cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Twiljocht
In skaaimerk fan it twiljocht is dat nachtdieren om dy tiid hinne noch net te foarskyn kommen of al wer út 'e wei gien binne, wylst deidieren noch net foar 't ljocht kommen binne of har alwer deljûn hawwe. Guon bisten, benammen rôfdieren, hawwe har derop talein om spesifyk by twiljocht te jeien. Sokke bisten wurde krepuskulêr neamd, nei crépuscule, it Frânske wurd foar twiljocht.
Ulbe Everts
Ulbe Arend Everts (De Jouwer, 6 augustus 1799 - De Haach, 26 maart 1860), wie in Frysk skriftgelearde en skiedkundige.
Ulbe wie de jongste fan njoggen bern fan Arent Everts, skout op De Jouwer, en Geartsje Durks. Yn 1815 waard hy studint oan de hegeskoalle fan Frjentsjer. Nei de ferdigening fan de dissertaasje Homeri auctoritate apud Jureconsultos (1819). Ulbe Everts teach yn 1821 nei Leien. Hy fielde him dêrta oanlutsen troch it ferbliuw fan de Jouster professer Elias Annes Borger. Op 22 juny 1822 promovearre hy oan de Hegeskoalle fan Grins op Disputatio juridica de morte civili. Everts fêstige him doe as abbekaat op De Jouwer mar waard koart dêrnei rjochter fan de Arrondissemintsrjochtbank op It Hearrenfean. Yn 1838 waard hy fan dyselde rjochtbank presidint. Yn 1847 waard hy riedshear yn it Provinsjaal Gerjochtshôf fan Fryslân en twa jier letter lid fan de Hege Rie fan de Nederlannen.
Everts wurdt ek neamd as skoalopsjenner.
As lid fan it Frysk Genoatskip hâlde hy foar it genoatskip ek wol sprekbeurten. Yn De Vrije Fries en de 'Friesche Volksalmanak' steane opstellen fan syn hân.
List fan planetoïden 70101-70200
Dit is in list fan planetoïden 70101-70200.
August von Wassermann
thumb|August von Wassermann August Paul von Wassermann (Bamberch, 21 febrewaris 1866 - 16 maart 1925) wie in Dútsk dokter en bakteriolooch fan joadsk komôf.
Biografy
Hy waard berne yn Bamberch as twadde soan fan Hofbankier Angelo von Wassermann. Hy boaske yn 1895 oan Alice Taussig (1874–1943), dochter fan Theodor von Taussig en suster fan de skilderesse Helene von Taussig (1879–1942). Alice von Wassermann waard – lykas ek har suster Clara von Hatvany-Deutsch en Helene von Taussig – slachtoffer fan de Holokaust.
Christina Applegate
Christina Applegate (Los Angeles, 25 novimber 1971) is in Amerikaansk aktrise dy't yn 'e twadde helte fan 'e 1980-er jierren trochbriek yn 'e rol fan dochter Kelly Bundy yn 'e langrinnende tillefyzjekomeedzjesearje Married... with Children, dy't oant 1997 yn produksje bleau. Letter hie se de haadrol yn har eigen komeedzjesearje Jesse, en nei de milenniumwiksel begûn se in karriêre as filmaktrise, wêrby't se û.m. te sjen wie yn films as Don't Tell Mom the Babysitter's Dead, The Sweetest Thing, Anchorman: The Legend of Ron Burgundy en Bad Moms. Applegate wûn yn 2003 in Emmy Award en hat nominearre west foar sawol twa Golden Globes as in Tony Award.
August von Wassermann
Biografy
Hy studearre medisinen fan 1884 oant 1889 oan de Universiteit fan Erlangen en de Universiteit fan Straasburch. Fan 1890 ôf wurke er ûnder Robert Koch oan it Ynstitút foar Ynfeksjesykten yn de Charité yn Berlyn. Hy fûn de komplemint-biningsreaksje foar de diagnoaze fan syfilis út yn 1906, presys in jier nei't it mikro-organisme dat dy sykte feroarsake fûn wie troch Fritz Schaudinn en Erich Hoffmann. Hy waard haad fan de ôfdieling yn 1907.
De Wassermannreaksje is wilens (hast oeral) ferfongen troch modernere diagnostyske testen, mei as wichtichste de Treponema Pallidum Haemagglutinatie Assay (TPHA).
Wassermann wie de earste dy't de Aronsonpriis ûntfong yn 1921. Yn 'e mande mei Wilhelm Kolle publisearre er it Handbuch der Pathogenen Mikroorganismen (seis diele.).
Christina Applegate
Jonkheid
Applegate waard yn 1971 berne yn Hollywood, dat in wyk fan Los Angeles is, yn it suden fan 'e Amerikaanske steat Kalifornje. Hja is fan mingd etnysk komôf, mei Ingelske, Skotske, Ierske, Ulsterske (d.w.s. Noardiersk-protestantske), Welske, Dútske, Frânske, Nederlânske, Deenske en Sweedske foarâlden, mei hiel yn 'e fierte noch in spatsje Noarsk bloed. Har heit wie Robert William "Bob" Applegate, dy't in liedingjaande funksje beklaaide by in platemaatskippij, en har mem, Nancy Lee Priddy, wie in sjongster en aktrise. Har âlden giene koart nei har berte útinoar. Applegate hat twa jongere healsiblings (Alisa en Kyle) út it twadde houlik fan har heit. Nei de skieding hie har mem in relaasje mei de muzikant Stephen Stills.
Aktearkarriêre
Applegate makke al as poppe mei har mem har debút op 'e Amerikaanske tillefyzje, yn 'e soapsearje Days of Our Lives en yn in reklamespotsje foar poppefieding. Har earste bewuste rol as aktrise hie se mei sân jier, yn 1979, yn 'e B-film Jaws of Satan. Neitiid hie se yn 1981 in twadde roltsje yn Beatlemania. Har earste tillefyzjerol hie se yn 1983 as in jonge Grace Kelly yn 'e biografyske tillefyzjefilm Grace Kelly. Fierders hie se gastroltsjes yn tillefyzjesearjes as Father Murphy, Charles in Charge, Silver Spoons, Amazing Stories en Family Ties. Yn 1986-1987 hie Applegate in weromkearende rol as de dochter fan in plysjeman yn 'e dramasearje Heart of the City.
Nei't Married... with Children yn maaie 1997 úteinlik opholden wie, krige Applegate it jiers dêrop har eigen komeedzjesearje, mei as titel Jesse. De resinsinten wiene der sljocht mei, en Applegate wûn der yn 1999 in People's Choice Award mei, yn 'e kategory favorite aktrise yn in nije tillefyzjesearje. Teffens waard se datselde jiers nominearre foar in Golden Globe foar bêste aktrise. Nettsjinsteande dat waard Jesse yn 2000 nei trije seizoenen stopset. Letter hie Applegate in gastrol yn 'e ferneamde komeedzjesearje Friends, yn ôflevering 9 fan 2002 (The One with Rachel's Other Sister) en ôflevering 10 fan 2003 (The One Where Rachel's Sister Babysits), as de totaal egoïstyske suster fan haadpersoan Rachel Green (spile troch Jennifer Aniston). Foar har earste optreden yn dy rol wûn Applegate yn 2003 in Emmy Award yn 'e kategory bêste gastaktrise yn in komeedzjesearje.
Nei de milenniumwiksel lei Applegate har benammen ta op in karriêre as filmaktrise. Dêrby foel se op yn 'e rol fan Courtney Rockcliffe, yn 'e film The Sweetest Thing (2002), as kammeraatske fan Cameron Diaz en Selma Blair. Letter spile se ek yn û.m. View from the Top (2003), Grand Theft Parsons (2003) en Employee of the Month (2004). Se hie op 'e nij grut súkses mei de rol fan nijslêzeresse Veronica Corningstone yn 'e cultfilm en komeedzje Anchorman: The Legend of Ron Burgundy (2004), as tsjinspylster fan Will Ferrell. Nei û.m. The Rocker (2008), Going the Distance (2010) en Hall Pass (2011), kearde Applegate yn 2013 werom as Veronica Corningstone yn 'e ferfolchfilm Anchorman 2: The Legend Continues.
Fierders wie se ek as stimaktrise aktyf, mei rollen yn û.m. Farce of the Penguins (2007), Alvin and the Chipmunks: The Squeakquel (2009) en Alvin and the Chipmunks: Chipwrecked (2011). Dêrnjonken stie Applegate ek geregeldwei op 'e planken, yn produksjes as The Axeman's Jazz, Nobody Leaves Empty Handed, The Runthrough en The Third Day; yn dat lêste stik as tsjinspylster fan Gena Rowlands. Yn 2004 makke se har debút op Broadway mei de rol fan Charity Hope Valentine yn 'e revival fan 'e musical Sweet Charity. Yn 2005 waard hja foar dy rol nominearre foar in Tony Award yn 'e kategory bêste aktrise yn in musical. Wylst se yn Sweet Charity spile, briek Applegate har foet, mei as gefolch dat de filmprodusinten de musical opdoeke woene. Hja beprate harren lykwols en spile fierder mei spesjaal fuotark oan, mar dêrmei fernylde se har foet wol sa foargoed, dat se yn 2013 yn in fraachpetear tajoech dat se net mear dûnsje kin.
Yn 2006 wurke Applegate yn 'e mande mei û.m. Eva Longoria, Ryan Seacrest en Christina Milian mei oan 'e fideoklip fan it nûmer A Public Affair, fan sjongster Jessica Simpson. Fan oktober 2007 oant maaie 2009 hie se twa seizoenen lang de haadrol yn 'e komeedzjesearje Samantha Who?, oer in jonge frou dy't nei in ferkearsûngemak oan ûnthâldsferlies komt te lijen en dan ûntdekt dat se foar har ûngelok hielendal net in sympatyk persoan wie. Foar dizze rol wûn Applegate yn 2009 in People's Choice Award yn 'e kategory favorite tillefyzjestjer, en waard se yn 2010 foar de twadde kear nominearre foar in Golden Globe, diskear foar bêste aktrise yn in komeedzjesearje. Yn 2011-2012 hie Applegate de haadrol yn alwer in komeezjesearje, Up All Night, mar nei't se deilis rekke wie mei de produsinten oer de rjochting dy't it mei har personaazje út gean soe, stapte se op, wat koarte tiid letter ta it opdoeken fan 'e searje late. Yn 2013 die Applegate mei oan it programma Who Do You Think You Are?, wêryn't de stambeam fan ferneamde persoanen útpluze wurdt.
Priveelibben
Applegate is in fegetariër en komt op foar bisterjochten. Se troude op 20 oktober 2001 yn Palm Springs (Kalifornje) mei akteur Johnathon Schaech. Dat houlik rûn lykwols op 'e klippen doe't Schaech yn desimber 2005 in skieding oanfrege dy't yn augustus 2007 yn wurking trêde. Neitiid begûn Applegate yn 2008 om te gean mei muzikant Martyn LeNoble, mei wat se har op Falentynsdei 2010 ferloofde en op 23 febrewaris 2013 troude. Ek foar LeNoble is it syn twadde houlik. Yn jannewaris 2011 krige it pear in dochterke, dat Sadie Grace kaam te hjitten. Mids 2008 waard by Applegate boarstkanker fêststeld. Om't it ier ûntdutsen waard, wie it maklik te behanneljen en bettere se hielendal wer op nei't se beide boarsten ôfsette litten hie. Neitiid hat se har ferskate kearen ynset foar goede doelen dy't mei de bestriding fan kanker te krijen hawwe. Yn augustus 2021 makke Applegate bekend dat by har multiple skleroaze fêststeld wie.
Rients Faber
Rients Aise Faber (Leiden, 1946) wie learaar Nederlânsk. Nei syn oplieding ta ûnderwizer studearre er Nederlânsk en Frysk en dêrnei oan de Iepen Universiteit kultuerwittenskippen. Oan de Frije Universiteit fan Amsterdam promovearre er op de Fryske dichter en taalkundige dr. Lucius Columba Murray Bakker (1822-1911). Fan 2004 oant en mei 2016 wie er redakteur by it wittenskiplike tydskrift It Beaken fan de Fryske Akademy.
Hy is warber as kultuerhistoarysk ûndersiker, skriuwer en amateurpianist.
Wichtichste publikaasjes
Under de nammen: Rients Faber, Rients Aise Faber, R. Faber; R. A. Faber
Keninkryk Bretanje
It Keninkryk Bretanje (Bretonsk: Rouantelezh Breizh) wie in Midsiuwsk keninkryk yn Noardwest-Jeropa dat it skiereilân Bretanje en ferskate oanbuorjende gebieten besloech. It wie in fazalsteat fan it Frankyske Ryk dy't him om 851 hinne losskuorre koe troch de gaos dy't ynterne skelen en de ynfallen fan 'e Wytsingen mank de Franken feroarsaken. De stifter fan it Keninkryk Bretanje wie Nominoë, dy't yn Bretanje noch altyd as heit fan it heitelân sjoen wurdt. It keninkryk bestie mar koart, en waard yn 'e earste helte fan 'e tsiende iuw ûnder fuotten helle troch de Wytsingen. Nei't de Bretonnen it útlânske jok ôfsmiten hiene, waard harren keninkryk yn 939 omfoarme ta it ûnôfhinklike en soevereine Hartochdom Bretanje.
Geografy
It Keninkryk Bretanje ûntstie út 'e eardere Keltyske keninkrykjes Broërec, Cournouaille en Domnonée op it skiereilân Bretanje. By syn grutste útwreiding, yn 867, omfette it ek Maine en westlik Normanje mei it Cotentinskiereilân (dat letter it Greefskip Roeaan foarmje soe, in foarrinder fan it Hartochdom Normanje).
Skiednis
Oan 'e ein fan 'e Romeinske Tiid, as ûnderdiel fan it Grutte Folkeferfarren, wiene Kelten út it eilân Grut-Brittanje oerkommen nei it fêstelân fan Jeropa, dêr't se har op it skiereilân Bretanje nei wenjen setten hiene. Dêre foarmen se ferskate lytse steatsjes, dy't har úteinlik konsolidearren ta trije keninkrykjes: Broërec, Cournouaille en Domnonée. Fan 801 oant 837 besocht it oanbuorjende Frankyske Ryk, dat doedestiden in tige grut diel fan Noardwest-, Midden- en Súd-Jeropa besloech, ferskate kearen om 'e nocht en ûnderwerp de Bretonnen. Om it skiereilân dochs yn 'e Frankyske ynfloedssfear te bringen, stelde Loadewyk de Fromme njonkelytsen mar in Bretonske ealman, Nominoë, de greve fan Vannes, oan as fazalfoarst oer de ûnlijige krite. De titel dy't er dêrby taparte krige, wie missus imperatoris ("keizerlik gesant"). It wie de bedoeling dat hy it bestjoer oer Bretanje út namme fan 'e Frankyske keizer opnimme soe.
Nominoë pakte troch mei syn taak en wist Cournouaille, Domnonée en Broërec ûnder syn bewâld te ferienjen. Nei it ferstjerren fan Loadewyk de Fromme, yn 840, rekke it Frankyske Ryk destabilisearre troch in skeel tusken syn soannen, in sitewaasje dy't noch oanboaze waard troch oanhâldende ynfallen fan 'e Wytsingen. Nominoë makke fan dy tastân handich gebrûk troch syn macht yn Bretanje te fergrutsjen yn it neidiel fan syn Frankyske masters. Yn 845 fersloech er de Franken sels yn 'e Slach by Ballon. Yn it fredesferdrach dat dêrnei sletten waard tusken Nominoë en Karel de Keale, de soan fan Loadewyk de Fromme dy't West-Frânsje yn 'e hannen krigen hie, fergrutte Nominoë syn ûnôfhinklikheid noch fierder. Yn 850 besette er sels de Bretonske Mark, in gebiet dat al lange tiid fêst yn Frankyske hannen west hie. Mar doe't er yn 851 hommels kaam te ferstjerren, moasten de Bretonnen har weromlûke op harren skiereilân.
Karel de Keale sinde op wraak foar wat er as it ferrie fan Nominoë beskôge, en nei de dea fan dyselde foel er mei syn leger Bretanje binnen om foar iens en foar altyd mei de Bretonnen ôf te weven. Erispoë, de soan en erfgenamt fan Nominoë, ûnderskepte de ynfallers yn 'e Slach by Jengland, dêr't er de Franken op 22 augustus 851 in ferpletterjende nederlaach tabrocht. Dat wurdt sadwaande sjoen as de datum fan 'e stifting fan it Keninkryk Bretanje, in folslein ûnôfhinklike steat mei Erispoë as earste kening. Yn 856 sleat it nije keninkryk in bûnsgenoatskip mei it Frankyske Ryk tsjin 'e Wytsingen, dy't harsels mei harren oanhâldende ynfallen ta in mienskiplike fijân makke hiene. Erispoë waard lykwols datselde jiers noch fermoarde troch syn neef Salomon, dy't himsels kening foar Erispoë yn it plak makke en in bûnsgenoatskip mei de Wytsingen oangie om 'e Frankyske stêd Le Mans te feroverjen.
Karel de Keale kocht letter frede mei de Bretonnen troch de Frankyske provinsjes Cotentin (oftewol westlik Normanje), yn 863, en Maine, yn 867, wei te jaan. Yn 874 waard Salomon fermoarde by in gearspanning dêr't sawol Pascweten, de skoansoan fan Salomon, as Gurvand, de skoansoan fan Erispoë, by belutsen wiene. Neitiid rekken dy beiden lykwols deilis en ûntstie der in boargeroarloch. Beide troanpretendinten kamen yn 877 te ferstjerren, mar de oarloch hold oan, no tusken Alan (de broer fan Pascweten) en Judicael (de soan fan Gurvand). Yn 888 sleaten dy beiden in tydlike wapenstilstân om har oan te kantsjen tsjin nije ynfallen fan 'e Wytsingen. Dêrby sneuvele Judicael by Questembert yn 'e striid, wêrnei't Alan I (of Alan de Grutte) de trêde kening fan Bretanje waard.
Alan I stoar yn 907, en waard opfolge, nei in protte stideraasje, troch Gourmaëlon. Oer syn regear is net folle bekend, om't de ynfallen fan 'e Wytsingen yn dy tiid oanboazen en grutte gaos feroarsaken. It wie wierskynlik by ien fan dy ynfallen dat Gourmaëlon yn 913 omkaam. Op syn dea folge in ynterregnum, oant Bretanje yn 919 hielendal troch de Wytsingen beset waard. Kleasters en stêden waarden plondere, en in protte Bretonnen namen de wyk nei oanbuorjende lannen. Under harren wiene Mathuedoi, greve fan Poher, de soan fan Alan I, dy't syn eigen soan (Alan syn pakesizzer) by him hie.
Dy pakesizzer fan Alan I, dy't Alan II hiet, kearde yn 935 út ballingskip yn it Keninkryk Ingelân werom. Nei't er inkele jierren earder al lieding jûn hie oan in mislearre opstân tsjin 'e Wytsingen, pakte er it diskear oars oan: hy socht stipe by syn peetbroer, kening Æthelstan fan Ingelân, en ek fan Æthelstan syn omkesizzer, kening Loadewyk IV fan Frankryk. Mei in útlânsk leger lâne er op 'e kust fan Bretanje om syn heitelân te befrijen. Tsjin 937 hied er it skiereilân foar it meastepart werovere. De Wytsingen hiene har weromlutsen yn harren bolwurk Trans-la-Forêt. Yn 939 wisten de Bretonnen en de Frânsen ûnder lieding fan Alan II ek de lêste Wytsingen yn Bretanje te ferslaan yn 'e Slach by Trans-la-Forêt.
Neitiid kaam in ein oan it bestean fan it Keninkryk Bretanje, dat omfoarme waard ta it Hartochdom Bretanje, mei Alan II as earste hartoch. Dyselde wie op dat stuit net yn 'e posysje om it tsjin Frankryk op te nimmen. Dat út tank foar de ûntfongen stipe, mar ek om't er der net foarwei koe, brocht er yn 942 hulde oan Loadewyk IV fan Frankryk. Dêrmei waard de sitewaasje dy't doe al trije jier bestie, formalisearre. De status fan fazalsteat fan it Hartochdom Bretanje wie lykwols fan koarten doer, mei't it al rillegau wer opklom ta in ûnôfhinklik en soeverein lân.
Pilsum
Pilsum is in doarp yn de Dútske gemeente Krummhörn, dielsteat Nedersaksen yn East-Fryslân. It plak leit sa'n 2 kilometer fan de Noardsee, tusken Greetsiel en Manslagt.
Skiednis
De namme Pilsum is sûnt de 12e iuw bekend as Pyleshem; dat betsjut hem = hiem fan Pyl. Oer dy persoan is fierders nea witten.
Pilsum wie yndertiid in sit fan Fryske haadlingen. De âlde Beningaboarch, sit fan de haadling Affo Beninga, waard yn 1407 troch Hamboargers ferwoastge, meidat Affo freonskiplike kontakten mei de Fiktaaljebruorren ûnder Klaus Störtebeker hie. Troch erfopfolging kaam it bewâld oer Pilsum yn de 15e iuw oan it Eastfryske laach Cirksena.
Pilsum hearde yn de 15e iuw ta it bisdom Münster en foel ûnder de proasdijtsjerke fan Uttum. De herfoarmer Andreas Bodenstein út Karlstadt, in earder oparbeider fan Maarten Luther hat noch yn Pilsum preke. Yn de oare Ommelângemeenten en de stêd Norden wie in kânselferbod tsjin him ynsteld. De krústsjerke fan Pilsum datearret út de 12e iuw en hat mei syn mânske toer altyd in beaken foar de skipfeart west. It transept hat trije frjouwerkante traveeën mei yn it easten in preesterkoar mei healrûne apsis. It skip is nei alle wierskyn it âldste diel. Ek binne der oarbliuwsel fan bibelske fresko's bewarre bleaun.
De izeren fjoertoer fan Pilsum, mei syn fûnemint yn de dyk, is 11 meter en waard boud yn 1891. Hy ferlear yn 1919 syn funksje. Sûnt 2004 is de fjoertoer in troulokaasje.
Oant de gemeentlike weryndieling wie Pilsum in selsstannige gemeente dy't oansletten wie by de samtgemeinde Greetsiel. Yn 1972 waard Pilsum part fan de gemeente Krummhörn.
Pilsum hie in halte oan it spoar Emden-Pewsum-Greetsiel.
Fuortplanting
Fuortplanting of reproduksje is it biologyske proses wêrby't ien of mear organismen (de 'âlden') nije organismen (de 'neikommelingen') produsearje, mei as gefolch it fuortbestean fan 'e populaasje en de soarte. Fuortplantng is sadwaande in fûneminteel elemint fan alle bekende libben, mei't elts yndividueel organisme inkeld en allinne bestiet as resultaat fan in foarm fan fuortplanting. By mearsellige organismen wurdt fuortplanting ôfwiksele mei fazen fan groei en ûntwikkeling. Der besteane twa foarmen fan fuortplanting: geslachtlike fuortplanting (of seksuële fuortplanting) en ûngeslachtlike fuortplanting (of aseksuële fuortplanting).
Geslachtlike fuortplanting
By geslachtlike fuortplanting kombinearje ferskate organismen fan ien en deselde soarte harren genetysk materiaal (DNA) om dêrmei in nij yndividu te kreëarjen. Soms is it ek mooglik foar organismen fan ferskillende (mar nau besibbe) soarten om op dizze wize in nij yndividu te produsearjen. Sa kinne ezels en hynders, dat bisten fan ferskillende soarten binne, mei-inoar libbene neikommelingen hawwe yn 'e foarm fan mûldieren of mûlezels. Sokke krusings binne lykwols ornaris steryl, wat sizze wol dat se sels gjin libbene neikommelingen produsearje kinne.
Geslachtlike fuortplanting fynt yn 'e regel plak troch it hawwen fan geslachtsmienskip tusken in manlik en in froulik eksimplaar fan deselde soarte organismen. Dêrby wurde in beskate soarte spesjalisearre sellen (gameten) fan twa organismen byinoar brocht. Sokke gameten hawwe mar de helte fan it oantal gromosomen dat in normale sel hat, en wurde kreëarre troch in proses dat oantsjut wurdt mei de namme meioaze, en dat him ûnderskiedt fan 'e gebrûklike foarm fan seldieling, mitoaze. De gameten fan it manlike en froulike yndividu kombinearje har ta in befruchte sygoate, dêr't ien of mear neikommelingen út fuortkomme.
Ungeslachtlike fuortplanting
By ûngeslachtlike fuortplanting produsearret ien organisme neikommelingen sûnder dat dêr in oar organisme by belutsen is. Sokke neikommelingen binne dan genetysk sjoen kopyen fan it âlder-organisme. It iennichste genetyske ferskil tusken de neikommeling en de âlder wurdt feroarsake troch eventuële genetyske mutaasjes. Ungeslachtlike fuortplanting komt fan natuere benammen foar by iensellige organismen, mar is dêr net ta beheind. Ek it stekjen fan planten en it klonen fan bisten (troch de minske) is in foarm fan ûngeslachtlike fuortplanting.
Yn prinsipe is ûngeslachtlike fuortplanting fanút in evolúsjonêr stânpunt beskôge in befredigjender wize fan fuortplanting, om't dêrby 100% fan it genetysk materiaal trochjûn wurdt oan 'e folgjende generaasje. By geslachtlike fuortplanting is dat foar eltse âlder mar foar 50% it gefal. It grutte foardiel fan geslachtlike fuortplanting is lykwols dat besteand genetysk materiaal op in nije wize kombinearre wurdt, wat stagnaasje útslút en nije ûntwikkelings stimulearret.
Fuortplantingsstrategyen
Guon soarten organismen, lykas de minske en oaljefanten, produsearje mar in pear neikommelingen en hawwe in lang duorjende bruodsoarch. Sokke organismen konsintrearje har foar langere tiid op it grutbringen en beskermjen fan ien of in pear neikommelingen. Oare soarten produsearje in grut oantal neikommelingen en hawwe mar in beheinde of hielendal gjin bruodsoarch. Foarbylden binne de wylde knyn, dy't 10-30 jongen jiers produsearje kin, en it fruitmichje, dat 900 neikommelingen krije kin. Fan sa'n grutte kloft neikommelingen sil dan de grutte mearderheid de folwoeksenens nea berikke, mar dat makket evolúsjonêr sjoen neat út salang't der mar twa binne wêrby't dat wol it gefal is. Dy ferfange dan yn 'e folgjende generaasje harren beide âlden, sadat de soarte yn stân bliuwt.
Jûnsskimer
De jûnsskimer, skimerjûn, skroarjûn, ûleflecht of ek wol dage (hoewol't dy lêste term faker ferwiist nei de moarnsdage) is de perioade fan twiljocht fuortendaliks folgjend op sinne-ûndergong, dy't karakterisearre wurdt troch tatsjusterjende skimer. Dêrby beskynt de sinne by de bolling fan 'e ierde lâns noch wol de loft, mar fynt der gjin direkte beskining fan it ierdoerflak troch de sinne mear plak. Dit moat net betize wurde mei de eigentlike sinne-ûndergong, it momint dat de sinne oer de hoarizon ferdwynt.
Om persiis te wêzen beslacht de jûnsskimer it ynterval tusken it momint dat de sinne oer de hoarizon ferdwynt oant it tiidstip dat it mulpunt fan 'e sinne 18° ûnder de hoarizon stiet. Dy tiid kin opdield wurde yn trije ûnderskate perioaden:
Boudewijn Büch
Boudewijn Maria Ignatius Büch (Den Haach, 14 desimber 1948 – Amsterdam, 23 novimber 2002) wie in Nederlânsk dichter, skriuwer en telefyzjepresintator. De sabeare autobiografyske roman De kleine blonde dood, út 1985, wie sûnder mis syn meast súksesfolle wurk. Fan dat boek binne neitiid mear as tritich ûnderskate printingen ferskynd. Yn 1993 waard it ferhaal ferfilme troch regisseur Jean van de Velde. As telefyzjepresintator makke Büch by de VARA ferskate programma's oer literatuer, en ek reisprogramma's ûnder de titel fan De Wereld van Boudewijn Büch.
Jonkheid
Boudewijn Büch waard berne yn De Haach yn de Bethlehemklinyk en waard opbrocht yn Wassenaar yn in roomsk-katolyke húshâlding mei fiif bruorren; ien dêrfan wie Menno Buch. Syn âlden giene út elkoar yn 1963. Boudewijn en syn bruorren brochten harren heit lettter te binnen as in tirannyk persoan.
Büch siet in tal jierren op it gymnasium (Bonaventura Kolleezje yn Leien) en op de hbs, mar einige mei in mulo-diploma. Fanwegen syn problematysk ûntjaan fertrouden syn âlders de jonge Boudewijn ta oan de Wassenaarske learaar Nederlânsk en lettere NCRV-telefyzjepersoanlikheid Sipke van der Land (1937-2015). Dy learde Boudewijn de keunst fan it skriuwen.
Kontroverze
Büch hat in protte ûnwierheden oer syn libben op it aljemint brocht; hy wie in gefal fan pseudologia fantastica. It seit gâns wat dat Rudie Kagie syn biografy út 2004 de ûndertitel "Verslag van een mystificatie" meikrigen hat.
Ien fan dy leagens wie dat er de heit wie fan in jonkje dat mei seis jier stoar. Dy jonge hie wol bestien, mar it wie syn bern net en it stoar net. Dy leagen wie de basis fan syn súksesfolle roman De kleine blonde dood. Teffens betocht er in fantasykarriêre en kokettearre er mei syn pedofyl- en homseksueelwêzen wylst er allinne heteroseksuele relaasjes hân hie.
Telefyzje
Ien fan Büchs meast suksesfolle telefyzjeprogramma's wie De wereld van Boudewijn Büch (útsjoerd troch de VARA, simmer 1988 - neijier 2001) dat him yn de gelegenheid stelde om oer de hiele wrâld te reizgjen em syn fyzje op ferskate plakken, minsken en ferskynsels te toanen.
Bibliofyl
Büch wie in bibliofyl dy't him yn ferskate ûnderwerpen spesjalisearre, ûnder mear yn biology, Goethe en ûntdekkingsreizgers. By syn dea hie er likernôch 100.000 boeken. Fierder wie er tige ynteresearre yn eilannen, benammen eilannen dy't hast net te berikken wiene, lykas Bouveteilân by Antarktika. Hy skreau fiif non-fiksjeboeken oer eilannen, bekend as de 'Eilannesearje'.
Dea
Büch waard op 23 novimber 2002 dea fûn yn syn hûs oan de Amsterdamske Keizersgracht en soe dy deis om sa'n 14.00 oere ferstoarn wêze oan in hertstilstân. Büch liet syn mem, fiif bruorren en tolve neven en nichten nei.
Boudewijn Büchpriis
Yn 2011 waard op inisjatyf fan Piet van Winden de Boudewijn Büchpriis ynsteld troch de Werkgroep Boudewijn Büch en de Nederlandsche Vereeniging van Antiquaren. De priis wurdt alle jierren útrikt oan eat of ien dy't it antkwaryske boek yn it omtinken fan in grut publyk wit te brengen.
Loataringen
250px|thumb|It Keninkryk Loataringen (pears) en oare Karolingyske keninkriken neffens it Ferdrach fan Prüm yn 855 Loataringen (Latyn: Lotharii regnum) wie ien fan de Karolingyske keninkriken nei it ferpartsjen fan it Frankyske Ryk. It omfieme de hjoeddeiske gebieten fan Nederlân, Belgje, Lúksemboarch, Dútslân, bewesten de Ryn en Elsas en Loataringen yn Frankryk. It wie neamd nei kening Lotarius II dy't it gebiet krige nei it ferpartsjen fan it keninkryk Midden-Frânsje fan syn heit Lotarius I yn 855 oan dy syn trije soannen. Loataringen waard foarme út it yn trijen ferpartsjen fan it keninkryk fan Midden-Frânsje, dy't op syn bart foarme waard mei it ferpartsjen fan it Karolingyske Ryk yn trijen neffens it Ferdrach fan Ferdun yn 843. Skelen tusken East- en West-Frânsje oer Loataringen wie it feit dat it it stamgebiet Austraasje fan de Franken omfieme. Dus besit fan dat gebiet wie in wichtige reden foar harren.
Alliearde besettingssônes fan Dútslân
thumbnail|Besettingssônes yn 1945 thumbnail|Besettingssônes yn Berlyn Nei de ein fan de Twadde Wrâldkriich, waard Dútslân beset troch de fjouwer oerwinnende alliearde machten de Feriene Steaten, Grut-Brittanje, Frankryk en de Sovjet-Uny.
Loataringen
Namme
Om't Loataringen gjin histoaryske en etnyske ienheid wie, wiene tiidgenoaten net wis en neam it gebiet. Dus waard it wol Regnum quondam Lotharii of Lotharii regnum ("Keninkryk dat fan Lotarius wie " of "Keninkryk fan Lotarius") en syn bewenners Lotharii (fan Loatarius) of Lotharingi neamd. De twadde term hie de Germaanske ein -ing, dy't it "sibskip" of it "hearren ta" oantsjutte. Dêroan waard it Latynske -ia, dat in lân oantsjutte, tafoege yn de tsiende iuw. Lettere Frânske termen Lorraine en Lothier wiene dêr wer fan ôflaat.
Alliearde besettingssônes fan Dútslân
Skiednis
By it Konferinsje fan Jalta waard oanstrúnd yn it ferpartsjen fan Dútslân yn besettingssônes en Berlyn yn sektoaren. Dit wie besletten om sa in lykwicht te krijen tusken de besettingsmachten om te foarkommen dat ien fan de machten gâns Dútslân besette soe. Yn july fan 1945 waard Dútslân ferdield yn de Amerikaanske, Britske en Sovjet-besettingssône. Parten fan de Amerikaanske en Britske sônes waarden omfoarme ta de Frânske besettingssône.
Sûnder syn bûnsgenoaten witte te litten anneksearre de Sovjet-Uny it gebiet beëasten de Oder-Neisse en stie dit gebiet foar it grutste part ôf oan Poalen yn ruil foar it gebiet dy de Sovjet-Uny fan dat lân yn 1939 anneksearre hie. Sa waard Dútslân yn fjouweren dield en de haadstêd Berlyn waard yn fjouwer sektoaren ferdield. Berlyn wie wynliken in enklave yn de Sovjet-besettingssône. De Sovjet-Uny hie Berlyn beset en ûntromme it westlike part fan de stêd foar de westlike machten. De Feriene Steaten hie parten fan Tueringen en Saksen-Anhalt bewesten de Elbe beset en ûntromme dizze gebieten foar de Sovjet-Uny. Militêren fan de fjouwer machten koene harren rûnom bewege yn alle sektoaren fan Berlyn.
Loataringen
Midden-Frânsje
250px|thumb|Midden-Frânsje yn grien Yn 817 makke keizer Loadewyk de Fromme plannen en ferdiel it Karolingyske Ryk tusken syn trije soannen nei syn dea. Yn 817 wie it noch net foarsjoen dat der in fjirde erfgenaam wêze soe. Yn 823 wie der in fjirde soan, Karel de Keale berne fan Loadeyk syn twadde frou Judit fan Beieren. Doe't Loadewyk yn 833 besocht en ferdiel it Ryk fannijs yn it foardiel fan Karel, kamen syn trije mearderjierrige soannen Lotarius, Pepyn en Loadewyk yn ferwar. In boargerkriich fan krapoan tsien jier, mei sa no en dan skommeljende alliânjes en koarte fredesperioaden deryn, bruts út. Pepyn ferstoar yn 838 en Loadewyk de Fromme ferstoar yn 840. De trije oerbliuwende bruorren sleaten frede en ferdielen it Ryk yn 843 mei it Ferdrach fan Verdun. Lotarius, dy't de âldste wie, krige de keizerstitel en krige in lange stripe lân fan de Noardsee oant súdlik Itaalje. De reden fan dy ferdieling wie dat Lotarius al de kroan fan it Keninkryk Itaalje, dat in ûnderkeninkryk ûnder Loadewyk de Fromme wie, hie. In oare reden wie dat hy as keizer fanút Aken, dat de residinsje fan keizer Karel de Grutte wie, en Rome, de âlde residinsje fan de Romeinske keizers, regearje soe. Midden-Frânsje (Latynsk: Francia media) omfieme al it gebiet tusken Aken en Rome en waard bytiden troch guon skiedkundigen de Lotaringyske as neamd.
Alliearde besettingssônes fan Dútslân
Skiednis
Op de Konferinsje fan Potsdam waard troch de alliearden besletten dat Dútslân bestjoerd wurde soe troch de Alliearde Kontrôleried. Allinnich pleatslik bestjoer bleau yn Dútske hannen. Inkele wichtige doelen fan de besetting wiene:
Loataringen
Keninkryk Loataringen
Doe't Lotarius I yn 855 oan it ferstjerren wie, ferdielde er syn keninkryk tusken syn trije soannen by it Ferdrach fan Prüm. De âldste soan, Loadewyk II, krige Itaalje en de keizerstitel. De jongste, Karel dy't doe noch minderjierrich wie, krige de Provence. De middelste soan, Lotarius II krige de oerbliuwende gebieten benoarden de Provence. Dat keninkryk miste in etnyske of taalkundige ienheid. Lotarius II hearske fanút Aken en hy kaam syn keninkryk amper út. Doe't er yn 869 ferstoar hie er gjin echtlike bern, mar wol in bûtenechtliken ien, Hugo (hartoch fan de Elsas. Syn omkes, kening Loadewyk de Dútser fan East-Frânsje en kening Karel de Keale fan West-Frânsje (dy't winliken gâns Loataringen hearskje woe) kamen yn 870 by it Ferdrach fan Meerssen oerien en ferdiel Loataringen tusken harren beide. It westlike part gie nei West-Frânsje en it eastlike part nei East-Frânsje. Dus it keninkryk Loataringen hold as in ienheid foar in skoftke op te bestean. Yn 876 foel Karel de Keale eastlik Loataringen oan mei de bedoeling it yn te liivjen, mar waard yn de Slach by Andernach troch Loadewyk de Dútser syn soan Loadewyk de Jongere ferslein. Yn 879 waard de soan fan Loadewyk de Dútser, kening Loadewyk de Jongere frege troch guon Westfrankyske eallju om de soan fan Karel de Keale, kening Loadewyk de Stammerder op te folgjen op de troan fan West-Frânsje. Nei in koarte kriich hawwe de jonge soannen fan Loadewyk de Stammerder, Karloman II en Loadewyk III westlik Loataringen oan East-Frânsje ôfstien. De grins tusken de twa keninkriken waard fêstlein by it Ferdrach fan Ribemont yn 880. Yn novimber 887 ropte Arnulf fan Karintje in Ried fan Eastfrankyske ealllju byïnoar om keizer Karel de Grouwe ôf te setten, dy't yn 884 alle troanen fan it keizerryk oernimme koe. De Loataringyske aristokrasy stimde mei de oare Eastfrankyske eallju en stypje Arnulf as harren kening. Guido III fan Spoleto, dy't kening fan Itaalje waard, en Rudolf I fan Boergonje fersetten harren ynearsten tsjin de kar foar Arnulf as keizer. Rudolf hope op it gânse eardere gebiet fan Lotarius II, mar moast it mar dwaan mei Boergonje. Arnulf fersloech yn 891 de Wytsingen en ferdreau harren fan harren delsettings. Yn 895 stelde er syn bûtenechtlike soan Swindybold oan as kening fan Loataringen. Swindybold kaam lykwols om yn in slach tsjin hartoch Reinier op 13 augustus 900. It keninkryk hold doe op te bestean en it waard in hartochdom.
Alliearde besettingssônes fan Dútslân
Skiednis
Yn 't begjin waard der op oanstrúnd en bestjoer Dútslân as ekonomyske ienheid. Nettsjinsteande wiene de fjouwer machten it op in soad punten net meiïnoar iens. Benammen op it begryp demokratisearring waard troch de Sowjet Uny oars opfette as de trije westlike machten. As in foarm fan skeafergoeding plonderen de Frânsken en Sowjets harren sônes lecch, wilens de Amerikanen oanstrúnen op ekonomysk werstel. De Kâlde Kriich sette sa stadichoan útein en in werstel fan de Dútske ienheid kaam hieltyd fierder fuort te lizzen.
Op 2 desimber 1946 foegen de Britten en Amerikanen harren sônes tegearre, de saneamde Bisône, en op 8 april 1949 sleat de Frânske sône him der ek by oan, de saneamde Trisône. Yn de 3 westlike sônes (sûnder West-Berlyn) waard op 20 juny 1948 de âlde ryksmark ferfongen troch de nije D-mark. Dit hat letter ta in rappe ekonomyske groei laat. Yn andert hjirop waard op 23 juny 1949 yn de Sowjet-sône de Eastmark (Ostmark) ynfierd. Nei't de D-mark ek yn West-Berlyn ynfierd waard begûn de Sowjet-Uny mei de Blokkade fan Berlyn, mei it ôfsluten fan de tagongswegen fan westlike sônes nei West-Berlyn ta. De westlike alliearden stelden in loftbrêge en foarsjoch de stêd fan guod. Nei 8 moanne waard de blokkade opheven.
Dielsteaten
Yn it ramt fan de desintralisearring waard Dútslân, yn east en west, ûnderferparte yn dielsteaten. Dizze dielsteaten wiene yn part lyk mei eardere steaten en Prusyske provinsjes. Prusen sels waard opheven, om't men dat as it sintrum fan it militarisme seach, en waard ferparte yn lytsere dielen. Sa ûntstie in lykwicht yn de dielsteaten wat it oerflak oanbelanget, want it no eardere Prusen besloech mear as de helte fan it grûngebiet fan it eardere Dútske Ryk.
Yn de Amerikaanske sône bleaune Beieren en Bremen sa as wat it wie en waarden de dielsteaten Wuertemberch-Baden en Hessen stifte. Yn de Britske sône bleau Hamboarch wat it wie en waarden de dielsteaten Sleeswyk-Holstein, Nedersaksen en Noardryn-Westfalen stifte. Yn de Frânske sône waarden de dielsteaten Súd-Baden, Rynlân-Palts en Wuertemberch-Hohenzollern stifte. Yn de Sowjet-sône ûntstiene de dielsteaten Brandenboarch, Meklenboarch, Saksen, Saksen-Anhalt en Tueringen.
Yn 1952 fúsearren de dielsteaten Súd-Baden, Wuertemberch-Baden en Wuertemberch-Hohenzollern ta de dielsteat Baden-Wuertemberch. Ek yn dat jier waarden de dielsteaten yn East-Dútslân opheven en ferfongen troch 15 kriten (Bezirke).
Saarlân
thumbnail|It Saarlân yn pears It Protektoraat Saarlân (Frânsk: Protectorat de Sarre, Dútsk: Saarland) wie fan 1947 oant 1957 in Frânsk protektoraat. De oerflak en grinzen wiene gelyk as de hjoeddeiske dielsteat Saarlân. It Saarlân ûntstie as bestjoerlike ienheid yn 1920 by de Frede fan Versailles. It lân bestie út parten fan de Prusyske Rynprovinsje en de Palts. De goa stie foar 15 jier ûnder it bestjoer fan de Folkebûn. Op 13 jannewaris 1935 waard by in folksstimming keazen (90,3% fan de stimmers) keazen foar oansluting by Dútslân. It gebiet waard troch it nazy-regear oantsjutten as Westmark.
Doe't de Bûnsrepublyk yn 1949 foarme waard, kaam Saarlân ûnder Frânsk bestjoer. Yn 1954 hawwe Frankryk en West-Dútslân oanbean en lit it gebiet ûnôfhinklik wurde, dat by in twadde folksstimming mei 67,7% weistimt is. Nei tastimming neffens it Saarferdrach sleat it Saarlân him by de Bûnsrepublyk Dútslân oan op 1 jannewaris 1957.
Saginaw Tsjippewa Yndianestamme fan Michigan
De Saginaw Tsjippewa Yndianestamme fan Michigan (Ingelsk: Saginaw Tsjippewa Indian Tribe of Michigan; Odjibwe: Ziibiwing Anishinaabek) is in federaal erkende Yndiaanske stamme-organisaasje yn 'e Feriene Steaten, mei in eigen reservaat yn 'e steat Michigan.
Algemien
In alternative namme is: Saginaw Tsjippewa Tribale Naasje (Saginaw Chippewa Tribal Nation). De organisaasje, dy't oprjochte waard yn 1934, telde yn 2007 3.300 leden, en it haadkertier is fêstige yn Mount Pleasant, yn Michigan. De leden besteane út etnyske Odjibwe (Ojibwe), dy't ek wol Tsjippewa (Chippewa) neamd wurde. De leden fan 'e organisaasje stamje fierhinne ôf fan 'e tradisjonele Saginaw-, Black River- en Swan Creek-troepen fan it Odjibwe-folk.
Reservaat
It reservaat fan 'e Saginaw Tsjippewa Yndianestamme fan Michigan is it Isabella Yndianereservaat (Isabella Indian Reservation), yn sintraal Michigan, dat in oerflak hat fan krapoan 584 km², en dêr't yn 2012 goed 26.000 minsken wennen (sawol blanken as Yndianen).
Skiednis
De Saginaw Tsjippewa Yndianestamme fan Michigan waard yn 1934 oprjochte ûnder de doe nije regeljouwing dy't fêstlein wie yn 'e Yndiaanske Reorganisaasje Wet fan 1934. Om't de steatswetjouwing fan Michigan oangeande kânsspullen net jildich is yn federale Yndianereservaten, hat de stamme twa kasino's iepene yn it Isabella Reservaat: it Soaring Eagle Casino yn Mount Pleasant en it Saganing Eagles Landing Casino yn Standish. De Saginaw Tsjippewa Yndianestamme fan Michigan omfiemet in oansjenlik tal leden dat it Odjibwe noch as memmetaal hat of dat it as twadde taal oanleard hat.
Slach om Arnhim
De Slach om Arnhim wie in histoaryske slach yn de Twadde Wrâldkriich, dy't fan 17 oant 25 septimber 1944 yn en om de stêd Arnhim hinne plakfûn.
Doe't yn de simmer fan 1944 Frankryk en Belgje befrijd wienen, stienen de alliearden op it punt om it noch besette Nederlân binnen te fallen. Dat waard behindere troch flinke obstakels lykas de Westwall en de Ryn. Under oanfiering fan fjildmaarskalk Bernard Montgomery waard Operaasje Market Garden opsetten, mei as doel om dizze Dútske stellingen troch te brekken oer Arnhim. Parasjutisten waarden yn de omkriten dropt om inkelde wichtige brêgen oer te nimmen en fêst te hâlden oant de grûntroepen dêr goed twa of trije dagen letter komme soenen.
Troch ûnferwachtse Dútske tsjinoanfallen slagge mar in lyts ploechje deryn de brêge by Arnhim te berikken; de measten waarden al bûten de stêd tsjinholden. Underwilens duorre de opkomst fan de grûntroepen nei it noarden ta ek langer, wêrtroch't nei fjouwer dagen de pear oerbleaune parasjutisten by de brêge gjin kant mear op koenen en op in plak sieten dêr't it likernôch ûnmooglik wie om fersterking te krijen. Nei njoggen dagen fjochtsjen moasten de alliearden harren weromlûke en dêrmei wie de operaasje mislearre.
Oer de Slach om Arnhim waard yn 1977 troch regisseur Richard Attenborough de ferneamde film A Bridge Too Far makke, mei yn 'e haadrollen û.m. Sean Connery, Edward Fox en Maximilian Schell.
Moarnsdage
De moarnsdage, de dage, it dageljocht, it dagerea, it lemieren, de moarnsskimer of it moarnsrea is de perioade fan twiljocht fuortendaliks foarôfgeande oan sinne-opgong, dy't karakterisearre wurdt troch taljochtsjende skimer. Dêrby beskynt de sinne by de bolling fan 'e ierde lâns al wol de loft, mar fynt der noch gjin direkte beskining fan it ierdoerflak troch de sinne plak. Dit fenomeen moat net betize wurde mei de eigentlike sinne-opgong, it momint dat de sinne oer de hoarizon komt. Mei tiidwurden wurdt de moarnsdage yn it Frysk oantsjut as daagjen, kimen of sichtsjen.
Om persiis te wêzen beslacht de moarnsdage it ynterval tusken it tiidstip dat it mulpunt fan 'e sinne 18° ûnder de hoarizon stiet, oant it momint dat de sinneskiif oer de hoarizon hinne komt. Dy tiid kin opdield wurde yn trije ûnderskate perioaden:
De doer fan 'e moarnsdage wurdt bepaald troch de breedtegraad fan in beskaat geografysk plak; wat tichter oft men jin by de poalen befynt, wat langer oft de moarnsdage duorret. Itselde jildt foar de jûnsskimer. Yn gebieten dy't net te krijen hawwe mei ljochtfersmoarging of in drûge lucht, is it mooglik om in soarte fan ljochtkoepel te sjen dy't him fan it easten út oer de loft útwreidet, wylst yn it westen noch stjerren waarnommen wurde kinne. Soms komt it ferskynsel foar dat yn 'e lêste healoere foar sinne-opgong, by beskate waarsomstannichheden, de loft in blauwe kleur oannimt. Dat fenomeen wurdt de 'blauwe oere' neamd. In oar skaaimerk fan 'e moarnsdage is dat nachtdieren om dy tiid hinne al wer út 'e wei gien binne, wylst deidieren noch net foar 't ljocht kommen binne. Guon bisten, benammen rôfdieren, hawwe har derop talein om spesifyk by moarnsdage en jûnsskimer te jeien. Sokke bisten wurde krepuskulêr neamd.
Matthias fan Vierssen
Matthijs Willems (Matthias) fan Vierssen, (Ljouwert, 1591 - De Haach, 4 july 1658) wie in abbekaat en riedshear fan Fryslân. Matthias wie in soan fan Willem fan Vierssen (1564-1641), dy't op jonge jierren út Prusen wei nei Fryslân ta kaam. Matthias troude yn 1621 yn Ljouwert mei Clara Mellinga (1603-1650). Willem van Haren wie troud mei syn suster.
Yn novimber 1607 skreau er him yn foar de stúdzje Rjochten oan de Universiteit fan Frjentsjer. Op 12 septimber 1610 skreaun er him as studint yn by de Universiteit fan Marburg en op 13 augustus 1611 te Heidelberch. Yn 1614 lei er as abbekaat de eed ôf foar it Hof fan Fryslân. Yn 1620 waard hy neamd as lânsabbekaat. Fan 19 maart 1625 oant maart 1648 wie hy riedshear oan it Hof fan Fryslân foar Sânwâlden. Nei him soene noch seis leden fan syn laach dy funksje beklaaie. Yn 1648 waard Fan Vierssen dêr earste presidearjende ried foar Sânwâlden. Yn 1655 docht hy ôfstân fan it amt yn it foardiel fan syn soan Willem. Nei syn ôfgean as riedshear waard hy ôffurdige fan Fryslân by de Steaten-Generaal yn De Haach. Yn dy funksje gie hy mei Van Beuningen en Reede van Amerongen nei Denemark om yn it noarden de frede te herstellen. Doe't er yn 1657 weromkaam wie dúdlik dat Denemark bûnsgenoat fan de Republyk waard.
Yn 1628 waard Fan Vierssen deputearre yn de Steaten fan Fryslân foar Snits. Hy bleau dat oant 1632, mar beklaaide fan 1634 oant 1635 nochris dy funksje. Fan 1640 oant 1644 en fan 1655 - 1657 wie hy ordinaris deputearre fan de Steaten-Generaal fan de Feriene Nederlânske Provinsjes. Matthias fan Vierssen stoar yn De Haach doe't hy 67 jier âld wie en waard begroeven yn de Galileërtsjerke yn Ljouwert.
Remonstrantske Tsjerke (Friedrichstadt)
De Remonstrantske Tsjerke (Dútsk: Remonstrantenkirche) yn it Súd-Sleeswykske Friedrichstadt waard yn 1624 boud, nei't flechtlingen út Nederlân harren hjir op útnûging fan hartoch Frederik III nei wenjen setten. Yn Friedrichstadt mochten de flechtlingen harren leauwen frij en sûnder beheining praktisearje. It is de iennichste remonstrantske tsjerke bûten Nederlân.
Skiednis
Nei de oprjochting fan de tsjerklike gemeente, de earste remonstrantske gemeente fan 'e wrâld, waard der fuort útein setten mei de bou fan in eigen tsjerke. De gemeente bestie foar in grut part út hannelslju mei goede ynternasjonale konneksjes en waard sadwaande nei ferrin fan tiid in rike gemeente.
It tsjerkgebou hat bot litten ûnder de Dútske bombardeminten op de stêd yn 'e de Earste Dútsk-Deenske Oarloch yn 1850 en moast fan 1852 oant 1854 alhiel op 'e nij opboud wurde. Lykas de Minnistentsjerke fan Friedrichstadt is de Remonstrantske Tsjerke ienfâldich en sûnder útwrydske dekoraasje.
It âlde hôf achter de tsjerke waard al yn 1621 oanlein.
De tsjerke waard yn 2003-2010 opknapt en yn 2011 waard de restauraasje fan it oargel ôfsletten. De gemeente winsket no noch in klok foar yn de toer.
Boppe de yngong docht in plakette tinken oan de werbou fan de tsjerke. De (Nederlânsktalige) tekst seit:
''Gebouwd in 1624, door de stichters dezer stad, uitgeweken uit Holland om der vrije godsdienst wille, genaamd remonstranten. Vernield door het oorlogsvuur 5 october 1850. Herbouwd 1854. God geve hier vrede, Hem zij de eer.''
Opper-Sû Mienskip
De Opper-Sû Mienskip (Ingelsk: Upper Sioux Community; Eastlik Dakota: Pežuhutazizi Kapi Oyáte, útspr.: [pe'ʒuhutazizi 'kapi o'ja:te]) is in federaal erkende Yndiaanske stamme-organisaasje yn 'e Feriene Steaten, mei in eigen reservaat yn 'e steat Minnesota.
Algemien
De namme fan 'e Opper-Sû Mienskip komt fan it feit dat der yn 'e njoggentjinde iuw twa Sû-reservaten oan 'e rivier de Minnesota wiene, wêrfan't dy streamôf "Neder-Sû" (Lower Sioux) neamd waard, en dy streamop "Opper-Sû" (Upper Sioux). De langere namme fan "Opper-Sû Yndianemienskip" (Upper Sioux Indian Community) wurdt ek wol brûkt.
De organisaasje, dy't (wer)oprjochte waard yn 1938, hat 410 leden, en it haadkertier is fêstige yn Granite Falls, yn Minnesota. De leden besteane út etnyske Sû (Sioux), allegearre Eastlike Dakota fan 'e Mdewakanton-, Sisseton- en Wahpeton-stammen.
Reservaat
It reservaat fan 'e Opper-Sû Mienskip is it lytse Opper-Sû Yndianereservaat (Upper Sioux Indian Reservation) fan súdlik Minnesota, dat in oerflak hat fan mar 5 km², en dêr't yn 2000 likernôch 60 minsken wennen.
Skiednis
De Opper-Sû Mienskip is ien fan fjouwer lytse, federaal erkende Sû-stammen yn súdlik Minnesota, dy't de restanten foarmje fan 'e Eastlike Dakota, de oarspronklike bewenners fan dat gebiet. Nei de Dakota-Oarloch fan 1862 waarden hja lykwols foar it meastepart út har heitelân wei deportearre nei de Dakota's en Nebraska, al namen party eigener beweging de wyk nei Kanada. Nei 1862 waard it Opper-Sû-reservaat opheft, en moast de stamme 76 jier lang lykfol hokker erkenning misse, oant yn 1938 it reservaat weromjûn en de organisaasje as rjochtspersoan weroprjochte waard.
Blaauwhof (wenwyk)
Blaauwhof is in wenwyk op De Jouwer. It is de earste nijbouwyk fan De Jouwer en is foar it grutste part boud yn de jierren fyftich fan de tweintichste iuw. Blaauwhof leit tusken de Midstrjitte, Skien, Sewei en Hurddraversdyk. De wyk is neamd nei in beamkwekerij dy ’t op it plak fan de hjoeddeiske wyk lei. Blaauwhof wie yn 2011 de Jouster wyk mei it heechste persintaazje hierhuzen (56%). It meastepart hjirfan (86%) is sosjale wenningbou.
Skiednis
Yn 1710 waard de Hege Simmerdyk oanlein, as beskerming fan it túnbougebiet besuden De Jouwer. Undernimmer Krijn Wybrens lei yn 1749 de hôving Blaauwhof oan. Syn erfgenamten, dy ’t letter de efternamme Taconis drage soene, bouden it bedriuw út. It bedriuw waard yn 1875 hofleveransier. thumb|De Bûtsingel yn 1921 Oan de ein fan de 19e iuw waarden yn it gebiet de earste huzen boud. Wenningbouferiening Werkmanslust liet om 1900 hinne lytse huzen bouwe oan de lettere Bûtsingel. De arbeiderswenningen binne boud oan in bûtensingel fan de eartiidske State Baerdt fan grytman Hobbe fan Baerdt út de 17e iuw.