cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reade wrotmûs
Hâlden en dragen
De peartiid rint by reade wrotmûzen fan april oant oktober, al is dat ôfhinklik fan 'e temperatuer en it foarhâns wêzen fan genôch fretten. Yn dy snuorje hâlde en drage de wyfkes har territoriaal, mar de mantsjes net. Nei in draachtiid fan 18-21 dagen wurde 3-4 kear jiers 2-7 jongen smiten. Dy ferlitte nei goed fjirtjin dagen it nêst, wurde mei 20-25 dagen ôfwûn, binne mei 25-30 dagen selsstannich, en berikke 1-2 moannen nei de berte geslachtsripens. By hege populaasjetichtheden fertraget lykwols de oanwêzigens fan âldere geslachtsripe wyfkes it geslachtsryp wurden fan jongere wyfkes.
Fretten
Reade wrotmûzen binne foar it meastepart herbivoaren. Op har menu steane fral blêden, gerzen, woartels, knoppen, fruchten, nuten, nôt en sied. Ek poddestuollen wurde wol fretten. By it fretten fan gers gnauje reade wrotmûzen de stâle soms troch en lizze se de rispe gersstâlen kreas op in steapeltsje. In diel fan it fretten wurdt meinommen om opslein te wurden yn har nêsten. It plantaardige dieet wurdt út en troch oanfolle mei dierlik fretten, lykas ynsekten, spinnen en wjirms, en soms fûgelaaien fan soarten dy't har nêst op 'e grûn meitsje. De reade wrotmûs is in goede klimmer, en winterdeis libbet er foar in grut part fan 'e skors fan beammen as de bûk, de eskdoarn en de liere.
Status
De reade wrotmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn grutte ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Nettsjinsteande de boppeneamde skommelings yn populaasjetichtheid liket de populaasje sjoen oer de langere termyn stabyl te wêzen. Der besteane ek gjin spesifike bedrigings foar dizze soarte, al komt it foar dat by beskate eksimplaren, dy't yn berms libje, leadfergiftiging optreedt, wylst oaren, dy't yn lânbougebieten omhúsmanje, te lijen hawwe ûnder ferskate pestisiden dy't dêr brûkt wurde, al binne dy yn 'e regel net spesifyk tsjin reade wrotmûzen rjochte. As oar fretten krap is, kinne se trouwens wol gnauskea oan lânbougewaaksen tabringe.
De reade wrotmûs (Latynske namme: Myodes glareolus; foarhinne Clethrionomys glareolus), ek wol de gewoane reade wrotmûs neamd (ta ûnderskie fan oare reade wrotmûzesoarten), is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae) en it skaai fan 'e reade wrotmûzen (Myodes). Hy komt foar yn hast hiel Jeropa (Nederlân en Fryslân ynbegrepen) en dielen fan westlik Sibearje. It is dêrmei de iennichste reade wrotmûzesoarte dy't yn Jeropa sa'n súdlike fersprieding hat, mei't besibbe soarten inkeld yn Skandinaavje en noardlik Ruslân foarkomme.
Algemien foarkommen
De reade wrotmûs is lânseigen yn Jeropa, dêr't er allinnich ûntbrekt yn 'e midden en it suden fan it Ibearysk Skiereilân, súdlik Itaalje, de eilannen yn 'e Middellânske See, Grikelân, de súdlike Balkan, de Karpaten, de súdlike Oekraïne (ynkl. de Krim), de Koeban, it uterste noarden fan Jeropeesk Ruslân en fan Skandinaavje, in diel fan westlik Noarwegen en op Iislân. Op 'e Britske Eilannen is er lânseigen yn Ingelân, Skotlân en Wales, mar net yn Ierlân, dêr't yn 'e 1950-er jierren by fersin yn it súdwesten troch de minske yntrodusearre waard, en sûnt hast de hiele Ierske Republyk kolonisearre hat. Bûten Jeropa komt de reade wrotmûs ek foar yn 'e Oeral en yn súdwestlik en súdlik sintraal Sibearje.
Uterlike skaaimerken
De reade wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-13½ sm, mei in sturtlingte fan 3½-7¼ sm en in gewicht fan 12-40 g. It is in lyts kjifdier mei kastanjebrún hier op 'e rêch, dat wat út 'en readens skynt; dêrfandinne syn namme. De fangen binne grizich brún en de bealch is krêmkleurich oant griis. De hierkleur ferskilt trouwens neffens plak en jiertiid, en kin ek bêzje-eftich wêze. De winterpels is langer, tichter en readiger as it simmerhier, en jonge eksimplaren binne grizer as folwoeksenen. De snút is minder stomp as dat by oare wrotmûzen it gefal is, en de earen stekke dúdlik út 'e pels wei. De sturt is twakleurich en frij lang foar in wrotmûs, mei 35-60% fan 'e kop-romplingte.
Gielwangwrotmûs
Uterlike skaaimerken
De gielwangwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 18 sm, mei in sturtlingte fan 5 sm en in gewicht fan 120 g. Hy liket tige op 'e gielnoaswrotmûs (Microtus chrotorrhinus), mar is justjes grutter. Gielwangwrotmûzen hawwe koarte earkes en in net al te lange sturt. De pels is op 'e rêch brún, mar skaait nei de bealch ta grizich út, en de snút is gielich of roastbrún.
Friesch-Noordhollandsche Stoombootmaatschappij
Ek de Franeker Stoombootmaatschappij (jirpelferfier) waard koart nei 1901 troch de Nieuwe Leeuwarder Stoombootmaatschappij oernomd. Yn 1911 krige dizze in spesjale tsiisboat, de Stânfries IX. Wyls ferfierde sûnt 1855 út Rotterdam de NV Saint Martin & Co mei de stoomboaten Leeuwarden I en II earst meast flaaks en lynsied foar eigen hannel, letter alderlei guod ek foar tredden. Dizze NV naam yn 1868 de fergunning fan Y. van der Meulen út Ljouwert oer ta in stoomboattsjinst foar fracht en fee op Rotterdam en Amsterdam ( nei 1888 ek ôffearten fan Snits en Dokkum). Dizze, letter yn Ljouwert fêstige NV Saint Martin fusearre yn 1912 mei de  Nieuwe Leeuwarder Stoombootmaatschappij ta de Scheepvaartmaatschappij Holland-Friesland. Dizze farde mei 25 stoom- en motorboaten.
Om Fryske konkurrinsje foar te kommen binne ± 1919 mear oandielen yn hannen fan Fryske keaplju komd. Yn 1933 naam de stoomboatmaatskippij de namme oan fan de âlde boaten fan de Ljouwerter stoomboatmaatskippij: Rederij Stânfries. Se farde mei 19 stoomboaten, 7 motorboaten en motordekskûten en sân lichters en dekskûten. Sûnt 1935 ûnderhâldt de Stânfries ek autotsjinsten. Se is yn 1937 oernomd troch de Rotterdamske rederij Van der Schuyt-Van den Boom-Stânfries-Reederij NV. (SBS) yn Rotterdam. Troch de âlde rederij Van der Schuyt wie foar 1940 ek oernomd troch de firma Van der Wal (passazjierstsjinst, troch de Ofslútdyk ferrûn). thumb|250px|De stoomboat "S.van Hasselt" fersoarge it ferfier tusken Inkhuzen en Starum. De skiednis fan de Harnzer binnenfeartmaatskippijen is net sa dúdlik. Yn 1875 farde de Stoombootmaatskippij Harlingen mei de Willem III oer Inkhuzen op Amsterdam. Sûnt 1851 wienen der al twa fêste stoomboattsjinsten op, sûnt 1883 ( iepening Inkhuzen - Starum) hurd weromrinnend, nei 1935 net mear útkinnend. De ferbining De Lemmer - Amsterdam wurdt ûnderhâlden troch de Groninger-Lemmer Stoombootmaatschappij NV, sûnt 1910. Dizze maatskippij ûntstie út jierrenlange gearwurking (1873-1910) tusken de Lemster binnen- en bûtendiensten (resp. nei Grins en Amsterdam) en de Groninger Stoombootmaatschappij fan 1870 ( Amsterdam-De Lemmer-Grins ).
Bûtenlânske stoomboatferbinings wurde út Harns sûnt 1853 ûnderhâlden op Londen, sûnt 1884 op Hull, sûnt 1896 op Goole. Fan de tsjinsten op Londen en Hull hienen hiel lang resp. I. en S. Wiarda en de Bruorren Schreuer de agintskippen foar Ingelske firma's. Yn de santiger jierren fan de 19e iuw is der besocht konkurrinsje tusken dizzen te oerwinnen yn in op te rjochtsjen  Noordnederlânske Stoomboatmaatskippij mar dat slagge net. De tsjinsten op Hull en Goole binne 1935 yn inoar opgien. Dêrnei bestienen der dus twa maatskippijen: de General Steam Transport Cy en de Scheepvaart- en Steenkolenmij.
Hesiodos
Hesiodos of Hesiodus (yn it Aldgryksk: Ἡσίοδος, Hēsiodos), ek wol Hesiodos fan Askra neamd, wie in skriuwer en dichter yn it âlde Grikelân, wêrfan't net bekend is wannear't er libbe. Saakkundigen binne lykwols yn 'e regel fan tinken dat er aktyf west hawwe moat tusken 750 en 650 f.Kr., wat him likernôch ta in tiidgenoat fan Homêros meitsje soe. Hesiodos wie de skriuwer fan 'e epyske gedichten Teogony en Wurken en Dagen. Sines wie de ierst oerlevere Jeropeeske poëzij wêryn't de dichter himsels ta ûnderwerp makket, as in yndividu dat in beskate rol te spyljen hat. Boarnen út 'e Aldheid woene hawwe dat Hesiodos tegearre mei Homêros de grûnslach lein hie foar Grykske (heidenske) religieuze tradysjes. Moderne wittenskippers beskôgje syn wurk as ien fan 'e wichtichste boarnen oangeande Grykske mytology, de buorkerij yn 'e Aldheid, iere ekonomyske teoryen (Hesiodos wurdt inkeld wolris de earste ekonoom neamd), argayske Grykske astronomy en tiidrekkening yn 'e iere Aldheid.
Libben
Oars as syn heit wiene seereizen Hesiodos twer, mar hy hat alris de smelle seestrjitte tusken Boeoasje en it eilân Euboea oerstutsen om diel te nimmen oan 'e begraffenisfiering fan in Atamas fan Chalkis, wêrby't er in trijepoat wûn yn 'e sjongwedstryd. Hy beskriuwt ek hoe't er op 'e fangen fan 'e Helikon, dêr't er skiep oan it weidzjen wie, de muzen trof, dy't him in lauwerstêf oerlangen ta teken fan dichterlike autoriteit (Teogony II, 22-35). Hoewol't dit barren sûnder mis oan syn fantasij ûntspruten is, hawwe saakkundigen út 'e Aldheid en fan tsjintwurdich beide derút ôflaat dat er net op 'e liere spylje koe, oars soe him ynstee in liere oerlange wêze.
De famyljekonneksje mei Eoalis soe Hesiodos syn bekendheid mei easterske myten ferklearje kinne, al is it ek mooglik dat it Grykske kultuergebiet dêr yn syn tiid al eigen ferzjes fan ûntjûn hie. Hoewol't Hesiodos syn heit nei alle gedachten it Eoalyske dialekt fan it Aldgryksk spriek, skreau Hesiodos yn it Ioanysk, de literêre taal fan syn tiid. Yn syn wurk komt men fan en ta in eolisme tsjin, mar wurden fan Boeoatysk komôf siket men omdôch. It is wierskynlik dat Hesiodos syn gedichten sels opskreaun of opskriuwe litten hat; oars soe de neidruklike persoanlikheid dy't derút nei foarren komt troch de iuwen hinne sûnder mis ferwettere wêze troch mûnlinge oerlevering. Dy persoanlikheid is sunich op it mêd fan jild en rij as it om sprekwurden giet, en fierders tsierderich en erchtinkend, benammen dêr't it froulju oangiet. Hesiodos wie feitliks in frouljushater, al wie soks yn syn tiid yn syn kultuer net ûngewoan. Hy wie suver obsedearre troch de striid tusken goed en kwea en de fraach hoe't in rjochtfeardige en almachtige god tastean kin dat it de ûnrjochtfeardigen foar de wyn giet. Op it mêd fan 'e epyske literatuer wiisde er de ideälisearre held ôf yn it foardiel fan 'e ideälisearre boer; wat dat oangie hat er wol wat fan 'e lettere komeedzjeskriuwer Aristofanes. Mar it feit dat er in lofliet oer keningen skriuwe koe yn 'e Teogony, wylst er harren yn Wurken en Dagen ôfrinne liet as troch- en trochkorrupt, tsjut derop dat er him oan syn publyk oanpasse koe.
De epyske ferhelstruktuer liet dichters fan wurken as Homêros sines gjin gelegenheid om wat oer harsels te fertellen, mar Hesiodos syn oerlevere wurken befetsje didaktyske gedichten, wêryn't er bekate persoanlike iepenbierings kwyt koe. Sterker noch, hy liket krekt muoite dien te hawwen om safolle mooglik details út syn eigen libben yn 'e dêrta gaadlike dichtregels gear te tropjen. Dêrûnder binne trije eksplisite referinsjes yn Wurken en Dagen en ûnderskate passaazjes yn 'e Teogony. Ofsjoen dêrfan binne de boarnen oer Hesiodos tige krap, sels suver net-besteand, dat wy witte net iens mei wissichheid wannear't de man libbe hat. Lettere boarnen binne notwaar ûnbetrouber, mar kinne ynteressant wêze om 'e legindefoarming om 'e persoan fan Hesiodos hinne te bestudearjen. Sokke boarnen binne bgl. syn libbensbeskriuwing fan 'e hân fan 'e Byzantynske grammatikus Jehannes Tzetzes; it artikel oer Hesiodos yn 'e Suda, in tsiende-iuwske Byzantynske ensyklopedy; twa passaazjes en guon fersille ferwizings yn it wurk fan 'e ierdrykskundige Pausanias (IX, 31:3-6 en 38:3-4) ; en in passaazje yn Plutarchus syn Moralia (162b).
Twa ûnderskate iere tradysjes ferhelje oer it grêf fan Hesiodos. De iene, oanhelle troch Plutarchus, de Suda en Jehannes Tzetzes, wol hawwe dat it Orakel fan Delfi Hesiodos warskôge dat er stjerre soe yn Nemeä. Dêrop flechte er nei Lokris ta, dêr't er omkaam yn 'e pleatslike timpel fan 'e Nemeyske Seus. (Dit is in iroanysk ferhaal fan in mannichfâld foarkommende foarm: it orakel dat de wierheid foarseit, mar ferkeard útlein wurdt sadat de aksjes dy't ûndernommen wurde om oan 'e foarsizzing te ûntkommen, krekt ta it útkommen derfan liede.) Neffens dizze leginde soe Hesiodos yn Lokris begroeven lizze. De oare tradysje, dy't basearre is op in epigram fan Chersias fan Orchomenus, wol hawwe dat de doarpelingen fan Askra yn 'e sânde iuw f.Kr. foar harren fijannen de wyk nimme moasten. Se bedarren yn 'e stêd Orchomenus, dêr't se, op advys fan in orakel, de jiske fan Hesiodos, doe ek hinne brochten.
De Teogony en Wurken en Dagen
Fan alle wurken dy't oan Hesiodos taskreaun binne, wurde troch hjoeddeiske wittenskippers inkeld de Teogony en Wurken en Dagen akseptearre as fan syn hân. De Teogony wie nei alle gedachten syn ierste wurk, en behannelet de oarsprong fan 'e wrâld en de goaden, wêrby't de skriuwer yn it bysûnder omtinken jout oan 'e godlike sibbekunde. De myten dy't yn dit wurk fan gefolgen op 't aljemint komme, foarmje tegearre mei dy út Homêros syn Ilias en Odyssee de grûnslach fan 'e Grykske mytology. Wurken en Dagen hat in hiel oar ûnderwerp, te witten dat labeurjen it universele lot fan 'e minske is, mar teffens dat wa't ree is om iver te toanen en sunich te libjen yn 'e wrâld foarútbuorkje kin. Nettsjinsteande de útinoarrinnende ûnderwerpen hawwe dizze beide teksten in protte gemien, lykas skriuwstyl en taaleigen, mar ek de toansetting fan in "soere, konservative plattelanner, dy't oerhong ta prakkesaasjes, net fan froulju of it libben hold, en dy't de tsjintwurdichheid fan 'e goaden sterk om him hinne fielde."
Libben
Ut Hesiodos syn eigen wurk kin ôflaat wurde dat syn heit hikke en tein wie yn Kyme, yn Eoalis (oan 'e westkust fan Lyts-Aazje, justjes súdliker as it eilân Lesbos), en dat er as folwoeksene de Egeyske See oerstiek om him nei wenjen te setten yn it doarpke Askra, deunby Tespiai, yn 'e Grykske lânstreek Boeoasje, "in ferflokt plak, wreed by 't winter, dreech by 't simmer, nea noflik" (Wurken en Dagen I, 640). Dat wie wêr't Hesiodos opgroeide, en wêr't er nei syn heite dea sels in stik lân besiet oan 'e foet fan 'e berch de Helikon. Dat lân waard him trouwens bekreaud troch syn broer Perses, dy't him earst syn rjochtlike erfdiel ûntnadere liket te hawwen, en nei't er al syn besit der trochbrocht hie, op 'e sunige dichter parasitearre skynt te hawwen. Guon wittenskippers sjogge Hesiodos dizze Perses as in literêre skepping, in sûndebok dy't de dichter nedich wie foar syn moralisearjende passaazjes yn Wurken en Dagen. Yn dy optyk soe Perses dus nea echt bestien hawwe. Mei't it net mear nei te gean is, bliuwt soks lykwols inkeld in teory.
Oar wurk
Njonken de Teogony en Wurken en Dagen waarden yn 'e Aldheid noch ûnderskate oare dichtwurken oan Hesiodos taskreaun: dy wurde mei-inoar wol it "útwreide hesiodyske korpus" neamd. Dêrfan is mar ien tekst, it Skyld fan Hearakles, folslein oerlevere. Moderne saakkundigen binne it der lykwols oer iens dat it Skyld fan Hearakles net troch Hesiodos skreaun wêze kin. Sels yn 'e Aldheid waard de taskriuwing fan dat dichtwurk oan Hesiodos al troch ferskate skriuwers ôfwiisd. De rest fan 'e pseudo-hesiodyske geskriften is mar fragmintarysk of hielendal net oerlevere. Dêrby giet it om: Ek neamt de Suda noch in fierders folslein ûnbekend wurk: de Lyksang foar Batrachus.
Libben
Nettsjinsteande Hesiodos syn jeremiëarjen oer earmoede kin it libben op syn heite pleats net al te swier west hawwe, mei't út syn beskriuwings dúdlik nei foarren komt dat syn famylje net gerniers of komelkers wiene, mar ta de lânaristokrasy hearde. De boer yn syn Wurken en Dagen hat feinten (II, 502, 573, 597, 608, 766), in ploeger (II, 469-471) en in húshâldster (ll. 405, 602) yn 'e tsjinst, en besit in jonge slaaf (ll. 441-446) en ferskate spannen oksen en mûldieren (ll. 405, 607 en folgjende).
Prêrjewrotmûs
De prêrjewrotmûs (Latynske namme: Microtus ochrogaster) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e prêrjewrotmûzen (Pedomys), dat foarkomt yn sintraal Noard-Amearika. Wittenskiplike synonimen foar dizze soarte binne "Arvicola austerus Le Conte, 1853", "Hypudaeus ochrogaster Wagner, 1842" en "Microtus ludovicianus V. Bailey, 1900".
Hâlden en dragen
Prêrjewrotmûzen binne it hiele jier rûn aktyf, wêrby't se yn 'e winter mear oerdeis yn 't spier binne, en by hegere temperatueren mear nachts. Se libje yn koloanjes en hâlde en drage har bûten de peartiid tige sosjaal foar soartgenoaten oer. Se grave ûndjippe hoalen en lizze dêromhinne mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje. By 't winter grave se tunnels troch de snie. Se frette gerzen, plantewoartels, fruchten, sied, beamskors en soms ynsekten, en lizze itensfoarrieden oan. It binne skrikfallige bistkes, dy't by fersteuring fuortendaliks it beskûl fan har hoale opsykje. Rôfdieren dy't jacht op prêrjewrotmûzen meitsje, binne de prêrjewolf, de foks en ferskate soarten hauken, ûlen en slangen.
Fersprieding
De prêrjewrotmûs komt foar yn Noard-Amearika, op 'e prêrjes en yn oare gerslânbiotopen fan 'e sintrale Feriene Steaten en middensúdlik Kanada. Dêrby strekt syn ferspriedingsgebiet him út fan 'e eastlike Rocky Mountains oant yn West-Firginia, oan 'e foet fan 'e Appalachen.
Uterlike skaaimerken
De prêrjewrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 10-13½ sm, mei in sturtlingte fan 2½-4½ sm en in gewicht fan 30-70 g. Hy hat in lange, rûchhierrige pels dy't op 'e rêch griisbrún is, mar op 'e bealch útskaait nei it gielige. De earen binne lyts en de sturt is koart, sels foar wrotmûzen, dy't yn 'e regel dochs al gjin lange sturt hawwe.
Hâlden en dragen
De prêrjewrotmûs ûnderskiedt him fan oare soarten wrotmûzen trochdat der in libbenslange monogame bân bestiet tusken in mantsje en in wyfke. Yn 'e peartiid fêstigje sokke pearkes eigen territoaria, dy't se ferdigenje tsjin soartgenoaten. Hoewol't se har yn teory it hiele jier troch fuortplantsje kinne, duorret de peartiid yn 'e praktyk ornaris fan 'e maityd oant de hjerst. Nei in draachtiid 20-30 dagen smyt it wyfke 2-4 kear jiers in nêst fan 2-7 jongen, dy't by de berte blyn binne. Mei 8 dagen geane de eachjes iepen, en mei 14 dagen binne se selsstannich. De libbensferwachting fan in prêrjewrotmûs bedraacht op syn heechsten 2 jier.
Status
De prêrjewrotmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Hoewol't er yn 'e regel net skealik is foar de lânbou, hat er de ferfelende gewoante om yn tunen planten en beamkeguod oan te fretten en sa te skansearjen. Dêrom wurde prêrjewrotmûzen yn 'e Feriene Steaten troch in protte lju as skealik ûngedierte beskôge. Hoewol't ornaris pestisiden ynset wurde om se út tunen wei te hâlden, is út ûndersyk nei foarren kommen dat se sà gau skrikke dat plestikken túnornaminten yn 'e foarm fan har natuerlike fijannen likegoed wurkje.
Greidwrotmûs
De greidwrotmûs of gerslânwrotmûs (Latynske namme: Microtus pennsylvanicus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e Amerikaanske gerslânwrotmûzen (Mynomes). Dizze soarte komt foar yn it grutste part fan Noard-Amearika. Yn dat wrâlddiel hat de greidwrotmûs de grutste fersprieding fan alle soarten wrotmûzen.
Fersprieding
De greidwrotmûs komt foar yn hast hiel Kanada, útsein it Arktyske noarden, en yn it grutste part fan Alaska, mar net yn it noarden, oan 'e westkust, op 'e Aleoeten of yn it uterste súdeasten. Yn 'e legere Feriene Steaten libbet er yn 'e noardlike en sintrale Rocky Mountains, op 'e noardlike Grutte Flakten, yn it gebiet besuden de Grutte Marren en yn it hiele Noardeasten. Dêrby strekt syn areaal him by de Atlantyske kust út nei it suden oant yn Noard-Karolina. Ien ûndersoarte, Microtus pennsylvanicus dukecampbelli, libbet isolearre yn noardlik Floarida, dêr't er beskôge wurdt as in bedrige bistesoarte. In oare isolearre populaasje libbet yn 'e noardlike Meksikaanske steat Chihuahua.
Hâlden en dragen
Greidwrotmûzen binne it hiele jier rûn aktyf, sawol nachts as oerdeis. Eltse 2-3 oeren is der in aktiviteitspiik dy't ferbân hâldt mei it feit dat se in flugge spiisfertarring hawwe en sadwaande geregeldwei ite moatte. Greidwrotmûzen grave hoalen dêr't se foar it meastepart har ynaktive perioaden yn rêst trochbringe. Om har hoale hinne lizze se mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje. Har territoaria hawwe ûnregelmjittige foarmen en wurde foar in diel oerlape troch de territoaria fan oanbuorjende soartgenoaten, mar it binnenste diel wurdt fûleindich tsjin ynkringing fan oare greidwrotmûzen ferdigene. De grutte fan 'e territoaria fariëarret fan 0,3-0,9 ha, wêrby't de territoaria fan wyfkes dúdlik lytser binne as dy fan mantsjes.
Uterlike skaaimerken
De greidwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7⅔-11⅔ sm, mei in sturtlingte fan 5-7⅔ sm en in gewicht fan 33-65 g. Hy hat in tichte pels, dy't op 'e rêch ljocht- oant dûnkerbrún is, en op 'e bealch witich. De sturt is frij lang foar in wrotmûs, oant 40% fan 'e kop-romplingte.
Fretten
De greidwrotmûs fret benammentlik gerzen, siggen en oare beskikbere planten, wêrûnder in protte lânbougewaaksen. Blêden, blommen, fruchten en skimmels wurde ek in protte fretten. Hiel út en troch follet er dat fegetaryske dieet oan mei wat ynsekten en slakken. Winterdeis stiet ek beamskors op it menu.
Provansaalske wrotmûs
Fersprieding
De Provansaalske wrotmûs komt foar yn 'e Provâns, yn súdeastlik Frankryk, dêr't er nei ferneamd is, mar ek yn it oanswettende diel fan noardwestlik Itaalje, de súdwestlike Alpen en yn it súdwesten fan Frankryk hast oan Bordeaux ta, al ûntbrekt er yn 'e Gaskonje en Frânsk Baskelân. Fierders libbet er yn 'e Pyreneeën (Andorra ynbegrepen) en op hast it hiele Ibearyske Skiereilân, útsein de woastinige midden en it noardwesten (noardlik Portegal, Kastylje en Leön, Galysje en Astuerje).
Hâlden en dragen
De Provansaalske wrotmûs is benammen oerdeis aktyf. Hy graaft in grut netwurk fan ûndjippe tunnels, wêrby't er by de yngongen "mollebulten" opsmyt. Syn fretten bestiet út gerzen, klaver, alfalfa, woartels en lânbougewaaksen lykas nôt, en dêr leit er yn romten yn syn hoale foarrieden foar de winter fan oan. De Provansaalske wrotmûs kin him it hiele jier rûn fuortplantsje, wêrby't it wyfke nei in draachtiid fan sa'n 20 dagen in nêst fan op syn heechsten 8 jongen smyt. De populaasjetichtheid kin wol 600 bisten de ha bedrage, mar Provansaalske wrotmûzen meitsje gjin grutte populaasjeskommelings troch sa't guon oare soarten wrotmûzen (lykas de fjildmûs) dy kenne. De libbensferwachting fan Provansaalske wrotmûzen bedraacht yn trochsneed 2 jier, mar by ien ûndersyk waarden twa ûnderskate mantsjes op 'e nij fongen 2 jier en 9 moannen nei't se foar it earst fongen en wer loslitten wiene. Dat wiist op in maksimale libbensferwachting yn it wyld fan om ende by de 3 jier, wat de langste is fan alle wrotmûzesoarten.
De Provansaalske wrotmûs (Latynske namme: Microtus duodecimcostatus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it taksonomy fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (Terricola). Dizze soarte komt foar yn súdlik Frankryk en op it Ibearysk Skiereilân.
Greidwrotmûs
Hâlden en dragen
Greidwrotmûzen libje yn it wyld yn trochsneed 1 jier en 4 moannen, mar yn finzenskip kinne se mear as 2 jier wurde. Rôfdieren dêr't se foar oppasse moatte binne ûnderskate soarten rôffûgels en ûlen, martereftigen as de sulverdas, de harmeling, de wezeling, de Amerikaanske marter en de Amerikaanske nerts, en fierders de foks, de hûskat, it streekte stjonkdier en ferskate soarten slangen. Sels forellen en de Pasifyske reuzesalamander skine wolris in greidwrotmûs te snippen.
Provansaalske wrotmûs
Uterlike skaaimerken
De Provansaalske wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-10⅔ sm, mei in sturtlingte fan 2-4½ sm en in gewicht fan likernôch 28 g. Hy hat in breedeftige kop, lytse earen en middelgrutte eagen. De pels is sêft en ticht, op 'e rêch gielich griisbrún en op 'e bealch wat bleker. Jongere eksimplaren binne gauris wat grizer.
Greidwrotmûs
Biotoop
Greidwrotmûzen jouwe de foarkar oan wieteftich greidlân mei in tichte boaiemfegetaasje fan gerzen of siggen, mar komme ek wol foar yn beboske kriten. Ek riviersiggen dy't begroeid binne mei strewelleguod en heechgerzige prêrjes binne biotopen dêr't se goed út 'e fuotten kinne. De beslissende faktor liket de oanwêzigens fan wetter te wêzen. Op plakken dêr't er syn ferspriedingsgebiet diele mei de prêrjewrotmûs (Microtus ochrogaster) fynt der in habitatferdieling plak wêrby't de greidwrotmûs him beheint ta de wietere dielen fan it biotoop, wylst de prêrjewrotmûs de drûgere parten bewennet.
Snijtosk
In snijtosk of ynsisive (fan it Latynske incidere, "snije") is in soarte fan tosk dat yn 'e regel foaroan yn 'e mûle sit. Yn it gebit fan in folwoeksen minske sitte acht fan sokke snijtosken, twa yn elts kwadrant. Dy kinne opdield wurde yn 'e 4 sintrale snijtosken (of foartosken) en de 4 laterale snijtosken dy't oan wjerskanten njonken de sintrale snijtosken sitte en oan 'e oare kant grinzgje oan 'e hoektosken. In fierdere ûnderferdieling kin makke wurde troch de eigenskipswurden "maksillêr" (fan 'e boppekaak) en "mandibulêr" (fan 'e ûnderkaak) ta te foegjen. Dêr kin dan noch "lofter" en "rjochter" oan tafoege wurde om 'e lofterhelte en de rjochterhelte fan it gebit oan te jaan. De minsklike snijtosken binne:
Snijtosken hawwe de funksje om iten ôf te biten of yn lytsere stikjes te snijen ûnder it kôgjen, wylst it eigentlike mealwurk dien wurdt troch de kiezzen. Om har snijfunksje ferfolje te kinnen, hawwe de snijtosken in relatyf skerpe râne. By minsken binne de snijtosken faak de earste tosken fan it folwoeksen gebit dy't trochkomme yn it saneamde wikselgebit. Dêrmei ferfange se dan om it sechsde of sânde libbensjier de molksnijtosken.
By oare bisten fariëarret it tal snijtosken. Sa beskikke opossums oer mar leafst 18, wylst gurledieren der hielendal gjint hawwe. Katten, hûnen, foksen, bargen en hynders hawwe der 12. Kjifdieren hawwe der mar 4, twa yn 'e boppekaak en twa yn 'e ûnderkaak, dy't kjiftosken neamd wurde. Hazze-eftigen (d.w.s. hazzen en kninen) waarden foarhinne ek as kjifdieren beskôge, mar ûnderskiede har fan dat skift trochdat se 6 kjiftosken hawwe (it trêde pear, dat folle lytser is, sit rjocht efter de foarste kjiftosken). Kobisten, ta einbeslút, hawwe yn 'e boppekaak gjin snijtosken, mar yn 'e ûnderkaak 6.
Provansaalske wrotmûs
Status
De Provansaalske wrotmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't de populaasje stabyl is en it bist yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Yn jierren dat de populaasjetichtheid heger is as normaal, kinne Provansaalske wrotmûzen frijwat skea tabringe oan lânbougewaaksen. De grutste bedriging foar de soarte is dan ek it gebrûk fan pestisiden troch boeren.
Greidwrotmûs
Hâlden en dragen
Yn prinsipe kinne greidwrotmûzen har it hiele jier troch fuortplantsje, mar fanwegen ûngeunstige omstannichheden (dy't faak te meitsjen hawwe mei it klimaat) hâlde se faak even skoft tusken jannewaris en maart. De draachtiid duorret 20-23 dagen, wêrnei't it wyfke in nêst fan 4-6 (mar yn ekstreme gefallen 1-11) keale en bline jongen smyt. Mei 3 dagen begjint it hier te groeien, en mei 8 dagen geane de eachjes iepen. As se 12-14 dagen âld binne, wurde se ôfwûn. De wyfkes binne soms mei 3 wiken al geslachtsryp, mar de mantsjes kinne har pas mei 6-8 wiken fuortplantsje. Yn finzenskip hat in wyfke yn in jier tiid ris 17 nêsten mei yn totaal 83 jongen te wrâld brocht, en ien fan har jongen produsearre 13 nêsten mei yn totaal 78 jongen foar't der in jier om wie. Troch sa'n flugge fuortplanting komme der geregeldwei fluktuaasjes yn 'e greidwrotmûzepopulaasje foar, wêrby't elts 2-5 jier in piik berikt wurdt ear't de populaasje wer ynstoart.
Provansaalske wrotmûs
Biotoop
Provansaalske wrotmûzen libje almeast yn leechlân dêr't de grûn net rotsich mar ierdich is. Dêrby jouwe se de foarkar oan greidlân, braaklizzend terrein, wyngerds en hôven. Lykwols komme se ek yn berchtmen as de Alpen en de Pyreneeën foar, dêr't se oant op 2.250 m oantroffen binne.
Dinnewrotmûs
De dinnewrotmûs (Latynske namme: Microtus pinetorum) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), it skaai fan 'e fjildmûzen (Microtus) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Nije Wrâld (Pitymys). Dizze soarte komt foar yn Noard-Amearika, yn it hiele easten fan 'e Feriene Steaten, wêrby't syn ferspriedingsgebiet yn it westen oan 'e steaten Nebraska, Kansas, Oklahoma en Teksas ta rikt.
Uterlike skaaimerken
De dinnewrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8⅓-12 sm, mei in sturtlingte fan 1½-4 sm en in gewicht fan 14-37 g. Syn pels is op 'e rêch giel- oant dûnkerbrún, en op 'e bealch witich of ljochtgrizich. De eagen, earen en sturt binne allegear yn grutte belune as adaptaasje ta in fierhinne ûndergrûnske libbensstyl.
Hâlden en dragen
Dinnewrotmûzen hâlde ta yn eigengroeven ûndergrûnske gongestelsels, dêr't se fierwei it grutste part fan har tiid trochbringe. Boppe de grûn komme se mar selden. Dy libbenswize makket har frijwol ûnkwetsber foar rôffûgels en ûlen, mar net foar martereftigen en slangen. Dinnewrotmûzen libje yn famyljegroepen, besteande út in mantsje en in wyfke dy't harsels fuortplantsje, oanfolle mei har jongen en soms ien of twa ûnbesibbe eksimplaren dy't migrearre binne út oare famyljegroepen en as helpers fungearje by it grutbringen fan 'e jongen. De wyfkes binne har mantsjes tige trou, en hâlde en drage har withoe agressyf foar frjemde mantsjes oer.
Biotoop
Dinnewrotmûzen komme foar yn leafwâld, drûch greidlân en apelwyngerds. Se hawwe in foarkar foar beboske biotopen mei ferskate lagen fan opgeande begroeiïng, mar ek foar nullestrewellen, legere boaiemfegetaasje en âlde fallene beamstammen. De ierde moat net al te drûch wêze, mar kin fierders útinoar rinne fan feangrûn oant grint.
Hâlden en dragen
Yn it noarden fan har areaal duorret de peartiid fan dinnewrotmûzen fan maart oant earne tusken novimber en jannewaris. Yn it suden plantsje se har it hiele jier rûn fuort. De draachtiid duorret 20-24 dagen, wêrnei't 1-4 kear jiers in nêst mei 1-5 jongen smiten wurdt. Wyfkes binne yn 'e regel mei likernôch 105 dagen geslachtsryp, mar yn útsûnderlike gefallen al mei 77 dagen.
De dinnewrotmûs fret benammen dielen fan 'e woartels en stâlen fan planten, en fierders fruchten, sied, skors, ûndergrûnsk groeiende skimmels en ynsekten. Om't se it measte focht dat se brek binne, út plantedielen binnenkrije, kinne se mei mar in bytsje wetter ta. Yn 'e winter lizze se itensfoarieden oan.
Status
De dinnewrotmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Dizze soarte bringt yn 'e Feriene Steaten elts jier foar $50 miljoen oan skea ta oan apelwyngerds, en wurdt troch túnkers sadwaande yn 'e regel sjoen as skealik ûngedierte.
Muskusrôt
Hâlden en dragen
By 't winter, of as der gjin gaadlike plakken binne om sa'n hoale te graven, lizze muskusrotten yn it wetter in koepelnêst fan plantaardich materiaal oan, wêrfan't de boppekant boppe it wetter útstekt. De yngong sit ek by sokke nêsten ek wer ûnder wetter. Yn gebieten dêr't ek bevers foarkomme, "kreakje" muskusrotten faak wenromte yn in beverboarch om te oerwinterjen, sa't te sjen wie yn 'e ferneamde dokumintêrerige The Life of Mammals, fan 'e Britske natoerfilmer sir David Attenborough.
Behalven goede gravers binne muskusrotten en treflike swimmers en dûkers. Se kinne wol in kertier ûnder wetter bliuwe en yn dy tiid fier fuort swimme. By it swimmen brûke se sawol de efterpoaten as de sturt. Yn perioaden fan drûchte bejouwe se har lykwols ek wol hiele einen fan it wetter ôf. It binne ornaris skouwe bisten, dy't by fersteuring mei in opmerklike dûksprong it wetter yn batse om dan mei-iens in hiel hoart net mear boppe te kommen.
De muskusrôt of bisamrôt (Latynske namme: Ondatra zibethicus), by túltsjes ek wol wetterknyn neamd, is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia) en de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), dat binnen de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae) de monotypyske (út ien soarte besteande) tûke fan 'e muskusrotten (Ondatrini) en it krektlyk monotypyske skaai fan 'e muskusrotten (Ondatra) foarmet. De muskusrôt is lânseigen yn Noard-Amearika, mar komt as eksoat ek foar yn grutte dielen fan Jeropa (Nederlân ynbegrepen), noardlik Aazje en op guon plakken yn Súd-Amearika. Hy wurdt bejage om syn pels en om syn fleis, en yn Noardwest-Jeropa ek om't er dêr as skealik ûngedierte beskôge wurdt. De muskusrôt is de grutste fan 'e 142 soarten wrotmûzen (Arvicolinae), en wurdt in "rôt" neamd om't er in middelgrut kjifdier is, mar hy is gjin echte rôt. Muskusrotten wurde ek holden troch de minske, as ûnderdiel fan 'e pelsdierfokkerij; muskusrottepelzen wurde op 'e merk brocht ûnder de namme "bisam".
Fretten
Muskusrotten frette alderhanne wetterplanten, gerzen, woartels en lânbougewaaksen. Soms folje se har fegetaryske dieet oan mei slakken, kreefteftigen en fisk. Fan plantaardich materiaal ite se fral it ûnderste part fan 'e stâle; de rest wurdt efterlitten en kin faak omdriuwend op it wetter oantroffen wurde.
Uterlike skaaimerken
De rêchkleur fan muskusrotten fariëarret fan gielbrún fia readbrunich oant brúnswart. Yn Noard-Nederlân binne se ornaris wat ljochter, mar eksimplaren dy't ôfkomstich binne út Belgje kinne suver swart wêze. Op 'e fangen en ûnder de bealch binne muskusrotten folle ljochter fan kleur. Se hawwe grutte boarstelhierren op 'e efterpoaten en tige behindige swimfluezzen, dy't inkeld sichtber binne as de teannen oan 'e efterpoat wiid útspraat wurde. De wangen en de snút binne ljochter fan kleur as de rest fan 'e kop. De lytse rûnige earen sitte frijwol ferskûle yn 'e pels, en binne foarsjoen fan in lyts klepke dat ûnder it dûken de gehoargong ôfslút.
De muskusrôt is it grutste lid fan 'e ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), dy't 142 soarten telt, en teffens de grutste wrotmûseftige yn Jeropa. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 25-35 sm, mei in sturtlingte fan 18-27 sm en in gewicht fan 0,6-1,8 kg (wêrmei't er rûchwei fjouwer kear sa swier is as de brune rôt). Muskusrotten binne lykwols folle lytser as bevers, dêr't se faak har habitat mei diele. In muskusrôt is daliks werom te kennen oan syn sydlings ôfplatte, ieleftige sturt, dy't allinne oan 'e rânen behierre is en wêrfan't de lingte 70-80% fan 'e kop-romplingte bedraacht, wat mear is as by hokker oare wrotmûzesoarte ek. left|thumb|250px|In muskusrôt swimmend yn 'e rivier de [[Rideau (rivier)|Rideau, by Ottawa.]]
Status
Teffens wurdt de muskusrôt noch altyd bejage en holden om syn pels. Sa wurde de wintermûtsen fan 'e Kanadeeske plysje RCMP (bekend fan 'e reade unifoarmjaskes) noch altyd makke fan muskusrottebûnt, in praktyk dy't yn Kanada fûleindige wjerstân ûnderfynt fan in ferskaat oan bistebeskermingsorganisaasjes, lykas de Association for the Protection of Fur-Bearing Animals. Yn 'e Feriene Steaten waard muskusrottebûnt yn it ferline ferkocht as "hudsonseehûnebûnt", wat doedestiden better yn it gehoar lei, mar tsjintwurdich al lang net mear. right|thumb|250px|In muskusrottefal yn [[Gelderlân.]]
Hâlden en dragen
Muskusrottemantsjes hawwe in territoarium fan 1.000-5.000 m², mei útsjitters nei wol 12.000 m². De territoaria fan wyfkes binne wat behindiger. Yn 'e regel libje muskusrotten yn groepen fan in mantsje en in wyfke mei harren jongen. By 't maityd wurdt der gauris mei frjemde muskusrotten fochten om territoarium en partners. Sokke gefjochten geane faak oan 'e dea ta.
Biotoop
Muskusrotten komme foar oan 'e iggen fan fivers, puollen, marren, beken, rivieren, sleatten, fearten en kanalen. Se libje ek in protte yn moerassen en sompen, en kinne goed oer brak wetter. Se jouwe de foarkar oan stadich streamend wetter.
Hâlden en dragen
De muskusrôt is benammentlik aktyf oan 'e ein fan 'e middei en op betide jûn, mar soms ek nachts en moarns ier. Yn rêstige gebieten dêr't er gjin of net in protte natuerlike fijannen hat, weaget er him ek wolris midden op 'e dei bûten. Muskusrotten binne fûleindige gravers, dy't simmerdeis hoalen grave yn wâlen en diken mei de haadyngong ûnder wetter, yn 'e regel op in djipte fan 25 sm. As it wetter helder is, kin sa'n yngong werom kend wurde oan 'e sân- of drekwaaier op 'e boaiem derfoar, dy't bestiet út fuortgroeven grûn. In muskusrottehoale bestiet út ien of mear skean omheech rinnende gongen, wêrby't de nêst- en foarrieromten boppe de wetterspegel lizze. right|thumb|250px|In muskusrottenêst.
Foarkommen yn Nederlân en Fryslân
Yn Nederlân komt de muskusrôt foar sûnt 1946, doe't er fanút Belgje de grins oerstiek. Dy kolonisaasje waard fuortsterke doe't er fan 'e sechstiger jierren ôf ek út Dútslân wei de grins oer kaam. Tsjintwurdich komme muskusrotten yn Nederlân, en ek yn Fryslân, rûnom foar. Allinnich de sitewaasje op 'e Waadeilannen is net alhiel dúdlik; yn 1988 waarden noch inkeld op Skylge en it Amelân muskusrotten oantroffen. Yn Fryslân wurde de bisten fûleindich bestriden om't se troch harren gegraaf de diken ûndermynje.
Status
Muskusrotten binne yn Noard-Amearika al withoelang in wichtige boarne fan fleis, net inkeld foar Yndianen, mar ek foar blanken. Yn súdeastlik Michigan hawwe roomsen (dy't op freed gjin fleis mar wol fisk ite meie) al sûnt de iere njoggentjinde iuw tastimming om dan muskusrôt te iten (mei't neffens de Roomsk-Katolike Tsjerke blykber alles dat yn it wetter libbet in fisk wêze moat). Yn Jeropa stiet de Belgyske koken derom bekend dat "wetterknyn" der as delikatesse beskôge wurdt, al waarden muskusrotten yn Fryslân (benammen yn 'e Wâlden) foarhinne ek wol iten.
Hâlden en dragen
De peartiid rint by muskusrotten fan maart oant septimber, en yn dy perioade kin der 2-3 kear jiers nei in draachtiid fan 4-5 wiken in nêst fan 3-8 (oant yn ekstreme gefallen wol 14) jongen smiten wurde. Mei 3 wiken ferlitte dy it nêst om op 'e rêch fan har mem mei te liftsjen troch it wetter. Geandewei de simmer nimt de populaasjetichtheid fan muskusrotten altyd ta, mei't de jongen fan 'e earste smeet, út 'e maityd, oant yn 'e hjerst yn it territoarium fan 'e âlden omhingjen bliuwe. Yn it súdlike, waarmere diel fan har ferspriedingsgebiet binne muskusrotten mei in healjier folwoeksen; yn noardere, kâldere kontreien duorret dat likernôch in jier. Folwoeksen mantsjes tsjogge der fral yn it foarjier op út om in eigen territoarium te sykjen. Troch har flugge fuortplanting komme der geregeldwei befolkingseksploazjes foar, dy't dan wer folge wurde troch grutte stjerte fanwegen oerbefolking. Yn syn lânseigen ferspriedingsgebiet liket de muskusrôt eltse seis oant tsien jier troch sa'n syklus te gean.
Algemien foarkommen
As pelsdier en foar de jacht waarden muskusrotten oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw yn Jeropa yntrodusearre, dêr't de soarte him sûnt rûnom ferspraat hat. Yn 1905 waarden yn Bohemen ferskate eksimplaren yn it wyld útset, en letter ûntsnapten hjir en dêr noch guon út pelsdierfokkerijen, lykas yn Flaanderen, yn 1928. Dêrtroch wist de soarte him yn Jeropa fluch út te wreidzjen. Yn 1919 berikte er Finlân, yn 1930 Grut-Brittanje en yn 1950 Sweden. Tsjintwurdich ûntbrekt de muskusrôt yn Jeropa allinne mar yn Súd-Jeropa, Ierlân en it grutste part fan Skandinaavje, dat er nea berikt hat, wylst er yn Grut-Brittanje en Sweden nei syn yntroduksje wer útrûge is. Yn Aazje komme muskusrotten foar yn grutte dielen fan westlik, súdlik en eastlik Sibearje en fierders yn noardlik Kazachstan, Mantsjoerije, Koreä en dielen fan Mongoalje. Underwilens hawwe se har ek ferspraat nei beskate kriten fan Argentynje en Sily. right|thumb|200px|In muskusrôt oan it miel.
Hûd
De hûd of it fel (Latyn: cutis) is de sêfte beklaaiïng fan it lichem wringedieren. Oare foarmen fan beklaaiïng fan libbene wêzens, lykas it eksoskelet by lidpoatigen, hawwe har út in hiel oare oarsprong wei ûntjûn, en ferskille fierders fan in echte hûd op it mêd fan struktuer en gemyske gearstalling. By sûchdieren is de hûd it grutste orgaan fan it lichem, dat mear weaget as alle oare organen mei-inoar. It bestiet út ferskate lagen ektodermaal weefsel, en hat as funksje om 'e ûnderlizzende struktuer fan spieren, bonken, ligaminten, sinen en ynterne organen te beskermjen.
Funksjes
Troch ferwaring kin 'e hûd úteinlik syn elastisiteit ferlieze, wat ronfels feroarsaket. As wûnen tichtgroeie, komt der op dat plak gauris in groede of bliuwende skansearring yn 'e hûd te sitten. De hûd is net op alle plakken like tsjûk. Fral op dielen fan it lichem dêr't in soad wriuwing plakfynt, lykas de fuotsoallen, knibbels, earmtakken, hânpalmen en fingerseinen wurdt de hûd tsjûker troch it opheapjen fan lagen deade hûd, of yl. Op sokke plakken kin de minsklike hûd wol 4 mm tsjûk wêze, wylst it op it tinste plak, op 'e eachlidden, mar ½ mm tsjûk is.
De hûd befettet fierders in beskate hoemannichte pigmint, wat wringedieren harren hûdskleur jout. Wat mear pigmint oft der yn 'e hûd oanwêzich is, wat dûnkerder fan kleur oft in bist of minske is. Der besteane op dat mêd guon genetyske ôfwikings, dy't albinisme en melanisme hjitte. By libbensfoarmen dy't oan albinisme liede, de saneamde albino's, ûntbrekt it pigmint gehiel; bisten dy't dit hawwe, kinne har inkeld yn 'e sinne bejaan as se in tichte pels hawwe; minsken mei albinisme moatte sjen dat se út 'e sinne weibliuwe. Melanisme is it tsjinstelde; libbensfoarmen dy't dat hawwe, binne krekt poerswart (swarte panters, bygelyks).
De hûd is it diel fan it lichem dat omgiet mei de bûtenwrâld en de earste ferdigening foarmet tsjin saken as kjeld, waarmte, befriezing, útdrûging, sykten en patogenen, sinneljocht (ultrafiolette strieling), ensfh. Dêrnjonken hat it ek in sintúchlike funksje as taastorgaan. Neilen en hier, beide besteande út hoarnstof of keratine, groeie út 'e hûd, en fierders omfiemet de hûd switklieren en talkklieren.
Muskusrôt
Hâlden en dragen
Wat predaasje oanbelanget, foarmje muskusrotten yn Jeropa proaidieren foar withoefolle oare bisten, wêrûnder de Amerikaanske nerts, de foks en beskate gruttere soarten ûlen en hauken. Jonge eksimplaren rinne ek gefaar fan otters en grutte fisken, lykas de snoek. Yn har natuerlike ferspriedingsgebiet yn Noard-Amearika wurdt der ek jacht op har makke troch kojoates, wolven, lynksen, bearen, earnen, slangen, alligators en bytskylpodden. left|thumb|200px|In jas makke fan muskusrottepelzen.
Hûd
Behierring
Alle sûchdieren hawwe teminsten in beskate mjitte fan hier op 'e hûd, sels wettersûchdieren dy't derút sjogge as binne se alhiel hierleas. In protte op it lân libjende sûchdieren hawwe in pels, wat in tichte hierlaach is, en as doel hat om 'e haadfunksje fan 'e hûd (it isolearjen fan it lichem fan 'e bûtenwrâld) fuort te sterkjen. In sekundêr doel fan it hawwen fan in pels kin kamûflaazje wêze, wêrby't in bist troch syn hier deselde kleur kriget as syn natuerlike biotoop (d.w.s. bêzje yn 'e woastyn, grien yn it wâld of wyt yn 'e poalstreken of by 't winter).
Muskusrôt
Status
De muskusrôt hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er sawol yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet as dêrbûten noch rûnom foarkomt. De Yndiaanske folken fan Noard-Amearika beskôgje muskusrotten al withoelang as wichtige bisten. Sa kinne guon lju foarsizze wannear't de earste snie falle sil troch yn 'e rekken te hâlden wannear't muskusrotten har nêst begjinne te bouwen en hoe hastich oft se dêrmei binne. Yn ferskate Yndiaanske skeppingsmyten is it fierders de muskusrôt dy't nei de boaiem fan 'e oersee dûkt en de drek nei it oerflak bringt dêr't de Ierde fan skepen wurdt, faak nei't ferskate oare bisten dy taak net oprêde koene.
Etymology
Hoewol't de muskusrôt muskusklieren hat dy't de muskus produsearje wêrmei't it bist syn territoarium ôfset, hat de muskusrôt net méár mei muskus te krijen as oar wrotmûzen. Syn namme is dan ek in oersetting fan it Ingelske muskrat, wat in folksetymology is dy't fuortkomt út it wurd muscascus, út 'e Algonkwynske taal fan 'e Algonkin-Yndianen fan súdeastlik Kanada. Muscascus betsjut letterlik "it is read", wat op 'e readbrunige pels fan 'e muskusrôt slacht. left|thumb|250px|In muskusrôt op 'e sneup nei fretten.
Hûd
Opbou fan 'e hûd
thumb|Trochsneed fan de minkslike hûd 1=hoarnlaach 2=epidermis 1+2=opperhûd 3=dermis (learhûd) 4=subcutis De hûd bestiet út ferskate lagen, en kin rûchwei yn de folgjende dielen ferparte wurde:
Behierring
By lânbisten dy't mar amperoan hier hawwe, lykas oaljefanten en noashoarns, is de hûd faak tige tsjûk, om te kompinsearjen foar de ûntbrekkende isolaasje dy't fersoarge wurdt troch in pels. De hûd fan in protte bisten mei pelzen is lykwols ek tsjûkernôch dat it ferwurke wurde kin ta lear. Minsken, dy't fierhinne keal lykje te wêzen, binne lykwols dochs oer frijwol har hiele lichem bedutsen mei in rudimintêre laach grutdiels kleurleaze hierkes.
De hûd by oare bisten
De hûd fan amfibyen, reptilen, fûgels en fisken wykt frijwat ôf fan dy fan sûchdieren. Fisken en de measte amfibyen hawwe in hûd dy't hielendal út libbene sellen bestiet, mei mar minimale hoemannichten hoarnstof. By in protte amfibyen is de hûd sa tin, dat se der troch sykhelje kinne. By fisken is de hûd meastal oerdutsen mei beskermjende, bientige skobben. Sokke skobben komme nea foar by lândieren, al binne de measte reptilen oerdutsen mei oarsoartige skobben, krekt as skobbedieren, dat sûchdieren binne. By fûgels ferfolje fearren deselde funksje as hier by sûchdieren, en beide foarmen fan hûdbedekking binne beheind ta dy spesifike groepen. Krekt as hier binne ek fearren makke fan hoarnstof en groeie se út 'e hûd.
Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim
De Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim is in autosefale (selsbestjoerende) kristlike tsjerke fan eastersk-otterdokse synjatuer, dy't teffens bekend is as it Gryksk-Otterdokse Patriargaat fan Jeruzalim en as de Jeruzalimsk-Otterdokse Tsjerke (offisjeel, Gryksk: Πατριαρχεῖον Ἱεροσολύμων, Patriarcheion Hierosolymōn, "Patriargaat fan Jeruzalim"; yn it Arabysk ûnder de namme: كنيسة الروم الأرثوذكس في القدس, Kanīsa ar-Rūm al-Ūrṯūḏuks fī al-Quds, "Tsjerke fan de Gryksk-Otterdoksen fan Jeruzalim"). Dizze tsjerke ferkeart yn kommuny mei de oare eastersk-otterdokse tsjerken en stiet ûnder it bewâld fan 'e (Gryksk-otterdokse) patriarch fan de Hillige Stêd Jeruzalim en Hiele Pastina, dy't residearret yn 'e Hillich-Grêftsjerke, yn it Palestynske East-Jeruzalim. It is it jongste fan 'e fjouwer histoaryske patriargaten fan 'e Gryksk-Otterdokse Tsjerke, en it erkent it nominale oekumenyske gesach fan 'e patriarch fan Konstantinopel. De tsjerke brûkt it Hellenistysk Gryksk, de taal fan it Nije Testamint, as tsjerketaal, en hat nei skatting sa'n heal miljoen leden.
Skiednis
De Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Jeruzalim giet werom op 'e kristlike gemeente dy't neffens de Hannelingen fan de Apostels, yn it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel, te Jeruzalim stifte waard troch de tolve oarspronklike apostels nei de útstoarting fan 'e Hillige Geast ûnder it Pinksterfeest, yn it jier 33 of dêromtrint. Foàr de ferovering fan Jeruzalim en de ferwuostging fan 'e joadske Timpel troch de Romeinen, yn it jier 70, ûntflechten de kristenen de stêd en sochten se beskûl yn Pella, yn 'e Transjordaanske Dekapolis, dêr't se bleaune oant likernôch 130.
Resinte kontroverse
Yn 2005 waard patriarch Irenaios ôfsetten troch de Hillige Synoade fan Jeruzalim om't er grûn yn East-Jeruzalim dy't ta it tsjerkebesit hearde, ferkocht hie oan Israelyske projektûntwikkelders sûnder dêr de rest fan 'e tsjerkelieding oer te rieplachtsjen. In synoade fan alle Gryksk-otterdokse tsjerken yn it Turkske Istanbûl keas foar him yn it plak Teofilos III, de aartsbiskop fan Tabor, ta de 141ste patriarch fan Jeruzalim. It Israelyske regear wegere lykwols om Teofilos as patriarch te erkennen, ek al wie syn oanstelling in unanime beslissing fan in yntertsjerklike synoade.