cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ingelân
It tiidrek fan 'e Tudors
Nei Hindrik syn dea, yn 1547, waard er opfolge troch syn syklike soan Edwert VI, dy't yn 1553 ek stoar. Dêrnei kaam Hindrik syn dochter Marije de Bloedige op 'e troan, in roomse dy't fel op 'e Reformaasje tsjin wie, en besocht om dy werom te draaien, mei in bloedige godstsjinststriid ta gefolch. Under Marije har regear gie yn 1558 fierders Kalês ferlern oan Frankryk. Nei har dea, yn 1558, waard se opfolge troch har healsuster Elizabeth I, byneamd de Virgin Queen, om't hja nea troude. Under har bewâld, dat bekend kaam te stean as de Elizabetaanske Tiid, kaam de Ingelske kultuer ta grutte bloei, mei as wichtichste fertsjintwurdiger de wiidferneamde toanielskriuwer en dichter William Shakespeare. Elizabeth wie fan betinken dat Ingelân, as eilânnaasje, in sterke marine hawwe moast, en stiek dêr in protte jild yn. Tsjin 1588 wie de Ingelske marine sadwaande mânskernôch dat er mei help fan 'e Steatske float ôfweve koe mei de Spaanske Armada, dy't troch de roomske Filips II fan Spanje stjoerd wie om 'e protestantske Elizabeth fan 'e troan te stjitten.
It tiidrek fan 'e Stuarts
It Hûs Tudor stoar yn 1603 út mei de dea fan Elizabeth I. Der ûntstie lykwols gjin opfolgingskrisis, mei't hja foartiid har efterneef, de Skotske kening Jakobus VI, al oanwiisd hie as har erfgenamt. Sadwaande waard dy doe ek kening fan Ingelân ûnder de namme Jakobus I. Dêrmei kaam it Hûs Stuart op 'e Ingelske troan, en teffens ûntstie der sa in personele uny tusken Ingelân en Skotlân, hoewol't dy beide keninkriken fierders folslein apart faninoar bestjoerd waarden.
Jakobus syn soan Karel I oerskatte de macht fan 'e Ingelske monargy. Dat late ta de Ingelske Boargeroarloch, in ûnderdiel fan 'e yngewikkelde Oarloggen fan de Trije Keninkriken. De boargeroarloch einige mei de nederlaach fan 'e royalistyske partij en de berjochting en ûnthalzing fan Karel yn 1649. Neitiid waard de Ingelske Republyk útroppen, dy't ûnder it liederskip fan 'e 'beskermhear' Oliver Cromwell yn ferskate foarmen alve jier bestie. Doe't Cromwell nei syn dea yn 1658 opfolge waard troch syn swakke soan Richard, wiene de dagen fan 'e republyk teld, en yn 1660 waard it Keninkryk Ingelân op 'e nij ynfierd by de Restauraasje fan it Hûs Stuart ûnder kening Karel II. Yn 1666 waard de Ingelske haadstêd Londen hast mei de grûn lyk makke troch de Grutte Brân fan Londen, mar de stêd waard al rillegau wer op 'e nij opboud.
Karel II waard yn 1685 opfolge troch syn jongere broer Jakobus II, dy't roomske sympatyen hie, en inkeld dulde waard om't er sels opfolge wurde soe troch syn protestantsksinnige dochter Marije II. Doe't Jakobus lykwols op syn âlde dei noch in manlike kroanprins produsearre (Jakobus III), dy't sûnder mis roomsk grutbrocht wurde soe, kaam it folk yn opstân. Marije en har man, de Hollânske steedhâlder Willem III fan Oranje-Nassau, waarden útnûge om oer te kommen, en lânen mei in ynvaazjeleger op 'e Súdingelske kust. Dêrnei waard Jakobus II by de Glorieuze Revolúsje troch syn dochter en skoansoan oan 'e kant set en yn ballingskip jage. Neitiid regearren Willem en Marije tegearre oer Ingelân oant har dea 1694, wêrnei't hy allinnich kening waard. Doe't hy yn 1702 sûnder bern ferstoar, waard er opfolge troch Marije har suster Anne.
Anne wie de lêste monarch fan it Keninkryk Ingelân, mei't dat lân yn 1707 ophold te bestean doe't mei de oanname fan 'e beide (Ingelske en Skotske) Wetten op de Uny it feriene Keninkryk Grut-Brittanje skepen waard. Dat hie ien parlemint en ien regear, beide fêstige yn 'e Ingelske haadstêd Londen. Dy saneamde Uny fan 1707 kaam ta stân nei it jammerdearlik ferrûne besykjen om in Skotske koloanje te stiftsjen yn wat no Panama is, dêr't nei't sein wurdt frijwol alle grûnbesitters yn Skotlân jild yn stutsen hiene. It bankrot fan 'e Skotske elite, dat dêr it gefolch fan wie, die in protte om sokken derfan te oertsjûgjen dat de uny mei Ingelân in goed ding wie (foar de miening fan it gewoane folk hie doedestiden nimmen belangstelling), en Ingelske drigeminten dat der oarloch komme soe as de Skotten net omlyk woene, beklonken de kwestje. Nei't Anne yn 1714 sûnder bern ferstoar, kaam mei George I it Dútske Hûs fan Hannover op 'e Britske troan. Oant 1837 bestie der sadwaande in personele uny mei earst it Karfoarstedom Hannover en letter it Keninkryk Hannover.
Yndustriële Revolúsje
It tiidrek tusken 1700 en 1850 wie de tiid fan 'e Ingelske Ferljochting, doe't foaroansteande Ingelske wittenskippers en yngenieurs, lykas Isaac Newton en Isambard Kingdom Brunel, in ûnútwiskber stimpel drukten op 'e ûntjouwing fan 'e Westerske wrâld. Om utens makke dat de fêstiging fan it koloniale Britske Ryk mooglik, dat yn essinsje it 'Ingelske Ryk' wie, wylst it binnenlânsk oanlieding joech ta de Yndustriële Revolúsje. It earste Britske koloniale ryk draaide om 'e Amerikaanske koloanjes; nei't dy har ûnder de Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch (1774-1783) losskuord hiene, boude de Britske Eastyndyske Kompanjy om Britsk-Ynje hinne in twadde koloniaal ryk op.
Moderne tiid
It Keninkryk Grut-Brittanje bestie oant 1801, doe't troch de tafoeging fan it Keninkryk Ierlân it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Ierlân ûntstie. Under it bestjoer fan minister-presidint William Pitt de Jongere kaam Ingelân fierhinne ûnskeind troch de ûnlijige tiid fan 'e Frânske Revolúsje, wêrnei't it behelle rekke yn 'e Napoleontyske Oarloggen. Napoleon syn plan foar in ynvaazje fan Ingelân rûn op neat út doe't de Frânsen op see ferslein waarden troch admiraal Horatio Nelson en op lân troch generaal Arthur Wellesley, hartoch fan Wellington. De isolaasje fan 'e rest fan Jeropa ûnder de Frânske Tiid joech oanlieding ta it ûntstean fan in mienskiplike bân, de saneamde Britske identiteit, tusken de Ingelsen, Welsen, Kornwelsen, Skotten, Ulstersen en alteast in diel fan 'e Ieren.
Yn 'e njoggentjinde iuw begûn yn 1837, doe't keninginne Fiktoaria op 'e Britske troan kaam, de nei har ferneamde Fiktoriaanske Tiid. Dat wie in snuorje fan nea earder sjoene Britske hegemony, wêryn't it Britske Ryk û.m. yn Afrika, Súdeast-Aazje en Oseaanje útwreide waard oant it wierlik in ryk wie dêr't de sinne nea ûnder gie, sa't de siswize hawwe wol. Binnenlânsk bestie der yn dy tiid politike ûnrêst, dy't feroarsake waard troch radikalen lykas de suffrazjettes, dy't krewearren foar frouljuskiesrjocht. Teffens wie der sprake fan in djippe kleau tusken de riken en de earmen, dy't dúdlik sprekt út 'e ferneamde romans fan Charles Dickens.
Oan 'e ein fan it Fiktoriaanske Tiidrek rekke it politike lykwicht yn Jeropa, dat sûnt it Kongres fan Wenen, fan 1815, fierhinne beholden bleaun wie, alhiel út balâns. Yn 1914 late dat ta it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch, wêryn't hûnderttûzenenen Ingelske soldaten de dea fûnen yn 'e striid tusken de it Feriene Keninkryk en de oare Alliëarden oan 'e iene kant en it Keizerryk Dútslân en syn Sintrale bûnsgenoaten oan 'e oare kant. Yn 1922 waard it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Ierlân fanwegen de ôfskieding fan 'e Ierske Frijsteat omneamd ta it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân. In generaasje letter, nei it Ynterbellum, rekke it Feriene Keninkryk ûnder it regear fan minister-presidint Winston Churchill behelle yn 'e Twadde Wrâldoarloch tsjin nazy-Dútslân, wêrby't ûnder de Slach om Ingelân en lettere oanfallen mei de V1- en de V2-raketten slimme skea tabrocht waard oan in soad Ingelske stêden.
Polityk
As ûnderdiel fan it Feriene Keninkryk wurdt Ingelân regearre as in konstitúsjonele monargy mei in parlemintêr systeem. Ingelân sels hat sûnt de Uny fan 1707 gjin eigen regear mear hân. Foar dy tiid foarme Ingelân it Keninkryk Ingelân, dat regearre waard troch de kening fan Ingelân en it Parlemint fan Ingelân. Tsjintwurdich foarmet Ingelân juridysk in bestjoerlike ienheid mei Wales, dy't Ingelân en Wales hjit. Oars as de oare lânsdielen fan it Feriene Keninkryk wurdt Ingelân streekrjocht bestjoerd troch it Britske regear en it Parlemint fan it Feriene Keninkryk. Yn it Britske Legerhûs wurdt Ingelân fertsjintwurdige troch 532 folksfertsjintwurdigers (fan yn totaal 650).
De grutste politike partijen yn Ingelân binne de Konservative Partij en de sosjaal-demokratyske Labourpartij, mei de Liberaal-Demokraten (of Lib-Dems) as mindere, trêde macht. Fanwegen it kiesdistriktestelsel dat yn Ingelân hearsket, kinne oare partijen mar in tige marzjinale rol yn 'e Ingelske polityk spylje, nettsjinsteande it feit dat se faak oates en toates yn it nijs binne. Sadwaande binne der anno 2017 mar fiif partijen yn it Britske parlemint fertsjintwurdige dy't de befolking fan Ingelân represintearje. Njonken de Konservativen, Labour en de Liberaal-Demokraten binne dat de Griene Partij fan Ingelân en Wales en de populistyske Unôfhinklikheidspartij fan it Feriene Keninkryk (UKIP), dy't beide ien inkele sit besette. Yn it Europarlemint, lykwols, (dat foar ferkiezings gebrûk makket fan in stelsel fan represintative fertsjintwurdiging) wurdt Ingelân anno 2017 fertsjintwurdige troch 22 UKIP-leden, 17 Konservativen, 17 Labour-leden, 3 Grienen en 1 Liberaal-Demokraat.
It feit dat Skotlân, Wales en Noard-Ierlân sûnt de ein fan 'e 1990-er jierren allegear in foarm fan ynterne autonomy krigen hawwe, mar Ingelân net, kin de hollen yn Ingelân noch wolris hjit krije, om't de Ingelsen har foarbyparte fiele. Oarspronklik wie it de bedoeling dat de ferskillende regio's fan Ingelân in beskate mjitte fan selsbestjoer krije soene, mar nei't dat troch de befolking fan Noardeast-Ingelân by in referindum ôfwiisd waard, is dat net trochset. Fan gefolgen binne der no beskate ûngerjochtichheden yn it Britske politike systeem ûntstien, lykas de saneamde Kwestje fan West-Lothian. Dat draait derom dat Ingelske leden fan it Britske parlemint no gjin sizzenskip mear hawwe oer beskate ynterne oangelegenheden fan 'e oare lânsdielen, wêrfoar't de ferantwurdlikheid oerhevele is nei it Parlemint fan Skotlân, de Assimblee fan Wales of it Parlemint fan Noard-Ierlân, wylst de leden fan it Britske parlemint út 'e oare lânsdielen noch wol meibeslisse kinne oer deselde oangelegenheden yn Ingelân. Yn 'e regel binne de Skotske, Welske en Noardierske folksfertsjintwurdigers dan sa fatsoenlik om har fan stimming te ûnthâlden, mar der is neat dat harren dêrta twingt.
Bestjoer
Ingelân hat in steatsstruktuer besteande út fjouwer bestjoerslagen, dy't in ferskaat oan oerheden omfiemet mei as doel om 'e befolking op pleatslik nivo te betsjinjen. De heechste bestjoerslaach ûnder it nasjonale regear wurdt foarme troch de regio's fan Ingelân, wêrfan't der njoggen binne. Dy waarden yn 1994 yn it libben roppen as oerheidskantoaren dy't in soad beliedspunten en oerheidsprogramma's regionaal ymplemintearje moasten. Bûten Londen besteane der op dit nivo lykwols gjin folksfertsjintwurdigjende lichems en yn 2011 waarden de regionale oerheidskantoaren ek opheft, mei as gefolch dat de ferdieling yn regio's net folle mear om 'e hakken hat. De njoggen regio's binne:
Under it regionale nivo is Ingelân ferdield yn 48 seremoniële greefskippen. Dy wurde yn it foarste plak brûk as geografysk referinsjeramt en hawwe har sûnt de Midsiuwen stadichoan ta har hjoeddeistige foarm ûntjûn, hoewol't guon pas yn 1974 ûntstien binne. Elts seremonieel greefskip hat in Lord Lieutenant en in High Sheriff, dêr't de Britske monarch troch fertsjintwurdige wurdt. De seremoniële greefskippen binne:
Bûten Grut-Londen en de Scilly-eilannen is Ingelân fierders ek ferdield yn 83 steds- en plattelânsgreefskippen. Dy komme oerien mei de gebieten dêr't lokale oerheden foech hawwe, en kinne út ien inkeld distrikt of út ferskate distrikten bestean. Der binne seis stedsgreefskippen yn 'e tichtstbefolke gebieten dy't gjin greefskipsried hawwe, mar dêr't ynstee de wichtichste oerheden foarme wurde troch de fertsjintwurdigjende rieën fan 'e distrikten, dy't by sokke stedsgreefskippen steds-boroughs hjitte. Grut-Londen hat in ôfwikend systeem fan lokale oerheden, dat bestiet út 'e 32 boroughs, mei dêropta de Londenske binnenstêd, dy't bestjoerd wurdt troch de City of London Corporation. Op it alderpleatslikste nivo is Ingelân ferdield yn saneamde boargerlike parochys (civil parishes), mei har eigen fertsjintwurdigjende rieën.
Ekonomy
De ekonomy fan Ingelân is ien fan 'e grutsten fan 'e wrâld, mei trochsneed BNP per lid fan 'e befolking fan £22.907. It wurdt beskôge as in Angelsaksyske ekonomy dy't grûndearre is op 'e prinsipes fan 'e frije merk, mar dêrnjonken ek in heech ûntwikkele stelsel fan sosjale sekerheid omfiemet. Binnen it Feriene Keninkryk is de Ingelske ekonomy de grutste fan alle lânsdielen, en as Ingelân in ûnôfhinklik lân wêze soe, hie it de 18e ekonomy fan 'e wrâld west.
Pylders fan 'e Ingelske ekonomy binne benammen de gemyske en farmaseutyske yndustry, de loft- en romtefeartyndustry, de wapenyndustry en de softwareyndustry. De ierdoaljeyndustry, dy't ûnderstipe wurdt troch de ierdoaljefjilden yn 'e Noardsee, is de lêste tritich jier stadichoan minder wichtich wurden. Sûnt de 1970-er jierren is fierders benammen de tsjinstesektor sterk opkommen, mei as wichtichste ûnderdiel it bank- en fersekeringswêzen yn 'e Londenske binnenstêd. De lânbou is yn Ingelân tige yntinsyf en sterk meganisearre; dy sektor produsearret 60% fan it itensferlet mei mar 2% fan 'e beropsbefolking. Twatrêde part fan 'e agraryske produksje is wijd oan feehâlderij, en de rest oan ikkerbou en túnbou.
De offisjele muntienheid yn Ingelân is it Britske pûn (oftewol it pûn sterling). De Bank fan Ingelân, dy't yn 1694 oprjochte waard troch de Skotske bankier William Paterson, is de sintrale bank fan it Feriene Keninkryk. De Ingelske haadstêd Londen is boppedat it ekonomyske sintrum fan it Feriene Keninkryk. Dêr is û.m. de London Stock Exchange fêstige, de nasjonale effektebeurs, dy't de grutste beurs fan Jeropa is.
Algemien
Neffens in skatting út 2015 op basis fan 'e Britske folkstelling fan 2011 hie Ingelân doe 54.786.300 ynwenners, mei in befolkingstichtens dy't 420,5 minsken de km² bedroech. Dêrmei fertsjintwurdiget Ingelân 84% fan 'e befolking fan it hiele Feriene Keninkryk. De measte ynwenners fan Ingelân wenje yn in stikmannich stêdekloften ferspraat oer it lân, dêr't Grut-Londen, Grut-Manchester en Grut-Birmingham (of de West-Midlannen) de grutsten fan binne.
Ingelân telt persiis fyftich stêden, dy't har fan âlds ûntjûn hawwe út delsettings mei katedrale tsjerken. De measte Ingelske stêden binne tige grut, mar guon, lykas Ely, Truro en Chichester binne datoangeande sterk efterbleaun. De grutste stêd fan Ingelân is de haadstêd Londen, mei in befolking fan 8.174.000 minsken yn 2011. Oare grutte stêden binne: Birmingham (1.086.000), Liverpool (552.000), Bristol (536.000), Sheffield (518.000), Manchester (511.000), Leeds (475.000), Leicester (444.000), Bradford (350.000), Coventry (326.000), Nottingham (289.000), Hull (284.000), Stoke-on-Trent (271.000), Newcastle-upon-Tyne (268.000), Wolverhampton (265.000), Derby (255.000), Southampton (254.000), Portsmouth (238.000) en Plymouth (235.000).
Etnisiteit
Yn 2011 bestie 75,1% fan 'e befolking fan Ingelân út etnyske Ingelsen. Genetysk ûndersyk hat útwiisd dat 75 oant 95% fan 'e Ingelsen yn 'e manlike line ôfstamje fan 'e prehistoaryske kolonisten dy't nei de lêste iistiid út it Ibearysk Skiereilân oerstieken nei de Britske Eilannen, en dat se foar rûchwei 5% ôfstamje fan 'e Angelen en Saksen. Oare genetisy bestride dizze útkomst lykwols, en pleatse de ôfstamming fan 'e Angelen en Saksen op sa'n 50%. Dêropta bestiet der mank de Ingelsen in oansjenlike ôfstamming fan Deenske en Noarske Wytsingen, dy't wat langer wat heger wurdt neigeraden men noardliker yn Ingelân komt. Oare groepen dy't yn beheindere mjitte bydroegen hawwe oan 'e genetyske gearstalling fan 'e Ingelsen as folk, binne û.m. de Kelten, de Romeinen, de Jutten, de Friezen en de Normandiërs.
Der is yn Ingelân ien territoriale lânseigen etnyske minderheid, de Kornwelsen, dy't yn 2014 nei jierren fan strideraasje troch it Britske regear as sadanich erkend waard ûnder it Ramtferdrach foar de Beskerming fan Nasjonale Minderheden fan 'e Ried fan Jeropa. Yn 2011 telde de Kornyske minderheid yn Cornwall 363.000 leden, en om utens nochris sa'n 117.000, dy't foar it meastepart yn 'e rest fan Ingelân wennen. Dêrmei makken se sa'n 0,8% fan 'e befolking fan Ingelân út. Oare lânseigen minderheden binne de Joaden (250.000) en de Roma (150.000), dy't yn it Feriene Keninkryk beide sûnt 1998, yn neifolging fan it Ramtferdrach foar de Beskerming fan Nasjonale Minderheden, ûnder de Wet op de Minskerjochten as minderheden erkend wurde.
Oare (net lânseigen) Britske befolkingsgroepen yn Ingelân binne de Skotten (1,5%) en de Welsen (1,1%). Fierders hat der in oansjenlike ymmigraasje út Ierlân en Noard-Ierlân wei west, mei as gefolch dat etnyske Ieren no 1,4% fan 'e Ingelske befolking útmeitsje. In oare groep dy't oerkommen is út Ierlân wurdt foarme troch de nomadyske Ierske Reizgers (25.000). Oare grutte ymmigrantemienskippen út Jeropa binne Poalen (1,1%), Dútsers (0,5%), Italjanen (0,4%) en Griken (0,3%).
Ut 'e rest fan 'e wrâld hawwe har benammen minsken út eardere Britske koloanjes yn Ingelân nei wenjen set, wêrûnder benammen lju út Súd-Aazje: Ynjers (3,2%), Pakistanen (1,6%) en Bingalezen (0,7%). Swarte Afrikanen meitsje sa'n 2,1% fan 'e Ingelske befolking út, mei as grutste groepen Kenianen, Simbabwanen, Nigerianen, swarte Súdafrikanen, Somaliërs en Ganezen. Karibiërs foarmje 1,6% fan 'e befolking, mei as fierwei de grutste groep de Jamaikanen. Oare allochtoane befolkingsgroepen fan oansjenlik grutte binne Turken (0,7%), Arabieren (0,6%), Sinezen (0,5%) en Amerikanen (0,4%).
Ingelsk
De offisjele taal fan it Ingelân is it Ingelsk. Dat is ek de offisjele taal fan it hiele Feriene Keninkryk, dêr't it de oare lânseigen talen, lykas it Welsk, it Skotsk, it Skotsk-Gaelysk en it Iersk yn 'e rol fan minderheidstalen drukt hat. Yn Ingelân is it Ingelsk de memmetaal fan likernôch 84% fan 'e befolking en de deistige omgongstaal (bûten it húslik fermidden) fan 98% fan 'e befolking. It Ingelsk is in Yndo-Jeropeeske taal dy't ta de Germaanske taalgroep heart en wêrfan't de âldste foarm, it Aldingelsk nau besibbe wie oan it Aldfrysk. Yn 'e Midsiuwen hat it lykwols in sterke ynfloed ûndergien fan earst it Aldnoarsk en letter it nau oan it Frânsk besibbe Normandysk, sadat de wurdskat fan it moderne Ingelsk yn frij hege mjitte ôfwykt fan 'e oare Westgermaanske talen, lykas it Nederlânsk, it Dútsk en it (moderne) Westerlauwersk Frysk.
Hoewol't nei de Normandyske Ynvaazje fan 1066 de Ingelske hegerein iuwenlang Anglo-Normandysk spriek en it Ingelsk sels inkeld brûkt waard troch it gewoane folk, wie it Midingelsk tsjin 'e fyftjinde iuw de taal fan alle maatskiplike klassen wurden. Fan 'e santjinde iuw ôf waard it Ingelsk troch it Britske kolonialisme nei hast alle úthoeken fan 'e wrâld ferspraat, mei as gefolch dat der no mear minsken bûten as yn Ingelân binne dy't it Ingelsk as memmetaal hawwe. De Ingelsktalige lannen fan it Feriene Keninkryk, Ierlân, de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Nij-Seelân en Súd-Afrika wurde dêrom ek wol oantsjut as de Angelsaksyske wrâld. Hjoed de dei is it Ingelsk in wrâldwide lingua franca wurden, ek foar minsken dy't it net as memmetaal sprekke.
Binnen Ingelân sels besteane der fjouwer grutte Ingelske dialektgroepen: it Westlânsk yn it súdwesten; it Súdingelsk yn it suden en súdeasten; Midlânsk-Ingelsk yn 'e midden, faak noch fierder opspjalte yn Eastmidlânsk en Westmidlânsk; en Noardingelsk yn it noarden. Fan dy dialektgroepen wykt it Noardingelsk it measte ôf, dat folle mear Aldnoarske eleminten opnommen hat as de oare dialektgroepn. It Noardingelsk falt ek it dúdlikst fan alle fjouwer dialektgroepen útinoar yn ôfsûnderlike dialekten, te witten: it Yorkshire fan Yorkshire, it Lancashire fan Lancashire; en it Noardumbrysk fan Noardumberlân, dat by de Skotske grins in taalkontinuum foarmet mei it Súdskotsk, it súdlikste dialekt fan 'e Skotske taal.
Fierders omfiemet it Ingelsk yn Ingelân ek ferskate bekende stedsdialekten: it Geordie fan Newcastle-upon-Tyne, it Scouse fan Liverpool, it Mankunysk fan Manchester en it Cockney fan Londen. Dat lêste dialekt hat him sûnt de 1980-er jierren útwreide oer hiel súdeastlik Ingelân, mei as gefolch it ûntstean fan it saneamd Mûningsingelsk (Estuary English), wêrfan't de namme ferwiist nei de mûning fan 'e rivier de Teems. De standertfariant fan it Britsk-Ingelsk wurdt Received Pronunciation neamd (letterlik: "Untfongen Utspraak"), dat eins in sosjolekt is fan 'e maatskiplike en learde elite út súdeastlik Ingelân. Dy foarm fan it Ingelsk stiet ek wol bekend as BBC-Ingelsk, Oxford-Ingelsk (nei it gesachhawwende wurdboek Oxford Dictionary of the English Language) of the Queen's English ("it Keninginne-Ingelsk): it Ingelsk sa't de keninginne it sprekt.
Ingelske literatuer
Literatuer yn it Ingelsk begûn yn 'e Aldingelske perioade (550-1066) mei it epos Beowulf en de skiedskriuwing fan 'e Angelsaksyske Kronyk. Yn it Midingelske tiidrek (1066-1500) waard dy ûntwikkeling fuortset mei û.m. The Canterbury Tales fan Geoffrey Chaucer en de The Owl and the Nightingale fan Nikolaas fan Guildford. Under de Elizabetaanske Tiid makke de Ingelske literatuer in grutte bloei troch, mei as foarnaamste fertsjintwurdiger de ferneamde dichter en toanielskriuwer William Shakespeare, waans oeuvre sokke ikoanyske wurken omfiemet as Hamlet, Romeo en Julia, Macbeth, Othello, A Midsummer Night's Dream en Much Ado About Nothing. Oare skriuwers út dy tiid wiene Christopher Marlowe, Edmund Spenser, Philip Sydney, Thomas Kyd en Ben Jonson.
Lettere auteurs út it Nijingelske tiidrek (fan 1500 ôf) wiene John Milton, mei syn Paradise Lost, en fierders neifolgers fan 'e Romantyk as Samuel Taylor Coleridge, John Keats, Percy Bysshe Shelley, Mary Shelley, Jane Austen, William Wordsworth en Lord Byron. Yn 'e Fiktoriaanske Tiid makke Charles Dickens, Thomas Hardy, Rudyard Kipling, Lewis Carroll en de susters Brontë namme. Yn 'e tweintichste iuw hat Ingelân sokke skriuwers fuortbrocht as George Orwell, Virginia Woolf, C.S. Lewis, Aldous Huxley, Rupert Brooke, Agatha Christie, J.R.R. Tolkien en J.K. Rowling.
Oare talen
Njonken it Ingelsk hie Ingelân oarspronklik noch trije oare territoriale lânseigen talen, te witten it Kornysk, it Kumbrysk en it Welsk. It Kumbrysk, dat fan âlds yn Kumbria sprutsen waard, stoar al yn 'e tolfde iuw út. It Kornysk, dat lânseigen is yn it súdwestlike Cornwall, stoar tsjin 'e ein fan 'e achttjinde iuw út, mar waard yn 'e tweintichste iuw nij libben ynblaasd. It wurdt no wer sprutsen troch 0,1% fan 'e befolking fan Cornwall, en genietet wetlike beskerming ûnder it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen. Doe't ûnder it regear fan kening Hindrik VIII tusken 1535 en 1542 de hjoeddeistige grins tusken Ingelân en Wales fêstlein waard, kamen in protte Welsktalige mienskippen oan 'e Ingelske kant fan 'e grins te lizzen. Archenfield, in plak yn Herefordshire, wie oant yn 'e njoggentjinde iuw in Welstalige enklave yn Ingelân, en yn dielen fan westlik Shropshire hold it Welsk oan de midden fan 'e tweintichste iuw ta stân.
Oare lânseigen talen yn Ingelân binne it Jiddysk fan 'e Asjkenazyske Joaden, dat troch sa'n 31.000 minsken sprutsen wurdt, en it Anglo-Romany fan 'e Romanitsjal (in Roma-groep), dat troch sa'n 140.000 minsken sprutsen wurdt. Noch it Welsk, noch it Jiddysk en Anglo-Romany genietsje yn Ingelân erkenning of beskerming. Fierders wurdt it útlânske Reizger-Iersk (ek wol Sjelta of Sjeldrû neamd), troch sa'n 25.000 minsken sprutsen. Troch de grutskalige ymmigraasje dy't Ingelân sûnt de 1960-er jierren ûndergien hat, binne der fierders in protte talen út oare dielen fan 'e wrâld yn Ingelân bedarre. Dêrfan hiene it Pûndjaabsk en it Oerdû foarhinne de measte sprekkers, mar by de folkstelling fan 2011 die bliken dat doe it Poalsk oanwoeksen wie ta de twadde taal fan Ingelân.
Godstsjinst
Neffens gegevens fan 'e Britske folkstelling fan 2011 bestie doe 59,4% fan 'e Ingelske befolking út kristenen. Sûnt de Ingelske Reformaasje fan 1530-er jierren is de Tsjerke fan Ingelân, ek wol bekend as de Anglikaanske Tsjerke, de steatstsjerke fan it lân. Dat is in tsjerkgenoatskip dat op it mêd fan liturgy en dogmatyk sterk op 'e Roomsk-Katolike Tsjerke liket, mar net it gesach fan 'e paus fan Rome erkent en by de tiid lâns ferskate oare modernisearrings trochfierd hat dêr't de Roomsk-Katolike Tsjerke net oan wol, lykas de ôfskaffing fan it selibaat foar preesters en de talitting fan froulju ta it preesteramt. De Tsjerke fan Ingelân sjocht himsels dêrom formeel as katolyk èn protestantsk, mar ornaris wurdt it troch bûtensteanders dochs foar in protestantsk tsjerkgenoatskip oanmurken. It seremoniële haad fan 'e Tsjerke fan Ingelân is de Britske monarch, mar it deistich bestjoer is yn 'e hannen fan 'e aartsbiskop fan Canterbury.
De Tsjerke fan Ingelân hat (yn Ingelân) likernôch 26 miljoen doopleden, of 47,5% fan 'e Ingelske befolking, mar de oergrutte mearderheid dêrfan bestiet út lju dy't nea of mar komselden yn tsjerke komme. It op ien nei grutste tsjerkgenoatskip fan Ingelân is de Roomsk-Katolike Tsjerke, mei sa'n 4,3 miljoen leden, oftewol 7,8% fan 'e befolking. Likernôch 1,8 miljoen ynwenners fan Ingelân (3,4%) hingje in oare protestantske denominaasje as de Tsjerke fan Ingelân oan. Dêrby giet it bgl. om metodisten, baptisten, kongregasjonalisten, unitariërs, mormoanen, Jehova's tsjûgen, quakers en leden fan it Leger des Heils. Fierders binne der noch sa'n 400.000 eastersk-otterdoksen (0,7%).
De earste Joaden setten har nei alle gedachten al yn Romeinske Tiid yn Ingelân nei wenjen, mar yn 1290 waarden alle Joaden troch kening Edwert I it lân útbonsjoerd by it saneamde Edikt fan Utdriuwing. Pas doe't Oliver Cromwell de Ingelske Republyk regearre, waard it harren yn 1656 tastien om werom te kommen. De hjoeddeiske Joadske minderheid yn it Feriene Keninkryk datearret dan ek fan nei dy tiid, en bestiet foar it meastepart út ôfstammelingen fan Eastjeropeeske Joaden dy't har yn 'e njoggentjinde en oan it begjin fan 'e tweintichste iuw foar it meastepart yn Londen fêstigen. Hjoed de dei binne der sa'n 250.000 oanhingers fan it joadendom yn Ingelân, oftewol 0,5% fan 'e befolking.
Ateïsten en agnosten makken yn 2011 mei 24,7% krekt gjin fjirdepart fan 'e befolking út. Fierders wiene der 2.740.000 moslims (5,0%), 860.000 hindoes (1,6%), 500.000 sikhs (0,9%), 170.000 boedisten (0,3%) en 6.000 bahaïsten, dy't foar de oergrutte mearderheid konsintrearre wiene yn 'e gruttere stêden. Ta einbeslút moatte de oanhingers fan it moderne heidendom noch neamd wurde, wêrfan't der neffens de folkstelling fan 2011 rom 75.000 yn Ingelân wiene, mei dêrûnder 11.000 oanhingers fan 'e wikka. Oare grutte streamings binnen dy groep wiene it neo-druïdisme en it moderne Germaanske heidendom. Om't it heidendom noch altyd in beskaat stigma meidraacht, geane objektive waarnimmers der trouwens fan út dat it wiere oantal heidens yn Ingelân oanmerklik heger leit.
Nasjonale symboalen
De Ingelske flagge is it saneamde Krús fan Sint Joaris, in wyt fjild mei dêroerhinne in read krús. Oarspronklik wie dat de flagge fan 'e Republyk Genua, mar fan 1190 ôf kocht de kening fan Ingelân mei de betelling fan in jierlikse skatting fan 'e doge fan Genua it rjocht om deselde flagge te fieren, sadat Ingelske skippen yn 'e Middellânske See ûnder beskerming fan Genua farre koene. Om't Sint Joaris (Ingelsk: Saint George) de beskermhillige fan Ingelân wie, ûntstie der meitiid in bân tusken de flagge mei it reade krús en dy hillige. Fan 1603 ôf hat it Krús fan Sint Joaris mei it Skotske Krús fan Sint Andréas de Britske flagge foarme, de saneamde Union Jack. Yn 1801 waard dêr noch it Ierske Krús fan Sint Patrick oan tafoege.
It Ingelske wapen bestiet út in read fjild mei dêrop ûnderinoar trije geande wache liuwen fan goud. ('Geand' wol sizze dat se op alle fjouwer poaten rinne, en 'wach' betsjut dat se it gesicht nei de taskôger ta draaid hawwe.) Dit wapen waard yn 1198 oannommen troch kening Richard Liuwehert, mar giet tebek op it wapen fan it Hartochdom Normanje, dat in read fjild mei twa fan sokke liuwen hat. It biedwurd fan Ingelân is it Frânske Dieu et mon droit, dat troch kening Hindrik V (1386-1422) formeel oannommen waard. In oar wichtich nasjonaal symboal fan Ingelân is de Tudorroas, de offisjele blom fan Ingelân, dy't tebekgiet oant de Roaze-oarloggen, doe't it ynfierd waard as in fredessymboal, mei't hjiryn de wite roas fan it Hûs York en de reade roas fan it Hûs Lancaster kombinearre waarden.
Ingelân hat gjin offisjeel folksliet, mar njonken God Save the King, it folksliet fan it hiele Feriene Keninkryk, wurdt yn Ingelân gauris Land of Hope and Glory as it Ingelske folksliet behannele (bgl. op 'e Mienebêstspullen fan 2002). Oare kandidaten foar it Ingelske folksliet binne de hymne Jerusalem en I Vow to Thee, My Country. De Ingelske nasjonale feestdei is St. George's Day (nei Sint Joaris, de beskermhillige fan Ingelân), dat op 23 april falt. In oar Ingelsk symboal is de ikebeam, fanwegen it ferhaal dat Karel II, doe't er nei de eksekúsje fan syn heit Karel I it lân ûntflechtsje moast, in holle ikebeam as sideplak brûkte. De stereotype Ingelsman wurdt faak ôfbylde yn in swart pak mei in bolhoed en in paraplu. De nasjonale sport fan Ingelân is cricket. Ek tee wurdt faak as wat typysk Ingelsk sjoen.
Kultuergoed
It kultuergoed fan Ingelân is op 'e noed fan English Heritage, in oerheidsorgaan dat yn it libben roppen is om histoaryske monuminten en foarwerpen te behâlden. Under dy monuminten binne 17 fan 'e 25 saken yn it Feriene Keninkryk dy't op 'e wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO steane, lykas de Muorre fan Hadrianus, Stonehenge en de Toer fan Londen. It bekendste museum fan Ingelân is it Britsk Museum yn Londen, dat in kolleksje hat fan 7 miljoen foarwerpen fan oer de hiele wrâld, dy't it ferhaal fan 'e minsklike ûntwikkeling fan it ierste oanbegjin oant de tsjintwurdige tiid fertelle. De Britske Bibleteek, ek yn Londen, is de nasjonale bibleteek fan it Feriene Keninkryk, mei mear as 150 miljoen boeken, dokuminten en oare tekstdragers. It bekendste keunstmuseum is de Nasjonale Gallery, ek al yn Londen, dy't in kolleksje fan goed 2.300 skilderijen yn besit hat fan 'e midden fan 'e trettjinde iuw oant 1900. Ingelân omfiemet fierders ek twa fan 'e meast toanoanjaande ynstituten foar heger ûnderwiis yn 'e wrâld, nammentlik de Universiteit fan Oxford en de Universiteit fan Cambridge.
Folkloare
De Ingelske folkloare wurdt befolke troch mytyske wêzens lykas elven, feeën, heksen, reuzen, trollen, kobolden, kabouters en dwergen. Guon leginden en ferhalen, lykas dy fan Wiland de Smid en Offa fan de Angelen, binne nei alle gedachten al oerâld, mar oaren ûntjoegen har troch de iuwen hinne. Benammen de Midsiuwen wiene datoangeande in tige fruchtbere perioade. Guon fan 'e bekendste folksferhalen út dy snuorje binne de Arthurleginden oer Kening Arthur en syn Ridders fan 'e Rûne Tafel, de tsjoender Merlyn, Lânselot en Guinevere, de Frouwe fan 'e Mar, it swurd Excalibur, de dagge Carnwennen en it kastiel Camelot.
Fierders binne der de ferhalen oer Robin Hood en syn binde Mûntere Mannen fan it Wâld fan Sherwood en harren konflikten mei de boasaardige sheriff fan Nottingham. Noch wer oare Midsiuwske leginden binne dy fan Herne de Jager, de hoarnde ruter fan it wâld fan Windsor, en Frouwe Godiva, dy't inkeld klaaid yn har lange hier troch de strjitten fan Coventry riden hawwe soe. Fan resinter datum is de fiering fan 'e Nacht fan Guy Fawkes, op 5 novimber, as der yn Ingelân fjoerwurk ôfstutsen en sûkere apels iten wurde om it mislearjen fan it saneamde Buskrûdkomplot fan Guy Fawkes te betinken, dy't yn 1605 it Parlemint fan Ingelân opblaze woe. Ek de ferhalen oer de hoaske strûkrôver Dick Turpin en de karakteristike seerôver Swartburd binne basearre op histoaryske persoanen.
Kwisine
Hoewol't de Ingelske koken om utens gjin heechsteande reputaasje hat, is dat noch mar sa sûnt de Yndustriële Revolúsje, mei't Ingelsk iten yn 'e Renêssânse as it kulinêre hichtepunt fan 'e Jeropeeske kultuer beskôge waard. Tradisjonele Ingelske gerjochten begjinne en einigje mei it saneamde Ingelske brea-iten, mei bakt spek, woarstkes, bakte aaien, grilde tomaten, bloedpudding, bakte beantsjes, bakte poddestuollen en roastere bôle. Oare Ingelske gerjochten binne Yorkshire pudding, fish and chips en pasteien lykas steak and kidney pie, pork pie en cottage pie. Op it mêd fan drinken moat yn it foarste plak tee neamd wurde, en fierders alkohoalyske dranken lykas bier, bitter en sider.
Klimaat
Ingelân hat in tuskenbeiden seeklimaat, mei koele oant waarme simmers, wannear't de temperatuer net faak en folle boppe de 32 °C útkomt, en relatyf mylde winters, wêrby't it kwik mar komselden oant ûnder it friespunt sakket. It waar is it hiele jier yn 't rûn fochtich en wikselfallich en wurdt sterk beynfloede troch de neite fan 'e Atlantyske Oseaan en de ferwaarming dêrfan troch de Golfstream, dy't ôfkomstich is út it Karibysk Gebiet. De meast skrouske moannen fan 't jier binne jannewaris en febrewaris, as it fral oan 'e kust gemien kâld wêze kin. July is ornaris de waarmste moanne. Fan maaie oant oktober kin men yn Ingelân myld oant waarm waar ferwachtsje. Rekôrtemperatueren yn Ingelân wiene 38,5 °C op 10 augustus 2003 yn Brogdale, yn Kent, en –26,1 °C op 10 jannewaris 1982 yn Edgmond, yn Shropshire. Delslachhoemannichten binne frij gelyk oer it jier en oer it hiele lân ferdield, hoewol't it westen, en yn 't bysûnder de Marrekrite fan Kumbria, mear rein kriget as de rest fan Ingelân.
Fryske Music Night
De Fryske Music Night is in Frysk muzykbarren dat sûnt 2006 elts jier yn it WTC Expo yn Ljouwert hâlden wurdt.
Hantumhuzen
Hantumhuzen is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Hantumhuzen leit noardlik fan Hantumerútbuorren, eastlik fan Hantum, westlik fan Easternijtsjerk en besuden Wierum. Hantumhuzen hat  ynwenners. De doarpskearn leit oan de Loubuorren, op de terp fan Hantumhuzen.
Fryske Music Night
By it evenemint trede in soad Fryske artysten op, sa hawwe De Kast, Piter Wilkens, Griet Wiersma, Rients Gratama en Gurbe Douwstra optredens jûn by it evenemint. Mar ek sjongers fan bûten Fryslân jouwe optredens, bygelyks Rob de Nijs, Henk Westbroek, Xander en Lee Towers.
Hantumhuzen
De buorskip Hantumerhoeke (diel) heart ek by Hantumhuzen.
Fryske Music Night
Prizen
Alle jierren wurde der twa prizen takend. Foar de meast opfallende persoan of selskip is der de Sport- en Kultueraward. Dêrneist wurdt de Oeuvre-award útrikt foar immens heule wurk.
Hantumhuzen
De Sint-Annetsjerke
thumb|left|2023 Hantumhuzen, Sint-Annatsjerke (1)
De ynboude toer fan de oan de hillige Anne wijde tsjerke sil om 1200 hinne boud wêze. Der hinget in klok yn út 1616. De bou fan it skip folge yn 'e earste helte fan de 13e iuw. De Annetsjerke is ien fan de moaiste foarbylden fan de romanogoatyske tsjerkebou yn Fryslân. De tsjerke wie ien fan de earste bakstiennen tsjerken yn Fryslân.
Yn de tsjerke is in rokokopreekstoel en in epitaaf foar Pibo Eminga en syn frou Biueck Sioerda (1563) en in grêfstien dy’t ta neitins oan Amko Jaarla. De tsjerke hat in stiennen meloenferwulften mei skildere ribben.
It koer is der yn de 18e iuw oan tafoege. By de restauraasje fan 1939 oant 1942 binne de finsters oanpast oan de 13e-iuwske styl fan de rest fan de tsjerke. De tsjerke is yn behear by de Stifting Alde Fryske Tsjerken.
States
thumb|left| 't Hûs Peyma Fan Hantumhuzen binne fiif staten bekend. Poptastate is as in let-18e-iuwske kop-hals-romppleats oerbleaun binnen de âlde grêft. In part fan de âlde stinsmuorre (105 cm dik) is noch werom te finen tusken de hals en de kop. Poptastate soe it stamhûs fan de Popta's yn Marsum west hawwe (Poptagasthûs), mar genealogyske bewiis is dêrfoar net fûn. Westlik oan de râne fan it doarp lei Bangastate, no in pleats en súdlik fan de tsjerke, no ek in pleats, lei Heringastate; noardlik fan de tsjerke Peymastate en Rintjemastate.
Bestjoer
Sûnt 2019 leit Hantumhuzen yn de gemeente Noardeast-Fryslân, dêrfoar lei it yn de gemeente Dongeradiel en foar 1984 lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente West-Dongeradiel.
Mienskip
It ferieningslibben fan it doarp is in soad yn 'e mande mei Hantum, Hantumerútbuorren en De Lytse Jouwer. De doarpen jouwe ek mienskiplik it doarpsblêd 'Hichtepunten fan de 4H-doarpen' út. Hantumhuzen hat mei Hantumerútbuorren in eigen doarpsbelang en it doarpshûs 'it Tiksel'.
Eartiids foarmen de ynwenners in hecht doarp. It doarp hie eigen foarsjennings, mar der kaam in ein oan it winkelbestân en de ambachtsminsken, sa't Hantumhuzen wer oanwiisd wie op it memmedoarp Hantum, dêr't letter ek de lêste winkel sletten waard. Tsjerklik hie Hantumhuzen in otterdokse ynslach.
Skoalle
thumb|260px|It Paadsje
Aktiviteiten*
(*) Sjoch foar aktuele akiviteiten en data dêrfan op de aginda fan de doarpsside.
Strjitten
't Smidsplein, Balstienwei, Bangawei, Dokkumerwei, Fennewei, It Paadsje, Kamphuisstrjitte, Loubuert, Master Galstrjitte, Portmawei, Wierumerwei.
Sytse Hotzes Buwalda
Sytse Hotzes Buwalda (Sint-Jabik, 10 febrewaris 1943) is in Frysk taalkundige, publisist en oersetter, dy't him benammentlik taleit op artikels en oare publikaasjes oer syn memmetaal, it Biltsk, en oer de bredere skiednis en kultuer fan it Bilt.
Libben
Buwalda is de soan fan Hotze Sytses Buwalda (1915-1994), dy't yn 'e midden fan 'e tweintichste iuw in krúsjale rol spile by de ferheffing fan it Biltsk fan útslutend in sprektaal ta in skriuwtaal. Sytse Hotzes Buwalda wie mei syn heit belutsen by de gearstalling fan it earste Biltske wurdboek, dat nei syn heite ferstjerren yn 1996 troch de Fryske Akademy publisearre wie ûnder de titel Woordeboek fan 't Bildts. Yn 2013 brocht er yn eigen behear in ferbettere en oanfolle twadde edysje út, nei't er spul krigen hie mei de Stichting Ons Bildt.
Njonken syn wurk op it mêd fan 'e taalkunde hat Buwalda ek ferskate berneboeken oerset yn it Biltsk. Yn 2018 ferskynde fan him en âld-learaar Arjen Dijkstra De Skimmelrútter, de oersetting fan 'e roman Der Schimmelreiter, út 1888, fan 'e Noardfryske skriuwer Theodor Storm. Dêr wie Buwalda al yn 1972 mei úteinset, en letter hie Dijkstra it foar him ôfmakke. De oersetting wie lykwols lizzen bleaun, en Dijkstra wie yn 2016 kommen te ferstjerren. It projekt Ljouwert Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018 wie foar Buwalda oanlieding om, y.g.m. Leendert Ferwerda, de oersetting nochris op 'e nij te besjen en te publisearjen.
Yn 2021 ferskynde De Sonde fan Haitze Holwerda, de oersetting troch Buwalda fan 'e roman De Sûnde fan Haitze Holwerda, fan 'e Fryske skriuwer Ulbe van Houten, dy't lange tiid op It Bilt wenne en wurke.
UEFA Euro 2008
It Jeropeesk kampioenskip fuotbal 2008 waard fan 7 juny oant en mei 29 juny 2008 yn Eastenryk en Switserlân holden, ferspraat oer acht stadions, fjouwer yn elk lân. Spanje waard foar de twadde kear Jeropeesk kampioen.
Groepen
De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 8.
SBBN
De Stifting ta Befoardering foar Buertwurk yn it Noarden waard oprjochte yn juny 1957 foar it buerthûswurk yn de provinsjes Fryslân, Grinslân en Drinte. DE SBBN hâlde him ek dwaande mei it fersoargjen fan de finansjele administraasje fan doarpshuzen.
Yn 1975 wienen yn Fryslân sân ynstellings foar buert- en opbouwurk foar de ynhâldlike begeleiding by de SBBN oansluten: COL yn Ljouwert ( Wyksintrum Nijlân, buertsintrum de Easthoeke en Rengerspark, buerthûs de Wielepôle; doarpshûs yn Sint-Anne, buerthûs Allardseach yn Bakkefean en it buerthûs yn Noardwâlde ). De SBBN hie doe trije konsulinten en in finansjeel konsulint yn tsjinst.
Slach by Detern
De Slach by Detern barde op 27 septimber 1426 yn East-Fryslân. Yn de slach stried it befrijingsleger fan Fokko Ukena tsjin de hearskappij fan Okko II tom Brok. Okko II tom Brok krige stipe fan de Aartsbisdom Bremen en de greven fan Hoya, Diepholz en Teklenburch.
Fokko Ukena wûn de slach troch syn kennis fan it gebiet en taktyske snoadens. De greven Johann von Rietberg en Konrad von Diepholz sneuvelen yn de slach en de aartsbiskop fan Bremen waard finzen nommen.
De Falom
De Falom is in doarp dat yn de gemeente Dantumadiel leit. De Falom leit noardeastlik fan Feanwâlden, westlik fan De Westerein en súdeastlik fan Broeksterwâld. De Falom hat  ynwenners. De Falom hat gjin doarpskearn, de bebouwing leit oan de Haadwei en de Falomster Feart (Mûnewei en Rinewâl).
Skiednis
thumb|250px|left|De Falom yn 1938 (lofts it tolhûs) De Falom is yn de 16e iuw ûntstien as feankoloanje, in delsetting foar feanarbeiders. De Falomsterfeart waard doe groeven om de ôfgroeven turf ôf te fieren. De feart wie ek om oerstallich wetter ôf te fieren. Om tsjin te gean dat der sâlt wetter, dat yn it gebiet beëasten De Falom stie, [boarne nedich] 	 troch de feart yn it grûnwetter komme soe, waarden der plannen makke om in slûs yn de feart te meitsjen. Troch jildpine kaam dy der net, wol waard der in overtoom oftewol in falom oanlein: in konstruksje om in skip oer lân fan it iene farwetter yn it oare te lûken. Sa waard it swiete en it sâlte wetter skieden holden. De Falom soe dêrtroch syn namme krigen hawwe. Nammekundigen ûntstride lykwols de krektens fan dy ferklearring.
Sûnt 1964 is De Falom in selsstannich doarp. Dêrfoar wie it in buorskip fan it eardere Moarrewâld.
De Falom hat altyd al yn sawol de gritenij as de gemeente Dantumadiel lein.
Mienskip
It doarp hat in Feriening Doarpsbelang. De Falom en Broeksterwâld dogge in soad meiïnoar. Sa stiet it doarpshûs 'De Pipegaal' fan De Falom oan de ds. Feitsmastrjitte yn Broeksterwâld.
Aak
thumb|Lemsteraak "Andante" yn de haven fan Volendam
In aak is in grut en meastentiids stjûneleas fartúch foar binnenwetters of grutte rivieren. Yn Fryslân wurdt der ek in lytse roei- of sylboat, bestimd foar de fiskerij mei bedoeld.
In aak hat in platte boaiem dy't foar en efter omheech bûgd is en dan mar in bytsje smeller wurdt mei hoekige kimen en boech. Nei de oergong fan hout- nei izerbou waarden de kimen rûner en de boegen foller. In moderne útfiering mei eigen motor is de rynaak.
De elemintêre foarmen fan de aak binne noch werom te finen yn de triuwbakken dy't op de rivieren en kanalen brûkt wurde en noch faak brûkte dekskûten fan de oannimmers fan wetterwurken.
Histoarje
De aak is ûntstien as in sleept rivierskip, lykas de hulk. It skip wie ornearre foar ferfier fan grutte frachten, fan wat no bulkferfier hjit. Troch de lange smelle foarm en it brede roer koe it mei de stream mei ôfsakje en stream op werts sleept wurde. Dêrom wie op it foarskip in koarte stevige mêst setten om de sleepkabel oan fêst te meitsjen. It is yn de 16e en 17e iuw in soad brûkt en waard in protte boud yn Dútsktalich gebiet. Dêr waarden se keen neamd.
Soarten
Der binne in hiel soad soarten aken boud. Ek mei uterlike kenmerken dy't oan in oar skip tinken diene, of foar in spesifyk doel brûkt waarden, wat dan oan de namme te sjen wie. De namme waard ek faak brûkt foar skippen dy't gjin aak wienen yn de letterlike betsjutting, dat hinge faak ôf fan de tiid en de streek.
Molkwar
Molkwar (Nederlânsk: Molkwerum) is in doarp (histoarysk in flekke) yn de gemeente Súdwest-Fryslân oan it Iselmar. It doarp hat likernôch360 ynwenners (2021). Oant 2011 lei Molkwar yn de eardere gemeente Nijefurd. De namme Molkwar soe ferwize nei Melkweren, of wettereftige kriten, geskikt om melkfee op te weidzjen.
Skiednis
thumb|left|Het Friessche Doolhoff, het Beruchte Dorp Molk-worren Molkwar wie fan âlds in wichtich seefardersplak. Troch de soad ynternasjonale handel hie Molkwar krekt as Hylpen in eigen kultuer opboud mei in eigen taal, dracht en skilderkeunst.
It doarp wie yn de 17e en 18e iuw om twa saken rûnom bekend yn Fryslân, mar ek bûten de provinsjegrinzen.
Alderearst waard der in dialekt sprutsen, it Molkwardersk, dat mei it dialekt fan Hylpen beskôge waard as it ‘echte’ Frysk. Beide dialekten hienen skaaimerken fan it Aldfrysk. Der binne beskriuwings fan bûtenlanners dy't ûnder oare om de taal te hearren, reizen makken nei Hylpen en Molkwar.
Fierders wie it doarp boud op acht pôlen, troch wetter faninoar skaat. De eilantsjes hienen de nammen: Sorke Pol, Katte Pol, Hoeunde Pol, Wester-Ich, Eester-Ich, Grimspol as Arjenspol, De Pol ek wol Wiebrenmantjes Pol as De Tooenen en de Jaaxme Fonne Pol. Middels brechjes en planken ûnderhâlden de doarpsbewenners harren ûnderlinge kontakten. It ferhaal giet dat frjemdlingen der maklik ferdwaalden. Troch syn protte kanaaltsjes, der wienen mear kanalen as strjitten, en de 27 brêgen yn it doarp waard Molkwar ek wol it Feneetsje fan it Noarden neamd.
Ek wie Molkwar ferneamd om syn handel yn swanne-pikelfleis, wat werom te finen is yn it doarpswapen, de wite swan.
Yn 'e 17e iuw wennen der sa'n 1500 minsken yn Molkwar op deselde kante meters grûn as dêr't no sa'n 300 minsken wenje. Yn dy tiid foeren de Molkwarders mei fluitskippen op de Sont, in wetter tusken Denemark en Sweden om dêr hannel te driuwen. In hiel grut persintaazje fan wat der hinne foer út Nederlân wei, kaam út Molkwar. It doarp hie sels in eigen kantoar yn Amsterdam. Ek wienen der trije minnistetsjerken te finen yn 't doarp en ek noch in herfoarme. Ein 17e iuw begjin 18e gie de hannel efterút en in soart minsken brieken harren huzen ôf en gienen nei Hylpen ta te wenjen. Sa gie it hurd efterút mei de flekke, oant der yn 1850 noch mar 80 minsken wennen. Doe wiene de minsken der meast al fisker op de Sudersee as boer as boerefeint. De Starumske jollen hienen in prachtich plakje yn de kom by de Molkwarder syl (slûs), wêrtroch't sij moai nei binnen en bûten farre koenen. Yn elts gefal troch de tiid hinne fan ein 1700 ôf waarden der in protte karakteristike huzen sloopt en sleatten tichtsmiten, mar wa't no noch troch it doarp rint, sjocht noch altyd wol wat fan de ûnregelmjittige doarpsplanning. Molkwar waard troch dy nuveraardige lizzing fan huzen eartiids ek wol it ‘Fryske doalhôf’ neamd.
Oant 1984 lei Molkwar yn de gemeente Himmelumer Aldefurd doe't dy opgie yn de nije gemeente Nijefurd. Yn 2011 gie dy gemeente op yn de gemeente Súdwest-Fryslân.
Mienskip
Yn maart komt de Feriening foar Doarpsbelang gear yn it Doarpshûs. De Oranjeferiening, oprjochte 14 septimber 1933 organisearret de Keningsdei, it twajierlikse doarpsfeest en in foljebaltoernoai. Der bestiet in film Ald Molkwar. Yn de Aldheidkeamer fan Molkwar sit ek 'De Heksehoale' foar de bern. 'It Swannenêst' is de doarpsskoalle.
It doarp hat in foljebalferiening, VC Molkwar.
Tsjerke
260px|thumb|Wynmotor Koudum 1
De tsjerke is de Sint-Lebuïnustsjerke dy't fan 1850 komt en oarspronklik wijd waar oan de hillige Lebuïnus. De tsjerke ferfong in eardere tsjerke út 1799. De toer is in sealdaktoer, dy't fan de âldere tsjerke ôfstammet, mar mooglik noch earder. De tsjerketoer is in ryksmonumint
Op it tsjerkhôf fan de tsjerke is it Earehôf Molkwar mei in grêf foar de omkommen RAF-piloat Tom McCrorie, dy't yn de Twadde Wrâldkriich omkommen is.
Museum
Yn Molkwar is in Elvis Presley Museum mei allegear stikken út it libben fan sjonger Elvis Presley. It museum is fêstige yn in antykpleats.
Mûne
Tusken Molkwar en Koudum stiet de Wynmotor Koudum 1. Dy poldermûne is in mealreeë Amerikaanske wynmotor út 1925. De mûne stiet oan it Jan Broerskanaal en waard boud as ferfanger fan de tradisjonele poldermûne út 1854 foar it bemeallen fan it westlike part fan polder de Grutte Wester Gersleat.
Iepenbier ferfier
260px|thumb|Stasjon Koudum-Molkwar Molkwar dielt tegearre mei it tichtby lizzende Koudum it Stasjon Koudum-Molkwar oan it spoar Ljouwert-Starum.
Strjitten
't Seeleantsje, De Wimerts, Eesterich, Flait, Grimspôle, Hellingstrjitte, Ymedaam, Lútzenpolle, Nei de Knekkeren, Noardermar, Seedyk, Stasjonswei, Tsjerkestrjitte, Westerich.