cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klazienaveen
Skiednis
Klazienaveen is oarspronklik in feankoloanje, stifte yn de 19e iuw troch W.A. Scholten, in Grinzer yndustrieel. Hy ferneamde it plak nij syn frou Klaziena Sluis. Op 14 jannewaris 1904 krige Klazienaveen in stoomtramferbining doe't de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij de line Erika - Klazienaveen iepen. Yn 1907 waard it spoar trochlutsen oant Emmer-Compascuum en letter dat jier nei Ter Apel. De ferbining mei Ter Apel waard yn 1940 opheft. De oare linen yn 1947. thumb|250px|It Noritfabryk yn 2008 Anno 2004 is der in túnbougebiet mei in protte kassen. Yn Klazienaveen-Noard wurdt de bûtenpleats Scholtenszathe ûntjûn dêr't wenningbou, boskoanlis, rekreaasje en natuerbou kombinearre wurde. Klazienaveen hat in fabryk fan Norit, dêr't de Norittabletten en -granulaat (tsjin diarree en bynmiddel by itensfergiftiging). Eartiids wie de grûnstof dêrfoar swarte turf, in produkt fan de ferfeanting yn de omkriten. April 2004 waard in nije fabriek iepene.
Tsjerkemienskippen
thumb|250px|Tsjerke fan de Hillige Henrikus
Foars groukopke
300px|thumb|left| ♂ thumb|300px It foars groukopke (Ochlodes faunus) is in flintersoarte yn it skaai fan Ochlodes.
Foarkommen.
It foars Groukopke is in algemiene stânflinter. De flinter is foaral te finen yn wiete greiden en rûchten. Se binne faak te finen yn de dunen. It is in honkfêste soarte. De populaasje trend is nei 1995 negatyf.
Op de reade list stiet de flinter as gefoelich.
Fleantiid.
De flinter fljocht fan juny ôf oant begjin augustus. Foaral tusken 1 en 25 july. Fljocht altyd in 1 generaasje.
De flinter
De wjuklingte is likernôch 12 oant 15 mm. De ûnderkant fan de efterwjuk is gieleftich mei dúdlike ljochte plakken. It mantsje hat op de boppekant fan de foarwjuk in dúdlike geurstreek. De flinter fljocht mei in op-en-del geande beweging.
De rûp
De rûp kin 30 mm lang wurde. It liif is donkergrien mei koarte hierboarsteltsjes. De kop is witich brún. Nei septimber giet de rûp yn 'e rêst om yn it foarjier fierder te groeien. De healwaaks rûp oerwinteret yn in koker fan blêden.
De rûp fret fan ferskillende soarten gers.
Sjitsport op de Olympyske Simmerspullen 1984
De Olympyske Simmerspullen 1984 ek wol de XXIIIe Olympiade neamd waarden yn 1984 yn Los Angeles, de Feriene Steaten hâlden. De sjitsport waard hâlden yn it Prado Regional Park. De sjitsport stie foar de manlju en de froulju foar it earst ôfsûnderlik op it programma.
Medaljespegel
De top-8 fan lannen dy't by it sjitten medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1984.
Ellecom
Ellecom is in doarp dat yn de gemeente Rheden yn de Nedêrlânske provinsje Gelderlân. It doarp hie yn 2021 sa’n 1.035 ynwenners.
Ellecom is ien fan de âldste doarpen fan de Feluwe. It doarp leit mei syn griene omkriten tusken de Unhillige Bosken fan de Feluweseame en de oerstreamingsflakten fan de Isel.
Yn it doarp stiet in herfoarme tsjerke mei in romaanske toer út de 12e iuw. It goatyske koar fan de tsjerke komt út de 15e iuw. De tsjerke hat in sterke bân mei de bewenners fan Kastiel Middachten.
Yn Ellecom leit it lângoed Avegoor. Yn de Twadde Wrâldoarloch waard Avegoor brûkt as opliedingsynstitút foar de Nederlânske SS en in skoft brûkt as wurkkamp foar Nederlânske Joaden. No is Avegoor in hotel en konferinsjesintrum.
Yn de oarloch waard it Ellecom op 23 febrewaris 1945 yn it hert rekke troch in defekte V1-raket fan it Dútske leger. By de ûntploffing waard it lânhûs Grut-Bergstein fernield.
Anouk
thumb|Anouk yn 2008 Anouk (echte namme: Anouk Teeuwe) (Den Haach, 8 april 1975) is in Nederlânske sjongster.
Anouk bruts yn 1997 troch mei de single Nobody's Wife en stie sûnt dy tiid mei in soad albums en singles yn de Nederlânske en Belgyske hitlisten. Inkelde fan har oare hits binne R U kiddin' me, Michel, Girl, Lost, Modern World, Three Days in a Row en Woman. Anouk brocht oant en mei 2022 fjirtjin studio-albums út en helle by it Eurovisiesongfestival 2013 foar Nederlân it njoggende plak mei it nûmer Birds.
Albums
thumb|Anouk yn 2006
Atlantis
Atlantis (Aldgryksk Ἀτλαντίς, "dochter fan Atlas") soe in earder eilanneryk west hawwe. It ryk waard foar it earst neamd yn Plato syn dialogen Timaeus en Critias. Troch in katastrôfe soe it ryk hommels ferdwûn wêze. De namme Atlantyske Oseaan is in ferwizing nei dat Atlantis.
Gelearden binne it der net oer iens at Plato faaks troch eardere boarnen ynspirearre west hat. Guon wolle hawwe dat hy putte út ferhalen oer de fulkaanútbarsting fan Thera, wylst oaren tinke dat hy troch de ferwoasting fan Helike yn 373 f.Kr. of de mislearre Ateenske ekspedysje nei Sisylje yn 415–413 f.Kr. syn ynspiraasje foar Atlantis krige. Omdat Plato de ferwoasting fan Atlantis yn ferbân bringt mei de Floed fan Deukalion wurdt ek wol tocht dat hy him ynspirearje liet troch it sûndfloedferhaal.
Syns
Syns is in terpdelsetting súdwest fan Hartwert yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as Sijns, Sinze, Zeens, Ziens, Zyns en Sienderhuzen.
Atlantis
Lizzing fan Atlantis
Troch de jierren binne der talleaze teoryen oer de lizzing fan Atlantis ferskynd. Net alle teoryen binne like goed ûnderboud. Der is beweard dat Atlantis lein hat yn de buert fan de Azoaren, Amearika, Skandinaavje, de Noardsee, de Britske Eilannen, it eilân Kuba, Súd-Spanje, Kreta, Syprus, Santoriny, de Kanaryske Eilannen en Antarktika. Ek wurde Egypte, Yndoneezje, Madagaskar en Austraalje wol neamd as mooglike lokaasjes fan Atlantis. Der is ek in teory dat it hielendal net in eilân wie, mar it Each fan de Sahara, yn Mauretaanje.
Piet Worm
thumb|Tekening fan Worm yn 'e doopkapel Obrechttsjerke Amsterdam Petrus Johannes Franciscus Maria (Piet) Worm (Alkmaar, 17 septimber 1909 - dêre, 7 maaie 1996) wie in Nederlânsk keunstner.
Worm studearre oan de Ambachtskeunstskoalle yn Haarlim, de Skoalle foar Keunst, Technyk en Ambacht yn De Haach en de Ryksakademy foar Byldzjende Keunsten yn Amsterdam. Hy ûntjoech him ta wandskilder, yllustrator fan berneboeken en wie boekbânûntwerper.
Yn 1935-36 makke Worm op tekst fan Tom Drost Van Kwik-Kwak het Kikkertje yn de Kleine Katholieke Illustratie (1935-36). Utjouwerij De Fontein publisearre syn strip Het Heldenlied van Jan en Piet yn 1947.
Yn 'e mande mei Bertus Aafjes makke er ek in tal ferhalen, sa as Peter-kersen-eter, Vrolijke Vaderlandse Geschiedenis yn De Volkskrant, 1948 en Vogelvis yn 1948.
thumb|[[Joséphine Baker mei har boek, yllustreard troch Worm]] Yn 1948 arbeide er op mei Piet Bouwes en wie er redakteur fan it wykblêd De Fontein fan de útjouwerij mei deselde namme út De Bilt. Yn dat blêd tekene hy Professor Zegellak mei tekst fan Daan Zonderland.
Sorbysk
thumb|Twatalich plaknammeboerd fan [[Bautzen (stêd)|Bautzen]] thumb|Twatalich titelblêd fan de earste folsleine (evangelyske) Bibeloersetting yn de Heech-Sorbyske taal út 1728 It Sorbysk is in West-Slavyske taal, dy’t praat wurdt yn Lausitz (Łužica), in gebiet yn it easten fan Saksen (Sakska) en it súdeasten fan Brandenboarch (Bramborska). De Sorben waarden eartiids, krekt lykas de Karyntyske Slovenen, in oare Slavyske minderheid, ek wol Wenden neamd. Dy âlde namme wurdt hjoed de dei as misledigjend beskôge.
Skift
It Sorbysk waard twa ieuwen lyn noch troch 200.000 minsken sprutsen; no troch maksimaal sa'n 20.000, meast âlderein. It wurdt yndield yn twa farianten: Heechsorbysk en Leechsorbysk. It Heechsorbysk, dat de measte (maks. 13.000) sprekkers hat, wurdt praat om de stêd Bautzen (Budyšin) hinne, it Leechsorbysk troch maks. 7.000 minsken om Cottbus (Chośebuz) hinne. De beide stêden binne ek kulturele sintrums foar de Sorben, mar de sprekkers fan it Sorbysk libje yn de doarpen om de stêd hinne en net yn de stêd sels. In sintrum fan Sorbysk-kulturele warberens is it twalingdoarp Panschwitz-Kuckau (Pančyčy-Kukow), fan wêr út it kleaster St. Marienstern fanâlds de katolike minderhyd ûnder de Sorben geastlik fersoarget.
Ferlikingstabel fan talen:
Skiednis
De earste skreaune Sorbyske tekst datearret út de 16e iuw. Beide Sorbyske talen hawwe elts in eigen skriuwwize. Sorbysk en Sloveensk binne - tegearre mei it Noard-Frysk - de iennichste Jeropeeske talen, dy it twatal Dual noch njonken it iental en meartal aktyf brûke. It Heechsorbyske is mear allyk it Tsjechysk en it Leechsorbysk hat wat mear fan Poalsk. De Leech-Sorben en de Poalen wenje oars earst sûnt de ein fan de Twadde Wrâldkriich ticht byinoar nei't de Dútske provinsje Syleazje (Silezië,Schlesien) troch Poalen anneksearre wurde mocht. Yn 1945 stelden Poalen en ek Tsjechoslowakije foar om ek it Sorbyske gebiet te anneksearjen.
Status
De oerhearskjende taal yn it wengebiet fan de Sorben is hjoed it Dútsk. It Dútsk hat it Sorbysk en oare Slavyske talen al fier werom krongen. Eartiids waarden yn grutte dielen fan it eastlike Dútslân Slavyske talen praat, as foarbyld sels om Lüchow yn Leechsaksen ta. In soad stedsnammen tsjûgje dêr noch fan, as Berlyn, Chemnitz, Leipzig (Lipsk) en Dresden (Drježdźany). Hûnderten doarpsnammen dy't einigje op (w)itz of au en  ow hawwe ek in Slavyske oarsrong. thumb|right|300px|Gebiet dêr't de Sorben libje De Sorben binne fanâlds lutheranen mar in lytse katolike minderhyd bleau bestean ûnder beskirming fan de Saksische kening (dy't sels ta dit leauwen weromgong). De katoliken ûnder de Sorben spylje in hieltyd gruttere rol om't de lutheranen harren ferdútsken yn de ôfrûne lêste twa ieuwen.
Yn de tiid fan it nasjonalisme wie it Sorbysk ferspuid en ûnder it nasjonaalsoasjalisme wie it ferbean. Yn de DDR-tiid gauwen de Sorben as teken fan freonskip mei de Slavyske buorsteaten en as foarbyld foar de minderhedefreonlikens fan it Kommunistyske rezjym. Sorbyske kultuermanifestaasjes krigen goede finansjele stipe. Sa hie it lytse Sorbyske selskip in eigen radiostjoerder, kranten en tydskriften yn de eigen taal en guon Sorbysktalige of twatalige skoallen.
Folk
It wurd folk, argaysk ek foltsen, kin meardere betsjuttings hawwe, dêr't in groep minsken mei oantsjutten wurdt. De wittenskip dy't him mei it fersynsel folk dwaande hâldt, benammen as etnisiteit, is de folkekunde oftewol etnology.
Sorbysk
Status
As sintrale kulturele organisaasje fungearret de saneamde Domowina. Wylst de Sorbyske taal net folle praat wurdt yn Bautzen, is de Sorbyske taal rûnom wol 'sichtber': op strjitnammebuorden, op winkels en sels yn guon winkels op de priiskaartsjes en kwitânsjes. It Dútske regear hat it Sorbysk amtlik as minderheidstaal erkend en troch it ûnderskriuwen en ratifisearjen fan it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen de ferplichtings oernommen, it Sorbyske te hoedzjen en te noedzjen.
Folk
Etymology
De etymology fan it wurd is ûndúdlik. Men bringt it werom ta it Oer-Germaanske *folkom (Aldfrysk folk, Aldingelsk folc , Dútsk Folk) of *fulka-. De oarspronklike betsjutting kin "groep striders" west hawwe: it Aldnoarske folk betsjut "leger". Der wurdt ferbân lein mei Gryksk plethos "mannichte", en mei de Latynske wurden plebs "it gewoane folk", populus "it folk" en vulgus "it grau", mar al dizze ôfliedings binne kontroversjeel. Yn it Ingelsk is folc of folk ferkrongen troch people, útsein yn de gearstalling folkloare.
Sorbysk
Status
It Sorbyske WITAJ (wolkom)-bernsoere lûkt bûten Sorbysktalige ek in protte Dútsktalige skoalbern. Nei it folgjen fan in twatalige of in Sorbysktalige basisskoalle, dêr't der in hânfol fan binne, kinne skoalbern nei it Sorbyske Gynasium yn Bautzen of nei de Sorbyske middelskoallen yn Radibor (Radwor) en Bautzen. Der is gjin Sorbysktalige hegeskoalle. It is wol mooglik om yn Leipzig (Lipsk) in universitêre stúdzje Sorbistyk te dwaan.
Folk
Folk as famylje
Yn de sin "Us folk is nei in âldereinhûs ferhuze" wurde de heit en mem fan de sprekker bedoeld.
Folk as ûnderdienskip
It wurd 'folk' kin 'ynwenners fan in bepaald lân' betsjutte, bygelyks 'it Belgyske folk'. Yn dit gefal kin men it begryp 'folk' min ofte mear as it synonym foar it begryp 'ûnderdienskip' of 'steatsboargerskip' beskôgje.
Folk as etnisiteit
In folk kin ek in bepaalde groep minsken wêze dy't ûnderlinge ferwantskip en ferbûnenens fiele op basis fan ien of meardere mienskiplike kenmerken. Mei dizze definysje kinne we sizze dat de Belgyske befolking út trije folken bestiet: Flamingen, Walen en Dútsers (Dútsktalige Belgen). Faak wurdt taal as ít kenmerk fan in folk sjoen. In bysûnder gefal is it Joadske folk, dat primêr op in religieuze ferbûnenens basearre is: mar ûngefear de helte fan alle Joaden wennet yn de steat Israel, lang net allegearre prate Hebriuwsk, Jiddysk of Sefardysk en troch de Diaspora hearre se ta alle minsklike rassen.
Sorbysk
Media
De regionale studio fan de MDR 1 RADIO SACHSEN yn Bautzen, is sûnt it oprjochtsjen fan de MDR yn 1992 de wichtichste regionale studio fan de MDR. Dêr wurkje tritich minsken dy't foar de Heechsorbyske taal 21,5 oeren stjoerdtiid hawwe yn 'e wike. Boppedat nimt de studio yn Bautzen ek noch it 6,5 oer duorjende Leechsorbyske program fan de RBB foar syn noed.
Ien kear yn 'e moanne wurdt der in healoere yn it Sorbysk útstjoerd by tillefyzjestjoerder MDR. It program hyt Wuhladko.
Keppelings om utens
Heechsorbysk
Leechsorbysk
Folk
Folk as etnisiteit
Der binne útsûnderings. Ieren hawwe oer it generaal de Ingelske taal oernommen, dochs sil gjin inkele Ier himsels Ingelsman fiele. Flamingen en Nederlanners sprekke deselde taal (Nederlânsk), mar binne twa ferskillende folken. Boppedat is it begryp taal ek dizenich. Yn Nederlân wurdt it Limburchsk as streektaal beskôge. Net iderien is it der oer iens dat sprekkers derfan dêrtroch as apart folk sjoen wurde kinne.
Net allinnich de taal kin de ûnderskiedsbasis wêze, mar ek oare skaaimerken, lykas bygelyks godstsjinst. Foarbyld: Kresjeny (letterlik 'doopte', dopelingen) binne feitlik Tataren. Se sprekke de Tataarske taal, hâlde fêst oan de tradysjes en brûke fan it Tataarske folk, mar op basis fan harren godstsjinst (Russysk-Otterdoks, ynstee fan islamitysk by de Tataren) sjogge sy harsels as in apart folk. Mei de folkstelling fan 2002 hienen de measte Kresjeny dat ek yn de enkête oanjûn. Op basis fan de útslach fan dizze folkstelling binne se sûnt inkele jierren troch de Russyske autoriteiten as apart folk erkend.
Model (berop)
In model (fan it Midfrânske modèle) is in persoan dy't betelle wurdt om te posearjen, mei as doel om fan him/har in duorjende ôfbylding te meitsjen, itsij ien dy't hânmakke is (skildere, tekene, fike, byldhoud), itsij troch fotografy. Gauris giet it dêrby net om it model sels, mar om beskate kommersjele produkten (lykas moade of kosmetika) te advertearjen. Ek kin in model tsjinje as fisuële grûnslach om in keunstwurk op te basearjen, of om begear op te wekjen yn 'e taskôger. Dat lêste elemint wurdt trouwens gauris kombinearre mei de bedoeling om kommersjele produkten oan te priizgjen.
Der kinne in stikmannich ferskillende soarten modellen ûnderskaat wurde: Dizze opsomming fan ûnderskate soarten modellen wol trouwens net sizze wol dat men net tagelyk èn it iene èn it oare wêze kin; fral it wurk fan fotomodellen en mannekêns, of fan neakenmodellen en fetysjmodellen lit him maklik kombinearje.
GADO
300px|thumb|right|[[DAF (fabrikant)|DAF / Den Oudsten-bus 8899 fan de GADO yn Grins: in standert streekbus dy't, om model en útfiering, typearjend is foar hast alle Nederlânske streekferfier yn de jierren '70 en '80.]]
De N.V. Groninger Autobusdienst Onderneming (GADO) út Hoogezand, sûnt 1958 te Grins, wie fan 1924 - 1998 in oanbieder fan iepenbier ferfier per autobus yn de provinsjes Grinslân en Drinte. De GADO hie ek linen fan Grins nei Bûtenpost, Kollum, Surhústerfean en Holwert. Yn Holwert wie oansluting op de boat nei It Amelân. Yn Surhústerfean wie sûnt 1953 in garaazje fan de GADO.
Ein
De GADO waard troch de mienskiplike 'mem' NS yn 1974 ynbrocht yn de ESO en dêrtroch letter yn de holding NV Aandelenbezit Streekvervoer. De lêste jierren fan har bestean makke de GADO mei VEONN diel út fan de Hanze Groep. Yn 1999 gie de GADO, wêrfan de namme koartlyn noch feroare wie yn Gado Reisnet, op yn de ferfiersgigant Arriva.
Arriva eksploitearre de eardere GADO-linen op grûn fan de konsesje GGD (Grins Stêd + Provinsje & Noard- en Midden Drinte). Op 13 desimber 2009 hat Qbuzz it busferfier yn it eardere GADO-gebiet oernomd.
Museumbussen
Bewarre bleaune GADO-bussen:
Abondance (ko)
Beskriuwing fan it ras
De molke hat in moai lykwichtich fet- en aaiwytgehalte. De molke wurdt fanâlds brûkt foar it meitsjen fan Appellation d'Origine Contrôlée (AOC) tsiis, lykas de reblochon, abondance, tome des Bauges en de beaufort. Trochsneed molkeproduksje is 5700 kg de laktaasjeperioade.
It ras wurdt bot wurdearre fanwege de grutte temperatuerferskillen dy't it ferneare kin, fruchtberens, molke, fleis, it lange libben en it maklike ôfkealjen.
Oarsprong
thumb It ras komt fan de Chablais yn de Haute-Savoie, dêr't it fokt waard troch de muontsen fan de abdij fan Sint-Maurice d'Agaune sûnt de 12e iuw. It ras waard yn it earstoan chablaisienne neamd.
Fersprieding
Op 't heden binne der sa'n 150.000 Abondance-kij yn Frankryk. Sy binne ek útfierd nei Noard-Amearika, Irak en Afrika. Yn West-Afrika binne sy krúst mei N'dama.
Grakkus
Grakkus (Latyn: Gracchus) is de namme fan in famylje yn it âlde Rome, út it wichtige laach fan de "Sempronii" dêr't de steatslju Tibearius Semproanius Grakkus en syn jongere broer Gajus Semproanius Grakkus ta hearden. As folkstribuun woenen beiden de Romeinske Republyk herfoarme troch agraryske en sosjale feroaringen yn te fieren. De bruorren slaggen net yn harren opset, mar harren optreden joech op langere termyn wol de oanset ta de boargerkrigen yn de 1e iuw f.Kr. dy't late ta de ûndergong fan it Senaatsbewâld fan de republyk.
959
thumb|right|Konstantyn VII Porfyrogennetos
Loadewyk II fan Nassau-Weilburg
Loadewyk II fan Nassau-Weilburg (Weilburg, 9 augustus 1565 - Saarbrücken, 8 novimber 1627) wie in soan fan Albrecht fan Nassau-Weilburg en fan Anna fan Nassau-Dillenburg. Hy folge syn heit yn 1593 op as greve fan Nassau-Weilburg en regearde oant 1602 tegearre mei syn omke Filips IV. Yn 1605 wurdt hy ek greve fan Nassau-Wiesbaden-Idstein, nei it útstjerren fan de regearende line Nassau dêre. Yn 1589 boaske hy mei Anna Maria fan Hessen-Kassel (1567-1626), dochter fan Willem IV fan Hessen-Kassel. Se krigen de neikommende fiif bern: Yn 1625 wurdt hy opfolge troch syn soannen en yn 1629 wurdt it greefskip splitst en ferdield ûnder syn soannen. Willem Loadewyk wurdt syn opfolger yn Saarbrücken, Johan yn Idstein en Ernst Casimir yn Weilburg.
It Lytsdjip
thumb|Lytsdjip thumb|It Lytsdjip fan De Syl ôf
It Lytsdjip is in rivierke binnen de stedsgrêften fan Dokkum. It rivierke rint fan de Dokkumer Ie by de mûne Zeldenrust op it Baantsjebolwurk, eastoan nei De Syl (de eardere slûs), dêr’t it oanslút op it Dokkumergrutdjip.
Skiednis
Dokkum is grif ûntstien op de terp dy’t no de Merk is. Besuden dy terp run in iepen see-earm, of rivier (it hjoeddeiske Dokkumer Djip), dy’t it oerskot oan wetter fan it Eastergoa, de omkriten fan Dokkum, nei it easten ôffierde nei wat letter de Lauwerssee wurde soe. Tanksij dy rivier hie de delsetting in ferbining mei de see, sadat yn de Midsiuwen it plak útgroeie koe ta in stêd.
Om de ynfloeden fan eb en floed te behearskjen waarden yn dy rivier slûzen oanlein. Earst bewesten Dokkum, mei nammen as "Leppesyl", of "Alde Syl", mar yn 1583 waard der in slûs yn Dokkum sels oanlein; de Syl. East fan dy slûs bestie noch altiten de iepen ferbining mei de see, it Dokkumer Djip. Bewesten de slûs waard in wetterferbining mei Ljouwert makke, de Ljouwerter Feart en letter de Dokkumer Ie neamd.
Yn 1585 waarden der om Dokkum festingwâlen oanlein, de bolwurken. It wetter fuort bewesten en eastlik fan de Syl foel no binnen de stedsgrêften en waarden tegearre "It Djip" neamd. It wetter kaam yn it westen Dokkum yn oer de saneamde "Trije Pipen", in poarte yn de stedsomwâling. Dy poarte mei it poartewachtershúske is yn 1836 ôfbrutsen. De ferbining yn it easten bleau iepen by de Easterpoarte, dy't feitlik allinnich mar in ophelbrêge wie. Omdat it eastlike diel fan it Djip in iepen ferbining mei de see hold, waard dat stik letter Grutdjip neamd, wêrnei't it lytse, westlike part fansels de namme "Lytsdjip" krige.
Betsjutting foar de stêd
It Grutdjip en it Lytsdjip foarmje mei de Syl in wichtich en werkenber gebiet yn de midden fan Dokkum. As gehiel wurde se ek beskerme as Ryksmonumint. It brede wetter foarme in ideale haven, wêrby't it Grutdjip de bûtenhaven foarme en it Lytsdjip de binnenhaven. Oan beide kanten fan it wetter wiene kaaien mei ferlege losplakken, dêr't skippen fan oer see harren hannelslading losten. Dy ferlege loskaaien binne der noch altiten. Oan de kaaien ferriisden pakhuzen, kroegen, fabrykjes en in brouwerij.
Tichtbij de lossende skippen waard by 't soad hannele. Ferskate merken krigen in eigen plak oan de kaai. Tsjintwurdich ferwize inkele strjitnammen noch nei dy hannelsplakken. Fan de Syl ôf sjoen is Vleesmarkt oan de linkerkaai, wylst oan de rjochterkaai de Suupmarkt en de Turfmarkt lizze. Op de Suupmarkt waard benammen suvel ferhannele, de naam "Suup" komt fan it wurd sûpe.
Alvestêdetocht
Mei de Alvestêdetocht komme de dielnimmers de binnenstêd fan Dokkum yn op It Lytsdjip. De riders moatte ûnder de (Bontebrêge) troch om harren stimpel te heljen. By de stimpelpost op it Lytsdjip leit it kearpunt, wêrnei't de riders it lêste stik oer de Dokkumer Ie rjochting Bartlehiem op Ljouwert oan geane. As oantinken oan dit kearpunt is oan de Suupmarkt in bankje setten yn de foarm fan in Fryske trochrinder.
Friedrich Georg Wilhelm von Struve
thumb|225px|Friedrich Georg Wilhelm Struve (1793-1864) Friedrich Georg Wilhelm Struve (ek wol Von Struve) (Russysk: Василий Яковлевич Струве, Vasilij Jakovlevitsj Stroeve) (Altona, 15 april 1793 – Poelkovo, ûnder Sint-Petersburch, 23 novimber 1864) wie in Dútsk-Russysk astronoom.
Biografy
Struve waard berne yn Altona (no part fan Hamburch), doetiids part fan Denemark. Struve syn famylje feúze yn syn jeugd fan it trich Frankryk besette Dútslân nei it Keizerryk Ruslân om oan de tsjinstplicht te ûntkommen.
Yn 1808 begûn Struve syn stúdzje oan de Universiteit fan Tartu yn Estlân. Yn it earstoan studearre er filology, mar rillegau gier er oer op astronomie. Fan 1813 oant 1820 joech er les oan de universiteit, en observearre er de stjerren út it Tartu-observatoarium wei. Yn 1820 waard er professer en direkteur fan it observatorium.
Yn 1839 stifte er it Pulkowo-observatoarium yn Sint-Petersburch. Doe't syn sûnens minder waard, gie er mei pensjoen yn 1862.
De astroïde 768 Struveana is nei Friedrich Georg Wilhelm Struve ferneamd, mar ek nei Otto Wilhelm en Karl Hermann Struve
Wurk
Struve is fral bekend wurden troch syn waarnimmingen fan dûbelstjerren. Hoewol't dûbelstjerren earder al bestudearre wienen troch William Herschel, John Herschel en Sir James South, wienen Struve’s observaasjes dúdliker en breder opset. Hy fûn in grut tal nije dûbelstjerren, dêr't er yn 1827 in katalogus oer publisearre mei de titel Catalogus novus stellarum duplicium.
Struve makke sekuere berekkeningen fan it patroan en de posysje fan 2714 dûbelstjerren. Hy skreau dêroer yn syn wurk Stellarum duplicium et multiplicium mensurae micrometricae. Teffens berekkene er yn 1843 de "konstante fan aberraasje"; en hy wie de earste dy't de parallaks fan Wega berekkene.
Yn syn wurk d'Astronomie Stellaire: Sur la voie lactee et sur la distance des etoiles fixes út 1847 identifisearre Struve as earste astronoom de effekten fan ynterstellêre ekstinksy.
Dead Head
Dead Head is in Nederlânske metalband oprjochte yn 1989 yn Kampen, Oerisel. De band brocht yn 1991 syn debútalbum The Feast Begins at Dawn út. De teksten fan de band gean benammen oer religy, selsmoard en drugs. Dead Head hat sân studio-albums útbrocht.
Friedrich Georg Wilhelm von Struve
Famylje
Struve kaam út in bekende famylje fan astronomen, dy't totaal 5 generaasjes beroan.
Struve wie de soan fan Jacob Struve (1755–1841). Yn 1815 boaske er oan Emilie Wall (1796–1834) yn Altona. Tegearre krigen sy 12 bern, dêr't fjouwer fan jong stoaren. Otto Wilhelm von Struve, Heinrich Vasilyevich Struve (1822–1908), en Bernhard Vasilyevich Struve (1827–1889) wienen syn bern. Neidat syn earste frou ferstoarn wie, troude Struve mei Johanna Henriette Francisca Bartels (1807–1867); dochter fan de wiskundige Martin Bartels. Mei haar krige er nochris seis bern, ûnder oaren Karl de Struve (1835–1907).
Struve wie de pake fan Hermann Struve, en oerpake fan Otto Struve.
Dynamyt
[[Ofbyld:Dynamite Diagram.svg|thumb|Diagram fan dynamyt.
A. diatomeënierde trochweakke mei nitroglyserine.
C. detonator.
D. skokbuis.]]
Dynamyt is in eksplosyf dat basearre is op de eksplosive krêft fan nitroglyserine, wêrby't diatomeeënierde as absorbearjend middel brûkt wurdt. It wurd dynamyt komt fan it Grykske wurd δυναμις (dunamis), dat krêft betsjut. Dynamyt waard útfûn troch de Sweedske gemikus Alfred Nobel yn 1866. Nitroglyserine is in tige krêftige mar gefaarlike springstof dy't by it meitsjen en ferfier maklik ( en ûnbedoeld) eksplodearret. Nobel ûntdekte dat de gefoelichheid fan it materiaal foar in grut part fermindere wurde koe troch it opsûgje te litten yn in poreuze stof, lykas seachsel of diatomeeënierde. Diatomeeënierde is in poreuze grûnsoarte, besteande út de skeletdielen fan ienselligee keizelwieren of diatomeeën. De sa oanmakke substânsje neamde hy dynamyt. Meidat dynamyt in soad brûkt waard yn oarloggen, krige Nobel wroeging oer it meitsjen en distribuearjen fan de stof. Hy stelde dêrom syn fermogen beskikber oan de wittenskip yn de foarm fan de Nobelprizen, dy't hjoed-de-dei noch altiten fan Nobel syn jild finansiere wurde. Hjirby komme allinnich de prizen yn de kategory 'wittenskip', lykas natuerkunde en skiekunde. Oare prizen, lykas dy foar de frede, wurde betelle troch de Sweedske steat.
Dynamyt wurdt meastal oanbean yn de foarm fan stêven, ûngefear 2,5 sm yn diameter en 20 sm lingte. Om se detonearje te litten is ûnder normale omstannichgheden in ûntstekker nedich. Dynamyt is wetterbestindich, sadat it yn boargaten ûnder de grûnwettertafel brûkt wurde kin. Dynamyt kin fannijs tige gefaarlik wurde by temperatueren heger as 35°C omdat de nitroglyserine dan út begjint te switten.
Dyk fan Sâltkamp nei de Nittershoeke
thumb|350px|Lânskant fan de Groote Provinciale sluis om 1877-80)
Jacob Russchen
thumb|Boargemaster Russchen en [[Juliana fan de Nederlannen|keningin Juliana (1950)]] Jacob Russchen (Donkerbroek, 18 maaie 1897 – Boalsert, 25 july 1976) wie in Nederlânske politikus út namme fan de ARP.
Dyk fan Sâltkamp nei de Nittershoeke
De Provinsjale dyk, better bekend as de dyk fan Sâltkamp nei de Nittershoeke, is de offisjele namme fan de 3,7 km lange dyk dy't tusken 1874 en 1876 oanlein waard om it Ryddjip (Reitdiep) ôf te sluten.
De dyk waard oanlein om de ôfwettering fan it Ryddjip better regelje te kinnen.
Jacob Russchen
Hy waard berne as soan fan Jannes Russchen (1860-1953; lânbouwer) en Pietertje Wierda (1865-1950 ). Nei de hbs waard er ynearsten lânbouwer. Oan it begjin fan de Twadde Wrâldoarloch ferkocht er de pleats en ferhuze nei Wolvegea. Russchen waard yn dy perioade aktyf yn yllegaliteit ûnder de skûlnamme 'Peter'. Hy wie gemeenteriedslid yn Weststellingwerf en lid fan it haadbestjoer fan de Christelijke Boeren-en Tuindersbond (CBTB) foardat er yn 1948 beneamd waard ta boargemaster fan Warkum.
Dyk fan Sâltkamp nei de Nittershoeke
De dyk krige twa ôfwetteringssluzen: De lêste slûs waard 'Frysk' neamd, meidat it measte wetter dat er spuide út Fryslân wei kaam.
Ulrich Huber (1842-1917)
thumb|Ulrich Herman Huber Ulrich Herman Huber (Ljouwert, 15 desimber 1842 - De Haach, 5 maart 1917) wie in Nederlânsk politikus.
Dyk fan Sâltkamp nei de Nittershoeke
Mei de oalis fan de dyk ûntstien fjouwer nije polders op de eardere kwelder:
Nittershoeke
De Nitters- of Groote hoek is in benei heakske hoeke dêr't de eardere seedyk fan de Lauwerssee en de linker dyk fan it Ryddjip by elkoar kamen.
Sjitsport op de Olympyske Simmerspullen 1932
De Olympyske Simmerspullen 1932, ek wol de Xe Olympiade neamd waarden yn 1932 yn Los Angeles, Feriene Steaten hâlden. De sjitsport waard hâlden yn de Los Angeles Police Pistol Range.
Medaljespegel
De top-5 fan lannen dy't by it sjitten medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1932.
Jan Hendrik Matthijsen
Jan Hendrik Matthijsen (De Haach, 1777 - Ljouwert, 23 maart 1855) wie in keunstskilder, tekener en litograaf.
Hy is de heit fan Jan Rijk Matthijsen. Jan Matthijsen wei keamertsjinner fan Loadewyk Napoleon. Sûnt 1812 tekenmaster en skilder yn Ljouwert. Hy tekene meast portretten en lânskippen.
Syn dochter Gerharda Henrietta Matthijssen wie ien fan de earste froulike fotografen yn Ljouwert.
Iggy Pop
Iggy Pop, berne as James Newell Osterberg jr. (Muskegon (Michigan), 21 april 1947), is in Amerikaanske rock- en punksjonger. Iggy Pop syn earenamme is The Godfather of Punk. Yn maart 2010 waard Iggy Pop opnaam yn de Rock and Roll Hall of Fame.
Jonkheid en The Stooges
thumb|left|Iggy Pop yn 1965 Osterberg groeide op yn in wenweinkamp tichtby Ann Arbor yn Michigan. Syn âlden wiene konservative kristenen. Yn de jierren 60 spile er as drummer yn de bantsjes The Iguanas en The Prime Movers. Yn 1967 rjochte er mei gitarist Ron Asheton, drummer Scott Asheton en bassist Dave Alexander The Psychedelic Stooges op, letter ferkoarte ta The Stooges. Om dy tiid hinne naam er de poadiumnamme Iggy Pop oan. Har debútalbum mei deselde namme ferskynde yn 1969, folge troch Fun House yn 1970. Beide albums koene ôffallende ferkeapsifers. Nei 't harren platekontrakt mei Elektra opsein waard, hold de groep it foar der mei op.
Yn dizze perioade rekke Pop befreone mei David Bowie, dy't him oertsjûge om The Stooges nij libben yn te blazen. Mei de nije gitarist James Williamson en Bowie as produsint naam de groep it agressive album Raw power op. Ek dat album wie gjin kommersjeel sukses en de groep waard op 'e nij opheft.
Solokarriêre
thumb|left|Iggy Pop by in optreden op [[Pinkpop, 1987 ]] Bowie naam him mei op toernee en yn 1976 kamen se tegearre yn Berlyn te wenjen, dêr't de punkbeweging krekt op gong kommen wie. Earst yn dizze perioade krigen The Stooges as protopunkband echt erkenning foar harren muzyk. De ynfloed dy 't se hiene op de Dútske rockscene wie dan ek bot fielber. Bowie besleat om Pop ûnder syn hoede te nimmen en him as produsint te helpen mei syn solo-karriêre. Dat resultearre yn twa albums: The Idiot en Lust for Life (beide út 1977). Dêrnei soe Bowie acht moanne lang funksjonearje as toetsenist en achtergrûnsjonger yn Pops nije band The Iguanas. Bowie soe yn karriêre ek in soad fan Pop's ferskes opnij opnimme en útfiere.
Yn 2016 ferskynde yn gearwurking mei Josh Homme it soloalbum Post Pop Depression. Neffens Pop soe dit nei alle gedachten syn lêste album wurde. Yn 2018 ferskynde lykwols de EP Tea-time Dub Encounters, yn 'e mande mei Underworld, mei 4 tracks.
Yn syn hiele karriêre stiet er bekend om syn bûtenwenstige en net te foarsizzen poadiumkaprioalen, poëtyske teksten en kenmerjende stim. Hy wie ien fan de earste artysten dy't in poadiumdûk (stage diving) makke en dy aktiviteit populêr. Pop, dy't tradisjoneel (mar net allinne) mei ûntbleate boppeliif optreedt, fierde ek sokke poadiumtrúks út as rollen yn brutsen glês en him bleatjaan oan it publyk.
Film
Iggy Pop spile rollen yn ûnder oare Tank Girl, Coffee and Cigarettes, Cry-Baby, Dead Man en Suck. Hy hie ek in rol in ferskate muzykdokumintêres, bygelyks de Stooges-dokumintêre Gimme Danger fan Jim Jarmusch en de dokumintêre To Stay Alive: A Method. Fierder wie Pop de ferteller yn de rol fan Nothing yn de dokumint êrefilm In Praise of Nothing (2017). Ien fan de bekendste films dêr't syn nûmer Lust For Life yn te hearren is, wie Trainspotting.
Priveelibben
Pop hat trije kear troud west; yn 1968 (twa wiken lang) mei Wendy Weissberg, fan 1984 oant 1998 mei de Japanske Suchi Asano en fan 2008 ôf mei Nina Alu. Yn 1969 waard er heit fan in soan, Eric Benson.
Prizen
In kar: Hy waard yn 2010 as lid fan The Stooges opnaam yn de Rock and Roll Hall of Fame. Yn jannewaris 2020 ûntfong Pop in Grammy Lifetime Achievement Award.
Guus Hellegers
thumb|180px| [[Fedde Schurer, It Hearrenfean, 1974]] thumb|180px|Underweis, Stedskuierpark Eindhoven Gustaaf Theodoor Marie (Guus) Hellegers (Teteringen, 30 juny 1937 - Steggerda, 7 febrewaris 2019) wie in Nederlânsk byldhouwer en medaljeur.
Hellegers folge in oplieding oan de Keninklike Akademy fan Byldzjende Keusten yn De Haach (1959-1964) en krige dêrnei in beurs foar it Nasjonaal Heger Ynstitút foar Skoandere Keunsten yn Antwerpen. Hy wurket as byldhouwer yn brûns en stien. As medaljeur is Hellegers autodidakt, hy makke ferskate pinningen yn opdracht.
Hellegers krige ferskate prizen, dêrûnder de Grand Prix fan de Fédération Internationale de la Médaille (Fidem) yn 1996 en de Hannie Mein Keunstpriis yn 2006.
Slach by Noardhorn
De Slach by Noardhorn wie in fjochterij tusken Steatske en Spaanskgesinde troepen op 30 septimber 1581.
Oanrin
De Steatske troepen wiene it foarôfgeande jier in swiere slach tabrocht, meidat George fan Lalaing, greve fan Rennenberg, fan Steatske kant nei de Spaanske kant oerrûn. Dat waard letter ek wol bekend ûnder de namme Ferried fan Rennenberg. Dêrtroch kamen ûnder mear de stêd Grins en de Ommelannen yn Spaanske hannen. Under lieding fan de Steatske oanfierder Diederik Sonoy waarden yn 1581 de Fryske stêden Sleat, De Lemmer en Dokkum werom ferovere troch de Steatske troepen. Yn de simmer fan 1581 ferstoar George fan Lalaing en waard de lieding fan de stêd Grins tydlik oerdroegen oan Johan Baptiste fan Taxis en dêrnei oan Francisco Verdugo. Verdugo wûn mei Maarten Schenck grutte stikken grûn en fêstige him yn Noardhorn.
Noardhorn wie in doarpke tusken it yn Steatske hannen wêzende Fryslân en it Spaansksinnige Grinslân. Under Fryske druk om de Spaanskgesinde troepen oan te fallen waard dêrom yn de hjerst fan 1581 in Steatsk leger nei Noardhorn stjoerd.
Ferrin
Op 30 septimber 1581 troffen beide legers elkoar in eintsje bewesten it plak Noardhorn. Ynearsten like de striid yn it foardiel fan de Steatsen te fallen, mar dêrnei sette Verdugo kanonnen yn. Beide kanten ferlearen in soad soldaten yn de fjochterijen, mar de Spaanskgesinden krigen de oerhân en sloegen de Steatske troepen werom. De Steatske oanfierders Sonoy en Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburg moasten har fjochtsjendewei weromlûke. Fan Nassau-Dillenburg waard yn de slach meardere kearen rekke troch kûgels, mar dy ketsten op syn harnas ôf. De Spaanskgesinden wûnen de slach.
Verdugo luts him nei de slach werom nei Grypskerk, mar waard dêr ferdreaun meidat Steatskgesinde troepen in dyk trochstutsen.
Spoaren
It gebiet by Noardhorn dêr't de slach levere waard, wurdt noch altiten oantsjutten as Norritsfjld, ferneamd nei de Steatske oerste John Norreys.
Jan Rijk Matthijsen
Jan Rijk Matthijsen (Ljouwert, 23 maaie 1816 - Arnhim, 7 juny 1850) wie in tekener en litograaf.
Hy wie learling fan syn heit Jan Hendrik Matthijsen. Jan Rijk Matthijsen wenne oant 1842 yn Ljouwert. Hy tekene meast portretten en lânskippen.
Trije Gurbes
Trije Gurbes wie eartiids ein tachtiger jierren in Frysktalige punkband ôfkomstich út Boalsert. Yn 1990 hâlde de band op. Hichtepunten wienen de optredens op Aaipop, it 3e plak by de Lytse Priis fan Snits. De besetting bestie út Frits Sieswerda, Leo de Blaauw, Hans de Beer en Menno Bruinsma.
Eilard Attema
thumb|Eilard Attema Eilard Jacobus Attema (Snits, 23 desimber 1818 - Drachten, 8 febrewaris 1886) wie in Fryske notaris en liberaal politikus.
Nei syn oplieding ta notaris wurke hy yn in tal notariskantoaren, oant hy yn 1848 notaris waard yn Drachten. Hy wie de soan fan in ofsier fan justysje. Oant syn oanstelling as notaris yn Drachten wie hy koart gemeenteriedslid yn Smellingerlân, de gemeente dêr’t Drachten ûnder falt, en yn 1875 waard hy foar it kiesdistrikt It Hearrenfean lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân.
Yn 1884 mong Attema him yn de striid om de keamersitten - net allinich mei kandidaten fan anty-revolúsjonêre komôf, mar ek fan oare liberale streamingen. Foar de twa sitten dy’t beskikber wiene yn kiesdistrikt Dokkum, wienen der fjouwer liberale kandidaten, wêrûnder it sittende keamerlid Van Welderen Rengers - dat him weromluts úteinlik. Attema profilearre him ûnder mear troch te pleitsjen foar de ôfskaffing fan de sinsus, in belesting op kapitaal, foar de frijhannel en foar besunigingen. Uteinlik waard hy by de earste stimming keazen mei 1197 stimmen.
In soad gebrûk hat er net fan syn funksje meitsje kind. Yn syn Keamerlidmaatskip hat hy fiifkear sprutsen, wêrfan trije kear as rapporteur, ienkear as ferdigening fan de belangen fan de notarisoplieding en ienkear oer de bestriding fan longsykten by Frysk fee. Dêrneist wie hy foarsitter fan de Twadde Keamerkommisje foar de fersykskriften.
Sûnt 13 maart 1885 wenne hy al gjin gearkomst mear by fan de Keamer wegens sykte, en op 1 augustus naam hy ûntslach út de Keamer, Provinsjale Steaten en as foarsitter fan de Grutte Feanpolder yn Opsterlân en Smellingerlân.
Fryske stavering
Hjoeddeiske stavering
thumb|De Fryske Akademy is yn de praktyk de útfierende en riejouwende ynstânsje foar de provinsjale oerheid op it mêd fan stavering. De stavering fan it Frysk is fêstlein neffens de Steatestavering fan 1 jannewaris 1980, fêststeld troch de Provinsjale Steaten fan de provinsje Fryslân yn 1979. De regeling stavering frjemde wurden fan 1982 is fêststeld troch de Deputearre Steaten fan Fryslân.
Regels foar it oaninoar of los skriuwen fan wurden, it haadlettergebrûk, it brûken fan aksinten, keppeltekens, trema’s en apostroffen binne foar it Frysk net yn in staveringsreglemint fêstlein. Ornaris folget it Frysk de regeling dy't foar de offisjele stavering fan it Nederlânsk fêstlein is. Foar it ôfbrekken fan wurden jout it Frysk Hânwurdboek regels dy't yn 1991 troch twa frisisten beskreaun binne.
Alfabet
It Frysk brûkt mar 24 fan de 26 letters fan it Latynske alfabet, de letters q en x wurde yn prinsipe net skreaun (allinnich yn eigennammen). De 24 letters fan de Fryske fariant binne: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v, w, y, z.
It Frysk hat in grut ferskaat oan fokalen. Om dy fokalen wer te jaan mei it Latynske alfabet brûkt it Fryske alfabet addisjoneel diakrityske tekens (kapkes/dakjes en streekjes). De dakjes of kapkes wurde skreaun op de a, e, o en u: â, ê, ô, û. De ú wurdt yn in sletten wurdlid foar sawol in lange as koarte u brûkt.
Fryske Akademy
De Fryske Akademy (oprjochte yn 1938) makke yn 1945 de Akademystavering wrâldkundich. Yn 1969 hellet Provinsjale Steaten it foech oangeande de stavering fan it Frysk nei him ta. De provinsjale oerheid mocht tenei kedize oer hoe't stavering fan it Frysk wêze soe. Yn de praktyk nei 1969 wie de Fryske Akademy it wittenskiplike ynstitút dat nei de provinsjale oerheid ta in útfierende en riejouwende rol hie. Op dit stuit is de Fryske Akademy yn opdracht fan de provinsjale oerheid dwaande mei it skriuwen fan in foarkarstavering.
Foarkarstavering
Foar de foarkarstavering fan Fryske wurden hawwe sawol GrienLinks as de Ried fan de Fryske Beweging in fersyk oan Deputearre Steaten fan de provinsje Fryslân dien. Beide wolle dúdlike regels foar it oaninoar- of los-skriuwen fan wurden, it haadlettergebrûk, it brûken fan aksinten, keppeltekens, trema’s en apostroffen. In foarkarstavering soe betizing weinimme kinne as der foar ien wurd noch ferskillende farianten binne. Yn febrewaris 2012 is de Fryske Akademy begûn mei it meitsjen fan in wurdlist foar de foarkarstavering.
Skiednis
thumb|right|400px|Frysk runestêfke út [[Westeremden]]
De runen en it Aldfrysk
It Proto-Frysk is oerlevere op in lyts tal rune-ynskipsjes. It saneamde f.u.th.a.r.k is by de runen it ABC fan it Latynske alfabet dat it Frysk al brûkt sûnt it Aldfrysk. De teksten dy't oerlevere binne kinne net altiten like maklik ynterpertearre wurde. Dúdlik is al hokker runen yn de tradysje fan de Anglo-Fryske runen stean. Benammen út Skandinaavje wei binne wat langere teksten yn runeskrift oerlevere. Troch feroarings yn de taal hat it needsaaklik west om yn Fryslân en Ingelân guon oanpassings yn it Futhark troch te fieren. Sa binne de Anglo-Fryske ynskripsjes maklik werom te kennen, sels as se fier bûten Fryslân fûn binne.
Ornaris wurdt foar it Frysk alles foar 1550 ta it Aldfrysk rekkene. Lykwols set koart foar it jier 1400 in feroaring (modernisearring) yn. Dy modernisearring yn de skriuwtaal soe neffens guon saakkundigen it begjin fan it Midfryske tiidrek wêze. It Midfrysk, dat trochstrings it tiidrek fan 1550-1800 beslacht, wurdt dan troch dyselde saakkundigen it tiidrek fan it iere Nijfrysk neamd. Oars as it Proto-Frysk, wurdt it Aldfrysk al sûnt it ferskinen fan de earste rjochtsteksten skreaun mei it Latynske alfabet. It Aldfrysk makke gebrûk fan 26 letters: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.
Gysbert Japiks
De taal en stavering fan Gysbert Japiks (1603-1666) syn wurk wiene de grûnslach fan de hjoeddeiske Fryske skriuwtaal. Japiks makke in eigen stavering, dy't fier fan de Aldfryske stavering (foar 1550) ôf stie. Nei de ein fan Fryske frijheid, yn 1498, ferdwûn it Aldfrysk as skriuwtaal fan it bestjoer. Gysbert Japiks wurke skriuwendewei oan syn stavering fan it Frysk. Taalwittenskipper Tony Feitsma makket yn de stavering fan Gysbert Japiks in gronologysk ûnderskie fan fjouwer fasen, en giet dêrby gronologysk út fan twa staveringen. Utgeande fan twa staveringen, wie de stavering fan Gysbert Japiks al tige konsekwint. De begjinsels fan Japiks binne nei syn dea publisearre en gouwen yn de njoggentjinde en tweintichste iuw noch as referinsjepunt by staveringsdiskusjes. It skreaune Frysk fan de 19e iuw liket alteast noch foar in part op de stavering fan Japiks: sawol Japiks as njoggentjinde-iuwske skriuwers skriuwe ho op plakken dêr't hjoed-de-dei hoe skreaun wurde soe. Japiks brûkt foar wurden as mei en ein de skriuwwize mey en eyn.
19e iuw
thumb|320px|Skematysk oersjoch fan de stavering fan it Frysk. De [[Iduna (tydskrift)|Idunastavering hâldt gjin direkt ferbân mei de stavering fan it Aldfrysk, krekt as de Selskipstavering ek gjin direkt ferbân hâldt mei de stavering fan Gysbert Japiks. Lykwols binne dy skriuwwizen yn beide gefallen wol brûkt as referinsjepunt.]] Yn de earste helte fan de 19e iuw kaam der mei de Romantyk mear omtinken foar it Frysk as skriuwtaal. Joast Hiddes Halbertsma hie foar syn teksten de stavering fan Gysbert Japiks fierder ûntwikkele en ta-eigene. Yn 1834 ferskynde syn Fryske stavering dy't er ferlike mei dy fan Japiks. Mei de eigen stavering begûn Joast Hiddes Halbertsma mei it skriuwen fan in Frysk-Latynsk wurdboek ('"Lexicon Frisicum"), mar makke gjin dien wurk.
De striid gong healwei de 19e iuw tusken de praktyske stavering fan Joast Hiddes Halbertsma en de argayske stavering fan Harmen Sytstra. De striid om de stavering waard ôfsletten mei in kompromis tusken de romantisy en de praktisy. It 'Selskip 1844' stelde in kommisje yn, dy't him dwaande hold mei it skriuwen fan in algemiene stavering. Yn 1879 stelde it Selskip 1844 de stavering fêst sa't er troch de kommisje betocht wie. Yn dat jier ferskynde "De Fryske Boekstavering, in hantlieding". Letter soe de stavering bekend wurde as de 'Selskipsstavering'.
Yn de Selskipstavering binne foaral eleminten út de stavering fan Halbertsma's werom te finen. In foarbyld is it oernimmen fan de Nederlânske oe, wylst alle oare Germaanske talen dêr it teken u foar brûke. De stavering grypt ek werom nei it Aldfrysk, lykas by it skriuwen fan in h yn hwa, dy't nei alle wierskyn net mear oerienkaam mei de 19e-iuwske útspraak. De o yn to, no it wurdsje te, wie yn de njoggentjinde iuw noch wol te hearren. Dat wie ek sa mei it wurd fan dat foar 1945 noch as fen skreaun waard.
Yn 1879 namen de Deputearre Steaten fan Fryslân it beslút dat der in folslein wurdboek Nederlânsk-Frysk ("Friesch Woordenboek") fan it Nijfrysk komme moast. Utgongspunt wie de "Lexicon Frisicum" mei al it oare wurdboekmateriaal dat Halbertsma neilitten hie oan de provinsje. Waling Dykstra waard de skriuwer fan dat nije wurdboek. It earste diel kaam út yn 1900 en it tredde en lêste diel yn 1911. Troch publikaasjes fan skriuwers en it ferskinen fan Fryske wurdlisten en wurdboeken krige de Selskipstavering yn de 19e iuw stadichoan in sterkere posysje dy't rûnom as standert erkend waard.
20e iuw
thumb|180px|In modern staveringslearboek fan de [[Afûk.]] Yn 1945 waard de Selskipsstavering ferfongen troch de Akademystavering, ek wol "âlde stavering" neamd. Mei de Akademystavering soenen gâns fernijïngen komme om de taal tichter by de doetiidske útspraak te bringen. It wurdsje scille soe tenei as sille skreaun wurde, it wurdsje ho as hoe, en hird as hurd. By de oe-klank waard der foar keazen om dy by brekking oan te jaan mei uo. By de Selskipstavering waard noch stoellen en mûrre skreaun, mar mei de Akademystavering waard dat feroare yn stuollen en muorre.
Nei it ferskinen fan de Akademystavering is der lykwols noch hieltyd ûnrêst by útjouwers en skriuwers. Dêrneist krige it Frysk in grutter plak yn it ûnderwiis. De ûnrêst en it Frysk ûnderwiis wienen beide reden om ta in nije stavering te kommen. De staveringskommisje fan de Fryske Akademy komt yn 1966 mei in útstel foar de stavering fan it Frysk. De kommisje presintearre in fonologyske stavering, dêr't fuort al in soad ferset tsjin wie. De Fryske Akademy besluet dêrnei om in nije kommisje yn te stellen, dy't syn advys yn 1968 wrâldkundich makke. By útstel I soenen de Fryske wurden 26 persint oars skreaun wurde, by útstel II soe dat 6 persint wêze. Beide útstellen hienen sawat likefolle foar- as tsjinstanners. In jier letter soene Provinsjale Steaten alle betizing fuortnimme.
Yn 1969 hawwe Provinsjale Steaten besluten dat de Akademystavering fan 1945 de offisjele stavering waard. Dêrneist waard besluten dat “it fêststellen fan de offisjele stavering fan it Frysk heart ta it foech fan Provinsjale Steaten”. Nei it fêstlizzen fan it foech krige in steatekommisje de taak om ta in nije Fryske stavering te kommen. Mei saakkundigen fan de Fryske Akademy waard punt foar punt neigien hoe't de stavering moderner makke wurde koe. Yn 1976 wie de steatekommisje klear mei syn wurk en koene Provinsjale Steaten beslute oer it al as net ynfieren fan de nije stavering. Provinsjale Steaten stelden yn mearderheid it konsept fan de Steatekommisje fêst as de nije stavering. Dy stavering krige de namme Steatestavering en waard offisjeel op 1 jannwaris 1980 ynfierd.
Sûnt de ynfiering fan de Steatestavering giet de staveringsdiskusje net sa bot mear oer de stavering, mar folle mear oer it skriuwen en brûken fan lienwurden en lienkonstruksjes.
Annie van der Meer
Se waard Frysk koartebaankampioene (1950-1951 en 1954-1955), reservekampioene fan Nederlân (1954-1955 en 1955-1956), reservekampioene Fryslân langebaan (1955-1956). Se wûn mei elkoar 75 prizen.