cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Herfoarme tsjerke (Ljussens)
Ynrjochting
Al it tsjerkemeubilêr komt út de tiid fan de renovaasje yn 1827 en hawwe deselde ûntwerper. By de restauraasje yn de jierren 1990 waarden de preekstoel en it doopstek, de banken foar de gemeenteleden en de hearebanken wer yn de oarspronklike kleuren skildere. De kânselbibel stamt út 1643. Ek binne by dy restauraasje in grut tal sarken fûn. In part derfan is noch te sjen; de âldste (1553) stamt noch fan foar de reformaasje. Ek út de roomske tiid stamt de yn 1498 troch Johan getten klok mei reliëfs fan Petrus en Katarina fan Aleksandrje.
Der binne twa oarlochsmonuminten oan 'e muorre fan de tsjerke. In plakette foar Theunis Kuipers en Willem Kuipers (ûntbleate yn 2019) en in plakette foar Liepke Scheepstra (ûntbleate yn 2022 ).
Oargel
Yn 1951 ferfong in lyts piipoargel it harmoanium. Sûnt 1996 hat de tsjerke in elektroanysk oargel achter in skynfront.
Jeltje Baas
Jeltje Baas (1944) is in keunstskilder út Easterstreek mei in atelier oan de Grinswei. Se krige har oplieding oan de Akademy Minerva yn Grins. Underwerpen yn har wurk binne lânskippen, kij, portretten (model), en abstrakter wurk. Dêrneist jout se tekenles en skilderles oan folwoeksenen. Op har reizen kaam se ek yn Nij-Seelân. De lânskippen fan Nij-Seelân, Portegal, mar ek dy fan Fryslân, binne ynspirearjend foar har. Ek kij passe dêr goed yn.
By it meitsjen fan portretten fynt se it ferkennen/ôftaasten fan foarm, sfear en útstrieling fan in minsk faak noch spannender as it ferkennen fan deselde faktoaren yn in lânskip: der sit in ferburgen ynderlik efter dat nei de werkenberheid ferbylde wurde moat. Yn 2008 die se it portretteprojekt mei seis leden fan drakeferiening Wynpûst út Drachten. Jeltje skilderde 6 portretten fan "bern fan alle lannen": De 6 Wynpûstleden makken de draken en litte se fleane op ferskate Kitefliers Meetings. In oare rige portretten wie wijd oan Mata Hari, dêr't ek in linosneed fan makke waard. Ek har eigen mem waard portrettearre.
James Bond
James Bond is in ferneamde fiktive Britske geheim agint (mei koadenûmer 007, útspr.: double oh-seven) yn 'e tsjinst by de bûtenlânske ynljochtingetsjinst MI6, dy't yn 1953 skepen waard troch auteur Ian Fleming. Syn romansearje oer James Bond, dy't úteinlik tolve romans en twa bondels mei koarte ferhalen omfieme, genoat yn 'e 1950-er jierren in beskate populariteit. Yn 1962 waard de earste filmadaptaasje fan syn wurk makke, dy't útsûnderlike súksesfol wie. Oant en mei 2021 soene der yn 'e James Bond-filmsearje yn totaal 28 films ferskine, wêryn't de rol fan Bond fertolke waard troch sokke ikoanyske akteurs as Sean Connery en Roger Moore. Nau mei Bond ferbûn binne de Bond girls, de tsjeppe jonge froulju dêr't de geheim agint yn elts fan syn aventoeren mei omgiet en net selden ek mei omslacht.
Namme
Ian Fleming bewearde dat er de namme 'James Bond' ûntliend hawwe soe oan in wiere James Bond (1900-1989), in Amerikaanske ornitolooch. Dyselde wie de skriuwer fan it non-fiksjeboek Birds of the West Indies, dat Fleming yn 'e boekekast stean hie doe't er nei in gaadlike namme foar syn geheim agint socht. Nij ûndersyk hat lykwols útwiisd dat Fleming eins de namme skoan ûntliend hawwe kin oan in Welske geheim agint mei wa't er sels ûnder de Twadde Wrâldoarloch tsjinne hie, in James C. Bond.
Persoanlikheid
Syn geastlike heit, auteur Ian Fleming, stalde James Bond gear út 'e fysike skaaimerken en karaktertrekken fan in stikmannich kommando's mei wa't er ûnder de Twadde Wrâldoarloch sels tsjinne hie by de Ynljochtingedifyzje fan 'e Britske Keninklike Marine. Dêr foege er syn eigen styl en smaak oan ta.
De James Bond dy't op dy wize ûntstie, is in Ingelsman dy't as geheim agint foar de Britske bûtenlânske ynljochtingetsjinst MI6 wurket. Hy is de soan fan Andrew Bond en Monique Delacroix, in Switserse. Hy wennet yn Londen, mar is ynternasjonaal aktyf. Hy is lang fan stal, mei in atletysk lichem en in knap uterlik. Syn leeftyd is ûnbeskaat, mar kin earne yn 'e tritich of fjirtich rûsd wurde, hoewol't er yn Fleming syn romans nea âlder wurdt.
Hy hâldt fan drinken, smoken, gokken, flugge auto's en seks mei tsjeppe froulju. Syn favorite drankje is oer it algemien in martini, dy't skodde wurde moat en net omret (shaken, not stirred). Syn foarleafde foar smoken is troch de feroarjende hâlding sûnt de 1980-er jierren yn 'e films sterk op 'e eftergrûn rekke sa net alhiel útbant, mar de oarspronklike Bond fan Fleming smookte 60 oant 70 sigaretten deis. De auto dy't it meast mei Bond assosjearre wurdt, is de Aston Martin.
Bond is in útsûnderlik skerpskutter en in tige feardich fjochter yn man-tsjin-mangefjochten. Ek is er in ekspêr yn skyen, swimmen en it spyljen fan poker en golf. As Bond immen deadet docht er dat sûnder te wifeljen of der letter emosjoneel mei om te pakken. Soks komt meastal foar as er syn oarders útfiert of as er himsels ferdigenet, mar soms hannelet er ek út wraak.
Besibbe personaazjes
Oare bekende personaazjes út 'e boeken en films oer James Bond binne M, de sjef fan 'e Britske ynljochtingetsjinst MI6 (en Bond syn baas), syn (of har) sekretaresse Miss Moneypenny, dy't smoarfereale is op Bond, en Q, in geniale útfiner yn 'e tsjinst fan MI6 dy't ferantwurdlik is foar alle technyske snufkes dêr't Bond gebrûk fan makket om syn aventoeren te oerlibjen. Fierders komt ek de mei Bond befreone Amerikaanske CIA-agint Felix Leiter yn ferskate boeken en films foar.
De manlike smjunten tsjin wa't Bond it opnimme moat, binne faak ekstreme psychopaten, mei trewanten mei bysûndere fermogens, hoewol't er ek geregeldwei kreaze froulike tsjinstanners op syn paad fynt, dy't him ornaris besykje te ferlieden. Dêrnjonken wurket Bond faak gear mei in like kreaze froulike meistanner, wylst der ek net selden froulike personaazjes yn 'e films foarkomme dy't harren moeting mei Bond letter troch omstannichheden mei de dea bekeapje moatte. Sokke kreaze froulike personaazjes om James Bond hinne wurde oantsjut as Bond girls. Yn iere James Bond-films hiene se faak dûbelsinnige nammen, lykas Honey Ryder, Pussy Galore, Plenty O'Toole, Xenia Onatopp of Holly Goodhead. Foar de aktrises dy't sa'n rol spylje, betsjut it faak it begjin fan in grutte opgong yn 'e filmwrâld.
Foarbylden fan Bond girls binne:
Peking
Peking (北京; pinyin: Běijīng) is de haadstêd fan Sina. De stêd is in direkt bestjoerde stêd, mei likernôch 11.150.000 ynwenners. Boargemaster is Guo Jinlong sûnt 2007.
Etymology
Peking betsjut "noardlike haadsted" yn it Sineesk. It hat in konkurrint fan Nanjing west, "de súdlike haadsted", tidens de Ming Dynasty. Dizze dynasty joech Peking har namme.
Skiednis
De âldste resten binne fan de 1e iuw f.Kr. Doe stifte it Keninkryk fan Yan (燕) har haadsted, dêr't no Peking leit. Hja neamden it Ji (蓟). Neidat it Keninkryk fan Yan ferwoastige wie, waard de stêd lytser, alhoewol't it noch hieltyd in plak fan belang wie.
Klemens fan Aleksanderje
thumb|right|200px|Klemens fan Aleksanderje Klemens fan Aleksanderje (Titus Flavius Clemens) (wierskynlik Atene, ±150 - 215) wie in wichtige kristlike skriuwer en haad fan de Kategeteskoalle fan Aleksanderje. Hy wie in foaroansteand learaar en wurdt beskôge as ien fan de Tsjerkfâden.
Peking
Skiednis
Peking waard hieltyd wichtiger yn 'e 10e iuw, doe't de Jin Dynasty har haadsted dêr fêstige. Dy stêd waard ferwoastige troch de Mongoalen yn 1215. Yn 1267 bouden de Mongoalen in nije stêd krekt boppe de Jin haadsted, se neamden it "Grutte Haadsted" (大都), en dat wie de basis fan Peking sa as it hjoed derhinne leit. Doe't Kublai Khan, de Mongoalyske monarch, de Yuan Dynasty stifte, keas er de stêd as syn haadsted.
Klemens fan Aleksanderje
Wurk en ynfloed
Klemens stiet bekend as in fûl tsjinstanner fan it Gyliasme. De Joadsk-Grykske lear fan de Logos wie it mulpunt fan syn godstsjinstige-filosofyske beskôgings.
Hy besocht it Grykske tinken yn de kristlike leauwenslear in wiisgearich fûnemint te jaan en ûntwikkele dy fierder. Ek wie hy fan betinking dat de Bibelske skriften ek in allegoaryske (sinnebyldige, geastlike) tapassing hienen. De Bibel sels beskôge hy letterlik as de stim fan God. Klemens spruts yn dy sin fan "Hillige Letters en Wurdlidden," om te omskriuwen hoe't de stim fan Kristus brûk makket fan it skriftlike oerlevere Wurd fan de apostels en profeten.
Lang om let is hy ek de earste skriuwer yn de kristlike tradysje dy't útdruklik Boedha fermeldet yn syn teksten. Nei alle gedachten waard dat him ynjûn troch syn learmaster Pantaenus dy't nei Yndia west hie.
Anna's Adema
Yn 1950 preferint eB en op 28 jannewaris 1970 postúm preferint A. Wie hjirmei de earste bolle nei de Twadde Wrâldoarloch, dy't dit heechste fokpredikaat fan it FRS krige. Oant 1974 wie hy ek de ienige. Yn dat jier krige ek Blitsaerd Keimpe dizze earetitel.
PC 2011
thumb|right|300px|De kommisje komt it fjild op De PC fan 2011 waard op woansdei 3 augustus ferkeatst. It wie de 158ste edysje fan de wichtichste keatspartij fan it jier.
It Lotsjen
Op moandeitejûn waard der wêr lotte yn de Koarnbeurs. Neist it partoer fan Gert-Anne van der Bos, ek dit jier wer de grutte favoryt, wiene der mar in pear partoeren dy't ek in pear partijen wûn hie. It partoer fan Jan Dirk de Groot hie dêrfan de measte wûn, spitigernôch waarden sy fuort op de earste list keppele oan van der Bos en dy, sadat in mooglike finalepartij fuort yn de earste omloop ferkeatst wurde moast.
Earste List
thumb|right|300px|Hendrik Kootstra yn aksje De mooglike finale partij wêr't eltsenien op siet te wachtsjen wie fansels tusken van der Bos en de Groot. Nei in foarsprong fan 3-1 foar De Groot kamen de favoriten yn harren spul en makken it frij maklik út. Fierder wiene der gjin ferrassings al hie it partoer fan Van der Leest hiel wat moaite mei it partoer fan de jongste dielnimmer Pieter Syberen Scharringa.
Twadde List
Op de twadde list wie der wol in ferrassing. It partoer fan Marten van der Leest hie de opslagger ynruile foar Jan Dirk de Groot. Van der Leest koe net fierder keatse fanwege in blessuere. Letter dy bliken dat syn maten him eins oan de kant set hiene om't se fûnen dat der net fit genôch wie. Sy wûnen harren partij in de twadde omloop wol fan Van Althuis. It partoer fan Van der Bos hie hiel wat te stellen mei it partoer fan Pieter Bakker. De ûnderdog hie de sympathy fan it publyk en troch dat de favoriten net by de les wiene rûnen hja achter de feiten oan. Nei in efterstân fan in spul (4-2) waard it dochs van der Bos dy troch geane. Rutmer van der Meer spile tsjin it partoer fan Michiel Scheepvaart. Dizze partij gie aardich lykop. Healwei de partij rûn Jacob Zaagemans tsjin Karel Nijman op doe't hy in bal yn it tuskenspul besocht te kearen. Karel Nijman rekke dêrtroch sa blessearre oan de ribben dat hy nei twa blessuerebehânnelings foar de tredde kear fan it fjild ôf moast. Hy waard ferfongen troch Pier Piersma, mar it partoer fan Rutmer van der Meer ferlern dochs frij flot. Dit betsjutte de lêste aksjes fan Rutmer op de PC om't hy nei dat jier stopje soe mei it topkeatsen.
Heale Finale
Yn de heale finale hie it partoer fan Van der Bos hielendal gjin moaite mei it partoer fan De Groot, dit kear dus mei Sprik en van der Wei. De oare partij wie hiel wat spannender. It partoer van Michiel Scheepvaart makke it it partoer fan Olijnsma hiel dreech. Benammen Jacob Zaagemans stie yn it perk hiel best út te slaan. Mar op it lêst wiene it dochs it trio Olijnsma dy't de partij wûnen.
Finale
It publyk ferwachte in net al te bot spannende finale, en dat kaam ek út. It partoer van der Bos sette goed útein mei in pear bêste boppeslaggen fan Taeke Triemstra en in pear prippers fan Van der Bos. Olijnsma en syn maten setten hjir hast neat tsjinoer, benammen oan de opslach wie it neat wurdich. Olijnsma makke in protte flaters en foaral Marten Feenstra stie hiel min te keatsen. Hylke Bruinsma naam de foarminst opslach sels fan Feenstra oer en ruile ek mei Feenstra yn it perk. It wie ek oan in pear goeie aksjes op en út fan Bruinsma te tankjen dat sy noch ien earst pakten. De favoriten makken eins gjin flaters en makken de partij dan ek yn koarte tiid út.
Kening PC 2011
Gert-Anne van der Bos hie kâns om foar de tredde kear achterinoar kening te wurden, mar dit kear wie it Daniël Iseger dy't lykas yn 2004 kening waard.
Michail Bûlgakov
thumb|Michail Bûlgakov Michail Afanasjevitsj Bûlgakov (Russysk: Михаил Афанасьевич Булгаков, sekuere transliteraasje: Michaïl Afanas'jevič Bulgakov) (Kiev, 15 maaie 1891 - Moskou, 10 maart 1940) wie in Russysk skriuwer. Syn meast ferneamde wurk is de roman De Master en Margarita.
Iisklub De Kluners
Iisklub De Kluners is in ridersklub út Drachten. De feriening is oprjochte op 2 oktober 1967.
Pierre Mauroy
thumb|220px|Pierre Mauroy Pierre Mauroy (Cartignies, 5 july 1928 - Clamart, 7 juny 2013) wie in Frânsk politikus. Hy wie fan 21 maaie 1981 oant 17 july 1984 premier fan Frankryk. Yn 1988 en 1992, waard er keazen ta haadsekretaris fan 'e Sosjalistyske Partij. Nei syn dea waard it Grand Stade Lille Metropole ta syn eare omneamd ta Stade Pierre-Mauroy.
Keppelings om utens
Biografy fan Pierre Mauroy yn gouvernement.fr
Farmsum
Skiednis
Om it jier 1000 hinne waard it doarp Fretmarashem neamd. Yn 1228 komt it foar as Fermeshem. Oan de ein fan de 14e iuw waard de namme as Fyrmesen skreaun en noch letter as Fermissum en Farremsem. De rjochtspraak, en ek de proasdij oer it easten fan Fivelingo en de Aldamten wie doe yn hannen fan de Ripperda's, de bewenners fan it Hûs yn Farmsum.
In de Frânske tiid, yn 1809, hat Farmsum in skoftke in selsstannige gemeente west. De Frânsen wiene fan doel en meitsje fan Farmsum en Delfsyl een twillingfêsting. Dit soe betsjutte dat Farmsum in fortresse wurde soe, mar dêr is neat fan telâne kaam. By it belis fan Delfsyl (1813-1814) hie Farmsum swier te lijen ûnder de besjittingen en oanfallen fan de Frânsen en it frijmeitsjen fan it skoatsfjild om de fêsting hinne.
It besjen wurdich
Foar in doarp lykas Farmsum is de mânske tsjerke mei in hege toer opmerklik grut. De hjoeddeiske tsjerke waard yn 1869 boud om de brekfallige midsiuwske tsjerke te ferfangen. In oar monumint is de nôtmole Aeolus dy't yn 1977 fan plak feroare is.
Ekonomy
Yn Farmsum binne mear as 300 bedriuwen fêstige. Dat komt om't de haven fan Delfsyl tsjin Farmsum oan leit. Súdlik fan Farmsum leit oan it Iemskanaal de Farmsumerhaven, in ynhaven as part fan de haven fan Delfsyl. Dy biedt in lisplak foar skippen en jout romte foar oerslach.
Nijsgjirrich
Yn Farmsum wennet in lytse Molukske mienskip dy't troch de Nederlânske oerheid harren eigen wenwiken tawiisd krigen nei harre oankommen yn 1951.
Berne
Farmsum is ek it berteplak fan de Nederlânske jurist Gerhardus Diephuis.
Cornelis Jongsma (sulversmid)
Cornelis Jongsma (Ljouwert, 1??? - dêre, 1744) wie master-sulversmid yn Ljouwert (1696). Wie ek provinsjaal stimpelsnijer. Wurk fan him wurdt bewarre yn it Frysk Museum.
Rôlbrêge
thumb|Rolbrêge In rolbrêge is in beweechbere brêge, dêr't it brêgedek horizontaal by opskood wurdt.
De iene helte fan de brêge hinget boppe it wetter en de oare helte stiet op it lân. As der skipfeartferkear trochhinne moat, wurdt de brêge op it lân rôle. Meidat it swiertepunt fan de brêge boppe lân hingje moat - oars soe de brêge yn it wetter kantelje - stiet in tige grut stik fan de brêge op it lân. Omdat de brêge op it lân lutsen wurde moat is frijwat in obstakel foar it ferkear. De brêge is maklik te betsjinjen troch ien persoan en wurdt dêrom benammen brûkt by fytspaden, fuotpaden en stikjes nimmenslân.
Lilongwe
thumb|150px|Lizzing Lilongwe yn Malawy (blau=Malawymar) Lilongwe is de haadstêd fan Malawy. Yn 2009 hie de stêd goed 900.000 ynwenners; en de befolking groeit hurd.
Geografy
Lilongwe leit yn it midden fan it lân op in heechflakte, bewesten de Malawymar, tichteby de Lilongwerivier en oan de grutte noard-súd dyk fan Malawy, de M1. De stêd hat in lânbouhegeskoalle.
Ut de skiednis
Yn it ferline wie Lilongwe mar in doarpke oan de ouwers fan de rivier Lilongwe. It waard formeel yn 1906 stifte. Begjin 20e iuw waard it in koloniaal administratyf sintrum fan de Britten. Troch de lizzing oan de wichtige noard-súd ferbining groeide it plak hurd en waard rillegau de twadde stêd fan Malawy, nei Blantyre. Yn 1975 waard Lilongwe haadstêd fan Malawy yn it plak fan Zomba. Hoewol't Lilongwe it politike sintrum fan it lân is, is de stêd Blantyre ekonomysk fan grutter belang bleaun (tabaksfeiling). thumb|left|225px|Ambachtsprodukten op in merk yn Lilongwe
Wylde Jacht
De Wylde Jacht is motyf dat histoarysk foarkomt yn 'e folkloare fan West- en Midden-Jeropa en Skandinaavje. Yn sokke leginden en sêgen raast in spûkeftige groep jagers op hynders en beselskippe troch grutte jachthûnen yn it tsjuster troch de nacht. De jagers kinne elven of oare ierdgeasten wêze, of de skimen fan 'e deaden. De Wylde Jacht komt oarspronklik út 'e Germaanske mytology, dêr't de lieder de god Weda wie. Yn folksferhalen út 'e lettere folkloare waard syn plak ek wol ynnommen troch oare figueren: benammen de geasten fan 'e as kweadaardich beskôge deaden, mar ek wol oare mytyske personaazjes of soms de duvel sels. It sjen fan 'e Wylde Jacht waard beskôge as in faai teken, dat de foarbea fan swierwaar, oarloch of de pest wêze koe, of in foartsjirmerij dy't it ferstjerren oankundige fan dejinge dy't it sjoen hie. De earste wittenskiplike behanneling fan 'e Wylde Jacht waard yn 1835 op skrift steld troch de Dútske folklorist Jacob Grimm yn syn Deutsche Mythologie.
Neiere omskriuwing
De Wylde Jacht is in jachtstaasje fan 'e op hynders geande skimen fan 'e ferstoarnen, beselskippe fan in lûde en âljende kloft grutte, gefaarlike, boppenatuerlike jachthûnen. It ferskynsel komt oarspronklik út 'e mytology fan it Germaanske heidendom, hoewol't yn 'e Keltyske mytology in selde motyf bestiet. De lieder fan 'e Wylde Jacht wie fan oarsprong de god Weda (ek bekend as Woadan of Odin). Dyselde stoarme oan it haad fan in razende en jammerjende kloft fan sneuvele krigers oer de wrâld, bewuolle yn wolkensflarden, syn antlit mei it iene each beduten troch in fier foaroerlutsen sloppe hoed, en yn 'e rjochterhân syn nea-missende spear Gungnir. Yn guon fan 'e âlde myten siet de Wylde Jacht de wolf Fenrir nei, dy't de sinne opsnaske hie (mei as gefolch dat it nacht wurden wie). Der bestiene regionale ferskillen yn 'e ferhalen; sa waard yn beskate dielen fan Sweden sein dat Odin, fanwegen syn status fan ealman (as kening fan 'e goaden) net op in hynder, mar yn in karre ride soe.
Yn lettere tiden waarden de leden fan 'e Wylde Jacht manlju, froulju en bern ornearre te wêzen dy't troch geweld oan har ein kommen wiene. Neffens guon ferhalen koene lju dy't harsels op it paad fan 'e Wylde Jacht fûnen, harren geast of siel kwytreitsje trochdat dy út harren skuord waard om by it jachtselskip foege te wurden. Ek leaude men wol dat de Wylde Jacht bestie út in kloft elven of oarsoartige ierdgeasten, en dat lju dy't de Wylde Jacht tsjinkamen, ûntfierd waarden nei de elvewrâld.
Yn sokke lettere folksferhalen ferlear de Wylde Jacht syn konneksje mei Weda en waard as lieder fan it jachtselskip in oar mytysk personaazje of de duvel sels oanwiisd, of ek wol de omdoarmjende geast fan in minske dy't by syn libben bekend stien hie om syn kweadaardigens of wreedheid. Foarbylden binne kening Arthur (benammen yn Bretanje), Gwyn ap Nudd (yn Wales), de mytyske Herla, de Saksyske rebel Eadric de Wylde, de wâldgod Herne de Jager of de seerôver sir Francis Drake (yn Ingelân), de út 'e hel ûntsnapte abbekaat Jan Tregeagle (yn Cornwall), kening Waldemar Atterdag (yn Denemark), de Goatyske kening Teodoarik de Grutte (yn Lombardije), greve Arnau (yn Kataloanje), Berchtold, Dietrich fan Bern, Holda (Frou Holle), Perchta, de Erlkönig, de jonker fan Rodenstein of Hans von Hackelberg (yn it Dútske taalgebiet), Fionn mac Cumhaill of de seegod Manannán (yn Ierlân), Gait mei de Hunties, Derk mei de Hunties, het Glujende Peerd of Bommebearend (yn Nederlân). Ek bibelske figueren lykas Heroades Antipas, Kaïn of Herodias waarden wol as lieder fan 'e Wylde Jacht oantsjut. En yn 'e Midsiuwen krige soms in hillige de rol fan oanfierder taparte, lykas Nikolaas fan Myra (Sinteklaas) en syn feint Rûprecht of Martinus fan Tours (Sint-Marten).
As ferskynsel iepenbiere de Wylde Jacht him oarspronklik benammen mei jûl. Dat is it Germaanske sinnekearfeest om 'e koartste dei fan it jier hinne (dêr't letter it kristlike krystfeest út ûntstien is). Mooglik wiene der ek noch ferskinings letter yn 'e winter, oan 'e Germaanske maitydsevening ta (dy't rûchwei oerienkomt mei it kristlike peaskefeest). Yn lettere, kristlike tiden waard de Wylde Jacht sterk assosjearre mei alderheljen (en dêrom tsjintwurdich mei Halloween), as de ôffredings tusken de wrâlden fan 'e libbenen en de deaden op syn tinst binne. Minsken bearden it lûd fan de Wylde Jacht wol nei troch bygelyks op in oksehoarn te blazen. Sa koe de jagers fan 'e Wylde Jacht help bean wurde yn har efterfolging fan Fenrir. Mar meastal waard ynstee beskûl socht, mei't it sjen fan 'e Wylde Jacht ûngelok bringe soe foar de taskôgers. It spûkgûlen fan hûnen en wolven wurdt wol yn ferbân brocht mei de Wylde Jacht.
Oarsprong
As folkloristysk motyf waard de Wylde Jacht foar it earst beskreaun troch de Dútske folklorist Jacob Grimm, yn syn boek Deutsche Mythologie, út 1835. It wie Grimm dy't de oantsjutting Wilde Jagd optocht en popularisearre, dy't neitiid yn withoefolle oare talen oernommen waard (Wylde Jacht, Wilde Jacht, Wild Hunt, Vilde Jagt, Cacería Salvaje, ensfh.). De metodologyske oanpak fan Grimm hie syn woartels yn 'e opfetting (yn 'e njoggentjinde iuw frij algemien oannommen) dat de doetiidske folkloare sjoen wurde koe as it 'fossilisearre' (dus ûnferoarlik werjûn) oerlibjen fan ideeën en leauwenseleminten út it fiere ferline. Sadwaande smiet er yn syn behanneling fan 'e Wylde Jacht resinte folkloristyske boarnen op ien bulte mei tektueel bewiismateriaal út 'e Midsiuwen en de Renêssânse. Op dy oanpak waard yn 'e tweintichste iuw in protte krityk utere, doe't men foar it ferstân krige dat folkloare in dynamysk ferskynsel is dat him oanhâldend fierder ûntwikkelet.
Grimm ynterpretearre de Wylde Jacht as in ferskynsel mei in pre-kristlike oansprong. Fierders riddenearre er dat de manlike oanfierder fan it jachtselskip, dy't yn 'e folkloare in protte ferskillende, faak regionaal bepaalde nammen hie, in oerlibjen yn it folksleauwe fertsjintwurdige fan 'e god Weda, dy't "syn sympatike karakter en syn hast bekende trekken ferlern hie en de skaaimerken fan in tsjustere en skriklike macht oannommen hie […], in geast en in duvel." Grimm wie fan tinken dat de manlike lieder fan 'e Wylde Jacht soms ferfongen waard troch in froulike wjergader, dy't er oantsjutte as Holda, Berchta of frau Graude. Hy skreau: "Net inkeld Wuotan en oare goaden, mar ek heidenske goadinnen kinne de razene kliber oanfiere: de wylde jager giet oer yn it wâldwyfke, Wôden yn frau Graude." Dêr heakke er oan ta dat nei syn miening dat froulike figuer de oarehelte fan Weda wie, wat betsjutte soe dat it in ferzje fan 'e goadinne Frigga is.
De Eastenrykske germanist Otto Höfler hat mei grutte wissichheid fêststeld dat de Wylde Jacht foar in grut part werom te fieren is op it ferearjen fan ferstoarne foarâlden troch krigers dy't har by krigersferbannen oansleaten dy't oan Weda wijd wiene. De Nederlânske germanist en etnolooch Jan de Vries mient dat de Wylde Jacht dêrneist ek eleminten út 'e Noardske mytology ynkorporearre hat, lykas de einherjar: sneuvele krigers dy't troch walkueren útkard wiene om har yn it Walhalla, it paleis fan Odin, ta te rieden op Ragnarök, de ein fan 'e tiden. De Vries ferwiist ek nei de Romeinske skriuwer Tasitus, dy't yn syn De Origine et Situ Germanorum de Germaanske stamme fan 'e Harii beskriuwt. Hy neamt dêrby de yn it swart ferve Germaanske krigers feralis exercitus, "it leger fan 'e deaden".
Oare talen
Yn oare talen is der in grut ferskaat oan ferwizings nei de Wylde Jacht. Sa wurdt yn it Nederlânsk ek wol spruten fan it Wilde Heer. Yn it Dútsk brûkt men dy oantsjutting ek wol, mar wurdt ek wol sein fan Wuotanes Heer ("Weda's Leger"). Yn Skandinaavje wurdt de Wylde Jacht wol Odens Jakt, Odens Hundar, Oskorei, Jolareidi of Åsgårdsrei neamd.
De Wylde Jacht en Sinteklaas
Der bestiet in teory dat eleminten út 'e Wylde Jacht letter oernaam binne yn 'e Sinteklaasleginde. De sek fan Sinteklaas foar de stoute bern hat in protte oerienkomsten mei it saneamde skrobearringsrjocht fan 'e Germaanske krigersferbannen, dy't in foarmjende en korrizjearjende taak yn 'e mienskip hiene. It deadeleger fan swarte krigers soe model stien hawwe foar de Swarte Piten fan tsjintwurdich. It soe ek dúdlik meitsje wêrom Sinteklaas oer de dakken riidt en pakjes yn 'e skoarstiennen goait, wat yn 'e winter mei it fjoer oan dochs net it beste plak wêze kin foar sokke presinten. Tankoffers, oan 'e oare kant, waarden fan âlds al yn it fjoer smiten, en dat fjoer soe letter ferfongen wêze troch de iepen hurd. De Krystman riidt in syn fleanende slide, lutsen troch rindieren, op krystjûn troch de loft om kadootsjes te bringen. Ek dat hat oerienkomsten mei de Wylde Jacht.
Weda
Weda of Woadan, ek bekend as Wōden, Wōdan, Wuotan, Wōtan, Óðinn of Odin, is yn it Germaanske heidendom de wichtichste god fan it panteön, ferlykber mei Seus yn 'e Grykske mytology en Jupiter yn 'e Romeinske mytology. Oer him is it measte oerlevere út 'e Noardske mytology fan Skandinaavje, om't it heidendom dêr it langst bewarre bleau (oant djip yn 'e Midsiuwen). Weda wurdt assosjearre mei wiisheid, kennis, genêskunde, de dea, adel, de galge, oarloch, tsjoenderij (seiðr), poëzij en de runen. Neffens de Noardske myten wied er de oarehelte fan 'e goadinne Frigga en de heit fan in grut tal soannen, ûnder wa Tonger (Thor) en Balder. Hy waard beselskippe fan ravens en wolven en residearre yn it Walhalla, dêr't er út 'e deaden in leger gearstalde foar Ragnarök, de einstriid. De dei woansdei is nei him ferneamd.
Namme en etymology
Deselde god hat yn 'e ûnderskate Germaanske talen ferskillende nammen: yn it Aldfrysk Weda; yn it Aldingelsk Wōden (útspr.: [ˈwoːdən], likernôch: " ûoo -dun"); yn it Aldsaksysk Wōdan (útspr.: [ˈʋoːdan], likernôch: " woo -dan"); yn it Aldheechdútsk Wuotan (útspr.: [ˈʋuo̭ːtan], likernôch: " wûoo -tan") of Wōtan (útspr.: [ˈʋoːtan], likernôch: " woo -tan"); yn it Aldnoarsk: Óðinn (útspr.: [ˈoːðinː], likernôch: " oo -zyn"), modern Noarsk: Odin (útspr.: [ˈoːdin], likernôch: " oo -dyn"). Al dy farianten geane úteinlik tebek op 'e Proto-Germaanske foarm *Wōđanaz (útspr.: [ˈʋo:ðanaz], likernôch: " woo -za-naz").
Dy (rekonstruëarre) namme ûntjoech him út it Proto-Germaanske eigenskipswurd *wōđaz, dat besibbe is oan it Latynske vātēs en it Aldierske fáith, allebeide mei de betsjutting "sjenner", "profeet". Ut *wōđaz kamen ek eigenskipswurden fuort as it Goatyske woþs ("beset"), it Aldnoarske óðr ("gek" of "razen") en it Aldingelske wōd ("lulk").
It eigenskipswurd *wōđaz (of *wōđō) waard fierder ferhaadwurdlike, wat late ta it ûntstean fan wurden as it Aldnoarske óðr ("ferstân"), it Midnederlânske woet en letter it Nijnederlânske woede ("lulkens"), en it Aldheechdútske wuot ("sensaasje"). Fertiidwurdlike foarmen, dy't fuortkamen út it Proto-Germaanske tiidwurd *wōdjanan, wiene bgl. it Aldnoarske æða ("jin tjirgje"), it Aldingelske wēdan ("poerrazen wêze"), it Aldsaksyske wōdian ("jin tjirgje") en it Aldheechdútske wuoten ("gek wêze").
Bynammen
Der binne mear as 170 bynammen fan Weda oerlevere, hast útslutend fia de Noardske mytology. Dy nammen ferwize nei karaktertrekken fan 'e god, nei myten dy't oer him ferteld waarden of nei religieuze praktiken dy't mei syn ferearing ferbân holden. De wichtichste bynamme fan Weda is Alheit (Aldnoarsk: Alföðr), d.w.s. "heit fan eltsenien". Oare bynammen binne û.o.: de Alde (Gömulr), Ase (Ass), Berchminske (Skilfingr), Beskildere Skyld (Biflindi), Bline út 'e Hel (Helblindi), Boaswurker (Bölverkr), Bútoppakker (Fengr), Deader (Viðurr), Ferberger (Fjölnir), Ferburgen ûnder de Hoed (Síðhöttr), Ferlieder (Glapsviðr), de Feroarlike (Svipal), de Ferskriklike (Yggr), Flameach (Báleygr), de Gânswize (Fjölsviðr), God fan 'e Lêst (Farmatýr), God fan 'e Minsken (Veratýr), Grutte God (Fimbultýr), Grutte Preuvelder (Fimbulþulr), Hearfaar (Herjaföðr), de Heechste (Ómi), de Hege (Hávi), Heit fan 'e Fallenen of Walheit (Valföðr), Heit fan 'e Wrâld (Aldaföðr), Helmdrager (Hjálmberi), Hingelburd (Síðskeggr), Hingelkin (Hengikjöptr), Hingelsnor (Síðgráni), Ieneach (Hár), Ynslieper (Sváfnir), Jachtigens (d.w.s. peartiid) (Þrór), Kyl (Kjálar), Kriichswolf (Hildófr), Kriger (Herjann), Legeroerste (Herföðr), Likeheech (Jafnhár), Lus (Ofnir), Man (Gautr), de Maskere (Grímnir), Dy't yn 'e Momkape Giet (Grímr), Nei Winsk (Óski), de Nuete (Þekkr), Opstokelder (Hnikuðr), Preuvelder (Þulr), Reizger (Vegtamr), Ropgeast (Hroptatýr), Ropper (Hroptr), Rún (Jálkr), Segegod (Sigtýr), Segeheit (Sigfaðir), Segerinder (Sigarr), Skierburd (Hárbarðr), Stokelder (Hnikarr), Striidhynder (Herteitr), Striidruter (Atríðr), Sûndereach of Mineach (Bileygr), Swaarmer (Sviðrir), Swalker (Gangleri), Tynder (Þundr), Tsierder (Gagnráðr), de Trêde (Þriði), Tsjoender (Göndlir), Twirder (Sviðurr), Utpluzer (Sanngetal), Waaier (Váfuðr), Waarman (Viðrir), de Wache (Vakr), de Wiere (Saðr), Woldogger (Uðr) en Loddfafnir, wêrfan't de betsjutting ûnbekend is.
Boarnen
Weda is in god dy't in protte neamd wurdt yn 'e oerlevere teksten fan en oer de Germaanske folken. Dy teksten datearje fan 'e tiid dat it Romeinske Ryk foar it earst in diel fan it wengebiet fan dy folken besette, fia de stadige Fal fan it Romeinske Ryk, it Grutte Folkeferfarren en de Wytsingtiid, oant yn 'e Hege Midsiuwen. Wat de Fryske god Weda spesifyk oanbelanget, is it tige min steld mei de oerlevering om't de Friezen al yn 'e Iere Midsiuwen, om persiis te wêzen yn 'e sânde en achtste iuw, harren goaden loslieten en (ûnder twang) oergiene op it kristlike leauwe. Fan dy perioade is amperoan wat bekend om't kontemporêne skriftlike boarnen ûntbrekke. Dêrom moat men te rie gean by oare Germaanske folken om wat oer Weda te witten te kommen.
De ierste boarne oangeande Weda is it boek Germania, fan 'e Romeinske skriuwer Publius Kornelius Tasitus, dat wierskynlik yn it jier 98 reekaam. Yn Aldingelske teksten wurdt benammen sydlings nei Weda ferwiisd as in fergoade foarâlderlik figuer fan ferskate keningshuzen. Teffens komt er foar as de stifter fan ûnderskate oare Germaanske folken, lykas de Longobarden. De Angelsaksen en de Germaanske folken fan Midden-Jeropa waarden lykwols yn deselde snuorje kerstene as de Friezen. Dêrom is de measte kennis oer de god oerdroegen yn teksten dy't skreaun binne yn it Aldnoarsk, de Midsiuwske taal fan Skandinaavje.
Dêrby giet it yn it foarste plak om 'e Poëtyske Edda, in Aldiislânske dichtbondel dy't yn 'e trettjinde iuw gearstald is út eardere tradisjonele boarnen, en om 'e Proaza-Edda, dy't om dyselde tiid hinne skreaun waard troch de grutte Iislânske skald Snorri Sturluson. Dêropta komme it Heimskringla, dat ek skreaun waard troch Sturluson, en de ûnderskate Aldnoarske sêgen. Mei-inoar foarmje dy teksten net allinnich hast alle ynformaasje dy't bekend is oer Weda, mar oer de hiele Noardske mytology.
Beskriuwing
Yn 'e Aldnoarske teksten wurdt Weda ôfskildere as in ieneagige, langburdige, omdoarmjende god yn in lange mantel en breedrâne hoed. Syn attributen binne de nea-missende spear Gungnir ("Wifker"), it swurd Brimir ("Rinkkinker") en de ring Draupnir ("Dripker"), dy't himsels ferdûbelje kin. Hy wurdt beselskippe troch de ferskuorrende wolven Geri en Freki ("Begearich" en "Roppich") en de alwittende ravens Huginn en Muninn ("tins" en "ûnthâld"), dy't him fan ynformaasje foarsjogge út hiele Midgard. Weda beriidt de achtskonkinge hynst Sleipnir ("Glûper"), dy't it fermogen hat om troch de loft te fjouwerjen.
Syn wente yn Asgard hjit it Walhalla (Aldnoarsk: Valhöll, de "Hal fan 'e Fallenen"), dêr't syn tsjinstfammen, de walkueren, de helte fan 'e alle krigers hinne bringe dy't yn 'e striid sneuvele binne (de oare helte giet nei Fólkvangr, dêr't de goadinne Freya regearret). Yn it Walhalla, ek omskreaun as Glaðsheimr (it "Blide Ryk") of Válaskjálf (de "Jammertrânsen"), residearret Weda op Hliðskjálf (de "Hege Trânsen"). Yn 'e myten wurdt Weda identifisearre as de soan fan Burr (of Borr) en Bestla. Hy hat twa bruorren, Vili en Vé, oer wa't net folle bekend is. Sels is er troud mei Frigga, de goadinne fan foarkennis en wiisheid. Hy hat in grut tal soannen, fan wa't Tonger (Thor), by Jörð, en Balder (by Frigga), de bekendsten binne. Oaren binne Bragi, Hermóðr, Höðr, Týr, Váli en Víðarr.
Fierders slút Weda yn 'e myten weddenskippen ôf mei syn frou Frigga oer de útkomst fan aventoeren en nimt er diel oan 'e skepping fan 'e wrâld troch it deadzjen fan it oerwêzen Ymir en it ta libben bringen fan 'e earste twa minsken Ask en Embla. Foar de takomst riedt Weda him ta op Raknarök, de Ein fan 'e Tiden, as alle machten fan gaos gearkomme sille om tsjin 'e goaden te oarlogjen en de wrâld ûndergean sil yn fjoer. Weda sil dan neffens de foarsizzings deade en ferslynd wurde troch de meunsterlike wolf Fenrir. De sneuvele krigers, of einherjar, dy't de walkueren foar him gearbringe yn it Walhalla, oefenenje op deistige basis foar dy einstriid. Yn 'e lettere folkloare fan 'e Westgermanen stie Weda ek bekend as de oanfierder fan 'e Wylde Jacht, wêrby't er al ridende op Sleipnir en bewuolle yn wolkensflarden oan it haad fan in staasje sneuvele krigers oer de wrâld stoarme.
Domein
Weda waard as god assosjearre mei wiisheid, kennis, poëzij, tsjoenderij, de runen en genêskunde, mar ek mei oarloch, de dea en ophinging. Hy wie de god fan 'e krigers en as útfloeisel dêrfan yn 'e Wytsingtiid ek de god fan 'e jarl, de eallju. Yn dy perioade wied er alhiel net mear yn tel by de karl, de frije sljochtwei mannen, dy't harren folle mear mei Tonger ferbûnen. It Germaanske heidendom bea syn oanhingers net inkeld in religieus leauwenssysteem, mar ek in ramt fan krekt hâlden en dragen foar sawol freon as frjemd oer. Yn dat ferbân waard de rie fan Weda, de Alheit, as hillich beskôge.
Lykstelling mei oare goaden
De earste-iuwske Romeinske skriuwer Tasitus identifisearre Weda yn syn Germania mei de Romeinske god Merkuerius, dy't de boadskipper fan 'e goaden wie. Op it earste gesicht soe Weda as heechste god earder lykslein wurde moatte mei de Romeinske oppergod Jupiter. Tasitus seach lykwols miskien oerienkomsten tusken Weda en Merkuerius as omdoarmjende reis- en trekgoaden en oangeande harren ferlykbere funksje (as psychopompus) by it opheljen (of ophelje litten) fan 'e geasten fan (guon) ferstoarnen om dy nei it hjirneimels te bringen (of bringe te litten). Of oars soe it in wichtige oanwizing wêze kinne dat Weda pas let yn 'e ûntwikkeling fan it Germaanske heidendom de lieding oer de goaden op him naam. Fierders wie de identifikaasje mei Jupiter al beset troch Tonger, mei't ek Jupiter in tongergod wie.
Hoe't it ek sij, de opfetting dat Weda de Germaanske Merkuerius wie, bestie noch yn 'e fjirde iuw, doe't de Germanen de 'Dei fan Merkuerius' (Latyn: dies Mercurii, fan wêr bgl. it letter Frânske mercredi) begûnen oan te tsjutten as de 'Dei fan Weda' of 'Dei fan Woadan' (Ingelsk: Wednesday, Frysk: "woansdei"; Nederlânsk: woensdag) of as de 'Dei fan Odin' (Deensk, Noarsk en Sweedsk: onsdag). Inkeld yn it Aldheechdútsk waard letter de namme fan Weda yn 'e dei fan 'e wike ferfongen troch in oersetting tan it Latynske media hebdomas ("midden fan 'e wike"); dêrfandinne de hjoeddeistige Dútske deinamme Mittwoch ("midwike").
Myten oer Weda
De measte oerlevere myten oer Weda komme út 'e gedichten fan 'e Poëtyske Edda. Benammen it Völuspá en it Hávamál binne datoangeande wichtich. Yn it Völuspá ûnderhâldt de god in dialooch mei in ûndeade völva of sjenneresse, dy't him wiisheid tapartet út ferfleine tiden en him Ragnarök foarseit, de ferwoastging en werberte fan 'e wrâld. Sa fertelt se it ferhaal fan 'e earste minsken, Ask en Embla, dy't ûntdutsen en ta libben wekke waarden troch de trije goaden Weda, Hœnir en Lóðurr. Fierderop ferhellet de völva oer de Asysk-Waanske Oarloch, in striid tusken de beide goadegeslachten fan 'e Asen en de Wanen. By dy earste oarloch aller tiden smiet Weda (de lieder fan 'e Asen) syn spear yn 'e midden fan 'e yn slachoarder opstelde Wanen.
De völva fertelt fierders dat se wit wêr't Weda syn missende each ferburgen hat: yn 'e welle Mímisbrunnr, dêr't Mímir deistich út drinkt. Nei't Weda har halskeatlings ta geskink jûn hat, ferfettet hja har ferhaal en neamt û.m. in list mei de nammen fan 'e walkueren op, dy't se oantsjut as nǫnnor Herians: "de dames fan 'e kriichshear", oftewol de tsjinstfammen fan Weda. By har foarsizzing fan 'e foarfallen fan Ragnarök seit de völva Weda syn dea oan: de wolf Fenrir sil him fersline, mar syn soan Víðarr sil him wreekje troch de wolf dea te stekken. Nei't de wrâld tebaarnd en fernijd is, sille de oerlibjende goaden gearkommen en har de dieden fan Weda tebinnenbringe.
It gedicht Hávamál of "It Liet fan 'e Hege", bestiet yn syn folsleinens út in opsomming fan wiisheid dy't oan Weda taskreaun wurdt. De tekst rint sterk útinoar. Foarbylden fan praktyske rie binne: "In dwaas kin mar better swije / As er ûnder de minsken komt / Nimmen wit wat in olfert er is / As er de mûle net te faak iependocht", en: "De man dy't earne in drompel oergiet / moat syn blik rjochts en lofts dwale litte / de doarren efter en foar yn syn ûnthâld printsje / want men wit nea wêr't fijannen / har yn in hûs ophâlde sille". Mytologysk is de fertelling fan Weda syn bemachtiging fan Óðrœrir, it fet mei de Mea fan Poëzij. De ein fan it gedicht is mystyk, mei de opsizzing fan achttjin toverspreuken. Yn it Hávamál fertelt Weda ek hoe't er himsels oan himsels offere hat troch himsels op te hingjen oan 'e wrâldbeam Yggdrasil, sadat er kennis fan 'e magy fan 'e runen krije soe. Hoewol't it net alhiel dúdlik is om hokfoar soarte beam it giet, wurdt de esk fan âlds sterk mei Weda assosjearre.
In oare wichtige boarne foar myten oer Weda is de Ynglinga Saga, dy't ta it Heimskringla heart. Dêryn wurdt Weda yn it twadde haadstik yntrodusearre as in god dy't wennet yn "it lân of thús fan 'e Asen" (Aldnoarsk: Ásaland eða Ásaheimr), wêrfan't Ásgarðr it haadplak is. Dêr soe Weda oer de oare Asen hearskje. Hy is in grut kriger dy't altyd oerwint en in protte lannen ferovere hat, en in fiere swalker dy't gauris langere tiid fan hûs is. Yn it trêde haadstik wurdt ferteld dat er ris sa lang fuortbleau, dat de oare Asen mienden dat er net wer komme soe. Dêrop ferparten syn bruorren Vili en Vé al syn besittings ûnderinoar, útsein syn frou Frigga, mei wa't se allebeide op bêd giene. Neitiid kaam Weda lykwols dochs wer thús en naam syn frou werom.
Wittenskiplike ynterpretaasje
Dat idee waard fierder útwurke troch Bernhard Salin op basis fan motiven yn petroglifen en de ynformaasje út it wurd foarôf ta de Proaza-Edda, wêryn't it goadeskaai fan 'e Asen (Aldnoarsk: Æsir) foarsteld wurdt as besteande út ymmigranten nei Skandinaavje. Salin stelde foar dat sawol Weda as de runen yn 'e Izertiid út 'e Balkan wei yn Noard-Jeropa yntrodusearre wiene. Oare ûndersikers datearje sa'n yntroduksje op ferskate oare tiidstippen yn 'e Germaanske ûntwikkeling. Axel Olrik wol sels hawwe dat it pas ûnder Gallyske ynfloed yn 'e tiid fan it Grutte Folkeferfarren plakfûn.
In radikalere teory, dy't sawol troch argeologe en teologe Marija Gimbutas as troch gemanisist Karl Helm oppenearre waard, is dat alle Asen, ûnder wa ek Tonger (Thor), lette yntroduksjes yn Noard-Jeropa wiene. De oarspronklike, lânseigen religy fan dat gebiet soe yn harren optyk de ferearing fan it rivalisearjende goadeskaai fan 'e Wanen west hawwe.
Under de trifunksjonale hypoteze fan Georges Dumézil wurdt oan Weda ien fan 'e wichtichste funksjes yn it panteön fan 'e Proto-Yndo-Jeropeeske religy tawiisd. Hy soe yn dy kontekst in fertsjintwurdiger wêze fan 'e earste funksje (soevereiniteit), en datoangeande oerienkomme mei û.m. de hindoegod Varuṇa. Týr, dy't yn dizze teory it rjocht en rjochtfeardichheid fertsjintwurdiget, komt oerin mei de hindoegod Mitra. De Wanen soene de trêde funksje (fruchtberens) fertsjintwurdigje.
Ƿōden
Alcatraz
Alcatraz (útspr.: [ˈælkətɹæːz], likernôch: " el -kuh-trêz") is in lyts eilân dat yn 'e Baai fan San Francisco leit, by de stêd San Francisco, yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje. It eilantsje waard mids njoggentjinde iuw foarsjoen fan in fjoertoer en teffens waard der doe in militêre fêsting mei in militêre finzenis boud. Alcatraz waard yn 'e tweintichste iuw berucht troch de Federale Finzenis Alcatraz, dy't fan 1934 oant 1963 op it eilân fêstige wie. De sterke streamings yn 'e Baai fan San Francisco en de kâlde temperatueren fan it wetter makke ûntsnappings frijwol ûnmooglik. Sadwaande wie it tichthûs in ekstra befeilige ynrjochting dêr't de gefaarlikste kriminelen opburgen waarden. Nei de sluting fan 'e finzenis krige it eilân yn 1986 de status fan nasjonaal histoarysk distrikt. It is no ien fan 'e wichtichste toeristyske attraksjes fan San Francisco.
Uganda
Uganda, sûnt 1963 (ien jier nei de ûnôfhinklikheid) offisjeel de Republyk Uganda, is in lân yn Afrika, de haadstêd is Kampala.
Alcatraz
Geografy
Alcatraz is in rotseftich eilantsje dat yn 'e Baai fan San Francisco leit, yn it ferlingde fan 'e Golden Gate, de see-ingte dy't tagong jout ta de Stille Oseaan. It leit rjocht benoarden de stêd San Francisco, op in ôfstân fan 2,01 km fan it fêstelân. (Op in fearboat duorret it minder as in kertier om nei it eilân oer te farren.) Alcatraz mjit 511 m by 180 m en hat in oerflak fan 8,9 hektare. By floed stiket de top fan it eilân 41 m boppe seenivo út.
Uganda
Lizzing
Uganda wurdt begrinzge troch:
Heerenveense Koerier
De Heerenveense Koerier (oant 1 july 1946 Heerenveensche Koerier ) wie in regionaal deiblêd dat nei de befrijiing ferskynde. De krante waard útjûn op It Hearrenfean troch de Stichting Je Maintiendrai-Friesland en droech as ûndertitel onafhankelijk dagblad voor Midden-Zuid-Oost-Friesland en Noord-Overijssel. Sûnt begjin jierren fyftich ward it fuortset as Friese Koerier.
Alcatraz
Iere skiednis
De ierst bekende bewenners fan Alcatraz en de Baaikrite, it gebiet om 'e Baai fan San Francisco hinne, wiene de Ohlone, in Yndiaansk folk. Neffens de mytology fan 'e Miwok in oar Yndiaansk folk út 'e kustregio fan Noardlik Kalifornje, wie Alcatraz in plak dat bewenne waard troch kweageasten.
Uganda
Lânskip
thumb|left|200px|Mount Kadam yn Uganda. It lânskip yn Uganda wurdt bepaald troch de Nyl (Viktoria-Nyl en Albert-Nyl), oerwâld en savannen. It grutste part fan it lân leit op in heechflakte (om-ende-by 1000-1300 meter), dy't sa no en dan troch in berch ûnderbrutsen wurdt. De heechste piken yn dit meastentiids út savanne besteande lânskip binne de Mount Elgon (4321 meter) yn it easten en it 5119 meter hege Ruwenzorimassyf yn it westen. Yn it súdeasten fan it lân leit de Fiktoriamar foar de helte op Ugandeesk grûngebiet.
Alcatraz
Iere skiednis
De earste Jeropeaan dy't it eilân beskreau, wie de Spaanske ûntdekkingsreizger Juan de Ayala, dy't yn 1775 de Baai fan San Francisco yn kaart brocht. Hy neamde in oar eilân, it hjoeddeistige Yerba Buena, la Isla de los Alcatraces, dat "it Eilân fan 'e Ginten" betsjut, mar ornaris opfet wurdt as "it Eilân fan 'e Pilekanen", om't der gjin ginten oan 'e westkust fan Noard-Amearika libje. It moderne Spaanske wurd foar "pilekaan" is pelicano, mar mooglik dat doedestiden ek it wurd alcatraz foar dy fûgels brûkt waard. Hoe dan ek, hoewol't Isla de la Alcatraces op 'e kaart fan Ayala dúdlik ferwiisde nei Yerba Buena, rekke de ferkoarte foarm fan dy namme, "Alcatraz", letter ferbûn mei it hjoeddeistige Alcatraz troch in flater fan 'e Ingelske ûntdekkingsreizger Frederick William Beechey.
Heerenveense Koerier
De krante ûntstie út it fersetsbulletin De Koerier en kaam yn plak fan it Nieuwsblad van Friesland, dat 'fout' west hie yn de Twadde Wrâldoarloch. Haadredakteur wie Sjoerd van der Schaaf. Nei syn fertrek nei it Nieuw Utrechts Nieuwsblad (de Utertske edysje fan Het Parool) waard hy opfolge troch adjunkt-haadredakteur Fedde Schurer. Yn maaie 1952 waard de titel fan de krante feroare yn Friese Koerier.
Alcatraz
Iere skiednis
De ierst bekende private eigner fan Alcatraz wie in Wiliam Workman (ek bekend ûnder syn doopnamme Julian Workman), in kolonist fan Noardlik Kalifornje dy't ôfkomstich wie út 'e Feriene Steaten. Him waard it eilân yn juny 1846 taparte troch de Meksikaanske gûverneur fan Opperkalifornje, Pio Pico, op it betingst dat Workman der in fjoertoer bouwe soe. Doe't letter datselde jiers lykwols de Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch útbriek, wêrby't Kalifornje troch de Amerikanen ferovere waard, kocht kolonel John C. Fremont it eilân op foar de Amerikaanske oerheid yn syn hoedanichheid as militêre gûverneur fan Kalifornje. Under it Ferdrach fan Guadalupe Hidalgo die Meksiko yn 1848 ôfstân fan hiel Opperkalifornje. Sa kaam ek Alcatraz foargoed yn Amerikaanske hannen.
Uganda
Lânskip
It klimaat fan Uganda is tropysk dat troch de lizzing op grutte hichte timpere wurdt.
Alcatraz
Amerikaanske militêre fêsting
Yn 1850 joech de presidint fan 'e Feriene Steaten Millard Fillmore oarder dat Alcatraz omreden fan syn strategyske lizzing yn 'e Baai fan San Franciso reservearre wurde moast foar de Amerikaanske Striidkrêften. Fremont hie it eilân mei eigen jild opkocht en ferwachte dêrfoar kompinsearre te wurden, mar Fillmore besleat Alcatraz gewoan te ûnteigenjen fan 'e doetiidske besitter, dat Fremont wie. Dat late ta in slepende juridyske striid mei de Amerikaanske oerheid, dy't oant yn 'e 1890-er jierren duorre, mar úteinlik neat opsmiet foar Fremont en syn erven.
Heerenveense Koerier
Kneppelfreed
Schurer skreau op 19 oktober 1951 ûnder de titel De laatste man van de Zwarte Hoop in fel haadartikel nei oanlieding fan in rjochtssaak yn Ljouwerting tsjin in feedokter. De sitting wie skorst omdat de feedokter gjin Nederlânsk sprekke woe. Yn reaksje op syn artikel waard op syn beurt Schurer deifurdige. Wylst hy op 16 novimber 1951 terjocht stie waard bûten it gerjochtsgebou in gearboskjen troch de plysje mei geweld út elkoar slein. Dizze 'Slach op it Saailân' stie dêrnei bekend as "Kneppelfreed". Yn 1956 waard it rjocht om yn de rjochtsseal Frysk te sprekken offisjeel befêstige (wet-Donker).
Uganda
Skiednis
Uganda wie iuwenlang in oergongsgebiet tusken de feehoedzjende Niloten yn it noarden en de lânbouwende Bantû yn it suden. Healwei de 19e iuw waard it lân troch de Arabieren ûntsletten. Wat letter kamen Britske sindelingen en Frânske misjonarissen en ûntstie dêr in machtstriid tusken de Arabieren, Britten en Frânsken. Uteinlik waard it gebiet yn 1894 in Britsk protektoraat.
Alcatraz
Amerikaanske militêre fêsting
Underwilens waard Kalifornje troch de Kalifornyske Goudkoarts fan grut belang foar de Feriene Steaten, en om 'e Amerikaanske belangen dêre te beskermjen, sette it Sjenykorps fan it Amerikaanske Leger yn 1853 û.l.f. Zealous B. Tower útein mei de bou fan 'e Sitadel fan Alcatraz, dy't yn 1858 foltôge waard. De earste operasjonele fjoertoer oan 'e Amerikaanske westkust waard yn dyselde snuorje op it eilân boud. Doe't yn 1861 de Amerikaanske Boargeroarloch útbriek (dy't Kalifornje net direkt trof), beskikte de militêre fêsting op Alcatraz oer 85 kanonnen, ferdield oer kazematten by de hiele kust lâns. It lytse garnizoen betsjutte lykwols dat mar in fraksje fan dy wapens tagelyk ynset wurde koene. Nettsjinsteande dat wie it tal kanonnen yn 1866 fergrutte ta 105.