cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Albertus van Raalte
Yn Amearika
Van Raalte wie yn Holland net allinnich predikant, mar de ûnbekreaude lieder fan 'e mienskip, en hy bemuoide him mei frijwol alles. Hy behearske yn 't earstoan de polityk en bestjoerde de delsetting, wie rjochter, abbekaat en kadasteramtner, en hie it ek op finansjeel mêd foar 't sizzen. Oan 'e iene kant stied er altyd klear foar syn folgelingen, mar party wiene fan miening dat er de toutsjes te strak yn 'e hannen hold. Boppedat wiene der beskuldigings fan útrûpeling doe't bliken die dat er perselen grûn djoerder ferkocht as de priis dy't er der foar betelle hie oan 'e Amerikaanske oerheid. Van Raalte sels ferdigene syn wurkwize mei de stelling dat er it ferskil net yn eigen bûse stoppe, mar dat dêr de tsjerke, de skoalle en it weeshûs fan boud waarden.
Poarperhinfûgels
De poarperhinfûgels (wittenskiplike namme: Porphyrioninae) foarmje in ûnderfamylje fan 'e klasse fan 'e fûgels (Aves), it skift fan 'e kraaneftigen (Gruiformes), it ûnderskift fan 'e raleftigen (Ralli) en de famylje fan 'e ralfûgels (Rallidae). Ta dizze taksonomyske groep hearre 47 libbene soarten mei dêropta nochris 4 resint (d.w.s. yn 'e lêste fiifhûndert jier) útstoarne soarten.
Albertus van Raalte
Yn Amearika
Op religieus mêd sleat Van Raalte him yn 'e Feriene Steaten oan by de Herfoarme Tsjerke yn Amearika (RCA), dy't dêr al bestie sûnt 1628. Ek dêr wiene net alle lânferhuzers bliid mei, want ien fan 'e redens om Nederlân te ferlitten, wie no krekt foarme troch alle problemen dy't se dêr mei de fêstige tsjerke hân hiene. Yn 1857 fûn der dan ek krekt yn Holland in tsjerkeskuorring plak, doe't de Kristlik-Herfoarme Tsjerke yn Noard-Amearika him ta fertriet fan Van Raalte ôfspjalte fan 'e RCA. Fierders hie Van Raalte yn 1851 in liedende rol by de oprjochting fan in skoalle yn Holland dêr't yn 1866 it Hope Kolleezje út ûntstie, in universiteit dy't noch altyd bestiet en in wichtige rol spilet yn 'e fermiddens fan 'e RCA. Yn 1871 kaam Van Raalte syn frou te ferstjerren, dy't syn hiele troude libben lang in grutte stipe foar him west hie. Fiif jier letter stoar Van Raalte sels, yn 'e âlderdom fan 65 jier.
Ferdinand Jacobus Domela Nieuwenhuis
Domela Nieuwenhuis, in soan fan Jacobus Nieuwenhuis, promovearre 1833 yn Utert yn de teology en wie efterelkoar evangelysk-luthersk predikant yn Monnickendam en Utert en sûnt 1842 heechlearaar oan it luthersk seminary yn Amsterdam. Hy ferstoar hommels op Nieuw-Rande yn Diepenveen, as gast fan de âld-gûverneur-generaal Albertus Jacobus Duymaer van Twist op 28 april 1869. Hy wie de heit fan Jacob Domela Nieuwenhuis, Ferdinand Domela Nieuwenhuis en Adriaan Jacob Domela Nieuwenhuis.
Wurk
Njonken wurk mei in godstsjinstige ynhâld skreau er:
Chicago Loop
De Chicago Loop, ek koartwei The Loop (letterlik: "De Lus") neamd, is in wyk fan 'e Amerikaanske stêd Chicago en ien fan 'e 77 formeel oanwiisde mienskipsgebieten yn dy stêd. It kin omskreaun wurde as de binnenstêd fan Chicago, foar it meastepart besteande út wolkekliuwers (lykas de Willis Tower) dêr't de grutte bedriuwen harren kantoaren hawwe. De Chicago Loop is it op ien nei grutste sakedistrikt fan 'e Feriene Steaten. Yn it noarden grinzget it oan 'e wyk Near North Side, yn it westen oan 'e wyk Near West Side, yn it suden oan 'e wyk Near South Side en yn it easten oan 'e Michiganmar. De grins fan 'e Chicago Loop wurdt yn it noarden en westen foarme troch de rivier de Chicago en yn it suden troch Roosevelt Road.
Behalven kantoargebouwen dêr't withoefolle grutte nasjonale en multy-nasjonale bedriuwen yn fêstige binne, omfiemet de Chicaco Loop ek it Stedhûs fan Chicago, dêr't behalven it stedbestjoer ek it bestjoer fan Cook County residearret. Fierders binne der yn 'e Loop winkels, restaurants, hotels en skouboargen fêstige, mei dêropta diplomatike fertsjintwurdigings fan teminsten 25 lannen en territoaria, wêrûnder Kanada, Frankryk, Nederlân en Taiwan. Hoewol't de Chicago Loop dominearre wurdt troch kantoargebouwen en oare wurkrelatearre gebouwen, is de befolking fan it gebiet (dy't der wennet) yn it lêste fearn fan 'e tweintichste en it begjin fan 'e ienentweintichste iuw sterk tanommen.
De Chicago Loop wie it earste diel fan Chicago dat kolonisearre waard, doe't it Amerikaanske Leger der yn 1803 Fort Dearborn boude. Doe't yn 'e 1830-er jierren de gemeente Chicago en de county Cook County oprjochte waarden, keazen beiden de Loop út om harren bestjoer te fêstigjen. Oarspronklik hie de Chicago Loop in mingde bebouwing fan wenten en bedriuwen, mar dat feroare meitiid. In grutte rol yn dat proses spile de Grutte Brân fan Chicago, yn 1871, dy't it hiele gebiet frijwol mei de grûn lyk makke. Neitiid waarden guon fan 'e ierste wolkekliuwers fan 'e wrâld yn 'e Loop boud, wat ta in arsjitektoanyske tradysje late dy't ek hjoed de dei noch fuortbestiet. Oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw waard it gebiet omsirkele troch in ferhege, lusfoarmige spoarline, dêr't de wyk syn namme oan tanket. Begjinnend yn 'e 1920-er jierren waarden troch de Chicago Loop hinne ferskate autosnelwegen oanlein. De bekendste dêrfan is Route 66 wêrfan't de eastlike útein yn 'e Loop leit.
Atlas Contact
Skiednis
Atlas Contact ûntstie yn 2012 troch de fúzje fan 'e renomearre útjouwerijen L.J. Veen, Uitgeverij Atlas, Uitgeverij Contact en Uitgeverij Augustus. De âldste foargonger fan Atlas Contact wie L.J. Veen, dy't yn 1887 oprjochte waard en doedestiden namme makke mei útjeften fan wurk fan Louis Couperus en Stijn Streuvels. De namme fan dat bedriuw is noch bewarre bleaun yn 'e hjoeddeistige ymprint L.J. Veen Klassiek fan Atlas Contact, dêr't klassikers fan skriuwers as Charles Dickens, F. Scott Fitzgerald, Gustave Flaubert, Lev Tolstoj, John Steinbeck en Stendhal ûnder útbrocht wurde.
Uitgeverij Contact waard oprjochte yn 1933, en is benammen bekend wurden as de oarspronklike útjouwer fan Het Achterhuis, it deiboek fan Anne Frank. In trêde útjouwerij dy't yn Atlas Contact opgien is, wie Uitgeverij Atlas, dy't sûnt 1991 bestie, en oprjochte waard troch Emile Brugman en Ellen Schalker. Uitgeverij Augustus wie de jongste fan 'e bedriuwen dy't fúzjearre binne ta Atlas Contact. Augustus waard nammentlik pas yn 2001 oprjochte troch Tilly Hermans.
Skriuwers
Skriuwers dy't publisearje by Atlas Contact, binne û.o. George Akerlof, Cees Andriesse, Julian Barnes, Patrick Beijersbergen, Alain de Botton, Jan Brokken, Stephen Covey, Adriaan van Dis, Malcolm Gladwell, Oek de Jong, Mensje van Keulen, Geert Mak, Vonne van der Meer, Haruki Murakami, Marieke Lucas Rijneveld, Salman Rushdie, Dimitri Verhulst en Bert Wagendorp.
Westertsjerke (Ljouwert)
De Westertsjerke is in let-midsiuwsk tsjerkegebou yn it sintrum fan Ljouwert. Fan 2006 oant 2015 wie Poppoadium Romein yn it gebou fêstige. Tsjintwurdich (2023) is it in kultureel sintrum.
Skiednis
De oarsprong fan de Westertsjerke leit yn it Sint-Annakleaster, in kleaster fan de grouwe beginen. Dat kleaster stie ea yn 1460 bûten de stêd op de terp Fiswert, likernôch op it plak fan it âlde tsjerkhôf oan de Spanjertsleane. Fan it kleaster is fjierder net in soad bekend, mar de troch de stedsbewenners tige wurdearre beginen hiene foar 1500 in soad te lijen fan kriich en ûnrêst en ferhûzen yn 1510 nei in feiliger plak binnen de stedswâllen, dêr't tusken de Grutte Tsjerkstrjitte en de Nijstêd noch in ridlik grut diel fan de grûn noch net bewenne wie. Oan de noardlike kant fan de Beginestrjitte ferriisde in grut kleaster mei in ienskippige kleastertsjerke. thumb|left|De tsjerke op in gevelstien
Reformaasje
Mei de ynfiering fan de reformaasje yn de stêd waarden alle kleasters en kapellen sletten en op it fieren fan de roomske mis it near lein. It stedsbestjoer keas foar de nije kalvinistyske lear en stie fan dat momint ôf allinnich noch mar grifformearde tsjinsten ta. Dat betsjutte lykwols net dat de befolking massaal ôfskie naam fan it katolike leauwen en boppedat wiene der ek noch in grut tal minnisten. Om't in soad minsken net nei de grifformearde tsjinsten ta koenen, koe de stêd wol mei minder tsjerken ta. De tsjerke fan it Annakleaster kaam leech te stean en it gebou waard brûkt as pakhûs, brouwerij, fan 1609 oant 1614 as tichthûs en dêrnei as teäter foar it selskip "Och mochtet rijzen". De kleastergebouwen waarden troch de iuwen hinne, útsein it patershûs westlik fan de tsjerke, ien foar ien ôfbrutsen. thumb|left|It ynterieur fan de tsjerke nei it noardeasten ta (1960) Fan 1637 oant 1643 waard it gebou wer geskikt makke foar de grifformearde earetsjinst, om't de besteande protestanske stedstsjerken it tanimmende tal tsjerkegongers net mear oan koene. Ut dy tiid stamt ek de namme "Westertsjerke". In lytse fjirtich jier letter waard de tsjerke fergrutte mei in twadde skip oan de noardlike kant. De tsjerke waard in populêr plak om begroeven te wurden. Doe't foar de ferbouwing fan de tsjerke ta teäter yn de jierren 1990 de flier iepenbrutsen waard kamen der sa'n 280 diels monumintale grêfsarken oan it ljocht.
Sluting fan de tsjerke
De ûntfolking fan de binnenstêd en de ôfnimmende tsjerkegong nei de Twadde Wrâldkriich soargen ek foar legere banken yn de Westertsjerke. Yn 1983 waard de tsjerke sletten. De ôfbraak drige foar de midsiuwske tsjerke, mar de gemeente wegere in fergunning ôf te jaan. Yn 1992 iepene it gebou de doarren wer as Teäter Romein, dat ferneamd wie nei de arsjitekt dy't de tsjerke yn de 19e iuw ferboude. In diel fan it ynterieur bleau by de ferbouwing sparre; de 17e iuwske preekstoel kaaam yn 1998 nei in restauraasje wer yn it gebou werom.
Oargel
Efkes nei't yn de Galileërtsjerke troch de bruorren van Dam in nij oargel boud wie, krige ek de Westertsjerke yn 1847 in nij oargel fan dy Ljouwerter oargelbouwers. Beide oargelfronten stiene model foar lettere Van Dam-oargels. Spitigernôch bleau gjint fan de oargels foar Ljouwert bewarre. De Galileërtsjerke waard ôfbrutsen en it oargel krige letter in plak yn de herfoarme tsjerke fan it Siuwske Tholen, wylst it oargel fan de Westertsjerke nei it sluten fan de tsjerke slachtoffer van fandalisme wie en 30% fan it piipwurk fernield waard. It oargel, dat Jan Jongepier as "uterst weardefol en geef bewarre" omskreaun hie, waard doe demontearre en út de sletten Westertsjerke helle. Sûnt dy tiid leit it Van Dam-oargel yn de Grutte Tsjerke opslein, yn de hope dat it ea wer in nije bestimming kriget.
Grêvenflier
It lot fan de grêveflier yn de Westertsjerke is net minder tryst. By de ferbouwing fan de tsjerke ta teäter waard de hûndertfyftich jier âlde flier iepenbrutsen. De 280 grêfsarken dy't der ûnder leine waarden ferwidere. Troch it der oer hinne rinnen, it fersakjen en it transport rekke mannich sark skeind of brutsen. Tachtich sarken, dêrûnder ek monumintale sarken, ferdwûnen sels. Foar de sarken dy't oerbleaune nei de opslach op it terrein fan Skinkeskâns is in grêfheuvel yn it Ljouwerter bosk opsmiten, dêr't de sarken oan de eleminten bleat steld wurde en stadichoan fergruzelje.
Oarlochsferkrêfting
Oarlochsferkrêfting is in foarm fan ferkrêfting dêr't militêren, leden fan oare stridende partijen of gewoane boargers har skuldich oan meitsje ûnder in oarloch, in wapene konflikt of in militêre besetting. It omfettet ek sitewaasjes wêrby't froulju en/of famkes troch in besettende macht twongen wurde ta prostitúsje of yn in posysje fan seksuële slavernij bedarje. Oarlochsferkrêfting moat net betize wurde mei ferkrêfting yn it leger, wêrby't dieders en slachtoffers ta deselde kant hearre en dat boppedat ek yn fredestiid foarkomt.
Yn oarloggen en oare wapene konflikten wurdt ferkrêfting gauris brûkt as in foarm fan psychologyske oarlochsfiering, om 'e fijân te fernederjen en te demoralisearjen. Oarlochsferkrêfting wurdt faak stelselmjittich en op grutte skaal dien, en it komt foar dat militêre oanfierders harren ûnderhearrigen feitliken oanfiterje om leden fan 'e boargerbefolking te ferkrêftsjen. Oarlochsferkrêfting komt foar yn in breed skala oan sitewaasjes, wêrûnder ynstitúsjonalisearre seksuële slavernij (lykas de saneamde "treastfamkes" ûnder de Japanske besetting fan East- en Súdeast-Aazje yn 'e Twadde Wrâldoarloch oerkaam), en ferkrêftings dy't ferbân hâlde mei beskate fjildslaggen of slachtings ûnder de boargerbefolking (lykas by de Fal fan Srebrenica, yn 'e Bosnyske Oarloch). It kinne ek yndividuële en/of isolearre dieden fan seksueel geweld wêze. Oarlochsferkrêftings binne faak groepsferkrêftings en wurde ek gauris útfierd mei objekten ynstee fan mei it geslachtsorgaan.
As oarlochsferkrêfting diel útmakket fan in rûnom foarkommende en stelselmjittige praktyk, kin it ûnder de tekst fan 'e Sjenêfske Konvinsjes oanmurken wurde foar oarlochsmisdieden en/of misdieden tsjin de minsklikheid. Oarlochsferkrêfting wurdt sûnt de útspraken dy't it Ynternasjonaal Straftribunaal foar Rwanda yn 1998 dien hat, ek erkend as in ûnderdiel fan genoside, wannear't it dien wurdt mei de bedoeling om 'e maatskiplike gearhing fan in beskate groep te ferneatigjen of seksueel oerdraachbere sykten te fersprieden en dêrmei de útrûging fan dy groep makliker te meitsjen.
Karfoarst
In karfoarst (Dútsk: Kurfürst, útspr.: ['kurfyrʃt], likernôch: " kûr -fuersjt"; Tsjechysk: kurfiřt, útspr.: ['kurfir̝t], likernôch: " kûr -fierzjd") wie in heech ealman yn it Hillige Roomske Ryk dy't lid wie fan in elektoraal kolleezje dat de keizer keas. It gebiet fan in karfoarst wie in karfoarstedom, en de erfgenamt fan in (wrâldske) karfoarst wie in karprins.
Skiednis
It systeem fan 'e koarfoarsten waard yn 1125 ynsteld. Hja wiene doe de machtichste mannen fan it Hillige Roomske Ryk, dy't it privileezje hiene om út te meitsjen wa't ta keizer kroane wurde soe troch de paus fan Rome. Immen dy't al ta keizer keazen, mar noch net kroane wie, hiet doedestiden de Roomsk-kening. Nei 1508 wie de ferkiezing ta keizer foldwaande om sûnder pauslike tuskenkomst de keizerstitel te bemachtigjen. Karel V wie de lêste keizer fan it Hillige Roomske Ryk (as sadanich keazen yn 1519) dy't troch in paus ta keizer kroane waard (yn 1530). Al syn opfolgers waarden inkeld noch keazen troch de karfoarsten.
Yn 'e praktyk ferwaard de ferkiezing troch de karfoarsten nei likernôch 1400 ta in formaliteit dy't de jure fereaske wie, mar de facto gjin ynfloed hie. Fan 1440 ôf wie it keizerskip fan it Hillige Roomske Ryk fêst yn 'e hannen fan it Eastenrykske Hûs Habsburch, en alle neifolgjende keizers wiene dêr telgen fan, útsein Karel VII (1742-1745) en Frâns I (1745-1765). (Karel VII wie lykwols nau oan 'e Habsburchs besibbe, wylst Frâns I troud wie mei Marije Teresia, dy't op dat stuit it haad fan it Hûs Habsburch wie, mar sels fan it keizerskip útsletten wie om't se in frou wie.) Iuwenlang diene de karfoarsten dus net folle mear as in beërf ratifisearje. De echte wearde fan it karfoarstskip wie it prestiizje dy't it amt meidroech, dy't inkeld ûnderdie foar dy fan 'e keizer sels.
Tal karfoarsten
Beieren krige yn 1623 de karfoarsteweardichheid fan 'e karfoarst fan 'e Palts, fanwegen de opstelling fan dy lêste yn 'e Tritichjierrige Oarloch. Nei de Frede fan Westfalen, yn 1648, krige de karfoarst fan 'e Palts by wize fan kompinsaasje in nije, achtste karfoarstestim en it nij kreëarre amt fan aartsskatmaster. De hartoch fan Breunswyk-Lüneburg (yn 'e folksmûle de karfoarst fan Hannover neamd) waard yn 1692 as njoggende karfoarst oansteld.
Nei't Beieren yn 1777 troch erfenis yn 'e hannen fan 'e karfoarst fan 'e Palts komme wie, dôve de achtste karfoarstestim, dy't de Palts yn 1648 krigen hie, út, en ferfoel ek it amt fan aartsskatmaster, wylst de karfoarstestim fan Beieren fuortbestie, krekt as it amt fan aartsseneskalk.
By de Reichsdeputationshauptschluß fan 1803 waarden ûnder direkte of yndirekte druk fan Frankryk ferskate dingen feroare. De karfoarstedommen fan Keulen en Trier waarden opheft om't se troch Frankryk anneksearre waarden. Itselde oerkaam it karfoarstedom Mainz, mar de karfoarst fan Mainz krige yn ruil dêrfoar it nije Foarstedom Regensburg werom, dat ta karfoarstlike weardichheid ferheft waard. Tagelyk dêrmei waarden fjouwer nije karfoarstedommen skepen út Baden, Hessen-Kassel, Salzburg en Wuerttemberch. Yn 1805 gie de karweardichheid fan Salzburg oer op Würzburg.
Neisleep
Nei de opheffing fan it Hillige Roomske Ryk yn augustus 1806 joegen de measte karfoarsten harrensels hegere aadlike titels. Sa namen de karfoarsten fan Beieren, Saksen en Wuerttemberch in keningstitel oan en ferheften de karfoarsten fan Baden en Regensburg harrensels ta gruthartoggen. De karfoarst fan Hessen-Kassel behold lykwols syn no betsjuttingsleaze titel om him te ûnderskieden fan 'e oare Hessyske foarsten (de gruthartoch fan Hessen-Darmstadt en de lângreve fan Hessen-Homburg). Napoleon stjoerde him lykwols yn ballingskip en liet Hessen-Kassel opgean yn it Keninkryk Westfalen. Underwilens hie de kening fan it Feriene Keninkryk, dy't mei Napoleon yn oarloch ferkearde, de titel fan karfoarst fan Hannover beholden; it regear fan it Karfoarstedom Hannover operearre fanút Londen.
Nei de nederlaach en ôfsetting fan Napoleon akseptearre it troch de grutmachten fan Jeropa gearroppen Kongres fan Wenen yn 1813 de karfoarsten fan Beieren, Saksen en Wuerttemberch as keningen en dy fan Baden en Regensburg as gruthartoggen. De Britske kening rôp himsels no ek út ta kening fan Hannover. Doe't de karfoarst fan Hessen-Kassel, dy't syn foarstedom weromkrigen hie, besocht om himsels erkend te krijen as de "kening fan 'e Sjatten" (de Germaanske stamme dy't yn 'e Romeinske Tiid it lettere Hessen bewenne, waard dat lykwols op it Kongres fan Aken fan 1818 troch de grutmachten ôfwiisd. Hy mocht fan harren gruthartoch wurde, mar om't er fan miening wie dat de titel fan karfoarst heger wie dy fan gruthartoch, besleat er om dan mar ynstee in karfoarst te bliuwen, ek al wie der neat mear te kiezen. Sadwaande wie Hessen-Kassel it lêst oerbleaune karfoarstedom, oant it by de Eastenryksk-Prusyske Oarloch fan 1866 de ferkearde kant keas en troch it oerwinnende Prusen anneksearre waard.
Gaswein
De gaswein wie in troch Nazy-Dútslân en de Sovjet-Uny brûkt reau om in protte minsken tagelyk dea te dwaan. De SS brûkte yndertiid ek de ferhoalen oantsjuttings Sonderwagen, Sonderfahrzeug, Spezialwagen en Entlausungswagen.
Sowjet-Uny
De gaswein waard útfûn en brûkt troch de geheime plysje, de NKVD, fan de Sowjets ein jierren tritich ûnder de Grutte Suvering.
Jazzy Jamison
Jazzy Jamison (27 desimber 199?), is in Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise fan Afro-Amerikaansk komôf, dy't berne is yn Albuquerque, yn 'e steat Nij-Meksiko. Hja makke har debút yn in pornografyske film yn 2015. Hoewol't FreeOnes har bertejier as 1997 jout, is it frijwol ûnmooglik dat dat wier is, mei't se dan as minderjierrige yn 'e Amerikaanske pornoyndustry wurksum wêze soe. Sûnt it skandaal mei Traci Lords hast de ûndergong fan 'e hiele yndustry betsjutte, is men dêr tige skerp op. Nei alle gedachten is hjir dus sprake fan in simpele typflater. Neffens har offisjele opjefte is Jamison 1.73 m lang, mei in gewicht fan 52 kg en kupmaat 32C.
Gaswein
Dútslân
De moarderij yn 1940 en 1941 dêr't de Duitsers by de slachtoffers deasketten, hie fan gefolgen dat in protte soldaten psychyske problemen krigen. Arthur Nebe krige de taak om te sykjen nei in metoade dêr't de militêren sa folle net fan te lijen hiene by it moardzjen. Hy hie yn 1940 yn East-Prusen al eksperimintearre mei gasweinen om geastlik beheinden om te bringen.
De slachtoffers waarden yn de luchttichte frachtromte fan de gaswein dreaun. De útlit fan de wein wie fia in slange oan in gat yn de boaiem fan de frachtromte keppele. De gaswein ried nei it begraafplak (yn de bosk) of it krematoarium wylst de útlitgassen fan de motor de laadromte yngiene. De finzenen stoaren troch koalmonokside en fersmoaring.
De gasweinen waarden foaral ynset yn it ferneatigingskamp Chełmno, mar ek yn oare parten fan de troch Dútslân ferôvere gebieten. De gasweinen waarden brûkt oant de gaskeamers ûntwikkele waarden. Dy wize fan fergassen wie stikken effisjinter.
Toarteldo
Beskriuwing
It toarteldoke mjit 27 oant 29 sintimeter en weecht likernôch 160 gram. Dêrmei is de toarteldo in stik lytser as in gewoane do. Wyfkes binne yn 'e regel wat lytser as it mantsje en binne fan minder glânzgjend fan kleur.
De toarteldo is boppe brúneftich, wylst de kiel en it boppeste diel fan it boarst readeftich binne. De skouders en dielen fan de fleugels hawwe in brune kleur mei donkere flekken. De rêch is blau-griis en wurdt nei de sturt ta wer wat bruner.
Folwoeksen fûgels hawwe oan de kanten fan de nek ferskate smelle, swarte dwersbannen op in wite eftergrûn. De sturt bestiet út tolve blau-swarte fearren, dy't oan de úteinen wyt binne. De twa bûtenste sturtfearren hawwe wite bûtenflaggen. De búk en de ûnderste sturtôfdekkings binne ljocht fan kleur.
Jonge fûgels ûnderskiede harren fan de âldere eksimplaren troch in brunere kleur oan de kop, rêch en op de fleugels. De foar de folwoeksen fûgels karakteristike dwersbannen oan de nekke ûnsteane by jonge fûgels pas nei in pear moannen.
Undersoarten
Fan de fûgel binne fjouwer ûndersoarten bekend:
Foarkommen
De toartedo libbet yn grutte dielen fan it westlike en sintrale Paléarktysk gebiet fan noardlik Afrika, it Ibearysk Skiereilân en Grut-Brittanje nei it easten oer it Midden-Easten oant noardwest Sjina en Mongoalje. De noardlike grins fan de fersprieding rint yn Europa oer it midden fan Ingelân, Denemark en dan by de Eastsee lâns troch Estlân en Ruslân nei de Oeral.
De toarteldo libbet benammen yn flak lân en komme net of komselden yn tichte bosken of geberchtes foar. Ek libje toarteldowen yn mingd bosk, houtwâlen, parken, greiden, boskjes, hôven en griene romten yn stêden. De yn Noard-Afrika libjende ûndersoarte Streptopelia turtur rufescens briedt graach yn boufallen. It ferspriedingsgebiet fan de toarteldo yn Fryslân lei benammen yn it easten en súdeasten fan de provinsje.
Nêst
Briede dogge toarteldowen ornaris mar ien kear yn 't jier fan maaie oant augustus. It nêst is mar lyts en wudt troch beide âlden mei lytse twiichjes yn boskjes en beammen boud. It wyfke leit twa wite aaien, dy't nei fyftjin dagen útkomme. Nei it útkommen ferlitte de jonge fûgels nei twa wiken it nêst. Dan kinne se lykwols noch net fleane en bliuwe dan yn de boskjes of beam tichteby it nêst.
Oerwintering
Yn Sintraal-Europa bliuwe toarteldowen fan maaie oant septimber. Begjin septimber sammelje de dowen harren om dan healwei septimber yn grutte swarms nei de oerwinteringsgebieten te fleanen. Dat binne de lannen om de Middellânske See en Afrika súdlik fan de Sahara. Ien fan de wichtichste gebieten om ûnderweis te rêsten is Malta. Op hast alle rûtes dy't de toarteldokes brûke om de Middellânske See oer te stekken wurdt der yntinsyf op se jage.
Yn de maaitiid komme de toarteldokes relatyf let werom nei Sintraal-Europa, meastentiids sa om it begjin oant healwei maaie hinne. Somtiden wurdt it noch letter en oant begjin juny kinne der noch reizgjende toarteldokes oer de Middellânske See sjoen wurde.
Bedrigings
Sûnt de jierren 1980 is it tal toarteldokes yn Nederlân slim efterút gien, fan sa'n 35.000 briedpearkes oant hjoeddedei (2019) likernôch 1.400. It toarteldoke wurdt yn in soad lannen bejage, lykas benammen Spanje, Itaalje, Malta en Afrika. Mei tastimming fan de EU wurde bygelyks allinnich al op Malta offisjeel sa'n 20.000 toarteldokes mei fangnetten fongen. Undersyk fan de Universiteit fan Gießen wiisde yn 2016 út dat de lannen om de Middellânske See ferantwurdlik binne foar it alle jierren wer ôfsjitten fan sa'n twa oant trije miljoen toarteldokes.
Ruurd Klazes Bakker
Ruurd Klazes Bakker (Menaam, 1 desimber 1921 - dêre, 6 maaie 2001) wie in Frysk politikus en fersekeringsman. Hy wie de twadde fan tolve bern yn 'e húshâlding fan Klaas Annes Bakker (1886-1961), in gernier en los wurkman, en dy syn frou Elisabeth Ruurds Grendel (1897-1984), en groeide op yn in fermidden dêr't men it gauris neat te rom hie. Yn 'e Twadde Wrâldoarloch moast er krekt as trije fan syn bruorren ûnderdûke om oan tewurkstelling yn Dútslân te ûntkommen. Mei twa jongere bruorren ferbleau er earst yn in útdold sideplak yn in ierappelheap yn it lân, en doe't dat njonkelytsen te wiet waard, fûnen se beskûl by in bakker yn Easterwierrum. left|thumb|230px|It grêf fan Ruurd Klazes Bakker en de frou op it tsjerkhôf fan [[Menaam.]]
Ruurd Bakker wie in selfmade man, dy’t himsels troch it folgjen fan jûnskursussen opwurke. Hy hie in blaumoandei in baan by de bank yn Menaam en dêrnei by de Amsterdamsche Bank (in foarrinner fan ’e AMRO, neitiid de ABN-AMRO) te Frjentsjer. Dêr koed er wol bliuwe en sels wol promoasje meitsjen, mar dan moast er wol yn Frjentsjer komme te wenjen. Mar út Menaam wei, dat wie útsletten foar Bakker. Hy troude dêr op 1 novimber 1945 mei syn faam Gryt Baarda (1922-1997), mei wa't er neitiid seis bern krige, wêrfan't ien, in jonkje, al koart nei de berte kaam te ferstjerren. Nei't er by de bank weirekke wie, fûn Bakker wurk by syn skoanheit Rintsje Baarda, dy't assuradeur wie. Doe't dy mei pinsjoen gie, koe Bakker sadwaande it fersekeringsbedriuw oernimme.
Dêrnjonken wie Bakker fan 1945 ôf ek al aktyf lid fan 'e PvdA, wat út en troch wat swierrichheden binnen de famylje opsmiet, mei't syn âlden en bruorren en susters allegear CHU-lju wiene. Bakker kaam yn 'e gemeenterie fan Menameradiel, waard wethâlder (in funksje dy't er oant 1987 útoefene) en brocht it ta loko-boargemaster. Dêrby skeelde it dat er hast syn hiele wurksume libben fuort njonken it gemeentehûs yn Menaam wenne. Bakker wie fierders tige frysksinnich en oanhinger fan 'e Fryske Beweging. Tidens de sikte fan syn frou, yn 1996, ferhuze sy nei in oanlynwente by it âlderein- en fersoargingstehûs Nij Statelân te Menaam, dêr’t er oan syn dea ta, op 6 maaie 2001, wenjen bleau. Ruurd Bakker wie in omkesizzer fan politikus en Twadde Keamerlid Jouke Annes Bakker, in âldere broer fan konsintraasjekampoerlibbene Jouke Klazes Bakker, en in omke fan sjoernalist en programmamakker Klaas Geert Bakker.
Miguel de Cervantespriis
De Miguel de Cervantespriis, of koartwei de Cervantespriis (Spaansk: Premio de Literatura en Lengua Castellana Miguel de Cervantes; letterlik: "Miguel de Cervantespriis foar Literatuer yn de Kastyljaanske Taal"), is de wichtichste literatuerpriis yn 'e Spaansktalige wrâld. Dizze priis waard yn 1976 ynsteld en wurdt op jierlikse basis útrikt ta erkenning fan it folsleine oeuvre fan in Spaansktalich skriuwer of dichter.
De priis is ferneamd nei de grutte sechstjinde-iuwske Spaanske skriuwer Miguel de Cervantes, de geastlike heit fan Don Quichot. De kandidaten foar de Cervantespriis wurde oandroegen troch de Feriening fan Spaanske Taalakademys, en de eigentlike tawizing en útrikking wurdt fersoarge troch it Spaanske Ministearje fan Kultuer. Oan 'e priis is in jildbedrach fan €125.000 ferbûn, wêrmei't it ien fan 'e grutste prizen fan 'e wrâld is.
Oant en mei 2014 wie de Cervantespriis 40 kear útrikt, wêrfan 21 kear oan in Spanjert; 5 kear oan in Meksikaan; 4 kear oan in Argentyn; 3 kear elk oan in Kubaan en in Sileen; en 1 kear elk oan in Kolombiaan, in Oerûguayaan, in Paraguayaan en in Perûviaan. Under de winners wiene sokke grutte nammen as Jorge Luis Borges, Octavio Paz, Carlos Fuentes en Mario Vargas Llosa. Foar in folsleine list mei winners, sjoch op dizze side, yn 'e Ingelske Wikipedy.
Manon Scheepstra
Famylje
Scheepstra stammet fan memmekant ôf fan'e familje Seerden. Har broer Patrick Scheepstra keatst ek yn'e haadklasse. Se hat in relaasje mei âld haadklassekeatser Daniël Iseger.
Beskermfrou
Sûnt 2016 is Scheepstra beskermfrou fan'e Jong Famme Partij.
Friso (blêd)
Friso is in advertinsjekrante foar Warkum en omkriten. It blêd hat sa'n 2000 abonnees en waard oprjochte yn 1877. Yn 1966 waard de Friso oernomd troch Hunia's Drukkerij, in famyljebedriuw dat sûnt 1937 bestiet. It blêd docht boppe-al ferslach fan it pleatslike nijs, lingte en foarm fan de artikels binne ûndergeskikt oan de ynhâld. Friso ferskynde earst allinnich yn Warkum, letter waard de gemeente Nijefurd it wurkterrein, dat is ek nei de weryndieling mei "Súdwestergoa" sa bleaun. De Friso folget sa it nijs yn it gebiet Hylpen-Warkum-Starum.
Benjamin Hodgson
Benjamin Hodgson (folút: Benjamin Hubert Hodgson; Philadelphia, 30 juny 1848 – oan 'e rivier de Little Bighorn (Montana), 25 juny 1876) wie in Amerikaansk militêr fan etnysk Ingelsk komôf, dy't yn 'e Grutte Sû-Oarloch fan 1876 focht. Hy tsjinne by it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint, en sneuvele yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn.
Libben
Hodgson waard yn 1848 berne yn Philadelphia, yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania, as de soan fan Joseph B. Hodgson († 1893) en dy syn frou Mary (1820-1885). Hy studearre oan 'e Amerikaanske Militêre Akademy te West Point, dêr't er yn 1870 slagge foar syn eksamens. Neitiid waard er mei de rang fan twadde luitenant tafoege oan it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint, dat doe noch legere wie yn Fort Riley, yn Kansas, mar fan 1873 ôf yn Fort Abraham Lincoln, yn Noard-Dakota.
Hodgson waard oansteld as ûnderbefelhawwer fan B Kompanjy, ûnder kaptein Thomas McDougall. Hy miste de Yellowstone-ekspedysje fan 1873 om't er doe yn detasjearre tsjinst wie, mar naam al diel oan 'e kontroversjele Ekspedysje nei de Black Hills, dêr't goud fûn waard, wat oanlieding joech ta de Goudkoarts fan de Black Hills.
Under de Grutte Sû-Oarloch, tsjin 'e Lakota, Noardlike Sjajinnen en Noardlike Arapaho, naam Hodgson diel oan 'e simmerkampanje fan 1876, wêrby't it 7e Kavaleryrezjimint in grut Yndiaansk doarp oan 'e igge fan 'e rivier de Little Bighorn, yn súdlik Montana, oanfoel. Yn dy Slach oan de Little Bighorn kaam de fjildkommandant fan it rezjimint, luitenant-kolonel George Armstrong Custer, mei fiif kompanjyen soldaten om doe't se besingele rekken troch de Yndianen.
B Kompanjy waard dy deis yn reserve holden en moast de bagaazjetrein fan it rezjimint beskermje; Hodgson, lykwols, waard as waarnimmend adjudant tafoege oan it detasjemint besteande út trije kompanjyen dat ûnder majoar Marcus Reno de Yndianen út it suden wei oanfoel. Custer en syn ofsieren hiene ferwachte dat de Yndianen fan ruten spylje soene sadree't se de kavalery gewaar waarden, mar it doarp wie folle grutter as dat se tocht hiene. Doe't Reno en syn mannen de rivier oerstieken en de oanfal ynsetten, streamden de krigers derta'n út om 'e striid oan te gean. Troch de nûmerike oermacht moast Reno al rillegau tebekwike nei de stripe strewelleguod by de rivier lâns. Doe't de weromtocht útrûn op in gaoatyske flecht tebek oer de rivier, kaam Hodgson om by it oerstekken fan 'e furde.
Mei't er in populêr ofsier wie ûnder de manskippen, weage sersjant Benjamin C. Criswell syn eigen libben om it stoflik omskot fan Hodgson op te heljen wylst er troch de Yndianen besketten waard. Dêrfoar waard him neitiid de Medal of Honor takend, de heechste Amerikaanske militêre ûnderskieding. Nei de slach waard Hodgson earst op it slachfjild begroeven, mar yn 1877 waard syn stoflik omskot oerbrocht nei Philadelphia, dêr't it werbegroeven waard op it Laurel Hill Begraafplak. Hodgson syn bûshorloazje, dat er blykber by de furde ferlern wie, waard neitiid oantroffen yn it Yndiaanske kamp en weromjûn oan syn famylje.
Katherine Helmond
Katherine Helmond (folút: Katherine Marie Helmond; Galveston, 5 july 1929 – Los Angeles, 23 febrewaris 2019) wie in Amerikaansk toaniel-, tillefyzje- en filmaktrise, dy't ek aktyf wie as tillefyzjeregisseur. Yn 'e Feriene Steaten briek hja yn 'e twadde helte fan 'e 1970-er jierren troch mei har rol as Jessica Tate yn 'e komyske soapsearje Soap. Wrâldwiid krige se mids 1980-er jierren bekendheid as Mona Robinson yn 'e komeedzjesearje Who's the Boss? Helmond wurke ek as stimaktrise en wûn twaris in Golden Globe, yn 1980 en yn 1989.
Jonkheid en oplieding
Helmond waard yn 1929 berne yn Galveston, oan 'e kust fan 'e Golf fan Meksiko yn 'e Amerikaanske steat Teksas, as de dochter fan Joseph P. Helmond (1904-1983) en Thelma Malone (1910-1981). Hja wie fan etnysk Iersk komôf. Helmond waard grutbrocht troch har mem en beppe, dy't allebeide fromme roomsen wiene. Se gie nei in roomske legere skoalle, dêr't se foar it earst yn kontakt kaam mei aktearjen doe't se yn ferskate skoalletoanielstikken spile. Nei't se de middelbere skoalle ôfmakke hie, studearre se in semester oan 'e Bob Jones Universiteit yn Greenville (Súd-Karolina), dêr't se yn 'e film Wine of Morning spile, dy't troch dy universiteit produsearre waard.
Aktearkarriêre
Yn 1955 ferfear Helmond nei New York, dêr't se har karriêre begûn op it toaniel, mei in rol yn Shakespeare syn As You Like It. Letter runde se trije jier efterinoar in simmerteäter yn it Catskill-berchtme yn New York-Steat, wylst se de rest fan it jier aktearlessen joech op ferskate universiteiten. Yn 1962 makke se har debút op 'e tillefyzje yn in ôflevering fan 'e searje Car 54, Where Are You?, mar oant de 1970-er jierren lei se har benammen ta op it toaniel. Se stie ferskate kearen op Broadway, û.m. yn toanielstikken as Private Lives, Don Juan en Mixed Emotions. Yn 1973 waard se nominearre foar in Tony Award (de meast prestizjeuze Amerikaanske toanielpriis) foar har rol yn 'e Broadway-útfiering fan it stik The Great God Brown, fan Eugene O'Neill.
Fan 1971 ôf wie Helmond ek te sjen op it wite doek, yn films as The Hospital (1971), The Hindenburg (1975), Family Plot (1976), Time Bandits (1981), Brazil (1985) en Lady in White (1988). Foar dy lêste rol waard se nominearre foar in Saturn Award yn 'e kategory bêste froulike byrol. Op 'e tillefyzje spile se de rol fan Emma Borden (de suster fan) yn 'e tillefyzjefilm The Legend of Lizzie Borden (1975). Fan 1977 oant 1981 hie se in fêste rol as Jessica Tate, de matriarch fan 'e famylje Tate, yn 'e komyske soapsearje Soap. Mei dy rol briek Helmond yn 'e Feriene Steaten troch. Se wûn der yn 1980 in Golden Globe mei foar bêste aktrise yn in komeedzjesearje of tillefyzjemusical, en waard der fjouwer jier efterinoar (fan 1978 oant en mei 1981) foar nominearre foar in Emmy Award.
Yn 1983 folge Helmond in workshop regissearjen oan it American Film Institute, wêrnei't se in ôflevering fan 'e tillefyzjesearje Benson regissearre dêr't se sels ek in gastrol yn hie. Fan 1984 oant 1992 spile se de rol fan Mona Robinson (de mem fan Angela Bower, spile troch Judith Light) yn 'e komeedzjesearje Who's the Boss?, mei fierder Tony Danza en Alyssa Milano. Yn dy rol krige Helmond ek bûten de Feriene Steaten bekendheid. Se wûn der yn 1989 in Golden Globe mei foar bêste froulike byrol yn in searje, minysearje of tillefyzjefilm. Yn 1986 waard se foar har rol yn Who's the Boss? foar dyselde priis nominearre, en yn 1988 en 1989 waard se dêrfoar nominearre foar in Emmy foar bêste froulike byrol.
Fan 1995 oant 1997 hie Helmond in weromkearende rol yn alve ôfleverings fan 'e searje Coach as Doris Sherman, de eksintrike eigneresse fan it fiktive Amerikaansk fuotbalteam de Orlando Breakers. Fan 1996 oant 2004 spile se Lois Whelan, de skoanmem fan Raymond Barone, yn fjirtjin ôfleverings fan 'e komeedzjesearje Everybody Loves Raymond. Dêrfoar waard se nochris nominearre foar in Emmy, diskear yn 'e kategory bêste froulik gastrol yn in komeedzjesearje. Fierders hie se gastrollen yn tillefyzjesearjes as The Glades, Melissa & Joey en True Blood. As stimaktrise liende Helmond fierders har stim oan it personaazje Lizzie yn 'e lange tekenfilm Cars (2006) en de ferfolgen Cars 2 (2011) en Cars 3 (2017). Yn deselde snuorje krige se op it toaniel loovjende kritiken foar har rol yn Eve Ensler har Fagina Monologen.
Priveelibben
Yn 1957 troude Helmond mei in George N. Martin, fan wa't se yn 1962 skiede. Datselde jiers noch troude se op 'e nij, diskear mei David Christian, mei wa't se de rest fan har libben troud bleau. Se wennen efterinoar yn New York, op Long Island, yn Londen en yn Los Angeles. Helmond hie gjin bern. Sy en har man wiene boedisten.
Grutte Tsjerke (Toalen)
De Grutte- of Us-Leaffrouwetsjerke is de herfoarme tsjerke fan de Siuwske stêd Toalen.
Skiednis
De tsjerke wie in oarspronklik oan Marije wijde katolike tsjerke. De tsjin it ein fan de 13e iuw boude tsjerke waard yn 1404 in kapitteltsjerke. De stedsbrân yn Toalen fan 1452 brocht ek skea oan de Us-Leaffrouwetsjerke. De fiif traveeën lange tsjerke waard fanôf 1458 op' e nij boud, mar de ûnderste dielen fan de toer datearje noch fan foar dy tiid. Mooglik wie de út Brussel ôfkomstige Everaert Spoorwater de boumaster. Om 1510 hinne wie it basikale skip foltôge. Dêrnei waard in netferwulft ynbrocht, wylst de sydskippen in krúsribferwulft hawwe. Tsien jier letter waard der noch wurke oan de koeromgong mei in kapellenkrâns, mar dy waard nea hielendal foltôge. Allinne it noardlike diel waard realisearre en oan de súdlike kant waard it it súdkoer boud, dat lykas it middenkoer in houten oerkaping krige. De muorreskilderings dy't yn it middenkoer te sjen binne kamen ûnder in laach witerskalk werom by de restaureaasje fan 1946-1959. It diakonyhûske en it noardlike portaal binne nei alle gedachten yn de 16e iuw tsjin de tsjerke oanboud.
De reformaasje liede ta plondering fan de tsjerke. Nei't de stêd de side keas fan Willem fan Oranje waarden de tsjerkeskatten stellen en der fûnen op grutte skaal fernielings plak. Ek de bylden fan it yngongsportaal waarden by dy byldestoarm fernield. It katolike tsjerkegebou gyng oer op de Nederdútske Grifformearde Tsjerke, de lettere Nederlânske Herfoarme Tsjerke. De tsjerke krige in dûmny en yn 1638 waard in konsistoarje oanboud.
Tusken it skip en it dwersskip waard in houten wand ynbrocht. De wand waard yn 1755 beskildere mei psalm 122 en is by de restauraasje oanbrocht oan de doe boude muorre tusken it transept en it koer, om sa de tsjerke rommer te meitsjen. Yn deselde tiid ferhûze doe ek de preekstoel mei it doophek nei it hjoeddeiske plak.
Beskriuwing
De tsjerke fertsjintwurdiget de Brabânske gotyk, is boud fan bakstien en omklaaid mei gobertangesânstien. Yn de krúsfoarmige tsjerke is in preekstoel mei doophek út it midden fan de 17e iuw. Fierder is der in wetsboerd út 1581. Oan de oare kant fan it wetsboerd stiet ien mei de leauwensartikels. Oer de flier lizze sa'n 100 histoaryske grêfsarken, werfan't de âldste út 1421 datearret. Yn de toer hingje klokken út 1627 en 1761.
Net sa bekend mar wol bysûnder binne de 21 mummy's fan de tsjerke. It binne de omskotten fan leden fan de magistratenfamylje Van Vrijberghe út Toalen. Hja ferstoaren yn de 17e iuw en binne byset yn in grêfkelder yn de tsjerke. Yn 1947 waard ûntdutsen dat de begroeven persoanen mummifisearre binne. Under de mummy's is ek in lyts famke mei in mûtske op en in boskje blommen op de bûk. Oars as yn Wiuwert fûn it tsjerkebestjoer fan Toalen it net etysk om de kelder foar nijgjirrich publyk te iepenjen en dêrom binne de mummy's net te besjen.
Gray (koart ferhaal)
Gray is in koart ferhaal fan it fantasysjenre, skreaun troch de Amerikaanske auteur Patricia Briggs. De titel betsjut: "Griis". It ferhaal heart ta de Mercy Thompson-rige en begûn oarspronklik as in opdracht fan 'e skriuwersgroep dêr't Briggs foarhinne by oansletten wie: nim in stêd en in kleur en meitsje dêr in ferhaal fan. Briggs keas Chicago, dêr't se yn it ferline in skoft wenne hie, en de kleur griis. Gray giet oer de froulike fampier Elyne Gray, dy't nei tachtich jier weromkeart nei it appartemint yn Chicago dêr't se mei har man Jack wenne doe't se noch in minske wie. It ferhaal spilet foàr de foarfallen yn 'e roman Moon Called. Gray waard foar it earst publisearre yn 2011, yn 'e blomlêzing Home Improvement: Undead Edition, en makke ek ûnderdiel út fan 'e ferhalebondel Shifting Shadows, út 2014.
Ynhâld
Op in grize, swierberûne dei yn Chicago moetet in jong útsjende froulike fampier dy't no de namme Elyna Gray brûkt, in makelder om in appartemint te besjen. It is itselde appartemint dêr't se goed tachtich jier lyn mei har man Jack wenne hat. Dat wie de lokkichste tiid fan har libben, oant se it slachtoffer waard fan Corona, in froulike fampier dy't oan it haad stie fan in hiele troep fan fampieren. Ornaris geane der wiken oerhinne om fan in minske in fampier te meitsjen, en doe't ien fan Corona har ûnderhearrigen in flater begie en Elyna leechdronk sadat se stoar oan bloedferlies, wie de ferwachting dan ek dat se dea bliuwe soe. Mar Elyna waard as fampier wekker en om't der nimmen wie dy't har yn 'e rekken hold, koe se simpelwei fuortgean en nei hûs weromkeare, dêr't se Jack fermoarde troch him leech te drinken sûnder dat se besefte wat se die.
Elyna komt fia-fia yn 'e kunde mei in Peter VanderStaat, in plysjeman dy't yn syn frije tiid byfertsjinnet troch mei in groep kollega's âlde huzen te keapjen, op te knappen en dan foar in hegere priis troch te ferkeapjen. Mei't de mannen op 't heden tusken twa projekten yn sitte, wolle se foar har de ferbouwing fan it appartemint wol dwaan. Mar om't se der inkeld op wurkdagen tusken seis en tsien oan wurkje, einet dat net bot. Elyna is lykwols ûnstjerlik, dat se hat de tiid wol (al fertelt se dat fansels net oan Peter-en-dy). Har iennichste wiere soarch is om ûnder de radar te bliuwen fan 'e tige territoriale Pierre Colbert, de master fan Chicago, dy't har perfoarst deadzje soe as er wist dat se hjir wie.
Yn it winterskoft pakt Elyna jûns ek ta mei de ferbouwing, en sa rekket se befreone mei Peter en syn maten. Wat mear't se lykwols yn it appartemint ferbliuwt, wat dúdliker oft se de oanwêzigens fan 'e geast fan Jack fielt. As de sliepkeamer klear is, lûkt se dêryn en begjint se nachts lûdop boeken oan him foar te lêzen. Op in jûn, as Elyna in man yn in bar moetet en him nei bûten lokket om fan syn bloed te drinken, wurdt se op in hier nei trappearre troch in pear fampieren út 'e troep fan Colbert. Ek al kin se ûntkomme, se wit dat no't Colbert him fan har oanwêzigens yn syn territoarium bewust is, hy net rêste sil ear't er har fûn en deade hat. Har oplossing is selsmoard, en dêrta docht se dy moarns by sinne-opgong de swiere gerdinen fan har sliepkeamer net ticht. Krekt foar't it direkte sinneljocht har yn 'e brân fleane litte sil, falle de gerdinen lykwols ynienen út harsels ticht. Neitiid manifestearret de geast fan Jack him hieltyd dúdliker. Sa kiest er sels it folgjende boek út dat se foarlêze moat, troch dat út 'e boekekast falle te litten. Ek bemuoit er him mei de ynrjochting fan it appartemint.
As op in dei Peter ferdwynt, wit Elyna lykwols dat Colbert har fûn hat. Se regelet in moeting yn in ferlitten horekasaak dy't ferboud wurdt, en giet dêr allinnich hinne. Colbert komt lykwols opdaagjen mei syn hiele troep. Hy mient dat er neat fan har te freezjen hat, mar it docht bliken dat Jack har folge is, en as der in gefjocht útbrekt, raamt de geast fan efteren in houtene balke troch Colbert syn hert. De lieding oer de fampieretroep wurdt dêrop daliks oernommen troch de op ien nei sterkste fampier, in swarte man dy't Steven Harper hjit. Mei him praat Elyna ôf dat se yn syn territoarium wenje en jeie mei, en dat se inoar fierders gewurde litte sille. Se keart mei it lichem fan 'e bewusteleaze Peter werom nei har appartemint. Dêr ûntdekt se dat Peter him inkeld bewusteleas hold. Hy wit no dat sy in fampier is, mar dat is foar him minder wichtich as it feit dat sy him rêden hat. Doe't er plysje waard, sa fertelt er har, seach er de dingen yn swart en wyt, mar syn jierren fan ûnderfining yn it fak hawwe him leard om om te gean mei nuânses fan griis.
1910-er jierren
De 1910-er jierren, ek oantsjut as de jierren ’10 en inkeldris as de tsiener jierren, wiene in desennium fan 'e 20e iuw neffens de Gregoriaanske kalinder. Rekkenkundich sjoen begûn it op 1 jannewaris 1911 en duorre it oant en mei 31 desimber 1920, mar yn 'e regel wurdt ornearre dat it duorre fan 1 jannewaris 1910 oant en mei 31 desimber 1919. Dit desennium waard dominearre troch de Earste Wrâldoarloch (1914-1918) en oare wapene konflikten dy't dêrút fuortkamen of der op oare wize mei gearhongen. De Earste Wrâldoarloch wie de lêste fan in hiele rige krises dêr't de grutmachten fan Jeropa yn behelle rekken, en dy't oant doe ta altyd mei in skamper ôfrûn wiene. Diskear wie der lykwols neat dat it fallen fan 'e dominostientsjes ûnderbriek, sadat de moard op aartshartoch Frâns Ferdinand fan Eastenryk, yn Sarajevo, op 28 juny 1914, streekrjocht oanlieding joech ta in oarloch dêr't alle grutte Jeropeeske steaten yn fertize rekken, sadat de naïviteit fan 'e Belle Époque in wrede dea stoar.
Oersjoch
Yn 'e 1910-er jierren waard it hichtepunt berikt fan it Jeropeesk militarisme, dat begûn wie yn it lêste part fan 'e njoggentjinde iuw. De earste helte fan it desennium omfieme de lêste jierren fan 'e saneamde Belle Époque, it freedsume tiidrek tusken de Frânsk-Dútske Oarloch fan 1870-1871 en it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch yn 1914. 'Freedsum' wie in relative oantsjutting, mei't der yn dy snuorje yn 'e koloanjes yn Afrika en Aazje suver oanhâldend oarloggen wiene, wylst ek op 'e Balkan allegeduerigen fochten waard. Sa waard ûnder de Earste Balkanoarloch fan 1912-1913 einlings en te'n lêsten in ein makke oan 'e besetting fan Súdeast-Jeropa troch it Osmaanske Ryk, dy't al fan 'e Midsiuwen ôf duorre hie. Yn 'e Twadde Balkanoarloch fan 1913 waard troch de oerwinnende Balkansteaten tsierd oer de ferovere gebietsdielen út 'e earste oarloch.
Underwilens einige yn Portegal acht iuwen monargy mei de Revolúsje fan 5 oktober 1910, wylst yn Sina yn 1911 mei de Sineeske Revolúsje in ein kaam oan it keizerryk fan 'e Qing-dynasty. Meksiko wie it hiele desennium lang yn 'e greep fan 'e Meksikaanske Boargeroarloch, dy't begûn mei de ôfsetting fan diktator Porfirio Diaz. Dat konflikt, wêrby't legindaryske guerriljastriders as Pancho Villa en Emiliano Zapata namme makken, soarge foar grutte ferwoastging en gaos yn it lân en puozze bytiden oer de noardgrins mei de Feriene Steaten hinne. left|thumb|300px|[[Jeropa yn 1914, by it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch. De Triple Entente yn grien, bûnsgenoaten fan 'e Triple Entente yn ljochtgrien, en de Triple Alliânsje yn legergrien.]]
Oan 'e wrâld sa't de lju út 'e Belle Époque him koene, kaam foargoed in ein troch de moard, yn Sarajevo op 28 juny 1914, op aartshartoch Frâns Ferdinand, de troanopfolger fan 'e Eastenryksk-Hongaarske Dûbeldmonargy. Dat barren sette in keatling fan foarfallen yn wurking dy't persiis in moanne letter, op 28 july, de Earste Wrâldoarloch útbrekke lieten. Dêryn stiene de Sintralen: Dútslân en Eastenryk-Hongarije, en harren bûnsgenoaten, Bulgarije en it Osmaanske Ryk, foar de Alliëarden oer: it Feriene Keninkryk, Frankryk, Ruslân, Servje en Belgje, wylst oare lannen, lykas Itaalje en de Feriene Steaten, harren letter by de Alliëarden oansleaten. It wie in oarloch op in skaal dy't de wrâld noch nea earder sjoen hie. Hast alle lannen dy't deroan meidiene, begûnen de striid mei de optimistyske ferwachting binnen in pear wiken de oerwinning behelje te sillen.