cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johan Vegelin fan Claerbergen
thumb|left|De Vegelinkaart út 1739 Johan hie niget oan it sels meitsjen fan kaarten en krige ûnderrjocht fan Willem Loré. 1713 tekene er in kaart fan Herema State. Hy liet in grutte wandkaart meitsje fan de provinsje Fryslân. Dy Vegelinkaart wie 1739 klear. De kaarten fan de gritenijen Doanjawerstâl en Haskerlân jouwe in sekuer byld fan de stewaasje yn de earste helte 18e iuw. Hy skreau ''Een dagverhaal van Jhr. Johan Vegelin van Claerbergen: omtrent de troubelen van het jaar 1748''. It waard yn 1899 útjûn troch G.H. van Borssum Waalkes. Vegelin van Claerbergen wie anneks mei ynpolderingen by Langwar en de Koudumer Slieperdyk. Hy fersette him tsjin it ferkeard útfeantsjen fan stikken lân.
Yn syn testamint joech er oan dat syn grutte grûnbesit, en dêrtroch syn politike macht, net yn ien hân komme mocht. Dat nei syn fertsjerren yn 1773 gie zijn grûnbesit yn Doanjewerstâl nei syn pakesizzer Frâns Julius Johan fan Eysinga (1752-1828) en it besit yn Haskerlân nei dy syn suster Catharina Lucia.
Karton
thumb|Karton Karton (fan it Frânske carton) is papier, dat út meardere lagen bestiet en in gewicht hat fan mear as 179 g/m2. It is ek de namme foar ferpakking fan buordpapier, sa as bygelyks frisdrank yn karton. Karton is it measte brûkt foar doazen, sa as bygelyks ferhûsdoazen en skuondoazen. Ek kokers foar it ferstjoeren fan post of it oprôljen fan bygelyks kalinders binne makke fan karton. Sjesokke kokers wurde makke fan stroken karton dy't njonken inoar om in as rinne en mei plakguod oan inoar fêst plakt wurde.
Striekarton
Striekarton  wurdt makke fan strie. Hjoed-de-dei wurdt der hast net mear striekarton makke, om't it fersmoargjend foar it miljeu wie. Mear as hûndert jier ferlyn wie it lykwols de wichtichste manier om karton te meitsjen. Tusken 1870 en 1970 waard der yn Fryslân, Grinslân en East-Fryslân, dêr't striekartonfabriken yn Ljouwert, Feandam en Leer stiene, makke. By striekarton is de rizel te sjen. Hjoed-de-dei wurdt âld papier almeast brûkt foar it meitsjen fan karton.
Passyspul
Yn Roomsk-Katolike kontreien wurdt om Peaske hinne faak in passyspul opfierd. Dat is in soarte toanielstik oer it lijen fan Jezus Kristus foar en by de krusiging.
Untstean
It passyspul is ûntstien yn de midsiuwen. Neidat yn de tsjerke it ferset oanboaze tsjin de útbundige toanielstikken by fierings en prosesjes, ferpleatsten dy spullen har nei bûten de tsjerke. De toanielstikken spilen har ôf op de pleinen en yn de strjitten en ferbylden altyd it lijen fan Kristus. Soms diene wol hûnderten spilers mei en koe it spul wol dagen duorje. Ut de oerlevere teksten blykt dat der in soad gebrûk makke waard fan spesjale effekten om bygelyks oerstreamings sa realistysk mooglik wer te jaan. It gebrûk hold oan oant yn de 16e iuw.
Yn de 17e iuw libbe de tradysje wer op, earst yn it Dútske Oberammergau. Dat fûn neifolging yn oare Jeropeeske lannen as Eastenryk, Frankryk, België en Nederlân.
De abdij fan Gorze wie ferneamd om har Passyspul yn de midsiuwen.
Tegelske Passyspullen
Sûnt 1931 wurde yn it iepenloftteater De Doolhof yn Tegelen de Passyspullen opfierd, fan 1975 ôf om de fiif jier. Yn 2010 waard dêr de 19e rige foarstellings opfierd. De Passyspullen fan 1955 lutsen de measte taskôgers, te witten sawat 160.000. De Passyspullen fan 2000 waarden regisearre troch filmregisseur Ben Verbong. Yn 2015 skreau Patrick Lateur ''Lente in Galilea. Een passiespel'', regisseur wie Cees Rullens.
The Passion
The Passion is in Nederlânsk passyspul dat sûnt 2011 jierliks op de jûn fan Wite Tongersdei op wikseljende iepenloftlokaasje foar in grut publyk holden wurdt. It evenemint is in gearwurkingsprojekt fan de omroppen EO en RKK, de Protestantske Tsjerke yn Nederlân, de Roomsk-Katolike Tsjerke, it Nederlânsk Bibelselskip en de pleatslike gemeente. It evenemint wurdt streekrjocht op de Nederlânske telefyzje útstjoerd.
Yn 2017 wie de Passion yn Ljouwert. Dat wie in meartalige útfiering mei in substansjeel part yn it Frysk.
Passyspullen Hertme
Sûnt 1953 wurde yn Hertme passyspullen opfierd. Nei in ûnderbrekking waarden se yn 2011 oppakt.
Kabouter
In kabouter is in lyts, humanoïde, mytysk wêzen út 'e folkloare fan Nederlân en Flaanderen. De beneaming is krekt as kobold ôflaat fan it Oergermaanske wurd *kuƀa-walda, "hûswarder", of *kuƀa-hulþa, "it hûs goedgeunstich sind wêzende". Sokke wêzens komme yn withoefolle mearkes en folksferhalen út 'e Lege Lannen foar. Yn oare dielen fan 'e wrâld ken men mytyske wêzens dy't soartgelikens mar net itselde binne, lykas de nisse en tomte út Skandinaavje, de kobold en it Heinzelmannchen út it Dútske taalgebiet, de brownie, hobgoblin en pixie of piskie fan 'e Britske Eilannen, de hiisi út Finlân en de domovoj út Ruslân. Kabouters wurde gauris betize mei gnomen, mar dat binne elemintêre ierdgeasten dy't bûn binne oan 'e ierde, wylst kabouters ierdgeasten binne dy't in bân hawwe mei hûs of bosk.
Kabouters wurde almeast omskreaun as wêzens dy't sterk op minsken lykje, mar folle lytser fan stal binne. Hoe grut oft se krekt binne, hinget ôf fan it oanbelangjende ferhaal, en kin útinoar rinne fan sa'n 15 oant 45 sm. Alle kabouters hawwe in blanke hûdskleur, en se wurde yn 'e regel foarsteld as mantsjes mei in lang griis burd, in frij grutte, reade noas, bolle reade wangen en bolle buken. Harren klean docht gauris wat Midsiuwsk oan, en hat faak felle kleuren, lykas read, blau, giel of grien. Se drage tradisjoneel in reade puntmûtse. Om 'e mul hawwe se in brede swarte rym mei in grutte gasp, en oan 'e fuotten tsjûke swarte learzens. Kabouterwyfkes wurde lang sa faak net ôfbylde, mar hawwe ornaris in lange rok oan en drage it hier yn ien of mear frissels.
Neffens de measte ferhalen kinne kabouters folle âlder wurde as minsken. Se hawwe gauris it fermogen om harren ûnsichtber te meitsjen of binne sa wetterfluch dat se altyd al in sideplak opsocht hawwe ear't minsken harren gewaarwurde kinne. Ek wurdt sein dat se folle sterker binne as reedlik is foar harren lytse stal, of dat se oer in foarm fan tsjoenderij beskikke. Yn guon ferhalen kieze kabouters derfoar om yn de neite fan minsken te ferkearen en faak ek om foar minsken putsjes op te knappen tsjin in lytse beleanning, bygelyks fan molke, bôle of bier. Se hâlde der lykwols net fan om begluorke te wurden, en yn guon ferhalen wurde minsken, dy't besykje om in kabouter te sjen te krijen, dêrfoar bestraft mei (soms tydlike) blinens. As se min behannele wurde, kinne kabouters lulk wurde en wraak nimme troch har dêrnei te hâlden en dragen as in kwelgeast.
Kabouter
Widukind fan Corvey
200px|thumb|Widukind fan Corvey 200px|thumb|left|De westkant fan de [[Abdij fan Corvey, dêr't Widukind wurke]] Widukind fan Corvey (berne om 925 hinne, stoarn nei 973) wie in midsiuwske Saksyske skiedskriuwer. Hy is de skriuwer fan de Res gestae saxonicum sive annalium libri tres, dat in wichtige beskriuwing wie yn it tsiende-iuwske Dútslân yn 'e tiid fan keizer Otto de Grutte.
Libben
Nei syn namme sjoen, koe hy mooglik besibbe wêze oan de Saksyske lieder en held Widukind, dy't, sa't it neamd wie in de Keninklike Frankyske Annalen, focht tsjin Karel de Grutte in de Saksekriich fan 772 oant 785. Widukind de Skriuwer kaam likernôch om 940/942 hinne yn de Benediktynske Abdij fan Corvey yn Westfalen, it westlike part fan Saksen, wierskynlik as learmaster. It kin ek wier wêze dat er der as bern al hinne tôge hie en lid wurden wie fan de Benediktynske Oarder. Yn 936 wie Hindrik de Fûgelder, dy't de earste hartoch fan Saksen fan it Hûs fan de Ottoanen kening fan East-Frânsje (Dútslân) waard, ferstoarn en opfolge troch syn soan Otto de Grutte. Otto, dy't de ûnbetwiste lieder fan it Dútske keninkryk waard en letter kroane ta keizer fan it Hillige Roomske Ryk wie, makke in grutte yndruk op de Benediktynske muonts Widukind. Ynearsten skreau er in stikmannich stikjes oer hilligen, foar't er begûn oan it Saksyske skiedskriuwen. Hy wijde syn kroniken oan kleasteroerste Matilde fan Quedlinburg (rûn 955-999), dochter fan keizer Otto de Grutte, dy't sels ek in ôfstammeling fan de Saksyske lieder Widukind wie. De annalen wiene skreaun nei't Otto ta keizer kroane wie troch paus Johannes XII op 2 febrewaris 962. Hoewol't Otto en syn heit Hindrik de Fûgelder as Imperator neamd wiene, waard dat barren net neamd. De kleasteroerste wie it iennichste wichtige lid fan de Ottoanen yn it Stamhartochdom Saksen ûnder regintskip fan Herman Billung. Dêrom wie Widukind begûn mei it skriuwen fan de kroniken. De kroniken waarden skreaun oant de dea fan Otto de Grutte op 7 maaie 973. Widukind is nei alle gedachten net folle letter ferstoarn yn de Abdij fan Corvey.
Wurk
De Res gestae saxonicae wiene wichtige skiedskriuwings yn de tiid fan Hindrik de Fûgelder en Otto de Grutte. Widukind skreau as in Saks, dy't grutsk op syn folk en skiednis wie. Hy skreau dat de Saksen it mulpunt fan de skiednis wiene. Hy begûn syn skiedskriuwen net mei de Romeinske tiid, mar mei in koarte ynhâld fan de oerlevere skiednis fan de Saksen en harren wrakseljen mei de Franken. Hy begûn mei de strideraasjes tusken Teodoarik I, kening fan Austraasje en de Tueringers, dêr't de Saksen in wichtige rol yn spilen. In taspiling fan it kerstenjen fan de Saksen ûnder Karel de Grutte bringt him nei de eardere Saksyske hartoggen en de ûnderdielen fan it bewâld fan Hindrik de Fûgelder. It barren yn Itaalje waard net neamd allyksa de paus. It twadde boek begjint mei de ferkiezing fan Otto de Grutte ta kening fan Dútslân en it drygjen tsjin syn bestjoer, giet it barren yn Itaalje wer foarby en einiget mei de dea fan syn earste frou Edith fan Wessex yn 946. Der binne trije manuskripten bewarre bleaun fan Widukind syn Gesta, dêr't der ien skreaun is yn Benevento, dat besuden Rome leit. In manuskript fan it Res gestae saxonicae sive annalium libri tres wie foar it earst publisearre yn 1532 yn Bazel en befynt him hjoed-de-dei yn de British Library. Der binne noch twa oare bewarre manuskripten. De bêste útjefte wie yn 1935 troch Paul Hirsch en Hans-Eberhard Lohmann yn de searjes Momenta Germaniae Historica: Scriptores rerum Germanicum in usum scholarum editi. In Dútske oersetting ferskynde yn de Quellen zur Geschichte der sächsischen Kaiserzeit, dat públisearre wie troch Albert Bauer en Reinhold Rau yn 1971
Grutte Priis Formule 1 fan Spanje 2021
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Spanje 2021 yn Montmeló op 9 maaie 2021. It wie de fjirde race fan 22 races fan de Formule 1 yn 2021. Hy waard op it Sirkwy fan Barcelona-Cataluña hâlden. De race waard hâlden oer 66 omgongen, op it 4,7 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308,4 kilometer.
Parkearterrein
In parkearterrein, yn it deistich spraakgebrûk gauris in parkearplak neamd, is in iepen romte binnen de beboude kom fan in stêd of in grutter doarp, dy't bedoeld is om auto's op te parkearjen. Meastal giet it dêrby om in plein(tsje) dat spesjaal foar dat doel oanlein is en befluorre is mei, yn 'e regel klinkerts of asfalt. Soms sjocht men ek noch wolris parkearterreinen mei in semy-ferhurde oerflak fan grint of skelpen. Mei de term 'parkearterrein' wurdt ornaris ferwiisd nei in romte mei genôch parkearfakken om der ferskate rigen auto's te parkearjen; foar lytsere romten dy't bedoeld binne om 'e auto te stâljen, lykas in rige parkearfakken oan 'e ein fan in strjitte, wurdt hast altyd de oantsjutting 'it parkearplak' of sokssawat brûkt.
Yn 'e measte lannen dêr't de persoane-auto it dominant ferfiermiddel is, binne parkearterreinen in tige rûnom foarkommend ferskynsel. Men sjocht se op plakken dêr't in protte besikers ferwachte wurde, lykas by supermerken, winkelsintra, boumerken, teäters, tsjerken, fuotbalstadions, treinstasjons, carpoolplakken, ensfh. It komt gauris foar dat by popkonserten en oare eveneminten (as dy bûten de beboude kom plakfine) in ad hoc-parkearterrein ynrjochte wurdt yn in greide. Faak wurde parkearterreinen oanlein mei skeanparkearfakken, wêrby't auto's skean delset wurde. Dat makket it foar de automobilisten makliker om yn- en út te parkearjen, mar smyt wol in protte romte wei.
Foarhinne koe men op 'e measte plakken fergees de auto kwyt, om't dat goed foar de ekonomy wie (de winkels woene ommers safolle mooglik klanten hawwe). Sûnt de 1980-er jierren is men lykwols begûn om it gebrûk fan auto's yn 'e binnenstêd safolle mooglik te ûntmoedigjen, en dêrom moat men tsjintwurdich frijwol oeral foar parkearjen betelje, útsein op priveeparkearterreinen dy't eigendom fan grutte winkels of ynstellings binne. De measte parkearterreinen hawwe in stikmannich hendikepteparkearplakken, dy't meastal sa deun mooglik by it plak binne dêr't men ornearret dat de measte brûkers fan it terrein hinne moatte, sadat lju dy't min rinne kinne net grutte ôfstannen hoege ôf te lizzen. Hendikepteparkearplakken binne wer te kennen oan in blau warskôgingsboerd mei yn it wyt in piktogram derop fan in mantsje yn in rolstoel. De measte iepenbiere parkearterreinen hawwe tsjintwurdich ek ien of mear oplaadstasjons foar elektryske of hybride auto's.
Parkearterreinen binne faak boarnen fan wetteroerlêst, fanwegen it grutte oerflak oan ûntrochlittich weidek. De measte terreinen hawwe gjin of frijwol gjin behearske fuortlieding fan reinwetter, mei as gefolch dat by stjalprein it rioel yn 'e neite fan in grut parkearterrein al rillegau net mear al it wetter oankin. In soad moderne parkearterreinen hawwe dêrom grienstreken tusken de rigen parkearfakken yn, dy't faak oanplante binne mei hagen en/of lytse beamkes. Sokke ûnderbrekkings fan it tichte weidek losse in grut part fan it wetterôffierprobleem op. Yn 'e binnenstêden, dêr't de grûnprizen oer it algemien heech binne, foarmje parkearterreinen yn 'e eagen fan projektûntwikkelders in djoere fergrieming fan bougrûn. Dêrom wurde dêr tsjintwurdich almar mear parkeargaraazjes boud, dy't ûnder de grûn ûnder oare gebouwen oanlein wurde kinne.
Kunnilingus
Kunnilingus is in foarm fan orale seks wêrby't immen de froulike geslachtsdielen fan syn of har sekspartner yn 'e mûle nimt en deroan sûcht, sobbet en/of slikket om seksueel geniet op te wekjen. It giet dêrby almeast om 'e klitoris, de skamlippen en/of de yngong ta de eigentlike fagina. De klitoris is fierwei it gefoelichste part fan 'e froulike geslachtsdielen, en stimulaasje dêrfan kin sadwaande foar seksuele opwining soargje en resultearje yn in orgasme. Kunnilingus stiet yn 'e Fryske sprektaal almeast bekend ûnder de hollanistyske ynterferinsje beffen. Der besteane fierders ferskate komysk bedoelde oantsjuttings foar, lykas "lippetsjinst bewizen" en "tapytfretten", wat ferwiist nei skamhier yn 'e mûle. It "tsjinstelde" fan kunnilingus is fellatio, wêrby't men de penis yn 'e mûle nimt om seksueel geniet op te wekjen.
Etymology
It wurd "kunnilingus" komt fan it Latynske cunnilingus, dat gearstald is út 'e dielen cunnus ("fagina") en lingua ("tonge").
Praktyk
By kunnilingus nimt immen de geslachtsdielen fan syn of har froulike sekspartner yn 'e mûle. Dat kin sawol dien wurde yn 'e kontekst fan heteroseksualiteit, wêrby't de kunnilingus útfierd wurdt troch in man by in frou, as yn it ramt fan lesbyske homoseksualiteit, wêrby't de fellatio útfierd wurdt troch in frou by in oare frou. De wichtichste reden foar dizze foarm fan orale seks is om seksueel geniet te jaan oan 'e frou dy't it ûndergiet. Kunnilingus kin lykwols ek seksueel opwinend wêze foar dejinge dy't it útfiert.
By kunnilingus wurdt net inkeld de mûle as sadanich brûkt, mar benammen de lippen en de tonge. Der wurdt sûgd, sobbe en/of slikke oan ferskate parten fan 'e froulike geslachtsdielen, yn 'e regel de klitoris, de skamlippen en/of de yngong ta de eigentlike fagina. It stimulearjen op dy wize fan 'e klitoris kin by de frou dy't it ûndergiet foar seksuele opwining soargje en úteinlik resultearje yn in orgasme, mei 't de klitoris fierwie it gefoelichste diel fan 'e froulike skamstreek is.
Guon sekshânliedings riede oan om by kunnilingus te begjinnen mei in sêftere, algemienere stimulaasje fan 'e skamlippen en de hiele skamstreek foar't de fokus stadichoan mear taspitst wurde op 'e klitoris. Neffens de statistiken hat 70 oant 80% fan 'e froulju ferlet fan direkte stimulaasje fan 'e klitoris om in orgasme te berikken. Neffens in wittenskiplik ûndersyk fan 'e Amerikaansk-Dútske seksuologe Shere Hite út 2003 nei dit ûnderwerp kinne de measte froulju folle makliker in orgasme berikke troch kunnilingus as troch faginale geslachtsmienskip, om't by kunnilingus de klitoris direkt stimulearre wurdt, wat by faginale seks faak net it gefal is.
Der bestiet in breed skala oan techniken foar it útfieren fan kunnilingus. Sa kin de punt, boppekant of ûnderkant fan 'e tonge brûkt wurde, mar ek de lippen, de noas, it kin of de foartosken. Bewegings kinne stadich of fluch wêze, hieltyd itselde of ûngeregeld, hurd of sêft, al neigeraden de foarkar fan dejinge dy't de kunnilingus ûndergiet. It is ek mooglik om te reontsjen (Nederlânsk: neuriën), mei't de trillings dy't dêrtroch feroarsake wurde, ek seksueel geniet feroarsaakje kinne.
Kunnilingus wurdt fierders faak kombinearre mei oare foarmen fan seksuele stimilaasje, lykas bgl. troch te wriuwen oer de klitoris of troch de fagina te fingerjen. Guon froulju fine it oangenaam as ynstee dêrfan of tagelyk dêrmei (ek) de anus fingere wurdt. Ek kin ynstee fan sokke hânmjittige stimulaasje in stik seksboartersguod brûkt wurde, lykas in dildo of in fibrator.
Sekshâldings by kunnilingus
Kwa sekshâldings ûnderskiedt men by kunnilingus:
Kontekst
Kunnilingus kin in op himsels steande foarm fan seks wêze, mar faak is it in ûnderdiel fan it foarspul fan faginale seks of anale seks. Yn dat lêste ferbân sil kunnilingus faak ôfwiksele wurde mei anilingus, dat it slikjen fan 'e anus is mei as doel om seksueel geniet op te wekjen. Redens om oan kunnilingus (eventueel mei fellatio foar de manlike partner) te dwaan ynstee fan faginale seks te hawwen, kinne wêze dat de frou net swier reitsje wol, dat se har fammesteat net kwytreitsje mei, of dat faginale seks op dat stuit net mooglik of te ûnoangenaam is foar de frou, bygelyks yn 'e lêste moannen fan it swierwêzen.
Hygiêne
It betrachtsjen fan persoanlike hygiêne foar't men oergiet ta it ûndergean fan kunnilingus is wichtich. Minne hygiêne kin liede ta stank en de opheaping yn 'e tearen en fâlden fan 'e fagina fan mikro-residu, lykas plús of bedrûge urine of menstruaal bloed. De oanwêzigens dêrfan sil foar de útfierder fan 'e kunnilingus net oangenaam wêze. Ek it byknippen of hielendal ôfskearen fan it skamhier is wat dat it útfieren fan kunnilingus oangenamer meitsje kin. Dit lêste kin lykwols ek it seksueel geniet fan dejinge dy't it ûndergiet fergrutsje, mei't it skamhier beskôge wurde kin as in gefoelleaze barriêre tusken mûle en geslachtsdielen.
Sûnens
Troch kunnilingus kinne seksueel oerdraachbere sykten oerbrocht wurde, lykas klamydia, gonorroe, herpes en AIDS, mar ek it minsklik papillomafirus en ferskate foarmen fan hepatitis. It risiko dêrop is lykwols by alle foarmen fan orale seks oanmerklik leger as by faginale of anale seks. Lju dy't faak of lang kunnilingus jouwe, kinne de ûnderkant fan 'e tonge skansearje en dêr troch de oanhâldende wriuwing by dizze foarm fan seksuele aktiviteit in langwerpige swolm oprinne dy't heaks stiet op 'e lingterjochting fan 'e tonge. Dy oandwaning wurdt 'kunnilingustonge' neamd. It wurdt feroarsake troch it sydlings hinne wer bewegen fan 'e tonge by de ûndertosken lâns.
List fan planetoïden 67101-67200
Dit is in list fan planetoïden 67101-67200.
Baanhurdfytsen op de Paralympyske Simmerspullen 2016
200px|thumb|right|200px|Velódromo Municipal do Rio
De XV Paralympyske Simmerspullen waarden yn 2016 yn Rio de Janeiro yn Brazylje hâlden.
Lokaasje
It baanhurdfytsen fûn plak fan 8 oant 11 septimber 2016 yn it Velódromo Municipal do Rio.
Klassikaasje
'Tandems'
Twatsjillers Fytsers dy't net op in normale fyts fytse kinne yn ferbân mei ien as meardere amputaasjes, fergroeiing, ferlamming as in harsesferlamming
Team sprint
{| width=60%
Oergongskalinder foar 1709 (Sweden)
Dit is de oergongskalinder foar 1709 fan Sweden (ynkl. Finlân).
Arabyske talen
De Arabyske talen foarmje in taalgroep dy't ta de Westsemityske kloft fan 'e Semityske talen heart. De Semityske talen meitsje sels wer ûnderdiel út fan 'e Afro-Aziatyske taalfamylje. Yn 'e mande mei de Noardwestsemityske talen (lykas it Hebriuwsk) foarmje de Arabyske talen binne de Westsemityske groep de Middensemityske talen. De Arabyske talen sels besteane út in stikmannich deade talen út 'e Aldheid, de ûnderskate fariëteiten fan it Arabysk, en dêropta it Malteesk. As men it Arabysk as ien inkele taal beskôget, besteane de Arabyske talen dus hjoed de dei mar út twa libbene talen (Arabysk en Malteesk). In protte taalkundigen ornearje lykwols dat it Arabysk útinoar falt yn in grut tal nau oaninoar besibbe, mar dochs selsstannige talen.
Talen of dialekten?
De fraach oft de ferskillende fariëteiten fan it Arabysk beskôge wurde moatte as selsstannige talen of as de dialekten fan ien inkele taal, is ûnbeslist en ek yn beskate mjitte kontroversjeel. Guon gesachhawwende boarnen, lykas de taalkundewebside Ethnologue, beskriuwe de tritich oant fyftich Arabyske fariëteiten sûnder mear as selsstannige talen, wylst oaren, lykas de Library of Congress, fêsthâlde oan it âldere idee dat it inkeld dialekten fan it Arabysk binne. Nettsjinsteande dat wurdt fan in taalkundich perspektyf út faak steld dat de Arabyske talen krekt likefolle faninoar ferskille as de Romaanske talen (Frânsk, Spaansk, Portegeesk, Italjaansk, Roemeensk, Katalaansk, Oksitaansk, ensfh.). [[File:Arabic Varieties Map.svg|500px|thumb|right|De moderne Arabyske talen of dialekten (begrinzgings by benadering):
]]
De fraach oft it Arabysk ien taal mei in protte ferskillende dialekten is, of in taalgroep besteande út ferskate tsientallen selsstannige talen hat in politike lading en leit dêrom gefoelich. It soe ferlike wurde kinne mei lyksoartige kwestjes dy't besteane om it Sineesk hinne, om it Hindy en Oerdû hinne, en om 'e nasjonale fariëtetien hinne dy't fuortkommen binne út it Servo-Kroätysk (Servysk, Kroätysk, Bosnysk en Montenegrynsk). Mar wylst sprekkers fan it Hindy en it Oerdû, of fan it Servysk en it Kroätysk, úthâlde dat se inoar net ferstean kinne, wylst se dat wól kinne, beweare sprekkers fan it Arabysk dat se inoar wól ferstean kinne as dat eins net sa is.
It Arabysk foarmet in dialektkontinuum dat rikt fan 'e Atlantyske Oseaan yn Marokko oant de Arabyske See yn Omaan. Dêrby kinne sprekkers fan 'e taalfarianten dy't geografysk deun byinoar sprutsen wurde, inoar goed ferstean en begripe, wylst de sprekkers fan taalfarianten dy't fierder byinoar wei sprutsen wurde, harsels yn harren memmetaal net of dreech oaninoar fersteanber meitsje kinne. De Arabyske talen (of dialekten) binne faak nei lannen neamd, mar dat wol net sizze dat de fersprieding fan sokke taalfoarmen him oan 'e grinzen tusken lannen hâldt, of dat yn ien lân njonken in foarm fan it Arabysk dy't nei dat lân neamd is, net ek oare Arabyske talen sprutsen wurde.
De Arabyske talen falle útinoar yn trije grutte groepen: it Magrebbynsk-Arabysk, dat sprutsen wurdt yn Noard-Afrika bewesten de Nyldelling; Nilo-Egyptysk-Arabysk, dat sprutsen wurdt yn 'e Nyldelling en it easten fan Egypte en fierders yn Sûdaan, dielen fan Súd-Sûdaan en dielen fan 'e eastlike Sahara; en it Middeneastlik-Arabysk, dat sprutsen wurdt yn it Midden-Easten. Dêrby steane it Middeneastlik-Arabysk en it Nilo-Egyptysk-Arabysk tichter byinoar as by it Magrebbynsk-Arabysk; dy beide groepen foarmje sadwaande it Masjrikynsk-Arabysk (Magreb is Arabysk foar "westen" en Masjrik betsjut "easten").
Binnen de trije groepen is de ûnderlinge fersteanberens grut, en tusken de beide Masjrikynske groepen is dy ek noch oansjenlik. Tusken Masjrikynsksprekkers en Magrebbynsksprekkers bestiet in asymmetryske fersteanberens, wêrby't Magrebbynsktaligen gruttere kâns hawwe om Masjrikynsksprekkers te ferstean as oarsom. Dat komt om't it Modern Standertarabysk (in taalfoarm dy't gjin memmetaalsprekkers hat, mar dy't oeral yn 'e Arabyske wrâld op 'e skoallen ûnderwiisd wurdt, mear op it Klassyk Arabysk basearre is, dat in Masjrikynske taalfariant wie. Ek spilet mei dat de filmyndustry fan Egypte grutte ynfloed yn 'e hiele Arabyske wrâld hat, sadat it Masjrikynske Egyptysk-Arabysk ek yn 'e Magreb by in protte minsken bekend is.
Underferdieling
(De útstoarne oäzetaal Temanitysk waard foarhinne klassifisearre as in Arabyske fariëteit, mar neier ûndersyk hat útwiisd dat it eins in Noardwestsemityske taal wie.)
Ferskillen
De Arabyske standerttaal wurdt yn it Arabysk فصحى, fuṣḥa neamd. Dy wurdt troch alle Arabysksprekkers dy't lêze en skriuwe kinne, begrepen. Taalkundigen meitsje oangeande it fuṣḥa ûnderskie tusken it Klassyk Arabysk, de taal wêryn't û.m. de Koraan skreaun waard, en it Modern Standertarabysk, de modernisearre foarm fan it Klassyk Arabysk, sa't dy hjoed de dei brûkt wurdt foar alle skreaune teksten yn it Arabysk en alle offisjele taspraken ensfh. Dy beide taalfoarmen ferhâlde har lykas it Aldingelsk en it hjoeddeistige Ingelsk, mar Arabysksprekkers beskôgje it Klassyk Arabysk en it Modern Standertarabysk oer it algemien net as ferskillende talen.
De grutste kleau oangeande de Arabyske talen bestiet lykwols tusken de formele skriuwtaal (Modern Standertarabysk) en de ynformele sprektalen (de saneamde 'dialekten') dy't frijwol nea skreaun wurde. De sprektalen binne de memmetalen fan alle hjoeddeistige Arabysksprekkers, dy't it Modern Standertarabysk op skoalle oanleare as in twadde taal. De wichtichste ferskillen tusken it Klassyk Arabysk en it Modern Standertarabysk oan 'e iene kant en de ûnderskate sprektalen oan 'e oare kant, binne: In soad Arabyske talen, de Magrebbynske yn it bysûnder, hawwe ek in fokaalferskowing ûndergien en brûke ûngewoane konsonantklusters.
Foarbylden
No ta ferliking deselde foarbylden yn it Nederlânsk en Dútsk:
Objektyf sjoen sil nimmen ûntstride kinne dat de ferskillen tusken de Arabyske 'dialekten' like grut of grutter binne as tusken it Nederlânsk en Dútsk, wêrfan't net ien ûntkent dat it ferskillende talen binne. De konklúzje moat wêze dat de skiedline tusken talen en dialekten gauris ynjûn wurdt troch politike ynstee fan taalkundige omtinkens.
Ferealens
Ferlealens of ferealing is in gemoedstastân dy't jin oerkomt, wêrby't men sterke positive gefoelens op it mêd fan 'e romantyske leafde fielt foar in oare persoan. Dit gefoel kriget men yn 'e regel oan it begjin fan in leafdesrelaasje, wêrnei't it nei geraden dat de relaasje him fierder ûntwikkelet stadichoan feroaret yn stabilere leafdesgefoelens, fertroudheid, stipe en burgenens. Guon libbenspartners ûnderfine ferealens lykwols as in duorjend ûnderdiel fan harren relaasje.
Ferealens komt fral tige faak foar by bern yn 'e puberteit. It hoecht net fan twa kanten te kommen, sterker noch, it komt teminsten likefaak foar as ûnderdiel fan ûnbeäntwurde leafde as fan wjerssidige leafde. As it mar fan ien kant komt, kin ferealens ta in protte leafdesfertriet liede. Itselde is it gefal as dejinge op wa't men fereale is, om 'e iene of oare reden ûnberikber is of rekket (bygelyks troch in ferhuzing).
Ferealens is in emosjonele reäksje, dy't gauris yrrasjoneel en primityf is. Sels wittenskippers dy't har ferdjipje yn dizze matearje en persiis witte wat der spilet, steane machteleas as se fereale reitsje. As der neat mei ferealens dien wurdt, giet it meitiid yn 'e measte gefallen út himsels wer oer. Soms is dat net it gefal, en hâldt men jierrenlang deselde djippe gefoelens foar immen, mooglik sûnder dat dy persoan him of har dêr bewust fan is.
Wittenskiplik kin ferealens ferklearre wurde troch it oanmeitsjen fan beskate hormoanen en neurotransmitters yn 'e harsens (benammen fenyletylamine, noradrenaline, adrenaline, endorfine, dopamine en oksytosine) by it sjen, hearren of rûken fan 'e persoan op wa't men fereale is. Dy hormoanen wurkje ferslaavjend, mei as gefolch dat fereale minsken sa faak en lang mooglik yn 'e buert wêze wolle fan dejinge op wa't se fereale binne.
Fereale lju kin men sadwaande gauris werom om't se geduerich yninoars neite omhingje en oare foarmen fan 'fereale gedrach' fertoane, lykas hân-yn-hân of earmke-om te rinnen, tútsjen, it ferwaarleazjgen fan jins freonskippen, ferlegenheid en knoffeligens yn it bywêzen fan dejinge op wa't men fereale is, ensfh. Oare symptomen fan ferealens, dy't ek by ûnbeäntwurde ferealens foarkomme, binne: it ideälisearjen fan dejinge op wa't men fereale is, mislikens ('flinters yn 'e búk'), yrrasjonele tinkpatroanen, in dreamerige blik, konsintraasjeferlies, brekme oan ytlust en lichte sliepeleasheid.
Koraal
Etymology
it wurd 'koraal' komt fia it Aldfrânske coral en it Latynske corallium fan it Aldgrykske κοράλλιον, korallion (mei deselde betsjutting). It tinken is dat it ek yn it Aldgryksk in lienwurd wie, wierskynlik út in Semityske taal; ferlykje it Hebriuwske גּוֹרָל‎, goral ("kiezelstientsje") en it Arabyske جرل, ǧaral ("stientsje").
Taksonomy
Histoarysk stelde koraal de wittenskip foar in riedsel, mei't sokke wêzens der útsjogge as planten en sessyl (d.w.s. oan ien plak bûn) binne, mar har fierders hâlde en drage as bisten (bgl. troch te reägearjen op oanrekking, wat planten net dogge). Tsjintwurdich is bekend dat koralen primitive bisten binne, dy't yn 'e hjoeddeistige taksonomyske klassifikaasje yndield wurde yn 'e ûnderklassen fan 'e seistentakeligen (Hexacorallia) en achttentakeligen (Octocorallia) fan 'e klasse fan 'e blomdieren (Anthozoa). De blomdieren hearre sels wer ta de stamme fan 'e netteldieren (Cnidaria), dêr't bgl. ek de kwabben ta rekkene wurde.
De ûnderklasse fan 'e seistentakeligen (Hexacorallia) omfettet de stiennige, hurde koralen, dy't polipen hawwe mei in seisfâlde symmetry. De ûnderklasse fan 'e achttentakeligen (Octocorallia) beslacht blau koraal en sêfte koralen, dy't polipen hawwe mei in achtfâlde symmetry mei acht tentakels en acht mesenterys. 'Koraal' op himsels is gjin jildige taksonomyske oantsjutting, mei it as groep parafyletysk is: ta de ûnderklasse fan 'e seistentakeligen hearre nammentlik ek de see-anemoanen, dy't beslist gjin koralen binne.
Uterlike skaaimerken
Koraal libbet yn koloanjes fan myriaden genetysk identike polipen. Eltse polyp is in organisme yn 'e foarm fan in pûdsje, dat ornaris mar in pear milimeters yn trochsneed mjit en inkele sintimeters yn hichte. Oan 'e basis sitte sokke polipen fêst oan in struktuer dêr't se op groeie, wylst se oan 'e top in tal tentakels hawwe dy't in sintrale mûle-iepening omjouwe. Eltse polyp skiedt by de basis in eksoskelet ôf, dêr't in polyp fan 'e folgjende generaasje op fierder groeit. Oer in perioade fan withoefolle generaasjes ûntstiet op dy wize in skeletfoarm dy't karakteristyk is foar dy spesifike soarte koraal en dy't yn guon gefallen ferskate meters mjitte kin.
Fuortplanting
Yndividuele koloanjes koraal groeie troch de ûngeslachtlike fuortplanting fan polipen. Koraal kin him lykwols ek geslachtlik fuortplantsje troch kûtsjitten. Dêrby stjitte polipen fan deselde soarte allegearre tagelyk op deselde nacht gameten út, faak by folle moanne of yn 'e nachten dêromhinne. Befruchte aaikes foarmje saneamde planula's, dat iere, mobile foarmen fan koraalpolipen binne. As ûnderdiel fan it soöplankton bewege dy har fuort troch de see oant se folwoeksen wurde en har op in gaadlik plak fêstsette om in nije koloanje te foarmjen.
Fretten en fersprieding
Hoewol't guon soarten koraal it fermogen hawwe om plankton en sels lytse fiskjes te fangen troch it gebrûk fan nettelsellen op har tentakels, bemachtigje de measte koralen it grutste diel fan harren enerzjy en fiedingsstoffen fia fotosyntetyske iensellige dinoflagellaten fan it skaai fan 'e symbioatyske dinoflagellaten (Symbiodinium), dy't as symbioaten yn har eigen weefsel libje. Sokke minuskule organismen, dy't faak soöksantellen neamd wurde, jouwe it koraal ek syn faak felle kleur.
Om't sokke symbioaten ôfhinklik binne fan fotosynteze, hawwe de koralen dêr't se yn libje ferlet fan sinneljocht. Se groeie dêrom yn helder, ûndjip wetter, ornaris op djipten fan minder as 60 meter. Koralen leverje sadwaande in grutte bydrage oan 'e fysike struktuer fan 'e koraalriffen dy't yn tropyske en subtropyske seeën ûntsteane, lykas it ferneamde Grutte Barriêrerif, foar de kust fan 'e Australyske steat Queenslân. De koralen yn sokke riffen steane yn 'e ienentweintichste iuw almar mear bleat oan it gefaar fan koraalferbleking, wêrby't de polipen de soöksantellen útstjitte yn reäksje op in te hege temperatuer fan it wetter of de oanwêzigens fan gifstoffen yn it wetter. Sûnder de soöksantellen kin it koraal lykwols net oerlibje en stjert it ôf.
List fan planetoïden 73901-74000
Dit is in list fan planetoïden 73901-74000.
Perûviaanske fyskatsja
De Perûviaanske fyskatsja (Latynske namme: Lagidium peruanum), is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e wolmûzen (Chinchillidae) en it skaai fan 'e berchfyskatsja's (Lagidium), dat foarkomt yn it sintrale diel fan it Andesberchtme fan Súd-Amearika. Dizze soart waard foar it earst yn 1833 wittenskiplik beskreaun troch de Prusyske biolooch Franz Meyen.
Fersprieding
Perûviaanske fyskatsja's binne lânseigen yn it Andesberchtme en it heuvelige foarlân dêrfan yn sintraal en súdlik Perû en noardlik Sily. It is mooglik dat dizze soarte ek foarkomt yn it gebiet beëasten de Titicacamar, yn Bolivia.
Hâlden en dragen
De Perûviaanske fyskatsja is in herbivoar dy't bestiet fan in ferskaat oan plantaardich guod, wêrûnder gerzen, sied en woartels. De peartiid fynt plak yn oktober en novimber, moannen dy't op it súdlik healrûn yn 'e maityd falle. Nei in draachtiid fan likernôch 140 dagen smyt it wyfke ornaris ien inkeld jong, dat ôfwûn wurdt as er 8 wiken âld is.
Status
De Perûviaanske fyskatsja hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. De populaasje liket relatyf stabyl te wêzen, en hoewol't er troch de minske bejage wurdt foar it fleis, hâldt dat foar dit bist gjin bysûndere bedriging foar syn fuortbestean yn. Fierders binne der gjin bedrigings fêststeld dy't it neamen wurdich binne.
Militêre science fiction
Militêre science fiction is in subsjenre fan science fiction wêrby't it ferhaal him (benammen) taleit op it gebrûk fan science fiction-technology, yn it bysûnder wapentechnology, foar militêre doelen, wylst de wichtichste personaazjes leden fan in militêre organisaasje binne dy't belutsen binne of reitsje by militêre aktiviteiten. Sokke ferhalen kinne plakfine yn 'e romte, mar ek op 'e grûn op ferskate (fiktive) planeten. In detaillearre beskriuwing fan it oangeande militêre konflikt heart ek ta de skaaimerken fan militêre science fiction. Yn 'e ferhalen binne fierders faak ferwizings werom te finen nei wiere oarloggen út it ferline of it hjoed, wêrby't it plak fan lannen ynnommen is troch planeten of stjerreriken, wylst seeskippen ferfongen binne troch romteskippen.
De klam leit yn 'e militêre science fiction yn 'e regel op tradisjonele wearden, lykas moed, plichtsbesef, selsopoffering en freonskip tusken soldaten. De militêre operaasjes wurde ornaris beskreaun fanút it eachpunt fan in soldaat, ofsier of ûnderofsier. De technology is in stik mear avansearre as tsjintwurdich, en wurdt faak oant yn detail beskreaun. Yn guon militêre science fiction-ferhalen binne der gjin grutte feroarings op it mêd fan 'e technology, mar binne krekt oare aspekten fan 'e hjoeddeiske maatskippij feroare; bgl. dat froulju akseptearre wurde as folslein gelikens oan manlju, ek yn militêre gefjochtsrollen.
In diel fan 'e militêre science fiction, wêryn't har grutskalige romteslaggen mei futuristyske romteskippen foardogge, oerlapet mei in oar subsjenre fan 'e science fiction, de saneamde space opera. It wichtichste ûnderskie tusken militêre science fiction en space opera's is dat by dat lêste subsjenre de haadpersoanen gjin leden fan militêre organisaasjes binne, mar boargers of mooglik paramilitêren. Fierders fynt militêre science fiction net altyd plak yn 'e romte en/of op ferskate planeten, wat mei space opera's wol sa is.
Foarbylden fan militêre science fiction binne The Lost Fleet-rige, fan Jack Campbell; de Vatta's War-searje fan Elizabeth Moon en de Valor-rige fan Tanya Huff. Ek de roman The Vor Game en de novelle The Borders of Infinity, fan Lois McMaster Bujold, kinne ta militêre science fiction rekkene wurde.
Syndikaasje
Syndikaasje (fan it Ingelske syndication) is de distribúsje fan ynformative of kreätive tillefyzjeprogramma's of radioprogramma's fan 'e iene nei de oare tillefyzjestjoerder, radiostjoerder of omrop, dy't dan de rjochten op útstjoering kriget troch in kontrakt of ûnder lisinsje. Soks komt benammen in protte foar yn 'e Feriene Steaten, dêr't de tillefyzje- en radiosektor behearske wurdt troch in stikmannich grutte lanlike netwurken, dy't oeral formalisearre bannen ûnderhâlde mei pleatslike tillefyzjestasjons en radiostasjons. By syndikaasje wurde tillefyzjeprogramma's en radioprogramma's útstjoerd op sokke lokale stasjons dy't se mei-inoar diele sûnder dat de nasjonale netwurken der wat mei te krijen hawwe.
Jaap Fijnvandraat
Jacob Gerrit (Jaap) Fijnvandraat (Amersfoart, 30 novimber 1925 – Eindhoven, 31 maart 2012) wie in Nederlânsk evangelist. Hy wie ien fan de foaroanmannen yn de Nederlânske Vergadering van Gelovigen.
Biografy
Fijnvandraat waard mei syn âldere broer Johan opbrocht yn de rûnte fan de Fergadering. Hy waard ûnderwizer ear't er yn 1959, lykas syn broer, fulltime as evangelist oan 'e gong gie. Tegearre mei syn broer wie er tsientallen jierren belutsen by it evangelisaasjewurk, fral yn Fryslân. De broers giene op paad mei twa âlde stedsbussen en tinten.
Neist it evangelisaasjewurk wie Fijnvandraat ûnder mear de oprjochter fan de stichting Oase en stichting Wat zegt de Bijbel. Dy fersoargen efterelkoar jeugdkampen en skriftlike Bibelkursussen. Ek wie Fijnvandraat belutsen by de oprjochting fan de Evangelyske Hegeskoalle en Evangelyske Omrop.
Yn de rin fan de tiid waarden sy links ynhelle troch Medema en Ouweneel dy't yn de jierren njoggentich it karismatyske tinken de Fergadering ynbrochten. Dêr moast Fijnvandraat neat fan hawwe. Ynternasjonaal waarden sy bekend as de "Dutch five" doe't sy skeel krigen mei fertsjintwurdigers fan de Dútske Fergadering fan Leauwigen oer de nammejouwing fan ferskate tsjerken.
Syndikaasje
Yn 'e Feriene Steaten is syndikaasje de útsûndering op 'e regel, mei't de measte tillefyzjeprogramma's en ek radioprogramma's dêr makke wurde troch in produksjemaatskippij yn opdracht fan ien fan 'e grutte lanlike netwurken. Dêrby kriget it oangeande netwurk dan de eksklusive útstjoerrjochten yn 'e hannen, dy't it oer it algemien inkeld opjout as de sjochsifers skrikbarend omleech geane. Yn it kontrakt tusken netwurk en produksjemaatskippij sit lykwols ornaris in eindatum ynboud, en sadree't dy passearre is, stiet it de produksjemaatskippij frij om it programma fia syndikaasjekontrakten oan oare stjoerders te ferkeapjen foar it útstjoeren fan werhellings.
Der binne ek Amerikaanske programma's dy't eksklusyf foar syndikaasje makke wurde en dus net foar in spesifyk lanlik tillefyzjenetwurk. Om't de produksjemaatskippij sokke programma's fan it begjin ôf oan oan ferskillende stjoerders ferkeapje mei, kin dat tige lukratyf wêze as it súksesfol is. As it lykwols op 'e non rint, sit de produksjemaatskippij mei in grutte strop. It is dêrom foar produksjemaatskippijen oer it algemien wenst om yn 't foar in klant (lanlik netwurk) te hawwen om it produkt oan te ferkeapjen. Dat is finansjeel feiliger, ek al om't yn sa'n gefal it netwurk faak bydraacht yn 'e produksjekosten.
Bûten de Feriene Steaten komt nasjonale syndikaasje net in soad foar, om't de measte lannen en territoaria sintralisearre stjoerders hawwe sûnder bannen mei lokale omroppen. It trochferkeapjen fan Amerikaanske programma's oan bûtenlânske stjoerders (bgl. yn Nederlân) is lykwols ek in foarm syndikaasje, en itselde jildt foar de ferkeap fan Nederlânske programma's oan stjoerders út it bûtenlân. Dat systeem hat de wrâldwide populariteit fan in soad tillefyzjesearjes mooglik makke, dy't oarspronklik mar foar in tige spesifike merk makke wiene.
Sipcke Tadema
Sipcke (Ciprianus) Jans Tadema (De Jouwer, 15 april 1683 - dêre, 5 desimber 1738) wie siktaris fan de gritenij Haskerlân. Hy wie de âldste soan fan gritenijsikretaris fan Haskerlân Jan Tseards Tadema en Geeltje Sipkes fan Pecama. Hy folge yn 1718 syn heit op as gritenijsikretaris fan Haskerlân.
Leine (rivier)
De Leine ( Aldsaksysk Lagina) is in 281 km lange rivier yn Tueringen en Nedersaksen yn Dútslân. It is in lofter sydrivier fan de Aller en de Weser. De boarne fan de Leine leit tichtby de stêd Leinefelde yn Tueringen. Sa'n 40 km stream berikt er Nedersaksen en rint dan nei it noarden.
De rivier is wat fersmoarge troch de yndustry, dat it wetter wurdt net brûkt om te drinken, mar de fersmoarging is nea sa slim west dat der gjin fisken mear libje koene. Lykas in protte oare rivieren yn West-Europa wurdt de Leine sûnt de jierren 60 ek hieltyd skjinner sûnt de ynfiering fan miljeukontrôles. De sportfiskerij smyt lykwols gewoanwei net in protte op.
Stamhartochdom Saksen
250px|thumb|Saksen rûn 1000 yn it Dútske keninkryk 250px|thumb 250px|thumb|Trije dielsteaten mei de namme Saksen: [[Nedersaksen, Saksen-Anhalt en Saksen (dielsteat)]] It Stamhartochdom Saksen wie oarspronklik it stamgebiet fan de Saksen yn de iere midsiuwen. It besloech it grutste part fan Noard-Dútslân en omfieme de hjoeddeiske steaten Nedersaksen, Hamburch, Bremen en it Holsteinske part fan Sleeswyk-Holstein, Saksen-Anhalt bewesten de rivierren de Elbe en Saale, en it Westfaalske part fan Noardryn-Westfalen. Hartoch Hindrik de Liuw ûnderwurp ek it westlike part fan Meklenburch-Foarpommeren, de eardere Billunger Mark, yn de ein fan de tolfde iuw. Yn 772 waarden de Saksen ûnderwurpen troch Karel de Grutte yn de Saksenkriich fan 772, en waard yn 804 as hartochdom yn it Karolingyske Ryk ynlive. Nei it Ferdrach fan Verdun yn 843 waard it ien fan de fiif stamhartochdommen yn it Eastfrankyske Ryk. Hartoch Hindrik de Fûgelder waard yn 919 ta Dútske kening keazen. Nei de fal fan hartoch Hindrik de Liuw fan it Hûs fan de Welfen yn 1180 foel de hartochstitel ta it Hûs fan de Askaanjers, wylst ferskate gebieten fan Saksen ôfsplitsten, bygelyks it Foarstendom Anhalt yn 1218 en it Hartochdom Breunswyk-Lüneburg, dat ûnder de Welfen bleau, yn 1235. De rest fan it hartochdom waard yn 1296 ferdield tusken de Askanyske hartoggen fan Saksen-Lauenburg en Saksen-Wittenberg. Saksen-Wittenberg waard mei de Gouden Bul fan 1356 in karfoarstendom.
Aldere stamhartochdom
Neffens de Res gestae saxonicae út de tsiende iuw fan Widukind fan Corvey kamen Saksyske ymmigranten út Britannia wei nei it Hodelerlân en help de Merovingyske keningen tsjin de Tueringers. Mear wierskynlik wie dat Saksyske stammen fan it Hodelerlân wei ûnder liederskip fan de legendaryske Hengist en Horsa yn de neidagen fan de Romeinske tiid Brittanje ynfoelen. Saksen dy't net nei Brittanje ferfearen bleaune yn Noard-Dútslân en foarmen in stamhartochdom Saksen (Aldsaksen) ûnder in keazen stamlieder of hartoch. De Keninklike Frankyske Annalen neame in Frankyske kampanje yn 743 ûnder de Karolingyske hofmeier Karloman tsjin de Saksen. In jier letter folge in oare ekspedysje mei syn broer Pepyn de Koarte. Harren opstannige broer Grifo foarme in alliânsje mei Saksyske stammen en hja ferôveren it stamhartochdom Beieren tydlik. Pepyn, dy't sûnt 750 kening fan de Franken wie, foel it Sakselân wer yn en koe yn 758 ferskate stammen yn Westfalen ûnderwerpe. Pepyn syn soan Karel de Grutte sette yn 772 út ein mei de Saksekriich, in rige oarloggen dêr't de Franken de Saksen besochten te ûnderwerpen. Hy hie ynearsten in soad súkses, mar hy hie letter te krijen mei fersnippering fan Saksyske gebieten yn Westfaalske, Eastfaalske en Angrivaarske stammen. Dus besocht er frede ôf te twingen mei de stammen apart, mar dy frede waard troch oare stammen gauris ferbrutsen. De Saksen ferwoasten bygelyks de Frankyske boarch yn Earesburch en harren lieder (hartoch) Widukind luts him werom nei Noardalbingje, it gebiet benoarden de Elbe, en fan dêrwei organisearre er rebûljes tjin de besetters. Karel naam yn 782 wraak mei de bloedbad fan Verden. Widukind seach him twongen frede te sluten yn 785 en liet himsels dope en waard in lienhear fan Karel de Grutte. Der wiene oant 804 hjir en dêr noch Saksyske opstannen. Neitiids waard Saksen ynlive yn it Karolingyske Ryk. In soad greven, dy't oansteld wiene, wiene lykwols fan Saksyske oarsprong. Ien fan harren wiene Wala fan Corbie (ferstoarn yn 836), in pakesizzer fan Karel Martel en dus in neef fan Karel de Grutte, mar syn mem wie Saksysk. Ek syn opfolger Ekbert wie fan in aadlike Saksyske laach. Hy boaske mei de hillige Ida fan Herzfeld, besibbe oan de Karolingen. By it Ferdrach fan Heiligen yn 811 waard de noardgrins fan it ryk by de rivier de Eider fêststeld.