cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kees Brusse
Radio en telefyzje
Ek op tillefyzje wie Brusse geregeldwei te sjen. Hy makke produksjes lykas Pension Hommeles (de earste Nederlânske telefyzjerige), Maigret (mei Brusse yn de rol fan kommissaris Maigret), Tussen wal en schip, Man van alledag en Mensen zoals jij en ik. Lette die er mei oan de spulprogrammas, bygelyks Wie van de Drie as panellid njonken Albert Mol, Martine Bijl en Sonja Barend.
Erkenning
Brusse krige yn 1982 de Gouden Televizier Ring foar Mensen zoals jij en ik en waard 1987 beneamd ta ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Transavia
Transavia (offisjeel: Transavia Airlines C.V.) is in Nederlânske loftfeartmaatskippij dy't yn 1965 oprjochte waard. It bedriuw makket diel út fan de Air France-KLM-groep en is nei de KLM de grutste maatskippij fan Nederlân. De wichtichste thúshaven fan Transavia is Skiphol, mar ek op de lofthavens fan Rotterdam en Eindhoven binne fleantugen stasjonearre. Fierders wurde fan Eelde ôf ferskate fleanferbinings ûnderholden. De bestimmings fan Transavia lizze yn Jeropa, Afrika en Aazje.
Yn Frankryk hat Transavia in sustermaatskippij: Transavia France.
Float
De float fan Transavia bestiet sûnt jannewaris 2019 út 42 fleanmasines fan it type Boeing 737: Yn juny 2018 liet topman Mattijs ten Brink witte dat Transavia yn 2021 graach mei de nije Boeing 737 MAX fleane wol. Dy moatte de âldere tastellen yn de float dan ferfange.
Yn it ferline fleach de maatskippij mei de Douglas DC-6, de Caravelle, de Boeing 707-320, de Boeing 737-200 en -300, de Boeing 757-200 en de Airbus A300-B4.
Bad Religion
Bad Religion is in Amerikaanske punkband yn 1980 oprjochte yn it Los Angeles. De band brocht yn 1983 syn debútalbum ''How Could Hell Be Any Worse? '' út. Gitarist Brett Gurewitz rjochte sels it platelabel Epitaph op om guon Bad Religion-platen út te bringen. Dit label is útgroeid ta ien fan 'e bekendste punklabels. Tusken 1994 en 2000 kamen lykwols ek inkelde albums fan Bad Religion út by Atlantic en Epic, wêrnei 't se yn 2000 wer de oerstap nei it Epitaph makke. Bad Religion hat santjin studio-albums en twa live-albums útbrocht.
Johan Mulder
Johan Marinus Anthonius Mulder (Boalsert, 13 juny 1920 – Lochem, 26 juny 1990) wie in Nederlânske politikus út namme fan de KVP en letter het CDA.
Doe't er 17 jier wie naam er de lieding fan de waskerij Florence yn Boalsert fan syn heit oer om't dy siik wie. Hy soe direkteur fan dat bedriuw bliuwe oant 1966. Dêrneist wie er fan 1950 ôf gemeenteriedslid yn Boalsert en letter hat er dêr ek wethâlder west. Mids 1966 waard Mulder boargemaster fan dy gemeente wat er bliuwe soe oant syn betiid pensjoen yn 1984. Fierder hat er noch lid west fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân.
Yn 1990 stoar er yn de âldens fan 70 jier. Syn soan Joop Mulder (1953 - 2021) wie de oprjochter fan it Oerol Festival.
Fomoaren
De Fomoaren (fia it Ingelske Fomors of Fomorians fan it Aldierske Fomóiri of Fomóire, inkeltal: Fomóir; modern Iersk: Fomhóraigh of Fomhóire, inkeltal: Fomhórach) binne in ras fan mytyske wêzens út 'e Ierske mytology. Se wurde ornaris ôfskildere as meunsterlike wêzens dy't fijannich foar minsken oer steane en dy ûnder de grûn of ûnder de see libje. Yn lettere teltsjes út 'e Ierske folkloare waarden se mear ôfbylde as reuzen en minskeftige wêzens dy't fan oer see oanfallen op 'e kusten fan Ierlân útfierden.
De Fomoaren wurde tradisjoneel sjoen as fijannen fan 'e Lebor Gábala Érenn, de ierste (minsklike) kolonisten fan Ierlân, en as rivalen fan 'e Tuatha Dé Danann, it oare grutte boppenatuerlike ras fan wêzens út 'e Ierske mytology. De ûnderlinge relaasje tusken de Fomoaren en de Tuatha Dé Danann is lykwols kompleks, en guon leden fan beide groepen trouwe mei-inoar yn 'e myten en krije bern. Dêrom, en om't de Tuatha Dé Danann ornaris as de Ierske foarm fan goaden beskôge wurde, kinne de Fomoaren ferlike wurde mei de jötnar, de reuzen út 'e Noardske mytology, dy't ek mei de goaden yninoar omtrouden.
Skaaimerken
De Fomoaren lykje oarspronklik dy goaden fan it Ierske panteön west te hawwen, dy't skealike of destruktive natoerkrêften fertsjintwurdigen, lykas gaos, tsjuster, de dea, sykte en drûchte. De Tuatha Dé Danann, dêrfoaroer, binne de goaden dy't foar it meastepart goede dingen fertsjintwurdigje, lykas groei en beskaving. Troch de dingen dy't se fertsjintwurdigen waarden de Fomoaren foarsteld as boasaardich. Se soene ûnder de grûn of ûnder de see libbe hawwe, en wurde yn 'e myten gauris ôfskildere as meunsterlik. Sa wurdt yn in alfde-iuwske tekst yn 'e Lebor na hUidre (it "Boek fan de Brune Ko") útholden dat Fomoaren it lichem fan in minske en de kop fan in geit hawwe, wylst op oare plakken stiet dat se mar ien each, ien earm en ien skonk hawwe. Nettsjinsteande dat wurde de Fomoaren dy't yn 'e myten in relaasje krije mei de Tuatha Dé Danann, lykas Elatha en syn soan Bres, omskreaun as "tsjuster mar tige knap".
Yn lettere tiden waarden de Fomoaren ôfskildere as oanfallers dy't fan oer see de kusten fan Ierlân ûnfeilich makken. Dat idee kaam dúdlik ta stân ûnder ynfloed fan 'e ynfallen fan 'e Wytsingen yn Ierlân, dy't yn deselde snuorje plakfûnen. Noch wer folle letter, yn 'e santjinde iuw, hold Geoffrey Keating yn syn History of Ireland út dat de Fomoaren in minsklik seefarrend folk west hiene, dat ôfstamme fan 'e bibelske Cham, in soan fan Noäch.
Mytology
Neffens in Midsiuwske myte soene in Partholón en syn folgelingen de earste minsken west hawwe dy't it eilân Ierlân nei de Sûndfloed berikten, mar hja troffen de Fomoaren dêr al oan. Neffens Geoffrey Keating soene dy, ûnder lieding fan Cichol Grichencos, twahûndert jier earder arrivearre wêze en as jager-sammelders libbe hawwe oant Partholón de lânbou yntrodusearre. Partholón fersloech de Fomoarske foaroanman Cíocal yn Slach by Mag Itha, mar neitiid kamen hy en al syn folgelingen om by in epidemy.
Nei de dea fan Partholón-en-dy soe Ierlân tritich jier leech efterbleaun wêze, mar doe't oan 'e ein fan dy tritich jier in twadde groep minsken ûnder lieding fan Nemed arrivearre, troffen dy dêr ek de Fomoaren al oan. Nemed fersloech harren yn ferskate fjildslaggen, wêrby't harren keningen Gann en Sengann sneuvelen. Der stiene lykwols twa nije Fomoarske lieders op: Conand, soan fan Faebar, dy't yn 'e Toer fan Conand op it eilân Tory, yn it greefskip Donegal wenne, en Morc, de soan fan Dela. (De earste generaasje fan 'e Fir Bolg soene ek soannen fan Dela west hawwe.)
Nei de dea fan Nemed makken Conand en Morc syn folk ta slaaf en easken fan harren in swiere skatting op: twatrêde part fan harren nôt, kij en bern. Fergus Lethderg, de soan fan Nemed, brocht in legermacht fan 60.000 man gear en stie tsjin harren op en ferneatige de Toer fan Conand. Dêrop foel Morc him oan mei in ûnbidich grutte float en de striid rûn út op in wiere slachting mei hege ferliezen oan beide kanten. De see spielde oer harren hinne en ferdronk hast alle oerlibbenen; net mear tritich fan Nemed syn folk wisten te ûntkommen yn ien inkeld skip en rekken neitiid fersille oer oare parten fan 'e wrâld.
De folgjende ynvaazje fan Ierlân kaam fan 'e Fir Bolg, dy't der gjin Fomoaren tsjinkamen. Dêrnei kamen de Tuatha Dé Danann, dy't beskôge wurde as de goaden fan 'e Goidelyske Ieren. Hja fersloegen de Fir Bolg yn 'e Earste Slach by Mag Tuired en namen Ierlân yn besit. Om't harren kening, Nuada Airgetlám, yn 'e striid in earm ferlern wie en dus net mear lichaamlik folsein wie, koed er net kening bliuwe. Foar him yn 't plak waard Bres oansteld, dy't fan heal-Fomoarsk bloed wie as de soan fan prinsesse Ériu fan 'e Tuatha Dé Danann en de knappe Fomoarske prins Elatha, dy't op in nacht oer de see by har kommen wie yn in boat fan sulver. Bres wie in minne kening, dy't de Tuatha Dé Danann slavewurk dwaan liet en harren in skatting oan 'e Fomoaren oplei. Doe't er it slachtoffer waard fan in satire troch in bard, dy't syn dwaan mei de gek besloech om't er him net holden hie oan syn keninklike ferplichtings op it mêd fan gastfrijheid, ferlear er syn gesach.
Neitiid waard Nuada wer kening, dy't yn 'e tuskentiid syn missende earm ferfongen hie troch in wurkjende proteze dy't fan sulver makke wie. Nettsjinsteande dat hold de ûnderdrukking fan 'e Tuatha Dé Danann troch de Fomoaren oan. Bres flechte nei syn heit Elatha en frege him om help om syn keningskip werom te winnen. Elatha wegere lykwols, om't er fûn dat syn soan net besykje moatte soe en win yn kweadens wat er net yn goedens behâlde koe. Dêrop sette Bres nei de oarlochssuchtige Fomoarske haadman Balor ta, dy't op it eilân Tory wenne. Dy brocht foar him in leger op 'e foet.
De Tuatha Dé Danann retten har ek ta op oarloch. Dêrby waarden se oanfierd troch in nije lieder, Lugh, dy't ek fan heal-Fomoarsk komôf wie. Syn mem wie nammentlik Balor syn dochter Ethniu, dy't troch Balor opsletten waard yn in hege toer nei't er yn in profesije heard hie dat er deade wurde soe troch syn eigen pakesizzer. Syn bedoeling wie dat syn dochter nea omgong mei in man hawwe soe, sadat der nea in pakesizzer wêze soe. Doe't Balor lykwols de magyske bôge fan Cian stiel, ien fan 'e Tuatha Dé Danann, naam dyselde wraak troch mei de help fan 'e froulike druïde Biróg de toer te beklimmen, Ethniu te ferlieden en de nacht mei har troch te bringen. Neitiid skonk Ethniu it libben oan in trijeling. Balor joech opdracht om 'e poppen te ferdrinken, en twa fan 'e bern waarden yndie ferdronken, of oerlibben it en waarden de earste seehûnen, ôfhinklik fan 'e ferzje fan it ferhaal. De trêde poppe, Lugh, waard lykwols rêden troch Biróg, dy't him oan Manannán en Tailtiu joech om grut te bringen. Doe't er folwoeksen wurden wie, die bliken dat Lugh in master wie yn alles dat er besocht, en sa krige er tagong ta de hofhâlding fan Nuada, dy't him oanstelde as legeroerste.
De Twadde Slach by Mag Tuired waard útfochten troch de legers fan 'e Fomoaren ûnder Balor en de Tuatha Dé Danann ûnder Lugh. Dêrby deade Balor Nuada mei syn skriklike giftige each, dat alle ombrocht dêr't it nei seach. Doe't Lugh it yn in twagefjocht opnaam tsjin syn pake, iepene dy op 'e nij syn each om Lugh om te bringen, mar mei in stien wurpen út in slinger dreau dy it each dwers troch Balor syn plasse nei syn efterholle, dêr't it útseach oer it Fomoarske leger en sa yn 'e eigen rangen ferwoastging oanrjochte. Nei't Lugh foargoed mei Balor ôfweeft hie, waarden de Fomoaren ferslein en de see yn dreaun.
Frans Coenen (musikus)
Franciscus Hendrikus Coenen (Rotterdam, 26 april 1826 - Leien, 24 jannewaris 1904), bekend as Frans Coenen (senior), wie in Nederlânsk komponist, fioelist en konservatoariumdirekteur. De skriuwer Frans Coenen (junior) (1866-1936) wie syn twadde soan (en tredde bern).
Libben en wurk
Frans Coenen krige syn earste muzykûnderrjocht fan syn heit Louis, dy't oargelist fan de Rotterdamske Grutte of Sint-Laurenstsjerke en teffens fioelbouwer wie. Tolve jier âld makke Frans syn debút as fioelist en twa jier letter waard syn earste komposysje utfierd, in mis dy't dêrnei noch faker te hearren wie yn it iepenbier. Hy studearre yn Stuttgart by Bernhardt Molique en yn Brussel by Henri Vieuxtemps en festige him yn 1843 as selsstannich muzyklearaar yn Rotterdam. Aas fioelist makke er mei de pianisten Henri Herz en Ernst Lübeck in tal súksesfolle konsertreizen troch de FSA, Meksiko en Súd-Amearika. Yn 1855, it jier dat er boaske oan Anna Maria van El, festige er him yn Amsterdam en waard dêr konsertmaster fan ûnder oare Felix Meritis, de Maatskippij 'Caecilia' en 'Toonkunst'. Dêrneist spile er in protte keamermuzyk, ûnder mear yn de Amsterdamsche Quartetvereeniging, dêr't er Johannes van Bree as earste fioelist opfolge hie.
Fan syn santichste oant syn dea wie Coenen in protte op himsels. Hy hie doe de earetitel fan Solofioelist fan kening Willem III en wie earelid fan de Maatskippij ta Befoardering fan de Toankeunst. Op syn grêf op it begraafplak Groenesteeg yn Leien waard yn 1905 as monumint in lytse obelisk set, makke troch de byldhouwster Thérèse van Hall.
Digitale Wrâldbibleteek
De Digitale Wrâldbibleteek (Ingelsk: World Digital Library, WDL) is sûnt 2009 in gearwurking fan UNESCO en in tal bibleteken, argiven, en organisaasjes fan kultuer en ûnderwiis. It doel is om op ien webstee unike en seldsume dokuminten gear te bringen, dy't fertelle oer de kulturen fan 'e wrâld. Op dy wize wurde boeken, hânskriften, kaarten, printen, foto's, fideo's, films, en lûdsopnammen beskikber makke oan studinten, dosinten, ûndersikers en wa der fierders mar belang yn stelt. It webstee is yn ferskate faak-brûkte talen, mar de dokuminten binne yn de oarspronklike taal.
Frans Coenen (musikus)
Wurken
Frans Coenen komponearre in protte foar fioele (ûnder oare in sonate), in kwintet foar piano, fluit, klarinet, fagot en hoarn, in strykkwartet, in pianotrio, de kantates Albrecht Beiling (op tekst fan J.P. Heije) en De Stem der Zee, in arioso Elia op Horeb, Maria Magdalena foar sjongstim en ferskaat oan koarwurken, ûnder oare de boppeneamde Mis, Psalm 22 en Psalm 23.
In liet dêr't er de myziek foar skreau ('In het groene loover zit een vogelijn', tekst: J.P. Heije) waard opnaam yn de tige populêre lietebondel Kun je nog zingen, zing dan mee.
Vaivara (konsintraasjekamp)
It Konsintraasjekamp Vaivara wie fan augustus 1943 oant febrewaris 1944 in Dútsk konsintraasjekamp yn Estlân yn de Twadde Wrâldoarloch, by it plakje Vaivara. It wie it grutste fan de 22 kampen yn Estlân.
Yn it earstoan wie it kamp ornearre foar Russyske kriichsfinzenen, mar letter bedarren der ek goed 20.000 Joaden, meast út de gettos fan Vilna en Kovno, mar ek út Litouwen, Poalen, Hongarije en Theresienstadt. In ferneamd subkamp fan Vaivara wie it kamp Klooga by it doarp Klooga, dêr't fan 19 oant 24 septimber 1944 hast 2400 minsken fermoarde binne.
Avant Browser
Avant Browser is in webblêder, dy't programmaûnderdielen fan Internet Explorer, Firefox of Chrome brûkt om ynternetpagina's wer te jaan. De oarspronklike ferzje is út 2004.
Oersetting nei it Frysk
Yn septimber 2006 is de oersetting fan de Avant Browser útbrocht. Dy Avant-blêder wurdt as skyl oer de Internet Explorer-blêder/motor hinne plakt. Foar minsken dy't graach dy bewende blêder brûke, is soks no dochs yn it Frysk te dwaan.
Fryske staveringshifker
Yn de gruttere ferzjes wurde Firefox en Chrome ek stipe, en sille har staveringshifkers, mei wurdlisten Frysk fan Hunspell/Myspell, ek yn Avant wurkje.
Fûgelkouwe
In fûgelkouwe is in kouwe dêr't in fûgel as húsdier yn hâlden wurdt. De kouwe soarget derfoar dat de fûgel net ûntkomme kin.
De traaljes fan in kouwe kinne makke wêze fan metaal of hout.
It bêste is en skaf in kouwe mei rjochte hoeken oan, omdat in fûgel yn in rûne kouwe syn oriïntaasje ferlieze kin. In kouwe hat trochstrings stokjes dêr't de fûgel op sitte kin en itens- en drinkbakjes. Op de boaiem leit sân, fochtopnimmende houtsnippels of corbo om de ûntlêsting maklik fuorthelje te kinnen. Oan de bûtenkant kin in badsje fêstmakke wurde sadat it bist him waskje kin.
Foar de measte fûgels is it nedich om in bakje mei grit en (fûgel)mineralen yn de kouwe te hawwen.
BerneBoel
BerneBoel is in edukatyf platfoarm yn 'e foarm fan in softwareprogramma dat troch Mediaheads, de provinsje Fryslân en Cedin/Taalsintrum Frysk mei-inoar ûntwikkele is. It waard yn 2014 útbrocht. BerneBoel is in digitale Fryske learomjouwing foar de groepen 1 en 2 dy’t oanslút by de tema’s fan de taalmetoade Studio F.
Incursion Dementa
Incursion Dementa is in yn 1987 oprjochte Fryske metalband út Sint Anne. Yn 1991 wie Incursion Dementa ien fan de Fryske iepeners op it Wâldrock festival. Yn 1993 brocht de band it album All This Is... út. Yn 1995 waard de band opheft, mar yn 2008 waard in trochstart makke.
Naasjesteat
In naasjesteat is in soarte fan steatsfoarm dy't de politike entiteit fan in steatkundige ienheid kombinearret mei de kulturele entiteit fan in naasje. Dêrút wint it dan syn politike legitimiteit om te hearskjen oer syn befolking en te fungearjen as in soevereine steat. In steat is spesifyk in politike en geopolitike entiteit, wylst in naasje yn it foarste plak in kulturele en etnyske entiteit is; de term 'naasjesteat' hâldt yn dat dy beide begripen gearfalle as in steat fan en foar in beskate kulturele en/of etnyske groep, de saneamde steatsdragende naasje. Begripen dy't tsjinsteld binne oan 'e naasjesteat, binne: de mearfolkesteat, de stêdsteat, it ympearium, de konfederaasje en ferskate oare steatsfoarmen.
It idee fan 'e naasjesteat stammet út 'e njoggentjinde iuw. It doel fan sa'n steat is om as thús te fungearjen foar de steatsdragende naasje, mei as gefolch dat der binnen de grinzen fan 'e naasjesteat gjin of mar in bytsje lju wenje dy't net ta de steatsdragende naasje hearre, wylst der bûten de grinzen fan 'e naasjesteat gjin of mar in bytsje minsken tahâlde dy't wól ta de steatsdragende naasje hearre. It berikken fan 'e fêstiging fan in naasjesteat is ornaris ien fan 'e doelstellings fan it nasjonalisme. Goede foarbylden fan naasjesteaten binne Frankryk (de steat fan en foar de etnyske Frânsen) en Dútslân (de steat fan en foar de etnyske Dútsers). Soms slagget it fêstigjen fan sa'n steat mar heal, mei as gefolch dat der oansjenlike minderheden fan 'e steatsdragende naasje bûten de naasjesteat bliuwe. In goed foarbyld fan sa'n sitewaasje is Hongarije, dat de naasjesteat fan en foar de etnyske Hongaren is, mar dat net de grutte etnysk Hongaarske minderheden yn Roemeenje, Servje, Kroaasje, Sloveenje, Eastenryk, Slowakije en de Oekraïne omfiemet.
Offisjele taal
In offisjele taal is in taal dy't in spesjale wetlike status krigen hat yn in beskaat lân of in beskate provinsje of oare ûnderferdieling fan in lân. De offisjele taal fan in lân is ornaris de taal dy't brûkt wurdt foar it bestjoer (d.w.s. it regear, it parlemint en de rjochterlike macht). De fêststelling fan in beskate taal as de offisjele taal fan in lân hat yn 'e regel gjin ynfloed op it deistich hâlden en dragen fan 'e befolking fan dat lân. Dêrom kin mei de term 'offisjele taal' inkeld ferwiisd wurde nei in bestjoerstaal, en nea nei in sprektaal, hoewol't dy beide gauris ien en deselde taal wêze sille, mei't de offisjele taal yn 'e praktyk faak de taal is dy't troch de mearderheid fan 'e befolking as memmetaal sprutsen wurdt.
Guon lannen hawwe gjin inkele taal by wet fêstlein as de offisjele taal, mar ûntjouwe dan in nasjonale taal, lykas yn 'e Feriene Steaten, dêr't it Ingelsk de facto in offisjele status hat. Fierders kin it ek sa wêze dat der mear as ien taal oantsjut is as de offisjele taal; soks is bygelyks it gefal yn Belgje, dêr't it Nederlânsk, Frânsk en Dútsk alletrije in gelikense offisjele status hawwe. Wrâldwiid hawwe 178 lannen teminsten ien offisjele taal, wylst 101 fan dy lannen mear as ien offisjele taal hawwe. Yn 'e regel is de offisjele status fan ien of mear talen yn 'e grûnwet fan in lân fêstlein. It tal talen dat earne in offisjele status hat foarmet mar in minym persintaazje fan it totaal oantal fan mear as 6.000 talen fan 'e wrâld.
In offisjele taal dy't lânseigen is yn it oangeande gebiet, wurdt endoglossysk neamd; in offisjele taal dy't der net lânseigen is, wurdt eksoglossysk neamd. Fral yn lannen dy't foarhinne koloanjes wiene en dêr't in grut tal ûnderskate lânseigen talen sprutsen wurde, is der faak foar keazen om 'e eksoglossyske koloniale bestjoerstaal as offisjele taal oan te hâlden. Soks is bygelyks it gefal yn Gana, Namybje en Nigearia, dêr't it Ingelsk de offisjele taal is, yn Kameroen, Senegal en Tsjaad, dêr't it Frânsk de offisjele taal is, en yn Angoala, Mozambyk en East-Timor, dêr't it Portegeesk de offisjele taal is. Itselde jildt foar de Suriname, dêr't it Nederlânsk de offisjele taal is, hoewol't dat dêr mar troch in hiel lyts part fan 'e befolking as memmetaal sprutsen wurdt.
De meast foarkommende offisjele taal is it Ingelsk, dat yn 51 lannen offisjeel is. Oare talen dy't yn in protte lannen in offisjele status hawwe, binne it Arabysk, it Frânsk, it Spaansk en it Portegeesk. It Nederlânsk is de of in offisjele taal yn 'e ûnôfhinklike lannen Nederlân, Belgje en Suriname, en yn 'e ôfhinklike territoaria Arûba, Kurasau, Sint-Marten en Karibysk Nederlân. Yn 'e provinsje Fryslân hawwe it Frysk en it Nederlânsk in gelikense offisjele status.
Deluge
Deluge is in iepenboarne BitTorrent-programma foar ferskate bestjoeringssystemen. De oarspronklike ferzje is út 2006.
Aartsbisdom Salzburg
It Aartsbisdom Salzburg (Latyn: Archidioecesis Salisburgensis) is in aartsbisdom fan de Roomsk-Katolike Tsjerke yn Eastenryk. It aartsbisdom komt oerien mei de grinzen fan de dielsteat Salzburg en it noardeastlike diel fan Tiroal. It is tsjintwurdich nei it Aartsbisdom Keulen it âldste noch besteande aartsbisdom yn de Dútsktalige gebieten. It bisdom ûnstie yn it jier 739 mei't Bonifatius de tsjerklike grinzen fan Beieren fêstlei en it waard ûnder Karel de Grutte yn 798 in aartsbisdom. Earts biskop fan it bisdom wie de letter hillich ferklearre Rupert. Yn de jierren nei 1328 wie it in prins-aartsbisdom, dêr't de biskop net allinne oer de tsjerke hearske, mar ek wrâldsk gesach útoefene. Dat bleau sa oant yn 1803 de sekularisaasje ynfierd waard en de Tsjerke en polityk fan inoar skieden waard.
De aartsbiskop fan Salzburg is ek de metropolyt fan de tsjerkeprovinsje Salzburg, dêr't njonken it aartsbisdom de bisdommen Feldkirch, Graz-Seckau, Gurk-Klagenfurt en Innsbruck ûnder falle.
It bisdom is yn de folgjende 17 dekanaten ûnderferdield:
Christiaan Boers
thumb|250px|Foto fan Boers mei oarkonde foar de takenning fan it Brûnzen Krús Christianus Franciscus Johannes (Christiaan) Boers (De Haach, 24 oktober 1889 – Oranienburg, 3 maaie 1942) wie in Nederlânsk beropsmilitêr. Boers wie kaptein by de Keninklike Lânmacht. By de Dútske oanfal op Nederlân yn 1940 wie er kommandant fan de moderne Stelling Koarnwertersân. Dat wie ien fan mar in pear plakken yn West-Jeropa dêr't it de Dútske troepen ûnder de Blitzkrieg net slagge om troch te brekken.
Boers hie it kommando oer sa'n 250 man dy't yn de ferskate swiere kazematten húsmannen. It kompleks hie in grut tal bunkers mei mitrailleurs en licht geskut en wie tarist foar in lange belegering. De ferdigening fan de kop fan de dyk en de see rûnom wie de iennichste taak fan it detasjemint dêr't Boers it befel oer hie. De earste oarlochsdagen wiene de Dútsers dwaande troch de Wûnsliny te brekken rjochting de Ofslútdyk. Dêrnei ferkenden se de paratens fan de ferdigening by Koarnwertersân.
Op 13 maaie 1940 iepenen de Dútsers it fjoer op de stelling. Dêrnei sjoerden se ferkenners en stjittroepen op fytsen de Ofslútdyk op. Boers wachte kalm ôf oant de Dútsers op sa'n 800 meter fan de stelling kaam wiene en liet doe fjoer jaan út kazemat VI wei. Dêrnei waarden de flechtsjende Dútsers út kazemat II wei besketten. Nei oardel oere wie de striid oer; der folgen fierder gjin Dútske oanfallen mear. Boers wie sa optein oer it ôfwarjen fan de oanfal dat er op 14 maaie in tsjinoanfal útstelde om de Dútsers út Fryslân te feechjen. In dei letter joegen de Nederlânske striidkrêften harren lykwols oer.
Nei de kapitulaasje gie Boers by it ferset. Hy waard lid fan de Oardertsjinst (OD), in organisaasje dy't hast hielendal laat waard troch (âld-)ofsieren. Yn de maitiid en simmer fan 1941 folge in rige arrestaasjes binnen de OD, nei in Dútske penetraasje fan de organisaasje. Nei in skoft fan ferhearen en Dútsk ûndersyk kaam der in massaproses, dat ynformeel as it "1e Ordedienst Proces" bekend stiet. Totaal waarden 79 man ta de dea feroardield. Sy waarden allegear nei konsintraasjekamp Sachsenhausen oerbrocht. Dêr waarden Boers en 71 oare OD-leden op 3 maaie 1942 eksekutearre yn it Kommando Oraniënburg. Boers is dêr mei de oaren yn in massagrêf bedobbe.
Earbewizen
Op 9 maaie 1946 waard Boers postúm it Brûnzen Krús takend foar syn fertsjinsten as kommandant fan fort Koarnwertersân.
Dêr waard ek in momumint foar kaptein Boers en luitenant G.J. Ham oprjochte.
Op 28 juny 2005 waard it fiadukt Koarnwertersân omneamd yn Kapitein Boers Viaduct. It nammeboerd waard ûntfâlde troch Boers syn soan Dick Boers en syn pakesizzer Guus Boers.
Juwelier
In juwelier is immen dy't juwiellen en sieraden makket en/of deryn hannelet. Alle goud- en sulversmidden binne dus juweliers, mar net alle juweliers binne goud- of sulversmid. Oarspronklik makken juweliers inkeld juwiellen op bestelling en hiene se selden ferkeapartikelen op foarried (wol toanstikken, om potinsjele klanten harren feardichheid sjen te litten). Ut eangstme foar dieverij hiene se abslút gjin ferkeapstikken útstald yn fitrines, sa't hjoed de dei wizânsje is.
Tsjintwurdich wurdt it wurd 'juwelier' of 'de juwelier' ek wol brûkt as oantsjutting foar in winkel (of juwelierssaak) dêr't men juwiellen, sieraden, horloazjes en oanbesibbe guod keapje kin of oanpasse of reparearje litte kin. By guon juwelierssaken kin men ek terjochte foar it sjitten fan gatsjes yn 'e earlellen om it dragen fan earbellen mooglik te meitsjen.
Gladiator
In gladiator (Latyn foar "swurdfjochter", fan gladius, "swurd"), froulike foarm: gladiatriks, wie yn 'e Romeinske Republyk en it Romeinske Ryk in wapene fjochter dy't by optredens yn 'e arena it publyk fermakke mei gewelddiedige konfrontaasjes mei oare gladiators (faak yn gefjochten oant de dea), of oars mei feroardiele kriminelen of mei wylde bisten. Guon gladiators wiene frijwilligers dy't net inkeld harren libben, mar ek harren juridyske en sosjale status op it spul setten om oan gladiatorgefjochten mei te dwaan. De measten wiene lykwols ferachte slaven, dy't yn saneamde gladiatorskoallen ûnder ûnmeilydsume omstannichheden oplaat waarden. Sokken wiene maatskiplik stigmatisearre en marginalisearre en waarden sels yn 'e dea fan 'e rest fan 'e maatskippij segregrearre.
Skiednis
Iere skriftlike boarnen binne it net iens oer de oarsprong fan gladiators en harren optredens. Yn 'e lette earste iuw f.Kr. wie Nikolaüs fan Damaskus fan tinken dat se fan Etruskyske oarsprong wiene, mar in generaasje letter skreau Livius dat gladiatorspullen foar it earst holden wiene yn 310 f.Kr. troch de Oskysksprekkende folken yn Kampaanje om harren oerwinning op 'e Samniten te fieren. Lang nei't gladiators en harren optredens opholden hiene te bestean woe de sânde-iuwske histoarikus Isidoarus fan Sevilla dat de Latynske term lanista (in manager fan gladiators) fan it Etruskyske wurd foar "boal" kaam, en de titel "charon" fan Charun, in psychopompus (geast dy't de deaden nei de ûnderwrâld begeliedt) út 'e Etruskyske mytology. Dêrmei befêstige er de oarsprongsteory fan Nikolaüs fan Damaskus. De útlis fan Isidoarus waard rûnom akseptearre en neitiid oernommen yn hast alle ier-moderne ferklearrings fan gladiators en harren gefjochten.
Guon moderne skiedkundigen hawwe op basis fan reliëfs en oar pikturaal bewiismateriaal, dat nei in Kampanyske oarsprong fan 'e gladiators wiist, de teory fan Livius op 'e nij yn omtinken nommen. Bekend is dat de ierste gladiatorskoallen yn Kampaanje fêstige wiene, en fresko's út 'e fjirde iuw f.Kr. út 'e Kampanyske stêd Paestum litte fjochters-pearen tarist mei helmen, spearen en skylden sjen, ferwikkele yn in funerêr bloedritueel dêr't de earste gladiatorgefjochten út fuortkamen. Ferlike dêrmei is it bewiis foar de Etruskyske teory, yn 'e foarm fan muorreskilderings yn grêftombes, net botte oertsjûgjend en boppedat fan letter datum. De fresko's yn Paestum soene in fuortsetting fertsjintwurdige kinne fan in folle âldere tradysje, dy't yn 'e achtste iuw f.Kr. fan Grykske kolonisten oernommen of urven west hawwe kin.
Neffens Livius fûnen de earste Romeinske gladiatorgefjochten yn 264 f.Kr. plak, yn it iere stadium fan 'e Earste Punyske Oarloch tsjin Kartago, doe't in Desimus Junius Brutus Skaeva trije gladiatorpearen oant de dea fjochtsje liet yn it Forum Boarium ta eare fan syn ferstoarne heit Brutus Pera Skaeva. Sa'n gefjocht tusken gladiators ta eare fan in ferstoarne waard in munus neamd (meartal: munera), in famyljeplicht fan betinking dy't ôfstammelingen de manes ("geast") fan in deade foarfaar skuldich wiene. De ûntwikkeling fan 'e munus en de dêrmei ferbûne gladiatortypen waard sterk beynfloede troch de oarloch tsjin Kartago en de stipe dy't de Kartaachske legeroanfierder Hannibal krige fan 'e Samniten. Nei't de Kartaachske ynvaazje ôfslein wie, namen de Romeinen en harren Kampanyske bûnsgenoaten wraak op 'e Samniten troch in rige strafekspedysjes.
Jimi Hendrix
thumb|Jimi Hendrix by syn optreden yn it Nederlânske tf-programma [[Hoepla in 1967]] James Marshall (Jimi) Hendrix (berne as Johnny Allen Hendrix, Seattle, 27 novimber 1942 – Londen, 18 septimber 1970) wie in Amerikaanske gitarist en singer-songwriter dy't in protte ynfloed op de popmuzyk hân hat.
Hy hat yn in pear jier tiid de status opboud fan Superstjer en is ferneamd oer de hiele wrâld troch syn firtuoaze gitaarspul. Troch de kritisy wurdt er faak sjoen as de bêste gitarist yn de skiednis fan de rockmuzyk. Yn syn styl fan spyljen komme rock, blues, psychedelyske muzyk en jazz byinoar. Hendrix hat mei syn bands, ûnder oaren The Jimi Hendrix Experience en Gypsy Sun & Rainbows, optreden op it Monterey Pop Festival, it Woodstock-Festival en it Isle of Wight Festival 1970.
Gladiator
Skiednis
Fan 73 oant 71 f.Kr. fûn de saneamde Gladiatoroarloch plak. Dêrby brieken slaven oan in gladiatorskoalle ûnder lieding fan Spartakus frij en ûntstie de grutste slave-opstân út 'e Romeinske skiednis. Nei de moard op Julius Caesar, dy't ta de Romeinske Boargeroarloch en de ein fan 'e Romeinske Republyk late, krigen de keizers fan it Romeinske Ryk sizzenskip oer de gladiatorspullen. Fan dat stuit ôf makken de grutste en meast fierde gladiatorspullen diel út fan 'e keizerskultus, sadat se sjoen wurde koene as in funerêr earbetoan oan ferstoarne en/of fergoade keizers. De kosten fan sokke festivals rûnen al rillegau folslein út 'e hân. In 'sunige' munus foar in legere funksjonaris, mei in maksimum fan 120 gladiators, koste 'mar' 25.000 denaarjes, mar in 'rynske' keizerlike munus koe wol 180.000 denaarjes kostje. Yn 108 en 109 fierde keizer Trajanus syn oerwinnings op Daasje (no Roemeenje) nei't it skynt mei gefjochten dy't 123 dagen duorren en dêr't 10.000 gladiators en 11.000 wylde bisten foar ynset waarden.
Doe't troch de Krisis fan 'e Trêde Iuw de oanboazjende militêre swierrichheden in almar grutter part fan 'e Romeinske steatsfinânsjes opeasken, wie der navenant minder jild om oan keizerlike gladiatorgefjochten út te jaan. Mindere funksjonarissen ûnderfûnen de munera ek as in hieltyd minder leanjende belesting op 'e twifelige foardielen fan harren amt. Nettsjinsteande dat holden de keizers oan mei it subsidiëarjen fan 'e gladiatorspullen, om't dy ûnfermindere populêr bleaune by it miene folk. Fan it begjin fan 'e trêde iuw ôf begûnen de oanhingers fan it kristendom, dy't in sterk groeiend diel fan 'e Romeinske befolking fertsjintwurdigen, har lykwols hieltyd iepentliker tsjin 'e gladiatortradysje oan te kantsjen. Sa skreau de tsjerkfaar Tertullianus oan it begjin fan 'e trêde iuw dat de gefjochten neat oars as moard wiene, wylst it oanskôgjen dêrfan spiritueel en moreel skealik en de gladiator sels in ynstrumint fan heidenske minske-offers wie.
Yn 325 ferbea keizer Konstantyn de Grutte de feroardieling fan kriminelen ta dielname oan gladiatorgefjochten. Falentinianus I drige yn 365 in rjochter in boete op te lizzen as dy it weage om kristenen ta dielname oan gladiatorgefjochten te feroardieljen. Mar nei't yn 393 Teodoasius I it kristendom ynfierde as de steatsgodstsjinst fan it Romeinske Ryk, en sadwaande it near lei op it fieren fan heidenske hjeldagen, giene de gladiatorgefjochten gewoan troch, hoewol no sûnder de religieuze betsjutting fan 'e munus. Keizer Honoarius ferbea de gladiatorgefjochten by wet yn 399 en nochris yn 404, alteast yn it Westromeinske Ryk. Yn it Eastromeinske of Byzantynske Ryk makke Falentinianus III der yn 438 in ein oan, hoewol't de fariant fan 'e ventiones trochgie oant teminsten (en wierskynlik langer as) 536. Tsjin dy tiid wie it dúdlik dat it in ôfrinnende saak wie mei de gladiatorgefjochten, en ek hiene se by it miene folk sterk oan populariteit ynboete. Ynstee wie it weinmennen doe folkssport nûmer ien wurden.
Jimi Hendrix
Skiednis
150px|thumb|left|Ross en Nora Hendrix, pake en beppe fan heitekant
Gladiator
Types gladiators
De ierste types gladiators wiene ferneamd nei de doetiidske fijannen fan Rome: de Samnyt, de Traasjer en de Galjer. De Samnyt en de Galjer waarden letter, doe't de Samniten en de Galjers troch it Romeinske Ryk ferslein en ûnderwurpen wiene, omneamd ta de secutor, resp. de murmillo. It populêrste type gladiator wie nei alle gedachten de swierbewapene en -bepânsere Samnyt/secutor, dy't in gesichtbedekkende helm droech. In oar bekend gladiatortype wie de retiarius ("netteman"), fan wa't inkeld de lofterearm en it lofterskouder bepânsere wiene. Sokken wiene bewapene mei in fisknet, in trijetine en in dagge. Soms waarden ek gladiators brûkt dy't te pearde fochten of út in striidwein of karre wei.
Gladiatriks
In froulike gladiator wie in gladiatriks (meartal: gladiatriksen of gladiatrises). Sokken wiene seldsum, mei't froulju yn 'e Romeinske kultuer in folslein ûnderhearrige sosjale posysje hiene en har tige yntein en keken hâlde en drage moasten. Froulike gladiators wiene sadwaande wat folslein útwrydsks, dat troch in protte lju as in teken fan dekadinsje sjoen waard, of gewoan as absurd. Nettsjinsteande dat kamen gladiatrises soms wol foar as "eksoatyske markearrings fan in útsûnderlik wielderich spektakel" (sa't histoarika Alison Futrell it yn 2006 yn A Sourcebook on the Roman Games omskreau).
Yn it jier 66 liet keizer Nearo Etiopyske manlju, froulju en bern, allegear slaven, yn in munus fjochtsje om yndruk te meitsjen op 'e besykjende kening Tiridates I fan Armeenje. In munus út it regear fan Domitianus, út 89, hie as ûnderdiel in twakamp tusken gladiatrises, dy't omskreaun waarden as "Amazônes". De Romeinske noarmen en wearden fereasken dat alle gladiators ôfkomstich wiene út 'e alderleechste, meast ferachte lagen fan 'e maatskippij, en foar de gladiatrises sil dat net oars west hawwe. De skriuwer Kassius Dio wiist der dêrom yn syn wurk wiidweidich op, dat doe't de bewûndere keizer Titus gladiatrises fjochtsje liet, dyselden fan akseptabel lege klasse wiene.
Jimi Hendrix
Skiednis
Yn desimber 1967 waard it twadde album “Axis: As Bold as Love” útbrocht. Dit album is noch ekperimenteler as it earste en hat mear tempo wikselingen en jazz ynfloeden. Jimi makke ek mear gebrûk fan nije gitaar- en studio techniken, yn gearwurking mei technikus Eddy Kramer. Op dit twadde album stean ûnder oaren de rocker “Spanish Castle Magic”, de ballad “Little Wing” en “If 6 was 9” mei psychedelyske ynfloeden. De band hie net alinne sukses yn Ingelân, mar ek yn oare lannen yn Jiropa. It duorre wat langer foar’t hja ek suksesfol waarden yn Jimi’s bertelân de Feriene Steaten. It earste optreden fan the Jimi Hendrix Experience yn de U.S.A. wie it Monterey International Pop Festival yn juny 1978. Hja spilen dêr langere, rugere ferzjes fan harren eigen bekinde nûmers en twa lieten fan oaren, “Like a Rolling Stone” fan Bob Dylan en “Wild Thing” fan The Troggs.
Gladiator
Gladiatriks
Foar't er keizer waard, besocht Septimius Sevearus mooglik de Antiocheenske Olympyske Spullen, dy't troch Kommodus nij libben ynblaasd wiene en ek tradisjonele Grykske atletyk foar froulju omfettet. Fan gefolgen besocht er nei't er op 'e troan kommen wie om Rome in soartgelikens weardich skouspul te jaan. Dat waard lykwols troch it Romeinske publyk mei goare sjongkoaren, ôfwaaid praat en fluitsjen begroete. Wierskynlik wie dat de reden dat Septimius Sevearus it gebrûk fan gladiatrises yn 200 by wet ferbea.
Jimi Hendrix
Skiednis
It tredde album “Electric Ladyland” út 1968 wie sawol artistyk as kommersjeel it grutste sukses fan Jimi Hendrix. It wie ek it lêste album fan The Jimi Hendrix Experience want dêrnei gong er gearwurkjen mei oare muzikanten. Op dit album stiet ûnder oaren it blues nûmer “Voodoo Child”, mei Stevie Winwood op oargel, dat rom in kertier duorret mei lange ymprovisaasjes. Oare nûmers op dat album binne it psychedelyske “Burning of the Midnight Lamp”, it rockende “Crosstown Traffic” en “All Along the Watchtower”, skreaun troch Bob Dylan. Yn augustus 1969 spile Jimi Hendrix op it Woodstock Festival mei in nije band, dy ‘t er Gypsy, Sun and Rainbows neamde, mei bassist Billy Cox en drummer Mitch Mitchell, in twadde gitarist en twa perkusjonisten. Hy spile ûnder oaren it Amerikaanske folkslied “Star Spangled Banner” wêrby’t er in soad ferfoarme en jankende lûden út syn gitaar helle. Dy jankende en jammerjende lûden wie ien fan syn skaaimerken, krek as it spiljen mei de tosken of mei de gitaar op ‘e rêch. Soms stuts er de gitaar yn ‘e brân om dêrnei stikken te slaan op ‘e grûn.
Gladiator
Keizers belutsen by gladiatorgefjochten
De Romeinske keizers Kaligula, Titus, Hadrianus en Karakalla soene allegearre yn 'e arena optreden hawwe, itsij yn besletten fermidden, itsij foar it each fan it publyk. De risiko's dy't se dêrby rûnen, wiene lykwols minimaal, mei't it gjin gewoane gladiatorgefjochten oant de dea wiene. Keizer Klaudius, dy't troch histoarisy omskreaun wurdt as wreed en lomp op it syklike ôf, 'befocht' foar it each fan it omsteand laach in walfisk dy't fêst kommen wie te sitten yn 'e haven. Kommodus wie fan alle keizers de fanatykste dielnimmer oan 'e gefjochten yn 'e arena, hoewol't it meastepart fan syn optredens bestie út bloedleaze skermpartijen dy't útfochten waarden mei houten swurden. En hy wûn altyd. Kommentators hiene sûnder útsûndering inkeld minachting foar sokke spektakels, dy't sy beskôgen as fier ûnder de keizerlike weardichheid.
Gladiatorgefjochten
In gladiatorgefjocht duorre ornaris mar 10 oant 15 minuten, of op syn heechst 20 minuten. Swierbewapene en -bepânsere gladiators, lykas de Samnyt/secutor wiene traach en rekken gau wurch, mar wiene better beskerme tsjin ferwûnings. Lichter bewapene en bepânsere gladiators, lykas de retiarius, wiene amper beskerme tsjin ferwûnings, mar wiene folle lichter op 'e fuotten en waarden folle minder gau wurch. Yn 'e lette Romeinske Republyk waarden der by in munus sa'n tsien oant trettjin gefjochten efterinoar op ien middei holden.
Jimi Hendrix
Skiednis
Nei in skoftsje foarme er wer in oare band,The Band of Gypsys mei drummer Buddy Miles en bassist Billy Cox. Mei dy band joech er in konsert op âldjiersnacht 1969/1970. Dêrfan is in album útbrocht dat krek as de band ek “Band of Gypsys” neamd waard. Op dat album stiet it nûmer “Machine Gun” wêryn’t er allerhanne oarlochslûden, sa as mitrailleus, bommen en geweren út syn gitaar helle. Dat wy doe noch nij en revolusjonèr! Fierder spile de band meast funk-rock mei nûmers as “Who Knows”en “Message to Love”. Dêrnei hat er besocht om de Jimi Hendrix Experience wer op’e nij byelkoar te krijen, mar Noel Redding hie der gjin nocht mear oan wêrnei’t Billy Cox wer mei spyljen gong.
Gladiator
Gladiatorgefjochten
As gladiators de arena ynkamen, brochten se earst de tradisjonele groet oan 'e keizer (yn Rome, as dy oanwêzich wie) of wa't ek mar de heechste funksjonaris wie: "Sy dy't stjerre sille, groetsje jo." Oan 'e ein fan in gefjocht wie it wizânsje dat de winner mei it útdielen fan 'e genedeklap oan 'e ferliezer wachte op 'e wil fan 'e keizer of heechste funksjonaris (de editor). Dy liet de útkomst faak ôfhingje fan 'e wil fan it publyk, dat "Dea, dea!" of "Libben, libben!" raasde, mar net alle editors lieten har troch de wil fan it publyk liede. De editor hold dan syn hân út en makke in gebeart dat betsjutte "dea" of ien dat betsjutte "libben". Yn 'e moderne tiid is dat ynterpretearre as de tomme omleech (dea) en de tomme omheech (libben), mar eins stiet yn histoaryske boarnen inkeld fermeld dat it in gebeart "mei de tomme omdraaid" (pollice verso) wie, wat net in sekuer genôge omskriuwing is om út te meitsjen hokfoar gebeart it no eins krekt om gie.
Jimi Hendrix
Skiednis
Op 30 augustus 1970 spile Jimi Hendrix mei syn band op it Island of Wight Festival. Dêr spile hy it Ingelske folksliet “God Save the Queen”, “Sergeant Pepper’s Lonely Hearts Club Band” fan the Beatles en ûnder oaren de eigen nûmers “Hey Joe”, “Purple Haze” en “Machine Gun”. Trij wiken letter, op 18 septimber 1970, is Jimi Hendrix ferstoarn. Nei alle gedachten troch tefolle slieppillen kombinearre mei it drinken fan wyn. Hy hat in grutte ynfloed hân op lettere gitaristen as Joe Bonamassa, Stevie Ray Vaughan, Lenny Kravitz, Prince en in hiel soad oaren. Ek nei syn ferstjerren binne der noch in protte albums fan him útbrocht, mei opnames dy ‘t net earder útbrocht wienen. Foardat er stoar wie er noch dwaande mei it album “The Cry of Love” dat yn 1971 útjûn is.
Diskografy
Postúm:
Gladiator
Gladiatorgefjochten
In gladiator dy't gjin genede (missio) krige, waard deade troch syn tsjinstanner. Om goed te stjerren, sa waard gladiators yndruid, moasten se nea om genede freegje en it nea útskreauwe fan pine of eangst. In 'goede dea' ferloste in gladiator fan 'e nederlaach dy't him swak toand hie en him syn ear ôfnommen hie. It joech ek in nommel foarbyld foar de taskôgers. It stoflik omskot fan in gladiator dy't op sa'n wize stoarn wie, waard mei weardichheid út 'e arena droegen nei it byhearrend likehûs, dêr't er fan syn klean en wapenris ûntdien waard en syn kiel trochsnien waard om te bewizen dat er wier dea wie. Dêrnei waarden sokken begroeven op in spesjaal begraafplak foar gladiators. De liken fan noxii (slaven dy't twongen waarden om sûnder training as 'kanonnefoer' oan gladiatorgefjochten diel te nimmen) en damnati (feroardiele kriminelen) krigen in oare behanneling. Dy waarden nammentlik sûnder foarm fan weardichheid út 'e arena sleept en neitiid yn in rivier of op in rúchskerne smiten.
Paapke
270 px|thumb|Mantsje paapke It paapke (Saxicola rubetra) is in lytse sjongfûgel, dy't eartiids yndield wie by de lysterfûgels, Turdidae. Neffens nije opfettings heart de fûgel ta de ûnderfamylje fan de Saxicolinae (paapkefûgels) en de famylje fan de miggesnappers (fan de Alde Wrâld), Muscicapidae. It paapke is nau besibbe oan de readboarstfitop (Saxicola torquata) dêr't er ek in soad op liket.
De latynske namme fan it paapke betsjut 'readeftige bewenner fan rotsen'. It is in kompakt boud fûgeltsje mei brune streekjes, in ljochte boarst en in koarte sturt. It mantsje is wat sprekkender tekene en hat in readich boarst. Mantsje en wyfke hawwe beide in dúdlike eachstreek. Paapkes komme yn it briedseizoen yn suver hiel Europa foar. It is in typyske Europeeske soarte, mei't 95 % fan alle paapkes yn de wrâld dêr foar komme. Hy oerwinterret yn Afrika.
Status yn Nederlân
It paapke wie foar 1940 noch in frijwat algemiene fûgel. Sûnt 1945 is de fûgel stadichoan yn de bedelte rekke, foaral yn it kultuerlânskip, dêr't er no út ferdwûn is. Om 1960 hinne wienen der faaks noch trije- oant fjouwertûzen briedpearen. Neffens SOVON sakke it tal briedpearen yn de perioade 1990-2019 en bretten der yn 2019 noch sa'n 200-300 pear yn Nederlân. Yn Fryslân (meast yn de Wâlden) bretten der yn 2013-2015 sa'n 10-25. De soarte is yn 2004 as bedrige op de Nederlânske reade list byskreaun en stiet ek op de list fan 2016. Ynternasjonaal liket it sa mâl net, want it paapke wurdt yn 2016 noch as 'feilich' beskôge op de ynternasjonale IUCN reade list.
Sjoch ek
Lysters en Muscicapidae
Grutte Priis Formule 1 fan Sakhir
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Sakhir 2020 yn Sakhir op 29 novimber 2020. It wie de seschstjinde race fan 17 races fan de Formule 1 yn 2020. Hy waard op it Bahrain International Circuit hâlden. De race waard hâlden oer 87 omgongen, op it 3,5 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308 kilometer. Der waard riden op de bûtenste ring fan it sirkwy. Pietro Fittipaldi ferfong de blessearre Romain Grosjean bij Haas. Lewis Hamilton mocht net ride om't hy it koroanafirus by him bliek te hawwen, Hy waard ferfongen troch George Russel. Jack Aitken makke dêr troch syn debút by Williams
Église du Vieux Saint-Sauveur (Caen)
De Église du Vieux Saint-Sauveur (Alde Ferlossertsjerke) is in monumintaal tsjerkegebou yn it sintrum fan de Normandyske stêd Caen.
Foar de Frânske Revolúsje wie it in parochytsjerke en ûntbriek de tafoeging "Vieux". De hjoeddeiske namme krige de tsjerke yn it jier 1802, doe't de Notre-Dame-de-Froide-Rue (Us-Leaffrouwetsjerke fan de Froide Rue) de nije parochytsjerke waard en yn it ramt dêrfan omdoopt waard ta Saint-Sauveur.
Sûnt 29 juny 1951 is de tsjerke klassifisearre as in histoarysk monumint.
Skiednis
De tsjerke waard tsjin it ein fan it karolingyske tiidrek stifte. De âldste dielen fan it monumint binne ein 11e-iuwsk/begjin 12e-iuwsk (fral wat de toer oanbelanget). De tsjerke waard yn de 14e en 15e iuw ferskillende kearen ferboud. In nij koer waard tusken 1530 en 1546 yn flamboyant-goatyske styl boud. Om it plein by de tsjerke grutter te meitsjen waard yn 1698 it tsjerkhôf ferhûze. Ek waarden der oan twa kanten hûzen tsjin de tsjerke boud. By in werynrjochting fan it Place Saint-Sauveur waard is de 15e-iuwske gevel ôfbrutsen en ferfongen troch in wat westliker nij klassisistysk portaal.
Takuma Sato
Takuma Sato (Tokio, 28 jannewaris 1977) is in Japansk autokoereur. Sato makke yn 2002 syn Formule 1-debút foar it team fan Jordan by de Grutte Priis fan Austraalje. Sato stie yn 2004 by de Grutte Priis fan de Feriene Steaten foar it earst op it poadium.
Église du Vieux Saint-Sauveur (Caen)
Skiednis
Yn febrewaris 1791 fûn oerlis plak tusken gemeente en it Directoire oer de reorganisaasje fan de parochy's fan Caen. Der wiene plannen om de Saint-Sauveurtsjerke te sluten en de titel fan de tsjerke oer te dragen oan de Cordeliers. In feroardening fan 12 july 1791 twong de tsjerke lykwols de doarren defintyf te sluten en sûnt krige de Notre-Dame de Froide-Rue de namme Saint-Sauveur.
Wat letter waard de âlde Saint-Sauveur, no de Vieux-Saint-Sauveur, feroare yn in nôtskuorre. Letter joech it ek ûnderdak oan de bûtermerk. Op 9 augustus 1837 naam it gemeentebestjoer nettsjintsteande protesten fan de bewenners it beslút om de 16e-iuwske spits fanwegen brekfalligens ôf te brekken. Fan 1886 oant 1928 waard yn de tsjerke it skelet fan in walfisk yn de tsjerke útstald, dy't yn 1885 yn Langrune-sur-Mer oanspield wie.
De tsjerke waard yn 1944 by kriichshannelings swier troffen. De ferneatiging fan it universiteitsgebou efter de tsjerke makke it mooglik om frij sicht op it koer te realisearjen en op dy lokaasje waard in grienfoarsjenning oanlein.
Sûnt it ein fan de jierren 1980 is der in soad restaurearre oan de tsjerke (loftbôgen, it koer en it krús op de krusingstoer). Fresko's út de twadde helte fan de 16e iuw yn it ferwulft binne op 'e nij foar it ljocht helle.
Kiwy-eftigen
Taksonomy
Resint genetysk ûndersyk hat útwiisd dat de kiwy-eftigen it naust besibbe binne oan 'e útstoarne oaljefantsfûgeleftigen (Aepyornithiformes) fan Madagaskar, en net oan 'e (krektlyk útstoarne) moä's (Dinornithiformes) fan Nij-Seelân. In oar nau besibbe skift is dat fan 'e kasuariseftigen (Casuariiformes) fan Nij-Guineä en Austraalje. Mei de oaljefantsfûgeleftigen en de kasuariseftigen foarmje de kiwy-eftigen de groep fan 'e nije rinfûgels. De moä's en de nandoe-eftigen (Rheiformes) en tinamû-eftigen (Tinamiformes) fan Súd-Amearika binne minder nau mei de kiwy-eftigen besibbe.
Bomoanslach
thumb|De skea nei in bomoanslach op de Amerikaanske loftmachtbasis yn Ramstein troch de [[Rote Armee Fraktion|RAF yn 1981]] In bomoanslach is in misdriuw yn 'e foarm fan oanslach wêrby't mei in terroristysk eachmerk eksplosiven ynset wurde. Mear spesifyk wurdt dêrby besocht om ien of mear minsken te fermoardzjen of te ferwûnjen of objekten te skansearjen of te ferneatigjen troch in bom ôfgean te litten. Der binne ferskate manearen om soks te dwaan, bygelyks troch in autobom, in bermbom of in selsmoardoanslach troch immen dy't in bomgurdle draacht.