cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fryslân (wengebiet)
Noard-Fryslân
De Noardfriezen hiene harren eigen rjochtsysteem, besteande út trettjin hiirden, dy't foar it earst yn de Sânhiirdewetten yn 1424 fêststeld waarden. Hja hiene dus in foarm fan seslbestjoer en koene bûten de Deenske machtsfear bliuwe. Yn 1252 fersloech in lger fan Noardfriezen de Deenske kening Abel, dy't yn dy slach omkaam. De Noardfriezen libben fan de lânbou, fiskerij en hannel, mei benammen Ingelân. Ek wûnen se sâlt út de turf wei, dy't se yn de fjirtjine en fyftjinde iuw ferhannelen. Yn de sechtjinde en santjinde iuw diene Noardfriezen wakker mei oan de walfiskfeart.
In stikmannich stoarmen, lykas de Sint-Marsellusfloed (1362) en de Burchardifloed fan 1634 feoarsaken grutte skea oand e Noardfryske kust en guon eilannen waarden fuortspield. Dat late ta it útinoar fallen fan it (Noard)-Fryske taalgebiet yn taaleilantsjes, dy't bot isolearre faninoar rekken. Ek rekken de Noardfriezen, dy't harren neat fan bûtenlânske polityk en strideraasjes oanlutsen, hieltyd mear behelle by polityk om utens. De hartoch fan Sleeswyk, dy't ek kening fan Denemark wie, luts de Noardfriezen hieltyd mear yn syn macht. De Tritichjierrige Kriich kaam yn 1627 yn Noard-Fryslân, allyk de Twadde Noardske Kriich tusken Sweden en Denemark (1657-1660) en de Grutte Noardske Kriich (1700-1721), dêr't Taning by belegere en dêrnei plondere waard.
Oant 1864 wie Noard-Fryslân part fan de Deenske hartochdom Sleeswyk, mar waard part fan Prusen nei de Twadde Dútsk-Deenske Kriich. De Sleeswyk-Holsteinkwestje late ta in dieling fan de Noardfryske befolking. Benammen nei it fêstlizzen fan de Dútsk-Deenske grins nei de Earste Wrâldkriich. In part wie foar mear autonomy ûnder Denemark en in mearderheid wie foar om by Dútslân te bliuwen. Noard-Fryslân bleau by Dútslân as part fan earst de frijsteat Prusen en nei de Twadde Wrâldkriich de bûnsteat Sleeswyk-Holstein.
Lânskip
thumb|In iermidsiuwske terp yn it klaaigea It lânskip fan de Frysek gebieten komt rju meiïnoar oerien. It Fryske lânskip wudt skaaimerke troch syn Waadeilannen en Halligen oan de kustline mei de Waadsee tusken de eilannen en it fêste lân. De Waadsee leit by ebbe foar in grut partdrûch en by floed ûnder wetter. It fêste lân bestiet oan de kustline út fruchtbere klaaigrûn. Eartiids waarden yn it klaaigea terpen, keunstmjittige hichten, boud om de bewenners tsjin wetteroerlêst te beskermjen. Dy terpen mei midsiuwske romanogoatyske tsjerken en lytse bakstiennen hûzen binne tekenjend foar de Fryske lannen. Fierder it lân yn binne feangeaen, dy't yn de tiid foar de lânoanmakkerijen foar it grutste part sompich wiene. Hjir en dêr leit dêr in geastrêch tuskenyn, dêr't de bewenning op konsintrearre wie. Dy feangeaen foarmen ynearsten it grinsgebiet fan it wengebiet fan de Friezen.
Elts Frysk gebiet wurdt skaat troch ynhammen en rivieren. De wichtichsten binne it Fly, de Lauwersmar, eartiids de Lauwerssee, de Westeriems en de Doalert, de Jadeboezem, de Elbemûning en de Eidermûning.
Taal
Yn Fryslân wurde in hiel soad talen brûkt. Yn it Westerlauwerske part binne it Frysk en it Nederlânsk as bestjoers- en ûnderwiistalen yn gebrûk. Dêrneist wurdt yn de eardere hannelsgebieten Stedsk praat, dialekten dy't yn de 15e iuw troch keaplju ynfierd binne en in fuortsetting fan doe noch net standerdisearre Hollânske dialekten foarmje. Yn de Stellingwerven en yn Kollumerlân wurde Nedersaksyske dialekten brûkt en op it Bilt wurdt Biltsk praat, in troch it Frysk beynfloede Súdhollânsk dialekt dat de Hollânske slykwurkers meinaam hawwe.
East-Fryslân is fierhinne ûntfryske. De offisjele taal is it Dútsk en ynformeel wurdt in Nedersaksysk dialekt, it Eastfrysk Plat, praat. Justjes súdlik fan East-Fryslân, yn de gemeente Sealterlân, prate noch sa'n 1000-2500 minsken Frysk, it Sealterfrysk.
Yn Grinslân, dat histoarysk sjoen ek by East-Fryslân rekkene wurde mei, wurdt yn it Westerkertier yn in pear doarpen Frysk praat.
Yn Noard-Fryslân praat minder as 10% fan de befolking mear Frysk, it Noardfrysk. De offisjele taal is dêr Dútsk. Fierder wurdt der in soad Nedersaksysk praat en is der in offisjeel erkende Deensktalige minderheid, dy't harren taal libben hâlde troch ûnder oaren in hiel netwurk fan Deensktalige skoallen.
Yn Dútslân binne de Friezen as ien fan de fjouwer autochtoane minderheden erkend.
Flagge
thumb|right|250px|It earste útstel fan 'e Groep fan Auwerk, út [[2006, sa't dat oeral toand wurdt, mei herten ynstee fan pompeblêden en in foutyf krús (te min romte tusken de fertikale balke en de lofterrâne fan 'e flagge).]] thumb|right|250px|Ferbettere ôfbylding, mei echte pompeblêden en in ferbettere krús. Yn 'e simmer fan 2006 kaam de Groep fan Auwerk mei in útstel foar in ynterfryske flagge dat basearre wie op 'e flaggen fan 'e Skandinavyske lannen. It ûntwerp wie makke yn gearwurking mei de Fryske Rie foar Heraldyk, en bestie út in goudgiel fjild mei in wyt lizzend krús (ek wol Skandinavysk krús neamd), dat in blauwe râne hie. De ferhâldings fan it krús en de râne binne gelyk binne oan dy op 'e flaggen fan û.m. Noarwegen en Iislân. Yn 'e binnenhoeken fan 'e fjouwer goudgiele flakken wiene fierders fjouwer reade pompeblêden tafoege, dy't mei de rûne kant nei-inoar ta stiene. Op ôfbyldings dy't men op it ynternet fine kin, hawwe de pompeblêden trouwens frjemd genôch mear de foarm fan herten (en boppedat hat op dy ôfbyldings it krús ek net persiis de ferhâldings dy't it op 'e Noarske en Iislânske flaggen hat).
De kar foar it Skandinavyske krús waard makke fanwege it feit dat de Friezen as folk op ferskate mêden besibbe binne oan 'e oare folken om 'e Noard- en Eastsee hinne, dêr't dit ûntwerp in protte foarkomt. De krúsfoarm ferwiisde, neffens de útlis dy't de Groep fan Auwerk bea, boppedat nei de iuwenâlde bân fan 'e Friezen mei it kristlik leauwe, mar koe ek as teken foar de sinne, en as sadanich dus as in heidensk symboal, opfet wurde.
De fjouwer pompeblêden, dy't nei-inoar ta wiisden as teken fan Fryske gearwurking, stiene foar alle Fryslannen: Westerlauwersk Fryslân, East-Fryslân, Noard-Fryslân en ien ekstra foar de Friezen om utens en de eardere Fryske gebieten, lykas de Grinzer Ommelannen en it Hollânske West-Fryslân.
Wat de kleuren oanbelangen, dy wiene ûntliend oan 'e ûnderskate Fryske flaggen. Sa komt it giel yn 'e foarm fan in horizontale baan foar op 'e flagge fan Noard-Fryslân, en steane op 'e flagge fan West-Fryslân en op it provinsjewapen fan Westerlauwersk Fryslân goudene liuwen. De kleur blau komt op alle Fryske flaggen foar, wylst wyt ûnderdiel útmakket fan 'e flaggen fan Westerlauwersk Fryslân, West-Fryslân, de Ommelannen en Hilgelân. It read fan 'e pompeblêden komt ek op 'e measte flaggen fan 'e Fryslannen foar.
Sjoch ek
20 px Tema:Fryslân – Oersjoch fan Wikipedy siden oer de Fryslannen
Trent (rivier)
thumb|250px|De Trent en syn streamgebiet
De Trent is de iennige rivier yn Ingelân dy't nei it noarden rint. De wichtichste sydrivieren binne de Derwent, Soar en Tame. De grutste plakken oan de rivier binne: Stoke-on-Trent, Burton-upon-Trent, Nottingham en Newark.
Fryslân yn de Midsiuwen
Fryslân wie oant 734 in folslein ûnôfhinklik gebiet. Doe't de Saksenkening Widukind yn 804 belies joech, waard it lêste stik ûnôfhinklik Fryslân ek Frankysk. Nei de Frankyske oerhearsking komt Fryslân troch it Ferdrach fan Ferdun ûnder it Hillige Roomske Ryk. Fryslân hite tenei Greefskip Mid-Fryslân. Troch de moard op Hindrik de Fette begûn yn Fryslân de tiid fan de Fryske frijheid. It Opstalbeamferbûn wie foar mienskiplik rjocht en alliânsjes, ek de stêd Appingedam hat dêr syn stedsrjochten krigen. De Fryske frijheid einige yn 1498 foar de provinsje Fryslân en de Grinzer Ommelannen. Yn East-Fryslân ûntstie in prinsdom, dat bestie oant 1744.
Fryske keningen
thumb|300px|Utwreiding en delgong
Nei it Grutte Folkeferfarren kaam der yn 'e 6e iuw in Frysk Keningryk ta stân. De earste Fryske kening dy't mei wissichheid bestien hat is kening Aldgilles. Aldgilles wie net fûl tsjin op it Kristendom en liet de Ingelske biskop fan York Wilfried frij preekjen yn Fryslân. Syn opfolger Redbad hie oare tinzen oer it heidenske Fryslân, mûglik troch syn konflikten mei de kristlike Franken. It hichtepunt fan kening Redbad en Fryslân wie de Slach by Keulen yn 716. Nei de dea fan Redbad yn 719 waard Poppo de nije kening. Hy hie net safolle súkses as Redbad. Yn 734 ferlear Poppo de Slach oan de Boarn. Alhoewol't Fryslân yn 734 ferslein waard, wie it Fryslân yn it hjoeddeiske Grinslân en East-Fryslân noch frij. Dy Friezen hienen har by Widukind oansletten yn de Saksenkriich. Earst yn 804 waard hiel Fryslân in part fan it Frankyske Ryk.
Upstalbeam
Dit binne de oerkêsten fan alle Friezen.
Foarst, dat hja ien kear yn it jier op de tiisdei yn de pinksterwike by de Upstalbeam gearkomme sille en dat hja dêr alle rjochten besprekke, dy’t de Friezen oanhâlde sille. As immen in better rjocht wit, moatte hja it minder goede opjaan en it bettere folgje.
De twadde kêst: as ien fan de sân seelannen troch de wapene ridders út it suden of troch de striders út it noarden ferwoastge wurdt, sille de seis it sânde helpe, sadat it like sterk bliuwe sil as elts oar seelân.
Yn it jier 1327 krige Appingedam stêdsrjochten fan it Upstalbeambûn. De folgjende gearkomste fan it Upstalbeambûn soe yn Grins wêze. .
Strideraasje yn de 14e en 15e iuw
Yn de 14e en 15e iuw wie der in soad striid yn 'e Fryske gebieten, bygelyks dy fan de Skieringers en Fetkeapers.
Hannel
Ut skriftlike meldingen fan tiidgenoaten en archeologyske ûndersikings bout Lebecq in byld op fan dy midsiuwske hannel. It docht bliken dat de Friezen de grutste hannelers fan 'e Noardsee wiene en dat hja wichtige ferbinings hiene nei de Eastsee en it Kanaal.
Hja hannelen yn hûden, pelzen, metalen en wol, mar ek yn wyn, side en speserijen. Har wichtichste hannelswaar wiene lykwols slaven. Dy hannel docht ek bliken út in grut tal muntfynsten en sels kaam in eigen muntsoarte ta ûntjouwing, de lytse sulveren sceatta. Op gâns plakken moatte Fryske hannelskoloanjes west hawwe.
Nei sawat it jier 900 waard de hannel oer see minder troch de ynfallen fan de Wytsingen. Ynstee dêrfan kaam de Fryske hannel no yn it binnenlân ta ûntjouwing, benammen oer de Ryn en de Elbe en oer de grutte lânrûtes. Earst troch de opkomst fan de Hânze rekke it kustgebiet syn oerwicht kwyt.
Nei 1200 waard it gefaar fan Wytsingen Wytsingen minder, yn dy tiid bouden de Friezen koggen foar de hannel oer see.
Befolking
Fryslân moat yn 'e iere midsiuwen in relatyf hege befolkingstichtens hân hawwe. Slicher fan Bath berekkent út it tal terpen en it tal huzen op elke terp, kombinearre mei de opjeften fan it goedsregister fan kleaster Fulda, dat Westergoa om 900 hinne in tichtens fan sa'n 20 ynwenners de km2 hân hawwe moat. Yn West-Europa waard it dêryn allinne oertroffen troch it Seinegebiet by Parys, de omkriten fan St. Omaars en tinklik it Rynlân by Keulen en it Maasgebiet by Maastricht, Luik en Hoei.
Sokke befolkingstichtheden wiene yn dy tiid fierste grut om fan de betreffende grûnoerflakken ite te kinnen. Dêrom moast nôt ynfierd wurde, dêr't út lettere tiid ek berjochten oer binne. Dêr falt út te konkludearjen, dat der in oansjenlike wolfeart hearske hawwe moat, dy't boud wie op in sterk ûntwikkele feetylt en in dêrop oanslutende hannel, dy't mooglik wie troch de geunstige lizzing oan it wetter. Oan 'e kust koe him dêrtroch in jild-ekonomy hanthavenje, wylst yn it binnenlân in guod-ekonomy ûntstie. Om dy reden wie der oan 'e kust ek gjin fûnemint foar it ûntstean fan in feodaal stelsel.
Taal
Yn Fryslân waard yn de midsiuwen Frysk praat. Troch de hannel moasten de keaplju wol meartalich west ha. Wat de oerienkomsten en ferskillen mei it Ingelsk, Frankysk en Saksysk oangiet is fan de iere midsiuwen net folle bekend. Fan dy taal is mar in nearzich lyts bytsje oerlevere op runeskrift, mar noch net genôch om der wittenskiplik ûndersyk nei te dwaan. Om 1100 hinne wurdt it Frysk foar it earst yn it Latynske alfabet skreaun. Fan de lette midsiuwen, de tiid fan de Fryske frijheid en de Opstalbeam, binne gâns rjochtsteksten en oarkonden bewarre bleaun. Yn de lette midsiuwen wurde de ferskillen en oerienkomsten mei de oanswettende talen dúdliker.
Religy
Yn de tiid fan it Fryske keninkryk moast de Fryske befolking heidensk west ha. Hja leauden oan mear as ien God en hienen prysters. De Friezen ferearen hillige ikebeammen en hienen timpels dêr't se ta in God bidde koenen.
Willibrord en Bonifatius reizgje troch de Fryske lannen om it folk te kerstenjen. Dat gong net sûnder wjerstân, sa't bliken die yn 754 doe't Bonifatius en likernôch hûndert man dy't mei him meireizgen, by Dokkum deadien waarden. Om 800 hinne komme de Friezen mei de Saksyske Widukind yn opstân tsjin de kristlike Franken. Dêrnei komt it Kristendom op as wichtichste leauwen. Yn de lette midsiuwen wie hiel Fryslân roomsk.
Reade surk
Reade Surk (Rumex sanguineus) is ien fan de grutte Surkesoarten. It giet by de stinzeplanten om in foarm mei tige moaie readpoarperen blêdieren, Rumex sanguineus var. sanguineus. Dizze foarm fan de Reade Surk komt allinne mar foar op plakken dêr't ek oare stinzeplanten steane. De plant stiet bygelyks op Martenastate yn Koarnjum
Sint-Pitersfloed
De Sint-Pitersfloed (Dútsk: Petriflut) is de namme fan twa ferskillende stoarmfloeden dy't yn 1651 de kusten fan Nederlân en Dútslân teheisteren en foar grutte oerstreamings soarge. By de earste (22 febrewaris) waard it Waadeilân Júst yn twaen spjalte; by de twadde (4-5 maart) strûpte Amsterdam ûnder. thumb|225px|Kaart fan it brutsen eilân Iuist (troch [[Karl Ludwig von Le Coq út 1805)]]
De twa rampen waarden eartiids troch elkoar helle omdat Noard-Dútslân en guon Nederlânske goaen de Juliaanske kalinder noch brûkten, wylst Hollân, Seelân en oare Nederlânske goaen al yn 1582 op de gregoriaanske kalinder oergien wienen.
Wat oerstreaming oanbelanget wie 1651 grif in rampjier. Yn de nacht fan 25 op 26 jannewaris brieken yn Nederlân op ferkate plakken de diken ek altroch. Fral East-Nederland waard doe rekke.
De stoarmfloed op 22 febrewaris 1651
De stoarmfloed dy't op 22 febrewaris 1651 de kust fan de East-Fryske Waadsee rekke feroarsake tûzenen deadlike slachtoffers; guon boarnen sizze fan 15.000.
De dunen fan de Waadeilannen Júst en Langereach brieken troch en Juist waard midstroch slein; pas yn 1932 soene de dielen wer by inoar brocht wurde. It westlike diel fan it eilân Buise (tusken Júst en Baltrum), dat al by de Sint-Marsellusfloed (1362) healtroch spield wie, ferdwûn ûnder wetter (neffens guon boarnen barde dat lykwols earst yn 1690). De fûneminten fan de tsjerke fan Júst waarden oerspield en oantaast, sadat de tsjerke yn 1662 ynstoarte.
De kustplakken Dornumersyl, Akkumersyl en Altensyl waarden ferwoastge troch de stoarmfloed. It wetter berikte de tsjerketerp fan Fulkum, dêr't in protte deaden bedobbe waarden. It wetter kaam safier it lân yn dat ek it Altes Land, it efterlân fan Hamburch, dêrûnder spielde. It marke Gutsbrack yn it Altes Land is der in oerbliuwsel fan.
De stoarmfloed op 4-5 maart 1651
De stoarmfloed fan 4-5 maart rekke de Nederlânske Suderseekust en gou as de swierste yn 80 jier.
Amsterdam
thumb|It trochbrekken fan de St. Antonisdyk by Houtewael ûnder Amsterdam ([[Willem Schellinks (1627?–1678) ]] Oan de eastkant fan Amsterdam brieken de Sint Antoniesdyk, Zeeburgerdyk en Diemerseedyk. Dêrtroch spielde de Watergraafsmeer-polder en in grut part fan Amsterdam derûnder. It wetter streamde sels troch de Nieuwendijk en Warmoesstrjitte, middenyn Amsterdam.
Yn de Watergraafsmeer kamen fiif minsken om. Nei de ramp waard útein set mei it opén nij drûchmealen fan de Watergraafsmeer. In ûnbekende dichter skreau:
In jier letter wie de Watergraafsmeer wer drûch; op 15 july 1652 gie der in feestlike optocht troch de Watergraafsmeer om dat te fieren.
Op oare plakken yn Nederlân
Net allinne Hollân mar ek noardeast-Fryslân en Grinslân hienen swier te lijen. De diken fan it Dokkumer Grutdjip joegen belies, sadat in wiel ûntstie, it Mâlegreefsgat, ek wol Sint Pitersgat neamd). Dêrnei waarden der plannen makke om it Dokkumer Grutdjip mei in slûs te tichtsjen. Ek it gebiet om de Doalert yn east-Grinslân hinne, hat it swier te ferduorjen hân.
Christoffel Bisschop
Christoffel Bisschop (Ljouwert, 24 april 1828 - Skeveningen, 5 oktober 1904) wie in Nederlânsk keunstskilder.
Hy wurke yn Ljouwert by H. Schaaf. Hy ferhuze mei 18 jier nei Delft en wurke dêr by skilder W. H. Schmidt. Dêrnei bedarre er yn De Haach by Huib van Hove mei wa't er ek yn Parys wurke. Yn 1869 boaske er syn ingelske kollega en learlinge Catherine Seaton Forman Swift (Kate Bisschop-Swift, Londen, 1834 - 1928). Sy hiene in filla yn De Haach, 'Villa Frisia' en beide hearden ta de Hollansche Teeken-Maatschappij.
Bisschop wie ek in grut samler. Neffens syn winsk is syn samling 17e iuwske Hollânske folkskeunst yn 1908 oant 1915 oerbrocht nei it Frysk Museum. Der waarden in stikmannich stylkeamers fan ynrjochte, dy't oant de nijbou te sjen wiene.
Hy makke meast portretten, sjenrefoarstellings en skildere âld Hylpener ynterieurs.
Under oare it Steedlik Museum yn Amsterdam en it Haachsk Gemeentemuseum hawwe syn wurk.
Geta
right|thumb|200px|Buste fan Geta, [[Louvre yn Paris.]] Publius Septimius Geta (Milaan, 7 maart 189 – Rome, 26 desimber 211) wie Romeinsk mei-keizer tagelyk mei syn heit Septimius Severus, fan 209 oant syn dea op 4 febrewaris 211, en dêrnei mei syn broer Karakalla oant hy ein desimber 211, troch deselde broer fermoarde waard.
Skiednis
Geta wie de jongste soan fan Septimius Severus by syn twadde frou Julia Domna. Hy waard berne yn Rome, yn de tiid dat syn heit gûverneur wie yn tsjinst fan keizer Kommodus.
Geta kaam wat wichtigens oanbelanget altyd op it twadde plak, nei syn broer Lusius, better bekend as Karakalla. Miskien dat harren relaasje hjirtroch fan it begjin oan ôf moedsum wie. Konflikten tusken beide broers moasten altyd troch bemiddeling fan harren mem bylein wurde.
Doe't Septimius Severus begjin 211 yn Brittanje ferstoar, waarden Karakalla en Geta tegearre as keizer beneamd en kearden werom nei Rome.
De twa bruorren bleauwen it min meiïnoar finen en al sûnt it stuit dat beiden tegearre de troan bestige, hâlden sy ôfstân. Hja hienen sels it plan opfette it keizerryk yn twa parten op te dielen. Geta soe oer it easten hearske, en Karakalla oer it westen. Harren mem Julia Domna foarkaam dizze twadieling fan it Romeinske Ryk.
Geta, dy't wist dat syn broer him fermoarde litte soe as er de kâns krige, socht safolle mooglike meistanners en syn populariteit waakste. Foar Karakalla wie dat faaks de reden om him snel likwideare te kinnen en plânde dat foar 17 desimber 211. Dat komplot lekte lykwols út en Geta fergrutte syn waaksumens. Harren mem aksepteare dêrop it foarstel fan Karakalla om in privégesprek tusken har en de twa bruorren te regeljen sadat de skellen bylein wurde koenen. It die bliken dat de ôfspraak wol in falstrik wie en de 22-jierrige Geta waard troch binnenstormende soldaten yn it bywêzen fan syn mem op befel fan Karakalla fermoarde.
Karakalla kocht dêrop de Praetoriaanske garde om en alle om-ende-by 20.000 meistanners fan Geta waarden opspoard en fermoarde, nettsjinsteande harren status: fan soldaat oant senator.
Oar
De datum fan de moard op Geta is omstriden. Tradisjoneel wurdt dizze pleatst yn febrewaris 212, mar tsjintwurdich wurdt oan de hân fan sterke oanwizings algemien oannomd dat de moord ein desimber 211 wie.
De grêftombe fan Geta stiet flak bûten de poarten fan Rome oan de Via Appia.
Rie (plak)
Rie is in doarp yn de gemeente De Waadhoeke. Rie leit noardeastlik fan Boer, noardlik fan Peins, súdwestlik fan Berltsum en Minnertsgea en súdeastlik fan Tsjummearum.De doarpskearn fan Rie leit om de Haadwei, Nijewei en Berltsumerwei. Tegearre mei Boer, Sweins, Peins en Skalsum foarmet Rie it Frjentsjerter Fiifgea. De buorskip De Beinten (diel) heart ek by Rie.
Op hie Rie  ynwenners.
Skiednis en beskriuwing
Yn 1275 en 1335 waard it doarp Rede neamd, yn 1433 Reed, yn 1505 Rydt en yn 1786 Ried. De plaknamme stamt fan De Rie dy't troch it doarpsgebiet rint, dat stream (rith) betsjut. thumb|left|''Haadstrjitte 2 Ried is in terpdoarp en it duorre noch oant yn de 18e iuw dat der bûten de doarpsterp boud waard. Yn de 19e iuw en yn it begjin fan de 20e iuw ûntstie der lintbebouwing oan de (nije) Doanjumerwei, de Berltsumerwei, de Sânhústerwei en de Pastorijeleane. Oan de Doanjumerwei steane in pear wentes foar de notabelen, wêrfan ien ek in dekoratyf koetshûs hat. Ek oan de dyk nei it suden nei Peins is bebouwing kommen. Pas letter is de Nijedyk nei it noarden mei fral wenningwetwenten beboud. Flakby de tsjerke stiet yn de buorren it eardere molkfabryk, wêrfan it front it karakter fan de fernijende styl hat en it jiertal Anno 1909 draacht. It romme tsjerkhou is mei de súdkant nei de dyk rjochte en omseame troch in bûkehage en ipen. Der steane wat húskes omhinne, wêrtroch hast net te sjen is dat se op in terp steane. Foar de boadskippen moatte de ynwenners nei Berltsum, Menaam of Frjentsjer.
Yn 'e jachthaven 'It Kattegat' is in oanlisplak foar passanten. Dy leit teffens oan de Alvestêderûte tusken Frjentsjer en Dokkum.
Sûnt 2018 leit Rie yn de gemeente De Waadhoeke, dêrfoar lei it yn de gemeente (nij) Frjentjerteradiel en foar 1984 lei it yn sawol de gritenij as de gemeente Frjentsjerteradiel (noardertrimdiel).
Mienskip
left|thumb|Doarpshûs 'De Rede' Yn de âlde skoalle is it multyfunksjoneel sintrum De Rede ûnderbrocht. Yn 2016 waard útein set mei de ferbouwing fan it doarpshûs. De iepening fûn yn 2018 plak en it doarpshûs is no twaris sa grut as it âlde doarpshûs. De kosten fan de ferbouwing bedroegen likernôch 1 miljoen euro.
It doarpskrantsje hjit 'It Kattebeltsje'. De kat yn it wapen en de namme fan it doarpskrantsje ferwize nei de skelnamme foar Riesters: katten. Oan it eastlike ein fan de Haadstrjitte stiet ek in keunstwurkje fan in kat.
Petersburch (buorskip)
thumb|Petersburch mei brêge oer de [[Opsterlânske Kompanjonsfeart]] Petersburch (Stellingwerfsk en Nederlânsk: Petersburg) is in buorskip yn de gemeenten Opsterlân en Eaststellingwerf. Petersburch leit tusken Wynjewâld en Donkerbroek. Oan de lofter kant fan de feart leit 'e buorskip Moskou
Rie (plak)
Tsjerke
thumb|260px|Walburgatsjerke
Skoalle
260px|thumb|De Oanset
Befolkingsferrin
(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: Alle Cijfers.) thumb|260px|Tsjerkepaed
Riedertreffen
Rie (Nederlânsk: Ried) is behelle yn it saneamde Riedertreffen, in feestlike ynternasjonale gearkomste fan plakken dy't 'Ried' hjitte, yn 'e mande mei 7 plakken mei dy namme yn Switserlân, 14 yn Eastenryk mear as 20 yn Dútslân. It earste Riedertreffen waard yn 1985 holden yn Ried bei Kerzers yn it Switserske kanton Freiburg. De Fryske ynbring bestie dy earste kear út in Fryske skotsploech. Dêrnei waard pas yn 1999 in twadde edysje fan it evenemint holden, fannijs yn Ried bei Kerzers. Sûnt wurdt it feest om 'e fiif jier organisearre: yn 2004 yn Ried im Zillertal (yn Tiroal), yn 2009 yn Hessischer Ried (by Worms), yn 2014 yn Ried in der Riedmark (yn Oppereastenryk), en yn 2019 yn it Fryske Rie. Foar 2024 is Ried bei Kerzers wer gasthear.
Strjitten
thumb|260px|Pleats oan de Doanjumerdyk Achterwei, Anemareed, Berltsumerwei, Doanjumerwei, Haadstrjitte, Havenstrjitte, Legewei, Nijewei, Pastorieleane, Peinserwei, Dr. Vitus Ringersstrjitte, De Rombade, Sânhústerwei, Suderom, Tsjerkepaad.
Petersburch (buorskip)
Ferklearring fan de namme
Ein 18e iuw soe turfstekker Pieter Blauw him dêr nei wenjen set hawwe en makke fan syn hûs in kroech. As tekst stie op syn úthingboerd: "Ik woon hier aan de weg. Wat heb ik meer te wenschen. Dan zegen van de heer. En gunst van alle menschen". Doe't de kroech nei ferrin fan tiid yn ferfal rekke waard it hûs Pieters burcht neamd. Dy namme soe letter ferbastere wêze ta Petersburch. Bewiis foar dy ferklearring fan de namme is der lykwols net. Nei alle wierskyn is de buorskip ferneamd nei de Russyske stêd Sint-Petersburch.
Osingahuzen
right|250px|thumb|Osingahuzen Osingahuzen of Oasingahuzen is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân, yn 'e himrik fan Heech. Osingahuzen leit tusken Heech en de Wide Wimerts.
Petersburch (buorskip)
Ferklearring fan de namme
Petersburch leit oan de Turfrûte.
Johannes Acronius Frisius
Johannes Acronius (of Atrocianus) Frisius (Akkrum, 1520 - Bazel, 18 oktober 1564) wie in Fryske natuerkundige en wiskundige út de 16e iuw.
Pikesyl
Pikesyl (Frysk en offisjeel; Nederlânsk en offisjeel foar 2011: Piekezijl) is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân, oant 2011 Wymbritseradiel. Pikesyl leit westlik fan Drylts benoarden de Pikemar yn 'e himrik fan Abbegea. De namme is mooglik in ferwizing nei de famylje fan de man Sijbren Pijekama dêr't yn 1511 nei ferwiisd wurdt yn kombinaasje mei syl, in ôfwetteringslûs.
Johannes Acronius Frisius
Sy namme ferwiisd nei syn berteplak Akkrum. Fan 1547 ôf wurke hy as professor yn de wiskunde yn Basel en nei 1549 as professor yn de logika, en yn 1564 yn de medisinen. Hy stoar troch de bûdepest yn datselde jier. Neist wiskundich en wittenskiplik wurk hat hy Latynske poëzij and humanistyske artikels skreaun.
Acronius wie befreone mei de glêsskilder en doper David Joaris, oer wa't er op 28 july 1559 in libbensbeskriuwing publisearre yn Ad N.N. popularem Epistola.
Pikesyl
De buorskip bestiet hjoed-de-dei út 15 hûzen en pleatsen mei likernôch 40 ynwenners.
Barlepyk Pikesyl is in farrende jongereinkeet út de buorskip wei.
Unlân
Mei Unlân kin bedoeld wurde:
Lee Sang-hwa
Lee Sang-hwa ek bekend as Sang-hwa Lee (Seoel, 25 febrewaris 1989) is in earder Súdkoreaansk reedrydster.
Sy die fjouwer kear mei oan it Wrâldkampioenskip sprint en fjouwer kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 2006, 2010, 2014 en 2018). Sy waard by dizze kampioenskippen ien kear wrâldkampioen sprint en twa kear Olympysk kampioene. Nei de spullen fan 2018 hold Lee Sang-hwa op mei it reedriden op heech nivo.
Atletyk op de Olympyske Simmerspullen 1908
200px|thumb|right|Diskussmite tidens de spullen fan Londen 1908 De Olympyske Simmerspullen 1908, ek wol de IVe Olympiade neamd waarden yn 1908 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It atletyk waard hâlden yn it White City Stadium. De Estafette stie dit jier foar it earst op it programma.
White City Stadium
It White City Stadium waard yn 1907 boud foar de Olympyske Simmerspullen yn 1908. It hie doe plak foar 93.000 taskôgers. It hie in Atletykbaan fan 536,44 m in baanhurdfytsbaan fan 660 meter in Swimbad fan 100 meter mei in dûktoer. De oarspronklike atletykbaan hat tsjinst dien oant 1914. Yn 1927 is de atletykbaan fuorthelle en ynsiedde mei gêrs om plak te meitsjen foar wynhûndraverijen. Yn 1985 is it White City Stadium ôfbrutsen om plak te meitsjen foar de gebouwen fan in tillefyzjestjoerder.
Medaljespegel
De top acht fan lannen dy't by it atletyk medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1908
Bertolt Brecht
Toaniel
Gronologyske folgoarder:
Oankeap fan Alaska
De Oankeap fan Alaska of de Alaska-oankeap (Ingelsk: Alaska Purchase; Russysk: Продажа Аляски, Prodaža Aljaski, letterlik: "Ferkeap fan Alaska") wie de oername troch de Feriene Steaten fan 'e ferlieslijende koloanje Russysk-Amearika fan it Keizerryk Ruslân yn 1867. It gebiet dat dêrmei muoid wie, en dat neitiid offisjeel de namme Alaska krige, besloech 1.717.856 km² (wêrfan 13,8% wetter) en hie in befolking fan tusken de 33.500 (neffens de Amerikaanske folkstelling fan 1880) en 39.800 (neffens in Russyske telling út 1839) persoanen. De Feriene Steaten betellen foar Alaska in bedrach fan 7,2 miljoen Amerikaanske dollars. De formele oerdracht fûn plak op 18 oktober 1867.
Skiednis
Yn 'e earste helte fan 'e achttjinde iuw kolonisearren keaplju út it Keizerryk Ruslân omreden fan 'e lukrative pelshannel it diel fan Noard-Amearika dat oarekant de Beringsee lei, sjoen fanút it Fiere Easten fan Sibearje. Dat gebiet waard lykwols pas feitlik yn it Russyske Ryk ynkorporearre by de Oekaze fan 1799, dy't formeel de koloanje Russysk-Amearika kreëarre. It bestjoer fan dat gebiet waard oerlitten oan 'e Russysk-Amerikaanske Kompanjy, dy't der mei in hannelsmonopoalje bejeftige waard, wylst ek oan 'e Russysk-Otterdokse Tsjerke beskate rjochten ferliend waarden. Fan it begjin ôf oan koe de koloanje himsels mar amper bedrippe, en geandewei de njoggentjinde iuw moast der hieltyd mear jild op talein wurde.
Sadwaande begûn tsaar Aleksander II fan Ruslân yn 'e neisleep fan 'e Krimoarloch (1853-1856), dy't de Russyske steat op 'e râne fan it bankrot brocht hie, om te sjen nei mooglikheden om Russysk-Amearika te ferkeapjen. Ofsjoen fan 'e finansjele omtinkens spile ek in rol dat Ruslân it yn 'e Krimoarloch opnommen hie tsjin it Osmaanske Ryk, Frankryk en it Feriene Keninkryk, en dat Russysk-Amearika net te ferdigenjen wêze soe as de Britten der út Kanada wei binnenfoelen. Yn 'e winter fan 1859 op 1860 hifken de Russen de Feriene Steaten om te sjen oft dy ek belang hiene by de koloanje. De resultaten wiene foarsichtich posityf, mar doe't yn 1861 de Amerikaanske Boargeroarloch útbriek, hie it Amerikaanske regear oare soargen en kamen de besprekkings logyskerwize stil te lizzen.
Nei de ein fan 'e boargeroarloch, yn 1865, sette de Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken William H. Seward útein mei ûnderhannelings oer de mooglike oankeap fan Russysk-Amearika mei syn Russyske amtsgenoat Edûard de Stoeckl. Presidint Andrew Johnson hie op dat stuit slimme swierrichheden oer de útfiering fan 'e Weropbou fan it yn 'e boargeroarloch fierhinne ferwoastge Amerikaanske Suden, wylst Seward sels deilis rekke wie mei ferskate oare leden fan syn eigen Republikeinske Partij. Los fan Seward syn oertsjûging dat it in ferstannige oankeap wie, hopen hy en Johnson ek dat de oankeap de oandacht fan oare saken ôfliede soe.
Uteinlik waarden de ûnderhannelings ôfrûne op 30 maart 1867, nei't de ûnderhannelers in hiele nacht trochhelle hiene. De priis fan Russysk-Amearika waard fêstlein op $7,2 miljoen (omrekkene yn jild fan 2018 $109 miljoen), oftewol 2 dollarsint de acre (= $4,74 de km²). Noch dyselde deis waard de oerienkomst mei in romme mearderheid troch de Amerikaanske Senaat ratifisearre. Yn 'e media wiene der mingde reäksjes. Guon lju fûnen de oankeap in positive stap, mei't se der in geunstige ynfloed fan ferwachten op 'e hannel mei Aazje. Oare minsken fûnen it weigoaid jild, en neamde de oankeap Seward's Folly ("Sewards Dwaasheid") of ek wol Seward's Icebox ("Sewards Frieskiste"). De tsjinstanners riddenearren dat Russysk-Amearika, of Alaska, sa't it no kaam te hjitten, weardeleas lân wie, te kâld foar lânbou en kolonisaasje, en nearne oars goed foar.
De opperhaden fan 'e Tlingit hâlde oant hjoed de dei út dat Ruslân hielendal net it rjocht hie om Súdeast-Alaska te ferkeapjen, mei't de lânseigen befolking it gebiet nea ôfstien hie. Utslutend Castle Hill, by Sitka, dat Aleksander Baranov yn 1795 fan 'e pleatslike Tlingit kocht hie, wie Russyske grûn, en fierders wie alle lân fan 'e Tlingit yn 1867 noch fan harrensels en fan nimmen oars. Ek oare groepen fan 'e lânseigen befolking fan Alaska hâlde út dat se harren lân nea ôfstien hiene oan 'e Russen. Nei de oankeap ferlearen se dat lân lykwols gauris oan 'e Amerikanen. Pas yn it lêste trêdepart fan 'e tweintichste iuw waarden de lânoanspraken fan 'e lânseigen befolking serieus nommen en fêstlein yn 'e Alaska Native Claims Settlement Act (ANCSA) fan 1971.
De formele oerdracht fan Russysk-Amearika oan 'e Feriene Steaten fûn plak op 18 oktober 1867, wêrby't yn Sitka, de doetiidske haadstêd fan Alaska, de Russyske flagge strutsen en de Amerikaanske flagge hyst waard. Nei de Oankeap fan Alaska ferlieten frijwol alle rom 800 Russyske kolonisten Alaska. De measten kearden werom nei Sibearje, wylst guon nei it Amerikaanske Noardwesten emigrearren. Lykas foarsein troch de tsjinstanners kaam de Amerikaanske kolonisaasje fan it nije gebiet mar stadich op gong, mar doe't der by de Goudkoarts fan Klondike, yn 1897, goud yn 'e grûn bliek te sitten, skeat it ynwennertal fan Alaska ynienen omheech. Letter fynsten fan benammen ierdoalje en ierdgas bewiisden dat it plan fan Seward foar de oanskaf fan Alaska in wize, foarútsjende set west hie. Nei de Oankeap waard it gebiet yn 'e foarm fan it Departemint Alaska in ûnorganisearre territoarium, dat yn 1884 herfoarme waard ta it Distrikt Alaska. Yn 1912 ûntstie dêrút it Territoarium Alaska, dat úteinlik yn 1959 as de foarlêste fan 'e fyftich Amerikaanske steat yn 'e Uny opnommen waard.
It Libben fan de Hillige Liudger
It Libben fan de Hillige Liudger, yn it oarspronklike Latyn: Vita Sancti Liudgeri, is in hilligelibben of hagiografy oer de ferneamde kristlike biskop en sindeling Liudger (±742-809), dy't fan Frysk komôf wie. It is skreaun troch Altfryd, dat in folle neef fan him wie. De Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma kaam út yn 1997.
Eftergrûn
De Vita Sancti Liudgeri is de wichtichste fan 'e fiif Vitae Liudgeri, fral om't it in suver kontemporên wurk is, skreaun troch Altfryd, de trêde biskop fan Múnster (839-849). Dat wie in folle neef fan 'e hillige, dy't him op oarspronklik ûndersyk basearre dat er foar it grutste part mank syn eigen famyljefermidden dien hie. Sadwaande is dit wurk noch net sa fan leginden en sêgen trochlutsen dat skiedskriuwing en fantasij net mear faninoar te ûnderskieden binne (by de lettere Vitae Liudgeri wie dat wol sa), en kin it by kritysk gebrûk as histoaryske boarne tsjinje.
Ynhâld
It Libben fan de Hillige Liudger is opboud út trije dielen. It set útein mei in koart foaropwurd wêryn't Altfryd it ûnderwerp fan syn wurk yntrodusearret en it geskrift opdraacht oan "de dierbere bruorren en muontsen, dy't yn it kleaster fan de hilliger Ferlosser en fan de hillige heit Liudger, de Hear tsjinje yn Kristus." Ek ûntskuldiget er him derfoar, sa't dat wenst wie yn hilligelibbens, dat syn wurk net fan better kwaliteit is, en foar syn eigen brekme oan kennis en wittenskip. Ta einbeslút neamt er noch de lju op dy't syn boarnen binne, mei dêrûnder famyljeleden en in pear freonen fan Liudger, dy't de man fan tichteby meimakke hawwe.
Yn it trêde diel, Boek II, beskriuwt Altfryd de wûndertekens dy't Liudger allegear ferrjochte hat. Sa genies er de bard Bernlef fan syn blinens en foarsei er de ynfallen fan 'e Wytsingen. Ek wurdt yn dit diel beskreaun hoe't Liudger sels in hilligelibben oer syn mentor Gregoarius fan Utert skreau. It einiget mei Liudger syn siikbêd, ferstjerren en begraffenis.
List fan planetoïden 4901-5000
Dit is in list fan planetoïden 4901-5000.
Gremlins (film)
Gremlins is in Amerikaanske swarte komeedzjehorrorfilm en famyljefilm út 1984 tsjin 'e eftergrûn fan in krystsetting. De film waard regissearre troch Joe Dante en hie yn 'e haadrollen Zach Galligan en Phoebe Cates. De titel ferwiist nei gremlins, ûndogenske mytyske wêzens dy't yn 'e Angelsaksyske wrâld gauris de skuld op 'e lea skood krije as apparatuer of masinery it net of net goed mear docht. It ferhaal folget de jongeman Billy Peltzer, dy't in nuver wêzentsje as húsdier kriget. As er him net oan 'e fersoargingsfoarskriften hâldt, ûntsteane út dat iene wêzen ferskate oaren, dy't har ûntpoppe ta agressive en destruktive lytse meunsters dy't it hiele stedsje de fernieling yn helpe. Gremlins krige fan 'e filmkritisy oer it algemien positive resinsjes en woeks yn 'e bioskopen út ta in grut kommersjeel súkses. Yn 1990 waard der in ferfolchfilm makke, Gremlins 2: The New Batch, mar dy film flopte yn 'e bioskopen. Nettsjinsteande dat is der troch de jierren hinne in mediafranchise mei deselde namme om Gremlins hinne ûntstien.
Plot
Rand Peltzer, in ûnsúksesfolle útfiner fan net wurkjende apparaten, giet yn 'e grutte stêd fan doar ta doar om syn útfinings te sliten. Sa komt er yn 'e Sineeske wyk yn in antykwinkel, dêr't er in lyts hierrich wêzentsje sjocht, dat menear Wing, de op jierren reitsjende eigner fan 'e winkel, in mogwai neamt (fan it Kantoneeske 魔怪, dat "demon" betsjut). Rand wol it beslist keapje as krystkado foar syn soan Billy, dat hy biedt $200, mar Wing seit tsjin him dat it besit fan in mogwai in protte ferantwurdlikheidsbesef ferget, en dat er it bistke dêrom net ferkeapje wol. Wing syn jonge pakesizzer, dy't it jild wol hawwe wol, ferkeapet de mogwai letter lykwols efter de rêch fan syn pake om. Hy fertelt Rand trije regels dy't er by de fersoarging fan 'e mogwai yn acht nimme moat. Yn it foarste plak kinne mogwai net tsjin fel ljocht, yn 't bysûnder fel sinneljocht, dêr't se fan deageane. Oard moat er derfoar soargje dat it wêzentsje nea yn kontakt komt mei wetter. En trêd, en dat is it wichtichste, moat er him nea nei midsnacht fuorje, ek al biddelet er dêr ek noch sa om.
Rand giet nei hûs yn it lytse stedsje Kingston Falls, en neamt de mogwai ûnderweis Gizmo. Thús oankommen, jout er it wêzentsje daliks oan 'e likernôch tweintichjierrige Billy, dy't op 'e pleatslike bank wurket. Hy leit him de trije regels út, mar de earnst dêrfan kringt net ta Billy troch. As Billy letter Gizmo sjen lit oan syn buorjonkje Pete, griemt dy by fersin wetter oer it wêzentsje hinne. Dêrop groeie der swolms op Gizmo syn rêch, en as dy iepenknappe, springe der fiif lytse hierbaltsjes út, dy't binnen inkele minuten útgroeie ta folwoeksen mogwai. De fiif nije mogwai binne lykwols net leaf, lykas Gizmo, mar blike ferfelende en agressive ûnrêststokers te wêzen, dy't oanfierd wurde troch ien mei in ljochte streek troch it hier, dy't Billy dêrom Stripe neamd.
De oare deis nimt Billy ien fan 'e nije mogwai mei nei syn eardere skoalle, dêr't er it wêzentsje oan biologylearaar Roy Hanson sjen lit. Teffens griemt er der in drip wetter op, wêrnei't der in sânde mogwai ûntstiet. Hanson freget oft er it nije wêzentsje hâlde mei foar neier ûndersyk, dat Billy lit it by him efter. Hanson set útein mei fivisektyske eksperiminten dy't de mogwai net leuk fynt. Dy jûns bedonderje Stripe en syn kwartet oanhingers Billy om harren nei midsnacht te fuorjen troch it snoer fan syn elektryske wekker troch te biten, sadat it oerwurk op healwei tolven stean bliuwt. Neitiid foarmje se kokons, en dat docht de mogwai fan Hanson ek, dy't nachts in brochje te pakken krigen hat dat Hanson omtommelje litten hie. As de metamorfoaze fan 'e mogwai kompleet is, komme út 'e kokons gemiene, dûnkergriene, reptylske meunsterkes te foarskyn, dy't letter troch Billy syn buorman Futterman "gremlins" neamd wurde. It fiiftal by Billy thús set daliks útein mei Gizmo te tramtearjen, wylst de iene op skoalle wraak nimt op Hanson troch him dea te meitsjen. Billy is dejinge dy't it stoflik omskot fan 'e learaar fynt, wêrnei't er him daliks nei hûs ta hastiget, dêr't er krekt op 'e tiid oankomt om it libben fan syn mem Lynn te rêden, dy't troch Stripe-en-dy oanfallen wurdt.
Mei't Lynn dan al trije fan 'e gremlins deade hat en Billy de fjirde út 'e ljochten helpt, bliuwt inkeld Stripe noch oer. Yn it nachtlik tsjuster set Billy de flechtsjende gremlin efternei. De efterfolging liedt nei de pleatslike fêstiging fan 'e YMCA, dêr't Stripe yn it swimbad springt. It kontakt mei safolle wetter soarget foar it ûntstean fan tûzenen nije gremlins, dy't op streuptocht troch Kingston Fall geane. Se ferniele alles dat los en fêst sit. Buorman Futterman en de frou wurde deariden mei Futterman syn eigen snieploech. In rike dame, frou Deagle, komt om as se troch har eigen dak smiten wurdt nei't de gremlins har treplift opfierd hawwe. Ferskate oare ynwenners fan it stedsje wurde troch de meunsterkes fermoarde, wylst in protte oaren ferwûne reitsje. Billy besiket ûnderwilens help fan 'e autoriteiten te krijen troch nei de pleatslike sheriff te gean. As er lykwols fertelt wat der bard is, wurdt er net leaud, ek net nei't er Gizmo sjen litten hat.
Underwilens is Billy syn faam Kate fêst kommen te sitten yn 'e kroech dêr't se as servearster wurket, en dêr't in grutte kloft gremlins har twingt om harren te betsjinjen mei sigaretten, sterke drank en snacks. By tafal ûntdekt se op in stuit dat de wêzens bewusteleas of mooglik sels dea reitsje as se de flitser fan har fototastel ôfgean lit. Sa wit se te ûntsnappen, wêrnei't se mei Billy en Gizmo beskûl siket yn it bankgebou, dat earder al troch de gremlins fandalisearre is. Se bliuwe dêr oant it te neare nacht bûtendoar stil wurdt. As se wer foar it ljocht komme, ûntdekke se dat alle krystferljochting de gremlins te ljocht wie en dat se harren dêrom allegear weromlutsen hawwe yn it tsjuster fan 'e pleatslike bioskoop, dêr't se Walt Disney's Snow White and the Seven Dwarfs sjogge.
Yn 'e media ferskine neitiid berjochten oer de healwize ûngeregeldheden en massahystearje dy't it oars sa rêstige Kingston Falls folslein ferrinnewearre hawwe en foar ferskate deaden soarge hawwe. Menear Wing, dy't út 'e berjochten opmakke hat wat der bard is en sadwaande wit wêr't er wêze moat, ferskynt by de Peltzers oan 'e doar om Gizmo werom te nimmen. Dêrby bekritisearret er sawol de Peltzers sels as de Westerske kultuer dêr't se fertsjintwurdigers fan binne foar de soargeleazens wêrmei't se mei de natoer omspringe. As er fuort sil, wol Gizmo lykwols ôfskie nimme fan Billy, mei wa't er in bân foarme hat. Dat rekket de âldman wol, en hy jout ta dat Billy miskien ienris ree wêze sil om 'e ferantwurdlikheid foar in mogwai te dragen. Oant dy tiid sil Gizmo op him wachtsje.
Produksje
Gremlins waard regissearre troch Joe Dante nei in senario fan Chris Columbus. Dyselde fertelde letter yn in fraachpetear dat er op it idee fan gremlins kommen wie om't er nachts op syn souder "wat wol in hiel peloton mûzen liek" omskarreljen hearde, wat "yn it tsjuster tige grizelich" wie. Hy skreau it skript foar Gremlins allinne mar om in foarbyld fan syn kinnen te hawwen, dat er sjen litte koe as er sollisitearre nei de funksje fan senarioskriuwer, mar doe't Steven Spielberg it lies, besleat dy it te keapjen. Neffens him wie it "ien fan 'e orizjineelste dingen dy't ik yn jierren ûnder eagen krigen haw".
Spielberg hie as útfierend produsint it tafersjoch oer de hiele produksje fan Gremlins, mar it wurk fan filmprodusint liet er oan Michael Finnell oer. Behalven Spielberg syn Amblin Entertainment wie ek filmstudio Warner Bros. al fan it begjin ôf oan by it projekt belutsen. Foar Gremlins wie in budget beskikber fan $11 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan John Hora, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Jerry Goldsmith. De opnamen foar de film fûnen foar it meastepart plak op it backlot fan 'e Universal Studios yn Universal City (Kalifornje) by Hollywood. Foar de mogwai en gremlins waarden almeast rubberen poppen brûkt, mar der waarden ek in pear marionetten ynset.
Distribúsje
De distribúsje fan Gremlins waard fersoarge troch Warner Bros. De film gie op 8 juny 1984 yn 'e Amerikaanske bioskopen yn premiêre. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde yn 1984 op LP by platemaatskippij Geffen Records en waard yn 2011 werútjûn op cd. Gremlins waard yn 1985 útbrocht as VHS-keapfideo, en kaam yn 1997 foar it earst út op dvd en en yn 2009 op blu-ray.
Beoardieling troch filmkritisy
Fan 'e filmkritisy krige Gremlins oer it algemien positive resinsjes. Sa joech Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times de film 3 fan 4 stjerren. Hy omskreau Gremlins as "fermaaklik", mar ek as in "slûchslimme" rige parodyen fan elemintêre filmferhaallinen. Yn 'e Chicago Tribune omskreau Gene Siskel de film, dy't er 31/2 fan 4 stjerren taparte, as "in gemien grappige en in bytsje mislik meitsjende achtbaanrit" en "in tige orizjineel wurk". It tydskrift Variety foarsei dat de de filmmakkers harren súkses útmelke wolle soene mei merchandising fan gremlinpopkes en rôp de lêzers op om dêr yn 'e hûs alfêst mar romte foar de meitsjen.
Yn The New York Times wie Vincent Canby fan miening dat "de film der folle mear ynteresse foar hat om te pronkjen mei syn kennis fan 'e filmyndustry en it meitsjen fan willekeurige grappen, as foar it leverjen fan konsekwint fermaak." De foaroansteande filmkritikus Leonard Maltin moast net folle fan Gremlins hawwe en kwalifisearre de film, dy't er 2 fan 4 stjerren joech, as "walchlik" en te gewelddiedich. Letter hied er yn cameo yn 'e ferfolchfilm Gremlins 2: The New Batch, weryn't er by wize fan inside joke syn krityk op 'e earste film werhelle om dêrnei troch de gremlins smoard te wurden. Yn it fideospultsjetydskrift Imagine omskreau Colin Greenland Gremlins sa: "Twa of trije goede grappen, trije of fjouwer aardige sênes, in protte detail, mar oer it gehiel nommen in manysk mêlee fan pyrotechnyk dat op willekeurige mominten in greep nei myn sympaty die, mar myn oandacht net fêsthâlde koe. In bytsje mear koherinte gedachten, en wa wit, hie it wat goeds wêze kinnen."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Gremlins in heech goedkarringspersintaazje fan 86%, basearre op 76 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "As jo him no sjen wolle as in boadskip oer de konsumpsjekultuer, of ienfâldichwei as in mei special effects oerladen fermaaksfilm, Gremlins is hoe dan ek in lytse filmklassiker." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Gremlins in goedkarringspersintaazje fan 70%, basearre op 13 resinsjes.
Krityk fan âldelju
Fan âldelju fan jonge bern krige Gremlins wol in protte krityk om't de film op plakken te gewelddiedich wêze soe. Yn reäksje dêrop en op itselde soarte krityk op in oare film fan sines, Indiana Jones and the Temple of Doom, rette Steven Spielberg de Motion Picture Association of America (MPAA) oan om syn sjochwizer oan te passen. Twa moannen nei it útkommen fan Gremlins besleat de MPAA in nije beoardieling yn syn systeem yn te foegjen: PG-13, wat sizze wol: mei âlderlik tafersjoch (parental guidance) gaadlik fan bern fan 13 jier ôf.
Opbringst
Gremlins brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $148,2 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $64,7 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $212,9 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $11 miljoen betsjut dat in winst fan $102,9 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte.
Ferfolch en franchise
Om Gremlins hinne ûntstie in mediafranchise dy't ek fan Gremlins hjit, mei ferskate fideospultsjes, in ferboeking en merchandising. Yn 1990 waard der in ferfolchfilm makke, Gremlins 2: The New Batch, mar dy film, dy't mear satirysk fan toan wie, flopte yn 'e bioskopen, hoewol't er troch de filmkritisy goed ûntfongen waard. Yn 2023 kaam der fierders in tekenfilmsearje út, Gremlins: Secrets of the Mogwai, dy't as prequel fan 'e oarspronklike film tsjinnet.
Dover (Ingelân)
thumb|250px|De krytrotsen fan see ôf Dover (eartiidsk yn it Nederlânsk: Daveren) is in wichtich fearhavenplak yn Ingelân, yn it greefskip Kent yn de regio Súdeast Ingelân. De stêd leit oan it Nau fan Calais (of Strjitte fan Dover), lykas it eastlik diel fan It Kanaal neamd wurdt. De namme Dover komt fan it rivierke de Dour.