cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Palermo
Palermo (Sisyljaansk: Palermu) is de haadstêd fan it Italjaanske eilân Sisylje en fan de provinsje Palermo dat krekt besuden it Italjaansk skiereilân leit. De stêd leit yn it noardwesten fan it eilân, oan de Tyrreenske See dat wer in part is fan de Middellânske See. Mei 686.551 ynwenners (1998) is dat it op de fjirde stêd fan Itaalje.
Palermo is in universiteitsstêd.
Ferfier
Op sa'n 30 kilometer ôfstân fan de stêd leit in fleanfjild: "Falcone e Borsellino". Mei de trein kinne oare parten fan it eilân maklik berikt wurde. Fierders beskikt de stêd oer in wichtige haven.
Koarte skiednis fan Palermo
Yn de 7e of 8e iuw f.Kr. waard op it plak fan de stêd in koloanje stifte troch Foenisiërs. Letter kamen dêr de Griken te wenjen dy't de stêd Panormos neamden, wat folsleine haven yn it Gryksk betsjut, en dat letter de Latynske namme Panormus krige soe.
De Romeinen oermastere Palermo tidens de earste Punyske oarloch. Nei de Romeinske tiid hearde Palermo in skoftsje by it Fandaalske ryk. Doe't dat Germaanske ryk ferneatige waard troch it Eastromeinske Ryk kaam it ûnder it bewâld fan de Byzantinen.
Nei 831 krige Palermo te meitsjen mei de Arabyske oerhearsing, en waard it ien fan wichtichste stêden fan de destiidske wrâld. Inkele jierren letter, sûnt 1072, oerhearsken de Noarmannen de stêd. In protte fasetten fan dizze rike skiednis is yn de stêd noch hieltyd werom te finen.
Gemeentewet
By de Dualisearringswet út 2002 waard it monistysk karakter fan de gemeentewet fierder oanpast ta in mear dualistysk karakter. Dat hâldt yn dat, nei analogy fan ministerried en parlemint yn it lânsbestjoer, kolleezje fan B & W en gemeenteried mear ûnôfhinklik fan inoar funksjonearje, wêrby't de gemeenteried it kolleezje kontrolearret.
Omgong fan Frankryk 2020
De 107e edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 29 augustus oant en mei 20 septimber 2020.
Startplak
De start yn Nice wie yn earste ynstânsje pland op 27 juny en de omgong soe duorje oant en mei 19 july 2020. Op 13 april 2020 makke de Frânske presidint Emmanuel Macron bekent. dat oant heal july yn ferbân mei de koroanapandemy, dy't ek yn Frankryk hearske, gjin grutte publike eveneminten organisearre wurde mochten. De Omgong fan Frankryk koe dêrtroch ein juny net fan start gean.
Op 15 april 2020 makke de organisaasje bekend dat de nije planning wie om de omgong ferride te litten fan 29 augustus oant en mei 20 septimber. It trochgean waard ôfhinklik steld oan de ûntwikkelingen fan de koroanakrisis. De rûte feroare net. De start fan de trije wiken duorjende wedstriid wie yn Nice en de finish lykas wenst op de Champs-Élysées yn Parys.
Freark fan Roarda (Skoatterlân)
Freark fan Roorda, ferstoarn yn 1539, wie grytman fan Skoatterlân tusken 1521 en 1524.
Freark wie in soan fan Goffe fan Roorda fan Tsjummearum en Imk Hommema. Hy waard yn 1521 grytman fan Skoatterlân fan de Gelderske side. Hoewol't er it renversaalbrief oan de hartoch fan Saksen tekene en sels op fersyk de oaren syn segel setten hie, wie hy lykwols nei de Gelderske partij oergien en hearde yn 1515 ta in gesantskip fan de hartoch fan Gelder, om him te freegjen nei Fryslân ta te kommen om de lânssaken te regeljen. Yn 1521 waard hy yn in gefjocht tusken it folk fan de biskop fan Utert en de Geldersen by De Lemmer troch de earsten finzen nomd. Yn 1545 hearde hy by de steatslju dy't de resolúsje ta beskerming fan de privileezjes en foarrjochten fan it lân ûndertekenen. Hy boaske Ayl, dochter fan Bave Iskenhuizen en N. Douma, en liet by har fjouwer bern nei.
Staphorst
Staphorst (Nedersaksysk: Stappest) is in doarp en gemeente yn de provinsje Oerisel, mei ynwenners (, boarne: CBS), en mei in oerflak fan 135,75 km² (wêrfan 1,29 km² wetter). De Gemeente Staphorst ûntstie yn 1811 út it saneamde Hasselter Amt.
Plakken
It haadplak fan de gemeente is it doarp Staphorst, en de oare plakken yn de gemeente binne: IJhorst, Lankhorst, Punthorst en Rouveen.
Frâns fan Roorda
Frans fan Roorda wie âlderman fan Snits en grytman fan Wymbritseradiel (1538).
Frans wie soan fan Joan fan Roorda en Tied fan Scheltinga (of Idzinga). As grytman socht er by rekwest op 17 jannewaris 1543 oan it Hof fan Fryslân, om witte te meien, hoe't hy hannelje moast ten opsichte fan de swierrichheden, dy't him tsjinsmiten waarden by it opmeitsjesn fan it 'register der beneficiën' en geastlike guod. Hy boaske His, dochter fan Pier Bonninga fan Sjaerda en widdo fan Douwe Oenema fan Terkaple en hie ien soan.
Stasjon Winaam
Winaam (Wnd) wie in stopplak oan it spoar Stiens - Harns. It stasjon fan Winaam waard brûkt fan 1 oktober 1903 oant 15 maaie 1935. It stasjonsgebou út 1902 stiet der noch. thumb|Earder stasjon Winaam yn 2022 Dit stasjon is boud nei it stasjonsûntwerp mei de namme Standaardtype NFLS, dat benammen brûkt waard foar ferskate spoarstasjons yn Fryslân. It stasjon Winaam foel binnen it type NFLS halte 3e klasse.
Flyhors
It besjen wurdich
thumb|right|250px|It rêdinshûske op de Flyhors.
De Flyhors is in bysûnder natuergebiet. It is in sânplaat, dy't diels faak ûnder wetter stiet, dêr't de natuer har gong gean kin en dy't hast de helte fan Flylân beslacht.
Healwei de Flyhors stiet in rêdingshûske dat earder tsjinne as plak dêr't drenkelingen yn skûlje koenen. Tsjintwurdich is it hûske in juttersmuseum. Oan de foet fan it hûske lizze tal fan houten planken, netten en oar guod dat oanspield is op Flylân. Noch fierder, op de úterste punt fan it eilân, is in soarte fan kaai dy't tsjinst docht as oanlisplak foar de pont nei Tessel. Tsjintwurdich wurde der ek tochten organisearre nei de Flyhors.
Militêr oefenterrein
Op it terrein binne in ferskaat oan doelen opsteld. Bygelyks bomdoelen, sjitdoelen en raketdoelen. Neist de normale munysje kin der tusken 15 septimber en 28 febrewaris ek oefene wurde mei echte bommen. Wol is der in grins steld oan it tal echte bommen dat yn dy perioade brûkt wurde mei: 70. Fleantúgen fleane fan de Noardsee ôf nei de Flyhors ta om lúdsoerlêst op it eilân safolle mooglik foar te kommen.
As der oefenings hâlden wurde is it gebiet sletten foar publyk. De grins fan it oefenfjild wurdt oanjûn mei boerden, by in oefening binne de boerden mei reade flaggen oanjûn.
Yn 1952 is wis ien kear in test útfiert mei it senuwgas sarin. Dat guod waard ûntwikkele troch TNO. Oant 1993 waard troch Defensje op de Flyhors ek oefene mei ferearme uranium yn munysje.
Sybrand Hingst
thumb|Sybrand Hingst Sybrand Hingst (Harns, 28 oktober 1824 - De Haach, 18 oktober 1906) wie in Frysk politikus.
Hingst wie in minnist liberaal Twadde Keamerlid út Harns, en fertsjintwurdige tweintich jier it distrikt Ljouwert. Hy wie in jittikfabrikant fan 1847 ôf, dy't yn 1859 wethâlder en yn 1864 boargemaster fan Harns waard. Hy kaam nei de ûntbining fan 1866 yn de Twadde Keamer en spruts dêr in soad oer Fryske oangelegenheden. Hy sluet him oan by de Kappeynianen.
Lolkje de Jong-van den Berg
Lolkje Theodora Wilhelmina de Jong-van den Berg (Westhim, 2 novimber 1947) wie heechlearaar sosjale farmasy en farmako-epidemiology oan de Ryksuniversiteit Grins.
Wurkpaad
Yn har stúdzje farmasy yn Grins keas De Jong foar de rjochting farmakology, mar har al gau krige se mear niget oan fraachstikken oer 'farmasy en maatskippij'. Nei har stúdzje krige sy in oanstelling by de subfakulteit Farmasy om it fak farmakoterapy te jaan en trije jier letter as koördinator fan de wittenskipswinkel foar genêsmiddels.
Yn 1985 folge in oanstelling by de ôfdieling Farmasy & Mienskip, dêr 't se nije maatskippijrjochte ûndersyks - en ûnderwiisprogramma's opsette. Se wie belutsen by ferskate maatskiplike diskusjes oer genêsmiddels en by de praktyk fan de apotekers, dêr 't se nau mei gearwurke. Tusken 1998 en 2013 wie se heechlearaar oan de RUG.
Yn 2015 waard se beneamd ta ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Undersyk
Kearn fan it ûndersyk fan De Jong gie oer it effekt fan genêsmiddelgebrûk troch swangere froulju op embryo's en bern. Dat waard ek it tema fan har promoasje-ûndersyk dat resultearre yn it proefskrift Drug utilization studies in pregnancy; what can they contribute to safety assessment? yn 1992.
De resultaten fan har ûndersyk makken dat se in nasjonaal en ynternasjonaal erkende autoriteit waard op it mêd fan risiko's fan genêsmiddelgebrûk en swierwêzen. Sy wie belutsen by de Europeeske organisaasje EUROCAT (European Congenital Anomalities and Twins-registraasje), dy't har dwaande hâldt mei registraasje fan oanberne ôfwikingen. Yn 2002 waard sy foarsitter fan de Working Group Drugs in Pregnancy fan dy organisaasje.
Har ûndersyk rjochte him ek op de langetermyneffekten fan genêsmiddelegebrûk op bern ûnder de ferwachting. Letter wie se ek belutsen by ûndersyksprojekten oer de ekonomyske aspekten fan genêsmiddelgebrûk, it brûken fan medisinen, drugs en alkohol op bern en jongerein en risikokommunikaasje om medisinen hinne.
Underwiis
Tegearre mei oaren binnen har fakgroep Sociale Farmacie en Farmacoepidemie soarge De Jong derfoar dat maatskippijrjochte fakken as farmasy en mienskip en sosjale genêskunde in plak krigen yn de farmasyoplieding. Neffens har moast de apoteker behalve oer yngeande farmaseutyske kennis ek beskikke oer feardichheden dy 't bydroegen oan in goed gebrûk fan genêsmiddels. Mei troch har ynset kaam der yn de oplieding mear omtinken foar kommunikative feardichheden en pasjintesoarch.
Maatskiplik belutsen
Yn har hiele karriêre liet De Jong in sterke maatskiplike belutsenens sjen. Sy rôp bygelyks studinten en ûndersikers op kritysk te wêzen op de farmaseutyske yndustry. De Jong sels hat neffens eigen sizzen altyd ôfhâldend west by it oannimmen fan ûndersyksjilden troch dy bedriuwstûke.
Se hie 20 jier lang ferskate funksjes by it Geneesmiddelenbulletin. Ek wie se meiwurker of redakteur by twa standertwurken oer genêsmiddels; Geneesmiddelen in Nederland, rjochte op in breed publyk, en Het Geneesmiddel, bedoeld foar studinten Farmasy en Genêskunde. Ek skreau se artikels yn de fakpers en populêre media.
De Jong joech ferskate kearen advys oer oanpassing fan it medisyngebrûk. Se hat der bygelyks altyd foar pleite dat foliumsoer tatsjinne waard oan froulju, inkelde wiken foardat se swier waarden om foar te kommen dat ôfwikingen fan de neurale buis ûntstean soene. Mei troch har ynspanningen wurdt dit advys yn Nederlân fan 1993 ôf jûn en dêrnei ek yn oare lannen. Dêrneist binne mei troch har tadwaan ûnder mear dokters en apotekers yn Nederlân kritysker sjoen nei de sûnenseffekten fan pilgebrûk troch froulju boppe de 50 jier.
Stasjon Dimter
Stasjon Dimter (Dv) is it stasjon fan de Nederlânske stêd Dimter yn de provinsje Oerisel, en waard iepene yn 1865 oan de Steatsline A (Arnhim - Ljouwert).
Gebou
It oarspronklike spoarweistasjon fan Dimter wie in in leech en lang stasjonsgebou, besteande út styl- en regelwurk, opfold mei stien, ôfsmard mei semint. It stasjon foldie dêrmei oan de strange bepalingen fan de Fêstingswet.
De fêstingwet waard yn 1874 oanpast, en it 1e stasjonsgebou út 1864 waard yn 1914 ôfbrutsen om plak te meitsjen foar nijbou. It nije stasjonsgbou is in ûntwerp fan arsjitekt Henri Menalda van Schouwenburg. In asymmetryske gebou, mei sterk ferskillende geveldielen. Links it eigentlike stasjon rjochts in goederenloads. De haadyngong is yn de rjochterhoeke, by in skeane sydgevel. Opfallend oan it stasjon binne de mannichte oan oarspronklike skaaimerken, lykas de tegeltablo's en de houten banken.
Krúsbrekken
De Krúsbrekken, of Tersoalster Brekken, is in krúsfoarmich marke yn de gemeente Boarnsterhim, yn 'e neite fan it doarp Tersoal.
De Krúsbrekken wurde foarme troch de krusing fan de Tersoalster Sylroede en de Bangafeart mei de ferbining tusken de Flânsumer Feart en de eardere Tersoalster Opfeart en Mûntsjefeart. It krúspunt leit likernôch op    53°3'40N - 5°45'40E.
Earder kaam ek de Sâlte Grêft út yn de Krúsbrekken. Hjoed de dei binne alle útgongen ôfsluten of ferdwûn, útsein de noard-súdferbining troch de Bangafeart en de Tersoalster Sylroede. Dy ferbining is ek part fan de rûte fan De Krite troch. It part fan de Krúsbrekken tusken de Sâlte Grêft en de Flânsumer Feart is part fan de grins fan de himrik fan Jirnsum.
Wommels
Wommels is in doarp dat sintraal yn de Fryske Greidhoeke leit yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It wie foarhinne it haadplak fan de gemeente Littenseradiel, en foar de gemeentlike weryndieling fan 1984 wie it it haadplak fan 'e gemeente Hinnaarderadiel. Op 1 jannewaris 2018 ferlear it syn haadplakfunksje, doe't it mei in grut diel fan Littenseradiel ta de gemeente Súdwest-Fryslân kaam te hearren. Ta Wommels wurde njoggen buorskippen en útbuorrens rekkene, wêrûnder Littenserbuorren. It is in terpdoarp wêrfan't de skiednis neffens argeologyske fynsten werom giet oant yn 'e Romeinske Tiid. Letter hie it in wichtige rol yn de Fryske suvelhannel. Neffens offisjele gegevens fan 'e gemeente Littenseradiel hie Wommels yn 2016 2.233 ynwenners.
Geografy
Wommels leit min ofte mear sintraal yn 'e Fryske Greidhoeke, tusken Ljouwert, Snits, Frjentsjer en Boalsert yn. Oan 'e noardwestkant rint de autowei N359 by it doarp lâns, dy't Boalsert mei Ljouwert ferbynt. Dêrby leit Wommels op likernôch in trêdepart fan 'e ôfstân tusken dy beide stêden, rekkene fan Boalsert ôf. De Slachte rint ûngefear 1 km súdwestlik by Wommels lâns.
De trochgeande diken troch it doarp binne de Hottingawei út 'e rjochting Boalsert, Burchwert, Waaksens en Kûbaard, de Walperterwei út 'e rjochting Ljouwert, Spannum en Iens en yn mindere mjitte de Van Sminialeane út 'e rjochting Easterein. De Walperterwei giet by de krusing mei de Van Sminialeane oer yn De Terp, dy't sels by de brêge oer de Boalserter Feart oergiet yn 'e Hottingawei. Dy Boalserter Feart soarget foar in wetterferbining fan Wommels mei Boalsert en mei de Frjentsjerter Feart. De Wommelser Opfeart, dy't it doarp eartiids ferbûn mei Easterein, Itens, Rien en sa fierder, is net mear befarber.
Under Wommels falt ek de útbuorren Littenserbuorren, westlik fan it eigentlike doarp. Oare útbuorrens dy't ta de himrik fan Wommels rekkene wurde, binne Braard, Britsaard, Fyns, Sippens, Swyns, Tellens, Tywert en it eardere Westerlittens.
Skiednis
Yn 'e noch geve terp fan Wommels is Romeinsk stienguod fûn, en yn 'e terpsoal fan 'e eardere state "Stapert", no ek part fan Wommels, is bonkemateriaal opdold út 'e iere Izertiid, wat de âldste spoaren fan bewenning binne dy't ea op 'e Fryske klaai fûn binne. Troch syn sintrale lizzing op it plattelân fan 'e Greidhoeke hat Wommels nei de Midsiuwen lang in plak fan belang foar de Fryske suvelhannel west. Dêrfan tsjûgje yn Wommels noch inkele âlde tsiispakhuzen.
Wommels bleau dêrnei it haadplak fan Hinnaarderadiel oant dat op 1 jannewaris 1984 yn it ramt fan 'e doetiidske gemeentlike weryndieling tegearre mei de buorgemeente Baarderadiel opgie yn 'e nije gemeente Littenseradiel. Dêrby ûntstie frijwat strideraasje oer de fraach oft Wommels of Mantgum (it haadplak fan Baarderadiel) it haadplak fan 'e nije gemeente wurde moast. Neffens de folkswiisheid sa't dy yn 'e doarpen fan Littenseradiel libbet, waard it pleit dêrby yn it foardiel fan Wommels besljochte om't de gemeente Hinnaarderadiel koart foar de gemeentlike weryndieling in folslein nij gemeentehûs bouwe litten hie. Yn it 'reade' Mantgum waard dêr kweade opset yn sjoen troch 'dy finen fan Wommels', dy't sa Mantgum de status fan haadplak ûntfytmanne hiene. Dat wie in saak dy't yn Mantgum sa gefoelich lei dat de hollen der dêr tweintich jier nei de weryndieling noch altyd hjit oer te krijen wiene. Nei de nije weryndieling fan 1 jannewaris 2018, wêrby't Littenseradiel opheft waard, kaam Wommels by de gemeente Súdwest-Fryslân te hearren.
Nijsgjirrichheden
Yn 'e buorren fan it doarp stiet de Jacobitsjerke, dy't datearret út it begjin fan 'e sechstjinde iuw. Binnendoar hingje roubuorden fan 'e famyljes Sminia en Jongema. Fierders is yn Wommels oant 'e strjitte it Ald Hiem ek it museum It Tsiispakhûs fêstige, yn, sa't de namme al oanjout, in âld tsiispakhûs. Yn dit museum wurdt de suvelskiednis fan Wommels en it omlizzende gebiet beljochte.
Eveneminten
Under sportleafhawwers is Wommels benammen bekend op fan de Freulepartij. Dat is in ferneamde en prestizjeuze keatspartij foar jonges yn 'e leeftydskategory fan 14 oant 16 jier, dy't sûnt 1903 elts jier persiis ien wike nei de PC fan Frjentsjer holden wurdt. De Freulepartij is de wichtichste keatswedstryd foar jongerein yn Fryslân. It evenemint waard oarspronklik it (ûnbeboude) part fan De Terp, yn it sintrum fan it doarp, organisearre. Dêr stiet ek noch altyd it boarstbyld fan frelle Clara Jacoba de Vos van Steenwijk, dy't jierren oanien de gouden horloazjes foar it winnende partoer beskiber stelde. De wedstryd wurdt lykwols al tsientallen jierren lang op it sportfjild efter it gemeentehûs ferkeatst.
In oar evenemint dat op jierlikse basis yn Wommels plakfynt, is it muzykfestival Slachtepop, dat op 'e terp fan 'e buorskip Littenserbuorren holden wurdt, deunby sawol de Slachtedyk as de Slachtebrêge. Ta dit barren heart ek in keatswedstryd, dy't de Wylde Nachtkeatspartij hjit. Fierders wurdt op in sneon yn 'e earste helte fan septimber yn Wommels en omkriten de Triatlon Wommels holden. Fan 2011 oant en mei 2019 fûn mids septimber yn Wommels it Greidhoek' Festival plak, in festival mei muzyk, keunst en kultuer.
Foarsjennings
It kafee "It Reade Hynder" stiet yn it sintrum fan Wommels op 'e trijesprong fan 'e Walperterwei, De Terp en de Van Sminialeane, mei rjocht dêrfoaroer kafetaria "It Snackhûs" (earder desennia lang "It Fôltsje"). Wommels hat in eigen Jumbo-supermerk, oan de Terp, en ferskate oare winkels, wêrûnder in kleanboetyk en in slachterij. Ek is der in lytse biblioteek, en op it bedriuweterrein oan 'e noardkant fan it doarp is Bistedokterspraktyk It Griene Hert fêstige. It gemeentehûs fan Littenseradiel (en dêrfoar fan Hinnaarderadiel) stie ek yn 'e doarpskearn, oan 'e Keatsebaen. It doarpshûs en sealesintrum "It Dielshûs" is efter de supermerk te finen, oan 't Bosk. It needlijende iepenloftswimbad "De Klomp", oan 'e Walperterwei, balansearret al jierrenlang op it rântsje fan it fallyt. Oan 'e súdlike râne fan it doarp is fierders it fersoargingstehûs "Nij Stapert" fêstige. Wenfoarm "Tywerthiem" is foar begelaat wenjen.
Op it mêd fan it ûnderwiis hat Wommels noch twa basisskoallen: de Iepenbiere Basisskoalle "De Opslach" en de Kristlike Basisskoalle "It Fûnemint", dy't fuort njonkeninoar oan 'e Walperterwei steane. Fierders is der, ek oan 'e Walperterwei, mar tichter by de doarpskearn, in skoalle foar fuortset ûnderwiis, dy't yn 1920 begûn as in ULO en him letter ûntjoech ta de Kristlike Skoalle foar MAFU "Nij Walpert", neamd nei in eardere state by Wommels. Dizze MAVO gie yn 1994 op yn it Bogerman Kolleezje fan Snits, en kaam doe 'Kristlike Skoallemienskip Bogerman Kolleezje, lokaasje Wommels' te hjitten. Dizze njonkenfêstiging fan it Bogerman is yn 2018 definityf ticht gien.
Mienskip
Wommels hat in feriening foar Doarpsbelang dy't syn gearkomsten organisearret yn de doarpskeamer fan Nij Walpert (foarhinne gemeentehûs fan Littenseradiel). Der is in eigen doarpskrante dy't fan Diggelfjoer hjit. De Stifting Terplûden organisearret kulturele aktiviteiten yn feest- en muzyktinten. Der bestiet ek in kommisje foar doarpsfeesten, dy't ornaris ienris yn it jier holden wurde yn in feesttinte op De Terp. Neist de doarpsfeesten wurdt der ek ienris yn it jier Slachtepop organisearre oan 'e Littenserbuorren (sjoch fierder by § Eveneminten). De keatsferiening fan Wommels hjit "KF Wommels", en de pleatslike tennisferiening "Boskrâne". Fierders is der ek in toanielselskip en in badmintonferiening yn it doarp.
Strjitten
Sjoch foar in opsomming fan alle strjitnammen yn Wommels de side: strjitten yn Wommels.
Ynskedee
Ynskedee (Nederlânsk en offisjeel: Enschede; Nedersaksysk: Eanske) is in stêd en gemeente yn it easten fan de Nederlânske provinsje Oerisel yn de krite Twinte, mei  ynwenners (, boarne: CBS), en mei in oerflak fan 141,47 km². De stêd foarmet in stêdekloft mei it oer de grins yn Dútslân lizzende Gronau. Ynskedee krige yn 1325 stedsrjochten, dat sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer.
It haadplak fan de gemeente is de stêd Ynskedee, en de oare plakken yn de gemeente binne: Boekelo, Glanerbrug, Lonneker en Usselo. Oant 1935 omfieme de gemeente Ynskedee allinnich de stêd Ynskedee. Doe waard de gemeente Lonneker, dy't de stêd alhiel omkrong, anneksearre nei in flugge yndustriele útwreiding fan Ynskedee dy't yn de 1860-er jierren úteinsette. Yn dy snuorje waarden spoarlinen oanlein en it Twintekanaal groeven.
Ynskedee is ferneamd om syn fuotbalklup FC Twente, de Universiteit Twinte en de bierbrouwerij Grolsch.
List fan planetoïden 29701-29800
Dit is in list fan planetoïden 29701-29800.
Ynskedee
De gemeente Ynskedee wurket gear yn de Regio Twinte en docht mei oan de EUREGIO, it earste regionale oer de grins rinnende gearwurkingsferbân yn Jeropa.
Iere skiednis
thumb|left|Detail op it stek fan it stedhûs fan Ynskedee, dy't it jaan fan de stedsrjochten útbyldet thumb|left|Ynskedee yn 1570 Der is net folle oer de iere skiednis fan Ynskedee bekend, mar der bestie yn de iere midsiuwen nei alle gedachten in iesdoarp om de Alde Merk hinne. De namme fan dat doarp waard neamd as Anescede of Enscede itjinge "by de grins" (mei Bentheim) of "by de ies" betsjut. Dêr moast al in tsjerke, in merk en in boarch stien hawwe.
It doarp ûntjoech him op it súdlike punt fan in driuwwâl en kaam op de hannelsrûte fan Dimter nei Múnster te lizzen en koe him doe ûntjaan as in wichtich hannelsplak.
Om 1300 hinne krige Ynskedee stedsrjochten, dy't yn 1325 troch de Utertske biskop Jan III fan Diest befêstige waarden. Dêrnei mocht de stêd in stedsmuorre bouwe. Om't in stiennen muorre te djoer wie, om't stien ynfierd wurde moast, wurp Ynskedee in kompleks fan grêften, palissaden en hagen op. Dy komme noch hieltyd yn de hjoeddeistige strjitnammen foar lykas Noorderhagen en Zuiderhagen. It stedsplattegrûn fan dy snuorje is hjoed-de-dei noch hieltyd werom te kennen. De stêd koe yn 1597 yn de Tachtichjierrige Kriich ferwoastging tefoaren komme nei't de Spanjerts nei in koarte belegering harren rillegau oerjoegen.
Om't de midsiuwske stêd foar it grutste part út houten bouwurken bestie, wie brân algeduerigen in grut risiko. In searje stedsbrannen yn 1517, 1750 en op 7 maaie 1862 joech de ynwenners fan Ynskedee de bynamme "Brânstifters".
Yndustrialisaasje
Nei de lêste stedsbrân woeks de stêd út ta in grut produksjesintrum fan tekstyl, dat ta in grutte befolkingsoanwaaks late. Tekstylfamyljes lykas Van Heek, Ter Kuile, Jannink, Blijdenstein, Tatterall & Holdsworth en Menko foarmen in machtige oligargy dy't in grutte ynfloed op de stedske maatskippij hie. De tekstyl hat syn spoaren efterlitten lykas de foar yn dy snuorje nijmoadrige wenwiken. In foarbyld is De Krim (1861), dy't de earste wyk foar arbouders boud waard mar letter tige fertutearze waard en lang om let yn 1935 ôfbrutsen waard. Ek it túndoarp Pathmos (1924) en de wyk Laares (1930) en guon stedsparken wiene foarbylden dy't op oansetten fan de tekstylfabrikanten ûntjûn warden. Yn 1894 hie de stêd al 18.267 ynwenners.
Yn 1891 joech de sosjaal dreaune preester en parochyfikaris Alfons Ariëns yn Ynskedee de oanset ta ûntwikkeling fan de katolike arbeidersbeweging yn it easten fan Nederlân. De sosjalistyske arbeidersbeweging stie efter in rige arbeidersskelen yn de tekstylyndustry dy't rjochte waarden tsjin de sosjale misstannen yn dy snuorje.
Twadde Wrâldkriich
thumb|Britske soldaten lûke op fan Ynskedee nei Hengelo yn april 1945 Yn de Twadde Wrâldkriich wie Ynskedee ien fan de earste Nederlânske stêden dy't troch Dútske troepen beset waarden. Fersetslju holpen in soad Joaden fan Ynskedee mei it ûnderdûken yn pleatsen om de stêd hinne. Fan de 1300 Joaden yn Ynskedee waarden der 500 rêden, 38,5%, neffens de trochsneed fan 20% yn Nederlân. Dat hege oerlibbingsoantal is te tankjen oan trije leden fan de Joadske Rie fan Ynskedee, Sig Menko, Gerard Sanders en Isidoor van Dam, dy't de oanset joegen, tsjin it adfys yn fan de Joadske Rie fan Amsterdam, harren mienskip oan te trunen om ☼nder te dûken en de oprop fan de Dútsers om te "wurkjen yn it Easten" te negearjen. Ek pastoar Leendert Overduin wie warber yn it helpen fan hûnderten Joadske bern en folwoeksenen, mei help fan syn suster en guon oaren, yn it opsetten fan in netwurk fan ûnderdûkadressen yn en om Ynskedee hinne.
Ynskedee wie it doelwyt fan ferskate bombardeminten, benammen dy fan 10 oktober 1943 en 22 febrewaris 1944. It earste bombardemint op it fleanfjild Twinte wie in gelegenheidsdoel foar it VIII Bomber Command foar in missy op de spoar- en wetterwegen yn Múnster. 141 minsken kamen dêrby om it libben. By it twadde bombardemint waard Ynskedee as in gelegenheidsdoel neamd yn Big Week nei't bommesmiters werom hjitten waarden omreden min waar.
Lettere ûntjouwings
Yn de 1970-er jierren wie it dien mei de tekstylyndustry yn Ynskedee, troch swiere konkurrinsje yn it Fiere Easten. Dat hie in grut gefolch foar de befolking. Ynskedee waard ien fan de earmste gemeenten yn Nederlân en rekke suver fallyt. Grutte leechsteande yndustrykompleksen waarden it skaaimerk fan de stêd. Mei help fan de nasjonale oerheid waarden dy kompleksen oankocht en fannijs werynrjochte foar wenten, winkels en kantoaren. It sintrum waard revitalisearre en as in autofrij gebiet omfoarme.
Yn 1961 waard buorkundich makke dat der in tredde technyske hegeskoalle yn Nederlân stifte wurde soe. De grûn dêrfoar waard troch de gemeente Ynskedee oanbean. Yn 1964 wie de Technyske Hegeskoalle Twinte, letter Universiteit Twinte, ree. It heger ûnderrjocht yn Twinte waard yn Ynskedee konsintrearre mei ûnder oaren Saxion en ARTEZ-hegeskoalle foar de keunsten. Ek kamen der in tal wichtige soarchynstellings, lykas it Medysk Spektrum Twinte (MST) en in revalidaasjesintrum. De grutste wurkjouwers yn de stêd binne Apollo Vredestein, Grolsch en Menzis en bierbrouwerij Grolsch mei respektivelik 1500, 750, 750 en 650 wurknimmers.
Op 13 maaie 2000 ûntplofte in fjoerwurkfabryk yn Ynskedee, dêr't in grut part fan de wyk Roombeek by ferwoastge rekke. 23 minsken, wêrûnder 4 brânwachtlju kamen dêrby om it libben. Yn 2012 waard it ophelpen fan Roombeek dienmakke. Op it plak fan it fjoerwurkfabryk stiet hjoed-de-dei in monumint.
De Alphatoer, in wentoer fan 101 meter heech mei 91 aparteminten op 29 ferdjippings, waard yn 2008 oplevere. Hy is it heechste gebou fan Ynskedee en Oerisel.
Yn it tiidrek 1995-2010 woeks it ynwennertal fan de stêd mei likernôch 10.000 minsken, mar bleau dêrnei hingjen.
Geografy
thumb|Gemeentekaart fan Ynskedee Ynskedee leit yn de Oeriselske krite Twinte op in pear kilometer fan de Dútsk-Nederlânske grins. De stêd leit suver tsjin de Dútske stêd Gronau oan. Mank mei Gronau en Hengelo en Borne foarmet Ynskedee in agglomeraasje fan 400.000 ynwenners. Yn de 1990-er jierren ûntstiene der plannen en foegje de gemeenten Ynskedee, Hengelo en Borne gear ta ien gemeente Twintestêd. Yn 2000 waard it plan ynlutsen, omreden benammen in yn Hengelo holden referindum útwiisde dat der alhiel gjin draachflak ûnder de pleatslike befolking wie. Yn 2001 waard úteinset mei in yntinsive gearwurking tusken de gemeenten Ynskedee, Hengelo, Borne, Oldenzaal en Almelo as Netwurkstêd Twinte. Dy Netwurkstêd wurket ek nau gear mei Múnster en Osnabrück yn de Stêdetrijehoeke MONT (Múnster, Osnabrück en Netwurkstêd Twinte)
Klimaat
thumb|Swierwaar oer Ynskedee hinne Ynskedee hat, lykas de rest fan Nederlân in seeklimaat, alhoewol't de winters dêre minder myld binne as de rest fan Nederlân, omreden syn lizzing mear yn it ynlân.
Yndieling
thumb|Sintrum fan Ynskedee De gemeente Ynskedee is ferparte yn in fiif stedsdielen:
Religy
Ynskedee hat in grutte Assyryske mienskip. De earste Assyrjers kamen yn de 1970-er jierren nei Ynsedee, benammen fan Turkije. Dêrom binne der hjoed-de-dei trije Syrysk-otterdokse tsjerken yn de stêd foar de likernôch 10.000 Assyrjers dy't yn Ynskedee wenje.
By karnaval, dy't ornaris yn febrewaris of maart holden wurdt, wurdt Ynskedee tydlik omneamd ta Krekkelstad itjinge "Imerkestêd" (nl: Krekelstad) betsjut.
Museums en keunst
Ynskedee hat twa museums. It Ryksmuseum Twinte kaam fuort út in inisjatyf fan de Twintske tekstylbaron Jan Bernard van Heek dy't syn skilderijesamling ûnderbringe woe yn in nij ryksmuseum yn Ynskedee. Yn 1930 waard dat museum iepene. It museum stalt wikseljende útstallings fan hjoeddeistige, nijmadrige en klassike keunst út. De Museumfabriek (earder TwentseWelle) is in museum yn de wyk Roombeek dat ûntstien is út in fúzje fan trije ynstellings: Natuurmuseum Enschede, Van Deinse Instituut en it Fabrykskompleks Jannink. Yn dat museum wurdt it kultuerhistoarysk erfguod fan Twinte keppele oan it natoerhistoarysk erfguod. It museum waard yn 2008 troch doetiidske keninginne Beatrix iepene.
Muzyk en teäter
De Dútsk-Nederlânske relaasje is karakteristyk foar de muzykkultuer, dy't ûntstei troch gearwurkjen yn it grinsgebet yn de 19e en 20e iuw en de dominante tekstylyndustry. Benammen yn in tiid fan omkear nei de Earste Wrâldkriich ûntjoech him yn Gronau en Ynskedee in nauwe Dútsk-Nederlânske kulturele gearwurking, dy't hieltyd wichtiger waard troch strykkwartetten, salonorkesten en hot dance-muzykgroepen oant en mei symfony-orkesten en it operaselskip, Enschedesch Opera en Operette Gezelschap, mei harren eigen foarstellings. Ek waard jazz fan de 1920-er jierren ôf populêr.
De trije wichtichste konsertpoadiums foar klassyk muzyk yn Ynskedee binne Muziekcentrum, Skouboarch fan Twinte en de Grutte Tsjerke, dy't sûnt septimber 2002 ûnder de namme Podium Twente foarstelle en sûnt septimber 2011 ûnder de namme Wilminktheater en Muziekcentrum Enschede. Der is in grut ferskaat oan konserten, teäter, en jongerefoarstellings.
Yn novimber 2008 iepene it Nasjonaal Muzykketier yn Ynskedee. In nij grut teäter, poppoadium Atak, ArtEZ-Konservatoarium, it Orkest fan it Easten (hjoed-de-dei it Nederlânsk Symfonyorkest), Muzykskoalle Twinte, de Nederlânske Reisopera en Poadium Twinte (hjoed-de-dei Wilminktheater en Muziekcentrum Enschede) hawwe harren yn it dominate gebou foar it Stasjon Ynskedee oer fêstige. Yn nij grut plein, Willem Wilminkplein, dy't op it sintrum en de Alde Merk oanslút, waard yn 2012 oanlein.
Yn desimber 2012 waard Serious Request fan Radio 3FM yn Ynskedee holden, dy't wol mear as 12,2 miljoen euro opbrocht.
Utgean
Benammen op de Alde Merk en yn de sydstrjitten binne in soad útgeansgelegenheden, lykas it monumuntale pân De Pakkerij, dêr't de Ynskedeeske studinteferienings te finen binne. Gauris binne der eveneminten op de Alde Merk, lykas beachfollybal, it Ynternasjonaal Jazzfestival Ynskedee en Grolsch Summer Sounds. Der binne ek inkelde poppoadiums, lykas poppoadium Metropool, jazzpoadium de Tor en Cafe Rocks oan de Hofstraat mei it lytste poadium fan Twinte, en it NiXenMeeR oan de Everhardt van der Marckstraat.
Underrjocht, ûndersyk en sûnenssoarch
thumb|Universiteit Twinte thumb|Saxion-hegeskoalle Ynskedee hat ferskate opliedingsynstituten dy't ûnderrjocht oanbiede op ferskillende nivo's.
It Medysk Spektrum Twinte (MST) is ien fan de grutste sikehûzen yn Nederlân dy't in bopperegionale rôl tsjinnet. It sikehûs is nau belutsen by heger medysk ûnderrjocht mei goed 300 studinten dy't dêr staazje rinne. It sikehûs wurket nau gear mei de Universiteit Twinte.
Treinferkear
thumb|It Stasjonsplein mei it [[Stasjon Ynskedee]] It Stasjon Ynskedee is in dûbeld einstasjon. Fan it westen ôf is er it einstasjon fan treinen út Hengelo, Swol, Dimter, Stasjon Sutfen, Utert-Sintraal, Skiphol en De Haach-Sintraal. Fan it easten ôf is er it einstasjon mei ferbining út Gronau, Múnster en Dortmund. It ferfier nei Nederlân wurdt oanbean troch de Nederlânske Spoarwegen en dy nei Dútslân troch DB Regio. Der is gjin spoarferbining tusken de twa systemen.
Der binne noch twa stasjons yn Ynskedee:
Busferkear
Ynskedee hat in netwurk fan buslinen dy't eltse wyk fan de stêd mei it sintrum ferbine. Ynskedee hat ek busferbinings mei omlizzende plakken lykas Hengelo, Oldenzaal, Haaksbergen, Neede en Eibergen. De stedsbus wurdt fersoarge troch Syntus, ûnder de Twinte-merknamme, en de pleatslike busferbinings wurde troch Synuts en Arriva fersoarge.
Dykferkear
thumb|De Grolsch Veste, it thússtadion fan [[FC Twente]] Om de sintrumwiken is in folsleine ringwei mei in lingte fan 8 km, dy't de singel neamd wurdt. Dy dyk waard tusken 1916 en 1929 oanlein. De measte diken dy't Ynskedee ynrinne binne oansletten op dy ringwei. Ynskedee is oansletten op it rykswegenet troch middel fan de A/N35 en de N18. Under en oan d erâne fan it sintrum binne ferskate parkeargelegenheden, dêr't de meast ferneamde en grutste de Van Heekgarage fan is, dy't ûnder it Van Heekplein leit. Dy graazje is it grutste ûndergrûnse parkeargraazje fan Nederlân mei in kapasiteit fan 1650 auto's.
Sport
Ynskedee hat de twad âldste maraton fan Jeropa, de Maraton fan Ynskedee. Dy wurdt sûnt 1947 elts jier rûn. Sûnt 1947 is der in nije rûte. Ynskedee hat nei Thialf fan It Hearrenfean it twadgrutte iisstadion, Iisbaan Twinte.
Alderheljenfloed (1170)
thumb|right|250px|De lizzing fan it Kreiler Wâld omtrint it jier 1000. De krekte grinzen fan de bosk binne ûnbekend. De Alderheljenfloed fan 1170 wie in grutte oerstreaming dy't ûntstie doe't de Noardsee tusken it hjoeddeiske Huisduinen en Tessel troch de dunerige bruts. De stream Marsdjip krige in ferbining mei de Noardsee en waard in seegat. It Kreiler Wâld, dat tusken Tessel en Medemblik lei, waard ferswolge troch de see. Tessel en Wieringen waarden eilannen. Neffens de Annales Egmundenses wie der sels eb en floed te fernimmen yn Utert.
Dizze oerstreaming markearre in begjin fan it fergrutsjen fan it Almere en it iepenjen nei de Noardsee, sadat de Sudersee en de Waadsee úteinlik ûntstean koenen.
Twa faktoaren wienen by dizze seefergrutting fan belang: de earste wie de seespegelstiging, de twadde wie de oanwêzichheid fan grutte feangebieten. Troch de grutte oanfallen fan de see waard it fean ôfslein en ferdwûn it yn de weagen.
Hell Gate
Hell Gate is in nau stik yn de East River yn New York City. It wetter skiedt Ward's Island en Randall's Island fan Astoria, Queens.
De namme "Hell Gate" komt fan it Nederlânske Hellegat, dat yn it earstoan de namme fan de hiele East River wie. It wetter wurdt beskreaun yn de ferslaggen fan de Nederlânske ferkenner Adriaen Block, de earste Europeaan dêr't fan witten is dat er it wetter befarre yn 1614 mei it skip de Onrust.
Einfûgels
thumb|right|250px|In [[Wylde ein]] De Einfûgels (Anatidae) binne in famylje yn it skift fan de Goeseftigen (Anseriformes), mei dêryn de Einen, Guozzen, Swannen en hast alle wetterfûgels dy't dêr op lykje.
Uterlik
Einfûgels hawwe allegear in wat plotsich lichem en koarte poaten. De fûgels binne oanpast oan it swimmen, it driuwen op it wetter, en foar guon soarten ek oan it dûken yn ûndjip wetter. Einfûgels hawwe swimfluezen oan harren poaten, en hawwe platte snaffels. Se bringe in waakseftige stof oan op harren fearren, sa't wetter dêr net trochhinne kringe kin.
Fersprieding
Utsein op Antarktika komme Einfûgels oeral op 'e wrâld foar. Ferskate Einfûgels binne holden as húsdieren, foar de aaien of it fleis, mar fral ek foar de fearren. Hjirtroch binne by guon soarten njonken in wylde ûndersoart ek ien as mear nuete ûndersoarten ûntstien.
Besibbens
Ut DNA-ûndersyk docht bliken dat Einfûgels net fier ôf stean fan de Neornithes, de mienskiplike âldfaar fan alle fûgels.
Wylst der gjin diskusje is oer hokfoar fûgels krekt ta de Einfûgels rekkene wurde moatte, is der al in soad te dwaan oer hokfoar soarten krekt ta hokfoar skaaien hearre. Ek yndielings yn ûnderfamyljes kinne grutter ferskillen hawwe. De neikommende list is dêrmei mar ien mooglike yndieling yn skaaien; oare ynsichten kinne ta oare risseltaten liede.
Bitri
right|thumb|300px|in Bitri scooterBitri (BI-TRIumph) is in histoarysk Nederlânsk merk fan scooters, makke by it Nederlandse Scooterfabriek N.V. yn Dokkum (1955-1964).
Bitri ûntstie yn de jierren fyftich doe’t twa motorleafhawwers (Wim van der Gang en in studint út Delft) in auto bouden troch twa Triumph-blokken (fandêr bi-Triumph) yn ien frame te bouwen. Der wie lykwols gjin belangstelling foar. Dat Bitri gie oer op it meitsjen fan 150- en 200 cc scooters mei ILO- en Rotax-blokjes. Letter boude Wim van der Gang mei syn broer Jacob snoep- en sigarette-automaten. Doe't yn de jierren santich en tachtich dúdlik minder smookt waard, hold it bedriuw op mei de sigarette-automaten.
It fabryk makket no ûnder de namme Hiatus matrizen troch middel fan heechweardige techniken. It bedriuw yn Dokkum is no yn hannen fan de soannen fan de betinker fan de Bitriscooter (Wim van der Gang).
Jan Dijkstra
Jan Dijkstra (Snits, 11 desimber 1928 - dêre, 22 maart 2005) wie in siseleur út Snits. Syn oplieding krige er fan syn heit Pieter Dijkstra. Letter naam er de saak oer. Krige tekenlessen fan Dick Osinga. Wurke yn koper en tin. Jierliks waard troch him in koperen koekepanne makke foar de Sneker Panskipper.
Mucifer
Mucifer is in twatal folk-muzikanten út Weidum, oprjochte yn 2009 en dy't yn 2011 bestiet út Sytse Haima en Teke Hettinga.
Sytse spile earder yn de folkfeestband Pigmeat. Neist Mucifer spilet er op 't heden mei Ernst Langhout en Johan Keus, en yn de feestband 'De Suskes'. Ek fersoarget er op fersyk gastoptredens en jout dêrnjonken gitaarles en skriuwt er nije muzyk foar ûnder oare Mucifer. Teke hat in klassike oplieding fioele en makket graach útstapkes nei oare sjenres. Njonken Mucifer hat se in lespraktyk fioele, spilet en ûntwikkelet se in edukative muzykfoarstelling foar jonge bern (Ritmo en Melodietjes sterke streken) en treedt se regelmjittich op by ferskillende orkesten.
Neuse (rivier)
thumb|Streamgebiet fan de Neuse en de Tar
De Neuse is in rivier yn de Amerikaanske staat Noard-Karolina, dy't likernôch 325 km lang is. De rivier mûnet yn Pamlico Sound, en wurdt hieltyd sompiger nei de mûning ta, lykas mear rivieren oan de eastkust fan de FS. It streamgebiet fan de Neuse beslacht 14.600 km2.
Gouden Bal
De Gouden Bal is in reedriderspriis fan de "Nije Ljouwerter Iisklup".
Doe't de Ljouwerter iisklup (fan 1850) yn 1888 oan de Bleekerststrjitte yn Ljouwertin nije iisbaan krigen hie, waard yn 1889 de 'Nije Ljouwerter Iisklup' oprjochte. Dit waard dien om de tradysje fan hurdriden op de stedsgrêft fan Ljouwert yn eare te hâlden.
Yn it begjin organisearre de klup by sterk iis koartebaanwedstriden foar manlju, froulju, pearen en skoaljeugd en sels ien kear in wedstriid yn 'stadich riden'. Tsjintwurdich wurdt noch ien grutte frouljusriderij holden mei as ynset de Gouden Bal, in earepriis dy't yn 1949 by it 60-jierrich bestean ynsteld waard. De priis is neamd nei in learloaierij, dy't eartiids yn de bocht fan de Noardersingel stien hat op de hichte fan de Singelstrjitte. Letter kaam der in herberch foar yn it plak, dy't ek De Gouden Bal hjitte. De útspanning is yn 1876 ôfbrutsen.
Rijssen-Holten
right
Rijssen-Holten (Nedersaksysk: Riesn-Hooltn) is in gemeente yn de provinsje Oerisel, mei ynwenners (, boarne: CBS), en mei in oerflak fan 94,41 km² (wêrfan 2,04 km² wetter). De gemeente ûntstie yn 2001 troch in fúzje fan 'e eardere gemeenten Holten en Rijssen.
Plakken
De haadplakken fan de gemeente binne Holten en Rijssen, en de oare plakken yn de gemeente binne Beuseberg, De Borkeld, Dijkerhoek, Espelo, Holterberg, Holterbroek, Lichtenberg, Look, Neerdorp.
Hannelingen fan de Apostels
De Hannelingen fan de Apostels, yn it oarspronklike Gryksk: Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, Praxeis tōn Apostolōn, ek wol koartwei Hannelingen neamd, is it fjirde boek fan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. It folget, sawol wat de folchoarder fan 'e boeken fan it Nije Testamint oangiet, as wat de gronology fan 'e bibelske ferhalen oanbelanget, daliks op 'e fjouwer kanonike evangeeljes, en beskriuwt de himelfeart fan Jezus Kristus en de earste jierren fan 'e kristlike mienskip, dêrby de sindingsreizen fan 'e apostel Paulus en oaren ynbegrepen.
Neffens de tradysje is it boek skreaun troch de apostel Lukas, de selskipsman fan Paulus, dy't û.m. yn Kolossers 4:14 neamd wurdt. Dy opfetting wurdt noch altiten beskôge as de teory dy't alle gegevens op 'e meast befredigjende manear útleit, al moat dêrby oantekene wurde dat der ûnder bibelwittenskippers en teologen perfoarst gjin konsensus oer bestiet. Hannelingen is nei alle gedachten skreaun yn 'e twadde helte fan 'e earste iuw. In spesifikere datearring wurdt yn 'e regel jûn as foàr it jier 70, mei't de ferwuostging fan Jeruzalim troch de Romeinen yn dat jier der alhiel net yn neamd wurdt. De Britske saakkundige op it mêd fan it Nije Testamint Donald Guthrie (1916-1992) doarst it wol oan en sis it noch sekuerder: neffens him wie Hannelingen skreaun tusken 62 en 64. De titel fan it boek makke trouwens gjin ûnderdiel út fan 'e oarspronklike tekst, mar is betocht troch de twadde-iuwske teolooch Irenaeus. De earste folsleine Fryske oersetting fan Hannelingen stie yn 'e fertaling fan it Nije Testamint fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1933 útkaam.
Ynhâld
Yn syn ynlieding ta Hannelingen yn 'e Nije Fryske Bibeloersetting seit dû. R. Bos dat de namme "Hannelingen fan de Apostels" eins "op it boekje [past] as in brette apel op in stôk. Yn 't foarste plak giet it mar oer in pear fan 'e apostels en in pear diakens en dan ridlik gau benammen oer Paulus." It boek set daliks útein mei de himelfeart fan Jezus Kristus, nei't dy syn dissipels, dy't no de apostels wurde, ûnthjitten hat dat de Hillige Geast oer harren útstoart wurde sil. Wylst hja dêrop wachtsje, stelle se in tolfde apostel oan yn it plak foar de ferrieder Judas Iskariot. Op it Pinksterfeest giet Jezus syn ûnthjit yn ferfolling en wurde de apostels fol fan 'e Hillige Geast, sadat se har roppen fiele en draach it evangeelje út oan 'e oare joaden yn Jeruzalim.
Der folgje fertellings oer it libben en de organisaasje fan 'e ier kristlike mienskip, de wûndertekens en it preekjen fan 'e apostels en de tsjinwurking dy't hja dêrby ûnderfine fan 'e joadske autoriteiten. Uteinlik komt it ta in wiere ferfolging: Petrus en Jehannes wurde oppakt en gisele, de fromme apostel Stefanus wurdt stiennige en de apostel Jakobus wurdt ûnthalze. Underwilens set de evangelist Filippus útein mei it evangelisearjen ûnder net-joaden, yn 't earstoan noch ûnder de Samaritanen, dat foar in grut part ôfstammelingen fan ôffallige joaden wiene, mar letter slagget it him ek om in keamerhear fan 'e keninginne fan Etioopje te bekearen. Neitiid doopt Petrus eigenhandich de Romeinske ofsier Kornelius mei dy syn húshâlding, wat him op in konfrontaasje mei de kristlike lieders yn Jeruzalim komt te stean, dy't fan him witte wolle hoe't er it yn 'e plasse krige en behelje ûnreine útlanners yn harren mienskip. (Dêroan is dúdlik te merken dat men it kristendom yn dy tiid noch as in streaming binnen it joadendom beskôge.) thumb|left|210px|De Himelfeart fan Kristus, in skilderij fan [[Benvenuto Tisi da Garofalo (1481-1559).]]
Fryske oersetting
Gerben Colmjon sette yn 1863 it hiele haadstik Hannelingen 9 oer yn it Frysk, dat útjûn waard as taheakke by dy syn Beknopte Friesche Spraakkunst. Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe û.m. oersettingsfragminten fan eigen hân fan Hann. 7:55-60 en 8:1-3 út. De earste folsleine Fryske oersetting fan Hannelingen stie yn it Nije Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dat yn 1933 útkaam en dat fan 1943 ôf ûnderdiel útmakke fan 'e earste Fryske bibeloersetting.
Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Hannelingen waard dêrby dien troch drs. H.J. Brouwer, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch perfester dr. J.H. Brouwer, wylst de ynlieding ta it boek en de noaten makke waarden troch dû. R. Bos.
Hurdegaryp
Hurdegaryp is in doarp yn de gemeente Tytsjerksteradiel. Dwers troch it noardlike diel fan it doarp rint de Ryksstrjitwei, de âlde dyk fan Ljouwert nei Grins. It doarp is al yn de 13e iuw of earder ûntstien, mar lei doe in stik súdliker oan de Simmerdyk. Hurdegaryp hat ynwenners (, boarne: CBS).
Skiednis
Yn ’e trettjinde iuw stie der al in tsjerke oan de Simmerwei, dêr't no de iisbaan/kanofiver leit. Dy tsjerke is al lang lyn ôfbrutsen. Stikken dêrfan, lykas stiennen en dakpannen, wurde noch wolris fûn yn de folkstunen op de Hurdegarypster warren, neist it fuotbalfjild fan V.V.H.. De nije tsjerke út 1712 stiet oan ’e Ryksstrjitwei.
Yn 1830 waard de Swartewei út 1528 trochlutsen oant Grins. Doe hat Hurdegaryp in stopplak fan 'e postkoets krigen. It wapen fan it doarp hat dêrom in koperen posthoarn op in read-swart-reade eftergrûn, fertikaal skieden troch twa tinne wite stripen.
Hjoed
Hjoeddeis is Hurdegaryp foaral in grut nijboudoarp lâns de wei fan Ljouwert nei Grînslân. Hurdegaryp hat in lyts winkelsintrum, de 'Fuormanderij'.
Rûnom leit in protte natoer. Sa binne der oan de noardside Japmuoi’s Kolk, it Ottema-Wiersmareservaat en de Sippenfennen, dêr't kanofard wurde kin. Boatsjes binne te hier by in hotel-ytkafee yn Feanwâldsterwâl. Westlik leit it Swarte Gat, in marke mei elzeboskjes deromhinne. It wetter is helder en hat in soad fisk. Swimme en farre is ferbean, it is gefaarlik djip en ûnberekkenber troch eardere sânwinning. Besuden it doarp Hurdegaryp leit in smûk park, de saneamde ‘kanofiver’, dêr't lykwols net faak in kano is. By 't winter kin der by genôch froast tige moai reedriden wurde. It park is ek moai om te kuieren en mei wat gelok binne der iisfûgels te sjen.
Yn de simmer waard alle jieren oant en mei 2009 by Hurdegaryp it Wâldrockfestival hâlden, dêr't in protte minsken op ôf kamen. Nei de oanlis fan de Sintrale As en in omwei noardlik fan Hurdegaryp is it mei ferkear in stik rêstiger woarn. De Ryksstrjitwei is nei it reekommen fan de omwei werynrjochte.
Readbrún
Kleurtechnyk
By additive kleurminging (bgl. op tillefyzjes en kompjûterskermen) is readbrún in tertiêre kleur, dy't oanmakke wurdt troch it mingen fan alle trije primêre kleuren (read, grien en blau). By subtraktive kleurminging (bgl. yn 'e druktechnyk) is it ek in tertiêre kleur, dy't yn teory produsearre wurdt troch de trije primêre kleuren maginta, giel en syaan te fermingen. Yn 'e praktyk wurdt lykwols ornaris ynstee fan syaan gebrûk makke fan swart, om't dat bettere resultaten jout.
Sjoch ek
Shades of brown
Hurdegaryp
Mienskip
Der is in feriening fan doarpsbelang. Hurdegaryp hat in multi-funksjoneel sintrum mei de namme It Maskelyn. Op it plak fan it eardere doarpshûs De Schalmei stiet no in húsdokterpraktyk. De doarpskrante "Tusken Wâld en Wetter" (TWW) komt sa'n tsien kear yn 't jier út. Foar de âlderein is der soarchsintrum Bennemastate.
Hurdegarypsters hawwe de skelnamme "oaljekoeken".