cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gysbert Japiks
De emosjonele skoalmaster
Doe't in jongere broer yn Wommels skoalmaster wurden wie, folge Gysbert yn 1625 syn foarbyld en waard skoalmaster yn Wytmarsum, dêr’t er tsien jier bliuwe soe. It karakter fan Japiks yn dizze tiid wurdt ornaris as emosjoneel of sels swiersettich omskreaun. Yn 1635 krige heit Jacob in brief fan in soan dy't sei dat er sa wanhopich wie, dat er foar syn libben freze. Gysbert Japiks hat doe miskien in skoft út it wurk west en yn Ljouwert taholden. In omke fan syn faam Sijke Salves út Ljouwert, Mathijs Harings, skildere yn 1936 syn potret. Dêrnei hat er nei alle gedachten koart yn Bitgum oan it wurk west. Japiks troud yn 1637 mei de Ljouwerter notarisdochter Sijke Salves Nicolai. Sy hat altyd in sidewinkel hân. Yn 1637 waard Japiks, wierskynlik troch de politike ynfloed fan syn heit, oan de stedsskoalle foar jonges beneamd. Neffens de oerlevering hie Gysbert de holle net altyd by it wurk. De bern seinen dan: "master is wer gek".
Skriuwer en dichter
Gysbert Japiks hie al jong niget oan literatuer. Syn earste Fryske wurk is datearre op 1639, mar hy hie doe ek al stikken yn it Nederlânsk en Latyn skreaun. Gysbert Japiks wie sels meartalich en ek yn syn omjouwing wienen ferskate talen lykas it Frysk, Latyn, Nederlânsk en Frânsk yn gebrûk. Wêrom’t er nei 1639 krekt begûn is yn it Frysk te dichtsjen, is net wis. Mooglik waard hy stimulearre troch freonen of hy rekke ynspirearre troch it wurk fan de Fryske skriuwer Johan fan Hichtum. thumb|De [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke dêr't Japiks foarsjonger wie.]] Yn 1640 ferskynde syn earste wurk, de Friesche Tjerne. Yn de jierren nei de Friesche Tjerne gie er troch mei it skriuwen fan poëzij en proaza, leafdespoëzij, gelegenheidsdichten en ek in soad psalmberimings. Skriuwendewei tocht er ek nei oer de krekte stavering fan it Frysk. De begjinsels dêrfan binne nei syn dea publisearre en gouwen yn de njoggentjinde en tweintichste iuw noch as referinsjepunt by staveringsdiskusjes.
De pest
Gysbert Japiks en Sijke Nicolai krigen seis bern. Fiif fan syn seis bern binne jong stoarn. Suver tagelyk mei Gysbert Japiks, stjert ek syn frou yn 1666 oan de pest. Koart nei de dea fan Gysbert Japiks en Sijke Nicolai kaam ek harren âldste en iennichst oerbleaune bern Salves te ferstjerren.
Wurk
Japiks libbe op ‘e grins fan twa tiidrekken, Renêsssânse en Barok. Beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan Japiks. Fierwei it grutste part fan it wurk bestiet út oersettingen (fan proazateksten), berimingen (fan psalmen) en bewurkingen.
Under oaren Philippus Breuker hat in dissertaasje oer Gysbert Japiks skreaun. Yn syn boek Fryslân yn de Gouden Iuw beskriuwt er it wurk fan Japiks:
In berch yn leechlân is er neamd en dat byld kloppet, as men oan it bytsje Frysk fan syn tiid tinkt. Mar de ferliking is misliedend, want Gysbert dichte yn it Frysk as wie it in klassike taal. Syn wurk moat ferlike wurde mei wurk yn it Nederlânsk of Latyn. It is troch-ende-troch makke nei de regels fan de keunst en ek nei it foarbyld fan dichters as Huygens, Vondel, Cats, Vergilius en Ovidius. Hy wie benammen fernimstich yn it finen fan farianten op besteande motiven. Dat heart allegearre ta de knepen fan it fak. Wat dat wurk ta wat persoanliks stimpelet, is de grutte hertstocht dy't der fan begjin oant ein ta yn de taal en foarmjouwing út sprekt. Soms is it dêrtroch wat drok en oerémis.
It hertstochtlike en drokke karakater stie ek ûnder ynfloed fan de twa stylperioaden yn Japiks syn libben: de renêssânse en barok. Yn jonge teksten lit Gysbert in wiidweidige skildering sjen fan de Fryske werklikheid, faak mei ferskynsels as oerdiedige alliteraasje en gearkeppeling. Under ynfloed fan de Barok waard it taalgebrûk fan Gysbert Japix letter drokker en keunstmjittiger en syn wurk dêrtroch minder tagonklik, mar in grut part fan syn poëzy bleau tige lêsber en benammen sjongsum, lykas it liet Wolkom freugde fan de wrâld.
It Frysktalige debút fan Gysbert wie de Friessche Tjerne (1640). It brulloftsfers Friessche Tjerne is it iennichste boek dat by syn libben printe waard. Twa jier nei syn dea waard syn sammele wurk útjûn as de Friesche Rymlerye. Yn syn eigen iuw waard it werprinte yn 1681 (troch Symen Abbes Gabbema) en 1684. Sa't yn dy tiid wizânsje wie, wie de ‘rymlerye’ yn trije sjenres (lirysk, didaktysk, religieus) ferdield: ‘ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes’ (leafdespoëzij, ynklusyf de Friessche Tjerne), ‘gemiene æf huwzmanne petear’ (moralistyske twaspraken) en it ‘hymmelsch harp-luwd’ (religieuze poëzij, wêrûnder psalmoersettings), sa’t op it titelblêd fan de Rymlerye oanjûn stiet.
Japiks syn libben en wurk waard ek tekene troch in grut godsbesef. Fan 1637 ôf wurke hy as skoalmaster yn Boalsert en wie foarsjonger yn de Martinytsjerke. Yn it tredde part fan de Fryske rymlerye steane mear as fyftich psalmberimings. Dêrmei is syn wurk ek fan grut belang foar it Frysk as tsjerketaal.
Priuwke
thumb|250px|Friesche Rymlerye (1668) Hjirûnder stiet it earste fan de fjouwer kûpletten fan Gysbert Japiks syn liet 'Wolkom freugde fan 'e wrâld':
Ynspiraasje
thumb|[[Jan Jans Starter|J.J. Starter]] Japiks liet him yn hiel wat teksten ynspirearje troch it wurk fan oare skriuwers. Hy seach nei skriuwers út de klassike Aldheid, mar ek nei oare Fryske en Hollânske skriuwers. Binnen dy kontekst groeide hy út ta in bysûnder en eigensinnich dichter.
Fan de Fryske skriuwers kin hast mei wissichheid steld wurde dat Jan Jans Starter (1593-1626), dy't by syn libben al grutte bekendheid hie, ta ynspiraasje tsjinne hat. Doe't Starter syn Friesche Lust-hof ferskynde, wie Japiks 18 jier. Gysbert syn Boartlicke Mingeldeuntjes hawwe frijwat oerienkomsten mei Starter syn Stichlelyche Minneliedekens. Boppedat hie Starter yn syn wurk sjen litten dat it mooglik wie om yn it Frysk te dichtsjen. Dat de Friesche Lust-hof dúdlik as boarne foar Gysbert Japiks tsjinne hat is wis: hy hie in eksimplaar. Syn eksimplaar wie fan 1623 of letter (de lêste edysje út syn tiid wie fan 1634). Japiks ûntliende ferskate wizen út it boek.
In oare Midfryske skriuwer dy't faak yn ien sike mei Gysbert Japiks neamd wurdt is Johan van Hichtum. Van Hichtum hat twa brulloftsfersen skreaun, beide yn it Frysk. Doe't it fers Wouter en Tjalle yn 1609 ferskynde, wie Japiks 6 jier. Hoewol't se beide yn 'e omkriten fan Boalsert wennen, is it net wis oft se inoar koenen. It is opmerklik dat Van Hichtum as predikant brulloftsfersen skreau. Hy die dat anonym, oars hie de tsjerke him út syn funksje sette kind. Yn 1640 ferskynde, ynspirearre op in Fryske gearspraak fan Van Hichtum, de Friessche Tjerne.
Net allinnich fanwegen de ynhâld, mar ek troch de moderne wurdkar is it ûnwierskynlik dat Van Hichtum Japiks ynspirearre hat. Gysbert Japiks brûkt letter noch wol gauris argayske foarmen, dy't oars benammen út de Burmania-sprekwurden en 16e iuwske teksten bekend binne. It manuskript fan Carel Georg fan Burmania ferskynde yn 1614, doe't Japiks 11 jier wie.
Ynfloed
thumb|left|Stânbyld fan Gysbert Japiks neist de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke fan Boalsert.]] Gysbert Japicx moat al by syn libben nasjonaal en ynternasjonaal bekend west hawwe. Hy stie yn kontakt mei Hollânske en Ingelske skriuwers en gelearden. De Ingelske gelearde fan Dútske komôf Franciscus Junius hat yn 1646 in skoft yn Boalsert wenne om fan Gysbert Japicx it Frysk te learen. De bysûndere betsjutting fan Japicx’ wurk leit yn it feit, dat hy foar it earst sûnt it ferdwinen fan it Frysk as rjochts- en bestjoerstaal, om 1580 hinne, de taal wer foar serieus wurk brûkt. Syn skriuwerij slút kwa styl oan by dy fan 17de iuwske renêssânse skriuwers.
De hearskjende opfetting yn de literêre wittenskip is dat Japicx dêrmei it Frysk wer in plak tusken de Europeeske kultuertalen besoargje woe. Oft Gysbert Japicx ek de maatskiplike emansipaasje fan it Frysk beynfloedzje woe, wurdt lykwols net dúdlik út syn wurk. De taal en stavering fan Japicx syn wurk foarmen de basis fan de hjoeddeistige Fryske skriuwtaal, sa’t dy him yn de 19de en 20ste iuw ûntjûn hat. Gysbert Japiks waard opnommen yn de Kanon fan de Fryske skiednis en sûnt 1947 wurdt troch Deputearre Steaten fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis takend. Mei troch Everwinus Wassenbergh fan de Frjentsjerter universiteit kaam der om 1800 hinne mear omtinken foar it wurk fan Japiks. It Gysbert Japiksfeest dat yn 1823 yn Boalsert holden waard kin sjoen wurde as it begjin fan de Romantyk yn de Fryske literatuerskiednis. Nei twa wurken oer Gysbert Japiks dy't troch Joast Hiddes Halbertsma skreaun waarden yn de 1820er jierren groeit sawol de taalkundige as literêre ynteresse. Ein 18e/begjin 19e iuw is der benammen in soad omtinken foar Gysbert Japiks syn dichtstik Tjesck-Moars see ængste. Yn 1828 reizget John Bowring nei Fryslân en beskriuwt it gedicht yn syn Language and Literature of Friesland (1829) as "his best composition". Yn de 20e iuw waard it wurk fan Gysbert Japiks foar fiif ferskillende (taalkundige) proefskriften brûkt.
It jier 2003, fjouwerhûndert jier nei de bertedei fan Gysbert Japiks, waard troch de provinsje útroppen ta Gysbert Japiksjier. Yn it jier 2003 is syn wurk op 'e nij útjûn. Dizze kear oerset yn it hjoeddeistich Frysk en it Nederlânsk. De titel wie "Gysbert Japix, een keuze uit zijn werk". Yn it ramt fan it Gysbert Japiksjier ferskynde ek de Gysbert Japiks trilogy. De trilogy is in bondeling fan trije romans oer Gysbert Japiks, dy't skriuwer Pieter Terpstra by syn libben skreaun hat.
Alexandre Dumas
Alexandre Dumas (Frânske útspr.: /a.lɛk.sɑ̃dʁ dy.ma̩/), berne as Alexandre Davy de la Pailleterie en ek wol Alexandre Dumas de Aldere (of op syn Frânsk: Alexandre Dumas, père) neamd (Villers-Cotterêts, 24 july 1802 – by Dieppe, 5 desimber 1870), wie in Frânsk skriuwer, toanielskriuwer en essayist. Hy is it bekendst wurden is troch syn aventoerlike histoaryske romans, dy't yn hast hûndert talen oerset binne en him ta ien fan 'e meast lêzen Frânske skriuwers út 'e skiednis makke hawwe. Ta syn oeuvre, dat likernôch 100.000 siden beslacht, hearre ferneamde titels, lykas Les Trois Mousquetaires ("De Trije Musketiers"), Le Comte de Monte-Cristo ("De Greve fan Monte-Cristo") en Le Vicomte de Bragelonne ("De Boarchgreve fan Bragelonne"), wêrfan't fral it lêste trêdepart as Hollywood-film popularisearre is ûnder de titel The Man in the Iron Mask. Der binne fan Dumas syn boeken yn 'e tweintichste iuw allinnich al hast 200 ferfilmings makke.
Baukje Jongsma
Baukje Jongsma (Ljouwert, 8 desimber 1926) is in eardere Nederlânske atlete, dy't har talein hie op de sprint.
Karriêre
Jongsma waard flak nei de oarloch lid fan atletykferiening Vitesse yn Ljouwert. Op 31 july 1949 waard se mei in team fan har feriening kampioen op de 4 x 100 m estafette yn 51,1 s. De Ljouwerter Krante neamde it ien fan de moaiste haadstikken yn de Fryske Atletykskiednis. It team bestie njonken Jongsma út Imi Miedema, Foekje Dillema en Nellie de Jager. Yn de finale waard ûnder oare Sagitta, it team fan Fanny Blankers-Koen, ferslein. Op de 4 x 200 m ferlear Vitesse krekt fan Sagitta. Datselde jier ferbettere Vitesse op it gers fan de iisbaan yn Ljouwert it nasjonale rekôr op de 4 x 200 m yn 1.48,3. Nellie de Jager wie ferfongen troch Corry Hospes. Jongsma rekke ein 1949 yn ferwachting fan har earste dochter en beëinige op dat stuit har sportkarriêre.
Gysbert Japiks
Ynfloed
Troch de provinsje Fryslân hinne hawwe suver alle (gruttere) plakken in Gysbert Japiksstrjitte (ek skreaun as Gysbert Japicxstrjitte). Yn Wytmarsum stiet in boarstbyld fan Gysbert Japiks, makke troch Jentsje Popma. By de Martinytsjerke yn Boalsert is in stânbyld op sokkel delset, dat yn 1966 troch keninginne Juliana ûntbleate waard. Yn Boalsert is in brêge nei him neamd, de Gysbert Japiksbrêge, dêr't in tinkstien ynmitsele wurden is. By Tresoar is der in Gysbert Japicxseal. Yn it bertehûs fan Gysbert Japicx oan de Wipstrjitte 6 yn Boalsert sit sûnt 1997 it museum Gysbert Japicxhûs (mei tekstwinkel).
Alexandre Dumas
Jonkheid
Alexandre Dumas syn heit wie Thomas-Alexandre Davy de la Pailleterie, dy't berne wie yn 'e Frânske koloanje Sint-Dominikus (Saint-Domingue), it lettere Haïty, út in bûtenechtlike relaasje tusken in Frânsk ealman en in swarte slavinne, en dy't as generaal ûnder Napoleon yn Itaalje en Egypte tsjinne. Nei't er lykwols yn 1806 oan kanker kommen wie te ferstjerren, hie syn widdo, Marie-Louise Élisabeth Labouret, in herbergiersdochter, der klauwen oan om har soan allinne grut te bringen. Sadwaande krige Dumas net folle ûnderwiis, mar dochs learde er lêzen en neitiid ferslynde er alle boeken dy't er mar te pakken krije koe. Hy waard nei alle gedachten bot beynfloede troch syn memme ferhalen oer de heldedieden dy't syn heit op it slachfjild út 'e wei set hie. thumb|left|250px|Generaal [[Thomas-Alexandre Davy de la Pailleterie, de heit fan Alexandre Dumas.]]
Gysbert Japiks
Ynfloed
Yn 2020 en 2021 makke Hiske Oosterwijk nije komposysjes fan Japiks syn wurk. Nei't Oosterwijk de liettekst Jûnbea op it konservatoarium op 'e nij ynsongen hie, kaam de Gysbert Japicx/Holkema-stichting mei it fersyk om mear wurk op muzyk te setten. Yn juny 2021 ferskynde de dûbel-cd Wurden, yn deselde moanne waard it tillefyzjekonsert Wurden troch Omrop Fryslân útstjoerd. Yn septimber 2021 waard it teaterkonsert Tiidgenoaten yn de Boalster Broeretsjerke opfierd.
Wiet T-shirt wedstriid
thumb|Wiet T-shirt In wiet T-shirt wedstriid (Ingelsk:'Wet t-shirt contest') is in foarm fan kriich dêr't it om in moai lichem giet. De froulju dy't der oan meidogge drage meast in wyt T-shirt sûnder beha en wurde besproeid mei kâld wetter sadat de boarsten troch it T-shirt hinne te sjen binne en de spienen hurd wurde. Faak lûke de meidoggers it shirt ek út oan de ein fan in optreden.
Gysbert Japiks
Literatuer
thumb|200px|Monumint foar Japiks yn 'e Martinytsjerke, ûntbleate yn 1823.
Alexandre Dumas
Karriêre as skriuwer
Yn 1822 ferfear Dumas nei de Frânske haadstêd Parys, dêr't er, stypjend op syn heite militêre reputaasje en de aristokratyske rang fan syn famylje, in baan wist te bemachtigjen yn it Palais-Royal, as ûnderdiel fan 'e stêf fan Loadewyk-Filips, de hartoch fan Orléâns. Yn dyselde snuorje naam er de namme Dumas, de efternamme fan syn beppe de slavinne, oan en sette er útein mei skriuwen. In pear fan syn earste wurken, de toanielstikken Henri III et Sa Cour en Christine hied er grut súkses mei, en de ynkomsten dy't er dêrút krige, stelden him by steat en meitsje fan skriuwen syn berop. Nei noch ferskate toanielstikken skreaun te hawwen, gied er oer op it skriuwen fan histoaryske romans.
Dêrby line er swier op beskate meiwurkers, lykas Auguste Maquet, dy't bgl. de plot fan Le Comte de Monte-Cristo betocht en wichtige bydragen levere oan Les Trois Mousquetaires en de ferfolgen dêrop. Yn Le Maître d'Armes ("De Skermmaster") wurke Dumas gear mei syn eigen skermmaster Augustin Grisier; de roman is skreaun as Grisier syn ferslach oer hoe't hy behelle rekke yn 'e Desimbristenopstân, yn Ruslân, yn 1825. (Dy roman waard trouwens yn Ruslân ferbean, en Dumas sels wie dêr persona non grata oant de dea fan tsaar Nikolaas I.)
Wiet T-shirt wedstriid
Wiete T-shirt wedstriden kinne beskôge wurde as in foarm fan striptease of eroatyske dûns. It optreden hat as doel om it publyk op te winen.
It sjen litten fan froulike foarmen ûnder in wiet himd, waard in raazje nei de filmklassiker The Deep, dêr't de aktrise Jacqueline Bisset yn dûkt yn in nau wyt t-shirt (sûnder bh) en in swart bikinibroekje (dizze kombinaasje fan 'swart/wyt' sjocht men faak werom by dit soarte fan glamourfoto's).
Alexandre Dumas
Maatskiplike belutsenens
Yn 1830 wie Dumas belutsen by de Julyrevolúsje, wêrby't Karel X ôfset waard en syn eardere wurkjouwer Loadewyk-Filips, de "Boarger-Kening", op 'e Frânske troan kaam. Nei't dyselde yn 1848 ek ôfset wie, waard Frankryk wer in republyk, mei Louis-Napoléon Bonaparte as keazen presidint. Bonaparte hie it alhiel net op Dumas stean, dat de skriuwer moast yn 1851 nei Belgje útwike, dêr't er him nei wenjen sette yn Brussel. Yn 1859 gied er nei Ruslân, dêr't er twa jier tahold, en doe ferfear er nei Itaalje, dat yn maart 1861 krekt ûntstien wie troch de ienwurding fan in stikmannich lytsere steaten. De trije jierren dêrnei wie Dumas tige behelle yn it Italjaanske unifikaasjeproses. Sa rjochte er û.m. de krante Indipendente op, dy't er sels in hoart late. Yn 1864 kearde er werom nei Parys.
Priveelibben
Dumas syn romans wiene withoe populêr, net allinnich yn Frankryk, mar ek yn it bûtenlân, en se brochten him in grou stik jild op. Spitigernôch hied er in gat yn 'e hân, dat alles dat binnenkaam, joech er like hurd wer út, benammentlik oan froulju en it goede libben. Syn flecht nei Belgje, yn 1851, waard sadwaande likefolle ynjûn troch syn minne relaasje mei de machthawwers fan 'e Frânske republyk, as syn winsk om oan syn skuldeaskers te ûntsnappen. Dumas troude op 1 febrewaris 1840 mei de aktrise Ida Ferrier (berne as Marguerite-Joséphine Ferrand; 1811-1859), mar dêrnjonken hied er frijaazjes mei teminsten 40 mêtresses. Dêrûnder wie ek (yn 1866) de yn dy tiid ferneamde Amerikaanske aktrise Adah Isaacs Menken, dy't mear as tritich jier mei him skeelde.
Nettsjinsteande Dumas syn aristokratysk komôf en syn persoanlik súkses hied er dochs syn libben lang te krijen mei diskriminaasje fanwegen syn swarte foarâlden. Yn 1843 skreau er de koarte roman Georges, wêryn't er guon fan 'e swierrichheden op it mêd fan 'e omgong tusken de ûnderskate rassen en de gefolgen fan it kolonialisme op 't aljemint brocht. Dumas syn beskie foar in man dy't him misledige oer syn rasiaal komôf, waard wiidferneamd: "Us heit wie in mulat, ús pake wie in neger en ús oerpake in aap. Sa sjogge je mar wer, menhear, myn famylje is begûn wêr't jowes einige is."
Omgong fan Frankryk 1968
De 54ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 27 juny oant en mei 21 july 1968.
Dielnimmende ploegen
Ek yn 1968 stiene der yn de omgong lanneploegen oan de start yn stee fan sponsore teams.
Ernst Otto Fischer
thumb|left|200px|It grêf fan Fischer Ernst Otto Fischer (Solnn, 10 novimber 1918 - München, 23 july 2007) wie in Dútsk skiedkundige dy't yn 1973 de Nobelpriis foar de Skiekunde wûn.
The Outlaw (film út 1943)
The Outlaw is in Amerikaanske swart-wyt-westernfilm út 1943 ûnder rezjy fan Howard Hughes, mei Howard Hawks as in net yn 'e begjintitels fermelde mei-regisseur. De haadrollen waarden spile troch Walter Huston en Jack Buetel, mei Jane Russell yn ien fan 'e wichtichste byrollen. De titel betsjut "De Bandyt". De plot folget de histoaryske personaazjes fan Doc Holliday en Billy the Kid yn in fierders folslein optocht ferhaal, wêryn't se rûzje krije om in hynder en in frou en inoar allegeduerigen te fluch ôf besykje te wêzen. Wylst se opjage wurde troch sheriff Pat Garrett reitsje se úteinlik befreone. The Outlaw wie doedestiden kommersjeel súksesfol yn 'e bioskopen. Tsjintwurdich is de film inkeld noch it opmerken wurdich om 'e trochbraakrol fan Russell, dy't dêrtroch útgroeie koe ta in sekssymboal en Hollywoodstjer.
Plot
Sheriff Pat Garrett ferwolkommet syn âlde maat, de gokker en revolverman Doc Holliday yn Lincoln (Nij-Meksiko). Doc is op 'e siik nei syn stellen hynder, dat er oantreft yn it besit fan 'e beruchte bandyt Billy the Kid. Dyselde wol it hynder net weromjaan; hy seit dat er it earlik kocht hat, nei't men oannimme mei fan 'e echte dief. Doc is der lykwols fan oertsjûge dat Billy sels de dief is. Nettsjinsteande dat meie de beide manlju inoar fan it begjin ôf oan wol lije, ta argewaasje fan Garrett. Dy nachts besiket Doc it hynder werom te stellen, mar Billy hat him troch en wachtet him bûten de stâl op. Neitiid ornearret er dat er mar better by it hynder yn 'e stâl sliepe kin, om foar te kommen dat Doc fannijs mei it bist besiket út te piken.
Yn deselde stâl sit lykwols immen ferskûle dy't him besiket dea te sjitten. Billy oermasteret de skutter, dy't Rio McDonald blykt te wêzen, in tsjeppe jonge frou waans broer Billy by in dronken duël deasketten hat. Sy is út op wraak. As Billy syn oandacht eefkes ferslopje lit, komt se him jitris tenei, diskear mei in gripe. Nei't er har ûntwapene hat, is yn 'e tsjustere stâl it skuorren fan klean te hearren, wêrmei't suggerearre (mar net sjen litten) wurdt dat Billy Rio ferkrêftet om har in leske te learen.
De oare deis komt der in frjemdling by Billy the Kid, dy't oanbiedt om Pat Garrett foar him yn 'e rêch te sjitten wylst Billy de sheriff ôfliedt. Hy wol sjen litte hoe't er dat dwaan sil en lûkt by wize fan demonstraasje syn revolver, dy't er dan op Billy rjochtet om him dea te sjitten. De erchtinkende Billy is dêr lykwols ree foar, en hy lûkt sa fluch as wetter syn eigen revolvers en sjit de man sels dea. Der binne gjin tsjûgen fan it foarfal, dat Garrett, bystien troch trije helpsheriffs, wol Billy arrestearje foar moard. Dêr wol Billy lykwols net oan meiwurkje, en Doc kiest syn kant yn it skeel, wat Garrett as ferrie beskôget. As de beide mannen fuort sille, besiket Garrett en sjit Billy dea. Dêrop sjit Doc him syn revolver út 'e hân en deadet dêropta twa fan 'e helpsheriffs.
Neitiid flechtet Doc mei de swierferwûne Billy nei it hûs fan syn minneresse, dy't op in boerespultsje bûten Lincoln wennet. It docht bliken dat sy nimmen oars is as Rio McDonald. Doc, dy't him ûnbewust is fan 'e skiednis tusken Rio en Billy, jout him har op 'e noed en riidt dan mei de beide hynders de wyldernis yn om Garrett en de posse dy't er gearstald hat, efter him oan te lokjen. Rio stiet yn bestân om Billy te fermoardzjen, mar ynstee ferpleget se him de folgjende moanne, wylst er stadichoan opbetteret. Se giet sels safier om neaken by him op bêd te krûpen (wurdt ymplisearre), om him waarm te krijen as er suver stjert fan koarts. Dat alles ta ôfkarring fan har ynwenjende muoike Guadalupe.
Tsjin 'e tiid dat Doc de posse ôfskodde hat en weromkomt, is Rio smoarfereale op har pasjint rekke. As Doc dat foar it ferstân kriget, is er poerrazen, mei't er ornearret dat Billy nei syn hynder no ek syn minneresse stellen hat. Nei't syn lulkens wat saksearre is, jout Billy ta dat Doc wol in punt hat. Dêrom mei er kieze: it hynder of Rio. Ta Billy syn argewaasje kiest Doc foar it hynder. Rio is poer dat beide manlju leaver in hynder hawwe as har, dat as Doc har de fjildflessen jout mei de opdracht om dy te foljen, docht se der sân yn ynstee fan wetter. De beide mannen ride fuort en merke pas wat se dien hat as se al djip yn 'e woastyn binne. Dêr komme Garrett en syn posse harren wer op it spoar. Mei't dat wol in hiel grut tafal is, riddenearje de mannen út dat Rio harren efterfolgers diskant útstjoerd hawwe moat.
Op in moarn as er wekker wurdt, merkt Doc dat Billy poater is en dat Garrett njonken him sit te wachtsjen om him hânboeiens om te dwaan en him mei werom te nimmen nei Lincoln. As se deunby Rio har boerespultsje hohâlde om út 'e beek dêre te drinken, ûntdekke se dat Billy Rio fêstbûn efterlitten hat op in plak dêr't se it wetter sjen, mar der net by kin. Mei't er fermoedet dat Billy fan Rio begûn is te hâlden, sels al is it mar ûnbewust, en dêrom weromkomme sil om har los te meitsjen as er fynt dat er har genôch straft hat, set Garrett in mûklaach op. As Billy letter yndie weromkomt, wurdt er troch Garrett oermastere en arrestearre.
Underweis nei Lincoln wurdt it fjouwertal ynsletten troch fijannige Apachen. Mei tsjinnichheid lit Garrett syn beide arrestanten los en jout har harren revolvers werom, nei't er har plechtich ûnthjitte litten hat de wapens werom te jaan sadree't se bûten gefaar binne. Op advys fan Billy slepe se op har flecht mei lasso's in pear grutte kaktussen efter har oan, dy't safolle stof opsmite dat it wurket as in reekgerdyn. It fjouwertal wit sa oan 'e Yndianen te ûntkommen. Neitiid brekke Doc en Billy lykwols wurd en wegerje har wapens op te jaan.
Werom op Rio har boerespultsje jout Doc oan dat er fan doel is om út te piken en dêrby syn hynder mei te nimmen. Billy besiket dêr it near op te lizzen, mei't er it hynder noch altyd as sines beskôget. Se krije spul dat útrint op in pistoalduël, in ûntwikkeling dy't oanfitere wurdt troch Garrett om't er ferwachtet dat Billy it fan Doc ferlieze sil. Om in neutraal sinjaal te hawwe om 'e wapens te lûken, prate Doc en Billy ôf om te wachtsjen oant in koekoeksklok oan 't lewant acht oere slacht. Wylst er wachtet, beseft Billy dat er yn Doc in wiere freon fûn hat, dat as it safier is, wegeret er syn revolvers te lûken, ek al besiket Doc him te provosearjen troch him lytse ferwûnings ta te bringen mei ôfskampende kûgels. Uteinlik fermoedsoenje de beide mannen har. Garrett is poerrazen en daget Doc út ta in duël, ek al makket er tsjin 'e revolverman gjin skyn fan kâns om te winnen. Diskear wegeret Doc lykwols syn revolvers te lûken. As Garrett dat wol docht, rekket Doc, ta Garrett syn kjeltme, deadlik ferwûne.
Nei't se Doc begroeven hawwe, biedt Garrett Billy oan om Doc syn revolvers oer te nimmen. As de jonge bandyt bewapene is mei fjouwer wapens, twa fan himsels en twa fan Doc, bepraat Garrett him om Billy syn eigen beide revolvers oan him ôf te stean, sadat er dan tsjin eltsenien sizze kin dat it Billy syn lyk is, yn it grêf. Garrett soe dan in held wêze, wylst Billy in nij libben opbouwe kin. As Billy op dat foarstel yngiet, blykt it lykwols in falstrik te wêzen, mei't Garrett yn 't foar de slachpinnen út Doc syn revolvers ferwidere hat, sadat der net mei sketten wurde kin. It docht lykwols bliken dat de erchtinkende Billy him in stap foar is: doe't er Doc syn revolvers mei syn eigen ferliek, hat er ien fan Doc sines foar ien fan syn eigen omwiksele sûnder dat Garrett is murk. Mei't it wapen dêr't Garrett him mei ûnder skot hâldt ien fan Doc sines is, wol dat likemin sjitte.
Billy is de earste dy't it oare, funksjonearjende pistoal lûkt. Hy set Garrett fêst mei hânboeiens en stelt foar dat se krekt sa dogge as Garrett earder foarstelde, troch fol te hâlden dat it lyk yn it grêf dat fan Billy the Kid is. Hy ornearret dat Garrett leaver sizze sil dat Billy dea is as dat Billy him helpeleas efterlitten hat. Hy bestiget Doc syn hynder en set ôf, mar nei in pear stappen hâldt er ho en sjocht om. Hy makket eachkontakt mei Rio, dy't begjint te glimkjen, har nei him ta hastiget en efterop it hynder klimt.
Produksje
The Outlaw waard regissearre troch de eksintrike ûndernimmer en miljonêr Howard Hughes, dy't bystien waard troch de profesjonele regisseur Howard Hawks, al krige dy gjin fermelding yn 'e begjintitels. Hja wurken op basis fan in senario fan Jules Furthman dat de histoaryske figueren fan Doc Holliday, Billy the Kid en Pat Garrett omfette, mar fierders folslein út 'e tomme sûgd wie. Hughes wie ek de produsint fan 'e film, foar syn eigen filmstudio Howard Hughes Productions. Foar The Outlaw wie in budget beskikber fan $3,4 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Gregg Toland, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Victor Young. De opnamen fûnen plak yn 1941 en waarden hielendal yn 'e studio yn Hollywood dien.
David fan Menevia
David fan Menevia (Welsk: Dewi Sant; Latyn: Davidus; * ± 500 – † ± 589) wie in biskop fan Mynyw (it Latynske Menevia; tsjintwurdich St David's) yn de 6e iuw. Hy wie ôfkomstich út Wales en is dêr ek de patroanhillige fan. Fan it libben fan David bestiet net in soad histoaryske ynformaasje. Syn bertedatum is net wis, rûzings geane út fan it jier 462 oant 512. De tradysje wol ha dat er de soan wie van de hillige Non en in pakesizzer fan Ceredig ap Cunedda, kening fan it eardere Ceredigion (dat rûchwei oerienkomt mei it tsjintwurdige greefskip mei deselde namme). Hy soe yn it jier 569 ferstoarn wêze, mar der is ek in datearring fan 601.
Libben
David wurke him yn in bisdom op en pylgere nei syn wijing as preester nei Jeruzalim, dêr't er troch de patriarch as biskop fan Menevia salve waard. David siet nei syn pylgerreis nei Jeruzalim twa synoades yn 560 en 569 foar. Hy wie preker en stifter fan kleasters yn in tiid dat de omkriten noch foar in grut part heidensk wiene. David fierde de regel yn dat muontsen sels de ploege sûnder help fan bisten lûke moasten. Hja mochten allinne wetter drinke en bôle mei sâlt en griente ite. It iten fan fleis wie ferbean. De strange regels waarden oanfolle mei in ferbod op persoanlik besit en sels it neamen fan it wurd "myn" yn relaasje ta in saak betsjutte al in oertreding fan dat ferbod. De jûns brochten de muontsen neffens de regel fan David troch mei bidden, lêzen en skriuwen. Foar himsels wie David lykwols noch stranger.
The Outlaw (film út 1943)
Jane Russell as sekssymboal
By de opnamen fan The Outlaw fûn regisseur Howard Hughes dat de kamera de wielderige foarmen fan aktrise Jane Russell, yn 't bysûnder har oansjenlike búste, gjin rjocht die. Dêrom brûkte er syn feardichheden as ûntwerper fan alderhanne guod om in nije beha mei ûnderbûgel te meitsjen, dy't foarsjoen wie fan bûgde stielen stangen. Dy liet er yn 'e struktuer fan 'e beha naaie ûnder de cups lâns en ferbine mei de skouderbantsjes. Sa waarden Russell har boarsten optild om 'e klam op har figuer te lizzen. De skouderbantsjes koene no fierder by de hals wei skood wurde, sadat in grut part fan har dekolletee toand waard wylst it dêrby liek as droech se gjin beha. De media makken neitiid hiel wat fan 'e troch Hughes ûntwurpen beha en Russell woeks troch har rol yn The Outlaw út ta in sekssymboal en in wiere filmstjer fan Hollywood. Op lettere filmposters fan 'e film waard Russell sadwaande as iennichste stjer neamd, hoewol't se yn The Outlaw eins mar in byrol spile.
David fan Menevia
Libben
De hagiografy mei de measte ferhalen oer David hyt Buchedd Dewi, dy't yn de 11e of 12e iuw skreaun waard. De skriuwer Rhygyfarch besocht mei de hagiografy de Tsjerke fan Wales mear te ûnderskieden yn in tiid dat dy troch de Normandyske ynfaazje yn Ingelân fan 1066 bedrige waard.
David ferstoar op hege leeftyd, miskien wol tanksij syn fegetaryske dieet. Guon wolle ha dat er âlder dan 100 waard. Syn lêste wurde oan de harkers wiene: "Wês fleurich, behâld jim leauwe en de belidenis. Doch de lytse dingen dy't ik by jim dien hawwe en dêr't jim oer heart ha. Wat my oangiet, ik sil it paad gean dy't ús foarfaars al gien binne". Hjoeddedei binne de wurden "Doch de lytse dingen" (Gwnewch y pethau bychain) tige bekend yn de Welske taal en in grutte ynspiraasje foar mannichien.
The Outlaw (film út 1943)
Jane Russell as sekssymboal
Yn 1988 brocht Russell yn har autobiografy lykwols út dat se Hughes syn beha by de opnamen nea droegen hie. Se hie it neffens har "healwize" gefal mar in pear minuten past, mar it die sa'n sear om it te dragen, dat se it dêrnei daliks, sij it temûk, ôftanke hie. Ynstee droech se by de opnamen har eigen beha, mei opfolling yn 'e cups en oanhelle skouderbantsjes om har in foller figuer te jaan. Tsjin Hughes sei se dat se syn beha droech. Yn har eigen wurden: "Ik haw dat ding nea oan hân yn The Outlaw, en hy hie dêr nea euvelmoed yn. Hy koe my ek net bêst de klean útskuorre om te kontrolearjen oft ik it wol droech. Ik haw gewoan tsjin him sein dat dat sa wie." De ferneamde Hughes-beha einige letter yn in museum yn Hollywood.
David fan Menevia
Libben
Hy waard begroeven yn de katedraal fan St Davids, op it plak dêr't er sels in kleaster stifte hie. David waard troch paus Callistus II yn it jier 1120 hillich ferklearre. It grêf fan David ûntwikkele him yn de midsiuwen ta in wichtich doel foar pylgers.
The Outlaw (film út 1943)
Distribúsje
Hughes hie mei 20th Century Fox ôfpraat dat dy studio de distribúsje fan The Outlaw fersoargje soe. Hy hie lykwols muoite en krij de film troch de sensuer fan 'e Production Code Administration (PCA) fanwegen de klam op 'e boarsten fan Jane Russell. Under twang fan 'e PCA knipte Hughes in heale minút oan byldmateriaal út 'e film, wêryn't Russell har (bedutsen) boarsten prominint yn byld brocht waarden. Dat waard lykwols troch 20th Century Fox opfet as kontraktbrek, wêrnei't de studio him weromloek as distributeur. Fan gefolgen stie Hughes op it punt om miljoenen dollars op it projekt ta te lizzen.
David fan Menevia
Libben
De katedraal waard yn de 10e en 11e iuw regelmjittich plondere troch de Wytsings, dy't de weardefolle saken fan de skryn rôven. Yn 1275 waard in nije skryn makke en de basis dêrfan bestiet noch altiten. De reliken fan David waarden mei dy fan de hearremyt Justinianus fan Ramsey Island bewarre yn in stiennen kist op de basis. Yn de reformaasje liet biskop Barlow, in steile protestant, de reliken en de ealstiennen fan de skryn ferwiderje.
The Outlaw (film út 1943)
Distribúsje
Slûchslimme sakeman dat er wie, joech er lykwols syn wurknimmers opdracht om predikanten, frouljusferienings en húsfroulju op te skiljen mei it berjocht dat Howard Hughes op it punt stie om in "obsene" film út te bringen. Dêrtroch ûntstie der in grutte maatskiplike beweging dy't derop rjochte wie om The Outlaw te ferbieden. Alle trelit soarge foar de oandacht yn 'e media dêr't Hughes ferlet fan hie om syn film oan 'e man te bringen, sadat er The Outlaw fan 5 febrewaris 1943 ôf in wike lang yn in beheind tal Amerikaanske bioskopen draaie litte koe foar't de fertoanings stil lein waard troch de PCA, omreden fan ynbrek op 'e Motion Picture Production Code.
David fan Menevia
Ikonografy
Sint-David wurdt fakentiden foarsteld as biskop, dy't somtiden op in heuvel stiet mei in do boppe of op it skouder. De heuvel ferwiist nei it grutste mirakel dat yn it libben fan David bard wêze soe. Doe't er by de synoade fan Brefi (it tsjintwurdige Llanddewi Brefi) foar in grutte kliber folk preke, klage it folk yn de efterste rigen dat se it net goed sjen of hearre koene. Under de fuotten fan Dvid begûn doe de grûn omheech te kommen en der waard in heuvel foarme, sa't elkenien de preekjende biskop sjen en hearre koe. Mei kaam in do del op it skouder fan de biskop, it symboal fan de Hillige Geast, en in teken dat God oan harren kant stie. It plak fan dat wûnder hyt tsjintwurdich Llanddewi Brefi.
The Outlaw (film út 1943)
Distribúsje
Nei ôfrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch waard The Outlaw op 'e nij útbrocht ûnder distribúsje troch RKO Radio Pictures. De film gie op 23 april 1946 yn premiêre yn San Francisco en iepene dêrnei lanlik yn 'e bioskopen. Doe wie The Outlaw in súkses, en yn 1950 en 1952 kaam de film yn 'e Feriene Steaten nochris yn 'e bioskopen.
David fan Menevia
Feestdei en ferearing
De feestdei fan Sint-David is fêststeld op 1 maart. Dy datum is in nasjonale feestdei yn Wales, dy't bekend stiet as St. David’s Day. It is in wurkdei, mar der binne dan yn Wales rûnom parades en optochten. Ynwenners stekke harren op dy dei yn tradisjonele dracht en drage in titelroas of sipelkrûd oan harren hoed. Sipelkrûd is in symboal fan Sint-David, dy't de Welske soldaten by de Slach tsjin de Angelsaksen it dragen fan sipelkrûd oan de helms op oanrikkemandearre om inoar sa better fan de Angelsaksen ûnderskiede te kinnen.
The Outlaw (film út 1943)
Resultaat
The Outlaw brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $5.075.000 op (alle lettere gefallen fan werútbringen meirekkene). As dy opbringst ôfset wurdt tsjin it budget fan $3.400.000, betsjut dat in winst fan krapoan $1,7 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte.
As kleurefilm
The Outlaw wie oarspronklik in swart-wytfilm, mar waard letter twaris ynkleure, de earste kear troch de Hal Roach Studios yn 1988 en de twadde kear troch Legend Films yn 2009. De lêste kleureferzje waard op 16 juny 2009 yn 'e mande mei de swart-wytferzje op dvd útbrocht.
Stienboete
In stienboete wie in boete dy't yn stiennen foldien wurde koe.
Noch yn de 16e iuw hie de geastlikheid bygelyks yn Ljouwert by de Aldehou it rjocht om stienboeten op te lizzen foar geastlike en boargerlike misdriuwen. Sa kaam de tsjerke oan stiennen foar tsjerkebou. Ek beafearten koenen tsjin stienboeten ôfkocht wurde.
De stienboete is yn hast alle Nederlânske stêden tapast. Ynstee fan beteljen mei stiennen koe de boete faak ek foldien wurde yn de jildlike wearde dêrfan. Yn 1478 waard yn Utert de wearde fan tûzen stiennen lyksteld mei fiif pûn; foar itselde tal stiennen waard yn de 16e iuw yn Stienwyk de jildwearde bepaald op seis pûn. ad
Enno Wilhelm Hektor
thumb|200px|Bertehûs fan Enno Hektor Enno Wilhelm Hektor (Dornum (East-Fryslân), 21 novimber 1820 - Neurenberch, 31 jannewaris 1874) wie in Eastfrysk skriuwer dy't yn it Dútsk en Nederdútsk skreau. Syn bekendste wurk is it folksliet fan de Eastfriezen "In Oostfreesland is't am besten". Hy begûn al jong mei skriuwen. Om 1842 skreau er gedichten foar de tydskriften "Frisia" en it "Ostfriesisches Unterhaltungsbuch". Yn it revolúsjejier 1848 joech Hektor it polityk-satiryske tydskrift "Der Vagabund" út. Yn 1849 ferliet er Dornum. Yn 1850 skreau Hektor as Fries om utens it liet "In Ostfreesland is´t am besten".
Yn oktober 1850 sette Hektor him yn Neurenberch nei wenjen, dêr't er twa jier bliuwe soe om syn Abitur te heljen. Ynienen giet it net mear goed, Hektor besiket fergees selsmoard. Syn freonen woenen dat er fanwege syn mismoedige tastân ferhúzje soe en hy gong yn de maitiid fan 1852 nei München, dêr't er Alddútsk en Aldnoardske talen studearre. Yn 1852 helle er syn doktorsgraad foar de Germanistyk.
Yn 1857 wurdt Hektor meiwurker fan it Germaanske Museum yn Neurenberch. Oant syn dea skreau er foar it tydskrift "Die deutschen Mundarten". Op 31 jannewaris 1874 stoar er en waard te hôf brocht op it St.-Rochus-Friedhof yn Neurenberch.
Boezemwetterskip Leppedyk
It Prinses Margrietkanaal splyt it wetterskip yn twaen, elk mei in eigen elektrysk gemaal sadat it stoomgemaal by Grou bûten wurking steld wurde koe.
It wetterskip gie yn 1980 op yn wetterskip De Middelsékrite dat yn 2004 opgie yn it Wetterskip Fryslân.
Sintraal-Aazje
275px|right|thumbnail|Sintraal-Aazje yn de wrâld 275px|right|thumbnail|Sintraal-Aazje yn details; de [[Sowjetuny| Sovjetdefinysje fan Midden-Aazje, in moderne definysje en de definysje fan  UNESCO .]] Sintraal-Aazje is in regio yn Aazje. Definysje fan it gebiet rinne útien. Ien fan de definysjes is:
Lannen dy't der ornaris hielendal ta rekkene wurde binne:
Lannen dêr't parten fan ta dit gebiet rekkene wurde binne:
De regio hat hege berchtmen (Tiensjan), woastinen (Karakum, Kyzylkum en Taklamakan) en steppes. In pear wichtige rivieren binne de Amu Darja en Syr Darja.
De histoaryske siderûte rint troch it gebiet.
Jaingastate
Jaingastate of Jangastate wie in stins/state oan de Humaldawei yn Grut Midhuzen ûnder Jouswier op de himrik fan Ie yn de gemeente Dongeradiel. Oer it ûntstean fan de state is neat bekend.
Skiednis
thumb|Jouswier mei syn states. [[Schotanuskaart 1718]] Yn 1511 besitte Tijepka Iwingen en Sytthie tegearre 63 pûnsmiet lân ûnder Jouswier (R.V.A. i, 164). Yn 1543 wurdt it goed Jaynge-staeden neamd en fan 1578 ôf Janga. Jainga- of Jangastate wie yn 1640 foar de helte eigendom fan in juffer Fan Meckema, de oare helte wie fan gritenijsekretaris Lambertus fan Beyma. Op de Schotanuskaart (1664) waard it as "edele state" oanjûn. Neffens dy kaart fan 1664 lei it benoarden Lyts Midhuzen en neffens dy fan 1718 op de hoeke fan de Humaldawei en Winia's reed fan no. Lykas by Lyts Midhuzen jout Schotanus (yn 1664) Winia (en yn 1718) in stinswier. Winia en Jainga lykje trochelkoar helle te wêzen. Yn de stimkohieren hat it goed altyd besit fan adel en patrysjaat west. Op it stee fan de state stiet no in pleats, de stinswier is ôfgroeven.
Hans Fischer
Hans Fischer (Höchst am Main, 27 july 1881 - München, 31 maart 1945) wie in Dútsk skiekundige en medikus. Foar syn wurk „über den strukturellen Aufbau der Blut- und Pflanzenfarbstoffe und für die Synthese des Hämins“ krige Fischer yn 1930 de Nobelpriis foar de Skiekunde. Hans Fischer ferstoar op 31 maart 1945, yn 'e âldens fan 63 jier nei't er himsels te koart dien hie.
Aleijda Wolfsen
Aleijda Wolfsen (Swol, 22 oktober 1648 – dêre, 25 augustus 1692) wie in skilderes yn de Gouden Iuw.
Biografy
Sy waard berne yn Swol as dochter fan de begoedige boargemaster Hendrik Wolfsen (1615-1684) en Aleijda Verwers (1626-1665) yn it hûs oan de Grote Aa bij de Wal, it lettere Melkmarkt 53. Har heit hie wichtige politike funksjes. Yn 1657 ferhuze de húshâlding nei De Haach, hoewol't sy it hûs yn Swolle oanholden. De jonge Aleijda waard learlinge fan Caspar Netscher. Sy wie befreone mei de famylje, dy't sy mooglik koe út Swolle, dêr't Netscher learling west hie fan Gerard ter Borch. Har namme kaam faak foar as tsjûge by de oanjefte fan de berte fan Netscher syn bern. Yn 1665 stoar Aleijda's mem yn it kreambêd by de berte fan har alfde bern. Har heit troude trije jier letter yn 1668, mar net foardat Aleijda sels op 5 oktober 1667 yn Rijswijk troud wie mei de boargemaster fan Swol Pieter Soury. Hja beluts mei har man it hûs yn Swol en hold, sa 't har heit ek dien hie, it hûs oan, nettsjinsteande dat hja mei har man in pear jier nei De Haach en Amsterdam ferhuze. Ek nei har houlik skilderje se, wat ûngebrûklik wie foar har tiid. Har heit skreau in gedicht yn in album dat Gesina ter Borch yn 1660 byhold, wat derop wiist dat de famylje yn keunstnersrûnten tahold.
Har biografy, skreaun troch Jacob Campo Weyerman, betitelet har as penseelprinses.
Wolfsen stoar by de berte fan har fyftjinde bern dat mei har begroeven is. Tsien fan har bern oerlibben har.
227
Foarfallen
thumb|120px|Sallustia Orbiana
François Halma
thumb|François Halma François Halma (Langerak, 3 jannewaris 1653 - Ljouwert, 13 jannewaris 1722) wie in (lânskips)printer yn Ljouwert.
Libben en wurk
François wie in soan fan Reinier Joriss. Halma, predikant te Langerak fan 1640 oant syn dea yn 1660. Widdo Halma ferfear nei Utert dêr't François yn in boekhannel oan it wurk gie. Yn 1674 waard er sels boekhanneler, oant 1699, en waard letter ek akademydrukker. Fan april 1699 oant 1709 wie er boekhanneler yn Amsterdam.
Yn 1710 ferhuze er mei syn soan Jakobus nei Ljouwert, dêr't er troch de Steaten fan Fryslân ta lânskipsdrukker beneamd wie. Yn dy funksje hat er de Schotanusatlas fan 1718 printe. Halma hat in soad skreaun, mar wie in kontroversjeel persoan.
Optimist (sylboat)
De Optimist is een ienmans jeugdsylboat. Optimisten hawwe in spriettúch, in seiloerflakte fan 3,5 m² en binne 2,30 lang x 1,15 breed. De boat is ienfâldich sels te bouwen. Tsjintwurdich binne de measte optimisten fan polyester makke, mar se kinne ek fan hout wêze. De mêst, gyk en spriet binne meastentiids fan aluminium makke, mar kinne ek fan hout wêze.
Histoarje
De Optimist is mear as 50 jier ferlyn yn de Feriene Steaten foar it earst boud as goedkeape sjippekiste op it wetter foar in jeugdsylferiening dy't Optimist hiet. Yn 1968 dienen 14 lannen mei oan de earste wrâldkampioenskippen yn dizze sylklasse.
200px|left|Optimist
22e iuw
De 22e iuw of twaentweintichste iuw sil fan 1 jannewaris 2101 oant 31 desimber 2200 rinne.
Arnoldus Prakken
Doe't op 10 jannewaris 1882 it gemeentehûs yn Moarrewâld iepene waard, wie Prakken foarsitter fan de feestkommisje. Prakken krige meardere publike funksjes. Sa wie hy sûnt de oprjochting fan 'De Vriendenkring' yn Dantumawâld yn 1879 oant syn weromtreden yn 1917 bestjoerslid fan dizze sosjeteit. Hy begûn as sekretaris. De gemeenteried fan Dantumadeel beneamde him op 12 desimber 1882 as lid fan de nij foarme skoalkommisje. Hy wie bestjoerslid fan de 'ûnderlinge Dantumadiel' en de ôfdieling Dantumadiel ta Nut fan it algemien. Yn 1892 wie hy sekretaris fan it sintraal bestjoer fan Frijsinnige kiesferienings. Alve jier letter wie hy bestjoerslid fan de kiesferiening Algemien belang yn Dantumadiel. Letter wie hy inkele jierren riedslid. Yn 1893 waard hy fertsjintwurdiger fan de Nederlânske Hypoteekbank yn Veendam. Op 19 desimber 1896 waard Prakken keazen as foarsitter fan de ôfdieling Dokkum/Dantumadiel fan de Friese Mij. Prakken beklaaidde dizze funksje oant 22 maaie 1915. Op 19 febrewaris 1900 waard hy beneamd ta earmfoud yn Morrewâld. Yn july 1896 waard Prakken bestjoerslid fan de Folksbank yn Dantumadiel. It Nut nom yn septimber 1880 it inisjatyf om yn de Wâlden in sparbank op te rjochtsjen, yngeande 1 jannewaris 1881. As 'direkteuren' waarden A. van Kleffens, A. Prakken en J. de Groot beneamd. Yn ûnder oare 1906 wie Prakken ponghâlder fan de bank. Yn maaie 1903 folge de beneaming ta lid fan it Nederlânske Lânboukomitee. Yn maaie 1917 ferhuze de húshâlding Prakken nei De Haach. Hy ferstoar dêr op 18 desimber 1925.
De pleats Dammeloane 45 is bekend as 'Prakken pleats'. Dizze pleats waard yn 1915 yn opdracht fan Arnoldus Prakken boud troch A. Kingma út Hantum. Tjeerd Tabes Annema út Eastermar waard de hierder fan de pleats mei lannen.
Op 26 maart 1968 de strjitnamme A. Prakkenstrjitte bekendmakke.
Leppedyk (dyk)
De Leppedyk wie in âlde binnendyk dy't oant 1877 ta Eastergoa beskerme tsjin opwaaid wetter út Sânwâlden. It ûntliede har namme oan it distrikt Leppa fan Winninge, de súdlike njoggene fan Eastergoa.
De dyk begûn by Jirnsum (yn de Boarn de Jirnsumersyl), folge de noardlike ouwer oant noard fan Easterboarn, rûn oer Warniahuzen nei de grins tusken Smellingerlân en Opsterlân en oer dy grins eastwerts oant de hege grûnen by Nij Beets.
It dykfek east fan Warniahuzen hiet Alde Leppedyk of Sydwend. Dy waard yn 1831 ferfongen troch de mear súdlik lizzende Nije Leppedyk. It dykfek Jirnsum-Easterboarn is wierskynlik fan foar 1100. De fuortsetting fan de eastlike Middelseedyk gie lâns de Boarneslinke.
Nei de opsliking fan de Middelsee en it graven fan de Alde Wjittering (foar ôffier fan it Boarnwetter) waard de Leppedyk binnendyk. De dyk east fan Warniahuzen bestiet nei alle gedachten út fekken fan âlde doarpspolderdiken. It behear fan de dyk wie oan it wetterskip Leppedyk. Yn 1877 waard troch de Steaten besluten omn de silen iepen te stellen.
Wettertoer (Bussum)
thumb|De ferboude wettertoer yn 2010 thumb|Wettertoer fan 2006 De wettertoer fan Bussum stiet oan de Bussummer Grintwei, oan de râne fan Bussum tichtby stasjon Bussum Súd en sjocht út oer de Bussumske heide en de bebouwing fan Bussum-Súd. De wettertoer waard boud yn 1897 nei in ûntwerp fan Ir. H.P.N. Halbertsma en is bûten gebrûk. Halbertsma boude soksoarte tuorren yn Meppel en Almelo.
De toer hie destiids in hichte fan 35 meter en in reservoir fan 200 kubike meter. De toer wie ûnderdiel fan it tichtby lizzende pompstasjjon en wetterwingebiet, eigendom fan de Bussumsche Waterleiding Maatschappij, sûnt it begjin fan de 20e iuw in dochterbedriuw fan de N.V. De Industriële Maatschappij.
Yn 1967 waard in ferbouwing útfierd, wêrby't de mantel om it waterreservoir ferfongen waard, nei sizzen om foar te kommen dat dielen fan de bûtenside fan de toer nei ûnderen ta falle soenen. Nei dizze ferbouwing wie de hichte noch mar 30 meter.
Laser (sylboat)
De Laser is in sylboat dy't ta in populêre sylklasse heart. In laser is in gemiddelde swurdboat wêrfan it gewicht om de 60 kilogram leit. In Laser is ienmansboatsje dêr't faak offisjele wedstriden mei hâlden wurde. Der binne in oantal ferskillende types Laser. Dizze ferskille fan elkoar troch it soarte túch. De romp is identyk foar al dizze types.
Neist de Laser 4.7, Radiaal en Standerd (ek wol bekend as de Laser 1) binne der noch oare types mearpersoans Lasers:
Botnyske Golf
thumb|250px|Lizzing fan de Botnyske Golf thumb|left|Botnyske Golf winterdeis foar in part beferzen, (2002) De Botnyske Golf (Sweedsk: Bottniska viken, Finsk: Pohjanlahti) is it meast noarlike diel fan de Eastsee. De see leit tusken de westkust fan Finlân en de eastkust fan Sweden. Yn it suden fan de golf lizze de Ålandeilannen en de Ålandsee.