cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lier (stêd)
Buorgemeenten
De stêd Lier leit sintraal op it fêstelân fan it distrikt Lier. It grinzet oan sân fan de alve gemeenten yn it distrikt Lier. Dat binne (mei de klok mei) de gemeenten Hesel, Jumme, Rauderfean, Westoverledingen, Weener (gemeente mei stedsrjocht), en de gemeenten Jemgum en Moarmerlân.
Stedsdielen
thumb|180px| De stedsdielen fan Lier. Lier hat njoggen stedsdielen. Dat binne it sintrum, Bingum, Heisfelde, Hohegaste, Leerort, Loga, Logabirum, Nettelburg en Nüttermoor. De stedsdielen Nettelburg en Bingum wurde fan de rest fan it stedsgebiet skaat omdat se oan de oarekant fan in rivier lizze. It stedsdiel Nettelburg leit súdlik fan de Leda yn it Oerledingerlân, Bingum leit westlik fan de Iems yn it Reiderlân. Der binne ek noch plakken dy’t wol by Lier hearre, mar gjin stedsdiel binne of dêrby hearre, foarbylden dêrfan binne Siebenbergen, Logaerfeld en Eisinghausen.
Omdat der sa likernôch 34.000 minsken op in oerflak fan 70,3 fjouwerkante kilometer wenje, hat Lier de twadgrutste befolkingstichtens. Mei 486 minsken de fjouwerkante meter leit de befolkingstichtens net allinnich heger as it Eastfryske gemiddelde mar ek boppe de trochsnee befolkingstichtens fan de dielsteat Leechsaksen (sa’n 168 minsken de km²) en fan Dútslân (sa’n 230 minsken de km²). Ticht beboud binne it sintrum en de stedsdielen Leerort, Heisfelde en dielen fan Loga. De oare stedsdielen binne lang sa ticht beboud net en op guon plakken hawwe se sels in agrarysk karakter. Dat jildt benammen foar Hohegaste en Nettelburg dy’t beide gjin eigen sintrum hawwe.
Skiednis
thumb|De resten fan de fêsting [[Leerort.]] De namme Lier waard om it jier 792 hinne bekend. De Fryske apostol en biskop fan Munster Liudger reizge yn opdracht fan Karel de Grutte troch de Fryske lannen, en boude in tsjerke yn Lier.
Yn de lette 14e en iere 15e iuw waard Lier troch de Eastfryske haadling Focko Ukena ta it politike sintrum fan Eastfryslân makke. Hy boude om it jier 1421 hinne de Fockenboarch en hy neamde himsels Haadling fan Lier. Focko Ukena hie in ferbûn mei de piraten, hy hie Okko II tom Brok yn de Slach fan Detern en de Slach op de Wylde Ikkers ferslein, en de striid mei de ierdsbiskop fan Bremen en de greven fan Aldenboarch wûn. De Eastfryske boeren fielden har troch de hieltyd tanimmende ynfloed en macht fan Ukena bedrige. It Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen fersette him tsjin Focko Ukena en belegere de Fockenboarch yn it jier 1430. By dy belegering waard de boarch mei de grûn lykmakke. Neffens skiedkundige Ubbo Emmius en oare skriuwers koenen minsken dy’t in bedriging foar de Fryske frijheid wienen gjin beskûl mear sykje yn de boarch. Net fier fan de Fockenboarch boude ien út de neiteam fan Ukena, Hayo Unken, de Harderwykenboarch yn de lette 15e iuw. De befolking seach Hayo Unken en syn Harderwykenboarch net as in bedriging foar de Fryske frijheid.
Sippie Tigchelaar
thumb|Sippie Tigchelaar yn 1974 Sippie Tigchelaar (Frjentsjer, 11 july 1952) is in earder reedrydster en ferslachjouster út Frjentsjer. Yn 1975 ferovere se de Nederlânske titel op it NK allround en yn 1972 kaam se foar Nederlân út op de Olympyske Winterspullen.
Lier (stêd)
Skiednis
Nei de dea fan de lêste foarst fan Eastfryslân yn 1744, Carl Edzard Cirksena, waard Eastfryslân en dêrmei de stêd Lier ûnderdiel fan Prusen. In jiermannich letter begûn de Sânjierrige Kriich wêryn’t Lier beset waard troch Frânske en Eastenrykske troepen yn it jier 1757. De stêd waard net fan soldaten plondere mar de skea dy’t hja tabrochten wie heech. Twa-tredde fan alle skea yn de Sânjierrige Kriich yn Eastfryslân wie yn Lier en de Evenboarch. thumb|left|280px|De haven fan Lier om 1850 hinne.
De stêd krige yn 1856 in treinferbining mei de "Hannoversche Westbahn", dy’t Emden yn it noarden ferbûn mei it Ruhrgebiet yn it suden. Yn 1866 kaam Eastfryslân, en dêrmei ek Lier, ûnder it bewâld fan Prusen. Under it nije bestjoer waard fierder wurke oan de ynfrakstruktuer. Tusken 1867 en 1869 waard de treinferbining nei Aldenboarch boud, yn 1876 kaam dêr it spoar nei Nijeskâns by. Dêrmei waard Lier it sintrale punt foar it (trein-)ferkear yn Eastfryslân. Yn 1990 kaam der noch in spoarferbining by nei Auwerk nei Wittmund ta. Dy treinferbining (foar lytse treinen) hold yn 1956 op te bestean foar persoansferfier, yn 1967 waard de tsjinst foar it ferfier fan guod ek stilset.
Sippie Tigchelaar
Al sûnt 1976 ûnskiedber ferbûn mei Klaas Jansma by de ferslachjouwing fan it Skûtsjesilen foar Omrop Fryslân.
Lier (stêd)
Skiednis
Yn it jier 1950 krige Lier in nij wapen. It stedswapen waard tekene neffens in ôfdruk fan in segel út it jier 1639. Op 1 oktober 1955 krige Lier syn status as selsstannige stêd. Yn 1968 waarden Heisfelde en Loga stedsdielen fan Lier, yn 1971 folge Leerort ek. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg en Nüttermoor waarden yn it jier 1972 stedsdielen fan Lier, sadat it ynwennertal fan de stêd foar it earst boppe de 30.000-ynwenners-grins kaam te lizzen.
Yn 1971 waard begûn mei de renovaasje fan de histoaryske binnenstêd. Neffens de oarspronklike plannen wie it de bedoeling en sanearje it hiele gebiet. Nei ferskillende aksjes fan de befolking waarden de politisy oerhelle om net alles mei de grûn lyk te meitsjen en de âlde bouwurken te renovearjen. It renovaasjewurk waard tusken 1971 en 1990 útfierd. De fernijde histoaryske binnenstêd hie in positive ynfloed op it toerisme en makke fan Lier de meast favorite winkelstêd yn Eastfryslân.
Befolking
Ynwenners fan Lier wurde yn it Dútsk Leeraners neamd.
Befolkingsûntjouwing fan de stêd Lier :
Ferkear
thumb|250px|Ferkear yn East-Fryslân Twa autobahnen (gongwegen) kruse benoarden Lier, de A 28 (Lier - Bremen) en de A 31 (Emden - Oberhausen, Ruhrgebiet). De stêd hat sels trije ferbinings mei de gongwegen. Noardwestlik fan de stêd giet de A31 fia de Iemstunnel ûnder de Iems troch. Ut it suden komt de B70 fan Papenburch troch de stêd hinne nei it Moarmerlân yn it noarden. De B436/E22 begjint yn Weener en giet ek dwers troch de stêd hinne nei it plak Sande.
It treinstasjon fan Lier is in oerstapstasjon mei út it suden/súdwesten wei de trein fan Grins en Munster, nei it noarden ta it spoar nei de haven fan Emden (mei grutte VW fabryk) en nei it easten leit it spoar nei Bremen.
Noardlik fan de stêd leit it fleanfjild Lier-Papenburch dat passazjiers ferfiert nei oare fleanfjilden yn de buert, benammen toeristen nei de East-East-Fryske eilannen. In grut ynternasjonaal fleanfjild wat tichtby it fleanfjild fan Lier leit is dat fan Bremen. Yn 2002 krige de stêd in priis foar de meast fyts freonlike stêd yn Nedersaksen. Reden dêrfoar wie it grutte oantal fytspaden.
Lier hat in grutte haven mei in protte skippen - likernôch 20 persint fan de Dútske hannelsfloat is yn Lier registrearre.
Media
Ferskate blêden dy’t mei eigen advertinsjes betelle wurde (lykas de Ostfriesland Kompakt, Sonntags-Report, Kurier am Freitag, Leer Aktuell), ferskine elke wike of elke moanne en skriuwe oer lokaal nijs.
Yn de stêd is ek noch in studio fan radiostasjon Radio Ostfriesland.
Skoalle
Yn lier binne sân basisskoallen en ferskate skoallen foar it fuortset ûnderwiis. De Teletta Gross Gymnasium en it Ubbo-Emmius-Gymnasium hawwe elk mear as 1.000 learlingen. It Ubbo-Emmius-Gymnasium is nei it Johannes-Althusius-Gymnasium Emden en it Ulrichsgymnasium Norden it tredâldste gymnasium fan Eastfryslân. De seefeartskoalle yn Lier is ûnderdiel fan de hegeskoalle Emden/Lier. Yn de stêd is ek in ‘’Folkshegeskoalle’’ foar it bestjoerlike distrikt Lier, fierders hat Lier de Beropsakademy Eastfryslân, de distriksmuzykskoalle (foar it ‘’Landkreis’’), it stúdzjeseminar Lier, de Bestjoer en Ekonomy Akademy, en ferskillende private ynstellingen.
Stedsried
De stedsried (gemeenteried) fan Lier hat 38 sitten. It tal sitten is fêstlein yn de Leechsaksyske gemeenteriedswet foar gemeenten tusken 30.001 en 40.000 ynwenners. Nei't de riedsleden keazen binne hawwe se in termyn fan fiif jier.
Hjirûnder stiet it resultaat fan de ferkiezings fan 11 septimber 2011:
Boargemaster
Sûnt 1997 wurdt de boargemaster fan Lier direkt keazen. Op dit stuit is Wolfgang Kellner de boargemaster fan Lier. By de boargemasterferkiezings fan 2001 makke er gading as selsstannige kandidaat (sûnder in partij te fertsjintwurdigjen) foar it amt fan boargemaster. By de ferkiezings fan 2006 waard er fannijs as boargemaster keazen.
Fertsjintwurdiger yn it dielsteatparlemint
De fertsjintwurdiger fan kiesdistrikt 83 (Lier) is Ulf Thiele (CDU) út Uplengen. Yn 2003 wie er ek al winner fan kiesdistrikt 83. By de ferkiezings foar it dielsteatparlemint fan 2008 seagen de resultaten der sa út:
Fertsjintwurdiger yn de Bûnsdei
By de ferkiezings foar de Bûnsdei yn Berlyn is Lier ûnderdiel fan kiesdistrikt 26 Unterems, dy't út it Landkreis Lier en it noardlike diel fan Landkreis Emsland bestiet. It kiesdistrikt ûntstie by de Bûnsdeiferkiezings fan 1980 en is nei de tiid net mear feroare.
Fertsjintwurdiger foar kiesdistrikt 26 yn 'e Bûnsdei is Gitta Connemann fan it CDU.
Ferdivedaasje
thumb|220px|Evenburch thumb|220px|Stedhûs thumb|220px|Grutte tsjerke
Bouwurken
Lier is bekend om syn histoaryske binnenstêd, dy't him ûnderskaat fan oare sintra yn Eastfryslân. Yn de stêd binne 365 bouwurken dy't as selsstannige bouwurken in monumintale status hawwe. Dêr komme noch 35 ensembles by dy't meiïnoar 233 bouwurken fertsjintwurdigje.
It Riedhûs fan 1894 en de waach út 1714 binne tegearre ien ensemble. It Riedhûs is ûntworpen yn Renêssânsestyl en de waach is ûntworpen yn Barokstyl. In oare gebou mei ynfloeden fan de Barok is it kantongerjocht út 1720.
De Ledasperrwerk is in wetterkearing dy't de stêd tsjin heech wetter beskermje moat en is yn 1954 oplevere. De Jann-Berghaus-Brücke is de grutste klapbrêge fan Europa en hat in trochfarbreedte fan 56 meter.
Yn Lier binne der fjouwer saneamde boargen. By de beide âldste boargen giet it om stinzen, de oare twa giet it om slotten. De Harderwykenboarch is yn 'e earste helte fan de 15e iuw boud en is dêrmei de âldste noch hieltyd besteande boarch fan Lier. De Haneboarch is fan it jier 1621. Om 1650 hinne waard de Evenboarch boud, wêrfan de foarboarch hjoed-de-dei noch bewarre bleaun is. It slot waard yn 1861 yn nijgoatyske styl omboud, en rekke yn de Twadde Wrâldkriich skansearre. Fan 2004 oant en mei 2006 is de Evenboarch neffens histoaryske plannen rekonstruearre. De bou fan de Philppsboarch wie om 1730 hinne klear en is in slot yn Barokstyl.
De meast bekend tsjerken fan de stêd binne de Luterske tsjerke (boujier 1675) en de Grutte tsjerke (1785-1787). De Grutte Tsjerke is haadtsjerke fan de evangelysk-reformearden fan Dútslân.
Parken
Yn Lier binne ferskillende parken lykas it slotpark fan de Evenboarch en it Philippsburger Park fan de Philippsboarch. It grutste park is it Julianenpark út 1889. It park mei dobbe waard boud op inisjatyf fan greve Carl Georg von Wedel en waard yn 1929 troch de stêd Lier oerkocht.
Yn juny 2011 waard oan de westkant fan de stêd, tichtby de Iems, it modelpark Leeraner Miniaturland iepene. Yn in hal mei in grutte fan 1.200 m² binne op 520 m² mear as 1.000 miniatuerhúskes en oare kulturele bouwurken út Eastfryslân op in skaal fan 1:87 neiboud. Om de hal hinne is in grien gebiet ûntstien dat in soad op in park liket.
Yn it stedsdiel Logabirumerfeld leit in kûlisselânskip mei relatyf in protte beamwâlen, it stedsdiel Logabirum bestiet foar in part út boskgebiet.
Eveneminten
Yn 'e hjerst fan elk jier wurdt de Gallimarkt holden wêrfan de histoarje weromgiet nei it jier 1508. It is de grutste jiermerk yn it noardwesten fan Dútslân. As ûnderdiel fan de jiermerk binne yn de Ostfrieslandhalle 3.000 plakken foar de byhearrende feemerk. Om de twa jier wurdt de Ostfrieslandschau, in beurs foar bedriuwen en ferieningen út de regio, holden.
De Ossiloop is in hurdrinevenemint dy't elk jier holden wurdt en begjint yn it Julianenpark en einiget yn Bensersiel. In oar sportevenemint is de Citylauf Leer mei sa'n 2.000 dielnimmers dy't sûnt 1991 troch de polysje fan Lier en Emden organisearre wurdt op de earste snein fan septimber.
Elk jier yn july wurdt it evenemint Leer Maritim holden, in ynternasjonaal barren dêr't rekreanten mei harren boaten oan meidogge. It sportive hichtepunt dêrby is de drakeboatregatta. Yn elk ûneven jier wurdt tagelyk mei Leer Maritim in stedsfeest holden. In oar wettersportevenemint dat elk jier weromkomt is de tradisjonele roeiregatta yn de lêste wike fan augustus of de earst wike fan septimber.
Yn it Kulturzentrum Zollhaus wurde regelmjittich konserten jûn. Dêrneist wurde dêr kabaretfoarstellingen holden en it berneteater. In oar poadium foar konserten is it Jugendzentrum (jeugdsintrum) dêr't út en troch ek wol bekendere artysten spylje. Der wurde ek eveneminten holden yn de Kulturspeicher, in âlde havenloads út 1778.
De Avonturen van Okkie Trooy
De Avonturen van Okkie Trooy wie in telefyzjerige dy't útstjoerd waard troch de AVRO yn de sechtiger jierren fan de 20e iuw.
De haadpersoan wie Okkie Trooy, in útfiner, dy't feitlik as iennichste útfining in kofferke hat dat, at hy it sels iepen makket, fol sit mei krintepofkes, mar at in oar it kofferke iepen makket is it leech. Mei syn assistint Nono en húshâldster Rozemarijntje wennet Okkie Trooy yn it doarpke Kukelton. Op in dei wurdt er tegearre mei Nono op tsjustere wize nei de planeet Fabelonië flitst. De iennige dy't har' helpe kin werom te gean nei Kukelton is de Geheimzinnige Ips. Op 'e siik nei de Geheimzinnige Ips meitsje Nono en Okkiein in soad omswalkjen moetsje se bysûndere Fabeloniërs en belibje se spannende aventoeren. Sa hawwe se in moeting mei Keninginne Fifi dy't wat frjemd is en komme se yn 'e kunde mei in wol hiel betsjoenende Loki-Loki. Op it lêst fine se de Geheimzinnige Ips. As se op 'e nij op aventoer geane krije se te meitsjen mei de Floepmasine.
Der binne totaal 27 ôfleverings west en de searje rûn fan 29 septimber 1962 - 9 maaie 1964. It ferhaal wie fan Henk M. Meijer jr.
Oriïnt Ekspres
thumb|right|250px|In advertinsje fan de Oriïnt Ekspres. De Oriïnt Ekspres is de namme fan in ferneamde lúksetrein fan de Compagnie Internationale des Wagons-Lits (CIWL) dy’t fan Parys (mei oansluting op de trein fan Londen) nei Istanbûl ried. De rûte fan de trein is mear as ien kear wizige.
Op it heden rydt de trein net mear fan Parys nei Istanbûl. In trein hat oant 8 juny 2007 noch wol tusken Parys en Wenen riden, mar is dêrnei ophâlden. No rydt der in trein mei de Oriïnt Ekspres as namme tusken Straasburch en Wenen. De trein giet alle dagen om 22.20 oere fuort, krekt nei de oankomst fan de LGV Est út Parys. De trein wurdt yn Karslrûhe oan de nachttrein fan Amsterdam nei Wenen fêstmakke.
Dêrneist wurde ûnder de namme Oriïnt Ekspres spesjale nostalgyske ritten organisearre.
Stifting
De Oriïnt Ekspres is de ferfolling fan de dream fan Georges Nagelmackers om ynternasjonale treinreizen yn Jeropa mooglik te meitsjen. Nagelmackers wie op it plan kaam op in reis yn de Feriene Steaten, wêr’t hy oer sokke reizen te witten kaam. De Oriïnt Ekspres wie de earste en ek de wichtichste ynternasjonale trein dy’t troch de CIWL riden waard.
De treinferbining begûn as in demonstraasjeprojekt om sjen te litten hoe folle hurder en komfortabeler ynternasjonale treinreizen wêze koene at jo de reis net hieltiten stopje moasten om te iten, te sliepen, oer te stappen tusken ferskate maatskippijen en foar grinsoergongen (it soe noch wol efkes duorje foardat de ôfhanneling fan de paspoarten regele wie). Der waard mei in trein riden dy’t as in hotel op tsjillen, mei slieprydtúgen en in restauraasjewein.
Nagelmackers hat al syn diplomatike keunsten ynsette moatten om de ûnderhannelingen oer it projekt mei de nasjonale regearingen en spoarweimaatskippijen ta in goed ein te bringen. Hy koe hjirby gebrûk meitsje fan it relaasjenetwurk fan it bankiershûs fan syn famylje, dy’t ûnder oare de Belgyske kening oan finansjele middelen foar syn lúkse libbensstyl holp. Foardat de trein yn gebrûk naam wurde koe moasten detaillearre ôfspraken makke wurde mei mear as ien spoarweimaatskippij. De rydtugen waarden troch de CIWL levere, de lokomotiven troch de besibbe maatskippijen.
Om de Oriïnt Ekspress begripe te kinnen, moatte wy yn gedachten hâlde dat de grinzen en de politike situaasje yn it Jeropa fan 1870 der heul oars útseagen as no. Grut-Brittanje wie it machtichste lân en de liedende hannelnaasje op de wrâld, mar sûnder ambysjes op it Jeropeeske kontinint. Dêr wienen Frankryk, it Habsburchske Ryk (Eastenryk-Hongarije) en it Ottomaanske Ryk de grutmachten. Prusen wie in opkommende naasje dy’t noch net foar fol oansjoen waard. Nagelmackers gie de haadstêden fan Grut-Brittanje (Londen), Frankryk (Parys), Eastenryk-Hongarije (Wenen) en it Ottomaanske Ryk (Istanbûl) mei elkoar ferbine en hie dus in gigantysk projekt fan grutte politike wearde.
Yn de likernôch hûndert jier dat de Oriïnt Ekspres riden hat is yn Jeropa in protte bard. De Oriïnt Ekspres hat hjirby in wichtige rol spile, as ferbining om steatshaden, diplomaten en spionnen (tegearre mei keunstners en bohemen) tusken de haadstêden te ferfieren, mar ek as slachtoffer fan oanslaggen of trochdat de tsjinst as gefolch fan oarloch stillein wurde moast. De trein ried troch de ynstabile Balkan, wêr’t de ortodoks-kristlike befolking ôfwikseljend troch it islamityske Ottomaanske Ryk en it roomsk-katolike Habsburchske Ryk ûnderdrukt wie en foar harren frijheid focht. Dizze politike situaasje en it aventoer fan in reis dy’t nea hielendal wis wie joegen de trein syn rom, wêryn ek de ferskate boeken oan bydroegen hawwe, wêrûnder boeken as Sherlock Holmes en Agatha Christie’s Moard yn de Oriïnt Ekspres. thumb|left|250px|De belle fan de Oriïnt Ekspres yn Istanbûl.
De testrit
Op 10 oktober 1882 liet Nagelmackers in earste proeftrein ride fan Parys nei Wenen, oer Strjitsboarch en München. Nagelmackers nûge minsken út foar de trip fan 2.000 kilometer op syn Train Eclair de Luxe (Lúkse Wjerlocht Trein). De trein sette ôf om 18:30 oere út Parys wei, de dei dêrnei om 23:20 kaam de trein oan yn Wenen. De weromreis waard begûn op 13 oktober 1882, om 16:40 oere en kaam om 20:00 oere de dei dêrnei oan yn Parys.
De Oriïnt Ekspres giet los
Doe’t de echte Oriïnt Ekspres in jier letter fan start gie wie de spoarferbining nei Istanbûl noch net klear. As oare opsje stjoerde Nagelmackers de trein oer Múnchen, Wenen en Bûdapest nei de Roemeenske stêd Giurgiu, wêr't de reizgers oerstappe moasten op in fearboat oer de Donau. Dy farde nei Russe wêr't in twadde trein klear stie dy’t de minsken nei de Bulgaarske havenstêd Varna brocht. Fan dêr gie de reis troch mei de boat nei Istanbûl. De trein waard offisjeel ynwijd op 4 oktober 1883, doe’t de trein al in skofte ried. De trein luts om 19:30 oere út Parys mei oan board heechpleatste genoadigden, sjoernalisten en fansels Georges Nagelmackers sels. De reis duorre doe 76 oeren. Fan 1889 ôf koe de trein syn einsbestimming oer lân helje.
Delgong
As gefolch op de Oriïnt Ekspres hat de CIWL in netwurk fan ynternasjonale treinen, sliepweinen en restauraasjeweinen opset dat heul Jeropa oerspande en fertakkingen hie oant fier dêrbûten. It hat de regel set foar ynternasjonale treinen en ynternasjonale reizen tige makliker makke. Pas yn de twadde helte fan de 20e iuw rekke it systeem efterhelle troch it fleantúch.
Yn de James Bond-film From Russia with Love (út 1962) seagen we Bond op de hinnereis in Boeing 707 fan PanAm brûken, op de weromreis naam hy de Oriïnt Ekspres fan CIWL. Hjirmei markearre dizze film goed de omslach tusken de twa ferfiermanearen.
Skiednis fan de rûtes
thumb|right|550px|De ferskate rûtes fan de Oriïnt Ekspres troch de jierren hinne.
Op 5 juny 1883 gie de earste Express d’Orient (yn 1891 waard de namme feroare nei Oriïnt Ekspres) op paad fan Parys nei Wenen. Oant 4 oktober fan dat jier bleau Wenen ek de einbestimming.
Nei dizze rûte oant Wenen begûn de earder al behannele rûte oer Bûdapest en Varna en dan mei de boat nei Istanbûl. Wêrnei't yn 1885 wer in oare rûte keazen waard. Dizze kear waard Istanbûl helle troch nei Wenen te reizgjen en dêrnei rjochting Belgrado en Niš nei Plovdiv en dan fierder nei Istanbûl.
Yn 1889, waard it eastlike einpunt fan de trein Varna yn Bulgarije, wêr't de minsken de boat nei Istanbûl nimme koenen. Op 1 juny 1889 gie de earste direkte trein nei Istanbûl. Dy stêd bleau it einpunt oant 19 maaie 1977. De trein ried doe nei it Sirkeci Stasjon by de Gouden Hoarn. In fearboat neist it stasjon soarge foar in fierdere reis, at minsken dat woenen, oer de Bosporus nei it Haydarpaşa stasjon, wat it einsbestimming wie fan de rûte fan de Aazjatyske rûtes fan de Ottomaanske spoarbedriuwen.
Mei de Earste Wrâldkriich yn 1914 waard de tsjinst stillein. Nei de kriich yn 1918 waard der wol wer begûn mei de Oriïnt Ekspres, mar yn it Ferdrach fan Versailles waard fêstlein dat lúksetreinen yn Dútslân troch de MITROPA riden wurde soene en net mear troch de CIWL. De CIWL wie twongen om in nije rûte te betinken foar de Oriïnt Ekspres, bûten Dútslân en Eastenryk om. Der waard in mear súdliker rûte fûn. Yn 1919 koe der troch de yn 1906 iepene Simplontunnel yn Switserlân riden wurde. Sa koe der in súdliker rûte riden wurde oer Milaan, Feneesje en Triëst. Dizze rûte waard bekend ûnder de namme Simplon Oriïnt Ekspres. It waard al gau de wichtichste rûte tusken Parys en Istanbûl.
De jierren ’30 fan de 20e iuw waarden it hichtepunt fan de Oriïnt Ekspres tsjinsten, mei trije ferskillende rûtes: de Oriïnt Ekspres, de Simplon Oriïnt Ekspres en ek de Arlberg Oriïnt Ekspres, dy’t oer Surch en Innsbruck nei Bûdapest yn Hongarije gie, mei in fierdere ferbining nei Bûkarest en Atene yn Grikelân. Yn dizze tiid krige de Oriïnt Ekspres syn reputaasje wat komfort en lúkse oangiet, mei slieprydtúgen, trochgeande betsjinning en in restaurant dy’t ferneamd waard om syn goede gerjochten. Pommeranten as keninklike famyljes, diplomaten, sakeminsken en de boargerij reizgen mei de treinen. Alle treinen rieden ek mei slieprydtúgen fan Kales ôf, wêrmei't de iene kant fan Jeropa mei de oare kant ferbûn wie.
It begjin fan de Twadde Wrâldkriich yn 1939 soarge foar in nije ûnderbrekking fan de treintsjinst, dy’t duorre oant 1945. Yn de oarloch liet it Dútske MITROPA sa no en dan in trein ride oer in rûte oer de Balkan, mar de partisanen sabotearren it spoar geregeld, wêrtroch de tsjinst wer stop setten waard.
Yn 1962 wienen de Oriïnt Ekspres en de Arlberg Oriïnt Ekspres stoppe mei de tsjinsten, wêrtroch allinnich de Simplon Oriïnt Ekspres noch oerbleau. Dizze waard yn 1962 ferfong troch de stadiger tsjinst de Direkt Oriïnt Ekspres. Dy trein ried deistich fan Parys nei Belgrado, en twa kear yn de wike fan Parys nei Istanbûl en Atene.
thumb|left|300px|It einstasjon fan de Oriïnt Ekspres yn Istanbûl.
Mei it weromlûken fan de Direkt Oriïnt Ekspres-tsjinsten waard der tocht dat dit de ein wêze soe fan de Oriïnt Ekspres, mar in tsjinst ûnder deselde namme bleau trochgean fan Parys nei Bûdapest en Bûkarest (oer Straasburch en Múnchen). Dit waard trochset oant 2001, doe’t de tsjinst ynkoarten waard nei Parys-Wenen. Dizze ferzje fan de Oriïnt Ekspres waard oant 8 juny 2007 riden, mar mei de komst fan de LGV fan Parys nei Straasburch op 10 juny 2007 waard de Oriïnt Ekspres fierder ynkoarte. Under deselde namme giet de trein alle dagen om 22:20 oere út Straasburch wei.
Fiksje
thumb|right|250px|De keamer dêr't Agathe Christie har boek Moard yn de Oriïnt Ekspres skreaun
Troch de rom fan de treinstjinst hawwe ferskate boekeskriuwers en filmmakkers gebrûk makke fan de Oriïnt Ekspres. Agatha Christie skreaun it boek Murder on the Orient Express, dat letter ek ferfilme waard. In oar boek is dat fan Graham Greene, de Stamboul Train, ek dit boek is letter ferfilme.
Yn de James Bond-film From Russia with Love wurdt reizge op de trein. Neist de James Bond film komt de Oriïnt Ekspres werom yn tal fan oare films, wêrûnder Around the world yn 80 days, 102 Dalmaasjers en Death, Deceit and Destiny Aboard the Orient Express.
Ek op telefyzje, yn de muzyk en yn (kompjûter)spultsjes wurdt gebrûk makke fan de Oriïnt Ekspres.
Jan Pastoor
Jan Pastoor (Ruinerwold, 3 april 1935) is in eardere Nederlânsk politikus. Hy wie boargemaster fan ferskate gemeenten en deputearre yn Drinte. Fan 1999 - 2007 wie hy lid fan de Earste Keamer fan de Steaten-Generaal. Pastoor wie lid fan efterinoarren de Kristlik-Histoaryske Uny (CHU) en it Christen-Democratisch Appèl (CDA).
Pastoor studearre rjochten oan de Ryksuniversiteit Grins. Hy wie boargemaster fan Warkum, Hylpen en Smilde. Hy wie lid fan Deputearre Steaten fan Drinte fan 1987 - 1999. Yn de Earste Keamer hâlde Pastoor him dwaande mei Algemiene Saken, Binnenlânske Saken en Folkshûsfesting.
Grutskens fan Afrika
De Grutskens fan Afrika ('Pride of Africa') is in tige lúkse trein dy't eksploitearre wurdt troch Rovos Rail. Hy jildt as de 'Meast Lúkse Trein yn 'e Wrâld'. De trein rydt troch Súd Afrika, Simbabwe, Sambia en Tanzania.
De trein stoppet op plakken dy't foar toeristen nijsgjirrich binne. Yn 2009 binne trije tochten makke fan Kaapstêd nei Dar es Salaam. De trein docht der mei in noflike faasje sa'n 14 dagen oer. Yn it earste jier fan syn bestean bleau de trein ienris leech.
Rovos rail waard oprjochte yn 1989.
Plakken dêr't stoppe wurdt
thumb|right|[[Fiktoariawetterfallen, op de foargrûn de spoarbrêge tusken Sambia en Simbabwe]]
Nij Beets
It doarp hat  ynwenners.
It Polderhaadkanaal rint troch it doarp.
Skiednis
De namme Nij Beets komt fan it tichtby lizzende buorskip Ald Beets, dat eartiids gewoan Beets hiet en in doarp wie.
Nij Beets waard yn 1863 stifte troch feanarbeiders, dy't om 1860 hinne dêr it fean fan harren (fean)bazen ôfgroeven om der dêrnei turf fan te meitsjen. De delsetting lei yn de himrik fan it âlde doarp Beets. thumb|left|Feanterij ûnder Nij Beets, 1927 Troch de feanen rûn in wichtige ferbiningswei nei Utingeradiel, de Zeveinsweg; noardliker lei de Ga Weg - no de Prikkewei - yn it doarp. Yn de Tegenwoordige Staat van Friesland (1788): ''Den rydweg, die van Beetsterzwaag door dit Dorp en voorts naar 't Westen loopt, onder den naam van rechte Zeveins weg en dien van Ga weg; gaande de laatste geheel tot aan Utingeradeels grenzen, door de laage landen, die de Beetster Hooi- en Maadlanden worden genaamd. Verder Zuidoostwaards [...] liggen hooi- en weidlanden, bekend by den naam van Wester Buure Vennen, na welke de Marschen volgen.''
Yn 1831 waard in nije strjitwei, de Nije Leppedyk (no de Domela Nieuwenhuiswei) tusken de Zeveinsweg en de Gean Wei oanlein. De lannen gienen fan 1863 ôf op de skeppe. Tweintich jier liet it lânskip in ôfwikseling fan stroken woeste grûn, healannen en turflannen sjen. Der waard benammen oan de Prikkewei boud, oan de eastside fan de Skipsleat en benoarden fan de Nij Beetsterfeart. Sûnt ein 19e iuw kaam it oanmeitsjen fan de útfeante grûn stadichoan op 'e gong. thumb|left|Prikkewei, Nij Beets 1892 Nei in wike bealgjen moasten de arbeiders sneins 5 kilometer rinne om yn Beets nei de herfoarme tsjerke. Om't dat foar in soad te fier wie, waard yn 1891 in houten tsjerke boud, dat de namme it Houten Himeltsje krige. Om de tsjerkegong noch mear oan te trunen joech de dûmny it tsjerkefolk snert. Gekjijend waarden de tsjinsten dêr doe ek wol snerttsjinsten neamd. Yn 1908 waard it Houten Himeltsje ferfongen troch stiennen nijbou oan de Skipsleat. Hjoed-de-dei is it Houten Himeltsje yn it iepenloftmuseum fan Nij Beets rekonstruearre. Yn 1917 folge oan de Prikkewei de bou fan in grifformearde tsjerke (yn 2004 ôfbrutsen).
Fan de iere organisearre folkswenningbou binne de tweintich wentes út 1921 oan de Swynswei (de eardere Zeveinswei) en it streekje fan tolve wentes, dy't yn 1938 en 1940 oan in sydpaad fan de Domela Nieuwenhuiswei kamen, moaie foarbylden.
thumb|260px|[[Sudergemaal]] It Sudergemaal waard yn 1924 boud en wie ien fan de earste elektryske gemalen yn Fryslân.
Koloanje Frij Fryslân
Yn 1903 waard de koloanje Frij Fryslân yn Nij Beets stifte mei Jan Hoen as foarman. De koloanjes yn Bussum (Walden) en Blarikum (Ynternasjonale Bruorskip) wienen it foarbyld. Frederik van Eeden (skriuwer) makke as stifter fan Walden propagandatochten oer de ideeën fan mienskiplik grûnbesit. Yn de earmoedige omkriten fan Nij Beets gienen sokke ideeën der yn as in preek yn in âlderling. Lykas ek yn dy oare koloanjes mislearre it eksperimint; yn 1908 kaam in ein oan de koloanje Frij Fryslân. De Van Eedensrtjitte en de Hoenstrjitte yn Nij Beets binne nei de beide manlju neamd.
Mienskip
thumb|260px|Brêge oer it Polderhaadkanaal yn Nij Beets Nij Beets hat sûnt 1898 in feriening foar Pleatslik Belang. It doarpshûs hjit 't Trefpunt. De doarpskrante De Nijs Beetster ferskynt tsienris yn 't jier. It Skûlhoal is de jeugdsoas. “De Blauwe Kamp” is sûnt 1955 it iepenloft swimbad fan Nij Beets.
Ferienings
( De list is yn 2023 bywurke mei help fan de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de hiemside fan it doarp)
Befolkingsferrin
( Boarnen: 2015 en 2020: Alle Cijfers )
Damshûs
thumb|260px|Dam-Hûske Nij Beets
De skiednis fan de earmoede yn 'e feanterij wurdt yn it leechfeanterijmuseum 'It Damshus' sichtber makke. In ienkeamerwente oan de Skipsleat foarmet de orizjinele kearn fan it museum. De feanarbeiders fertsjinnen suver neat en moasten yn houten krotten wenje, dy't se faak sels timmerje moasten, of op turffarren, dêr't earder turf op ferfierd waard mar dy't dêr net mear foar brûkt wurde koenen. Fan de boaten waard in húske makke of op de boaten waard in hûs makke.
Gea
Nij Beets leit yn in polderlânskip mei moaie fiersichten. Fan de Feanhoop ôf rint it Polderhaadkanaal troch Nij Beets oant de Nije feart by De Ulesprong. By de Feanhoop leit it natoergebiet de Kraanlannen, dêr't noch petgatten út de feanterijtiid binne. Yn 'e tagonklike Kraanlannen binne in soad fûgels en oare bisten. Besuden Nij Beets rint it Ald Djip. Dat is in rivierke dy't earder útrûn yn de Middelsee. Mear súdlik fan de rivier leit it natoergebiet De Deelen, dat ek yn 'e tiid fan de feanterij ûntstien is.
Nij Beets leit sintraal yn it gebiet dat grinzet oan it boskgebiet fan Beetstersweach en it Fryske Marregebiet.
Strjitten
Blauwe Kampwei, De Bjirk, De Els, De Esk, De Peppel, Doarpsstrjitte, Domela Nieuwenhuiswei, Dumnysbosk, Gearen, Geawei, Giterskewei, Hoenstrjitte, Janssen Stifting, Kanaalwei Noard, Kanaalwei Súd, Krûme Swynswei, Legewei, Leppedyk, Prikkewei, Ripen, Swynswei, Tjeerd Nawijnstrjitte, Tolhikbuert, Van der Brugghenstrjitte, Van Eedenstrjitte.
Latinisearring
Latinisearring is it yn it Latyn omsette fan in namme, wurd as útdrukking.
Oanpassing fan de foarm
Men latinisearre meast de namme fan in skriuwer fan in yn it Latyn skreaun boek, doe't dy taal de lingua franca foar wittenskiplik wurk wie. It lei doe yn 'e reden en pas de auteursnamme oan dy taal oan. Dat waard foaral dien yn de 15e en 16e iuw yn de ynternasjonale fermiddens fan humanisten en wittenskippers. It ferlangen om mear yndruk te meitsjen kin in oar motyf west hawwe, mar dan fral yn letter iuwen.
Oersetting
Boppe is al sein dat latinisearring in letterlike oersetting wêze kin. Dan is fan foarmbehâld fansels gjin sprake mear.
Swartstippelige parlemoerflinter
It Swartstippelige parlemoerflinter (“Boloria selene”) is in soarte yn it skaai fan de Boloria.
Foarkommen
De Swartstippelige parlemoerflinter is seldsume stânflinter. Hy komt foar op de grins fan de provinsjes Súd-Hollân en Utert. Ek komt de flinter foar yn Fryslân en ek op Skylge. Der is in populaasje yn Oerisel. Yn 1993 is de soarte útsetten yn it natuergebiet De Meie. Der hat him in selsstannige populaasje ûntwikkele. Yn 2001 is in populaasje útsetten by Ilperfjild. Dy populaasje hat it net rêden.
De flinter hâldt fan wiete, skrale greiden mei blomrike healannen.
Op de reade list stiet de flinter as bedrige.
Flinter
De wjuklingte is 18 oant 22 mm. De boppekant fan de wjukken is oranje mei swarte plakken en stippen. De ûnderkanten fan de wjukken binne mei in soad kontrast tekene. Alle plakken yn de middenbân binne giel of sulver.
Fleantiid
De flinter fljocht yn twa generaasjes. De earste generaasje fljocht fan maaie ôf oant heal juny. De twadde generaasje fljocht fan heal juny ôf oant heal septimber. De flinters binne de hiele dei aktyf.
Rûp
De rûp oerwinteret as healwaaks rûp. De ferpopping fynt plak oan in stâle leech yn de fegetaasje.
De weardplant fan de rûp is it Moerasfioeltsje, Hûnsfioeltsje en it Dúnfioeltsje.
thumb|right|300px
Himelsblau
Himelsblau is in kleur dy't beskôge wurdt as in tint fan ljochtblau. It is de kleur fan 'e ûnbewolke loft om 'e middeisoere hinne. Himelsblau is standerdisearre ûnder it X11-systeem fan webkleuren, mar eins kinne der ferskate tinten ta rekkene wurde, mei't de loft net altyd deselde kleur blau is. As kleuroantsjutting is himelsblau al teminsten sûnt de iere achttjinde iuw yn gebrûk, mei't de earste Ingelske ferwizing nei sky blue datearret út 1704. In eardere ferwizing út 1585 nei in sky coloured ("himelskleurige") tulbân yn in wurk fan Nicolas de Nicolay bewiist lykwols dat de kleur earder ek al brûkt waard.
Heraldyk
Yn 'e heraldyk is himelsblau in heraldyske kleur en stiet it ek wol bekend ûnder de Frânske oantsjutten bleu-celeste. It is as sadanich sûnt de njoggentjinde iuw yn gebrûk rekke en komt benammen foar yn 'e Frânske heraldyk.
Foarkommen
Himelsblau is de nasjonale kleur fan sawol Oerûguay as Argentynje (yn 'e foarm fan Argentynsk blau). De kleur wurdt yn dy beide Súdamerikaanske lannen in protte brûkt. Men sjocht it benammen werom yn in soad sporttenu's.
Tinten himelsblau
De wichtichste tinten himelsblau binne:
Albert Breunissen Troost
Troost waard berne yn Drunen as soan fan Gerhard Breunissen Troost (predikant) en Johanna Elizabeth Prins. Hy troude twa kear; yn 1859 mei Ytje Gorter (ferstoarn yn 1860) en yn 1864 mei Catharina Gijsberta Levoir. Ut dit lêste houlik stamt in dochter, Ida Breunissen Troost.
Hy wie meiwurker fan arsjitekt Isaäc Warnsinck yn Amsterdam en wie as sadanich belutsen by de bouplannen fan it Ald Boarger Weeshûs. Foardat de bouplannen fan dit weeshûs goedkard wiene, wie Warnsinck ôfsetten nei Amsterdam foar in funksje as wethâlder. Troost makke it bouwurk as útfierend arsjitekt dien, wêrnei’t hy yn Snits wenjen bleau.
Dêrnei krige er ferskate nije opdrachten en yn 1859 waard er direkteur fan it Snitser Gasfabryk. Hy bleau dêrneist arsjitekt en ûntwurp ferskate gebouwen, dêr't in grut part no Ryksmonumint is, ûnder mear Snits, Boalsert, Drylts, Wâldsein, Tsjom, Skearnegoutum, Easthim en Heech. Troost ûntwurp in soad religieuze gebouwen. Hy joech ek les oan Cornelis Peters, dy’t letter ryksboumaster wurde soe.
Albert Breunissen Troost stoar yn 1900 yn Snits doe’t er 68 jier âld wie. Hy leit dêr begroeven op it Algemiene Begraafplak.
Ido (taal)
It Ido is in revisearre foarm fan de ynternasjonale keunsttaal Esperanto, foar it earst publisearre yn 1907. Ido wurdt rûnom, mar benammen yn Europa, troch in beheind tal minsken brûkt.
It Ido brûkt in soad grammatika dy't ek yn Esperanto tapast wurdt en foar it meastepart is de wurdskat ek gelyk. Ido hat mei Esperanto mien dat grammatikale simpelens en konsystinsje neistribbe wurdt, en dat it ridlik maklik te learen wêze moat. Ek it brûken fan lienwurden út ferskate Jeropeeske talen is by it Ido wenst, lykas by it Esperanto. Beide talen binne dus foar in grut part ûnderling útwikselber.
Ferskaat
De ISO 639 taalkoades foar it Ido binne "io" en fansels "ido". Der is ek in Ido Wikipedy.
Foarbyld
In haadstik út De Lytse Prins fan Antoine de Saint Exupéry:
CHAPITRO XVII
De Bombay
thumb|Oerbliuwsel fan it mûnehûs thumb|Oare side fan it mûnehûs mei oop de foargrûn de [[Doezumertocht]] thumb|150px|left|De mûneromp foar de ferbouwing (winter 1996) De Bombay (útspraak: Bombaai) is in streekje yn de Westerkertier fan de provinsje Grinslân. De âlde namme fan de streek is De Uithorn ("de úthoeke"; herne = hoeke). Dy namme ferdwûn lykwols yn de jierren 1960 fan de kaart. De Uithorn wie de beneaming foar in buorskip fuort besúdwesten de mûne Bombay.
De Bombay leit westlik fan de wei tusken Lytsegast en Gruttegast. It falt lykwols ûnder Doezum, dat der besuden leit. Dat is ek te sjen oan de ferkaveling, dy't yn de lingterjochting út Doezum wei rint. Bewesten leit de buorskip Peebos, benoarden De Eest en noch wat noardliker leit de buorskip Dorp. It streekje is ferneamd nei de polder Bombay yn de omkriten, dy't har namme wer ûntlient oan de eardere skûprêdmûne Bombay, dy't yn 1878 boud waard om de polder te bemealen. It achtkant fan de mûne kaam fan in mûne by Moordrecht yn de Súdplaspolder, dy't dêr mooglik set waard yn 1840. In 1931 waard de mûne ûnttakele, doe't in rauoaljemotor setten waard, dy't yn 1958 ferfongen waard troch in elektromotor. Yn 1989 waard de mûneromp op de monumintelist setten fanwege dat it it ienige skûprêdrestant wie yn Grinslân. Yn 1998 waard de mûneromp lykwols ferboud ta wenhûs. De mûne leit op de krusing fan de Doezumertocht (de âlde Sylroe) mei it eardere Knillesdjip, dy't beëasten de wei Lutjegast-Gruttegast trochrint by de Caspar de Roblesdyk lâns. De oarsprong fan de namme Bombay is ûnbekend.
Begjin 21e iuw wienen der plannen om in grutte wetterplasse mei jachthaven oan te lizzen (troch in diel fan de polder ûnder water te setten) en dêr 500 fakânsjewenten te setten. Dat is lykwols neat wurden.
Provinsjale wei 356
Sintrale As
De N356 kaam in soad yn it nijs fanwegen de plannen foar 'De Sintrale As', in nije dûbelbaanswei fan Nyegea nei Dokkum. De nije dyk rint, oars as de N356 dy't dwers troch de doarpen Damwâld, De Falom Feanwâlden, Burgum rûn en by Sumar del, om de doarpen hinne rinne en sa de leefberens dêrfan ferbetterje moatte en tagelyk de berikberens fan Noardeast-Fryslân grutter meitsje moatte. De nije dyk rint fan Dokkum yn it noarden oant de Wâldwei yn it suden. De nije rûnwegen fan Hurdegaryp en Garyp slute op de nije dyk oan. De nije dyk waard op 7 oktober 2016 yn gebrûk naam.
Trasee
De dyk waard op in hast folslein nij trasee oanlein sûnder de besteande diken te ferbreedzjen. De dyk is foar it grutste part dûbelbaanske autowei (2×2) dêr't in maksimumfaasje fan 100 km/o jildt.By it ûntwerp waard besocht rekken te hâlden mei de lânskiplike wearde fan it gea, om de dyk hjir en dêr justjes djipper oan te lizzen, it oanlizzen fan houtwâlen by de dyk del en it oanlizzen fan faunapassaazjes.
Diel Midden
De dyk wurdt mei in tunnel ûnder it spoar fan Ljouwert nei Grins hinne laat. It trasee bûget dêrnei ôf nei it westen en rint besuden Feanwâlden. Der binne fiadukten yn de pleatslike diken oanlein. Nei it fiadukt yn de Wâldwei (Feanwâlden) bûget de dyk wer nei it suden. Dêr is in ovonde op ûngelikese hichte boud dêr't wichtige diken mei op de Sintrale As oansluten binne. Oan de iene kant waard der in ferbiningsdyk oanlein nei it krúspunt by Quatrebras, en oan oare kant dêr de oansluting op de rûnwei fan Hurdegaryp. Dy rûnwei waard noardlik fan Hurdegaryp oanlein mei in tunnel ûnder it spoar Ljouwert-Grins, dêr't de dyk nei op de besteande N355, nei Ljouwert ta, oansletten is mei in turborotonde. De Sintrale As sels rint fierder nei it suden dêr't de Ryksstrjitwei mei in fiadukt krúst wurdt. Dêrnei rint de dyk westlik om Burgum hinne en mei in akwadukt ûnder it Prinses Margrietkanaal troch.
Diel Súd
By Sumar is in heal klaverblêd dy't Burgum, Sumar en Garyp ferbynt. Fan dat punt ôf liedt in dûbelbaanske (2x2) rûnwei noardlik by Garyp del nei it westen rjochting fan Ljouwert om oer in rotonde oan te sluten op de Wâldwei (N31). De haadtakke fan de Sintrale As rint fan it heale klaverblêd ôf oer it âlde trasee fierder troch nei it suden, dêr't ferskate krusende diken mei tunnels ûnder de dyk rinne. By it fiadukt Nyegeasterhoeke rint de súdlike oansluting oer in hûnebonkerotonde.
Smilde
thumb|250px|''De [[Drintske Haadfeart, Smilde]] Smilde is in doarp yn de provinsje Drinte, súdwestlik fan Assen. Teffens is it de namme fan in eardere gemeente en wetterskip yn Drinte.
Smilde leit oan beide kanten fan de Drintske Haadfeart. It is in typysk foarbyld fan in lintdoarp; mei in lingte fan sa'n 17 kilometer.
Nei de gemeentlike weryndieling fan 1998 kamen Boppesmilde, Smilde en Hegersmilde oan de gemeente Midden-Drinte.
Inte Onsman
thumb|Inte Onsman Willem Inte Onsman (Harns, 28 septimber 1872 - Amsterdam, 26 augustus 1929) wie in Nederlânsk skriuwer fan benammen toanielstikken en in aktyf fakbûnsbestjoerder.
Jeugd en eftergrûn
Inte Onsman waard berne as seisde soan yn it twadde houlik fan Andries Onsman, pakhûsfeint yn Harns) en Aaltje Waardenburg. Nei it jong ferstjerren fan har man yn 1882 gie Aaltje Waardenburg mei har fjouwer bern nei Amsterdam, dêr't se mei har trije noch ynwenjende bern by har, wyls al útfleine, dochter Aukje ynluts. In foto toant har as in strang eagjende Friezinne, mei Fryske drachtskape en sjend nei de Bibel, dêr't hja faak yn lies. Inte Onsman waard Lutersk grutbrocht en joech dat leauwe wer troch oan syn bern.
De jonge Inte moast al jong byfertsjinje foar de húshâlding. Nei skoaltiid wurkte hy as ynsjipper by in kapper. It waarden syn earste stappen nei it barbiersfak. Ienkear fan skoalle ôf waard er yndie kapper. Kommend út in seemanslaach, luts de grutte feart him ek. Sa waard hy in skoftlang skipsbarbier en makke hy in reis nei de Feriene Steaten oan board fan ien fan de skippen fan de Holland-Amerika Lijn.
Toaniel
Ienkear werom yn Nederlân, 1891, ûntwikkele him in oare leafde: dy foar it toaniel. Onsman sleat him oan by de teätergroep fan M. Kreukniet en Henri Poolman yn Amsterdam en spile dêr ferskate rollen, ûnder mear yn stikken fan Herman Heijermans. In jier nei de dea fan Kreukniet yn 1893 waard it selskip ûntbûn. Benammen fan Henri Poolman en kollega-akteur Henri van Kuyk soe Onsman in soad oer it toanielspul leare. Genôch om der letter, as skriuwer, profyt fan te hawwen.
Fakbûn
Yn 1894 troude Onsman mei Margaretha Martha fan Ake út Haarlim. It span krige in dochter (Johanna Alida Martha Ans) en in soan (Willem Inte Inte). Omdat der brea op de planke komme moast en it pear ek in fêster bestean woe as it libben by in toanielgroep biede koe, makke Onsman de stap nei de kapperssaak. As sosjaal fielend minsk waard hy lid fan de yn 1891 oprjochte Nederlandsche Barbiers- en Kappersbond. Fan 1895 - 1897 wie hy sekretaris fan it bûn. Dêrnei lei er syn bestjoersfunksje del om yn De Haach te besykjen in ôfdieling fan it bûn op te rjochtsjen. Neidat dy fan de grûn komd wie, gie it span mei de wyls berne dochter werom nei Amsterdam, dêr't Inte Onsman oan de Ceintuurbaan in kapperswinkel begûn.
Binnen it Barbiers- en Kappersbûn wie wyls skeel ûntstien oer de posysje fan Onsmans. Hoewol't it bestjoer útstelde him as lid te skrassen, besliste in bûtengewoane ledegearkomst op 28 maart 1898 oars. Onsman bleau lid en waard sels wer sekretaris fan it bûn. In jier letter waard hy redakteur fan it bûnsblêd. It hawwen fan in eigen saak en de bulte wurk dêrbûten fregen tefolle fan de swakke senuwen fan de sekretaris. Yn 1903 oerfoel him in senuwsykte, sa't hy de oerspandheid sels neamde, wêrfan hy nei eigen sizzen nei folslein genies.
Ek betocht Onsman yn dy jierren in nije organisaasjefoarm foar it bûn mei lokale en provinsjale fakrieden. Dêrmei wie hy syn tiid fier foarút, want pas nei 1945 waard dy in feit.
Skriuwer
Inte Onsman sluet him al gau by de SDAP oan. Hoewol'hy as fakbûnsman op polityk mêd sa neutraal mooglik besocht te bliuwen, wie hy yn ieren en sinen sosjaaldemokraat. It bûnswurk slokte in soad fan syn tiid op, mar syn stribjen nei 'ferheffing' fan de arbeiders koe hy op in oare wize stal jaan: fia syn âlde leafde foar it toaniel. Partij- en fakbûnsgearkomsten waarden yn de earste jierren fan de tweintichste iuw faak net allinnich mei saaklike agindapunten fold. Nei de sprekker(s) en nei it skoft folge net komselden in kultureel programma. Koarte toanielstikken wienen yn trek: ienakters mei in opfiedende strekking. It wurk fan Heijermans stiet yn dit ferbân op iensume hichte, mar liende him net altiten foar útfierings troch amateurs. Onsman hie yn syn jierren by Kreukniet en Poolman genôch ûnderfining opdien om byldzjend skriuwe te kinnen. Yn 1904 kaam syn earste stik 'Fergolle leagens'. Hy skreau it noch ûnder skûlnamme, De Visu. Letter wurk publisearre hy ûnder eigen namme. Algeduerigen kaam yn syn wurk de problematyk fan aldendei oan de oarder, hieltuiten fanút sosjaaldemokratysk perspektyf.
De aktualiteit fan de Earste Wrâldoarloch ynspireare him ta twa stikken, It skot oan de grins en syn meast spile wurk It ljocht yn de nacht, beide yn 1917 publisearre. Hoewol't dit lêste ek foar it amateurtoaniel skreaun waard, fyn it al gau syn wei nei de grutte skouboargen. By de hûndertste útfiering yn de Amsterdamse Stedsskouboarch waard de skriuwer huldige. 'It ljocht yn de nacht' waard ek oersetten en mei súkses spile yn Dútslân en Denemark.
In lêste toanielstik, De swalker fan Prodnetskoi, ferskynde yn 1921 en is ynspirearre op de russyske revolúsje. It soarge seis jier letter noch foar opskuor, doe't in Fryske boargemaster, nei in wink fan de Kommissaris fan de Keninginne, in útfiering ferbea, út eangst dêrmei de revolúsjonêre geast út de flesse te litten. By minder wurdende sûnens wurke Onsman yn de jierren tweintich oan syn roman ''Van Rinus de IJsbeer tot Arjen de Bouwer. Levensfragmenten uit de groote wereld der heel kleinen''. It boek, dat sterke autobiografyske trekken hat, kaam yn 1929 út. Yn de sneonsedysje fan it SDAP-deiblêd Het Volk skreau Onsman yn de jierren 1913 en 1914 alle wiken kursyfkes ûnder de skûlnamme Leckie Down. Letter waarden dy ferfongen troch de Pro- en Kontrarubryk, wêryn't hy (noch) mear politike stânpunten ynnaam.
Inte Onsman ferstoar op de Nieuwe Oosterbegraafplaats yn Amsterdam, dêr't hy by it grêf fan in ferstoarn âld-bestjoerslid fan de Vereeniging Standvastige Hulp in Tegenspoed in taspraak hold. Syn ferstjerren wie foarsidenijs fan in soad Amsterdamske kranten. Syn frou lies yn de krante, ûnderweis nei de stêd, fan de dea fan har man. Onsman waard op datselde begraafplak begroeven. Op syn grêf is syn byldnis yn relief oanbrocht, flankearre troch bylden fan figueren út syn wurk: de mandeflechter Balke út 'It ljocht yn de nacht' en de swalker fan Prodnetskoi, makke troch byldhouwer Anton Fortuin. Nei de dea fan Onsman rekke syn wurk stadichoan yn it ferjitboek. It blykte te datearre op noch opfierd wurde te kinnen. Wol kaam yn de Twadde Wrâldoarloch noch in nije edysje út fan syn roman en yn 1946 brocht syn útjouwer Haverman in twadde printinge út fan Vaders jaardag. Fan Rinus de IJsbeer oant Arjen de Bouwer ferskynde op it lêst yn de jierren tachtich as fúljeton yn de Woerdense Courant.