cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Haulerwyk
Skiednis
It doarp is ûntstien yn it jier 1756 en hat syn bestean te tankjen oan it ûntginnen fan it fean, dat yn dit gebiet op grutte skaal plak fûn hat. De oanlis fan de Haulerwykster Feart út Waskemar (dat doe noch Beneden-Haulerwyk hiet) wei nei Boppe-Haulerwyk (tsjintwurdich Haulerwyk) hat yn 'e earste jierren foar de tagonklikens fan it gebiet soarge. Troch de ferbining fan dy feart mei Drachten en Assen koe eartiids it stutsen turf mei in snikke ferfierd en ferkocht wurde. De bewenners hiene it tige earm mar opskuor lykas yn Appelskea hat der net west. Faaks hie dat te krijen dat de feanterij al yn de jierren 1870-1890 ôfnaam en in soad feanarbeiders nei Appelskea ferhûzen.
It doarp ûntwikkele him by de feart lâns en dy lintbebouwing is dan ek byldbepalend yn it lânskip. Letter yn 'e tiid hat it ferfier oer de wei en de opkomst fan de lânbou it lânskip fierder foarme. De oanmakke grûn waard brûkt foar molkfee en lânbou (hjoeddeis foaral mais en jirpels). De (hannels)rûte nei Grins hat derfoar soarge dat der in kearn yn it doarp ûntstien is.
Sûnt 1829 hiene de Haulerwykster bern in eigen skoalle. De skoalle waard yn 1858 ferfongen troch in oare skoalle, dy't yn 1878 fergrutte waard. In kristlike skoalle folge yn 1896 tusken Waskemar en Haulerwyk yn en yn 1919 krigen de twa doarpen elk in eigen kristlike skoalle. thumb|left|De herfoarme tsjerke; tsjintwurdich PKN. Tsjerklik hearde Haulerwyk by de herfoarme gemeente Donkerbroek-Haule. Yn 1852 waard útein set mei de bou fan in eigen herfoarme tsjerke. Al ier wie der yn 1837 in ôfskieden gemeente as kombinaasje mei Donkerbroek en noch foar de bou fan de herfoarme tsjerke krige Beneden-Haulerwyk (Waskemar) in eigen ôfskieden tsjerke, dy't yn 1876 troch in nije tsjerke ferfongen waard. Yn 1929 waard ek dat tsjerkegebou ferfongen troch de tsjerke dy't hjoeddedei de Oerdracht hjit. Yn 1867 waard ek in Frije Evangelyske gemeente stifte, dy't him yn 1880 by de baptisten oanslette.
Haulerwyk ha twa stellingmûnen hân: de mûne fan Ritsema út 1881, dy't yn 1920 ôfbrutsen waard en de mûne fan Van der Wal út 1853, dy't yn 1929 foar ôfbraak ferkocht waard.
Yn 1880 waard Haulerwyk in selsstannich doarp en sûnt de iuwwikseling naam de befolking wer ta. Yn it sintrum fan it doarp hat eartiids in brêge west, dy't wichtich wie foar it trochgeande ferkear. Earst wie dat in klapbrêge en letter in fêste brêge. De brêge waard letter ferfongen troch in lange dûker, dêr't hjoed-de-dei in rotonde op leit.
Mienskip
thumb|260px|De yn 2008 boude klokkestoel fan Haulerwyk Der is in aktyf ferieningslibben mei in ferskaat oan aktiviteiten. Foarsjennings (de skoalle, it pjutteboartersplak, de bibleteek, de speel-o-theek, Pleatslik Belang mei in tsiener-/jongereinromte, de thússoarch mei in konsultaasjeburo binne ûnderbrocht yn it multyfunksjonele akkomodaasje 'De Boekebeam'. It doarp hat in skeelerbaan.
De feriening foar Pleatslik Belang hjit De Foarútgong en it doarpshûs De Enter. De Streekkrante is te finen op ynternet. By it doarp leit sportsintrum De Hichte en binnensporten wurde dien yn De Bongerd. Om de fiif jier is der in doarpsfeest, der is ek in Stifting Evenemintenterrein Haulerwyk. De Haulewelle is it iepenloftswimbad. De filmwurkgroep Haulerwyk hat in filmsearje fan 4 dielen makke: HAULERWIJK IN OUDE BEELDEN. Dêrneist is yn 2006 ek noch in CD makke mai as titel “Alles draait om dokter Beumer”.
Tsjerken
thumb|260px|De Oerdracht (earder de grifformearde tsjerke) Fierder is der in Keninkryksseal, dêr't de Jehova's Tsjûgen gearkomme.
Ferienings
Sjoch ek op de side fan Haulerwyk foar de aktuele list fan ferieningen
Befolkingsferrin
(*) Gemeente Eaststellingwerf - Gemeentegids 2009-2010
Gea
thumb|left|Blauwe Bosk Haulerwyk leit yn de Fryske Wâlden tsjin de Drintske grins oan. It lânskip is boskich mei dobben en skiere útsichten. By it doarp leit de Blauwe Bosk. Dat bosk is ûngefear 300 ha grut en bestiet út heide, dobben en nuddelbeammen en leafbeammen. Yn in straal fan 10 km is der mear natuergebiet te finen, lykas de Bakkefeanster Dunen, de Liekster Mar, de Zuurse Dunen, Mensinge-Havesathe, it Noarger Esdoarpen Gea, it Fochtelerfean, it Drintsk-Fryske Wâld en de Duerswâlder Heide mei de Alde Bosk fan de Slotpleats yn Bakkefean.
Strjitten
De Strjitten yn Haulerwyk
Strânfollybal op de Olympyske Simmerspullen
100px|right
Strânfollybal is in sport dy't fanôf de Olympyske Simmerspullen fan 1996 yn Atlanta op it programma stiet.
Skiednis
Tidens de Olympyske Simmerspullen 1992 yn Barselona wie it strânfollybal in demostraasjesport. Bij de Spullen fan 1996 stie it foar it earst echt op it programma mei in ûnderdiel foar manlju en foar froulju.
Kwalifikaasje
Der meie 24 teams meidwaan oan de Olympyske kompetysje. Mei in limyt fan twa teams per lân. It gastlân mei sawiesa meidwaan en as der fan in continint net ien team har pleatst hat dan wurdt it bêst prestearende team fan it continint oanwêzen om mei te dwaan oan de Spullen.
Medaljespegel
De top seis fan lannen dy't by it roeien medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen.
Dokumintaasjesintrum Jobbegea-Skuorregea-Hoarnstersweach
200px|left| Dokumintaasjesintrum Jobbegea-Skuorregea-Hoarnstersweach is in groep minsken dy't him dwaande hâldt mei de skiednis fan de doarpen Jobbegea, Skuorregea en Hoarnstersweach. De groep ûntstie yn 2006 doe't in tal frijwilligers oan de gong gienen om histoaryske en aktuele gegevens oer de doarpen op in oersichtlike wize by elkoar te bringen. Dokumintaasjesintrum Jobbegea - Skuorregea - Hoarnstersweach presintearre harsels yn septimber 2007 tegearre mei Pleatslik Belang op de Expansie. Se komme gear yn it dokumintaasjesintrum yn de iepenbiere bibleteek fan Jobbegea. Yn 2011 is de gearwurking fan bibleteek, gemeente en Dokumintaasjesintrum Jobbegea, Skuorregea, Hoarnstersweach útgroeid oant in Histoarysk Ynformaasje Punt (HIP). In HIP is in fêst plak yn de iepenbiere bibleteek dêr't eltsenien by de ynformaasje fan it doarp en de omkriten kin.
It HIP befet orizjinelen en kopyen fan kaarten, brieven, foto's, films en boeken mei de skiednis en hjoeddeiske ynformaasje oer de streek. Alle materiaal wurdt opnomd yn it bibleteeksysteem, sadat eltsenien -ek thús op ynternet- yn de katalogus sjen kin wat der oer de omjouwing te finen is. Dit beskikbere materiaal wurdt presintearre yn in apart gedielte fan de bibleteek yn kasten, dy't troch in finansjele bydrage fan Pleatslik Belang Jobbegea - Hoarnstersweach oanskaft wurde koenen. It materiaal kin ek brûkt wurde foar arranzjeminten foar toeristen en de minsken fan de doarpen.
Sa giet aktueel en histoarysk materiaal net ferlern en is it op ien plak yn de streek by elkoar te finen. Eltsenien kin materiaal op alle soarten media oanleverje, fan boeken, films, dia's, krantenknipsels en -artikelen, brosjueres, foto's, plakboeken, dvd's en kassettebantsjes.
Otto Waalkes
thumb|250px|Otto Waalkes yn 2007 thumb|250px|Otto Waalkes yn 2005 Otto Waalkes (* 22 july 1948 yn Emden, East-Fryslân) is in Frysk komediant en akteur. Waalkes is ferneamd wurden om syn shows, boeken en films. Syn bêste negoasje binne miskien wol de 'Ottifanten', de boartersguod-oaljefanten dy't er sels ûntworpen hat, wêrfan BSV Kickers Emden de rjochten krige hat om dy as logo te brûken. Syn Fryske identiteit brûkt er trochstrings op in gekjeiende wize yn syn films.
Sheer Heart Attack (album)
Sheer Heart Attack is it tredde studio-album fan Queen. It album waard opnommen fan 7 july oant en mei 22 oktober 1974 yn meardere studio's yn it Feriene Keninkryk en waard twa wiken letter op 8 novimber 1974 útbrocht. It album befette de earste Jeropeeske hit fan Queen, Killer Queen.
List fan ryksmusea fan Nederlân
In ryksmuseum is in Nederlânsk museum dy't de museumsamlings fan it Ryk op de noed hawwe. Under de Wet verzelfstandiging rijksmuseale diensten fan 1993 waard it bestjoer fan de ynstellingen (16 museums, 5 besibbe tsjnsten) ûnderbrocht by selsstannige stiftingen ; sûntiids binne de musea formeel gjin oerheidstsjinsten mear. De musea krije noch wol subsydzje fan de lanlike oerheid.
Begjin 21e iuw wiene der plannen foar in Nasjonaal Histoarysk Museum. Dy binne yn 2010 lykwols foarearst skrast.
Nederlân hat de neifolgjende (eardere) ryksmuseums:
Kriichsrie
In kriichsrie ( ek wol militêre rjochtbank neamd ) behannelet rjochtsaken tsjin militêren en militêr boargerpersoniel op grûn fan de Wet militêr tuchtrjocht en de Wet militêr strafrjocht en yn oarlochssitewaasjes ek op grûn fan it ynternasjonaal oarlochsrjocht. De rjochter is ek in militêr.
Yn Nederlân is de militêre rjochtbank yn Arnhim.
Algemiene Seinbrieven
De Algemiene Seinbrieven beslane 7 fan 'e 21 brieven yn it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. Dêrby giet it om 'e folgjende geskriften: Dizze brieven wurde oantsjut as "algemien" om't se grutdiels bestimd lykje te wêzen foar de kristenen yn it algemien ynstee fan foar ien inkelde gemeente (sa't dat mei de Brieven fan Paulus it gefal is). Utsûnderings op dat mêd binne 2 Jehannes, dy't skreaun is oan "de útkarde frou" (men spekulearret wol dat dêrmei de tsjerke sels bedoeld wurdt), en 3 Jehannes, dy't skreaun is oan in Gajus, waans identiteit fierders ûnbekend is. De brieven wurde tradisjoneel taskreaun oan Jakobus en Judas, de bruorren fan Jezus, en de apostels Petrus en Jehannes.
De kanonykheid fan 'e Algemiene Seinbrieven wurdt net algemien oanfurde. Sa tinke in protte saakkundigen dat 2 Petrus in pseudepigraaf is, wylst Marten Luther Jakobus en Judas (yn 'e mande mei Hebreeërs en de Iepenbiering fan Jehannes) as apokryf beskôge, sadat dy fjouwer boeken hjoed de dei yn lutherske bibels noch altyd yn in taheakke hielendal efteroan yn it Nije Testamint steane.
Dirck Albertsz. Raven
'''Dirck Albertsz. Raven''' (Hoarn, 1589/90 - dêre nei 1639) wie skipper te Hoarn en letter kommandeur by de walfiskfeart. Hy tsjinne by de Noardske Kompanjy.
Aad de Koning
Adrianus Jacobus Petrus (Aad) de Koning (Poarmerein, 25 desimber 1928 – Súdeastbeemster, 29 maaie 2010) wie in Alvestêderider.
Dirck Albertsz. Raven
Op 24 maaie 1639 sloech Dirck Albertsz as kommandeur fan it skip Spitsbergen brek by Spitsbergen. Hy oerlibbe it op haren en snaren: nei sawat 44 oeren yn it iiskâlde wetter waard hy rêden troch kommandeur Gale Hamkes út Harns mei syn skip De Oranjeboom. Dêr wiene noch mar 20 fan de 86 manskippen oerbleaun. Raven ferwurke it aventoer yn in reisferhaal, it ''Journael ofte Beschrijvinghe van de Reyse ghedaen bij den Commandeur Dirck Albertsz. Raven, na Spitsberghen, inden Jare 1639, ten dienste vande E.Heeren Bewindthebbers vande Groenlandtsche Compagnie tot Hoorn''.
It reisferhaal waard yn 1646, sân jier nei de jammerdearlike ekspedysje, foar it earst publisearre yn Hoarn en der ferskynden dêrnei ferskillende werprintingen. It waard boppedat fanôf 1648 opnommen efter it ferneamde Journael ofte Gedenkwaerdighe Beschrijvinghe vande Oost-Indische Reyse van Willem IJsbrantsz Bontekoe van Hoorn. Yn 1971 ferskynde in faksimilee werprintinge fan dizze útjefte fan 1648.
By it spoar lâns, tichtby it stasjon, yn Hoarn is in strjitte nei him neamd: de Commandeur Ravenstraat.
Aad de Koning
Under prima omstannichheden waard op 3 febrewaris 1954 in tiid riden dy't 31 jaar lang net ferbrutsen wurde soe: 7 oeren en 35 minuten. De einsprint wie spannend, om't op it lêste stik oer de Noarderbrêge klune wurde moast. Aad de Koning sprinte mei Jeen van den Berg, Jan Charisius, Anton Verhoeven en Jeen Nauta oer de laach strie nei it lêste stik iis ta. Dêr foel Charisius, en Van den Berg en Verhoeven sprinten. Yn de gaos tochten se oer de finish te gean, mar krigen se te let foar 't ferstân dat de einstreek 500 meter fierderop lei. Jeen van den Berg gie úteinlik as earste oer de finish, en Aad de Koning waard twadde.
Yn 1956 kaam De Koning tagelyk mei Jeen Nauta, Anton Verhoeven, Maus Wijnhout en Jan J. van der Hoorn oer de finish. Se waarden diskwalifisearre omdat se hân-yn-hân oer de einstreek rieden.
Madison (Wiskonsin)
Madison is de haadstêd fan de Amerikaanske steat Wiskonsin. It is de op ien nei grutste stêd fan Wiskonsin, nei Milwaukee, dat sa'n 125 kilometer nei it easten leit. Madison is ek haadstêd fan Dane County. De Universiteit fan Wiskonsin, ien fan de foaroansteande "publike universiteien" yn de Feriene Steaten.
Madison is ferneamd nei James Madison, de fjirde presidint fan de Feriene Steaten.
Skiednis
thumb|250px|left|View of Madison. From the Water Cure, South Side of Lake Monona, 1855. Begjin 19e iuw wennen de Ho-Chunk-yndianen, ek wol Winnebago neamd, yn it gebiet dêr't no Madison leit. Sy neamden it gebiet „Taychopera“, dat „lân fan de fjouwer marren“ (Lake Mendota, Lake Monona, Lake Kegonsa en Lake Waubesa) betsjut. Nei de Black Hawkkriich fan 1832 moasten de yndianen it gebiet oan it FS-regear oerjaan, dy't 1835 mei de ferkeap fan grûn begûn. Under de keapers wie ek James Duane Doty, in lânspekulant en lobbyist, dy't sa'n 1.000 acres (4 km²) op it skiereilân tusken de marren Mendota en Monona besette. Hy stifte mei syn kompanjons in delsetting, de takomstige stêd Madison. Troch ynfloed fan Doty waard yn 1836 besletten Madison, dat feitlik allinne noch mar op papier bestie, haadplak te meitsjen fan it doetydske territoarum Wiskonsin yn stee fan Belmont, omdat it moai sintraal tusken de Michigamar en de Mississippy lei.
Yn 1837 lkamen de earste kolonisten en waard útein set mei de bou fan it Kapitool yn Madison. Doe't Wiskonsin 1848 dielsteat fan de FSA waard, bleau Madison haadstêd en hie op dat stuit 626 ynwenners. Itselde jier waard ek de Universiteit fan Wiskonsin oprjochte. Dêrnei waard it plak hurd grutter. Yn 1854 berikte it spoar Madison, wat de ekonomyske ûntjouwing fan de stêd tige befoardere yn de neifolgjende jierren. Yn 1856 waard Madison offisjeel in stêd (City of Madison) dy't wilens 6.864 ynwenners hie. De earste kolonisten kamen fan de eastkust, rillegau kamen der ek ymmigranten út Jeropa, de measten út Dútslân, Ierlân en Noarwegen. Doe't it earste kapitoal út syn klean goeide, waard yn 1857 mei de bou fan in twadde begûn. It gebou wie klear yn 1869 en baaarnde yn 1904 ôf. De bou fan it tredde kapitoal wie earst nei tsien jier, yn 1917 dien.
Geografy en klimaat
Madison leit yn it midden fan Dane County yn it suden fan Wiskonsin, west fan Milwaukee en noardwest fan Chicago.
Madison wurdt faak oantsjut as „de stêd fan de fjouwer marren“, dat binne: Lake Mendota, Lake Monona, Lake Waubesa en Lake Kegonsa. It sintrum fan Madison leit op in skiereilân tusken Lake Mendota en Lake Monona.
Madison hat lykas de oare plakken yn it midwesten fan Amearika in lânklimaat, dat fral bliken docht út de enoarm grutte ferkillen tusken simmer- en wintertemperaturen.
De Sipel
De Sipel is in keunstwurk yn Deinum fan de keunstner Ids Willemsma. It keunstwurk ferwiist nei de sipelfoarmige toerspits fan de tsjerke fan Deinum. De sipel is bekend troch it Fryske lietsje "Yn Deinum stiet in sipel op ‘e toer". Dy saneamde sipel is yn 1589 op de toer setten. It byld waard as oantinken oan it 100-jierrich bestean fan doarpsbelang De Iendracht kado dien oan it doarp.
Neidat in ynwenner fan Deinum beswier makke tsjin de lokaasje fan it keunstwurk oan de hoeke Spoarstrjitte / St.Janswei wie it byld ynienen ferdwûn.
Yn 2019 is de skulptuer fersetten nei it begjin fan it doarp.
Jurjaan Koolen
Jurjaan Christiaan Koolen, ek wol Jurriaan Koolen (Monnickendam, 20 septimber 1938) is in eardere Nederlânsk follybalspiler.
Jurjaan Koolen hearde ta de earste Nederlânske ploech dat ôffurdige waard nei de Olympyske Spullen. Yn 1964 waarden op de Simmerspullen yn Tokyo judo en follybal yntrodusearre as Olympyske sport. Nederlân waard by de Simmerspullen fan 1964 achtste fan de tsien dielnimmende lannen. Yn totaal hat Jurjaan Koolen 138 ynterlannen spile foar de Nederlânske ploech. Yn syn aktive tiid as follyballer wie er ûnder oare oansletten by follybalklup DES Voorburg.
Jeen Nauta
Jeen Nauta (Warten, 7 maaie 1926 – Grou, 23 febrewaris 1986) is in Alvestêdenrider út Warten.
Jan Durks van der Mei
Jan Durks van der Mei (Pitersbierrum, 1887 - 10 juny 1957) wie in Fryske kommisjonêr.
Jeen Nauta
Pas yn augustus waard de útslach definityf fêststeld: winner waard de earst as 5e einige Jan W. van der Hoorn, en Anton Verhoeven út Dussen wurdt twadde. Mar de eardere nûmers twa Klaas Schipper, trije Jeen Nauta, fjouwer Jaap Wijnia, nûmmer seis Wierd Wijnia en nûmer sân Hein Vermeulen krigen gjin priis. De bruorren Wijnia waarden boppedat diskwalifisearre, omdat se har mei de auto ride litten hienen. Anton Verhoeven út Dussen, dy’t as achtste oankaam, krijt letter de twadde priis. Abe de Vries ( oarspronklik njoggende ) wurdt tredde.
Jan Durks van der Mei
Van der Mei wie in Jongfryske dichter, dy't him ynsette foar folksûnderwiis, (hiel)ûnthâlding en Beatrixoard. Skreau ek in soad artikels oer de keatskeningen.
Jeen Nauta
Yn 1956 kaam Jeen Nauta tagelyk mei Aad de Koning, Anton Verhoeven, Maus Wijnhout en Jan J. van der Hoorn oer de streek. Se waarden diskwalifisearre omdat se hân-yn-hân oer de einstreek rieden.
Matthias Ettrich
thumb|Matthias Ettrich op 'e Linux-dei 2005 Matthias Ettrich (14 juny 1972 yn Bietigheim yn Dútslân) is in ynformatikus en de inisjatyfnimmer fan it KDE-projekt. Hy joech yn 1996 op it Usenet de oanset foar in „konsistinte, kreaze en frije buroblêdûmjouwing“ foar Unix, dat op de Qt-GUI-Toolkit basearre is. De Ingelske ôfkoarting GUI (Graphical User Interface) stiet foar grafyske-brûker-ynterfaasje en de toolkit is in samling (diel)programma's. Earder programmearre Matthias Ettrich yn 1995 it grafyske TeX-front LyX, dat er as studint as ûnderdiel fan 'e stúdzje ûntwikkele. Om't LyX benammen foar Linux betocht wie, besocht er it Linux-buroblêd foar brûkers ienfâldiger te meitsjen. It ynsjoch, dat soks allinne mar mooglik wie troch soks yn partsjes op te dielen, late úteinlik ta it opsetten fan it KDE-projekt. Ettrich studearre oan it Wilhelm-Schickardynstitút foar ynformatika fan de Eberhard Karlsuniversiteit yn de Súddútske stêd Tubingen. Nei de stúdzje wurke er by de firma Trolltech yn Oslo oan it fierder ûntwikkeljen fan Qt, de basis ûnder KDE. Sûnt 2006 fungearret er als lieder fan de yn dat jier iepene festiging fan Trolltech yn Berlyn, dy't sûnt 2012 as takke fan it Finske Digia - hjoeddeiske eigener fan Qt Development Frameworks - fierder giet.
Yn 2009 waard Matthias Ettrich foar it inisjatyf fan it iepenboarne-projekt KDE de Oarder-foar-fertsjinsten fan de Bûnsrepublyk Dútslân ferliend.
Esens
thumb|left|125px|Stedswapen Esens is in gemeente en stêd yn East-Fryslân yn de Dútske dielsteat Nedersaksen, en is part fan de samtgemeinde mei deselde namme yn it landkreis Wittmund. Esens leit sa'n fjouwer km fan de Waadsee ôf.
Twadde Wrâldkriich
Oant yn 1940 hie Esens ek in joadske mienskip. De eardere synagoge en de Joadske skoalle binne der noch; de synagoge is no in garaazje.
Bensersyl
Bensersyl leit oan de noardkust fan East-Fryslân, op 4 kilometer fan Esens, dêr't it ek ta heard. It kustplak is in kueroard (Seeheilbad) en hat in jacht- en fiskershaventsje. Mei in fearboat is it eilân Langereach út Bensersyl wei te berikken.
Brânbom
thumb|In Dútske 1 kg brânbom út [[WO II]] thumb|Brânbommen mei napalm ûntploffe yn [[Fietnam yn de Fietnamkriich ]] In brânbom is in bom mei in ynhâld (ynstee fan in eksplosive lading) dy't brânber is en dy't ornearre is om it doel yn de brân te stekken. De lading kin bygelyks napalm, termyt, gloarine trifluoride en/of wite fosfor wêze. De brânbere ynhâld fan de bom kin troch in lytse eksploasje ferspraat wurde of kombinearre wurde mei brisantbommen. Wite fosfor baarnt út himsels.
Brânbommen waarden al ûntwikkele en brûkt yn de Earste Wrâldkriich, mar earst op grutte skaal tapast yn de Twadde Wrâldkriich by bombardeminten op Dútslân.
Grand Slam (bom)
thumb|250px|De Grand Slam De Grand Slam wie in 10.000 kg swiere fleantúchbom ('ierdskoddingsbom') dy't yn de Twadde Wrâldkriich troch de Royal Air Force brûkt waard foar it bombardearjen fan strategyske doelen. De bom wie feitlik in fergrutte ferzje fan de Tallboy en wie mear neffens it ûntwerp dat Barnes Wallis, betinker fan beide bommen', oarspronklik yn de holle hie.
Skiednis
De ûntjouwing fan in gruttere ferzje fan de Tallboy waard mei úteinset op 18 july 1943. Yn 1945 waard de bom yn produksje nommen. Lykas de Tallboy, hie de Grand Slam ek sturtfinnen foar it stabilisearjen fan de flecht fan de bom. Teffens hie de bom in dikker omhulsel as standerdbommen, sadat de bom mear penetraasjekrêft krige.
It meitsjen fan in Grand Slam duorre minstens in moanne, omdat de raande Torpex sa lang ôfkuolje moast neidat it in winske foarm getten wie. Dat de produksje fan de bommen wie leech en der waard sunich mei omgien. Fleanmasines mochten Grand Slam-bommen dy't sy nei in bombardemint noch oan board hienen net foar de lâning yn de see smite, sa't oars wol wenst wie.
Lykas de Tallboy wie de Grand Slam net ûntwurpen om betonnen dakken troch te brekken; de bom foel geregeldwei út elkoar of eksplodearre te betiid by it bombardearjen fan bunkers en oare betonnen gebouwen. Dochs wie de bom effisjinter as de al besteande modellen. De Grand Slam waard fral brûkt foar bombardeminten dy't útfierd waarden mei in Avro Lancaster B.Mk 1 (Special) bommesmiter. De bom koe yn syn fal in snelheid fan 320 m/s berikke en him djip yn de grûn boare eardat er ûntplofte. Dêrtroch waard it fûnemint fan it doel faak slim ûndermine en koe in soad skea ûntstean.
Totaal waarden der 42 Grand Slams brûkt by bombardeminten.
Tsjerkefâd
In tsjerkefâd of tsjerkfâd wie foar de Reformaasje in lekebehearder fan it tsjerkegoed (sjoch: tsjerke-atte), tegearre mei de pastoar. Tsjerkefâden waarden meast keazen troch de parochianen, yn de stêden soms troch it stedsbestjoer; yn gefal fan ynkorporaasje wie de abt sels wolris tsjerkefâd. Tsjerkefâden moasten rekkenskip ôflizze oan de patroan en oan de deken (yn dekensitten oan de aartsdiaken). Foar ferfrjemding fan goed wie nei 1542 ferlof nedich fan it Hof. Yn de grifformearde tsjerke ûnder de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen wiene de aadlike en eigenerfde grûnbesitters tsjerkefâd. Troch it tsjerklik stimrjocht hienen se faak grutte macht en makken dêr bytiden misbrûk fan.
Katarina fan Montfoart
Katarina fan Hollân is om 1280 hinne berne en is ferstoarn op 12 augustus 1328 (?). Se wie in oerwûn bern fan Floaris V fan Hollân en wie troud mei Sweder I, boarchgreve fan Montfoart.
Nauwe Luts
De Nauwe Luts is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan de Hoarsa east fan Warkum nei it easten en bûcht dan nei it suden om út te kommen yn de Ursulapoel. Oan de oare kant fan de poel rint it wetter troch mei de namme Heidenskipster Feart.
De namme Nauwe Luts jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme.
Piet Esser
Vincent Pieter Semeyn (Piet) Esser (Baarn, 9 maart 1914 – Saint-Cybranet (Dordogne), Frankryk, 19 novimber 2004) wie in Nederlânske byldhouwer.
Libbensrin
Pieter Esser folge fan 1934 oant 1939 lessen oan de Ryksakademy fan Byldzjende Keunsten yn Amsterdam by Jan Bronner. Yn 1938 wûn hy in sulveren medalje fan de Prix de Rome. Hy wie as opfolger fan Bronner heechlearaar oan de Ryksakademy yn Amsterdam fan 1946 oant 1979. Beroemde learlingen fan Esser binne Jan Wolkers en Jon Gardella.
Piet Esser kin beskôge wurde as ien fan de belangrykste Nederlânske portretbyldhouwers fan de tweintichste iuw en hat teffens fan grutte betsjutting west foar de Nederlânske pinningkeunst. Hy liede dêryn tsientallen keunstners op.
Hy wurdt sjoen as lid fan de Groep fan de figurative abstraksje.
Syn portret fan Charlotte van Pallandt wurdt as ien fan de bêste út syn oeuvre rekkene. Sels fûn hy syn portretten fan Jan Buys en Else Mauhs it meast slagge.
Essers frou Dora Esser wie akwarelliste.
Grutte Priis Formule 1 fan Itaalje 2018
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Itaalje 2018 yn Monza op 2 septimber. It wie de fjirtjinde race fan 21 races fan de Formule 1 yn 2018. Hy waard op it Sirkwy fan Monza hâlden. De race waard hâlden oer 53 omgongen op it 5,8 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 306,7 kilometer.
Karel van het Reve
thumb|left|200px|Mem van het Reve, mei Karel (midden) en Gerard (1929)
Karel van het Reve (Amsterdam, 19 maaie 1921 — dêre, 4 maart 1999) wie in Nederlânsk letterkundige, oersetter, essayist, skriuwer en kollumnist. Van het Reve skreau ek ûnder it pseudonym Henk Broekhuis. Fan 1957 oant 1983 wie er heechlearaar Slavyske letterkunde oan de Ryksuniversiteit Leien.
Hy is de soan fan Gerard van het Reve (senior), dy't skreau ûnder it pseudonym fan Gerard Vanter, en âldere broer fan de bekende skriuwer Gerard Reve. Hy is de pake fan de skriuwer Jonathan van het Reve en de skoanheit fan syn mem, Ileen Montijn.
Karel van het Reve is grutbrocht mei it Kommunisme, mar as adolesint ferlear er syn 'leauwe' en waard er in aktive kritikus en tsjinstanner fan it Sovjet rezjym. Mei syn help koe it wurk fan Andrej Amalrik yn it Westen útjûn wurde. De troch him oprjochte Alexander Herzen Stifting hie as doel it útjaan fan dissidinte Sovjet literatuer.
In grutte fertsjinste fan Van het Reve hat de ynspiraasje foar syn studinten Slavistyk west. Mei harren hat er in soad Russyske literatuer oerset en allinnich hat er in protte wurk fersetten foar de Russyske Bibleteek fan Utjouwerij Van Oorschot. In wichtich part fan de Russysk-Nederlânsk oersetters is troch him oplaat. De skriuwers Maarten Biesheuvel en Maarten 't Hart hawwe ek kolleezje by him folge.
Syn bekendste fakpublikaasje is 'De skiednis fan de Russyske literatuer'. It is in tige lêsber boek troch it ferhalend karakter en de anekdotyk. It lêste kaam him op krityk te stean fan syn fakbruorren.
Fierders wurdt Van het Reve as in betûft essayist beskôge mei niget oan in grut ferskaat fan saken.
Autobom
thumb|Autobomoanslach yn [[Saigon troch de Fietkong yn 1965]] thumb|Autobom yn [[Irak ]] In autobom of bomauto is in wapen dat soms brûkt wurdt by terroristyske aksjes. In auto, of in oar ferfiersmiddel, fol eksposiven wurdt op in beskaat plak en op in beskate tiid, meast fan fierens, ta ûntploffing brocht.
Mei in auto kin in mânsk poarsje eksplosiven op in beskaat plak efterlitten wurde sûnder dat it opfalt, mitsdat it in plak is dêr't jo in auto kwyt kinne.
Tsjintwurdich komme ek hieltyd mear selsmoardoanslaggen mei auto's foar. De terrorist lit de bom dan sels ûntploffe.
In oare foarm is in bom, dy't sa oan in auto fêstmakke is, dat er eksplodearret at de auto starten wurdt.
Hans Man in ’t Veld
Hans Man in ’t Veld (1945) is in Nederlânsk regisseur.
Hy rjochte yn 1969 de Toneelschuur yn Haarlim op. Yn 1970 wie In 't Veld ien fan de oprjochters fan it fernijende teäterkollektyf Het Werkteater en bleau oant 1987 oan dat selskip ferbûn. Dêrnei wie hy direkteur fan de Amsterdamske teäters de Brakke Grond en Frascati en fan 1990 - 1995 wie hy intendant fan de Hamburchske Kampnagel Internationale Kultur Fabrik GMBH. Yn dy perioade wie hy ûnder oare inisjatyfnimmer fan it Junge Hunde Festival en de Internationale Tanz Theater Woche.
Fan 1995 - 2003 wie er artistyk lieder fan de Regyoplieding fan de Amsterdamske Hegeskoalle fan de Keunsten en yn dy perioade ek tydlik waarnimmend artistyk lieder fan de Amsterdamske Toanielskoalle.
Fan 1 septimber 2003 oant 2007 wie er artistyk lieder, regisseur en direkteur fan Tryater. Dêrneist wurke er as dosint foar ferskate regy- en dramadosint-opliedingen en as akteur in films en teater.
Amarok (audiospiler)
Amarok is in iepenboarne muzykspiler foar Linux of oare fariaasjes fan Unix. Hy makket gebrûk fan de haadkomponinten fan K Desktop Environment, mar wurdt ûnôfhinklik fan KDE útjûn.
Amarok brûkt grafysk materiaal, dat in soad mei wolven te krijen hat. De namme "amarok" of "amaroq" ferwiist literêr nei it Inuktitut wurd foar wolf. It wie oarspronklik neamd nei it album 'Amarok'' fan Mike Oldfield. De 1.2 útjefte hie orizjineel in wolf byldkaike, mar dat is letter feroare fan wegen in tegrutte likenis mei it logo fan WaRP Graphics. It Inc. Amarok's wolf-logo is no sa oanpast dat it net mear botst mei it WaRP's trademarked logo.
Oarspronklik skreaun amaroK, is dat yn juny 2006 omneamd nei Amarok.
Skiednis
It projekt is troch Mark Kretschmann begûn om XMMS te ferbetterjen, dat net goed wurke. De orizjinele amaroK wie makke nei it idee fan twa panielen lykas yn Midnight Commander en de earste ferzje fan Kretschmann wie basearre op it ideaal dat de brûker muzykslepe koe nei de ynterfaasje, dêr't de spyllist rjochts en de ynformaasje lofts yn werjûn waard.
Nei de earste útjefte fan amaroK, kamen der mear ûntwikkelders by it projekt, dy ûntwikkelders wurden tegearre mei Mark Kretschmann ek wol de "trije M's" neamd. De earste nije M komt fan Max Howell dy't it projekt as ynterfaasje-ûntwerper en programmeur tsjinne en neist him wie Muesli (Christian Muehlhaeuser) ferantwurdlik om de ynterfaasje logysk foarm te jaan. Boppedat naam er in diel fan it programmearjen op him.
Untwikkelingsdoelstellings
Amarok's biedwurd is "Rediscover Your Music" en de ûntwikkeling is dêr omhinne basearre. Amarok's haadfunksjes, lykas de unike "kontekstblêder" dy't it sykjen yn Wikipedia mei it ynladen fan sjongteksten yntegrearret, helpe de brûker om nije muzyk te ûntdekken en om mear ynformaasje te garjen oer de eigen muzyk. Amarok komt ek mei last.fm, dêrmei jout er de brûker in grutte kar út muzyk mei dêroan taheakke suggestjes fan nije muzyk dy't miskien ek by it gefoel fan de brûker past. Boppedat kin der ek fergees mei de Magnatune-yntegraasje nei de muzyk út de katalogus lústere en DRM-frij kocht wurde.
Basisbrûkme en funksjes
Amarok is mear as allinne mar muzykôfspyljen, Amarok kin in muzykbiblioteek beheare en sortearje neffens artyst, kategory en album. Ek kinne der oan de measte muzykformaten notysjes taheakke wurde. Sa kinne grafysk materiaal, artyst en album mei-inoar assosjearre wurde en sjongteksten taheakke. Boppedat kin muzyk automatysk op noaten setten wurde.
Hjirûnder steane de haadfunksjes foar Amarok:
Mei ferzje 1.4.4, hat Amarok yntegraasje mei Magnatune krigen, in muzykwinkel sûnder DRM. Soks jout de brûkers de mooglikheid om muzyk te keapjen yn de Ogg, FLAC, WAV en MP3 formaten. Guon funksjes wurkje allinne, as de programma's of biblioteken dêr't se op leune, ynstallearre binne.
Amarok 2.0
De folgjende ferzje fan Amarok, ferzje 2.0, wurdt no ûntwikkele. It Amarok-tiim is begûn om nachts in tsjinst neamd Neon te bouwen. De folgjende ferzje sil de KDE 4 technology brûke. Lykas Phonon foar audio en Solid foar ynteraksje fan tapassings, mei dêrby folop gebrûk fan SVG en Plasma foar de nije ynterfaasje. Amarok sil better yntegrearje mei online-tsjinsten dy't no al Magnatune, Jamendo, Ampache en MP3tunes stypje. In robúst systeem sil it taheakjen fan de stipe foar oare tsjinsten folle makliker meitsje. Dizze ferzje sil stipe foar Windows en Mac OS X taheakje.
Eksterne ferwizings
Liste over KDE-programmer
Leo Dijkstra
Lolke Leo Dijkstra (Ljouwert, 1945) is in Frysk kabaretier. Leo is de skoansoan fan Tetman de Vries en spile tusken 1963-1968 yn Tetman's selskip. Yn 1975 begûn er it eigen Selskip Leo Dykstra dêr't ek syn frou Leny Dijkstra-de Vries, syn sweager Tsjip de Vries en dy syn frou Claudia de Vries yn sieten. Yn it earstoan gie Leo Dijkstra mei dit Fryske beropsselskip troch yn de styl fan syn skoanheit Tetman de Vries. Letter waard it mear en mear krytysk, satirysk kabaret. Leo skreau syn teksten sels, de muzyk kaam benammen fan Cees Bijstra. Leo Dijkstra skreau mear as 15 programma's. It lêste stik 'Doe kaam de maitiid' (2015) skreau Leo mei Rients Gratama. Ek foar Omrop Fryslân har er teksten skreaun, u.o. elke wike 'It liet fan de wike' en Teleboerd (Fryske kursus foar net-Frysktaligen, yn gearwurking mei de Afûk.
Johan Bok
Johan Bok (Snits, 5 novimber 1929 - dêre, 18 augustus 2002) wie in Frysk musikus. As muzyklearaar stie er oan skoallen yn Drachten en Snits en joech les oan de kweekskoalle yn Ljouwert.
Johan Bok kaam nei de Twadde Wrâldoarloch yn de amusemintsmuzyk terjocht. Hy spile by de Rhytm Tigers en it Rudy Young Sextet dy't de muzyk fersoarge yn de dancing fan Sipke Castelein oan it Suderplein yn Ljouwert. Mei de Amsterdamske Rhytm Club trede er in soad yn Dútslân op.
Johan Bok komponearre muzyk foar ferskate kabaretiers lykas Leny en Leo Dijkstra en Rients Gratama. By in tal programma's die er de begelieding. Nei syn pensjoen stuts er in soad tiid yn it liederskip fan Salonorkest Plumeau en de eigen 'Bigband John Bok'. Hy wurke as pianist ek mei oan it selskip fan Leo Dijkstra: it Selskip Leo Dykstra. Yn 1982 ferskynde fan it Bokwerder Feestorkest ûnder syn lieding de plaat Ik Bin Gurbe. Hy waard beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Peter te Nuyl
Peter te Nuyl (Hilfertsom, 1955) is in Nederlânsk regisseur, skriuwer fan toaniel, opera en harkspullen.
As jonkje rekke hy fassinearre troch Bibelferhalen en it teatrale fan tsjerkerituelen, al groeide er net tsjerksk op. Studearre Toanielregy oan de Amster­damske Teater­skoalle en rûn operastaazjes by û.m. Harry Kupfer.
Fan 1990 oant 1993 wie hy artistyk lieder by Tryater. Foar it toaniel skreau en montearre hy stikken foar radio en teater op basis fan wurk en biografysk materiaal fan û.m. Frederik van Eeden, Dylan Thomas, Ivan Toergenjev en Kleist. Yn 1991 skreau hy, basearre op 15e-iuwske Fryske kroniken 'De Undergong fan Fryslân'. Foar Theater Cosmic skreau hy yn 2000 de ienakter Toetoep. Foar it muzykteater regissearre Te Nuyl wurk fan Luciano Berio, Simeon ten Holt en de opera 'Erendira' fan Klaas de Vries, dêr't er ek it libretto foar skreau. Dêrneist regissearre en skreau hy libretto’s foar ferskate opera’s yn Nederlân en Dútslân, foar selskippen lykas de Nederlânske Opera en de Nasjonale Reisopera.
Sûnt 1979 regissearre Te Nuyl by de NOS, KRO en NPS radiofoanyske stikken, mingfoarmen fan drama, dokumintêre, opera en eksperimintele radiofo­ny. Makke harkspulproduksjes as Het Bureau fan J.J. Voskuil en Bommel fan Marten Toonder. Neist syn eigen wurk docht Te Nuyl graach jonge skriuwers, regisseurs en ûntwerpers yn teater en radio.
Sette yn 2011 útein mei it regissearjen fan de 77 bibelferhalen ta audiofilm: De Bijbel Tapes. In produksje dy't 145 oere audiofilm beslacht en dêr't 40 Nederlânske topakteurs oan meiwurkje. It wurdt de langste harkspulrige út de Nederlânske skiednis. It earste diel mei de boeken Ester, Markus en Heechliet ferskynt yn maart 2012.
Herman Krebbers
Herman Krebbers (Hengelo, 18 juny 1923 – Tilburg, 2 maaie 2018) wie in Nederlânsk fioelist en muzykdosint.
Wurkpaad
Krebbers studearre fioele by Oskar Back oan it konservatoarium fan de Feriening Muzyklyseum yn Amsterdam (oprjochte yn 1920). Hy helle syn diploma yn de simmer fan 1940. Op 15 april 1943 makke Krebbers (19 jier âld) syn solodebút yn it fioelekonsert fan Brahms mei it Konsertgebouorkest ûnder lieding fan Willem Mengelberg. Under de Twadde Wrâldoarloch wie Krebbers lid fan de Nederlandsche Kultuurkamer. Dat kaam him nei de oarloch op in spylferbod fan twa jier te stean.
Tegearre mei syn freon en kollega-fioelist Theo Olof (1924-2012) wie er konsertmaster fan it Residinsje Orkest en letter it Konsertgebouorkest. Hy trede op as solist mei tal fan oare orkesten. Under syn learlingen wiene bekende fioelisten lykas Jeanne Lamon, Peter Tanfield, Szymon Krzeszowiec, André Rieu, Vera Beths, Emmy Verhey, Saskia Viersen, Jeroen de Groot, Liza Ferschtman en Rudolf Koelman.
Krebbers en Olof treden faak tegearre op. Se waarden foaral bekend troch it dûbelkonsert (BWV 1043) fan Bach en de 44 duo's fan Bartók. Oan har waarden ferskate komposysjes opdroegen:
Yn 1958 ûntfongen Herman Krebbers en Theo Olof tegearre de ûnderskieding Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau. Fierder wie Krebbers mei sellist Jean Decroos en dy syn frou Danièle Dechenne (piano) lange tiid lid fan it Guarneri Trio.
In protte fan Krebbers' learlingen wûnen prizen op wichtige konkoersen yn binnen- en bûtenlân. Ek siet Krebbers yn de sjuery fan konkoersen oeral yn de wrâld.
Yn 1979 hie Krebbers in ûngemak mei fan gefolgen dat syn rjochterearm en -hân fierhinne ferlamme rekke. Hy gie troch as pedagooch en earst nei jierrenlang oefenjen slagge it him om dochs wer sels te spyljen.
Yn 2009 sette Krebbers in punt achter syn karriêre. Hy wenne de lêste jierren yn Tilburch en joech thús noch wol fioeleles. Hy stoar op 2 maaie 2018 yn de âldens fan 94 jier. Der waard in amateurkonkoers foar fioele en sello yn Kampen nei him ferneamd. Yn Ede is in teäterseal nei Krebbers ferneamd.
Filippine (stêd)
Philippine is in stêd yn de gemeente Terneuzen. It leit yn Siuwsk-Flaanderen, yn de Nederlânkse provinsje Seelân.
Marijn de Vries (hurdfytser)
Margaretha Jantina (Marijn) de Vries (Sleen, 19 novimber 1978) is in Nederlânsk sjoernaliste en earder hurdfytster.
Karriêre
Yn 2008 begûn De Vries mei hurdfytsen by studintehurdfytsferiening GazGas fan Hogeschool Windesheim, dêr't se opfoel troch har krêft en faasje. Dêrop besleat se om te sjen hoefier 't se komme koe yn de hurdfytssport.
De Vries falt op troch de relatyf hegere jierren wêrop't se debutearre yn de hurdfytssport. It ûndersyk nei de mooglikheden om topsporter te wurden, binne fêstlein yn de radiodokumintêre "Kun je nog topsporter worden op je 30ste?" dy't yn 2009 útstjoerd waard yn De Avonden op Radio 6.
Nei seis jier makke se op 31 augustus 2015 bekend op te hâlden mei profesjoneel hurdfytsen. De seisdaagse etappewedstriid Holland Ladies Tour (1 -6 septimber 2015) wie har lêste koers. Se beëinige har karriêre boppe op de Cauberg.
De Vries wie oant desimber 2010 redakteur by it sportprogramma Holland Sport. Fan augustus 2013 oant en mei maaie 2022 hie De Vries in kollum yn it deiblêd Trouw, as opfolchster fan Mart Smeets. Fan juny ôf datselde jier skriuwt se har kollums foar de NRC. Ek is se hurdfytskanalist foar de NOS en Sporza. Tegearre mei Nynke de Jong skreau se it boek "Vrouw & Fiets, handboek voor de fietsende vrouw".
Massa (natuerkunde)
Massa is in natuerkundige grutheid dy't in eigenskip fan matearje oanjout. Dy eigenskip, dy't omskreaun wurde kin as hoemannichte matearje, utert him op twa manieren. Oan de iene kant is matearje 'swier', wat ynhâldt dat se gravitaasje ûnderfynt en oan de oare kant is matearje 'traach', wat ynâldt dat se har ferset tsjin feroaring fan beweging. Yn it earste gefal is sprake fan swiere massa, yn it twadde gefal fan trage massa. De SI-ienheid fan massa is de kilogram. Fan objekten op de ierde wurdt de massa meastentiids fêststeld troch it gewicht te mjitten of mei dat fan bekende massa's te fergelykjen.
Brief oan Filémon
It Brief oan Filémon, yn it oarspronklike Gryksk: Επιστολή προς Φιλήμονα, Epistoli pros Filemona, ek wol koartwei Filémon neamd, is it achttjinde boek fan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. It is de trettjinde fan 'e brieven, wurdt gauris ta de Pastorale Brieven rekkene en heart yn bredere sin ta de Brieven fan Paulus. Dat de apostel Paulus dit brief skreaun hat, is ûnder bibelwittenskippers en teologen algemien oanfurde, al neamt Paulus sels yn de ynlieding Timóteüs as mei-skriuwer.
Filémon is de koartste fan alle oerlevere brieven fan Paulus en bestiet mar út ien haadstik fan yn totaal 25 fersen. It is rjochte oan Filémon, in foaroansteand lid fan 'e ier kristlike gemeente yn it Lytsaziatyske Kolosse, en giet, oars as alle oare brieven fan Paulus, inkeld oer persoanlike oangelegenheden. De earste folsleine Fryske oersetting fan Filémon stie yn 'e fertaling fan it Nije Testamint fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1933 útkaam.
Ynhâld
It brief is rjochte oan Filémon, dy't in foaroansteand lid fan 'e kristlike gemeente te Kolosse wie, immen dy't miskien sels wol omskreaun wurde kinne soe as in biskop. Yn elts gefal wied er in slavehâlder, en dus in ryk man, wat him in bytsje in frjemde ein yn 't byt makket yn 'e iere tsjerke. It ferklearret wol wêrom't de Kolossyske gemeente by him oan hûs gearkaam: syn hûs sil grutternôch west hawwe foar sokke gearkomsten. Behalven oan Filémon is it brief ek rjochte oan in kristinne mei de namme Appia en "ús meistrider" Archippus. Men tinkt gauris dat dat Filémon syn frou en soan wêze moatte, ek al bestiet der foar dy oanname gjin bewiis.
Hoewol't Paulus Filémon nei alle gedachten nea met hie en inkeld fan namme koe, skreau er him dit brief fanwegen Onésimus. Ut 'e tekst docht bliken dat Onésimus in slaaf fan Filémon wie, dy't útnaaid wie en him by Paulus jûn hie, en troch dyselde bekeard wie ta it kristendom. It sil foar de measte tsjintwurdige lêzers dreech te begripen wêze, mar slavernij wie yn 'e Aldheid sa'n normaal ferskynsel dat sels in revolúsjonêr as Paulus der yn prinsipe neat mis oan tocht. Dêrom stjoert er Onésimus no werom nei syn master Filémon, krekt sa't je in stik ark fan jins buorman, dat er op 'e dyk falle litten hat, by him werombringe.
Paulus besiket lykwols troch foar Onésimus te pleitsjen der al foar te soargjen dat de slaaf net al te bot straft wurde sil. Sa nimt er him yn beskerming troch him "myn bern, dêr't ik [...] heit fan wurden bin" (Flm. 1:10) te neamen, en troch te sizzen: "As jo my no hâlde foar jo freon, nim him dan op, lykas jo my dat dwaan soene" (Flm. 1:17). Ek hâldt er út dat Onésimus no net mear inkeld in slaaf is, mar "in broer, dy't ús leaf is" (Flm. 1:16). Paulus syn taktfolle taal yn Filémon waard troch Marten Luther "hillich flaaikjen" neamd. It is in drege balansear-act dy't Paulus hjir útfiert. Oan 'e iene kant besiket er fan Filémon wat ôf te smeekjen dêr't er wetlik sjoen hoegenamt gjin rjocht op en neat mei te krijen hat, en oan oare kant bringt er him op subtile wize syn gesach as apostel yn 't sin. Hy makket sels in wurdspiling yn 'e tekst; yn Flm. 1:11 seit er dat der in tiid west hat dat Onésimus (waans namme "nuttich" betjut) foar Filémon alhiel ûnnut west hat, mar dat dat no feroarje sil.
It is ûnbekend hoe't it mei de saak fan Onésimus beteard is, mar it Brief oan Filémon, wêryn't Paulus de slavernij as ynstitút liket te akseptearjen, is letter oates en toates oanhelle troch lju dy't op maatskiplike feroarings tsjin wiene. Marten Luther, bygelyks, beärgumintearre dat Filémon, en dus de Bibel, wol dat de maatskiplike status quo hanthavene bliuwt. Letter waard nei it brief ferwiisd troch Britske en Amerikaanske foarstanners fan 'e slavernij yn harren striid mei de abolysjonisten.
Fryske oersetting
Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe û.m. in oersettingsfragmint fan eigen hân fan Flm. 1:9-21 út. De earste folsleine Fryske oersetting fan Filémon stie yn it Nije Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dat yn 1933 útkaam en dat fan 1943 ôf ûnderdiel útmakke fan 'e earste Fryske bibeloersetting. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Filémon waard dêrby dien troch drs. H. Dijkstra, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch perfester dr. Jelle Hendriks Brouwer.
Langedike
Langedike is in doarp yn de gemeente Eaststellingwerf, tusken Easterwâlde en it Drintsk-Fryske Wâld.
Langedike hat  ynwenners.
Skiednis
thumb|left|Tsjerke fan Langedike Langedike is in âld lintdoarp en fierwei it lytste doarp fan Eaststellingwerf. Om it jier 1500 hinne wurdt it doarp fermeld as in parochy dy't by it dekanaat Drinte hearde. Unbekend is oan wa't de tsjerke wijd wie, mar om 1830 hinne waard de âlde tsjerke fanwegen brekfalligens ôfbrutsen. Yn 'e klokkestoel op it tsjerkhôf hinget noch in tige âlde klok, dy't neffens it goatyske râneskrift mooglik yn 1300 getten is. Langedike hie earder in klokkestoel mei twa klokken, mar ien waard yn 1855 ferkocht om dêr in nije klokkestoel fan te bouwen. Nei de reformaasje waard de tsjerklike gemeente fan Langedike mei dy fan Makkingea gearfoege.
Neffens guon hat der by Langedike in kleaster west fan de premonstratinzerske oarder, dat Lux Mundi (Ljocht fan 'e Wrâld) hiet. It kleaster soe yn 'e sândunen stien ha en om 1400 hinne troch de oerlêst fan it sân in oar hinnekommen socht ha. Op de Schotanuskaart wurdt it kleaster yn 1718 as Vernietigd klooster oanjûn. Ek de Tegenwoordige Staat van Friesland út 1788 neamde it kleaster en skreau doe dat noch net lang lyn der noch resten fan wiene. De namme kleasterwei tusken Terwisscha en Elslo ferwiist nei dat kleaster.
It doarp hat altiten lyts west. Yn 1640 stienen der tolve stimgerjochtigde pleatsen. Dy pleatsen stiene allegear oan de wei foar it ynterlokale ferkear dy't it doarp midstwa snie en fan Appelskea wei oer Terwisscha nei Easterwâlde rûn. Yn it suden rûn it paad út op de sândunen fan Appelskea, dêr 't letter bosken oanlein binne. Op de gritenijkaart yn de Eekhoff-atlas (1849) steane in tsiental boerepleatsen.
Likernôch 700 meter eastlik fan de wei lei neffens de Schotanuskaart fan 1718 paralel noch in streek tusken Boekhorst ûnder Easterwâlde en Terwisscha by Appelskea, dy't ek by Langedike hearde. Tusken dy twa streken yn is in ferbiningswei oanlein, de Stokdyk, wêroan't yn 1864 de skoalle boud is en trije jier letter ek it skoallehûs. De Tegenwoordige Staat van Friesland neamde Langedike yn 1788: een klein Dorpje aan den rydweg van Makkinga naar Appelsche, waaronder maar 12 stemmen behooren; ‘Kerkje zonder toren staat ten Westen van dien rydweg, en verder Zuidwaards vindt men eenige boeren huizen, in ‘t geboomte aan de Bouwlanden, loopende tot digt aan Appelsche.
Healwei de Stokdyk hat der nei de oarloch sprake west fan in soarte fan komfoarming. Oan de Weidedyk kaam dêr de nije en yn 2015 sletten skoalle en ek it doarpshûs. By it krúspunt fan de Klokhuisdijk en de Stokdyk is ek wat konsintraasje, mar foar it oare bestean de streken fan Langedike noch altyd út in frijwat losse bebouwing
Mienskip
It doarpshûs Oons Dörpshuus is it middelpunt fan 'e doarpsmienskip. De doarpskrante De Klokkestoel ferskynt alle moannen, útsein july en augustus. Ienris yn 'e trije jier wurdt it doarpsfeest holden. It doarp hat in sportfjild, in jeu-de-boulesbaan en in beweechfjild.
Ferienings
( De list is yn 2023 bywurke mei help fan û.o. de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de hiemside fan it doarp)
Befolkingsferrin
( Boarnen: 1840: Plaatsengids; 2009: Gemeente Eaststellingwerf - Gemeentegids 2009-2010; 2015 en 2020: Alle Cijfers )
Nauwe Wimerts (Snits)
De Nauwe Wimerts is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân, it wetter foarme foarde gemeentlike weryndieling de grins fan de gemeentes Wymbritseradiel en Snits. De feart rint as fuortsetting fan de Tsjerkesleat east fan Drylts nei de N345 troch nei de súdeastliker lizzende Swarte Brekken en de Easterwimerts.