cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Religy
Bloedoffers
Foar it dwaan fan offerrituelen, wêrby't op rituele wize in offer brocht wurdt oan God of oan in god of ferskate goaden, meitsje guon (mar net alle) religyen gebrûk fan biste-offers. In offer is eins it dwaan fan in jefte oan 'e godheid mei as doel om 'e ferhâldings tusken minske en godheid fêst te lizzen en úteinlik de selshanthavening fan 'e minske foar de godheid oer te beävensearjen. It offer, yn it gefal fan in biste-offer it bist, foarmet dêrby godstsjinstwittenskiplik sjoen de pleatsferfanger foar de bringer fan it offer sels. Nau mei it bringen fan biste-offers besibbe is it ritueel slachtsjen fan in bist, sa't dat yn beskate religyen (lykas it joadendom en de islaam) ta de geboaden heart.
Histoarysk sjoen waarden njonken of ynstee fan biste-offers ek wol minske-offers brocht. Benammen beskate prekolumbiaanske beskavings yn Meso-Amearika (de Maya's en de Azteken) en yn Súd-Amearika (de Inka's) stiene derom bekend, mar it kaam ienris ek rûnom foar yn oare dielen fan 'e wrâld.
Religy en byleauwe
Byleauwe is it leauwen yn oarsaaklike ferbannen dy't net besteane; dingen dy't men sjocht wurde dêrby troch lju dy't der gjin ferstân fan hawwe op in foar harsels logysk lykjende wize ferklearre, dy't lykwols wittenskiplik sjoen bewiisber ûnwier is. Yn dat lêste punt leit him it ferskil tusken byleauwe en religy: fan byleauwe kin de wittenskip bewize dat it op ûnwierheid berêst, wylst it dat by religy net kin. Religy is nammers yngewikkelder, wiidfiemjender en mear organisearre as byleauwe, en boppedat foarsjoen fan in eigen stelsel fan etyk dat byleauwe net hat. Nettsjinsteande dat wurdt eltse foarm fan religy troch rjochtsinnige ateïsten soms weiset as byleauwe, wylst oare religieuze opfettings as har eigen soms troch oanhingers fan in religy foar byleauwe holden wurde. Foar it meastepart tinkt men by it begyp 'byleauwe' lykwols oan dingen as dat it ûngelok bringe soe om in strjitte skean oer te stekken of ûnder in ljedder troch te rinnen of dat in swarte kat jins paad krúst. Yn 'e lear fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke wurdt byleauwe as sûndich beskôge om't it in utering wêze soe fan in gebrek yn fertrouwen yn 'e godlike foarsjennichheid fan God.
Religy en wittenskip
Wittenskip riddenearret fanút de rede en proefûnderfynlike eksperimintaasje en it dêrút fuortkommende bewiis, wylst religyen harren basearje op iepenbiering, leauwen en hilligens, en dêrby ek filosofyske en metafysyske útlis oer it hielal en de wurking dêrfan akseptearje. Net ien fan beiden binne wittenskip en religy monolitysk (d.w.s. sûnder ynterne tsjinspraak), tiidleas of statysk, want allebeide binne it komplekse sosjale en kulturele ferskynsels dy't harren meitiid oan nije ûntwikkelings oanpasse.
De wittenskip feroaret op metodike wize troch it testen fan hypotezes om teoryen te ûntwikkeljen sadat nije kennis opdien wurde kin troch it waarnimmen fan feiten. Wittenskip is dêrom inkeld sinfol foar fragen oer it hielal wêrfan't de antwurden waarnommen en metten wurde kinne. Teoryen binne wittenskiplike riddenearrings dy't gearstald wurde op basis fan 'e feiten om it bêste oerien te kommen mei it bewiismateriaal. Wittenskiplike teoryen dy't in oerweldigjende ûnderbouwing mei geunstich bewiis hawwe, wurde yn it spraakgebrûk fan leken oer it algemien oannommen foar de facto fêststelde wierheden. Foarbylden binne de evolúsjeteory en de algemiene relativiteitsteory. Alle wittenskiplike kennis stiet lykwols bleat oan lettere ferfining, feroaring of sels ôfwizing as dêr nij bewiis ta fûn wurdt. Religy as ferskynsel hat gjin fêststelde metoade, om't religyen har ûntwikkelje sûnder dat dêr in sintraal tafersjoch op bestiet.
Yn 'e Westerske wrâld en it kristendom, en ek, sij it yn mindere mjitte, yn it joadendom, wurde wittenskip en religy as polêre tsjinstelden sjoen, dy't net mei-inoar te ferienjen binne. Dat idee bestiet histoarysk sjoen noch mar frij koart, mei't wittenskip yn 'e Westerske wrâld iuwenlang op 'e grûnslach fan religy (d.w.s. it kristendom) bedreaun waard. Pas yn 'e Ferljochting, yn 'e achttjinde iuw, waard foar it earst in skiedsline lutsen tusken wittenskip en religy. Yn oare religyen bestiet sa'n skiedsline faak net. Sa wurdt wittenskip yn 'e islaam as in essinsjeel ûnderdiel fan religy beskôge. Wylst yn it kristendom de kosmologyske oerknalteory oer it ûntstean fan it hielal faak rjocht foar it skeppingsferhaal fan Genesis oer steld wurdt as net mei-inoar te fersoenjen stânpunten, sjocht men de oerknal yn oare religyen faak as in ûntdekking yn it ramt fan 'e fysike wurking efter de symbolyk fan in skeppingsferhaal. Mei oare wurden: de oerknal wurdt dan de metoade dy't God of in god brûkt hat om it hielal te skeppen.
Sekularisaasje
Sekularisaasje is in maatskiplik proses wêrby't religy yn it algemien en religieuze ynstellings yn it bysûnder harren gryp op it deistich libben stadichoan ferlieze. De fokus fan 'e maatskippij ferskoot dêrby yn 'e rjochting fan sekularisme, nei in stelsel fan noarmen en wearden en ynstellings dy't net religieus binne. Sekularisaasje is in proses dat sûnt de iere tweintichste iuw geande is, fral yn 'e Westerske wrâld en benammen yn West-Jeropa en lannen as Kanada, Austraalje, Nij-Seelân, mar ek yn Tsjechje, Hongarije, Estlân, Israel, Sina, Japan en Fjetnam. Yn 'e Feriene Steaten, de Arabyske wrâld, Yndia, de Filipinen en de measte oare ûntwikkelingslannen is de maatskippij noch altyd yn hege mjitte religieus. Datselde jildt foar beskate lannen yn East-Jeropa, lykas Poalen, Litouwen en Kroaasje, wylst yn beskate oare lannen yn dat diel fan 'e wrâld, lykas Roemeenje en Ruslân, sûnt de ein fan 'e Kâlde Oarloch krekt in oplibbing fan religy spilet, dy't de sekularisaasje weromkringt.
Ynterreligieuze dialooch
Oerlis tusken fertsjintwurdigers fan ferskillende religyen oer mienskiplike belangen en doelen of om neier ta-inoar te kommen, wurdt ynterreligieuze dialooch neamt. As soks plakfynt tusken de ûnderskate denominaasjes fan it kristendom, sprekt men ynstee fan oekumene. Ynterreligieuze dialooch is faak rjochte op it mooglik meitsjen of fuortsterkjen fan fredesinisjativen. De earste grutte ynterreligieuze dialooch wie it Parlemint fan Wrâlds Religyen, dat yn 1893 holden waard yn it ramt fan 'e wrâldtentoanstelling yn Chicago. Op dy gearkomste waarden 'universele wearden' bekrêftige en ûntstie erkenning foar de diversiteit fan 'e ûnderskate religieuze praktiken fan 'e ferskillende kultueren yn 'e wrâld.
Bestudearring fan religy
It ferskynsel religy wurdt bestudearre troch in stikmannich wittenskiplike dissiplines: teology, ferlykjende godstsjinstwittenskip, godstsjinstskiednis, antropology, sosjology, en psychology. Teology of godgelearheid is de tûke fan 'e wittenskip dy't ûndersyk docht nei God, it godlike en de godstsjinst, dêrby stypjend op 'e ynformaasje krigen út religieuze iepenbiering. Yn 'e Nederlânske kontekst giet it dêrby ornaris om it kristendom en/of it joadendom. De ferlykjende godstsjinstwittenskip is in breder fakmêd, dat him dwaande hâldt mei de systematyske ferliking fan 'e learen en praktiken fan alle religyen fan 'e wrâld. Sok ûndersyk kin liede ta net inkeld mear kennis oer religy as ferskynsel, mar teffens ta djipper ynsjoch oangeande fûnemintele filosofyske ûnderdielen fan religy, lykas etyk, metafysika en de sosjology fan ûnderskate maatskippijen en kultueren.
Wittenkiplike ynterpretaasje
De wittenskiplike ynterpretaasje fan religy is dat in protte fan 'e wrâldreligyen úteinset binne as refitalisearringsbewegings, almeast yn 'e foarm fan in iepenbiering fan in garismatyske profeet, dy't mei syn boadskip ta de ferbylding spriek fan minsken dy't op 'e siik wiene nei in mear alomfetsjend antwurd foar de swierrichheden dêr't se yn it deistich libben mei te krijen hiene as dat harren bean waard troch it leauwenssysteem dat se op dat stuit al hiene. Hoewol't der yn 'e skiednis fan 'e minskheid withoefolle fan sokke profeten west hawwe, liket it saakkundigen ta dat it súkses fan harren boadskip minder te krijen hat mei harren eigen garisma as mei de fraach oft it har slagget om harren beweging te ynstitúsjonalisearjen, d.w.s. der in organisaasje foar op te setten, dy't fuortbestiet nei harren eigen ferstjerren.
Bartefeart
De Bartefeart is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De feart rint fan de Ringsleat by it Prinses Margrietkanaal nei de Heawei yn de rjochting fan Earnewâld.
Religy
Wittenkiplike ynterpretaasje
De ûntwikkeling fan religy hat yn in protte ûnderskate kultueren in protte ûnderskate foarmen oannommen. Guon religyen lizze de klam op it leauwen, oaren op it útfieren fan religieuze praktiken. Guon religyen lizze har ta op 'e subjektive ûnderfining fan it yndividu, oaren beskôgje de aktiviteiten fan 'e religieuze mienskip as gehiel as it wichtichst. Guon religyen beweare universeel te wêzen, mei regels en in kosmology dy't foar eltsenien jilde soe, sawol leauwenden as net-leauwenden, wylst oaren har fier hâlde fan sokke bewearings en inkeld bedoeld en gaadlik binne om praktisearre te wurden troch in dúdlik beheinde kloft lju, lykas in etnyske groep.
Neffens antropologen John Monoghan en Peter Just liket it ûntsjinsisber dat religy de leauwenden helpt en gean om mei swierrichheden yn it deistich libben dy't ynfloedryk, oanhâldend en ûnferdraachlik binne, lykas sykte, sinleas geweld, oarloch, hongersneed, leafdesfertriet en rou. Trochdat religyen harren leauwenden in stelsel fan ideeën biede oer hoe't de wrâld wurket en wêrom't dat sa is, kinne leauwenden harren frustraasjes, eangst en fertriet in plak jaan en omgean mei ûnheil.
Sjoch ek
Tema:Religy – Oersjoch fan 'e Wikipedy-artikels oer dit ûnderwerp
Bartefeart
In 'barte' is in losse brêge sûnder leuning oer in farwetter en kin oan de kant skood wurde as der in skip lâns komt. By it laden fan fee yn frachtweinen wurde ek wol barten brûkt.
De namme Bartefeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Bartevaart.
United States Fish and Wildlife Service
De United States Fish and Wildlife Service of U.S. Fish and Wildlife Service, soms ôfkoarte ta USFWS of FWS, is in Amerikaanske federale oerheidsynstânsje dy't tawijd is oan natoerbehear. De namme fan de ynstelling betsjut letterlik: "Amerikaanske Fisk- en Faunatsjinst". De United States Fish and Wildlife Service, dy't yn 1940 oprjochte waard, kin sjoen wurde as in soarte fan boskwachterstsjinst. De ynstânsje resortearret ûnder it Amerikaanske Ministearje fan Binnenlânske Saken. It haadkertier is fêstige yn Bailey's Crossroads, yn de Amerikaanske steat Firginia. Oare Amerikaanske oerheidsynstânsjes dy't har dwaande hâlde mei natoerbeskerming binne de United States National Park Service en de United States Forest Service.
Skiednis
De United States Fish and Wildlife Service hat syn woartels yn 'e Amerikaanske Kommisje foar Fisk en Fiskerij (United States Commission on Fish and Fisheries), yn 'e folksmûle de Amerikaanske Fiskkommisje (United States Fish Commission) neamd. Dy waard yn 1871 troch it Amerikaanske Kongres oprjochte, mei as doel om 'e ôfnimmende stân fan befiske fisksoarten te bestudearjen en der in oplossing foar te betinken. De Amerikaanske Fiskkommisje waard yn 1903 omfoarme ta it Amerikaansk Buro foar de Fiskerij (United States Bureau of Fisheries), dat ta it Ministearje fan Binnenlânske Saken hearde.
Yn 1885-1886 waard de Seksje foar Ekonomyske Ornitology (Section of Economic Ornithology) oprjochte as ûnderdiel fan it Amerikaanske Ministerje fan Lânbou. Letter waard dat omneamd ta de Difyzje foar Ekonomyske Ornitology en Mammalogy (Division of Economic Ornithology and Mammalogy), en yn 1896 waard it de Difyzje foar Biologyske Statistyk (Division of Biological Survey). It iere wurk fan dy organisaasje lei him ta op it effekt fan fûgels op it bestriden fan agraryske pleagen en it fêstlizzen fan 'e geografyske fersprieding fan planten en bisten yn 'e Feriene Steaten. Clinton Hart Merriam stie in fearnsiuw lang oan it haad fan dizze ynstânsje en groeide yn dy tiid út ta in figuer fan nasjonale bekendheid omreden fan syn ynset foar in better begryp fan 'e wurking fan 'e natoer yn 'e Feriene Steaten.
Yn 1934 waard Difyzje omneamd ta it Buro foar Biologyske Statistyk (Bureau of Biological Survey), dêr't Jay Norwood Darling it nije haad fan waard. Datselde jiers karde it Kongres de Fish and Wildlife Coordination Act (FWCA) goed, ien fan 'e ierste miljeubeskermingswetten. Under lieding fan Darling sette syn Buro neitiid útein mei in net ôflittende striid om 'e natoer yn 'e Feriene Steaten te beskermjen. Nei't it Buro foar Biologyske Statistyk yn 1940 oerhevele wie fan it Ministearje fan Lânbou nei it Ministearje fan Binnenlânske Saken, fúsearre it op 30 juny fan dat jier mei it Amerikaansk Buro foar de Fiskerij ta in nije organisaasje, de United States Fish and Wildlife Service.
Doel
De United States Fish and Wildlife Service hat as doel om 'e fiskstân, de fauna en natuerlike habitats te behearen. Dêrta heart: Om't de grutte mearderheid fan it gebiet dêr't de United States Fish and Wildlife Service sizzenskip oer hat, lân oanbelanget dat net yn it besit is fan 'e Amerikaanske federale oerheid, wurket de tsjinst nau gear mei (ynstânsjes fan) steats- en pleatslike oerheden en mei partikuliere inisjativen foar natoerbeskerming.
Oan 'e United States Fish and Wildlife Service is fierders it behear taskood oer seis nasjonale monuminten:
Opbou
De United States Fish and Wildlife Service makket diel út fan it Amerikaanske Ministearje fan Binnenlânske Saken. Underdielen fan 'e tsjinst binne: Yn 2010 hie de United States Fish and Wildlife Service likernôch 9.000 wurknimmers. It haadkertier fan 'e tsjinst stiet yn Bailey's Crossroads, yn 'e Amerikaanske steat Firginia, dêr't in netwurk fan krapoan 700 fjildkantoaren ferspraat oer de hiele Feriene Steaten wei oanstjoerd wurdt.
Ingel
In ingel (froulike foarm: ingelinne), soms ek wolris himeling neamd, is in mytysk wêzen dat foarkomt yn 'e mytologyen fan ferskate godstsjinsten. De bekendste foarm is ûntliend oan 'e abrahamityske religyen: joadendom, kristendom, islaam, mandeïsme en bahaïsme. Yn dy nau besibbe godstsjinsten wurde ingels yn 'e regel foarsteld as goedaardige himelske geasten mei boppenatuerlike krêften, dy't in minsklik skynlichem oannimme mei grutte wite wjukken op 'e rêch. Hja binne tsjinners fan 'e almachtige God, waans wil se útfiere. Dêrnjonken binne der ek de fallen ingels, dy't yn opstân kommen wêze soene tsjin God, en neitiid út 'e himel ferballe waarden nei de hel. Der binne ferskate oare godstsjinsten dêr't ingels yn foarkomme, lykas yn it soroästrisme. De teologyske stúdzje nei ingels hjit de angelology.
Etymology
It Fryske wurd 'ingel' komt fan it Latynske angelus, dat letterlik "boadskipper" betsjut. Dat is sels wer ûntliend fan it Grykske ἄγγελος, aggelos, dat troch net-Gryksktaligen yn 'e regel fonetysk transliterearre wurdt as angelos. It tinken is dat de ierste foarm fan dat Grykske wurd it Myseenske a-ke-ro is, dat oerlevere is yn it Lineêr B-skrift. Mooglik wie dat oarspronklik in ûntliening út it Perzysk, fan angaros ("boadskipper te pearde"). Yn it Hebriuwsk is de term foar 'ingel' מלאך, mal’āḵ, dat ienfâldichwei "boadskipper" betsjut.
Rol
De oantsjutting 'boadskipper' jout mei-iens wer wat de wichtichtste (of alteast bekendste) rol fan ingels yn 'e abrahamityske religyen is, nammentlik om as tuskenpersoanen te fungearjen tusken God (of de himel yn algemiene sin) en de minskheid. In oare faak neamde rol fan ingels is om ien of mear spesifike minsken te behoedzjen foar ûnheil; sokke ingels wurde beskermingels neamd. Binnen de abrahamityske religyen wurde ingels ornaris organisearre yn (per godstsjinst ferskillende) hierargyen, wêrby't de heechstpleatste ingels de saneamde aartsingels binne. De wichtichste ingels binne dan by namme bekend, lykas de aartsingels Michael, Gabriël, Rafael en Uriël, of by bynamme of titel, lykas de Ingel fan de Dea. Michael wurdt dêrby de rol fan generaal fan 'e himelske legermacht jûn, dy't tsjin 'e krêften fan it kwea stride soe. Yn it soroästrisme binne ingels gjin boadskippers fan god, mar bestriders fan demoanen, hoewol't se dêrnjonken ek as beskermingels fungearje.
Ingels yn it joadendom
De oarspronklike foarstelling fan ingels yn it joadendom wie dy fan wêzens makke fan ljocht, dy't in minsklike foarm oannimme koene, lykas yn Genesis 19, dêr't twa ingels yn 'e momkape fan sljochtwei manlju de doemde stêd Sodom yngeane om Lot en syn húshâlding te rêden. Pas yn 'e lettere boeken fan it Alde Testamint nimme ingels foar it earst it stal oan fan 'e wjukte, net rjocht minsklike mar ek net rjocht godlike wêzens, dy't bekend binne út 'e mytology en de keunst. Yn it boek Daniël wurde foar it earst twa ingels by namme neamd: Gabriël, de foarnaamste boadskipper fan God (Daniël 9:21), en Michael, de kommandant en foarfjochter fan 'e himelske legermacht (Daniël 10:13).
Neffens angelolooch Michael D. Coogan wiene ingels, dy't oarspronklik wol omskreaun waarden as "de soannen fan God", ier yn harren ûntwikkeling amper fan God sels te ûnderskieden. Mar doe't it joadendom him ûnder en nei ôfrin fan 'e Babyloanyske Ballingskip ûntjoech ta in strang monoteïstyske godstsjinst, waarden se effektyf yn rang weromset. Sa ûntstie fan harren it byld dat hjoed de dei yn grutte halen noch oerhearsket: as wêzens skepen troch God, mar ûnstjerlik en dêrom superieur oan minsken. Dat konsept kin neffens Coogan it bêste útlein wurde as it tsjinstelde fan demoanen. Om't it ûntstie yn 'e tiid fan 'e Babyloanyske Ballingskip, miene in protte teologen dêr de ynfloed fan it (Perzyske) soroästrisme yn ûntdekke te kinnen, dat in dualistyske religy is dy't de wrâld sjocht as in slachfjild tusken de krêften fan goed en kwea.
Der binne ferskate bekende ferskinings fan ingels yn 'e joadske Bibel (dy't fierhinne oerienkomt mei it kristlike Alde Testamint). Sa set God yn Genesis 3:24 kearûb-ingels yn om Adam en Eva út te wizen by de Ferballing út de Hôf fan Eden. Yn Genesis 18 ferskynt God mei twa ingels oan 'e aartsfaar Abraham om 'e Ferwuostging fan Sodom en Gomorra oan te sizzen. De beide ingels kringe dêrnei yn Genesis 19 de stêd Sodom binnen om Abraham syn omkesizzer Lot en dy syn húshâlding te evakuëarjen. Yn Genesis 32:25-33 wrakselet de aartsfaar Jakob nachts mei God oan 'e igge fan 'e rivier de Jabbok. Lettere joadske sawol as kristlike werjeften fan dat ferhaal sprekke gauris fan in "ingel fan God", hoewol't de bibeltekst der helder oer is dat it om God sels giet.
Yn Exodus 12:29-30 stjoert God by wize fan 'e tsiende pleach de Ingel fan de Dea, "de ferneatiger" (Exodus 12:23), troch it lân Egypte om yn alle húshâldings de âldste soan te deadzjen en de farao dêrmei te twingen om 'e Israeliten frij te litten út 'e slavernij. Yn Daniël 3:25 stjoert God in ingel om 'e fromme joaden Sadrak, Mesjak en Abednego te rêden fan 'e ferbrâningsdea yn 'e ûne fan 'e Babyloanyske kening Nebûkadnêzer II, dêr't se yn smiten wurde om't se har net delbûge wolle foar de kening. En yn Daniël 6:11-25 (spesifyk neamd yn 6:22) stjoert God in ingel om 'e profeet Daniël te rêden fan 'e liuwen as de eallju fan it Perzyske Ryk kening Darius twinge om Daniël yn 'e liuwekûle goaie te litten.
Ingels yn it kristendom
It út it joadendom ûntstiene kristendom urf syn ideeën oer ingels fan it joadendom. Yn 'e iere tsjerke waarden ingels simpelwei karakterisearre as boadskippers fan God. Letter waarden guon op yndividuële basis identifisearre, benammen de fjouwer aartsingels. Yn 'e perioade fan 'e trêde oant en mei de fyfde iuw naam it kristlike byld fan 'e ingels syn definitive foarm oan, dy't tsjintwurdich noch werom te finen is yn sawol teology as keunst. De tige ynfloedrike tsjerkfaar Augustinus fan Hippo skreau oer ingels: " 'Ingel' is de namme fan harren funksje, net fan harren natuer. As men de namme fan harren natuer siket, is dat 'geast'; as men de namme fan harren funksje siket, is dat 'ingel'. Wat se binne: 'geast'; wat se dogge: 'ingel'."
Tsjin 'e lette fjirde iuw wiene de tsjerkfaars it deroer iens dat der ferskate kategoryen ingels bestiene, allegear mei harren eigen taken en aktiviteiten. Oer wat ingels krekt wiene, bestie lykwols ûnienichheid, mei't guon hawwe woene dat ingels fysike lichems hiene, wylst oaren fan tinken wiene dat se folslein geastlike wêzens wiene. Ek de fraach ynhoefier't ingels godlik wiene, late ta strideraasje. Wol wie men it der yn 'e kristlike teology oer iens dat de ingel boppe de minske stiet, mar ûnder de Trije-ienheid (God, Jezus Kristus en de Hillige Geast). Dat lêste dogma waard basearre op Psalm 8:6, dêr't stiet: "Jo hawwe him [de minske] mar in kromke minder makke as de himelingen, [...]".
In oar kristlik dogma oer ingels, fêstlein op it Fjirde Lateraanske Konsylje fan 1215, is dat se krekt as de minske skepen binne troch God. De grûnslach dêrfoar binne de teksten fan Psalm 148:1-6, dêr't stiet: "[...] Loovje Him al syn ingels, [...] want op syn befel binne se skepen; Hy joech har foar altyd en ivich it bestean [...]" en fan Kolossers 1:16, dêr't stiet: "Want yn [God] syn hân is alles skepen yn 'e himel en op ierde, wat men sjen kin en wat men net sjen kin [...]". Op it Fjirde Lateraanske Konsylje waard ek fêstlein dat ingels earder skepen wiene as minsken. Noch wer in oar kristlik dogma is dat hoewol't ingels gruttere kennis (en dêrmei macht) hawwe as minsken, se net alwittend binne. Dat learstik is basearre op Mattéus 24:36, dêr't stiet: "Dy dei en dy oere wit gjinien wat fan, ek de ingels yn 'e himel en de Soan net, allinne de Heit."
Yn 'e hjoeddeistige Westerske kultuer binne ingels benammen bekend út 'e ferhalen út it Nije Testamint dy't te krijen hawwe mei de berte fan Jezus. Foarôfgeande dêroan wurdt yn Lukas 1:11-20 de berte fan Jehannes de Doper oan dy syn heit Sacharías oansein troch "in ingel fan de Hear" dy't fierders net by namme neamd wurdt. Dêrnei wurdt yn Lukas 1:26-38 de faam Marije besocht troch de aartsingel Gabriël, dy't har de berte fan in soan (Jezus) oanseit. Yn Lukas 2:8-12 wurde fuort nei de berte fan Jezus, by de saneamde Ferkundiging oan de Hoeders, yn 'e fjilden by Betlehim guon skieppehoeders besocht troch in ingel, dy't harren de berte fan harren ferlosser buorkundich makket. Yn Lukas 2:13-14 jout him by dy ingel in "grut himelsk leger dat Gods lof song".
In oare bekende passaazje mei ingels wurdt beskreaun yn Mattéus 28:2-7, dêr't nei de Krusiging fan Jezus by syn grêf in ingel ferskynt oan guon fan syn froulike folgelingen, de swiere stien foar de yngong fan 'e tombe weirôlet en harren syn ferrizenis út 'e dea ferkundiget. Yn Hannelingen 1:10-11 ferskine oan 'e apostels nei de Himelfeart fan Jezus "twa manlju [...] yn wite klean", wêrfan't ornaris oannommen wurdt dat dêrmei ingels bedoeld wurde. Der binne noch ferskate minder bekende ferskinings fan ingels yn it Nije Testamint. Sa wurdt Jezus yn Mattéus 4:11 troch ingels fersoarge nei de Ferlieding yn de Woastyn. En yn Lukas 22:43 ferskynt der in ingel oan Jezus ûnder syn Gebed op de Oliveberch.
Ingels yn it mormonisme
De mormoanske Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen en de ferskate ôfspjaltings dêrfan hâlde der in ôfwikende miening oer ingels op nei. Ingels wurde yn 'e mormoanske tradysje benammen sjoen as boadskippers fan God, dy't de geasten fan fromme minsken binne. Dy binne ferstoarn, mar opwekke út 'e dea en harren fysike lichems fan fleis en bien binne omset nei geastlike foarm. De profeet Joseph Smith sei dêroer: "Der binne gjin ingels dy't dizze ierde tsjinje útsein dy dy't derta hearre of derta heard hawwe." Sadwaande leauwe mormoanen dat Adam, de earste minske, no de aartsingel Michael is, dat de ingel Gabriël oarspronklik as Noäch op 'e ierde libbe, en dat de ingel Moroni, dy't in krúsjale rol spile by de grûnlizzing fan it mormonisme, oarspronklik in fyfde-iuwske Yndiaanske profeet mei deselde namme wie.
Ingels yn 'e islaam
De islaam, dy't by syn ûntstean sterk troch sawol it joadendom as it kristendom beynfloede waard, borduerre fuort op 'e ideeën omtrint ingels dy't yn 'e sânde iuw bestiene. Yn 'e Koraan wurde ingels oantsjut mei it Arabyske wurd ملك‎, malak, dat krekt as oare wurden foar 'ingel' rûchwei de betsjutting fan 'boadskipper' hat. Guon ingels, lykas Gabriël en Michael, wurde yn 'e Koraan by namme neamd, wylst oaren inkeld oantsjut wurde nei harren funksje. De bekendste ferskining fan in ingel yn 'e islaam wie de rige bangmeitsjende, tramtearjende moetings dy't de profeet Mohammed oer in perioade fan 23 jier hie mei de aartsingel Gabriël, dy't him regel foar regel, fers foar fers de tekst fan 'e Koraan iepenbiere.
Taken fan ingels yn 'e islaam binne û.m. it trochjaan (oan minsken) fan iepenbierings fan God, it ferhearlikjen fan God, it yn 'e rekken hâlden en fêstlizzen fan 'e dieden fan alle minsken, en it opnimmen fan 'e siel fan eltse minske by syn of har ferstjerren. Fan uterlik ferskille ingels yn 'e islaam net folle fan 'e foarstelling fan ingels yn it kristendom. In ferskil is wol dat der yn 'e islaam o sa de klam op lein wurdt dat ingels gjin lichaamlike begearten kenne, en dus nea ite of drinke, lit stean dat se ea langje soene nei it hawwen fan geslachtsmienskip. Hoewol't it leauwen yn it bestean fan ingels noch altyd ien fan 'e Seis Leauwensartikels fan 'e islaam is, hat dy godstsjinst nea in dogmatyske angelology ûntwikkele, sa't dy yn it kristendom bestiet.
Ingels yn it bahaïsme
De ideeën fan 'e relatyf jonge godstsjinst fan it bahaïsme binne it mormoanske byld fan ingels net wanlyk. Yn syn Kitáb-i-Íqán ("Boek fan Wissichheid") beskreau Bahá’u’lláh (1817-1892), de stifter fan it bahaïsme, ingels as minsken dy't "mei it fjoer fan 'e leafde fan God alle minsklike eigenskppen en beheinings fuortbaarnd hawwe," en dy't "harsels klaaid" hawwe mei de attributen fan ingels en "bejeftige rekke binne mei it tabehear fan it geastlike." De bahaïstyske foaroanman ’Abdu’l-Bahá (1844-1921) beskreau ingels as de "befêstigings fan God en Syn himelske krêften" en as "sillige wêzens dy't alle bannen mei dizze ûnderwrâld trochsnien hawwe" en "frijlitten binne fan 'e keatlings fan it sels" en dêrtroch "ûntbleaters fan Gods oerfloedige graasje" wurden binne.
Ingels yn it soroästrisme
Yn it soroästrisme, dat net in abrahamityske godstsjinst is, besteane ferskate ingel-eftige wêzens. Sa leauwe soästriërs bygelyks dat eltse persoan in eigen beskermingel hat, in fravasji. Sokke wêzens begeliede minsken en bisten troch it libben en manifestearje dêropta de enerzjy fan God. De amesja spenta's wurde ek gauris beskôge as ingels, hoewol't der fan harren gjin ferwizings bekend binne oangeande it oerbringen fan boadskippen. Se wurde sjoen as wêzens dy't fuortkomme út Ahoera Mazda, de "Wize Hear" (God), en wa har taak it is om demoanen te befjochtsjen. Yn it iere soroästrisme waarden de amesja spenta's yn abstrakte foarm beskreaun, mar meitiid rekken se personalisearre en assosjearre mei ferskate aspekten fan 'e godlike skepping.
Jannum
thumb|260px|Diakonijwenten yn Jannum Jannum is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Jannum leit noardeastlik fan Burdaard, eastlik fan Jislum, súdwestlik fan Raard en besuden Lichtaard. Jannum hat  ynwenners. De doarpskearn leit oan de Tsjerkestrjitte op de terp fan Jannum.
It buorskip Smidshûs heart ek by Jannum.
Skiednis
Der wurdt tocht dat Jannum al foar de jiertelling bewenne wie. It kleaster Klaarkamp hie yn it doarp in protte yn 'e molke te krommeljen. Mar fanwegen de bêste grûn hienen ek oare pommeranten yn Dantumadiel grûn yn Jannum, dy't se djoer ferhiere koenen. Sa is Jannum, al lei it benoarden de Dokkumer Ie, in part fan Dantumadiel wurden. De pastoar waard troch Klaarkamp beneamd, mar yn Jannum wie gjin úthôf fan Klaarkamp. Nei de reformaasje waard Jannum mei Burdaard kombinearre.
Jannum wie ek wichtich yn de ferbining tusken Ljouwert, Ferwert en Dokkum. De rydwei tusken dy plakken rûn oer Jannum. Troch de Jannumer Feart, in sydfeart fan de Dokkumer Ie, setten ek skippers harren dêr ta wenjen.
Jannum hat fanwege de bysûndere bebouwing dan ek de status fan beskerme doarpsgesicht krige.
Sûnt 2019 leit Jannum yn de gemeente Noardeast-Fryslân, dêrfoar lei it yn de gemeente Ferwerderadiel en foar 1984 lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente Dantumadiel.
De tsjerke
De romanogoatyske tsjerke fan Jannum is om 1300 hinne boud, mar it âldste part, it koar, is fan likernôch 1200. De tsjerke bestie út twa parten. It iene part wie foar de likebruorren fan it kleaster en it oare part fan de geastliken. Yn de twadde helte fan de 16e iuw is it nedige feroare.
De tsjerke fertutearze neitiid jimmeroan mear. Dêrom waard der tusken 1942 en 1944 in restauraasje útfierd ûnder lieding fan de arsjitekt J.J.M. Vegter. Dat wie ek om boufakkers út Dútslân te hâlden. De wichtichste feroaring dy't Vegter oanbrocht wie it oanbringen fan in hingjende klokkestoel oan de westkant. Dêr hinget no de klok út 1489. Fierders hat er besocht de tsjerke wer werom te bringen nei de midsiuwske foarm.
Arkology
Arkology (Ingelsk: arcology) is in set fan ûntwerpprinsipes foar arsjitektuer sa't dy beskreaun binne troch Paolo Soleri. It wurd is in gearfoeging fan de wurden 'arsjitektuer' en 'ekology'. De grûnbegjinsels binne rjochte op it ûntwerp fan ûnbidige wenkriten of habitats mei in ekstreem hege bewenningstichtheid (hyperstruktueren).
Jannum
De tsjerke
Letter hat it Frysk Museum de úthôven ôfstjitten. Yn Ferwerderadiel waard doe de Stifting Monuminten Ferwerderadiel oprjochte, dy't it tsjerkemuseum ûnder syn noed naam. De tsjerke, dy't altyd noch eigendom wie fan Herfoarme Gemeente Burdaard/Jannum, waard ek oan dy stichting ferkocht. Mei de oerdracht fan de tsjerke en de toer fan Wânswert gyng de eardere Stifting Monuminten Ferwerderadiel op yn de Stifting Monuminten Noardeast-Fryslân.
By tsjerke steane trije diakonijwenten út de 17e iuw. Dy binne no restaurearre en ynrjochte as fjouwer fakânsjewenten foar lju dy't de lanlike rêst sykje.
It Bannershûs
Oan de Iedyk leit in pleats mei de namme "Bannershûs" of ek wol "Binnertshûs". It ûntstean fan dy nammen leit yn de namme "Bernardohûs". It kleaster Klaarkamp hie ek frijwat besit oan de oare kant fan de Dokkumer Ie. It kleaster hat dêr doe in úthôf stifte. Slagge is dat net. De úthôf is wer opjûn en it besit waard ferhierd oan in kleastermeier.
Arkology
In stikmannich betreklik lytse eksperimintele konstruksjes binne realisearre yn Arcosanti yn sintraal Arizona yn de Feriene Steaten. Ek yn Japan en Ruslân binne serieuze útstellen dien om te kommen ta in soarte fan hyperstruktueren. It begryp is yn it generaal beheind ta it wurk fan Soleri en ferskate optochte geskriften, tekenteltsjes, fideospullen en films, (fiksje), dêr't it idee yn útwurke is.
Jannum
It Bannershûs
Ut dizze kleastermeiers binne de Van Beyma's ûntstien. Nei de reformaasje hawwe de Van Beyma's de grûn oerkocht fan de Steaten. Yn 'e rin fan tiid krigen de Beyma's troch dat sy as amtner mear ynfloed hienen en boppedat ek noch better fertsjinnen as mei boer wêzen.
Arkology
De term arkology is foar it earst neamd yn H. G. Wells syn boek When the Sleeper Wakes, publisearre yn 1899. In djipgeander behanneling fan arkology-ûntwerpbegjinselen wurdt fûn yn "The Last Redoubt" út The Night Land troch William Hope Hodgson, útbrocht yn 1912. Yn dat wurk lit Hodgson struktueren sjen kompleet mei keunstmjittige ekology, lânbou en iepenbier ferfier oer beweechlike diken.
Jannum
Mienskip
thumb|260px|Tsjerkestrjitte 8 thumb|260px|Pleats oan de Tsjerkestrjitte De Flieterper doarpen hawwe mei-inoar in doarpshûs yn de eardere grifformearde tsjerke fan Reitsum. It nijsblêd ferskynt 11 kear yn 't jier. Ek tsjerklik en wat it ferieningslibben oanbelanget arbeidzje de Flieterper doarpen mei-inoar op.
Befolkingsferrin
Yn 1744 hie Jannum by de folkstelling 44 ynwenners. Van der Aa neamde yn de 19e iuw 100 ynwenners.
Strjitten
Iedyk, Iewal, Jannumerwei, Tsjerkestrjitte.
Ferskaat
Jannum leit oan de rûte fan de Alvestêdetocht. De riders komme twa kear by it doarp tusken Dokkum en Bartlehiem del.
Willibrord
thumb|De hillige Willibrord Willibrord, ek Willibrordus (658 - 7 novimber 739), wie in Angelsaksysk biskop, dy't bekend stie as de "Apostel fan de Friezen."
Libben
Willibrord waard berne yn Northumbria (Ingelân) as soan fan tige kristlike âlden, dy't noch net sa lang lyn ta it kristlike leauwen bekeard wienen. As sânjierrige jonge fertroude syn heit, Wilgis, him ta oan it kleaster fan Ripon (flakby York) as oblaat. De heit fan Willibrord sels waard hearremyt.
Yn Ripon groeide Willibrord op ûnder ynfloed fan Sint-Wilfridus (Egbert), de biskop fan York. Dizze biskop wie, oars as de doe yn Grut-Brittanje hearskende Katolyk-Keltyske tradysje, in foarstanner fan de Roomske line.
Yn 690 reizge er mei tolve oaren, wêrûnder Werenfried fan Elst, nei de Fryske kening Redbad om syn foarbyld Jesus Kristus te folgjen dy't ek omreizge om de blide boadskip te ferkundigjen. Hy besocht it heidenske Fryske ryk dat fan de Weser (Noard-Dútslân oant de Swin yn Belgje rûn. It Fryske heidendom waard krekt as by oare Germaanske folken sterk bepaald troch natuerferearing, mei hillige beammen en stiennen en wetter as libbensboarne. Yn de ûnstiene leginden oer de apostel spilen de wetterboarne en putten in wichtige rol, omdat Willibrord tsjinoer de natueurferearing fan de Friezen Kristus sette as ienige en ivige boarne. Yn tsjinstelling ta de missymetoade fan de Iersk-Skotske muontsen, dy't by de evangelysaasje gjin systeem brûkten, organisearre Willibrord syn missy tige pragmatysk en goed trochtocht. Sa socht hy earst de beskerming by Pippyn II, dy't de Fryske kening Redbad oer de Ryn ferdreaun hie, en fersekere er himsels fan de pauslike goedkarring doe't er nei twa swiere reizen yn 695 yn Rome oankaam. Hy waard troch Paus Sergius I as aartsbiskop fan de Friezen wijd, wêrby Utert him tawiisd waard as syn haadsit.
Troch oanrikkemendaasje fan Peppyn waard Willibrord fan de Frankyske eallju ek in protte lân skonken, dêr't er hiel wat tsjerken en kleasters bouwe mei bouwe koe. Sa krige hy yn 698 de earste helte fan it grutte bûten fan Irmina, abdis flakby Trier en mem fan Plektrudis, de frou fan Peppyn. Doe't Peppyn him letter ek it oare part fan it bûten joech, wie Willibrordus by steat om de abdij fan Echternach te stiftsjen, it plak dêr't hy syn missytochten nei it Fryske ryk ta, en sels nei Denemarken en Thuringia (Turingen yn Dutslân) ta tariede.
Willibrord hie lykwols by de Friezen te krijen mei in soad tsjinslaggen. Dizze tsjinslaggen wienen der benammen it gefolch fan dat er him fersekere hie fan de stipe fan Pippyn, en dêrom de Fryske kening Redbad net oan syn kant fûn. Hjiroan kaam earst in ein doe't Karel Martel nei de dea fan kening Redbad, de Friezen ferslein hie. Yn 719 krige Willibrord selskip fan Bonifatius, dy't nei in ferbliuw fan trije jier nei oare heidenkse Germaanske lannen luts om dêr it evangeelje te ferkundigjen.
Missymetoade
De metoade dy't Willibrord brûkt hat om it evangeelje by de Friezen te bringen wie feitlik fernederjend foar harren. Hy socht politike en militêre stipe by de grutste tsjinstanner fan it Fryske ryk ûnder kening Redbad, nammentlik by it doe al kristlike Frankyske ryk. Benammen hofmeier Pippyn wie Willibrord syn grutte beskermhear.
Sibearysk grûniikhoarntsje
It Sibearyske grûniikhoarntsje (Latynske namme: Eutamias sibiricus; foarhinne Tamias sibiricus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), it boppeskaai fan 'e wangpûdiikhoarntsjes (Tamias) en it skaai fan 'e Jeraziatyske wangpûdiikhoarntsjes (Eutamias). Dit bist wurdt ek wol it Aziatyske streekte grûniihoarntsje, it Koreaanske grûniikhoarntsje of de boerûndûk neamd. It is de iennichste libbene fertsjintwurdiger fan syn skaai, en dêrnjonken is it ek it iennichste libbene wangpûdiikhoarntsje dat lânseigen is bûten Noard-Amearika. It Sibearyske grûniikhoarntsje komt fan natuere foar yn grutte parten fan Sibearje en East-Aazje, mar libbet tsjintwurdich as eksoat ek op guon plakken yn westlik Jeropa, wêrûnder dielen fan Nederlân (mar Fryslân net).
Fersprieding
It Sibearyske grûniikhoarntsje is lânseigen yn it grutste part fan Sibearje, mei útsûndering fan it Arktyske noarden, dielen fan it súdwesten en it eastlike skiereilân Kamtsjatka. Op it grutte eilân Sachalin, yn 'e See fan Ochotsk, komt er wer wol foar. Fierders libbet dit bistke yn it uterste easten fan Kazachstan, dielen fan noardlik en westlik Mongoalje en it noardlike diel fan Sinkiang-Oeigoerje. Yn East-Aazje komt er foar yn hiel Mantsjoerije, op it Koreaanske Skiereilân, yn dielen fan noardeastlik en sintraal Sina en op it noardlike Japanske eilân Hokkaido. Bewesten de Oeral, ta einbeslút, komt er yn Jeropa foar yn in grut diel fan noardeastlik Ruslân.
Yn 'e 1960-er jierren waard it Sibearyske grûniikhoarntsje út Súd-Koreä wei yn Jeropa ymportearre as húsdier. Op ferskate plakken hawwe ûntsnapte of loslitten eksimplaren stabile populaasjes yn it wyld witten te ûntwikkeljen: ûnder Nantes, yn westlik Frankryk, en yn it Bois de Boulogne, by Parys; yn Belgje yn it Soniënwâld by Brussel, de omkriten fan Westerlo, de Kalmeybosk by De Panne en de kastielbosk te Zwijnaarde; yn Dútslân op it Breisgauer tsjerkhôf yn Freiburch; yn Eastenryk op it Ottakringer tsjerkhôf yn 'e omkriten fan Wenen; en fierders op ferskate plakken yn Switserlân en Itaalje. Yn Nederlân komme populaasjes Sibearyske grûniikhoarntsjes foar by Lochem, yn 'e Achterhoeke, en by Moergestel, eastlik fan Tilburch, yn Noard-Brabân.
Uterlike skaaimerken
It Sibearyske grûniikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 12-17 sm, mei in sturtlingte fan 8-11½ sm en in gewicht fan 50-120 g. De pels is op 'e rêch brúngriis oant sânkleurich, mei dêrtrochhinne yn 'e lingterjochting fiif swartbrune streken, wêrfan't de middelste persiis oer de wringe rint, fan 'e efterkant fan 'e kop oant de sturt, wylst de beide dêrnjonken yn 'e nekke begjinne, en de bûtenste beide op 'e skouderblêden. De bealch is wytgrizich, mei op 'e fangen in stadige oergong nei de rêchkleur. De kop is yn 'e regel wat rodzich, mei in wite streek dy't fan 'e snút boppe de eagen lâns nei de earen rint, en in twadde, soartgelikense streek dy't oer de wangen, ûnder de eagen troch nei de earen rint. Sibearyske grûniikhoarntsjes beskikke oer grutte wangpûden, dy't brûkt wurde om fluch-fluch iten yn op te slaan dat letter op in feiliger plak yn alle rêst bepluze wurde kin. De brunige plomsturt, dy't wite sydkanten hat en wêroer't oan 'e boppekant yn 'e lingterjochting trije ljochte streken rinne, is frij kwetsber en ferliest maklik de hûd.
Biotoop
Hoewol't se ornaris yn nullewâlden foarkomme, kinne Sibearyske grûniikhoarntsjes yn in ferskaat oan biotopen oerlibje. Se jouwe lykwols de foarkar oan beskate nullebeammen, yn Jeropeesk Ruslân de din en yn Sibearje de liere. Ek komme se in protte foar op hurde ûndergrûnen, lykas rotsige terreinen yn bosken en bercheftige gebieten. Fierdersoan libje se ek yn gebieten mei strewelleguod, by oerflaktewetters of wegen lâns en yn dielen fan ikkers. Yn westlik Jeropa hawwe se har oanpast oan leafwâld en mingd wâld, en teffens oan stedsparken.
Hâlden en dragen
It Sibearyske grûniikhoarntsje is útslutend deis warber. Nachts lûkt er him werom yn syn eigengroeven boarch, dy't oant 50 sm djip wêze kin en bestiet út 1-2 lange gongen mei in trochsneed fan 4-6 sm, in nêstromte, in foarrieromte en ien of soms twa útgongen. Hoewol't sokke boargen yn koloanjes byinoar lizze, binne se ûndergrûnsk net mei-inoar ferbûn en hat elts bist syn eigen territoarium. It wengebiet is by Sibearyske grûniikhoarntsjes ½-4 ha grut, en by de wyfkes grutter as by de mantsjes. Utsein yn 'e peartiid libje se solitêr en binne se frij territoriaal.
Hjerstmis leit it Sibearyske grûniikhoarntsje in itensfoarrie oan foar de winter, wêrby't er yn septimber it aktyfst is. Gaadlike itenssoarten wurde yn 'e wangpûden troppe en sa yn grutte hoemannichten yn ien kear mei werom nommen nei de foarrieromte yn 'e boarch. Fan oktober/novimber oant maart/april hâldt er in wintersliep, dy't ferskate kearen ûnderbrutsen wurdt om te fretten en oan oare lichaamlike behoeften te foldwaan.
De peartiid falt yn 'e twadde helte fan april, wêrnei't it wyfke ein maaie of begjin juny, nei in draachtiid fan 28-35 dagen, in nêst fan 3-6 jongen smyt. Yn 'e regel is der mar ien smeet jiers, mar soms plantsje Sibearyske grûniikhoarntsjes har twa kear yn itselde jier fuort. De jongen komme keal en blyn te wrâld, en wurde grutbrocht troch it wyfke allinnich; it mantsje sjocht der net nei om. Mei 6 wiken leart it wyfke har jongen hoe't en wêr't se fretten sykje moatte, en mei 7 wiken wurde se ôfwûn. Noch in wike letter libje se selsstannich, al binne se pas mei 3-4 moannen folgroeid. As se 9 moannen âld binne, berikke sawol mantsjes as wyfkes foar it earst geslachtsripens. De libbensferwachting fan Sibearyske grûniikhoarntsjes is maksimaal (d.w.s. yn finzenskip) 6-7 jier, mar dat helje se yn it wyld lang net. De wichtichste natuerlike fijannen binne ferskate soarten hauken en ûlen en fierders de foks en martereftigen lykas de wezeling en de harmeling.
Undersoarten
Der binne njoggen erkende ûndersoarten fan it Sibearyske grûniikhoarntsje:
Wettertoer fan De Kúnder
thumb|right|200px|wettertoer fan De Kúnder De Wettertoer fan De Kúnder is boud yn 1933. Dizze wettertoer yn de buorren fan De Kúnder (Stienwikerlân) hat de status fan ryksmonumint út de Amsterdamske Skoalle. Hy is 35,45 meter heech en hat in wetterreservoir mei in ynhâld fan 120 m³. Ek nei de bou fan dizze toer wie de wetterdruk op De Kúnder noch jierrenlang net heech genôch.
Ferkocht
Yn 2004 ferkocht wettermaatskippij Vitens út Swol de wettertoer foar 75.250 euro oan de Leienske projektûntwikkelder Simon Valkenburg dy't der in penthouse foar himsels yn bouwe woe plus trije oare apparteminten. De ferkeap wie in ûnderdiel fan it ôfstjitten troch Vitens fan fiif wettertuorren, trije wetterreservoirs en in pompstasjon, en barde nei oerlis mei de Stifting Yndustrieel Erfgoed en de gemeente Stienwikerlân.
Annejet van der Zijl
Annajet van der Zijl (folút: Annajetske van der Zijl; Oterleek, 6 april 1962) is in Nederlânsk skriuwster en historika dy grut waard yn Fryslân.
Jonkheid, oplieding en karriêre yn 'e sjoernalistyk
Van der Zijl waard yn 1962 berne yn Oterleek, yn Noard-Hollân, mar groeide op yn Ljouwert. Har âlden wiene allebeide leararen. Nei't se oan it Kristlik Gymnasium Beyers Naudé de middelbere skoalle trochrûn hie, die Van der Zijl ynearsten in oplieding keunstskiednis. Se studearre lykwols oan 'e Universiteit fan Amsterdam ôf yn massakommunikaasje. Nei in stikmannich staazjes yn Ingelân waard se misdiesjoernaliste en redaktrise by it tydskrift HP/De Tijd, dêr't se oant 1999 bleau. Yn 1998 die se fierders yn Londen noch in masterstúdzje ynternasjonale sjoernalistyk. Van der Zijl spesjalisearre har yn rekonstruksjes en portretten fan bekende en ûnbekende minsken en fan groepen dy't mei elkoar in tiid fan alteraasje meimakken, lykas Nederlanners dy't yn maaie 1968 nei Parys teagen. Se skreau ek oer misdieden en politike foarfallen, as de kreakersrellen op Keninginnedei 1980.
Karriêre as skriuwster
Har earste boek oer it Goaiske lânhûs Jagtlust - yn de jierren fyftich en sechtich sammelpunt fan alles wat jong en artistyk wie - wie in logysk ferfolch fan it sjoernalistike wurk. Mei meiwurking fan eardere bewenners lykas útjouwer Theo Sontrop en Remco Campert lei hja de skiednis fan dat hûs fêst yn it boek Jagtlust (1998).
Ein 1999 naam Van der Zijl ûntslach by HP/De Tijd om te wurkjen oan de biografy fan Annie M.G. Schmidt, stimulearre troch de soan fan de skriuwster Flip van Duyn en har útjouwer Ary Langbroek. Se stribbe nei in biografy nei Angelsaksysk foarbyld: in sa folslein mooglik libbesferhaal dat ek spannend wêze moast. Ynspirearre op dy biografy is der in sândielige telefyzjerige makke Annie M.G. dy't yn 2010 útstjoerd waard.
Op 4 maart 2010 promovearre se oan de Universiteit fan Amsterdam op in biografy fan prins Bernhard. Har promotor wie professor Hans Blom.
Nei Bernhard ferskynde Moord in de Bloedstraat (2013), yn 2014 folge troch Gerard Heineken - it oant dan ta ûnbekende libbensferhaal fan de oprjochter fan it bierbedriuw Heineken. Yn novimber 2015 ferskynde Van der Zijls boek De Amerikaanse prinses, oer Allene Tew. Foar de Boekewike fan 2020 (7 o/m 15 maart) skreau Van der Zijl it boekewikegeskink, Leon & Juliette, oer Juliette MacCormick de Magnan en Leon Herckenrath.
Priveelibben
Annejet van der Zijl is troud mei Jo Simons, dy't ek skriuwer is. Hja wenje yn Bergen.
Roeien op de Olympyske Simmerspullen 1960
De Olympyske Simmerspullen 1960, ek wol de XVIIe Olympiade neamd waarden yn 1960 hâlden yn Rome, de haadstêd fan Itaalje. It roeien hie plak by Lazio op de Lago di Albano.
Medaljespegel
De top njoggen fan lannen dy't by it roeien medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1960.
Grutte Priis Formule 1 fan Frankryk 2022
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Frankryk 2022 yn Le Castellet op 24 july. It wie de tolfde race fan 22 races fan de Formule 1 yn 2022. Hy waard op it Circuit Paul Ricard hâlden. De race waard hâlden oer 53 omgongen, op it 5,8 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 309,6 kilometer.
Maksiminus Traks
right|thumb|250px|Maksiminus Traks Maksiminus Traks (ek Maksiminus I en somstiden Maksiminus de Traasjer neamd) (sa. 173 – maaie 238) wie tusken 235 oant maitiid 238) keizer fan it Romeinske ryk. Syn folsleine Latynske namme wie Gaius Julius Verus Maximinus, mei de bynamme 'Traks' foar 'de Traasjer'. Hie wie de earste yn rige fan saneamde "soldatekeizers".
Libben
Hy stie bekend om syn enoarme lingte en legindaryske krêft. Keizer Septimius Severus wie sa ûnder de yndruk fan syn prestaasjes as wrakseler dat er him ta syn persoanlike liifwacht beneamde. En ek by de opfolger fan Septimius Severus, Karakalla wie hy populêr. Nei de dea fan Karakalla ferliet er leger en kaam werom ûnder Severus Aleksander, dy't him in hêge ofsiersposysje joech.
Hy wie tige populêr by de soldaten en waard fuortendaliks troch de troepen ta nije keizer útroppen nei de moard op Severus Aleksander. Syn soan Maksimus beneamde hy ta Caesar.
Keizer
As keizer fierde Maksimus oanhâldend kriich tsjin de fijannen fan it Romeinske ryk. Yn Germaanje en by de Donau del behelle hy grutte súksessen. Lywols kosten syn militêre kampanjes in slompe jild en dêrom waarden troch him de belestings drastysk ferhege om dat bekostigje te kinnen. Yn de Romeinske senaat joech dat in soad argewaasje en sy besleaten om him yn 238 as keizer ôf te setten en waard ta steatsfijân ferklearre. Yn it ryk brutsen alderlei opstannen út en benammen de opstân yn Afrika krige de stipe fan de senaat. De opstân yn Afrika waard laat troch Gordianus I en Gordianus II, dy't beide as keizer erkend waarden.
Doe't de opstân nei inkele wiken mislearre en de beide Gordianen sneuvele wienen, beneamde de senaat Pupienus en Balbinus ta keizers om Itaalje te bestjoeren en te ferdigenjen tsjin de ôfsetten keizer Maksimus.
Doe't Maksimus it nijs te hearren krige dat er troch de senaat ôfsetten wie, luts er op nei Rome om de haadstêd te ûnderwerpen. By Aksuileia yn Noard-Itaalje waard hy lykswol tsjinhâlden troch in sterke ferdigening. It belis om Aksuileia die net folle fertuten. Uteinlik soed er mei syn soan fermoarde wurde tusken april en juny 238 troch syn eigen soldaten, noch foardat sy Rome berikke koenen.