cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Skotsk
Oant it ferlies fan 'e Skotske ûnôfhinklikens, yn 1707, wie it Skotsk de bestjoerstaal fan Skotlân, mar nei't it troch de uny mei Ingelân alle politike status kwytrekke wie oan it Ingelsk, ferlear it ek syn maatskiplik oansjen. Dêrnei waard it lange tiid beskôge waard as in Ingelsk dialekt, mar sûnt 1997 wurdt it Skotsk troch it Britske regear erkend as in lânseigen minderheidstaal. Neffens de Britske folkstelling fan 2011 waard it Skotsk doe yn it Feriene Keninkryk troch 155.000 minsken as memmetaal sprutsen. It tal sprekkers yn Ierlân leit om 'e 10.000 hinne.
Nammen
Hoewol't de offisjele namme fan 'e taal gewoan "Skotsk" is, wurde soms oare nammen oanholden om it ûnderskie mei de oare talen en dialekten yn Skotlân dúdliker te meitsjen. Sa is der de oantsjutting Leechlânsk-Skotsk, yn it Ingelsk: Lowland Scots, om't it taalgebiet benammen it Skotske leechlân omfiemet. Yn it Skotsk wurdt dan fan Lallans sprutsen, in gearlûking fan it oarspronklike Lawlands, "Leechlânsk". Oare nammen foar it Skotsk binne Braid Scots ("Breedskotsk") en Doric ("Doarysk"), hoewol't dat eins in namme is foar it Sintraal Noardskotsk, in subdialekt dat westlik en noardlik fan Aberdeen sprutsen wurdt. Yn Noard-Ierlân hjit it Ulsterskotske dialekt yn 'e eigen taal Ulstèr-Scotch, mar tsjintwurdich wurdt dat ek wol gauris oantsjut as Ullans, in neologisme dat Ulster en Lallans mei-inoar kombinearret.
Taalgebiet
Yn Noard-Ierlân falt it Skotske taalgebiet útinoar yn twa aparte gebieten. Dat binne it eastlike diel fan it súdeastlike greefskip Down, oan 'e eastkust fan Noard-Ierlân, en it noarden fan 'e noardwestlike greefskippen Antrim en Derry, oan 'e noardkust. Yn 'e Ierske Republyk binne de Skotsksprekkers konsintrearre yn it sintrale diel fan it noardwestlike greefskip Donegal, tsjin 'e westgrins fan Noard-Ierlân oan.
It Angelsaksyske tiidrek
Yn 'e fyfde iuw ferlieten de Angelen en de Saksen massaal harren heitelân yn noardlik Dútslân om as ûnderdiel fan it Grutte Folkeferfarren fan it Jeropeeske fêstelân oer te stekken nei de Britske Eilannen. Dêrby namen se harren Germaanske dialekten mei, dy't har yn harren nije lân ûntjoegen ta it Angelsaksysk (of Aldingelsk). Yn 'e sânde iuw stiften de Angelen yn noardlik Ingelân it keninkryk Noardumbrje, en fan dêrút begûnen se yn 'e achtste iuw oan in opmars yn súdlik Skotlân, ta skea fan 'e ûnderskate riken fan 'e Brytoanyske Kelten dêre. Op it hichtepunt fan har macht behearsken de Angelen it hiele súdeasten fan Skotlân, oan Edinburch ta, en hiene se ek it uterste súdwesten fan it lân, oant en mei de Flakte fan Kyle, yn 'e besnijing. Fan likernôch 800 ôf brochten ynterne strideraasjes en ynfallen fan 'e Wytsingen harren hegemony lykwols ûnder fuotten, en neitiid waard súdeastlik Skotlân ferovere troch it mienskiplik keninkryk fan 'e Pikten en de Gaelen, dêr't him it Keninkryk Skotlân út ûntwikkele.
Underwilens hie it Noardumbryske Angelsaksysk him tsjin 'e ein fan 'e sânde iuw foargoed yn it súdeasten fan Skotlân fêstige, alhiel oan 'e rivier de Forth ta, en de ferskowende grinzen feroaren dêr letter neat mear oan. Wylst it Skotsk-Gaelysk yn Skotlân doedestiden de bestjoers- en hoftaal wie, bleau it súdeasten in Angelsaksysktalich gebiet, dêr't him geandewei de tolfde en trettjinde iuw in wat ôfwikende foarm fan it Midingelsk ûntjoech, dy't Aldskotsk (of Ier Skotsk) neamd wurdt. De wichtichste reden dêrfoar wie de ymmigraasje fan Angelsaksen út it noarden en de midden fan Ingelân wei, wa har spraakgebrûk in sterke ynfloed fan it Deensk ûndergien hie. Lettere ynfloeden op it Skotsk kamen benammen fan it tsjerklik en juridysk Latyn, fan it Normandyske Frânsk fan in protte nijynkommen eallju en fan it Paryske Frânsk fia de Auld Alliance, it iuwenlange bûnsgenoatskip tusken Skotlân en Frankryk. Hoewol't de ynfloed fan it Latyn op it Ingelsk likernôch itselde west hawwe sil, krige it Skotsk folle minder en oare ynfloeden fan it Frânsk te ferduorjen. Boppedat wiene der noch oare ynfloeden dy't de kleau mei it Ingelsk grutter makken, wêrûnder dy fan it Nederlânsk en Nederdútsk fia de hannel, en troch ûntliening út it Skotsk-Gaelysk.
Rengerspark
thumb|220px|Lizzing Rengerspark
Skotsk
It Aldskotske tiidrek
Fan 'e trettjinde iuw ôf begûn it taalgebiet fan it Skotsk him út te wreidzjen, wêrby't it bûten it oarspronklike súdeasten it earst oannommen waard yn 'e stêden. Tsjin it begjin fan 'e fjirtjinde iuw hie it Skotsk, dat almar oanwûn oan prestiizje, it Frânsk, dat doe yn Skotlân krekt yn it neigean rekke, ferfongen as de wichtichste skriuwtaal yn it grutste part fan it easten fan it lân. Foar de fyftjinde iuw wie it trouwens sa dat de namme "Skotsk" (Scottis) foarbeholden wie oan it Keltyske Skotsk-Gaelysk, wylst it Leechlânsk-Skotsk fan Inglis of Ynglis ("Ingelsk") neamd waard.
Om 1400 hinne hie it Skotsk him lykwols ta in aparte taal ûntwikkele, dy't dúdlik net deselde wie as de taal dy't oare kant de grins yn Ingelân sprutsen waard, mar dy't noch in eigen namme miste. Fanôf likernôch 1495 waard it wenst om mei Scottis it Skotsk oan te tsjutten, wylst men doe foar it Skotsk-Gaelysk fan Erse ("Iersk") begûn te sprekken. Dat jout moai it omslachpunt oan wêrby't it Skotsk de machtsstriid mei it Skotsk-Gaelysk yn syn foardiel wist te besljochtsjen: foartiid waard it Skotsk as in frjemde taal sjoen ("Ingelsk"); no begûn men it Skotsk-Gaelysk as in frjemde taal te sjen ("Iersk"). De oergong fan it Aldskotsk nei it histoaryske tiidrek fan it Midskotsk wurdt ornaris om 1500 hinne lein, en falt dus ek sa'n bytsje gear mei dy ûntwikkeling.
Rengerspark
Rengerspark is in stedspark en buert yn de wyk Sonnenborgh en omkriten yn Ljouwert, it is neamd nei Baron Rengers. It Alde Stedsbegraafplak grinzget oan it park. De buert hie yn 2017 likernôch 795 ynwenners.
Yn 1902 waard troch Mr. W.J. van Welderen Baron Rengers en syn frou C.T. Baronnesse van Welderen Rengers-Looxma in stik grûn oan de gemeente Ljouwert oanbean mei de bedoeling op dat terrein in kuiergebiet oan te lizzen. Dit oanbod waard troch de gemeente oannommen. Túnarsjitekt Hendrik Copijn makke yn 1904 it ûntwerp. Yn april 1906 waard it park fan 3 ha. oan de Spanjertsleane yn gebrûk nommen.
Skotsk
It Midskotske tiidrek
Tsjin 'e sechstjinde iuw hie it Midskotsk in eigen stavering en literêre noarmen ûntjûn, dy't dúdlik oars wiene as dy't yn Ingelân foar it Ingelsk ûntwikkele waarden. Tusken 1610 en de 1690-er jierren ferfearen ûnder de saneamde Plantaazje fan Ulster likernôch 200.000 protestantske, Skotsksprekkende Leechlanners nei it noarden fan Ierlân, dêr't se har úteinlik ûntwikkelje soene ta de Ulsterske folksgroep, dy't yn 'e rest fan 'e wrâld better bekend is as de protestantske Noardieren. Hoewol't der ek Ingelske kolonisten wiene dy't har noardlik Ierlân nei wenjen setten, wiene der fiif of seis kear safolle Skotten.
Underwilens wie it Skotsk fan 'e fyftjinde iuw ôf ûnder groeiende ynfloed fan it dominantere Ingelsk kommen te stean. Fral tige wichtich wie dêrby dat de earste printparse yn 1476 yn Londen ynstallearre waard, mar dat Skotlân pas tritich jier letter syn earste printparse krige. Tsjin dy tiid wiene in protte teksten, lykas de Sjenêvebibel, in oersetting fan 'e Bibel, al yn it Ingelsk yn Skotlân ferspraat. In oare neidielige ûntwikkeling foar it Skotsk wie dat de Skotske kening Jakobus VI yn 1603 op 'e Ingelske troan kaam, mei as gefolch dat Skotlân en Ingelân yn in personele uny mei-inoar ferbûn waarden en it Skotske Keninklik Hof nei Londen ferhuze, dêr't de Skotske hofdichters de Ingelske taal oernamen. Mei't der doe noch altyd gjin Skotske bibeloersetting wie, naam de Tsjerke fan Skotlân yn 1611 de Ingelsktalige King James Bible oan as de offisjele ferzje fan 'e Bibel, sadat it Skotsk fierhinne út 'e tsjerke ferballe waard.
It Nijskotske tiidrek
Doe't Skotlân en Ingelân yn 1707 ek in politike uny oangiene, wêrby't Skotlân syn ûnôfhinklikens ferlear, sadat it eigen Skotske regear en parlemint opheft waarden, ferlear it Skotsk foargoed syn status fan bestjoerstaal. Op dit punt wurdt ornaris de oergong fan it Midskotsk nei it Nijskotsk lein. Neitiid besochten in protte lju yn liedingjaande posysjes yn it lânsbestjoer en it ûnderwiis it near te lizzen op it gebrûk fan it Skotsk, fral as skriuwtaal, mar ek as sprektaal. In protte Skotske notabelen út dy tiid, lykas David Hume en Adam Smith, woene har langer ek net mear Skotten neame, mar meaten harsels de namme "Noardbritten" oan. Hja diene alle war om har fan it Skotsk te ûntdwaan, mei't it Ingelsk de iennichste offisjele taal fan it nije feriene keninkryk Grut-Brittanje wie. Likegoed wiene der ek Skotten dy't har neat oan 'e nije moade gelegen lizze lieten, lykas Alexander Boswell, in lid fan it Heechgerjochtshôf fan Skotlân, dy't yn syn funksje as rjochter Skotsk prate en ta argewaasje fan guon tiidgenoaten sels yn syn skriuwen skottisismen net mijde. Oan it miene folk, dat noch in protte mei skriuwen op hie, noch folle omgong mei de heechste klassen hie, gie dizze ûntwikkeling fierhinne foarby, sadat it Skotsk tsjin 1800 fierhinne de sprektaal fan 'e gewoane man wurden wie.
Oan 'e ein fan 'e achttjinde en it begjin fan 'e njoggentjinde iuw waard it Skotsk as skriuwtaal nij libben ynblazen troch skriuwers as Robert Burns, Allan Ramsay en James Orr, dy't troch eleminten út ferskate dialekten te brûken in nije standerttaal ûntwikkelen. Dat late derta dat yn 'e Fiktoriaanske Tiid Skotske kranten geregeldwei artikels en kommentaar yn it Skotsk werjoegen. Oan it begjin fan 'e tweintichste iuw sakke dizze oplibbing lykwols wer fuort, en de standerttaal fan Burns-en-dy rekke yn 't ferjit, sadat der op it stuit gjin algemien akseptearre standert mear bestiet.
Tsjin 'e 1940-er jierren fûn de ôfdieling Underwiis fan it Britske ministearje fan Skotske Saken dat it Skotsk "nearne de taal is fan lju dy't ûnderwiis genoaten hawwe, en net omskreaun wurde kin as in gaadlike drager foar ûnderwiis of kultuer." Der mocht dan op 'e skoallen yn Skotlân ek gjin Skotsk mear sprutsen wurde, en hoewol't de learlingen nei skoaltiid ûnderinoar oergiene ta it Skotsk, bemjuksen se generaasje nei generaasje almar mear Ingelsk yn harren praat. Yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw krige dat proses noch mear faasje troch de ynfloed fan 'e (Ingelsktalige) massamedia. Tsjin 'e milenniumwiksel wie it Skotsk yn in grut part fan it Skotske leechlân op it rântsje fan it útstjerren brocht.
Sûnt likernôch 2000 is de hâlding fan 'e oerheid en it ûnderwiis foar it Skotsk oer wat feroare. Dat is fierhinne te tankjen oan it feit dat Skotlân sûnt 1999 in beheinde foarm fan selsbestjoer hat. Hoewol't it Skotsk nearne brûkt wurdt as ûnderwiistaal, wurdt der op in protte plakken yn it Skotske taalgebiet (fral op it plattelân) op skoalle no in beskate oandacht oan it Skotsk bestege. Dat bart oer it algemien lykwols as ûnderdiel fan 'e lessen Ingelsk, en hâldt meastal net folle mear yn as it lêzen fan in stikje Skotske literatuer en it beskôgjen fan it pleatslike dialekt. In protte fan it ûnderwiismateriaal foar sokke lessen is eins net yn it Skotsk skreaun, mar yn Standertingelsk dat in bytsje oanklaaid is as Skotsk, en dat hat sawol foar- as tsjinstanners fan Skotsk ûnderwiis ta razernij brocht. Wol bestiet der no in universitêre learstoel Skotsk. Bûten it ûnderwiis bliuwt it gebrûk fan it Skotsk yn 'e regel lykwols beheind ta sitewaasjes dêr't it gaadlik foar achte wurdt, lykas komeedzje, kulturele gearkomsten en werjeften fan 'e "dagen fan alearen". Serieus gebrûk foar nijs, ensyklopedyen, dokumintêres, polityk, ensfh. komt selden foar, al jout de webside fan it Skotske Parlemint al wat ynformaasje yn it Skotsk.
Literatuer
Ien fan 'e alderierste wurken fan 'e Skotske literatuer is it fjirtjinde-iuwske epos Brus, fan John Barbour, oer kening Robert de Bruce. Ut 'e fyftjinde iuw datearje Cronykil, fan Andrew fan Wyntoun, en The Wallace (oer William Wallace), fan Bline Harry. Fan 'e ein fan 'e fyftjinde iuw ôf waard in protte literatuer skreaun troch hofdichters oan it Skotske Keninklik Hof en wittenskippers oan 'e Universiteit fan St. Andrews, lykas Robert Henryson, William Dunbar, Gavin Douglas en David Lyndsay. The Complaynt of Scotland wie ien fan 'e earste printe útjeften yn it Skotsk. De Eneados, Gavin Douglas syn oersetting fan 'e Aeneïs, fan Fergilius, kaam yn 1513 út.
Nei in weisinking oan 'e ein fan 'e Fiktoriaanske Tiid en yn 'e earste desennia fan 'e tweintichste iuw fûn der fan likernôch de Earste Wrâldoarloch in lytse renêssânse yn 'e Skotske literatuer plak. In wichtich plak naam dêrby yn Hugh MacDiarmid, dy't mei syn ferneamde gedicht A Drunk Man Looks at the Thistle (1926) witwat die om sjen te litten dat men mei it Skotsk as skriuwtaal alle einen en kanten út koe. Oare skriuwers út dy tiid wiene Douglas Young, John Buchan, Sidney Goodsir Smith, Robert Garioch, Edith Anne Robertson en Robert McLellan.
Maatskiplike status
Der bestiet oerfloedich bewiismateriaal dat it Skotsk foarôfgeande oan 'e Uny fan 1707 rûnom beskôge waard as in selsstannige sustertaal fan it Ingelsk. Dêrby moat men tinke oan it bestean fan in aparte, Skotsktalige literatuer; de eigen stavering dy't him nettsjinsteande syn wat floeibere foarm ûnôfhinlik fan 'e Ingelske stavering ûntjoech; en it gebrûk fan it Skotsk as bestjoers-, hof-, wets- en tsjerketaal yn Skotlân. Pas nei de Uny, doe't it Skotsk syn status as bestjoers- en skriuwtaal ferlear, rekke it ek syn oansjen as selsstannige taal kwyt en waard it gauris en almar mear sjoen as in Ingelsk dialekt. In hieltyd grutter part fan 'e Skotske befolking gie boppedat meitiid oer op it Ingelsk. Restanten fan it Skotsk yn it spraakgebrûk fan sokken waard faak beskôge as strjittaal.
Men kin de relaasje dy't it Skotsk en it Standertingelsk mei-inoar hawwe, beskôgje as in lineêr bipolêr taalkontinuum fan stadichoan yninoar oergeande taalfarianten, wêrby't it Skotsk-Ingelsk healwei sitewearre is. Yn Skotlân sprekt de grutte mearderheid fan 'e minsken in taalfariant dy't earne tusken Skotsk-Ingelsk en Skotsk yn sit. Wêr't yn dat kontinuum troch Ingelsk beynfloede Skotsk oergiet yn troch Skotsk beynfloede Ingelsk is eins net te sizzen. In protte sprekkers binne dêrby floeiend yn mear as ien taalfariant en brûke dat fermogen om har oan te passen oan ferskillende maatskiplike sitewaasjes. Sa sille se bygelyks mei buorman Skotsk prate, wylst se oergeane op it Ingelsk as se by dokter wêze moatte.
Politike status
Sûnt 1997 genietet it Skotsk fan it Britske regear erkenning as minderheidstaal ûnder Diel II fan it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen. Los dêrfan erkent it regionale Skotske regear it Skotsk as in "tradisjonele taal" fan Skotlân, al hat dat oant no ta noch net laat ta in offisjele taalstatus yn it lânsdiel. It Ulsterskotsk genietet yn Noard-Ierlân deselde erkenning troch it Britske regear as dy't it Skotsk yn Skotlân hat. Troch de dizenige formulearring fan 'e Britske opjefte ûnder it Jeropeeske Hânfêst (dy't fan "Skotsk en Ulsterskotsk" sprekt) bestiet der lykwol ûnienichheid oer oft dat betsjut dat it Ulsterskotsk as taal los fan it Skotsk erkend wurdt of net.
De organisaasje dy't giet oer de stavering fan it Skotsk en soartgelikense saken (ferlykber mei it foech dat de Fryske Akademy op it mêd fan it Frysk hat), is yn Skotlân it Scots Leid Center ("Skotske Taalsintrum"). Yn Noard-Ierlân en Ierlân ferfollet de Boord o Ulstèr-Scotch ("Ulsterskotske Ried") deselde funksje foar it Ulsterskotsk.
Sprekkerstal
It hat bliken dien dat it tige dreech is om it krekte tal sprekkers fan it Skotsk fêst te stellen, allinnich al om't de fraach "Sprekke jo Skotsk?" ynterpretearre wurde kin as slaand op Skotsk, Skotsk-Ingelsk of sels Skotsk-Gaelysk. Skotske taalaktivisten fierden yn 'e njoggentiger jierren kampanje om fragen oer it Skotsk op 'e list fan 'e Britske folkstelling fan 2001 te krijen, en it General Register Office for Scotland fierde datoangeande yn 1996 in proef út, wêrby't de Skotske befolking fragen oer de taal foarlein waarden. De útkomsten wiisden út dat der sa'n 1,5 miljoen sprekkers fan it Skotsk wiene, oftewol likernôch 30% fan 'e befolking (hjirby waard net frege nei memmetaal, mar allinnich nei sprekfermogen). Ek die bliken dat dit persintaazje ûnder de âlderein en ûnder legere maatskiplike klassen oansjenlik heger lei as it lanlik gemiddelde.
In jier earder, yn 1995, hie it Scots Leid Quorum fan 'e Universiteit fan Aberdeen in eigen ûndersyk dien, wêrfan't de útkomsten suggerearren dat der sa'n 2,7 miljoen Skotsksprekkers wiene. Sa't it General Register Office ek grif tajoech, wiene harren fragen lang sa detaillearre net as dy fan 'e Universiteit fan Aberdeen. It ferskil yn útkomst wie dan neffens saakkundigen ek grutdiels werom te fieren op 'e sintrale fraach "Sprekke jo Skotsk?" Yn it ûndersyk fan 'e Universiteit fan Aberdeen waard dêroan taheakke: "... of in dialekt fan it Skotsk, lykas ...," wêrnei't in opsomming fan mooglike dialekten folge. Dat resultearre yn gruttere werkenning troch de lju dy't de fragelist ynfollen, mei't in protte Skotten harsels mids njoggentiger jierren blykber noch altyd seagen as lju dy't min útsprutsen en grammatikaal ynferieur Ingelsk sprieken ynstee fan in hiel oare taal.
Om't út 'e beide neamde ûndersiken bliek dat ien inkele fraach oer it Skotsk yn 'e folkstelling net foldwaan soe, en om't sa'n folkstelling neffens it General Register Office net bedoeld wie om in grut ferskaat oan fragen oer ien ûnderwerp te stellen, waard úteinlik besletten om gjin fragen oer it Skotsk op te nimmen yn 'e folkstelling fan 2001. Sadwaande wie de folktelling fan 2011 de earste dy't fernaam nei de stân fan saken op it mêd fan it Skotsk. Dêrby waard frege nei it fermogen om Skotsk te ferstean, te sprekken, te lêzen en te skriuwen. Fan 'e likernôch 5,1 miljoen ynwenners fan Skotlân anderen sa'n 1,2 miljoen (24%) op alle fjouwer fragen fan "ja", wylst 3,2 miljoen op 'e trije lêste fragen fan "nee" antwurden en de oare 700.000 dêrtuskenyn sieten. Saakkundigen hawwe op grûn dêrfan it totale oantal Skotsksprekkers yn Skotlân fêststeld op 1.540.000 minsken (oftewol 30,0% fan 'e befolking). Der wiene lykwols mar 125.000 minsken (2,4%) dy't oanjoegen dat it Skotsk har memmetaal wie.
Yn Noard-Ierlân waard yn 1999 troch de Northern Ireland Life and Times Survey fêststeld dat 2% fan 'e befolking Ulsterskotsk spriek. Omrekkene kaam dat del op likernôch 30.000 minsken. Oare skattingen sieten dêrboppe, ien mei 35.000 yn Noard-Ierlân en in oarenien mei in tige optimistyske 100.000 ynklusyf de sprekkers yn 'e Ierske Republyk. Frjemd genôch binne de sprekkers yn Noard-Ierlân (neffens it Noardierske Ministearje fan Kultuer, Keunst en Frije Tiid) hast gelyk ferdield oer protestanten en roomsen, hoewol't der yn absolute oantallen mear protestanske Ulsterskotsksprekkers binne. De konklúzje moat wêze dat it ferskynsel taal yn Noard-Ierlân, oars as de measte dingen dêre, nea politisearre rekke is. By de Britske folkstelling fan 2011 joegen krapoan 16.400 Noardieren (0,9%) oan dat se Ulsterskotsk ferstean, sprekke, lêze en skriuwe koene, wylst nochris goed 140.000 in beskaat taalfermogen oangeande Ulsterskotsk hiene. Dêrmei liket it oantal fan 30.000 memmetaalsprekkers noch altyd ridlik stekhâldend. Oangeande it tal sprekkers yn Donegal, yn 'e Ierske Republyk, binne gjin offisjele sifers bekend, mar de grutte fan 'e Skotsktalige mienskip wurdt dêr op sa'n 10.000 leden skatten.
In ferrassende útkomst fan 'e Britske folkstelling fan 2011 wie, dat der behalven yn Skotlân en Noard-Ierlân ek Skotsksprekkers yn Ingelân en Wales binne. Dêrby wiene de grutste oantallen krekt besuden de Skotske grins te finen, yn it uterste noarden fan Ingelân. Mar ek wiene der konsintraasjes yn kriten dêr't yn it ferline in protte Skotske arbeiders har nei wenjen set hiene, wêrûnder Corby, yn sintraal Ingelân, en de eardere mynbougebieten fan it Súdingelske Kent.
Lienwurden
It Skotsk hat, fral yn 'e iere stadia fan syn ûntjouwing, in sterke ynfloed fan it Skotsk-Gaelysk ûndergien, dat in Keltyske taal is. Wurden as loch ("mar"), clan ("lytse stamme (fan minsken)") en glen ("delling"), dy't tsjintwurdich faak as typysk Skotsk beskôge wurde, binne eins ûntliend oan it Skotsk-Gaelysk.
Stavering
Hjirby waard ek de saneamde ûntskuldigjende apostrof yntrodusearre, in nuveraardich ferskynsel, dat ynfoege waard op plakken dêr't it korrespondearjende Ingelske wurd in konsonant hie dy't yn it Skotsk net foarkaam. Sa waard it Skotske wurd foar it mulwurd "nommen" fan dy tiid ôf skreaun as ta'en (útspr.: "teen"), mei de apostrof op it plak fan 'e k yn it Ingelske taken. Om't Barbour dit wurd yn 'e fjirtjinde iuw stavere as tane, en der dus yn it Skotsk al 700 jier gjin k yn foarkomt, wurdt it oanjaan fan it fuortlitten fan 'e k troch in apostrof yn te foegjen tsjintwurdich oer it algemien as ûnsinnich en ûnnoazel beskôge, sadat de moderne stavering taen wurden is.
Grammatika
De sinsbou fan it moderne Skotsk hat deselde struktuer as it Ingelsk: persoansfoarm-tiidwurd-saaklik foarwerp. Ferlykje it Ingelske He turned out the light ("Hy die it ljocht út") mei it Skotske He turnt oot the licht. Ynstee fan 'e Ingelske foarm Give it to us! ("Jou it ús oer!") jout it Skotsk lykwols de foarkar oan 'e folchoarder Gie's it (wêrby't de apostrof-s koart is foar us). Fierders wurdt it beskaat lidwurd the ek foar jiertiden, dagen fan 'e wike, sykten en guon oare haadwurden pleatst dêr't dat yn it Ingelsk net kin. Krekt as yn it Frysk ferfangt it ûnbeskaat lidwurd yn it Skotsk ek faak it besitlik foarnamwurd.
Dêrnjonken hat it Skotsk ferskate sterke meartalsfoarmen dy't it Ingelsk net hat: ee - een ("each" -"eagen"); cauf - caur ("keal" -"keallen"); horse - horse ("hynder" -"hynders"); cou - kye ("ko" -"kij"); en shae - shuin ("skoech" -"skuon"). En ek oars as yn it Ingelsk (mar krekt as yn it Frysk) bliuwe de nammen fan mjitten en gewichten yn it Skotsk yn it meartal itselde as yn it inkeltal. Ien fan 'e meast opfallende skaaimerken fan it Skotsk is fierders dat it bywurd "net" (na, soms ek stavere as nae) oan it tiidwurd fêstheakke wurdt: I canna ("ik kin (it) net"), I daurna ("ik doar (it) net"), it michtna ("it soe miskien net").
Fonology
Yn 'e fonology fan it Skotsk wykt it fokaalsysteem benammen ôf fan it Ingelsk troch it foarkommen fan 'e koarte a ([a] of [ɑ], lykas yn "bak") en de twaklanken ai ([ai] lykas yn 'e Wâldfryske útspraak fan "laitsje") en ow. Dy lêste klank wurdt útsprutsen as [ʌu]: de Ingelske u fan but, folge troch de û fan "rûch"; as er folge wurdt troch in -k, kin dizze klank útskaaie nei de lange oo fan "rook". Fierders komt yn in protte dialekten ek de eu ([ø], stavere as ui of eu) foar. En de lange aa ([ɑ:], stavere as au of soms as aw) komt yn it Skotsk folle faker foar as yn it Ingelsk.
Ek oangeande de konsonanteynventaris binne der guon ferskillen. It bekendst dêrfan is dat it Skotsk de [x] (ch fan "berch") beholden hat, net inkeld yn it lienwurd loch, mar ek yn wurden dêr't er út it Ingelsk weiwurden is, lykas yn nicht ("nacht"), dochter ("dochter"), dreich ("somber", fan waar), ensfh. As de ch lykwols foarkomt oan it begjin fan in wurd of foljgend op in r, dan is it net de ch fan "berch", mar de tsj fan "tsjerke", lykas yn airch ("bôge"). Ek hat it Skotsk krekt as guon Ingelske dialekten de glottisslach ([ʔ], de klank tusken de beide gelikense lûden yn "Aäron" of "koöperaasje"), dy't de dintale plofklanken t en d ferfangt as dy tusken twa fokalen steane (en soms ek yn wurdeinige posysje).
Fierders beskikt it Skotsk, krekt as it Ingelsk, oer sawol de stimhawwende as de stimleaze th ([ð], resp. [θ]), al kin de stimleaze th oan it begjin fan wurden wol útsprutsen wurde as in h, lykas yn thing ("ding") en think ("tinke"). De z wurdt mar komselden brûkt om 'e [z] (fan "sizze") mei wer te jaan; it is folle faker in oerbliuwsel fan 'e Angelsaksyske letter yogh (ȝ), dy't meast útsprutsen wurdt as [ʤɪ] ("dzji"), lykas yn gaberlunzie ("bidler") en nammen as Menzies en Mackenzie. De r wurdt krekt as yn it Frysk rôljend útsprutsen. Fierders makket it Skotsk noch ûnderskie tusken w ([w], fan "skowe") en wh (útsprutsen as [ʍ], "chw"). Yn noardlike dialekten wurde boppedat de konsonanteklusters kn, gn en wr útsprutsen as [kn] (lykas yn "knyn"), [ɡn] (lykas yn "gnize") en [vr] (lykas yn "wraam"), wylst yn súdliker dialekten, krekt as yn it Ingelsk, de earste fan 'e beide letters hieltyd stom is.
Dialekten
It Skotsk bestiet út fjouwer dúdlik ûnderskate regionale dialekten, mei dêropta in stedsdialekt. Fanwegen geografyske en politike omtinkens wurdt it Ulsterskotsk gauris as sechsde dialekt tafoege, hoewol't it eins in subdialekt is. De yndieling yn dialekten is sa:
Priuwke
Ferlykje de tekst út Mattéus 1:18-25:
Geert Mak
Geert Ludzer Mak (Flaardingen, 4 desimber 1946) is in Nederlânsk jurist, sjoernalist en skriuwer.
Biografy
Alhoewol't Mak gjin oplieding ta histoarikus folge hat, waard er twa kear troch it Historisch Nieuwsblad útroppen as histoarikus fan it jier en krige er yn 2004 in earedoktoraat fan de Iepen Universiteit "foar syn wichtige en orizjinele bydrage oan de skiednisskriuwerij".
Yn it ramt fan de festiviteiten by it 25-jierrich bestean fan it Zentrum für Niederlande-Studien fan de Westfälische-Wilhelms Universität (WWU) Münster waard Geert Mak op 11 desimber 2014 troch de fakgroep Skiednis/Filosofy fan de WWU Münster in earedoktoraat útrikt. Yn de taljochting by it te ferlienen earedoktoraat wurdt derop wiisd dat Mak ”as begenedigd skiedferteller by steat [is] fakwittenskip, popularisearring, orzjinaliteit en engaazjemint mei elkoar te ferbinen”.
Mak is boaske oan Mietsie Ruiters, hat twa styfbern, twa bern en fiif bersbern.
Raerderhim
Raerderhim (Nederlânsk en offisjeel: Rauwerderhem) is in eardere gemeente yn 'e midden fan Fryslân, noardlik fan 'e Snitser Mar. Dizze gemeente hie op 1 jannewaris 1981 in befolking fan 2.925 minsken, en besloech in oerflak fan likernôch 35 km².
Skiednis
Raerderhim wie de súdwestpunt fan Eastergoa. Doe't dat bestjoerlik split waard, hearde it by de Leppa, en doe't dy yn trije parten útienfoel wie it in part fan Idaerderadiel. Perslot rekke Idaerderadiel skieden yn parten benoarden en besuden de Boarn, en foar 1500 ûntstie de gritenij Raerderhim. De grytmannen fan Raerderadiel wennen op Jongemastate by Raerd.
By de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 1984, wie it plan om Raerderhim by de nije gemeente Littenseradiel te foegjen, mar úteinlik waard it mei Idaerderadiel en it grutste part fan Utingeradiel gearfoege ta de gemeente Boarnsterhim. By de gemeentlike weryndieling fan 2014 waard Boarnsterhim opheft. De doarpen Raerd, Dearsum, Poppenwier, Sibrandabuorren en Tersoal kamen doe by Súdwest-Fryslân te hearren, wylst Jirnsum oergie nei de gemeente Ljouwert.
Plakken
It haadplak wie Raerd, en de oare doarpen yn de gemeente wienen: Dearsum, Jirnsum, Poppenwier, Sibrandabuorren en Tersoal.
Gebiet
De noardwestgrins fan Raerderhim wie de De Swette, mei oan de oare kant Baarderadiel. De noardeastgrins wie de âlde rin fan de Boarn, mei deroerhinne Idaarderadiel. De súdeastgrins wie de Nije Wjittering mei derfoarby Utingeradiel. Oan de súdkant wie de Snitser Mar de grins mei Doanjewerstâl, en de grins mei Wymbritseradiel yn it súdwesten waard foarme troch de Sjaardemasleat en de Spearster dyk.
Wrâldkampioenskip fuotbal 1954
It wrâldkampioenskip fuotbal 1954 waard fan 16 juny oant en mei 4 july 1954 yn Switserlân holden. It toernoai bestie út in groepsfaze en in in knock-out faze. It toernoai waard wûn troch West-Dútslân.
Groepen
De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 8.
Kalûga
Kaluga (Russysk: Калу́га) is in stêd oan de Oka, op sa'n 190 km súdwestlik fan de Russyske haadstêd Moskou.
Kalûga is in rajonfrije bestjoerlike ienheid. Njonken it plak sels hearre noch 73 doarpen by de stêd Kalûga ('Gorod Kalûga').
Skiednis
Kalûga waard yn 1371 foar it earst neamd. It wie doe noch in fêsting tsjin Litouwen om Moskou te beskermjen. Nei 1500 hat it noch foar in hoart in ûnôfhinklik foarstedom west. Yn de jierren 1606-1607 wie Kalûga it sintrum fan de boeropstân under Ivan Bolotnikov.
Sûnt de 17e iuw ûntwikkele Kalûga him tusken Moskou en de Oekraïne ta hannelsstêd. thumb|left|250px|Kalûga (1782) Peter I stifte oan it begjin fan de 18e iuw in sylfabryk en in papierfabryk yn de stêd. Kalûga wie sûnt ek in ferballingsoarde foar hege politike tsjinstanners fan Ruslân. Sa waard de lêste Krim-kahn Şahin Giray fan 1786 oant 1787 nei Kalûga ferballe. De ferballe Avarenlieder imam Schamil wenne fan 1870 oant 1869 yn Kalûga. Yn 1796 waard Kalûga de haadstêd fan it gûvernemint mei deselde namme, dat oant 1929 bestie.
De stêd makke namme yn 1812 doe't de yn Kalûga stasjonearre troepen fan Michail Kûtûzov Kûtûzov der yn slaggen om tefoarren te kommen dat de Frânske troepen harren nei it suden ta weromloeken. Mei de stifting fan in natoerkundich ynstitút yn 1892 waard yn Kalûga de basis lein foar ûndersyksaktiviteiten. De stifter Konstantin Tsiolkovski wurdt as de pionier fan de Russyske romtefeart beskôge; syn hûs is hjoeddedei in museum. Kalûga wurdt ek wol de 'Widze fan de Kosmonautyk' neamd en hat sadwaande ek in romtefeartmuseum.
Yn de Twadde Wrâldkriich waard de stêd op 12 oktober 1941 by de Slach om Moskou troch de Wehrmacht beset. Neffens de Amerikaanske skiedkundige Timothy Snyder waarden nei Stalin's suverings de Dútsers troch in soad bewenners mei bôle en sâlt ferwolkomme. Foar de joadske mienskip waard in getto ynrjochte, mar al de besetting duorre net lang en al op 30 desimber 1941 waard de stêd troch it Reade Leger befrijd. Foar de Dútske kriichsfinzenen waard yn de stêd it kamp 107 ynrjochte.
Ekonomy
Kalûga is it bestjoerlike sintrum fan de oblast Kalûga, it in in wichtich yndustriëel en wittenskipssintrum.
Volkwagen hat in fabryk yn Kalûga, en Renault en Volvo meitsje der frachtweinen. PSA Peugeaot Citroën iepene yn 2010 mei Mitsubishi yn fabryk yn Kalûga iepene. It oanleverbedriuw Continental iepen yn 2014 in fêstiging.
De Turbinefabryk fan Kalûga boud enerzjymasjines.
Meinte Oosterhout
Meinte Oosterhout (Grou, 1920 - Grins, 19 septimber 1970) wie wittenskiplik meiwurker oan it Frysk Ynstitút fan de Ryksuniversiteit Grins.
Utjouwer fan de Snitser Resesboeken (1960) mei nammelist (1964). Jierrenlang ponghâlder fan de Douwe Kalmastichting, bestjoerslid fan de Jongfryske Mienskip, foarsitter krite Aldfaers erf yn Grins.
Us Wurk (1972) waard oan syn neitins wijd.
Marten Koops Scholten
Marten Koops Scholten (Arnhim, 6 maaie 1904 - 1987) wie amtner fan de Provinsjale Bibleteek en de earste konservator fan it It Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum. Hy wie aktyf op in soad wizen foar it Frysk en de Fryske Beweging. Wie gearstaller fan de Catalogus der Friese Taal- en Letterkunde.
Francijntje de Boer
Francijntje de Boer (Harns, 18 oktober 1784 - It Hearrenfean, 7 maart 1852) wie in tsjinstfaam en dichteresse.
Tusken 1815 en 1825 publisearre se fjouwer dichtbondels, dêrfan trije foar de jongerein. Har taal wurdt karakterisearre troch ienfâld. Har gedichten draaie om húslikens, deugdsumens en suvere godstsjinstsin.
Libben
Francijntje wie dochter fan Marten de Boer, muzykmaster en skriuwer oan "'s lands werf". Se wie it twadde bern út in húshâlding fan 13. Yn 1800 ferliet se it âlderlik hûs. Under it skriuwen fan in soad gedichten (wêrûnder ferskate gelegenheidsgedichten) ûntwikkele se har as dichter. Nei it ferstjerren fan har mem yn 1807 naam Francijntje har plak yn de húshâlding yn. Har heit ferstoar yn 1810 en de húshâlding waard ûntbûn.
Francijntje krige yn 1810 in betrekking by de hear Tynhout, siktaris fan Baarderadiel, en folge dy syn húshâlding doe't er yn 1814 Snits as wenplak krige. De omgong mei minsken mei kennis en smaak droech by oan de ûntwikkeling fan har talinten. Al yn 1815 joech se har earste dichtbondel út (by A. Loosjes Pzn. te Haarlim). Twa jier letter folge "Gedichtjes voor kinderen", dat fiif printingen meimakke en ek yn it Frânsk oersetten waard troch Antoine Joseph Théodore Auguste Clavereau.
Pibe Wouters
Pibe Wouters of Pibo Gualtheri (Frjentsjer, ± 1580 - dêre?, 16??) wie in matematikus-lânmjitter. Hy studearre yn Frjentsjer (1597) en troude yn 1603 yn Ljouwert mei Tryntsje Harmensdr. en wie yn (1631) lânmjitter te Ljouwert.
In bekend wurk fan him wie in astrolabium út 1606 dy't te sjen is yn it Frysk Museum en in globebeker dy't yn it stêdhûs fan Frjentsjer bewarre wurdt.
Francijntje de Boer
Libben
Francijntje de Boer hie kunde oan Fenna Mastenbroek, Petronella Moens en Anna Barbara van Meerten-Schilperoort.
Yn 1828 waard se húshâldster by de hear Tuymelaar op It Hearrenfean, dy't widner wurden wie. De Hearrenfeanster tiid waard har glorieuze tiid. Ferskate dichtbondels ferskynden fan har hân. Se waard te hôf brocht op it âlde algemiene begraafplak op It Hearrenfean. Har grêf waard dekt troch in lyts moarmeren stientsje wêrop, alhiel yn oerienstimming mei har ienfâld en beskiedenheid allinnich har namme stie: Francijntje de Boer.
D.M. van der Woude wijde yn 1941 yn it Doopsgesind Wykblêd (7 en 17 septimber) twa artikels oan har gedichten. Sjoch ek syn artikel yn de Friese Koerier fan 24 desimber 1963. Yn 1973, by it romjen fan it begraafplak, krige it moarmeren stientsje in plak yn it Museum Willem van Haren.
Bechtold Eugen von Bernstorff
Bechtold Eugen von Bernstorff (Neustrelitz, 16 april 1902 – Jasebeck, 23 novimber 1987) is in neisiet fan de aadlike famylje Von Bernstorff. Fan 1939 oant syn dea yn 1987 wie er greve fan Bernstorf en it lân dat dêrby hearde. Novimber 1939 stoar syn heit, greve August von Bernstorff en erfde er dy syn titel en besit.
Dêr hearde ûnder oaren it fan syn pake greve Hartwig Arthur Berthold von Bernstorff foar 200.000 gûne kochte eilân Skiermûntseach by (1892). Nei de Twadde Wrâldkriich waard Skiermûntseach "út krêft fan artikel 3 fan it Beslút Fijanlik Fermogen" konfiskearre troch de Nederlânske Steat. De greve, dy't it goed fine koe mei de eilanners, wie bot teloarsteld. Hy ferlear net allinne Skiermûntseach, ek yn Dútslân rekken grutte parten fan syn besit yn hannen fan de steat. Fanwege ferwoastge brêgen oer de Elbe koe er net werom gean nei syn slot. Fanôf syn lân oan de oare kant fan de rivier seach er hoe't de gebouwen yn it easten fertutearzjen en syn ikkers ferwylderen.
Yn 1964 besocht Bechtold Eugen von Bernstorff Skiermuontseach werom te krijen. Doe't dat mislearre easke er in skeafergoeding fan de Dútske Steat. Benei 40 jier nei de konfiskaasje krige er yn 1983 in bedrach fan 80.000 Dútske mark. Von Bernstorff stoar yn 1987 en soan Andreas Gottlieb von Bernstorff wie syn erfgenamt.
Andreas Gottlieb von Bernstorff hat op it heden noch in 5700 hektare lân. De Nederlânske parse fernijde febrewaris 2008 dat de greve Skiermûntseach fannijs opeaske. Hy wol dêr neat fan witte, mar hat wol sein dat er besjen sil oft der rjochtlich hannele is wat de fergoeding fan 80.000 DM oanbelanget.
Kleine Beer Brouwerij
Kleine Beer Brouwerij is in bierbrouwerij yn De Lemmer, is oprjochte yn 2013 troch Bernd Beersma en Christel Tijenk en is oansletten by CRAFT.
Skiednis
De brouwerij is ferneamd nei de namme fan de brouwer: Beersma, bynamme Beertje, wylst ek it Ingelske wurd foar bier (beer) yn de namme fan de brouwerij ferwurke is. De brouwerij sit yn it wenhûs fan de brouwer. De brouwerij wurdt yn it wurk holden mei Marcel Top, wurksum as kok yn The British Pub. Yn 2016 ferhuze de brouwer nei in wenbuorkerij yn Spangea, ûnder De Lemmer. Yn 2017 waad dêr ek in hoptún oanlein.
Hjoed-de-dei
De bieren wurde ûntwikkele yn de eigen brouwerij, mar de gruttere partijen wurde earne oars broud. Oant 2019 is in soad broud by Admiraals Bierbrouwerij en de Sallandse Landbier Brouwerij út Albergen, dêrnei benammen by Het Brouwdok en Rock City Brewing út Amersfoart. Mei Rock City Brewing binne yn de rin fan de jierren ferskate collaboration brews makke.
Khatia Buniatishvili
Karriêre
Buniatishvili tekene yn 2010 by Sony Classical in kontrakt as eksklusive artyst. Har debútalbum út 2011 befette Liszt syn Sonate yn B minor, Liebestraum No. 3 en Mephisto Waltz No. 1
Buniatishvili besiket geregeldwei it Verbier Festival, en sy fertolke Liszts Sonate yn B minor op it festival fan 2011.
Doanjum
Doanjum is in doarp dat yn de gemeente De Waadhoeke leit. Doanjum leit noardlik fan Frjentsjer, westlik fan Boer en besuden Tsjummearum. De doarpskearn fan Doanjum leit om de Doarpsstrjitte en Tsjummearumerwei.
Op hie Doanjum  ynwenners.
Skiednis
Doanjum bestiet út in groep terpen op in âlde kwelderwâl. It gebiet moat neffens grûnfynsten al yn de Romeinske tiid bewenne west hawwe. Ut opgroeven ierdewurk docht bliken dat de doetiidske bewenners yn in aardige wolstân libben. Fan de ein fan de Romeinske tiid oant yn de 5e iuw wie it gebiet nei alle gedachten ûnbewenne.
Doanjum hie sûnt 1 oktober 1903 in stasjon oan it NFLS-spoar fan Frjentsjer nei Tsjummearum; de geografyske ôfkoarting wie Dj. By graafwurk foar it spoar waard yn 1911 in brûnzen byldsje út de Romeinske tiid fûn dat de Romeinske god Mars foarstelt. Op 8 oktober 1933 waard it stasjon sluten. thumb|left|Eksekúsjemonumint Riedsterdyk As wraak foar in oanslach op Grietje Sinnema út Rie, dy't as tolk en sekretaresse foar de besetter wurke op de Abteilung für Ernährung und Landwirtschaft yn Frjentsjer en ek ferantwurdlik wie foar de foardering fan hynders en hea foar de Dútske Wehrmacht, hellen de Dútsers op 8 maart 1945 fiif manlju út de Ljouwerter finzenis om dy oan 'e Riedsterdyk tusken Doanjum en Rie te fusillearjen. In monumint op it plak betinkt de fiif slachtoffers.
Sûnt 2018 leit Doanjum yn de gemeente De Waadhoeke, dêrfoar lei it yn de gemeente (Nij) Frjentsjerteradiel en foar 1984 lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente Frjenstjerteradiel (noardertrimdiel).
Mienskip
Mei it westlik oanbuorjende Boer hat Doanjum sûnt april 1969 de feriening Doarpsbelang. De feriening ûnderhaldt kontakten mei de gemeente, de wenningstifting en it sosjaal- en maatskiplik wurk De Skûle. De iennige foarsjenning dy't Doanjum hjoeddedei noch hat is it yn 2004 boude doarpshûs 'De Boppeslach'. Sawat om de twa moanne komt de doarpskrante De Skûle út.
Tsjerke
thumb|260px|De [[Donatustsjerke (Dongjum)|Protestantske Donatustsjerke fan Doanjum]]
De nei Donatus fan Münstereifel ferneamde Donatustsjerke is in tsjerke fan de PKN-gemeente Rie-Skingen.
Skoalle
De iepenbiere skoalle 'De Twirre' waard fanwegen de ûnwisse takomst wat it tal bern oanbelanget yn 2016 sletten. Yn itselde jier waard ek it pjutteboartersplak sletten.
Ferienings
thumb|260px|Doarpsstrjitte
Strjitten
thumb|260px|Pleats oan de Riedsterswei Doarpsstrjitte, Frjentsjerterwei, Hovensreed, M C Willemsstrjitte, Marten Anemastrjitte, Noarderstrjitte, Riedsterwei, Tsjummearumerwei, Van Goslingastrjitte, Wytse Foppesstrjitte.
Heremawei
De Heremawei is in strjitte yn It Hearrenfean dy't fan de Marktwei yn Aldskoat yn westlike rjochting rint nei de spoaroergong. De âlde wei waard yn 1956 ferbrede en ferbettere en yn 1970 nochris ferbrede tagelyk mei in stik fan de Rotstergaastwei. De wei krige yn 1950 de namme Stasjonswei, doe ûnder Aldskoat fallend. Nei ynliving by de gemeente It Hearrenfean wienen der in Stasjonswei en in Stasjonsstrjitte om betizing te foarkommen
By de oanlis fan it spoar Swol-Ljouwert waard it stik Meppel-It Hearrenfean yn jannewaris 1868 iepene (It Hearrenfean-Ljouwert pas yn septimber fan dat jier). It wie earst de bedoeling om tusken Wolvegea en It Hearrenfean gjin halte te meitsjen, mar troch tadwaan fan Mr. O.R. van Andringa de Kempenaer, lid fan de Earste Keamer fan de Steaten-generaal, is der earst in halte en letter in stasjon komd, dat yn 1948 opheft is (de halte wurdt sûnt plm. 1969 wer brûkt foar de keunstiisbaan).
De Heremawei stiet (sûnder namme) al op de kaart fan Schotanus/Halma fan 1718, as ûnderdiel fan de wei nei Nijskoat en Rottum/Rotstergaast mar is nei alle gedachten folle âlder en soe wol beskôge wurde kinne as it westlik ferlingde fan de Binnenwei (no "Skoatterlânskewei") oer de diluviale sânrêch. De "Stasjonswei" waard yn 1967 omneamd ta Heremawei nei it tichtbylizzende Heremastate (op de hoeke fan de "Marktwei" en de "Heremawei".
Fokke Bienema, (Dantumawâld, 16 jannewaris 1790 - Heremastate 3 desimber 1832), wie ûntfanger fan de belestingen, kapitein fan de Fryske Skutterij, riedslid fan Skoatterlân, lid fan Provinsjale- en Deputearre Steaten fan Fryslân, boaske op 20 augustus 1810 mei Amelia Wiskje de Swart, dy't berne wie op Heremastate of Grut Herema yn Sweins. Fokke hat it bûtenhûs ûnder Aldskoat (no "Marktwei"), bouwe litten ta eare fan syn frou, de namme jûn fan har bertehûs. De bern út dit houlik, sân yn getal, waarden yn it nije Heremastate berne. It earste wie in soan, Epke (Roos van Bienema) dy't berne waard op 15 maaie 1811. Dizze Epke boaske (earste houlik ) mei Riemkje Lunia Cats († 1861). Harren fjouwer bern waarden ek ellegear berne op Heremastate. Yn augustus 1847 waard Heremastate út de hân te keap oanbean.
Hades (ûnderwrâld)
Beskriuwing
Men gie Hades yn troch de rivier de Styks oer te stekken, wêrfoar't men in obolus, in lyts muntstik betelje moast oan 'e fearman, Charon. Dyselde wie in ktoanysk wêzen dat neat oars die as de sielen fan 'e ferstoarnen oersette. De obolus waard tradisjoneel troch de fromme djipdrôven by it stoflik omskot fan 'e ferstoarne yn 'e mûle pleatst, sadat de ferstoarne it jild by him hawwe soe as Charon derom frege. De bidlers en de freonleazen koene Hades sadwaande net yngean en moasten neffens Boek VI fan 'e Eneïde fan Fergilius hûndert jier oan 'e igge fan 'e Styks wachtsje oant se talitten waarden. De Alde Griken brochten plingoffers oan 'e ferstoarnen om foar te kommen dat dy weromkeare soene nei de boppewrâld om as spûk dejingen lestich te fallen dy't fersomme hie en jou har in juste begraffenis.
Oan 'e oerkant fan 'e Styks bewekke de ferskuorrende trijekoppige hellehûn Serberus de eigentlike yngong fan Hades. Nei't se de ûnderwrâld yngien wiene, waarden de sielen fan 'e ferstoarnen berjochte nei de dieden yn harren libbens. Hades hie fiif rivieren, dy't allegearre in symboalyske betsjutting hiene: de Acheron, de rivier fan fertriet, de Kosytus, de rivier fan beklach, de Flegeton, de rivier fan fjoer, de Lete, de rivier fan ferjit, en de Styks, de rivier fan haat. De Styks wie in rivier dêr't sels de goaden by swarden en dêr't de held Achilles yn dipt waard om him ûnkwetsber te meitsjen.
De earste krite fan Hades bestie út de Greiden fan Asfodel, dêr't neffens de Odyssee de skimen fan helden mismoedich omdoarmje tusken de sielen fan mindere lju. Inkeld plingoffers fan bloed dy't yn 'e wrâld fan 'e libbenen oan harren brocht waarden, koe yn harren tydlik wer minsklike gefoelens wekker meitsje.
Fierderop lei Erebus, dat ek wol foar in synonym fan Hades holden wurdt. Dêr wiene twa puollen, dy fan 'e rivier de Lete, dêr't alle gewoane sielen út dronken om harren ûnthâld út te wiskjen, en de poel fan Mnemosyne ("ûnthâld"), dêr't lju út dronken dy't inisjearre wiene yn 'e mystearjes. Yn Erebus stie ek it paleis fan 'e god Hades, de kening fan 'e ûnderwrâld, en syn oarehelte Perséfoné. Yn it foarhôf fan dat paleis sieten de trije rjochters fan 'e ûnderwrâld: Minos, Radamantus en Aiakus. Op 'e trijesprong dy't hillich wie foar de goadinne Hekate, waarden de sielen berjochte. As se beoardiele waarden as noch deugdsum, noch kwea, waarden se weromstjoerd nei de Greiden fan Asfodel. Waarden se beoardiele as kwea, dan moasten se de wei nei Tartarus folgje, in soarte fan hel dêr't se straft wurde soene. Mar wiene se deugdsum, dan mochten se mei de helden de wei folgje nei de Elysyske Fjilden (ek wol de Eilannen fan 'e Seinigen of de Lokkige Eilannen neamd), in soarte fan himel dêr't se beleanne waarden.
Yn oare godstsjinsten
Yn 'e Romeinske mytology hiet de ûnderwrâld net Hades, mar de Romeinen hiene in protte eleminten fan Hades oernommen foar harren eigen foarm fan 'e ûnderwrâld. De yngong dêrfan lei yn Avernus, in krater by Cumae. Dat wie de rûte dy't de held Aineäs naam om nei de ûnderwrâld del te gean. Troch pars pro toto tsjutten de Romeinen harren ûnderwrâld faak oan as 'Avernus'. De bewenners fan 'e Romeinske ûnderwrâld waarden kollektyf oantsjut as de di inferi.
Yn 'e sibyllynske orakels, in aparte griemmank fan Gryksk-Romeinske en joadsk-kristlike eleminten, komt Hades ek foar as it lân fan 'e deaden. Troch in folksetymology wurdt de namme dêr lykwols ferklearre as in ferbastering fan 'Adam', de earste minske, om't dy de earste west hawwe soe dy't dêr yngien wie.
Dongeradiel
Dongeradiel (Nederlânsk en offisjeel: Dongeradeel) wie in gemeente yn it noardeasten fan Fryslân, mei 24.097 ynwenners (30 april 2017); en mei in gebiet fan 266,92 km². Dêrfan wie 99,71 km² wetter. Dongeradiel ûntstie by de grutte gemeentlike weryndieling fan 1984, doe't it foarme waard út 'e eardere gemeenten Dokkum, East-Dongeradiel en West-Dongeradiel. It hold op te bestean op 1 jannewaris 2019, doe't it opgie yn 'e nije fúzjegemeente Noardeast-Fryslân.
Skiednis
It gebiet fan Dongeradiel wie al bewenne om it begjin fan de jiertelling hinne. Dongeradiel wie part fan Eastergoa, en nei't dat om 1250 hinne split waard wie it in part fan de Noardlike njoggen. Wylst Dongeradiel selsstanniger waard, waard Dokkum in sêlsstannige stêd, en kaam der in ûnderskied tusken it Dongeradiel by de eastside fan de Peazens, en it Dongeradiel by de westside fan de Peazens. Tsjin 1500 wienen dy twa siden ta de aparte gritenijen East-Dongeradiel en West-Dongeradiel wurden.
Plakken
It haadplak wie Dokkum en de oare plakken yn de gemeente wienen: Boarnwert, Brantgum, Ealsum, Eanjum, Easternijtsjerk, Eastrum, Foudgum, Hantum, Hantumerútbuorren, Hantumhuzen, Holwert, Ie, Iesumasyl, Ingwierrum, Jouswier, De Lytse Jouwer, Ljussens, Mitselwier, Moarre, Moddergat, Nes, Nijewier, Peazens, Raard, De Skâns, Ternaard, Waaksens, Wetsens en Wierum.
De buorskippen yn de gemeente wienen: Betterwurd, Boarnwerthuzen, Fjildbuorren, Tiltsjebuorren, Sibrandahûs, Swarte Mosk, Teard, Bollingwier, Tilbuorren, Hantumerhoeke, Kletterbuorren, Trijeboerehuzen, Brânbuorren, Dykshoarne, Grut Midhuzen, Lyts Midhuzen, Ald Terp, It Stienfek, De Tibben, Stiem, Dokkumer Nije Silen, Mûnebuorren, Nijlân, Lytse Leard, De Reidswâl, Wie, Lytse Wier, Jewier, 't Skoar, Teyebuorren, Fiskbuorren en Fiifhuzen.
Tal ynwenners it plak op 1 jannewaris 2021: Boarne: CBS
Paezens en Moddergat foarmje in twillingdoarp en wurde faak op ien sike neamd, krekt sa't dat, sij it yn mindere mjitte, ek it gefal is mei Moarre-Ljussens.
Iepenbier Ferfier
Tichtby Holwert is in feartsjinst dêr't de fearboaten foar it eilân it Amelân ferlitte (fersoarge troch Wagenborg). It iepenbier ferfier waard dien troch it iepenbier ferfierbedriuw Arriva. Twa buslinen rûnen fan Ljouwert nei de fearboat: linen 66 en 166. Dokkum wie ferbûn mei Ljouwert troch ferskate buslinen. De wichtichste wiene ekspresjetsjinst 355, Ljouwert-Dokkum en line 51, Ljouwert-Damwâld-Dokkum.
Oare buslinen yn 'e gemeente wiene:
line (1)54: Ljouwert-Stiens-Holwert-Ternaard-Hantum-Dokkum
line 55: Dokkum-Damwâld-Feanwâlden-Burgum-Suwâld-Drachten
line 60: Ljouwert-Stiens-Holwert-Brantgum-Foudgum-Dokkum
line 63: Dokkum-Wetsens-Mitselwier-Ie-Ingwierum-Kollum-Bûtenpost
line 55: Drachten-Burgum-Feanwâlden-Damwâld-Dokkum
Linie 155: Ljouwert-Feanwâlden-Dokkum-Eanjum-Lauwerseach (foar feartsjinst nei it eilân Skiermûntseach (Wagenborg))