cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fûgels (toanielstik)
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan Ornithes waard nei gedachten yn 'e njoggentiger jierren makke troch klassyk oersetter Klaas Bruinsma, dy't letter ek ferantwurdlik wie foar de Fryske fertalings fan Homêros syn Ilias en Odyssee en fan alle sân oerlevere trageedzjes fan Sofoklês. Yn it digitaal argyf fan Tresoar binne trije ferwizings nei dit stik opnommen. De earste kears giet it om Hoppe Syn Sang ta de Nachtegeal, in fragmint út Fûgels, dat yn 1999 troch Bruinsma presint dien waard oan Harm van Zuiden, de winner fan 'e Kulturele Priis fan dat jier. Dan is der in oar fragmint, besteande út 7 siden, mei as titel Koaren út Aristófanes Syn "Fûgels", dêr't gjin jiertal by neamd wurdt, inkeld dat it út 'e tweintichste iuw is. En ta einsluten is der dan noch it hiele toanielstik Fûgels, besteande út 52 siden, wêrby't ek wer inkeld neamd wurdt dat it út 'e tweintichste iuw is. Beide ûndatearre stikken sille foar 't neist út it begjin fan 'e njoggentiger jierren (of mooglik út 'e jierren tachtich) wêze, mei't de oersetting Fûgels ek al neamd wurdt yn in artikel yn 'e Ljouwerter Krante út 1991. Fûgels is op te freegjen by Tresoar ûnder oanfraachnû. 086.303.6.7.2.
Yn in fraachpetear mei Abe de Vries, ta gelegenheid fan it ferskinen fan 'e Fryske Ilias en Odyssee, yn 2004, fertelde Bruinsma dat er Fûgels Aristofanes syn "moaiste stik [fûn]. Tige ferheven sangen en tagelyk de meast platte moppen! Ik haw it in kear oanbean oan Jorwert, it iepenloftspul. Woenen se net ha. Ik hie Simy Sevenster om in moderne bewurking frege, dy't sy ek makke hat. Mar ik haw noch altyd hoop dat Aristófanes yn it Frysk nochris op 'e planken komt."
Sturt
In sturt is in nei efteren, nei ûnderen of nei boppen ta (ôfhinklik fan 'e lichemshâlding) útstykjend lichemsdiel fuort boppe de anus, dat foarkomt by in protte bisten. De anatomy en de uterlike skaaimerken fan sturten fariëarje tige. Ferbân hâldend mei de opbou fan 'e rest fan it lichem en it biotoop wêryn't it oangeande bist foarkomt, kinne sturten adaptearre wêze foar utilitêre, definsive en/of sosjale doelen.
Soarten sturten
By in plomsturt (sa't bgl. iikhoarntsjes dy hawwe) stiet it hier wiid útinoar, wat de sturt in dûnzich oansjen jout, sadat der in skerm-effekt ûntstiet. In wipsturt is folle behindiger, en wurdt fanwegen syn synjaalfunksje (lykas by harteftigen) soms ek wol in "flagge" neamd. In ringsturt is lang en fertoant yn 'e behierring kleure ringen, sa't dat by de ringsturtmaky, de waskbear en de lytse panda it gefal is. In pronksturt, sa't in protte fûgels hawwe (lykas de pau en de fazant), is eins net in anatomyske sturt, mar in ûnderdiel fan it fearreklaad. In grypsturt, ta einbeslút, is in sturt dy't tige sterk en beweeglik is, en dêr't bisten (lykas in protte soarten apen) har by it klimmen yn 'e beammen mei fêsthâlde kinne oan tûken.
Funksjes
In protte bisten dy't fan natuere yn beammen klimme, brûke har sturt om it lykwicht te hâlden, net inkeld by it klimmen mar faak ek by it springen fan beam nei beam. By sokke soarten hat de sturt him gauris ûntwikkele ta in grypsturt, wêrby't se har mei it útein fêsthâlde kinne. Fierders kinne sturten ek brûkt wurde ta stipe fan it lichem as in bist him op 'e efterpoaten oprjochtet (wêrby't de sturt dus in soarte fan trijepoat foarmet mei de efterpoaten). Dit komt bgl. foar by kangoeroes, stôksturtsjes en ferskate soarten kjifdieren.
Bisten dy't yn groepen libje, brûke de sturt faak om mei te kommunisearjen; sa jouwe in protte harteftigen der in alaarmsynjaal mei, wylst hûnen dermei slane om blidens mei oan te jaan, en katten de sturt grou meitsjen troch it hier oerein te setten om agresje oan te jaan. De fearresturten fan fûgels wurde foar it meastepart brûkt as roer by it fleanen, mar by guon soarten (lykas de pau of de paradysfûgel) hawwe se har by de mantsjes ûntjûn ta in pronksturt dy't mear swierrichheden as help opsmyt by it fleanen of sweven, en inkeld bedoeld is om yn 'e peartiid wyfkes te ymponearjen.
Ek wurde sturten wol brûkt as wapen. Sa kinne krokkedillen en faranen, mar ek kangoeroes, har sturt as in gefaarlik slachwapen ynsette, wylst der by skorpioenen in gifstikel oan 'e útein sit dêr't se har proaien mei deadzje en harsels mei ferdigenje. In lichtere foarm fan dit gebrûk as wapen komt foar by kij en hynders, dy't troch mei de sturt te slaan miggen en oar bitend ûnrant besykje te ferjeien. By slangen is de sturt mar kwealk fan it lichem te ûnderskieden en wurdt er ornaris brûkt foar fuortbeweging, mar rattelslangen hawwe in stikmannich losse hûdrattels oan 'e útein fan 'e sturt dêr't se mei rattelje om te warskôgjen as se har bedrige fiele.
De minske hat allinne mar in rudimintêre sturt, de nutteleas wurden sturtbonke, ek wol bekend as de stút of steupert.
Solitêr
Solitêr (fan it Frânske solitair) is in eigenskipswurd dat brûkt wurdt foar libbene wêzens dy't net yn it selskip fan soartgenoaten libje. It wurd komt úteinlik fan it Latynske solus, dat "allinne" betsjut. In protte bisten binne fan natuere solitêr en sykje soartgenoaten allinnich yn 'e peartiid op. In goed foarbyld fan in solitêr libjend bist is de kat, dy't fan natuere gjin soartgenoaten yn syn territoarium duldet (al kin er dêr wol oan wenne as it him troch syn minsklike eigner oplein wurdt). De hûn, oan 'e oare kant, is in keppeldier, dat fan natuere (as de wolf) yn ridels mei in stik as tsien soartgenoaten libbet.
Behalven bisten kinne ek planten solitêr wêze, al wurdt dy term ornaris beheind ta beammen, strewellen en oare opgeande begroeiïng. It kritearium is dat sokke planten net yn 'e neite fan soartgenoaten groeie. Sa sil in ikebeam dy't net yn in (ike)bosk stiet mar allinnich op 'e romte, in "solitêre iik" neamd wurde. Feitliks hawwe gruttere planten lykas beammen der profyt fan as se solitêr binne, mei't se har dan yn fol ornaat ûntjaan kinne, om't se net yn har ûntwikkeling beheind wurde troch planten fan gelikense grutte om har hinne. Solitêre beammen hawwe ek foar oare wêzens grutte wearde; sa tsjinje se bygelyks yn greidlân as skaad tsjin 'e sinne en skûlplak tsjin 'e rein foar it weidzjende fee.
Minsken wurde ek wol solitêr neamd, as se der de foarkar oan jouwe om allinnich te libjen. Dêrfoar hoecht men net needsaaklikerwize alle kontakt mei oare minsken ôf te wizen (sa't klúzners yn it ferline wol diene út religieuze omtinkens), want in âldere frijfeint wurdt ek al gau solitêr neamd. Njonken solitêre persoanen binne der ek solitêre aktiviteiten. Dat binne dingen dy't men allinne docht of ferkiest te dwaan, en wêrfan't eltsenien teminsten wol in pear hat. Minsken dy't de measte aktiviteiten it leafst allinnich ûndernimme, wurde ek wol yntrovert (nei binnen ta keard) neamd, wylst lju dy't sa min mooglik dingen mei oaren besykje te dwaan, oantsjut wurde as ekstravert (nei bûten ta keard).
De Fekke Nuet
De Fekke Nuet, yn it oarspronklike Ingelsk: The Taming of the Shrew, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. It is in komeedzje dy't ferhellet oer de hofmakkerij troch de ealman Petruchio fan Katerina, dy't skynber in eigenwize en balstjurrige fekke is. Fanwegen de anty-froulike toansetting fan it stik is it frijwat kontroversjeel, fral by it moderne (lêzers)publyk. Likegoed is it withoefolle kearen adaptearre ta oare media, lykas film, opera en musikal. De meast ferneamde fan dy adaptaasjes binne nei alle gedachten Cole Porter syn musical Kiss Me, Kate út 1948, de ferfilming dêrfan út 1953 en de spylfilm The Taming of the Shrew út 1967, mei yn 'e haadrollen Elizabeth Taylor en Richard Burton. Ek de moderne film 10 Things I Hate About You, út 1999, is loskes op it stik basearre. De Fekke Nuet is foar 't neist skreaun tusken 1590 en 1592, en waard foar it earst publisearre yn 1594. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma ferskynde yn 1959.
Ynhâld
It stik hat in ramtferhaal wêryn't de betize dronkeman Christopher Sly troch in echte ealman by wize fan grap wiismakke wurdt dat er sels ek in ealman is. De echte ealman lit dêrnei foar Sly it toanielstik De Fekke Nuet opfiere.
Yn dat stik tingje twa eallju, Hortensio en Gremio, nei de hân fan in tsjeppe Padovyske jonkfrouwe dy't fan Bianca hjit. Harren hofmakkerij driget lykwols op neat út te rinnen as Bianca har heit Baptista ferklearret dat der gjin sprake fan wêze kin dat syn jongere dochter trouwe sil foar't syn âldere dochter, Katerina, feilich yn it houliksboatsje loadse is. Dat is de beide frijers in griis, mei't Katerina in aaklik opljeppende fekke is dêr't gjin man ea mei trouwe wolle soe. Hortensio en Gremio beslute dat se gjin oare kar hawwe as om gear te wurkjen om Katerina oan 'e man te helpen, sadat Bianca dêrnei frij wêze sil om mei ien fan harren te trouwen.
In trêde frijer, Lucentio, is koartby yn Padua oankommen om te studearjen oan 'e universiteit dêre, mar nei ien blik op Bianca is er alhiel fan it fanke besleifere rekke. As er har heit Baptista sizzen heard dat dy útsjocht nei priveelearaars foar syn dochter, komt er op it lumineuze idee om himsels te ferklaaien as in learaar Latyn dy't fan Cambio hjit, sadat er efter Baptista syn rêch om nei Bianca stykje kin. Dêrby jout er syn tsjinstfeint Tranio opdracht om himsels (Lucentio) te spyljen.
Underwilens arrivearret Petruchio yn Padua, yn it selskip fan syn feint Grumio. Petruchio is in maat fan Hortensio, en siket in frou om mei te trouwen. Hortensio grypt syn kâns en rekrutearret Petruchio as frijer foar Katerina. Sadree't Petruchio mei Baptista yn 'e kunde kommen is, lit Hortensio him de muzyklearaar Litio (dy't eins Hortensio sels yn momkape is) oan 'e man foarstelle. Sa meitsje dus Lucentio en Hortensio alias de learaars Cambio en Litio allebeide Bianca it hof, sûnder dat har heit it wit en sûnder dat se it faninoar witte.
Om mei Katerina har bytskens omgean te kinnen, beart Petruchio dat alle snauske opmerkings dy't se makket aardich en freonlik binne. Katerina giet akkoart mei in ferloving en al hiel gau trouwe se yn in bespotlike seremoanje wêrby't Petruchio û.m. de preester in opstopper ferkeapet, alle kommunywyn opsûpt en Katerina dan tsjin har wil meitroaid nei hûs ta. Neitiid oertsjûget Tranio (yn 'e momkape fan syn master Lucentio) Hortensio derfan dat Bianca him as frou ûnweardich is. Dêrnei stykje Gremio en "Lucentio" noch mar mei syn twaen om Bianca. Tranio kin Gremio maklik oer wat de grutte fan 'e oanbeane breidsskat oangiet, mar yn syn fjoer om it fan Gremio te winnen, biedt Tranio folle mear as dat syn master risse kin. As Baptista dan seit dat Bianca en "Lucentio" trouwe kinne sadree't Lucentio syn heit Vincentio de breidsskat befêstige hat, beslút Tranio dat se no immen brek binne om Vincentio te spyljen.
Underwilens begjint Petruchio oan it nuet meitsjen fan syn fekke. Hy wegeret Katerina alle iten en klean, sabeare om't neat goed genôch foar har is. Boppedat set er útein mei alles wat se seit te ûntstriden en har te twingen om it iens te wêzen mei alles dat hysels seit, al hoe absurd oft dat ek wêze mei. Uteinlik stimt se, om in foarbyld te jaan, mei dat de sinne de moanne is en dat Vincentio in frou is.
Tranio hat ûnderwilens in âldman fûn om Vincentio te spyljen. Dy befêstiget foar Baptista de ûnthjitten breidsskat foar Bianca, dat Baptista liket in houlik tusken syn jongste dochter en "Lucentio" (eins Tranio yn momkape) no skoan ta. Mar dan lit Bianca har skake troch de echte Lucentio. Underwilens arrivearret de echte Vincentio, dy't Petruchio en Katerina al tsjinkommen wiene, yn Padua, dêr't er Baptista treft mei de âldman dy't spilet dat er Vincentio is. De âldman hâldt fêst oan syn oannommen identiteit en beweart fierders dat Tranio syn soan Lucentio is, wat de betizing noch grutter makket. Uteinlik stiet de echte Vincentio op it punt om oppakt te wurden as in bedrager, mar krekt op 'e tiid komt de echte Lucentio mei syn nije ferloofde Bianca opdaagjen. Dy bringt dan it hiele spul út oan 'e folslein betize Vincentio en Baptista, en alles wurdt him ferjûn troch syn heit en oansteande skoanheit.
Yn 'e tuskentiid hat Hortensio in rike widdo troffen dêr't er op slach en stel mei troud is, sadat der yn 'e slotsêne by Baptista thús trije breidspearen oan it jimmet oansitte: Bianca en Lucentio, Hortensio en de widdo, en Katerina en Petruchio. Om't in elk wit hoe'n fekke oft Katerina wol net is, brekt der ûnder de manlju ûnienichheid út oer waans frou oft better om sizzen jout. Petruchio stelt in weddenskip foar, wêrby't elk fan 'e trije syn frou ûntbiede litte sil troch in tsjinstfeint; wa syn frou oft it hearrichst komt, hat wûn. Mei't Katerina de iennichste is dy't gehoar jout oan it befel om daliks te kommen, wint Petruchio de weddenskip. It stik einiget as Katerina de oare beide froulju foarhâldt hoe wichtich oft it is dat froulju altiten daliks dogge wat harren man seit, en as Baptista, Hortensio en Lucentio har deroer besauwe hoe yngeande nuet oft Petruchio syn fekke wol net makke hat.
Fryske oersetting
The Taming of the Shrew waard ûnder de titel De Fekke Nuet yn it Frysk oerset troch Douwe Kalma. Yn 1959 waard it publisearre troch de Fryske Shakespeare Stifting te Drachten, as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte Shakespeare's Wurk Dl. II, yn 'e mande mei de fertalings fan twa oare Shakespeariaanske komeedzjes: In Midsimmernachtdream en De Keapman fan Feneesje.
Gebit
It gebit of gebyt is it gehiel fan tosken en kiezzen yn 'e mûle fan in minske of de bek fan in bist.
In gebit hat ferskate funksjes, wêrfan't de wichtichste de (foar)ferwurking fan iten is. Foar bisten foarmet it gebit dêrnjonken ek ien fan 'e wichtichste wapens, dat ynset wurde kin foar sawol predaasje as selsferdigening. Oan 'e gearstalling fan in gebit kin men sjen oft in bist in karnivoar, in herbivoar of in omnivoar is. Rûchwei kin men nammentlik stelle dat karnivoaren gjin kiezzen hawwe en herbivoaren mar amperoan oer snijtosken beskikke, wylst omnivoaren in kombinaasje fan dy beide toskfoarmen hawwe.
Wrangeleilânske lemming
De Wrangeleilânske lemming (Latynske namme: Lemmus portenkoi) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), de tûke fan 'e lemmings (Lemmini) en it skaai fan 'e echte lemmings (Lemmus). Dizze soarte komt foar op it Russyske eilân Wrangel, dat benoarden eastlik Sibearje yn 'e Noardlike Iissee leit.
Amoerlemming
De Amoerlemming (Latynske namme: Lemmus amurensis) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae), de tûke fan 'e lemmings (Lemmini) en it skaai fan 'e echte lemmings (Lemmus).
Wrangeleilânske lemming
De Wrangeleilânske lemming waard foar it earst beskreaun en as soarte erkend yn 1967. Sûnt is der ûnienichheid oer de status fan dit bist ûntstien, mei't party saakkundigen him sjogge as in ûndersoarte fan 'e Sibearyske lemming (Lemmus sibiricus), wylst oaren úthâlde dat it wol deeglik in aparte soarte is.
Amoerlemming
Dizze soarte komt foar yn it Fiere Easten fan Sibearje, yn 'e krite fan 'e rivier de Amoer. De Amoerlemming waard foar it earst beskreaun en as aparte soarte erkend yn 1924. Der is fierders net folle oer bekend. Op 'e Reade List fan de IUCN stiet de Amoerlemming fermeld as "net bedrige", wat betsjut dat er yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt.
Wrangeleilânske lemming
Yn acht nommen dat der net folle oer it bist bekend is, sil dy tsierderij foarearst wol net oplost wurde. It brekme oan ynformaasje spilet ek de beoardieling fan 'e status fan 'e Wrangeleilânske lemming parten, dat de IUCN hat him op syn list stean yn 'e kategory "te min gegevens".
Hannelingen fan Tomas
De Hannelingen fan Tomas is in algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel. It is in pseudepigrafysk geskrift ûnder de namme fan 'e apostel Tomas, al wurdt dy yn 'e tekst ornaris fan "Judas" of "Judas Tomas" neamd (mei't "Tomas" "twilling" betsjut en de anonime skriuwer dat blykber beskôge as in bynamme). De Hannelingen fan Tomas, dat net betize wurde moat mei it Evangeelje fan Tomas of it Berne-evangeelje fan Tomas, datearret nei alle gedachten út 'e iere trêde iuw. Yn folsleine foarm is it oerlevere yn it Syrysk en it Gryksk, wylst fragminten yn ferskate oare talen bewarre bleaun binne. Nuveraardichheden yn 'e Grykske tekst wize derop dat dy in oersetting út it Syrysk is, en dat de Hannelingen fan Tomas dus oarspronklik yn it Syrysk skreaun wêze moatte. De oerlevere Syrysktalige manuskripten binne lykwols ûntdien fan 'e iepentlikste gnostyske passaazjes, sadat de Grykske ferzjes de oarspronklike tekst better werjouwe. Der binne fragminten oerlevere fan fjouwer oare "hannelingen" fan Tomas, mar dit is de iennichste folsleine.
Ynhâld
De Hannelingen fan Tomas ferhellet oer de sindingsreis dy't de apostel Tomas neffens de leginde ûndernaam nei Yndia, dêr't er rûnom it evangeelje útdraacht en wûndertekens ferrjochtet. It einiget mei syn martelderskip as er mei spearen deade wurdt om't er ien fan 'e froulju fan 'e kening "Misdéus" (Vasudeva I) bekeard hat, en dêropta noch in manlik famyljelid fan 'e kening, dy't Charisius hjitten hawwe soe. It is in romantisearre tekst dy't folksleginden kombinearret mei religieuze propaganda en sawol ûnderwize as fermeitsje wol. Yn 'e Hannelingen fan Tomas is op ferskillende plakken, ôfhingjend fan 'e ûnderskate manuskripttradysjes, in Syryske hymne, De Hymne fan de Pearel, opnommen. Dat is in geskrift dat folle âlder is as de Hannelingen fan Tomas en dat ek wol selsstannich oerlevere is.
VCA Pictures
VCA Pictures, soms ôfkoarte ta VCA, is in Amerikaanske pornografyske filmstudio dy't fêstige is yn Beverly Hills, yn 'e steat Kalifornje. It is ien fan 'e âldere pornostudio's, dy't yn 1978 oprjochte waard troch Russ Hampshire, en dy't ien fan 'e wichtichste spilers yn 'e Amerikaanske pornoyndustry wie yn it saneamde Goudene Tiidrek fan de Porno (fan omtrint 1978 oant it útbrekken fan 'e AIDS-epidemy om 1984 hinne).
Yn 'e santiger en tachtiger jierren konsintrearre VCA him op it meitsjen fan big budget-pornofilms mei in plot, oftewol de saneamde feature films. Yn 1982 giene der op 'e earste dei fan 'e ferkeap tolvetûzen eksimplaren fan 'e VCA-film Insatiable oer de toanbank, wat dy ta de bêstferkeapjende fideo fan dat jier makke (mainstream-films ynbegrepen).
Fan 'e ein fan 'e jierren tachtich ôf begûn VCA stadichoan wat yn it neigean te reitsjen, hoewol't it yn 'e jierren njoggentich noch in soad prizen wûn foar films as Sex en Latex. Yn 2003, doe't de studio al lang net mear ta de top hearde, waard er oernommen troch Hustler Video, in dochterûndernimming fan Larry Flynt Productions, it porno-concern fan Larry Flynt. Binnen dat konglomeraat hat VCA in selsstannige identiteit witten te bewarjen.
De Koalebranders
De Koalebranders, yn it oarspronklike Aldgryksk: Ἀχαρνεῖς, Acharneis ("Acharniërs"), is in toanielstik fan 'e hân fan 'e grutte Grykske toanielskriuwer en dichter Aristofanes (±446-±386 f.Kr.). It is in komeedzje dy't ferhellet hoe't in sljochtwei Atener dy't fan Dikaiopolis hjit op wûnderlike wize in persoanlike frede slút mei de Spartanen, wêrmei't foar him de Peloponnezyske Oarloch beëinige wurdt, hoewol't dy foar de rest fan 'e ynwenners fan Atene gewoan fuortduorret. Mei it absurdistyske De Koalebranders helle Aristofanes op 'e nij fûleindich út nei de Ateenske oarlochspartij, dy't him in grouwel wie. It stik datearret út 425 f.Kr., doe't it opfierd waard as ûnderdiel fan 'e jierlikse toanielwedstryd op it Ateenske Feest fan Dionysus Lenaius, wêrby't it de earste priis wûn. It waard yn it Frysk oerset troch Klaas Bruinsma.
Ein Goed, Alles Goed
Ein Goed, Alles Goed, yn it oarspronklike Ingelsk: All's Well That Ends Well, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. It is in komeedzje dy't basearre is op in ferhaal út 'e Decamerone fan 'e Italjaanske skriuwer Giovanni Boccaccio, dat Shakespeare mooglik lêzen hat yn 'e Ingelske fertaling fan William Painter, titele Palace of Pleasure. Ein Goed, Alles Goed moat skreaun wêze yn 1604 of 1605, mar waard pas foar it earst publisearre yn 1623, as ûnderdiel fan 'e First Folio. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma ferskynde yn 1962.
De Koalebranders
Ynhâld
De Koalebranders begjint mei in gearkomste fan 'e Ateenske folksassimblee, dêr't allinnich Dikaiopolis, in man yn syn middeljierren fan ienfâldich komôf, op 'e tiid foar is. Oan it publyk lit er witte dat er fan doel is om alle sprekkers dy't it net hawwe oer it beëinigjen fan 'e fuortslepende Peloponnezyske Oarloch hinderlik yn it wurd te fallen. Uteinlik komme der guon oare boargers opsetten, sadat de gearkomste begjinne kin. In hiele rige pommeranten sprekt it folk ta.
Ein Goed, Alles Goed
Ynhâld
It stik iepenet yn it Súdfrânske Rousillon, dêr't de jonge greve Bertram syn mem, de grevinne, en har beskermelinge Helena farwol seit om mei de âlde ealman Lafew en de lêfe ofsier Parolles ôf te setten nei it Frânske Keninklik Hof te Parys. Syn heit is koartby stoarn en no sil er oant syn mearderjierrigens ûnder fâdij fan 'e kening stean. Helena is koartlyn ek har heit kwytrekke, dy't in ferneamd dokter wie. Hja wie alhiel fereale rekke op 'e knappe Bertram, en as hja letter allinnich is, beskriemt hja har ûnbeäntwurde leafde foar him. Yn Parys is de kening ûnderwilens slim yn 'e minnichte rekke. Tsjin Bertram, waans heit oft er bewûndere, beklaget de kening de eallju fan tsjintwurdich, dy't har mar yn 'e Toskaanske oarloggen stoarte ta meardere eare en gloarje fan harsels. Hy seit dat er Bertram as syn eigenste soan beskôget. As it nijs fan 'e sykte fan 'e kening bekend wurdt, besiket Bertram syn mem Helena te bepraten en reizjge nei Parys ta, mei't har heit har al syn resepten foar genêsmiddels neilitten hat, en de grevinne mient dat der miskien wat is dat se foar de kening dwaan kin. Helena grypt dy kâns mei beide hannen oan.
De Koalebranders
Ynhâld
De earste is de Ateenske gesant oan it Perzyske Hof, dy't nei withoefolle jierren einlings weromkeard is en syn gehoar ferfeelt mei in klaachsang oer de wielderige gastfrijheid dy't er op kosten fan 'e Ateenske belestingbeteller ûndergean moatten hat. Nei him komt der in Perzyske gesant oan it wurd, dy't "it Each fan 'e Grutte Kening" neamd wurdt, in ûnbidich grut each op syn foarholle tekene hat en wartaal útslacht. Dêrnei is it wurd oan 'e Ateenske gesant oan it Trasyske Hof, dy't syn lange ferbliuw dêre (alwer op 'e kosten fan 'e Ateenske belestingbeteller) wyt oan 'e winterske omstannichheden yn it noarden. En ta einsluten is der in funksjonaris dy't in espeltsje rôvers presintearret as elitehierlingen dy't Atene de langferwachte oerwinning yn 'e oarloch besoargje sille. (Ynstee ûntfytmanje se Dikaiopolis syn middeismiel.)
Ein Goed, Alles Goed
Ynhâld
As se yn Parys arrivearret, kriget se op foarspraak fan Lafew in audiïnsje mei de kening. Dy stimt dermei yn om har prebearje te litten en help him, mar hy hat der net in protte fidúsje yn. Hy warskôget har dat se, as se it trochsette wol, har eigen libben ferwedzje sil ûnder de útkomst: as de kening net opbetteret fan har middels, kriget se de deastraf. Helena akseptearret dat, mar easket yn ruil dêrfoar it rjocht op om, as de kening der àl fan opbetteret, har houlikspartner te kiezen út 'e eallju oan it hof. De kening stimt dêryn ta. Nei't er har medisinen ynnommen hat, genêst de kening al rillegau. Hy hâldt him oan syn wurd, en Helena mei in man kieze. Hja kiest fansels Bertram, mar dy wol dêr neat fan witte, mei't it har oan rykdom en in aadlike titel ûntbrekt. De kening biedt oan om sawol it iene as it oare te ferhelpen, mar Bertram stegeret it oanbod ôf. Dan ferliest de kening syn geduld, en leit de jonge ealman syn wil op. It houlik wurdt daliks sletten, mar Bertram is op datseldichste stuit al plannen oan it meitsjen om mei de ofsier Parolles te ûntkommen nei de Toskaanske oarloggen. Lafew besiket de jonge ûnferstân derfan te oertsjûgjen dat Parolles in liddichgonger is dy't nearne ta doocht, mar Bertram wol him net leauwe en set yn tûzen hasten ôf nei Toskane, nei in koart ôfskie fan syn nije breid foar wa't er net iens in tút risse kin.
De Koalebranders
Ynhâld
Frede komt net op 't aljemint, dat Dikaiopolis stelt aloan en mar wer lestige fragen, wêrmei't er it de sprekkers tige dreech makket. Oan 'e ein fan 'e gearkomste treft Dikaiopolis in man dy't fan Amfitéus hjit en beweart dat er de ûnstjerlike oeroerpakesizzer fan 'e goadinne Demeter en har minsklike minner Triptolemus is. Ek hâldt er út dat er foar Dikaiopolis in persoanlike frede mei Sparta beävensearje kin. Dikaiopolis hat sa syn nocht fan 'e oarloch dat er dêr op yn giet. Ta syn ferheardens wit Amfitéus it (op net neier útleine wize) klear te spyljen, en komt der frede te hearskjen tusken Dikaiopolis en Sparta.
Ein Goed, Alles Goed
Ynhâld
Helena keart werom nei Rousillon, dêr't se troch de grevinne as har eigen dochter ynhelle wurdt, mar mei gauwens arrivearret der in brief fan Bertram, wêryn't dy skriuwt dat se him inkeld as man kriget as se syn ring, in famylje-erfstik, yn besit hat en swier is fan syn bern. Dêrop beslút se him efternei te reizgjen. Se lit in brief efter wêryn't se seit dat se op pylgerreis nei in beafeartsplak gien is en set te neare nacht ôf. Yn Florâns, de haadstêd fan Toskane, bedarret Helena yn in gasthûs dat rund wurdt troch in widdo en har dochter Diana. Fan dy tsjeppe jongfaam heart Helena oer Bertram syn heldedieden op it slachfjild en syn smjuntedieden op it mêd fan 'e leafde, troch jongfammen te ferlieden en se dêrnei oan har lot oer te litten. Koartby hat er noch besocht Diana sels te ferlieden, mar sy hat him it gat fan 'e doar wiisd.
De Koalebranders
Ynhâld
Dikaiopolis fiert syn priveefrede mei in priveefiering fan it Feest fan Dionysus, dat er begjint mei in lytse optocht by syn hûs. Hy en syn húshâlding wurde lykwols daliks oerfallen troch in kliber boeren en koalebranders op jierren út it doarp Acharnai: taaie feteranen dy't it bloed fan 'e Spartanen wol drinke kinne om't dy harren pleatsen platbaarnd hawwe, en dy't sadwaande ek elkenien haatsje dy't frede neistribbet. Om't se net foar rede fetber binne, grypt Dikaiopolis in gizelder en bedriget dy mei in grut mês, wylst er easket dat de koalebranders him gewurde litte. De gizelder is in kuorfol houtskoal, mar foar de Acharniërs hat alles út Acharnai sentimintele wearde, dat se lizze har by Dikaiopolis syn easken del as er de houtskoal mar sparje wol. Dêrop lit Dikaiopolis syn gizelder gean, mar no wol er mear as allinnich mar gewurde litten wurde: hy wol stomme graach de mannen oertsjûgje fan it belang fan frede. Hy is sels ree om harren ta te sprekken mei syn holle op it hakblok, salang't se him mar útprate litte.
Ein Goed, Alles Goed
Ynhâld
Underwilens hawwe de oare Frânske eallju dy't yn Toskane fjochtsje Bertram opmerksum makke op 'e earleazens fan syn selskipsman Parolles. De jonge greve is no mear ûntfanklik foar sok nijs, en stimt deryn ta om Parolles op 'e proef te stellen. Guon eallju ferklaaie har as de fijân en nimme de ofsier finzen, en dan komt de wierheid oan it ljocht, want Parolles ferriedt daliks al alle geheimen fan syn bûnsgenoaten. Dêrop ûntslacht Bertram de man út syn tsjinst. Allinnich en fernedere drost Parolles ôf nei Frankryk, dêr't er úteinlik einiget as de tsjinstfeint fan syn âlde fijân Lafew.
Helena fertelt oan Diana en har mem wa't se is en freget harren help om Bertram syn ring te bemachtigjen en de nacht mei him trochbringe te kinnen. As Bertram op 'e nij besiket om Diana te ferlieden, freget se him om in ring, ta teken fan syn oprjochte leafde foar har. Hy jout har dan syn ring, wylst sy him in oaren, dy't se fan Helena krigen hat, weromjout. As er neitiid mei har op bêd slagget, ferwikselet Diana harsels yn it tsjuster foar Helena, sadat Bertram sûnder erch de nacht mei syn eigen frou trochbringt. De oare moarns heart Bertram it nijs dat Helena ûnderweis nei in beafeartsplak weiwurden is en dat men tinkt dat se dea is. Hy reizget dêrop werom nei Frankryk. Ek Helena set ôf nei hûs, beselskippe troch Diana en har mem, dy't se meifreget as tsjûgen fan alles dat der bard is.
De Koalebranders
Ynhâld
Dêrop folget der in diskusje tusken Dikaiopolis en Lamachus oer de redens wêrom't dy lêste foar de oarloch is. Dikaiopolis kin Lamachus mei wurden maklik oer, en diskear wit er ek de rest fan 'e koalebranders fan syn gelyk te oertsjûgjen. Nei't sawol Dikaiopolis as Lamachus wer yn 'e hûs gien binne, komt it koar fan 'e koalebranders mei de tradisjonele parabasis, wêrby't it publyk út namme fan 'e toanielskriuwer tasprutsen wurdt. Dêrby wurdt earst Aristofanes as toanielskriuwer op oerdreaune wize priizge, wylst it koar dêrnei de behanneling fan âlden fan dagen lykas sysels troch glûpske abbekaten beklaget.
Ein Goed, Alles Goed
Ynhâld
Yn Frankryk rouje de kening, Lafew en Bertram syn mem om Helena har dea, en se beslute Bertram te ferjaan foar syn domgrutskens. Lafew stelt út dat de jonge greve wertrouwe sil mei syn dochter, en dat liket de kening en Bertram syn mem skoan ta. As Bertram deryn komt, freget Lafew him om in ring foar syn dochter. Bertram jout de man dêrop de ring dy't Diana him jûn hat, wat eins Helena harres is. Sawol de kening as syn mem kenne dy ring werom en wolle witte hoe't er deroan komt. Bertram ûntkent dat it Helena har ring is, en dan lit de kening, dy't no begjint te fermoedzjen dat Bertram de hân yn Helena har dea hân hat, him oppakke. Lafew nimt it oanbod om 'e jonge greve mei syn dochter trouwe te litten werom.
De Koalebranders
Ynhâld
As Dikaiopolis wer opkomt, set er in priveemerk op, dêr't hy en de fijannen fan Atene freedsum hanneldriuwe kinne. In ferskaat oan komyske figueren passearret de revu, lykas in úthongere Megariër dy't besiket syn úthongere en as bargen ferklaaide dochters te ferkeapjen foar knyflok en sâlt (wat grappich is om't Megara foar de oarloch bekendstie om syn knyflok en sâlt). Ek ferskynt der in plysjeferklikker dy't besiket om 'e "bargen" yn beslach te nimmen as fijannige slûkerswaar, oant Dikaiopolis him mei in wan bruien ôfsâltet. Dan komt der in Boeoasiër mei fûgels en iel te keap. Dikaiopolis hat neat dêr't men yn Boeoasje ferlet fan hat, mar hy wit op slûchslimme wize de belangstelling fan 'e man te wekjen foar ien ding dat nimmen yn Boeoasje hat: in Ateenske plysjeferklikker. Al rillegau arrivearret der wer in plysjeferklikker dy't besiket en nim de fûgels en iel yn beslach, mar ynstee wurdt er, foar't er trochhat wat der bart, mei strie yn in kiste ynpakt, as wied er in stik brekber diggelwurk, en fuorttôge nei Boeoasje.
Ein Goed, Alles Goed
Ynhâld
Dêrop komme Diana en har mem deryn, en Bertram jout ta dat er harren ken, mar ûntstriidt dat er Diana besocht hat te ferlieden. Hy neamt har in Florentynsk ljidske, mar dan lit Diana de ring sjen dy't er har jûn hat. Uteinlik ferskynt Helena, en nei't elkenien bekommen is fan 'e alteraasje oer it feit dat se noch libbet, leit se út wat der yn Florâns bard is. Se seit fierders dat se no oan 'e betingsten foldien hat dy't Bertram yn syn brief neamde. Dêrop swarre se allebeide dat se tenei earlik tsjininoar wêze sille en oprjocht faninoar hâlde sille. De kening biedt Diana in breidsskat oan en frije kar wat har brêgeman oangiet. Ta einbeslút stapt de kening nei foarren en ropt út dat as de ein goed is, alles goed is.
Fryske oersetting
All's Well That Ends Well waard ûnder de titel Ein Goed, Alles Goed yn it Frysk oerset troch Douwe Kalma. Yn 1962 waard it publisearre troch de Fryske Shakespeare Stifting te Drachten, as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte Shakespeare's Wurk Dl. III, yn 'e mande mei de fertalings fan guon oare Shakespeariaanske komeedzjes, lykas Folle Spul om Neat, Nei Jim Beleavjen en Lyk om Lyk.
De Koalebranders
Ynhâld
Uteinlik komme der twa boadskippers, ien dy't Lamachus opropt foar de striid, en in oaren dy't Dikaiopolis opropt foar in feestlik gastmiel. De beide mannen geane dêr't se nedich binne en keare letter tagelyk werom: Lamachus mei pynlike ferwûnings dy't er op it slachfjild oprûn hat en mei in soldaat oan eltse earm om him oerein te hâlden, en Dikaiopolis dronken fan alle wyn dy't er by it gastmiel ynnommen hat en mei in dûnsfaam oan eltse earm om him oerein te hâlden. Sa geane se allebeide yn 'e hûs.
Fryske oersetting
Acharneis waard ûnder de titel De Koalebranders yn it Frysk oerset troch klassyk oersetter Klaas Bruinsma, dy't letter ek ferantwurdlik wie foar de Fryske fertalings fan Homêros syn Ilias en Odyssee en fan alle sân oerlevere trageedzjes fan Sofoklês. Yn in fraachpetear mei Abe de Vries, ta gelegenheid fan it ferskinen fan 'e Ilias en de Odyssee, yn 2004, fertelde Bruinsma dat er ek Acharneis yn it Frysk oerset hie. Yn 'e digitale katalogus fan Tresoar is it lykwols net te finen, dat De Koalebranders sil spitigernôch wierskynlik noch earne by Bruinsma thús yn in laad lizze te stofgarjen. It is dan ek net alhiel dúdlik wannear't de oersetting krekt makke is, mar mei it each op it feit dat Bruinsma yn 'e njoggentiger jierren tige yn 't spier west hat mei it fertalen fan Grykske trageedzjes (de oersetting fan Aristofanes syn Lysistrata is bgl. fan 1997), sil De Koalebranders foar 't neist út dyselde snuorje datearje.
Readgrize wrotmûs
De readgrize wrotmûs (Latynske namme: Myodes rufocanus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae) en it skaai fan 'e reade wrotmûzen (Myodes), dat foarkomt yn in grut diel fan Jeraazje. Dizze soarte ûnderskiedt him fan 'e lytse reade wrotmûs (Myodes rutilus), dêr't er syn ferspriedingsgebiet mei dielt, trochdat er grutter is en langere poaten hat. Synonimen foar Myodes rufocanus binne Clethrionomys rufocanus en Myodes sikotanensis.
Fersprieding
It ferspriedingsgebiet fan 'e readgrize wrotmûs omfiemet noardlik en sintraal Skandinaavje, noardlik Jeropeesk Ruslân, súdlik en sintraal Sibearje (ynkl. Sachalin), it uterste eastlike puntsje fan Kazachstan, dielen fan Sinkiang-Oeigoerje, Mongoalje, Mantsjoerije en Noard-Koreä, en op it Japanske eilân Hokkaido.
Biotoop
Yn berchtmen komt de readgrize wrotmûs foar oant 1.170 yn it Skandinavysk Heechlân, en oant 2.700 m yn it Changaiberchtme fan Mongoalje. It karakteristike biotoop fan dizze soarte is tichte ûndergroei of rotsige gebieten yn nulle- of bjirkewâlden, gauris deunby rivieren. Mar hy komt ek foar yn kappe bosklân, rûch gerslân, op 'e heide-eftige toendra fan it Subarktyske gebiet en yn útdrûge feangebieten.
Echte lemmings
De echte lemmings (wittenskiplike namme: Lemmus) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (Arvicolinae) en de tûke fan 'e lemmings (Lemmini). Ta dit skaai hearre fiif soarten dy't foarkomme yn noardlik Jeropa (Skandinaavje en noardlik Ruslân), noardlik Sibearje en noardlik Noard-Amearika. Echte lemmings libje benammentlik yn toendrabiotopen. Oars as by de hâlsbânlemmings, in oar skaai fan 'e wrotmûzen, feroaret harren pels winterdeis net fan kleur.
De populaasjetichtheden kinne by de echte lemmingsoarten sterk wikselje, mei't wyfkes jiers wol 6 nêsten fan elk oant 13 jongen smite kinne, dy't sels mei 14 dagen ek geslachtsryp binne. Hege populaasjetichtheden hawwe gauris massale migraasjes ta gefolch. Dêrút is dan wer de bekende myte fuortkommen fan 'e massale selsdeading fan lemmings troch yn ûnbidige klibers fan steile kliffen ôf te springen.
Readgrize wrotmûs
Uterlike skaaimerken
De readgrize wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 11½-13⅓ sm, mei in sturtlingte fan 2½-4½ sm en in gewicht fan 20-50 g. Hy kin ûnderskaat wurde fan 'e reade wrotmûs (Myodes glareolus) trochdat er grutter is en in readere rêchkleur hat, en fan 'e lytse reade wrotmûs (Myodes rutilus) trochdat er grutter is en langere poaten hat. Teffens is de sturt fan 'e readgrize wrotmûs yn ferhâlding ta syn lichem langer as dy fan oare soarten reade wrotmûzen.
Hâlden en dragen
Readgrize wrotmûzen meitsje yn it gers en de ûndergroei flechtrillen, tunnels en nêsten. Winterdeis bouwe se op 'e grûn, ûnder de snie, in bolfoarmich nêst fan drûge gers. Yn 'e oare seizoenen lizze se krekt sokke nêsten oan, mar binne dy makke fan grien gers, moas en koarstmoas en teskuorde blêden, en binne se sitewearre tusken beamwoartels, yn holle beammen of heech yn 'e beammen, ferskûle tusken de tûken.
De readgrize wrotmûs is sawol deis as nachts yn 't spier. Hy yt benammentlik plantaardich guod, lykas leaten en knoppen fan beidragend strewelleguod, en de blêden en skors fan bjirken en oare leechgroeiende beammen en strûken. Folwoeksen mantsjes binne territoriaal, wat har agressyf makket foar oare mantsjes oer. De wengebieten fan 'e wyfkes oarlaapje gauris mei dy fan oare wyfkes. De terrioaria fan 'e mantsjes binne wol tsien kear sa grut as dy fan 'e wyfkes.
De peartiid falt foar de readgrize wrotmûs fan april oant septimber. Nei in draachtiid fan 17-20 dagen wurde der 2-3 kear jiers 1-11 jongen te wrâld brocht. De soarch foar de jongen is inkeld in saak fan 'e wyfkes; mantsjes tale der net nei. Mei 14 dagen wurde de jongen ôfwûn. Eltse fiif jier of dêr by om fynt der befolkingseksploazje fan readgrize wrotmûzen plak. De redens dêrfoar binne noch ûndúdlik, mar mooglik hat dit ferskynsel te krijen mei skommelings yn 'e populaasjes fan 'e rôfdieren dy't jacht meitsje op readgrize wrotmûzen, lykas de foks, de poalfoks, de harmeling en de snie-ûle.
Status
De readgrize wrotmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", wat sizze wol dat er yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en net oan spesifike bedrigings bleatsteld is. Nettsjinsteande it syklyske aard fan 'e populaasjetichtheid by dizze soarte, liket it derop dat er op it Skandinavysk Skiereilân en yn noardlik Finlân wat efterútbuorket, wat in gefolch wêze kinne soe fan feroarings yn it behear fan 'e wâlden dêre.
Steppelemming
De steppelemming (Latynske namme: Lagurus lagurus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae) en it skaai fan 'e steppelemmings (Lagurus), dêr't er de iennichste libbene soarte fan is. Hy komt foar op 'e steppen fan eastlik East-Jeropa, Sintraal-Aazje en súdlik Sibearje. Hy hat wol wat fan 'e bekendere berchlemming (Lemmus lemmus), hoewol't dy in oare tekening hat en ta in oar skaai heart.
Fersprieding en biotoop
Yn Jeropa is de steppelemming lânseigen yn 'e súdeastlike Oekraïne en súdlik Ruslân, hoewol't er ûntbrekt yn 'e Koeban. Yn Aazje komt er foar yn súdwestlik en dielen fan súdlik sintraal Sibearje, yn noardlik en eastlik Kazachstan, it uterste easten fan Kirgyzje en dielen fan Sinkiang-Oeigoerje en westlik Mongoalje. Fossile resten fan dizze soarte binne oant yn Grut-Brittanje weromfûn, wat bewiisd dat syn prehistoarysk ferspriedingsgebiet folle grutter west hawwe moat as dat it hjoed de dei is. Sa't syn namme al seit, libbet de steppelemming benammentlik op steppen en yn woastyneftige kontreien. Yn 'e Oeral komt er ek yn 'e bergen foar.
Uterlike skaaimerken
De steppelemming is in lyts, robúst kjifdier mei trochinoar in kop-romplingte fan 8-12 sm, in sturtlingte fan ⅔-2 sm en in gewicht fan 25-35 g. Wat lichemsfoarm en grutte oanbelanget, is er de bekendere berchlemming (Lemmus lemmus) net wanlyk, mar hy hat in oare tekening, mei in frij unifoarme kleur brunich griis dy't wat ljochter útskaait op 'e bealch, en dy't op 'e rêch ûnderbrutsen wurdt troch in swarte streek dy't him yn 'e lingterjochting oer de wringe rint. Syn pels is langhierrich en wetterticht, en bedekt sels syn earen en teannen, wat de steppelemming by steat steld om waarm te bliuwen yn 'e kjeld dy't de Jeraziatyske steppe winterdeis yn 'e besnijing hâldt.
Hâlden en dragen
De steppelemming is strikt nommen gjin nachtdier, hoewol't nachts wol aktiver is as oerdeis. It is in bist dat yn koloanjes libbet en boargen graaft mei in protte yn- en útgongen en in wiid fertûke gongestelsel, dat oant 90 sm djip wêze kin. Fral oerdeis libbet er fierhinne ûndergrûnsk en komt er mar foar koarte hoartsjes bûtendoar. Under geunstige omstannichheden kinne steppelemmings har it hiele jier troch fuortplantsje. Wyfkes bekleie de nêstkeamers mei drûge gers, en kinne wol seis nêsten jiers smite, mei 5-12 jongen per kear. Om't dy jongen mei 6 wiken sels ek geslachtsryp binne, kin de steppelemmingpopulaasje sterk fluktuëarje, ôfhinklik fan it klimaat en de beskikberens fan fretten. Yn jierren dat de populaasjedruk yn in beskaat gebiet te heech wurdt, komme der massale migraasjes foar. Steppelemmings hawwe in poer plantaardich dieet en frette inkeld sied, leaten en blêden. Ek lânbougewaaksen as nôt binne se net te tier foar.
Domestisearring
Steppelemmings wurde ek wol as hûsdier holden. Feitliks is it de meast algemien holden domestisearre wrotmûzesoarte, dy't fral yn Jeropa populêr is. Yn Noard-Amearika wurdt er noch altyd as eksoatysk beskôge. Yn finzenskip kinne steppelemmings mear as twa jier âld wurde, mar dat helje se yn 'e regel net om't se faak by fersin net goed behannele wurde. Sa sette eigners de bistkes faak mei de bêste bedoelings gewoan kjifdierefoer foar, dêr't stikjes fruchten en oaljerike siedden as sinneblompitten yn sitte. Mar om't sok fretten yn har natuerlike habitat net foarriedich is, kinne steppelemmings dêr net goed oer, en binne se fan natuere in bytsje sûkersiik. Fan in sûkerryk dieet reitsje se sadwaande op 'en doer siik en kinne se der sels oan dea gean. Ek moat men derom tinke dat se net fan grutte hichten falle kinne, want om't de steppen frij flak binne, hawwe se gjin goede ynskatting fan hichten en fan 'e gefaren dy't dêrmei mank geane. It is de baas om de bistkes yn groepkes te hâlden, want om't se sosjaal binne, kwine se wei as se allinnich holden wurde.
Kikkerts (toanielstik)
Kikkerts, yn it oarspronklike Aldgryksk: Βάτραχοι, Bātrachoi, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e grutte Grykske toanielskriuwer en dichter Aristofanes (±446-±386 f.Kr.). It is in komeedzje mei in wat misliedende titel (mei't kikkerts der mar ien kear yn foarkomme), dy't ferhellet hoe't de god Dionysus nei de ûnderwrâld reizget om 'e Ateenske toanielkeunst te rêden fan 'e midsmjittichheid troch ien fan 'e deade trageedzjeskriuwers fan alearen wer ta libben te wekjen. Aristofanes hat yn Kikkerts fral de gek mei syn kollega-toanielskriuwers. It stik datearret út 405 f.Kr., doe't it opfierd waard as ûnderdiel fan 'e jierlikse toanielwedstryd op it Ateenske Feest fan Dionysus Lenaius, wêrby't it de earste priis wûn. It waard yn it Frysk oerset troch Klaas Bruinsma.
Ynhâld
Dionysus, de god fan 'e wyn, de ekstaze en de toanielkeunst, is alhiel telider slein oer de steat fan it Ateenske toaniel, en yn it bysûnder oangeande de hjoeddeiske trageedzjeskriuwers. Sadwaande beslút er om nei Hades te reizgjen en Euripides (dy't it jiers tefoaren, yn 406 f.Kr., ferstoarn wie) wer ta libben te wekjen. Op syn reis wurdt er beselskippe troch syn slaaf Ksantias, dy't sawol snuggerder as moediger is as syn master. Dat komt fral ta utering yn 'e earste helte fan Kikkerts, wêryn't de god aloan en mar wer ûnnoazele flaters begiet of syn lêfens blike lit en dan troch Ksantias út 'e sels oproppen swierrichheden rêden wurde moat.
Foar de reis klaait Dionysus him krekt as syn healbroer Hêraklês yn in liuwehûd, en nimt er as wapen in baas kneppel mei. Om't er it paad nei Hades net wit, giet er by Hêraklês oan, dy't ommers foar ien fan syn Wurken de hellehûn Serberus út 'e ûnderwrâld helle hat. As Hêraklês de ferweakke Dionysus as himsels ferklaaid sjocht, bedocht er him suver fan it laitsjen. Op Dionysus syn fraach wat it koartste paad nei Hades is, jout Hêraklês him de kar tusken himsels op te hingjen, fergif yn te nimmen of fan in toer ôf te springen. Dionysus nimt dochs leaver in omwei, deselde dy't Hêraklês ek nommen hat, troch in mar oer te stekken yn it boat fan 'e fearman Charon. Om't er in slaaf is, moat Ksantias mar om it wetter hinne rinne, al hat Dionysus it ek net sa maklik as er ferwachte hie, want as se ienris fan wâl stutsen binne, twingt Charon him om mei te roeien.
Op dit punt komme de kikkerts foar de earste en iennichste kear foar 't ljocht, dy't de earste koarsang sjonge. Harren kwêkjende refrein "Brekekekeks-kwaks-kwaaks" wurket Dionysus alderûnbidichst op 'e senuwen, dat hy giet sabeare yn diskusje mei de kikkerts. Oare kant de mar wachtet Ksantias him al op, en de kikkerts wurde dêr ferfongen troch in koar fan Dionysyske mystisy. Ksantias pleaget syn skiterige master troch te sizzen dat er it skriklike meunster Empusa oankommen sjocht, mar dêr is neat fan oan.
Wol treffe se Eäkus, in tsjinner fan Hades, de god fan 'e ûnderwrâld, dy't noch altiten lulk is op Hêraklês om it stellen fan Serberus. As er Dionysus yn syn liuwehûd sjocht, mient er dat it Hêraklês is en drigemintet er dat er út wraak ferskate meunsters op him loslitte sil. Dionysus is spûkbenaud en wikselet gau fan klean mei Ksantias. Dan komt der in tsjeppe jongfaam oan dy't bliid is om Hêraklês te sjen en him útnûget foar in feest mei dûnsfammen. Ksantias liket dat skoan ta, mar Dionysus twingt him om op 'e nij fan klean te ruiljen, sadat er sels nei it fammefeest ta kin. Underweis komme se lykwols fannijs fijannen fan Hêraklês tsjin, dat der wurdt foar in trêde kear fan klean wiksele.
As Eäkus dan weromkomt om 'e sabeare Hêraklês (Ksantias) op syn hâlden en dragen oan te sprekken, biedt "Hêraklês" him syn slaaf (Dionysus) oan om te marteljen, om sa út te meitsjen oft Hêraklês no in dief is of net. Mar de bange Dionysus jout daliks al ta dat er in god is en dat Hêraklês hielendal net oanwêzich is, en sa komt de moard út. Dionysus en Ksantias wurde foar de god Hades brocht op it stuit dat der yn dy syn troanseal in rûzje geande is tusken de grutte trageedzjeskriuwers Euripides en Aiskylos. Euripides, dy't noch mar krekt dea is, besiket Aiskylos it eareplak fan "de bêste trageedzjedichter" te ûntnaderjen. Der wurdt besletten om 'e saak foar te lizzen oan Dionysus, dy't ommers de god fan 'e toanielkeunst is.
Fan dit punt ôf feroaret Dionysus fan rol; hy is net langer it slachtoffer fan alle grappen yn it stik, mar hearsket no wier-wier oer it toaniel, sprekt earlik rjocht oer de tsierderijen fan 'e beide toanielskriuwers en brekt harren lange tirades ôf, dêrby in djip begryp toanend foar it sjenre fan 'e Grykske trageedzje.
Euripides en Aiskylos drage om bar fersen út harren toanielstikken foar en beslaan inoars wurk mei de gek. Euripides fynt dat de personaazjes yn syn stikken better binne om't se reälistysker en logysker binne, wylst Aiskylos mient dat syn ideälisearre personaazjes better binne om't se heldhaftich binne en rolmodellen foarmje oangeande deugdsumens. Aiskylos bespot Euripides syn fersen as foarsisber en formule-eftich troch Euripides regels út syn prologen opsizze te litten en dêrby eltse kear de foardracht te ûnderbrekken mei deselde ein foar eltse sin "... ferlear syn fleske oalje". (Dizze passaazje is sa ferneamd dat it oanbelangjende metrum bekend kommen is te stean as lekythion, "oaljefleske"). Euripides leit dêr tsjinyn dat Aiskylos syn koarsangen hartstikkene saai binne, troch út Aiskylos syn wurk te sitearjen en elts sitaat einigje te litten mei "o, wat in slach, wa komt my te help?" (dat út Aiskylos syn ferlern giene trageedzje De Myrmidoanen ôfkomstich is).