cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Teapert
Hâlden en dragen
De teapert hat in goede skutkleur, en is yn it wyld dreech te sjen. Ornaris hâldt er him beskûl yn lange fegetaasje, mar soms weaget er him eefkes op 'e iepen romte. Der binne inkele gefallen bekend fan teaperts dy't tige nuet wiene; sa kuiere in teapert op it Skotske eilân Tiree fiif jier efterinoar samar de koken fan in hûs binnen, wylst in oarenien op it Skotske eilân Barra yn 1999 by in pleats kaam om mei te fretten as de hinnen fuorre waarden. Yn Afrika hâlde en drage teaperts har oer it algemien folle skouwer as yn Jeropa.
Teaperts binne oerdeis it aktyfst op 'e iere moarn en de lette jûn, en nei swiere rein en ûnder lichte rein. Se binne gjin krêftige fleaners, hoewol't se troch harren gruttere gewicht op 'e wjuk better út 'e fuotten kinne as de Afrikaanske teapert. De teapert rint op heechstappende wize, en kin tige fluch troch it lange gers drave, wêrby't er syn lichem horizontaal hâldt, mei de snaffel rjocht foarút stykjend. As er fersteurd wurdt, is te foet útnaaien syn earste reäksje. Helpt dat net, dan fljocht er fuort, mar oer it algemien net fierder as 50 m, wêrby't er dan sa mooglik lânet oare kant wat strewelleguod of in pear beammen. Teaperts kinne ek swimme, mar dogge dat inkeld as it in saak fan libben en dea is. As se pakt wurde, hâlde se har faak foar dea oant se in kâns sjogge om dochs noch út te piken.
Skipsleat (wenwyk)
Skipsleat is in wenwyk op De Jouwer dy’t boud is yn de jierren tachtich en njoggentich fan de tweintichste iuw. De wyk leit tusken de Haskerfjildwei, Vegelinswei, Koarte Ekers en de wyk Wyldehoarne. It wie de earste wyk dy ’t bûten de oant dan besteande begrinzing fan De Jouwer foel. Skipsleat is neamd nei de Nije Skipsleat, in eartiidse feart dy ’t troch de westkant fan de wyk rint.
Teapert
Hâlden en dragen
Lange tiid waard oannommen dat teaperts monogame fûgels binne, mar yn 1995 waard ûntdutsen dat mantsjes soms mei twa of noch mear wyfkes pearje. De grutte fan territoaria fan 'e mantsjes yn 'e briedgebieten rint útinoar fan 3 oant 51 ha, mar bedraacht yn trochsneed 15,7 ha. Wyfkes hawwe in folle lytser territoarium, fan trochinoar 5,5 ha. Mantsjes ferdigenje har territoarium tsjin (manlike) ynkringers, earst troch te roppen, en, as dat net helpt, troch harren sa grut mooglik te meitsjen, mei kop en skouders omheech en de wjukken hingjend oant op 'e grûn. As de tsjinstanner dan net belies jout, mar ynstee deselde hâlding oannimt, kin der in wier gefjocht ûntstean, wêrby't de fûgels opspringe en nei inoar pikke en soms ek skoppe. Wyfkes hawwe oan dit alles part noch diel.
Skipsleat (wenwyk)
Histoarje
Foar de bou bestie it gebiet út greiden mei in tal pleatsen. It wie foar it earst dat in wenwyk net tsjin de âlde bebouwing fan de Jouwer oanboud waard, mar tsjin de besteande wiken Skippekertier en Westermar.
Teapert
Hâlden en dragen
Om in wyfke te winnen docht in mantsje in koarte balts, wêrby't der de hals útrekt en de kop hingje lit, wylst er de sturt opset en de wjukken spriedt. As dêr geunstich op reägearre wurdt, sil er besykje en kom it wyfke fan efteren benei, sadat er op har rêch springe en mei har pearje kin. It nêst, mei in diameter fan 12-15 sm en in djipte fan 3-4 sm, wurdt yn 'e regel op 'e grûn mank it lange gers makke, mar soms ûnder in hage of tusken de woartels fan in solitêre beam. Dêryn leit it wyfke 6-14, mar ornaris 8-12 aaien, yn 'e regel mei tuskenskoften fan in dei. It brieden wurdt troch it wyfke allinnich dien. It ynstinkt om stil sitten te bliuwen en sa min mooglik te bewegen as der gefaar driget, om dan op it alderlêste momint út te naaien, liedt yn 'e moderne lânbou ta in protte stjergefallen. De aaien komme nei 19-20 dagen út, en teapertpiken binne nêstflechters, dy't al mei twa dagen it nêst ferlitte en mei 34-38 dagen selsstannich libje. De âlden begjinne likernôch 42 dagen nei it earste in nij briedsel, wêrfan't de aaien al nei 16-18 dagen útkomme. De healwoeksen jongen bliuwe faak by de mem oant se ôfsette nei Afrika.
Skipsleat (wenwyk)
Histoarje
Undernimmers fan yndustrygebiet Tolhúswei wiene fûl op de bouplannen tsjin. Se wiene bang dat se dêrtroch harren flugge ferbining mei Knooppunt De Jouwer kwytreitsje soene; de rûnwei waard in wei mei snelheidsbeheinende maatregels. De ûndernimmers woenen de wenwyk earne oars hawwe. Dochs besleat de gemeente om Skipsleat troch te setten.
Teapert
Hâlden en dragen
As se net fersteurd wurde troch ûngetiidzjen, oerlibbet 80-90% fan 'e teaperts fan pyk oant healwoeksen eksimplaar. Hoewol't in folwoeksen teapert minder as 30% kâns hat om in jier te oerlibjen, hat ûndersyk útwiisd dat guon teaperts yn it wyld 5 oant 7 jier âld wurde kinne. Rôfdieren dy't teaperts frette, binne û.m. de hûskat, de Amerikaanske nerts (as eksoat yn Jeropa), de murd, de foks en ferskate soarten fûgels, lykas de mûzefalk en de skierroek. Teapertpiken kinne ek it slachtoffer wurde fan 'e earrebarre, wylst yn Litouwen de út East-Aazje yntrodusearre waskbearhûn jacht bliek te meitsjen op folwoeksen eksimplaren.
Skipsleat (wenwyk)
Histoarje
Yn 1985 set de bou útein, yn it diel fan de wyk dat yn it ferlingde fan de E.A. Borgerstraat leit. De wyk groeide hurd. Yn 1989 skreau de Ljouwerter Krante dat de belangstelling foar de twadde boufaze grut wie. Skipsleat wie yn 1993 ien fan de santich wiken dy ’t it ministearje fan VROM oerwoech as foarbyldwyk. It ministearje skreau dat de wyk rom opsetten wie mei oantreklike griengebieten, fraaie fuotgongersrûtes en – brechjes, mânske wetterpartijen en mei mooglikheden foar rekreaasje.
Teapert
Fretten
Teaperts binne omnivoaren, mar har menu bestiet fierhinne út lyts wrimelt lykas wjirms, slakken, spinnen, toarren, libellen, sprinkhoannen en oare ynsekten. Fierders frette se ek wol lytse kikkerts en sûchdieren, en plantaardich materiaal, lykas gerssied en nôt. Yn 'e oerwinteringsgebieten yn Afrika fret de teapert foar it meastepart itselde, oanfolle mei dingen dy't dêre beskikber binne, lykas termiten, kakkerlakken en dongtoarren. Piken krije oer it algemien dierlik fretten foarset. Krekt as oare ralfûgels slokke teaperts lytse stientsjes troch, dy't yn 'e mage helpe om it fretten te fermeallen.
Skipsleat (wenwyk)
De wyk
De wyk bestiet foar 81% út keapwenten. Der steane benammen in soad frijsteande huzen en twa-ûnder-ien-kapewenten. Arsjitektoanysk binne der gjin behinderings oplein. De wyk bestiet dan ek út in grut ferskaat oan huzetypen. Dêrneist steane der inkele appartemintegebouwen. Oan de noardkant fan Skipsleat leit in smel park fan ien hektare, dat yn de lingte fan de wyk rint.
De strjitnammen yn Skipsleat binne yn it Frysk. De measte nammen binne skipsûnderdielen, as Kyl, Roefke en Spegel. Oan de eastkant fan de wyk ha de nammen in ferbân mei it oan- of fêstlizzen fan in boat lykas Dûkdalf en Steiger. De wichtichste ferkearsier yn Skipsleat is it Helmhout. Dy strjitte slingeret fan de E.A. Borgerstrjitte ôf yn noardeastlike rjochting. Fierder bûcht de strjitte ôf yn noardwestlike rjochting, om yn in hast rjochte line de wyk te trochkrusen en út te kommen op de Vegelinswei.
Wetter
left|thumb|Wenten oan de Reling en de Skroef Skipsleat is de wyk mei de measte wetters fan De Jouwer. Hast 20% fan it oerflak bestiet út wetter. Foar de oanlis fan de wyk rûn inkeld de Nije Skipsleat troch it gebiet. Dy feart rûn eartiids fan de buorren fan de Jouwer yn noardlike rjochting nei de eardere Hoarnstermar. By de oanlis fan de wyk is de rin fan de Skipsleat net feroare.
De measte kavels lizze oan wetter. Yn it binnenste diel fan Skipsleat binne de wetterpartijen mei elkoar ferbûn mei dûkers. De fivers yn de bûtenste skyl fan de wyk rinne ûnder brêgen troch en binne sadwaande mei lytse boatsjes te befarren. Der is lykwols gjin ferbining mei iepen farwetter.
Foarsjennings
Yn de wyk binne net folle foarsjennings. By de bou waard der fan útgien dat winkels of skoallen yn de wyk net nedich wêze soene. Dy binne der ek net komd. Wol is in âlde pleats omboud ta apteek mei dokterspraktyk, letter waard de pleats in ûnderkommen fan de thússoarch en wat lytse bedriuwen. Oan de Haskerfjildwei lizze in maneezje en in kompleks mei folkstunen.
Yn 1990 waard besletten in plasse mei in strantsje oan te lizzen oan de eastkant fan de Skipsleat. Yn de folksmûle wurdt dat it Jouster strantsje neamd. Twa jier letter waard njonken dat strân fierljepskâns iepene. Sûnt de bou fan de wyk Wyldehoarne heart it gebiet beëasten fan de wetterplasse offisjeel by dizze nijbouwyk. Dat jildt dus ek foar it Jouster strantsje en de fierljepskâns.
Clyde Warrior
Libben
Warrior waard yn 1939 berne yn Ponca City, yn 'e Amerikaanske steat Oklahoma, as de soan Gloria Collins, in allinnichsteande mem. Hy waard grutbrocht troch syn pake en beppe yn 'e tradysjes fan syn folk, de Ponka, en wie in lid fan 'e federaal erkende Ponka Stamme fan Oklahoma. As memmetaal spriek er it Ponka, in taal dy't no útstoarn is, en as tiner wied er yn 1957 en 1958 de dûnskampioen op it mêd fan 'e tradisjonele dûnsen fan 'e Ponka. Warrior genoat middelber ûnderwiis yn Lawton en studearre letter oan 'e Noardeastlike Steatsuniversiteit yn Tahlequah, dêr't er yn 1966 in bachelortitel behelle.
Yn 'e maityd fan 1961 waard Warrior keazen ta foarsitter fan 'e Súdwestlike Regionale Yndiaanske Jeugdried, en yn dy hoedanichheid naam er yn juny fan dat jier diel oan in lanlike Yndiaanske konferinsje yn Chicago. Dêr waard troch Yndiaanske lieders út 'e hiele Feriene Steaten in Ferklearring fan Yndiaanske Doelen opsteld, dy't oanbean waard oan presidint John F. Kennedy. De jeugdlieders fan dy konferinsje, wêrûnder Warrior, dy't ûntefreden wiene oer de nuete polityk fan 'e âlderein, troffen inoar koarte tiid letter wer yn Gallup, yn Nij-Meksiko, dêr't se de Nasjonale Yndiaanske Jeugdried (NIYC) oprjochten, mei as doel om it aktivisme ûnder de Yndiaanske jongerein foarm te jaan en oan te fiterjen. Troch de NIYC kaam Warrior yn 'e kunde mei Della Hopper, ien fan 'e oare oprjochters, dat in lid fan 'e Oto-Missoeria Stamme wie. Yn 1962 trouden se, en út harren houlik waarden twa dochters berne.
Warrior waard neitiid nominearre foar in sit yn 'e stammeried fan 'e Ponka Stamme fan Oklahoma, en hy ûntjoech him ta begenedige sprekker op universiteiten en hegeskoallen. Teffens wied er ien fan 'e redakteurs fan it tydskrift Indian Voices, dat útjûn waard oan 'e Universiteit fan Chicago. Warrior krewearre om 'e fiskerijrjochten fan 'e stammen yn 'e steat Washington feilich te stellen, wêrby't er de stipe wist te winnen fan p.r.-lju út New York en de filmstjer Marlon Brando. Ek sette er him op in net wurch te krijen manear yn foar de striid tsjin 'e earmoede ûnder de Yndianen yn 'e Feriene Steaten. Yn 1963 naam er diel oan 'e Mars op Washington ûnder lieding fan 'e swarte aktivist Martin Luther King, mei as bedoeling om 'e effektive strategyen fan 'e Amerikaanske Boargerrjochtebeweging te bestudearjen.
Mids jierren sechtich skreau Warrior twa tige ynfloedrike essay's oer de diskriminaasje en ynkompetinsje fan it Buro fan Yndiaanske Saken dêr't de Yndianen ûnder te lijen hiene: We Are Not Free en ''Which One Are You? Five Types of Young Indians''. Yn 1967 waard Warrior foarsitter fan 'e NIYC. Hy wie in grut foarstanner fan it selsbeskikkingsrjocht foar de Yndianen en syn krewearjen foarme in boarne fan ynspiraasje foar withoefolle oare jonge Yndiaanske aktivisten yn 'e 1960-er en 1970-er jierre. Warrior kaam lykwols op 19 july 1968 al te ferstjerren, yn Enid (Oklahoma), noch mar 28 jier âld. Hy waard begroeven yn syn berteplak Ponca City.
Reedriden op de Olympyske Winterspullen 2006
De Olympyske Winterspullen 2006, ek wol de XXe Olympiade neamd, waarden yn 2006 hâlden yn de Italjaanske stêd Turyn fan 10 oant en mei 26 febrewaris. It reedriden hie plak yn it Oval Lingotto.
Medaljespegel
De top-8 fan lannen dy't by it reedriden medaljes wûn ha tidens de Olympyske Winterspullen fan 2006.
Weybridge
Weybridge is in plak (town) yn it distrikt Elmbridge, yn it Ingelske greefskap Surrey. De namme komt fan de rivier Wey, dy't yn Weybridge yn de Teems útmûnet; it plak ûntstie dêr meidat de rivier dêr maklik oerstutsen wurde koe.
Weybridge is bekend fan it Brooklands Racing Circuit, ien fan de earste racesirkwys fan de wrâld. Dêr stiet ek in motorsport- en loftfeartmuseum.
Bekende lju út Weybridge
John Lennon, Tom Jones, Engelbert en Cliff Richard hawwe in skoft yn Weybridge wenne. Warwick Deeping, in bekende Britske skriuwer, libbe en arbeide dêr oant syn dea ta. E.M. Forster skreau syn bekendste boek, Howards End, yn Weybridge, 1908–10
Thomas Weir (Amerikaansk militêr)
Thomas Weir (folút: Thomas Benton Weir; Nashville (Ohio), 28 septimber 1838 – New York, 9 desimber 1876) wie in Amerikaansk militêr fan etnysk Skotsk komôf, dy't in beskate bekendheid krige troch syn rol yn 'e ferneamde Slach oan 'e Little Bighorn, yn 1876, wêrby't in koälysje fan Yndiaanske folken de Amerikaanske kavalery in ferpletterjende nederlaach tabrocht. Weir joech lieding oan in besykjen om syn superieur, luitenant-kolonel George Armstrong Custer, te help te kommen, mar koe him troch de nûmerike oermacht fan 'e Yndianen net berikke. Op it slachfjild oan de Little Bighorn is in hichte, Weir Ridge (of ek wol Weir Point), dy't it fierste punt fan syn opmars oanjout, nei him ferneamd.
Jonkheid en tsjinst ûnder de Amerikaanske Boargeroarloch
Weir waard yn 1838 berne yn Nashville, yn 'e Amerikaanske steat Ohio, en studearre yn juny 1861 ôf oan 'e Universiteit fan Michigan. Tsjin dy tiid wie de Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) útbrutsen, dat op 27 augustus fan dat jier naam Weir as sljochtwei soldaat tsjinst by B Kompanjy fan it 3e Kavaleryrezjimint fan Michigan. Al rillegau waard er befoardere ta sersjant, wêrnei't er yn oktober 1861 fierder promovearre waard ta twadde luitenant, en yn juny 1862 ta earste luitenant. Koart dêrnei waard Weir kriichsfinzen nommen troch de Súdliken. Under de sân moanne dy't er yn finzenskip trochbrocht, waard er befoardere ta kaptein. Nei syn frijlitting waard er oansteld as assistint-ynspekteur-generaal yn 'e stêf fan generaal-majoar George Armstrong Custer (dy't nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch fanwegen in oerskot oan ofsieren yn it ôfslanke leger yn rang weromset waard ta luitenant-kolonel).
De Slach oan de Little Bighorn
Mei Custer kaam Weir nei de oarloch telâne by it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint, dat op 'e Grutte Flakten legere wie, earst yn Fort Riley, yn Kansas, en letter yn Fort Abraham Lincoln, yn 'e Dakota's. Yn dat rezjimint krige er it befel krige oer D Kompanjy, mei twadde luitenant Winfield S. Edgerly as syn ûnderbefelhawwer. Under de Grutte Sû-Oarloch fan 1876 focht Weir yn dy hoedanichheid mei tsjin 'e Lakota, Noardlike Sjajinnen en Noardlike Arapaho. Op 25 en 26 juny 1876 naam er diel oan 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn, wêrby't D Kompanjy ien fan 'e trije kompanjyen wie dy't troch Custer ûnder it befel fan kaptein Frederick Benteen nei it súdwesten stjoerd waarden om 'e ûntsnapping fan 'e Yndianen ôf te snijen út it grutte doarp dat de ferkenners fan it rezjimint oan 'e rivier de Little Bighorn yn súdlik Montana ûntdutsen hiene. Underwilens moast majoar Marcus Reno mei trije kompanjyen it doarp fanút it suden oanfalle, wylst Custer sels mei fiif kompanjyen omried om út it noarden oan te fallen. Dy fiif kompanjyen soene letter dy deis troch de Yndianen oan 'e lêste man ta útrûge wurde.
Nei sa'n twa oeren lang sûnder súkses it rûge heuvellân ôfsocht te hawwen nei flechtsjende Yndianen, kearde Benteen sûnder wat bedijd te hawwen nei it spoar fan 'e rest fan it rezjimint werom. Wylst er opteach nei de rivier, ûntfong er in boadskip fan Custer mei it befel dat Benteen him mei syn detasjemint, de reservekompanjy fan kaptein Thomas McDougall en de bagaazjetrein fan it rezjimint sa fluch mooglik by Custer jaan moast. Doe't de trije kompanjyen fan Benteen lykwols tichterby it Yndiaanske doarp kamen, brocht de Krieske ferkenner Heal Giel Gesicht it boadskip oer dat majoar Reno nei syn oanfal op 'e súdkant fan it doarp mei swiere ferliezen tebekwike moatten hie en dat de oansleine oerlibbenen fan dy trije kompanjyen har no weromlutsen hiene op in heech klif oan 'e eastkant fan 'e rivier, dat letter Reno Hill komme soe te hjitten.
Benteen keas der op dat stuit foar om 'e troepen fan Reno te fersterkjen ynstee fan syn oarders út te fieren en troch te riden nei Custer. Koarte tiid letter joech ek kaptein McDougall him by Reno en Benteen mei Kompanjy B en de bagaazjetrein. Benteen hie goede redens om in direkt befel yn 'e wyn te slaan (hy beskôge it as selsmoard om te besykjen om Custer te berikken mei't de nûmerike oermacht fan 'e Yndianen fierstente grut wie), mar syn beslissing foel net goed by in diel fan syn ûnderhearrigen, wêrûnder Weir. Likernôch trije kertier nei oankomst op it klif, om 17.00 oere hinne, sette Weir tsjin 'e befellen fan Reno en Benteen yn op eigen manneboet mei D Kompanjy ôf nei it noarden om Custer te fersterkjen. D Kompanjy teach likernôch oardel kilometer op, nei in hichte dy't tsjintwurdich Weir Ridge (of ek wol Weir Point) hjit.
Dêrwei koene Weir en syn mannen omtrint 17.25 oere tusken krûdwolken troch sjen hoe't krigers te hynder yn 'e fierte op foarwerpen skeaten dy't op 'e grûn leine. It is ûndúdlik wat dat krekt west hat; der is gauris fan útgien dat it Custer syn lêste gefjocht op 'e heuveltop west hawwe moat, mar dêrfoar doocht de tiid net. Guon moderne histoarisy hawwe oppenearre dat it mooglik it gefjocht op Calhoun Hill wie, dat ûnderdiel útmakke fan Custer syn weromtocht. Tsjûgeferslaggen fan Yndianen sprekke dat lykwols wer tsjin, en de kwestje is noch altyd net útiten.
Yn elts gefal besleaten Reno en Benteen úteinlik om Weir te folgjen, wêrby't Benteen foarop gie en folge waard troch Reno syn oansleine detasjemint, mei McDougall syn B Kompanjy en de bagaazjetrein yn 'e efterhoede. Oanwaaksende druk troch Yndiaanske oanfallen op 'e troepen op Weir Ridge twong lykwols alle sân kompanjyen om tebek te wiken nei Reno Hill, noch ear't de bagaazjetrein 400 m ôflein hie. Op it klif namen se har âlde posysjes wer yn, en waarden dêr noch in dei lang belegere. Se koene der net wei, mar de Yndianen koene ek net troch harren linys hinne brekke. Tsjin 'e ein fan 'e middei fan 26 juny koe fan it klif ôf waarnommen wurde hoe't de Yndianen harren doarp opbrieken. Om dyselde tiid hinne holden de oanfallen ek op. De reden dêrfoar wie it neieroankommen fan 'e farske troepen fan brigadegeneraal Alfred Terry en kolonel John Gibbon. Dy arrivearren ier op 27 juny op it slachfjild en ûntsetten doe de detasjeminten fan Reno en Benteen.
Ferstjerren
Weir wie raar oandien troch syn ûnderfinings yn 'e Slach oan de Little Bighorn, en fertoande oerdúdlike symptomen wat tsjintwurdich in posttraumatysk stress-syndroom neamd wurde soe, mar doedestiden as in soarte fan sljochtsinnigens beskôge waard. Hy gie geastlik hurd efterút, en waard oerpleatst nei de stêd New York, dêr't er formeel as rekrutearringsofsier oansteld waard. Dêrwei skreau er brieven oan Custer syn widdo Elizabeth Clift Bacon wêryn't er omprate op dingen oangeande de dea fan har man dy't foar har geheim holden wurde soene.
Weir ûntjoech in soarte fan pleinfrees en wegere yn 'e lêste moannen fan syn libben noch om bûtendoar te kommen. Hy begûn swier te drinken en yn syn lêste dagen wied er sa senuweftich dat er net iens mear slokke koe. Hy stoar yn New York, op 9 desimber 1876, minder as in healjier nei de Slach oan de Little Bighorn, yn in steat fan ekstreme depressiviteit. Weir waard begroeven op it begraafplak fan Fort Columbus, op Governors Island yn 'e haven fan New York. Yn 'e 1880-er jierren waard syn stoflik omskot werbegroeven op it Nasjonaal Begraafplak Cypress Hill, yn Brooklyn.
Kauaï
Kauaï (Ingelsk: Kauai, útspr.: [kə'wai.i:], likernôch: "kuh-ûai-ii"; Hawaïaansk: Kaua‘i, útspr.: [kɐṷ'wɐʔi], likernôch "kuh-û-uh-y") is it op trije nei grutste eilân fan 'e Hawaï-arsjipel, in eilannegroep yn 'e midden fan 'e Stille Oseaan. Kauaï hat as bynamme the Garden Isle ("it Túneilân"). Yn 'e mande mei it buoreilân Niïhau is Kauaï ien fan 'e beide meast noardwestlike bewenne eilannen fan Hawaï. De grutste stêd fan Kauaï is Kapa‘a, mar it bestjoerssintrum is Līhu‘e.
Etymology
Neffens de Hawaïaanske mytology is Kauaï ferneamd nei de leaflingssoan fan 'e legindaryske Polynezyske seefarder Hawai‘loa, dy't as earste minske de Hawaï-arsjipel ûntdutsen hawwe soe. In mooglike oersetting foar Kaua‘i út it Hawaïaansk soe "Plak om 'e Nekke" wêze kinne, wylst in oare mooglike fertaling "Jiertiid om te Iten" is.
De eilannen Kauaï en Niïhau stiene foarhinne bekend om harren ôfwikende dialekt fan 'e Hawaïaanske taal, dat tsjintwurdich lykwols inkeld noch op Niïhau sprutsen wurdt. Wylst yn 'e Polynezyske oertaal dêr't it Hawaïaansk him út ûntwikkele hie, de fokaal [t] foarkaam, wie dy klank yn it haaddialekt fan it Hawaïaansk ferskood nei de [k] (in lûd dat yn 'e measte oare Polynezyske talen ûntbrekt). It dialekt fan Kauaï en Niïhau hie lykwols de [t] beholden, sadat de eilânnamme fan Kauaï yn it oarspronklike dialekt útsprutsen waard as Taua‘i, wylst de wichtichste delsetting op it eilân, Kapa‘a, fan Tapa‘a hiet.
Geografy
Kauaï, dat in rûchwei rûnige foarm hat, beslacht in totaal oerflak fan 1.456,4 km², wêrfan't 1.430,5 km² út lân en 25,9 km² wetter bestiet. It is it op trije nei grutste eilân fan 'e Hawaï-arsjipel, nei it eilân Hawaï, Maui en Oähû. It tichtstbye gruttere buoreilân is Niïhau, dat 29 km súdwestlik fan Kauaï leit, oare kant it Kaulakahi-kanaal. It haadeilân Oähû leit fierder nei it súdeasten ta, oare kant fan it 116 km brede Kaʻieʻie Waho-kanaal. Krekt as de oare Hawaï-eilannen is Kauaï oarspronklik foarme troch fulkanyske aktiviteit. Mei in âldens fan likernôch 6 miljoen jier is Kauaï geologysk it âldste fan 'e acht grutte eilannen fan Hawaï.
Skiednis
Kauaï waard lang regearre troch lânseigen ali‘i (haadlju), en dêrnei stie it eilân ûnder it bewâld fan eigen keningen, dy't ek oer Niïhau hearsken. Yn 1778 waard Kauaï mei de rest fan 'e Hawaï-eilannen ûntdutsen troch de Britske ûntdekkingsreizger James Cook. Yn 1795 ferovere Kamehameha de Grutte, de kening fan it eilân Hawaï, troch syn oerwinning yn 'e Slach by Nu‘uanu it eilân Oähû, wêrnei't er it Keninkryk Hawaï útrôp, in nij lân ûnder syn eigen hearskippij.
Kauaï en Niïhau bleaune dêr lykwols noch lang bûten, mei't Kaumuali‘i, de lêste kening fan Kauaï, de selsstannichheid fan syn keninkryk fyftjin jier lang wist te bewarjen. Twaris riste Kamehameha in ûnbidich grutte armada fan kano's út foar in ynfaazje fan Kauaï, en twaris rûn dat besykjen op 'e non, de iene kear troch in swiere stoarm en de oare kears trochdat der in epidemy ûnder syn krigers útbriek. Om't troch Kamehameha syn militêre oermacht de úteinlike ferovering fan 'e beide noardwestlike eilannen ûnûntkomber liek, besleat Kaumuali‘i yn 1810 lykwols om troch ûnderhannelings ta oerienstimming te kommen. Fan gefolgen waard er doe in fazal fan Kamehameha de Grutte.
Yn 1815-1817 besocht Kaumuali‘i om troch geheime ûnderhannelings mei de Russysk-Amerikaanske Kompanjy syn keninkryk mei útlânske militêre stipe wer fan it ryk fan Kamehameha los te weakjen. De Russen stiften yn dy snuorje ferskate bases op Kauaï, wêrûnder it Russysk Fort Elizabeth. Doe't lykwols oan it ljocht kaam dat de Russysk-Amerikaanske Kompany by dizze ûndernimming bûten it witten fan tsaar Aleksander I om hannele hie, rûn it hiele spul op 'e non en moasten de Russen Fort Elizabeth en al har oare besittings op Kauaï opjaan. Nei de dea fan Kamehameha de Grutte, yn 1819, liek der in nije kâns foar de ûnôfhinklikens fan Kauaï te kommen, oant keninginne Ka‘ahumanu, de widdo fan Kamehameha, kening Kaumuali‘i twong om mei har te trouwen. By de dea fan Kaumuali‘i, yn 1824, hold syn keninkryk sadwaande op te bestean en kamen Kauaï en Niïhau gewoan by de rest fan Keninkryk Hawaï te hearren.
Dêr hearde Kauaï ta oant yn 1893 de Hawaïaanske monargy ûnder fuotten helle waard troch de blanke plantaazjehâlders en keaplju, dy't dêrnei de Republyk Hawaï oprjochten. Fiif jier letter, yn 1998, waarden de eilannen anneksearre troch de Feriene Steaten. Fan 1906 oant 1934 waard it amt fan county clerk op Kauaï beklaaid troch John Mahi‘ai Kāneakua, dy't belutsen west hie by it krewearjen fan 'e lânseigen Hawaïaanske hegerein om 'e ôfsette keninginne Lili‘uokalani wer op 'e troan te krijen. Yn 1835 waard op Kauaï it earste sûkerfabryk iepene. It ferbouwen fan sûkerreid groeide yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw út ta de wichtichste ekonomyske sektor op it eilân, en behold dy posysje oant yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw. Pas fan 'e 1960-er jierren ôf kaam stadichoan it toerisme op as wichtige ynkomsteboarne.
Ekonomy
Foarhinne wie de lânbou lange tiid fierwei de wichtichste pylder fan 'e ekonomy fan Kauaï, yn 't bysûnder it ferbouwen fan sûkerreid. Tsjintwurdich is it measte lân dat dêr eartiids foar brûkt waard, yn gebrûk as weidlân foar fee. De iennichste oerbleaune sûkerreidplantaazje op it eilân, de Gay & Robinson Plantation, produsearret no inkeld noch sûkerreid-etanol. Behalven sûkerreid wurde op Kauaï ek kofje, mango's, bananen, papaja's, avokado's, kava en ananassen kweekt.
Folle wichtiger is tsjintwurdich lykwols it toerisme. Yn 2007 waard Kauaï besocht troch 1.271.000 fakânsjegongers, wêrûnder meast Amerikanen (84%) en Japanners (3%). Yn 2003 wiene der yn totaal 27.000 banen op Kauaï, wêrfan't 26% te finen wie yn 'e hotel/restaurant-sektor, folge troch de oerheid mei 15%; de detailhannel mei 14,5%; de lânbou mei 2,9%; en it ûnderwiis mei 0,7%. Ek yn 2003 lei de wurkleasheid op Kauaï op 3,9%, heger as yn 'e steat Hawaï (3,0%), mar leger as yn 'e hiele Feriene Steaten (5,7%).
Bestjoer
Kauaï foarmet ien county, nammentlik Kauaï County, dy't it hiele eilân beslacht, mei Niïhau en de ûnbewenne eilantsjes Ka‘ula en Lehua deropta. It Amerikaanske Folkstellingsburo beskôget Kauaï foar statistyske doelen as in selsstannige ienheid, mar bestjoerlik is it dat net. It bestjoer fan Kauaï County hat syn sit yn Līhu‘e, op Kauaï.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folktelling fan 2010 hie Kauaï doe goed 67.000 ynwenners en in befolkingstichtens fan 46,8 minsken de km². It grutste plak op it eilân is Kapa‘a, mei 11.000 ynwenners, dat teffens it bestjoerssintrum is. Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2000 wie doe fan 'e befolking fan Kauaï 13,8% âlder as 65 jier en 26,4% jonger as 18 jier. Fierders bestie 27,8% fan 'e húshâldings út ien persoan, wylst yn 2003 10,5% fan 'e befolking op Kauaï ûnder de earmoedegrins libbe (it gemiddelde foar de hiele Feriene Steaten leit datoangeande op 10,7%).
William S. Yellow Robe jr.
William S. Yellow Robe jr. (Poplar (Montana), 4 febrewaris 1950) is in Amerikaansk toanielskriuwer, dichter, akteur, regisseur en ûnderwizer fan Yndiaansk komôf. Hy is ien fan 'e meast foaroansteande Yndiaanske toanielskriuwers fan 'e Feriene Steaten, en hat mei syn wurk ferskate prizen wûn.
Libben en karriêre
Yellow Robe waard yn 1950 berne yn Poplar, yn 'e Amerikaanske steat Montana, it haadplak fan it Fort Peck Yndianereservaat, dêr't er troch syn mem grutbrocht waard. Hy is in folbloed Assiniboin-Yndiaan en in lid fan 'e federaal erkende Assiniboin en Sû fan it Fort Peck Yndianereservaat fan Montana. Hy studearre skriuwen en poadiumkeunsten oan 'e Universiteit fan Montana yn Missoula.
Yellow Robe is in lid fan 'e Penumbra Theatre Company, en ek fan it Ensemble Studio Theater en Amerinda, Inc. Fierders sit er yn 'e advysrie foar de Red Eagle Soaring Theatre Company foar Yndiaanske jongerein. Yn 1989 waard Yellow Robe de teäterbeurs fan 'e Princess Grace Foundation taparte. Yn 1992 wûn er de First Nations Book Award fan 'e Native Writer's Circle of the Americas yn 'e kategory toaniel, en yn 2004 krige er de bysûndere priis fan 'e New England Theater Conference. Yellow Robe hat ek as dosint wurke oan it Ynstitút fan Amerikaanske Yndiaanske Keunsten yn Santa Fe (Nij-Meksiko), de Brown Universiteit yn Providence (Rhode Island) en de Universiteit fan Maine yn Orono (Maine).
Pembroke Dock
Pembroke Dock (Welsk: Doc Penfro) is in plak yn it suden fan Pembrokeshire yn Wales, benoarden Pembroke oan de rivier de Cleddau.
Ut de skiednis
thumb|300px|left|Oaljeraffinarderijen, 2006 Oarspronklik wie it in lyts fiskersdoarp mei de namme Paterchurch dat yn 1289 foar it earst neamd waard.
It plak waard fan 1814 ôf oan in stik grutter fanwege de bou fan in marinewerf (Royal Naval Dockyard), dêr't in grut tal skippen boud waarden. De haven is hjoeddeisk fral fearhaven, mei feartsjinsten op Rosslare Harbour yn Ierlân. Lykas yn in protte plakken yn Pembrokeshire is yn Pembroke Dock de oaljeyndustry in grutte wurkjouwer.
RAF-basis
Fanwege de sluting fan de marinewerf yn 1926 wie de wurkleazens heech yn de krisisjierren. Dat feroare yn 1931 doe't it No. 210 Squadron RAF, útrist mei Southampton II fleanboaten, dêr syn basis krige. De Royal Air Force hie hast 30 jier in basis yn Pembroke Dock. Yn 1943, doe de thúsbasis fan de Sunderlandfleanboaten, wie it de grutste basis foar fleanboaten yn de wrâld.
As wichtige RAF-basis waard Pembroke Dock yn de Twadde Wrâldoarloch troch de Luftwaffe oanfallen. Op moandei 19 augustus 1940 bombardearre in Junkers Ju 88 in tal oaljetanks yn Pennar. De brân dy't doe ûntstie wie earst nei 18 dagen út.
Nei de oarloch stie it plak der ekonomysk goed foar; dat feroare lykwols yn 1957 doe't de RAF oankundige dat sy har basis dêre bot ynkrimpe soe. In pear jier letter gie ek it lêste rezjimint fan it Britsk leger ut Pembroke wei.
De wolfeart waard wer grutter doe't dêr oaljeraffinaderijen iepene waarden en doe't der in op oalje stookte enerzysintrale boud waard, mar berikte lykwols nea wer it nivo fan de tiid doe't de werven folop yn it wurk wiene.
I Was a Teenage Werewolf
I Was a Teenage Werewolf is in Amerikaanske horrorfilm út 1957 ûnder rezjy fan Gene Fowler jr. De film wie de súksesfolste fan fjouwer Teenage Monster-films fan filmstudio American International Pictures (AIP) út 'e twadde helte fan 'e 1950-er jierren. Hoewol't dizze B-film fan 'e filmkritisy mingde resinsjes krige, wie it in kommersjeel súkses en groeide er letter út ta in wiere kultfilm. It senario waard mei-skreaun troch filmprodusint Herman Cohen, dy't ek ferantwurdlik wie foar de produksje fan oare kultfilms. I Was a Teenage Werewolf wie ferantwurdlik foar it opstarten fan 'e karriêre as akteur fan haadrolspiler Michael Landon.
Plot
Tony Rivers is in tsiener op de middelbere skoalle Rockdale High School, dy't derom bekend stiet dat er opljeppend is en gau syn selsbehearsking ferliest. In fjochtpartij tusken Tony en syn klasgenoat Jimmy lûkt de oandacht fan de pleatslike plysjeresjersjeur Donovan, dy't in ein makket oan it gefjocht en Tony it advys jout om ris mei in psycholooch te praten, lykas dokter Alfred Brandon, dy't yn itselde stedsje wennet. Tony betanket dêr freonlik foar, mar sawol syn faam Arlene as syn heit, dy't widner is, sitte yn noed om syn gewelddiedige hâlden en dragen. Letter, op in halloweenfeest yn it 'Spûkhûs', in âld, ûnbewenne hûs dat troch de pleatslike jongerein as hingplak brûkt wurdt, falt Tony syn maat Vic oan as dy him fan efteren besiket kjel te meitsjen. As er dan de skokte útdrukkings op 'e gesichten fan syn freonen sjocht, beseft er dat help sykje moat.
Sadwaande set Tony dochs nei dokter Brandon ta. Dyselde blykt der lykwols daliks in eigen aginda op nei te hâlden, en hy fynt Tony in treflike testpersoan om eksperiminten op te dwaan mei hypnoterapy en in skopolamine-searum dat er sels ûntwikkele hat. Dat middeltsje is bedoeld om persoanlikheden werom te bringen ta harren meast primitive steat. Brandon sjocht dêr de takomst foar de minskheid yn, dat hy set útein mei syn eksperiminten, ek al warskôget syn assistint Hugo Wagner him dat it Tony syn dea wol wurde kin. Al yn harren twadde sesje docht Brandon oan Tony de suggestje dat de jonge ienris in wyld bist west hat.
Dyselde jûns bringt Tony Arlene thús nei in lyts feestje yn it Spûkhûs. Koarte tiid letter wurdt Frank, ien fan harren freonen, oanfallen en deade wylst er allinne yn 'e bosk ûnderweis nei hûs is. As resjersjeur Donovan en plysjekommissaris Baker op in autopsy fan it stoflik omskot wachtsje en ûnderwilens foto's fan it slachtoffer en it plak delikt trochnimme, bepraat Pepi, dy't op it plysjeburo as skjinmakker wurket, de jonge plysjeman Chris Stanley om him ynsjoch yn 'e foto's te jaan. Pepi, dy't in Roemeensk ymmigrant út 'e Karpaten is, ken daliks de ferwûnings fan Frank werom as it soarte wûnen dat tabrocht wurdt troch in wearwolf, in wêzen dat yn syn heitelân rûnom foarkomt. Stanley wol it bestean fan sa'n wêzen lykwols net oan, dat hy negearret de warskôgings fan Pepi.
De oare deis fertelt Tony ûnder in nije sesje mei dokter Brandon dat er it gefoel hat dat der wat goed mis mei himsels is. De psycholooch makket dêr net folle fan, en as Tony letter by frou Ferguson roppen wurdt, de direktrise fan Rockdale High School, komplimintearret dy him mei de foarútgong dy't er boekt hat ûnder Brandon syn begelieding. Se is dêr sa oer te sprekken, dat se fan doel is om Tony foar te dragen foar in plak op it State College. Tony is sadwaande tige tefreden as er by de direktrise wei giet, mar as er dêrnei by de gymseal lâns komt, sjocht er syn klasgenoate Theresa, dy't dêr allinnich oan it oefenjen is. Sûnder erch giet Tony fuortby de skoalbel stean om it fanke te begluorkjen, en as de bel dan ynienen ôfgiet, wurdt er sa kjel dat it syn feroaring yn in wearwolf útlokket. Yn dy foarm falt er Theresa oan en deadet er har. Neitiid ûntflechtet Tony de skoalle, mar nettsjinsteande de feroarings fan syn uterlik kin er troch tsjûgen identifisearre wurde oan 'e hân fan syn klean. Kommissaris Baker lit dan in opspoaringsberjocht foar him útgean.
De pleatslike sjoernalist Doyle hâldt fraachpetearen mei Tony syn heit en ek mei Arlene en har âldelju, yn 'e hope dat er harren ynformaasje brûke kin om Tony op te spoaren en in primeur te bemachtigjen. Underwilens fermoedzje Baker en Donovan dat Tony him beskûl hâldt yn 'e bosk, en besykje se him dêr te fangen. Sûnder dat se der erch yn hawwe, wurde se dêrby yn 'e rekken holden troch Tony, dy't noch altyd de foarm fan in wearwolf hat. As er ferrast wurdt troch in hûn, bringt er it bist om. De oare moarns merkt Tony, as er wekker wurdt, dat er wer weromferoare is yn in minske. Hy slûpt de stêd yn en besiket Arlene op te skiljen. Dy nimt wol op, mar se heart neat, want op it lêste momint beseft Tony dat er net wit wat er sizze moat.
Ynstee giet er nei it kantoar fan dokter Brandon, dy't er om help smeket. Brandon hat lykwols inkeld belangstelling foar syn eigen eksperiminten: hy wol sjen hoe't Tony yn in wearwolf feroaret en dy stalferwikseling op film fêstlizze. As dat slagget, soed er sels yn wittenskiplike fermiddens yn ien kear wrâldfeneamd wurde. Hy ynjektearret Tony dêrom wer mei syn searum, dat diskear frijwol daliks de feroaring ta wearwolf útlokket. Ear't de stalferwikseling goed en wol klear is, giet de tillefoan oer, dêr't Tony wer kjel fan wurdt. Hy springt op, en deadet sawol Brandon as Wagner, wêrby't er de kamera iepenbrekt sadat de film troch foartidige beljochting alhiel ferrinnewearre rekket. Om't se in tip krigen hawwe dat Tony yn 'e neite fan Brandon syn kantoar sjoen is, slane op dat stuit Donovan en Stanley de doar yn. As Tony op harren takomt, binne se twongen om út selsferdigening ferskate kearen op him te sjitten. De jonge falt del en stjert, en kriget yn it ferstjerren syn minsklike uterlik wer. Neitiid spekulearret Donovan oer de belutsenheid fan dokter Brandon by de saak, en beprakkesearret er hoe mis oft it foar de minske is om him te bemuoien mei wat Gods domein is.
Produksje
I Was a Teenage Werewolf holp om 'e aktearkarriêre fan haadrolspiler Michael Landon op te starten, dy't letter ferneamd wurde soe mei syn rollen yn tillefyzjesearjes as Bonanza en Little House on the Prairie. Pepi, de Roemeenske skjinmakker op it plysjeburo, waard spile troch de yn Ruslân berne akteur Vladimir Sokoloff, dy't de rol fan in bûtenlanner yn mear as hûndert Amerikaanske films spile. Syn bekendste rol hied er as âlde Meksikaanske man yn 'e westernfilm The Magnificent Seven, út 1960. Dawn Richard, dy't yn 'e film it tinerfamke Theresa spile, wie eins in 22-jierrige centerfold, dy't as neakenmodel posearre hie foar it Playboy-nûmer fan maaie 1957.
Untfangst
De resinsje fan I Was a Teenage Werewolf yn it tydskrift Variety wie ridlike posityf, en priizge benammen it aktearjen fan Michael Landon, dy't "in earsteklas karakterisearring" joech fan in "skoaljonge yn it fuortset ûnderwiis dy't allegeduerigen yn 'e swierrichheden sit." Neffens de resinsje yn Harrison's Reports soe "in melodrama" fan dit soarte ta "ridlik goede befrediging" liede "yn bioskopen dêr't sokke films akseptabel binne." De skriuwer fan 'e resinsje hie net folle op mei ferhalen dy't inkeld op fantasij berêsten, mar yn dit gefal wie de film sa kundich makke dat it publyk oanhâldend yn spanning holden waard.
De Britske filmkritikus Tim Dirks moast lykwols net folle fan I Was a Teenage Werewolf hawwe. Yn The Monthly Film Bulletin omskreau er de film as "in stik âlderwetske en twaddeklas horror." Hy fûn dat de stalferwikselingssênes "tige min dien" wiene, dat de wearwolf der hielendal net as in wearwolf útseach en dat de wittenskiplike ûnderbouwing (dat de ynjeksjes fan dokter Brandon ta it ûntstean fan in wearwolf liede koene) sa swak wie dat it in wûnder wie dat de film net ynsakke. Gearfetsjend stelde Dirks dat I Was a Teenage Werewolf ien fan in weach "goedkeape tinerfilms" wie, rjochte op 'e Amerikaanske drive-in-bioskopen, dy't bestiene út "eksploitative, goedkeape ferhaalstof."
Resultaat
Nettsjinsteande de oer it algemien lauwe ûntfangst ûnder filmkritisy die I Was a Teenage Werewolf it goed yn 'e Amerikaanske bioskopen. De film brocht $2 miljoen op, wat ôfset tsjin in budget fan mar $82.000 delkomt op rom $1,9 miljoen skjinne winst. Yn 1957 wie it idee dat in folwoeksene yn in film in stalferwikseling ta in meunster ûndergean koe, al ridlik akseptearre, mar dat soks in tsiener oerkaam waard doedestiden beskôge as avant-garde en sels skokkend. Letter ûntjoech I Was a Teenage Werewolf him ta in kultfilm. Tsjintwurdich sette de (primitive) special effects op it mêd fan 'e horror benammen ta laitsjen oan. Nettsjinsteande dat hat I Was a Teenage Werewolf oan hjoed de dei ta bekendheid holden, al wie it mar om 'e aparte titel ("ik wie as teenager in wearwolf"), dy't bedoeld wie as fariaasje op 'e krantekoppen dy't men yn 1950-er jierren soms seach boppe artikels wêryn't de ynterviewde persoan in ûntboezeming oer it ien of oar joech. Dat soarte titel is neitiid withoefaak neibeard.
Oähû
Oähû (Ingelsk: Oahu, útspr.: [oʊ'ɑ:hu:], likernôch: "oo-aa-hûû"; Hawaïaansk: O‘ahu, útspr.: [o'ʔɐhu], likernôch "o-uh-hû") is it op twa nei grutste en fierwei it tichtstbefolke eilân fan 'e Hawaï-arsjipel, in eilannegroep yn 'e midden fan 'e Stille Oseaan. Op Oähû wennet sa'n twatrêde part fan 'e befolking fan 'e Amerikaanske steat Hawaï, en de bynamme fan it eilân is dan ek the Gathering Place ("it Plak fan Gearkomste"). It grutste plak op Oähû is Honolulu, de haadstêd en it politike en kommersjele sintrum fan Hawaï. Deun dêrby leit de Amerikaanske marinehaven Pearl Harbor, dêr't de Japanners yn 1941 in ferrassingsoanfal op útfierden dy't de Feriene Steaten aktyf yn 'e Twadde Wrâldoarloch behelle. Tsjintwurdich is Oähû ien fan 'e populêrste toeristyske bestimmings fan Oseaanje. It lânskip fan it eilân waard yn 'e 1980-er jierren as dekôr brûkt foar de populêre detektivesearje Magnum, P.I.
Geografy
Oähû hat in totaal oerflak fan 1.545,4 km², wêrby't ferskate lytse eilantsjes foar de kust ynbegrepen binne, lykas Ford en de eilannen yn 'e Kaneohe-baai. Dêrmei is it ien fan 'e grutste en noardlikste eilannen fan Polyneezje en it op 19 nei grutste eilân fan 'e Feriene Steaten. Yn 'e Hawaï-arsjipel is Oähû it op twa nei grutste eilân, nei it eilân Hawaï en Maui. Oähû hat rûchwei de foarm fan in rút, en mjit 71 km fan east nei west en 48 km fan noard nei súd. It eilân hat in totale kustline mei in lingte fan 365 km.
Oan 'e súdeastkant wurdt Oähû troch it 40 km brede Kaiwi-kanaal skaat fan it buoreilân Molokaï. Yn it noardwesten foarmet it 116 km brede Kaʻieʻie Waho-kanaal de skieding tusken Oähû en it oare buoreilân, Kauaï. Krekt as de rest fan 'e Hawaï-arsjipel is Oähû oarspronklik foarme troch fulkanyske aktiviteit. Dat is dien troch twa (no deade) fulkanen, wêrfan't de restanten it Wai‘anae-berchtme yn it westen en it Ko‘olau-berchtme yn it easten fan it eilân foarmje. Dy beide bercheftige kriten wurde mei-inoar ferbûn troch in brede delling, dy't de Flakte fan Oähû neamd wurdt en fan it súdeasten nei it noardwesten dwers oer it eilân rint.
It heechste punt fan Oähû is de Mount Ka‘ala, yn 'e Wai‘anae-bergen, dy't 1.220 m boppe seenivo útstekt. De súdkust fan it eilân is wêr't fierwei de measte minsken wenje; de eastkust stiet derom bekend dat dêr guon fan 'e moaiste strannen fan 'e wrâld te finen binne; de noardkust of North Shore is ferneamd fanwegen de geunstige omstannichheden foar planksurfen.
Skiednis
Om 300 (n.Kr.) hinne arrivearren de earste minsken op 'e Hawaï-eilannen, dat Polyneziërs wiene dy't nei alle gedachten fan 'e Markwesaseilannen yn it hjoeddeiske Frânsk-Polyneezje kamen. Oähû wie ien fan 'e earste eilannen dy't troch harren kolonisearre waarden. In twadde migraasjeweach, mei kolonisten fan Raiateia en Bora Bora (ek yn Frânsk-Polyneezje), folge yn 'e alfde iuw. Lang waard Oähû regearre troch rivalisearjende ali‘i (haadlju), oant it yn 'e twadde helte fan 'e fyftjinde iuw feriene waard ûnder it bewâld fan Mailikukahi, de earste kening fan Oähû, dy't it eilân syn tradisjonele wetten joech.
Yn 1773 waard Kahahana de lêste lânseigen kening fan Oähû, mei't it eilân tsien jier letter, yn 1783, ferovere waard troch Kahekili II, de kening fan Maui. Dy sette de regearjende keninklike famylje oan 'e kant en holp syn soan Kalanikupule op 'e troan fan Oähû. Yn 1795 waard Kalanikupule yn 'e Slach by Nu‘uanu ferslein troch Kamehameha de Grutte, de kening fan it eilân Hawaï, dy't earder Maui en de oare tuskenlizzende eilannen al ferovere hie. Hoewol't de Hawaï-arsjipel net folslein ûnder ien kening feriene wêze soe oant yn 1810 ek kening Kaumuali‘i fan Kauaï en Niïhau him ûnder it bewâld fan Kamehameha deljoech, wurdt de ferovering fan Oähû ornaris beskôge as de stifting fan it Keninkryk Hawaï.
De earste dokumintearre waarnimming fan Oähû troch Westerske eagen waard dien troch de Britske ûntdekkingsreizger James Cook, dy't de Hawaï-eilannen ein 1778 ûntdiek. Nei't Cook op 14 febrewaris 1779 by in skermutseling mei de lânseigen befolking op it eilân Hawaï omkommen wie, waard syn pleatsferfanger kaptein Charles Clerke de earste blanke dy't op Oähû foet oan lân sette. Dat foarfal fûn plak op 28 febrewaris 1779, yn 'e Waimea-baai.
De haadstêd fan it Keninkryk Hawaï waard yn 1845 troch kening Kamehameha III definityf ferpleatst fan Lāhainā, op Maui, nei Honolulu. It ‘Iolani Paleis, dat dêr neitiid boud waard as de keninklike residinsje, stiet noch altyd, en is it iennichste keninklik paleis op Amerikaanske boaiem. Yn dyselde snuorje ûntjoech Oähû him ta it politike en kommersjele sintrum fan 'e arsjipel, dêr't har blanke sindelingen, keaplju en plantaazje-eigners fêstigen. It ferbouwen fan sûkerreid waard yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw de wichtichste ekonomyske sektor op it eilân.
Yn 1893 waard de Hawaïaanske monargy ûnder fuotten helle, wêrnei't de blanke plantaazjehâlders en keaplju de Republyk Hawaï oprjochten, wylst de lânseigen befolking ûnderdrukt waard. Fiif jier letter, yn 1998, soargen de blanke machthawwers, dy't ûnder ien tekken skûlen mei fertsjintwurdigers fan it Amerikaanske regear, derfoar dat de Feriene Steaten Hawaï sûnder in protte swierrichheden anneksearje koene, wêrby't de Hawaïanen op snoade wize har eigen lân ûntfytmanne waard. De Amerikanen rjochten neitiid de natuerlike haven fan Pearl Harbor, fuortby Honolulu, yn as harren wichtichste marinebasis yn 'e Stille Oseaan, dêr't de Amerikaanske Pasifyske Float stasjonearre waard.
Op 'e iere moarn fan 7 desimber 1941 fierden bommesmiters fan 'e Japanske Keizerlike Marine in ferrassingsoanfal op Pearl Harbor en oare doelen op Oähû út. Dêrby waarden 21 marineskippen ta sinken brocht of earnstich skansearre en 188 militêre fleantugen ferneatige. Teffens kamen 68 boargers en 2.335 Amerikaanske soldaten en matroazen om, wêrfan't 1.177 ferdronken yn it sonken slachskip de USS Arizona. Fan gefolgen rekken de Feriene Steaten doe aktyf yn 'e Twadde Wrâldoarloch behelle.
Uteinlik waard Hawaï yn 1959 as in folweardige steat yn 'e Amerikaanske Uny opnommen. Neitiid ûndergie Oähû in lange ekonomyske heechkonjunktuer en ûntjoech it eilân him ta ien fan 'e wichtichste toeristyske bestimmings fan 'e Stille Oseaan. Yn 'e 1980-er jierren waard it lânskip fan Oähû wrâldferneamd makke trochdat it as dekôr tsjinne foar de populêre Amerikaanske detektivesearje Magnum, P.I., mei akteur Tom Selleck yn 'e haadrol. Yn 2006 waard Oähû troffen troch in ierdbeving fan 6,7 op 'e Skaal fan Richter, dy't syn episintrum op it eilân Hawaï hie, mar op Oähû it hiele eilân yn it tsjuster sette en foar mear as $200 miljoen oan skea oanrjochte.
Ekonomy
Fierwei de wichtichste pylder fan 'e ekonomy fan Oähû is it toerisme, mar dêrnjonken kin de hannel ek net fuortsifere wurde. Jiers bringe 5 miljoen toeristen, benammen fan it Amerikaanske fêstelân en út Japan, har fakânsje troch op Oähû. It sintrum fan 'e toeristyske yndustry op it eilân is Waikiki, in wyk fan Honolulu dy't bekend is fan it strân Waikiki Beach. De ynternasjonale lofthaven fan it eilân, it Honolulu International Airport, foarmet de wichtichste tagongspoarte foar toeristen, wylst de haven fan Honolulu it sintrum fan 'e hannel is.
Bestjoer
Oähû omfiemet ien county, dy't it hiele eilân beslacht, te witten Honolulu County. De county is bestjoerlik ferraand mei de stêd Honolulu, en it countybestjoer en it stedsbestjoer binne sadwaande deselde organisaasje.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 hie Oähû doe in befolking fan 953.000 minsken, wat delkomt op in befolkingstichtens fan 616,8 minsken de km². Neffens in offisjele skatting fan it Amerikaanske Folkstellingsburo út 2013 hie Oähû doe 1 miljoen ynwenners. Dêrmei wennet 72% fan 'e ynwenners fan 'e Amerikaanske steat Hawaï op Oähû. Fan 'e eilânbefolking wennet likernôch 81% oan 'e súdkust fan Oähû. It grutste plak op it eilân is Honolulu, mei 391.000 ynwenners yn 2010. Honolulu is de haadstêd fan 'e steat Hawaï is en it politike, kommersjele en toeristyske sintrum fan 'e Hawaï-arsjipel.
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie doe fan 'e befolking fan Oähû 13,4% âlder as 65 jier en 23,8% jonger as 18 jier. Fierders bestie 28,2% fan 'e húshâldings út ien persoan. Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 46,0% Aziaten; 21,3% blanken; 8,9% etnyske Hawaïanen en oare Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs; 6,7% Latino's; 2,4% swarten; 0,3% Yndianen; 14,4% oaren of fan mingd etnysk komôf.