cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1910-er jierren
Oersjoch
Yn wurklikheid sleepte it konflikt him mear as fjouwer jier fuort, mei oan it Westfront en it Isonzofont yn Itaalje de ferskrikkings fan 'e rinfuorgen, dêr't de striid yn in ympasse rekke wie, wylst almar mear troepen opoffere waarden foar de ferovering fan in pear meter grûn. Oan it Eastfront, it Balkanfront, it Kaukasusfront, it Palestynske Front en it Mesopotamyske Front giene wol grutte gebieten oer yn oare hannen, mar ek dêr sneuvelen withoefolle jongfeinten op it slachfjild, wylst de priis foar de boargerbefolking dêr folle heger wie. Pas nei't Bulgarije en it Osmaanske Ryk ta kapitulaasje twongen wiene en Eastenryk-Hongarije ûnder de Alliëarde druk beswykt wie, koe op 11 novimber 1918 de Wapenstilstân fan Compiègne sletten wurde mei Dútslân. De oerwinning fan 'e Alliëarden en de wrok dy't benammen Frankryk en Belgje foar de Dútsers oer fielden, laten op 28 juny 1919 ta it iensidige Fredesferdrach fan Versailles, dat Dútslân ûnreälistysk hege ferhelbetellings oplei. Dêrtroch krige de Dútske ekonomy nea de kâns om fan 'e oarloch te bekommen, mei as gefolch in ferearmoedzjende en sadwaande tige ûntefreden befolking, dy't úteinlik yn 1933 Adolf Hitler oan 'e macht brocht.
Oare gefolgen fan 'e Earste Wrâldoarloch wiene de opheffing fan ferskate monargyen yn Jeropa. Sa waard yn Dútslân keizer Willem II ôfset en de Weimarrepublyk oprjochte. It lân ferlear yn it easten in soad lân oan it nije Poalen, wylst ek Frankryk, Belgje, Denemark en de Frije Stêd Danzig happen út it Dútske grûngebiet namen. Eastenryk-Hongarije, dêr't it Hûs Habsburch de troan ferlear, foel alhiel útinoar yn 'e nije lannen Eastenryk, Hongarije en Tsjechoslowakije, wylst ferskate gebietsdielen by Roemeenje, Itaalje, Poalen en Joegoslaavje kamen te hearren. Yn Joegoslaavje giene fierders de earder ûnôfhinklike keninkriken Servje en Montenegro op. As bûnsgenoat fan Dútslân ferlear Bulgarije gebiet oan ûnder mear Grikelân, wylst it Osmaanske Ryk al syn net etnysk Turkske gebietsdielen opjaan moast. Sa ûntstiene as nije lannen it Keninkryk Jemen en it Keninkryk fan de Hidjas, wylst oare Osmaanske provinsjes, lykas Irak, Syrje en Palestina, as mandaatgebieten ûnder de Alliëarde grutmachten ferdield waarden. Itselde barde mei Dútske koloanjes, lykas Dútsk-East-Afrika, Dútsk-Súdwest-Afrika, Dútsk-Kameroen en Dútsk-Nij-Guineä. right|thumb|180px|In [[Frankryk|Frânske soldaat op 'e útkyk oan it Westfront.]]
Ut dy gaos ûntstiene ferskate nije ûnôfhinklike lannen, wêrûnder Finlân, Estlân, Letlân, Litouwen en, alteast foar in stikmannich jierren, de Demokratyske Republyk Georgje. Oare Russyske gebietsdielen waarden opeaske troch Poalen en Roemeenje. Oan 'e oare kant fan Jeropa kamen ûnder de Peaske-opstân fan 1916 de Ieren yn opstân tsjin 'e Ingelske oerhearsking. Hoewol't dy rebûlje yn bloed smoard waard, joech er oanlieding ta de Ierske Unôfhinklikheidsoarloch, dy't yn 1922 útrinne soe op 'e ûnôfhinklikheid fan 'e Ierske Frijsteat, de foarrinder fan 'e moderne Republyk Ierlân.
Mei de Earste Wrâldoarloch gie fierders ek de Spaanske gryp mank, ien fan 'e deadlikste epidemyen ea, dy't him sa fluch oer de wrâld ferspriede koe troch it oanhâldende hinne en wer slepen fan grutte kloften soldaten. De Spaanske gryp briek ein 1917 út oan it Westfront, mar waard ferneamd nei it neutrale Spanje om't de parse dêr frij wie om oer sokke dingen te skriuwen, wylst yn Frankryk de oarlochssinsuer fan krêft wie om it moreel heech te hâlden. De epidemy berikte fan 1918 oant 1920 in hichtepunt en koste oan 50 miljoen oant miskien wol 100 miljoen minsken it libben. Oanslutend op 'e Earste Wrâldoarloch soe it noch jierrenlang ûnrêstich bliuwe, mei in searje oarloggen en binnenlânske konflikten dy't pas yn 1923 beëinige waarden mei it Ferdrach fan Lausanne, dat in ein makke oan 'e Gryksk-Turkske Oarloch.
Wichtichste foarfallen
right|thumb|180px|[[Demonstraasje (protest)|Demonstrearjende suffrazjettes (Annie Kennedy en Christabel Pankhurst) yn Ingelân.]] right|thumb|250px|[[Itaalje|Italjaanske troepen oan it front yn Tripolitaanje (1911), ûnder de Italjaansk-Turkske Oarloch.]] right|thumb|250px|De [[Sineeske Revolúsje (1911)|Sineeske Revolúsje fan 1911 yn Sjanghai.]]
right|thumb|250px|[[Alliëarden|Alliëarde troepen paradearje troch de Russyske stêd Vladivostok, yn it Fiere Easten fan Sibearje, dêr't se lâne binne om oan 'e kant fan 'e Witen te ynterveniëarjen yn 'e Russyske Boargeroarloch.]]
Grutte Priis Formule 1 fan Itaalje 2021
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Itaalje 2021 yn Monza op 12 septimber 2021. It wie de fjirtjinde race fan 22 races fan de Formule 1 yn 2021. Hy waard op Monza hâlden. De race waard hâlden oer 53 omgongen, op it 5.8 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 307 kilometer.It wie it twadde GP-wykein dêr 't in sprintkwalifikaasje ferriden waard.
Kwalifikaasje systeem
De Grutte Priis fan Itaalje 2021 wie it twadde GP-wykein dêr 't in sprintkwalifikaasje ferriden waard. In sprintkwalifikaasje is hast itselde as in normale race, mei as grut ferskil dat de wedstriid minder lang duorret. De sprintkwalifikaasje is likernôch 100 kilometer en sil dêrtroch om de 25 à 30 minuten duorje.
It Grutte Priis-wykein begjint op freed mei de earste frije training fan sechstich minuten. Dêrnei folget in kwalifikaasje, dy 't de startopstelling foar de sprintkwalifikaasje bepaalt. By dizze kwalifikaasje meie de koereurs allinnich de sêfte bannen brûke.
Sneontemoarns wurdt in twadde frije training fan in oere ferriden wêrnei 't middeis de sprintkwalifikaasje hâlden wurdt. De winner fan de sprintkwalifikaasje krijt ek de pole posysje foar de wedstriid op snein op syn namme. De wedstriid op snein wurdt ferriden oer in " normale " Grutte Priis ôfstân (sa 'n 300 kilometer) en de teams hawwe in frije kar yn it type bân.
Georg Büchner
Georg Büchner (folút: Karl Georg Büchner; Goddelau (Dútslân), 17 oktober 1813 – Suerich (Switserlân), 19 febrewaris 1837), wie in Dútsk skriuwer, toanielskriuwer en dichter, waans literêre wurken oft yn Dútslân heech yn oansjen steane. Men is rûnom fan tinken dat er, as er net sa jong kommen wie te ferstjerren, mei figueren as Johann Wolfgang von Goethe en Friedrich Schiller ta de abslute top fan 'e Dútske literatuer heard hawwe soe.
Libben
Büchner waard berne yn it plakje Goddelau, fuortby de stêd Darmstadt, yn it doetiidske Dútske gruthartochdom Hessen. Syn heit wie in dokter, dat hy kaam út in ridlik begoedige fermidden. Hy wie in broer fan 'e ferneamde dokter en filosoof Ludwig Büchner (1824-1899) en de skriuwster en frouljusrjochte-aktiviste Luise Büchner (1821-1877). Syn oplieding genoat er û.m. oan in humanistyske middelbere skoalle dêr't de klam lein waard op 'e behearsking fan moderne talen (wêrûnder it Frânsk, Italjaansk en Ingelsk). left|thumb|200px|It bertehûs fan Büchner, yn [[Goddelau.]]
Yn 1828 krige Büchner belangstelling foar de polityk, en joech er him by in groep fan Shakespeare-fans, dy't him letter nei alle gedachten ûntjoech ta de krite Grießen en Darmstadt fan it Gesellschaft für Menschenrechte ("Genoatskip foar Minskerjochten"). Nei't er eineksamen dien hie foar de middelbere skoalle, gied er nei it Frânske Straasburch ta, dêr't er medisinen studearre. Dêre dompele er himsels ûnder yn 'e Frânske literatuer en politike geskriften.
Wylst er letter fierder learde yn Grießen, rjochte Büchner in geheim genoatskip op, dat de revolúsjonêre saak tawijd wie. Mei de help fan 'e kalivinistyske teolooch Friedrich Ludwig Weidig publisearre er in pamflet mei as titel Der Hessische Landbote, in revolúsjonêr krantsje dat krityk utere op it sosjaal ûnrjocht yn it gruthartochdom Hessen. De autoriteiten hiene dêr gjin nocht oan, en Weidig waard oppakt; hy stoar letter yn it tichthûs yn Darmstadt nei martele te wêzen. Büchner wie ûnderwilens útnaaid nei Straasburch, dêr't er it meastepart fan syn literêre oeuvre skreau, en yn 1834 twa toanielstikken fan 'e Frânske skriuwer Victor Hugo (Lucrèce Borgia en Marie Tudor) oersette yn it Dútsk.
Twa jier letter, yn 1836, waard Büchner syn medyske dissertaasje, Mémoire sur le Système Nerveux du Barbeaux (Cyprinus barbus L.) publisearre yn Parys en Straasburch. Nei't er yn oktober fan dat jier opnommen wie yn 'e doktersstân, waard er oan 'e Universiteit fan Suerich oansteld as dosint anatomy. Dêrop ferfear er nei Switserlân, dêr't er syn lêste moannen trochbrocht mei lesjaan, oant er mids febrewaris 1837 mei 23 jier kaam te ferstjerren oan tyfus. Syn lêste en ek bekendste toanielstik, Woyzeck, bleau ûnfoltôge.
Hiisi
In hiisi (meartal: hiidet) is in mytysk wêzen út 'e folkloare fan Finlân, dat noris lykslein wurdt mei in soarte fan kabouter, dan wer mei in reus. Sokke wêzens binne neffens de folksferhalen benammen ferbûn mei bosken op 'e heuvels of yn 'e bergen, en ek mei beskate bisten dy't yn sokke biotopen libje. Tsjintwurdich geane folkloristen derfan út dat mei hiisi oarspronklik ferwiisd waard nei in hillich plak, krekt as it gefal is mei it nau besibbe wurd hiis, út it Estysk. Dêrby gie it nei alle gedachten oer it algemien om in plak dêr't immen begroeven lei. It tinken is dat nei de yntroduksje fan it kristendom yn Finlân, yn 'e tolfde en trettjinde iuw, de betsjutting fan hiisi ferskood is fan it (hillige) begraffenisplak nei dejinge dy't dêr begroeven lei, dy't men doe fanwegen de bân tusken dat begraffenisplak en it âlde heidendom as in boppenatuerlik wêzen begûn te sjen.
Ut hoe't it kristlike leauwe alles beskôge dat mei it âlde heidendom te krijen hie, komt nei alle gedachten ek fuort dat de hiidet as kwea-aardich sjoen waarden en wurde. Dy kwea-aardigens is trouwens sûnt de kerstening fan 'e Finnen yn harren folksferhalen almar fierder fergrutte. Tsjintwurdich kin in hiisi datoangeande suver wol lykslein wurde mei de duvel. De âldste folksferhalen oer hiidet fertelle lykwols ornaris allinne hoe't beskate plakken dêr't sokke wêzens tahâlde, faak opfallende geologyske rotsformaasjes, ûntstien binne troch de dieden fan 'e hiisi dy't op sa'n plak wennet. Letter gie dy bân mei de natoer fierhinne ferlern en feroaren hiidet yn 'e Finske folkloare yn in soarte fan kweageasten dy't yn 'e fierte wol oerienkomsten fertoane mei trollen. Se soene mei in soad leven yn optocht reizgje, en minsken oanfalle dy't wegeren om foar harren oan 'e kant te gean. As men de doar fan jins hûs iepenstean liet, koe in hiisi deryn gean om wat te stellen. Wa't hjitfolge waard troch in hiisi, moast sjen dat er op ûntgûn lân kaam, want hiidet hiene gjin macht yn gebieten dêr't in kristlike seine oer útsprutsen wie.
Tsjerke fan Tytsjerk
Skiednis
Ut de fûneminten fan de tsjerke hat bliken dien dat der al tusken 1200 en 1300 in stiennen tsjerke stien hat, dy't yn it plak kaam fan in mooglik houten foargonger. It midsiuwske sealtsjerkje, dat oarsrponklik oan de hillige Fitus wijd wie, waard al yn 1719 ôfbrutsen en op it plak waard yn 1720 útein set mei de bou fan de tsjintwurdige tsjerke. Ta oantinken dêrfan waard in gevelstien mei it jiertal 1716 yn de foargevel ynbrocht. Sûnt hawwe der meardere ferbouwings west. Tsjin it ein fan de 19e iuw waard de tsjerke ferboud ta krústsjerke en waard der eastlik fan de tsjerke in dwersskip mei in fiifsidige apsis tafoege.
Westlik fan de tsjerke stie foarhinne in klokkestoel foar de liedklok. Yn 1800 waard foar de klok in nije toer oan de tsjerke boud, dy't yn 1904 neffens in ûntwerp fan W.C. de Groot (1853-1939) ferfongen waard troch de hjoeddeiske toer.
Nei in lange perioade fan jild ynsammeljen waard de toer fan de tsjerke yn de perioade 2009-2012 yn twa fases restaurearre. Ek it ynterieur, de glês-yn-lead-ramen yn de súdlike muorre en it doophek waarden renovearre.
Ynterieur
It ynterieur fan de tsjerke waard yn 1949 feroare. Allinnich de preekstoel, it doophek en it oargel bleaune yntakt. De ikenhouten preekstoel en it doophek binne 18e-iuwsk. Yn de earms fan it dwersskip hingje buorden mei dêr op de Wet fan de Heare.
Yn de toer hinget in klok út 1608 dy't yn it Dútske Saksen getten waard. De klok waard yn de Twadde Wrâldkriich út de toer helle om omgetten te wurden, mar kaam nei de oarloch skeind út Dútslân werom. Yn 1973 is de klok restaurearre.
Oargel
It tolve registers tellende oargel fan de protestantske tsjerke waard boud troch Bakker & Timmenga út Ljouwert. Bakker & Timmenga fersoarge ek de restauraasje dy't it instrumint okkerdeis ûndergyng. Theo Jellema spile it oargel op 21 febrewaris 2016 wer yn.
Fransiskus fan Sales
Fransiskus fan Sales (François de Sales; * 21 augustus 1567 op de boarch Sales, Thorens-Glières; † 28 desimber 1622 yn Lyon) wie prinsbiskop fan Genève, mystikus, tsjerkelearaar en de stifter fan in kleasteroarder. Hy is patroanhillige fan skriuwers, sjoernalisten, dôven en de stêden Genève, Annecy en Chambéry.
Libben
Fransiskus stamde út in aadlik laach út Savoye. Syn heit wie François de Boisy en syn mem Françoise de Sionnaz. Hy wie de earste fan tolve bern. Syn heit woe foar syn earste soan de alderbêste oplieding en stjoerde syn soan nei de skoalle fan La Roche-sur-Foron en Annecy. Yn 1578, doe't er tolve wie, besocht er it Collège de Clermont yn Parys. Dêr fersile er in pear jier letter yn geloofskrisis. Hy wie op hichte mei de teologyske ferhannelings oer de kalvinistyske lear oer de predestinaasje, dy't ha wol dat God fanôf it begjin al fêstlein hat hokker minske ta de silligens en hokker minske ta de ferdommenis feroardiele wurdt. Sokke fraachstikken brocht Fransiskus in soad betizing.
Fransiskus leaude sels in skoft dat God him al feroardiele hie. Yn desimber 1586 namen de twifels en betizings sa bot ta, dat er der lichaamlik siik fan waard. Yn jannewaris 1587 wist er himsels mei grutte muoite noch yn de Saint-Etienne des Gres-tsjerke te slepen. Mei it bidden fan de Memorare dêr, in bekend roomsk gebed, wist er oer sys krisis hinne te kommen. Tenei wijde er syn hiele libben oan de Heare. Fransiskus rekke derfan oertsjûge dat wat God fierder ek mei him foarhie, it goed wêze soe, om't God leafde is. It betrouwen yn in tawijing oan de God fan de leafde makke in ein oan syn krisis en beynfloede de rest fan syn libben en foarming. Syn positive Gods- en minskbyld en optimisme geane op dy ûnderfining oan it ein fan syn krisis yn Parys werom.
Yn 1588 gyng Fransiskus nei de universiteit fan Padua. Dêr studearre er njonken rjochtwittenskip ek teology. Yn him ripe de winsk op preester te wurden. Mei de promoasje ta dokter fan tsjerklik en wrâldsk rjocht slette er syn stúdzje ôf. Nei in beafeart nei Loreto gyng er nei hûs werom, dêr't syn heit al in soad war dien hie it paad foar in fierdere juridyske karriêre frij te meitsjen; hy hie foar Fransiskus û.o. al in sit yn de senaat fan Chambéry regele. Mei grutte muoite koe syn heit it akseptearje dat syn soan in hiel oar paad gyng.
Koadjutor fan de biskop
Yn opdracht fan syn biskop Claude de Granier reizge Fransiskus yn 1598 nei Rome. Dêr brocht er ferslach út oer de sitewaasje yn it bisdom. Ek slagge Fransiskus mei flagge en wimpel by Klemens VIII en in kardinaalskollegium foar in biskopstoets. Yn 1599 waard er de biskoplike koadjutor fan it bisdom Geneve-Annecy, in hulpbiskop mei it rjocht fan opfolging (cum iure successionis).
Tsjin it ein moast Fransiskus foar it earst op in diplomatike missy om yn Parys mei kening Hindrik IV te praten oer it rekatolisearjen fan de Frânske dielen fan it bisdom Geneve. Fransiskus wist yn Parys mei syn preken de minsken tige fêst te hâlden, mar syn petear mei de kening helle neat út. Yn dy tiid learde Fransiskus madame Barbe Acarie kennen, dy't letter as Soeur Marie de l'Incarnation (= Suster Marije fan de Minskwurding) sillich ferklearre waard. Tegearre mei har man liede hja in rûnte fan kristlike leken, dy't it religieuze libben fan Frankryk fernije woene.
Prinsbiskop fan Geneve
Doe't Fransiskus werom reizge nei Geneve hearde er fan de dea fan syn biskop. Op 8 desimber 1602 waard er yn de tsjerke fan Thorens-Glières by Annecy ta prinsbiskop fan Geneve wijd. Om't de kalvinisten yn de stêd Geneve baas wiene, moasten de biskoppen fan Geneve yn Annecy residearje. As biskop wie Fransiskus oant syn dea benammen dwaande mei de ynfiering fan de herfoarmings fan it Konsylje fan Trente en de reorganisaasje fan de kleasters en de geastlikens. Hy besocht as earste biskop alle 311 parochytsjerken fan syn bisdom en hold mear as 3000 preken. Hy wie warber foar it godstjinstûnderwiis foar bern en de foarming fan folwoeksenen. Foar dat doel stifte er yn 1606 tegearre mei Antoine Favre de Académie Florimontane, in ûnderwiisynstelling lykas de tsjintwurdige Académie française, dêr't net allinne praat waard oer fraachstikken fan de moderne wittenskippen, mar dy ek yn de gearhing mei it kristlike leauwe brocht waarden. As jurist waard him by skeel faak om ried frege. Hy makke mei syn sêfte en hertlike karakter grutte yndruk op de minsken. Yn in soad fan de likernôch 20.000 brieven, dy't er yn syn libben skreau, jout er advys oan minsken oer libbensfragen en saken oer it leauwe.
Johanna Fransiska fan Chantal en de stifting fan de Marije-Fisitaasje
Yn 1604 kaam Fransiskus yn kontakt mei de widdo Johanna Fransiska Frémyot, barones fan Chantal. Hja koene it op geastlik mêd tige mei inoar fine en op 6 juny 1610 liede dy freonskip ta de stifting fan de Oarder fan de Susters fan Marije-Fisitaasje, tsjintwurdich ek Fisitandinnen neamd. Paus Paulus V ferliende de oardermienskip op 6 oktober 1618 erkenning.
Skriuwer
Yn 1609 publisearre er syn boek Introduction à la vie dévote of Philothea (yn Nederlân publisearre ûnder de titel "Inleiding tot het devote leven"). It boek leit yn praktyske sin út hoe't minsken yn harren berop en it deiske libben kristen wêze kinne. It waard tige goed ferkocht en heart oant hjoeddedei ta de meast ferkochte boeken fan de kristlik wrâldliteratuer. It wichtichste teologyske wurk publisearre Fransiskus yn 1616 ûnder de titel Traité de l'Amour de Dieu of Theotimus (De ferhanneling oer de Leafde Gods). Mei dat wurk krige Fransiskus in plak yn de rige fan de meast ferneamde kristlike mystisi fan de 17e iuw.
Syn lêste jierren
Yn de jierren 1618-1619 makke Fransiskus in twadde diplomatike reis nei Parys. Oanlieding foar de reis wie it houlik fan prins Fiktor Amadeus fan Savoye mei prinses Kristine fan Frankryk, de suster fan kening Loadewyk XIII. Fransiskus wist it kontakt tusken de Frânske kening mei syn mem Maria de' Medici wer yn oarder te meitsjen. Hy besocht ek de noch jonge kardinaal Richelieu der fan te oertsjûgjen him net as biskop yn de polityk te mingen, mar slagge dêr net yn.
Mei it ôfnimmen fan syn sûnens woed er graach as biskop ôftrede en him yn klausuer ôfsûnderje, om dêr God mei it skriuwen en it bidden fan de roazekrâns te earjen. Sa fier kaam it net mear, yn de lette hjerst fan 1622 gyng er mei de hartoch fan Savoye nei Avignon foar in moeting mei kening Loadewyk XIII. Op de weromreis krige er yn Lyon in beroerte. Hy ferstoar yn 'e âldens fan 55 jier op 28 desimber 1622.
Ferearing
It lichem fan Fransiskus waard nei Annecy brocht en yn jannewaris 1623 yn de tsjerke fan it Marije-Fisitaasjekleaster yn Annecy byset. Tsjintwurdich leit Fransiskus yn de Basilique de la Visitation boppe de stêd.
Paus Aleksander VII ferklearre Fransiskus op 18 desimber 1661 sillich en op 19 april 1665 hillich. Op 19 july 1877 krige Fransikus fan paus Pius IX de titel doctor ecclesiae. Mei de betinking fan syn 300-jierrige stjerdei beneamde paus Pius XI Fransiskus ta patroanhilige fan skriuwers en sjoernalisten. Al earder wie Fransiskus patroanhillige fan de dôven en de stêden Geneve, Annecy en Chambéry.
Lake Traverse Yndianereservaat
It Lake Traverse Yndianereservaat (Ingelsk: Lake Traverse Indian Reservation) is it reservaat fan 'e federaal erkende Sisseton en Wahpeton Sû Stamme (Sisseton and Wahpeton Sioux Tribe) yn it noardeasten fan 'e Amerikaanske steat Súd-Dakota, dat justjes útstekt oer de grins fan Noard-Dakota hinne. Ynstee fan syn offisjele namme, Lake Traverse, wurdt it reservaat ek wol koartwei it "Sisseton Reservaat" neamd.
Demografy
Neffens gegevens út 2004 wennen der doe likernôch 9.900 minsken. Doe't de Amerikaanske folkstelling fan 2000 ferrjochte waard, wiene dat der noch goed 10.400, wêrfan't ûngefear in trêdepart oanjoech inkeld Yndiaanske foarâlden te hawwen.
Geografy
It Lake Traverse Reservaat leit oan 'e rivieren de Minnesota en de Bois de Sioux en teffens oan 'e Traverse-mar, dêr't it nei ferneamd is; dy trije wetters foarmje yn dy krite mei-inoar de eastgrins fan 'e Dakota's. It reservaat hat in oerflak fan goed 3.750 km², en beslacht it grutste part (mear as 60%) fan Roberts County yn Súd-Dakota, en teffens lytsere hoeken fan 'e Súddakotaanske countys Marshall, Day, Grant en Codington. Yn Noard-Dakota omfettet it reservaat lytse súdlike stripen fan Richland County en Sargent County.
It haadplak fan it reservaat is Agency Village, dêr't û.m. it reservaatbestjoer en it agintskip fan it Buro fan Yndiaanske Saken (BIA) fêstige binne, al stiet it haadkertier fan 'e Sisseton en Wahpeton Sû Stamme yn 'e stêd Sisseton, in pear km noardliker. It reservaat is fierders opdield yn sân distrikten:
Skiednis
It Lake Traverse Reservaat en de grinzen derfan waarden fêststeld by it Ferdrach fan Lake Traverse, fan 1867, as ûntwyk foar de leden fan 'e Sisseton en Wahpeton-substammen fan 'e Eastlike Dakota dy't nei de bloedige Dakota-Oarloch fan 1862 út harren heitelân yn súdlik Minnesota wei neit it westen ta deportearre wiene. Fan 1884 ôf waard it reservaat op tradisjonele wize bestjoerd, mar ûnder druk fan it Amerikaanske regear en fan kristlike misjonarissen waard yn 1913 in advyskomitee ynsteld, dat as hoekstien fan it reservaatsbestjoer tsjinne oant 1946. Tsjin dy tiid hie de stamme syn regear reorganisearre neffens de betingsten dy't fêstlein wiene yn 'e Yndiaanske Reorganisaasjewet fan 1934. Hjoed de dei binne der yn it reservaat, dat bûten it Súddakotaanske steatsferbod op gokken falt, twa grutte kasino's fêstige, it Dakota Magic Casino en it Dakota Sioux Casino, dy't der, mei de stamme-organisaasje sels, de grutste wurkjouwers binne.
List fan planetoïden 75501-75600
Dit is in list fan planetoïden 75501-75600.
Nijeveen
Nijeveen is in doarp en eardere gemeente yn it súdwesten fan de Nederlânske provinsje Drinte. Sûnt 1998 makket de eardere gemeente Nijeveen diel út fan de gemeente Meppel en omfieme de doarpen Kolderveen, Nijeveense Bovenboer en Kolderveense Bovenboer. It doarp Nijeveen hie yn 2020 3810 ynwenners.
Skiednis
De skiednis fan Nijeveen giet tebek oant 1477. Yn 1977 waard it 500-jierrich bestean fan it doarp fierd. Fan âlds bestiet Nijeveen út lintbebouwing by de Dorpsstraat del mei grutte pleatsen. Dy binne benammen noch yn gebrûk foar de feetylt. Nijeveen en omkriten skaaimerket him as dûbellint. Oan de súdkant rint it lint fan de Dorpsstraat oer de Nieuweweg troch nei de útbuorren Kolderveen. De noardlike lintbebouwing omfiemet de útbuorrens Nijeveense Bovenboer en Kolderveense Bovenboer.
Havelterveen en Hesselternijeveen binne âlde nammen fan it doarp. It âlde doarp Hesselte benoardeasten fan Nijeveen feroare syn namme yn de santjinde iuw ta Darp, dat "doarp" betsjut.
Yn de santiger jerren waard in grut stik by Nijeveen boud. Oan de ein fan de tweintichste iuw waard de Vogelbuurt (Fûgelbuert) boud, dat in nijbouwyk mei grutte wenten. De strjitten krigen allegear nammne fan fûgels, fandêr de namme fan de wyk. Daliks nei it jier 2000 sette de gemeente Meppel út ein mei in nijbouplan: Daninge Erve. Om't der om 2005 hinne in soad fraach nei gruttere wenten wie, waard der in fillawyk stifte yn Nijeveen. Dy wyk krige de namme Daninge Erve-Zuid. Begjin 2008 kaam de gemeente Meppel mei it plan om Daninge Erve-Zuid út te wreidzjen.
Tusken Nijeveen en Meppel wurdt in grut nijbouprojekt boud: de Nieuwveense Landen. Dat plan sil om 2050 hinne ree wêze moatte.
Tusken 1946 en 1962 wie de út Fryslân ôfkomstige Douwe Weima boargemaster fan de gemeente Nijeveen
Geografy
Nijeveen leit yn it súdwesten fan Drinte tichteby de plakken Meppel en Stienwyk. Troch Nijeveen rint de Nijeveense Grifte. Dy wetterwei is net mear te befarren. Eartiids waarden oer dy farwei produkten nei de merk yn Meppel ferfierd.
Nijeveen leit oan de A32 fan Ljouwert nei Meppel.
Ponka-We Victors
Ponka-We Victors (Wichita (Kansas), 7 july 1981) is in Amerikaansk politika fan etnysk Yndiaansk komôf. Hja waard yn 2011 foar de Demokratyske Partij yn it Hûs fan Offurdigen fan 'e steat Kansas keazen, en is yn it hiele Kongres fan dy steat de iennichste Yndiaanske folksfertsjintwurdiger.
Libben en karriêre
Victors waard yn 1981 berne yn 'e stêd Wichita, yn 'e Amerikaanske steat Kansas. Hja is fan mingd etnysk Ponka- en Papago-komôf, en is sawol lid fan 'e federaal erkende Ponka Stamme fan Oklahoma as fan 'e krektlyk federaal ekende Papago Naasje út Arizona. Yn 2005 behelle Victors in bachelortitel oan 'e Newman Universiteit yn Wichita, en yn 2008 rûne se har stúdzje ôf mei in mastergraad yn bestjoerskunde oan 'e Steatsuniversiteit fan Wichita.
Under har stúdzje hie Victors staazje rûn by it Amerikaanske Kongres. Neitiid fûn se wurk yn 'e stêf fan Delia Garcia, de ôffurdige fan it 103e kiesdistrikt yn it Hûs fan Offurdigen fan Kansas. Doe't Garcia yn 2010 bekendmakke dat se harsels net op 'e nij kandidaat stelle soe foar in sit yn it Steatskongres fan Kansas, holp se tagelyk dêrmei Victors om yn har plak de Demokratyske kandidate foar de sit fan it 103e distrikt te wurden. Yn 'e foarferkiezings wie Victors de iennichste kandidate, en ek by de eigentlike ferkiezings ûnderfûn se gjin wjerstân, mei't de Republikeinen gjin kandidaat tsjin har ynbrochten. Sûnt is Victors twa kear, yn 2012 en yn 2014, mei romme marzje werkeazen.
Yn 2013 kaam Victors yn 'e Feriene Steaten lanlik yn it nijs troch har optreden by in debat yn it Steatshûs fan Offurdigen fan Kansas, oer it foarstel fan 'e Republikeinen om skoalbern dy't slagge wiene foar de middelbere skoalle de tagong ta it universitêr ûnderwiis yn Kansas te ûntsizzen as se bern fan yllegale ymmigranten wiene. De Yndiaanske Victors spriek dêrby de steatssiktaris fan Kansas Kris Kobach, ien fan 'e foarstanners fan dit foarstel, ta mei de wurden: "Dat is grappich, menear Kobach, want as jo it oer yllegale ymmigranten hawwe, dat tink ik dat jo it oer jimme allegearre hawwe."
Ruurd Okma
Ruurd Klazer Okma (Ferwâlde (Wûnseradiel), 23 febrewaris 1839 - Yndyk (gemeente Wymbritseradiel), 6 maaie 1915) wie in feeboer en politikus.
Libben en wurk
Okma wie in soan fan boer Klaas Lolles Okma en Grietje Durks Demmer. Hy boaske 1860 oan Trijntje Douwes Douma (1842-1862). Sy krigen ûnder oaren in soan, Lolle.
Okma wie feeboer, oant er yn 1881 kalkfabrikant waard.
Politikus
Okma wie in antyrevolúsjonêre fertsjintwurdiger fan de 'Kleyne luyden' yn Fryslân. Syn politike wurkpaad begûn mei in sit yn de gemeenteried fan Wymbritseradiel yn 1877. Hy wie riedslid (1877-1880) en wethâlder (1881-1888) yn dy gemeente. Hy waard twongen om ôf te gean as wethâlder en riedslid meidat syn firma boumaterialen foar skoallen en befluorjen fan strjitten yn de eigen gemeente levere hawwe soe. Okma gie yn heger berop by de Kroan tsjin dat besút, mar dat berop waard sûnder grûn ferklearre.
Okma kaam yn 1888 foar in Frysk plattelânsdistrikt yn de Twadde Keamer mei troch stipe fan de sosjalistyske kiezers. Okma foel yn de Keamer net op en woe yn 1891 net op 'en nij keazen wurde. Fan 1890 oant 1895 wie er lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân.
Woyzeck
Woyzeck, mei deselde namme yn it oarspronklike Dútsk, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e al ier ferstoarne Dútske toanielskriuwer Georg Büchner (1813-1837). It ferhellet oer de ûntminsklikjende effekten fan it leger en medyske eksperiminten op it libben fan in jongfeint. It stik is loskes basearre op it wiere ferhaal fan in Johann Christian Woyzeck, dy't prukemakker en letter soldaat yn Leipzig wie, en yn 1821 yn in fleach fan oergeunstigens Christiane Woost, de widdo dêr't er mei gearlibbe, om it libben brocht. Hy waard neitiid yn it iepenbier ûnthalze.
Büchner sette nei alle gedachten yn 'e simmer fan 1836 yn Straasburch útein mei it skriuwen fan Woyzeck, mar it stik bleau ûnfoltôge doe't er yn febrewaris 1837 yn it Switserske Suerich oan tyfus ferstoar. Pas yn 1879 waard it foar it earst publisearre, yn in ferzje dy't bot redigearre wie troch Karl Emil Franzos. Woyzeck waard yn 1913 foar it earst opfierd yn München. It stik is mannich kear adaptearre ta oare media, wêrûnder modernisearre en frije toanielfoarmen, musikal, opera, film, ballet en poppeteäter. It wurdt beskôge as ien fan 'e hichtepunten fan 'e Dútske literatuer. De Fryske oersetting, fan Anne Wadman, ferskynde yn 1987.
Ynhâld
In oar gefolch fan 'e eksperiminten is dat Marie har nocht fan Woyzeck begjint te krijen, en ynstee har sjarmes op in knappe tamboer-majoar rjochtet. Dy sjocht har wol sitten en liket, yn in dûbelsinnige sêne yn har sliepkeamer, omgong mei har te hawwen. As de almar oergeunstiger Woyzeck dêr aan fan kriget, konfrontearret er de tamboer-majoar mei syn fermoedens, mar dy jout him lykwols in wan bruien en fernederet him. Uteinlik stekt Woyzeck Marie dea yn 'e neite fan in poel.
Guon wolle hawwe dat Büchner fan doel wie en skreau in trêde bedriuw, wêryn't Woyzeck syn berjochting plakfine soe, mar it ûnfoltôge stik sa't er it by syn dea neiliet, einiget as Woyzeck it mês dat er foar de moard brûkt hat yn 'e poel smyt. De measte redigearre ferzjes fan it stik beslute, dêrop fuortborduerjend, mei de drinkeldea fan Woyzeck yn 'e poel, wylst er himsels it bloed fan 'e hannen besiket te waskjen.
Fryske oersetting
Woyzeck waard ûnder deselde titel yn it Frysk oerset troch de skriuwer Anne Wadman (1919-1997). It lemma yn it digitaal argyf fan Tresoar liket oan te jaan dat it yn eigen behear útjûn is, mar hjirby ûntbrekt in jiertal. Neffens it Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer, fan Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, datearret dizze fertaling lykwols út 1987.
Nijgh & Van Ditmar
Nijgh & Van Ditmar is in algemiene Nederlânske útjouwerij, fêstige te Amsterdam, dy't oprjochte is yn 1864. It bedriuw stiet benammen bekend om 'e literêre útjeften fan grutte Nederlânsktalige skriuwers, lykas Ferdinand Bordewijk, Albert Helman, Nescio, J.J. Slauerhoff en Simon Vestdijk, en resinter fan Ronald Giphart en Arnon Grunberg.
Skiednis
Nijgh & Van Ditmar ûntstie doe't yn 1864 Henricus Nijgh en Willem Nicolaas Josua van Ditmar de lapen gearsmieten. Nijgh wie yn 1837 al in útjouwerij begûn, wêrmei't er û.m. ferantwurdlik wie foar de publikaasje fan 'e Nieuwe Rotterdamsche Courant (NRC). De earste jierren nei de fúzje ferskynden ek de boeken fan it nije bedriuw noch ûnder de namme Nijgh; pas yn 1870 krige de útjouwerij syn moderne namme. Yn 1908 waard de firma omfoarme ta in namleaze fennoatskip.
Fan oarsprong wie de útjouwerij fêstige yn Rotterdam, mar nei't it sintrum fan dy stêd op 14 maaie 1940 troch de Dútsers platbombardearre wie, en Doeke Zijlstra, ien fan 'e direkteuren, dyselde deis troch in Dútske slûpskutter deasketten waard, makke it bedriuw ûnder lieding fan 'e oerbleaune direkteur J.Th. Piek in trochstart fanút de dochterfêstigings yn De Haach en Foarburch.
Begjin jierren tachtich sette Nijgh & Van Ditmar útein mei in gearwurking mei útjouwerij Leopold, dy't krektlyk yn De Haach fêstige wie en dy't úteinlik yn Nijgh & Van Ditmar opgie. Dêrnei kamen se yn 1985 tegearre yn 'e hannen fan 'e Weekbladpersgroep (tsjintwurdich WPG Uitgevers). Twa jier letter, yn 1987, waarden de beide útjouwerijen nei Amsterdam ta ferhuze. Yn 1997 waard Leopold, no as útjouwerij foar jongereinboeken, wer ôfspjalte fan Nijgh & Van Ditmar, dat doe by Querido kaam te hearren, al behold it syn redaksjonele ûnôfhinklikheid. Tsjintwurdich binne Van Nijgh & Ditmar, Querido en oare útjouwers, lykas Athenaeum-Polak & Van Lennep, selsstannige en lykweardige dochterûndernimmings fan WPG Uitgevers.
Dom fan Magdeburg
De Dom fan Magdeburg (Dútsk: Magdeburger Dom, offisjeel de Magdeburger dom fan de hilligen Katerine en Mauritius (Dom zu Magdeburg St. Mauritius und Katharina) is de haadtsjerke fan de Evangelische Kirche in Mitteldeutschland.
De dom is de âldste foltôge goatyske katedraal fan Dútslân en waard fan 1207 ôf as katedraal fan it aartsbisdom Magdeburg boud en yn 1363 ynwijd. Yn de dom waard Otto I, de earste keizer fan it Hillige Roomske Ryk, begroeven.
De bou fan de tredde en hjoeddeiske domtsjerke
Albert I fan Käfernburg liet de resten fan de katedraal ôfbrekke en lei yn septimber 1207 de earste stien foar de tsjintwurdige, tredde domtsjerke. Foar dit doel waarden stiennen en pylders fan de âlde letromaanske dom op 'e nij ferarbeide.
De aartsbiskop hie yn Frankryk studearre en der wurdt oannommen, dat it beslút ta de bou fan in gruttendiels goatysk koer op him werom giet. De bou dêrfan begûn yn 1209, twa jier nei't de âlde dom ôfbaarnd wie. Tidens de bou fan it koer waard it plan wizige en waard besluten om it koer heger te bouwen. Ek tidens de bou fan it dwerskip en de eastlike traveeën fan tsjerkeskip waarden der feroarings yn de plannen trochfierd. Nei in ûnderbrekking fan de bou yn de twadde helte fan de 13e iuw waard de nijbou dêrnei stadichoan fierder nei it westen útfierd. It ferwulft sil yn de jierren '60 fan de 14e iuw ynboud wêze. Uteinliks waard it skip fan de tsjerke yn 1363 ynwijd.
De bou fan de westlike gevel mei de tuorren barde yn trije fazes. It ûnderste diel kaam foar 1274 ree, de twadde ferdjipping yn it tredde fearn fan de 14e iuw en de beide tuorren yn de twadde helte fan de 15e iuw respektivelik yn it earste fearn fan de 16e iuw. De ferbou fan de romte tusken de tuorren ta grêfkapel barde ûnder aartsbiskop Ernst II fan Saksen. Yn 1520 wie de domtsjerke dan einlings foltôge.
Reformaasje en Tritichjierrige Kriich
Yn de tiid fan de reformaasje wie Magdeburg in bolwurk fan it protestantisme. Dat hie foaral mei aartsbiskop Albert fan Brandenburg te meitsjen, dy't omraak yn ôflaten hannele en de minsken tsjin him yn 't harnas jage. Nei de dea fan de aartsbiskop yn 1545 waard de domtsjerke foar 20 jier sletten. Yn 1567 waard de dom in godshûs fan de nije lear en op de Earste Advintssnein fierden de ynwenners hjir de earste protestânske earetsjinst.
Troepen fan ginneraal Tilly feroveren de stêd yn de Tritichjierrige Kriich. Hiel Jeropa wie feralterearre sa't hy de stêd yn maaie 1631 ferwoastgje en plonderje liet. Tûzenen ynwenners holden harren yn de domtsjerke skûl en it wie oan dûmny Reinhard Bake te tankjen dat hja harren it libben der ôf rêden, nei't dy mei in knibbeling foar Tilly om it libben fan de ynwenners smeke hie.
Nei de Westfaalske Frede folge yn 1680 de sekularisaasje fan it aartsbisdom en de besittingen fan de tsjerke gyngen oer op it Hertochdom Magdeburg. Yn 1806, doe't de troepen fan Napoleon Magdeburg besetten, waard de dom foar opslach en hynstestâl brûkt. De izeren ringen yn de muorren fan de kleastergong soene út dizze tiid stamje. Yn 1814 kaam der in ein oan de Frânske besettting. Tusken 1826 en 1834 liet Freark Willem III fan Prusen de domtsjerke yngeand restaurearje.
20 iuw
De domtsjerke rekke yn de Twadde Wrâldkriich slim skansearre. Op it earste bombardemint fan 12 septimber 1944 op de dom ferwoastge in bom op it súdlike sydskip grêfmonuminten, alle brânskildere ramen yn de dom en, útsein de koerbanken, al it houten stuolte. De swierste loftoanfal op de stêd moast doe noch komme: op 16 jannewaris 1945 sloegen meardere bommen op de sydskippen yn en meiïnoar gyng likernôch oan 300 m² ferwulft te neat. Op 17 febrewaris 1945 sloech in fjoerbom tsjin de westlike gevelkant fan de dom yn en ferneatige dêrmei it ferwulft boppe it grutte oargel. De brân dy't doe ûntstie koe dwêste wurde, sa't it dakstuolte gruttendiels yntakt bleau.
Allinnich de eastlike dielen fan de tsjerke mei it koer, de koeromgong en de koergalerij bleaune folslein bewarre. Nei in restauraasje waard de dom op 22 september 1955 tagelyk mei de beëdiging fan biskop Johannes Jänicke op 'e nij iepene.
Yn de tiid fan de Wende wie de dom it brânpunt fan de oansteande feroarings. Net yn it lêste plak droegen de oproppen fan de oan de dom ferbûne dûmny's Giselher Quast en Waltraut Zachhuber ta betochtsumens by oan it fredige ferrin fan de fredige revolúsje yn Magdeburg.
Sûnt 2006 wurdt de iere bouskiednis fan de Magdeburger dom archeologysk ûndersocht om sa mear kennis oer de foargongers fan de dom te garjen. By dit ûndersyk waard it oerskot fan de yn 946 ferstoarne keninginne Edith, de frou fan Otto de Grutte, ûntdutsen.
Njonken de funksje fan biskoplike tsjerke fan de Evangelischen Kirchenprovinz Sachsen (EKKPS) is de dom ek parochytsjerke fan de sûnt 1869 besteande domgemeente. Sûnt de fúzje fan de EKKPS mei de Evangelisch-Lutherischen Kirche yn Thüringen is de dom ien fan de beide haadtsjerken fan it nije ferbân Evangelischen Kirche in Mitteldeutschland (EKM).
21e iuw
Alle jierren komme der mear as 100.000 toeristen om de tsjerke te besjen. Sûnt de maaitiid fan 2005 kin ek ien fan de beide tuorren wer beklommen wurde. Yn 2009 waard it 800-jierich jubileum fan de letromaansk-goatyske dom fierd.
Kleastergong
De kleastergong súdlik fan de dom giet yn de âldste dielen werom op de Ottoonske tiid. Om't de oriïntaasje fan de foargonger fan de hjoeddeiske domtsjerke krekt efkes oars lei, is de plattegrûn fan de krúsgong net rjochthoekich mar trapezefoarmich. Yn de krúsgong binne tal fan reliëfs en grêfsarken te sjen. Oan de eastlike fleugel grinzget de twaskepige ytsaal út 1350. Oan de ytsaal slúte de Marienkapelle út it midden fan de 15e iuw en de yn 1405 stifte Redekinkapelle oan. Yn it Brunnenhaus stiet it monumintale krúsbyld út 1986 fan de keunster Jürgen Weber. Kristus hinget oan in toarre beam ynstee fan oan it krús. De beam rint wer út op de plakken dêr't it bloed fan Kristus de beam rekket.
Spirit Lake Stamme
De Spirit Lake Stamme (Ingelsk: Spirit Lake Tribe; Eastlik Dakota: Mni Wakáŋ Oyáte; útspr.: [m'ni wa'kã: o'ja:te], likrnôch: "m- ny ûa- kaang oo- jaa -tee") is in federaal erkende Yndiaanske stamme-organisaasje yn 'e Feriene Steaten, mei in eigen reservaat yn 'e steat Noard-Dakota.
Algemien
De organisaasje waard yn 1867 oprjochte en droech foarhinne de namme fan Devils Lake Stamme (Devils Lake Tribe), mar is om 2000 hinne omneamd fanwegen de negative assosjaasjes dy't it wurd devil ("duvel") by de measte lju oprôp.
De Spirit Lake Stamme hat 6.700 leden, en it haadkertier is fêstige yn Fort Totten, yn Noard-Dakota. De leden besteane út etnyske Sû (Sioux): Eastlike Dakota fan 'e Wahpeton- en Sisseton-stammen en Westlike Dakota fan 'e Opper-Janktonai-substamme fan 'e Janktonai. De Spirit Lake Stamme foarmet mei tsien oare Sû-organisaasjes de Feriene Sû Stammen.
Reservaat
It reservaat fan 'e Spirit Lake Stamme is it Spirit Lake Yndianereservaat (Spirit Lake Indian Reservation) fan noardeastlik Noard-Dakota, dat foarhinne de namme fan Devils Lake Yndianereservaat droech en op guon lânkaarten oanjûn stiet as it Fort Totten Yndianereservaat. It hat in oerflak fan krapoan 1.300 km², en yn 2000 wennen likernôch 4.400 minsken.
Mei't it wat yn in ôfhandige úthoeke leit, mar frijwat isolearre fan grutte befolkingssintra, is it net in ryk reservaat, al beskikt it as boarne fan ynkomsten wol oer in kasino. It reservaat waard stifte yn 1867, doe't de Eastlike Dakota as gefolch fan 'e blanke kolonisaasjedruk en by wize fan repressaillemaatregel fanwegen de bloedige Dakota-Oarloch fan 1862 út harren foarâlderlike thúslân yn Minnesota ferdreaun waarden.
Efternamme
In efternamme, achternamme of ek wol famyljenamme is in namme dy't by minsken tafoege wurdt oan 'e foarnamme en (yn guon kultueren) de middelnamme. Hjirtroch ken men lju werom dy't oaninoar besibbe binne, mei't famyljeleden, alteast yn 'e manlike line, deselde efternamme hawwe. Tradisjoneel jout yn 'e Westerske kultuer nammentlik in heit syn efternamme troch oan syn bern, wylst in breid de efternamme fan har brêgeman oernimt en har eigen efternamme, dy't dan har famkesnamme neamd wurdt, net of selden mear brûkt. Tsjintwurdich is dat lykwols net mear fansels: froulju behâlde no faak, ek yn in houlik, harren eigen efternamme, en bern kinne no ek de efternamme fan 'e mem krije.
Skiednis
Ek lju dy't al wol in efternamme hiene, makken doedestiden noch gebrûk fan sa'n patronym (Michiel Adriaensz. de Ruyter). Yn Fryslân wurde sokke patronimen noch wol, sij it yn hieltyd mindere mjitte, brûkt (Piter Jelles Troelstra, Piter Sjoerds Gerbrandy, Sjirk Frânses van der Burg). Yn Nederlân waard yn 1811 troch de Frânske autoriteiten oplein dat alle minsken in efternamme kieze moasten. In protte lju namen dat earst net serieus, en keazen foar 'humoristyske' nammen, lykas Poepjes, Naaktgeboren en Nooitgedagt, dêr't harren neiteam faak oant yn dizze tiid lêst fan hat. Oare bekende efternammen yn Nederlân en Fryslân binne fan oarsprong patronimen (Jansen, Willems, Pietersma), beroppen (De Boer, Meulenaar, Visser), eigenskippen (De Jong, Zwart) of geografyske oantsjuttings (De Vries, Van Dijk, Van Vleuten, Terpstra).
Famkesnammen
Hoewol't dat tsjintwurdich net mear fansels is, wie it fan âlds yn Nederlân wizânsje dat troude froulju de efternamme fan 'e man oernamen. Harren oarspronklike efternamme, dy't dan oantsjut waard as harren famkesnamme, koe neitiid oan 'e trounamme fêstkeppele wurde mei in keppelstreekje dertusken, lykas by Jant Visser-Bakker of Anny Bosma-Banning. Dêrby is 'Visser', resp. 'Bosma' de trounamme oftewol de efternamme fan 'e man, wylst 'Bakker', resp. 'Banning' de famkesnamme is. Yn 'e Angelsaksyske lannen giet soks krektoarsom en komt de famkesnamme foàr de trounamme te stean, lykas by Meredith Baxter Birney of Lois McMaster Bujold.
Tuskenfoechsels
In protte Nederlânske en Fryske nammen omfiemje saneamde tuskenfoechsels, lykas 'de', 'van' en 'van der' (De Jong, Van Dijk, Van der Schaaf). Dit ferskynsel komt ek yn oare talen foar, lykas it Frânsk (Louis de Funès) en it Dútsk (Richard von Weizsäcker). Sokke tuskenfoechsels wurde yn 'e regel net ta de eigentlike efternamme rekkene, en alfabetisearring fynt dan ek plak op 'e earste letter fan 'e wiere efternamme (J foar De Jong, D foar Van Dijk, S foar Van der Schaaf). Yn Flaanderen wurde tuskenfoechsels faak oan 'e efternamme fêstplakt ('Vandenberg'), en itselde wurdt yn 'e Feriene Steaten dien.
It gebrûk fan haadletters wurdt by efternammen mei tuskenfoechsels faak fout dien. It is 'Jan de Boer' of 'Jan van der Schaaf', mar as de foarnamme fuortfalt, kriget de earste letter fan it tuskenfoechsel in haadletter, en is it 'de hear De Boer' of 'de hear Van der Schaaf', of koartwei 'De Boer' of 'Van der Schaaf'. By troude froulju dy't sawol har trounamme as har famkesnamme brûke, begjint nei it keppelstreekje in nije namme, dus as de famkesnamme tuskenfoechsels omfiemet, begjinne dy ek mei in haadletter. It is dus net 'Jantsje Mulder-van der Schaaf' sa't men faak sjocht, mar 'Jantsje Mulder-Van der Schaaf'.
Pleatsing
De term 'efternamme' jout it gebrûk fan dit soarte nammen yn 'e Westerske wrâld wer; yn 'e sinosfear (Sina, Koreä, Japan, Taiwan, Fjetnam en Kambodja), mar ek mank de Sineeske diaspoara en de Samen, op Madagaskar en yn Hongarije, is de 'efternamme' nammentlik it earste diel fan 'e namme, dat foar de 'foarnamme' pleatst wurdt (de ferneamde Hongaarske dichter en revolúsjonêr Sándor Petőfi, om in foarbyld te jaan, hiet dus eins Petőfi Sándor). As lju út Japan, Taiwan en Hongkong harren nammen yn it Latynske alfabet skriuwe, is it wenst dat se dêrby daliks ek de folchoarder omdraaie fan 'efternamme-foarnamme' nei 'foarnamme-efternamme', om misferstannen foar te kommen. Itselde dogge Hongaren as se om utens ferkeare of as se yn in oare taal as it Hongaarsk oer harsels of folksgenoaten skriuwe.
Mear as ien efternamme
Yn guon kultueren (lykas de Spaanske) en maatskiplike klassen (lykas de adel) is of wie it wizânsje om twa efternammen te hawwen. Yn 'e Spaanske nammefoarm nimt men de oarspronklike famkesnamme fan 'e mem as twadde efternamme oan. De namme fan 'e politikus José Luis Rodríguez Zapatero, bygelyks, falt útinoar yn 'e foarnammen 'Juan' en 'Luis', de efternamme 'Rodríguez' (dy't er fan syn heit oernommen hat) en de twadde efternamme 'Zapatero', dat de famkesnamme fan syn mem wie. Dit gebrûk jildt net inkeld foar Spanje, mar ek foar Spaansktalich Súd- en Midden-Amearika. Histoarysk waarden dêrby de beide efternammen skaat troch it wurd y ("en", dus 'Juan Luis Rodríguez y Zapatero'), mar dat sjocht men almar minder. De bern fan Rodríguez Zapatero sille de namme Rodríguez fan harren heit ervje, mar dêr de famkesnamme fan har eigen mem oan tafoegje.
By de Fryske adel kaam foarhinne eat soartgelikens foar, wêrby't men oan 'e namme fan in bern de efternamme fan in besibbe aadlik laach as in soarte fan middelnamme tafoege, lykas yn it gefal fan jhr. T.A.M.A. van Humalda van Eysinga, wêrby't 'Van Eysinga' de wiere efternamme is. Ek komt it foar dat twa efternammen mei-inoar ferraand binne. Men sprekt dan fan in gearstalde efternamme. Dêrby kinne de beide efternammen mei-inoar ferbûn wurde troch in keppelstreekje, lykas by de Skotske útfiner John Shepherd-Barron of de Switserske politika Eveline Widmer-Schlumpf, of los faninoar stean bliuwe, lykas by de Nederlânske akteur Coen van Vrijberghe de Coningh, de Britske premier David Lloyd George of de Ingelske aktrise Helena Bonham Carter. Sawol 'Shepherd-Barron' as 'Van Vrijberghe de Coningh' foarmet ien fêste efternamme, hoewol't 'Shepherd' en 'Barron', resp. 'Van Vrijberghe' en 'De Coningh' fan oarsprong selsstannige efternammen west hawwe.
Hielendal gjin efternamme
Yn tsjinstelling ta dit gebrûk fan mear as ien efternamme komme yn guon kultueren efternammen hielendal net foar. Dat is bygelyks it gefal mank de Javanen, yn Yndoneezje, dêr't men mar ien namme (in mononym) hat. Foarbylden binne Soekarno en Soeharto, eardere presidinten fan Yndoneezje. Fan Soekarno is bekend dat er foar it gemak yn 'e omgong mei Nederlanners de 'foarnamme' Ahmed brûkte, en yn in protte neislachwurken stiet er sadwaande ek as 'Ahmed Soekarno' fermelden, mar dat wie net syn offisjele namme.
Jouke Klazes Bakker
Jouke Klazes Bakker (Menaam, 13 july 1923 - Ljouwert 4 septimber 2011) wie de soan fan Klaas Annes Bakker (1886-1961), in gernier en los wurkman, en dy syn frou Elisabeth Grendel (1897-1984). Hy groeide op yn in húshâlding mei tolve bern, dêr't men it gauris neat te rom hie. Yn 'e Twadde Wrâldoarloch oerlibbe er mar kwealk in ferbliuw fan twa en in heale moanne it konsintraasjekamp yn it Dútske Wilhelmshaven.