cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
E.S. de Jong
Strider foar it Frysk
Hy sette him sterk yn foar de KFFB, de Kristlik Fryske Folksbiblioteek, boekeklup foar it folk. Hy waard yn 1946 bestjoerslid en yn 1951 ‘propagandalieder’, de man dy’t oant 1988 de ledewinning en publisiteit fersoarge. Yn 1954 betocht er De Fleanende Krie, it ledenblêd fan de KFFB dat hy benammen sels folle, en hy makke it logo, mei it kredo: Klim Fleurich Fierder Berch-op (de namme 'de Fleanende Krie' liende er fan Gysbert Japicx). De Jong skreau romans dy’t yn it fûns fan ‘e KFFB ferskynden en in sukses waarden. Hy moedige potinsjele skriuwers oan (Aggie van der Meer ûnder oaren) en holp harren mei advizen en nedich einredaksjewurk in boek te meitsjen. Yn 1979 fertelde De Jong dat de folksbiblioteek al in miljoen Fryske boeken oan ‘e man brocht hie. Yn dat jier krige hy in keninklike ûnderskieding, de gouden earemedalje yn 'e Oarder fan Oranje-Nassau. Deputearre drs Jaap Mulder prize him by de útrikking as in 'wrotter en wramer foar de Fryske saek'.
Aaistôkkanker
thumb|Aaistôkkanker
Koarnjum
Nikolaastsjerke
By in razzia yn Koarnjum waarden op 11 febrewaris 1944 19 manlju oppakt wylst hja in tsjerketsjinst bywennen. Hja koene noch krekt troch in lûk harren ferside hâlde doe't de Dútsers de tsjerke yn gyngen, mar hja waarden ûntdutsen en foar twangarbeid nei Drinte stjoerd. Fjouwer oaren sieten op de souder en waarden net ûntdutsen.
E.S. de Jong
Inkele parsereaksjes op boeken fan E.S., om it midden fan ‘e foarige iuw
Fan in einekoer, in poepetoer en in lulke boer (1946) waard in tige populêr berneboek. In generaasje legere skoalbern koenen hiele dielen út ‘e holle''. Frysk en Frij'' seach op 20 febrewaris 1948 ek dat it boek tige yn ‘e smaak foel en rette âlders oan om it as foarlêsboekje te brûken; yn 1960 ferskynde der in nije printing. De Stim fan Fryslân neamde dy op 25 novimber in oanrieder. De skriuwster Tiny Mulder bespruts it boekje op 1 desimber 1960 foar de RONO: ‘(it is) ûnferjitlik foar de lytsten dy’t krekt lêze kinne. Smûk en mei oprjocht plezier yn ‘e aventoeren fan it fintsje Hannes, fertelt E.S. de Jong de aventoeren, dy’t sa’n keardeltsje op heite syn buorkerij belibje kin. Aardich en grappich.’
Aaistôkkanker
Aaistôkkanker is kanker fan de aaistokken. Hjirby sit der yn de aaistokken in swolm.
E.S. de Jong
Inkele parsereaksjes op boeken fan E.S., om it midden fan ‘e foarige iuw
Frysk en Frij wie op 3 novimber 1955 loovjend oer De Pommerant (1954 en 1955: ‘(de skriuwer) jout foaral mei dit boek it bewiis dat hy it jonges libben en wat der yn in jonges herte omgiet tige goed oanfielt. Syn ferhaal is net allinnich foar de jongerein nijsgjirrich om te lêzen, mar der sit ek in goeie strekking yn. De Jong is as berneboekeskriuwer ien fan de meast produktive en wierlik net ien fan de minsten.’
Koarnjum
Nikolaastsjerke
Oant 2018 hearde Koarnjum by de gemeente Ljouwerteradiel.
Aaistôkkanker
Foarkommen
Aaistôkkanker komt net in hiel soad foar, mar is wol tige deadlik. Yn 2000 kamen der yn Nederlân 1.100 nije pasjinten mei aaistôkkanker foar. Dêrfan sille der goed 900 te ferstjerren komme. Aaistôkkanker is dêrmei dan ek de grutste deadsoarsaak fan alle froulike gynekologyske kankersoarten.
Risikofaktoren
Aaistôkkanker is in sykte dy't foaral foarkomt by âldere froulju. Froulju dy't de menopauze al hân ha en âlder binne as 60 jier hawwe de measte kâns op dizze foarm fan kanker. Der binne in tal risikofaktoren (saken wêrtroch de ien mear kâns hat op it krijen fan in sykte as in oar dy't dy saken net hat.). De wichtichste kinne ferdield wurde yn saken dy't te krijen ha mei at der aaisstôkkanker yn 'e famylje foarkomt en at der bepaalde genetyske ôfwikings binne.
E.S. de Jong
Inkele parsereaksjes op boeken fan E.S., om it midden fan ‘e foarige iuw
It twadde boek dat De Jong foar folwoeksenen skreaun, de roman Konduktrise, kaam út yn 1952. It waard rûnom prize en mei in priis bekroane. Hy makke it boek yn trije wiken en brûkte foar it earst it pseudonym Welmoed Hemrica. Lêzers begûnen harren krekt berne famke Welmoed te neamen, wist it Friesch Dagblad op 21 maart 1984. De roman is it deiboek fan in buskonduktrise dy’t har grutte leafde fynt yn ‘e kandidaat-dûmny Wiarda. Yn 1954 ferskynde it ferfolch, Folk yn ‘e bus. It tragyske ein (it ferstjerren fan in krekt berne bern) ferwiist nei wat de skriuwer in jier earder sels oerkaam. Yn 1959 kaam It begoun op Bolletongersdei, in leafdesskiednis dy’t him yn Boalsert ôfspile en werprintings krige. Anne Wadman bespruts it boek foar de RONO op 1 desimber 1960, hy fûn it in flotte loftige leafdesroman mei in yntrige en net al tefolle pretinsjes, koartsein goede amusemintliteratuer.
Koarnjum
Mienskip
thumb|260px|De Bining thumb|260px|Sicht op De Wier Koarnjum en it tichtby lizzende Jelsum dogge in soad yn 'e mande. Hja hawwe tegearre it mienskipshûs De Bining. It doarpskafee hjit De Tuolle.
Aaistôkkanker
Risikofaktoren
Wannear't aaistôkkanker of boarstkanker by twa of mear earstegraads famyljeleden (mem, suster) foarkomt, is de kâns op aaistôkkanker grutter. Datselde jildt at der mutaasjes fan it BRCA1- en BRCA2-gen bestiet by in frou. Dy froulju ha in ferhege kâns op it krijen fan aaistôk- en boarstkanker. Dêrneist binne der famyljes dy't erflik belêste binne mei in hegere kâns op it krijen fan kanker yn 't mage-termstelsel en de aaistokken. Dat wurdt HNPCC neamd, nei it Ingelske Ing:HNPCC= Hereditary Non-Polyposis Colon Carcinoma.
E.S. de Jong
Inkele parsereaksjes op boeken fan E.S., om it midden fan ‘e foarige iuw
Mar ús smaak feroaret yn ‘e rin fan ‘e tiid. Mear as tritich jier nei it ferskinen fan It begoun op Bolletongersdei karde in kritikus yn ‘e Leeuwarder Courant it boek op 13 jannewaris 1992 ôf, want de ûntwikkelingen deryn wiene ûnoannimlik.
Koarnjum
Tsjerke
Protestantske gemeente Britsum-Koarnjum-Jelsum: der wurde wikseljend tsjinsten holden yn oansletten doarpen yn de Genovevatsjerke, De Hoekstien en de Nikolaastsjerke.
Skoalle
Sûnt 1907 dielde Koarnjum de âlde skoalle oan de Boarnsylsterwei mei Jelsum. Troch de oanfleanrûte fan de loftmachtbasis yn Ljouwert moast de skoalle yn 1961 slute. Sûnt gyngen de Jelsumer bern nei basisskoalle 'Oan 't Skipperspypke' oan de Skeltedyk yn Koarnjum. Yn 2015 fusearren de iepenbiere basisskoalle Oan't Skipperspypke mei de iepenbiere- (De Homeie) en kristlike basisskoalle (De Foarikker) fan Britsum ta de gearwurkingsskoalle 'De Swirrel'.
E.S. de Jong
Bibliografy
De Jong publisearre romans, berneboeken, godstsjinstige oertinkings, aforismen, kommentaren, artikels en kollums ûnder eigen namme, mar brûkte ek pseudonimen (Welmoed, Welmoed Hemrica, Rein Elzinga, Roel Elzinga, Gysbert, Oud patiënt, Gabe Skroar, Rein Wiersma, Roel Wiersma). Hy sette oer (Frysk-Hollânsk, Hollânsk-Frysk), alve romans fan oare auteurs. Yn de bondel Prikguod (Ljouwert 1984) joech hy in oersicht fan syn boeken. It listke hjirûnder is dêrút in seleksje.
Aaistôkkanker
Risikofaktoren
Neist dy risikofaktoren binne der ek noch in tal dy't net erflik bepaald binne. It blykt dat froulju dy't langer as 3 jier 'de pil' brûkt hawwe en dy't mear as ien bern hân hawwe, foaral foar it 25e libbensjier, in lytsere kâns hawwe op aaistôkkanker. Oarsom hawwe froulju dy't gjin bern hân ha of bern hawwe nei it 35e libbensjier in gruttere kâns. Dat alles hat te krijen mei it tal aaisprongen, hoe minder aaisprongen, hoe better.
Koarnjum
Ferienings
thumb|260px|Martenawei
Strjitten
Aldlansdyk, Bokkestege, Breedyk, David van Goirlestrjitte, De Wier, Giele Anemoanstrjitte, Helmblomstrjitte, Holwoartelstrjitte, Longkrûdstrjitte, Martenawei, Nijlânsdyk, Skeltedyk, Skreedyk, Swarte Singel, Tsjerkepaad, Wylde Tulpstrjitte. thumb|260px|Pleats Aldlânsdyk
Aaistôkkanker
Risikofaktoren
Fan oare faktoaren is it minder dúdlik oft de kâns der troch tanimt. It liket dat troch it gebrûk fan talkpoeier yn it faginagebiet, it smoken, it drankgebrûk en troch fet iten de kâns op aaistôkkanker ek tanimt.
Koarnjum
Befolkingferrin
Yn 1960 wie Koarnjum it lytse doarp fan de trijegea Jelsum-Britsum-Koarnjum. Dat feroare mei de nijbou westlik fan it doarp, dêr't in soad forinzen kamen te wenjen. Yn 1979 wie Koarnjum neffens ynwennertal it twadde doarp fan de trije, ek mei't it ynwennertal fan Jelsum bot sakke. De lokaasje fan Koarnjum by it Ljouwerter fleanfjild en de lûdshinder dêrfan, beheint de mooglikheden ta útwreiding.
Aaistôkkanker
Klachten
In frou fielt yn it begjin hast net dat se siik is. Ear't der symptomen ûntsteane is de sykte al safier tanommen dat de kâns op better wurden hiel lyts is. Aaistôkkanker wurdt dêrom yn it Ingelsk wol the Silent Lady Killer (de Stille Frouljusdeader) neamd. Klachten ûntsteane at de swolm bûten de aaistokken groeit nei de liifmoer en terms. Ek kin de kanker him troch it bloed (útsieddings) en lymfebanen ferspriede troch it hiele lichem. Trochdat de swolm op de termen drukke kin, binne de klachten dy't ûntstean faak wat ûndúdlike termklachten, bygelyks gau in fol gefoel, gjin sin yn iten, mislik en muoite mei of krekt faker poepe. Mar omdat de kankersellen fia it bloed ek yn de longen en lever komme kinne, kinne hjir ek klachten ûntstean.
Diagnoaze
Aaistôkkanker is in tige deadlike foarm fan kanker. It is dêrom tige wichtich dat de dokters goed yn kaart brocht hawwe hoe fier at de kanker is, dat wol sizze hoe grut de kanker is en wêr't it allegear presys sit. Sit it allinnich noch mar yn 'e aaistokken of is it al grutter, is it dan nei de termen groeid of fia it bloed nei de longen streamd?
Om dat alles dúdlik te krijen wurde froulju dêr't fan tocht wurdt dat hja aaistôkkanker hawwe operearre. Meastal wurdt der in laparotomy-operaasje dien, dêr't de bûk by iepenhelle wurdt om sa in goed byld te krijen fan de bûkynhâld. Oan de hân fan it FIGO-stadiumsysteem (Ingelsk: International Federation of Gynecological Oncologists) wurdt dan bepaald yn hokker stadium de kanker is. It stadium seit nammentlik in protte oer wat foar behanneling plakfine moat en wat de kânsen binne op better wurden.
Ear't der operearre wurdt, wurdt der bloed ôfnommen om Ca-125 te mjitten, dat in kankerspoar is (in stof yn it bloed dy't oanjout at der wol of net kanker oanwêzich is). Dêrneist wurdt der in echogram fan de swolm makke.
FIGO-stadiumsysteem
It FIGO-stadiumsysteem jout in yndieling yn stadiums. Dat wurdt dien op basis fan de fersprieding fan de kanker: at dy yn ien of twa aaistokken sit of dat hy fierder groeid is. Hjirûnder stiet it FIGO-skema dat sûnt 1987 yn gebrûk is.
Behanneling
Neidat it fêststellen fan it stadium dien is, wurdt oan de hân dêrfan de behanneling bepaald. Yn de measte gefallen betsjut dat dat beide aaistokken, beide aailieders en de liifmoer derwei helle wurde. Fierders wurde dan ek faak omlizzende oantaaste organen meinommen. It giet dan om in part fan de term en om de bûkskelk, omdat dêryn faak útsieddings sitte fan de kanker. Dat type operaasje, wêrby't safolle mooglik kanker derwei helle wurdt, hjit in debulking (Ingelsk: ûntfolumearring). Allinnich by froulju dy't noch in bernewinsk hawwe, en dêr't de swolm lyts is en noch net trochgroeit is nei oare organen (FIGO Ia), bliuwt de operaasje beheind ta ien aaistôk en ien aailieder. Dy froulju bliuwe wol ûnder kontrôle by de gynekolooch omdat de kâns op it krijen fan aaistôkkanker hjirtroch al heger is.
Neist dy operaasje is der faak gemoterapy nedich. Allinnich froulju wêrby alle kanker fuort helle is by de operaasje of wêrby de restswolm lytser is as 2 sm en it stadium leech is, hoege gjin gemoterapy. Yn de measte gefallen wurdt der wol gemoterapy dien. Begûn wurdt mei seis kear, om de trije wike, in kuer te jaan dêr't yn alle gefallen in platina-stof yn sit. Earste kar is carboplatine yn kombinaasje mei paclitaxel. Oare kombinaasjes mei bygelyks cisplatina en cyclofosfamide binne ek mooglik, mar fanwege ferfelender bywurkings is dit net mear de earste kar.
Ek al binne der goeie reaksjes op dy medisinen, it komt dochs hiel faak foar dat de kanker wer de kop opstekt en dat der wer in nije operaasje en gemoterapy nedich binne. At in frou binnen 6 maand nei gemoterapy op 'e nij kanker krijt, kin se net wer behannele wurde mei carboplatine of cisplatine. De swolm is resistint foar dizze medisinen. Der wurdt dan oergien op oare medisinen, bygelyks op 'e nij paclitaxel, taxolol of topotecan. Dit kin him in oantal kear werhelje; der kin dus meardere kearen begûn wurde mei in nije kuer.
Omdat de kâns op folslein genêzen lyts is, is de behanneling rjochte op palliaasje.
Prognoaze
Nettsjinsteande dat der ferbetterings binne yn de behanneling en dêrmei de prognoaze better wurdt, bliuwt de kâns op folslein genêzen lyts. De lêste jierren is der al ferbettering yn de prognoaze. Wie it fiif-jiers oerlibjen foar alle aaistôkkanker yn 1990 noch 41,6%, yn 2001 wie dat 49,7%. De minste prognoaze hawwe froulju mei let stadium aaistôkkanker. De kâns fan fiif-jiers oerlibjen sakket dramatysk foar stadium IIIa nei stadium IV fan 46,7% nei 18,6%. Pasjinten mei betide aaistôkkanker (FIGO I-IIa) hawwe in folle bettere prognoaze. Harren kânsen fan oerlibjen lizze tusken de 70% en 90%.
The Devil You Know (film)
The Devil You Know is in Amerikaanske skrillerfilm út 2013, regissearre troch James Oakley nei in senario troch Alex Michaelides, mei yn 'e haadrollen Lena Olin, Rosamund Pike en Dean Winters.
Arum
thumb|300px|Arum yn ‎2016 Arum is in Frysk doarp yn it uterste noarden fan 'e gemeente Súdwest-Fryslân. Oant de gemeentlike weryndieling fan 2011 wie it part fan 'e gemeente Wûnseradiel. It doarp leit yn 'e Greidhoeke, noardlik fan Wytmarsum.
Skiednis
Yn in stik lân op Baarderbuorren is in skelet fûn fan in bern, dat dêr om sawat 100 jier foar de jiertelling begroeven wêze moat. Dêrom tinkt men ek dat Arum ûntstien is op it plak fan Baarderbuorren. De âldste boarne dy't oer Arum skriuwt is fan 1410
Op 4 july 1380 waard tichtby Arum in fjildslach levere tusken de muontsen fan de Lúntsjerk en dy fan Aldekleaster, wêrby't mear as 130 man sneuvelen. Goed 50 jier letter yn 1420 waard hjir opnij slach levere. De eallju Sicke Gratinga en Gale Hania, swier ferwûne, waarden doe nei Lúntsjerk werombrocht. Hania soe stjerre oan syn ferwûnings. Yn 1895 wurdt by de ôfgraving fan in terp in lyts houten swurd fûn út it jier 600. Foarname famyljes dy't it foar it sizzen hienen yn Arum wiene: Beijma (Baaiemerleane); Van Sytzama (Sytzamawei) en Fan Cammingha (Fan Camminghawei).
It measte ferfier yn Arum gie earder oer it wetter. Yn 1890 komt der yn Arum in tramstasjon.
Doarpswapen
It wapen fan Arum bestiet út trije fliëkamen. Om't de boeren eartiids bekend stiene om harren fliejepleach. Hja fûnen dêrom de fliejekaam út. De Arumer boeren binne der nea folle better fan wurden, want se ha der nea in oktroai op hân.
Mienskip
300px|thumb|Eardere dokterswente út 1882 300px|thumb|Kammingastate út 1886 It âldste doarpshûs fan Fryslân waard hjir yn 1926 oprjochte. It wie in houten geboutsje dat mei in foarskot fan de doarpsdokter oankocht waard troch it Departemint fan de Maatskippij ta Nut fan 't Algemien. It kontaktbledsje hjit De Skille.
Strjitten
Alle strjitten yn Arum
Black Angelika
Black Angelika, echte namme: Alexandra Panait (25 oktober 1987), is in rêstend Roemeensk neakenmodel en pornografysk aktrise en prostituee. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.63 m, gewicht 55 kg.
De Bieren
De Bieren is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De Bieren leit besuden Waaksens oan de Pealdyk. De buorskip bestiet út in pear pleatsen en in wenhûs.
De buorskip foel oarspronklik ûnder Burchwert en waard yn 1543 neamd as De Bieren. Ien fan de pleatsen waard oanhelle as Bierster guedt. De namme soe de meartalsfoarm wêze fan it Aldfryske wurd bêre, wat hûs of skuorre betsjut.
Goaten
thumb|right|150px|Goatyske [[fibula]]
De Goaten wienen in East-Germaansk folk dat in wichtige rol spile yn de delgong fan it West-Romeinske Ryk.
Oarsprong
thumb|150px|right|[[Goatlân yn it read, dêr't de Goaten mooglik weikamen.]] De Goaten soenen neffens oerlevering út is suden fan Skandinaavje (Sweden) komd wêze. Neffens guon is it eilân Gotlân yn de Eastsee nei harren ferneamd. Skiedkundigen binne it dêr net oer iens. Guon geane derfan út dat dizze ferhalen yn wêzen klopje, ek om it foarkommen fan Goaten yn dy krite. Oaren twifelje oan dizze ôfkomst, en tinke dat it oer twa ferskate folken giet mei nammen dy't tafallich op inoar lykje.
Mear wissens hawwe wy oer it tiidrek koart foar it begjin fan de jiertelling. De Goaten wennen doe oan wat no de Poalske kust is. Archeologen kenne har oerbliuwsels dêr as de Wielbark-kultuer. Yn de twadde en tredde iuw wreiden de Goaten har út nei it suden, oer Poalen, Wyt-Ruslân en Oekraïne.
De eardere Goaten wienen nei alle gedachten feehoeders en libben fan jacht en sammeljen. Neffens de oerlevering hienen se keningen, mar dy waarden meastentiids keazen dan dat sprake wie fan in echte allinnich hearsker. Der binne in oantal foaroansteande geslachten bekend lykas de Balta by de Fisigoaten of de Amal by de Ostrogoaten. Neist de Goaten wienen der noch oare East-Germaanske stammen, grutte en lytsere lykas de Bourgonden, de Fandalen, de Gepiden, de Rugjers, de Herulen, Bastarnen en de Skieren. It liket derop dat de Goaten ynearsten troch de Fandalen ûnderwurpen wienen, mar harren letter frij fochten hawwen; wis en waarachtich is dat lykwols net.
Oekraïne en Transsylvaanje
Yn de tredde en fjirde iuw loeken de Goaten nei it suden, en festigen harren yn it gebiet tusken de Donau en de Don, it tsjintwurdige Roemeenje en Oekraïne. De splitsing yn Ostrogoaten en Fisigoaten (betiden ferkeard ferbastere ta East-Goaten en West-Goaten) stammet wierskynlik út de tiid nei harren oankomst dêre. Der ûntstienen twa Goatyske riken, de klassike skriuwers meitsje sûnt om-ende-by 270 melding fan twa ferskillende stammen. Nettsjinsteande alle omswervingen is der altyd in lyts part yn de omkriten efterbleaun, tsjûge it bestean fan it Krim-Goatysk oant de 18e iuw op it Krim-skiereilân.
Ynfallen op Romeinsk gebiet
De earste ynfallen fan de Goaten op Romeinsk grûngebiet datearren út 237. It Romeinsk leger dat legere wie yn Daasje, makke doe koarte metten mei Goatyske plonderers. Mar al gau waard de Goatyske driging in gefaar foar it Romeinske ryk, dat de doetiidske keizer Maksiminus Traks besleat om harren mei in skatting ôf te keapjen neidat sy earder de stêd Histria oan de mûning fan de Donau plondere hienen.
Tsien jier letter wienen de plondertochten noch wiidweidiger wurden, dat keizer Filippus stjoerde syn tûke generaal Desius derop út om foarfêst in ein te meitsjen oan dy ynfallen fan de Goaten. Desius ferneatige de Asdingen, in Fandaalse stam en behelle de oerwinning op de Goaten. Mar ynstee om foar altiten in ein te meitsjen oan de driging fan de Goaten, troch de flechtsjende Goaten yn te heljen, lit er himsels troch syn troepen ta keizer útroppe en giet nei Itaalje om de hearskippij mei Filippus te bestriden. As gefolch fan it fertrek fan Desius kamen de Goaten it dêrop folgjend jier yn grutte kloften werom en koenen sawat ûnbehindere de Balkan plonderje. Under lieding fan Kniva oermasteren de Goaten Philippopolis en bleaunen de winter oer.
Desius fersloech Fillipius yn Itaalje en kearde mei it leger yn 250 werom nei de Balkan. Diskear waard it Romeinske leger troch de Goaten yn in mûklaach lokke en by Razgrad ferslein, dêr't Desius en syn soan by sneuvelen. It soe goed twa jier duorje foardat de Romeinen op 'e nij in leger tsjin de Goaten ynsette soenen. Dat leger stie ûnder it befel fan generaal Aemilianus dy't de Goaten yn 253 fersloech. Mar krekt as Desius makke hy it karwei ek net ôf en liet himsels ta keizer útroppe en ferliet Daasje.
Troch dat healslachtich en swak optreden giet de Romeinske provinsje Daasje foargoed foar it Romeinske ryk ferlern en kaam it yn Goatyske hannen.
Oanfollen oer see
Sûnt 255 lizze de Goaten harren ek ta op seerôverij. Mei help fan in float fan skippen dy't sy de Romeinen ôfhandich makke hienen waard yn 255-257 Lyts-Aazje oanfallen, en in protte stêden yn Pontus, Bitynje en Propontus foelen de Goaten ta slachtoffer. De Goaten ferbûnen har mei de Herulen en makken de Swarte See oant de Hellespont ûnfeilich. Doe Falerianus as keizer yn it Easten fuort kaam te fallen waard harren driging allinnich mar grutter. Yn 260 wienen sy by steat in Romeinsk eskader dat by Byzantium stasjonearre lei te ferneatigen. Fan dat stuit ôf koenen de Goatyske rôfskippen ek de Aegëyske See ynkringe. Wylst Goatyske bendes de Balkan ôfstreupten, plonderen Goatyske seerovers de kusten en de eilannen.
Yn 268 folge nei alle gedachten de grutste oanfal fan dy tiid. In float fan Goaten en Herulen luts by de westkust fan de Swarte See lâns en slagge deryn de Dardanellen troch te farren. Yn de Egeyske See waard de float, neidat earst it eilân Lesbos en it skiereilân Atos plondere waard, yn trije dielen ferparte. De earste, Herulyske kloft kaam telâne by Tessaloniky, mar waard lykwols ferneatigjend ferslein troch keizer Gallienus. De twadde kloft plondere Grikelân, mar waard yn 269 ferslein troch keizer Klaudius II by Naissus (it tsjintwurdige Niš). Dêrnei waarden de oerlibjende Goaten op it lân efterfolge, en moasten har lang om let oerjaan. De tredde kloft die oanfallen op de kusten fan Lyts-Aazje, Rhodos en Syprus, foardat sy troch keizer Probus nei de Swarte See tebek jage waarden.
Werstel fan de Romeinske macht
Keizer Aurelianus helle in grutte oerwinning op de Goaten en de Daasyske Carpi, en besleat dêrnei om de provinsje Daasje te ûntromjen. Dat beslút liket in súkses west te hawwen, want fan dat stuit ôf hâlden de Goaten harren rêstich en waarden sels befreone mei it Romeinske keizerryk, sa as bliken docht út it feit dat de Goaten troepen stjoerden om yn de kriich tsjin de Perzen te helpen. Nei alle gedachten hienen sy it yn dy tiid te drok mei it besetten fan eardere Romeinske provinsje, sa as bliken docht út de flecht fan folken út dy omkriten (de Bastarnen, de Karpen en de Gepiden) nei it Romeinske Ryk. Yn dizze tiid ûntstiene twa wichtige Goatyske riken, dat fan de Terwingen yn it westen en dat fan de Greutingen yn it easten. Harren grins waard foarme troch de rivieren Dnjestr en Proet. De Terwingen binne rûchwei de lettere Fisigoaten, de Greutingen de Ostrogoaten.
Yn de jierren dy't dêrop folgen kamen geregeld ynfallen foar fanút de eardere Romeinske provinsje oer de Donau dy't no wer de grins wurden wie. Keizer Konstantyn de Grutte wie him goed bewust fan dat gefaar en liet in protte fersterkings bouwen oan de lange Donaugrins (324). Yn 332 makket hy fan de Terwingen foederati, mei de Romeinen ferbûn folk bûten it ryk.
Yn de earste helte fan de 4e iuw jilde de ferhâldingen tusken Romeinen en Goaten oer it algemien as freonskiplik. De Donau wie sels in skoft lang 'iepen grins' foar hannelers oant 369, dêr't normaal de Romeinen dat soartemint fan kontakten ta inkele spesifike grinsposten beheinden.
Om 365 kamen der dochs wer ynfallen foar troch barbaren, wierskynlik fan Goaten, op de Balkan. Prokopius, dy't derhinne stjoerd waard om dy te bestriden, liet him ta keizer útroppe en krige stipe fan de Terwingen ûnder Atanarik. Ek syn opfolger Marsellus lit him yn syn keizersaspiraasjes stypje troch de Goaten. Keizer Falens ûndernimt dêrnei in strafekspedysje tsjin de Goaten, en loek him dêrby neat oan fan harren ferwar dat sy allinnich reagearre hienen op in blykber bonafide Romeinsk fersyk om help. Twaris kaam it ta in fjildslach, dy't beide kearen troch de Romeinen wûn waard, doch Atanarik slagge deryn him bytiids werom te lûken, en late amper ferliezen. De frede waard tekene, dêr't de Goaten inkele konsesjes by dwaan moasten, mar gruttendiels bleau de situaasje fan foar 365 yn stân. Under de Terwingen kaam it yn de folgjende jierren ta in striid tusken net-kristlike Atanarik en de troch de Romeinen en Falens stipe Fritigern.
De Hunnen
Oer de skiednis Greutingen (Ostrogoaten), dy't fjirder fan it Romeinske Ryk ôf wennen, binne wy minder goed op de hichte. Om dizze tiid hinne waarden sy regearre troch in machtige en hiel bot kriichshaftige kening, Ermanerik. Hy boude in grut ryk op, dêr't net bekend fan is hoe grut dat no feitlik wie. Neffens in iere mar net wisse boarne strekte dat ryk him út oant de Baltyske kust, lâns de Wolga en oant de Oeral.
Yn 375 waarden de Goaten oanfallen troch de Hunnen, dy't earder al de mear nei it easten libjende Alanen ûnderwurpen hienen. Fan Ermanerik wurdt sein dat er himsels tekoart dy doe't hy net by steat wie om de Hunnen tsjin te hâlden. Fan de histoarisy binne der guons dy't fermoedzje dat der sprake wie fan in besykjen troch Ermanerink om de goaden geunstich te stimmen troch himsels foar syn folk op te offerjen. Yn alle gefallen hat it neat opsmiten en de Greutingen of Ostrogoaten flechten westwaarts, nei it gebiet fan de Terwingen.
Atanarik liet syn legers posysje opsette by de Dnjestr, mar moast him ûnder druk fan de Hunnen weromlûke. Ek in twadde besykjen om mear westlik mei help fan in grutte wâl in ferdigeningsliny op te lûken is troch oanfallen fan de Hunnen mislearre. Dêrnei besleat it grutste part fan de Terwingen, ûnder Fritigern en Alavivus om nei it Romeinske Ryk te flechtsjen. Ek de Greutingen, ûnder Alateus en Saffraks stienen oan de ouwer fan de Donau foar tastimming it Romeinske Ryk yn te kommen.
De Terwingen krigen tastimming, de Greutingen net, doch yn de letter skermutselingen koene ek sy oerstekke, en sadwaande loek de grutte kloft dy't letter de Fisigoaten wurde soe it Romeinske Ryk yn. Oare Goaten, dêrûnder Atanarik, loeken harren tebek nei Transsylvaanje, en hâlden dêr in Goatysk ryk oant dat gebiet ek troch de Hunnen beset waard, wierskynlik koart nei 400. Nei de dea fan Attila, doe't it Hunneryk útinoar foel, hearden de Goaten by de earsten dy't harren ûnôfhinklikens werom krije soenen. Sy waarden bekend as de Ostrogoaten, nei Ostrogota, de earste kening fan de Ostrogoaten (Greutingen).
Foar de fierdere skiednis fan de Goaten sjoch de artikels oer Fisigoaten en Ostrogoaten.
Religy
thumb|right|Blêdside út de [[Codex Argenteus]] Fan eartiids ferearen de Goaten de Germaanske goaden dêr't de wichtichste fan Weda, Tonger en Frija wienen. Harren religieuze brûkmen ferskilden wierskynlik net folle fan dy fan de oare Germaanske folken. Under de fjirde iuw wie it kristendom yn opkomst by de Goaten, en lang om let waarden sy in kristlik folk, mei as gefolch fan it wurk fan Ulfila, de 'apostel fan de Goaten', dy't bekend wurden is troch syn oersetting fan de Bibel yn de Goatyske taal. Hy ûntwurp dêrfoar in eigen Goatysk alfabet, basearre op it Grykske alfabet, mar mei eleminten fanút it Latynske alfabet en it runenalfabet. De Goaten hearden lykwols net by it katolike leauwen, mar wienen Arianen krekt as de measte oare Germaanske stammen. Dy streaming ferskilt fan it ortodokse katolisisme omdat sy net leauwe dat Jezus en God deselde binne, mar Jezus as in aparte, oan God ûnderhearrige skepping sjogge. Yn de tiid dat de Goaten oergongen op it kristlike leauwen wie dat de oerhearskjende streaming yn it kristendom. Stadichoan krige it katolike leauwen ûnder de kristenen de oerhân en waard úteinlik de steatsgodstsjinst fan it oanswettende Romeinske Ryk. As ien fan de lêsten bekearden de Goaten harren yn de iere midsiuwen lang om let ta it katolisisme.
Nettelkrûper
left|225px|thumb|Sjongende Nettelkrûper thumb|Aaien fan de Nettelkrûper
De Nettelkrûper (Sylvia atricapilla) is in moskeftige út de famylje fan de Sylviidae. Se wurde sa'n 13,5 oant 15 sm grut. It is in skou, wat ferhoalen libjend fûgeltsje dat syn oanwêzigens ferried troch it sjongen. Winterdeis lit er him út-en-troch op de foerplanke sjen.
Biotoop
De Nettelkrûper komt foar yn tunen en parken mei beammen en strûken en yn bosken mei in soad ûndergroei.
Ferspriedingsgebiet
It ferspriedingsgebiet is suver hiel Europa, oant Aazje en Noard-Afrika. Winterdeis lûke se nei wat mear súdlike streken, it suden fan Ingelân, Ierlân en Westfrankryk.
Tjede Peckes
Tjede Peckes (Padingbüttel-Oberstrich, om 1500 hinne - Wremen-Wremer Tief, 23 desimber 1517) wie in Woerstfrysk findeldraachster.
Peckes waard berne omtrint it jier 1500 yn Padingbüttel-Oberstrich as dochter fan in eigenerfde boer. Se wie lid fan in frouljusbeweging. De leden seagen harsels as folgelingen fan hillige Marije en de hillige Katarina, mar fersetten har as protest tsjin de tsjerke, om it kleaster yn te gean. (In soad jonge froulju gienen destiids yn it kleaster, as se gjin man fûnen of gjin sicht op wurk hiene.) Se bleaunen net-troud, om oan it politike libben meidwaan te kinnen. Sa wurke ek Tjede Peckes mei yn de Woerstfryske boererieden.
Doe't de Woerstfriezen har oan de ein fan 1517 fersetten tsjin de ekspânsjedrang fan de Bremer aartsbiskop Kristof fan Braunschweig-Lüneburg, stjoerde dy in grut leger fan hierlingen, om de opstân del te sabeljen.
Nei ferbittere gefjochten kaam it ta de Slach oan it Wremer Djip. Dêrby stelden har – neist manlju – ek in groep fan likernôch 500 fammen en froulje op tsjin de Bremer oermacht. Peckes droech it findel fan de Friezen, dêr't in ôfbyld fan de deade op stien hawwe soe. Op 23 desimber foel Tjede Peckes, doe't se oanfallen waard troch in soldaat mei in swurd. Hja wie doe santjin jier.
Midsiuwen
De Midsiuwen is yn de Jeropeeske skiednis de perioade tusken rûchwei 500 en 1500 nei Kristus.
Begjin en ein fan de Midsiuwen
Ofhinklik fan de ynfalshoeke binne der ferskate begin- en eindatums te jaan foar de Midsiuwen.
De ein fan de Midsiuwen is likegoed diskutabel:
De iere Midsiuwen: 470-911
Under de Iere Midsiuwen wurdt oer it algemien ferstien: de perioade fan sirka 470 oant 911; de skiednis fan Jeropa nei it yninoar stoarten fan it West-Romeinske Ryk. Soms wurdt ek de term Tsjustere Midsiuwen brûkt omdat, troch de gaos dy’t feroarsake waard troch in soad ynvaazjeweagen fan de lossleine folken, der net folle op skrift steld waard en ek in soad ynformaasje ferlern gie. Hjirtroch is noch in soad ‘tsjuster’ wat de krekte gong fan saken oanbelanget. Ek de algemiene efterútgong fan de befolking en libbensstandert, yn neffens it Romeinske ferline, dy’t stadichoan einige by de konsolidaasje fan de tastân troch Karel de Grutte.
Massale befolkingsstjerte
thumb|right|In goarre wie de [[pest]] De Jeropeeske befolking, dy’t by it begjin fan de jiertelling om-ende-by 70 miljoen minsken telde (as fergelyk: Sina hie doe 60 miljoen ynwenners), kromp yn de iere midsiuwen yn inoar ta 20-30 miljoen. Dit kaam net troch massale slachtings troch oarlochsgewelt of grutte hongersneden hoewol’t dy der wol in oandiel yn hienen. De grutste oarsaak liket te wêzen dat earder ûnbekende epidemyske sykten opdûkten dy't meibrocht waarden troch de ynfallende steppefolken, en dy massaal de kop opstutsen. De Jeropeeske befolking hie tsjin dizze sykten gjin wjerstân opboud, en it stjertepersintaazje by besmetting wie meastentiids mear as 50%. (Sa'n selde grutte stjerte troch sykten barde oerkaam de Yndianen yn de tiid fan de Spaanske Oerweldigers). Bekend fan kronykskriuwers út dy perioade is in gigantyske stjerte yn it Byzantynske Ryk ûnder Justinianus yn de 6e iuw.
De Hege Midsiuwen: 911-1250
De Hege Midsiuwen binne in wichtige perioade yn de skiednis fan West-Jeropa. Yn de wittenskip kaam de skolastyk op, de midsiuwske wiisbegearte. Yn dizze perioade bloeide ek it Pausdom as nea earder. Der wie in lange striid om wa’t it heechste gesach yn Jeropa krije moast: de Tsjerke of de aristokrasy. Dit wurdt de Ynvestituerstriid neamd. Yn Dútslân regeare it Saksyske hûs mei ûnder oaren Hindrik I, Otto I, en Otto III, letter it Frankyske hûs mei ûnder oaren Hindrik III en Hendrik IV. Yn Frankryk oefene Hugo Capet ynfloed út. Yn Ingelân kaam Willem de Oermasterder oan 'e macht.
Nei it jier 1000 kaam der mear stabiliteit yn it midsiuwske Jeropa. Oan de ynfallen fan de Wytsingen, dy’t lange tiid Jeropa teisterden, wie in ein makke. Yn Spanje waard de Reconquista ynsetten, it tebekkringen fan de Moaren út Spanje. Troch de ferbettere lânboumetoaden begûn de befolking flink ta te nimmen. Der waarden nije doarpen en stêden stifte. De besteande, almeast noch troch de Romeinen stifte, doarpen begûnen nei it ferfal sûnt de Romeinske tiid ek wer te groeien. En ek de hannel oer lange ôfstân kaam wer op’e gleed, sa't dy besrkeaun waard troch Marko Polo by syn reis nei Sina. Benammen Noard-Itaalje en it greefskip Flaanderen groeiden yn koarte tiid út ta rike gebieten. Fan 1080 ôf ûntstienen de earste universiteiten en wie der in grutte foarútgong yn keunst en arsjitektuer. Yn dizze perioade waarden de grutte Romaanske en letter Goatyske katedralen boud. Troch de tanimmende wolfeart koenen de rykste en machtichste stêden stedsrjochten keapje of ôftwinge by de aristokrasy.
De Lette Midsiuwen: 1250-1517
Stadichoan groeide ek de sintrale macht yn it neidiel fan de lytse hearen. Der ûntwikkelen harren stadichoan sterke monargyen lykas Frankryk en Ingelân. Troch ferskillende oarloggen (lykas de Hûndertjierrige oarloch) en de pest foel yn de 14e iuw de ekonomyske groei stil. Troch de grutte stjerte kaam der in tekoart oan lânarbeiders en arbeidskrêften. Neffens guon ûndersikers wie dit in sterke stimulâns om meganyske (en arbeidsbesparjende) ferbetterings troch te fieren yn de lânbou en yn ambachten as mynbou metallurgy. Hjirmei waard it paad frijmakke foar de Nije Tiid, dêr’t de Jeropeeske (westerske) beskaving him yn útwreide oer de rest fan ’e wrâld.
Wichtige útfinings yn de Midsiuwen
Faak wurde de Midsiuwen sjoen as in perioade fan efterútgong en stagnaasje, neffens de Aldheid. Dit is net hielendal wier, want de Romeinen berjochten sels dat de technyske feardichheden fan de 'barbaren' op syn minst lykweardich wienen oan dy fan harsels. De Romeinen wienen folle better yn organisearjen en gearwurkjen, en de Grykske wiisbegearte en wittenskip wienen dúdlik superieur oan dy fan de barbaren. Mar wat praktyske saken as bygelyks technyske bekwamens yn metaalbewurking oangiet wienen de Germaanske ynfallers better as de Romeinen, wat út archeologyske fynsten ek blykt. Yn dizze perioade waarden in soad belangrike útfinings dien en al besteande útfinings ferbettere.
In pear foarbylden:
Sjoch ek
20 px Tema:Midsiuwen – Wikipedy hat ek in temaside oer de Midsiuwen
Hanns Albin Rauter
thumb|Hanns Albin Rauter. Johann Baptist Albin (Hanns Albin) Rauter (Klagenfurt, 4 febrewaris 1895 – Skeveningen, 25 maart 1949) wie yn de Twadde Wrâldkriich, fan 1940 oant 1945 de heechste SS'er yn Nederlân. Rauter hie de politike funksje fan Generalkommissar für das Sicherheitswesen, mei de rang fan Höherer SS-und Polizeiführer. SS-lieder Heinrich Himmler en rykskommissaris Arthur Seyss-Inquart wiene syn superieuren. Hy wie ferantwurdlik foar de arrestaasje, tramtearring en dea fan tûzenen Nederlanners en mei-ferantwurdlik foar de deportaasje fan Nederlânske joaden. Hy waard nei de oarloch feroardiele ta de dea en by Skeveningen op de Waalsdorperflakte fusillearre.
Bonkwert
Bonkwert is in buorskip yn de gemeente De Waadhoeke.
Bonkwert leit oan de N359, net fier fan Doniastate.
De namme komt ek foar as Bunckwert, Bunkerte en Buynckwert. De namme komt foar it earst foar as Buurckwert yn 1487. Dit is nei alle gedachten in ferkearde stavering fan 'Buunckwert' want yn 1530 wurdt is skreaun as 'Buynckwert' en yn 1532 as 'Bunckwert'. Werd slacht op terp (werd of wierde (lânfoarm)). Dizze terp waard al bewenne yn de lette Izertiid (om 250 foar Kristus). Wêr 't Bonk of Buunck op slacht is ûnbekend. Mooglik hat it te krijen mei de persoansnamme 'Bonika'; "de lytse strider dy't deazje kin".
Sheila Young
Sheila Grace Young-Ochowicz (Birmingham, Michigan, 14 oktober 1950) is in earder Amerikaansk reedrydster en baanhurdfytster. Young-Ochowicz is de mem fan earder reedrydster Elli Ochowicz
Young kombinearre jierrenlang it reedriden mei it baanhurdfytsen sy waard yn 1973 de earste froulike sporter dy't sawol wrâldkampioen waard yn twa ferskillende sporten yn itselde jier. Sy waard doe Wrâldkampioene Sprint by it reedriden, en en wrâldkampioen hurdfytsen sprint op 'e baan. As reedrydster die Young twa kear mei oan de Olympyske Winterspullen yn 1972 en 1976. Ek hat se fjouwer kear meidien oan it Wrâldkampioenskip Allround sy waard hjirby yn 1975 en 1976 tredde yn it einklassemint. Sheila Young boaske ein jierren 70 mei earder baanhurdfytser Jim Ochowicz.
Tjibbewyk
De Tjibbewyk is in feart yn de gemeente Achtkarspelen. De wyk rint west fan Stynsgea bylâns de Koaiwei.
In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.
De namme Tjibbewyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Tjibbewijk.
Fûns (buorskip)
Fûns ( ek: Vons, Fons of Fondens ) is in buorskip yn de gemeente Ljouwert. Fûns leit op in terp benoarden Jorwert. Hy bestiet út trije pleatsen, in soarte arbeidershúske en ien wenning. De namme fan 'e buorskip soe komme kinne fan de Fonsera State, dêr't de famylje Fons wenje kind hie.
Fûns krige bûten Fryslân bekendheid neidat de skriuwer Geert Mak in boek oer Jorwert en omkriten (ynklusyf Fûns) skreaun hat.
De Grits
De Grits is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De Grits leit besuden Kûbaard. De Kûbaarder Feart rint lâns de buorskip.
Skiednis
De buorskip is op in terp ûnstien dy't yn de 16e iuw as Laerd foarkomt. Yn de 19e iuw lei dêr súdlik de pleats Klein Gretens. Yn de 20e iuw waard dy Klein Gietens neamd, mar dy namme ferdwûn ein jierren 50. De terp sels waard doe al oantsjut mei Grits en letter De Grits.
De Tillegroppe
thumb|De Tillegroppe by Doldersumske Fjild. De Tillegroppe (Stellingwerfsk en offisjeel: De Tillegröppe) is in kanalisearre streamke yn de gemeente Eaststellingwerf op de grins mei Drinte, yn 'e himrik fan Appelskea. De feart begjint benoarden de N381 en rint troch nei it súdwesten. It stik op de grins mei Drinte hjit it de Koloanjefeart. By it buorskip Alde Willem bûcht it wetter nei it westen en rint út yn de Vledder Aa yn it Doldersumske Fjild.
De namme Tillegröppe jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Tilgrup.
Timertsmar
thumb|De [[Tsjasker Grou yn 2009]] De Timertsmar is in marke yn de gemeente Ljouwert. De mar leit tusken Idaerd en it Prinses Margrietkanaal. Oan de westkant stiet de poel middels de Bouwesleat yn ferbining mei it Pomprak. Oan de westkant rint is ferbining troch de Meartynje mei it Prinses Margrietkanaal. Oan dizze ferbining stiet ek de boerepleats Timertsma.
De namme Timertsmar jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme.
Tiltsjewyk
In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.
De namme Tiltsjewyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Tillewijk of Compagnonswijk.
Helen Fielding
thumb|Helen Fielding yn 2009 Helen Fielding (Morley, Yorkshire, 19 febrewaris 1958) is in Ingelsk skriuwster fan kollumns en boeken.
Yn 2004 waard Bridget Jones: The edge of reason útbrocht.
Elias Canetti
right|thumb|Elias Canetti Elias Canetti (Roese (Bulgarije), 25 july 1905 - Surich, 14 augustus 1994) wie in Dútsktalige skriuwer en winner fan de Nobelpriis foar de Literatuer yn 1981. Canetti wie de broer fan de Frânske plate-útjouwer en teaterdirekteur Jacques Canetti.
Libben
Elias Canetti wie de âldste soan fan in ferneamde keapmansfamylje fan Sefardysk-Joadsk komôf en brocht syn bernejierren troch yn Bulgarije en Ingelân. Nei de iere dea fan syn heit (1912) wenne er mei syn mem en jongere bruorren yn ûnderskate Dútsktalige lannen: yn Eastenryk, Switserlân en Dútslân. Fan 1924 ôf wenne er yn Wenen, oant de ynfal fan Dútslân him twong yn 1939 mei syn frou Veza nei Ingelân te emigrearjen, dêr't er ek nei de Twadde Wrâldkriich bleau.
Yn de jierren santich wenne er faak, yn de jierren tachtich hast inkeld en allinne yn Switserlân. Yn 1967 waard him de Grutte Eastenrykske Steatspriis takend. Yn 1972 krige er de Georg-Büchner-Preis. Yn 1981 krige er de Nobelpriis foar de Literatuer. Canetti stoar 1994 yn Surich en waard dêr begroeven flakby it lêste rêstplak fan James Joyce.
Canetti skreau de roman Die Blendung (yn de Fryke oersetting It Martyrium), trije toanielstikken, de wiidweidige psychologyske en antropologyske stúdzje Masse und Macht, it reisferslach Die Stimmen von Marrakesch, ûnderskate bondels essays, oantekenings en aforismen (ûnder oare Die Provinz des Menschen en in meardielige autobiografy (ûnder mear Die gerettete Zunge). Hast hiel syn oeuvre waard yn it Nederlânsk oerset. Yn 2007 sette Anne Tjerk Popkema Canetti's boek Der Ohrenzeuge. Fünfzig Charaktere. fan 1974 oer yn it Frysk mei de titel "De harksizzer. Fyftjin karaktersketsen".
Wurk
thumb|Hantekening fan Elias Canetti thumb|''Elias Canetti yn oktober 1970' thumb|Bertehûs fan Canetti yn Bulgarije
Mont Saint-Michel
250px|thumb|right| Le Mont Saint-Michel 250px|thumb|right| Mont_St.-Michel_Spire
De Mont Saint-Michel is in rotseftich skiereilantsje yn Frankryk. It eilân leit sawat in kilometer út de kust by it plak Avranches yn Normandje. It wie oarspronklik in tij-eilân: it wie oer lân te berikken by eb, mar by floed lei it middenyn it wetter. Tsjintwurdich rint der in smelle ferhege wei nei it eilân ta. It eilân, mei syn stapstrjitten, is allinnich tagonklik foar fuotgongers.
Untstean
Eartiids wie it eilân in berchje yn in boskryk gebiet dat ticht by de kust lei en net beskerme waard troch dunen. By in floedweach waard de bosk ferwoaste en in diel fan de grûn ferdwûn yn see. Hjirtroch waard it lân dêr't eartiids bosk lei, net leech genôch om troch de see by floed oerstreamd te wurden. It berchje waard in eilân dêr't in abdij op boud waard.
Skiednis
thumb|left|Mont Saint-Michel by nachtYn 709 wie de kapel ôf en koenen der 100 minsken yn. Yn de rin fan de tiid bouden de muontsen dêr in kleaster op en fergrutten de kapel ta in tsjerke. Yn de 9e iuw en de earste helte fan de 10e iuw wie der allinnich mar in kleaster op it rotseilân. It koe berikt wurde mei in sloep of in skip. Dat wie ek nedich foar de befoarrieding fan it kleaster. Yn 966 kamen de Noarmannen of better, de Normandjers op it rotseilân. Se bouden ûnderoan en rûnom it kleaster op de rotshellingen, wenhuzen. De bekearde Normandjers wennen dêr tenei mei harren húshâldings. De Benediktinen mochten der bliuwe. De stiennen dêr't de tsjerke en in kleaster mei boud waarden, kamen fan de eilannen Jersey en Guernsey, dy't op 22 km fan de rots lizze. De kleasterlingen en ynwenners fan Avranches kapten de stiennen fan de eilannen en brochten se mei skippen oan de foet fan de rots ta. In grut rêd dat binnen de kleastermuorre oan de westkant stie, waard rûndraaid troch 4 à 5 persoanen, om de boustiennen oer de rotshelling nei boppe ta te hisen. Dit grutte rêd is no noch altyd te sjen yn it kleaster.
Fersâning om Mont Saint-Michel
Sûnt it ûntstean fan de Mont Saint-Michel wie de rots altyd omjûn troch de see, ek as it eb wie. Mar om 1400, doe't Ingelân yn oarloch wie mei Frankryk, waard it wâld fan Sissy, dat foar de rots en lâns de kust 40.000 hektare besloech, foar in diel ôfbaarnd troch oarlochshannelingen. It wâld waard yn de Hûndertjierrige oarloch hast hielendal ôfbaarnd en omkapt. De Ingelsken en Frânsken leveren slach op it strân foar de Mont Saint-Michel. It doarp oan de foet fan Mont Saint-Michel waard ferwoaste en it kleaster yn 'e brân stutsen, krektas it wâld. De bosk kearde it sân, dat mei de hast altiten súdwestlike wyn meifierd waard. Sa koe de Mont Saint-Michel net fersânje. Mar neidat it wâld foar in grut part ferdwûn wie, begûn de ûnferbidlike fersâning om de rots hinne troch de allegeduerige seewyn. Sa komt it dat it rotseilân no yn in "op in woastyn lykjende" flakte fan sân leit. Mei springtij komt de see dochs oan de foet fan de rots ta. It tij komt dan tige hurd op. In ruter moast skreppe om de floed foar te bliuwen. Likegoed bliuwt it tige ûndjip. Nei de springfloed is it tige nuodlik om om it rotseilân Mont Saint-Michel hinne te wanneljen. Der leit dan rûnom driuwsân. Nei eltse springtij ferlizze ûnderseeske rivierkes har en de kans op weisinken yn it ferriedlike sân is libbensgrut. It ferlânjen wurdt fersterke troch de nâlestring fan asfâlt dêr't it eilân mei oan de fêste wâl fêst sit. Hjirtroch wurdt sirkulaasje fan wetter om it eilân behindere. Der binne grutte wurken begûn om de fersâning ûngedien te meitsjen. It parkearplein by de foet fan de berch wurdt fersetten nei in plak inkele kilometers foar it eilân. De tagongswei nei it eilân wurdt ferfongen troch in passerelle. In pindelbus sil de toeristen bringe nei de tagongspoarte fan it eilân.
Bestjoer
De gemeente dêr't it eilân en de abdij ûnder falle hjit Le Mont-Saint-Michel (skreaun mei lidwurd en mei in ekstra streekje). Se hat 43 ynwenners. Foar mear bestjoerlike ynformaasje, sjoch it artikel oer de gemeente: Le Mont-Saint-Michel. Boargemaster Vannier fan Mont Saint-Michel wennet winterdeis yn Parys maar fertsjinnet in fermogen oan de jierliks hast 3 miljoen besikers. Hy hat winkeltsjes as Père Pullard en Mère Pullard mei iten en sûvenirs,
It besjen wurdich
Op it eilân stiet in abdij, boud tusken de alfte en sechtjinde iuw.
Yn 1979 waard de Mont Saint-Michel en de omlizzende baai útroppen ta wrâlderfgoed troch de UNESCO.
Ferskaat
thumb|right|Mont Saint-Michel yn 1900 thumb|right|Mont Saint-Michel in 2004
Ald-Meiers Partij
De Ald-Meiers Partij is in keatswedstryd dy't alle jierren op 'e earste sneon fan augustus holden wurdt yn it Fryske doarp Hitsum. Der kinne allinne partoeren oan meidwaan dy't besteane út famkes yn 'e leeftyd fan 14 oant en mei 16 jier. Dêrmei is de Ald-Meiers Partij de froulike wjergader fan 'e Freulepartij yn Wommels. De wedstryd waard yn 2000 foar it earst holden en de organisaasje is yn 'e hannen fan 'e Hitsumer Keatsferiening De Iendracht. Yn 2019 wurdt it tweintichjierrich jubileum fan it evenemint fierd.
't Heechhout
't Heechhout is in útbuorren yn de gemeente De Waadhoeke. 't Heechhout leit oan de Frjentsjerter Feart, oan de oare kant leit Wjelsryp.
Ald-Meiers Partij
Skiednis
De grûnslach foar de oprjochting fan 'e Ald-Meiers Partij waard yn 1997 lein troch in keatsdemonstraasje dy't troch Keatsferiening De Iendracht organisearre waard op Westerhitsum, ta gelegenheid fan 'e famyljereüny fan it laach Winsemius. Dy famylje hat nammentlik syn woartels yn Hitsum. Om dyselde tiid hinne waard it frouljuskeatsen hieltyd wichtiger, en yn Hitsum wie dêr mear oandacht foar as yn 'e measte Fryske doarpen, om't Hitsum krekt in hiel sterk frouljuspartoer hie. Sadwaande bestie der al in idee foar de oprjochting fan in wedstryd foar famkes as tsjinfuotter fan wat de Freulepartij yn Wommels foar jonges is. Troch yntinsive gearwurking mei de eardere minister fan Miljeu Pieter Winsemius slagge it De Iendracht om sa'n wedstryd yndie fan 'e grûn te krijen. De earste edysje fan 'e Ald-Meiers Partij waard op 5 augustus 2000 ferkeatst.
't Heechhout
De namme komt ek foar as  't Heechout, in brêge oer de Frjentsjerter Feart.
Ald-Meiers Partij
Dielname
Dielname oan 'e Ald-Meiers Partij stiet iepen foar famkespartoeren fan alle by it KNKB oansletten keatsferienings. Eltse feriening mei ien partoer foar dizze partij ynskriuwe. Keatsters dy't de wedstryd al in kear wûn hawwe, meie net wer meidwaan. De regels foar dielname binne dêrmei fierhinne gelyk oan dy fan 'e Freulepartij yn Wommels.
Tradysjes
Mei it doel in toppartij te organisearjen is de Ald-Meiers Partij opset as in wedstryd mei tradysjes.