, en dat is op Tasmaanje ek sa, mei as wichtichste fangst salm, rivierkreeft en see-earen (in soarte fan ytbere reuzeseeslak). De yndustry stelt yn Tasmaanje net folle foar. Wol binne de boskbou, de tsjinstesektor en it toerisme noch wichtich. Wat dat lêste oangiet, priizget de steat himsels oan mei de slogan A world apart, not a world away ("In wrâld op himsels, mar dochs deunby"). Fan it Tasmaanske grûngebiet bestiet 45% út natoerreservaten, nasjonale parken en gebieten dy't op 'e Wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO steane.
Demografy
Neffens gegevens út 2012 hie Tasmaanje doe 512.000 ynwenners, mei in befolkingstichtens fan 7,2 minsken de km². Fan 'e befolking wennet 41,4% yn of yn 'e omkriten fan 'e haadstêd Hobart. De stêden Hobart, Glenorchy en Clarence foarmje mei-inoar de stêdekloft Grut-Hobart (212.000 ynwenners). Oare wichtige befolkingssintra binne Launceston (106.000), Devonport (26.000), Burnie (19.000) en Ulverstone (11.000). Alle oare plakken hawwe minder as tsientûzen ynwenners.
Etnisiteit
De befolking fan Tasmaanje is foar Australyske begripen ûngewoan homogeen, mei't de steat mar in hiel lyts bytsje ymmigranten kriget. Sa'n 10.000 of noch minder "stiftsjende gesinnen", út 'e njoggentjinde iuw, foarmje de foarâlden fan likernôch 65% fan alle hjoeddeistige Tasmaniërs. De mearderheid fan 'e ynwenners is fan Britsk komôf. Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2011 waard doe de grutste etnyske groep foarmje troch de Angelsaksyske Australiërs (33,9%), folge troch de Ingelsen (33,7%), Ieren (7,8%), Skotten (6,7%) en Dútsers (2,6%). De grutste net-Westerske minderheid wiene de Sinezen, mei sa'n 0,6%. Fan 'e Palawa's, de healbloedneikommelingen fan 'e oarspronklike bewenners fan Tasmaanje, wiene der yn 2011 goed 19.000, wat delkomt op 3,7% fan 'e befolking. De meast sprutsen memmetalen yn Tasmaanje wiene yn 2011: it Ingelsk (91,7%), Mandarynsk (0,4%), Dútsk (0,3%), Italjaansk (0,3%), Gryksk (0,2%) en Nederlânsk (0,2%). De Palawa's krewearje om it Palawa Kany,in rekonstruëarre foarm fan 'e taal fan harren foarâlden, libben yn te blazen.
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestie de befolking fan Tasmaanje neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2011 foar goed 60% út kristenen, wêrfan 26,0% anglikanen, 17,9% roomsen, 4,8% leden fan 'e feriene protestantske Uniting Church in Australia, en 2,4% presbyterianen en kalvinisten. Ateïsten en agnosten foarmen 28,6% fan 'e befolking.
Klimaat
Tasmaanje hat in koel seeklimaat wêrby't de fjouwer jiertiden dúdlik faninoar te ûnderskieden binne, eat dat der op it Australyske fêstelân ornaris wol oan hat. Liawenee, op it Tasmaanske Sintraal Plato, is it kâldste plak fan Austraalje, mei in trochsneed temperatuer dy't útinoar rint fan 4 °C winterdeis oant 17 °C by 't simmer. Tasmaanje is ek it wietste diel fan Austraalje, mei trochinoar tusken de 666 en 2.690 mm rein jiers. Rekôrtemperatueren yn 'e steat wiene 42,2 °C op 30 jannewaris 2009 te Scamander, en –13,0 °C op 30 juny 1983 yn Butlers Gorge, Shannon en Tarraleah.
Leonard McCoy
thumb|150px|Deforest Kelly Dr. Leonard Horatio McCoy is de earste skipsarts yn de telefyzjerige Star Trek: The Original Series. Syn bynamme is Bones en der wurdt faak nei him referearre as Bones McCoy of Dr. McCoy. De rol waard spile troch de Amerikaanske akteur DeForest Kelley.
List fan planetoïden 49101-49200
Dit is in list fan planetoïden 49101-49200.
List fan boargemasters fan Idaerderadiel
Dit is in list fan boargemasters fan de eartiidske Fryske gemeente Idaerderadiel oant dy gemeente op 1 jannewaris 1984 opgie yn de gemeente Boarnsterhim.
Dante degli Alighieri
Skiednis
Yn Dantes tiid wie it normaal te dichtsjen, proaza bestie amper. Poëzij hie lykwols in hiel oare opbou as tsjintwurdich. Ynstee fan op rym, waard der fral op metrum letten, hoewol't Dante yn de Divina commedia in yngewikkeld soarte fan rym brûkt. Al op njoggenjierrige leeftyd begûn Dante te dichtsjen.
Dante libbe yn Florâns, destiids mei 80.000 ynwenners op Parys nei de grutste stêd yn Jeropa en ien fan de wichtichste kulturele en hannelssintra. Yn 1302 waard hy, wylst er as gesant by de paus wie, út de stêd ferband troch de Swarte Welfen, syn politike tsjinstanners. Dante dy't sels by de Wite Welfen hearde, wie foarstanner fan in myldere politike koers, dêr't de tsjerklike en wrâldlike ferhâldingen oars wienen as by de Swarte Welfen. De Witen woenen in soarte fan skieding tusken tsjerke en steat en foar werropping fan de Donatio Constantini. Nei in mislearre kûp fan de Wite Welfen besleaten de Swarte Welfen om Dante en syn famylje foar twa jier te ferbannen. Dizze straf waard, omdat Dante by ferstek feroardiele wie, al gau omsetten yn libbenslange ferbanning.
Syn libben lang is Dante fereale bleaun op de net te berikken Beatrice, in troude frou, dy't hy mar twa kear yn it echt sjoen hat en dy't yn La divina commedia ek in rol ferfollet. Dantes geskrift Vita nuova út 1293 is sels folslein oan har wijd en giet oer syn suvere abstrakte leafde foar har. Nettsjinsteande syn leafde foar Beatrice wie Dante heit fan meardere bern, dêr't Pietro Aligiery de bekendste fan is. thumb|right|150px|Deademasker (yn "Palazzo Vecchio", Florâns) Nei syn ferbanning swalke Dante troch hiel Itaalje, benammen troch it rike en better ûntwikkele noarden. Itaalje bestie yn dy tiid noch út talrike keninkriken en al gau pleite Dante foar ien Itaalje. Fral de taal wie dêrby in wichtich middel foar ienheid. La divina commedia is skreaun yn de folkstaal, it Toskaansk fan rûn 1307. Dy foarleafde foar de folkstaal is de ynset fan syn traktaat De vulgari eloquentia (Oer de redenrykdom yn de folkstaal). Oere wurken binne Monarchia, oer it keningskip, Questio de aqua et terra, oer de wittenskip, Convivio (Gastmiel), oer it genot fan de filosofy, en Vita nuova, in lofdicht op Beatrice. In oar weromkommend tema yn syn wurk is de earder neamde striid tusken de Welfen en de Gibbelinen, wat late ta in grut tal politike ferwizings yn syn "Divina commedia''.
Dante ferstoar yn 1321, noch hieltyd as balling, yn Ravenna, dêr't hy begroeven leit. Lange tiid hienen de stêden Florâns en Ravenna spul oer syn oerskot, mar Dante bleau yn Ravenna.
Bûkarest
Bûkarest of Boekarest (Roemeensk: Bucureşti) is de haadstêd en it yndustriële, kommersjele en kulturele sintrum fan Roemeenje. De stêd hat in oerflak fan 226 km² en hat in likernôch 2,2 miljoen ynwenners (2006); de befolking wurdt de lêste jierren lykwols stadichoan lytser. Bûkarest leit yn it súdeasten fan it lân, oan de rivier de Dâmboviţa. De stêd waard yn it ferline gauris it Parys fan it Easten neamd; dizze bynamme wurdt lykwols nei de 'stêdfernijings' fan diktator Nicolae Ceauşescu net in soad mear brûkt.
Skiednis
Yn 1977 waard Bûkarest troffen troch in swiere ierdskodding (7,4 op de skaal fan Richter), dy't 1.500 minsken it libben benaam.
Parlemint
It Roemeenske parlemint is festige yn it saneamde Paleis fan it Folk. It gebou, it grutste fan Jeropa en twadst grutste fan de wrâld, is troch Ceauşescu sette litten as priveepaleis, mar bewenne hat er it nea. Folslein boud mei Roemeenske boumaterialen, moast in hiele stêdswyk ferpleatst wurde foar dit megaprojekt.
Sport
Guon fuotbalklups fan Bûkarest binne gjin ûnbekenden fan SC It Hearrenfean: Dinamo Bucureşti, Rapid Bucureşti en FC Steaua.
Súdwesthoek (skûtsje)
De Súdwesthoek is it skûtsje dat foar de Súdwesthoeke fan Fryslân útkomt yn de SKS, mei as thúshaven Starum.
Jacob Zwerver
Jacob Zwerver (1969) is stjoerman op in binnenfearttanker en skûtsjeskipper.
Súdwesthoek (skûtsje)
Op tiisdei 31 desimber 2002 kocht Stichting Skûtsje Súdwesthoek it skûtsje dat yn 1923 op de werf fan Barkmeijer yn Strobos boud waard. It eardere skûtsje wie te lyts en koe net mear goed meikomme yn de foarhoede. It 'nije' skûtsje hat dêrfoar jierren yn de IFKS syld ûnder de namme "Hoop op Welvaart". Yn de jierren '80 binne der meardere kampioenskippen mei helle. De lêste jierren sylde Wim van Dalen mei dit skûtsje yn de A-klasse fan de IFKS. Winterdeis leit it ferljochte skûtsje yn de haven fan Starum.
Jacob Zwerver
Zwerver wennet yn Akkrum mei syn freondinne.
Súdwesthoek (skûtsje)
thumb|left|225px|Súdwesthoek op De Feanhoop
Jacob Zwerver
Zwerver waard troch it bestjoer fan de Stichting d'Halve Maen yn desimber 2009 keazen as skipper op it Drachtster skûtsje d'Halve Maen. Earder wie er fokkenist op dat skip. Jacob Zwerver is as skûtsjeskipper de opfolger fan Jitze Mink, dy't it skûtsjesilen net langer mear kombinearje koe mei syn wurk en priveelibben.
Jacob Zwerver is anno 2010 al sa'n 27 jier warber yn de SKS, dêrfan de langste tiid by syn heit op it Lemster Skûtsje, mar ek by syn omke Tjitte Brouwer op it Langwarder Skûtsje.
Ronnie Hawkins
Ronald Cornett (Ronnie) Hawkins (Huntsville Arkansas, 10 jannewaris 1935 – Peterborough Ontario Kanada, 29 maaie 2022) wie in Amerikaanske Rock-'n-roll-artyst. Hy begûn syn karriêre yn Arkansas, Feriene Steaten, mar bruts pas echt troch doe 't er nei Ontario, Kanada ôfreizge. Hawkins hat yn totaal mear as fiifentweintich albums opnommen. Relatyf bekende nûmers binne Who Do You Love?, Hey Bo Diddley, en Susie Q, de lêste skreaun troch syn neef Dale Hawkins. Hawkins ferstoar yn 2022 yn de âldens fan 87 jier.
Provinsjale wei 353
De provinsjale wei 353 of N353 rint fan Jobbegea nei Havelte, yn gebrûk nommen yn 1993. By Aldeberkeap krúst de wei de N351. De wei trochkrúst de beboude kommen fan Noardwâlde, Wilhelminaoard en Frederiksoard.
Di-rect
Di-rect is in Nederlânske Rockband oprjochte yn 1999 yn De Haach. De band brocht yn 2001 syn debútalbum Discover út. Di-rect hat acht studio-albums en twa live-albums útbrocht.
Skiednis
Di-rect waard yn 1999 oprjochten troch de heit fan Jamie, (Dick Westland). It klikte daaliks tusken de teeners, sjonger & gitarist Tim Akkerman, gitarist Spike, bassist Bas van Wageningen en drummer Jamie Westland doe tusken de 15 en 19 jier âld. Se brochten in demo út mei fiif nûmers, wêrûnder Just the way I do. Yn 2001 kaam harren debútalbum út en Just the way I do waard útbrocht as earste single. Yn 2009 ferliet sjonger Tim Akkerman de band om him te rjochtsjen op in solo-karriêre. Syn opfolger waard socht mei behelp fan in tillefyzjeprogramma útstjoerd troch BNN. De winner fan it programma en opfolger fan Tim waard Marcel Veenendaal.
Moderne fiifkamp op de Olympyske Simmerspullen 1932
De Olympyske Simmerspullen 1932, ek wol de Xe Olympiade neamd waarden yn 1932 yn Los Angeles, Feriene Steaten hâlden.
Foarâldenferearing
Foarâldenferearing of foarâlderferearing is in foarm of ûnderdiel fan natoerreligyen en oare godstsjinsten wêrby't de ferearing fan of de kommuny mei de foarâlden sintraal stiet. It wurdt ek wol manisme neamd, nei it Latynske manes, dat "sielen fan 'e ferstoarnen" betsjut. Foarâldenferearing is nei alle gedachten ien fan 'e âldste foarmen fan religy en it komt yn frijwol alle hjoeddeiske natoerreligyen yn meardere of mindere mjitte foar. Dêrnjonken foarmet it ek in wichtich ûnderdiel fan guon oare godstsjinsten, lykas it Sineeske universalisme, it sjintoïsme fan Japan, it hindoeïsme en it boedisme.
Moderne fiifkamp op de Olympyske Simmerspullen 1932
Lokaasjes
De sporten fan de moderne fiifkamp waarden beoefene op de folgjende lokaasjes.
Foarâldenferearing
Foarâldenferearing yn 'e praktyk
Sa ferearje de Sûmbanezen, út súdlik Yndoneezje, net allinne de drekte, eigen foarâlden, mar ek de beide legindaryske stamheiten fan harren folk, Umbu Walu Sasar en Umbu Walu Mandoko. De Kam (of Dong) fan súdlik Sina ferearje, benammen yn 'e tiid om harren nijjiersfeest hinne, noch altyd in foarâlderlike heldinne dy't Sasui ("Beppe") neamd wurdt, en dy't troch de iuwen hinne fergoade is ta goadinne. En ek by de al iuwen islamityske Bûginezen, fan westlik Selebes en súdlik Borneo, en de Makassaren, fan súdwestlik Selebes, wurdt de earetsjinst fan 'e legindaryske stamheiten Batara Guru, resp. We Njili Timo, libben holden.
By folken dy't deaderituëlen ûnderhâlde, wurde de foarâlden faak noch op in mear persoanlike en yndividuële wize fereare, ornaris op it plak fan harren grêf of by de urne mei harren jiske. Yn it leauwe fan 'e Inka's fan Súd-Amearika, bygelyks, dêr't foarâldenferearing de hoekstien fan foarme, waarden de foarfaars fereare yn 'e foarm fan harren mummys. As dy lykwols net oanwêzich wiene, waard in berch of in stien yn har plak fereare. Dy saneamde huaca's symbolisearren in fallus, dy't wer de libbensoansettende stamheit represintearre.
Ynfloed op 'e maatskippij
Foarâldenferearing is in tige konservatyf aspekt fan religyen; it soarget der as gjin oare foarm fan godstsjinst foar dat de kulturele tradysjes fan in folk heechholden wurde, om't men jin oars de grime fan 'e foarâlden op 'e hals hellet. De Ankole, fan súdwestlik Oeganda, bygelyks, leauwe dat de geasten fan 'e foarâlden ornaris kwea binne en minne dieden bestraffe, mar goede dieden net leanje. Dêrom wurdt by alles wat men docht yn sa'n leauwenssysteem neitocht oer hoe't de foarâlden der foaroer steane en soms wurde se sels by de beslútnimming belutsen. Sa waarden yn it âlde Sina alle wichtige beslissings foar de hûstafels mei de nammen fan 'e foarâlden nommen.
In oare manear om 'e foarâlden by it deistich libben te belûken is troch se min ofte mear sichtber te meitsjen. De Sûlû fan Súd-Afrika, bygelyks, reservearje yn harren hutten in plak foar de geasten fan 'e foarâlden, dêr't se fan leauwe dat dy lok of ûngelok bringe kinne, al neigeraden dat men jin oan de offerfoarskriften hâldt. Krekt sa'n soarte fan sichtber meitsjen komt foar by de Ngada fan sintraal Floares, yn súdlik Yndoneezje. Dy rjochtsje nammentlik saneamde ngadhu's en bhaga's op, manlike parasoleftige, resp. froulike huteftige symboalen, dy't fysyk de oanhâldende geastlike oanwêzigens fan 'e foarâlden yn 'e doarpen oanjouwe.
De Asmat, út súdlik West-Papoea, dy't neffens harren skeppingsmyte skepen waarden troch in god dy't houten bylden fan harren fike, leauwe dat se troch sels libbensgrutte houten bylden te fykjen en dy op sintrale plakken yn harren doarpen del te setten, in bân mei har foarâlden yn stân hâlde kinne. Hjoed de dei binne de measte Asmat kristlik en steane de bylden op promininte plakken yn har tsjerken. Elts doarp beneamd dan ek op basis fan kapasiteiten in wow ipits, in houtfiker, dy't houten bylden fiket foar seremoniële doelen (mar tsjintwurdich ek hieltyd faker foar toeristen).
Foarâlden as brêge nei de goadewrâld
Faak fungearje de foarâlden ek as oansprekpunt foar de goaden, dy't te hillich of fierôf binne foar de minsken om drekt oan te sprekken. Datoangeande ferfolje se yn natoerreligyen min ofte mear deselde rol dy't de hilligen yn it roomsk-katolisisme ferfolje. Sa leauwe de Súdlike Soto fan Lesoto yn in almachtige, manlike, himelske god, mar binne yn it deistich libben de geasten fan 'e foarâlden, de balimo, folle wichtiger, om't dy fungearje as midslju tusken de minsken en de goadewrâld.
Frank Zeilstra
thumb|De Aaisikers troch Frank Zeilstra yn de tún by uit gemeentehûs fan [[Opsterlân yn Beetstersweach]] Frank Marcel (Frank) Zeilstra (Amsterdam, 24 maart 1958) is in Nederlânske byldhouwer, keunstskilder en glêzenier.
De yn Amsterdam berne Zeilstra fêstige him as byldzjend keunstner yn Frjentsjer. Neist byldhouwurk makke Zeilstra ek glês-yn-leadramen foar de Ljouwerter skeane toer de Aldehou. Dit betrof in projekt foar ien kear yn it ramt fan Simmer 2000. Hy makke ek in ljochtobject dat by dizze keunstmanifestaasje yn de simmer fan it jier 2000 boppe-op de Aldehou setten waard.
Wurken yn de iepenbiere romte (seleksje)
Wytmarsum Beetstersweach Wommels
Burstum
De buorskip bestiet út sa'n 20 huzen mei likernôch 50 ynwnners. By Grou giet Burstum oer yn de buorskip Goattum.
Yn 1315 waard Burstum neamd as Bersachon, yn 1425 as tho Birstens, yn 1450 as Byrstem en yn 1474 as Birstim. Birstiens, Berstens en Birstum kamen ek foar. De eigennamme Ber(t)sto soe dêrmei anneks wêze kinne.
Yn 1840 hie Burstum 42 ynwoners. Der waard doe ek noch praat fan de terp Bokkum mei 13 ynwenners ferparte oer twa huzen. Dy waard letter by de buorskip rekkene.
Wurdfjouwerkant
In wurdfjouwerkant is in bysûnder soarte puzzel. It besttiet út in rige wurden dy't sadanich yn in fjouwerkant wetten binnen dat de wurden horizontaal en fertikaal lêsner binne. It oantal wurden, dat lyk is oan it tal letters yn elk wurd, wurdt de "oarder" fan it fjouwerkant neamd.
Stjerferwulft
thumb|260px|14e-iuwsk stjerferwulft yn de poartetoer fan Warwick In stjerferwulft is in krúsribferwulft, werby de trijehoekige kappen fierder opdield wurde mei ribben.
Wurdfjouwerkant
Hjir is in foarbyld fan oarder fiif:
De grutste perfekte wurdfjilden, folslein besteande út wurdboekwurden, mjitte alve by alve en waarden yn it Latyn konstruearre. De grutste sokke fjilden yn it Ingelsk en Frânsk mjitte njoggen by njoggen.
Stjerferwulft
Troch njonken de diagonaalribben fanút de trije hoekpunten fan de ferwulftkappen mear ribben oan te bringen en dy earne yn de kap nei inoar ta te lieden, ûntstiet der in foarm fan in stjer. Ek de fjilden dy't dan ûnsteane kinne wer mei ribben ferdield wurde, sadat der jimmeroan kompleksere stjerren ûntsteane.
It stjerferwulft waard yn de goatyske boukeunst ûntwikkele. Healwei de 13e iuw waard de foarm al yn Ingelân tapast en dêrnei al gau yn Frankryk. Yn de lette gotyk waard it stjerferwulft it meast tapast.
Sina
Sina, folút Folksrepublyk Sina, is in lân yn East-Aazje. De haadstêd is Peking en de presidint fân de folksrepublyk is sûnt 2013 Xi Jinping. Sina is kwa ynwennertal it grutste lân op de wrâld en kwa oerflak it fjirdgrutste lân (nei Ruslân, Kanada en de Feriene Steaten). It is in sosjalistyske republyk mei in kommunistysk bewâld, de Kommunistyske Partij is de iennichste politike partij yn Sina. Der binne fjouwer-en-tweintich provinsjes, fiif autonoame regio's (û.o. Sinkiang), fjouwer gemeenten, en twa spesjale bestjoerlike ienheden mei in soad foech.
Lânskip
left|thumbnail|200px|Li-jang rivier yn Guangksy Sina is nei Ruslân it grutste lân yn Aazje en is op twa lannen nei it grutste lân fan 'e wrâld.
It lânskip is tige diversk mei wâlden, steppegebieten en woastinen (de Goby en Taklamakan) yn it skrokke noarden by Mongoalje en Russysk Sibearje, en subtropyske wâlden by de grinzen mei it wiete Fjetnam, Laos en Myanmar.
Fan de fruchtbere leechflakten yn it easten rint it lân op ta de Himalaya yn it súdwesten. Heechflakten en berchtmen fan boppe de 1000 meter nimme in tredde part fan it lânoerflak yn. De grutste berchtmen binne dy fan de Himalaya, Pamyr en it Heechlân fan Tibet. De trochsneed hichte fan it Heechlân fan Tibet is 4500 meter boppe seenivo. Yn it noarden leit de Gobywoastyn.
De kust by de Giele See is flak, hjir mûnje de twa wichtige rivieren Jangtse en Giele Rivier yn út. It easten is ek it tichtstbefolke gebiet fan hiel Sina. De súdkust is bercheftich en telt in protte eilannen. Nei it binnenlân ta is it súdeasten mear heuveleftich en trochstrings leit it op 500 meter boppe seenivo. De langste rivier yn Sina, de Jangtse, is 6300 km.
Skiednis
It boedisme hie Sina yn de twadde helte fan de 1e iuw berikt, mar fûn pas gruttere útwreiding yn de iuwen fan politike ferdieldheid.
Yn 907 foel Sina wer yn lytse steatsjes útein oant it yn 975 wer feriene waard troch de earste keizer fan de Soeng-dynasty. Yn 1276 waard hiel Sina oerweldige troch in folk fan nomaden, de Mongoalen dy't Sina feriene en de Juan-dynasty festige. Under har bewâld besocht de Italjaanske ûntdekkingsreizger Marko Polo Sina. Yn 1368 waard de Ming-dynasty stiften. Tusken 1405 en 1433 fear Admiraal Zheng He sânris nei lannen om de Yndyske Oseaan, wêrfan trije kear nei de eastkust fan Afrika, mear as 100 jier foardat de Jeropeanen útein setten mei de kolonisaasje fan it kontinint.
Krekt doe't der út Jeropa wei mear omtinken kaam foar Aziatyske kultueren, stûke de kultuergroei yn Sina. Jeropa waard konkurrint fan Aazje op it mêd fan wittenskip en technology. Lang om let moast Sina romte jaan oan it ymperialistyske Jeropa.
Mei de ein fan de Twadde Wrâldkriich wie der noch gjin frede yn Sina. De kommunisten fochten tsjin de Kwomintang yn de Sineeske Boargerkriich dy't de kommunisten yn 1949 wûnen. Sûnttiids is Sina in kommunistysk lân mei Mao Tse-toeng as lieder fan de Kommunistyske Partij fan Sina.
Mao krige help fan de Sowjetuny foar de ûntjouwing fan grutte yndustry yn Sina. Net inkeld op ekonomysk mar ek op it militêre mêd woe Mao sjen litte dat Sina in grutmacht wie: wilens de Koreaanske Kriich reagen Sineeske militêren de NAFO út Noard-Korea, Tibet waard yn 1950 beset, dat sûnt 1918 ûnôfhinklik wie fan Sina.
Befolking
Yn Sina wenje de measte minsken fan de wrâld. Oan it begjin fan de 20e iuw beskikte Sina oer in befolking fan goed 400 miljoen ynwenners, yn 2005 wienen dat 1.315.844.000 en dat is ûngefear in fiifde part fan de wrâldbefolking.
De befolking fan de Folksrepublyk Sina bestiet foar goed 92% út Han-Sinezen, neamd nei de Han-dynasty. De net-Han groepen fertsjintwurdigje mar om-ende-by 8% fan de befolking, mar de binnenlânske gebieten dêr't sy yn wenje foarmje mear as de helte fan it totale gebiet fan it lân.
Troch de Sineeske oerheid wurde 56 offisjele etnyske kloften ûnderskieden, elk mei in eigen kultuer en libbenswize.
De grutste net-Han minderheden binne:
Ekonomy
Oan 'e ein fan de tachtiger jierren fan de 20e iuw hearde Sina by de hurdst groeiende ekonomyen op de wrâld. Sûnt de iepening fan de Sineeske merk is de hannel mei it bûtenlân yn rap tempo omheechgien. De bêste bougrûn fan Sina is yn it easten fan it lân te finen, benammen by de grutte rivieren. Sina eksportearret katoen, sojabeanen, riis, tee, pinda's, gierst en weet. Yn it westen fan Sina wurkje mear greidboeren as bouboeren. Teakhout is in belangryk eksportprodukt fan de Sineeske houtyndustry. Sina hat in soad koal. Dêrneist hat it lân izererts, ierdoalje, bauksyt, mangaan en grutte foarrieden wolfraam en molybdeen. De wichtichste yndustryen binne de izer en staalyndustry, masinebou, keunstdong produksje, tekstyl en ierdoaljeyndustry. Yn Hongkong en Sjanhai binne de grutste ynternasjonale havens. Ynternasjonale fleanfjilden binne der yn Shanghai, Canton, Hongkong en Peking. It BYP per persoan is $5.400 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 11,3% lânbou, 48,6% yndustry en 40,1% tsjinsten.
Middelstum
Middelstum (Grinslannersk: Milnsum) is in doarp yn de gemeente Iemsdelta yn de provinsje Grinslân. De radiale wierdestruktuer fan it doarp is goed bewarre bleaun en it sintrum is oanwiisd as beskerme doarpsgesicht.
Sina
Bestjoerlike yndieling
Sina hat 23 provinsjes, 5 autonoame gebieten, 4 stedsprovinsjes en 2 spesjale bestjoerlike regio's. It regear fan Sina sjocht Taiwan as syn 23ste provinsje, mar dat is stridich. De twa bestjoerlike regio's binne fierhinne autonoam. Der binne 56 erkende nasjonaliteiten yn de Folksrepublyk Sina.
Middelstum
Bestjoer
Fan 1795 oant 1990 wie Middelstum in selstannige gemeente. Njonken Middelstum hearden dêr ek de doarpen en buorskippen Anderwereld, Engeweer, Fraamklap, Huizinge, Oosterburen, De Palen, Rodeschool en Toornwerd by. In pear hûzen fan it doarp Kantens foelen ek noch ûnder de gemeente Middelstum. By de weryndieling fan 1990 binne dy by de doe foarme gemeente Eemsmond yndield. Eemsmond fusearre op 1 jannewaris 2019 mei de gemeenten De Marne, Bedum en Winsum ta de gemeente It Hegelân.
Sina
Bestjoerlike yndieling
thumbnail|right|300px|Bestjoerlike yndieling fan de Folksrepublyk Sina
Middelstum
Wapen
It wapen fan Middelstum bestiet út in sulveren skyld mei in blauwe ridder, de hillige Hippolytus, patroanhillige fan Middelstum. Boppe it skyld is in gouden kroan mei trije blêden.
Skiednis
Middelstum is in âld wierdedoarp dat foar it earst yn de 9e iuw neamd waard doe't in Ditmar lân yn it doarp Mitilistenheim yn Hunsingo weijoech oan de abdij fan Fulda. Yn 945 waard it plak Midisheim neamd, om 1000 hinne Midlisthem', yn 1300 Midlestum, yn 1372 Myddelstumen yn 1388 lang om let Middelstum. By it doarp stiene in hiel skoft de boargen Asingaboarch en Mentheda, dy't alle twa yn de 18e iuw (resp. yn 1744 en 1738) ôfbrutsen waarden. Fan de Asingaboarch bleau it poartegebou stean. Noardlik fan it doarp is de ferdigeningstoer fan de boarch Ewsum (ôfbrutsen yn 1863) noch oanwêzich. De famylje Fan Ewsum bewenne letter de boarch Nienoard by De Like.
Tsjin it ein fan de 19e iuw waard it spoar Grins-Delfsyl oanlein. Middelstum krige oan it spoar in eigen halte. Dat stasjon is yn 1953 sletten.
Op 8 augustus 2006 waard it doarp troch de ierdgaswinning troffen troch in ierdskodding, dy't in krêft fan 3.5 op de Skaal fan Richter hie. Oant doe wie it de swierste ierdskodding fan de noardlike provinsjes.
It besjen wurdich
Yn 1445 waard yn opdracht fan de rike haadling Onno fan Ewsum de letgoatyske Sint-Hippotytustsjerke boud. Yn 1863 waard in twadde tsjerke boud yn Middelstum, de noch jimmeroan oanwêzige fermanje. Yn 1869-1870 lieten ek de grifformearden yn it doarp in monumintale tsjerke bouwe. De moderne grifformeard-frijmakke tsjerke fan Middelstum besit in oargel fan Petrus van Oeckelen.
Yn it doarp is in lyts museum, de bakkerij Mendels, dy't foar in grut part 17e iuwsk is. Fierder is der it Kriichsmuseum Middelstum. In oar 17e-iuwsk gebou is de herberch De Valk. Oan de noardkant fan Middelstum rjochting Toornwerd stiet de nôt- en pelmûne De Hoop út 1855.
Dreamweaver's Dilemma (novelle)
Dreamweaver's Dilemma is in science fiction-novelle fan 'e hân fan 'e súksesfolle en mannichfâld bekroande Amerikaanske skriuwster Lois McMaster Bujold. De titel kin oerset wurde as "It Dilemma fan 'e Dreameweefster". De novelle, dy't skreaun yn it personele perspektyf, makket diel út fan The Vorkosigan Saga, Bujold har populêrste romansearje, mar kin sûnder beswier los fan 'e oare dielen lêzen wurde. Dreamweaver's Dilemma waard foar it earst útjûn yn 1996, as ûnderdiel fan 'e ferhalebondel dy't ek Dreamweaver's Dilemma hiet. De novelle waard yn 2012 fannijs publisearre yn Proto Zoa, in ferhalebondel yn 'e foarm fan in e-boek.
Eftergrûn
Dreamweaver's Dilemma is in novelle dy't Bujold yn 1982 by wize fan oefening skreau, foarôfgeande oan wat se sels as har serieuze skriuwkarriêre beskôget. It stiet de skriuwster noch skoan by dat it op Thanksgiving Day 1982 wie, by in besyk oan har âldelju, dat se by wize fan it útprebearjen fan in nij stik 'boartersguod' in pear alineä's typte op har heite nije typmasine. Dat wiene de earste (sij it letter fuortredigearre) wurden fan Dreamweaver's Dilemma.
As eftergrûn foar dizze novelle brûkte Bujold it lânskip fan East-Afrika mei de byhearrende ekology, dêr't se mei bekend rekke wie ûnder in stúdzjereis dy't se dêrhinne makke hie yn 'e tiid dat se noch biology studearre oan 'e Steatuniversiteit fan Ohio te Columbus. Se kaam fan dy reis thús mei mear as achthûndert dia's fan ynsekten dêr't se letter nea wer wat mei dien hat, oant se Dreamweaver's Dilemma skreau. Dat hat skriuwen neffens Bujold foar op oare profesjes: "sels jins falen kin men gewoan fan sizze dat it noch ûnbewurke materiaal is."
Lev Tolstoi (plak)
Lev Tolstoi (Russysk: Лев Толстой) is in plak yn it noardlik part fan de Oblast Lipetsk yn Ruslân. It is it bestjoerssintrum fan it Lev-Tolstovski-rajon.
Dreamweaver's Dilemma (novelle)
Eftergrûn
Dreamweaver's Dilemma is it iennichste ferhaal út it Vorkosiversum (it hielal fan The Vorkosigan Saga) dat net op 'e nij útjûn is yn 'e jierren 2000, doe't útjouwerij Baen Books omnibusferzjes fan dy searje op 'e merk brocht. No stiet it ek bot op himsels. De bân dy't it mei de rest fan The Vorkosigan Saga hat, is dat Bêta Koloanje, de thúsplaneet fan Miles Vorkosigan syn mem, deryn neamd wurdt, en teffens immen mei de namme Naismith (de famkesnamme fan Miles syn mem), dy't nei alle gedachten in fiere foarâlder fan Miles wêze moat.
Lev Tolstoi (plak)
It plak waard stichte yn 1890 as Astapovo (Аста́пово)-spoarstasjon op de krúsing fan de Kozlov-Volovo en Moskou-Jelets linen. Lev Tolstoj, de ferneamde Russyske romanskriuwer, waard siik op it Astapovo-stasjon en stoar dêr yn 1910. Yn 1918 (1920 neffens oare boarnen) waard it stasjon omneamd ta Lev Tolstoi.
left|225px|thumb|It Tolstoi-museum
Dreamweaver's Dilemma (novelle)
Ynhâld
Dreamweaver's Dilemma spilet op in takomstige Ierde, likernôch sân- oant achthûndert jier foar de berte fan Miles Vorkosigan, as de minsklike kolonisaasje fan 'e romte noch grutdiels begjinne moat en de manipulaasje fan it minsklik genoom noch fierhinne yn 'e berneskuon stiet. It is in thriller mei as haadpersoan de keunstneresse Anias Ruey, dy't tsjin betelling dreamen wevet foar oaren. Hja komt yn 'e swierrichheden as se fan 'e glûpske abbekaat Rudolph Kinsey in lukratyf salaris akseptearret om in gewelddiedich senario te dreamweevjen.
Lang wit Anias de ymplikaasjes fan wat eins in nachtmerje is, fan har ôf te setten en har te konsintrearjen op it wurk dat har jildneed ferlichtsje moat. Se lûkt har werom op it lângoed fan har freon Chalmys DuBauer, in pinsjonearre âld-kaptein fan romteskippen, dêr't se har foar alle ôfliedings ôfslute kin. Sa wevet se yn fjirtjin dagen tiid in dream dy't in masterwurk wêze soe as de ynhâld net sa horroreftich wie. Hoewol't Kinsey har út en tenei op it hert drukt hat dat se mei nimmen oer de opdracht prate mei, luchtet Anias har hert oan Chalmys, dy't it mei har iens is dat it in aparte saak is.
Op 'e weromreis nei har wenplak Rio de Janeiro rekket Anias har bagaazje wei. Nei't se lange tiid de lju op 'e lofthaven fan Rio op 'e hûd sitten hat, komme de koffers foar 't ljocht yn in stil hoekje fan 'e oankomsthal. As se thúskomt, kin se har dreamsynthesizer nearne fine. Dat is it rottekrûddjoere apparaat dat se brûkt om dreamen te weevjen yn ferbining mei de ymplantaten yn har harsens. Nei't Kinsey by har thús west hat om it produkt ôf te heljen, dûkt de synthesizer op ûnder har bankstel. Anias, dy't gauris wat kwyt is, tinkt dêr eins neat fan, mar fanwegen Chalmys syn rie om op har tellen te passen, beslút se it apparaat mei de bylevere testkit proefdraaie te litten ear't se it op har harsens oanslút. As sawol synthesizer as testkit troch slimme koartsluting folslein trochbrâne, begjint Anias te fermoedzjen dat der opset yn 't spul is en dat Kinsey har út 'e wei romje wol.
Se keart werom nei Ohio, dêr't se mei Chalmys in plan makket om Kinsey yn 'e fâle te lokjen troch harsels as lokies te brûken. As der berjochten yn 'e media ferskine dat de ferneamde dreamweveresse Anias Ruey har tydlik yn Ohio op it lângoed fan in freon weromlutsen hat, dûkt yndie Kinsey yn Ohio op. Chalmys wit de man sa ûnder druk te setten dat er alle bekent. Syn wiere namme is Carlos Diaz, en hy is yndie in abbekaat, dy't yn 'e earm nommen is troch in dr. Bianca, in ryk yndustrieel, om by Anias in dream nei it fêststelde senario te bestellen. It salaris dat Bianca dêrfoar oan Anias betelje woe, wie lykwols tefolle ferlieding foar Diaz, dy't op eigen manneboet de betelling omsette yn in sjek dy't op fertoaning by de bank ine wurde koe. Syn plan wie om Anias om te bringen ear't sy dat dwaan koe, de sjek te bemachtigjen en dy dan sels te ynjen. Diaz wurdt nei syn bekentenis oan 'e autoriteiten oerdroegen.
Hoewol't dr. Bianca dus neat te krijen hie mei it besykjen om Anias út 'e wei te romjen, is Anias der sa njonkelytsen fan oertsjûge rekke dat er wat aakliks mei de dream fan doel is. As sy en Chalmys harren ferdjipje yn wat der oer Bianca bekend is, docht bliken dat de man mar fan ienfâldich komôf is en syn foaroansteande posysje wûn hat troch mei de dochter fan syn baas te trouwen. Anias fermoedet dat Bianca syn frou ta selsmoard driuwe wol troch har, sûnder dat sy it sels trochhat, nacht nei nacht de dream fan Anias dreame te litten. By har dea soe hy al har besit ervje, de sizzenskip oer har bedriuw ynbegrepen. De plysje fan Rio kin harren yn dizze saak net helpe, om't der gjin wetten binne tsjin "moard troch it opkringen fan in dream", mar resjersjeur Mendez stimt der wol yn ta om tegearre mei Anias op besite te gean by Bianca. As se dat dogge, jout Anias oan dr. Bianca it jild werom en freget him om yn ruil dêrfoar har dream werom te jaan. Bianca akselet tsjin, mar troch Mendez syn talint om der yntimidearjend út te sjen sûnder wat te sizzen, wol er úteinlik wol omlyk en kriget Anias har kreaasje werom, dy't se by thúskomst prompt ferneatiget.
Eric Schneider
Eric Schneider (Batavia, 30 augustus 1934 - Clamecy Frankryk, 23 maaie 2022) wie in Nederlânsk akteur en toanielskriuwer. Hy wie de broer fan de diplomaat Carel Jan Schneider, dy't as skriuwer bekend waard ûnder it pseudonym F. Springer.
Karriêre
Syn legere skoaltiid brocht Eric Schneider troch yn in Japansk ynterneringskamp. Yn 1947 kaam er nei Nederlân dêr't er, nei in jier yntinsyf thúsûnderwiis troch syn heit, de HBS trochrûn. Yn 1956 waard er oannommen op de Toanielakademy Maastricht, dêr't er yn 1960 eineksamen die. Schneider debutearre yn 1960 op it toaniel. Hy spile dêrnei mear as hûndert, foar it meastepart, haadrollen by gâns toaniel selskippen. Schneider spile yn 1965 de haadrol yn de Nederlânske spylfilm 10.32. Dêrnei spile er noch yn tal fan telefyzje - en filmproduksjes. Yn 2010 wie er te sjen as de âlde Prins Bernhard yn de telefyzjesearje Bernhard, schavuit van Oranje. Yn 2012 fertolke Schneider wer de rol fan de âlde Prins Bernhard yn de telefyzjesearje Beatrix, Oranje onder vuur.
Kante kilometer
Ien kante kilometer is 100 hektare, 10.000 are of 1.000.000 kante meter. Dat komt oerien mei likernôch 200 fuotbalfjilden.
Mao Tse-toeng
Mao Tse-toeng (Shaoshan, 26 desimber 1893 – Peking, 9 septimber 1976) wie in Sineesk steatsman.
Eric Schneider
Karriêre
Schneider wie ek aktyf as regisseur. Dêrneist lei er fan 1994 ôf syn toanieloantinkens fêst yn tekeningen. Schneider skreau in tal toanielstikken. Inkelde titels binne: Tweelicht, Rinkelrooien, De stilte aan de andere kant van de weg, Theodoor, een total loss en Nocturne, in bittere komeedzje. Yn augustus 2013 ferskynde syn earste roman mei de titel Een tropyske herinnering bij Uitgeverij Cossee. Yn 2020 ferskynde it boek Een relaas van vriendschap en liefde.
Kante kilometer
Quadratmeter
Mao Tse-toeng
Yn 1921 naam Mao diel oan de oprjochtingsgearkomste fan de Sineeske Kommunistysk Party (SKP) yn Shanghai. Hy wie ien fan de pleitbesoargers fan in Feriene Front-polityk mei Soen Jat-sen Kwo-min-tang (KMT) tsjin de oarlochslieders yn it noarden fan Sina dat begjin 1924 ta stân kaam. Mao waard ien fan kommunistyske leden fan it Sintrale Utfierings Komitee fan de KMT. Nei de steatsgreep fan Tjiang K'ai-sjek luts Mao him mei sa'n 1.000 meistanners werom yn Tjiangsy. Yn 1934 waard de posysje fan de kommunisten hjir sa min, dat besletten waard om út te brekken. Yn de 'Lange Mars' dy't doe útein sette oermastere Mao foarfêst de macht yn de party. Fan dy tiid ôf fine de ideeën fan Mao oer de revolúsje ûnder de boerebefolking yngong.
Eric Schneider
Karriêre
Schneider ferstoar yn 2022 yn de âldens fan 87 jier, oan de gefolgen fan in fal.
Mao Tse-toeng
Nei de ein fan de Twadde Wrâldkriich mislearre de ûnderhannelingen fan de kommunisten mei de Nasjonalistyske regearing en al gau wie in boargeroarloch feit. De Kommunisten behelje de oerwinning en op 1 oktober 1949 waard yn Peking de Sineeske Folksrepublyk útroppen, dêr't Mao 'foarsitter', dat wol sizzen steatshaad fan waard.
Yn de jierren fyftich en sechstich hâlde Mao in oantal grutte polityk-ideologyske kampanjes en waarden yngripende wizingen trochfierd om de Sineeske maatskippij en it tinken fan de Sinezen te transformearen (Grutte Sprong Foarwerts, permaninte revolúsje, reade boekje en kulturele revolúsje).
Hoewol't heechbejierre bleau Mao oant syn dea de ûnbesliste leider fan Sina.
Franz Lehár
Franz Lehár (Komárom (Komárno), 30 april 1870 - Bad Ischl, 24 oktober 1948) wie in Eastenryk-Hongaarske komponist en dirigint, fral ferneamd troch syn operettes.
Lehár hat him suver allinne oan de operette wijd. Fan syn likernôch 30 operettes yn de Weenske tradysje binne Die lustige Witwe (1905), Der Graf von Luxemburg (1909) en Das Land des Lächelns it meast ferneamd.
Tonferwulft
thumb|260px|Tonferwulft thumb|260px|Tonferwulft fan in romeinsk rioel yn Keulen In tonferwulft is in ferwulft dat oer de hiele lingte deselde foarm hat en somtiden ek wol tunnelferwulft neamd wurdt.
It tonferwulft is in âlde foarm om in ynterieur te beskermjen foar ynfloeden fan bûten. Foar safier bekend waard it tonferwulft foar it earst yn it âlde Egypte tapast en de Romeinen brûkten de technyk om rioelen oan te lizzen. It tonferwulft is ien fan de meast ienfâldige boufoarmen fan ferwulften en waard yn Europa fral tapast sûnt de romaanske arsjitektuer opgong makke.
In stiennen tonferwulft is in swiere belesting foar de muorre. De muorren moasten dêrom dik wêze en grutte iepeningen foar finsters wiene net mooglik. Yn de ûntwikkeling fan de boukeunst waard der socht om de belestling te ferminderjen. Pylders holpen bygelyks om de druk fan it ferwulft op de muorren te ferminderjen. Ek gurdlebôgen droegen by om it ferwulft op syn plak te hâlden.
De kâns op skuorren yn 'e muorren en fersakking wie mei in stiennen tonferwulft grut en al hielendal yn lannen mei in sompige ûndergrûn lykas Nederlân. Faak waard der dan ek foar houten ferwulften keazen, namste mear nei't der socht waard nei mooglikheden om gruttere finsters yn de muorren oan te bringen en der oare boustilen ûntstiene.
De gewoane foarm fan in tonferwulft is heal buisfoarmich, mar der binne ek farianten, werby in spitsbôge, in paraboalbôge, in koerbôge of in ellipsbôge de healrûne foarm fan it tonferwulft ferfangt. As twa tonferwulften inoar elk mei in oare as snije, ûnstiet der in krúsferwulft.
Johannes de Jong
Libben en wurk
Hy krige syn prysteroplieding oan de seminaarjes fan Culemborg en Rijsenburg. Hy waard yn 1908 ta pryster wijd en studearre dêrnei yn Rome dêr't hy promovearre yn de wiisbegearte (1910) en yn de godgeleardheid (1911).
Fan 1911 oant 1914 wie hy earst kapelaan yn Amersfoort en dêrnei konrektor fan de Susters fan Us Leaffrou fan dy stêd. Yn 1914 waard hy heechlearaar tsjerkeskiednis oan it seminaarje Rijsenburg. Yn 1935 waard hy ko-adjutor fan de aartsbiskop fan it aartsbisdom Utert, mgr. Joannes Jansen. Yn 1936 waard hy beneamd ta aartsbiskop fan it aartsbisdom Utert wêrmei't hy tagelyk metropolyt waard fan de Nederlânske tsjerkeprovinsje. Yn de Twadde Wrâldoarloch joech De Jong tegearre mei dûmny K. Gravemeijer, lieding oan it tsjerklik ferset tsjin de Dútske besetter. Sa feardige De Jong in troch Titus Brandsma ûntwurpen ferbod út oer it opnimmen fan NSB-advertinsjes yn de roomsk-katolike deiblêden. Op 21 febrewaris 1943 waard in biskoplike brief yn de tsjerken foarlêzen, dêr't it episkopaat de Dútske misdieden sterk yn feroardiele waard. In biskoplik mandemint fan 16 maaie 1943 gie sterk yn tsjin de fuortfiering en it twongen oan it wurk setten fan Nederlanners yn it bûtenlân.
Nei de oarloch waard hy yn febrewaris 1946 troch paus Pius XII ta kardinaal beneamd. Hy krige as titeltsjerke de basilyk fan San Clemente tawiisd. Keninginne Wilhelmina beneamde him ta Ridder Grutkrús yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw.
Yn de perioade dat De Jong heechlearaar wie kaam syn standertwurk Hânboek fan de Tsjerkeskiednis ta stân, dêr't de beide dielen fan tusken 1929 en 1931 ferskynden. It waard in ferplicht stúdzjeboek op de prysteropliedingen yn Nederlân en yn it Nederlânske taalgebiet fan Belgje. Yn 1951 moast hy him troch syn swakke sûnens weromlûke út it bestjoer fan it aartsbisdom. Ta syn ko-adjutor waard Bernardus Alfrink beneamd. De Jong luts him werom yn Amersfoart dêr't hy yn 1955 ferstoar. Alfrink folge him op as aartsbiskop.
Yn 2022 krige De Jong de Yad Vashem-ûnderskieding Rjochtfeardige ûnder de Folken fanwege syn ferset tsjin de joadeferfolging yn de Twadde Wrâldoarloch.
Skermjen
thumb|300px|Skermjen as olympyske sport Skermjen is in wapensport dêr't by fjochte wurdt mei it floret, de degen of de sabel.
It skermjen yn de hjoeddeiske foarm is ûntwikkele fan 1896 ôf, doe't de sport part fan de Olympyske Spullen waard. It die doe lykwols bliken dat der grutte nasjonale ferskillen wienen, wat mei de oanlieding wie foar it stiftsjen fan de Ynternasjonale Skermfederaasje (FIE: Fédération Internationale d'Escrime).
De sport is yndield yn trije dissiplines: floret, degen en sabel. De wapens binne ferskillend fan mjitte en foarm, en de dissiplines ferskille yn de details fan hokfoar parten fan it lichem rekke wurde meie en hoe de oanfal oernommen wurde kin.
Stêd
In stêd is in foarm fan bewenning dêr't in grut tal fan huzen ticht byelkoar stiet en in grut tal fan mienskiplike foarsjennings beskikber is foar de eigen ynwenners en foar de ynwenners fan plakken yn de omkriten.
Yn de midsiuwen wie it skaaimerk fan in stêd de stêdsrjochten, it rjocht op in eigen bestjoer, in eigen wetjouwing en in eigen rjochtspraak. De measte stêden krigen dy rjochten, as ien stêdsrjocht of by ienen, fan in hear oer it gebiet. Foar Nederlân wie dy hear de Kening fan it Dútske Ryk, mar dy hie dat rjocht ek oan oaren jûn.
Stêden koenen lykwols ek oarrewei stêdsrjochten krije. Fan plakken dy't út in eardere stêd groeid wienen, lykas fral yn Súd-Europa eardere Romeinske stêden, waard oannaam dat dy hieltiid noch stêd wienen en stêdsrjocht hienen. En ek wie it mooglik dat in stêd ûntstie om't it lân deromhinne in plak as stêd beskôge. Dit is bygelyks yn Fryslân bard, dêr't de ynfloed fan de kening net grut wie. Stêden hienen faak in stêdsgrêft, stêdswâlen en stêdspoarten. Yn 1851 waard yn Nederlân it ferskil tusken stêden en oare ienheden yn de tredde laach fan bestjoer weimakke troch de Gemeentewet.
Oan de ein fan de 19e iuw begûnen, njonken de stêd sels, ek de plakken yn de omkriten fan de stêd te groeien, en skaaimerken fan stêdsbebouwing oan te nimmen, wylst se foar de foarsjennings rjochte bleaunen op de stêd. Somtiden waarden dy part fan de stêd sels, somtiden waarden dy ta foarstêden. In foarstêd dy't meast eigen wurkgelegenheid en eigen foarsjennings hat en hast allinnich foar kulturele foarsjennings op de oarspronklike stêd rjochte is, hjit in satellytstêd, wylst in foarstêd dy't hast allinnich mar troch op-en-del-reizgers bewenne wurdt in sliepstêd is.
Foar grutte stêden is yn de 20e iuw it gehiel fan stêd en foarstêden sa grut wurden dat it sintrum de ferkearsdruk net mear oan kin. Hjirtroch ferskoot de yndustry nei de bûtenkant fan de stêd. Ek de hannel ferskoot nei bûten, wylst yn de binnenstêd de klam op tjinstferliening en kultuer komt.
Henk Borger
Borger is hikke en tein yn De Plasse, mar gie op De Tynje nei skoalle. Hy learde foar skoalmaster en wurke as ûnderwizer op De Gordyk, yn Havelte en Gythoarn. Underwyls helle er akten foar Ingelsk, Dútsk en biology. Sa'n tritich jier hat er learaar west op de mulo, letter de mavo fan Grou.
List fan planetoïden 11001-11100
Dit is in list fan planetoïden 11001-11100.
Ric Parnell
Ric Parnell (Hammersmith, 13 augustus 1951 - Missoula Montana Feriene Steaten, 1 maaie 2022) wie in Ingelsk drummer. Hy waard bekend as drummer fan Atomic Rooster. Mar Parnell is it bêst bekend fanwegen syn rol as de drummer Mick Shrimpton yn de cultfilm This Is Spinal Tap.
Nei't Atomic Rooster ta in ein kaam wie, foege Parnell him by de Italjaanske band Tritons, nei Tritons wie Par-mei-oprjochter fan de Italiaanske prog-rockband Ibis. Parnell wie de drummer en mei-tekstskriuwer fan harren album út 1974, Sun Supreme. Parnell ferliet de band foardat it twadde album útkaam.