cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bataven
thumb|Germaanske folken, 150 nei Kr. thumb|Grêfstien fan Indus, Bataafske liifwacht fan Nearo De Bataven (as Batavi of Batavieren) wiene in Westgermaanske stam dy't har ôfspjalte hie fan de Sjatten. Sy bewennen it Nederlânske part fan de Ryndelta dat de Romeinen Batavia neamden, fan twadde helte 1e iuw oant de 3e iuw. De stamnamme is faaks ôflaat fan batawjō ('goed eilân', fan it Germaanske bat- 'goed, bêst' en awjō 'eilân, lân by it wetter'); hy ferwiist nei de fruchtberens fan de krite dy't no de Betuwe is.
Sawol Gaius Julius Caesar as Tacitus en Gaius Suetonius Tranquillus fernije de stam.
De haadgod fan de Bataven wie Hercules Magusanus.
Skiednis
De Bataven soenen ta de Sjatten heard hawwe, mar in groep spisse him nei in skeel ôf. Dêrnei fêstigen sy har yn de Ryndelta, beëasten de Kananefaten. Om 12 f.Kr. hinne waarden sy troch de Romeinen ûnder Drusus oermastere en waarden dêrnei bûnsmaten fan it Romeinske Ryk en wienen sadwaande frijsteld fan belestingen.
It Romeinske leger hjitte yn de provinsje Exercitus Germaniae Inferioris ("striidkrêften fan Neder-Germaanje") op ynskripsjes ôfkoarte as EXGERINF. It bestie út oan fjouwer legioenen en Auxilia of helptroepen. Ut de Bataven en de Kananefaten tegearre wienen allegeduerigen 5000 oant 6500 mannen yn tsjinst. De Kananefaten leveren dêrfoar 24 nije rekruten, de Bataven 260 oan 280 it jier.
De Bataven gouwen de ier-Romeinske tiid as elitetroepen. It wienen de iennigen dy't by steat wienen om mei wapens en al op it hynder swimmendewei de Ryn oer te stekken. Sy wienen belutsen by fjildtochten fan Germanikus tsjn de Marsen en Sjerusken, it delslaan fan de opstân fan Boudicca en dy fan Gaius Iulius Vindex. Ek yn de rebûlje fan it Fjouwerkeizerjier spilen hja in wichtige rol.
Bataven tsjinnen yn de keizerlike lijfwachten te Rome. Dat wurdt net allinne troch Suetonius fernijd, mar ek op grêfstiennen skreaun. Ferneamd is it grêf fan Indus, corpor custos (liifwacht) fan Nearo yn Rome.
Yn dy tiid waard in delsetting yn Nijmegen mei de namme Oppidum Batavorum boud, in Romeinsk bestjoerlik- en hannelssintrum. Benoarden de Waal, by Lent, Elst en Oosterhout binne in protte soaren fan bewenning fûn út de 3e iuw f.Kr. oant yn de Romeinske tiid. Nei alle wierskyn wienen dy bewenners Bataven. Spoaren fan bewenning yn dy tiid binne oeral yn de Betuwe fûn. Tink ek oan de Timpel fan Empel.
thumb|De Bataven ferslagge de [[Romeinske leger|Romeinen, skilderij fan Otto van Veen]]
Bataafske Opstân
Yn 69 n.Kr. late Julius Civilis de opstân fan de Bataven tsji de Romeinen. Mei help fan de Frisii en de Kananefaten behellen sy in protte oerwinnings. Der waard in hiele rige Romeinske forten oan de limes de Run bylâns yn in koart skoft tiis ferwoastge. Ek yn dy snuorje waard Oppidum Batavorum, by wat no Nymwegen is, troch de opstannelingen platbaarnd. Yn it dêrnei leinen de kânsen oars. De rebûlje einige yn 70 n.Kr. doe't de Bataven harren ferlies nimme moasten.
Bataven yn it Romeinske leger
De Bataven wurde neamd yn histoaryske boarnen, mar ek yn de epigrafy. Yn Rome binne grêfstiennen fûn fan minsken dy't corporis custos (liifwacht) wienen, in protte Bataven wienen dêrûnder. Sy tsjinnen Nearo en Tiberius.
Njonken de liifwachten fan de keizers leveren de Bataven ek ruter-rezjyminten, alae of (alae) miliaria (in dûbele alae), dy't yn grêfskriften en tsjûgenissen fan honesta missio werom te finen binne op de Balkan, yn Súd-Dútslân (Raetia), Hongarije, Eastenryk en Frankryk.
Bekend binne ûnder oaren:
Neuwerk
Skiednis
It eilân krige har namme troch de grutte ferdigeningstoer ‘das Neue Werk’. Mei de bou fan dizze toer is begûn om 1299 hinne, yn 1310 wie de toer klear foar gebrûk. Dizze toer baarnde yn 1367 ôf en waard yn 1369 wer opnij boud. It is it âldste gebou op it Hamburchsk grûngebiet. De toer wurdt fan 1814 ôf brûkt as fjoertoer. Foar dat de toer op it eilân boud wie waard it eilân ‘Nige Ö’ neamd.
Oant 1556 wie Neuwerk in hallig, mar yn dat jier waarden der diken om it eilân hinne boud sadat it eilân by heech wetter net mear oerstreamde.
Mei de Grut-Hamburchwet yn 1937 waard it eilân part fan Prusen. Nei de Twadde Wrâldkriich kaam it eilân yn besit fan de dielsteat Nedersaksen. Yn 1967 waard dit alles werom set en waard it eilân, lykas it eilân Scharhörn wer grûnbesit fan Hamburg.
Hjoed de dei is it eilân, lykas in protte oare Waadeilannen ôfhinklik fan toeristen. Yn de simmermoannen komme likernôch 120.000 toeristen nei it eilân. Dizze minsken oernachtsje yn in jeugdherberch, fakânsjehúskes, ien fan de twa hotels of yn ien fan de trije pensjons. thumb|right|200px|De [[fjoertoer fan Neuwerk.]]
Natuer
Tegearre mei Scharhörn en Nigehörn foarmet Neuwerk in fûgelbeskermingsgebiet. It eastlik part fan it eilân heart ta it Nasjonaal Park Hamburgische Wattenmeer. Der wurdt foar soarge dat op dit part fan it eilân sa min mooglik minsklike aktiviteiten barre.
Triboken
thumb|300px|Kaart mei Germaanske stammen om 50 n.Kr. hinne De Triboken (Latyn: Triboci) wienen in Germaanske stam dy't neffens Tacitus' Germania oan de lofterigge fan de Ryn wennen, yn rûchwei de Elsas fan no. Benoarden harren wennen de Germaanske Nemeten, bewesten leinen de Fogezen en hâlde de Gallyske stam fan de Leuci ta.
Grut-Reinaldastate
Grut-Reinaldastate lei noardeast fan Westernijtsjerk yn de gemeente Ferwerderadiel op de súdlike punt fan de langhalige terp fan Terstêd. Op it terrein stiet no in pleats.
Reinalda, yn 1540 'toe Regnaelde' neamd is opnomd fanwege de stinswier dy't der neist lei. Yn de 16e iuw wie it aadlik besit, mar waard it ferpachte. Yn deselde tiid figurearre it ek yn de fantastyske skiedskriuwing oer de family Fan Albada en oer de saneamde "potestaten" fan it frije Fryslân.
Der leinen yn Westernijtsjerk twa Reinalda-goeden: grut en lyts. Grut-Reinalda hearde yn 1511 oan Jemme Herjuwsma, haadling yn Ferwert. Nei syn terjochtstelling wertroude syn widdo Saepck Itsma mei Douwe fan Burmania, dy't yn 1540 as eigener neamd wurdt. Saepck liet 'Regnalda-zate leggende toe Nykerck in Ferwerderdeel' yn har testamint fan 1562 nei oan de bern fan Here Douwes fan Burmania (har styfsoan) en Frau Stenstera (har dochter út in noch earder houlik). Saepck Itsma troude yn totaal fjouwer kear: efterinoar mei Take Douwes Aebingha, Sibren Stenstera, Jemme Herjuwsma en Douwe fan Burmania. GJB (2000) 137. Yn 1640 wie de grytman Douma eigener fan Regnalda.
Oer de relaasje tusken Grut- en Lyts-Reinalda kinne ferskate hypotezes opsteld wurde. Take Mockama, yn 1511 yn it besit fan Lyts-Reinalda, wie in neef fan Jemme Herjuwsma, de eigener fan Grut-Reinalda. Dat bykt út it folgjende: Jancko Douwama, 156, fermeldt oer Gherbet Mockema en Jemme Heerjuwsma: 'nochtans weren se 2 genewen'. Tako wie in folle broer fan Gherbet; meimdat in dochter fan Auck Markla/Jellinga en Wyger Feitsma Lyts-Regnalda yn 1558 ferkochten, is it is oannimliker dat Lyts-Regnalda fan Auck ôfkomstich wie, of fan har earste man, Take Mockema. Fergelykje ek Feytsma en Marckla te Hallum. Auck Jellinga/Marckla en Wyger Feytsma wienen yn 1540 en 1543 eigeners fan 'dat ghuedt hietende Lutke Renalde'. Omdat Auck har mem yn har earste houlik mei Jeppe Jeppema troud west hie en ek oare Jeppema-goederen, lykas Marklastins te Hallum dêrtroch op Auck fererven, is it goed mooglik dat Lyts-Reinalda fan Auck Markla kaam en earder fan de oanbuorjende Jeppema's west hie.
Fryske myte
De Fryske myte giet oer de komôf fan de Friezen. Yn de fantastyske Fryske skiedskriuwerij (ein midsiuwen en 16e iuw) stamme de Friezen streekrjocht ôf fan de Frisii dy't troch Romeinske en ier-midsiuwske boarnen neamd wurde. Fierders soenen de Friezen altyd yn frijheid en lykweardich libbe hawwe en soe de Fryske identiteit, kultuer en taal sawat net feroare wêze yn al dy jierren. In bekend foarbyld bygelyks dêr't de myte yn werjûn wurdt is Croniicke ende warachtige Beschryvinghe van Vrieslant fan Ocko Scharlensis. Fan it Oera Linda Boek wurdt algemien oannomd dat it in ferfalsking is. In oare bekende myte is de Bataafske myte dy't oanhongen waard yn de sechtjinde en santjinde iuw.
Grut-Reinaldastate
Yn 1558 kamen Grut- en Lyts-Reinalda tydlik yn ien hân: Saepck Itsma, dy't ek Grut-Reinalda yn eigendom hie, kocht doe ek Lyts-Reinalda. Fjouwer jier letter liet se 'Clein Regnaldae' nei oan har soan Gemme fan Burmania. Yn de 16e iuw en letter wienen Grut- en Lyts-Reinalda hierpleatsen. Dat hjir yn de midsiuwen in ferdiedigber hûs stie, blykt út de stinswier dy't yn 1718 yn de singel bewesten it hiem fan Grut-Reinalda lei. Yn de 16e iuw waard Reinaldastate as âld aadlik wenplak beskôge. Sa neamt de fiktive genealogy fan de family Albada dat Take Regnalda fan Westernijtsjerk oan de ein fan de 14e iuw troud wêze soe mei Siouck Albada fan Goaiïngea. Hja soene yn 1413 ferstoarn wêze en yn it kleaster Thabor begroeven wêze. Harren dochter Tiets Regnalda soe mei in Riurd Roorda út Tsjummearum troud wêze en yn 1469 stoarn wêze. Foar de wierheid fan dizze berjochten ûntbrekt lykwols elk bewiis. Boppedat waard dizze fiktive Westernijtsjerkse family Reinalda yn genealogyske hânskriften identifisearre mei de Reinalda's fan Toppenhuzen en Doanjewerstâl, fan wa't der ien yn de 12e iuw "potestaat" - troch de Friezen sels keazen bestjoerder - west hawwe soe.
Fryske myte
In ferbân tusken Frisii en Friezen liket foar de hân te lizzen. Dochs wurdt dat byld tsjintwurdich net langer mear oanhongen. Dêr't foar de Romeinske tiid sawol archeologyske as skriftlike oanwizings besteane foar in frij tichte befolking, bestiet der yn de oerlevere boarnen in gat fan de fjirde iuw ôf. De Frisii-Minores en Frisii-Majores wurden fan dan ôf net mear neamd. De Friezen wurde foar it earst wer neamd by de ynfal troch de Deenske kening Chochilac of Hugleik yn de Ryndelta (sirka 525), in foarboade fan de lettere Wytsingesrôftochten. Dy lêste Friezen wurde ek wol Anglo-Friezen neamd.
Archeology
De terpen en wieren yn Noard-Nederlân binne sûnt de njoggentjinde iuw it ûnderwerp fan archeologysk ûndersyk. By dat ûndersiik binne oant no ta frijwol gjin fynsten dien út de fiifde en seisde iuw. Dat tsjut op in ûntfolking fan it gebiet. Foar it tiidrek fuort dêrnei wizen de fynsten op de oanwêzigens fan Angelen en Saksen dy't harren mooglik mei de lytse Fryske restbefolking mingd hawwe, om't fan inkele wieren de trochgeande bewenning wol oantoand is.
Toponymy
Dêrnjonken is er noch de toponymy dy't besiket te efterheljen wat de komôf is fan in plaknamme. Der binne inkele plaknammen yn Noard-Nederlân dy't weromgripe op de prehistoaryske tiid, mar dêrmei is de bewenningskontinuïteit mar in bytsje oan te tsjutten. Dúdlik is yn alle gefallen dat befolkingstichtens bot ôfnommen is yn de let-Romeinske tiid. Faaks hawwe nije bewenners op de ein fan de folkeferfarrings de âlde namme oernommen, mar wierskynliker is dat soks fia de Franken bart is.
Istanbûl
Istanbûl (Turksk: İstanbul) is de grutste stêd fan Turkije. De stêd hiet yn it ferline Konstantinopel, en noch earder Byzantium. De stêd hie eartiids de namme Tsargrad yn de Slavyske talen. Istanbûl hat likernôch 8,5 miljoen registrearre en 3 miljoen net-registrearre ynwenners. De stêd hat 27 distrikten, dy't meiïnoar de haadstêd fan de provinsje Istanbûl foarmje.
Geografy
Istanbûl leit oan de Gouden Hoarn en de Bosporus. De Bosporus ferbynt de Swarte See en de See fan Marmara, hjir rint de Jeropeesk Aziatyske grins. De stêd Istanbûl leit sawol yn Jeropa as yn Aazje. Mei in ynwennertal fan likernôch 11,5 miljoen ien fan Jeropa's grutste stêden.
Klimaat
Istanbûl leit yn 'e oergongssône fan in seeklimaat (klimaatklassifikaasje fan Köppen: Cfb), in fochtich subtropysk klimaat (klimaatklassifikaasje fan Köppen: Cfa) nei in warm mediterraan klimaat (klimaatklassifikaasje fan Köppen: Csa), mei waarme, relatyf drûge simmers, koele, wiete winters en mylde, wiete oergongsjiertiden. Yn de winter komme froast en sniefal ek dan wol foar. De trochsneed jierlikse delfal is 850 mm (700 mm yn it suden en 1.200 mm yn it noarden). De measte delfal falt yn de winter (faak as snie) en yn de hjerst, en de minste delfal falt yn de simmer en yn de maaitiid. De trochsneed temperatuer yn it jier is 13,9 °C. De trochsneed temperatuer yn 'e simmer is sa'n 23 °C en yn de winter sa'n 5 °C. De leechst fêststelde temperatuer wie -16,1 °C op 9 febrewaris 1929. De waarmste dei wie 41,5 °C en waard op 13 july 2000. Ekstreme temperatueren boppe 35 °C en ûnder -5 °C binne seldsum en komme net alle jierren foar.
Skiednis
De orizjinele namme wie Byzantion yn it Gryksk, en hie Byzantium as Latynske namme. Byzantium wie oan de begjin in koloanje fan Griken út Megara yn 667 f.Kr., en krige de namme fan harren kening Byzas. Yn 196 n.Kr. wie Byzantium ferneatige troch de Romeinen, en dêrnei wer opboud troch de keizer fan it Romeinske Ryk Septimius Severus. Konstantyn de Grutte fûn dizze lokaasje gaadlik om in nije Romeinske stêd te bouwen, en yn it jier 330, waard Byzantium de nije haadstêd fan it Romeinske Ryk. De stêd krige de namme fan Konstantyn de Grutte Konstantinopel (Konstantinopolis yn it Gryksk''').
Doe't it Romeinske Ryk opdield waard yn twa dielen, it East-Romeinske Ryk wie ferneamd as it Byzantynske Ryk, hjir wie de haadstêd Konstantinopel. Alhoewol't de stêd feroare waard troch Krúsfarders foar in skoftsje, bleau Konstantinopel syn politike, kulturele, religieuze en ekonomyske funksje behâlde. De ein fan it âlde Konstantinopel kaam doe't de Ottomanen de stêd yn 1453 feroveren.
Nei de ein fan it Ottomaanske Ryk, waard de Republyk fan Turkije stifte mei de nije haadstêd Ankara.
To Live Is to Die
To Live Is to Die is in grut diels ynstrumentaal nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Metallica yn 1988 en útbrocht op it fjirde album ...And Justice for All fan Metallica út 1988. To Live Is to Die is it achtste nûmer op it album.
Oer it nûmer
Inkelde dielen fan dit nûmer wiene noch skreaun troch Cliff Burton de yn 1986 ferûngelokke bassist fan Metallica. It nûmer is hast folslein ynstrumintaal, allinnich yn 'e sânde minút is in koart oan Burton opdroegen gedicht te hearren. It nûmer waard foar it earst live spile op 7 desimber 2011, mear as 25 jier neidat it nûmer skreaun waard.
Karpaten
thumb|right|250px|Topografy fan de Karpaten De Karpaten (Tsjechysk, Poalsk en Slowaaksk: Karpaty, Oekraynsk: Карпати (Karpaty), Roemeensk: Carpaţi, Dútsk: Karpaten, Servysk: Karpati, Hongaarsk: Kárpátok) is in heechgeberchte yn Midden-Jeropa.
De Karpaten foarmje in healrûne keatling mei in lingte fan sawat 1500 kilometer en in breedte fan 100 oant 350 km. De sirkel is iepen nei it westen ta en begjint yn it noarden by de Donau op 'e hichte fan Bratislava. Yn it suden einicht de keatling by de Izeren Poarte op de grins tusken Servje en Roemeenje. Yn it sintrum fan de sirkel leit de Pannoanyske flakte.
It gebergte strekt him gruttendiels út oer Tsjechje, Slowakije, Poalen, de Oekraïne en Roemeenje. Utrinners binne te finen yn Eastenryk, Hongarije en Servje. It langste stik leit yn Roemeenje en it heechste part wurdt foarme troch de Hege Tatra, mei de Gerlachovský štít (2655 m), yn Slowakije.
De Westlike Karpaten foarmje de wetterskieding tusken de Eastsee en de Swarte See. De ôfwettering komt foar rekken fan in tal sydrivieren fan de Donau, (Tisza, Proet, Mures, Olt, Siret, e.o.), en fan de Weichsel en de Dnjestr mei harren sydrivieren.
De Karpaten binne nearne troch iuwige snie of gletsjers bedutsen. Sy binne trochstrings ryk oan bosk en foar in grut part tinbefolke.
Egbert Douwes
Yn dizze tiid befarden Jouster skippers fanôf De Kolk de grutte wetters, benammen de Eastsee. Egbert Douwes makke inkele reizen op sa'n kofskip en fertsjinne genôch jild foar in winkeltsje. thumb|It winkeltsje fan Egbert Douwes Op 11 maart 1753 iepene Egbert Douwes mei syn frou Akke Thijsses in winkeltsje yn koloniaal guod oan de Midstrjitte op De Jouwer. It winkeltsje krige de namme De Witte Os. Douwe en Akke ferkochten guod út de Nederlânske koloanjes en út Nederlân sels, bygelyks tabak, sûker, rys, kaniel, sjerp, jittik en sûkelarje. Fansels waarden ek de produkten ferkocht dêr't Douwe Egbert tsjintwurdich ferneamd om is, kofje en tee.
Op 10 jannewaris 1755 krigen se in soan, Douwe Egberts (1755 - 1806). Under dy syn namme waard it bedriuw letter ferneamd. Dat hie wierskynlik te krijen mei de grutte útwreidings fan it bedriuw ûnder lieding fan Douwe Egberts.
Flevomar
thumb|250px|De Flevomar yn it Subatlantikum, sa'n 500 f.Kr.
De Flevomar wie eartiids in grutte mar op it plak dêr't no parten fan Flevolân, de Markermar en de Iselmar lizze. De mar wurdt troch Pomponius Mela, in Romeinske ierdrykskundige, yn syn De Choreographia út 44 nei Kristus it Lacus Flevo neamd. Oare boarnen sprekke oer Flevum.
Nei de Romeinske Tiid ûntwikkele de Flevomar him troch it ôfbrekken fan de wâlen, ta de Almere, de mar dy't letter de namme oan de stêd Almere jaan soe. Wierskynlik ûntstie yn de Iere Midsiuwen, troch it stigen fan de seespegel en it ôfgraven fan de feangrûnen troch de Friezen yn West-Fryslân, in ferbining troch it Fly tusken de Almere en de Waadsee. Sadwaande ûntstie de Sudersee yn de 13e iuw.
Flevomar wie ek de namme foar de polders fan Noard- en Súd-Flevolân oant it stuit dat dy yn 1957 en 1968 drûchlein wienen en gjin diel mear wiene fan de Iselmar.
Burgumer Mar
Burgumer Mar kin wêze:
List fan stêden yn Israel
thumb thumb|[[Jeruzalem]] thumb|[[Tel Aviv|Tel Aviv-Jaffa]] thumb|[[Haifa]] thumb|[[Ashdod]] thumb|[[Netanya]] thumb|[[Bnei Brak]] thumb|[[Ashkelon]] Dit is in list fan Israelyske stêden, neffens grutte fan befolking. De feiten komme fan de folkstelling, bywurke fan it befolkingsregister fan desimber 2007, troch it Israelysk Sintraal Buro foar de Statistyk. Rjochts stiet de namme yn it Hebriuwsk. Net alle stêden út de list lizze yn Israel, guonts binne stifte yn besette Palestyske gebieten (Westlike Jordaanouwer).
In Israelysk plak krijt stedsrjochten, at it ynwennertal boppe de 20.000 komt en/oft de Israelyske minister fan ynlânske saken it plak stedsrjochten jaan wol. Israel hat fjouwer soarten gemeenten: in stêd, in lokale ried, in regionale ried (in soarte fan federative plattelânsgemeente) en in yndustriële ried. Fan de lêste binne der mar twa.
Burmaniasleat
thumb|right|250px|Burmaniasleat, it iennichste diel mei in noch natuerlike rin De Burmaniasleat is in feart yn de gemeente Smellingerlân. De sleat rint benoarden Drachten tusken it Nije Kanaal en De Kletten/De Folgeren. Oan de súdkant leit yndustryterrein De Haven.
De Burmaniasleat is in oerbliuwsel fan it eardere rivierke de (Noarder)Dragt dy't it wetter fan de feanen by Rottefalle en De Folgeren ôffierde en útmûne yn de Suder Dragt/Drait. De namme komt fan jonkhear Rienks fan Burmania dy't yn de 16e iuw in protte fean oan de iggen fan dat rivierke besiet. Yn de tiid fan de ferfeaning waard de bopperin yn soart wyk. It wetter waard befarber troch it oanbringen fan slûskes. Nei de ferfeaning en nei it graven fan de Kletsterfeart waard it in ienfâldige tochtsleat.
De namme Burmaniasleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Burmaniasloot.
De Drachster wenwyk Burmaniapark is nei dit wetter neamd.
Falkeftigen
De falkeftigen (Falconiformes) foarmje in skift fan de fûgels dat bestiet út fleisiters. Foarhinne waard dit skift as ûnderdiel sjoen fan it skift fan 'e rôffûgels (Accipitriformes), mar genetysk ûndersyk hat koartby lykwols útwiisd dat dy kloft net ien taksonomyske groep foarmet, mar ynstee twa net nau besibbe groepen dy't in parallelle ûntwikkeling trochmakke hawwe. Sadwaande wurde de falkeftigen no as in selsstannich skift beskôge. It skift fan 'e falkeftigen bestiet út ien inkele famylje.
Emoasje
Emoasje (fan it Frânske émotion, fan it tiidwurd émouvoir, dat "oproppe [fan gefoelens]" betsjut) is eltse bewuste ûnderfining dy't karakterisearre wurdt troch in yntinse mentale aktiviteit en in beskate hoemannichte fernoegen of misnoegen. In synonym is gefoelens, in wurd sûnder inkeltalsfoarm. Der bestiet wittenskiplik sjoen gjin konsensus oer de krekte definysje fan it begryp 'emoasje'. Wol is dúdlik dat emoasje as ferskynsel faak eleminten omfettet fan humeur, timperamint, persoanlikheid, aard en motivaasje. Yn beskate wittenskiplike teoryen is fierders kognysje in wichtich aspekt fan emoasje: lju dy't harren yn har hâlden en dragen meislepe litte troch harren emoasjes kinne de yndruk jaan as oft se net neitinke, mar tinkprosessen binne ek yn sa'n gemoedstastân wol deeglik essinsjeel, benammen by de ynterpretaasje fan dingen dy't om jin hinne barre. Oare teoryen hâlde lykwols út dat emoasje losstiet fan en foarôfgean kin oan kognysje.
Los fan 'emoasje' as oerkoepeljend begryp wurde ek ûnderskate emoasjes mei datselde wurd oantsjut. Foarbylden fan emoasjes binne argewaasje, begrutsjen, belangstelling, berou, bleuens, blydskip, eangst, entûsjasme, ferachting, ferheardens, ferlegenheid, fernedering, fernuvering, fertriet, fertrouwen, ferûntweardiging, frustraasje, geniet, grutskens, haat, hertstocht, hoop, iensumens, jaloerskens, depressiviteit, leafde, leedfermaak, leffens, lijen, lokkigens, lulkens, lust, moed, nijsgjirrigens, noed, panyk, razernij, selsfertrouwen, senuweftigens, skamte, skok, spyt, tagedienens, tankberens, teloarstelling, walging, wanhoop en wille. Sokke emoasjes wurde oproppen as men in beskate ûnderfining hat dy't fuorkomt út in sitewaasje dêr't men yn pleatst is. Neffens de wittenskip binne sokke gefoelens evoluëarre yn 'e foarm fan motivaasjes foar feroarings op it mêd fan hâlden en dragen, dy't bydroegen oan it oerlibjen fan 'e minske, doe't dy soarte noch 'yn it wyld' libbe.
Emoasjes binne kompleks. Neffens guon wittenskiplike teoryen binne se ferskillende steaten fan gefoel, resultearjend yn fysike en psychologyske feroarings, dy't ynfloed útoefenje op jins hâlden en dragen. De fysiology fan emoasjes is nau besibbe oan it prikjen fan it senuwstelsel, wêrby't de sterkte fan 'e prikels ferbân hâldt mei ferskillende emoasjes. Emoasje hat ek te krijen mei mentale eigenskippen dy't ta utering komme yn jins hâlden en dragen: ekstroverte lju sille earder harren emoasjes blike litte, wylst yntroverte minsken harren emoasjes faak ferbergje. Dat stiet dan sydlings wer yn ferbân mei it feit dat ekstroverte lju oer it algemien hiel sosjaal binne, wylst yntroverte lju ornaris mear in sosjaal weromlutsen bestean liede. Emoasje is faak de driuwende krêft efter motivaasje, oft dy no posityf of negatyf is. Guon psychologyske teoryen wolle lykwols hawwe dat emoasjes net de oarsaken fan sokke motivaasje binne, mar inkeld in ûnderdiel derfan.
Fredegar
Fredegarius wie in Frankyske skiedskriuwer út de 7e iuw. Hy hat fjouwer skiednisboeken skreaun dêr't trije fan in gearstalling wienen fan de boeken fan Gregorius fan Toers. De wurken binne skreaun yn de earste helte fan de sânde iuw en binne bekend as de Kroniken fan Fredegar. Syn boeken foarme mei Liber Historiae Francorum en Decem Libri Historiae de wichtichste boarnen foar de skiednis fan de Franken yn de seisde, sânde en achtste iuw.
Emoasje
De ûnderdielen fan emoasjes binne û.o. subjektive ûnderfining, kognitive prosessen, ekspressyf en ynstruminteel hâlden en dragen en psychofysiologyske feroarings. Foarhinne besochten ûndersikers emoasjes te identifisearjen mei ien fan dy ûnderdielen: bgl. William James mei subjektive ûnderfining, gedrachswittenskippers mei hâlden en dragen, en psychofysiologen mei fysiologyske feroarings. Resintere teoryen wolle hawwe dat emoasje feroarsake wurdt troch al dy aspekten. It wittenskiplik ûndersyk nei it ferskynsel 'emoasje' is sûnt likernôch 2000 sterk tanommen. Dêrby leverje ferskate tûken fan 'e wittenskip bydragen, lykas de psychology, sosjology, neurowittenskippen, endokrinology, genêskunde, historiografy en ynformatika. De withoefolle teoryen dy't besykje de oarsprong, neurobiology, ûnderfining en funksje fan emoasjes út te lizzen, hawwe inkeld laat ta noch yntinser ûndersyk.
Sunderum
Sunderum is in folksfeest op it Fryske waadeilân Skylge dat alle jierren op 6 desimber fierd wurdt.
Manlju gean op Sunderum nachts yn it tsjuster mei maskers op en ferklaaid yn selsmakke pakken de dyk op, de doarpen troch om te spûkjen en kringe de huzen yn dêr't de doar fan iepen stiet. Foar de froulju is op dat tiidstip ferbean om harren op strjitte te fertoanen. De mannen besykje al dy tiid net herkent te wurden en meitsje mei nuvere stimmen opmerkingen oer resente foarfallen yn it doarp. Sunderum is in folksfeest dêr't fan fermoede wurdt dat it syn oarsprong hat yn de foar-kristlike heidenske perioade fan Skylge. It feest wurdt yn alle doarpen fan it eilân fierd. Op de oare waadeilannen wurde yn deselde perioade fergelykjende feesten fierd.
Slach by Compiègne
thumb|120px|right|flagge fan Compiègne De Slach by Compiègne waard striden op 26 septimber 715 in it wâld fan Pikardje tichtby Compiègne en wie it earste echte treffen fan de boargeroarloch dy't folge op de dea fan Pippyn fan Herstal, hofmeier fan de Franken, op 16 desimber 714.
De Frankyske kening Dagobert III hie Ragamfred as opfolger fan Pippyn ta hofmeier beneamd. Dat wie yn striid mei de kar fan Pippyn, dy't syn pakesizzer Teudobald as opfolger hawwe woe en soe de wichtichste reden wêze dat de Frankyske boargerkriich útbruts. Nei in koarte tarieding foelen de legers fan beide opponinten inoar oan en rekken slach yn de wâlden fan Pikardje, tichtby de stêd Compiégne. Yn de striid hie Ragamfred de oerhân en waard Teudobald ferslein, dy't werom flechte nei syn beppe Plektrudis yn Keulen.
Sunderum
Ek yn Sâltkamp wurdt mei Sinterklaasje in selde soart folksfeest fierd. Sawol manlju as froulju rinne dan nachts ferklaaid oer de dyk om yn it doarp te spûkjen en kringe huzen yn dêr't de doar fan iepen stiet. Meastentiids rint it goed ôf en geane de maskers ôf as er in borrel oanbean wurdt.
Yn it boek Sil de Strandjutter skreaun troch Cor Bruijn wurdt in haadstik wijd oan de "sunderums" (haadstik 8).
Kananefaten
thumb|Funeminten fan in pleats fan de Kananefaten yn Rijswijk ZH. Loftsboppe: Rekonstruksje yn it [[Archeon]] De Kananefaten (earder stavere as: Kaninefaten, Canninefaten, betsjutting: 'Lok-masters') wiene in West-Germaanske stam of folk, dy't bewesten de Bataven oan de Noardseekust wennen. De stêd Forum Hadriani (op it plak fan it Voorburg yn Súd-Hollân fan no) lei yn it hert fan it wengebiet fan de Kananefaten. Stêd en stam wienen op it lêst in ienheid wat ek bliken docht út de offisjele namme fan de stêd: Municipium Aelium Cananefatium.
Tacitus
Neffens Tacitus wieen de Kananefaten besibbe oan de Bataven, mar wienen hja sa manmachtich net. De Kananefaten wienen ûnder lieding fan Brinno bûnsmaten fan de Bataven yn de Bataafske Opstân ûnder Julius Civilis yn 69. De earste fernijing fan de stam slacht op in ala Caninefas, in Kananefaatske ruterienheid yn Romeinske tsjinst. Dy ienheid fjochte yn 28 (nei Kr.) tsjin de Friezen dy't yn opstân kaam wienen tsjin de heffing fan ûnreedlike belestingen. Ut Tacitus syn ferslach fan de fjochterij kin opmakke wurde dat de Kananefaten in swiere klap krigen. In protte minsken stoaren yn de omkriten fan castellum Flevum en de bosk fan Baduhenna. It slagge de Friezen om in Kananefaatske oanfal yn de rêch te kearen, mei omdat it de Romeinen net slagge harren troepen as ienheid optrede te litten.
Honorius
De lêste fernijing fan de Kananefaten is út de fjirde iuw, yn in ensyklopedysk geskrift, de Cosmographia fan Iulius Honorius. Dy fernijing hat foar West-Nederlân lykwols net folle betsjutting omdat it wierskynlik om it oernimmen fan âlde feiten giet. Dat betsjut dat it jongste bewiis foar it brûken fan de namme Kananefaten levere wurdt troch de mids 3e-iuwske de mylpeal fan Rijswijk. De peal neamt as caput viae, begjinpunt fan de wei: [C(ivitas)] CANANEFATV(m) A B [HADR(iani)] F(oro).
Militêre diploma's
Boppeneamde foarbylden jouwe gjin folslein byld fan de soarten boarnen dêr't de Kananefaten yn neamd wurde. De namme komt net allinne foar yn literêr-histoaryske en ensyklopedyskee geskriften en op mylpeallen, mar ek yn militêre diploma's. It Romeinske leger hjitte yn de provincia Exercitus Germaniae Inferioris ('striidkrêften fan Neder-Germaanje') op ynskripsjes ôfkoarte as EXGERINF. It bestie út mear as ien (oant fjouwer) legioenen en Auxilia of helptroepen. Fan de Bataven en de Kananefaten meielkoar wiene der altyd 5000 oant 6500 manlju ûnder tsjinst. De Kananefaten leberen alle jierren 24 nije rekruten, de Bataven selfs it tsienfâldige.
Sa'n tolve diplomata militaria litte net allinne sjen dat de troch Tacitus neamde ruterôfdieling noch minstens oant begjin 3e iuw funksjonearjen bleau, mar ek dat de Kananefaten hearden ta de lichting fan ien cohors, in ynfantery-ienheid. De measte froulju giene faaks net mei harren manlju doe't dy útstjoerd waarden nei de Donaukrite.
Oomram
Oomram (Dútsk en Deensk: Amrum) is in Frysk eilân. It leit súdlik fan Söl en westlik fan Feer. Op Oomram wurd in dialekt fan it Noardfrysk sprutsen, dat Öömrang neamd wurdt. It eilân hat likernôch 2.300 ynwenners en hat in oerflak fan rûm 20 kante kilometer.
Skiednis
thumb|left|Oomram Op Oomram binne oanwizings fûn fan bewenning fan 5.000 jier werom. Der binne in soad grêven en oare oerbliuwsels fûn út de stien-, brûns- en izertiid.
Eartiids libben de ynwenners fan Oomram fan de jacht op walfisken en hannel. Ek waard der in protte dien oan jutterij. It folksfeest Biikebrennen is hjir mooglik fan ôflaat. Hjoed de dei is toerisme in wichtige boarne fan ynkomsten.
Doarpen
Oomram hat fiif doarpskearnen, it binne:
Swimmen op de Olympyske Simmerspullen 1900
200px|thumb|right|It Olympyske Swimlokaasje fan Parys 1900 De Olympyske Simmerspullen 1900, ek wol de IIe Olympiade neamd waarden yn 1900 yn Parys, Frankryk hâlden. It swimmen waard hâlden yn in de Seine.
The Unforgiven III
Oer it nûmer
It is de twadde opfolger fan it nûmer The Unforgiven, dat yn 1991 op it album Metallica ferskynde. De foargonger, The Unforgiven II, kaam yn 1997 út op it album Reload. The Unforgiven III hat deselde struktuer as de earste The Unfoviven út 1991, mei in krêftich kûplet en in rêstich refrein, dêr 't it twadde diel krekt de omkearde struktuer hie. It nûmer mist de teksten What I've felt, what I've known en Never free, never me, dy 't al foarkamen yn de earste twa dielen. Yn tsjinstelling tot de eardere twa dielen fan The Unvorgiven, is The Unforgiven III nea as single útbrocht en der is ek gjin offisjele fideoclip by makke.
Anton Wachterpriis
thumb|Byld fan Anton Wachter yn Harns, makke troch byldhouster [[Suze Boschma-Berkhout]] De Anton Wachterpriis is in priis foar it bêste skriuwersdebút. De priis waard yn 1977 ynsteld troch it Centraal Comité 1945 fan Harns en wurdt om it jier útrikt. It is de iennichste debútpriis dy't troch faksjuery takend wurdt. De priis is ferneamd nei it haadpersoan Anton Wachter út it searje romans fan de skriuwer Simon Vestdijk. De priis wurdt alle kearen útrikt yn Harns, it berteplak fan Vestdijk. Fan 2020 ôf hat de gemeente Harns de priis op 'e noed mei't it Centraal Comité 1945 nei 2020 ophold mei syn aktiviteiten.
Kodeks Unia
De Kodeks Unia of Codex Unia, is in midsiuwsk hânskrift mei in samling Latynske en Aldfryske rjochtsteksten. Om-ende-by 1475 waard de samling troch Zijds Unia gearbrocht. Lykwols is de samling weiwurden en tsjintwurdich allinnich noch yn ôfskriften fan sirka 1650 bewarre bleaun.
Sipko Melissen
Sipko Melissen (Skeveningen, 23 novimber 1941) is in Nederlânsk skriuwer.
Melissen debutearre yn 1985 mei in bondel gedichten]], yn 1987 waard syn earste roman publisearre. It boek waard bekroane mei de Anton Wachterpriis. Een kamer in Rome is syn earste boek dat by Utjouwerij Van Oorschot ferskynd is.
Dûkelpjut
Dûkelpjut (Sparganium natans) is in wetterplant út de Dûkelfamylje (Sparganiaceae).
De dûkelpjut is in seldsume plant, dy't sûnt de jierren 1950 jimmeroan efterút gyng en tsjintwurdich op de Nederlânske Reade list fan planten stiet. Yn Fryslân is de plant lykwols op ferskillende plakken op 'e nij ûntdutsen.
De plant wurdt 10 oant 100 sm heech en komt yn ûndjip, skjin wetter foar. De plant hat ûnfertûke stâlen mei smelle en (oars as by oare dûkelsoarten) oan beide kanten flakke blêden, dy't foar in part driuwe, mar ek rjocht op stean kinne. De bloeitiid is fan juny oant yn augustus mei wytgiele blommen.
Plakken dêr't de plant yn Fryslân foarkomt of wer ûntdutsen is binne û.o. de Sweagermieden, de Twizelermieden, de Droegehamstermieden, de Ychtenerfeanpolder en Rottige Meente. Ek yn oan Fryslân grinzgjende natoergebieten lykas De Wieden en De Weerribben nimt it tal planten fan de dûkelpjut ta.
Oare yn Nederlân foarkommende planten fan de dûkelfamylje binne de driuwdûkel, de grutte dûkel en de lytse dûkel.
Beammebuert (Snits)
thumb|Beammebuert De Beammebuert is in wenwyk binnen de stêd Snits De wyk telt (yn 2008) 570 ynwenners en hat in opperflakte fan 27 hektare (wêrfan 2 hektare wetter). Alle strjitten yn de wyk binne neamd nei beammessoarten.
De wyk grinzet yn it noarden oan de Swettebosk, yn it easten oan de Ljouwerterdyk, yn it suden oan de Binnenstêd en It Eilân en yn het westen oan de Noardeasthoeke.
Yn guon oersjoggen wurdt de wyk mei de Noarderhoek as ien gehiel rekkene. De Beammebuert is like grut as de Noarderhoek, mar hat folle minder ynwenners.
De grutste ferkearsieren fan de wyk binne de Bjirkeleane (yn it noarden), de Ljouwerterdyk (easten) en de Jachthavenstrjitte (yn 'e midden fan de wyk). Wetterwegen yn de wyk binne de Swette, dy't de eastlike grinzs foarmet en de Stedsgrêft, yn it suden grinsline. Yn it westen wurdt de grins foarme troch de Ljouwerterdyk.
Histoarje en bebouwing
Om 1900 kaam de Ingelsman Ebenezer Howard mei it konsept fan Túnstêden: sûn libje binnen in steedlike kultuer. Yn heul Europa skeaten de túnwiken en -doarpen as poddestuollen út de grûn. Wenje, wurkje en rekreëare krigen in eigen gebiet binnen de stêd. Dêr't foarhinne ryk en earm neist elkoar libben, waard dit no ek skieden.
De Beammebuert is hjir in goed foarbyld fan mei har grutte, romme huzen en flinke tunen. De earste bebouwing waard oan de rânen fan de wyk ( Swette, Jachthavenstrjitte en Ljouwerterdyk) setten. Nei de Twadde Wrâldoarloch is it binnenste diel fan de wyk fold mei wenningen.
Ien fan de meast opfallende wenningen is De Lindehoek, op de hoeke fan de Lindeleane. Dit pand is ûntwurpen troch arsjitekt Jo Boer en is noch hast hielendal yntakt. thumb|De Lêste Stoerbrêge (rjochts).
It besjen wurdich
Sjoch ek de List fan monuminten yn Snits.
1918
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1910-er jierren.
Tambora
thumb|250px|Satellytfoto fan de Tamboara thumb|250px|Krater fan de Tambora De Tambora is in fulkaan op it Yndonesyske eilân Soembawa.
De útbarsting fan de fulkaan yn april 1815 wie ien fan de grutste útbarstingen sûnt minskeheugenis. By de útbarsting ferlear de fulkaan likernôch in tredde fan syn eardere hichte: fan sa'n 4.200 meter nei in 2.800 meter. Hjirby untstie in krater fan seis kilometer in trochsnee. De gefolgen fan de erupsje wiene desastreus. It direkte oantal deaden troch de útbarsting wurdt rûsd op 10.000 minsken.
Om't de útbarsting de rispinge ferneatige, ûntstie op Soembawa in grutte hongersneed mei derby sykten. Dêrtroch rekken nochris sa'n 37.000 minsken om hals. Ek de floara en fauna op it eilân hiene bot te leien fan de útbarsting.
Fierders bleaune de gefolgen fan de útbarsting net beheind ta Soembawa; ek de omlizzende eilannen underfûnen de gefolgen. Foaral Bali en Lombok waarden troffen troch in fûle jiskerein, wêrtroch ek op dy eilannen de rispinge foar in grut part ferlern gie, mei hongersneed as gefolch.
Resinte stúdzjes hawwe oantoand dat de gefolgen noch folle grutter west hawwe. De fulkaanútbarsting beynfloede it waar oer de hiele wrâld, wêrtroch de rispinge sels op plakken yn Jeropa en Kanada mislearre. De wrâldwiide gefolgen fan dizze fulkaanútbarsting mei in grut tal yndirekte deaden, lykas nei skatting yn Jeropa mear as 100.000, binne hast net te befetsjen.
Olympyske marmot
De Olympyske marmot (Latynske namme: Marmota olympus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae) en it skaai fan 'e marmotten (Marmota), dat útslutend foarkomt op it Olympysk Skiereilân, yn it uterste noardwesten fan 'e Amerikaanske steat Washington. Dizze soarte waard foar it earst yn 1898 wittenskiplik beskreaun troch de Amerikaanske biolooch Clinton Hart Merriam, dy't him Arctomys olympus neamde.
Fersprieding en biotoop
De Olympyske marmot komt útslutend foar op it Olympysk Skiereilân, yn it uterste noardwesten fan 'e Amerikaanske steat Washington. Sa'n 90% fan 'e totale populaasje libbet dêr binnen de grinzen fan it Olympysk Nasjonaal Park, dêr't dizze bisten faak waarnommen wurde kinne, yn 't bysûnder op 'e berchskeanten fan Hurricane Ridge. Se komme foar op hichten fan tusken de 900 en de 2.000 m, mar benammen tusken de 1.500 en de 1.750 m, en lizze har hoalen ornaris oan op 'e súdkant fan 'e berchskeanten, mei't dy mear delslach krije en dêr't sadwaande mear fretten groeid.
Uterlike skaaimerken
De Olympyske marmot is de grutste fan alle marmottesoarten, en hat trochinoar in kop-romplingte fan 42-60 sm, mei in sturtlingte fan 15-25 sm en in gewicht fan 3-11 kg. Dêrmei is er likernôch sa grut as in út kluten woeksen hûskat. By Olympyske marmotten docht him de grutste seksuële dimorfy foar fan alle marmotten, mei't de mantsjes oer it generaal 9,3 kg weagje, en de wyfkes 7,1 kg. De kop is breed mei lytse eagen en earen en in stompe snút, it liif is gnobsk fan bou mei koarte, krêftige poaten en skerpe, hurde klauwen om mei te graven. De sturt is swier behierre en kin suver wol trochgean foar in plomsturt. De pels is oer hast it hiele lichem brún oant readbrún, mar ûntwikkelet yn it simmerhealjier ljochtere plakken, û.m. op 'e skouders. It hier op 'e snút is altyd witich fan kleur.
Hâlden en dragen
Olympyske marmotten libje yn famyljegroepen dy't bestean út in mantsje, twa of trije wyfkes en harren jongen fan ferskate jiergongen, yn totaal soms mear as in tolvetal bisten. Fan septimber oant maaie hâlde se in wintersliep, wêrby't se yn 't foar in ûnderhûdske fetfoarrie oanlizze en har nesthoale beklaaie mei drûge gers. Nei't de iepenings ôfsletten binne, jouwe se har tsjininoaroan del om sa har lichemswaarmte te dielen en enerzjy te besparjen.
Twa wiken nei't se begjin maaie út 'e wintersliep kommen binne, begjint de peartiid. Mei de grize marmot (Marmota caligata) plantet de Olympyske marmot him it stadichst fuort fan alle kjifdieren. Sawol de mantsjes as de wyfkes binne mei trije jier geslachtsryp, mar wyfkes nimme yn 'e regel pas mei fjouwer of fiif jier oan 'e fuortplanting diel. Dêrby produsearje se mar ien kear yn 'e twa jier in nêst fan 1-6 jongen, wêrfan't de helte de folgjende maityd net hellet.
De draachtiid duorret by Olympyske marmotten sa'n 4 wiken. By de berte binne de jongen ûnbehierre en blyn. Mei 4 wiken, as se in pels ûntwikkele hawwe, komme se foar it earst bûten, en mei 10 wiken wurde se ôfwûn. Jonge Olympyske marmotten bliuwe teminsten twa jier by har âlden. De Olympyske marmot hat in libbensferwachting fan tusken de 10 en 20 jier. De wichtichste natuerlike fijannen binne de prêrjewolf, poema, reade lynks, Amerikaanske swarte bear en keningsearn.
Status
De Olympyske marmot is de op ien nei seldsumste marmottesoarte, nei de Vancouvereilânmarmot, dy't sa bedrige is dat syn tastân krityk is. Tsjin 'e ein fan 'e tweintichste iuw begûn men op te merken dat Olympyske marmotten weiwaarden út gebieten dêr't se earder al foarkamen. Ut in ûndersyk dat yn 2002 ynsteld waard troch biologen dy't ferbûn wiene oan 'e Universiteit fan Michigan, die bliken dat de populaasje Olympyske marmotten elts jier mei 10% efterútbuorke, en dat de foarnaamste reden dêrfan predaasje troch de prêrjewolf wie, dy't oarspronklik net op it Olympysk Skiereilân foarkommen wie. Troch har trage fuortplanting krige de marmottestân gjin kâns om him dêrop te ferheljen.
Tsjin 2006 wiene der nei skatting noch mar sa'n 1.000 Olympyske marmotten, mar troch de maatregels dy't de parkopsichters op basis fan 'e útkomsten fan it ûndersyk namen om it tal prêrjewolven yn it nasjonaal park werom te bringen, koe de marmottepopulaasje tusken 2006 en 2010 wer tanimme oant sa'n 4.000 eksimplaren. De Olympyske marmot hat de IUCN-status fan "net bedrige", fanwegen de beskerming dy't it Olympysk Nasjonaal Park oan likernôch 90% fan 'e populaasje biedt. Boppedat hat de Olympyske marmot de status fan beskerme diersoarte en is de jacht op 'e bisten ûnder de steatswetjouwing fan Washington ek bûten de grinzen fan it nasjonaal park ferbean. Nettsjinsteande dat rint de marmottestân yn guon dielen fan it Olympyske Nasjonaal Park noch altyd tebek fanwegen de opmars fan beammen op 'e berchgreiden. Ek komme marmotten mar selden foar yn it minder gaadlike, wietere súdwestlike diel fan it nasjonaal park. Sûnt 2009 is de Olympyske marmot it "offisjele lânseigen sûchdier" fan 'e steat Washington.
Jevgeny Grisjin
Jevgeny Romanovitsj Grisjin (Toela, 23 maart 1931 - Moskou, 9 july 2005) wie in Russysk reedrider dy't útkaam foar de Sovjet-Uny.
Hy die acht kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, seis kear oan it Europeesk kampioenskip allround en fjouwer kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 1956, 1960, 1964 en 1968). Grisjin waard sawol yn 1956 as 1960 olympysk kampioen op de 500 en de 1500 meter. Beide kearen moast er it earste plak op de 1500 meter diele; yn 1956 mei syn lângenoat Joeri Michajlov (2.08,6) en yn 1960 mei de Noar Roald Aas (2.10,4). Ek by de Winterspullen fan 1964 like it derop dat er olympysk kampioen wurde soe op de 500 meter, mar Grisjin waard ûnferwachts ferslein troch de ûnbekende Amerikaan Richard McDermott. Jevgeny Grisjin ferstoar op 9 july 2005, yn 'e âldens fan 74 jier.
Angrivaarjers
De Angrivaarjers (ek wol: Angrivarii, Engeren) wienen in Germaanske stam yn de Noard-Dútske krite dy't har yn de tiid fan Arminius tusken de rivieren de Weser en de Elbe festige hie, benammen tusken de Allermûning en it Bremen fan no. De Sjauken wennen benoarden harren; yn it suden sieten de Sjerusken en yn it westen wienen de Ampsivaarjers harren buorlju. Angri-varii, betsjutte letterlik 'manlju fan Engern'.
Yn de fjildtocht fan Germanikus tsjin de Sjerusken yn 16 n.Kr. kamen de Angrivaarjers yn opstân tsjin Rome en bedrigen sy it leger fan Germanikus yn de rêch, mar sy waarden rillegau troch in generaal fan Germanikus, in Stertonius, oermastere. Sûnt wienen hja bûnsmaten fan Rome, dêr't de Angrivaarjers elitetroepen oan leveren. Tacitus skriuwt oer de ûnderfinings fan Germanikus mei ûnder oaren de Angrivaarjers yn syn Annales 2.
De kontreien oan wjerskanten de Weser naam de namme fan de bewenners oer en hjitte oant yn de midsiuwen Angria, Angaria of Engern. Dat gebiet wie neist Westfalen, Eastfalen en Noordalbingië de middelste fan de fjouwer regio's, dy't meiïnoar Saksen foarmen.
RoboCop (franchise)
RoboCop is in Amerikaanske mediafranchise dy't yn 1987 úteinsette mei de film RoboCop fan regisseur Paul Verhoeven, nei in idee fan senarioskriuwers Edward Neumeier en Michael Miner. Neitiid ferskynden der twa ferfolchfilms en in remake, oanfolle mei byhearrende soundtrackalbums, twa live-actiontillefyzjesearjes, twa tekenfilmsearjes, in ferboeking en ferskate strips en fideospultsjes. De franchise kin yndield wurde by de sjenres science fiction, aksjefiksje, plysjefiksje, superheldefiksje, dystopyske fiksje, satire en cyberpunk. It útgongspunt fan RoboCop is dat Alex Murphy, in plysjeman yn Detroit dy't omkomt by it útoefenjen fan syn funksje, omboud wurdt ta in frijwol ûntsjinkearbere cyborg, dy't koarte metten makket mei kriminelen. De mediafranchise wie oant 1999 eigendom fan filmstudio Orion Pictures en dêrnei fan Metro-Goldwyn-Mayer (MGM).
RoboCop (1987)
RoboCop spilet yn in neie, dystopyske takomst. Yn it der troch oanboazjende misdie ûnder strûpende Detroit wurdt plysjeman Alex Murphy (Peter Weller) ûnder it útoefenjen fan syn wurk fermoarde troch de binde fan Clarence Boddicker (Kurtwood Smith). Syn stoflik omskot wurdt neitiid troch it op winst beluste bedriuw Omni Consumer Products (OCP), dêr't it stedsbetsjoer it bewâld oer de pleatslike plysje oan útbestege hat, brûkt om 'e frijwol ûnferslaanbere cyborg RoboCop te kreëarjen. Dyselde makket regaad yn 'e stêd en weeft handich ôf mei alderhanne krimineel ûnrant. Wat de korrupte lieding fan OCP lykwols net goed foar it ferstân hat, is dat RoboCop, dy't gjin eangst fielt en dêrtroch net yntimidearre wurde kin, gjin ûnderskie sjocht tusken strjitmisdie en witeboardekriminaliteit. Mei help fan syn eardere partner Anne Lewis (Nancy Allen) nimt RoboCop it sadwaande net inkeld op tsjin Boddicker-en-dy, mar ek tsjin Dick Jones (Ronny Cox), de adjunkt-direkteur fan OCP.
RoboCop waard regissearre troch Paul Verhoeven nei in senario fan Edward Neumeier en Michael Miner. De film gie op 17 july 1987 yn premiêre, en brocht yn Noard-Amearika allinnich al $53,4 miljoen op tsjin in budget fan $13,7 miljoen. Dêrmei wie it in ûnferwachte kommersjeel súkses. RoboCop waard nominearre foar 3 Oscars en wûn de priis foar bêste lûdsmontaazje. De film wûn ek 5 Saturn Awards.
RoboCop 2
Yn RoboCop 2 krije RoboCop (Peter Weller) en Lewis (Nancy Allen) it oan 'e stôk mei in drugskartel ûnder lieding fan Cain (Tom Noonan). Dat produsearret en distribuëarret de nije drug Nuke, dêr't de befolking fan Detroit slim ûnder te lijen hat. Underwilens betinkt de lieding fan OCP, dat de privatisearre plysje fan Detroit eksploitearret, in snoad plan om it stedsbestjoer fallyt gean te litten, sadat se de hiele stêd oernimme kinne. Om dat foarinoar te krijen, werprogrammearje se RoboCop, sadat dy harren har gong gean lit. RoboCop feroarsaket lykwols mei opsetsin in reboot fan syn systeem, sadat de nije programmearring wiske wurdt.
RoboCop 2 waard regissearre troch Irvin Kershner nei in senario fan Frank Miller en Walon Green. De film gie op 22 juny 1990 yn premiêre, en brocht yn Noard-Amearika $45,7 miljoen op tsjin in budget fan $25 oant 30 miljoen.
RoboCop 3
Yn RoboCop 3 set OCP syn plannen fuort om it stedsbestjoer fan Detroit fallyt gean te litten, sadat it bedriuw de hiele stêd opkeapje kin. Om dat proses wat flugger ferrinne te litten, wurde de Stedske Rehabilitators, koartwei "Rehabs" oprjochte, in swierbewapene private befeiligingsienheid û.l.f. Paul McDaggett (John Castle). Yn namme moat dy de plysje fan Detroit fuortsterkje, mar eins is it doel fan OCP om troch de ienheid de bewenners fan 'e buert Cadillac Heights ûnder te twang te deportearjen. RoboCop (Robert Burke) en Lewis (Nancy Allen) kantsje har dêrtsjin oan, mei as gefolch dat McCagget Lewis fermoardet. Dat liedt derta dat RoboCop in ienmans wraakkampanje tsjin 'e Rehabs en OCP begjint, dy't alle plannen fan it bedriuw torpedearret.