cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jamaika
Lânskip
It klimaat op Jamaika is tropysk mei meastentiids hjit en fochtich waar. Jamaika leit yn de orkaansône fan de Atlantyske Oseaan, mei as gefolch dat it eilân betiden te krijen hat mei swiere stoarmskea. De Orkanen "Charlie" en "Gilbert" rekke it eilân yn 1951 en 1988, en feroarsake grutte skea mei protte slachtoffers. Yn it begjin fan de 21e iuw hawwe de orkanen "Ivan", "Dean", en "Gustav" allyksa Jaimaka in protte ûngemak brocht.
Befolking
De befolking fan Jamaika bestiet foar it grutste part út ôfstammelingen fan negerslaven út Afrika en minsken fan mingde komôf.
Taal
De offisjele taal is it Ingelsk. De mearderheid fan de befolking sprekt lykwols Jamaikaansk Patois, in Kreoolske taal. Het Patois is ûntstean trochdat minsken ôfkomstich út ferskillende parten fan de wrâld mei útien rinnende talen mei elkoar kommuniseare moasten. Simpel Ingelsk foarmet de grûnslag.
Religy
Om-ende-by 65,% fan de Jamaikaanske befolking is kristlik. De grutste part hjirfan heart ta de Anglikaanske Tsjerke. Dêrneist hat it eilân in ûntelber oantal protestantke tsjerkemienskippen en evangelyske bewegingen. It leauwen wurdt op Jamaika op in tige yntinse wize, mar yn it deistige libben meastentiids bysûnder frijsinnige, wize belibbe. De grutste net-kristlike religy is de rastafarybeweging.
Johannitershûs
thumb|Johannitershûs yn 1649, ûnderyn de [[Grutte of Martinytsjerke (Snits)|Grutte of Martinytsjerke]] It Johanniter(s)hûs wie in abtwenning fan it Johanniterkleaster yn Snits.
It pân, dat stie op de hoeke fan de Merkstrjitte, wie folslein ferdigenber en waard boud yn de styl fan de omlizzende adelhuzen. Fanút it gebou waard it Ald Tsjerkhôf en de Grutte of Martinytsjerke behearske.
Soroästrisme
right|thumb|Zoroästryske [[fjoertimpel yn de Iraanske stêd Yazd.]] right|thumb|De [[faravahar is in bekend symboal fan it soroästrisme.]] thumb|Soroästryske gemeente yn [[Kerman (stêd)|Kerman, begjin 20e iuw]]
It Soroästrisme wie de steatsgodstsjinst fan it eardere Perzyske Ryk en is tsjintwurdich noch in lytse religy yn Iran, Yndia en Azerbeidzjan.
De godstsjinst is neamd nei de ûnderstelde stifter, de profeet Saratûstra (Perzysk: Zarathustra) of Soroäster (Latyn: Zoroaster). Syn lear skoarret op trije pylders: goede wurden, goede dieden en goede tinzen. De godstsjinst is basearre op it dualisme. It komt derop del dat de minsk ynklamme sit tusken Ahoera Mazda, de god fan it goede, en Ariman, de god fan it kwea. Yn de ivige striid tusken beide goaden moat de minsk de side fan it goede kieze.
Sûnt de tiid fan Sirus de Grutte (likernôch 600 - 530 f.Kr.) wie it soroästrisme it oerhearskjende leauwen yn it Perzyzke Ryk. Dat bleau sa, mei ûnderbrekkings, oant de oermastering fan Iran troch de Islam yn de 7e iuw. In protte folgelingen besleaten doe út te wiken nei Yndia, dêr't tsjintwurdich om-ende-by 90.000 (2000) parsy's wenje dy't in foarm fan dit leauwen oanhingje. Ek Freddy Mercury, de sjonger fan Queen, wie in parsy en oanhinger fan it soroästrisme.
De Parsys drage gjin karakteristike klean, alhoewol't se in koarde om de mul drage. Bysûnder is de wize dêr't sy harren deaden mei behannelen. Sy lizze de deaden boppe-op in toer en wachtsje oant it lyk opiten is troch rôffûgels. Neffens de Parsy meie de deaden net ferbaarnd wurde, omdat de reek foar harren hillich is, krektsa is it mei de deaden begrave of yn it wetter lizze, om't ek de ierde en it wetter harren hillich binne.
It hillige boek fan it soroästrisme is de Avesta. Yn de rin fan de iuwen hat de religy grutte feroarings meimakke. Yn it begjin wie it in monoteïstyske godstsjinst, mar yn letter tiden hawwe de âlde Perzyske goaden in hieltyd gruttere plak ynnaam, as ingel of Amshaspand (aartsingel).
De enerzjy fan de skepper wurdt yn it soroästrisme werjûn troch ljocht en fjoer. Dêrom nimme ljocht en fjoer by gearkomsten in wichtich plak yn en wurde soroästrisme gebouwen fjoertimpels neamd.
Yn it soroästrisme leauwe is der gjin libben nei de dea. Neffens dit leauwen is it sa dat de geast fan in minsk yn dit libben of yn in takommend libben him hieltyd mear ferbetterje moat oant er by steat is om by Ahoera Mazda komme te kinnen.
Stasjon Skiedam Sintrum
Stasjon Skiedam Sintrum (Sdm) is it haadstasjon fan de Nederlânske stêd Skiedam, en waard iepene yn 1847 oan de Alde line (Amsterdam Sintraal - Rotterdam Sintraal). It leit benoarden de binnenstêd. Yn dizze Súdhollânske stêd is yn 2000 it fjirde stasjonsgebou sûnt 1846 iepene.
Gebou
200px|thumb|left|2e stasjonsgebou stasjon Skiedam-Sintrum yn 1939 200px|thumb|left|3e stasjonsgebou stasjon Skiedam-Sintrum yn 1963 It oarspronklike stasjonsgebou fan Stasjon Skiedam-Sintrum wie in leech en lang stasjonsgebou, besteande út styl- en regelwurk, opfold mei stien, ôfsmard mei semint. It gebou waard yn 1888 sloopt.
Soroästrisme
Keppelings om utens
സൊറോസ്ട്രിയന്‍ മതം पारशी धर्म
Stasjon Skiedam Sintrum
Gebou
Yn 1963 makke it stasjonsgebou út 1888 plak foar in nij stasjon nei ûntwerp fan Koen van der Gaast, omdat de spoaren in stikje ferlein waarden, om romte te meitsjen foar in nije trochgeande dyk, parallel oan de spoarline. De stasjonshal, dy't tagong joech ta de tunnel nei de perrons, hie in opfallend dak. Boppe de stasjonshal stie in kantoargebou fan fiif ferdjippingen. Rjochting it sintrum wie noch in tunnel ûnder de dyk troch. De yngong fan de tunnel wie aksintuearre mei in opfallende trijehoekige houten luif. Sa wie it stasjon noch wat werkenber tusken de heechlizzende dyk en de spoarline.
It stasjonsgebou út 1963 waard yn 1998 ôfbrutsen om de bou fan in metrostasjon ûnder it stasjon mooglik te meitsjen. Yn 2000 waard der in folslein nij stasjonsgebou iepene nei ûntwerp fan arsjitekt Jan van Belkum. De perronoerkaping út 1963 is al behâlden bleaun.
Namme
Oant 1967 hiet it stasjon Skiedam, yn dat jier wizigen de NS de namme fan it stasjon yn Skiedam-Rotterdam West fanwegen de ynternasjonale treinen dy't no op dit stasjon stoppen. Yn maaie 1998 krige it stasjon op 'e nij in nije namme. Fan dan ôf hiet it stasjon Skiedam-Sintrum om't der gjin ynternasjonale treinen mear stoppen yn Skiedam.
Drug
In drug (almeast brûkt yn 'e meartalsfoarm drugs) is in substânsje dy't by ynhalearjen, ynjektearjen, smoken, iten, drinken, opname troch de hûd fia in pleister of oplossing ûnder de tonge in tydlike fysiologyske en faak ek psychologyske feroaring yn it minsklik lichem tewei bringt. It byhearrende tiidwurd is jin drogearje. De term 'drug' komt fan it Midnederlânske droge, dêr't ek "drogist" op weromgiet. It Frânsk ûntliende dêr it wurd drogue oan, dat yn it Ingelsk bedarre as drug en dêrwei wer weromliend waard troch it Nederlânsk en it Frysk. 'Drugs' is in sammelnamme foar genêsmiddels en genotsmiddels mei in ferdôvjende, stimulearjende of hallusinogene wurking op it bewustwêzen, wêrfan't ynname gauris liede kin ta in ferslaving. As men dan ophâldt mei ynname (oftewol ôfkickt) kriget men tige ûnoangename ûntwenningsferskynsels.
Underferdieling nei wurking
Utgeande fan 'e effekten dy't drugs hawwe op it lichem en it bewustwêzen fan 'e brûker kinne der trije kategoryen ûnderskaat wurde:
Ferdôvjende middels
Ta de ferdôvjende middels, ek wol downers neamd, hearre:
Gerhardus Jan Adema
Adema wie hússkilder yn Huzum, as keunstner wie er autodidakt. Yn de Ljouwerter Krante advertearre hy yn 1938 as "Schildersbedrijf G.J. Adema annex beeldhouwer, portret- en reclameschilder". Hy wie lid fan it Boun fan Fryske Keunstners.
Drug
Stimulearjende middels
Ta de stimulearjende middels, ek wol uppers neamd, hearre: Oare stimulearjende middels binne plantaardige stoffen. Men kin dan tinke oan munt, guarana, efedrine en it Somalysk kat. Ek ferskate merken enerzjydrinken meitsje fan sokke stoffen gebrûk.
Gerhardus Jan Adema
Adema is ferstoarn yn it Ljouwerter Sint Bonifatius Hospitaal, twa wiken foar syn 83e jierdei.
Drug
Hallusinogene middels
Ta de hallusinogene middels, ek wol psychedelyske drugs of geastferromjende middels neamd, wurde rekkene: Yn minder sterke mjitte hearre ek absint en hop ta dizze kategory. Hallusinogene middels binne allegear yn hegere of mindere mjitte psychodysleptysk, wat betsjut dat se it bewustwêzen feroarje en/of ferromje. Se feroarsaakje faak hallusinaasjes: waanfoarstellings dy't op dat stuit as echt ûnderfûn wurde. Dat is fral sterk it gefal by paddo's en MDA. It bekende LSD feroarsaket faak gjin wiere hallusinaasjes om't de brûker him dêrby faak bewust bliuwt of bliuwe kin fan it feit dat wat er ûnderfynt net ta de wurklikheid heart.
Gerhardus Jan Adema
Byldhouwurk
Boalsert Dronryp
Frjentsjer
Ljouwert
Oentsjerk
Penjum
Vladimir Korolenko
thumb|Vladimir Korolenko Vladimir Galaktionowitsj Korolenko (Володимир Галактионович Короленко); 27 july 1853 - 25 desimber, 1921) wie in Oekraynsk-Russysk skriuwer fan koarte ferhalen, sjoernalist, minskerjochtenaktivist en humanist. Syn koarte ferhalen binne bekend fan it hurde tekenjen fan ûnmeilydsume natuer, basearre op syn ûnderfinings yn Sibearje doe't er dêrhinne ferballe wie. Korolenko wie tige kritysk op it tsaristyske rezjym en letter ek op de Bolsjewisten.
Grenada
Grenada is in eilân en steat yn de Karibyk. De steat Grenada beslacht it eilân en de Lytse Grenadinen. De eilannegroep heart by de Lytse Antillen. De haadstêd is Sint George's.
Drug
Wize fan gebrûk
Drugs kinne, krekt as alle gemyske stoffen en medisinen trouwens, op ferskate wize ynnommen of tatsjinne wurde:
Vladimir Korolenko
Korolenko wurdt algemien beskôge as in liedend Russysk skriuwer fan it lêste part fan de 19e iuw en de betide 20e iuw.
De asteroide 3835 Korolenko is nei him neamd, yn 1977 ûntdutsen troch de Sovjet astronoom Nikolai Stepanovitsj Chernykh.
Wurk
Syn wichtichste wurk:
Drug
Ferslaavjende wurking
Der wurdt gauris sein dat harddrugs sawol lichaamlik as geastlik ferslaavjend wurkje kinne, wylst softdrugs net of allinne geastlike ferslaavjend binne. Dat is net hielendal wier. In ferslaving oan softdrugs (lykas marihûana) ûntstiet minder fluch as in ferslaving oan harddrugs (lykas heroïne), mar in ferslaving oan softdrugs kin wol deeglik foarkomme, sawol op lichaamlik as op geastlik flak. De ûntwenningsferskynsels by it ôfkicken binne oer it algemien minder swier as by in ferslaving oan harddrugs, mar dêrom noch hieltyd gjin pretje. Dêrby komt dat softdrugs lykas marihûana oer it algemien troch smoken ynnommen wurde en dêrby mongen wurde mei tabak, dat troch de oanwêzigens fan nikotine tige ferslaavjend is.
By harddrugs binne de ûntwenningsferskynsels faak tige ferheftich, mar geane de slimste symptomen ornaris nei fiif dagen oer. Dêrnei folget noch in perioade fan 'psychysk ôfkicken' dy't fan krúsjaal belang is om in weromfal foar te kommen. Nei it ôfkicken, as de ferslaafde clean is, bestiet ien fan 'e grutste gefaren derút dat de brûker in weromfal kriget en dan daliks wer begjint te brûken mei deselde doazis as foar it ôfkicken. De opboude tolerânsje kin nammentlik hiel fluch ôfnimme, sadat dêrtroch gau it gefaar fan in oerdoazis ûntstiet.
Hoewol't goed fersniene harddrugs (d.w.s. harddrugs dy't fermongen of fertinne binne mei in oare stof) eins net sa skealik binne as bygelyks grutte hoemannichten alkohol, soargje se faak dochs foar problemen. Ferslaafden besteegje der mear jild oan as dat se eins misse kinne, en komme dêrtroch yn 'e finansjele swierrichheden, dy't se faak besykje op te lossen troch út te stellen te gean. In lichaamlik effekt fan it nimmen fan harddrugs is dat men minder honger ûnderfynt en dêrom te min yt en geandewei fermeageret. En ûnder de psychyske ynfloed fan drugs kin men nuvere dingen dwaan, dy't sawol foar oaren as foar jinsels raar útpakke kinne. Troch al dy omstannichheden belânje ferslaafden oan harddrugs gauris yn 'e kriminaliteit en ek reitsje se faak harren hûs kwyt en wurde dakleas, mei alle gefolgen dy't dat wer hat.
Genêskundige tapassing
Guon drugs hawwe njonken gebrûk as genotsmiddel ek in funksje as genêsmiddel. Sa is yn Nederlân en in grut tal oare lannen tsjintwurdich medyske marihûana of 'mediwyt' al ridlik ynboargere rekke. It kin helpe by de bestriding fan pine en oare ferfelende symptomen fan lju dy't oanhelle binne mei bgl. kanker of reuma, sadat de libbenskwaliteit fan 'e pasjinten ferbettere wurdt. Fierders wurdt der ek ûndersyk dien nei de behanneling fan slimme geastlike sykten mei LSD en paddo's, wylst MDMA mooglik helpe kinne soe by de behanneling fan kanker.
Religieuze tapassing
Yn guon godstsjinsten, benammen yn natoerreligyen, wurdt fan beskate, benammen hallusinogene middels gebrûk makke yn religieuze seremoanjes. It bekendste is yn dat ferbân de histoaryske peyotekultus fan 'e Yndianen yn it Amerikaanske Súdwesten, dy't hjoed de dei fuortlibbet yn 'e praktiken fan 'e Lânseigen Amerikaanske Tsjerke (NAC). Dêrby waard it fleis fan 'e lytse stikelleaze peyotekaktus (Lophophora williamsii) brûkt, dat it hallusinogeen meskaline befet, om fizioenen op te wekjen. Om't dy plant no yn syn fuortbestean bedrige wurdt, brûkt men dêr tsjintwurdich ynstee de folle mear foarkommende en gruttere San Pedrokaktus (Echinopsis pachanoi) foar.
Mank de Kosa (Xhosa) fan Súd-Afrika hat de plant Silene undulata in hillige status, wêrfan't de woartel troch de sjamanen brûkt wurdt om libbene, neffens de Kosa profetyske, dreamen op te wekjen. De medisynmannen fan 'e Mazateken, yn Meksiko, brûke de plant Salvia divinorum om fizioenen op te wekjen, en yn it Amazônegebiet wurdt dêrfoar ayahuasca brûkt, in brousel dat makke wurdt fan 'e liaan Banisteriopsis caapi en oare yngrediïnten. Fierders brûkt it rastafarianisme, in godstsjinst dy't gjin natoerreligy is, mar benammen op Jamaika beliden wurdt, it smoken fan marihûana (ganja) as in religieus sakramint.
Grenada
Geografy
It eilân Grenada is it grutste eilân fan de eilannegroep; de Lytse Grenadinen binne Carriacou, Petit Martinique, Ronde Island, Caille Island, Diamond Island, Large Island, Saline Island en Frigate Island. De measte minsken wenje op it eilân Grenada, wêrfan St. George’s, Grenville en Gouyave de grutste plakken binne. It heechste punt fan it eilân is de berch St. Catherine (840 m).
Skiednis
Grenada waard yn 1498 troch Kolumbus ûntdutsen, hy neamde it eilân Concepción, mar stifte gjin kolony. Yn it tiidrek 1674 - 1763 wie Grenada in Frânske kolony, dêrnei waard it in eilân fan it Britske Commonwealth. Yn 1974 waard Grenada ûnôfhinklik.
Demografy
95 % fan de ynwenners fan Grenada hawwe foarfaars út Afrika. 3 % is Yndysk. Op it eilân wennet in lytse minderheid mei Jeropeesk foarteam. De amtlike taal fan it eilân is Ingelsk, fierders wurde der Kreoaltalen praat. De grutste religy's op it eilân binne mei likernôch 64 % fan de minsken Katolyk, 22 % Anglikaansk.
Doogebel
thumb|Lizzing Doogebel (Deensk: Dagebøl, Dútsk: Dagebüll) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Doogebel hat 890 ynwenners (2010).
De Maten
De Maten is in buorskip yn de eardere gemeente Vlagtwedde, no gemeente Westerwâlde, (provinsje Grinslân) besuden Ter Apel. It plak hearde foar it oanlizzen fan de autowei N366 ( Stedskanaal-Haren, Dútslân) ta de gemeente Emmen. No lizze der noch mar inkele huzen oan de Zanddijk yn de âlde gemeente. Tagelyk gienen ek de lânboukompleksen Nieuwe Maten en De Maten bewesten de Runde oer nei Grinslân. Fierder nei it suden kamen de Veemker Maten by Drinte; dêr waard de Runde de eastgrins. De wegen Maten en Matenwei ferbine it doarpke mei Munnekemoer, it meast súdlike plak fan Grinslân.
Drage
thumb|Lizzing Drage is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein yn it distrikt Noard-Fryslân. Drage hat 890 ynwenners (2010).
De Maten
De namme komt fan maat, dat betsjut dat in stik greidelân yn ien dei mei de seine meand wurde kin. De namme kin ek ôflaat wâze fan it Nederlânske wurd made dat miede betsjut.
thumb|center|Plaknammeboerd
Drelsdorf
thumb|Lizzing Drelsdorf is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Drelsdorf hat 1266 ynwenners (2010).
Mûzel
Der is mear as ien wetter mei de namme Mûzel.
Gezina van der Molen
Gezina (Gesina) Hermina Johanna van der Molen (Baflo, 20 jannewaris 1892 - Aerdenhout, 9 oktober 1978) wie in Nederlânsk rjochtsgelearde en fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich.
Hallichfrysk
thumb|De noardfryske dialekten Hallichfrysk is in Noardfrysk dialekt fan de Halligen yn Noardfryslân. It dialekt wurdt tige mei útstjerren bedrige. Yn 1977 ferskynde it wurdboek Dútsk-Hallichfrysk mei 6000 wurden. It dialekt is nau besibbe oan it Suder-Goeshiirder, dat yn 1980 útstoarn is.
Yn 1972 waard it Noardfrysk fan de Halligen troch 40 minsken praat. . Neffens in YouTube filmke fan ferskate jonge ûndersikers soenen der yn 2003 noch trije minsken wêze dy't it Hallichfrysk prate kinne.
Gezina van der Molen
Ferset yn de oarloch
Yn de Twadde Wrâldoarloch die Van der Molen mei oan it ferset. Har skûlnamme wie Tante Lien. Fan 1941 ôf wie hja belutsen by Vrij Nederland. Teffens rêde sy tal fan Joadske bern, ûnder oaren smokkele sy dy út it Joadske bernetehûs oan de Plantage Middenlaan yn Amsterdam. Yn 1943 wie Van der Molen ien fan de oprjochters fan it kristlike fersetsblêd (en letter deiblêd) Trouw, tegearre mei Sieuwert Bruins Slot, Jan Schouten en Wim Speelman.
Wurk nei de oarloch
Nei de oarloch wie Van der Molen foarsitter fan de Rykskommissy Oarlochspleechbern, dy't beslisse moast oft Joadske bern by harren (faak kristlike) pleechhûshâldings bleaune, of ûnderbrocht by Joadske famyljeleden. Tusken Van der Molen en de joadske leden fan de kommissy ûntstiene grutte spannings troch ferskil fan ynsjoch (1946). Its skeel waard 1947 bylein, mat hieldendal goed kaam it net mear.
In 1949 waard Van der Molen bysûnder heechlearaar folkerjocht oan de Frije Universiteit fan Amsterdam. Fan 1958 oant har emeritaat yn 1962 wie hja gewoan heechlearaar folkerjocht en ynternasjonale betrekkingen. Sy wie warber yn tal fan kwestjes; de rjochten fan froulju, de apartheid yn Súd-Afrika, de Feriene Naasjes, de Súd-Molukken en Nij-Guinea. Pieter Kooijmans, dy't letter minister fan Utlânske Saken wurde soe, wie ûnder har studinten.
Grou (wetter)
right|frame| De Krûme Grou yn de iere maaitiid De Grou is in âld rivierke dat earder tegearre mei de Boarn fia wat tsjintwurdich de Mûzel is, útmûne yn de Middelsee.
Stimhawwende pleats
In stimhawwende pleats wie yn de bestjoerlike ynrjochting fan Fryslân fan foar 1795 de grûn foar it aktyf kiesrjocht.
Grou (wetter)
Om't sûnt de oanlis fan de Alde Wjittering yn stee fan it wetter fan de Boarn, it wetter fan de Grou troch it Rak fan Ungemak rint, binne der minsken dy't dit by de Grou rekkenje, sa't dy dan einiget by Aldskou.
Stimhawwende pleats
Betrieme ferkiezings
It aktyf kiesrjocht wie keppele oan it besit fan de stimhawwende pleatsen. De eigeners fan de sokke pleatsen mochten in stim útbringe wa at keazen waard foar bestjoerlike, tsjerklike as rjochterlike amten yn it doarp.
De mearheid fan de doarpen bepaalden wer wa at de grytman fan de gritenij wurde mocht, teminsten der waard in trijetal foardroegen dêr't de steedhâlder ien fan beneamde. Fierder waarden ek de oare bestjoerlike en rjochterlike amten keazen en ek twa folmachten foar de Steaten fan Fryslân.
Ut de folmachten waarden dan neffens it kertier minsken keazen foar Deputearre Steaten en foar it Hof fan Fryslân.
Hoarnleger
In protte waard dus bepaald troch de eigeners fan stimhawwende pleatsen. Troch it oankeapjen fan stimhawwende pleatsen, kamen hieltiten mear stimmen yn it besit fan in beheind tal aadlike famyljes dat sy ûnderling de funksje fan grytman en de amten by de provinsje ûnder elkoar ferdiele koene. It oankeapjen diene se benammen yn de lytse doarpen fan in gritenij. Elts doarp hie likefolle wicht yn de stimming, in mearheid fan in lyts doarp wie goedkeaper (minder pleatsen) te regeljen dan yn in grut doarp.
Om't de stim oan de pleats, as it hoarnleger, keppele wie, waard om de kosten by it keapjen fan in stim it lân fan in pleats nei de keap der faak fan wei ferkoft. Somtiden stie der op it hoarnleger net iens mear in wente.
Om dit soarte praktiken wat tsjin te gean waard yn 1748 yn it "Reglemint Reformatoir" bepaald dat der wol in hûs op it hoarnleger stean moast om stimhawwend te wêzen. It gefolch wie dat der sûnt dy tiid wol saneamde stimhúskes op de hoarnlegers delset waarden, somtiden de jûns foar de ferkiezings noch.
Tsjerkegoed
As yn de Midsiuwen in doarp in tsjerke stichtsje woe, moasten de stimhawwende pleatsen, de gemeene meente of miene miente, ûnreplik goed jaan as pastorijegoed, patroangoed en as der in fikaris wie fikarygoed.
Grifformearde Gemeenten yn Nederlân
260px|rechts|thumb|Grifformearde Gemeente yn Nederlân te [[Barneveld (plak)|Barneveld]] De Grifformearde Gemeenten yn Nederlân (GGiN) is in Nederlânsk grifformeard tsjerkegenoatskip. It ûntstie yn 1953 ut de Grifformearde Gemeenten. De Grifformearde Gemeenten yn Nederlân telden in 1953 sa'n 8.000 leden. Dat ledetal soe om 2012 útgroeie ta 24.000 leden. Frans Mallan waard fierwei de wichtichste lieder fan de Grifformearde Gemeenten.
Michail Saltykov
right|225px|thumbnail|Saltykov-Sjtsjedrin troch [[Ivan Kramskoj|I.N. Kramskoj]] Michail Jevgrafovitsj Saltykov-Sjtsjedrin (Михаил Евграфович Салтыков-Щедрин); 27 jannewaris 1826/15 jannewaris 1826 yn it doarp Spas-Ugol, gûvernemint Tver - 10 maaie1889/28 april 1889 yn Sint Petersburch), better bekend ûnder syn  skriuwersnamme Sjtsjedrin (Щедрин), wie in ferneamde Russyske satirikus yn de 19e iuw. Nei de dea fan de dichter  Nikolai Nekrasov, waard er redakteur fan it wichtige Russyske tiidskrift "Современникъ" (Sovremennik).
De famylje Golowljow
Saltykov hat in grut oeuvre neilitten, ien wurk dêrút wurdt ta de klassikers fan de Russyske literatuer rekkene: De famylje Golowljow (1880). Dy satiryske sosjale roman giet oer it morele, fysike en geastlike ferfal fan de famylje Golowljow en de Russyske provinsjale adel yn it generaal. “De famylje Golowljow” is in markant foarbyld fan it Russysk kritysk realisme. It boek is een korreksje fan it byld fan de provinsje sa't dat bygelyks troch Tolstoj en Toergenjev oproppen wurdt.
“De familie Golowljow” waard opnaam yn de Russyske Bibleteek fan Utjouwerij Van Oorschot.
DIO Easterwâlde
DIO Easterwâlde (Door Inspanning Ontspanning) is in sportklup út Easterwâlde. Dizze omniferiening mei 1100 leden bestiet út ôfdielingen fuotbal, gymnastyk, follybal en kuorbal en is oprjochte op 13 novimber 1925. "De Griffioen" is de oare fuotbalklup fan Easterwâlde. De fjilden lizze oan de Veenhofwei.
Marijan Las
thumb|right|110px|(165sm heech) thumb|left|160px|Balâns thumb|left|160px|
Marijan Las (Maasbommel, 11 jannewaris 1961) is in byldzjend keunstner út Tilburch.
Yn 1990 studearre se ôf oan de Akademy foar Byldzjende Foarming yn Tilburch. Hjirnei wûn se in beurs en folge masterclasses oan it Glass Department fan Ohio State University en yn Pilchuck Seattle (USA). Sûnt 2002 makket se mei Paula Couwenbergh glês- keunstwurken, autonoom en yn opdracht.
Nei eksposysjes yn binnen- en bûtenlân (ûnder oare yn Parys en New York) mei glêspanielen, skalen en glêsskilderijen is Marijan Las in nije rjochting ynslein by it wurkjen mei glês. Yn 2008 folge se in oplieding by Frans Meeuwsen: wurkjen mei borosilikaat yn de flam. In grut diel fan har wurk stiet yn it teken fan de dûns. It nijste wurk wie yn 2009 te sjen op de eksposysje 'Libbenstier' yn Veghel. Se makke ek wurk yn opdracht foar it wetterskip Reest en Wieden en foar de Gasuny.
Neändertaler
right|thumb|Neimakke Neändertaler, Musée De La Préhistoire yn [[Quinson]] De Neändertaler (Latynske namme: Homo neanderthalensis, ek wol Homo sapiens neanderthalensis ) wie in minskesoarte dy't libbe tusken 150.000 en 30.000 jier lyn ferspraat oer Jeropa, it Heine Easten en Sintraal-Aazje. Sy wurde net sjoen as de dejingen dêr't de moderne minsk fuort fan ôfstammet. Lykwols hawwe sy lange tiid njonken de Kro-Magnonminsk libbe, dy't as earste moderne minsk jilde en oantsjutten wurde as Homo sapiens sapiens. Sûnt 2014 binne der oanwizings dat de Neänderhaler him mei de moderne minsk fermongen hat. As minsketype is de Neändertaler útstoarn.
De Neändertalers stamme nei alle gedachten ôf fan de Homo erectus, in minskesoarte dy't ynearsten yn Afrika wenne en har fan dêrút yn oare wrâlddielen fêstige. As gefolch fan oare geologyske- en klimatologyske tastannen kamen sy terjochte yn hiele oare biotopen dan at sy wend wiene. Lykwols pasten sy har dêrop oan troch feroarjende lichemsskaaimerken. Yn Jeropa liede dat sa'n 500.000 jier lyn ta de Homo heidelbergensis en letter de Neändertaler. De 'Heidelbergminsk' koe behoarlik lang wurde, de Neändertaler lykwols hie in koart en dûbeld postuer.
De Neändertaler yn Fryslân
De Neändertaler hat ek yn Fryslân west. Archeologen hawwe bewizen foar fûn fan harren oanwêzigens, al hâldt it oantal fynsten net oer. Der is prehistoarysk ark opgroeven fan minsken dy't om-ende-by 100.000 jierren lyn yn Fryslân libben hawwe. Yn Wynjewâld, Ealahuzen en Aldeholtpea binne fûstbilen fûn dy't fan Neändertalers wienen.
Frijfeint
In frijfeint is in allinnichsteande man, dy't maatskiplik beskôge wurdt as by steat om te trouwen, mar dy't dat (noch) net dien hat. Yn 'e regel wurdt dêrby faak spesifyk ferwiisd nei jongere manlju fan yn 'e tweintich of tritich, mar eins is eltse 'troubere' man in frijfeint as er net troud is of in ferlykbere fêste relaasje (lykas gearwenjen) oangien is. Sa kin men dus ek frijfeinten op jierren hawwe. Boppedat wurde manlju wer frijfeint as harren houlik yn in skieding einiget of as der in ein komt oan harren oare fêste relaasje, en ek as se widner wurde. De froulike wjergader fan 'e frijfeint is de frijfaam.
Romantisearring
It (heteroseksueel) frijfeintelibben wurdt yn romans, films en op 'e tillefyzje gauris romantisearre as in frij bestean wêrby't men sels beslisse kin wat men docht, wylst it houlik dêr dan foaroer set wurdt as soe dat in soarte fan tichthús wêze, dêr't manlju harren frijheid folslein kwytreitsje om't de frou der de tsjinst útmakket. Yn dy geast past ek it saneamde frijfeintefeest, dat frijfeinten mei harren freonen oan 'e foarjûn fan in houlik fiere om ôfskie te nimmen fan it frije libben.
Skiednis
Hoewol't it tsjintwurdich yn in grut part fan 'e Westerske wrâld algemien akseptearre wurdt as in man syn hiele libben frijfeint bliuwt, wie dat yn it ferline sa net. Yn 'e Aldheid stiene der yn guon lannen sels straffen op as men nei in beskate leeftyd noch frijfeint wie. Sa mochten âldere frijfeinten yn Sparta net nei de frouljusgymnastyk sjen, moasten se by 't winter neaken troch de stêd marsjearje wylst se in liet oer harren skande songen, en frijfeinten op jierren dy't nea troud west hiene, waarden net mei itselde respekt behannele as harren troude of widner wurden leeftydsgenoaten. Yn it âlde Atene bestiene it selde soarte wetten. Yn it Romeinske Ryk foelen frijfeinten ûnder de Lex Julia fan 18 f.Kr. en de Lex Papia Poppaea fan it jier 9, dy't net-troude en bernleaze lju swier beboeten, wylst minsken mei bern beskate foardielen taskood krigen.
Scarlet Ray
Scarlet Ray, echte namme ûnbekend (20 augustus 1987), is in Jamaikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise. Hja is berne yn Fort Lauderdale op Jamaika, en neffens har offisjele opjefte is hja 1.76 m, mei in gewicht fan 52 kg en kupmaat 32C.
Strjitten yn Ketlik
De Strjitten fan Ketlik:
Peynghastate
De state is allinnich bekend trochdat yn 1452 'Syoucke Fercks dochter thoe Hemrickesende' en har man 'Jarich Wibaz Jelkama thoe Aeckerem' in skeel hiene oer Peyngha of Pingia goed te Wergea mei oare erfgenamten Peyngha. It wurdt dan omskreaun as Peyngha guet, hws ende stattha ende land; Peyngha stattha mit dae hoernleegher.
Willem Dijk
thumb|250px|Skûtsje by brêge Galamadammen Frysk Skipfeart Museum Willem Jans Dijk (Burgum, 15 febrewaris 1881 - De Haach, 23 oktober 1970) wie in ûnderwizer en keunstner.
Hy is berne yn in skippershúshâlding en gie yn 1896 nei Grins om oplieden te wurden foar ûnderwizer. Hy stie oan de skoallen yn Makkum en Nieuwkoop. Hy tekene en skildere as autodidakt mei advizen fan tegelskilder J. ten Zwege, Dirk Nijland en P. Artzenius. Nei wat omswalkjen wurdt er yn 1910 ûnderwizer yn De Haach (1910) en bliuwt dêr wenjen. Dêr waard er lid fan de Pulchri-studio, folge jûnslessen oan de Haachske akademy en tekene ferdwinende binnenskippen.
Yn de oarloch siet hy fan 1942 ôf ûnderdûkt op de Galamadammen by Jan de Bos en nei de brân by de slûswachter yn Molkwar. Hy wie skilder en grafikus. Syn wurk bestiet yn it earstoan foar in grut part út houtfiken en etsen, mar letter makket er mear skilderijen en akwarellen. Underwerpen binne faak havens en skippen. Syn natoerympresjes binne fyn ôfstimd.
It wurk fan Dijk waard faak ôfdrukt yn tydskriften as de Waterkampioen en Schuttevaer en is te finen yn it Haachsk Gemeentemuseum en it Frysk Skipfeartmuseum yn Snits.
Papingastins (Weidum)
thumb|Pleats yn 2005 De Papingastins of Papingastate wie in stins of state yn Weidum, foarhinne gemeente Baarderadiel, letter Littenseradiel en no gemeente Ljouwert. De stins/state stie besuden de tsjerke, njonken Borniastate. Op it steed stiet no in pleats. Oan de ein fan de Lytsebuorren oan de súdwestkant fan de tsjerke fan Weidum begjint de oprydleane nei Papingastate (út it doarp wei sjoen de linker pleats).
It hûs wurdt foar it earst yn de 16e iuw neamd. Op Papingastate wennen doe de Ropta’s. Yn 1570 liet Rinsk fan Ropta, dy't troud wie mei Hartman fan Haersma, oan de Weidumer tsjerke 12.000 stiennen nei, dy't levere wurde moasten troch har tichelwurk yn Winsum. Ek de oare widdowen waarden net ferjitten, want it hûs oan de tsjerkebuorren dat fan Yme Foppes kocht wie, wie foar harren ornearre. Yn of omtrint 1700 waard it steatlike hûs ôfbrutsen.
Derek de Lint
Derek de Lint (folút: Dick Hein de Lint; De Haach, 17 july 1950) is in Nederlânsk tillefyzje- en filmakteur, dy't yn Nederlân benammen bekend waard troch syn rollen yn films as Soldaat van Oranje en it mei in Oskar bekroande De Aanslag. Hy boude ek in súksesfolle ynternasjonale karriêre op, wêrby't er it bekendst waard mei syn rol yn 'e dramarige Poltergeist: The Legacy.
Jonkheid en oplieding
De Lint waard yn 1950 berne yn De Haach. Fan 1970 oant 1972 studearre er fotografy en grafysk ûntwerpen yn Ynskedee, oan wat no de AKI ArtEZ Academie voor Art & Design is, folge troch nochris twa jier oan 'e Amsterdamske Toanielskoalle en Lytskeunstakademy. Under en fuort nei syn stúdzje ûnderhold De Lint himsels mei in bybaantsje as fotomodel.
Aktearkarriêre
Yn 1975 makke De Lint syn debút as akteur mei de rol fan Rik Vandaele yn it toanielstik Thuis fan 'e Flaamske skriuwer Hugo Claus. Dêr kaam er oan trochdat syn learaar Spaanske dûns, in Marino Westra, kunde hie oan Claus en dy syn frou, aktrise Sylvia Kristel. Sadwaande mocht De Lint foar de rol audysje dwaan yn in leech Keninklik Teäter Carré yn Amsterdam, yn in dekôr fan it stik Cyrano de Bergerac, foar Claus sels en Guus Oster. Neitiid sei Oster tsjin him: "Kinst skielk yn elts gefal sizze dat dyn karriêre begûn is yn Carré."
Nei in lyts roltsje yn it Amerikaanske tillefyzjeprogramma The Rocky Horror Show en in pear rollen yn Nederlân dy't net folle mear as figuranteroltsjes wiene, mocht De Lint yn 1976 audysje dwaan foar ien fan 'e haadrollen yn 'e film Soldaat van Oranje, fan regisseur Paul Verhoeven. Foarôf hied er in petear mei produksje-assistinte Ineke van Weezel, dy't him fertelde dat it in projekt fan ƒ5 miljoen wie, en dêrmei de djoerste Nederlânske film ea. De Lint skrok him dea, waard sa senuweftich as wat, en ferprutste de audysje. Mar Van Weezel en filmprodusint Rob Houwer hiene him yn Thuis sjoen en wiene fan syn spyljen ûnder de yndruk. Sadwaande krige er yn 1977 dochs de rol fan Alex yn Soldaat van Oranje. Dat bestjutte foar De Lint daliks syn Nederlânske trochbraak.
Nei Soldaat van Oranje hie De Lint yn 1979 de haadrol yn 'e film Kort Amerikaans, nei de roman mei deselde namme fan Jan Wolkers. Koart nei't dy film útkaam, hie De Lint in moeting mei Paul Verhoeven, dy't him frege en doch audysje foar de rol fan Rien yn syn nije film Spetters. Doe't er dat dien hie, sei Verhoeven tsjin him dat er de rol hie, mar in pear dagen letter krige er in bryfke fan Hans Kemna, de assistint fan Verhoeven, dêr't yn stie dat Kort Amerikaans harren film foar de fuotten rûn, en dat se fierders net mear mei De Lint gearwurkje woene.
Nettsjinsteande dy snútslach wie it begjin fan 'e jierren '80 in súksesfolle tiid foar De Lint. Hy spile yn bekende dramasearjes as Herenstraat 10 (1983) en Willem van Oranje (1984), en yn grutte Nederlânske films, lykas Van de Koele Meren des Doods (1982) en Bastille (1984). Dy lêste film wie basearre op in boek fan skriuwer Leon de Winter, en De Lint hie de rol fan Paul de Wit, in 37-jierrige Joadske Amsterdamske skiednisdosint dy't hjitfolge wurdt troch de oantins oan syn yn 'e Holokaust fermoarde famylje. Yn 1986 hie De Lint yn it mei in Oskar foar bêste bûtenlânske film bekroande De Aanslag noch sa'n grutte rol, en dat wie wer ien dy't weromsloech op 'e Twadde Wrâldoarloch. De film wie basearre op 'e roman De Aanslag, fan Harry Mulisch, en De Lint spile Anton Steenwijk, dy't as jonge troch in oanslach fan it ferset op in kollaborateur by harren foar de doar syn âlden en broer kwytrekke is oan in repressaille fan 'e besetter.
Hoewol't De Lint al earder yn it bûtenlân wurke hie, krige er troch De Aanslag in beskate bekendheid yn ynternasjonale filmfermiddens. Dêrop fuortbouwend hied er yn 1987 in lyts roltsje yn 'e komeedzjefilm Three Men and a Baby, spile er datselde jiers yn 'e film Mascara, mei Charlotte Rampling, en yn 1988 hied er in rol yn Philip Kaufman syn The Unbearable Lightness of Being, mei Daniel Day-Lewis en Juliette Binoche, oer de Praachske Maityd fan 1968, nei in boek fan Milan Kundera. Yn Nederlân wie De Lint yn lettere jierren noch te sjen yn films as Rituelen (1989) en Lang Leve de Koningin (1995), mar fierders wurke er yn 'e 1990-er jierren benammen yn 'e Feriene Steaten.
De rol wêrmei't De Lint yn it bûtenlân de measte bekendheid wûn, wie dy fan Derek Rayne, yn 'e searje Poltergeist: The Legacy, dy't fjouwer seizoenen rûn, fan 1996 oant 1999. Nei de iuwwiksel spile er benammen yn tillefyzjesearjes, sawol Amerikaanske as Nederlânske. Sa hied er gastrollen yn 'e plysjesearjes NCIS en Baantjer, spile er yn 'e westernminysearje Into the West, en wied er ek te sjen yn The L Word, Bloedverwanten en Silent Witness. Fan 2006 oant 2009 fertolke er de rol fan dokter Ed Rossi yn 'e dramasearje Gooische Vrouwen, in rol dy't er op 'e nij spile yn 'e films Gooische Vrouwen (2011) en Gooische Vrouwen 2 (2014). Fierders hied er yn dyselde tiid rollen yn 'e Nederlânske films Zwartboek (2006) en De Brief voor de Koning (2008).
Yn 'e film Nova Zembla (2011), oer de oerwintering op Nova Zembla, spile De Lint de Skylger seefarder Willem Barents. Yn 2013 hied er in rol yn 'e film Tula: The Revolt, oer de slave-opstân fan 'e histoaryske Kurasauske slavelieder Tula. Yn 2016 wie De Lint as stimakteur belutsen by de Nederlânsktalige neisyngronisearring fan 'e Amerikaanske tekenfilm The Secret Life of Pets. Yn 2015 wie De Lint te sjen as Johan Kievit yn 'e histoaryske film Michiel de Ruyter fan regisseur Roel Reiné, oer de santjinde-iuwske seeheld Michiel de Ruyter. Yn 2018 wurke er fannijs gear mei Reiné, doe't er de rol fan 'e ferrieder Eibert hie yn 'e aventoerefilm Redbad, oer de achtste-iuwske kening fan 'e Friezen mei deselde namme.
Priveelibben
Derek de Lint is sûnt 1979 troud mei Dorith Jessurun.
Terhorst
Terhorst (Ter Horst) is in iestbuorskip oan de dyk mei deselde namme yn de gemeente Midden-Drinte besuden Beilen.
Skiednis
Yn 1844 wurt it plakje neamd as Ter-Horst, tusken 1851 en 1855 as Ter Horst en fan 1865 oant 1868 waard it Terhorst neamd. Offisjeel is it no Ter Horst. De namme betsjut mei strewellen begroeide hichte. Oant 1998 lei it buorskip yn de gemeente Beilen, dêrnei oant 2000 yn de gemeente Mulfjild.
Lizzing
It buorskip wurdt fan Beilen skieden troch de Terhorstermieden, oan beide kanten fan it Linthorst Homankanaal. It leit bewesten it spoar fan Meppel nei Grins. Besuden it buorskip lei de Terhorstereist, besúdwesten it Terhorstersân (bosk, woeste grûn) mei de Makkumerplasse.
Linköping
Linköping (sis Liensjeuping) is de haadstêd fan de gemeente Linköping yn it lânskip Östergötland en de provinsje Östergötlands län, dêr't it ek de haadstêd fan is, yn Sweden. De stêd hie 97.428 ynwenners yn 2005. It is de op 6 nei grutste stêd fan Sweden. De stêd leit besuden de mûning fan de rivier Stångån yn de mar Roxen.
De stêd is wierskynlik neamd nei it Lionga ting, in gearkomst dy't neffens midsiuwske Skandinavyske wetten it meast wichtige ding yn Östergötland wie. It krekte plak fan it ding is net bekend, mar it moat earne oan de Eriksgata west hawwe. Köping tsjut op de merk dy't dêr wie.
Linköping is de episkopale sit fan it Diosee Linköping (Tsjerke fan Sweden) en is ferneamd om syn katedraal. Linköping is it sintrum fan in regio mei in âlde kultuer en fierde syn 700-jierrich bestean yn 1987.
Linköping is it fêstigingsplak fan in protte grutte bedriuwen, ûnder oare Saab en oare high-techyndustry, dat der sûnt 1937 fleanmasines makket. Teffens hat de stêd in universiteit mei mear as 26.500 studinten, de Universiteit fan Linköping. It motto fan de stêd is Där idéer blir verklighet ('Dêr't ideeën werklikheid wurde'), dat slacht op de gearwurking fan it bedriuwslibben en de universiteit (sa as bygelyks yn it Mjärdevi Science Park).
Jeropeesk kampioenskip Reedriden Oer Alles
It Jeropeesk kampioenskip Reedriden Oer Alles waard foar it earst hâlden yn 1891 yn Hamburch. Lange tiid wie it allinich in kampioenskip foar manlju. Pas yn 1970 waard it earste kampioenskip foar froulju organisearre op de kunstiisbaen Thialf op It Hearrenfean. De beide kampioenskippen waarden apart faninoar yn ferskillende wykeinen yn de winter hâlden. Sûnt 1990 wurdt it kampioenskip foar manlju en froulju tagelyk en op itselde plak hâlden.
Johansmastins
De Johansmastins wie in stins yn de stêd Snits.
Oer de lizzing fan de stins is net folle bekend. Inkele skiedskriuwers smite it derop dat de stins net fier fan Goaiïngea lei. Se basearje dit op it feit dat t pân neamd wurdt yn in skeel tusken Rienck Bockema en it Johanniterkleaster. Hjirby soe it hearskip fan Goaiïngea, Feccka Sickinga, nammens Bockema sprutsen hawwe.
Oaren, wêrûnder A. Jager (1991), neamt de binnenstêd fan Snits as lokaaasje. Spesifyk soe it hjir gean om it stienhûs dat tsjintwurdich ûnderdiel is fan de Waltastins.
Wol is seker dat it gebou in saneamde donjon-toer wie.
Swart iikhoarntsje
It swarte iikhoarntsje (Latynske namme: Sciurus niger) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae) en it skaai fan 'e beamiikhoarntsjes (Sciurus), dat foarkomt yn 'e eastlike helte fan 'e Feriene Steaten. Dizze soarte is it grutste iikhoarntsje fan Noard-Amearika. Hy hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er noch rûnom foarkomt. Nettsjinsteande ferskillen yn kleur en grutte wurdt er soms betize mei it grize iikhoarntsje (Sciurus carolinensis) of oare iikhoarntsjesoarten.
Fersprieding
Yn it noarden falt de râne fan it ferspriedingsgebiet gear mei de ynternasjonale grins tusken de Feriene Steaten en Kanada, en wurdt sadwaande foarme troch de Earymar en de Hueronmar. Yn it noardwesten ûntbrekt it swarte iikhoarntsje yn Opper-Michigan, noardeastlik Wiskonsin en it noardeastlike hoekje fan Minnesota, mar yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsje Manitoba komt er oan 'e Winnipegmar ta foar, en ek libbet er yn it súdeasten fan 'e oanbuorjende provinsje Saskatchewan.
Uterlike skaaimerken
It swarte iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 25-37 sm, mei in sturtlingte fan 20-33 sm en in gewicht fan ½-1 kg. Der bestiet gjin seksuële dimorfy yn dizze soarte (de mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út), mar eksimplaren út it westlike diel fan it ferspriedingsgebiet binne yn 'e regel wat behindiger as guon út it easten. Nettsjinsteande de namme hawwe de measte swarte iikhoarntsjes in pels dy't op 'e rêch griisbrún oant gielbrún is en op 'e bealch brunich oranje. Yn beskate eastlike kontreien, wêrûnder de Appalachen, is har pels dûnkerbrún oant swart mei wite streken oer de snút en wangen en oer de sturt, wylst der yn it Suden populaasjes besteane dy't in folslein swarte pels hawwe.
Swarte iikhoarntsjes hawwe, lykas alle beamiikhoarntsjes, in lange plomsturt en skerpe, sterke en frij lange klauwen, dy't se brûke by it klimmen. Se hawwe treflike eagen, en ek it gehoar en de rooksin binne goed ûntwikkele. Fierders hawwe se ferskate boskjes snorhierren (of taasthierren), dy't net inkeld ûnder en besiden de noas groeie, mar ek op har kin, boppe en ûnder de eagen en op 'e foarskonken.
Biotoop
Swarte iikhoarntsjes komme it measte foar yn iepen wâldlân sûnder in protte ûndergroei, en mije boskgebieten mei in soad strewelleguod. It leafst hawwe se noch lytse boskjes folwoeksene beammen dy't ôfwiksele wurde troch ikkers en greiden. Fierders komme se ek faak foar oan wâldsiggen. Se meitsje gjin ûnderskie tusken leafwâld en nullewâld, mar wol tusken beamsoarten; dêrby lykje se de foarkar te jaan oan iken en dinnen.
Hâlden en dragen
It swarte iikhoarntsje hat twa soarten fan beskûl: blêdenêsten en beamhoalen. Blêdenêsten wurde by 't simmer oanlein yn beamstrampels sa'n 9 m boppe de grûn, en as der gjin holle of fermôge beammen foarhâns binne, wurde sokke nêsten it hiele jier rûn bewenne. Winterdeis en om jongen te wrâld te bringen jouwe swarte iikhoarntsjes lykwols de foarkar oan in beamhoale, dy't se sels oanlizze yn gaadlike beammen of dat hoalen fan spjochten binne dy't se kreakje. Sokke beamhoalen binne trochstrings 15 sm breed en 14-16 sm djip, wylst de iepenings rûn binne en in trochsneed hawwe fan 7⅓-9½ sm.
Swarte iikhoarntsjes binne inkeld oerdeis aktyf en bringe mear tiid op 'e grûn troch as oare soarten beamiikhoarntsjes. Soms kinne se by it foerazjearjen wol in pear hûndert meter fan 'e neiste beammen ôf waarnommen wurde. Likegoed binne it treflike en linige klimmers en ymposante springers, dy't maklik sprongen fan 4½ m op it horizontale flak of 6 m skean nei ûnderen ta meitsje kinne. It binne net bysûnder sosjale bisten, al bringe pearkes soms de winter yn ien hoale troch. Oer it algemien libje se lykwols solitêr, en sykje se inkeld yn 'e peartiid it selskip fan soartgenoaten op. Swarte iikhoarntsjes hawwe in grutte fokabulêre, dy't foar in grut part bestiet út sjirpende, tsjotterjende en ketskjende lûden, en as se ûnrie gewaar wurde, stelle se dêrfan de hiele natoer op 'e hichte mei har trochkringende alaarmgjalp.
De peartiid rint fan mids desimber oant begjin jannewaris, mei in twadde perioade yn juny. Yn 'e regel produsearje wyfkes 2 nêsten jongen jiers, mar ienjierrige wyfkes hâlde it soms by ien inkeld nêst. De draachtiid duorret 44-45 dagen, wêrnei't der trochinoar 3 jongen smiten wurde, dy't keal en blyn te wrâld komme. Mei 4-5 wiken geande de eachjes iepen en mei 6 wiken kinne se hearre. As se 8-10 wiken âld binne, wurde se ôfwûn, mar se binne ornaris pas selsstannich mei 12 wiken. Wyfkes berikke mei 10-11 moannen geslachtsripens en produsearje pas yn it jier nei har berte har earste jongen. Soms bringe de jongen de winter noch troch yn 'e beamhoale fan 'e mem.
Yn it wyld is de libbensferwachting fan in swart iikhoarntsje trochinoar 8½ jier foar mantsjes en 12½ jier foar wyfkes, mar dêrfoar moatte se dan wol predaasje, jacht (troch minsken), de oanhâldende habitatferwuostging en it soms strange winterwaar sjen te oerlibjen. Yn finzenskip kinne swarte iikhoarntsjes 18 jier wurde. De wichtichste natuerlike fijannen binne de reade lynks, de foks, de grize foks, de hûn en ferskate soarten hauken en ûlen. Jonge eksimplaren wurde ek wolris snipt troch de waskbear en ferskillende soarten slangen.
Fretten
Swarte iikhoarntsjes binne omnivoaren dy't net botte tier binne. Se frette nuten (fral ikels, wâlnuten en hazzenuten), beamleaten, woartels, bollen, sieden, skimmels, ynsekten en fûgelaaien, en hawwe der likemin muoite mei om lânbougewaaksen lykas koarn, sojabeane, hjouwer, weet en fruchten lytsman te meitsjen.
Status
It swarte iikhoarntsje hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en syn populaasje oer it gehiel nommen stabyl liket te wêzen. Lykwols hat er yn beskate kriten te lijen ûnder oerbejaging en de oanhâldende ferwuostging fan syn habitat. Sûnt de kolonisaasje fan syn wengebiet, yn 'e santjinde iuw, wie it swarte iikhoarntsje lange tiid in wichtige boarne fan fleis foar de Amerikaanske plattelânsbefolking. Tsjintwurdich wurdt er, nei't it skynt, mear bejage om 'e jacht sels as om it fleis, al wurdt er noch altyd wol iten.
Undersoarten
Der binne 10 erkende ûndersoarten fan swarte iikhoarntsje:
Keninkryk Deira
thumb|right|250px|Kaart fan de Ingelske keninkriken ± [[600, Deira (rjochtsboppe), Bernísia en Noardumbrje.]] De namme fan it keninkryk komt út it Brythonysk, faaks fan Deifr, wat "wetters" betsjut, of fan Daru, wat "iik" betsjut, yn hokker gefal it "de minsken fan de Derwent" betsjutte soe, in ôflieding dy't ek fûn wurdt yn de Latynske namme foar Malton, Derventio.
Neffens Simeon fan Durham roan Deira fan de Humber oant de Tyne, mar lei it lân benoarden de rivier de Tees braak. Neidat it Keninkryk Ebrauc anneksearre waard troch Edwin, waard York (Ebrauc) de haadstêd fan Deira. Earder wie de haadstêd yn of by Pocklington.
De earste Angelse kening dy't spoaren neilitten hat yn de skiednis is Ælla. Yn 581 ferôvere hy it ryk van de Britten en bloeide syn regear de lêste desenia fan de 6e iuw. Nei syn ferstjerren waard Deira ûnderwurpen troch kening Æthelfrith fan Bernisia, dy't beide keninkriken ferienige yn Noardumbrje. Æthelfrith regearde oant er opfolge waard troch Ælla syn soan Edwin yn 616 of 617, dy't oer beide riken oant 633 it bewâld hold.
Osric, de neef fan Edwin, bestjoerde Deira nei Edwin, mar syn soan Oswine waard yn 651 dea bdien troch Oswiu. Dêrnei waard Deira in stikmannich jierren regearre troch Æthelwald, de soan fan Oswald fan Noardumbrje.
De earbiedwurdige Bede hat oer Deira skreaun yn syn Historia Ecclesiastica.
Ballast
Ballast is in buorskip yn de gemeente Coevorden benoardwesten it haadplak en bewesten it Kanaal Coevorden-Zwinderen mei brêge en skutslûs.
Frédéric Mistral
thumb|right|Portret fan Frédéric Mistral (troch [[Paul Saïn)]]
Frédéric Mistral (Maillane, 8 septimber 1830 - dêre, 25 maart 1914) wie in Frânsk skriuwer en winner fan de Nobelpriis foar de Literatuer yn 1904, tegearre mei de Spaanske toanielskriuwer José Echegaray. Hy waard foaral bekend as pleiter foar- en ferdigener fan it Oksitaansk, in taal dy't yn Súd-Frankryk sprutsen wurdt.
Yn 1854 heart er ta de oprjochters fan de "Félibrige", in feriening fan skriuwers en dichters mei as doel it befoarderjen fan it Oksitaansk en de Provênsaalske kulturele identiteit. Syn freon Alphonse Daudet giet ek by dit genoatskip. It genoatskip bout netwurken mei skriuwers fan oare Europeeske regionale talen, fral it Katalaansk, dêr't it Oksitaansk nau mei besibbe is. It Oksitaansk makket ferfolgens in lytse renêssânse troch oant Frankryk de Frânsk-Dútske kriich ferlear en der nei de Kommune fan Parys ûnder de sterk sintralisearre Tredde Republyk gjin plak mear is foar regionale útsûnderings en Frânsk de noarm wurdt. thumb|right|Stânbyld fan Frédéric Mistral yn [[Arles.]]