cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ibytsa
Ekonomy
De ekonomy fan Ibytsa stipet swier op it toerisme, dat sûnt de fyftiger jierren fan 'e tweintichste iuw stadichoan opkommen is, mar fral sûnt de tachtiger jierren in grutte flecht nommen hat. It eilân stiet benammen bekend om syn strântoerisme en syn ûnlijige nachtlibben, dat konsintrearre is yn 'e haadstêd Ibytsa, oan 'e súdkust, en yn San Antonio Abad (Katalaansk: Sant Antoni de Portmany), oan 'e westkust. Beide plakken omfetsje ferskate ferneamde nachtklubs dêr't fral de elektroanyske muzyk draaid wurdt dy't op Ibytsa syn oarsprong fynt en dêr't it eilân om bekend stiet, lykas trance en techno, al wurdt der ek wol house spile. Sûnt 2005 wurdt op Ibytsa elts jier it live muzykfestival Ibiza Rocks holden.
It toeristeseizoen begjint op it eilân tradisjoneel om begjin juny hinne en duorret oant mids oktober. Dêrby binne it fral jonge toeristen, fan 15 oant 25 jier, dy't troch it eilân oanlutsen wurde en der de hiele nacht ferfeestfiere en in grut part fan 'e dei fersliepe. It beruchte nachtlibben op Ibytsa is sa ferneamd dat it besongen is yn ferskate lieten, lykas We're Going to Ibiza fan 'e Vengaboys. Fanwegen de opmerklike duldsumens foar de misdragings fan 'e toeristen oer, hat it eilân de namme krigen fan it "Gomorra fan 'e Middellânske See". It eilânregear hat sûnt 2000 prikken yn it wurk steld om in wat heechsteandere en evenrediger foarm fan toerisme (troch bgl. gesinnen) te befoarderjen.
Demografy
Yn 2010 hie Ibytsa in befolking fan krapoan 133.000 minsken, wat delkomt op in befolkingstichtens fan hast 232 minsken de km². It grutste plak op it eilân is de haadstêd Ibytsa (Spaansk: Ibiza; Katalaansk: Eivissa), ek wol koartwei Vila ("Stêd") neamd, folge troch Santa Eulalia del Río (Katalaansk: Santa Eulària des Riu), en San Antonio Abad (Katalaansk: Sant Antoni de Portmany). Krekt as yn 'e rest fan Spanje is ek op Ibytsa de Roomsk-Katolike Tsjerke fierwei de grutste religieuze denominaasje.
Usual Suspects
"Usual Suspects" of "The Usual Suspects" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Ibytsa
Demografy
De lânseigen Ibytsanen hearre yn etnysk opsjoch ta de Katalanen. Op it eilân wurdt fan âlds it Ibytzaansk (Eivissenc) sprutsen, in subdialekt fan it Baleaarske dialekt fan it Katalaansk. Krekt as op it buoreilân Majorka is de eigen taal lykwols sûnt de tachtiger jierren sterk yn it neigean rekke, mei't yn it massatoerisme eins inkeld gebrûk makke wurdt fan it Spaansk. Boppedat is mar 55% fan 'e eilânbefolking ek op Ibytsa berne, wylst 35% ymport fan it Spaanske fêstelân is (benammen út Andalúsje), en de restearjende 10% út bûtenlanners bestiet, mei as grutste groepen Dútsers, Britten, Latynsk-Amerikanen, Frânsen, Italjanen en Nederlanners.
Utert (stêd)
It is ien fan de âldste stêden fan Nederlân mei in wichtich histoarysk sintrum, mar ek mei nijmoadrige bouwurken sa as Hoog-Catharijne dêr't mieningen hiel wat negativer oer binne. Troch de Domtoer, symboal fan de stêd en mei 112,32 meter de heechste tsjerketoer fan Nederlân, wurdt de stêd ek wol de Domstêd neamd.
Ibytsa
Klimaat
Ibytsa hat in Mediterraan klimaat, mei waarme simmers en mylde winters. Yn augustus, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 30,3 °C, en yn jannewaris, de kâldste moanne, is dat 15,7 °C. It eilân kriget jiers trochinoar 413 mm delslach.
Utert (stêd)
De gemeente Utert bestiet njonken de stêd Utert ek út de kearnen Haarzuilens, De Meern en Vleuten.
Namme
De namme fan Utert hat syn komôf fan it Latynske Traiectum, itjinge soksawat betsjutte as "oerstekplak", dus in oerstekplak oer de Ryn hinne. Trajectum waard yn it Aldnederlânsk Trecht. Om it fan de "oare Trecht", Maastricht oan de rivier de Maas, te ûnderskieden, waard it Uu Trecht, dêr't Uu in ferwizing nei de ûnderrin oan de Ryn wie. Dat waard yn de midsiuwen op syn bart wer ferlatynske ta Ultraiectum. Ek waard de stêd wol oantsjut as Traiecti Batavorum (Bataafske Trecht).
Yn it pleatslike dialekt fan Utert wurdt de stêd Utreg neamd, en komt yn de multykulturele strjittetaal fan de Rânestêd wol foar as Utka. By karnaval hjit de stêd tydlik Leemput.
Iere skiednis
Op, dat hjoed-de-dei it Domplein is, bouden de Romeinen it fort Traiectum, op it plak dêr't de Ryn oerstutsen wurde koe. Om it jier 200 n.Kr. hinne waarden de houten muorren dy't om de fersterking hinne stiene ferfongen troch muorren boud mei dowestien. Oerbliuwsels dêrfan binne ûnder it Domplein fûn.
Fan de mid tredde iuw ôf foelen Germaanske stammen gauris it Romeinske gebiet yn. Fan 275 ôf koene de Romeinen de noardlike grins net langer mear ferdigenje en Traiectum waard efterlitten. Fan it tiidrek fan 270 oant 650 is der mar in bytsje bekend en der waard pas fanijs oer Utert sprutsen yn de sande iuw, lang nei't de Romeinen fuortgien wiene.
Midsiuwen
Letter hawwe de Franken, ûnder kening Dagobert I, op it stee binnen de muorren fan it âlde romeinske fort in tsjerke boud dy't troch de Friezen healwei yn de 7e iuw oermastere waard. De Fryske keningen Aldgilles en Redbad makken fan Utert harren residinsje, nei't se harren machtsgebiet yn Frisia Citerior útrweide hawwe. Nei de oermastering fan it Fryske keninkryk troch Karel Martel yn 723 waard de stêd fannijs troch de Franken oermastere. It stee kaam doe yn besit fan de Angelsaksyske biskop Willibrord en waard in wichtich tsjerklik sintrum mei grutte wrâldske macht. Willibrord waard troch paus Sergius I oansteld en kristenje de Friezen. It oanstellen fan Willibrord wurdt wol sjoen as it begjin fan de Prinsbisdom Utert en Utert waard ien fan de wichtichste kristlike sintrums yn Noardwest-Jeropa. Nei it neigean fan it justjes by de stream op lizzende hannelsplak Doarestêd om 850 hinne, naam Utert it hannelsbelang foar in grut part oer.
Prinsbisdom
Nei't de Frankyske hearskers it feodale systeem ynfierd hiene, krigen de Utertske biskoppen njonken de geastlike macht ek wrâldske macht. Hja krigen njonken it gebiet om Utert hinne ek grutte parten, yn dat hjoed-de-dei it easten fan Nederlân is, yn erflien. Hja krigen gauris feodale konflikten mei harren buorren, de greven fan Hollân en de hartoggen fan Gelre. De Feluwe waard troch Gelre oermastere en sadwaande waard it Prinsbisdom dêrtroch yn twaen snien. It gebiet om Utert hinne waard it Nederstift, de hjoeddeistige provinsje Utert, en de Oerstift, it gebiet fan Oerisel en Drinte mei Stellingwerf wie it oare gebiet.
Untjouwing fan de stêd
De biskoppen fan Utert, dy't in soad lânguod bûten de stêd yn besit hiene, koene net altyd goed mei de boargers fan Utert oerwei. Biskop Godebald damme de Krûme Ryn yn 1122 by Wyk by Duerstêd ôf om syn lânguod foar oerstreamings te beskermjen. Yn 1127 waard troch de Utertske gilden úteinset mei it graven fan de Vaartse Rijn dy't Utert ferbûn mei de Hollânske Isel by Iselstein. Yn 1285 damme de Hollânske greve Floaris V de Hollânske Isel ôf en doe waard de Vaartse Rijn ferlingd alhiel nei de Lek ta by Vreeswijk dêr't yn 1373 slûzen yn boud waarden.
Religieuze gebouwen
Yn de snuorje fan it Prinsbisdom waarden ferskate tsjerken en kleasters yn en om Utert hinne boud. De meast ferneamde is de Sint-Martenskatedraal, of de Dom fan Utert, yn it âlde romeinske fort. Mei de bou fan it goatyske bouwurk waard yn 1254 úteinset, nei't in eardere romaanske bouwurk troch in brân swier skansearre rekke. It koer en de transept wiene ree yn 1320 en dêrnei waard úteinset mei de bou fan de ûntsachlike Domtoer. Yn 1420 wie it skip, it lêste part fan de tsjerke, ree. Njonken de katedraal wiene der noch fjouwer kapitteltsjerken yn Utert: Sint-Salvatortsjerke oan it Domplein dy't fan de achtste iuw datearret en yn de sechtjinde iuw sloopt waard; de Janstsjerke fan 1040, de Pitertsjerke, fan 1039 en de Marijetsjerke fan 1090 dy't sloopt waard yn de iere njoggentjinde iuw, dochs dêr't it kleaster noch fan oer is. Njonken de tsjerken wiene dêr de Paulusabdij en de fyftjinde iuwske begynhof fan Sint-Nikolaas en in fjirtjinde iuwske kapittelseal fan de Dútske Oarder.
Njonken dy gebouwen dy't allegear ta it bisdom hearde, wiene der noch fjouwer karspeltsjerken yn de stêd: de Jacobitsjerke fan de alfde iuw, dêr't it hjoeddeistige goatyske gebouw fan de fjirtjinde iuw ôf stammet; de Buertsjerke fan de alfde iuw; de Nikolaitsjerke fan de tolfde iuw en de trettjinde iuwske Geartetsjerke, wijd oan Gertrudis fan Nijvel.
Iermoderne tiid
thumb|Kaart fan Utert troch [[Willem Blaeu yn 1652]] Yn 1528 ferlear de biskop syn wrâldske macht oer it Oer- en Nedersift oan de Habsburchske keizer Karel V fan it Hillige Roomske Ryk. Hy feriene de Santjin Provinsjes yn in personele uny. It Oerstift waard de Hearlikheid Oerisel en it Nederstift waard it Hearlikheid Utert. Dêrmei kaam dus in oan oan it Prinsbisdom Utert. De biskop hold syn geastlike macht wol, alhoewol't Karel V it rjocht bemachtige en beneam de biskoppen himsels. Yn 1559 waard it bisdom Utert ta in aartsbidom ferheft en Utert waard it sit fan de tsjerklike provinsje fan de Noardlike Nederlannen. De ynwenners fan Utert wiene net al te bliid mei de nije sitewaasje. Hoewol't se gauris spul hiene mei de biskoppen koene se harren ek net fine yn it gesach fan Karel V. Om de kontrôle oer de stêd te hâlden liet Karel V it kastiel Vredenburg bouwe en liet dêre in grut garnizoen yn húsmanje. Krapoan fyftich jier letter waard it kastiel ôfbrutsen yn oanrin fan de Nederlânske Opstân.
Yn 1579 waard yn Utert de Uny fan Utert troch de sân noardlike provinsjes tekene, dêr't se besleaten meiïnoar op te arbeidzjen tsjin de Spaansk-Habsburchske oerhearsking. Dat waard sjoen as de berte fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen. Yn 1580 waard it katolisisme yn de protestantske Republyk ferbean. Ek it Aartsbisdom Utert waard ôfskaft. De steedhâlders winne net al te wiis mei de selsstannige ynstelling fan de Utertske boargerij en brochten de stêd dêrnei mear ûnder streekrjochte kontrôle fan de Republyk, dêr't de macht fan hieltyd mear nei it dominante goa Hollân ta wiksele. Dat late ta in lange tiid fan ekonomyske stagnaasje fan de stêd. Yn de Gouden Iuw woeks Amsterdam Utert foarby as grutste stêd fan Nederlân. Utert bleau lykwols in bysûndere stêd yn de Republyk mei likernôch 40% fan de befolking dy't noch út katoliken bestie. Ek aadlike famyljes om utens en oare eliten hiene hûzen yn de stêd yn besit. Yn 1636 waard de Universiteit fan Utert stifte.
Yn it Rampjier (1672) foel de fersterke stêd ta de Frânsen. De Frânske ynfal waard tsjinholden justjes westlik fan Utert by de Hollânske Wetterliny. Op 1 augustus 1674 waard Utert troffen troch in swiere stoarm, mooglik in tornado. Dêrmei rekke it noch net foltôge middenskip fan de Dom fan Utert slim skeind en rekken de toer en de tsjerke faninoar skaat.
Moderne tiid
thumb|Ynwenners fiere op 7 maaie 1945 de befrijing fan Utert troch Kanadezen Yn de iere njoggentjinde iuw wie de rôl fan Utert as fêstingstêd útspile. De fersterkings fan de Nije Hollânske Wetterliny waarden eastlik fan de stêd ferpleatst. De muorren en de wâlen om de stêd hinne waarden ôfbrutsen. Yn 1843 waard it spoar tusken Amsterdam en Utert iepene. Utert waard dêrnei stadichoan it mulpunt fan de Nederlânske spoarwegen. Doe't de Yndustrialisaasje yn Nederlân lang om let goed op gong kaam, woeks Utert al hiel fluch in ein bûten de âlde stedswâlen. Yn 1853 waard it Aartsbisdom Utert troch goedkarren fan de Nederlânske oerheid fannijs troch it Fatikaan oprjochte. Utert waard fannijs it sintrum fan de Roomsk-Katolike Tsjerke yn Nederlân. Fan de 1880-er jierren ôf waarden de wiken Oudwijk, Wittevrouwen en Vogelenbuurt yn it easten, wylst Lombok yn it westen fan de stêd ûntwikkele. Nije middenklassewiken, lykas Tuindorp en Oog in Al waarden yn de 1920-er en 1930-er jierren boud. Yn dy snuorje waarden ferskate hûzen en kantoarpannen yn Jugendstil-styl boud.
List fan planetoïden 51001-51100
Dit is in list fan planetoïden 51001-51100.
Utert (stêd)
Moderne tiid
Yn maaie 1940 waard der eastlik fan Utert slim fochten by de Dútske ynfal yn Nederlân yn de Twadde Wrâldkriich. Op 7 maaie 1945 lutsen Britske en Kanadeeske troepen de stêd yn nei de Dútske kapitulaasje op 5 maaie.
Nei de Twadde Wrâldkriich woeks de stêd fannijs fluch mei de bou fan de wiken Overvecht, Kanaleneiland, Hoograven en Lunetten. Om 2000 hinne waard westlik fan de stêd oan oare kant de Rykswei 2 de wyk Leidsche Rijn boud.
It gebiet om it Stasjon Utert-Sintraal hinne, en it stasjon sels, waarden, nei modernistyske ideeën yn de 1960-er jierren, yngeand feroare en boud yn brutalistyske styl. By dy ferbouwing waarden it winkelsintrum Hoog Catharijne en muzyksintrum Vredenburg boud en waard in part fan de stedsbûtengrêft omboud ta in ferdjippe stedsautowei de Catharijnebaan. Der ûntstie ferset en rebûlje tsjin de fernijing fan it sintrum foar't de lêste gebouwen foltôge waarden. Yn de iere 21e iuw waard it gebiet fannijs yngeand feroare. It nije muzyksintrum TivoliVredenburg waard iepene yn 2014, dêr't de oarspronklike Vredenburg en poppoadium Tivoli yn ien gebou ûnderbocht wurde. De Catharijnebaan waard fannijs ûnder wetter set.
Geografy
thumb|Topografyske gemeentekaart fan Utert (2016) Utert leit sintraal yn Nederlân en yn 'e provinsje Utert.
Ut it easten wei streamt de Krûme Ryn de stedsgrêften yn. Ut dy stedsgrêften streamt it wetter fierder nei it westen ta troch de Utertske Fecht en de Leienske Ryn. It grutste wetter dat hjoed-de-dei troch de stêd rint is it Amsterdam-Rynkanaal fan súdeast nei noardwest. In âlder kanaal is de Vaartse Rijn, dy't de stêd mei de rivier de Lek by Vreeswijk yn it suden ferbynt.
Bestjoerlike yndieling
De eardere gemeente Vleuten-De Meern is sûnt 1 jannewaris 2001 part fan de gemeente Utert. Ek waard doe in part fan de gemeente Nieuwegein, it poldergebiet Rijnenburg, oan de gemeente Utert taheakke. Nei de anneksaasje besleat de nij keazen gemeenterie de besteande yndieling fan de wenkearnen net te feroarjen. Sa bleaune De Meern, Vleuten, Haarzuilens en de kearn Utert gewoan as ûnderskate kearnen bestean. De grins tusken Utert en Vleuten en Utert en de Meern waard justjes ferlein oangeande de winske wykyndieling fan guon nijboubuerten.
Wiken
thumb|De Utertske wiken mei harren nûmering De gemeente Utert bestiet út tsien ûnderskate wiken. Foar de anneksaasje fan Vleuten-De Meern hie de stêd acht wiken. De wiken fan de gemeente Utert binne te ferlykjen mei stedsdielen yn oare stêden. De Utertske wiken binne ûnderferparte yn ûnderwiken en dy wer yn buerten. Eltse wyk hat in wykburo of in wyktsjinstsintrum.
Eltse wyk hat in riedskommisje foar de wyk, gearstald út gemeenteriedsleden as harren plakferfangers en eltse wyk hat ek in eigen wethâlder. Dêrnjonken bestiet der sûnt 2002 in wykrie dy't in advisearjende rôl hat en dy't bestiet út bewenners fan de oanbelangjende wyk. De Utertske wiken binne:
Demografy
thumb|200px|Befolkingspiramide fan Utert yn 2022 De gemeente Utert hat in befolking fan likernôch 360.000 ynwenners (2022). Utert hat in reedlike jonge befolking, benammen yn de âldensgroep fan 20 oant 30 jier. Dat komt troch de oanwêzigens fan de Universiteit fan Utert. Der wenje likernôch 64.000 studinten yn de stêd. Likernôch 52% fan de befolking bestiet út froulju, wylst 48% fan de befolking út manlju bestiet. 52% fan de hûshâldings bestiet út ienpersoanshûshâldings. Sa'n 29% fan de befolking fan Utert binne boaske as wenje meiïnoar. Likernôch 3% fan de befolking is skaat.
Fan 63% fan de Utertsken binne beide âlden fan Nederlânsk komôf. Likernôch 12% fan de befolking bestiet út minsken mei in bûtenlânsk komôf út Westerske lannen, wylst 24% fan de befolking op syn minst ien âlden dy't net fan westersk komôf is. Dêrfan komt 9% út Marokko, 4% út Turkije, 3% út Suriname en de Nederlânske Antillen en goed 8% út oare lannen. De wiken Kanaleneiland (83%) en Overvecht (60%) hawwe in heech persintaazje minsken mei in migraasje-eftergrûn. Lykas yn oare grutte stêden hat Utert te krijen mei sosiaal-ekonomyske problemen. Sa'n 38% fan de befolking hat in minimumlean of is ôfhinklik fan de sosjale bystân (17% fan alle hûshâldings). Wiken lykas Kanaleneiland, Overvecht en Hoograven besteane benammen út heechbou en binne bekend as wiken mei in hegere earmoede en kriminaliteit.
Religy
Utert is sûnt de achtste iuw it religieuze sintrum fan it gebiet fan it hjoeddeistige Nederlân. Hjoed-de-dei it is it sit fan de aartsbiskop fan it Aartsbisdom Utert. De tsjerkeprovinsje beslacht it gânse Keninkryk fan de Nederlannen.
Utert is ek it sit fan de aartsbiskop fan de Ald-Katolike Tskerke en de lokaasje fan de kantoaren fan de Protestantske Tsjerke yn Nederlân.
De befolking fan Utert bestiet út: 61% net tsjerklik, 28% kristenen, 9,9% moslims en 0,8% hindoes.
Befolkingsûntjouwing
Yn de neikommende tabel stiet de befolkingsûntjouwing fan Utert te lêzen. De befolkingsifers fan foar de njoggentjinde iuw binne rûsd, en de sifers wurde fierder werom yn 'e tiid minder krekt. De sifers fan de njoggentjinde iuw komme fan folkstellingen, de nijere ynformaasje komt út it befolkingsregister.
Agglomeraasje
De Agglomeraasje Utert foarmet mei Amersfoart it eastlike part fan de Noardwjuk fan de Rânestêd. Der bestiet net folle dúdlikens oer de krekte oantsjutting fan wat by de Agglomeraasje Utert heart. De lytsere agglomeraasje bestiet út oan ienwei troch bebouwing, dus plakken dy't tsjin de stêd Utert fêst woeksen binne. Dat binne Nieuwegein, Iselstein en Maarssen. Meiïnoar telle dy likernôch 420.000 ynwenners. De agglomeraasje as stedsgewest yn rommere sin bestiet njonken dy plakken ek út de gemeenten De Bilt (allinnich de plakken De Bilt, Bilthoven en Groenekan), Seist, Bunnik, Houten, it plak Driebergen-Rijsenburg yn de gemeente Utertske Heuvelrêch en de stêd Fianen yn de gemeente Fiifhearelannen. Dy plakken foarmje de eardere plusregio Bestjoer Regio Utert (BRU). Meiïnoar telle dy goed 640.000 ynwenners. Yn de grutste sin fan de agglomeraasje, kinne de fierder ôf lizzende plakke lykas Woerden, Breukelen, Doarn en Culemborg dêrby belutsen wurde, en dan telt de regio wol 730.000 ynwenners.
Stedsbyld
thumb|De Aldegrêft fan de Domtoer ôf sjoen It stedsbyld fan Utert wurdt dominearre troch de Domtoer, mei 112 meter hichte de heechste tsjerketoer fan Nederlân. Der wurdt al foar in skoft oppenearre oft nij te bouwen wolkekliuwers yn en om it sintrum hinne heger boud wurde meie as de Domtoer. Der is lykwols al heechbou yn de stêd dy't al part fan de skyline fan Utert is. It twadde heechste gebou yn de stêd is de Rabobank-toer, dy't yn 2010 ree kaam en 105 meter heech is. Mei de twa antennes dêr op is de totale hichte 120 meter. Twa oare gebouwen waarden om it Stadion Galgenwaard hinne boud. Dy binne de kantoartuorren Galghenwert en Apollo Residence en dy binne respektyflik 85,5 en 64,5 meter heech.
It besjen wurdich is it âlde sintrum en de grêften dy't troch it sintrum rinne. De Oudegracht (Aldegrêft) is in bochtige grêft dy't de âlde rin fan de Alde Ryn folget. Om de grêft hinne steane pakhûzen mei kelders derûnder op wetterhichte. It âlde sintrum hat syn midsiuwske struktuer noch yntakt en de bûtengrêft om it sintrum hinne bestiet ek noch hieltyd. In part dêrfan waard yn de 1970-er jierren omboud ta in stedsautowei yn it ramt fan de fernijing om it stasjonsgebiet hinne. It waard yn 2020 fannijs wer ûnder wetter set doe't it stasjonsgebiet fannijs opkaltefatere waard.
Om't Utert in fêstingstêd wie, waard der oant de njoggentjinde iuw net bûten de stedsgrêften boud. Doe't de Yndustrialisaasje op gong kaam, waarden der manmachtich nije wiken as in ring om it âlde sintrum hinne boud. Yn 'e ein 19e, de 20e en 21e iuw waard der omraak boud yn de stêd.
Om't Utert it religieus sintrum yn de wide omfieming wie, waarden der ferskate tsjerken boud, dêr't in soad noch fan besteane. De wichtichste is de Dom en oare tsjerken binne de romaanske Pitertsjerke en Janstsjerke, de goatyske Jacobitsjerke en Nikolaitsjerke en de Buertsjerke, dêr't hjoed-dedei in museum foar automatysk spyljende ynstruminten yn hûsmannet. Ek binne der in stikmannich kleasters yn de stêd sa as bygelyks it Dútske Hûs, boud om 1350 hinne troch de Dútske Oarder.
Nijsgjirrich is it Rietveld-Schröder-hûs, fan 1924 dy't troch Gerrit Rietveld ûntwurpen waard nei foarbyld fan De Stijl-arsjitektuer. 800px|thumb|center|Skyline fan Utert mei foaroan de Buertsjerke en dêr efter de Dom
Gongwegen
Der rinne ferskate autogongwegen fan en nei Utert. De wichtichste binne:
Stikken fan de A2, A12, A27 en de N230 foarmje de Ring Utert, de ringwei om de stêd hinne.
Spoarwegen
thumb|Stasjon Utert-Sintraal nei de yngeande ferbouwing thumb|Utertske flugge tramtsjinsten It Stasjon Utert-Sintraal hat streekrjocht intercity-ferbinings mei alle (mid)grutte stêden yn Nederlân, wêrûnder Ljouwert. It stasjon is it grutste en drokste fan hiel Nederlân. It stasjon ûnderhâldt dei- en nachttsjinsten mei Amsterdam, Skiphol en Rotterdam. Ek de Intercity-Express docht Utert Sintraal oan. Yn Utert binne de haadkantoaren fan de Nederlânske Spoarwegen en ProRail fêstige.
Stasjons yn Utert binne: Oant 1939 wie der it Stasjon Utert-Maliebaan, mar dêr is it Nederlânsk Spoarweimuseum yn fêstige.
Lightrail en bus
Utert beskikt oer in flugge tram, in lightrail-tsjinst sûnt 1983 Fan Utert-Sintraal nei Kanaleneiland, Lombok, Nieuwegein en Iselstein en wurdt fersoarge troch Qbuzz. Sûnt 2019 rydt der ek in flugge tram fan Utert-Sintraal nei de Uithof, dêr't it universiteitsdistrikt is.
It busstasjon by Utert-Sintraal is it grutste busstasjon fan Nederlân en is it mulpunt fan de bustsjinsten yn de stêd. De bustsjinst wurdt fersoarge troch Qbuzz. De stêd hat in wiidweidich bussenetwurk dêr't bussen om de tsien minuten ride. Der ride ek bussen om utens lykas nei Maarssen, Vleuten, De Meern en Kockengen.
Ekonomy
thumb|De "Inktpot", it haadkantoar fan [[Qbuzz]] De ekonomy fan Utert bestiet út in grut part út grutte ynstellings dy't harren haadkantoar of in fêstiging yn de stêd hawwe. Utert is it mulpunt fan it Nederlânsk spoar en dêrom hat de Nederlânske Spoarwegen, it bedriuw dy't de treintsjinsten fersoarget, syn haadkantoar dêre. ProRail, it bedriuw dy't ferantwurdlik is foar it bouwen en de ûnderhâld fan it spoar, hat syn haadkantoar yn de Inktpot, it grutste stiennen gebou fan Nederlân.
Fierder hawwe de Jierbeurs, de Rabobank, De Folksbank, DHL, Capgemini, ASR Nederlân, Aalberts en it Fakbûn FNV syn haadfêstigings dêr. Ek hawwe in tal ynstânsjes harren kantoar dêr lykas de Nederlânske Arbeidsynspeksje, de Ynspeksje foar it Underwiis, de Ynspeksje Sûnenssoarch en Jongerein, it Kolleezje foar it beoardieljen fan Genêsmiddels en de Nederlânske Soarchautoriteit. Fierders hawwe it Kolleezje foar de Rjochten fan de Minske, de Sintrale Rie fan Berop en it Iepenbier Ministearje harren sit yn de stêd.
Winkeljen
Westlik fan it âlde sintrum is it Stasjon Utert-Sintraal mei it oanboude winkel- en kantoarekompleks Hoog Catharijne, dêr't sûnt syn bestean in soad rebûlje om wie. Der wie in soad ferset tsjin de arsjitektuer fan it kompleks. Dat late letter ta fertutearzjen en itjinge dêrnei in soad drugsbrûkers oanluts. Sûnt jier 2000 waard der in soad tiid en jild ynstutsen en ferbetterje it stee. Yn 2008 waard mei it opkaltefaterjen fan it gânse stasjonsgebiet úteinset. Sa waard de singel om de binnenstêd hinne folslein opholpen en waard it Vredenburg yngeand ferboud. In lytse nije haven waard op it Smakkelaarsveld oanlein dy't de singel mei de Leienske Ryn ferbynt.
Fierders binne der ferskate winkels yn it gânse sintrumgebiet en wurde der ferskate merken yn it sintrum holden.
Underrjocht
De Hegeskoalle Utert, mei lokaasjes yn de stêd en de Uithof, hat likernôch 37.000 studinten. De Hegeskoalle foar de Keunsten Utert hat sa'n 3.000 studinten. De lytsere Universiteit foar Humanistyk telt 400 studinten.
Kultuer
thumb|TivoliVredenburg thumb|Le Guess Who by in optreden yn TivoliVredenburg thumb|Restaurants yn de kelders oan de Aldegrêft thumb|Rietveld-Schröderhûs Utert hat in warber kultureel libben. De stêd is nei Amsterdam op kultureel mêd de warbersteyn Nederlân. Der binne in grut tal oan museums, teäters en muzykeveneminten.
Utgean
Utert is in studintestêd en hat dêrom in warber útgeanslibben. Der is in soad hoareka fêstige oan de Neude. De ferneamde Winkel van Sinkel hat in grand-kafee, in nachtrestaurant en Stairway to Heaven dy't troch sjonger Henk Westbroek omboud waard ta rockkafee.
Der binne ferskate typyske studintekafees, benammen oan de Oudegracht en Janskerkhof, dêr't ek diskoteek Woolloomooloo fêstige is. Oare dûnsklubs yn de stêd binne BASIS, Poema en TivoliVredenburg.
In soad restaurants binne fêstige oan de Oudegracht yn de dêr skaaimerkjende kelders.
Guon homokafees steane oan de Oudegracht.
De prostitúsje yn Utert bestiet út raamprostitúsje yn de Hardebollenstraat en op wenboaten by it Zandpad del, dochs waard yn 2013 troch de gemeente sletten.
Eveneminten
Sûnt 1981 fynt elts jier yn septimber en/of oktober yn Utert it Nederlânsk Filmfestival plak, foarhinne bekend as de Nederlanske Filmdagen.
Oare festivals en eveneminten binne ûnder oaren: Springdance yn april, Festival aan de Werf yn maaie, Midzomergracht yn juny, Festival Oude Muziek yn augustus, Le Guess Who muzykfestival yn ein novimber, Fekânsjebeurs yn de Jierbeurs en noch folle mear.
Sport
Fuotbalklub FC Utert spilet yn de Earedifyzje en hat syn thús yn Stadion Galgenwaard dy't in kapasiteit fan 23.750 taskôgers hat. Fierders binne der mear sportferienings yn de stêd, lykas Kampong dy't in softbalklup is.
Yn 2013 waard it Jeropeesk Olymysk Jongerefestival holden, dêr't 2.000 jonge atleten yn njoggen beskate olympyske sporten oan meidiene. Yn july 2015 wie Utert it startplak foar de Omgong fan Frankryk.
Dialekt
Yn Utert wurdt it Stêd-Utertsk, in fariant fan it Utertsk-Alblasserwaardsk dat in Nederlânsk dialekt is.
Polityk
De Utertske gemeenterie hat 45 sitten. Boargemaster is sûnt 2020 Sharon Dijksma.
Arabyske Liga
thumb|embleem Arabyske Liga thumb| thumb|right|''De 22 lannen fan de Arabyske Liga mei jier fan tatreden. De Arabyske Liga (ar: جامعة الدول العربية) is in organisaasje fan 22 Arabyske en islamitysk-Afrikaanske lannen, dy't yn 1945 oprjochte waard om gearwurking tusken de lidsteaten te befoarderjen en de mienskiplike belangen te behertigjen. It haadkertier fan de Arabyske Liga stiet yn Kaïro, Egypte.
Skiednis
De Arabyske Liga waard oprjochte yn Kaïro op 22 maart 1945. De oarspronklike leden wienen Egypte, Irak, Transjordaanje (yn 1946 werneamd ta Jordaanje), Libanon, Saûdy-Araabje en Syrje. Op 5 maaie fan dat jier trede ek Jemen ta. It oarspronklike dioel wie: it ferstevigjen en koördinearjen fan politike, ekonomyske en sosjale programma's foar alle leden fan de Liga en bemiddeling by konflikten tusken de leden ûnderling en tusken leden en tredde partijen. Sûnt 13 april 1950 hat de Liga ek in koördinearjende rol yn definsive militêre operaasjes.
De Arabyske Liga hat yn it ferline in grutte rol spile binnen it ûnderwiis, de Liga woe it analfabetisme bestride. Ek bemuoide de Liga him mei it wolwêzen fan bern en it ferbetterjen fan de posysje fan froulju de Arabyske wrâld.
Doelen
Op dit momint binne de wichtichste doelen foar de Liga omskreaun as: It ferstevigjen fan de relaasje tusken Arabyske lannen, soarch foar de ûnôfhinklikheid fan Arabyske lannen, it mienskiplike tsjinjen fan alle Arabyske lannen, it fersekerjen fan bettere kondysjes foar alle Arabyske lannen, de takomst fan alle Arabyske lannen garandearje en de hoop en ferwachtingen fan alle Arabyske lannen ta útfier te bringen
Dit kaam en komt del op de befrijing fan Arabyske/islamityske lannen fan westerske oerhearsking (yn de oprjochtingstiid wienen in soad fan de lannen noch ûnder Britsk of Frânsk bestjoer) en stypjen fan de 'Arabyske ienheid' (oemma). In doel yn it ferline wie it foarkommen fan de oprjochting fan in Joadske steat binnen Palestina. Nei de oprjochting fan de steat Israel yn 1948 ferskode it doel nei de bestriding fan Israel. Doe't Egypte yn 1979 de Camp-David-akkoarden sluet mei Israel - en dus tanadering socht ta Israel - waard it haadkantoar fan de Liga út Kaïro oerpleatst nei Tunis en it lidmaatskip fan Egypte skrast. Yn 1987 waarden de diplomatike bannen mei Egypte wersteld, en yn 1989 waard Egypte wer as lid talitten. It haadkertier waard dêrnei wer oerpleatst nei Kaïro (yn 1989). Ek no noch binne in soad lannen fan de Arabyske Liga tsjin it bestean fan de steat Israel. Fjouwer leden fan de Arabyske Liga ûnderhâlde wyls diplomatike relaasjes mei Israel: de Komoaren, Egypte, Jordaanje en Mauritaanje. Sommige oare lannen ûnderhâlde betrekkingen op in leger nivo.
In juny 1976 stjoerde de Liga in fredesmacht nei Libanon. Yn de jierren tachtich besocht de Arabyske Liga te bemiddeljen tusken de stridende partijen yn de Libaneeske boargeroarloch.
Belfast
Belfast (Iersk: Béal Feirste) is de grutste stêd (city) en in distrikt yn Noard-Ierlân en de provinsje Ulster. Sûnt 1922 is it de haadstêd fan Noard-Ierlân, en it is de haadstêd fan it greefskip Antrim.
De name Belfast komt fan it Ierske Béal Feirste, mûning fan de Farset, de rivier dêr't de stêd oan boud is. De rivier Farset is opgien yn de gruttere rivier Lagan en is tsjintwurdich net folle mear as in piip dy't ûnder de stêd rint.
Belfast leit oan de see-earm Belfast Lough en hat sa in drekte ferbining mei de Ierske See. De stêd wurdt omjûn fan hichten (Black Mountain en Cavehill). Alde gebouwen yn Belfast binne ûnder oaren de Queen's University (1849) en de City Hall (1903). Under de bêst bewarre binne twa (eardere) banken: Ulster Bank (1860) en Northern Bank (1769).
It grutste drûchdok fan de wrâld is hjir ek. Yn dit dok waard de ferneamde Titanic boud. Fanâld oare wichtige yndustrieën binne de fabrikaazje fan it Ierske linnen en it meitsjen fan tou.
Skiednis
De omkriten fan Belfast binne al sûnt de brûnstiid bewenne, en oerbliuwsels fan forten út de izertiid binne noch te sjen. Oan de mûning fan de rivier waard foar it earst yn 1177 in (Normandysk) kastiel boud troch John de Courcy. It kastiel en de oanswettende delsetting waarden tweintich jier letter wer ferneatige en de regio kaam ûnder it bewâld fan de famylje O'Neill. Belfast bleau lykwols in frijwat lyts plak yn de Midsiuwen.
Yn de iere 17e iuw festigen har Ingelsen en Skotten yn Belfast, nei it plan fan Sir Arthur Chichester, om it gebiet te kolonisearjen (The Plantation of Ulster). Dit hie hie rebûlje fan de autochtone befolking fan gefolgen yn 1641. Letter luts Belfast in protte Hugenoaten oan, dy't dêr de linnenyndustry opsetten. Belfast waard ek it sintrum fan it Ierske protestantisme.
De tsjinstelling tusken de katolike en protestanske befolkingsgroepen oppenearre him fral yn de 19e iuw. Sûnttiid wurdt de stêd pleage troch de ferdieling en it skeel tusken de katoliken en de protestanten. Yn 1920-22 waard Belfast de haadstêd fan Noard-Ierlân neidat it Ierske eilân ferdield wie. De Ierske Unôfhinklikheidskriich dêroan anneks koste 500 ynwenners fan Belfast it libben. Belfast waard swier bombardearre yn de Twadde Wrâldkriich. Yn 1941 stoaren sa'n 1000 minsken by in Dútsk bomardemint, tûzenen rekken harren huzen kwyt.
De stêd waard ek hurd rekke yn de striid (The Troubles) tusken 1960 en 1997. De helte fan de slachtoffers yn dat tiidrek foel yn Belfast. It fjouwer-stjerren Europe Hotel yn it sintrum waard sa'n 30 kear rekke troch bomoanslaggen fan de IRA. Sûnt de wapenstilstân fan 1997 is it tal gewelddiedichheden tige sakke en is der hoop op in frede dy't bliuwt.
Sûnt dy tiid hat Belfast in flinke groei trochmakke. Der is in soad ynvesterre yn it sintrum, wat no in fuotgongersgebiet is, dêr't alle grutte ynternasjonale winkels fertsjintwurdige binnedie, yn in sportstadion en in modern teater (The Waterfront Hall).
Sport
Belfast hat it fuotbalstadion Windsor Park, dêr't Noard-Iersk fuotbalalvetal en Linfield FC har thúswedstriden spylje; der kinne 20.332 minsken yn.
Buorskip
In buorskip is in lytse delsetting dy't gjin doarp is (dus gjin blauwe kombuorden hat) en dêr't mar in stikmannich huzen byinoar steane. Is de bebouwing fan in buorskip mear konsintrearre ta in soarte fan buorren, dan sprekt men fan in útbuorren. Under de beneaming fan 'buorskip' kin ek ferstien wurde: de mienskip dy't yn in buorskip wennet en/of wurket, ynsafier't der sprake is in beskate maatskiplike gearhing. Yn 'e regel hat in buorskip gjin tsjerke en likemin oare foarsjennings, lykas winkels, in doarpshûs of in kafee. In buorskip hat gjin eigen gebiet, mar leit yn 'e himrik fan in doarp út 'e omkriten (of soms op 'e grins fan twa of trije himrikken).
Fan oarsprong wie in buorskip in útbuorren dêr't àl beskate mienskiplike foarsjennings wiene, hoewol't men dy no amper mear as sadanich weromkenne soe. It wurd 'buorskip' joech oan dat de stimhawwende pleatsen sokke foarsjennings, lykas diken, it wetterskip en faak in mienskar, mei-inoar regele hiene. Buorskippen hiene troch de tiid hinne in útinoarrinnende juridyske status, mar tsjintwurdich gjin inkele mear, of it moat wêze dat de gemeenteried fan 'e gemeente dêr't de oangeande buorskip yn leit, oars beslist, bygelyks fanwegen in ûnfeilige ferkearssitewaasje.
List fan keningen fan Skotlân
Dit is de list fan keningen fan Skotlân.
De Skotske keningstitel
Neffens de tradysje wie de earste kening fan Skotlân Kenneth MacAlpin (Skotsk-Gealsk: Cinàed mac Ailpìn), dy't it Keninkryk Skotlân stifte yn it jier 843, doe't er behalven kening fan 'e Skotten (of better sein fan it Gealske keninkryk Dalriada) ek kening fan 'e Pikten waard. De keningen fan Skotlân stiene oant Donald II bekend as rex Pictorum ("kening fan 'e Pikten") en pas dêrnei as ri Alban ("kening fan Skotlân"), mar dat hat der mear mei te krijen dat de Skotske annalen doe fan it Latyn op it Skotsk-Gealsk oergiene, as mei eigentlike politike omtinkens. Tsjin op syn letst de alfde iuw lieten de Skotske keningen har yn it Latyn omskriuwe as rex Scottorum ("kening fan 'e Skotten"), in foarm dy't letter oerdroegen waard yn it Ingelsk as King of Scots, wat op syn minsten like gongber wie as King of Scotland. Hjoed de dei wurdt dizze foarm suver útslutend noch brûkt foar keninginne Marije I (Mary Queen of Scots).
De ein fan 'e Skotske ûnôfhinklikens
Troch de Act of Union, fan 1707, waarden de keninkriken Ingelân (mei Wales dêrby ynbegrepen) en Skotlân mei-inoar feriene en hold Skotlân op te bestean as in selsstannich keninkryk, om op te gean yn it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje, dêr't yn 1801 troch in nije Act of Union ek Ierlân mei gearraande. De uny mei Ingelân kaam net út 'e loft fallen; krekt oarsom, it wie in ûntwikkeling dy't al oan 'e gong wie sûnt 1603, doe't mei keninginne Elizabet I it Ingelske keningshûs Tudor útstoar en har neef, Jakobus VI fan Skotlân de Ingelske troan urf. Hy regearre dêrnei sawol Skotlân as Ingelân (en dêrnjonken ek Ierlân) yn in personele uny as Jakobus I en VI (of, sa't men yn Skotlân seit: Jakobus VI en I). Mei't Ingelân dúdlik it rikere en wichtiger part fan 'e domeinen fan 'e nije kening wie, fêstige er him fansels yn Londen. Troch de folgjende generaasjes hinne ferlearen de keningen wat langer wat mear de bân mei Skotlân; Karel II wie de lêste Skotske kening dy't noch de muoite naam om (yn 1651) nei Skotlân ôf te reizgjen om op Skotske grûn kroane te wurden (en dat inkeld noch om't yn Ingelân doedestiden de republyk útroppen wie).
Jakobityske en oare pretindinten
Nei de dea fan Hindrik Stuart, yn 1807, ferfoel de jakobityske oanspraak op 'e Britske troanen earst oan it Hûs fan Savoaye (1807-1840), doe oan 'e Modeenske tûke fan it Hûs Habsboarch-Loataringen (1840-1919), en einlings oan it Hûs Wittelsbach (sûnt 1919). De hjoeddeiske erfgenamt is Franz von Wittelsbach, hartoch fan Beieren. Noch hy noch ien fan syn foargongers hat sûnt 1807 besocht om 'e oanspraak yn 'e praktyk te bringen.
As in kuriozum kin fierders noch fermeld wurde dat de Ugandeeske diktator Idi Amin himsels fan 1976 ôf konsekwint "de ûnkroane kening fan Skotlân" neamde.
Sjoch ek
Список монархов Шотландии
Libearia
Libearia is in lân yn West-Afrika. De haadstêd is Monrovia.
Lânskip
It binnenlân fan Libearia is diels mei tropyske reinwâlden bedekt en bylâns de kust lizze savannen. Der hearsket in fochtich tropysk klimaat.
Skiednis
Libearia is de âldste republyk fan Afrika en ûntstie yn 1822 troch de fêstiging fan frijlitten Amerikaanske slaven. It lân waard yn 1847 ûnôfhinklik mar bleau lang ferbûn mei de Feriene Steaten.
Befolking
De ynhiemske befolking fan Libearia bestiet yn totaal út 16 etnyske groepen dy't meiïnoar 95% fan it folk útmeitsje. Dizze groepen binne de Kpelle, Bassa, Gio, Kru, Grebo, Mandingo, Mano, Krahn, Gola, Gbandy, Loma, Kissy, Fay, en Bella). Net-ynhiemske groepen binne de Ameriko-Liberians 5% fan de befolking en blanken, benammen út Libanon. De Kpelle yn it sintrum en westen fan Libearia foarme de grutste etnyske groep.
Religy
It meastepart fan de Libearianen, goed 63% fan de befolking, is in oanhinger fan in natoerreligy. Yn grutte is it Kristendom mei 21% de twadde godstsjinst, dêr't 13,5% fan katolyk en 5,1% oars kristlik binne. De Moslims foarmje mei 16% de tredde godstsjinst.
Stedum
Stedum (Grinslânsk: Steem) is in doarp yn de Grinslânske gemeente Iemsdelta.
Skiednis
Stedum stiet bekend as it eartiidske wenplak fan jonker Adriaan Clant (1599-1665), dy't de 14e-iuwske boarch Nittersum bewenne en yn de Ommelanner Steaten ôffurdige wie. Clant hearde yn 1648 ta de ûndertekeners fan de Frede fan Munster. Syn grêfmonumint waard yn 1670-1672 makke troch Rombout Verhulst en stiet noch jimmeroan yn it koer fan de 13e-iuwske romanogoatyske Bartoloméustsjerke. De boarch Nittersum waard yn 1818 ôfbrutsen.
Oant 1990 wie Stedum it haadplak fan de gemeente mei deselde namme. Ta de gemeente Stedum hearden ek de doarpen en buorskippen Dijkum, Garsthuizen, Garsthuizervoorwerk, De Harde, Krangeweer, Lutjewijtwerd, De Vennen, Vierburen, De Weer en Westeremden.
It plak waard útwreide mei nijbou oan de eastlike kant fan it doarp. It leit yn 'e reden dat de takomstige nijbou dêr ek plakfine sil.
It stasjon Stedum leit oan in halte oan it spoar fan Grins nei Delfsyl. It âlde stasjonsgebou waard yn 1973 ôfbrutsen. Stedum hat in beskerme doarpssicht en ferskillende ryksmonuminten.
Sjoch ek
Bartoloméustsjerke (Stedum)
Ljipaaisykjen
Ljipaaisykjen, meast koartsein aaisykjen neamd, is it sykjen fan aaien fan fûgels yn it iepen fjild. It wurdt meast yn Fryslân dien. By it aaisykjen wurdt benammen sjoen nei it hâlden en dragen fan de mantsje-(âldhij) en wyfkeljip. Kenners kinne dêroan sjen oft it in 'kânske' is of net. De baltsflecht fan de ljip en syn baltsrop binne foar in soad minsken op it plattelân in teken dat de maitiid kommendewei is. It aaisykjen is keppele oan de neisoarch. Dy soarch hâldt yn der der in stokje by it nêst setten wurdt, sadat bygelyks in boer by it meanen it nêst net plat rydt.
Njoggen april wurdt de slutingsdatum neamd. De ljip is de earste greidefûgel dy't ta aailizzen komt. Sa heal maart kin it earste aai ferwachte wurde. It is yn Fryslân wenst dat it earste ljipaai oan de Kommissaris fan de Keninginne oanbean wurdt. De finer krijt dan de Sulveren Ljip, in eareteken dat troch it Provinsjaal Bestjoer beskikber steld wurdt. Ek alle boargemasters fan Fryslân krije in "earste ljipaai".
Betingsten
Wa't yn Fryslân aaisykje wol moat in aaisikerskaart/neisoarchpas hawwe. Om dy te krijen moat oan it oantal betingsten foldien wurde: De pleatslike fûgelwacht is frij yn syn beslissing om in oanfraach al as net te ferlienen.
It Sulveren Polske
It Sulveren Polske is de priis foar dy jonge of dat famke oant en mei 12 jier dy't as earste yn Fryslân in ljipaai fynt. Doel fan dizze priis is te stimulearjen dat bern it fjild yn gean, de natoer kennen leare en goede neisoargers wurde.
De BFVW (Bond van Friese Vogelbeschermings Wachten) is al langer aktyf de jeugd mear by de natoer te belûken. Sa binne d'r ferskate fûgelwachters oplieden ta jeugdbegelieder, komme jeugdfûgelwachten fan de grûn en binne der, yn gearwurking mei de Provinsje, alve leskisten "greidfûgels" beskikber om te brûken op skoallen. En sa wurdt no in jierlikse priis ynsteld foar it earste (jeugd) ljipaai.
It Sulveren Polske is makke nei in ûntwerp fan sulversmid Jan Soeten silger fan Twellingea troch juwelier Luehof te Snits. "It Polske stiet klear yn 'e feart en nûget út it frije Fryske fjild yn te gean!" Aaisykjen en pols heare byelkoar: ljeppend efter de ljip oan! It Frysk Ljeppers Bûn, dat al jierren 'De Sulveren Pols' útrikt oan de bêste Fryske fierljepper, hat witte litten dat se mei de namme ynstimme en dat se foar de jeugdige priiswinner noch in ferrassing yn de pet hawwe.
Arad (stêd)
Arad is in stêd yn Roemeenje, yn Transilvaanje, ticht by de grins mei Hongarije. De stêd is de haadstêd fan it distrikt, judeţ, Arad.
List fan planetoïden 12401-12500
Dit is in list fan planetoïden 12401-12500.
Fryske talen
De Fryske talen foarmje in lyts subgroepke fan 'e Noardwestgermaanske talen, dy't wer diel útmeitsje fan 'e Westgermaanske talen. Ta dizze taalkloft hearre it (Westerlauwersk) Frysk, it Noardfrysk en it Eastfrysk, wêrby't fan dy lêste taal inkeld noch it Sealterfrysk oer is, mei't alle oare dialekten útstoarn binne. De Fryske talen waarden yn 2004 as memmetaal sprutsen troch likernôch 612.000 minsken, benammentlik yn 'e Nederlânske provinsje Fryslân, en fierders yn it Dútske Noard-Fryslân en Sealterlân.
Skiednis
De Fryske talen hawwe al in lange skiednis. De Fryske taal sa't dy yn 'e Iere Midsiuwen sprutsen wêze moat, en dy't wol it Proto-Frysk neamd wurdt, is net oerlevere, útsein yn koarte rune-ynskripsjes fan 'e sânde iuw ôf. It Frysk út it tiidrek tusken 1150 en 1550 wurdt it Aldfrysk neamd. De ierste Aldfryske tekst is in fragmintaryske psalmoersetting út 'e tolfde iuw. Yn 'e Aldfryske perioade skaten it Eastfrysk en it Noardfrysk har fan it Westerlauwersk Frysk ôf, wêrnei't se in selsstannige ûntjouwing folgen. It Eastfrysk stoar dêrby tusken 1300 en 1900 út yn frijwol hiel East-Fryslân, mei útsûndering fan it Waadeilân Wangereach (dêr't it lykwols yn 'e midden fan 'e tweintichste iuw útstoar) en it Sealterlân, dat lange tiid isolearre wie om't it omjûn waard troch hast ûntrochkringbere feansompen.
It Westerlauwersk Frysk ûntwikkele him ta it Midfrysk, dat tusken 1550 en 1820 sprutsen waard. Ut dat tiidrek binne net in soad teksten bewarre bleaun, om't it Frysk doedestiden mar kwealk skreaun waard. Wol datearret it wurk fan 'e grutte skriuwer Gysbert Japiks (1603-1666) út dy snuorje. Fan 1820 ôf wurdt it Nijfrysk sprutsen, wêrfan't de ûntjouwing gearfalt mei it nije brûken fan it Frysk as skriuwtaal, lykas troch de bruorren Halbertsma mei harren Rimen en Teltsjes. Troch in proses fan oanhâldende standerdisaasje is yn 'e njoggentjinde en tweintichste iuw in Westerlauwersk Fryske standerttaal ûntwikkele, it saneamde Standertfrysk, dat op 'e skoallen ûnderwiisd wurdt. Ferskate ôfwikende Westerlauwerske rânedialekten, lykas it Hylpersk en it Skiermûntseagersk, hawwe oan dy standerttaal part noch diel hân.
Klassifikaasje
De Fryske talen hearre ta de Noardwestgermaanske taalkloft, dy't ek de nau besibbe Angelsaksyske talen omfettet, mei dêrûnder it Ingelsk. Men wol wol hawwe dat it (Westerlauwersk) Frysk de taal is dy't it naust oan it Ingelsk besibbe is, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan oare Angelsaksyske talen lykas it Skotsk, is dat al lang net mear wier. Yn 'e Midsiuwen wiene it Aldfrysk en it Aldingelsk (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid.
Tal sprekkers
Neffens gegevens út 2004 sprieken doe yn Nederlân likernôch 500.000 minsken it Westerlauwersk Frysk as memmetaal, wêrfan 347.000 yn 'e provinsje Fryslân, 3.000 yn it Grinslanner Westerkertier en de rest om utens yn oare dielen fan it lân. Dêr kamen noch 80.000 oant 100.000 Fryske lânferhuzers yn oare dielen fan 'e wrâld by, wat it totaal op sa'n 600.000 brocht. Yn in Ingelsktalige publikaasje út 1976 wurdt it tal sprekkers fan it Westerlauwersk Frysk yn Nederlân op 700.000 rûze, mar dêrby is nei alle gedachten gjin ûnderskie makke tusken memmetaalsprekkers en lju dy't it Frysk letter as twadde of trêde taal oanleard hawwe.
Yn 'e Dútske gemeente Sealterlân, yn East-Fryslân, binne tusken de 1.500 en 2.500 minsken dy’t Sealterfrysk prate. Yn Noard-Fryslân, yn 'e Dútskte dielsteat Sleeswyk-Holstein, tsjin 'e Deenske grins oan, wurdt troch likernôch noch 10.000 minsken Noardfrysk sprutsen. Dêrby binne de grutste Noardfrysktalige mienskippen op 'e eilannen Söl, Feer en Oomram te finen.
Taalferliking
Ferlykje de folgjende wurden yn it Westerlauwersk Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk fan it fêstelân (yn it Mooring-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it Fering-dialekt).
Ferlykje ek de ûndersteande sin yn 'e Fryske talen, de Angelsaksyske talen en ferskate oare Germaanske talen.
Hinnemastate
thumb|225px|Hinnemastate, 1723 Hinnemastate wie in state by Jelsum, by de Koarnjumer Feart.
De state waard foar it earst neamd yn 1501 as Hennama statha. De namme is ûntliend oan it laach Hinnema (ek: Hennema) dat foar it earst fernijd waard yn [1451]/1457 en yn 1501 útstoar. In dochter fan de lêste Hennema boaske oan in Donia. De lêste eigener út dat laach wie Frâns Harinxma fan Donia dy't Fryslân fertsjintwurdige by it tekenjen fan de Frede fan Münster yn 1648. Letter is Hinnemastate yn hannen kommen fan ûnder oaren de famylje Fullenius. Bernardus Fullenius wie professor yn Frjentsjer. Syn suster Frouck wie de twadde frou fan ds. Balthasar Bekker. Der wurdt oannommen dat in grut part fan it doe omstriden boek De betooverde wereld, de betsjoende wrâld, op Hinnemastate skreaun is, fan 1691 oant 1693. Nei’t broer en suster Fullenius ferstoarn wienen, waard de state foar ôfbraak ferkocht.
Doe't om 1900 tichteby in terp ôfgroeven waard, wie der fan de state neat mear oer. Letter is der beplanting oanlein dy't no it stee wer oanjout.
Syd Barrett
Roger Keith (Syd) Barrett (Cambridge, 6 jannewaris 1946 - 7 july 2006) wie in Ingelsk sjonger en gitarist. Hy is bekend as ien fan de oprjochters fan Pink Floyd
Pink Floyd (1965-1968)
Syd Barrett wie yn 1965 de orzjinele sjonger en gitarist fan Pink Floyd. Fanwegen syn ferslaving oan drugs en syn dêrtroch ûnfoarsisbere gedrach waard gitarist Syd Barret, yn 1968 ûntslein. Mei Pink Floyd hat Barret twa studioalbums útbrocht, en is al ien fan de skriuwers fan in tal Pink Floyd nûmers op it tredde album fan Pink Floyd. De nûmers Shine On You Crazy Diamond en Wish You Were Here binne opdroegen oan Barret.
Solo karriêre (1968-1970)
Nei syn ûntslach by Pink Floyd gie Barret solo fjirder Yn jannewaris 1970 kaam it album The Madcap Laughs út. Solo hat Syd Barret ek twa studioalbums útbrocht.