cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hendrik Wielenga
Nei syn arrestaasje oant syn dea siet Wielenga fêst yn it Hûs fan Bewar yn Skeveningen (it Oranjehotel). Hy wie ien fan de feroardielden út it Geuzeproses. Hy waard ta de dea feroardiele en op 13 maart 1941 fusillearre op de Waalsdoarperflakte, gemeente Wassenaar.
Hendrik Wielenga is ien fan de achttjin yn it gedicht Het lied van de achtien doden fan Jan Campert. Wielenga waard opnij beïerdige op it gemeentlik begraafplak Jaffa te Delft, grafnûmer 259.
Yn Schiedam en Delft binne strjitten nei him ferneamd.
Sikstus II (paus)
Paus Sikstus II (berne yn Grikelân, bertedatum ûnbekend; ferstoarn yn Rome op 6 augustus 258) wie fan 30 augustus 257 oant syn dea op 6 augustus 258 biskop fan Rome.
Libben
Sikstus II folge yn augustus 257 Stefanus I op as biskop fan Rome. Noch yn itselde jier sette keizer Falerianus útein mei de ferfolging fan kristenen.
Sikstus' foargonger Stefanus I hie it kontakt mei de biskoppen yn it easten en Afrika ferbrutsen, mar Sikstus slagge der yn de ienheid fan de tsjerke en de kontakten te herstellen. Ear't Sikstus paus waard wie der nammentlik in dreech skeel tusken Stefanus I en biskop Syprianus fan Kartago oer de fraach oft de doop troch ketters wol jildich wie. Siktus wist in skuorring yn de kristenheid tefoarren te kommen troch it stânpunt fan de Afrikaanske en Easterske tsjerke oer te nimmen dat allinne kristenen in ketter dope koene. It duorre oant it jier 314 doe't it âlde Romeinske stânpunt dat eltse doop jildich is op de synoade fan Arelate (Arles) wer it offisjele stânpunt fan de Tsjerke waard.
Ferstjerren
Neffens Syprianus fan Kartago waard Sikstus it slachtoffer fan de ferfolgings fan Falerianus. Nei't yn augustus 258 de keizer de anty-kristlike bepalings oanskerpe en de deastraf oplein waard foar it wegerjen fan it offerjen oan heidenske goaden, waard Siktus tegearre mei fjouwer diakenen by de fiering fan in tsjinst yn de katakomben arrestearre en fuort ûnthalze. De bekendere hillige Laurentius soe ien fan de diakens west ha, dy't doe de martlersdea ferstoaren.
De Romeinske biskop Damasus I liet op it eksekúsjeplak en oan it grêf fan Sikstus in ynskrift oanbringe. Siktus waard letter yn de Pausenkrypte fan de Katakomben van Sint-Kalikstus byset.
Ferearing
Yn de Roomsk-Katolike Tsjerke wurdt Sikstus op 7 augustus (net ferplicht) betocht. Yn de otterdoksy falt dy dei op 10 augustus.
Attributen binne in jildponge of in muntstik. Sikstus wurdt faak tegearre mei Laurentius fan Rome ôfbylde.
Tsjerke fan Betfage
De Tsjerke fan Betfage (wat "hûs fan de iere figen" betsjut) is in fransiskaanske tsjerke op de Oliveberch yn Jeruzalim. Yn de tsjerke is in stien te sjen, dy't neffens de tradysje brûkt waard troch Jezus om oan it begjin fan syn tocht nei Jeruzalim op de ezel te klimmen.
Skiednis
De hjoeddeiske tsjerke, boud yn 1883, rêst op de fûneminten fan in 12e-iuwske krúsfarderskapel, dy't yn it âlde doarp Betfage stie. Tsjintwurdich leit de lokaasje yn Jeruzalim, mar twatûzen jier tebek wie it in apart doarp tusken Betanië en Jeruzalim. De krúsfarderskapel stie wer op de resten fan de 4e-iuwsk byzantynsk hillichdom, dat de moeting tusken Marta en Jezus betocht nei't Lazarus ferstoarn wie.
Yn 1867 waard by de bou fan in fransiskaansk kleaster op de lokaasje, in mei stúkwurk oerdekte kubusfoarmige stien fûn. Dy stien wie in yntegraal ûnderdiel fan de 12e iuwske krúsfarderskapel en leit no by de noardlike muorre fan de tsjerke. De krúsfarders dekorearren de stien en skreaune der yn it Latyn bibelske ferhalen op, dy't plakfûnen yn de kontreien fan Betfage en Jeruzalim. De fersierings waarden yn 1950 restaurearre en fiif jier letter waarden de muorren en it plafond fan de tsjerke mei fresko's beskildere.
Krekt as yn de 12e iuw hâlde pylgers alle jierren op Palmpeaske in prosesje, dy't by de tsjerke fan Betfage útein set.
Untwerp
Resten fan de krúsfarderskapel binne te sjen by de flier fan de apsis. Yn de koepel boppe it alter is in fresko fan Jezus op in ezel mei syn dissipels te sjen. It plafond fan de tsjerke is fersierd mei tekenings fan blommen en bledwurk. De muorren binne yn brune kleuren útfierd en stelle minsken út it Nije Testamint foar, dy't harren tariede op de prossesje. Oan de iene kant fan de muorre is in groep rabinen skildere mei in boekrolle, dêr't it twadde diel fan Jehannes 12:19 op stiet. Yn it Latynsk om de ramen hinne binne de wurden skreaun, dy't de minsken oer Jezus seine doe't Er de yntocht nei Jeruzalim makke.
De Stêle fan Betfage, sa't de yn 1867 ûntdutsen stien ek neamd wurdt, leit binnen in smei-izeren hekwurk. In spegel efter de stien makket it de besikers mooglik om de stien ek fan de oare kanten te besjen. Op de stien steane de foarstellings fan Jezus en Marta, twa dissipels dy't Jezus in ezel en in fâle bringe, Lazarus dy't út de dea opstiet en op de side oan de kant fan it alter in groep minsken dy't palmtûken fêsthâlde.
Daddy's Home (film)
Daddy's Home is in Amerikaanske komeedzjefilm út 2015 ûnder rezjy fan Sean Anders, mei yn 'e haadrollen Will Ferrell, Mark Wahlberg en Linda Cardellini. De titel betsjut "Heity is Thús". It ferhaal giet oer de kalme, saaie Brad Whitaker, dy't út alle macht besiket om in goede styfheit foar de bern fan syn frou Sara te wêzen. As er de bern einlings en te'n lêsten safier hat dat se him akseptearje, komt ynienen Dusty Mayron, de biologyske heit, op 'e lapen, dy't alles wer yn ûnstjoer bringt. Daddy's Home krige oer it algemien negative resinsjes fan 'e filmkritisy, mar wie kommersjeel tige súksesfol yn 'e bioskopen. Sadwaande kaam yn 2017 in ferfolchfilm út, mei as titel Daddy's Home 2.
Plot
De saaie, kalme Brad Whitaker, dy't derfan oertsjûge is dat alles mei praten en fertrouwensoefenings op te lossen is, wurket yn in liedingjaande posysje by in radiostjoerder dy't de hiele dei lichte jazz útstjoerd. Hy is steryl sûnt er in stikmannich jierren lyn by in besyk oan 'e mûlhygiënist in ûngelok hân hat wêrby't syn testikels bleatsteld binne oan röntgenstrieling. Lokkigernôch is er troud mei Sara, in tige kreaze frou mei twa lytse bern út in earder houlik: soan Dylan, fan acht, en dochter Megan, fan fiif. Brad docht alle war om in goede styfheit foar de bern te wêzen, al moatte dy earst hielendal neat fan him hawwe.
As hy en Sara acht moannen troud binne, begjinne de bern wat te ûntteien: Dylan freget Brad om rie as er op skoalle narre wurdt troch in groepke âldere skoalbern, en op 'e tekenings fan Megan komt Brad no libben foar ynstee fan dea, lykas earder. Op 'e dei dat Megan him freget om mei har nei in dûnsfeest foar heiten en dochters te gean op har skoalle, is Brad alhiel yn 'e wolkens.
Op in jûn wurde Brad en Sara út it neat wei ynienen opskille troch Dusty Mayron, de eks-man fan Sara en de biologyske heit fan Dylan en Megan. It docht bliken dat Sara him net ferteld hat dat se wertroud is. Dusty kundiget oan dat er de oare deis yn 'e stêd wêze sil, en Brad nûget him út om del te kommen om 'e bern te besykjen. Sara is it dêr alhiel net mei iens, want se wit dat Dusty in manipulative rotsak wêze kin, mar Brad hâldt har foar dat it wichtich foar de bern is om in bân mei harren biologyske heit te hâlden. Hy is wisberet om sjen te litten dat in heit en in styfheit op respektfolle wize mei-inoar omgean kinne.
Sadree't Dusty arrivearret, fielt Brad him lykwols daliks yntimidearre troch syn spierde uterlik, syn kreaze foarkommen, syn learene klean en syn stoere motorfyts. Op subtile wize set Dusty syn sjarme yn om 'e autoriteit fan Brad te ûndermynjen en syn bern foar himsels te winnen. Dêrta fertelt er harren by wize fan ferhaaltsje foar it koesen mearkes oer de kening dy't út syn kastiel ferdreaun is troch de boaze 'styfkening'. Dusty kin Brad mei wurden wol oer, en wit it foarinoar te krijen dat er in nacht útfanhûs bliuwe mei. As Brad de oare deis mei Sara ôfpraat om him te freegjen om no fuort te gean, einiget harren petear dermei dat Brad Dusty freget om noch in wike te bliuwen.
Dusty set Brad foar skut troch him derút sjen te litten as in rasist as er him de negroïde timmerman Griff ûntslaan lit. Boppedat wit er de herten fan syn bern te winnen mei útwrydske gebearten. Sa komt er thús mei in hûn sûnder dêr earst mei Brad en Sara oer oerlein te hawwen, en bout er mei de sarkastyske Griff (deselde dy't er Brad earder ûntslaan litten hat) yn 'e eftertún in reuseftige beamhutte en halfpipe om te skateboarden. Underwilens einigje alle dingen dy't Brad docht om yndruk op 'e bern te meitsjen yn triennen, lykas as er de kontrôle oer Dusty syn motor ferliest en by ûngelok it hûs yn en troch in pear muorren hinne riidt, of as er syn skateboardfeardichheden toane wol en sa heech springt dat er de heechspanningskeabels rekket.
As Griff by de frou weirekket, nûget Dusty him út om by Brad en Sara te útfanhûzjen. Ek fertelt er Brad dat Sara noch in bernewinsk hat, en dat is wat dêr't Brad har net mei helpe kin. As Brad oan syn frou freget oft dat wier is, jout Sara ta dat se yndie noch graach in lytsenien hawwe wolle soe. Om Brad syn ûnfermogen noch wat mear yn te wriuwen, biedt Dusty oan om Brad en Sara mei te nimmen nei in goekunde fan him, dokter Emilio Francisco, in ferneamd saakkundige op it mêd fan fuortplanting, dy't er in pear jier lyn traind hat foar in triatlon. Dat plantsje rint lykwols mis as Francisco fêststelt dat Brad net hielendal steryl is, en noch genôch 'goed' sperma hat om in bern oan te setten. (De dokter suggerearret dat dat in resultaat is fan 'e no gruttere testosteronproduksje fan Brad om't Dusty syn "territoarium" binnenkrongen is.)
Underwilens wurkje Brad en Dusty gear om Dylan te helpen tsjin it oanhâldende narjen fan it groepke âldere skoalbern. Dusty seit dat er se in stomp yn it gesicht jaan moat om se dan yn 'e ballen te traapjen; de ta pasifisme oerhingjende Brad jout ta dat geweld soms de iennichste mooglikheid is om fan narders ôf te kommen.
Dy jûns, by de wedstryd, docht bliken dat Brad $18.000 útjûn hat om op it lêste momint noch oan 'e kaartsjes te kommen, wat Sara poerrazen makket. De jûn rint foar Brad op in mislearring út as Dusty kunde blykt te hawwen oan ien fan 'e trainers, dy't Dusty, Sara en de bern útnûget om op 'e foarste rige te sitten, sadat de rottekrûddjoere sitplakken fan Brad ek noch leech bliuwe. Breinroer set Brad it op in drinken. As der yn it skoft in priis weijûn wurdt oan immen dy't fan 'e middenstip ôf in basketbal troch de hoep goaie kin en it lot op Brad falt, blykt er smoardronken te wêzen. Hy eamelet yn 'e mikrofoan dat er de jûns tefoaren noch seks hân hat mei Sara, dat as Dusty no syn sin kriget en wer by syn eks-frou weromkomt, hat it wol kâns dat er de styfheit fan Brad syn bern wurde sil, wat syn fertsjinne lean wêze soe. Dêrnei besiket er de basketbal te goaien, mar rekket by fersin earst in cheerleader fol yn it gesicht en dêrnei in handicapt jonkje dat op 'e earste rige sit, foar't er troch de befeiliging mei hurde hân út 'e arena ferwidere wurdt.
As er wer by sûpe en stút kommen is, ferlit Brad yn folsleine fernedering it hûs en set him tydlik nei wenjen yn syn kantoar op it wurk. Dusty sjocht syn kâns skoan en besiket it oan te lizzen mei Sara, mar sy smyt him en de noch altyd by harren ynwenjende Griff ek út 'e hûs. Neitiid besiket Dusty al Brad syn wurk as heit oer te nimmen, mar dat falt him noch raar ôf. Brad is net inkeld belutsen by de opfieding fan 'e bern, mar bringt se ek nei skoalle en hellet se wer op en riidt se nei sporttraining en muzyklessen en boartersôfspraken mei oare bern ta en docht frijwilligerswurk by de sportklub en de paadfinerij en de tsjerke en gean sa mar troch. It wurdt Dusty al gau tefolle, dat hy pykt út, krekt op 'e dei dat it dûnsfeest foar heiten en dochters holden wurde sil.
Griff siket Brad op syn wurk op en fertelt him wat der bard is. Hy fiteret him oan om wer yn 'e bres te springen, mei't Megan in ôfwêzige heit net fertsjinne hat. Brad lit him beprate, mar ynstee dat er sels nei it dûnsfeest giet, siket er yn in bar Dusty op om dy safier te krijen dat er derhinne sil. Dusty bychtet lykwols op dat er net omgean kin mei de drege parten fan it heitwêzen, en dat er Brad bewûnderet om't soks him sa maklik ôf giet. Brad hâldt lykwols oan, en úteinlik jout Dusty belies en stimt er deryn ta om nei it dûnsfeest ta, mar allinne as Brad meigiet.
Dat twaresom sette de beide mannen dy kant út, wêrnei't se ûntdekke dat de âldere skoalbern troch wa't Dylan allegeduerigen narre wurdt, eins famkes binne. Se besykje him noch tsjin te hâlden, mar komme te let as Dylan harren advys yn 'e praktyk bringt en de liedster fan 'e groep, in famke dat Serendipity hjit, yn it gesicht slacht en dan yn 'e skamstreek skopt. Dat liedt op in hier nei ta slaanderij tusken Dusty en de heit fan it famke, eat wat Brad wanhopich besiket foar te kommen. Dusty is hiel dizenich bleaun oer hokker wurk oft er no eins foar de kost docht, mar Brad hat tusken de regels troch begrepen dat er kommando is en betelle wurdt om foar de Amerikaanske oerheid yn it bûtenlân ûnwinske lju út 'e wei te romjen. De heit fan it famke lit him in hângemien lykwols net ûntprate. Nei in blik op syn tasjende bern beslút Dusty lykwols in earder advys fan Brad yn 'e praktyk te bringen troch der in dance-off fan te meitsjen ynstee fan in fjochtpartij. Neitiid fermoedsoenje Brad en Sara harren mei-inoar. Dusty en Brad binne no freonen wurden en Dusty leit him by de sitewaasje del en beslút in goede 'ko-heit' te wurden.
In jier letter hawwe Brad en Sara in lytsenien dy't se Griff neamd hawwe, wylst Dylan en Megan Brad no folslein akseptearre hawwe as styfheit. Dusty, dy't nij wurk fûn hat as discjockey by de radiostjoerder fan Brad, wennet skean foar harren oer en is wertroud mei Karen, dy't in dochter út in earder houlik hat, Adrianna. Sa is Dusty no sels styfheit wurden, en hy makket fierhinne itselde troch as Brad, mei't Adrianna neat fan him witte wol. De film einiget mei it toppunt fan irony as Dusty persiis yn deselde posysje as Brad komt te sitten: Roger, de biologyske heit fan Adrianna, dy't twaris sa spierd en stoer is as de yntimidearre Dusty, komt op in motorfyts opdaagjen en behannelet him krekt sa't er sels in jier lyn Brad behannele hat.
Produksje
Daddy's Home waard regissearre troch Sean Anders nei in senario fan Brian Burns, John Morris en himsels op basis fan in idee fan Burns. As produsinten wiene Adam McKay, Chris Henchy, Morris en haadrolspiler Will Ferrell by it projekt belutsen foar de filmstudio's Red Granite Pictures en Gary Sanchez Productions. Foar Daddy's Home wie in budget fan $69 miljoen beskikber. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Julio Macat, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Michael Andrews.
De opnamen setten op 17 novimber 2014 útein yn New Orleans en duorren oant en mei 6 febrewaris 2015, trije dagen langer as ferwachte. Foar haadrolspilers Will Ferrell en Mark Wahlberg wie it de twadde kear dat se mei-inoar in film makken nei The Other Guys út 2010. De sêne mei de basketbalwedstryd waard op 21 jannewaris 2015 filme by in echte wedstryd tusken de Los Angeles Lakers en de New Orleans Pelicans. De 'cheerleader' dy't Will Ferrell dêrby in basketbal yn it gesicht goaide, wie eins stuntfrou en showwrakselster Taryn Terrell.
Distribúsje
De distribúsje fan Daddy's Home waard fersoarge troch Paramount Pictures. De film gie op 9 desimber 2015 yn Londen yn premiêre, wêrnei't er op 25 desimber fan dat jier, krekt op 'e tiid foar de kryst, iepene yn 'e Amerikaanske bioskopen. Daddy's Home kaam op 8 maart 2016 beskikber as digitale download en waard op 22 maart fan dat jier útbrocht op dvd en blu-ray.
Untfangst
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hie Daddy's Home in min goedkarringspersintaazje fan 31%, basearre op 119 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "It stiet fêst dat Will Ferrell en Mark Wahlberg komyske gemy hawwe [op it wite doek], mar [dizze film] hat te lijen ûnder in gebrek oan wierlik grappige ideeën – en mist it lef of de ferbyldingskrêft om 'e satiryske mooglikheden fan it útgongspunt te ferkennen." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behelle Daddy's Home in goedkarringspersintaazje fan 42%, basearre op 30 resinsjes.
Resultaat
Daddy's Home brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $150,4 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $92,4 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $242,8 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $69 miljoen betsjut dat in winst fan $173 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Dêrmei wie de film nettsjinsteande de minne resinsjes fan 'e filmkritisy kommersjeel tige súksesfol. It wie de meast opbringende live-actionfilm út 'e karriêre fan Will Ferrell. Foar syn rol as Brad Whitaker waard Ferrell nominearre foar in Teen Choice Award yn 'e kategory favorite akteur yn in komeedzje.
Ferfolchfilm
Mei it each op it kommersjele súkses fan Daddy's Home waard yn april 2016 de produksje fan in ferfolchfilm oankundige, dy't ienfâldichwei Daddy's Home 2 kaam te hjitten. Deselde makkers en deselde akteurs wiene dêrby belutsen, wylst ek John Lithgow en Mel Gibson meispilen. De film kaam yn novimber 2017 yn 'e bioskopen. Yn in fraachpetear yn 2017 fertelde Mark Wahlberg dat der plannen wiene foar in trêde film, dêr't se graach Liam Neeson foar freegje woene. (Anno 2021 is dy film lykwols noch net makke.)
Westerlauwerske Friezen
De Westerlauwerske Friezen, yn 'e Nederlânske kontekst ornaris koartwei Friezen neamd, binne in folk dat lânseigen is oan 'e súdlike Noardseekust, benammen yn 'e nei harren ferneamde Nederlânske provinsje Fryslân, in gebiet dat ek wol Westerlauwersk Fryslân neamd wurdt. Hja binne fan oarsprong nau besibbe mei de Fryske folksgroepen yn Dútslân (Eastfriezen, Noardfriezen en oaren), mar ek mei de bewenners fan 'e Grinzer Ommelannen en de Kop fan Noard-Hollân. Histoarysk hiene de Westerlauwerske Friezen in folslein eigen bestjoersfoarm ûnder de Fryske Frijheid, dy't lykwols yn 1498 ferlern gie. It politike selsbestjoer waard harren oan it begjin fan 'e Frânske Tiid ûntnadere en letter ûnder it Keninkryk fan de Nederlannen net mear weromjûn. Hjoed de dei ûnderskiede de Westerlauwerske Friezen har fan 'e omwenjende Nederlanners en Nedersaksers troch har eigen taalfoarmen (it Westerlauwersk Frysk en de Stedske dialekten) en har eigen kultuer.
Namme
De namme 'Westerlauwerske Friezen' ferwiist nei de Friezen dy't oan 'e westkant wenje fan 'e Lauwers, it grinsrivierke mei de Nederlânske provinsje Grinslân. Hoewol't de leden fan dizze etnyske groep harsels yn 'e regel simpelwei omskriuwe as 'Friezen', is de tafoeging 'Westerlauwersk' nedich om har te ûnderskieden fan 'e oare Fryske folksgroepen, lykas de Eastfriezen en de Noardfriezen. Bûten Nederlân wurde de Westerlauwerske Friezen om dy reden ornaris oantsjut as 'Westfriezen', mar dy term ferwiist yn Nederlânsk ferbân nei de bewenners fan West-Fryslân, in lânstreek dy't westlik fan Westerlauwersk Fryslân yn 'e provinsje Noard-Hollân leit.
Etnyske besibskip
De Westerlauwerske Friezen binne etnysk sjoen ien fan 'e útsprantels fan 'e oarspronklike Friezen, en sadwaande binne se nau besibbe oan 'e Fryske folksgroepen yn Dútslân. De wichtichsten dêrfan binne de Eastfriezen, dy't fuort oare kant de Nederlânske eastgrins oan 'e súdlike Noardseekust wenje yn 'e lânstreek East-Fryslân, yn 'e dielsteat Nedersaksen; en de Noardfriezen, dy't besuden de Deenske grins oan 'e eastlike Noardseekust wenje yn 'e dielsteat Sleeswyk-Holstein. Lytsere groepen, dy't faak oer de holle sjoen of mei de Eastfriezen, resp. Noardfriezen lykslein wurde, binne de Sealterfriezen, út it Sealterlân, súdlik fan East-Fryslân, de Bûtjadinger Friezen en Woerstfriezen út gebieten dy't eastlik fan it eigentlike East-Fryslân lizze, en de Hilgelanners fan it eilân Hilgelân, dat midden yn 'e Dútske Bocht leit.
Binnen Nederlân stamje ek de bewenners fan 'e Grinzer Ommelannen en de Kop fan Noard-Hollân foar it meastepart fan 'e Friezen ôf, hoewol net fan 'e Westerlauwerske Friezen. De Westfriezen út Noard-Hollân wennen westlik fan it Fly, dat krekt as de Lauwers fan âlds in skieding tusken de Fryske gebieten foarme. De Grinslanners, dy't har folslein fan harren Fryske erfskip ôfkeard hawwe, stamje ôf fan 'e Easterlauwerske Friezen, en hiene útsoarte mear gemien mei de Eastfriezen. Yn in breder ramt besjoen, wiene de Westerlauwerske Friezen fan oarsprong ek frij nau besibbe oan 'e oare Noardwestgermaanske folken, te witten de Ingelsen en de leechlânske Skotten. In bytsje minder nau mei harren besibbe binne de Nedersaksers en noch wat minder nau besibbe binne groepen as de Nederlanners, Flamingen, Afrikaners en Dútsers.
De Fryske Frijheid
De Westerlauwerske Friezen ûntjoegen har ûnder de Midsiuwen ta in etnyske groep dy't los stie fan 'e oare Fryske folksgroepen. Dat begûn mei de ferovering fan Westerlauwersk Fryslân troch de Franken yn 734, dy't de oanset joech ta grutte feroarings. Yn it foarste plak waarden de oant dy tiid heidenske Friezen doe ta it kristendom bekeard. Der waarden tsjerken boud en kleasters stifte en de mûntsen dy't dêr wennen, begûnen mei de oanlis fan 'e seediken. De Fryske hannel florearre yn dy tiid, mar de rykdom dy't dat brocht, makke dat Westerlauwersk Fryslân gauris it slachtoffer waard fan ynfallen fan 'e Wytsingen.
De Fryske gebieten organisearren harren yn in grut tal ôfsûnderlike republykjes, ek wol terrae neamd. Dy hiene te krijen mei oanfallen fan twa kanten: fan bûtenôf en fan binnenút. As reäksje dêrop besochten se har oant twaris ta om 'e nocht te ferienjen yn it bekende ferbûn fan 'e Upstalsbeam. Wat de oanfallen fan bûtenôf oanbelangen, dy kamen yn it gefal fan Westerlauwersk Fryslân benammen fan 'e greven fan Hollân, dy't oanspraak makken op it hiele Fryske gebiet. Yn 1289 hie greve Floaris V de Westfriezen ûnderwurpen en de Hollânske hearskippij útwreide oan it Fly ta. Fan dy tiid ôf bedrigen syn opfolgers Westerlauwersk Fryslân. Yn 1345 stiek greve Willem IV mei in ridderleger de Sudersee oer en gie yn 'e neite fan Starum oan lân. Dêr waard er opfongen troch de Friezen en yn it dêropfolgjende treffen waard syn leger útinoarslein en kaam de dryste greve sels om. Hoewol't dit barren de skiednis yngien is as de Slach by Warns, fûn it eins in pear km noardwestliker plak en hie de oantsjutting "Slach by Starum" in tapasliker namme west.
Nei in hieltyd op 'e nij ferlinge wapenstilstân fan mear as fyftich jier lâne yn 1396 de Hollânske greve Albrecht fan Beieren mei in grut leger by de Kúnder. Der fûn in treffen plak, dat letter de namme fan 'e Slach by Skoattersyl krigen hat, hoewol't dy namme doedestiden noch net bestie. Dêrby waarden de Friezen, dy't yn dy striid oanfierd waarden troch de ealman Juw Juwinga, ferslein, mar dy oerwinning brocht Albrecht fierders gjin terreinwinst, sadat de Hollanners in pear dagen letter wer skipgiene nei hûs. Yn 1397 en 1399 waarden der op 'e nij fjildtochten tsjin 'e Westerlauwerske Friezen holden, dy't ek net in protte opsmieten en allinne de stêd Starum yn Hollânske hannen brochten. Nei mislearre belegerings yn 1400 en 1401 en ferskate wapenstilstannen wisten de Friezen yn 1411 Starum te befrijen en wie it hielendal dien mei de macht fan 'e Hollânske greven yn Westerlauwersk Fryslân.
In folle wichtiger bedriging foar de Fryske frijheid waard lykwols foarme troch de boargeroarloch dy't Westerlauwersk Fryslân tusken rûchwei 1350 en 1498 yn 'e besnijing hold. Om 1350 hinne ûntstie der nammentlik krisis yn Fryslân, mei't in útbraak fan 'e pest der doe foar in grutte weromgong yn 'e befolking en in slimme resesje fan 'e ekonomy soarge. Dat sette in tal frij yngeande maatskiplike feroarings yn gong. Fierwei de wichtichste dêrfan wie de opkomst fan in stân fan saneamde haadlingen, dy't ôfkomstich wiene út sawol de adel as de frije boeren en dy't elk yn in doarp de macht griepen. Yn 'e folgjende heale iuw stelden eins alle oare ynwenners fan Westerlauwersk Fryslân har ûnder de beskerming fan sokke haadlingen, sadat dy stadichoan it hiele gebiet yn 'e hannen krigen. It wie fansels net te fermijen dat se mei-inoar deilis rekken oer gebietsoanspraken en ûnderling koälysjes foarmen om sterker te stean yn sokke konflikten. De rike kleasters waarden meilutsen yn 'e waansin en machten fan bûtenôf, de greven fan Hollân en de stêd Grins foarop, stokelen de striid fierder oan. Dizze striid tusken de Skieringers en de Fetkeapers, of de 'duvelske partijskippen', sa't se ek wol neamd waarden, fierde hiel Westerlauwersk Fryslân hast oardel iuw mei yn in spiraal fan geweld dêr't net út te kommen wie.
In ein oan 'e frijheid
Al yn 1500 briek der in opstân út, mar dy waard mei gauwens delslein. Nei de ûnthalzing fan guon haadlingen kaam it yn 1512 wer ta in oproer. De Saksers stjoerden doe in binde lossleine hierlingen, dy't bekend wurden is as de Swarte Heap, nei Fryslân ta om it ferset de kop yn te drukken, mar it spoar fan dea en ferdjer dat dy efter harren lieten, hie in tsjinsteld effekt. Under lieding fan Pier Gerlofs Doania, better bekend as Grutte Pier, in boer út Kimswert, en Janko Douwama, in Skieringer haadling út Aldeboarn, en mei stipe fan Karel fan Egmont, de hartoch fan Gelre, holden de Friezen it langer út as de Saksers. Yn 1515 rekke de Saksyske skatkiste leech en wie Joaris mei it Burd, de soan fan Albrecht fan Saksen, needsake om Fryslân oer te dwaan oan 'e greve fan Hollân, dat doe de Habsburger Karel V wie, dy't letter ek keizer fan Dútslân en kening fan Spanje wurde soe. Pas yn 1524 joegen de Westerlauwerske Friezen lykwols úteinlik harren ferset op en erkenden se Karel V as hear fan Fryslân.
De Saksysk-Habsburchske Tiid brocht in protte feroarings yn Westerlauwersk Fryslân. Sa waarden de rjochters net langer keazen, mar oansteld troch de lânshear. Fierders waard it Fryske rjocht ôfskaft en ek kamen der in protte bûtenlanners yn it lân om as amtners foar it nije regear te wurkjen. Oer it algemien kaam it derop del, dat Fryslân, foar safier't dat mooglik wie, lykskeakele waard mei de oare Nederlânske gewesten.
Fryslân yn 'e Republyk
De Uny fan Utert, in militêr bûnsgenoatskip fan sân Noardnederlânske gewesten en it lânskip Drinte, dat sletten wie yn 1579, foarme de basis fan 'e Republyk. Dêryn waard neat regele oer in mienskiplike steatshúshâlding, en sadwaande wiene alle gewesten, wêrûnder Westerlauwersk Fryslân, mear as twahûndert jier lang yn prinsipe soevereine lannen, dy't regearre waarden troch de eigen Gewestlike Steaten en allinnich definsje, finânsjes en bûtenlânske saken mei-inoar regelen, mei in fetorjocht foar elts gewest.
De steedhâlders, dy't oan it haad fan it deistich bestjoer fan 'e gewesten stiene, waarden, fral troch bûtenlanners, faak beskôge as de Nederlânske fariant op in lânshear, mar dat wiene se net. Oarspronklik hiene se it behear oer de ferskillende gewesten fersoarge foar de kening, mar no't der gjin kening mear wie, tsjinnen se de Gewestlike Steaten, yn it foarste plak as legeroanfierder. Hoewol't de Hollânske steedhâlders, lykas Willem fan Oranje en dy syn soannen Maurits en Freark Hindrik, folle bekender binne, hie Fryslân syn eigen steedhâldersdynasty, dy't ôfstamme fan Jan de Alde fan Nassau, in jongere broer fan Willem fan Oranje.
De earste fan dy Fryske steedhâlders wie daliks ek de bekendste, Willem Loadewyk, dy't yn Westerlauwersk Fryslân bekend bleaun is as "Us Heit" en fan wa't noch in stânbyld yn Ljouwert stiet. Hy waard yn 1584 steedhâlder en wie by syn libben lang net sa populêr as neitiid. Dat kaam fral troch syn faak pragmatysk pro-Hollânske opfettings, dy't him oan 'e ein fan 'e sechstjinde iuw frontaal yn botsing brochten mei in groep Frysk-nasjonale eallju, dy't nei harren foaroanman jonker Karel Roorda de roardisten neamd waarden.
Willem Loadewyk waard nei syn dea yn 1620 opfolge troch syn broer Ernst Kasimir. Yn 1702, nei't Freark Hindrik syn pakesizzer Willem III sûnder neiteam stoar, gie de namme Oranje-Nassau en it steedhâlderskip fan 'e alle gewesten oer op Jehan Willem Friso, de oerpakesizzer fan Ernst Kasimir. Kening Willem-Alexander en it hiele Nederlânske keningshûs stamje dus net fan 'e Hollânske, mar fan 'e Fryske steedhâlders ôf.
Yn it lêste desennium fan 'e sechstjinde en it grutste part fan 'e santjinde iuw, bekend as de Gouden Iuw, wie de Republyk ien fan 'e machtichste lannen fan Jeropa. Yn 1648 moast Spanje by de Frede fan Meunster einlings belies jaan en kaam de Tachtichjierrige Oarloch ta in ein. Letter waarden der noch ferskate oarloggen mei de Ingelsen en de Frânsen útfochten. Benammen it Rampjier 1672 is dêrby bekend bleaun, doe't de Republyk fan trije kanten oanfallen waard troch Frankryk, Ingelân, Keulen en Meunster. Westerlauwersk Fryslân waard doe mei súkses tsjin 'e Meunstersen ferdigene troch Hâns Willem baron van Aylva.
Fan 'e ein fan 'e santjinde iuw ôf rekke de macht fan 'e Republyk lykwols yn it neigean. Troch korrupsje en ekonomyske delgong rekke it lân sa yn ferfal dat Frânske troepen ûnder generaal Jean-Charles Pichegru it by de Bataafske Revolúsje fan 1795 sûnder in protte muoite feroverje koene. Efterinoar kaam Westerlauwersk Fryslân tusken 1795 en 1813 by de Bataafske Republyk (1795), it Keninkryk Hollân (1806) en it Keizerryk Frankryk (1810) te hearren. Yn 1813 kaam der mei de ferdriuwing fan 'e Frânsen in ein oan 'e Frânske Tiid. Dêrop waard it Keninkryk fan 'e Nederlannen foarme ûnder it regear fan kening Willem I, de oerpakesizzer fan Jehan Willem Friso.
Yn 'e Nederlânske ienheidssteat
Yn 'e njoggentjinde iuw feroare der gâns wat foar de Westerlauwerske Friezen. Sa waarden der bettere seediken en fierders strjitwegen, spoarlinen en kanalen oanlein. Yn it súdeasten waard it feansomplân drûchlein en plakken as it Hearrenfean en Drachten begûnen har te ûntjaan. Yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw kaam fierders it sosjalisme op, dat yn Westerlauwersk Fryslân tige sterk libbe, mei foaroanlju as Ferdinand Domela Nieuwenhuis, dy't yn 'e earme feangebieten bekendstie as "Us Ferlosser", en Piter Jelles Troelstra, de oprjochter en lieder fan 'e SDAP, de foarrinner fan 'e moderne sosjaal-demokratyske politike partij PvdA.
Yn 'e tweintichste iuw setten de nije ûntwikkelings fierder troch, mei û.m. de oanlis fan 'e Ofslútdyk, yn 1932, dy't foar in fêste ferbining mei Noard-Hollân soarge en fan 'e Sudersee de Iselmar makke. De nije tiid brocht de Westerlauwerske Friezen gruttere wolfeart, hoewol't der ek tige meagere snuorjes wiene, lykas de Grutte Depresje fan 'e 1930-er jierren en de besettingstiid fan 'e Twadde Wrâldoarloch. Under dy oarloch besochten de Dútsers ferskate kearen om mei pro-Fryske maatregels de Westerlauwerske Friezen oan harren kant te krijen. Mar útsein in tige lytse minderheid wegere de Fryske Beweging om "oarlochswinst" te meitsjen.
Nei ôfrin fan 'e oarloch late de wegering fan 'e Nederlânske autoriteiten om lykfol hokker konsesjes te dwaan oan 'e winsken fan 'e Westerlauwersk Fryske minderheid ta in taalstriid. Mei grutte lulkens en stutsenens waard troch de Friezen kennis nommen fan 'e gefallen fan 'e molktapers Wiebe van der Hoek en Jeen de Leeuw en fan 'e bistedokter Sjirk Frânses van der Burg, dy't troch de rjochter misledige waarden om't se yn 'e rjochtseal harren eigen taal sprekke woene. De sjoernalist en dichter Fedde Schurer skreau dêr in artikel oer yn 'e Hearrenfeanster Koerier, wêryn't er de oangeande rjochter ferlike mei de Swarte Heap, út 'e Saksyske Tiid. Dêrop waard er beskuldige fan kwealaster en moast er himsels foar de rjochtbank ferantwurdzje. De deis fan syn berjochting, 16 novimber 1951, briek der troch ûnnedich hurdhannich yngripen fan 'e plysje op it Saailân yn Ljouwert in opskuor út dy't de skiednis yngien is Kneppelfreed, nei de wapens dy't brûkt waarden troch de plysje. Om't dat de Nederlânske polityk einlings wekkerskodde, soe it ien fan 'e wichtichste mylpeallen wurde op 'e wei nei gelykberjochtiging fan 'e Westerlauwersk Fryske taal.
Yn dyselde tiid kaam der mank de Westerlauwerske Friezen in grutte emigraasjeweach op gong, wêrby't grutte oantallen fan harren emigrearren nei Kanada, Austraalje, Nij-Seelân, de Feriene Steaten en oare lannen. Dy lju wiene op 'e siik nei in better libben of namen de wyk út eangst foar in mooglike nije oarloch mei de Sovjet-Uny. Oan it begjin fan 'e ienentweintichste iuw waarden de bannen tusken de Fryske diaspoara en it heitelân oanhelle ûnder it evenemint Simmer 2000.
Demografy en fersprieding
Neffens in skatting dy't datearret út 2004 binne der sa'n 645.000 etnyske Westerlauwerske Friezen. Dêrby giet it net inkeld om Frysktaligen (600.000), mar ek om Stedfriezen (45.000). De measten dêrfan wenje yn 'e Nederlânske provinsje Fryslân: 387.000, wêrfan 347.000 Frysktaligen en 40.000 Stedfriezen. Oare ynwenners fan 'e provinsje, lykas Nederlanners, Amelanners, Bilkerts en Nedersaksers yn 'e Stellingwerven en eastlik Kollumerlân wurde yn 'e regel net beskôge as etnyske Friezen. Bûten Fryslân is wol de Westerlauwersk Fryske minderheid yn 'e doarpen Mearum, De Wylp en De Grinzer Pein, krekt oer de grins yn 'e provinsje Grinslân, noch lânseigen. Oare Friezen, nei skatting wol 150.000 (en teminsten 5.000 Stedfriezen) hawwe har bûten it eigen folksgebiet yn oare dielen fan Nederlân fêstige; sokken neamd men Friezen om utens.
Dêropta is der ek bûten Nederlân noch in grutte diaspoara fan Westerlauwerske Friezen, besteande út lju dy't emigrearre binne nei oare lannen, benammen as ûnderdiel fan 'e grutte emigraasjeweach dy't plakfûn tusken de Twadde Wrâldoarloch en 1970-er jierren. It oantal fan sokke lju kin foarsichtich rûsd wurde tusken de 80.000 en 100.000, wêrfan't sa'n 30.000 yn Kanada wenje; sa'n 25.000 yn 'e Feriene Steaten, likernôch 17.000 yn Austraalje, ûngefear 12.000 yn Nij-Seelân en nochris sa'n 16.000 yn oare lannen. Dêrby giet it yn prinsipe inkeld om 'e earste generaasje fan sokke ymmigranten, want hoewol't harren neikommelingen wol fan Frysk komôf binne, sille dy har yn 'e measte gefallen net as Westerlauwerske Friezen identifisearje.
Taal
De taal fan it meastepart fan 'e Westerlauwerske Friezen is it Westerlauwersk Frysk, ornaris koartwei it 'Frysk' neamd. Dizze taal heart ta de Noardwestgermaanske kloft fan 'e Westgermaanske talen, en foarmet dêrbinnen de Fryske taalgroep mei it yn Dútslân sprutsen Noardfrysk en Sealterfrysk. Yn totaal hat it Westerlauwersk Frysk sa'n 600.000 sprekkers, en dêrmei is it fierwei de grutste Fryske taal. It hat yn 'e provinsje Fryslân in offisjele status dy't gelyk is oan dy fan it Nederlânsk. Hoewol't ûnheilsprofeten al lange tiid om it hoartsje it útstjerren fan it Westerlauwersk Frysk foarsizze, wurdt de taal tsjintwurdich op almar mear maatskiplike terreinen brûkt.
Histoarysk is it Westerlauwersk Frysk fuortkommen út it Aldfrysk, dat him fia it Midfrysk ta it Nijfrysk ûntwikkele hat. De Fryske literatuer hat nei de Midsiuwen lange tiid yn 'e lytse loege sitten, wêrby't inkeld de grutte dichter Gysbert Japiks (1603-1666) de skriuwtaal libben hold. Pas omtrint 1800 begûn men wer mear yn it Westerlauwersk Frysk te skriuwen, wêrby't benammen de bruorren Joast (1789-1869) en Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858) mei harren Rimen en Teltsjes in wichtige rol spilen. Yn 'e midden fan 'e tweintichste iuw wiene it benammen dichters as Fedde Schurer (1898-1968) en Douwe Tamminga (1909-2002) en oersetters as G.A. Wumkes (1869-1954) en Douwe Kalma (1893-1953) dy't tige warber wiene foar it Westerlauwersk Frysk.
It moderne Westerlauwersk Frysk falt útinoar yn in fjouwertal grutte Fryske dialekten (it Klaaifrysk, it Wâldfrysk, it Súdwesthoeksk en it Noardhoeksk), dy't lykwols mar sa'n bytsje ferskille dat men suver better fan taalfarianten sprekke kin. Dêrnjonken besteane ek noch fjouwer lytse, sterk ôfwikende en tsjintwurdich slim yn har fuortbestean bedrige dialekten, dy't sprutsen wurde op 'e Waadeilannen (it Aastersk, it Skylgersk en it Skiermûntseagersk) en yn it lang tige isolearre havenstedsje Hylpen (it Hylpersk). In njoggende dialekt, it Molkwardersk, is yn 'e njoggentjinde iuw útstoarn. De Fryske standerttaal is fierhinne basearre op it Klaaifrysk en it Wâldfrysk, de beide grutste dialekten.
In minderheid fan 'e Westerlauwerske Friezen sprekt gjin Frysk, mar Stedsk (ek wol Stedfrysk neamd). Dat is de bekoepeljende beneaming foar de njoggen Hollânsk-Fryske mingdialekten dy't yn Westerlauwersk Fryslân sprutsen wurde yn sân stêden (Ljouwert, Snits, Frjentsjer, Harns, Boalsert, Dokkum en Starum) en de twa doarpen (It Hearrenfean en Kollum). De Stedske dialekten steane tichter by it Nederlânsk as by it Westerlauwersk Frysk en de namme 'Stedfrysk' is dan ek misliedend, om't it giet om Hollânske en net om Fryske dialekten.
Kultuer
De Westerlauwerske Friezen wenje yn in provinsje dy't 11 stêden en 410 doarpen omfiemet (hoewol't mar 350 doarpen Frysktalich binne). Nei ferhâlding mei oare etnyske groepen sille se relatyf justjes mear op it plattelân en wat minder yn 'e grutte plakken wenje. (Dy grutte plakken binne de 'âlde stêden' Ljouwert en Snits en de 'nije stêden', formeel eins doarpen, It Hearrenfean en Drachten.) Yn it ferline bestie dy twadieling tusken stêd en plattelân noch folle sterker as no. It is in útfloeisel fan it feit dat de Westerlauwerske Friezen lange tiid in befolkingsgroep fan it plattelân wiene, dat Fryske bisterassen lykas it Fryske hynder en de Fryske ko (tsjintwurdich de Holstein-Frisian) noch altyd min ofte mear as kultuerdragers beskôge wurde.
De Fryske kultuer omfiemet in stikmannich typysk Fryske sporten, lykas it skûtsjesilen, wêrby't men hurdsylt mei âlde frachtboaten. In oare karakteristike Fryske sport is it keatsen, in balspul dat inkeld yn 'e noardwestlike hoeke fan 'e provinsje beoefene wurdt, en dat elts jier syn hichtepunt belibbet yn 'e Freulepartij yn Wommels en de PC te Frjentsjer. Fierljeppen is in sport wêrby't men mei in lange stôk, in saneamde pols, sa fier mooglik oer in wetter besiket te springen. By ringriden moat men út in troch hynders lutsen sjeas wei ringstekke. Aaisykjen is ek in Fryske sport, wêrby't men by 't maityd it iepen fjild yn tsjocht om ljipaaien te sykjen. Troch de tebekgong fan 'e ljippestân en ûnder druk fan natoerbeskermingsorganisaasjes komt dizze tradysje lykwols almar mear yn 'e knipe.
Ek hurdriden nimt yn 'e Westerlauwersk Fryske kultuer in wichtich plak yn, al is dat in sport dy't yn hiel Nederlân populêr is. Ynternasjonale hurdrydwedstriden wurde gauris holden yn it iisstadion Thialf, op It Hearrenfean. Fan âlds wurdt winterdeis, as de Fryske binnenwetters tichtferzen binne, in 200 km lange Alvestêdetocht by de alve Fryske stêden lâns holden. Hoewol't it langer mar komselden mear fûlernôch friest om in Alvestêdetocht op redens te hâlden, organisearret men hjoed de dei ek Alvestêdetochten op 'e fyts (elts jier op Pinkstermoandei), te foet, mei de autopet, yn antike auto's, op trekkers, ensfh.
Westerlauwerske Friezen meie ek graach toanielspylje; fan âlds hie suver elts doarp wol in toanielferiening. Ek tsjintwurdich wurdt dizze tradysje yn in soad plakken noch libben holden, wêrby't de measte oandacht útgiet nei de iepenloftspullen dy't simmerdeis op guon plakken holden wurde. Yn 'e media nimt de Westerlauwersk Fryske taal almeast in ûndergeskikt plak yn, benammen yn 'e parse. Op 'e radio en de tillefyzje is Omrop Fryslân wol allegeduerigen yn it Frysk aktyf, en benammen de simmerútstjoerings fan 'e PC, it Konkoers Hippyk Bûtenpost en it skûtsjesilen wurde tige goed besjoen en beharke.
Religy
Krekt as alle Germaanske folken hongen de Westerlauwerske Friezen fan oarsprong it Germaanske heidendom oan, spesifyk de Fryske foarm dêrfan. De Friezen waarden yn 'e achtste iuw fierhinne ûnder twang ta it kristendom brocht, wêrnei't se iuwenlang ta de Roomsk-Katolike Tsjerke hearden. Begjin sechstjinde iuw kaam dêr feroaring yn, doe't tsjerkeherfoarmers as Marten Luther en letter Jehannes Kalvyn yn Fryslân folgelingen wûnen. Ek de yn 't earstoan militante anabaptisten krigen oanhing mank de Westerlauwerske Friezen, mar de tsjerkeherfoarmer Minne Simens (1496-1561) wist dat leauwe om te foarmjen ta it pasifistyske en nei him ferneamde minnisme. Fan dy tiid ôf krigen de protestantske streamings ûnder de Westerlauwerske Friezen geandewei mear oanhing, útsein yn beskate doarpen, dy't folslein of foar in oansjenlik part roomsk bleaune, lykas Reahûs, Blauhûs en Dronryp.
Der binne gjin boarnen oer de hjoeddeistige oanhing fan religyen mank de Westerlauwerske Friezen. Dêrom binne de ûndersteande sifers út 2013 fan tapassing op 'e provinsje Fryslân as gehiel (dus ynklusyf de ynwenners dy't gjin etnyske Friezen binne). Mear as 25,9% fan 'e befolking wie kristlik (mear as, want lytsere kristlike denominaasjes wurde yn dizze sifers mei oare lytsere godstsjinsten op ien bulte smiten ûnder it kopke 'oar'). Fan dy 25,9% hearde 12,3% ta de Protestantske Tsjerke yn Nederlân, 8,0% ta de Roomsk-Katolike Tsjerke en 5,6% ta de ferskate lytsere grifformearde tsjerken. Agnosten en ateïsten makken 54,2% fan 'e befolking út, moslims 1,2%, boedisten 0,2% en joaden en hindoes elts 0,1%. Alle oare godstsjinsten en denominaasjes kamen mei-inoar op 5,8%. Yn it ramt fan 'e Westerlauwerske Friezen kinne de net-kristlike godstsjinsten fierhinne bûten beskôging wurden litte. Ek sil dizze groep mooglik justjes mear de leauwige kant útskaaie, om't ferhâldingsgewiis mear Friezen op it plattelân wenje, dêr't de tsjerken relatyf mear oanhing hawwe as yn 'e grutte plakken.
Kust
De kust of in kustline is in gebiet dêr't it lân begrinzge wurdt troch de see of de oseaan, en dêr't mei êb en floed ynteraksje tusken lân en wetter bestiet. Soms wurdt ek by gruttere marren wol sprutsen fan in kust, mar by lytsere marren en oare binnenwetters (lykas rivieren, beken, sleatten, fearten en kanalen) brûkt men ynstee de oantsjutting igge of wâl. Oan 'e kust sjocht men gauris dunen, strannen, rotsen en/of kliffen. Yn leechlizzende gebieten wurdt de kust faak beskerme troch in seedyk of oare wetterkearing dy't troch minskehannen oanlein is. Kusten wurde ek foar oare doelen in protte brûkt troch de minske, lykas skipfeart, wettersport, de oanlis fan havens en havenstêden, en sinnebaaien op sânstrannen.
Der binne ferskate soarten kusten. In pelagyske kust is in kust dy't oan 'e iepen see leit, yn tsjinstelling ta de kust fan in baai, ynham of see-earm, dy't mear beskut is. In waadkust is in kust dy't beskerme wurdt troch in rige dunige barriêre-eilannen mei in smelle stripe see tusken de eilannen en it fêstelân yn. In skearekust is in kust dêr't in grut tal lytse, faak rotsige eilantsjes foar lizze. In fjordekust is in kust dy't op in grut tal plakken djip ynsnien is troch djippe smelle see-earmen dy't fjorden neamd wurde. In mangrovekust is in kust mei in moerassich mangrovewâld dat oant djip yn 'e tijsône groeit, sadat it der by floed fierhinne ûnder strûpt, mar by êb oan 'e woartels ta drûchfalt.
Jûky (folk)
De Jûky (Ingelsk: Yuki of Ukiah) binne in lânseigen Yndiaansk folk út it heechlân yn it noarden fan 'e Amerikaanske steat Kalifornje. Harren taal, it no útstoarne Jûky, hearde ta de Jûkiaanske taalfamylje. De Jûky wiene nea botte machtich, en tsjintwurdich binne der noch mar 570 fan harren oer. De measten fan harren binne lid fan 'e Round Valley Yndianestammen, dat in federaal erkende Yndiaanske stamme-organisaasje yn 'e Feriene Steaten is.
Demografy
Skattings fan histoarisy en antropologen oangeande de prekoloniale befolkingsgrutte fan 'e Jûky rinne sterk útinoar. De folkekundige Alfred L. Kroeber rûsde de populaasje yn 1770 fan 'e Noardlike Jûky, de Kust-Jûky en de Hûtsjnom (of Clear Lake-Jûky) op 2.000, resp. 500 en 500, wat dús útkaam op in totaal fan 3.000 minsken. Sherburne F. Cook tocht earst dat der sa'n 3.500 Jûky west hiene, mar stelde letter in oantal fan 9.730 foar. Hjoed de dei binne de Jûky sterk yn oantal belune.
Skiednis
Oan 'e ein fan 'e Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch moast Meksiko yn 1848 Kalifornje en it hiele Amerikaanske Súdwesten oan 'e Feriene Steaten ôfstean by it Ferdrach fan Guadelupe Hidalgo. Neitiid briek de Kalifornyske Goudkoarts út en streamden kolonisten út it Easten fan 'e Feriene Steaten nei Kalifornje ta. Al rillegau brieken der konflikten út tusken de blanken en de lânseigen befolking, wêrby't de Yndianen yn 'e regel belies jaan moasten en fan harren lân ferdreaun waarden. Teffens waarden der troch de blanken ferskate bloedbadden ûnder de Yndiaanske befolking oanrjochte. Ek de Jûky waarden út in grut diel fan harren heitelân ferdreaun, wylst guon fan harren, benammen froulju en bern finzen nommen en ta slaaf makke waarden.
Yn 1856 waard lykwols yn 'e Round Valley de Nome Cult Farm oprjochte, as in bestjoerlike dependânse fan it Nome Lackee Yndianereservaat. De reservaat, oan 'e noardwestlike râne fan 'e Sintrale Delling, wie ien fan 'e fiif Yndianereservaten dy't it Amerikaanske regear yn 1852 yn Kalifornje stifte hie. It ynstellen fan reservaten wie in manear foar de Amerikaanske oerheid om 'e lânseigen befolking tsjin 'e kolonisten te beskermjen en ûnderwilens harren foarâlderlike heitelân frij te meitsjen foar fierdere kolonisaasje.
Mei de fêstiging fan 'e Nome Cult Farm kamen de Jûky der nuver foar te sitten. Want hoewol't it reservaat op harren foarâlderlike grûn stifte wie, waard it brûkt as in soarte fan sammelbak foar in sântal lytse Yndiaanske etnyske groepen dy't de kolonisaasje fan noardlik Kalifornje yn 'e wei stiene. Oars as de oare folken beholden de Jûky dus in diel fan har eigen lân, mar dêrfoaroer stie dat se dat tenei diele moasten mei oare Yndiaanske folken, dy't fan âlds harren fijannen wiene. Underwilens gie ek de kolonisaasje fan 'e Round Valley troch de blanken troch, wat ta nij bloedferjitten late. Benammen ûnder de Bald Hills-oarloch fan 1858-1864 en de Mendocino-oarloch fan 1859-1860 hiene de Jûky en de oare bewenners fan it reservaat slim te lijen.
Taal
De lânseigen taal fan 'e Jûky, it Jûky, wie in fierhinne isolearre taal, wêrfan't men tinkt dat er út 'e fierte besibbe wie oan in soartgelikense isolearre taal, it Wappo, dat foarhinne ek yn noardlik Kalifornje sprutsen waard. Mei-inoar foarmje dy beide talen de Jûkiaanske taalgroep. Fierdere taalbesibskip hat men oant no ta noch net bewize kinnen, hoewol't der datoangeande ferskate teoryen binne. It Jûky stoar omtrint 1990 út mei de dea fan 'e lêste memmetaalsprekker.
Premio Amigo
De Premios Amigo ("Freoneprizen") wiene in groep Spaanske prizen dy't útrikt waarden oan 'e bêste wurken op it mêd fan 'e Spaanske en ynternasjonale muzyk fan it foargeande jier. De organisaasje en tawizing fan 'e prizen wie yn 'e hannen fan Promusicae, oftewol de Productores de Música de España ("Muzykprodusinten fan Spanje").