cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jiskepûster
Ynhâld (ferzje fan de bruorren Grimm)
It mearke (yn 'e ferzje fan 'e bruorren Grimm) fertelt fan in famke wa har mem komt te ferstjerren. Har heit trout dan mei in widdo, dy't al twa dochters út har earder houlik hat. De styfmem en de beide styfsusters narje it famke allegeduerigen en litte har de swierste en smoarchste putsjes opknappe, sadat se altiten ûnder it stof en de jiske sit; dêrfandinne dat se har de namme Jiskepûster jouwe. As Jiskepûster har heit ris nei stêd giet, freget er syn dochter en styfdochters wat er foar harren meinimme moat. De beide styfsusters freegje om moaie klean en juwiellen, mar Jiskepûster freget inkeld om it earste twiichje dat him ûnderweis tsjin 'e hoed oan tikje sil. Dat twiichje plantet se op it grêf fan har mem en dêr groeit in beam út dêr't in fûgeltsje yn sitten giet dat alles nei ûnderen ta falle lit dêr't Jiskepûster om winsket.
Op in dei wurdt bekendmakke dat de kening in trije dagen duorjend feest hâlde sil, dêr't alle moaie jongfammen yn it lân foar útnûge binne, sadat syn soan, de prins, ien fan harren útkieze kin om mei te trouwen. Sawol de styfsusters as Jiskepûster wolle graach nei it feest ta, mar hoewol't de styfmem fan doel is om mei de beide styfsusters derhinne, wol se Jiskepûster net mei hawwe, ek al besiket dy nòch sa om tastimming te krijen. Nei't har heit, styfmem en styfsusters ôfsetten binne, giet Jiskepûster nei har memme grêf en winsket dat se in skoandere baljûpe en bypassende skuontsjes hie. Daliks lit it fûgeltsje dat allegear út 'e beam falle. Jiskepûster giet dan temûk nei it feest ta en dûnset mei de prins, dy't alhiel besleifere fan har rekket. Om't se foar it earst yn tiden net ûnder it stof en de jiske sit, ken nimmen har wer. Mar as hja oan 'e ein fan 'e jûn wer nei hûs ta giet, folget de prins har. Fuort by hûs wit se oan him te ûntkommen. De oare jûns giet se yn in noch moaiere jûpe op 'e nij nei it feest ta en dûnset wer mei prins en wit him wer krekt op 'e tiid te ûntglûpen. De trêde jûns draacht se in jûpe dy't nòch moaier is en dûnset se wer mei de prins, mar diskear hat er wat snoads betocht: hy hat de treppen fan syn paleis mei pik ynsmarre litten, en as Jiskepûster oan 'e ein fan 'e jûn wer besiket fuort te glûpen, bliuwt ien fan har skuontsjes yn 'e pik klibjen. thumb|left|350px|In yllústraasje fan [[Gustave Doré.]]
Mei't de prins likernôch wit wêr't se wenje moat, giet er de oare deis mei it skoechje nei har heite hûs ta om syn breid op te heljen. Dejinge dy't it skoechje past, sa seit de prins, dy wol er hawwe. De beide styfsusters binne yn alle steaten. De iene besiket it skoechje oan te dwaan, mar kin har grutte tean der net yn krije. Dan jout har mem har in mês en hjit har de tean ôf te snijen. De prins riidt mei har fuort, mar as er by it grêf fan Jiskepûster har mem lâns komt, sitte dêr twa dokes yn 'e beam, dy't al roppende de prins warskôgje dat it skoechje fol mei bloed sit. De prins bringt dêrop de falske breid wer thús. Dan prebearret de twadde styfsuster it skoechje, mar kin de hakke der net yn krije. Har mem jout har in mês en hjit har de hakke ôf te snijen. De prins riidt mei har fuort, mar wer warskôgje de dokes him dat de skoech fol mei bloed sit. Op 'e nij bringt de prins de falske breid thús en freget dan oan Jiskepûster har heit oft der dan gjin oar fanke yn syn hûs wennet. Dan wurdt skytskoarjend Jiskepûster foar 't ljocht helle: har past it skoechje persiis. De prins riidt mei har fuort en trout mei har, en de beide boaze styfsusters wurde op 'e trouwerij de eagen útpikt troch de beide dokes.
Ierste ferzjes
De skiednis fan Jiskepûster giet werom oant de Klassike Aldheid, doe't yn 'e earste iuw f.Kr. in soartgelikens ferhaal optekene waard troch de Grykske skiedskriuwer Strabo yn syn Geographica (Boek 17, 1.33). Dat ferhaal, oer de Gryksk-Egyptyske faam Rhodopis ("Readwankje"), dy't yn 'e Grykske koloanje Naucratis, yn 'e Nyldelta, wenne, wykt gâns ôf fan it moderne Jiskepûster, mar dochs komme alle kritike eleminten fan in jongfaam, in prins (of yn dit gefal kening) dy't trouwe wol en in skoechje (yn dit gefal sandaal) deryn foar. Dit wurdt sadwaande ornaris as de âldste oerlevere foarm fan it mearke beskôge, al is it út syn geskriften dúdlik dat de grutte Grykske skiedskriuwer Herodotus yn 'e sechsde iuw f.Kr. al bekend wie mei it ferhaal fan Rhodopis. Nei Strabo syn tiid dûkt itselde ferhaal wer op by Klaudius Aelianus (±175–±235 n.Kr.), wat oantoant dat it de hiele Aldheid troch populêr bleau.
Behalven út 'e Westerske Aldheid binne der ek ferzjes fan Jiskepûster bekend út Sina (Ye Xian, út likernôch 860), de Filipinen (Mariang Alimango), Fjetnam (Tấm Cám) en Koreä (Kongjwi en Patjwi). Yn it Midsiuwske Arabyske Boek fan Tûzen en Ien Nacht steane ferskate ferhalen dy't fierhinne oerienkomme mei Jiskepûster, wêrûnder It Ferhaal fan 'e Twadde Sjeik, It Ferhaal fan 'e Twadde Frouwe en Abdallah ibn Fadil en Syn Bruorren. Guon aspekten fan it Jiskepûster-ferhaal binne mooglik ôfkomstich út 'e Historia Regum Brittaniae, fan Geoffrey fan Monmouth, wêryn't it ferhaal fan 'e trije dochters fan kening Liir ferteld wurdt (dat letter, sij it sûnder it oarspronklike happy end, werferteld waard troch William Shakespeare yn syn toanielstik Kening Lear).
Giambattista Basile
In Italjaanske ferzje, ûnder de titel Cenerentola, waard oan it begjin fan 'e santjinde iuw optekene troch de Napolitaanske ofsier en oerheidsfunksjonaris Giambattista Basile, yn syn Lo Cunto de li Cunti ("It Ferhaal der Ferhalen"), better bekend as de Pentamerone, dy't postúm publisearre waard yn 1634. Yn dat ferhaal wurdt Zezolla (Jiskepûster) tramtearre troch seis styfsusters en jout in goede fee har heit in stikmannich geskinken om oan har te jaan. Ek kriget se hjir de klean en skuon net fan in fûgeltsje, mar fan in fee dy't yn 'e beam wennet. Fierders is it grutdiels gelyk oan de ferzje fan 'e bruorren Grimm.
Charles Perrault
thumb|right|200px|In wapenskyld mei de [[heraldyk|heraldyske "kleur" fêr (Frânsk: vair).]] In oare, en miskien wol de bekendste fariant fan Jiskepûster stie yn 'e samling Histoires et Contes du Temps Passé, avec des Moralités: Contes de Ma Mère l'Oye ("Stoarjes en Ferhalen út Ferfleine Tiden, mei Moralen: Ferhalen fan Us Mem de Goes"), út 1697, fan 'e Frânske skriuwer Charles Perrault. It mearke hjit dêr folút: Cendrillon ou La Petite Pantoufle de Verre ("Jiskepûster of It Lytse Glêzen Slofke") dat neitiid yn dy foarm trou oerset is yn oare talen (en sa komt it Nederlânsk oan syn "glazen muiltje"). Mar glêzen fuotark is fansels te gek om los te rinnen; der is hjir dan ek in misferstân yn it spul. Yn 'e heraldyk bestiet in "kleur" (yn leketermen: in patroan) dy't "fêr" hjit, in ferfrysking fan it Frânske vair. Dat is in grimelgrammel fan wite en blauwe klokmotiven, dy't nei't men tinkt weromgiet op in stilearre foarm fan iikhoarntsjesbûnt. Fêr is, sels yn 'e heraldyk, in frij seldsum ferskynsel en it mei dus dúdlik wêze dat it wurd vair by de mûnlinge oerlevering fan it folksferhaal in kear, poer troch de fierhinne gelikense klank, misferstien of misbegrepen is as verre ("glês"). Mar it wiene oarspronklik slofkes mei in spesifyk wyt-blau patroan, of mooglik fan iikhoarntsjesbûnt, mar yn elts gefal net fan glês. Hoe dan ek, it wie Perrault dy't dit detail foar it earst optekene hat, krekt as de pompoen dy't yn in koets feroaret om Jiskepûster yn nei it feest ta te bringen. In oerienkomst mei de Italjaanske fariant fan Basile is dat ek by Perrault klean en skuon ôfkomstich binne fan in fee ynstee fan in fûgeltsje yn in winskbeam.
Bruorren Grimm
De ferzje fan Jiskepûster dy't de bruorren Jacob en Wilhelm Grimm yn 1812 ûnder de titel Aschenputtel publisearren yn harren Kinder- und Hausmärchen ("Berne- en Hûsmearkes"), is hjirboppe werjûn ûnder it kopke "Ynhâld". Dit is ek de fariant dy't yn 2012 yn it Frysk oerset is troch Anne Tjerk Popkema. It giet der hjir nochal wat bluodderiger om en ta as by Perrault, mei it ôfsnijen fan tean en hakke yn dy syn ferzje net foarkomt, noch de wraak dy't de beide dokes oan 'e ein útoefenje op 'e styfsusters troch harren de eagen út te pikken. Krekt oarsom, by Perrault ferjout Jiskepûster de styfsusters en trouwe dy mei in pear hege hearen út it gefolch fan 'e prins.
Adaptaasjes
Der binne fan Jiskepûster withoefolle adaptaasjes makke ta oare media, mei dêrûnder toanielstikken, musikals, opera's, balletten, films, tillefyzje, animaasje en muzyk. Fierwei de bekendste adaptaasje is lykwols de animaasjefilm Cinderella fan Walt Disney, út 1950, dy't fierhinne op 'e ferzje fan Perrault basearre is. Gjin tean- of hakke-ôfsnijerij by Disney, mar inkeld lakswiete ferskes yn in jimmergriene wrâld, dêr't it ferhaal fan 'e bruorren Grimm wat krú by ôfstekt. Disneys Cinderella wurdt hjoed de dei beskôge as ien fan 'e grutte animaasjeklassikers en is ien fan 'e meast besjoene tekenfilms aller tiden.
Chichén Itzá
Chichén Itzá (Spaanske útspr.: [ʧiˈʧɛn itˈθa], likernôch: "tsjy- tsjen yt- za ; Jûkateeksk: [ʧiˈʧ’en iˈʦaʔ], likernôch: "tsjy- tsjen y- tsa ") wie in grutte prekolumbiaanske stêd op it Jûkatanskiereilân, dy't diel útmakke fan 'e Maya-beskaving fan Meso-Amearika. De stêd waard bewenne yn it Let Klassike Tiidrek (600-800), it Terminaal Klassike Tiidrek (800-900) en it Ier Postklassike Tiidrek (900-1200). De ruïnes fan Chichén Itzá waarden yn 1532 ûntdutsen troch de Spaanske conquistadores. Se lizze tsjintwurdich yn 'e Meksikaanske steat Jûkatan en foarmje ien fan 'e grutste toeristyske trekpleisters fan it lân, mei yn 2017 mear as 2,6 miljoen besikers.
Namme
As toponym is 'Chichén Itzá' in Spaanske ferbastering fan 'e namme Chich’en Itza’, dy't út it Jûkateeksk komt, dat ien fan 'e Mayaanske talen is. It betsjut "by de mûle fan 'e saad fan 'e Itza", fan chi’, "mûle" of "râne", en ch’en of ch’e’en, "saad". Itza’ is de namme fan in Maya-skaai dat in protte politike en ekonomyske macht wûn yn it noardlike diel fan it Jûkatanskiereilân. In mooglik etymology fan Itza’ is "bestjoender (of betsjoening) fan wetter", fan its, "tsjoender" en ha, "wetter". De Spaanske namme mei de beide skerptekens wurdt almeast oanholden, om't dat yn Meksiko de offisjele namme is, en boppedat de klam op 'e beide lêste wurdlidden oanjout.
Opkomst en ûndergong
Chichén Itzá waard nei alle gedachten oan it begjin fan it Let Klassike Tiidrek stifte, om it jier 600 hinne. Tsjin it begjin fan it Terminaal Klassike Tiidrek, om 800 hinne, ûntjoech de stêd him ta in wichtich regionaal sintrum, dat de noardlike leechlannen fan 'e Maya's op sawol polityk, kultureel as ekonomysk mêd begûn te oerhearskjen. Geandewei de tsiende iuw wreide Chichén Itzá syn macht fierder út oer de hiele noardkust fan it skiereilân, mar ek by de westlike en eastlike kusten lâns nei it suden ta.
Dy opkomst fan Chichén Itzá falt gear mei it ferfal en de fragmintaasje fan 'e wichtige sintra yn 'e súdlike leechlannen, dy't bekendstiet as de ynstoarting fan 'e Klassike Maya-beskaving. Mear nei it noarden ta rekke it yn dyselde tiid ek yn it negean mei twa buorstêden fan Chichén Itzá, te witten: Yaxuna, oan 'e súdkant, en Coba, oan 'e eastkant. Dy beide stêden hiene in bûnsgenoatskip, wêrby't Coba de sterkere partner wie en Yaxuna mooglik in fazalsteat. Op in stuit yn 'e tsiende iuw ferlear Coba in oansjenlik diel fan syn grûngebiet oan Chichén Itzá, sadat Yaxuna isolearre rekke. It tinken is dat Chichén Itzá direkt feranwurdlik wie foar de delgong fan 'e beide stêden.
Neffens guon Maya-boarnen út 'e Koloniale Tiid (bgl. it Boek fan Chilam Balam) waard Chichén Itzá yn 'e trettjinde iuw ferovere troch Hunac Ceel, de kening fan Mayapán. Hoewol't der argeologysk bewiis fûn is dat Chichén Itzá yndie in kear ferovere en plondere waard, liket it ûnwierskynlik dat Mayapán dêrfoar ferantwurdlik wie, alteast net doe't Chichén Itzá noch in funksjonearjende stêd wie. Argeologyske gegevens wize derop dat it mei Chichén Itzá as regionaal sintrum al tsjin 1100 yn it neigean rekke, wat rom foàr de opkomst fan Mayapán wie. Saakkundigen hoopje dat oangeand argeologysk ûndersyk yn 'e ruïnes fan Mayapán mear ljocht op dit gronologysk riedsel smite kin.
It tinken is dat Chichén Itzá tsjin 'e ein fan it Ier Postklassike Tiidrek, om 1200, ophold te funksjonearjen as stêd, nei't de hegerein derwei tein wie. It is lykwols mooglik dat it plak net folslein ferlitten rekke. Doe't de Spanjerts der yn 'e iere sechstjinde iuw arrivearren, troffen se in wolfarrende pleatslike befolking fan lânbouwers oan, hoewol't út Spaanske boarnen net dúdlik wurdt oft dy yn 'e eigentlike gebouwen fan 'e âlde stêd wennen of yn doarpkes dêromhinne. De relatyf hege befolkingstichtens fan it gebiet spile mei by it beslút fan 'e Spanjerts om der in haadstêd te fêstigjen. Neffens sawol Spaanske as Mayaanske boarnen út it Koloniale Tiidrek wie de Cenote Sagrado doe en letter in beafeartsoard foar de Maya's.
Spaanske Tiid
Yn 1526 tsjinne de Spaanske conquistador Francisco de Montejo, in feteraan fan 'e Ekspedysje fan Hernán Cortés nei it Azteekske Ryk, in petysje by it Spaanske Keninklik Hôf yn om tastimming te krijen foar de ferovering fan it Jûkatanskiereilân. Nei't him dy tastimming yndie taparte wie, sette er yn 1527 útein mei syn earste ekspedysje nei dat gebiet. Hy trochkrúste it skiereilân, mar ferlear it meastepart fan syn mannen oan sykte en ûntbearings ear't er in lyts fort boude te Xaman Ha’, súdlik fan wêr't no it mondêne baaiplak Cancún leit. Yn 1531 kearde er mei fersterkings werom nei it skiereilân en fêstige er in basis te Campeche, oan 'e westkust.
Ein 1532 stjoerde Montejo syn soan, Francisco de Montejo y León, om it binnenlân fan it Jûkatanskiereilân fan it noarden út te feroverjen. It doel fan dy ekspedysje wie fan it begjin ôf oan om Chichén Itzá it berikken en dêr in haadstêd te stiftsjen. Montejo y León arrivearre úteinlik te Chichén Itzá, dat er omneamde ta Ciudad Real (Spaansk foar "Keninklike Stêd"). Hy en syn mannen metten yn 't earstoan gjin ferset fan 'e befolking, mar doe't er it lân om 'e ruïnestêd hinne ûnder syn mannen begûn te ferpartsjen, waarden de Maya's begryplikerwize geandewei fijanniger. Uteinlik belegeren se de Spanjerts, wêrby't se de befoarriedingsline nei de kust ta ôfsniene. Montejo y León en syn mannen waarden twongen om 'e ruïnes te barrikadearjen ta in soarte fan provisoarysk fort. Op in stuit prebearre er de striid te forsearjen mei in bestoarming fan 'e fijân, dy't útrûn op in spektakulêre nederlaach wêrby't er 150 fan syn oerbleaune mannen ferlear. Yn 1534 moasten hy en de restanten fan syn ekspedysje Chichén Itzá ûnder de skûle fan it tsjuster slûksturtsjend ûntflechtsje. Tsjin 1535 wiene alle Spanjerts fan it Jûkatanskiereilân ferdreaun.
Meitiid kearden de Montejo's lykwols werom, en troch Maya's út Campeche en Champoton te rekrutearjen foarmen se in grut Yndiaansk leger dat oanfierd waard troch Spaanske ofsieren. Dêrmei feroveren se it hiele skiereilân. De Spaanske Kroan joech neitiid in lângoed wei dat Chichén Itzá omfieme, en tsjin 1588 makken de ruïnes diel út fan in reuseftige hacienda of feepleats.
Moderne skiednis
Chichén Itzá krige yn 1843 bekendheid yn 'e Westerske wrâld, doe't it boek Incidents of Travel in Yucatan ferskynde, fan 'e hân fan 'e Amerikaanske ûntdekkingsreizger John Lloyd Stephens, mei yllustraasjes fan Frederick Catherwood. It wie in reisferhaal wêryn't Stephens syn besyk oan it Jûkatanskiereilân en syn rûnreis by de Maya-ruïnes dêre beskreau. It boek joech oanlieding ta nije ferkennings fan Chichén Itzá. Sa reizge yn 1860 de Frânsman Désiré Charnay derhinne en lei de stêd op in grut tal foto's fêst, dy't er yn 1863 publisearre yn syn boek Cités et Ruines Américaines.
Yn 1875 brochten Augustus Le Plongeon en syn frou Alice Dixon Le Plongeon in besyk oan Chichén Itzá, dêr't se in byld opdobben fan in minsklik figuer dat mei de rêch omleech rêste op syn knibbels en syn earms, wylst der in board op syn búk stie. Le Plongeon neamde it 'chaacmol' (letter ferbettere ta 'chac mool', wat tenei in term waard dy't foar alle soartgelikense bylden út Meso-Amearika brûkt waard). Yn 'e 1880-er jierren diene Teobert Maler en Alfred Maudslay ûndersyk yn Chichén Itzá; beiden ferbleaune se (los faninoar) ferskate wiken yn 'e ruïnestêd, dêr't se in protte foto's namen. It wie Maudslay, dy't yn yn boek Biologia Centrali-Americana de earste langere beskriuwing fan Chichén Itzá publisearre.
Yn 1894 kocht de konsul fan 'e Feriene Steaten op it Jûkatanskiereilân, Edward Herbert Thompson, de Hacienda Chichén oan, de hacienda dêr't de ruïnes ta hearden. Dêrnei died er tritich jier lang ûndersyk yn Chichén Itzá, wêrby't er û.m. de ierste hieroglifen ûntdiek op in boppedrompel yn 'e Timpel fan 'e Begjinrige, en ferskate grêven opgroef yn 'e Osario (Hegepreesterstimpel). Thompson waard lykwols it bekendst om't er tusken 1904 en 1910 de Cenote Sagrado útbaggerje liet. Neffens postkolumbiaanske boarnen fan sawol Spaanske as Mayaanske oarsprong soene de Maya's dy cenote brûkt hawwe om offers foar de reingod Chaac yn te smiten, wêrûnder ek minske-offers. By it ûndersyk fan Thompson waarden minsklike resten ûntdutsen. Undersyk nei de bonken brocht wûnen oan it ljocht dy't oerienkamen mei dy fan minske-offers. Fierders hellen Thompson-en-dy ek ierdewurk, artefakten fan goud en jade, de earste foarbylden fan prekolumbiaanske weve stoffen fan 'e Maya's en houtene wapens omheech. It meastepart fan syn fynsten stjoerde Thompson nei it Peabody Museum foar Argeology en Etnology fan 'e Universiteit fan Harvard.
Yn 1913 gie it Carnegie Ynstitút akkoart mei it foarstel fan argeolooch Sylvanus G. Morley om in langer argeologysk ûndersyk yn Chichén Itzá te dwaan. De Meksikaanske Revolúsje, de dêropfolgjende snuorje fan gaos yn it lân en de Earste Wrâldoarloch soargen foar tsien jier útstel, mar yn 1923 joech it Meksikaanske regear oan it Carnegie Ynstitút in fergunning om tsien jier lang ûndersyk yn 'e stêd te dwaan. Dy perioade waard neitiid nochris foar tsien jier ferlinge. De Carnegie-argeologen groeven ferskate wichtige gebouwen út en restaurearren se, wêrûnder de Timpel fan 'e Krigers en de Caracol. Underwilens waarden yn opdracht fan it Meksikaanske regear yn dyselde snuorje El Castillo (of de Timpel fan Kukulkan) en it Grutte Balhôf opgroeven en restaurearre.
Yn 1926 waard Edward Herbert Thompson troch it Meksikaanske regear yn steat fan beskuldiging steld foar dieverij fan 'e artefakten dy't er opbaggere hie út 'e Cenote Sagrado. Dy soed er temûk it lân út smokkele hawwe. De Hacienda Chichén waard dêrop yn beslach nommen troch it regear. Thompson, dy't op dat stuit yn 'e Feriene Steaten wie, kearde nea wer werom nei Jûkatan. Hy skreau it boek People of the Serpent oer syn ûndersyk nei en teoryen oangeande de Maya-beskaving, dat yn 1932 publisearre waard. Hy ferstoar trije jier letter yn Nij-Jersey. Yn 1944 oardiele it Meksikaanske Heechgerjochtshôf dat Thompson neat yllegaals dien hie; de Hacienda Chichén waard dêrop weromjûn oan syn erven. Dy ferkochten de hacienda datselde jiers noch oan Fernando Barbachano Peón, in Meksikaanske ûndernimmer dy't in pionier op it mêd fan it toerisme wie.
Neitiid waard noch twaris in ekspedysje optuge om artefakten út 'e Cenote Sagrado te heljen: yn 1961 en yn 1967. De earste ekspedysje waard finansierd troch it Amerikaanske tydskrift National Geographic, wylst de twadde stipe op sponsors út 'e private sektor. Beide projekten stiene lykwols ûnder tafersjocht fan it Meksikaanske Nasjonaal Ynstitút foar Antropology en Skiednis (INAH). Dy ynstelling hat sûnt oanhâldend krewearre foar fierder ûndersyk nei en restauraasje fan Chichén Itzá; sa wie it INAH belutsen by de restauraasje fan 'e Osario, de Akab Dzib en ferskate gebouwen yn Chichén Viejo (Ald-Chichén; d.w.s. de binnenstêd).
Tsjin 'e 1970-er jierren begûn it tal toeristen dat Chichén Itzá oandie sterk ta te nimmen. Yn 2017 wie dat oprûn ta 2,6 miljoen minsken yn 't jier; dêrmei is it ien fan 'e meast besochte besjensweardichheden yn Meksiko wurden. Dat hie ek te krijen mei de opkomst, fan 'e 1980-er jierren ôf, fan Cancún as baaiplak, want in protte toeristen dy't dêr in strânfakânsje hâlde, meitsje fan 'e gelegenheid gebrûk om in dei nei Chichén Itzá te gean. Om 'e ruïnes tsjin skansearring te beskermjen, moasten der strange regels ynfierd wurde oangeande wêr't de toeristen kommen mochten en wêr net. Yn 1988 waard Chichén Itzá opnommen yn 'e Wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO. Yn 2009 setten Jûkateekske argeologen ûnder lieding fan Rach Cobos útein mei opgravings njonken El Castillo, om in bouwurk te ûndersykjen dat datearre fan foar de bou fan dy piramide.
Beskriuwing
Chichén Itzá wie ien fan 'e grutste Maya-stêden, mei in relatyf ticht opinoar sette bebouwing fan formele arsjitektuer (lykas timpels en paleizen) dy't teminsten 5 km² beslacht. Lytsskaliger wenningbou strekt him dêrbûten út oer in oerflak fan noch altyd ûnbekende grutte. De stêd waard boud op rotseftich terrein, dat op keunstmjittige wize igaal makke wie om 'e oanlis fan 'e grutste gebouwen mooglik te meitsjen. De grutste muoite waard yn dat ferbân dien foar de bou fan 'e piramide El Castillo en foar de Sintrale Groep, de Osariogroep en de Súdwestlike Haadgroep.
De measte grutte gebouwen binne foarsjoen fan Mayaanske tekst dy't werjûn is yn hieroglifen. De âldste hierglifen dy't yn Chichén Itzá ûntdutsen binne, datearje fan 832, en de jongsten, yn 'e Osario-timpel, fan 998. De gebouwen wiene oarspronklik foar in grut part ferve yn 'e kleuren read, grien, blau en pears. De pigminten foar de ferve waarden keazen út wêr't it maklikst oan te kommen wie yn 'e neite fan 'e stêd. Dat as men jin Chichén Itzá yn syn heechtijdagen foarstelt, moat men útgean fan in kleurryk plak en net fan 'e gebouwen sa't se der hjoed de dei útsjogge, wyt en griis en swart.
De arsjitektuer fan Chichén Itzá omfette in stikmannich stilen, wêrûnder de Puuc- en Chenes-stilen fan it noardlike Jûkatanskiereilân. De gebouwen binne groepearre yn kloften of rigen dy't arsjitektoanysk byinoar hearre, en eltse kloft of rige wie oarspronklik fan 'e oaren skaat troch in tal lege muorkes. De trije bekendste kloften binne it Grutte Noardlike Platfoarm, dat El Castillo (oftewol de Timpel fan Kukulkan), de Timpel fan 'e Krigers en it Grutte Balhôf omfettet; de Osario-groep, dêr't û.o. de piramide mei deselde namme en de Timpel fan Xtoloc ta hearre; en de Sintrale Groep, mei û.m. El Caracol ("De Slak"), Las Monjas ("De Nonnen") en Akab Dzib (Jûkateeksk foar "Tsjuster Skriuwsel").
Súd fan Las Monjas leit in gebiet dat bekend stiet as Chichén Viejo (Spaansk foar "Ald-Chichén), en dat inkeld tagonklik is foar argeologen. Der steane noch ferskate oare wichtige kloften, wêrûnder de Groep fan 'e Begjinrige, de Groep fan 'e Boppedrompels en de Groep fan it Alde Kastiel.
Behear
De ruïnes fan Chichén Itzá wiene priveebesit oant 29 maart 2010, doe't se oankocht waarden troch de steat Jûkatan. Sûnt is de stêd eigendom fan 'e Meksikaanske oerheid. De ruïnes steane ûnder behear fan it Nasjonaal Ynstitút foar Antropology en Skiednis (Instituto Nacional de Antropología e Historia, INAH).
Koeromgong
In koeromgong, koerommegong of in déambulatoarium yn in tsjerke is it oerdekte diel om it koer fan de tsjerke hinne. De omgong is allinne yn grutte tsjerken oanwêzich en ferlingt de sydskippen. As de tsjerke krúsfoarmich is wurde it sydskip en de omgong troch it transept fan inoar skieden. Oan de bûtenkant fan de omgong lizze kapellen. As de kapellen oan inoar riigje dan is der sprake fan in kapellenkrâns. Nei binnen ta grinzget de ommegong oan it koer, dêr't it alter stiet, meastentiids wurdt de omgong troch bygelyks hekken tusken de pylders fan dat diel fan de tsjerke skieden.
Ant-Man
"Ant-Man" of "Antman" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Uig (Skye)
Uig (Skotsk-Gaelysk: Ùige) is in kustdoarp yn it noarden fan it Skotske eilân Skye (Binnen-Hebriden). It doarp leit yn de lieutenancy Ross en Cromarty yn de council area Highland.
Oan de súdeastside fan de baai Uig Bay ligt de Uigtoer, in folly boud troch grûnbesitter kaptein Fraser.
Slot Strassburg
It Slot fan Strassburg is in kastiel yn Strassburg yn de Eastenrykske dielsteat Karinsje. It kastiel tsjinne oant 1783 as residinsje fan de biskop fan Gurk.
It kastiel waard troch biskop Roman I (berne foar 1100 yn Karinsje; † 3 aprik 1167 yn Gurk) boud op in strategysk plak oan de wei nei Gurk, wat de namme fan it kastiel ferklearret (letterlik oerset wei-boarch). Mei de bou fan in kastiel en in nije domtsjerke woe de biskop him ôfsette tsjin de aartsbiskop fan Salzburg. Yn 1179-1180 waard it kastiel belegere troch de aartsbiskop fan Salzburg en foar in grut part wer ferneatige, mar dêrnei folge weropbou.
Fan de 14e oant de 16e iuw waard it kastiel útwreide en fersterke, mar nei brannen yn 1638 en 1650 sette it ferfal yn. Under prinsbiskop Johan VIII frijhear von Goess waard it kastiel omboud ta in representatyf slot yn barokstyl. Tusken 1680 en 1690 waarden oan de muorren fan de binnenhôf troch Johannes Payr de twa ferdjippings tellende arkadegongen tafoege en dekorearre mei sgraffito yn renêssânsestyl. Yn 1685 waard it barokke portaal boud en in jier letter (op it plak fan de romaanske haadpoarte) in nije poarte. De kapel waard mei stúkdekoraasjes en fresko's fan Adam Claus fersierd. By de ierdskodding fan 1767 rekke it kastiel skansearre en yn 1783 ferhûze de biskop nei kastiel Pöckstein. Dêrnei rekke it kastiel wer yn ferfal. Bliksemynslagen fan 1858 en 1904 feroarsake brannen.
Doe't de oerheid yn 't lest yn 1954 it kastiel slope litte woe fanwege de feiligens, waarden der stappen nommen ta behâld fan it bouwurk. It kastiel is hjoeddedei wer foar it measte restaurearre en rekonstruearre.
Iepenstelling
Tsjintwurdich is it kastiel iepensteld foar it publyk. Yn it kastiel binne:
Betty Ford
Betty Ford, berne as Elizabeth Ann Bloomer (Chicago, 8 april 1918 – Rancho Mirage (Kalifornje), 8 july 2011), wie de frou fan 'e Amerikaanske presidint Gerald Ford. Hja wie second lady fan 'e Feriene Steaten (fise-presidintsfrou) fan 1973 oant 1974, en first lady fan 'e Feriene Steaten (presidintsfrou) fan 1974 oant 1977. Yn dy lêste hoedanichheid wie se aktyf op it mêd fan sosjaal belied, wêrmei't se presedinten skoep foar lettere first ladys. Hja is lykwols it bekendst wurden troch har lange striid tsjin har alkoholferslaving en de dêrfandinne nei har neamde Betty Ford Klinyk foar behanneling fan û.o. alkoholisme.
Jonkheid en karriêre as model en dûnseresse
Bloomer waard yn 1918 berne yn Chicago, yn 'e steat Illinois, as it trêde bern en de ienlingsdochter fan William Stephenson Bloomer sr., in omreizgjend ferkeaper fan 'e Royal Rubber Co., en dy syn frou Hortense Neahr. Nei in pear jier yn Denver trochbrocht te hawwen, groeide se op yn Grand Rapids, yn 'e steat Michigan, dêr't se ek de middelbere skoalle trochrûn. Op har fyftjinde, yn 1933, begûn se dêrnjonken te wurkjen as mannekên, wylst se ek dûnsles joech oan bern en mei lichaamlik beheinde bern wurke. Se folge in dûnsoplieding oan 'e Calla Travis Dance Studio, dy't se yn 1935 ôfrûne. Nei't se yn 1936 mei goed gefolch eksamen dien hie foar de middelbere skoalle, sette Bloomer tsjin har memme sin har dûnskarriêre fuort troch twa simmers de heech oanskreaune Bennington School of Dance, yn Bennington, yn Fermont, te besykjen. Neitiid ferfear se nei New York, dêr't se as model wurke en mei in dûnsselskip optrede yn Carnegie Hall.
Twadde houlik
Op 15 oktober 1948 wertroude se mei Gerald Ford, doe in abbekaat en oarlochsfeteraan, dy't kampanje fierde foar in sit yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen. Ut syn eigen eftergrûn wei (syn mem wie koart nei syn berte fan syn heit skieden en in pear jier letter wertroud) koe Ford neat op har tsjin hawwe, mar yn in tiid dat skieden froulju yn it algemien dochs min ofte mear as skansearre waar beskôge waarden, stelde er syn houlik mei har út oant nei't er syn ferkiezing bewissige hie. Want as Republikein stipe er op it konservative diel fan it elektoraat, en hy wie ûnwis hoe't syn houlik mei in skieden âld-dûnseresse yn dy fermiddens opnommen wurde soe. Hoe dan ek, doe't se ienris troud wiene, krigen Ford en Bloomer trije soannen, Michael Gerald Ford (1950), John Gardner Ford (1952) en Steven Meigs Ford (1956), en ien dochter, Susan Elizabeth Ford (1957).
First lady
De Fords setten har nei wenjen yn 'e Firginyske foarstêden fan 'e Amerikaanske haadstêd Washington, dêr't se in fearnsiuw wenjen bliuwe soene. Underwilens klom Gerald Ford stadichoan op troch de politike rangen, oant er yn 1973 troch presidint Richard Nixon frege waard om dy syn fise-presidint Spiro Agnew te ferfangen, dy't ôftrede moatten hie fanwegen beskuldigings fan belestingfraude en omkeaping. Sa waard Bloomer doe fise-presidintsfrou, de second lady fan 'e Feriene Steaten. Dy posysje behold se mar in jier, want yn 1974 moast Nixon sels ek ôftrede fanwegen it Watergate-skandaal. Dêrop moast Ford, as Nixon syn fise-presidint, dy syn termyn folmeitsje, en wie Bloomer dus fan 1974 oant 1977 first lady fan 'e Feriene Steaten.
Har man syn hiele presidintskip troch bleau Bloomer tige populêr ûnder de Amerikaanske befolking, nettsjinsteande it feit dat de konservative fleugel fan 'e Republikeinske Partij har ferspijde om har polityk frijsinnige tinkbylden yn sosjale kwestjes. Sa sette Bloomer har nei har eigen boarstôfsetting yn 1974 yn om froulju bewust te meitsjen fan 'e gefaren fan boarstkanker, en wie se in hertstochtlik foarstanner fan en aktiviste foar it Amendemint oangeande Gelikense Rjochten (ERA), dat frouljusrjochten yn 'e Amerikaanske Grûnwet ferankerje moast. Teffens wie se as feministe mei in liedende posysje yn 'e Amerikaanske Frouljusbeweging foàr it rjocht op abortus. Der wie gjin ûnderwerp sa gefoelich of Bloomer hie der wol in miening oer dy't se mei it Amerikaanske folk diele woe, oft it no gie oer feminisme, gelikense salariëarring foar manlju en froulju, seks, drugs, abortus of wapenbeheining. Fierders fertelde se iepentlik oer har wrakseling mei alkoholisme.
Lettere jierren en dea
Nei't Ford yn 1976 de presidintsferkiezings ferlern hie fan syn Demokratyske tsjinstanner Jimmy Carter, en hy en Bloomer dus yn jannewaris 1977 it Wite Hûs ferlitte moasten, bleau hja aktyf yn 'e frouljusbeweging. Yn 1982, nei't se einlings har alkoholferslaving de baas wurden wie, rjochte se de Betty Ford Klinyk (letter it Betty Ford Center) op, om oare alkoholferslaafden en ek drugsferslaafden te helpen. Yn 1991 waard har troch presidint George H.W. Bush de Presidinsjele Frijheidsmedalje takend, de heechste Amerikaanske boargerlike ûnderskieding. Nei de dea fan Gerald Ford, op twadde krystdei 2006, rekke Bloomer almar mear yn 'e minnichte. Hja stoar op 8 july 2011 yn it sikehûs yn har wenplak Rancho Mirage, yn Kalifornje, oan natuerlike oarsaken yn 'e âlderdom fan 93 jier. Se waard begroeven yn Grand Rapids, yn Michigan, njonken har man.
Amnesty
Amnesty (fan it Grykske ἀμνηστία, amnestia, "ferjiteftichheid") is de kwytskelding fan skuld, ferliend troch de oerheid oan in persoan of in groep of klasse fan persoanen dy't al feroardiele is/binne foar in misdriuw of dêr noch foar berjochte wurde moatte. Meastal giet it by in offisjele foarm fan amnesty om lju dy't har skuldich makke hawwe oan politike misdriuwen (bgl. ferrie of dielname oan in opstân).
In amnesty is mear as graasje, mei't graasje inkeld de bestraffing stilleit, wylst in amnesty eltse wetlike oantins oan it misdriuw útwisket. Dus mei oare wurden: immen dy't ûnder graasje falt, wurdt net bestraft foar in misdriuw dêr't hy of sy skuldich oan is, mar immen dy't amnesty krigen hat, kriget net allinnich gjin straf, mar hat foar de wet nea wat misdien.
In amnesty wurdt op in beskaat mêd soms absolút ôfkundige, mar meastal wurde der ferskate spesifikaasjes oan tafoege, dy't faak guon lju fan 'e amnesty útslute. In goed foarbyld dêrfan wurdt foarme troch it âldste bekende gefal fan amnesty, dat generaal Trasybulus yn 403 f.Kr. ôfkundige doe't yn it âlde Atene fannijs de demokrasy ynfierd wie, nei de ôfsetting fan 'e diktatoriale Oligargy fan de Tritich. By dy amnesty waard nammentlik spesifyk oanjûn dat de tritich tirannen sels (en ferskate oaren) fan 'e regeling útsletten wiene.
Halbe Sikkes Doele
Halbe Sikkes Doele (Balk, 20 novimber 1911 – Ljouwert, 4 oktober 1967) wie in Frysk beweger, ûnderwizer, sjoernalist, oersetter en bestjoerder.
Libben
Doele waard yn 1911 berne yn Balk as de soan fan Sikke Doele en Rinske Hofstra. Hy troude yn 1940 mei Gryt Bokma (1911-1996), mei wa't er twa soannen krige, wêrûnder de lettere Fryske skriuwer en dichter Sikke Doele (1942-2002). It gesin wenne ûnder de Twadde Wrâldoarloch earst in jier op It Hearrenfean, mar ferfear yn 1941 nei De Himrik nei't Doele syn baan as amtner by de gemeente It Hearrenfean kwytrekke wie om't er troch de Dútske besetter as te ûnbûchsum beskôge waard.
Amnesty
Foarbylden
In pear ferneamde gefallen fan amnesty wiene:
Halbe Sikkes Doele
Libben
Op 'e Himrik wurke Doele as fersekeringsman. Hoewol't it gesin it der krap hie, namen se yn 1944 Carolina Selina Hoogstraat, in tsienjierrich Joadsk famke, yn 'e hûs. Dy hie earder ûnderdûkt west yn Drachten, mar wie dêr net mear feilich. It famke bleau by de Doeles oant de simmer fan 1945, doe't se nei in muoike yn Amsterdam brocht waard. Hoogstraat hold oant harren dea kontakt mei de Doeles, ek nei't se nei Israel ta emigrearre wie. Doele en de frou beaen fierders ek in pear dagen beskûl oan in Joadsk jonkje. Op 3 maaie 1989 waarden Halbe Sikkes Doele en Gryt Doele-Bokma troch de Israelyske organisaasje Yad Vashem erkend as Rjochtfeardigen ûnder de Folken.
Nei de oarloch wurke Doele foar it Ynljochtingeburo fan it Militêr Bewâld yn Fryslân. Hy wie mei-oprjochter fan sawol it literêre tydskrift De Stiennen Man, as fan 'e folkshegeskoalle Schylgeralân op Skylge. Fan dat ynstitút wie Doele ek mei-iens de earste direkteur, en sadwaande wenne er jierrenlang op it eilân. Fierders wied er ek aktyf as oersetter fan benammen Deenske literatuer nei it Frysk. Hy kaam yn 1967 te ferstjerren, yn 'e âlderdom fan 55 jier.
Judo op de Paralympyske Simmerspullen 2004
De XIIe Paralympyske Simmerspullen waarden yn 2004 yn Atene, Grikelân halden.
It wie de earste kear dat judo foar de froulju op it programma stie.
Rosemary Church
Rosemary Church (Belfast, 10 novimber 1962) is in Britsk-Australysk sjoernaliste, ferslachjouster, nijslêzeresse en tillefyzjeprodusinte. Hja waard berne yn Noard-Ierlân en groeide op yn Austraalje, dêr't se har sjoernalistike karriêre úteinsette by de nasjonale tillefyzjestjoerder ABC. Sûnt 1998 krige Church wrâldwiid bekendheid mei har wurk foar de nijsstjoerder CNN International.
Jonkheid en oplieding
Church waard yn 1962 berne yn de Noardierske haadstêd Belfast, mar net lang nei har berte ferhuzen har âlden mei har nei it Ingelske Londen, dêr't se har iere jonkheid trochbrocht. Doe't se acht jier wie, emigrearre it gesin nei Austraalje, dêr't se fierder opgroeide. Nei't se de middelbere skoalle trochrûn hie, studearre Church sjoernalistyk oan 'e Australyske Nasjonale Universiteit yn Canberra, dêr't se in bachelorstitel yn behelle. Neitiid learde se troch foar in doktoraat yn media en in masterskip yn 'e rjochten.
Draachbere spulkompjûter
De merk foar de draachbere spulkompjûter rint aardich los fan de ûntwikkelingen fan de oare spulkompjûters.
Rosemary Church
Karriêre
Nei't se har stúdzje beëinige hie, sette Church yn 1984 har karriêre útein as wurdfierster en speechwriter foar in Australysk parlemintslid. Fanôf 1986 wurke hja fiif jier lang yn it Australyske Parlemint te Canberra by de Nasjonale Media Ferbiningstsjinst (NMLS), wylst se yn dy tiid teffens as nijslêzeresse yn 't spier wie by de bulletêns fan 'e tillefyzjestjoerder Network Ten. Yn 1991 gie Church oan it wurk by de Australyske nasjonale stjoerder ABC, as ferslachjouster en nijslêzeresse foar it wichtichste jûnsnijsbulletên yn 'e Australyske steat Tasmaanje. Dêr lies se fierders ek it nijs by de simmeredysje fan it programma World at Noon.
Draachbere spulkompjûter
Nintendo produsearre ein jierren tachtich de Game Boy. De iennige dy't it wurdich wie om te neamen kwa konkurrinsje wie om dy tiid hinne de Atari Lynx. Dy lêste wie technysk fierwei superieur, mar troch it enoarme oanbod oan kwalitatyf goeie Game Boy-spultsjes en de legere priis fan de Game Boy sels berikte de Game Boy in folle grutter sukses. De yn begjin jierren njoggentich lansearre Sega Game Gear koe hjir net in soad oan feroarje en wie foar itselde lot opskreaun as de Atari Lynx. It grutste probleem fan de Sega Game Gear wie it hege enerzjyferbrûk (6 AA-batterijen). De Sega Game Gear ferbrûkte dy seis batterijen yn trije oant fiif oeren, benammen dochs it ferljochte skermke. Sega hat it yn Japan en de Feriene Steaten noch ris probearre mei de Sega Nomad, in handheld dy't de spultsjes fan de Sega Mega Drive spylje koe. Dizze handheld is nea yn Europa útjûn.
Rosemary Church
Karriêre
Letter waard Church fêste nijslêzeresse foar de earste Australyske ynternasjonale satellytnijstsjinst, ATV, wylst se tagelyk as ferslachjouster yn Aazje reportaazjes makke foar de ABC. Yn 1997 wûn se mei har ferslach fan 'e oerdracht fan Hongkong troch it Feriene Keninkryk oan 'e Folksrepublyk Sina de sulverne priis op it New York Festival.
Draachbere spulkompjûter
Yn 1998 kaam SNK mei de Neo-Geo Pocket, dy't in heal jier letter al opfolge waard troch de Neo-Geo Pocket Color. De Neo Geo Pocket wie technysk superieur oan de Game Boy en krige hiele positive reaksjes fan de parse, mar it grutte publyk liet it systeem links lizze. Yn 1999 ferdwûn de Neo Geo Pocket yn it Westen en ek yn Japan wie it dêrnei gau oer.
D-Day
Yn militêre rûnten wurdt it begryp D-Day brûkt foar de dei fan oanfal of begjin fan in operaasje, ornaris ferwiist de term werom nei de lâning yn Normandje op tiisdei 6 juny 1944. Op dy dei begjinne de Alliearden oan in militêre operaasje dy't de befrijding fan West-Jeropa ta doel hawwe soe. Yn East-Jeropa teach it Reade Leger hieltyd fierder it Tredde Ryk yn. 6 juny 1944 wie in beskiedende dei foar it ferrin fan de Twadde Wrâldkriich.
Draachbere spulkompjûter
Yn 1999 lansearre Bandai op de Japanske merk de Wonderswan, dy't konkurrearje moast mei Nintendo's Game Boy en SNK's Neo-Geo Pocket. De Wonderswan waard opfolge troch de Wonderswan Color.
D-Day
It begryp D-Day
De begripen D-Day en H-Hour wurde brûkt om respektyflik de dei en de oere oan te tsjutten wêrop in operaasje wêze sil. De letters binne ôflaat fan de Ingelske wurden wêrfoar se stean: "D" foar "day" (dei) en "H" foar "hour" (oere). Der is mar ien D-Day en ien H-Hour foar alle dielnimmende troepen dy't oan de deselde operaasje dielnimme. It seit himsels dat H-Hour op D-Day plakfynt. It begryp D-Day hat gjin spesjale betsjutting.
Draachbere spulkompjûter
Begjin 2000 lansearre Nintendo de Gameboy Advance, wêrby't de draachbere spulkompjûter wer by de tiid brocht waard. Dêrnei is de Gameboy Advance SP lansearre, dy't in lytsere ynklapbere ferzje is mei ynboude skermferljochting. Yn 2004 kaam Nintendo mei in nije handheld; de Nintendo DS. Letter yn itselde jier kaam Sony mei de PSP (Playstation Portable). Hjirmei liek der einlik konkurrinsje te ûntstean op de handheld-merk. Beide systemen ferskille gigantysk. De Nintendo DS hat twa skermen boppe-inoar yn de styl fan de âlde Game & Watch, wêrfan't de ûnderste in touchscreen is. Dêrneist is der ek noch de Playstation Portable dy men fergelykje kin mei in soarte draachbere Playstation 2.
Rosemary Church
Karriêre
Fierders hat Church berjochte oer û.m. de swiere ierdbeving op Haïty en it delstoarten fan it Poalske regearingsfleantúch yn Ruslân, wêrby't presidint Lech Kaczyński omkaam, yn 2010, en de stânrjochtlike eksekúsje fan Osama bin Laden en it ferstjerren fan 'e Noardkoreaanske diktator Kim Jong-il, yn 2011. Earder datselde jiers die Church ek ferslach fan 'e tsûnamy yn noardeastlik Japan en de foarfallen Arabyske Maityd, mei dêrûnder de ôfsetting fan diktator Zine El Abidine Ben Ali, yn Tuneezje, de fal fan 'e Egyptyske presidint Hosni Mûbarak en de boargeroarloch yn Lybje dy't late ta de dea fan Mûammar Kadaffi.
Priveelibben
Rosemary Church is troud en hat trije bern. Hja wennet mei har gesin yn Atlanta, yn 'e Amerikaanske steat Georgia.
D-Day
It begryp D-Day
Om D-Day of H-Hour krekter oan te jaan wurde plus- en mintekens brûkt. Sa kin de tiid foar of nei de D-Day oantsjut wurde. - betsjut foar en + betsjut nei. H-3 en D-3 betsjut dus trije oeren foar H-Hour en trije dagen foar D-Day.
Johann Friedrich Wenthin
Johann Friedrich Wenthin (Otterstedt by Bremen, 10 augustus 1746 - Emden, 27 maaie 1805) wie in Dútske oargelbouwer. Yn Fryslân stiet yn de tsjerke fan Sweins in oargel fan Wenthin.
D-Day
Operation Overlord
Dat D-Day wurdt net spesifyk foar de alliearde oanfal yn Normandje fan 6 juny 1944 brûkt. Dat plan hie de namme "Operation Overlord" en is no de meast bekende D-Day. De lâning sels hie de namme "Operaasje Neptune".
Johann Friedrich Wenthin
Libben
Johann Friedrich Wenthin wurke nei alle gedachten by Heinrich Wilhelm Eckmann en wie ien fan de grutste konkurrinten fan Hinrich Just Müller (1740-1811) yn East-Fryslân. Hy troude yn 1775 yn Emden mei Catharina Gertrud Wenthin út Neustadtgödens en krige by har fjouwer bern. Syn soan Joachim Wenthin folge him op en naam syn oargelbedriuw letter oer, mar dy wurke skraach yn East-Fryslân.
Wurk
Syn oargels hiene in elegante en sêfte klank as skaaimerk, mei in grutter oandiel fan fluit- en strykregisters. Ek paste er moderne registers, lykas de traversfluit en de labiaalklarinet, ta. Wenthin's moderne wize fan wurkjen is ek te sjen oan de foarmjouwing fan de oargelfronten. Dy binne yn 'e regel yn de rococo-styl, mar de lêste fronten ferriede ynfloeden fan it klassisisme, troch bygelyks de tafoeging fan fazen op it front.
List
Fan de folgjende oargels is it bekend dat se troch Wenthin boud binne. De kursive beskriuwing jout oan dat it oargel net of allinne it front fan it oarspronklike oargel bewarre bleaun is. De grutte fan it ynstrumint wurdt yn de fyfte kolommenrige troch it tal manualen en yn de sechde troch it tal registers oanjûn. In grutte "P" stiet foar in selsstannich pedaal, in lytse "p" foar in oanhongen pedaal. Dêroerhinne komme ek noch ferskate ferbouwings, fergruttings en reparaasjes.
Tsjerke fan de Hillige Marije fan de Ingels (Chicago)
De Tsjerke fan de Hillige Marije fan de Ingels (Ingelsk: (Church of) St. Mary of the Angels; Poalsk: Kościół Matki Boskiej Anielskiej) is in tsjerkegebou yn 'e wyk Bucktown fan 'e Amerikaanske stêd Chicago. It gebou makket diel út fan it Roomsk-Katolike Aartsbisdom Chicago en waard tusken 1914 en 1920 oplutsen foar in kongregaasje dy't benammen út Poalske ymmigranten bestie.
Skiednis
De parochy fan 'e Hillige Marije fan 'e Ingels waard yn 1899 stifte troch pastoar Vincent Barzynski fan 'e parochy fan 'e Hillige Stanislaus Kostka, dat de âldste Poalske parochy fan Chicago is. De nije parochy wie bedoeld om it grutte tal Poalske ymmigranten te betsjinjen dat him nei wenjen set hie yn 'e wyk Bucktown ("Bokstêd"; sa neamd om't de iere bewenners hast allegear wol ien of mear geiten hiene). It Roomsk-Katolike Aartsbisdom Chicago kocht foar $60.000 twa stedsblokken oan by de krusing fan Hermitage Avenue en Cortland Street. It iene wie bedoeld om in tsjerke te setten en it oare om in skoalle te bouwen.
De earste pastoar fan 'e nije parochy, Francis Gordon, lei de hoekstien fan it skoallegebou op 2 july 1899 op it adres 1810 North Hermitage Avenue. It waard in gebou fan trije ferdjippings yn 'e renêssansistyske styl, ûntwurpen troch arsjitekt Henry J. Schlacks. De bou koste $65.000. Yn 'e kelder wiene keamers foar it belizzen fan gearkomsten, in gymseal en in harkseal. Op 'e begeane grûn waarden tolve klaslokalen makke, en de earste ferdjipping tsjinne tydlik as tsjerke, wylst de wenfertrekken fan 'e preesters op 'e souder húsfêste wiene. De ynwijing fan it gebou waard ferrjochte troch monsênjeur Patrick Augustine Feehan, de aartsbiskop fan Chicago, yn oanwêzigens fan boargemaster Carter Harrison jr. en 20.000 oaren.
Yn 1909 sette pastoar Gordon útein mei it meitsjen fan plannen foar de bou fan 'e langferwachte tsjerke. Hoewol't it tariedend bouwurk al op 28 septimber 1911 úteinsette, waard de earste stien offisjeel pas lein op 2 augustus 1914. De bou fan 'e tsjerke waard opholden troch ferskate swierrichheden, wêrûnder stakings fan 'e boufakkers, de Earste Wrâldoarloch en in tekoart oan boumateriaal. Sadwaande waard de bou útsmaard oer in perioade fan acht jier en acht moannen. Yn 'e tuskentiid kaam yn july 1912 de pastorij ree, op it adres 1825 North Wood Street. Uteinlik waard de bou fan 'e Tsjerke fan 'e Hillige Marije fan 'e Ingels yn it foarjier fan 1920 einlings foltôge, wêrnei't it gebou op 30 maaie fan dat jier ynwijd wurde koe troch aartsbiskop George Mundelein. De bou koste $400.000 (yn jild út 1920), dat foar in grut part opbrocht waard troch de leden fan 'e parochy sels.
Tsjin dy tiid wie de parochy sa hurd yn ledetal oanwoeksen dat it (mei goed 1.200 húshâldings) al yn septimber 1912 de grutste roomske parochy fan Chicago wurden wie. (Ta ferliking: de deunby fêstige, etnysk Ierske Annunciation-parochy omfieme yn 1916 mar 150 húshâldings.) Yn 'e 1920-er jierren groeide de parochy fan 'e Hillige Marije fan 'e Ingels nei in hichtepunt fan 1.600 húshâldings, wylst der doe 1.200 learlingen nei de parochyskoalle giene. Doe't lykwols nei de Twadde Wrâldoarloch de Kennedy Expressway dwers troch Bucktown hinne oanlein waard, wêrfoar't in oansjenlik tal huzen sloopt wurde moast, rûn it ledetal fan 'e parochy werom. Yn 1960 wie ek it tal learlingen oan 'e parochyskoalle mei in trêdepart ôfnommen. Yn 1978 besleat it aartsbisdom om 'e sieltôgjende Annunciation-parochy op te heffen. De leden waarden ferdield ûnder omlizzende parochys en de argiven waarden oerbrocht nei de Tsjerke fan 'e Hillige Marije fan 'e Ingels. Yn jannewaris 1991 waard de lieding oer de parochy fan 'e Hillige Marije fan 'e Ingels troch aartsbiskop Joseph Bernardin oerdroegen fan 'e Kongregaasje fan 'e Weropstanning oan it Preesterlik Genoatskip fan it Hillich Krús, dat ûnderdiel útmakket fan it bekendere Opus Dei.
Arsjitektuer
Krekt as in stikmannich oare 'Poalske' tsjerken yn 'e saneamde Poalske katedralestyl (lykas de Basilyk fan de Hillige Josafat yn Milwaukee en de Tsjerke fan it Unbesmodzge Hert fan Marije yn Pittsburgh) waard it ûntwerp fan 'e Tsjerke fan 'e Hillige Marije fan 'e Ingels troch it arsjitekteburo Worthmann and Steinbach basearre op 'e Sint-Piter yn Rome. It gebou wurdt beskôge as ien fan 'e moaiste foarbylden fan 'e roomske renêssansistyske boustyl yn 'e Feriene Steaten.
De tsjerke is in ymposant bouwurk, oplutsen út reade bakstien, mei twa tsjerketuorren njonkeninoar, dy't de haadyngong flankearje. It gebou is 70 m lang en 38 m breed, en beslacht mei omlizzende plantsoenen en in eigen parkearterrein in hiel stedsblok. De efterein fan 'e tsjerke is oerdutsen troch in grutte koepel, dy't fan 'e flier oant it plafon 38 m heech is. It oargel, makke troch W.W. Kimball, waard yn 1923 tafoege, en koste $23.750. Yn 1962 waard it restaurearre foar $15.000. Yn 1973 waarden der oan 'e bûtenkant fan 'e tsjerke yngeande restauraasjes útfierd. Dêrby waard boppe-op de koepel it blauwe 'gidsljocht' oanbrocht (in geskink fan 'e Holy Name Society), dat by nacht fan grutte ôfstân te sjen is.