cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sahel
Buorkjen
Om 4000 foar Kristus waard it klimaat yn de Sahel en de Sahara yn rap tempo drûger. Dizze klimaat feroaring soarge derfoar dat marren en rivieren lytser en smeller waarden, wêrtroch it ferwoastinings proses op gong kaam. Hjirtroch waard it lân dêr’t op buorke wurde koe hieltyd lytser, dat der kaam in migraasje op gong fan boeremienskippen dy’t ferfarden nei West Afrika.
Nomaden
thumb|left|250px|Sahelfolk mei harren hûnen en fee.
Dizze manear fan libben komt hieltyd minder foar. Minsken gienen harren mei de tiid mear op ien plak setten, dit hat de reden west fan ferskate konflikten mei nomaden yn it gebiet.
Sahelske keninkriken
De Sahelske keninkriken binne in ferskaat oan keninkriken west dy’t harren yn de Sahel setten hienen. De keninkriken krigen harren rykdom troch de hannelsrûtes troch de Sahel te kontrolearje. De macht kaam fan in grut pak oan bisten as kamelen en hynders dy’t hurd genôch koenen om in grut keninkryk ûnder kontrôle te hâlde, ek waarden se ynset foar fjildslaggen. Al dizze keninkriken wienen desintralisearre, ferskate stêden hienen sels in protte te sizzen, yn de foarm fan selsbestjoer. De earste grutte keninkriken fan de Sahel ûntstienen nei 750, mei ferskate grutte stêden by de rivier de Niger, wêrûnder Timbûktû, Gao en Djenné.
Drûchte
Yn 1914 hat der in grutte drûchte west yn de Sahel, de jierlikse reinen wienen net bot genôch, dat der ûntstie in krapte oan wetter. Yn de sechtiger jierren fan de 20e iuw foel der in soad wetter, wêrtroch de noardlike parten fan de Sahel tagonkliker waarden. Minsken ferhuzen nei it noarden, ek ûndersteund troch de regearingen fan de lannen. Mar mei it útbrekken fan in lange drûge perioade, tusken 1968 en 1974, wie it net mear mooglik om dêr te wenjen. Grutte stikken fan it lân rekken ferlitten. Lykas yn 1914 ûntstie der in krapte oan wetter, mar dat waard no, foar in doel, opfong troch de ynternasjonale mienskip. Dizze situaasje let ta de stifting fan de Ynternasjonale Fûns foar lânbou-ûntwikkeling.
De Grouster
De Grouster is de online-krante fan Grou.
Nederlânske koloanjes en hannelsposten
420px|thumb|rechts|Koloanjen en hannelsposten dy't ea yn Nederlânske west hawwe Dizze list fan Nederlânske koloanjen befettet gebieten dy't ea yn hannen west hawwe fan Nederlânske hannelsmaatskippijen sa as de Feriene Eastyndyske Kompanjy (VOC) en de Westyndyske Kompanjy (WIC), en ek koloanjen fan it Keninkryk fan de Nederlannen.
De Grouster
It bringt nijs oer it doarp Grou. Fan nijsûnderwerpen dy't faker foarbykomme is in spesjaal Argyf oanmakke. De online krante is in inisjatyf fan freelance sjoernalist Kor Hylkema (1964) út Grou.
Nederlânske koloanjes en hannelsposten
Noard-Amearika (WIC)
150px|Noard-Amearika
Nij-Nederlân (Latyn: Nova Belgica of Novum Belgium), is de namme fan it eardere Nederlânsk gebiet tusken de 38 en 45 graden fan de eastkust fan de Feriene Steaten fan no, sûnt 1614. Dêr leit no New York, eartydsk Nij-Amsterdam neamd, en stifte yn 1625. De provinsje Nij-Nederâan waard stifte yn 1624 en opeaske as it gebiet tusken de 38e en 42e breedtegraad. By de Frede fan Westminster (1674) op 10 novimber 1674 waard it gebiet lykwols foar altyd oerdroegen oan de Ingelsen dy't it New York neamden nei de Hartoch fan York.
Midden-Amearika (WIC)
Yn de rin fan de tiid hawwe de eilannen ferskate kearen yn hannen west fan oare Jeropeeske mogendheden en hawwe se - yn wikseljende gearstallingen - ferskillende bestjoersfoarmen kend. Oan dy koloniale status kaam in ein doe't op 15 desimber 1954 it Statút foar it Keninkryk fan de Nederlannen nei acht jier ûnderhanneljen ûndertekene waard troch Nederlân, Suriname en de Nederlânske Antillen.
*Hondûras:
Súd-Amearika (WIC)
thumb|175px|Súd-Amearika
thumb|right|175px|Suriname
De earste kolonisaasje barde sûnt 1650 troch de Britten. Yn de Twadde Ingelske Oarloch waard Suriname yn 1667 troch Abraham Crijnssen ferovere op de Ingelsen. By de Frede fan Breda seagen de Nederlanners ynearsten ôf fan it weromjaan fan de troch de Britten ynnomde Nederlânske koloanje Nij-Nederlân; op harren beurt easken de Ingelsen net fuortendaliks dat Suriname ûntromme wurde soe. Yn 1975 waard Suriname ûnôfhinklik.
thumb|right|175px|Guyana Guyana is in feite ûnderdiel fan in grutter gebiet dat Guiana neamd waard - nei it pleatslik Yndiaansk foar "lân fan in protte wetters". It Guyana fan no, bestie yn de 17e iuw en 18e ie út de trije Nederlânske koloanjen Essequibo, Demerara en Berbice. Nei de napoleontyske krigen waarden dy koloanjen by it Kongres fan Wenen yn 1815 offisjeel oerdroegen oan it Feriene Keninkryk. Dy trije koloanjen waarden yn 1831 gearfoege ta Britsk Guyana. Guyana waard soms as ien koloanje mei Nederlânsk Suriname sjoen en in skoftke as Frânsk-Guyana, dat ek troch de Nederlanners ferôvere waard.
Afrika (WIC)
180px|thumb|right|Afrika
Goudkust
(De kust wie besiedde mei Nederlânske hannelsposten)
Slavekust
thumb|175px|right|Sint Helena
300px|thumb|right|Loängo-Angola kust
Abraham Ortelius
thumb|Abraham Ortelius Abraham Ortelius (* 14 april 1527, Antwerpen - † 4 july 1598, Antwerpen) wie in kaartmakker en geograaf, mei as bynamme "de Ptolemaeus fan de 16e iuw".
Abram Orelius studearre yn Antwerpen Gryksk, Latyn en Wiskunde. Earst waard er kaartferkeaper en boekhanneler, mar hy learde wyls foar kaartmakker.
Johannes Faber
Johannes Alle Faber (Ljouwert, 25 septimber 1925 - Bennekom, 7 oktober 2007) wie in Nederlânsk skiedkundige fan Frysk komôf. Hy wie heechlearaar Ekonomyske en Sosjale Skiednis yn Amsterdam sûnt de hjerst fan 1974. Hy wie troud mei Geertruida H. Reeders, oefenterapeute.
Abraham Ortelius
Yn 1570 kaam de earste útjefte fan syn wichtichste wurk, Theatrum Orbis Terrarum (Teater fan de ierdbol), út, dat nei alle gedachten de earste kear wie dat in bondel fan kaarten as boek útjûn waard. Oant likernôch 1612 wienen der 42 útjeften fan it boek, yn 7 talen: Latyn, Dútsk, Flaamsk, Frânsk, Spaansk, Ingelsk en Italjaansk.
Johannes Faber
Faber die doktoraal ekonomy oan de RUG (1956) en promovearre yn de letteren oan de RUU (1972). Yn 1956 wied er wittenskiplik meiwurker oan de Lânbouhegeskoalle, ôfdieling Agraryske Skiednis, yn Wageningen. Publisearre oer Fryslân ekonomyske skiednis yn ûnder mear It Beaken en promovearre yn 1972 op Drie eeuwen Friesland; economische en sociale ontwikkelingen van 1500 tot 1800. Hy krige dêrfoar yn 1974 de Joast Halbertsmapriis.
Hy wie lid fan de Fryske Akademy en de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen yn Haarlim.
Nederlânske koloanjes en hannelsposten
Afrika (VOC)
Op 6 april 1652 stifte Jan fan Riebeeck fanwege de VOC in ferfarskingsstasjon by Kaap de Goede Hope. VOC-skippen ûnderweis nei Nederlânsk-Ynje koene dêr farsk wetter, griente en fruit ynslaan.
It fersterke stasjon groeide rillegau út ta in Nederlânske koloanje, hoewol't de VOC it kolonisearjen fan gebieten fernean hie.
Yn Kaapstêd en omkriten dogge in protte gebouwen en plaknammen oan dy tiid tinken. Yn 1806 komt de Kaapkoloanje yn Britske hannen. (Transvaal en de Oranje Frijsteat binne letter troch de Voortrekkers, Afrikaners, Boer(s)en (neisieten fan Nederlânske kolonisten) stifte.)
Aazje (VOC)
thumb|right|175px|Aazje
Súd Aazje
Suratte 1616 oant en mei 1795 thumb|right|175px|Europeeske posten yn Ynje (1501-1739). Malabar: (Súdwestkust fan Ynje)
Kust fan Koromandel: (Easkust fan Ynje) 175px|thumb|right|Maldiven
De Portugezen besetten it yn de 16e iuw, de Nederlanners yn 1656. 1796 waard it ferovere troch de Britten, dy't dêr yn 1802 in kroankoloanje fan makken. Neiteam fan ûnderdanen fan dy koloniale grutmachten wenje dêr noch en wurde Burgher neamd.
thumb|175px|Nederlânsk Seylon.
thumb|right|175px|Malakka en Singapore.
Nederlânsk-Ynje
Nederlânsk-Ynje wie in Nederlânske koloanje dat it gebiet omfieme wat no Yndoneezje is. De Nederlânske besittingen stamme fan de VOC, dy't ûnder oaren op Java en yn de Molukken in oantal eilannen, stêden en gebieten besiet. Nei de opheffing fan de VOC yn 1798 giene dy besittingen oer op de doetiidske Bataafske Republyk. Nei 1800 waarden de gebieten offisjeel Nederlânsk-Ynje. Dy namme waard lykwols yn de dokuminten fan de VOC út de jierren 1620-1622 al tsjin as Nederlandsch-India.
Nederlânsk Nij-Guinea (no: Papoea, provinsje fan Yndoneezje) wie fan 1949 oant 1962 in oerseesk gebietsdiel fan Nederlân. Foar dy tiid wie it in diel fan Nederlânsk-Ynje; by it oerdragen fan de soevereiniteit oan Yndoneezje hold Nederlân Nij-Guinea. It Nederlânsk belied yn Nij Guinea waard bot bepaald troch de ferhâlding mei Yndoneezje. Oan de iene kant woe men Nij Guinea brûke om ynfloed yn de regio te hâlden; oan de oare kant woe men Nij-Guinea ta ûntjouwing bringe en de Papoea-befolking emansipearje en sadwaande bwize dat Nederlân as koloniale mogenheid net faald hie.
East-Azie
175px|thumb|right|Formosa
Oseaanje
175px|thumb|right|Oseaanje
Yn Oseaanje wienen gjin wichtige koloanjes. Tasmaanje, Austraalje, Nij-Seelân en oare eilannen binne wol troch Nederlanners ûntdutsen en besocht.
Europa
thumb|175px|right|Europa
Slach by Froonen
De Slach by Froonen fûn plak op 27 maart 1297 tusken it leger fan de Hollânske greve Jan en in Westfrysk leger. De slach waard wûn troch greve Jan. De slach is de lêste yn de rige fan slaggen tusken de Fryske bewenners yn it noarden fan Hollân en it offisjele bewâld troch de Greve, dêr't de befolking sa no en dan ûnôfhinklik fan wienen.
Muzykferiening Hâld Moed
Muzykferiening Hâld Moed wie in muzykkorps út it Fryske doarp Easthim, yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân (foarhinne Wymbritseradiel). It wie in feriening dy't fanfaremuzyk fersoarge, mei blaasynstruminten en slachwurk.
Hâld Moed waard yn 1924 oprjochte, mar mids 2018, koart foar it 95-jierrich jubileum, waard it muzykkorps opheft. Reden wie it al jierren tebekrinnende ledetal; op it lêst wiene der noch sa'n acht leden oer. Bykommend probleem wie dat dy allegear sa stadichoan op jierren begûnen te reitsjen en der gewoan gjin oanwaaks fan nij talint yn Easthim bestie.
It fergees tagonklike ôfskiedskonsert fan Fanfare Hâld Moed waard op 7 july 2018 yn 't Himsterhûs holden, it doarpshûs fan Easthim. De lieding dêroer hie dirigint Siemen Hoekstra. Ek Gurbe Douwstra, in freon fan it muzykkorps ferliende oan dy jûn syn meiwurking.
Lungersim
Lungersim foarme yn de 15e iuw mei Akkrum in gebiet dêr't it Lytse Rjocht jilde. It lei yn de Wilkere fan Utingeradiel (1450). Nei alle gedachten lei it east fan Akkrum as diel fan Nes.
Easterpark (Harns)
thumb|Lokaasje fan Easterpark yn Harns thumb|Topografyske kaart fan Harns Easterpark is in wenwyk yn de stêd Harns.
De wyk waard yn de 1960-er en 1970-er jierren boud. De measte strjitten waarden ferneamd nei steatsmanlju, dichters en skippen (Skippebuert).
Inkelde jierren ferlyn hie Easterpark in reedlik hege kriminaliteit. De wyk hie te lijen ûder de strjitbinde oosterpark Gangsters, better bekend ûnder de ôfkoarting OPG.
De wijk is in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw gebouwd. De meeste straten zijn vernoemd naar staatsmannen, dichters en schepen (Schepenbuurt). Under meiwurking fan it Sintrum foar Jongerein en Gesin waard dy kriminaliteit bestriden.
Nammekunde
Onomastyk of nammekunde is de stúdzje dy't de betsjutting, de oarsprong en de fersprieding fan nammen ûndersiket. It wurd is ôflaat fan it Grykske wurd onoma (namme).
De onomastyk hat as streamingen:
It is besibbe oan de etymology dy't de oarsprong fan wurden ûndersiket, en de geneälogy of foarâldenûndersyk.
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1996
De Olympyske Simmerspullen 1996, ek wol de XXVIe Olympiade neamd, waarden yn 1996 hâlden yn de Amerikaanske stêd Atlanta. It hurdsilen waard hâlden yn Savannah yn de Wassaw Sound.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it silen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1996.
Slach by Tolbiak
right|thumb|300px|Dooptafereel fan Klovis yn Reims De Slach by Tolbiak barde yn 496. Yn dizze slach waarden de Allemannen alhiel ferslein troch de Franken, dy't ûnder lieding stienen fan de Salyske-Frankyske kening Klodovech, en de Ripuarysk-Frankyske kening Sigebert.
Oanlieding
Under Klodovech besochten de Allemannen foarfêst foet te krijen yn de omjouwing fan Keulen, dêr't de Ripuaryske Franken wennen. Harren kening Sigebert frege help by Klodovech en tegearre lutsen de Frankyske legers ten stride tsjin de Allemannen. Nei in wikseljend kriichsferrin troffen de legers inoar by it stedsje Zülpich yn Noardryn-Westfalen (Latyn: Tolbiacum).
Neisleep en gefolch
De fersleine Allemannen waarden nei it suden jage. Yn Reesje stjitten de Franken lykwols op it leger fan de Ostrogoatyske kening Diderik en kearden tebek. De flechte Allemannen waarden talitten yn it Ostrogoatyske Ryk. It noardlike part fan harren eigen grûngebiet rekken sy kwyt oan de Franken en de efterbliuwers fan har folk moasten yntegrearje yn it Frankyske Ryk.
Troch dizze oerwinning soe it Frankyske Ryk in katolike steat wurde.
Syldyk
Syldyk (Nederlânsk: Zijldijk Grinslânsk: Zieldiek) is in doarp in de gemeente Iemsdelta, yn de provinsje Grinslân. It doarp hie op 1 jannewaris 2021 165 ynwenners.
Oant 1990 hearde Syldyk ta de selsstannige gemeente 't Zandt, dy't doe opgie yn de gemeente Loppersum, dy't yn 2021 wer opgie yn de gemenete Iemsdelta. De plaknamme ferwiist nei de ferdwûne útwetteringsslûs (syl) fan de no fersâne rivier de Fivel.
It doarp leit yn it noarden fan de gemeente Iemsdelta, foar 2021 Loppersum, en is op en om in dyk boud fan de Fivelboezem. It hat dêrom in wat oar karakter as de oare plakken fan de gemeente. It is net sa âld as de oare doarpen. Syldyk is fan oarsprong as lintdoarp boud en foarmet in dûbeldoarp mei Oosternieland, dat foar 2021 yn de gemeente Eemsmond lei. Meidat de doarpen oan elkoar fêst lizze, binne de beide mienskippen net los fan elkoar te sjen, benammen yn it ferieningslibben. Mar sûnt de oanlis fan de N46, de Eemshavenwei, is der in skieding komd. Dochs binne de meast essinsjele foarsjennings foar de bewenners fan Syldyk noch altiten oan de oare kant fan de dyk yn Oosternieland, al hat Syldyk wol in doarpshûs en lytsere foarsjennings.
Yn it doarp steane in 20e-iuwske herfoarme tsjerke mei in dakruter, dy't no brûkt wurdt as doarpshûs 'Fivelhoes', in ienfâldige grifformearde sealtsjerke út 1886, no in deiopfang foar geastlik beheinden, en de doperske fermanje út 1772.
Ta Syldyk heart ek de buorskip Honderd.
Gertruud Geertje Faber-Hornstra
Gertruud Geertje Faber-Hornstra (Essen, 2 jannewaris 1911 - Ljouwert, 24 april 2004) wie fan 1952 - 1976 direktrise fan de Fryske Kultuerried en Siktaris fan Beried fan it Nederlânske Folkslibben. Se krige yn 1970 de Fryske Parsepriis.
Louvre
It Louvre (Frânsk: Musée du Louvre of koartwei: Le Louvre), oprjochte yn 1793, is in grut museum yn Parys, yn it Palais du Louvre, dat datearret fan 1202. It leit krekt benoarden de Seine en is ienfâldich mei de metro te berikken. It bestiet út trije fleugels; de Richelieu-fleugel, de Sully-fleugel en de Denon-fleugel. De Mona Lisa fan Leonardo da Vinci is it ferneamdste stik út de kolleksje fan it Louvre. It museum is diel fan de Réunion des musées nationaux et du Grand Palais des Champs-Élysées en al jierren it meast besochte museum yn de wrâld.
thumb|center|600px|It Louvre (by nacht) 600px|thumb|center|It Louvre (by deiljocht)
Floaris I fan Hollân
right|thumb|180px|Ofbylding fan Floris I Floaris I (1030 – 28 juny 1061) wie fan 1049 oant 1061 greve fan Hollân.
Floaris I waard om-ende-by 1030 berne as soan fan Durk III en Othilde. Hy troude yn 1050 mei de yn 1033 berne Geertruida fan Saksen. Sy wie de dochter fan Bernhard II fan Saksen, hartoch fan it Hartochdom Saksen en Eilica fan Schwinfurt. Op de weromreis fan Saltbommel waard Floaris I by Nederhemert dea dien. Hy is te hôf brocht yn de Abdij fan Egmond.
Syn dochter Bertha fan Hollân wie troud mei Filips I fan Frankryk en syn dochter Adelheid (1045-1085) mei Boudewyn I fan Guînes.
Spriknust
Spriknust (oant de jierren 1990 ek as Spriknest skreaun) is in lytse wierde en pleats benoarden Loppersum yn Grinslân oan de Zeerijperweg.
De namme is in ferwizing nei de soad earrebarren dy't dêr yn it ferline nêstelen. In sprik is in tûke of twiich; in spriknust is in nust dat dúdlik fan tûken boud is, lykas in earrebarrenêst. De namme sil ynjûn wêze troch it tichtby lizzende buorskip Stork of De Stork, wat de gewestlike namme foar earrebarre is. De wierde sels hjit Siuksum, in yn ûnbrûk rekke namme.
Storck en Spricknust komme foar op de provinsjekaart fan De Witt fan om 1685 hinne. De pleats Storck wurdt al neamd yn de 16e iuw.
De âlde pleats, mei in foar it meastepart út kleastermoppen oplutsen foargevel, wie slim ferfallen en is wilens sloopt.
Warstiens
Warstiens is in doarp yn de gemeente Ljouwert. It doarp hat 30 ynwenners (2022). Warstiens leit flakby de doarpen Wergea en Warten. Noardlik fan it doarp leit de Wâldwei en oan de oare kant fan de rykswei de útwreidzjende stêd Ljouwert.
It Langdeel dielt it doarp yn twa helten. Dat wurdt ek symbolisearre yn de wite baan fan it doarpswapen. Oan de eastkant lizze in tal pleatsen, oan de westkant leit de terp.
Skiednis
De namme komt ek foar as Verstiens, Warstens en Warsteens. De iere skiednis fan Warstiens folget dy fan de doarpen Warten en Wergea. De terpen waarden om 300 hinne ferlitten om 't de boerebefolking troch tanimmende wetteroerlêst langer gjin plak mear hie om harren fee weidzje te litten. It duorre oant de 8e iuw dat de bewenners werom kamen. thumb|left|Midsiuwske tsjerke fan Warstiens ([[Jacobus Stellingwerf, 1721)]] De Warstienserdyk dy't nei it doarp rint, waard pas yn 1861 ferhurde mei grint. Foar dy tiid stiene en leine der hikken en damen fan boeren, dy't de tagong ta it doarp oer it lân beheinden, sadat it allinne oer it wetter goed te berikken wie. Foar de ferbettering fan de tagonklikens spile fral de herfoarme tsjerke in wichtige rol, dy't de hikken en damen fan de boeren oerkocht en it grutste part fan de oanlis fan de dyk betelle. De yn it ramt fan de ruilverkaveling yn de jierren 1960 oanleine dyk mei de namme De Trije Hikken ferwiist noch nei dy âlde sitewaasje.
Op it plak fan de pleats oan De Trije Hikken lei eartiids in marke, de Wylmersmar. Westlik fan it doarpsgebiet fan Warstiens lei oant it drûchmeitsjen yn 1784 de Himpensermar.
Grut hat it doarp nea west. Yn 1840 hie it doarp likernôch 30 ynwenners en yn de tiid dat it doarp noch by de gemeente Idaarderadiel hearde, wie allinne Aegum noch lytser. De doarpsterp is foar it grutste part ôfgroeven; de âldste fynsten fan skerven wurde noch fan foar ús jiertelling datearre.
Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984 makke Warstiens diel út fan de gemeente Idaarderadiel. Yn 1984 waard Warstiens yndield by de gemeente Boarnsterhim, dy't yn 2014 opheven waard.
De buorren falle sûnt 2007 ûnder de beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân. It doarp hat twa ryksmonuminten: de herfoarme tsjerke en oan de rjochter kant fan it Langdeel de pleats Gerkemastate.
Tsjerke
thumb|left|Herfoarme tsjerke
De midsiuwske tsjerke mei sealtektoer fan Warstiens waard yn 1882 ôfbrutsen. Yn 1844 wie de tsjerketoer noch mei in pear grutte steunbearen fersterke. Yn 1876 wie it ynwennertal groeid ta 51 en ûnstiene der plannen foar de bou fan in nije tsjerke. It ûntwerp fan it eklektyske bouwurk is makke troch de Ljouwerter arsjitekt H.H. Kramer. Wylst de midsiuwske tsjerke de tradisjonele eastlike oriïntaasje hie mei it koer oan de eastlike kant, waard de nije tsjerke omkeard boud mei it koer nei it westen ta. De âlde oan Sint-Sesilia wijde klok út 1252 waard ferkocht en bedarre lang om let yn it Nasjonaal Beiaardmuseum yn Asten, tsjintwurdich it Museum Klok & Peel.
Mienskip
thumb|260px|Gerkemastate Foar it ferieningslibben is it lytse Warstiens fral op Wergea en Warten rjochte.
Strjitten
Buorren, Oeble Om Wei, De Trije Hikken
Sint-Odulfuspaad
It Sint-Odulfuspaad waard ein juny 2018 feestlik iepene yn it doarp Westhim. Dêrby bea Harold Visser, de foarsitter fan 'e Stifting Lytse Marren, it earste eksimplaar fan it St. Odulphusboek oan deputearre Michiel Schrier oan. Dat boek befettet alderhanne ynformaasje oer it paad sels en de ferskate besjensweardichheden oan 'e rûte, wêrûnder de lânskipsskientme en de rike kleasterskiednis fan 'e Súdwesthoeke en oare nijsgjirrige histoaryske wittensweardichheden oer dy krite.
Kuierders dy't it Sint-Odulfuspaad berinne, kinne mei in stimpelkaart by ferskate stimpelposten oan 'e rûte del. Oan 'e ein fan 'e tocht kinne se tsjin ynlevering fan in folle stimpelkaart in unyk oantinken oan it Sint-Odulfuspaad krije, besteande út in stikje ikehout getten yn hars. It hout datearret fan 1197, en makke foarhinne diel út fan 'e beskoeiïng fan in wettersaad by it tolfde-iuwske Sint-Nikolaaskleaster yn Himmelum. By it stikje hout wurdt in sertifikaat fan echtheid levere dat ûndertekene is troch in dendrolooch.
Daniël de Blocq van Scheltinga (1621-1703)
Daniel de Blocq van Scheltinga (21 desimber 1621 - 27 jannewaris 1703) soan fan Livius van Scheltinga, sekretaris fan de Steaten fan Fryslân, en fan Anna de Blocq.
Hy boaske op 21 septimber 1645 mei Martha, dochter fan de Riedshear Cornelis Kinnema en Romkjen Fockens (3 oktober 1629 - 7 jannewaris 1708 ), dy't him alve bern skonk.
Klaai-animaasje
Klaai-animaasje of claymation is in foarm fan stop-motion, dêr't it stopte beweech dien wurdt troch klaai of soks tusken de bylden fan foarm te feroarjen.
Bethlehem (betsjuttingsside)
"Bethlehem" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Nei it Bibelske Bethlehem binne meardere plakken neamd:
Six Feet Under (band)
Six Feet Under is in Amerikaanske metalband oprjochte yn 1993 yn Tampa. De band brocht yn 1995 syn debútalbum Haunted út. De teksten fan de band gean benammen oer de dea, ferwûnings, moard, polityk en cannabis. Six Feet Under hat trettjin studio-albums ien live-album útbrocht
Skiednis
Six Feet Under is yn 1993 troch sjonger Chris Barnes fan Cannibal Corpse en gitarist Allen West fan Obituary oprjochte as njonkenprojekt mar nei't Barnes yn 1995 dien krige by Cannibal Corpse waard Six Feet Under in echte band. Yn 1998 ferliet Allen West Six Feet Under om wer by Obituary te gean spiljen, hy waard ferfongen troch Steve Swanson earder fan Massacre. Oant 2011 wie dit de iennichste feroaring yn de besetting fan Six Feet Under. Yn 2011 ferlitte bassist Terry Butler en drummer Greg Gall de band en oant 2013 binne der meardere wikselingen yn e besetting. Yn 2016 ferlit gitarist Steve Swanson de band hy waard opfolge troch Ray Suhy fan Cannabis Corpse. Yn 2017 komt gitarist Jack Owen de band fersterkjen.
Graveyard Classics
Njonken studio-albums had Six Feet under ek fjouwer albums mei covers de Graveyard Classics útbrocht. Op de it earste album út 2000 steane covers van bands as Venom, Deep Purple en Black Sabbath. It twadde album dat útkaam yn 2004 is alhiel wijd oan it yn 1980 útbrochte album Back in Black fan AC/DC. It tredde album (2010) steane wer in ferskaat oan covers fan bands as Metallica, Mercyful Fate, Van Halen en Slayer, Op it fjirde album útbrocht yn 2016 wurde twa bands eare Judas Priest en Iron Maiden.
Sjoerd Evert Wendelaar Bonga
Sjoerd Evert Wendelaar Bonga (Dronryp, 24 jannewaris 1887 - Dokkum, 3 maart 1961) wie in Frysk ûnderwizer en fjildbiolooch.
Hy wie earst ûnderwizer yn Driezum en waard haad fan de skoalle yn Dokkum fan 1920-1947. Jierrenlang wie er foarsitter fan it Kristlik Frysk Selskip fan de Underrjochtliga. As fjildbiolooch wie er meiwurker oan de Nieuwe Dokkumer Courant. Bonga publisearre as lokaalhistoarikus oer Dokkum en omkriten. Boppedat wie er mei-oprjochter fan de Dokkumer Aldheidkeamer. Nei syn ferstjerren waard de S.E. Wendelaar Bonga Stifting oprjochte om syn neilittenskip te behearen.
Wynmotors yn Fryslân
Der stiet in frij grut tal wynmotors yn Fryslân, mear as yn oare provinsjes fan Nederlân.
Skiednis
Yn de 1920-er jierren waard de Amerikaanske wynmotor ynsetten foar de polderbemealling. Nei sirka 1930 kaam der lykwols in ein oan it tiidrek fan wynbemealling en waarden de mûnen opfolge troch in hiel soad elektryske gemalen.
Tastân
Fan de inkele hûnderten wynmotors dy't boud binne yn Fryslân, binne no minder as fyftich oer. Dizze binne meastentiids yn fiergeande steat fan ferfal. Soms misse de blêden. Mar in pear binne noch bedriuwsklear. Yn neifolging fan de tradisjonele mole wurde de wynmotors ek restaurearre. In lyts tal moles binne, neidat se restaurearre en bedriuwsklear makke binne, fersetten nei in gebiet dêr't se wer ynsetten wurde kinne, lykas De Weerribben.
FCE
thumb|250px|Fryske Koöperative Eksportslachterij ± 1918 De Koöperative Feeôfsetferiening, oarspronklik de Fryske Koöperative Eksportslachterij (FCE) waard oprjochte yn 1916 yn Akkrum.
Yn 1956 wurken der 150 minsken. It bedriuw wie doe al yn eksploitaasje by Koöperative Fleissintrale yn Rotterdam. Al gau hannele en eksportearre de FCE yn fee. Yn 1968 naam de FCE as lêste iy beslút op te gean yn de lanlike COVECO. Yn 1964 gie it bedriuw yn Akkrum ticht.
Jiddu Krishnamurti
Jeugd
Noch yn datselde jier waarden Kristnamurti en syn jongere broer Nitya tawiisd oan Annie Besant en úteinlik waard har de fâdij oer de jongens tawiisd. Hjirnei waard Kristnamurti troch de teosofyske beweging De Oarder fan de Stjer yn it Easten oer de hiele wrâld promoate as de nije wrâldlearaar, dêr't by sein waard dat yn him de ynkarnaasje werom te sjen wie fan de Maitreya Bodhisattva.
Ynfloed as wraldlearaar
Yn 1922 gong Krishnamurti nei Kalifornje te wenjen, yn Ojai Valley. Under in ikenbeam spruts hy ynformeel mei minsken dy't troch syn ideeën oanlutsen waarden. Neigeraden de jierren ferstriken kamen hieltyd mear minsken op syn jierlikse iepenlofttaspraken ôf. Dizze gearkomsten soenen syn hiele libben trochgean. Ek yn Nederlân, by Ommen wienen gearkomsten. Yn 1929 bruts Krishnamurti mei de organisaasje dy't him sponsere. Dernei woeks er út ta ien fan de learmasters fan kwizekwânsje fan de 20e iuw. Hy ferwurp net allinnich alle bannen mei organisearre religys, mar ûntkende likegoed syn eigen spirituele gesach. Hy reizge de hiele wrâld oer, mar ferwurp alle bannen mei lannen, nasjonaliteiten en kultueren. Oeral spruts er en joech lêzings, mar woe gjin jild hawwe foar syn wurk.
De lêzings fan Jiddu Krishnamurti binne fêstlein yn in grut tal boeken en films. Der is in organisaasje dy't syn namme draacht en dy't him dwaande hâldt mei it byinoar sammeljen, argivearjen en útjaan fan syn wurken. Sûnt 1990, fjouwer jier nei syn dea, is syn wurk, ferdield oer fyftich boeken, oersetten yn sânenfjirtich talen. Mei dêrtroch is syn ynfloed oer de hiele wrâld fielber.
De ideeën fan Krisnhamurti oer de sintraliteit fan yndividueel bewustwêzen frij fan de programearre filters fan religy en kultuer, lutsen minsken oan lykas Greta Garbo, Albert Einstein, Charlie Chaplin, Joseph Campbell en George Bernard Shaw. Krishnamurti seach in wrâld dy't degenereare en dêr't gjin gefoel foar moraal is en respekt foar inoar. Hy socht nei in ferklearring fan de oarspronklike gedachtegong dy't dy situaasje kreëare. Yn syn boek The Network of thought, wiisde Krishnamurti nei de oanhâldende bedriging fan oarloggen en ekologyske destruksje en sei:
"Do kinst net mear tinke as kristen, boedist, hindû of as moslim. We stean foar in enoarme grutte krisis dy't troch politisy net oplosse wurde kin omdat hja sa programmeare binne op in bepaalde wize te tinken. Likemin kinne wittenskippers it probleem begripe of oplosse, krektas de sakenwrâld, de wrâld fan it jild. It kearpunt, it beslút, de útdaging, leit net yn polityk, yn religy of yn de wittenskip, mar yn ús bewustwêzen."
Yn "Truth is a pathless land" stelde er en joech syn fysje op leafde, spirituele yntegriteit en perfekte frijheid. Syn doel wie de minskheid te befrijden. Hy sei dat it yndividu frijheid berike koe troch him bewust te wêzen fan syn eigen psychologyske steat en dat allinnich 'wekker wurde' him yn steat stelle sil fan in oar te hâlden.
Keppelings om utens
Nederlânsktalige websteeën
Ingelsktalige websteeën
Seelân (lân)
Seelân, folút it Foarstedom Seelân, is in minysteat, njoggen kilometer fan de Ingelske eastkust ôf. It is op 2 septimber 1967 stifte op in net-brûkt marineplatfoarm dat Grut-Brittannië earder bûten Britske wetters delsetten hie. Dy oanwêzigens op it platfoarm hat mooglik strafber west, mar it stiftsjen fan it foarstedom wie yn ynternasjonale wetters.
De foarsten fan it lân binne prins en prinsesse Roy Bates en Joan Bates, en de earste minister is Prins Regint Michael Bates.
It bestean fan it lân is út need al erkend, mar diplomatike erkenning hat it fan net ien oar lân krigen. thumb|left|250px|Foarstedom Seelân
Longyearbyen
Longyearbyen is de grutste stêd en it bestjoersintrum fan Spitsbergen. It plak leit oan it Advintfjord oan de mûning fan de Advintfallei. Longyearbyen leit op 78 graden noarderbreedte en is dêrmei it noardlikst lizzende plak fan de wrâld mei mear as 1000 ynwenners.
Aleid fan Gelre
thumb|Foto út 1943 fan de grêfstien fan Willem I fan Hollân en Aleid fan Gelre, yn it koar fan de Grutte of Laurentiustsjerke yn Rijnsburg
Longyearbyen
Skiednis
It plak ûntstie doe't John Munroe Longyear, eigner fan de Arctic Coal Company út Boston, dêr yn 1906 wenten sette liet foar de arbeiders fan de stienkoalminen. De delsetting waard Longyear City neamd en de namme fan no is dêr in oersetting fan. Longyear iepene ek de earste myn.
Yn 1901 hienen de Noaren al de "Trondheim-Spitsbergen Kullkompani" oprjochte. Dy waard yn 1904 ferkocht oan de Arctic Coal Company. Yn 1916 naam it Noarske bedriuw Store Norske Spitsbergen Kullkompani Aktieselskap it bedriuw oer.
Aleid fan Gelre
Aleid fan Gelre (±1177 - 12 febrewaris 1218) wie de dochter fan greve Otto I fan Gelre en Richardis fan Beieren. Sy troude yn 1197 yn Starum mei Willem I fan Hollân. Ut it houlik waarden fiif bern berne:
By har ferstjerren die har man Willem I mei oan de fyfde krústocht.
Longyearbyen
Klimaat
thumb|280px|left|Winterpanorama fan Longyearbyen
Wirdumerdraai
thumb|Wirdumerdraai Wirdumerdraai is in buorskip oan it Damsterdjip yn de gemeente Loppersum yn de provinsje Grinslân. Hy leit tusken Garrelsweer en Eekwerderdraai en falt binnen de beboude kom fan Wirdum. It doarp hie yn 2008 150 ynwenners.
Longyearbyen
Klimaat
Troch syn lizzing fier benoarden de noardpoalsirkel hearsket der yn Longyearbyen poalnacht fan 28 oktober oant 14 febrewaris, en bliuwt it it hiel etmiel ljocht fan 19 april oant 23 augustus. Longyearbyen hat in toendraklimaat.
Wirdumerdraai
Fan Wirdumerdraai nei Wirdum rint de Wirdumermaar. Beide plakken wurde skaat troch de N360. De namme ferwiist nei de Draaibrêge oer it Damsterdjip.
Longyearbyen
Ekonomy
Mynbou spilet noch altyd in grutte rol yn de mienskip. De Noarske mynboukompanjy Store Norske Spitsbergen Kulkompani hâldt twa koaleminen yn it wurk, (Longyearbyen #7 en Svea), en sawat de helte fan de ynwenners binne dêr oant wurk.
thumb|260px|right|Nybyen yn Longyearbyen
Under longyearbyen is Svalbard Global Seed Vault (bynamme Doomsday Vault - 'doemdeiklús') is in berchromte dêr't it sied fan miljoenen plantesoarten opslein wurde kin. De Global Crop Diversity Trust hat it bestjoer oer de opslach, dy't ûntwurpen is om natuerlike- en troch minsken feroarsake rampen wjerstean te kinnen, sa as de opwaarming fan de ierde, nukleêre grutskalige rampen en oersrteamingen. It plak is keazen omdat it fierôf leit en de permafrost foar lege stabile temperatueren soarget.
Underwiis en ûndersyk
Yn 1993 waard it Universitêr Sintrum yn Svalbard (UNIS) iepene; it is in gearwurkingsferbân fan alle fjouwer Noarske universiteiten, dat ûnderrjocht yn geografy, poalbiology, geology en poaltechnyk fersoarget. De fiertaal is dêr Ingelsk en der sitte sa'n 350 bûtenlânske studinten dy't teminsten ien fak folgje. Fyftich prosint fan de studinten is Noarsk; it ûnderwiis is fergees, en de measte studinten wenje yn seis renovearre mynarbeidersbarakken yn Nybyen.
Fierders hat it plak fasiliteiten foar ionosfearysk- en magnetosfearysk ûndersyk, nammentlik de EISCAT radar, in auroraobservatoarium en in magnetometer dy't ta de IMAGE-stasjonskeatling heart.
7 oktober
Ferstoarn
thumb|100px|[[Menso Alting.]]
Wilker
In wilker (ek willeker of wilkere) is in Aldfrysk wurd foar 'eat dat goedfûn en besletten is'.
Rob Herwig
thumb|Boekoerdracht
Robbert Herwig (Bussum, 9 septimber 1935 - Soest, 27 oktober 2022) wie in Nederlânsk publisist fan boeken oer túnkjen en keamerplanten.
Herwig kaam út in famylje fan túnmannen en kwekers. Syn heit, A.J. Herwig (1883-1972) wie blommist, kweker, publisist fan túnboeken en radiosprekker. Yn 1965 frege syn heit oft er it skriuwen fan in boek foar it frouljusblêd Margriet oernimme woe om't de âlde Herwig, doe 82 jier âld, it allegear net goed mear sjen koe. It Groot Bloemen-en Plantenboek kaam yn 1966 út. Dit boek berikte in oplage fan 250.000 eksimplaren. Rob Herwig ferfolge syn karriêre as skriuwer by ferskate útjouwers. Herwig woe syn lêzers graach sjen litte dat er net allinnich oer teoretyske kennis beskikte, mar ek de praktyk fan it túnkjen behearske. Sa ûntstiene de modeltunen by syn pleats Nieuw Zeggelaar yn Lunteren. De measte tunen ûntwurp er net sels, mar waarden betocht troch ûntwerpers dy 't al namme makke hiene, lykas Mien Ruys, Arend Jan van der Horst, Piet Oudolf, Ton ter Linden en Dick Huigens. Yn it jier 2000 waarden de modeltunen sletten. De dochter fan Rob Herwig, Modeste Herwig is ek publisist fan boeken oer túnkjen.
Rob Herwig ferstoar op 27 oktober 2022 yn 'e âldens fan 87 jier.
Wettersteatstsjerke
thumb|De Mozes en Aärontsjerke yn Amsterdam yn neoklassisistyske styl Wettersteatstsjerke is de beneaming foar Nederlânske tsjerken dy't tusken 1824 en 1875 mei stipe fan de lanlike oerheid boud waarden. It ûntwerp en de bou fan soksoarte tsjerken waarden kontrolearre troch yngenieurs fan it ministearje fan Wetterstaat. It begryp Wettersteatstsjerke tsjut net op in beskate boustyl.
Regeling
De regeling waard ynfierd om in ein te meitsjen oan de konflikten tusken katoliken en herfoarmden oer it besit fan âlde tsjerken. In eardere regeling dy't ornearre wie foar in lykwichtige ferdieling fan de tsjerkegebouwen, mislearre omdat de herfoarmden net meidwaan woenen. In tal tsjerken waard offisjeel wol weromjûn oan de katoliken, mar dy koene se net brûke omdat de herfoarmden wegeren de gebouwen te ferlitten. Uteinlik waard besletten dat eltse tsjerke yn hannen bleau fan it genoatskip dat op it stuit sa'n tsjerke besiet, al as net legaal.
De oerheid ûnthjitte jildlike stipe as kompensaasje by de bou fan nije en by it fannijs opmeitsjen fan âlde tsjerken. Meast gie it om eardere katolike gebouwen. Allinne yn it suden en ek wol yn parten fan Oerisel en Gelderlân, wie it de katoliken faak slagge om harren âlde tsjerken werom te krijen en waarden de protestanten kompensearre. De oerheid stelde lykwols faak hege easken foar har stipe foar it opknappen fan de fertutearzge gebouwen, dat yn de praktyk waard der faak sloopt en waard it nijbou. Fan 1848 ôf koenen ek de griffformearden gebrûk meitsje fan de regeling foar nijbou fan tsjerken.
De Leopoldstsjerken, fjouwer protestantske tsjerken yn Limburch dy't tusken 1835 en 1839 mei jild fan de Belgyske oerheid en ûnder tafersjoch fan it Belgyske Ministearje fan Wettersteat set waarden binne in aparte groep.
Boustilen
Fral de tsjerken dy't yn de earste trije desennia dat de regeling gou set binne hawwe in soad oerienkomsten yn styl en foarm, mar dat hie net te krijen mei foarskriften fan de oerheid en der bestie net in beskate Wettersteatsstyl.
De boustyl waard ek brûkt foar tal fan oare tsjerken dy't bûten de regeling foelen. Feitlik giet it hjir om neoklassisisme, de boustyl dy't doetiids ynternasjonaal de toan oanjoech en dy't yn Nederlân oan de ein fan ein de 18e iuw ynbrocht waard en yn de earste helte fan de 19e iuw yn ferskillende farianten grutskalich brûkt waard, by tsjerken en profane gebouwen. De beneaming Wettersteatstyl wurdt fral brûkt foar in fariant mei as skaaimerken in fersierde foargevel mei (faak dekorative) pylders en in timpaan mei dêrboppe in lytse, measthouten, klokketoer. Nuver genôch hawwe de tsjerken dy't troch de eigen yngenieurs fan Wettersteat ûntwurpen binne dy skaaimerken faak net.
In fariant dêrop hat dekorative styleleminten út de goatyk en wurdt wol Willem II-goatyk, wettersteatgoatyk of stukadoarsgoatyk neamd. Nei 1853 brûkten katoliken hieltyd mear de wiere neogoatyk. It ministearje easke faak wol dat al te djoere materialen en konstruksjes sa as ferwulften útbliuwe soenen en faak krigen katolike tsjerken yn it noarden gjin toer omdat dat de protestanten har dêr oars wolris oan steure koenen.
In protte tsjerken út de earste tsientallen jierren fan de Wettersteatsperioade waarden letter ferfongen meidat de neoklassisistyske boustyl net mear as passend foar katolike tsjerken beskôge waard. Der wienen ek tsjerken dy't striemin boud wienen en rillegau yn ferfal rekken.
Wêz Handich
SV Wêz Handich is in kuorbal- en tennisferiening út De Rottefalle, gemeente Smellingerlân, Fryslân.
Skiednis
Yn 1925 waard der in kuorbalklup oprjochte yn De Rottefalle. Nei dat kuorbal sjoen wie yn Aldegea, moast dat ek yn De Rottefalle te beoefenjen wêze. De klup krige de namme: "Wêz Handich". Dit wie in idee fan Wytske Atsma. Earst waar der kuorballe yn in greilân fan de famylje Atsma, want der wie fierder gjin plak. Eartiids wienen der sels twa kuorbalferieningen yn De Rottefalle: KC Wêz Handich (snein) en CKV DIO (saterdei).
Yn 1928 waard Wêz Handich opheve. Op 1 maaie 1930, twa jier letter waard Wêz Handich wer op 'e nij oprjochte. De klup hie eartiids hichtepunten en djiptepunten. Ien fan de grutste hichtepunten fan Wêz Handich wie dat se eartiids KNKB 1e klasse spile hawwe. Dit wie yn dy tiid it heechste nivo dat helber wie yn Nederlân. Yn 1967 kaam der in kuorbalfjild yn it doarp en yn 1980 kaam der in fuotbalfjild by.
Algemien
De feriening is oprjochte op 1 maaie 1930 as kuorbalferiening. Letter kaam der in, yn 'e tuskentiid net mear besteande gymnastykferiening by; dizze waard yn 1969 útbreide mei in ôfdieling follybal (follybalferiening Wêz Handich). Yn 1994 waard de tennisferiening oprjochte; dizze is net oansletten by de KNTLB. Thúsbasis fan Wêz Handich is it sportkompleks It Hagehiem. Yn de seal wurdt der spile yn de Dúnoardhal, yn De Houtigehage. Al in pear jier hat de klup in goeie gearwurking mei KF DOW út Eastermar. Sûnt 2021 hat Wêz Handich/DOW besletten ek gear te wurkjen mei KV TFS út De Kompenije.
Kuorbal
Sûnt 2009 hat de kuorbalôfdieling in gearwurking mei buertferiening DOW út Eastermar. Sûnt 2021 is TFS hjirre by kaam.
It earste team spilet sawol op it fjild as yn de seal 1e klasse. Yn it fjildseizoen 2017-2018 degradearre Wêz Handich/DOW nei de 2e klasse mar yn it seizoen dêrnei (2018-2019) waard de klup kampioen en promovearre wer nei de 1e klasse. Yn it sealseizoen fan 2021-2022 promovearre de feriening hast nei de oergongsklasse, wylst op it fjild wer degradaasje behelle wie. Wêz Handich hat 6 kompetative teams, 4 reakreative teams en in oantal jeugdteam. De A1 fan Wêz Handich spilet A-junioren 2e klasse.
Geartruda fan Saksen
Geartruda fan Saksen (1033 - 3 augustus 1113) wie in dochter fan Bernhard II, hartoch fan Saksen en Eilica fan Schweinfurt. Hja wie de mem fan en regintesse foar Durk V.
Geartruda troude om 1050 hinne mei Floaris I fan Hollân, dy’t yn 1061 yn Nederhemert fermoarde waard. Geartruda wie regintesse oer it greefskip Hollân oant har soan Durk âld genôch wie om sels de greeflike taken te dwaan. Geartruda troude foar de twadde kear yn 1063 mei Robrecht I fan Flaanderen. Se ferstoar op 3 augustus 1113 yn Feurne, sy is dêr te hôf brocht yn de Sint-Walburgatsjerke.
Chris Pine
thumb|Chris Pine Chris Pine (Los Angeles, 26 augustus 1980) is in Amerikaansk akteur.
Spaanske Súksesjeoarloch
thumb|260px|Marshal Villars liet de Frânske oanfal yn de [[Slach fan Denain (Skilderij fan Jean Alaux (1786–1864) út 1839) ]] De Spaanske Súksesjeoarloch wie in oarloch fan 1702 oant 1715 tusken de Dútske keizer, de Nederlânske Republyk en Ingelân oan de iene kant en Frankryk en Spanje oan de oare kant. Ynset foar dit konflikt wie de drigende fersteuring fan de Jeropeeske machtsferhâldings troch de oanspraak fan de Frânske kening Loadewyk XIV op de Spaanske troan.
Skiednis
Nei de dea yn 1700 fan Karel II fan Spanje, dy't gjin bern hie, makke Loadewyk XIV fan Frankryk oanspraak op de Spaanske troan foar syn pakkesizzer Filips fan Anjou, wylst de Dútske keizer Leopold I syn twadde soan, Karel nei foaren skode. In wiidweidige oarloch wie it gefolch dy't net allinnich op Jeropeeske boaiem útfochten waard, mar ek yn Noard-Amearika en wêryn't de Frânsen in soad ferlies nimme moasten.
By de fredespetearen, de Frede fan Utert yn 1713 en de Frede fan Rastatt yn 1714, waarden de Spaanske besittingen ferdield tusken Filips en it Hûs Habsburch. Ingelân krige Gibraltar, Minorka en Nijfûnlân. De Súdlike Nederlannen kamen oan Eastenryk. En de Republyk mocht in oantal barriêrestêden hâlde en krige Venlo.
Remigius fan Reims
thumb|225px|Sint Remigius doopt [[Klovis I, ±1500]] De hillige Remigius fan Reims (Frânsk: Saint Remi) (±437 – Reims, 13 jannewaris 533) wie biskop fan Reims.
Neffens de tsjûgenis fan Gregorius fan Toers doopte hy de Frankyske kening Klodovech en syn twa susters Abboflede en Lantegilde en sawat 3000 Frankyske kriichslju op Krystdei fan 496. Dat jiertal, alhoewol't tradisjoneel, wurdt lykwols net befêstige troch oare boarnen. Allyksa fertelt Gregorius fan Toers dat Remigius al yn 458 op 18-jierrige leeftyd ta biskop ferkeazen waard, wat syn termyn as biskop ûngewoan lang makket. Ut dizze boarne falt fierders op te meitsjen dat Remigius ûnder de Gallyske biskoppen in hege posysje besette.
Oar histoarysk bewiis foar it bestean fan Remigius jout de brief fan him oan Falko, biskop fan Tongeren-Maastricht en dy't datearre is om de jierren 511/512 hinne.
Hy wurdt alle jierren betocht op syn stjerdei 13 jannewaris.
Boarne
Gregorius fan Toers - "Decem libri historiae" (tsjien boeken skiednis)
Stork (Loppersum)
Stork (ek: De Stork) is in buorskip yn de gemeente Loppersum yn de provinsje Grinslân.
Hy leit tusken it doarp Loppersum en Westeremden, oan de Westeremdermaar, krekt benoarden it spoar Grins nei Delfsyl. De brêge oer de maar stiet bekend as de Storkstertil.
In oare ferwizing nei de earrebarren is de tichtby lizzende pleats mei de namme Spriknest.
<Gallery widths ="200" heights="200" > Stork vanaf het Storksterpad.JPG|Silhûet fan Stork Storkstertil.JPG|Storkstertille oer de Westeremdermaar Dollardroute bij Stork bij Loppersum.jpg|De Ynternasjonale Dollardrûte ûnder Stork </Gallery>
Kaart (kartografy)
thumb|right|250px|In moderne wrâldkaart. In kaart is in modellearre werjefte fan (in diel fan) it ierdoerflak. De tûke fan 'e wittenskip dy't him dwaande hâldt mei it meitsjen fan en it dwaan fan ûndersyk nei kaarten hjit de kartografy. Yn 'e regel sprekt men fan in lânkaart, om't de measte kaarten drûch lân (mei binnenwetters) ta ûnderwerp hawwe. Mar der besteane ek seekaarten of wetterkaarten, bgl. foar gebrûk troch de skipfeart, en himelkaarten foar gebrûk yn 'e astronomy. In kaart fan in stêd of fan in noch lytser diel fan it ierdoerflak, lykas in tún of in gebou, neamt men in plattegrûn. In boekwurk dêr't kaarten yn sammele binne, hjit in atlas.
Foarm
Wylst kaarten foarhinne op papier útprinte wurde moasten, wat fral by plattegrûnen in hiele grutte lape oplevere dy't hieltyd út- en wer opteard wurde moast en dêr sterk fan te lijen hie, wurde tsjintwurdich hieltyd mear kaarten digitaal rieplachte. Dat hat as grutte foardiel dat der mear details op 'e kaart oanbrocht wurde kinne, dy't sichtber wurde as de brûker ynzoomt. It neidiel is fansels dat de kaarten net mear rieplachte wurde kinne as de stroom útfalt of de batterij leech is, of as de kompjûter of smartphone stikken rekket. thumb|left|In [[T-O-kaart út 1472.]]
Skaal
Kaarten jouwe de wurklikheid wer yn in sterk ferlytse foarm. Dêrby wurdt in beskate skaal oanholden, sadat oanjûne dingen en alle ôfstannen deselde ferhâlding fan grutte hawwe as yn it echt. Sa'n ferhâlding jout men wer yn in oantsjutting lykas "1:25.000", dy't ornaris yn in hoeke fan 'e kaart of de omlisting stiet. Yn it gefal fan dit foarbyld betsjut dat dat alles yn it echt 25.000 kear sa grut is as op 'e kaart. Mei oare wurden: 1 sintimeter op 'e kaart is dan 250 meter yn it echt. De kaarten fan 'e Grutte Provinsje Atlas Fryslân hawwe bgl. dy skaal. Kaarten wurde faak oantsjut mei it oantal sintimeters dat nedich is om in kilometer wer te jaan; de GPAF is dan in 4-sintimeterkaart.
Projeksje
Om't in kaart in platte werjefte is fan (in part fan) in bolfoarm, hawwe kaarten altiten ôfwikings. By in kaart fan 'e hiele wrâld is dat it dúdlikst om't dy eins in bolfoarm hawwe moatte soe. It tichtst by de wurlikheid is dêrom de globe of wrâldbol. Oars moat de bolfoarm mei it iene of oare systeem, in saneamde projeksje, dellein wurde op in flak stik papier. It is mûglik dêrby ien aspekt akkuraat te hâlden: in kaart kin hoeksekuer wêze, wêrby't in hoeke op 'e kaart altyd likegrut is as yn it ôfbylde gebiet, of flaksekuer, wêrby't oerflakteferhâldings op 'e kaart altiten gelyk binne oan dy yn it gebiet. Der is lykwols gjin projeksje dy't dy gegevens beide fêstleit.
Skiednis
De âldste oerlevere kaart is ien fan in rivierdelling tusken twa heuvels, dy't op in Babyloanysk klaaitablet stiet fan 7,6 sm by 6,8 sm. Dat waard yn 1930 fûn by Ga-Soer, yn 'e neite fan 'e Iraakske stêd Kirkûk. Ut 'e begeliedende ferklearjende tekst kin opmakke wurde dat it om in stik lân giet fan 354 ikû (12 ha), dat tahearde oan immen dy't Azala hiet. Dizze kaart datearret út 'e 24e of de 25e iuw f.Kr. en is dus 4.500 jier âld.
Soarten
Kaarten kinne yndield wurde yn twa soarten, op grûn fan wat derop ôfbylde is:
Jan Ottema
thumb|Dr. J.G. Ottema Jan Gerhardus Ottema (Doetinchem, 1 desimber 1804 - Ljouwert, 19 maart 1879) wie in klassikus mei belangstelling foar Fryslâns ferline.