cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Olof van der Meulen
Roelof Antonius ( Olof ) van der Meulen (Snits 8 novimber 1968) is in eardere Frysk follybalspiler en heart ta de gouden generaasje dy't yn 1996 Olympysk kampioen follybal waard yn Atlanta. Olof van der Meulen wie ien fan de spilers dy't meidie oan it Bankrasmodel, dat model brocht de spilers ta twa medaljes op de Olympyske Spullen.
Olof van der Meulen die twa kear mei oan de Olympyske Spullen. Yn 1992 waard hy by de Olympyske Simmerspullen yn Barselona mei it Nederlânsk team twadde efter Brazylje. Fjouwer jier letter wie hy lid fan it Nederlânsk team dat goud ferovere yn Atlanta troch Itaalje yn de finale te ferslaan. Yn totaal hat Olof van der Meulen 261 ynterlannen spile foar de Nederlânske ploech.
Nei syn aktive karriêre as follyballer waard Olof van der Meulen follybaltrainer. Hy hat ferskate follybalferienings traind, sa hat hy ek de Fryske follybalklup VC Snits traind. Op 16 jannewaris 2005 hat er de gouden bûnsspjelde fan de NeVeBo krigen út hannen fan syn âld-kollega Jan Posthuma.
Koöperatyf Steamsuvelfabryk Concordia
Om 1880 wie Nederlân ien fan de grutste leveransiers fan bûter yn Europa. Dochs begûnen oare lannen Nederlân yn te heljen, net omdat de Nederlânske bûter te djoer wie, mar omdat de kwaliteit fan de bûter folle minder wie. It regear griep yn.
Om 1882/1883 kamen dan ek de earste bûterfabriken yn Fryslân ta stân. Nei in gearkomst fan doarpsgenoaten yn 1897 kamen yn datselde jier de plannen foar it bûterfabryk 'Concordia'. Nei tsien moannen bouwen, 16 septimber 1898, waard it fabryk oplevere.
Yn 1965 waard it fabryk sluten. Alle gebouwen waarden ôfbrutsen yn oktober 1993 en op de frijkommende grûn waarden huzen setten.
Bungalowdoarp
Bungalowdoarpen binne wiken mei bungalows dy't nei de Twadde Wrâldoarloch ferrriisden yn lânskiplik oantreklike gebieten. De projekten wienen faak rjochte op status en bestienen út frijsteande huzen mei alle fertrekken op de grûn. De út Amearika kommende bungalows waarden brûkt as lúkse wente of as simmerferbliuw.
Bungalowdoarpen waarden boud yn It Oranjewâld (yn de folksmûle: De Goudkust) en Woelwyk ûnder Tytsjerk. De bou stie ûnder tafersjoch fan yr. J.J. Vegter. Troch de oantaasting fan it lânskip en de status kaam der ferset tsjin de bou. In oantal plannen foar bungalow'parken' is dêrom net útfierd, bygelyks yn de gemeente Himmelumer Aldeferd en it plan Wyldemerk yn Gaasterlân.
De Alde Bosk
thumb|260px|De [[Frellefiver yn 't Oude Bosch]] De Alde Bosk is in natoergebiet benoarden Wynjewâld yn it easten fan Fryslân.
De Alde bosk waard ein njoggentjinde iuw troch de famylje Lycklama à Nijeholt oanlein as produksjebosk. Dy famylje hie ûnder mear grutte kompleksen heide en bosken om Duerswâld hinne. It gebiet makket wyls diel út fan it troch Steatsboskbehear beheard natoergebiet Keningsdjip. It gebiet, dat yn de buert leit fan it rivierke de Boarn, dat ek Alddjip of Keningsdjip neamd wurdt. Yn it noarden fan 't Oude Bosch leit de Frellefiver. It besteande marke waard om 1900 yn opdracht fan frelle Eritia Ena Romelia Lycklama à Nijeholt (1845-1902) fergrutte en ferfraaid ta in fiver. By de fiver liet se in teekoepel en in boatehûs oanlizze, sadat har gasten har ûntspanne koenen.
Rommert Tjeerdsma
Rommert Tjeerdsma (Hallum, 7 febrewaris 1943) is in Frysk skriuwer.
Biografy
Tjeerdsma wie postamtner, earst yn Ljouwert en letter yn Stiens. Al betiid hie er in soad nocht oan alles wat mei boeken en lêzen te krijen hie. It skriuwen is er ein jierren tachtich mei begûn. Yn 1990 ferskynden de earste ferhalen en gedichten yn de Fleanende Krie, it blêd fan de Fryske Boekeklub KFFB. Yn 2003 skreau er in skoftke koarte ferhalen foar it Friesch Dagblad. Letter folge de fêste rubryk Kafee Rom Sicht yn Lyts Frisia. Fan 2005 ôf lei Tjeerdsma him hielendal ta op it skriuwen fan proaza. Syn debútroman Brekpunt ferskynde yn 2006 by de KFFB. It boek beskreaut in jier út it libben fan in jonge frou yn 1947. Yn 2009 ferskynde it boek Frij as de wyn, dat oer de grutte tsjinstellings tusken earm en ryk yn it Fryslân fan 1847 giet. It jier dêrop ferskynde syn tredde roman, Reboelje yn Kollumerlân. It boek, dat by de Friese Pers Boekerij ferskynde, spilet him ôf yn de Frânske tiid en giet oer it Kollumer Oproer yn 1797. Haadpersoanen binne Eabele Keuning en Jan Binnes, dy't as skoaljonges al in grut skeel hawwe en dy't elkoar letter by de Oproer wer tsjin komme. Tjeerdsma hat altyd in soad belangstelling foar skiednis hân en dat is yn syn romans dúdlik werom te finen.
Yn febrewaris 2013 ferskynde it nijste boek fan Tjeerdsma by de KFFB: Om Doutzen. It ferhaal spilet him ôf om 1935 hinne en giet oer de leafde tusken twa jonge minsken; mei op de eftergrûn de earmoede fan de tritiger jierren en de opkomst fan it nasjonaalsosjalisme.
Rommert Tjeerdsma is troud mei dichteresse Jelly Keekstra en wennet yn Marrum.
Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk
thumb|right|Maximiliaan I troch [[Albrecht Dürer]] Maksimiliaan I (Wiener Neustadt, 22 maart 1459 – Wels, 12 jannewaris 1519) wie keizer fan it Hillige Roomske Ryk. Omdat er aartshartoch fan Eastenryk wie, waard er ek Maksimiliaan I fan Eastenryk neamd.
Biografy
Maximiliaan waard yn Wiener Neustadt as soan fan keizer Freark III berne. Yn augustus 1477 boaske hy mei Maria fan Boergonje, de dochter fan Karel de Stoute en erfgenamte fan Boergonje. It pear krige twa bern:
Troch syn houlik waard Maksimiliaan nei it iere ferstjerren fan Maria yn 1482 de feitlike machthawwer oer de Nederlannen en de Franche-Comté, as regint foar syn fjouwerjierrige soantsje Filips. Yn 1486 waard hy keazen as kening fan Rome en sân jier letter, yn 1493, as keizer fan it Hillige Roomske Ryk. De stêdelingen fan Brugge setten him yn 1488 in harren striid om autonomy finzen yn de stêd.
Yn 1494 foel it Frânske leger, ûnder befel fan kening Karel VIII, Itaalje binnen, wat late ta de Italjaanse Oarloch fan 1494 - 1498, de earste fan de Italjaanske Oarloggen. Dy koenen pas nei syn dea, yn 1525, troch de Slach by Pavia by de Italjaanse Oarloch fan 1521 - 1526 troch it ryk wûn wurde.
Maksimiliaan syn soan Filips waard yn 1494 mearderjierrich ferklearre en naam dêrnei persoanlik de lieding, wêrtroch it regintskip fan Maksimiliaan ferfoel. Nei it ferstjerren fan Filips yn 1506 gienen de Nederlannen en de Franche-Comté nei syn seisjierrige soantsje Karel. Oant 1515 stie Karel ûnder fâdij fan syn pake Maksimiliaan. Dizze hie it lykwols te drok mei syn oare regeartaken en militêre kampanjes en hy liet him, mei ynstimming fan de Steaten-Generaal fan de Nederlannen, yn de Nederlannen ferfange troch syn dochter Margareta fan Eastenryk, dy't dêrmei de earste lânfâdesse fan de Nederlannen waard. Dizze funksje soe ek ûnder Karel en syn opfolgers bestean bliuwe.
Om de tanimmende druk te ferminderjen dy't ûntstien wie troch ferdraggen ôfsluten tusken de hearskers fan Frankryk, Poalen, Hongarije, Bohemen en Ruslân, hie Maksimiliaan in july 1515 yn Wenen oerlis mei kening Wladislaus II fan Hongarije en Bohemen, en mei dy syn broer Sigismund I fan Poalen. It dêr ôfsprutsen dûbelhoulik (de Wiener Doppelhochzeit) tusken twa pakesizzers fan Maksimiliaan (Ferdinand en Maria) en de ienige bern fan Wladislaus (Anna fan Bohemen en Loadewyk II fan Hongarije) soargen derfoar dat alve jier letter ek Hongarije en Bohemen tafoelen oan it Hûs Habsburch.
Ferstjerren
Maksimiliaan stoar yn 1519 yn de sted Wels yn Opper-Eastenryk. Foar syn grêfmonumint yn de Hoftsjerke yn Innsbruck hie hy opdracht jûn om 40 libbensgrutte brûnzen stânbylden jitte te litten, dêrfan binne mar 28 ea foltôge. Hy waard as keizer opfolge troch syn pakesizzer Karel V. Syn eigen soan Filips de Moaie wie ommers al ferstoarn yn 1506.
Charles de Gaulle
thumb|right|267px|Charles de Gaulle om 1942 hinne Charles André Joseph Marie de Gaulle (Rijsel, 22 novimber 1890 – Colombey-les-Deux-Églises, 9 novimber 1970) wie in Frânske militêr en politikus. Hy wie de lieder fan it ferset yn de Twadde Wrâldkriich en de earste presidint fan de fiifde republyk (1959-1969)
Syn libben
De Gaulle waard berne as twadde soan yn in roomske húshâlding yn Risel yn in famylje dy't oarspronklik Vandewalle hiet. Dy namme wie ferfrânske ta De Gualle en letter ta De Gaulle. Charles de Gaulle wie etnysk in Pikardiër, mei oan syn heiteskant Flaamsk, Normandysk en Boergondysk bloed, wylst er oan syn memmeskant fan Flaamsk, Frânsk, Iersk, Skotsk en Dútsk komôf wie. As lyts bern hie er al niget oan yn militêre saken. Hy studearre oan de militêre skoalle fan Saint-Cyr en yn 1913 foege hy him by de ynfantery-difyzje ûnder kolonel Philippe Pétain.
De Earste Wrâldkriich
Yn de Earste Wrâldkriich tsjinne De Gaulle yn it leger as luitenant oant syn finzenskip yn 1916. Hy siet mear as twa jier yn in kamp foar kriichsfinzenen. Nei de oarloch gie hy by de tanktroepen fan de ynfantery dêr't hy al gau de reputaasje krige fan in foarútstribjende taktikus. Hy woe graach mear pânserdifyzjes hawwe om faasje en fjoerkrêft te fergrutsjen. Yn 1934 miende er dat der in fredesleger komme moast om in eventuele ferrassingsoanfal fan de Dútsers ôf te slaan. Yn Frankryk waard net echt nei him lústere. Der waard tocht dat it better wie om in goede ferdigeningsliny te bouwen en dêr wie de Maginot liny it resultaat fan. Nei de oarloch hat De Gaulle sein dat er de Blitzkrieg foarsein hie.
Ut de briefwikselingen blykt ûnder mear dat er net safolle op hie mei de parlemintêre demokrasy en einliks mear seach yn in monarchaal rezjym.
Twadde Wrâldkriich
Yn de Twadde Wrâldkriich krige hy tidens Fall Gelb op 15 maaie 1940 it befel oer in profisoaryske pânserdifyzje, de 4e Division Cuirassée de Réserve, dêr't er eins sûnder effekt mei tsjin de Dútske ynfallers fjochte dy’t om de Maginotliny hinne kamen. Nei de oarloch is faak sein dat hy no krekt as ienige generaal yn dy wiken noch wat súksessen tsjin de Dútsers boekte. Flak foar de totale ynienstoarting is hy noch befoardere ta brigadegeneraal. Hy krige op 6 juny de post fan ûnderminister foar definsje yn it kabinet fan Paul Reynaud. Doe't maarskalk Philippe Pétain yn juny 1940 in wapenstilstân slute woe mei de Dútsers, stapte De Gaulle yn in Britsk fleantúch en gie nei Londen ta. Fia de BBC kundige er oan dat hy foar Frankryk de striid tsjin Dútslân fuortsette soe. It Vichy-rezjym feroardielde him ta de dea fanwege dessertsje.
De Gaulle organisearre nei syn flecht de Frije Frânske striidkrêften. It slagge him om guon Frânske koloanjes oan syn kant te bringen. Hy krige ek it bestjoer yn Syrje en Libanon yn hannen doe't de Britten dy Frânske mandaatgebieten op Vichy-troepen oermasteren. Dat barde net sûnder muoite, want De Gaulle besocht de weardichheid fan Frankryk te ferdigenjen. Wylst de Britske premier Winston Churchill noch in seker respekt hie foar de Frânske generaal, mistrouden de Feriene Steaten him. Doe't de Amerikaanske en Britske legers yn novimber 1942 Frânske gebieten yn Noard-Afrika binnenfoelen joegen de Amerikanen it bestjoer net oan de Frije Frânsken, mar wol oan in oare Frânske generaal, Henri Giraud. Lykwols waard De Gaulle goed stipe, ek yn beset Frankryk. Yn juny 1943 kamen de Amerikanen mei in kompromis. De Gaulle en Giraus waarden tegearre ko-foarsitters fan in Frânsk komitee fan nasjonale befrijing yn Algiers, mar nei inkele moannen wist De Gaulle Giraud oan de kant te skowen en yn juny 1944 foarme hy in regear fan de Frânske republyk mei himsels as foarsitter. De Amerikanen wienen net fan doel om De Gaulle by de lâning yn Normandje te belûken. Ek woenen se net dat hy Frankryk bestjoere soe. Mar it hiele binnenlânske ferset stie as ien man efter De Gaulle. Hy waard oeral tajubele as hy troch Frankryk ried en op 26 augustus fêstigen hy en syn regearing harren yn Parys. De Alliearden moasten syn regear wol erkenne. Oant de ein fan de kriich hie hy spul mei de Amerikanen. De generaal woe altyd dat Frankryk as in grutte mogendheid behannele wurde soe en hy wegere somtiden om befellen fan it alliearde oerbefel op te folgjen.
Nei de kriich
Yn eigen lân wie De Gaulle op de ein fan de kriich in lieder dêr't eltsenien wol oer mocht. Hy stie boppe de partijen. Hy bleau ek nei de ferkiezingen fan novimber 1945 foarsitter fan de regearing. Mar yn jannewaris 1946 stapte hy dôchs del; it waard dúdlik dat syn opfettings net yn de nije grûnwet komme soenen. Yn 1947 stifte hy in nije politike partij. Dy wie koart in súkses, mar yn 1953 hefte hy de partij op en stapte hy út de polityk.
Mar yn 1958 kaam De Gaulle wer yn byld. De Algerijnske ûnôfhinkliksoarloch duorre al fjouwer jier en wie hopeleas. It late ta in politike krisis yn Frankryk. Der waard freze dat de opstân fan it leger oerslaan soe nei it memmelân Frankryk. De Gaulle foarme dêrop in nije regearing en krige foar seis moannen in soad macht. De Gaulle waard de earste presidint fan de fiifde republyk. Eltsenien tocht dat hy de opstân yn Algerije stopje soe, mar hy wie der sels al gau fan oertsjûge dat dit nea barre soe. Hy kundige oan dat hy troch ûnderhannelings de Algerijnen selsbeskikking jaan woe. Dit wie in grutte teloarstelling foar de Frânske koloanisten yn Algerije. Sy soargen foar swiere rellen. Der waarden in soad oanslaggen plege. Mar yn 1962 waard Algerije ûnôfhinklik wêrnei't hûnderttûzenen Frânske kolonisten en soldaten in goed hinnekommen sochten yn Frankryk.
It regear fan De Gaulle wie tige stabyl oant der yn maaie 1968 massale studintedemonstraasjes kamen. De âlde generaal like gjin antwurd te finen op de demonstraasjes. Hy fleach sels nei Dútslân ta om him dêr by generaal Massu fersekerje te litten dat it leger him stypje soe. Der waarden parlemintsferkiezings útskreaun en by dy ferkiezings die bliken dat hy noch altyd in soad stipe krige. Mar de generaal dy’t al tsjin de tachtich oanrûn hie dôchs wat fan syn glâns ferlern. Yn april 1969 skreau hy nochris in referindum út oer in grûnwetwiziging wêrby't hy ek it folk foar de kar stelde. Jou my myn sin, of ik gean fuort. Dizze kear ferlern hy en stapte hy del. thumb|It grêf fan Charles de Gaulle
Literatuer
thumb|center|450px
Tennessee Williams
Tennessee Williams, berne as Thomas Lanier Williams (Kolumbus (Mississippy), 26 maart 1911 – New York, 25 febrewaris 1983) wie in Amerikaansk skriuwer.
Williams waard fral ferneamd fan syn toanielstikken, mar hy skreau ek romans, gedichten en essays. Syn bynamme, dy't ek syn skriuwersnamme waard, krige er fan sy klasgenoaten om reden fan sy súdlik aksint.
Jehannes Markus
Jehannes Markus, koartwei Markus (Hebriuwsk: מרקוס; Gryksk: Μάρκος; begjin 1e iuw – 68), wie neffens de tsjerkfaar Papias de skriuwer fan it evangeelje fan Markus, dat it âldste en koartste evangeelje is en as twadde evangeelje yn de kanon fan de Bibel is opnommen is.
Tradysje
Neffens de tradysje wie Markus de persoan dy't wetter nei it hûs broch dêr't it Lêste Jûnmiel plak fûn (Markus 14:13). Fierders soe er yn de omkriten fan de tún fan Getsemane wenne hawwe. Doe't Jezus yn de nacht finzen nommen waard, sloech hy in kleed om en gong sjen wat der geande wie. Doe't hy fêstgripen waard, lei er it kleed ôf en naaide er neaken út (Markus 14:51-52).
Tennessee Williams
The Glass Menagerie ('Glêzen boartersguod', 1945) wie syn earste grutte súkses. Yn dat stik komt al ien fan syn haadtemas nei foaren: it konflikt tusken yllúzje en realiteit.
Jehannes Markus
Tradysje
Markus wurdt troch de Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië en de Koptysk-Otterdokse Tsjerke ek beskôge as de earste patriarch fan Aleksandrje (fan 43 oant 68). Yn Egypte soed er wûnderen ferrjochte hawwe, in tsjerke stifte hawwe en Anianus fan Aleksandrje ta biskop wije hawwe.
Resten
Neffens de oerlevering waard it lichem fan Markus yn 828 út Aleksandrje fan Fenetsjaanske seelju ûntfytmanne en nei Feneesje oerbrocht wurde. De leginde ferhellet dat syn lichem ferburgen waard ûnder in stapel bargefleis, sadat de moslims dêr net ûnder sjen soenen. Om it grêf fan Markus waard letter de Basilyk fan San Marko boud. Syn relikwyën binne dêr noch hieltyd te besjen. Lykwols giet oer dat relikwy ek it ferhaal rûn dat dit de resten fan Aleksander de Grutte binne.
Tennessee Williams
Mei A Streetcar Named Desire (1947) waard er ien fan de wichtichste Amerikaanske toanielskriuwers fan nei de oarloch. It stik waard yn 1951 ferfilme mei Marlon Brando yn de haadrol. Ek Cat on a Hot Tin Roof waard ferfilme, mei Paul Newman en Elizabeth Taylor yn de haadrollen.
Jehannes Markus
Resten
De Kopten lykwols leauwe dat de holle fan Markus yn Aleksandrje efterbleau, dêr't it bewarre wurdt yn de Koptysk-ortodokse katedraal fan Sint Markus.
Yn 1968 krige in delegaasje fan de Koptyske tsjerke in bonkje fan Markus út hannen fan de doedestiids Paus Paulus VI.
Symboal
It evangelysk symboal fan him is in liuw yn de woastyn.
Hjeldei
De hjeldei fan Markus is op 25 april.
Amish
thumb|De hynstewein is it tradisjonele transportmiddel fan de Amish. De Amish is in doperske protestante mienskip yn Noard-Amearika. Harren skiednis giet werom nei de reformaasje en de doperbeweging yn dy tiid. Yn it jier 1693 skieden de Amish har fan de menisten ôf. De hjoeddeistige Amish-mienskip beslacht 448 delsettings yn 28 ferskillende Amerikaanske dielsteaten en de Kanadeeske provinsje Ontario (sifers 2011). Yn Europa wenje gjin Amish mear. Yn 2011 waard de Amish mienskip op sa'n 261.150 minsken rûsd.
Demografy
Fersprieding fan de Amish oer de dielsteaten fan de Feriene Steaten en de Kanadeeske dielsteat Ontario:
De namme Amish is in sammelnamme. Der binne ferskate groepen en streamingen binnen de mienskip: de Old Order Amish (95.000 leden), de New Order Amish (150.000 leden) en de Beachy Amish (9000 leden). Dêrneist binne der ôfspjaltingen lykas de Swartzentruber Amish en de Troyer Amish.
It grutste part fan de Amish praat it Pennsylvania-Dútsk ('Pennsilfaani-Deitsch'). It is in 18e/19e-iuwske fariant fan it Dútsk út it suden fan Dútslân en Switserlân. Tsjinsten wurde hâlden yn it Heechdútsk of yn it Pennsylvania-Dútsk. In groeiende minderheid fan de Amish praat Ingelsk, de taal dy't se ek prate mei minsken fan bûten de mienskip. Minsken bûten de mienskip wurde troch de Amish ek wol Ingelsken neamd.
Leauwen en libben
thumb|left|Kontrast tusken moderne wrâld en in hynstewein fan de Amish. It leauwen en it deistige libben binne by de Amish hiel sterk mei-inoar ferbûn. De grûnslach fan it leauwen leit yn de bibel. De Amish binne hiel bot tsjin heechmoed (heechhertige grutskens) en libje yn in stimming fan dimmene ûnderwurpenheid oan God. De Amish sjogge in grut ferskil tusken harsels en de wrâld om har hinne. De wrâld om har hinne sjogge de Amish as ferkeard en bedoarn troch yndividuele autonomy, jild en technology. De Amish binne pasifisten dy't in sober mienskipslibben mei dêryn in lyts plak foar ûnderwiis as ideaal sjogge.
By de Amish wurde de bern net doopt. Krekt as by oare dopersken binne de Amish fan betinken dat in minske sels by steat wêze moat om nei te tinken oer syn doop. De doop is ornearre foar folwoeksen - yn de praktyk om it 20e libbensjier hinne - dy't dêr frijwillich en bewust foar kieze. De „Rumspringa“ is in tiid dy't begjint nei it ferlitten fan de skoalle. Yn dy tiid binne de âlden wat toleranter. De jongerein mei dan de bûtenwrâld yn syn hiele hear en fear ferkenne. Mei de Rumspringa kin de jongerein sjen hoe't it libben bûten de Amish-mienskip der hinne leit en meidwaan oan aktiviteiten dy't oars yn de Amish-mienskip ferbean binne. Sa'n 85-90 persint fan de jongerein kiest nei de Rumspringa bewust foar de doop. Mei de doop slute se harsels frijwillich by de Amish oan, foar de rest fan harren libben.
Takomst
Fanâlds buorkje de Amish yn Noard-Amearika op it lân. In lyts tal Amish hawwe oar wurk sadat se ek mei oare minsken en saken yn kontakt komme. Dêrtroch kin it by dy kategory wêze dat sommige âlde wearden fan de Amish stadich weiwurde. Amish dy't net buorkje komme mei harren wurk gauris yn kontakt mei elektryske apparten en masines. Dêrtroch binne se twongen om dêr liberaler mei om te gean. Troch hieltyd mear kontakt mei de bûtenwrâld sjogge Amish-leden ek foardielen fan it libben bûten de Amish-mienskip. In lyts part fan de froulju wurket. Dêrtroch binne se finansjeel ûnôfhinklik, se krije nije kompetinsjes, en se hawwe frij kontakt mei de bûtenwrâld. De takomstige ferhâlding tusken tsjerke en minsken binnen de Amish mienskip lit him noch net foarsizze.
Miss Fryslân
De Miss Fryslân-ferkiezings wurde elke neisimmer hâlden. In jonge frou wurdt hjirby keazen ta moaiste frou fan Fryslân. De titel mei hja ien jier hâlde, dan draacht se de titel oer oan de nije winnaresse. Se docht dêrnei mei oan de Miss Nederlân ferkiezings en dêrnei mooglik nei de Miss Universe ferfiezings. De ferkiezings besteane al sûnt de jierren tritich fan de foarige iuw. Sûnt 1989 binne ûnder de namme Miss Nederlân de ferkiezing oars opsetten. Miss Nederlân is fan dan ôf net allinnich in jonge moaie ferskining, mar benammen in frou dy't mei beide fuotten op de grûn stiet en maatskiplik belutsen is.
Der besteane ek oare Missferkiezings, lykas dy fan it wykblêd Panorama of it Nederlânsk buro foar toerisme (Miss Tulip).
Yn 2011 kaam der wer in Miss Fryslân ferkiezing as foarronde fan Miss Nederlân. Dielnimsters moatte tusken de 18 en 27 jier âld wêze, net troud (west hawwe) en ek gjin bern hawwe. Fieders moatte se in Nederlânsk paspoart hawwe en yntelligint, spontaan en moai wêze.
De tolve selektearre kandidaten rûnen yn maaie de finale trije ferskillende moadeshows. Ien yn frijetiidsklean, ien yn bikiny en de tradisjonele show yn galajurk. Winnaresse waard de 18-jierrige Mary-Anne Kammeron fan It Hearrenfean. Anne is berne yn Rotterdam, mar kaam al as pjut nei Fryslân, dat sy praat floeiend Frysk. Mary-Anne studearre oan de Stenden Hegeskoalle, Media en Entertainment Management. Der ûntstie wat argewaasje oer har relaasje mei Fryslân omt se as bern fan Surinaamske âlden yn Rotterdam berne is. De 12 kandidaten fan de Miss Fryslânferkiezing moasten yn de foarronde sjen litte oft se ek sportyf binne. De froulju diene mei oan in bootcamp. Dat hâldt yn dat se bûtendoar ferskate sportaktiviteiten dwaan moasten, lykas kanofarre. By de ferkiezings giet it net inkeld om it uterlik, mar der wurdt ek sjoen oft se trochsettingsfermogen hawwe. De ferkiezing is wer yn maaie.
De Borgergroep
thumb|200px|Logo fan Scouting 'de Borgergroep' De Jouwer thumb|200px|Sjaal fan Scouting 'de Borgergroep' De Borgergroep is in scoutinggroep fan De Jouwer mei 40 leden en 20 lieding jaande en kaderleden, de measte leden komme út de gemeente De Fryske Marren.
De groep is neamd nei de op De Jouwer berne teolooch Elias Annes Borger. Om de groep te ûnderskieden fan oare groepen wurdt troch de leden fan de Borgergroep in giel/blauwe sjaal droegen, de kleuren fan it wapen fan De Jouwer. Yn en om de Jouwer ha yn it ferline meardere scoutinggroepen sitten. De Borgergroep is as ienige oerbleaun. Groepen dy’t net mear bestean binne katolike ferkenners Jan van Hoof, fan de Jouwer en katolike ferkenners de Oorspronggroep, út Sint Nyk.
Skiednis
De Borgergroep is yn 1960 oprjochte as in kristlike paadfinersgroep. Yn de rin fan de jierren is it predikaat Kristlik ferdwinen. In paadfinersgroep is it al net mear sûnt 1973 doe’t de paadfinersorganisaasje op gie yn Scouting Nederlân.
Sûnt 2002 is de Borgergroep fêstige oan de Koarte Ekers op ‘e Jouwer en sitte se tegearre mei de Jouster Fierljepferiening yn de Twaresom. Dêrfoar siet de Borgergroep yn it Troephûs oan de Professor Titus Brandsmawei.
Eveneminten
De Borgergroep docht mei oan Scouting en regionale eveneminten. Sa dogge se mei oan Keninginnedei op ‘e Jouwer, mar ek oan de JOTA (Jamboree On The Air) en oan it Noardlik Pinksterkamp.
Eastein (Koudum)
Eastein is in buorskip noardeast fan de buorren fan Koudum yn de gemeente Súdwest-Fryslân.
De namme komt ek foar as Oostend, hy foarmet de tsjinhinger fan Westein. Mear nei it noardeasten lei destiids Boppebuorren.
HT Race
De HT Race of de Harns-Skylge Race is in sylwedstryd dy't elts jier oan 'e ein fan maaie organisearre wurdt troch de Harnzer Wettersportferiening (HWSV). De wedstryd giet fan Harns nei West-Skylge, en waard foar it earst holden yn 1946. De bedoeling fan 'e HWSV is om mei it evenemint in bydrage te leverjen oan 'e ûntjouwing fan 'e Nederlânske wettersport.
Neffens de eigen webside fan 'e HT Race is de wedstryd "in begryp yn de Nederlânske sylwrâld". It evenemint is unyk trochdat sawol hurdsilers mei ûnderfining meidwaan kinne, as toersilers dy't der aardichheid oan hawwe om ris oan in wedstryd mei te dwaan of dy't (foar it earst) ûnder begelieding de oerstek oer It Waad weagje wolle. De HT Race wurdt fersyld yn ferskate klassen, fan grutte aken oant lytse syljachten en platboaiem skûten.
De begelieding bestiet út motorisearre folchboaten, dy't de sylskippen oer it hiele trajekt yn 'e rekken hâlde. Sa wol de HWSV wedstrydsilen tagonklik meitsje foar in gruttere groep silers. Tsjintwurdich is silen op 'e Waadsee trouwens folle minder nuodlik as yn 'e begjinjierren fan 'e HT Race, sa fermeldt de webside fan it evenemint noch, mei't de boaten no folle grutter binne.
Budde
In  budde of butte is in houten of spuonnen doaze of kistke fan aairûne foarm.
Leaffrouwedei
Leaffrouwedei, 26 septimber, is in Marijefeest út de lette Midsiuwen.
It is benammen in tinkdei foar hiel Fryslân as de Slach by Warns op 26 septimber 1345. It waard hast alle jierren fierd oant ± 1500.
Sûnt 1933 hat it Roomsk Frysk Bûn de katolike Friezendei (Gaasterlândei) op 15 augustus ynfierd. Sûnt 1945 is ek de Leaffrouwedei opnij ynsteld troch in beafeart it tichtst by 26 septimber nei Us Leaffrou fan Sânwâlden yn Boalsert mei Fryske preek, gesangen en gebeden.
Prinsehof
Prinsehof (Nederlânsk: Princenhof) is in wetterryk gebiet binnen Nasjonaal Park De Alde Feanen.
It gebiet bestiet út lytsere en gruttere plassen, kreken en bredere wetterwegen. Binnen it gebiet lizze noch healannen, polders en de pleatsen dy't allinnich oer wetter te berikken binne. Yn dit wetterrike moeraskompleks komme mear as 450 soarten planten en mear as 100 soarten briedfûgels foar.
Truus Postma
Geertruida Ebeldina (Truus) Postma-van Boven (Assen, 20 augustus 1927 - Grins, 24 desimber 2014) was in Nederlânsk hûsdokter.
Hûsarts Truus Postma út Noardwâlde waard troch it Iepenbier Ministearje foar it rjocht dage omdat se op 19 oktober 1971 har terminaal sike mem Margina van Boven-Grevelink (78) in deadelike doasis fan 200 milligram morfine jûn hie yn ferpleechhûs Mariënhof - it hjoeddeiske Stellinghaven - yn Easterwâlde.
Se wie hjirta komd omdat it fersyk fan har mem om eutanasy meardere kearen ôfwiisd wie. Genêshear-direkteur Jan Gol beloofde foarôf dat hy in natuerlike dea-oarsaak opskriuwe soe, mar skeakele letter dochs de Offisier fan Justysje yn.
Mear as 1.700 Noardwâldsters, meast pasjinten fan Truus Postma en har man Andries - ek hûsarts - begûnen in hantekeningenaksje wêrnei't de kwestje lanlik - en ek ynternasjonaal - bekend waard. It 'Ljouwerter eutanasyproses' begjin 1973 waard wrâldnijs: it wie de earste grutte eutanasyrjochtsaak yn Nederlân, de kwestje waard ek it begjin fan de eutanasydiskusje yn Nederlân.
Truus Postma - pionier tsjin wil en tank, omdat útlekte wat bedoeld wie as famyljegeheim - waard úteinlik troch de rjochtbank yn Ljouwert feroardield ta in foarweardlike finzenisstraf fan 1 wike mei in proeftiid fan in jier.
De saak-Postma wie ek de start fan de Nederlânske Feriening foar Frijwillige Eutanasy (NVVE), dy't yn 1973 yn Finkegea troch ynwenster en maatskiplik wurker Klazien Sybrandy-Alberda mei har man Jaap Sybrandy oprjochte waard.
Yn 1987 lei it echtpaar Postma syn dokterspraktyk yn Noardwâlde, dy't se tegearre yn 1957 oernomd hiene fan dr. Lemain, del en gie it artsenechtpear mei pinsjoen.
Op 20 maart 1993 joech Andries Postma as destiids NVVE-fertrouwensarts in letale doasis oan de ûngenêslik sike Marie van Noord (65) út it Drintske Rolde, neidat har hûsarts Drijfholt dat - nettsjinsteande er it tasein hie - wegere.
Andries Postma is yn desimber 2006 ferstoarn.
Easterbuorren (Gerkeskleaster)
Easterbuorren (Nederlânsk: Oosterboeren) is in fjildnamme en delsetting noardeast fan Gerkeskleaster yn de gemeente Achtkarspelen.
Freark Hindrik fan Oranje-Nassau
thumb|right|Freark Hindrik skildere troch [[Michiel Jansz van Mierevelt.]] Freark Hindrik (Delft, 29 jannewaris 1584 – De Haach, 14 maart 1647), Prins fan Oranje, Greve fan Nassau, waard berne as ienige soan fan Willem fan Oranje en Louise de Coligny. Hy folge yn 1625 syn healbroer prins Maurits op as steedhâlder. As oerbefelhawwer (Kapitein-Generaal) fan it leger joech hy, krektas Maurits, de foarkar oan it belegerjen fan stêden boppe beslissende fjldslaggen, omdat de Spaanske ynfantery noch altyd tige duchtich wie. Hy krige dêrtroch de bynamme 'stêdetwinger'.
Scouting Regio Fryslân
De Scouting Regio Fryslân is in regio fan Scouting Nederlân (Scouting Nederland) en bestiet út alle groepen yn de folsleine provinsje Fryslân, hjirmei hat de regio 22 groepen en 1800 leden.
Groepen
In útsûndering fan in scoutinggroep yn Fryslân, mar fallend binnen de Scouting Regio Grinslân is:
Freark Hindrik fan Oranje-Nassau
Steedhâlder
Doe't syn broer Maurits fan Oranje op 23 april 1625 ferstoar, folge Freark Hindrik him op as steedhâlder en legeroanfierder. It jier dêrnei begûn hy mei syn neef Ernst Kasimir, steedhâlder fan Fryslân, Grinslân en Drinte, in fjildtocht tsjin de Spaanske Nederlannen, en ferovere yn dat jier Oldenzaal. Yn 1627 wûn hy it Belis fan Groenlo.
Brabân en Gelre
Yn 1628 wist de kaper Piet Hein in Spaanske Sulverfloat te feroverjen, dêr't er in ûnmeugende skat foar de Republyk mei wûn. Freark Hindrik koe dit goed brûke yn syn striid en it oare jier naam er de moerasdraak, De Bosk, yn.
Koart nei dizze oerwinnings soe Freark Hindrik it plan hân hawwe om Brussel oan te fallen, mar hy hat dit om ûnbekende redenen net dien. Mûglik hat er harke nei de Hollânske steaten, dy't yn de tiid fan Prins Maurits ek al poer op de befrijing fan de Flaamske stêden tsjin wienen.
Frânske Bûnsmaten
Yn 1635 rekken Frankryk en Spanje wer mei inoar yn oarloch, diskear yn de Tritichjierrige Oarloch. Freark Hindrik seach wol heil yn in bûnsgenoatskip mei Frankryk, en op 8 febrewaris 1635 ûndertekene hy mei de Frânske kardinaal Richelieu it Ferdrach fan Parys, dêr't by ôfsprutsen waard om nei de oerwinning op de Spanjerts de Súdlike Nederlannen ûnderling te ferdielen. De Republyk soe Brabân en Mechelen krije en Frankryk de rest. Dat hold yn dat Frankryk it grutste part fan Greefskip Flaanderen krije soe, ynklusyf de stêden Brugge en Gint; allinnich it noarden fan Flaanderen (Steatsk-Flaanderen) soe by de Republyk komme. Uteinlik luts Freark Hindrik him werom út kweatinken; hy woe leaver de Súdlike Nederlannen as buffer bewarje, as dat de Republyk oan it machtige Frankryk te grinzjen komme soe.
Freark Hindrik sette dan mar sûnder de Frânsken syn kampanje troch. Yn 1636 ferovere hy yn it easten it strategysk wichtige fersterke eilân Schenkenskâns yn de Ryn. Yn 1637 wûn hy it Fjirde belis fan Breda, wêrnei dy stêd foarfêst yn Steatske hannen bleau. Hy ferlear Venlo en Roermond lykwols wer oan de Spanjerts.
Flaanderen
Nei Breda rjochte hy him op wat hy al jierren woe: de werovering fan de stêd Antwerpen op de Spanjerts, dy't yn 1585 foar de Opstân ferlern gien wie. Mar doe't Willem fan Nassau dat yn syn opdracht yn 1638 besocht, waard dy ferslein yn de Slach by Kallo.
Hjirtroch waard de Republyk in klap tabrocht, dy't Spanje daliks besocht te ferswierjen troch in twadde Armada te stjoeren. Troch Maarten Tromp waard dizze float yn 1639 lykwols ferneatige yn de Slach by Duins, dat dat gefaar wie doe foarby. Stadichoan tebekklauwend rjochte Freark Hindrik him benammen op Siuwsk Flaanderen, dêr't er Sas fan Gint en Hulst ferovere.
Ferstjerren
Prins Freark Hindrik ferstoar yn 1647, op 63-jierrige leeftyd, mar in jier foardat de Frede fan Münster tekene waard; de ûnderhandelings foar dat ferdrach wienen al útrûn troch syn efterút geande sûnens. Neffens Freark Hindrik hienen de ideeën fan Filips II de oarsaak fan de opstân west.
Hy waard opfolge troch syn soan, Willem II.
Houlik en bern
Doe't prins Maurits yn 1625 op stjerren lei wie Freark Hindrik noch altyd frijfeint en stie er krektas syn healbroer bekend as rokkejager. Freark Hindrik hie by de boargemastersdochter Margaretha Catharina Bruyns in bastertsoan: Freark fan Nassau. Omdat prins Maurits altyd frijfeint bleaun wie, sette hy Freark Hindrik fanwege de fuortsetting fan de dynasty ûnder druk om te trouwen. Soe hy net trouwe, dan soe hy net de erfgenamt wurde fan Maurits.
De Dútske Amalia fan Solms, dy't as hofdame mei de 'winterkening' Freark V fan de Palts yn 1620 mei nei De Haach flechte wie, kaam yn byld. Freark Hindrik en Amalia trouden op 4 april 1625. Oars as Maurits ûntwikkelen Freark Hindrik en Amalia in hofhâlding fan keninklike alluere, wêrtroch't de hearskippij fan de Oranjes yndie it karakter fan in dynasty krige. Harren âldste soan Willem koe mei in Ingelske prinses trouwe. Amalia lei in juwielesamling oan en Freark Hindrik liet in tal paleizen en ferbliuwen bouwe of ferbouwe. Ek skilderijen, dêr't yn de Republyk doe safolle fan makke waarden, waarden sammele.
Harren soan Willem II waard yn 1626 berne. Yn totaal waarden der 9 bern berne wêrfan 4 jong ferstoaren:
Prinslik hof
Freark en Amalia joegen De Haach hieltyd mear it karakter fan hofstêd. Dêr en ek op oare plakken yn Nederlân binne yn Frearks opdracht paleizen boud en ferboud; ûnder oaren liet hy paleis Hûs te Bosk, Hûs te Nijboarch en Hûs Honselaarsdyk bouwe, en liet er Paleis Noardein ferbouwe.
Freark Hindrik wie, troch de oanmoediging fan syn sekretaris Constantijn Huygens, in keunstsamler. Yn 1634 bestie de steedhâlderlike keunstkolleksje út sa'n hûndert skilderijen, wêrûnder in Rembrandt en in Rubens. Yn Hûs te Bosk is de Oranjeseal oan Freark Hindrik opdroegen. In muorreskildering mei de titel Freark Hindrik de Triomfator, lit de steedhâlder sjen as oerwinner fan syn fijannen.
Freark Hindrik en Amalia stribben dernei om opnomd te wurden yn de famylje fan Jeropeeske foarstehûzen. Se hiene de tiid mei, want ûnder it bewâld fan de prins stiigde de Hollânske wolfeart eksplosyf. It prinselik pear wist foar de bern foarname houliken te sluten. De erfprins boaske Maria Stuart, dochter fan kening Karel I fan Ingelân, en Louise Henriëtte waard erfprinsesse fan Brandenburch. Albertine Agnes boaske in Fryske Nassau. Fia har stammet de hjoeddeiske keninginne Beatrix ôf fan Willem fan Oranje.
thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|>]]
Grutte Priis Formule 1 fan de Feriene Steaten 2018
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan de Feriene Steaten 2018 yn Teksas op 21 oktober. It wie de achttjinde race fan 20 races fan de Formule 1 yn 2018. Hy waard op it Circuit of the Americas hâlden. De race waard hâlden oer 56 omgongen, op it 5,5 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308,4 kilometer.
27 april
27 april is Keningsdei.
Wetterskip De Leechlânswei
Wetterskip De Leechlânswei wie in boezemwetterskip yn Idaarderadiel en Ljouwert fan 2220 hektare. It wetterskip waard yn 1950 oprjochte mei as doel de oanlis fan in wei mei syddiken troch it allinnich mei de boat te berikken gebiet tusken de line Grou - Reduzum - Wergea - Warten en it Prinses Margrietkanaal.
De oanlis fan dizze wegen mei ôfdamjen fan ferskate fearten betsjutte in omkear foar dit gebiet. It wetterskip omfette in oantal lytsere: Grutte Krite, It Ald Skroet, Grouster Leechlân, Friesma, It Hoflân en Hoflandstra. Dy holden yn it earstoan harren taak yn ferbân mei de wetterstân. Yn 1945-1955 hawwe Provinsjale Steaten fan Fryslân in wiziging oanbrocht: de wetterskippen De Gutte Krite en it Grouster Leechlân binne opheft, harren taak is troch de Leechlânswei oernomd. By de doe konsintrearde bemealing en bediking is ek de partikuliere Auke Hinnesmarpolder opnommen.
Langpoatmûsgoffer
De langpoatmûsgoffer (wittenskiplike namme: Perognathus longimembris), ek wol langpoatwangpûdmûs neamd, is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e mûsgoffers (Heteromyidae) en it skaai fan 'e glêdhierrige mûsgoffers (Perognathus), dat lânseigen is yn dielen fan it westen en it súdwesten fan 'e legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten en yn it noardwesten fan Meksiko. It is in lyts, omnivoar nachtdierke, dat winterdeis in wintersliep hâldt en sadwaande inkeld aktyf is yn it simmerhealjier. It hat grutte, oprekbere wangpûden dy't it brûkt om fretten te sammeljen en mei werom te nimmen nei syn hoale. De IUCN klassifisearret de langpoatmûsgoffer as net bedrige. Langpoatmûsgoffers binne yn it ferline yn it romtefeartprogramma fan 'e NASA ferskate kearen brûkt as proefdieren.
Fersprieding
De langpoatmûsgoffer is lânseigen yn it suden fan 'e Amerikaanske steat Kalifornje en in pear lytse grinskriten yn it uterste noardwesten fan dyselde steat, en fierdersoan yn hast hiel Nevada, it súdeasten fan Oregon, it súdwesten fan Idaho en it westen fan Utah en Arizona. Dêrnjonken komt dizze soarte ek foar yn it uterste noardwesten fan Meksiko: yn 'e Sonoarawoastyn en it noardlike diel fan it Kalifornysk Skiereilân.
Uterlike skaaimerken
De langpoatmûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 5,4–7,6 sm, mei in sturtlingte fan 5,4 sm en in gewicht fan 8–8,6 g. Hy hat in brune pels dy't op 'e bealch ljochter útskaait, yn 'e rjochting fan ljochtgriis of krêm. De lytse kraaleachjes binne hielendal swart.
Ien fan 'e apartste anatomyske nuveraardichheden fan 'e langpoatmûsgoffer (en alle oare mûsgoffers) binne har ekterne wangpûden. Dy sitte net yn 'e mûle, mar ynstee oan 'e bûtenkant fan 'e kop, oer de wangen hinne en sa fierder nei efteren rinnend oant de sydkanten fan 'e hals. De iepenings sitte oan 'e foarkant, deunby de bek. De wangpûden binne oan 'e binnenkant begroeid mei hier en kinne binnenstbûtenst keard wurde om se skjin te hâlden.
Biotoop
It natuerlike biotoop fan 'e langpoatmûsgoffer is subtropysk drûch leechlein greidlân.
Hâlden en dragen
De langpoatmûsgoffer is in nachtdier, dy't benammen tige aktyf is yn 'e earste pear oeren nei sinne-ûndergong. De rest fan 'e nacht komt er mar sporadysk fanwegen. Hy bringt it winterhealjier yn wintersliep troch en is sadwaande inkeld op 'e lapen fan april oant en mei novimber. De populaasje, dy't by 't winter ynkrompen is trochdat in protte bistkes kjeld en predaasje net oerlibbe hawwe, wurdt yn 'e maityd gau wer opboud oant er yn juny en july in maksimale grutte berikt.
De draachtiid duorret by de langpoatmûsgoffer 22 dagen. In wyfke smyt jiers yn trochsneed 11/4 nêst jongen. De nêstgrutte bedraacht ornaris 5 jongen, of dêromtrint, dy't by de berte neaken en blyn binne en mar 0,9 g weagje. Se bliuwe by de mem oant se mei 28 dagen, wannear't se healwoeksen binne en 4 g weagje, ôfwûn wurde.
Fretten
Langpoatmûsgoffers ite behalven sied en oare dielen fan planten ek lytse wringeleazen. Se kinne dêrom as omnivoaren beskôge wurde. Har fretten lade se yn har wangpûden en nimme se op dy manear mei werom nei har hoale om in foarried oan te lizzen foar kâld of min waar.
Status
De langpoatmûsgoffer hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.
Proefdier yn 'e romtefeart
Fiif langpoatmûsgoffers, oan wa't de nammen jûn waarden fan Fe, Fi, Fo, Fum en Phooey, reizgen yn desimber 1972 as proefdieren nei de moanne mei de Apollo 17-misje fan 'e Amerikaanske romtefeartorganisaasje NASA. Se rûntsjedraaiden 75 kear om 'e moanne foar't se nei de Ierde weromkearden. Fjouwer fan 'e bistkes oerlibben de reis. Seis oare langpoatmûsgoffers waarden yn july 1973 nei in baan om 'e Ierde stjoerd mei de Skylab 3-misje, mar kamen al nei 30 oeren om, doe't de stroom útfoel en de apparatuer dy't harren yn libben hold, ophold fan funksjonearjen.
Undersoarten
De Pasifyske mûsgoffer (Pergnathus longimembris pacificus) is in ûndersoarte fan 'e langpoatmûsgoffer dy't lanseigen is by de Pasifyske kust fan Súdlik Kalifornje lâns. Dit bistke ferkeart yn swierrichheden trochdat syn ferspriedingsgebiet gearfalt mei ferskate fan 'e grutste stêdekloften fan 'e Feriene Steaten, te witten dy fan Los Angeles en fan San Diego. Oant 1993, doe't der in lytse populaasje werûntdutsen waard, mienden mammalogen dat de ûndersoarte al útstoarn wie. De IUCN klassifisearret de Pasifyske mûsgoffer as "bedrige".
Tûtanchamon
thumb|Tûtanchamon thumb|''Beskildere wanden yn Tûtanchamons grêfkeamer grêf DK 62. Tûtanchamon (1341-1323 f.Kr.) wie in farao fan de 18e Dynasty fan it Alde Egypte. Hy hjitte oarspronklik Tûtanchaton, letter waard om polityk-religieuze redenen syn namme feroare yn Tûtanchamon, wat safolle betsjut as: "Libjend evenbyld fan Amon". Syn troannamme Nebcheperoere betsjut: "Hear fan de manifestaasjes fan Ra".
Biografy
Lange tiid waard tocht dat Nefertity syn mem wie, mar tanksij resint DNA-ûndersyk, publisearre yn it Journal of the American Medical Association, is fêst komd te stean dat Tûtanchamon in soan wie fan Achnaton en syn zuster, in ûnbekende frou, waans mummy bekend stiet as KV35YL. Tûtanchamon wie gjin opfallende farao. Syn ferneamdheid komt benammen troch it seldsume feit dat syn grêf, doe't it yn 1922 troch Howard Carter fûn waard, hast ûnskeind blykte te wêzen. Yn it foar in farao lytse grêf leinen ear as 3500 keunstfoarwerpen.
Tûtanchamon wie troud mei syn healsuster Anchesenamon en wie de opfolger fan Achnaton, hoewol't der tusken har beiden mooglik noch in farao regeard hat (Smenchkare). Tûtanchamon wie mar njoggen jier âld doe't hy farao waard en ek noch tige jong doe't hy stoar (19 jier âld). Hy groeide op yn de stêd Amarna. Yn it earstoan wie syn namme net Tûtanchamon mar Tûtanchaton, nei de Egyptysk god Aton, in sinnegod dy't oanbean waard neidat Achnaton in drastyske feroaring yn de godstsjinst fan it Egyptische ryk trochfierd hie troch in foarm fan monoteïsme/monolatry yn te fieren.
Under de regearing fan Tûtanchamon kearde Egypte werom nei de tradisjonele religy; de ferearing fan alle âlde goaden, benammen dy fan oppergod Amon, waard yn eare wersteld en Tûtanchaton nom de namme Tûtanchamon oan.
Lange tiid wie net hielendal dúdlik wêrom't hy sa jong stoarn is. Op basis fan twadiminsjonale röntgenopnamen suggerearre in Britsk team yn de jierren sechtich in skedelbrek, wat de hypoteze staavje soe dat Tûtanchamon fermoarde wie troch in klap op de efterholle. Lettere ûndersiken sprutsen dit tsjin en joegen oan dat dit gat by it mummifisearjen ûntstien is. Het is wol dúdlik dat der yn syn tiid grutte spanningen wienen yn Egypte, neidat it religieuze belied fan syn foargonger Achnaton ta in grutte gaos laat hie. Boppedat wienen der oarloggen, ûnder oare mei de Nubyers en de Hittiten. In paleisrevolúsje foel ek net út te sluten.
In resinte skôging fan Tûtanchamon syn skelet hat útwiisd dat hy 19 wie doe't hy stoar en ûngefear 1,68 m lang. Der siet 1 sm ferskil tusken de lingte fan syn skonken en hy hie in eatwat skeane rêgegraat. Dêrneist hie hy in klompfoet en miste in tean oan de oare foet. Hy rûn mei in stôk, wat mei ûndersteund wurdt troch de fynst fan 170 stokken yn syn grêf. Hy lijde ek oan in ûntstekking yn syn knibbel, feroarsake troch in brek. De brek soe feroarsake wêze kinne troch in fal fan in striidwein, grif by in jachtpartij, eat dat de jonge farao graach dwaan mocht. Yn 2009 is de mummy skend. Ut dit ûndersyk die bliken dat Tûtanchamon grif stoarn is troch de ûntstekking yn syn knibbel, kombinearre mei malaria.
De opfolgers
Tûtanchamon waard ofolge troch de folle âldere hegepreester Ay, in oantroud lid fan de keninklike famylje. Neffens de ûndersikers dy't de moardhypoteze ûndersteunden wie Ay mooglik ek syn moardner doe't de jonge prins mear syn eigen wil begûn troch te driuwen. Ay syn regearing duorre mar fjouwer jier en de farao nei him (generaal Horemheb) skraste de nammen fan Achnaton, Smenchkare, Tûtanchamon en Ay út de annalen en keningslisten fan it lân om se sa yn it ferjitboek te krijen. Dochs fersteurde Horemheb Tûtanchamons grêf net, wat der mooglik op wiist dat hy wol respekt foar de jonge kening hie.
In geef keningsgrêf
thumb|[[Howard Carter en de sarkofaach fan Tûtanchamon]] It grêf fan Tûtanchamon is grêf DK 62 yn de Fallei fan de Keningen. De irony wol dat dit it ienige keningsgrêf is dat hast geef fûn is. Dit komt trochdat by de bou fan it grêf foar Ramses VI útgroeven sân op de yngong fan it grêf fan Tûtanchamon smiten waard. Sa bleau de yngong geef, oant it grêf yn 1922 troch Howard Carter en syn minsken, sponsore troch Lord Carnarvon, ûntdekt waard. It grêf makket, nettsjinsteande alle pracht en preal in frij hastich by elkoar sochte, en foar in farao hast earmoedige yndruk. It wie mooglik foar in oar bedoeld; foar in hegere offisier, of in froulik lid fan de faraofamylje.
Nei de winsk fan Howard Carter waard de mummy nei yngreven ûndersyk wer weromlein yn de sarkofaach fan syn eigen grêf. De skat dy't yn it grêf fan Tûtanchamon fûn waard, is wyls wrâldferneamd en foar it meastepart te besjen yn it Egyptysk Museum yn Kaïro.
Omgong fan Frankryk 1972
De 59ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 1 oant en mei 22 july 1972.
Startplak
De start hie plak yn Angers, de haadstêd fan it departemint Maine-et-Loire. It wie de twadde kear dat dizze stêd yn it westen fan Frankryk it startplak wie fan de Omgong fan Frankryk, de earste kear wie yn 1967.
Columbus (Mississippy)
Columbus is in plak (city) yn de Amerikaanske steat Mississippy oan de bopperin fan de Tombigbee River, en falt bestjoerlik ûnder Lowndes County dêr't it ek de haadstêd fan is.
Wurdum
Wurdum is in doarp dat yn de gemeente Ljouwert leit. Wurdum leit noardeastlik fan Wytgaard, westlik fan Swichum en besuden Goutum en Ljouwert. Yn 2022 hie Wurdum 1.145 ynwenners. De doarpskearn fan Wurdum leit om de Sint-Martinustsjerke op de terp fan Wurdum.
Aldlânsryd
In ried of red, tith en tsjintwurdich rie(t), riet, rij(t) is in namme dy't faker foar komt. It betsjut faak in lytser streamke, op in grutter wetter útrinnend.
Wurdum
It buorskip Tsjaard heart ek by Wurdum.
Stinsen en states
thumb|left|States om Wurdum Om Wurdum stienen eartiids in soad stinzen. Op it kaartsje binne oanjûn: Sûnt 1943 leit Wurdum yn de gemeente Ljouwert, dêrfoar lei it yn de gritenij Ljouwerteradiel (súdertrimdiel).
Wigle fan Aytta
Op 19 oktober 1507 waard Viglius fan Aytta berne op Barhûs ûnder Wurdum. Hy wie in soan fan Folkert fan Aytta dy't de eartiidse úthôf fan it Burgumer kleaster fan 1503 ôf yn erfpacht hie. Hy wie lid fan it Hof fan Fryslân, foarsitter fan de Ried fan Steat, riedshear fan Karel V en foarsitter fan 'e Geheime Rie. Hy stifte yn 1572 it Aytta-Godshûs en in kapel yn Swichum.
Tsjerke
thumb|left|Sint-Martinustsjerke