cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
J.R.R. Tolkien
Komôf
De foarâlden fan Tolkien wiene ambachtslju dy't klokken, horloazjes en piano's makken en ferkochten yn Londen en Birmingham. Yn 'e manlike line wie syn famylje fan Dútske oarsprong; de Tolkiens hiene har neffens de famylje-oerlevering yn 1756 as oarlochsflechtlingen yn Ingelân fêstige, nei't se yn Dútslân alles ferlern hiene by de ynvaazje troch it Prusyske leger ûnder Freark de Grutte fan it Karfoarstedom Saksen, in ûnderdiel fan 'e Sânjierrige Oarloch. Yn Ingelân rekke de famylje "al hiel gau yntins feringelske", sa't Tolkien letter sels yn in brief skriuwe soe.
De oarsprong fan 'e efternamme Tolkien is ûndúdlik, hoewol't der noch ferskate famyljes mei dy of in fierhinne gelikense namme yn 'e tsjintwurdige Dútske dielsteaten Nedersaksen en Hamburch libje. Tolkien sels tocht dat de namme ôflaat wie fan it Dútske wurd tollkühn, dat "dwaas" of "dryst" betsjut. In oare teory is dat de namme basearre is op 'e plaknamme fan it doarp Tolkynen, yn 'e neite fan Rastenburg yn East-Prusen (no Tołkiny yn Poalen). Dy doarpsnamme is ôflaat fan 'e útstoarne Aldprusyske taal.
Jonkheid en oplieding
John Ronald Reuel Tolkien waard op 3 jannewaris 1892 berne yn Blomfontein, de haadstêd fan 'e Oranje Frijsteat, in doe noch ûnôfhinklike Afrikaner republyk (no de Frijsteatprovinsje fan Súd-Afrika). Syn âlden wiene de Ingelske bankier Arthur Reuel Tolkien (1857-1896) en dy syn frou Mabel Suffield (1870-1904). Hja hiene har koart tefoaren yn 'e Oranje Frijsteat fêstige doe't Arthur Tolkien oansteld waard as it haad fan it filiaal yn Blomfontein fan 'e Britske bank dêr't er foar wurke. Tolkien hie ien jongere broer, Hilary Arthur Reuel Tolkien, dy't berne waard op 17 febrewaris 1894.
As jong bern waard Tolkien yn 'e tún fan 'e wente fan it gesin yn Blomfontein in kear biten troch in grutte baviaanspin, in foarfal wêrfan't guon lettere kritisy mienden dat it yn syn wurk wjergalme, yn 't bysûnder yn De Twa Tuorren, hoewol't Tolkien nei eigen sizzen gjin oantinken oan it barren hie en as folwoeksene ek gjin útsûnderlike haat foar of ôfkear fan spinnen hie. Yn 1895, doe't er trije jier wie, naam syn mem him en syn broer Hilary mei nei Ingelân foar wat in lange famyljebesite wurde moast. Syn heit kaam lykwols yn 1896 yn Súd-Afrika te ferstjerren oan akút reuma ear't er him by harren jaan koe. Om't it gesin dêrtroch sûnder ynkommen kaam te sitten, loek Tolkien syn mem mei de bern by har âlden yn, dy't yn King's Heath, yn Birmingham wennen.
Noch yn 1896 ferfearen frou Tolkien en de bern nei in eigen húske yn Sarehole (doe in doarp yn Worcestershire, mar no ûnderdiel fan Birmingham). Dêr mocht Tolkien graach de Mole fan Sarahole, de Moseley-sompe en de Clent-, Lickey- en Malvern-heuvels ferkenne, dy't letter ynspriraasje wêze soene foar sênes yn syn boeken, krekt as oare doarpen yn 'e omkriten, lykas Bromsgrove, Alcester en Alvechurch. Frou Tolkien joech har soannen thúsûnderwiis. De jonge Tolkien wie in iverige learling en die fan syn mem in soad op oer botany en taalkunde. Mei fjouwer jier koed er lêze en net folle letter makke er him it skriuwen ek eigen.
Mabel Tolkien liet har yn 1900 tsjin fûleindich ferset fan har baptistyske famylje yn bekeare ta it roomsk-katolisisme. Dêrnei hold har famylje op mei alle finansjele stipe oan har en har bern. Yn 1904, doe't Tolkien tolve jier wie, kaam syn mem te ferstjerren oan akute diabetes yn in hierhûs yn Rednal. Hja wie doe 34 jier, en dat wie likernôch sa âld as immen mei type 1-diabetes libje kin sûnder behanneling; in behanneling dy't doe noch net bestie, mei't ynsuline pas tweintich jier letter ûntdutsen wurde soe. Foarôfgeande oan har dea hie frou Tolkien de fâdij oer har soannen opdroegen oan in goede freon fan harres, frater Francis Xavier Morgan fan it Oratoarium fan Birmingham. Dy moast de jonges goedroomsk grutbringe. Tolkien skreau letter oer Morgan dat it in konservatyf fan Welsk-Spaansk komôf wie dy't him goeddiedichheid en ferjeffenis bybrocht.
Nei't er mei syn mem oergien wie nei de Roomsk-Katolike Tsjerke, groeide Tolkien fierder op yn 'e wyk Edgbaston yn Birmingham en gie dêr fan 1900 oant 1902 nei de King Edward's School en fan 1902 oant 1903 nei de St. Philip's School. Yn 1903 wûn er in stúdzjebeurs dy't him by steat stelde om werom te kearen nei de King Edward's School, dêr't er oant 1911 bleau. It wie yn dy snuorje dat er foar it earst yn kontakt kaam mei it ferskynsel keunsttaal, troch Animalic, in útfynsel fan syn nichten Mary en Marjorie Incledon. Letter konstruëarre Mary mei help fan oaren, wêrûnder Tolkien, de yngewikkelder keunsttaal Nevbosh, foar't Tolkien sels it Naffarin betocht. Fierders learde er al foàr 1909 it Esperanto.
Yn 'e simmer fan 1911 gie Tolkien op fakânsje nei Switserlân, wêrby't er, sa't er yn 1968 yn in brief notearre, ideeën opdie foar de reis fan 'e hobbit Bilbo troch de Diisbergen. Werom yn Ingelân sette er yn oktober fan datselde jier útein mei syn stúdzje oan it Exeter Kolleezje fan 'e Universiteit fan Oxford. Dêr lei er him yn 't earstoan ta op 'e klassike talen, mar yn 1913 ferlei er syn stúdzjemêd nei Ingelske taal- en letterkunde, dêr't er yn 1915 cum laude yn ôfstudearre.
Houlik en gesin
Yn 1908, doe't er sechstjin jier wie, kaam Tolkien yn 'e kunde mei Edith Mary Bratt, dy't trije jier âlder wie as hy. Hja ferbleau yn itselde kosthûs as Tolkien en syn broer Hilary, oan Duchess Road yn Edgbaston. Tolkien en Edith brochten almar mear tiid yn inoars selskip troch, en tsjin 'e simmer fan 1909 besleaten se dat se fereale opinoar wiene. Morgan, Tolkien syn fâd, beskôge Edith lykwols as de reden dat Tolkien him minder talei op syn ûnderrjocht, en fûn it boppedat alhiel net gaadlik dat er in relaasje ûnderhold mei in âldere en, slimmer noch, protestantske frou. Hy ferbea Tolkien dêrom om op lykfol hokker wize noch kontakt mei Edith te hawwe oant er 21 jier en dêrmei mearderjierrich wie.
Nei't se ein jannewaris in nije ferloving mei Tolkien oangien wie, stimde se der mei tsjinnichheid yn ta om oer te gean nei de Roomsk-Katolike Tsjerke, hoewol't dat har op in soad swierrichheden mei famylje en freonen kaam te stean. It houlik fan Tolkien en Edith fûn op 22 maart 1916 plak te Warwick. Hja krigen neitiid fjouwer bern, trije soannen en ien dochter: John Francis Tolkien (1917-2003), Michael Hilary Tolkien (1920-1984), Christopher John Tolkien (1924) en Priscilla Anne Tolkien (1929).
Militêre tsjinst
Doe't yn augustus 1914 de Earste Wrâldoarloch útbriek, shockearre Tolkien syn famyljeleden troch net daliks yn militêre tsjinst te gean. Ynstee keas er derfoar om dat út te stellen oant er syn stúdzje ôfrûne hie. Tsjin 'e tiid dat dat syn beslach hân hie, yn july 1915, wiene de bedutsen winken dat er tsjinst nimme moast, feroare yn útsprutsener oantrunings. "Yn dy dagen," sa skreau Tolkien letter, "joegen knapen har by it leger of oars waarden se publyklik ferhune. Dat wie in aaklik dilemma foar in jongeman mei tefolle ferbylding en net in protte fysike moed." Op 15 july 1915 joech er ta oan 'e druk en naam er tsjinst as twadde luitenant by it rezjimint Lancashire Fusiliers, wêrnei't er alve moannen trening krige yn Staffordshire.
Op 5 juny 1916 sette Tolkien ôf nei Frankryk om dêr oan it Westfront te fjochtsjen, dêr't er op 27 juny yn Rubenpré, by Amiens, oansteld waard as ofsier fan it 11e Bataljon Lancashire Fusiliers fan 'e 74e Brigade, 25e Difyzje fan it Britske Ekspedysjeleger. Neitiid joech Tolkien lieding oan soldaten dy't foar it meastepart mynwurkers, fabryksarbeiders en wevers út Lancashire wiene. Dat wie de earste kear yn syn libben dat er mei sokke sljochtwei lju te krijen hie, om't er earder altyd yn 'e middenklasse en mank de hegerein ferkeard hie. Nettsjinsteande de omstannichheden bleau er de rest fan syn libben tankber foar de lessen dy't er dêrby learde.
Begjin july 1916 waarden de Lancashire Fusiliers ynset yn 'e Slach oan de Somme, ien fan 'e bloedichste fjildslaggen fan 'e Earste Wrâldoarloch. Tolkien naam dêrby diel oan oanfallen op 'e Dútske posysjes dy't bekend stiene as it Schwaben-redût en de Leipzig-bôge. Ein oktober rûn er dêrby rinfuorgekoarts op, in sykte dy't oerbrocht waard troch luzen dy't oan it Westfront rûnom foarkamen. Op 8 novimber waard Tolkien op siketransport nei Ingelân steld, wat nei alle gedachten syn libben rêde, mei't syn bataljon neitiid frijwol oan 'e lêste man ta kaam te sneuveljen. Dêropta ferlear er in soad fan 'e freonen út syn skoaltiid, lykas Rob Gilson, dy't op 'e earste dei fan 'e Slach oan 'e Somme omkaam by in oanfal op Beaumont Hamel, en Geoffrey Smith, dy't it libben liet doe't der in Dútske artillerygranaat delkaam op syn hospitaalpost. Tsjin 1918 wiene op ien nei al Tolkien syn bêste freonen dea.
Wylst er, ferswakke en fermeagere, stadichoan opbettere yn in arbeidershúske yn Little Haywood, yn Staffordshire, sette Tolkien útein mei wurk oan wat er The Book of Lost Tales ("It Boek fan Ferlern Giene Ferhalen") neamde. Dat begûn mei The Fall of Gondolin, dat úteinlik ûnderdiel wurde soe fan The Silmarillion. Dêrmei besocht er in mytology foar Ingelân te skeppen, in projekt dat er nei jierren fan wurk lykwols oan 'e kant lizze soe. Yn 1917 en 1918 stiek kear op kear syn sykte de kop wer op, mar tsjin dy tiid wie Tolkien genôch opknapt dat er ynset wurde koe op garnizoensposten, hoewol't er medysk ôfkard waard foar tsjinst oan it front. Op 6 jannewaris 1918 waard er befoardere ta de rang fan luitenant. Net folle letter, doe't er yn Kingston-upon-Hull legere wie, giene hy en Edith dêr ris út te kuierjen yn 'e bosk, en op in iepen plak dûnse hja foar him mank it bloeiende dolkrûd, in foarfal dat de moeting fan Beren en Lúthien yn The Silmarillion ynspirearre.
Karriêre
Nei't er op 3 novimber 1920 earfol ûntslach krigen hie út it Britske Leger, wurke Tolkien koart mei oan 'e gearstalling fan The Oxford Dictionary of the English Language, it standertwurdboek fan it Britsk-Ingelsk. Syn bydrage omfieme foar it meastepart de etymology fan wurden fan Germaanske oarsprong begjinnend mei de letter W. Ein 1920 waard er earst dosint en doe perfester yn 'e Ingelske taal- en letterkunde oan 'e Universiteit fan Leeds. Yn 'e jierren dat er dêr wurke lei er in wurdlist fan it Midingelsk oan en hied er mei E.V. Gordon de redaksje oer in útjefte fan 'e ridderroman Sir Gawain and the Green Knight. Fierders sette er dat wurk ek oer nei modern Ingelsk, krekt as it gedicht Pearl en Sir Orfeo. Dy oersettings waarden lykwols pas yn 1975, nei syn dea, útjûn.
Yn 1925 krige Tolkien in oanstelling as heechlearaar Angelsaksysk oan 'e Universiteit fan Oxford. Hy sette him doe mei syn gesin nei wenjen yn 'e Oxfordster wyk North Oxford. Dêr foltôge er yn 1926 syn oersetting nei modern Ingelsk fan it ferneamde Aldingelske epos Beowulf. Ek dat publisearre er nea, en it kaam pas njoggentich jier letter, yn 2014 ûnder redaksje fan syn soan Christopher út. Yn 1936 joech Tolkien wol in tige goed ûntfongen lêzing oer Beowulf, dy't Beowulf: The Monsters and the Critics kaam te hjitten. Dêrmei hie Tolkien in duorjende ynfloed op it letterkundich ûndersyk nei it epos.
Tolkien wie in grut ferteller, en fantasearre der mar op los om syn bern te fermeitsjen. Sa stjoerde er syn bern, doe't se noch lyts wiene, mei de kryst altyd yllústrearre brieven fan 'e Krystman, mei hiele ferhalen oer it libben op 'e Noardpoal. Elts jier foege er nije personaazjes ta, lykas de Snieman (de túnman fan 'e Krystman) en Ilbereth de Elf (de helper fan 'e Krystman). De ferhaalstof rûn útinoar fan de Krystman syn striid tsjin 'e eardsken, dy't op flearmûzen rieden, oant de grappen dy't de Noardpoalbear úthelle. Dy brieven waarden yn 1976 postúm útjûn as The Father Christmas Letters.
Nei ferrin fan tiid begûn Tolkien ek syn oare ferhalen op te skriuwen, wat resultearre yn it berneboek The Hobbit. Dêr koed er lykwols gjin útjouwer foar fine oant Stanley Unwin, de eigner fan 'e útjouwerij George Allen & Unwin, it manuskript troch syn tsienjierrige soan Rayner lêze liet. Doe't dy der in loovjende resinsje oer skreau, wie dat foar syn heit oanlieding om oer te gean ta útjefte. Sa ferskynde The Hobbit yn 1937, en hoewol't it foar bern bedoeld wie, waard it ek lêzen troch folwoeksenen. It waard sa'n grut súkses dat Unwin der by Tolkien op oanstie om in ferfolch te skriuwen. Dat soe lykwols santjin jier op him wachtsje litte, hoewol't yn 'e tuskentiid noch wol it koarte ferhaal Leaf by Niggle en it berneboek Farmer Giles of Ham ferskynden.
Under de Twadde Wrâldoarloch waard Tolkien frege oft er as koadebrekker foar it Ministearje fan Bûtenlânske Saken wurkje woe. Hy stimde ta, mar nei't er in trening folge hie, besleat men om ôf te sjen fan syn tsjinsten. Yn 1945 waard Tolkien heechlearaar Ingelske taal- en letterkunde oan it Merton Kolleezje fan 'e Universiteit fan Oxford, in amt dat er oant syn pinsjonearring, yn 1959, beklaaie soe. Dêrnjonken tsjinne er ek as ekstern ûndersiker foar it Universiteitskolleezje yn Dublin. Yn 1954 waard him troch de Nasjonale Universiteit fan Ierlân in earedoktoraat takend. Fierders sette er it bibelboek Jona oer foar de roomske Ingelske Jerusalem Bible, dy't yn 1966 útkaam.
Underwilens hie Tolkien yn 1948 syn magnum opus, The Lord of the Rings, ôfkrigen. Hoewol't dat in ferfolch wie op The Hobbit, wie it skreaun foar in âlder publyk. It duorre lykwols noch oant 1954 ear't it earste diel fan dy trilogy, The Fellowship of the Ring, útkaam by George Allen & Unwin, besoarge troch de no folwoeksen Rayner Unwin. Datselde jiers noch ferskynde ek it twadde diel, The Two Towers, en yn 1955 waard it slútstik publisearre, The Return of the King. De opdieling yn trijen wie net Tolkien syn eigen idee, mar waard trochfierd op oantrún fan Unwin. Oars hie it boek nammentlik sa'n dikke pil wurden dat Unwin bang wie dat net ien it kocht hawwe soe. Tolkien sels hold lykwols oan syn dea ta fol dat The Lord of the Rings gjin trilogy wie mar in boek dat yn trije dielen útjûn wie.
Oangeande The Lord of the Rings skreau Rayner Unwin oan syn heit (en baas) dat er ferwachte dat se der in tûzen pûn op ferlieze soene, mar dat de trilogy sa goed wie, dat er fan miening wie dat se dat mar foar leaf nimme moasten. Stanley Unwin skreau werom: " As to fynst dat dit it wurk fan in sjeny is, dan meist der tûzen pûn op yntarre." Tolkien hie sels ek nea tocht dat syn boeken populêr wurde soene by it grutte publyk. Syn wurk begûn mei it ûntwerpen fan 'e talen fan 'e elven, it Quenya en it Sindarin, dat er die om gjin oare reden as om't er dêr aardichheid oan hie. Neitiid betocht er dêr de wrâld fan 'Midden-Ierde' (Middle-Earth) as ferklearring en eftergrûn by. Mar sawol auteur as útjouwer wiene mis.
Lettere jierren en ferstjerren
Sadwaande krige Tolkien yn 'e fjirtjin jier tusken syn pinsjonearring yn 1959 en syn ferstjerren yn 1973 almar mear oandacht en ferneamdheid. Hy fertsjinne sa'n soad oan syn boeken dat er spyt krige dat er net earder opholden wie mei wurkjen. Yn 't earstoan skreau er entûsjaste antwurden op 'e fragen dy't er fan syn lêzers krige, mar yn 'e 1960-er jierren waard er wat langer wat ûngelokkiger mei de hommelse populariteit fan syn wurk ûnder subkultueren as de hippybeweging.
De belangstelling fan syn fans naam sokke foarmen oan dat Tolkien, nei ferskate kearen te neare nacht fan bêd skille te wêzen troch Amerikaanske lêzers, in geheim tillefoannûmer oanfreegje moast. Uteinlik ferfear er mei de frou nei Bournemouth, dat doedestiden in baaiplak wie dêr't de begoedige middenklasse gearklofte. It spiet Tolkien wol om 'e oansluting by syn Oxfordster freonen kwyt te reitsjen. Mei C.S. Lewis, Charles Williams en ferskate oaren hied er dêr in ynformele literêre diskusjegroep foarme, de Inklings, dy't jierrenlang wykliks gearkaam. Syn frou Edith wie lykwols feringele mei har nije rol as gastfrou fan 'e high society, mei't Tolkien syn bekendheid him en syn frou tagong joech ta fermiddens dêr't se oars nea yn talitten wurden hiene.
Nei't Edith Tolkien op 29 novimber 1971 yn 'e âlderdom fan 82 jier ferstoarn wie, kearde Tolkien werom nei Oxford, dêr't it Merton Kolleezje in appartemintsje oan him beskikber stelde. Op 28 maart 1972 waard er op Buckingham Palace troch keninginne Elizabeth II beneamd ta kommandeur yn 'e Oarder fan it Britske Ryk. Tolkien kaam op 2 septimber 1973 yn Bournemouth te ferstjerren, doe't er 81 jier âld wie. Hy waard op it Wolvercote Begraafplak yn Oxford yn itselde grêf as syn frou Edith begroeven. Op 'e grêfstien binne de nammen fan Lúthien en Beren, personaazjes út The Silmarillion, oan 'e nammen fan Edith en J.R.R. Tolkien tafoege.
Neilittenskip
Tolkien syn pakesizzer Simon Tolkien is ek skriuwer. Yn Eastbourne yn East-Susseks is in Tolkien Road ferneamd nei Tolkien, en ek bestiet der no in asteroïde dy't fan 2675 Tolkien hjit. Yn in protte lannen besteane Tolkien-genoatskippen dy't har oan ûndersyk nei en fersprieding fan it oeuvre fan Tolkien wije, lykas de Tolkien Society yn Ingelân, it Tolkien Genoatskip Unquendor yn Nederlân en de Stifting Fryske Tolkien yn Fryslân. The Hobbit wie ein 2012 oerset yn 57 ferskillende talen, en yn 2013 wie The Lord of the Rings hielendal of foar in diel yn 50 ûnderskate talen ferskynd. De Fryske oersetting fan The Hobbit (as De Hobbit), fan fertaler Anne Tjerk Popkema, waard útjûn yn 2009. Fan 'e Frysktalige Lord of the Rings (as Master fan Alle Ringen) kaam yn 2011 it earste diel út, It Selskip fan de Ring, en yn 2016 it twadde diel, De Twa Tuorren, beide fan 'e hân fan oersetter Liuwe H. Westra.
Lammert Zwanenburg
Libben
thumb|De pleats fan Zwanenburg oan de [[Beilerfeart (plak)|Beilerfeart 80 ûnder Beilen]] Lammert Zwanenburg waard berne as boeresoan yn Aldhoarne yn de eardere gemeente Skoatterlân. Hy buorke op in pleats yn de omkriten fan it Drintske Beilen, dêr't hy mei syn frou en bern, Yntze en Wietske. wenne. Allegear wiene se belutsen by it wurk fan de LO. Fan de pleats út waarden yllegale blêden en, by distribúsjeoerfallen bútmakke, distribúsjestamkaarten ferspraat. De pleats joech ek ferskûl oan ûnderdûkers, ûnder oaren oan Nico Polak, dy't nei de oarloch riedshear by de Hege Rie wurde soe. By trije gelegenheden yn 1943 en 1944 waarden der Amerikaanske piloaten opfongen.
Yn oktober 1944 neamde immen oars, in yn Drinte arrestearre ûnderdûker, dy't distribúsjebeskieden fia Zwanenburg krige, ûnder druk by in ferhear, syn namme. Dêrnei waard de buorkerij yn de nacht fan 18 op 19 oktober 1944 bestoarme troch Lânwachters. Zwanenburg waard arrestearre, mar de ûnderdûkers waarden net fûn en koenen ûntkomme nei in pleats yn de buert fan Jan Oosterveen. Yn de rin fan de dei waard Zwanenburg syn pleats yngeand troch de SD trochsocht, wêrby't in soad bewiis foar yllegale aktiviteiten fûn waard. Noch dyselde jûn waard Zwanenburg, dy't al slim tramtearre wie, yn Kamp Westerbork deasketten. Hy is beïerdige op it Nije Gemeentlike Begraafplak yn Beilen.
Fersetskrús
By Keninklik Beslút Nr. 58 fan 25 july 1952 waard Lammert Zwanenburg postúm ûnderskieden mei it Fersetskrús 1940-1945. Op foarspraak fan ien fan "syn" joadske ûnderdûkers, Peter Mazur, waard Zwanenburg yn 1988 troch Yad Vashem ta 'Rjochtfeardige ûnder de Folken' beneamd en waard him de byhearrende earemedalje takend.
Huningbij
De Huningbij (Apis mellifera) is in ynsekt dy't sawat oer de hiele wrâld foarkomt. Huningbijen wurde troch minsken ynset foar de produksje fan huning, bijewaaks en medisinen, en foar de bestowing fan fruit. De bijefolken wurde ûnderhâlden troch ymkers.
Fanâlds komme de bijen út Afrika en hawwe letter harren wengebiet fergrutte. Yn Jeropa besteane der twa genetysk ferskillende populaasjes. Ut it DNA blykt dat se mear besibbe binne oan de Afrikaanske ûndersoarten as oan elkoar. It genoam fan de Huningbij wurdt op it stuit troch wittenskippers útinoar raffele.
Huningbijen libje op in komplekse wize byelkoar. Hja hawwe in ynterne klok dêr't se better troch navigearje kinne en wêrmei't se taken goed ferdiele kinne. Dêrneist is de biologyske klok fan grut belang by de bijedûns, dêr't de wurksters ynformaasje mei oan elkoar trochjaan kinne as it bygelyks oer it finen fan iten giet.
Libbenswize
Yn de natoer libje bijen op beskutte plakken lykas in holle beam of oare holten. In folk libbet allinnich op plakken dy't wetterticht binne. Ek moat de yngong in sekere ôfmjitting hawwe. Bijen dy’t troch minsken hâlden wurde libben eartiids faak yn bijekuorren. Hjoeddeis hawwe ymkers de bijen faak yn in bijekast. In bijekoer is no allinnich noch mar omdat ymkers dat moai fine.
In bijefolk is in sterke sosjale ienheid. It yndividu yn dy mienskip telt net, útsein dy fan de keninginne. It folk docht der yn tiden fan need alles oan om de keninginne oerlibje te litten. Der binne yn it folk trije typen bijen, der is ien keninginne en der binne wurksters en darren. De keninginne is in froulike bij en soarget foar de neiteam. De wurksters binne ûnfruchtbere froulike bijen dy’t alle wurk dogge. De darren binne manlike bijen, sy dogge neat oars yn it folk as ite en de keninginne befruchtsje. Yn augustus binne se net mear nedich en wurde se troch de wurksters ôfmakke, dit wurdt de darrenslacht neamd. Grutte folken hâlde wol in pear darren oan omdat dy de winter makliker troch komme. Lytse folken sjogge de darren as in lêst. Wurksters kinne net foar neigeslacht soargje, mar mocht de keninginne dea wêze en der is gjin mooglikheid mear om in nije keninginne te meitsjen foar in folk dan feroarje in oantal wurksters. Sy gean aaikes lizzen. Ut dizze aaikes komme allinnich mar darren. It folk is dan wol ferlern mar de genen wurde dan dochs noch trochjûn. Al is de kâns lyts dat in dar mei in keninginne pearje sil.
It libben fan in wurkster
De keninginne leit aaikes yn de sellen fan de raat. Nei trije dagen krûpt in larfke út it aaike. Dit larfke wurdt fuorre troch de bijen. De earste dei krijt it keninginnesjelei, in spesjaal guodsje wat de bijen sels meitsje. Se meitsje dit troch stomoal te ferwurkjen yn de mage. Dizze sjelei krijt de wurkster mar ien dei. Soe it larfke it mear dagen krije dan groeit it ta in keninginne út. Nei seis dagen wurdt de sel ôfsluten. Yn de ôfsluten sel feroaret it larfke yn in bij. Nei 21 dagen knaget de jonge by it waaksdekseltsje iepen. De bij dy’t út de sel krûpt is griis fan kleur. De ymker neamd dizze dan ek wol gryskes. De bij nimt earst wat huning en giet dêrnei daliks oan it wurk. De bij is de earste pear dagen skjinmakker. Nei seis dagen kin de bij jonge bijen fersoargje. Ek is de bij dan by steat om waaks te meitsjen. Fan dit waaks bouwe se de raten út. Nei fyftjin dagen komt de bij ek bûten. Noch net om nektar te sykjen mar om fijannen fan de kast fuort te jeien. Mocht it nedich wêze om it folk te rêden dan offert de bij syn eigen libben op foar de rest fan it folk. Is de bij 21 dagen âld dan fleant de bij foar it earst út om nektar en stomoal te sammeljen. Fan de iere moarn oant jûns let is er dêrmei dwaande. Troch it hurde wurkjen ferslyt de bij hurd. Nei likernôch trije wiken binne de spieren fan de wjukken sa fersliten dat de bij net weromkomt yn de kast. It libben fan de bij hat dan seis wiken bestien út wurkjen foar it folk. thumb|In bijedûns In bij fleant allinnich oerdei. In bij brûkt de sinne om te navigearen. In bij kin troch de wolken hinne sjen wêr't de sinne stiet. Fynt in bij blommen dan seint er dit troch nei de oare bijen yn de kast. De bij giet dûnsjen en oan de hân fan de dûns witte de oare bijen wêr’t se hinne moatte.
In wurkster libbet yn de winter langer. Yn de winter fleane de bijen net omdat se allinnich bûten komme as de temperatuer heger is as 10 graden. Ek hoege winterbijen minder larfkes te fersoargjen. De keninginne leit tusken novimber en jannewaris hast gjin aaikes. De winterbijen libje likernôch 5 moannen.
De breidsflecht
In nije keninginne moat noch befruchte wurde om aaikes te lizzen. It befruchtsjen bart tusken de trije en fyftjin dagen nei útkommen. It hinget fan it waar ôf. De keninginne fleant heech yn de loft. Troch de feromonen dy’t se ôfskiedet witte darren wêr’t se is. Sy besykje om har te befruchtsjen. Se fleant sa hurd mooglik, dat allinnich de bêste darren krije de kâns har te befruchtsjen. Se pearet leafst mei darren út in oar folk. As se werom komt fan de breidsflecht dan begjint se fuort mei it lizzen fan aaikes. Yn it heechseizoen leit se mear as 2000 aaikes op in dei. Mocht de keninginne net werom komme fan de breidsflecht omdat se bygelyks opfretten is troch in fûgel dan is it folk ferlern. It folk kin sels net mear in nije keninginne meitsje. Mocht de ymker de kast op sa’n momint iepen dwaan dan heart de ymker faak in gûlend lûd. Krekt of binne de bijen fertrietlik. It folk besiket noch safolle mooglik genen troch te jaan troch mantsje-bijen opgroeie te litten.
In ûngelok mei de keninginne
Yn in folk kin fan alles barre. De ymker dy’t bygelyks de keningin dea makket. It kin per ûngelok barre. It folk is dan net ferlern. It folk hat de mooglikheid om fan in gewoan aaike in nije keninginne te meitsjen. De omjouwing fan it aaike wurdt weihelle sadat it aaike genôch romte hat om út te waaksen ta in keninginne. Fan in aaike fan trije dagen âld kin noch in nije keninginne makke wurde.
Lichem
thumb|left|160px|Anatomy fan in bij Ornaris is de kleur fan de huningbij brún. By sommige rassen kin it achterliif ek wol gielich, of wat oranje-readich en sels ek wol lederbrún wêze. In grut fersin mar wol in algemiene opfetting is dat de bij syn achterliif in giel-swarte kleur hat. Dat is, oars as by de ealjebij, net wier. It hier fan de bij is frij ljocht of gielich te neamen, en sa liket it dat de bij twa ferskillende hûdskleuren hat.
De grutte fan in bijelichem is tusken de 15 en 18 milimeter by de keninginne, 13 en 16 milimeter by de darren, en tusken de 11 en 13 milimeter by de wurksters. Dizze sifers jilde foar suver alle huningbijen dy't troch ymkers oer de hiele wrâld hâlden wurde, in stikmannich bijerassen yn de waarmere regio's yn Afrika binne lykwols lytser. De keninginne is goed werom te kennen oan har grutte, bygelyks har achterliif is dúdlik langer as dat fan de darren en de wurksters. De darren ûnderskiede har fan de wurksters om't se gruttere faseteagen (gearstald út ljochtdetektors) hawwe.
De wjukken binne fan trochsichtige fleuzen dy't as wjuksellen suver parallel neist elkoar lizze. De bijen hawwe relatyf krêftige spieren om de wjukken mei bewege te kinnen. De spieren kinne ek brûkt wurde sûnder de wjukken te bewegen, sa kin de bij himsels opwaarmje. Oarsom kin er de wjukken bewege sûnder te fleanen. Dat docht de bij bygelyks as er yn syn nêst is en de wjukken brûke wol as fentilator om it kâlder te meitsjen. Neist it waarmer en kâlder meitsjen kin de bij syn wjukken brûke om lûd te meitsjen.
De keninginne en de wurksters hawwe as froulike bijen in angel dêr't se mei stekke kinne. Om't de keninginne ek noch aaien lizze moat is har angel oars as dy fan de wurksters. De wurksters hawwe in angel mei heakjes deroan en de keninginne net. Sa kin in keninginne ferskate kearen stekke sûnder dat sy dêrby har angel ferliest.
Bijen kinne de reade kleur binnen fan it sichtbere spektrum net sjen, mar kinne wol in diel fan de ultraviolette kleuren sjen. Troch it sjen kinnen fan it ultraviolette ljocht kin in bij better blommen ûnderskiede, wat fan belang is foar it finen fan huning. As in bij net beweecht sjocht er mei syn faseteagen net folle. Dat is te ferlykjen mei in digitale kamera dy't net folle piksels hat. It sicht fan de bij wurdt better as er him beweecht/fleant. Troch de beweging kriget er ferskate ympulsen binnen sadat der in film ûntstiet.
De huningbij hat seis poaten. De bij hat trije stel en elk stel hat in eigen funksje. De foarpoaten brûkt er om mei te fielen. It middelste stel poaten en benammen it achterste stel brûkt er foar stomoal.
Swaarmjen
thumb|right|In bijeswaarm In bijefolk is in mienskip dy’t der folslein op rjochte is om it trochjaan fan de genen sa folle mooglik slagje te litten. Der moatte mear folken komme om soks te dwaan. Yn it foarjier waakst it bijefolk stadich troch. Der binne in soad blommen dy’t bloeie dus der is nektar en stomoal genôch. De bijen begjinne yn maart en april mei it meitsjen fan gruttere sellen ûnderoan de raat. Yn dizze sellen leit de keninginne ûnbefruchte aaikes. Ut dizze aaikes komme de darren. Dit is it earste sinjaal dat der in swaarm kommendeweis is. As der hieltiten minder romte yn de kast is dan gean de wurksters ûnderoan de rânen fan de raten grutte sellen meitsjen. Dit binne keninginnesellen. De keninginne leit der in befruchte aaike yn. As nei trije dagen it larfke útkomt dan krijt dit larfke bysûnder iten, de saneamde keninginnesjelei. De keninginnesjelei is tige ryk oan aaiwyt. De wurksters meitsje dy sjelei mei de help en nektar, stomoal en in bysûndere klier op de kop. Dizze larven waakse tige fluch en ferpopkje al nei seis dagen. Op de trettjinde dei wurdt de nije keninginne berne mei oare kenninginne-susters. De âlde keninginne is al twa wiken op in dieet. Hja moat ôffalle oars kin se net fier fleane. De nije keninginnen warskôgje de âlde keninginne dat se der oan komme. De âlde keninginne giet dan fuort yn in grutte swaarm. Faak komt dizze swaarm net al te fier en giet yn in beam sitten. In earste bijeswaarm telt meastal likernôch 10.000 oant 20.000 bijen. De bijen hawwe huning meinaam út it folk wei. Se hawwe foar likernôch trije dagen oan iten. Foar dy tiid moat der dus in nije wente fûn wêze. Yn de kast komme de oare deis de ferskillende keninginnen út. It hinget fan de grutte fan it folk ôf hoefolle swaarmen der út komme. De nije keninginnen beslute faak ek om fuort te fleanen. Dizze swaarmen wurde neiswaarmen neamd en kinne út likernôch 5000 oant 10.000 bijen bestean. Meastentiids fleant 60 persint fan de bijen fuort mei alle swaarmen. Beslút it folk om net mear te swaarmjen dan stekke se de oare keninginne dea sadat der noch ien oer bliuwt.
In nije wente
In swaarm bijen giet faak yn in beam sitten. In tal bijen sil op ferkenning gean om in nij hús te finen. As in bij in goed plak fûn hat giet er werom nei de swaarm en besiket er om mear bijen nei syn plak te krijen. Der sille in oantal bijen reageare. Fine dizze bijen ek dat it in goed plak is dan besykje dizze bijen ek wer oare bijen mei te krijen. Fine guon bijen it gjin goed plak dan besykje se ek net om mear bijen oer te heljen om te kommen. Binne genôch bijen it iens oer it nije plak dan giet de swaarm tagelyk omheech om nei de wente ta te fleanen. In bijeswaarm yn de loft kin tige yndrukwekkend wêze. De bijen sille net stekke omdat se noch gjin hús hawwe om te ferdigenjen. Fuortendaliks gean de bijen oan it wurk yn de nije wente. Alles wurdt skjinmakke en der wurdt fuortendaliks begûn om raten te bouwen.
It hâlden fan bijen
thumb|In wurkster yn in bijekast Huningbijen wurde oer de hiele wrâld hâlden. Der binne in soad ferskillende ûndersoarten Huningbijen. Oer it algemien kin sein wurde dat bijen súdliker yn Jeropa ljochter fan kleur binne. De bijerassen yn Jeropa wurde al iuwen lang hâlden. Se binne dus faak kruse om perfeksje te krijen. It perfekte folk wurdt sjoen as in folk dat net gau stekt, wat in soad huning jout en wat net sa gau swaarmet. Bijewaaks is no minder nedich, mar eartiids waard it brûkt op grutte skaal om kearsen te meitsjen. Foaral yn kleasters waarden bijen hâlden. Om perfeksje te krijen waarden bijekeninginnen ynfierd út it bûtenlân. Dat hat der foar soarge dat bijesykten maklik troch de wrâld gean koenen. In foarbyld is de Faraomyt, dy'y foar it grutste part yn it westen kaam is troch de ymport fan keninginnen.
Hjoed de dei binne der yn Nederlân noch plakken dêr't yn in straal fan 10 kilometer gjin oare bijefolken foarkomme. Dus de ymker is der wis fan dat de kenninginne befruchte wurdt troch bijen fan de bijekasten dy’t yn dy straal stean. Op De Lemmer en op Tessel wurde bijen kweekt fan in oar ras as de Nederlânske bij. De Nederlânske bij is yn de rin fan de jierren ferbastere mei oare soarten bijen. De Nederlânske bij is donker fan kleur. In bijefolk dêr't allinnich mar donkere bijen yn foarkomme is seldsum wurden. Der is in groeiende groep ymkers dy’t de Nederlânske bij werom hawwe wol. De Nederlânske bij wie net sa gau siik en yn de winter gienen dizze bijefolken net sa gau dea. It liket derop dat de bijen troch al it krusen swakker wurden binne tsjin firussen.
Dat bijen huning meitsje is wichtich mar net it wichtichste wat se dogge. De bijen bestowe de blommen fan alle planten dy’t se besykje. Dêrom wolle fruittelers graach bijekasten by harren beammen stean hawwe. De bij is plantfêst. In bij fleant hieltyd op ien plant oan salang't de blom fan dy iene plant noch nektar jout. Pas as de nektar fan dy iene plant hielendal op is fleant de bij nei in oare plant. Sa kin it wêze dat der altyd bestowing is. It stomoal, dat ek sammele wurdt, nimt de bij mei nei de kast.
De huning
Bijen meitsje huning fan de nektar dy’t sy sammelje op de blommen. Planten produsearje sûkerhâldende plantesappen wêrûnder nektar. De bij sammelt de nektar yn har huningblaas, deryn wurde bepaalde stoffen tafoege en begjint it omsettingsproses. As de bij yn de kast komt, wurdt de nektar oerjûn oan oare bijen. Dizze bijen dogge it yn de raten. Dêrnei wurdt it wer opsûge en wurdt it focht der út helle. Eins is huning de spui fan de bijen. As it sûkergehalte fan de huning heech genôch is sil de huning net mear bedjerre en wurde de sellen troch de wurkster ôfsluten mei in waaksdekseltsje. Sa is de huning ûnbeperkt hâldber en beskikber as de bijen it nedich hawwe. De bijen sammelje de huning foar yn de winter. Mocht de ymker de huning der út helje dan jout de ymker oan de bijen sa’n 20 pûn oan sûkerwetter werom oan it folk.
Sykten en parasiten
Der binne ferskillende bijesykten dêr't in folk oan kapot gean kin. In sykte kin stadich taslaan en it folk stadichoan ûnderút helje mar it kin ek tige hurd gean. De folgjende sykten binne bekend:
Thisspiasanen
Thisspiasanen (inkeltal: Thisspiasaan) binne in fiktyf ras fan bûtenierdske wêzens út 'e Star Wars-franchise, dy't yntrodusearre waarden yn 'e film Star Wars: Episode I – The Phantom Menace. Hja komme fan 'e bercheftige planeet Thisspias, dy't de steatsfoarm fan in monargy hat.
Thisspiasanen hawwe in serpintynske lichemsfoarm; ynstee dat se oer skonken beskikke, giet harren boppelichem by de mul oer yn in ûnderlichem as fan in slange. Se bewege har ek op deselde wize fuort as slangen. Thisspiasanen binne likernôch 1.40 m lang, metten fan 'e krún fan 'e holle oant it plak dêr't it ûnderlichem de grûn rekket. De lange sturt wurdt dêrby nei meirekkene.
Thisspiasanen hawwe fjouwer earms, wêrfan't it ûnderste pear ornaris beskûl giet ûnder de klean. De hannen hawwe fiif fingers, dy't tarist binne mei lange klauwen. De holle is lyts yn ferhâlding ta it lichem. Harren hûdskleur is ljochtgrien. Op 'e holle binne Thisspiasanen tsjûk behierre mei lang wyt hier en in wyt burd, sadat inkeld de eagen en mûle ûnbegroeid bliuwe. Dat is in natuerlike beskerming tsjin 'e swaarmen bitende langpoaten dy't op Thisspias rûnom foarkomme. De sturt is oerdutsen mei skobben dy't te hurd binne foar de langpoaten om te biten, en de rest fan it lichem wurdt bedutsen troch klean.
Thisspiasanen libje tige lang, teminsten fjouwerhûndert jier. Sliepen dogge se mar in pear oeren deis. Se helje har wiere rêst út in hieljende trâns dy't neurologyske bekomst biedt. Soks kin oeren of mar in pear minuten duorje. As se har trâns misse, wurde Thisspiasanen emosjoneel en kidelich.
Keppelings om utens
List of Star Wars species (P–T)
Leanekeatsen
It Leanekeatsen is in keatsbarren dat elts jier mids juny holden wurdt op De Leanen, yn 'e Fryske stêd Harns. It is ien fan 'e mar in pear keatswedstriden dy't op bestrjitting holden wurde ynstee fan op gers. Dat is ek it gefal by bygelyks it Iepen Frysk Kampioenskip Jeu de Pelote yn Easterlittens, mar dêr giet it om jeu de pelote, de Belgyske foarm fan keatsen, wylst men by it Leanekeatsen gewoan de Fryske foarm fan it spul oanhâldt. Yn 2019 wurdt de 70e edysje fan dit evenemint ferkeatst.
Skiednis
Al foàr de Twadde Wrâldoarloch waard der yn Harns troch de pleatslike jongerein in protte oan strjitkeatsen dien, benammen yn 'e bredere strjitten, lykas De Leanen, de Oksemerk en de Lytse Bredepleats. Dêr wie der romte foar, en boppedat waard it balspul yn dy tiid noch net hindere troch drok ferkear. De dielnimmers waarden dêrby gauris oanmoedige troch de omwenjenden, dy't dan in pear sinten of wat oars beskikber stelden as priis.
Nei de oarloch, doe't men wol ta wie oan wat ferdivedaasje, en doe't der noch gjin tillefyzje wie, besleat in buertkommisje fan bewenners fan 'e Lytse Bredepleats om fan it strjitkeatsen yn Harns in formele wedstryd te meitsjen. It inisjatyf dêrfoar kaam út sigarewinkel 't Hoekje, fan Bouke van der Gaast. Men wist de meiwurking fan 'e Gemeente Harns te krijen, en sa koe yn 1950 de earste edysje fan it Leanekeatsen organisearre wurde.
Der wiene twa klassen, ien fan 12 o/m 17 jier en ien fan 18 jier en âlder. Foar de kompetysje skreaune har 33 partoeren yn, sadat der mear jûnen ynlast wurde moasten foar de earste omgongen as de twa dy't men der foar reservearre hie. De tillegrafen en oar keatsnedichheden waarden liend fan 'e Harnzer Keatsferiening Iendracht. De finale, dêr't neffens it ferslach yn 'e Harnzer Krante tûzenen taskôgers op ôfkamen, waard op 'e jûn fan woansdei 21 juny 1950 ferkeatst. Der wiene twa wikselbekers foar de respektivelike winners fan 'e beide klassen: de Dirk van Drooge-beker en de Levie Pais-beker, ferneamd nei bekende persoanen út it Harnzer buertlibben.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
De Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (PUC-MG), earder ek oantsjutten as Universidade Católica de Minas Gerais (UCMG), is in universiteit yn Belo Horizonte, dielsteat Minas Gerais, Brazylje.
De Cefet-MG bestiet sûnt 1958 en hat 63.528 studinten.
Greidhoek' Festival
It Greidhoek’ Festival wie in muzykfestival en kultureel evenemint dat elts jier om mids septimber hinne holden waard yn it Fryske doarp Wommels. It ûntstie oarspronklik út in benefytjûn foar it pleatslike Swimbad De Klomp, mar ûntjoech him troch de jierren hinne ta in alsidich barren mei muzyk, iterij, keunst en kultuer. It festival wie ferneamd nei de Greidhoeke, de lânstreek yn it noardwesten fan Fryslân dêr't Wommels middenyn leit.
Skiednis
Yn 2011 waard in benefytjûn mei muzyk organisearre om it needlijende Swimbad De Klomp, yn Wommels, finansjeel út 'e brân te helpen. Dy muzykjûn krige de namme Klomprock. De organisaasje, dy't neffens de eigen webside út dwerse kreätivelingen bestie, foldie dat sa goed, dat it jiers dêrop op 'e nij sa'n jûn holden waard. Yn 2013 krige de organisaasje in formele struktuer mei de oprjochting 'e Stifting Greidhoek' Festival. It evenemint waard doe ek omneamd nei de hjoeddeistige namme. Yn 2012 loek it festival al 800 besikers, en yn 2017 wie dat oantal oanwoeksen ta 1800.
It Greidhoek’ Festival waard holden yn 'e geast fan 'e Amerikaanske keunstskilder en presintator fan tillefyzjeskilderlessen Bob Ross, dy't yn 1995 hommels ferstoar. Ross wie de maskotte fan it festival, en waard oeral by belutsen. Sa waard elts jier yn juny de saneamde 'Bobjûn' holden yn it appelhôf oan 'e Van Sminialeane, wêrby't bekendmakke waard wat de organisators dat jiers foar de besikers yn petto hiene. Behalven in line-up fan bands dy't op it Greidhoek’ Festival optrede soene, gie it dêrby ek om keunstprojekten en in teäterstik.
Begjin juny 2019 makke de Stifting Greid'hoek Festival bekend dat de edysje fan dat jier de lêste wêze soe. Neffens foarsitter Lukas Offringa wie it bestjoer bang om mei noch mear edysjes yn werhelling te fallen, en wie dêrom besletten om "romte [te meitsjen] foar wat nijs." Op 'e lêste edysje, holden op sneon 7 septimber 2019, waard it Greidhoek' Festival, fertsjintwurdige troch de maskotte Bob, symboalysk yn in deakiste útdroegen. It feest wie tagelyk ek it lêste optreden fan 'e terminaal sike Bob Fosko, de lead-sjonger fan 'e band De Raggende Manne, dy't oanhelle wie mei sloktermkanker en it measte sjongen om foar de hân lizzende redens oerliet oan in twatal gastsjongers. Syn oanwêzigens joech de festivaltematyk in earnstige lading.
Sineeske Muorre
Sichtberens
Yn tsjinstelling ta wat in protte minsken leauwe is de Sineeske muorre net fan de Moanne ôf te sjen. De Sineeske muorre is wol fan út de romte te sjen as je folle tichter by binne. Fan op in ôfstân fan sa'n 500 km is de muorre noch krekt te sjen, mar dan moatte je wol witte wêr't je sjen moatte. De reden dat de muorre sa min sichtber is, is dat de muorre net mear as 9,1 m breed is. It is krekt sa as mei in hier: hy kin noch sa lang wêze, as er net breed genôch is dan sjochst him net.
Skiednis
De ierste dielen fan 'e Sineeske Muorren datearren fan 'e 7e iuw f.Kr.. It bekendste part waard fan goed 200 f.Kr. ôf fan ierde út de grûn stampt troch de Sineeske Qin-dynasty. Dy dynasty is nei keizer Qin Shi Huang ferneamd, de earste keizer dy't hiel Sina yn 221 f.Kr. byinoar ferovere.
De Sineeske Muorre waard boud as ferdigeningswurk tsjin fijânlike nomadenstammen dy't Sina fan it noarden út besochten binnen te komen. De earste bouwsels bestienen út ierden en liemen ferhegingen, dy't letter stadichoan ferfongen wurde soene mei stien en der waarden wachttuorren boud. Mear as in heal miljoen arbeiders hawwe oan de muorre wurken. In ferhaal giet de rûnte dat foar eltse meter in man stoarn is. Under de Tang-dynasty rekke de muorre yn ferfal, mar ûnder de Ming-dynasty (1368 - 1644) waard de muorre fernijd en langer makke. Yn dy tiid waarden losse stikken muorre mei inoar ferbûn oant it mânske bouwurk as wy hjoed de dei it kinne.
Mear as in miljoen minsken hawwe ea de muorre bewaakt. Hja wiene festige yn goed 1000 forten en útsjochtuorren. As de fijânlike legers tichterby kamen, waard in mingsel fan hout, strie en dong yn 'e fik stutsen. Ién tsjokke rookwolk betjutte 500 soldaten, fjouwer rookwolken 10.000 fijanlike soldaten. Hûnderd jier letter wienen de Hunnen hieltyd noch net ferslein. De Ming hawwe wiidweidich kriich fieren tsjin de Mongoalen en Mantsjoes, dy't fan de Hunnen ôfstamje. Lang om let waard de muorre klear en luts it keizerrijk har efter de muorre tebek, it oare lân bûten de muorre waard frijlitten oan de nomaden.
Pompster Ryd
De Pompster Ryd (Pompstersk en offisjeel: Pompster Ryd) is in wetter yn de gemeente Kollumerlân. De feart rint fan de Sylster Ryd benoarden Kollum yn in grutte bocht nei it noardeastliker lizzende De Pomp. It earste stik fan dit wetter hjit de Dwersryd.
De namme Pompster Ryd jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Pompsterried.
In ried of red, tith en tsjintwurdich rie(t), riet, rij(t) is in namme dy't faker foar komt. It betsjut faak in lytser streamke, op in grutter wetter útrinnend.
Gockingastins
De Gockingastins yn Uiterburen is healwei de 13e iuw boud. De stins wei eigendom fan de famylje Gockinga. Yn 1401 waard de stins plondere en fernield.
Skiednis
Yn 1955 is de stins tafallich ûntdekt by it oanbouwen fan in skuorre efter in pleats yn Uiterburen. De ôfmjittings fan de ruïne wienen sa. 5.30 x 8.20 m. De fûneminten bestienen inkeld út dowestiennen, dy’t sa. 32 x 15 x 9 sm bedroegen. Om de stins hinne wie ek in muorre oanlein, dy wie 1,62 m dik.
De stins waard yn 1401 fernield troch in rige ynsidinten, dy’t benammen mei de hannel anneks wienen. De famylje Gockinga wie nammentlik in tige machtige famylje yn de lette midsiuwen. De lêste bewenner fan de stins soe Ayolt Gockinga west hawwe, dy’t ek (neffens syn memoarjes) by de plondering oanwêzich wie.
Joadendom
It Joadendom is in monoteïstyske godstsjinst. De Joaden leauwe dat er mar ien God is dy't alles makke hat, en dêr't alle wêzens ûnderhearrich oan binne. It is de âldste noch besteande monoteïstyske godstsjinst, en de twa grutte monotheïstyske godstsjinsten, it Kristendom en de Islam, binne fan it Joadendom ôflaat.
Yn de Joadske godstsjinst nimt syn hillige boek de Tenach, dat oerienkomt mei wat yn it Kristendom it Alde Testamint neamd wurdt, in wichtich plak yn. Mei útsondering fan inkele passaazjes yn it Arameesk, is it skreaun yn it Hebriuwsk. De Tenach wurdt troch de Joaden sjoen as in iepenbiering fan God.
Bûter
thumb|right|230px|Echte bûter thumb|right|230px|Alderwetsk ark om bûter te meitsjen Bûter is in smarbere en almeast ytbere stof, op basis fan molke. Letter is besocht om bûter yn fabriken nei te meitsjen op basis fan oalje en fetten, dat wurdt margarine neamd. Letter waarden de begripen wolris troch elkoar brûkt en seinen in soad minsken bûter tsjin margarine. Om oan te tsjutten dat it om bûter op basis fan fette molke gie waard bûter dan ek wol as 'rjemmebûter' of 'boerebûter' oantsjutten. De persize soarte bûter wurdt oantsjut troch de grûnstof der yn de namme foar te setten. Foar rjemmebûter, bûter op basis fan rjemme, wurdt ornaris gewoan bûter sein.
Ferskate soarten
Der binne ferskate bûtersoarten, basearre op ferskate soarten fet as oalje:
Oare soarten binne bûter mei wat deroan tafoege:
Tsjoenderij
Tsjoenderij is it leauwen yn it (eigen of oarmans) fermogen ta boppenatuerlike feardichheden en it praktisearjen fan dy feardichheden troch beskate rituëlen of geheime esotearyske kennis. Tsjoenderij wurdt gauris betize mei magy, mar dat berêst op in misbegryp. Magy is nammentlik eins spesifyk it eksploitearjen fan boppenatuerlike krêften by it yn 'e praktyk bringen fan tsjoenderij. In persoan dy't tsjoenderij ferrjochtet, wurdt in tsjoender of in tsjoenster neamd, of, meast by froulju, in heks. It begryp hekserij is synonym mei tsjoenderij, mar hat oer it algemien in negativere lading. It yn 'e praktyk bringen fan in beskate foarm fan tsjoenderij wurdt it dwaan of útsprekken fan in betsjoening of tsjoen neamd.
Beskriuwing
Tsjoenderij is in tige yngewikkeld konsept, dat fan kultuer ta kultuer en fan maatskippij ta maatskippij yn krekte betsjutting ferskilt, en sadwaande dreech is om persiis te definiëarjen. Oannames oer de betsjutting fan 'e term dy't oer de grinzen fan kultueren hinne rikke, moat dêrom foarsichtich mei omgien wurde. Faak ferfollet tsjoenderij in foarsizzende of medisinale rol, en by net-wittenskiplike kultueren wurdt it faak opfet as in ûnderdiel fan 'e pleatslike (sjamanistyske) religy, benammen as dy yn in magysk wrâldopfetting pleatst wurde kinne. Doelen fan tsjoenderij rinne sterk útinoar en kinne ferskille fan genêzing fan siken oant de bedoeling om tsjinstanners út 'e wei te romjen.
Skiednis
It leauwen yn it bestean fan tsjoenderij en yn 'e wurking fan ferskate magyske rituëlen kaam yn it ferline rûnom foar. Sawol by de âlde Egyptners as yn Mesopotaamje waard troch preesters oan tsjoenderij dien. Ek yn it heidenske leauwe fan 'e Germanen hie it in grutte betsjutting. Mei de opkomst fan it kristendom waard yn Jeropa troch de Roomsk-Katolike Tsjerke de tsjoenderij strafber steld, om't it bedriuwen derfan yn 'e Bibel ferbean wurdt. Nettsjinsteande dat nimt tsjoenderij, sij it net ûnder dy namme, ek in wichtich plak yn it roomske leauwe yn, bgl. by it hillich jûnsmiel, wêrby't otterdokse roomsen leauwe dat de hosty yn harren mûle letterlik feroaret yn it fleis fan Kristus.