cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Menameradiel
Skiednis
Fan 'e aadlike stinzen en states dêr't Menameradiel yn 'e Lette Midsiuwen sa ryk oan wie, bleau frijwol neat bewarre. Inkeld it Poptaslot yn Marsum bestiet noch, dat datearret fan omtrint 1500. Yn 'e Tachtichjierrige Oarloch fûn op 17 jannewaris 1586 by Boksum de nei dat doarp ferneamde Slach by Boksum plak, wêrby't in Fryske legerôfdieling ûnder de Deenske ofsier Steyn Maltisten ferslein waarden troch Spaanske troepen ûnder Juan Baptiste de Tassis.
Yn 'e iuwen dêrnei ûntjoech Menameradiel him ta in tige wolfarrend gebiet. It wie it earste diel fan Fryslân dêr't jirpels ferboud waarden, wêrmei't ien fan 'e grutte súksesferhalen fan 'e Fryske Klaai begûn. Saillant detail wie dat it inisjatyf ta jirpelbou nommen waard troch gerniers en boere-arbeiders. Troch de ôfhinklikheid fan 'e jirpels, dy't meitiid ûntstie, sloegen plantesykten as de jirpelsykte en ek de Lânboukrisis fan 1880 yn Menameradiel hurd ta. De tweintichste iuw brocht mei de meganisaasje fan 'e lânbou grutte feroarings yn 'e gemeente.
De Gritenij Menameradiel waard yn 1851 in gemeente, nei de ynfiering yn Nederlân fan de Gemeentewet fan Thorbecke. De grutte gemeentlike weryndieling fan 1984 gie oan Menameradiel foarby om't de gmeente rom boppe de 10.000 ynwenners siet, wat doe as minimum oanholden waard. Op 1 jannewaris 2018 gie Menameradiel lykwols by in nije gemeentlike weryndieling yn 'e mande mei Frjentsjerteradiel, It Bilt en fjouwer doarpen yn noardlik Littenseradiel op yn 'e nije fúzjgemeente De Waadhoeke.
Demografy
Op 30 april 2017 hie Menameradiel in befolking fan 13.439 ynwenners. De befolkingstichtens bedroech doe 195,2 minsken de km².
Untwikkeling ynwennertal
Op 1 jannewaris 2017 wie de befolking fan 'e gemeente sa oer de ûnderskate doarpen ferspraat:
Polityk
De lêste (waarnimmend) boargemaster fan Menameradiel wie sûnt 15 july 2017 Theunis Piersma fan 'e FNP. De gemeenterie fan Menameradiel bestie út 15 sitten. Hjirûnder de ferdieling fan 'e sitten fan 1998 oant 2018:
Ype Staak
Ype Ulbes Staak (Snits, 19 maart 1717 - dêre, 12 maaie 1808) wie in Snitser glêsskilder, boumaster en boargemaster.
Hy wie de broer fan Jurjen Staak mei wa't er in glêsskildersateliet hie. Hy troude yn 1744. Fan 1759 oant 1762 wie Staak ek boumaster. Yn de jierren 1782-1785, 1787-1790 en 1792-1795 wie er boargemaster fan Snits.
Wurk
thumb|130px|It Heechhûs Wurk fan him is te sjen yn de tsjerken fan Aldegea ( 1717 ), Drachten ( 1743 ), Ingwierrum ( 1746 ) Idaard ( 1774 ), Goaiïngaryp ( 1770 ), Warten ( 1789 ), Skerpenseel ( 1788 ), Aldemardum ( 1790 ) en Sumar ( 1770).
Skilderijen yn it Frysk Skipfeart Museum:
Sotterum (Koarnwert)
Sotterum is in buorskip by Koarnwert yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Sotterum leit oan de Iselmarseedyk tusken Koarnwert en Makkum en bestiet út twa pleatsen en trije hûzen. Ek de fierderôf lizzende pleatsen Boeyenkamp en De Eenhoorn wurde wol ta Sotterum rekkene.
Skiednis
Benoarden Makkum lei oan de seedyk by Sotterum in skâns dy't yn de winter fan 1580 - 1581 troch Steatske troepen opsmiten wie foar de besetting fan Makkum. Spaanske troepen ûnder oanfiering fan Rennenberg hiene troch de gânse Fryske súdwesthoeke rûntôge en hiene de Makkumer skâns ynnaam om fan dêrút Boalsert te belegerjen. Wylst foar de kust weitse waard om Spaanske útfallen en fersterkingen tefoaren te kommen waard hastich in skâns op Sotterum opsmiten. Dat wie it wurk fan grytman Jancke fan Osinga, dy't boeren yn de omkriten hiet mei te wurkjen oan de bou fan de Sotterumer skâns. De oanfallen fan Makkum ôf waarden mei súkses ôfslein. De strideraasje duorre sa'n twa oant trije wiken doe't de Steatsken der yn slaggen Makkum yn te nimmen. De Sotterumer skâns waard dêrnei ôfbrutsen en it guod waard nei Makkum brocht foar it fersterkjen fan de skâns dêre. Ek moast by Sotterum in syl west hawwe, dêr't it wetter fan Boalsert oer de Makkumermar, Molkfeart, Silaardermar en de Koarnwerter Feart (troch Wumkes yn 1890 Sylroede neamd) ôffierde. By in syl moat der tocht wurde oan in ienfâldige wetterôffier. By leech wetter yn de Sudersee koe it oerstallich wetter útsmiten wurde koe.
Fiskearn
De fiskearn (Pandion haliaetus) is in fûgel út it skift fan de rôffûgels. Om't hy op in tal skaaimerken dúdlik fan de rest fan de Haukeftigen ferskilt is der yn in aparte famylje set.
Foarkommen
De fiskearn is sa'n 56-60 sm grut. It mantsje wagen sa'n 1,4 kg, it wyfke is wat swierder mei om en by 2 kg. De fiskearn is oan de boppekant donkerbrún en oan de ûnderkant meast wyt fan kleur. Oan de wjukken sitte ek noch wol donkerbrune stikken en streken. De kop is wyt mei in donkerbrune maskerstreek op 'e hichte fan de eagen. De wjukspanwiidte is sa'n 1,60 m. Foar it fangen fan fisk hat de fiskearn lange krûme klauwen, ek kin hy syn bûtenste tean nei efteren bûge sadat er fisken better pakke kin.
Fersprieding
De fiskearn komt hast oer de hiele wrâld foar. Hy briedt allinnich net yn Súd-Amearika en yn parten fan Afrika hoewol't er dêr winterdeis wol hinnelûkt. Yn Europa komt der it meast foar yn it noarden en easten. Yn Nederlân is de fiskearn as briedfûgel ferdwün, mar yn de Biisbosk binne yn 2019 twa briedpearen waarnommen. As trekfûgel binne der yn maitiid en hjerst sa'n 100-200 fiskearnen yn Nederlân te sjen, ek yn Fryslân. Dizze fûgels briede meast in Skandinaavje.
De Europeeske fiskearnen oerwinterje yn Afrika. De fûgels út Noard-Amearika oerwinterje yn Súd-Amearika wylst de fûgels yn Aazje en Austraalje it hiele jier op itselde plak bliuwe.
Fuortplanting
It wyfke leit meast yn april 3-4 aaien. De aaien binne ûngefear sa grut as hinne-aaien. Meast nei 5 wike komme de aaien út, wêrnei de jonge fûgels sa'n acht wike nedich hawwe oant se fleane kinne.
Swimmen op de Olympyske Simmerspullen
100px|right Swimmen is in sport dy't al fan de earste moderne Olympyske Spullen ôf op it Olympyske programma stiet. It swimmen bestiet út twa ûnderdielen it baanswimmen en it iepenwetterswimmen.
baanswimme
Der wurde op de Olympyske Simmerspullen ferskillende ôfstannen swommen. By de earste Simmerspullen yn 1896 stiene der fjouwer ôfstannen op it swimprogramma. Yn 2008 wiene dat der 16 ôfstannen. Froulju dogge sûnt 1912 mei oant it swimmen.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it swimmen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen.
Abraham Staal
Abraham Staal (Gouda, 1752 - Flaardingen, 5 april 1804) wie in meniste dûmny yn Goes ( 1779 ), Boalsert ( 1787 ) en Ljouwert ( 1788 ). Lykas in soad menisten wie Staal patriot, om 1795 hinne lit er him hearre. Troch syn foarkommen waard er "rammenoas" (earnenoas) neamd. Yn it boek De Knorrepot en de Menschenvriend wurdt er troch Gerrit Paape opfierd as dûmny Langhals.
Troch folksrepresintanten waard Staal beneamd ta riedshear yn it Hof fan Fryslân (1796) tegearre mei de sjoernalist Paape. Troch syn radikalisme krijt er swierrichheden yn de gemeente, nei't de oantruners fan it Kollumer Oproer berjochte wiene. Nei de steatsgreep op 12 juny 1798 is syn hûs trochsocht fan it Utfierend Bewâld. Hy waard fêstset yn Huis ten Bosch yn De Haach. Yn 1798 wurdt er emearitus om him hielendal te wijen oan de polityk. Earst yn 1804 wurdt it fûns foar pensjonearring fan predikantswiddo's stifte, dêr't Abraham yn 1794 de oanset ta jûn hie yn de Fryske doperske sosjéteit.
617
Foarfallen
thumb|right|150px|Tombe fan Wendelinus
De Hel
De Hel is in buorskip fan in pear pleatsen yn de gemeente Súdwest-Fryslân, yn It Heidenskip oan it Helspaad yn de Helpolder. De namme komt ek foar as Kleine Hel of Hol. Oare nammen binne 'Grutte Hel' en 'Reade hel'.
De Hel leit oan de westlike râne fan it doarpke It Heidenskip. Eartiids wie der ek in Lytse hel yn de krite It Heidenskip, mar de lêste pleats dêrfan waard yn 1907 sloopt. Oer de oarsprong fan de plaknamme binne mear as ien ferklearrings. It kin wize op de hichte dêr't er op leit, fan it Aldfryske wurd hil. It soe ek wize kinne op sompich lân of ferwize kinne nei it plak dêr't turf drûge waard, dat hellen neamd waard.
De Hel hie lang in oantal winkels, de Heidenskipsters gienen dan ek te winkeljen yn De Hel.
Wettersûchdier
In wettersûchdier is in sûchdier dat yn it wetter libbet. Wettersûchdieren binne ûntstean út lândieren dy't stadichoan oanpast rekken oan libben yn it wetter.
De wettersûchdieren binne net ien inkele oanpaste diersoarte. Yn stee dêrfan hawwe der ferskate soarten fan lândieren west dy't oan it wetter oanpast binne. Under de wettersûchdieren falle:
Steatstsjerke
In steatstsjerke is in tsjerke dy't offisjeel erkend wurdt troch de steat.
Deputearre Steaten wiene yn de Republyk "fiedsterhearen" fan de grifformearde tsjerke. Harren macht wie grut, ek dêr't soks net te ferwachtsjen wie, lykas by predikantsberopping, bibeloersetting en psalmberiming. De tsjerke hie macht troch de steat.
At de belangen botsten moast de tsjerke ornaris belies jaan. Yn de strid tsjin de fûlkssûnden steunde de steat de tsjerke amper, tsjin de ketters lang net altiten. As de tsjerke de poat stiif hâlde ûntstie fûle strideraasje, bygelyks mnei de magistraat yn Snits, Dokkum en Ljouwert. Yn ûnrêstige tiden doarde de tsjerke bytiden frijmoedich de klachten (kûperij), amtsferkeaping) te formulearjen ( 1627, 1672 ).
Short Stirling
thumb|275px|Ferliking fan de Stirling (giel) mei syn tiidgenoaten; de Avro Lancaster (blau) en de Handley Page Halifax (rôze). De Short Stirling wie de earste Britske fjouwer-motorige swiere bommewerper. De Stirling waard ûntwurpen en boud troch Bruorren Short nei spesifikaasje fan it Ministearje fan Loftmacht (Air Ministery) út 1936 en tsjinne fan 1941 ôf. It tastel wie mar efkes operasjoneel oan it Jeropeeske loftfront, mar hat de hiele oarloch troch second line duties dien, fan 1943 ôf. Doe waard er ferfongen troch nije fjouwer-motorige RAF bommewerpers, nammentlik de Handley Page Halifax en Avro Lancaster.
De Stirling hie in koart fleanberik, at er fol bommen laden wie, en koe net heech genôch komme om te foldwaan oan de easken fan flechten boppe Dútslân. De fleanders wiene wol tige te sprekken oar de Stirling fanwege de betrouberens en de manûvrearberens fan dizze fleanmasine.
De Stirling bleau goed te brûken as lesfleanmasine, wapendropper yn besette lannen en as tôger fan sweeffleanmasines (gliders) (sa as by de Slach om Arnhim) en sleepdoelen.
Pieter Hiemstra
thumb|P. Hiemstra Pieter Hiemstra (Húns, 4 augustus 1878 - Bilthoven, 9 jannewaris 1953) wie in politikus.
Hy kaam as suvelarbeider út it fermidden fan de Fryske Folkspartij. Yn 1906 waard er besoldige bestjoerder fan it Suvelbewurkersbûn en it Lânarbeidersbûn (1909).
Letter kaam er yn de gemeenteried fan Ljouwert en steatelid foar de SDAP. Yn 1921 waard Hiemstra Twadde Keamerlid (1937) en Earste Keamerlid (-1946)
Menne Hillebrand
Menne Hillebrand (Ljouwert, 25 augustus 1866 - Dokkum, 9 jannewaris 1937) wie in foarfjochter fan de Arbeidersbeweging.
Hy wie ek propagandist fan de gehielûnthâlding yn it noarden. Op syn grêf stiet in tinkstien.
Ferwerderadiel
Ferwerderadiel (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Ferwerderadeel) wie in gemeente oan de noardkust fan Fryslân, mei 8.681 ynwenners (30 april 2017). De gemeente besloech 133,18 km², wêrfan 34,5 km² wetter. De gemeente hie in kustline fan 10,1 km oan de Waadsee. Ferwerderadiel ûntstie as gritenij yn de fyftjinde iuw. It hold op te bestean op 1 jannewaris 2019, doe't it opgie yn de nije fúzjegemeente Noardeast-Fryslân.
Lizzing
Ferwerderadiel grinzge oan de noardkant oan de Waadsee, yn it easten oan Dongeradiel, yn it súdeasten oer de Dokkumer Ie oan Dantumadiel en Tytsjerksteradiel, yn it súdwesten oan Ljouwerteradiel en yn it westen oan It Bilt. thumb|250px|left|Topografyske kaart fan Ferwerderadiel, july 2013
Plakken
Haadplak fan de gemeente wie Ferwert, en de oare plakken yn de gemeente wiene: Burdaard, Blije, Ginnum, Hallum, Hegebeintum, Jannum, Jislum, Lichtaard, Marrum, Reitsum en Wânswert. Oarspronklik lei ek in part fan it doarp Alde Leie yn Ferwerderadiel (en in oar part op It Bilt), oant it doarp yn it ramt fan de gemeentlike weryndieling fan 1984 yn syn gehiel by Ljouwerteradiel foege waard. In oar earder doarp yn Ferwerderadiel wie Westernijtsjerk, dat yn 1971 syn doarpsstatus ferlear en as buorskip oan Marrum tafoege waard. Jannum en in diel fan Burdaard leine foarhinne yn de gemeente Dantumadiel, en kamen pas yn 1984 by Ferwerderadiel te hearren.
De gemeente gie op 1 jannewaris 1999 oer op in Fryske gemeentenamme en Fryske plaknammen. Dêrby waarden yn de Gemeentlike Basis Administraasje de Nederlânske troch de Fryske toponimen ferfongen.
Skiednis
Ferwerderadiel hie fan de 6e iuw f.Kr. oant de 12e iuw nei Kr. in gebiet fan terpbewenning west. Yn de 12e iuw begûn de oanlis fan diken, wêrtroch in folle grutter gebiet bewenber waard.
Ferwerderadiel wie yn dy tiid part fan Eastergoa, en nei't dat opspjalte waard, waard it in part fan de Noardlike njoggen. Fan 1242 ôf waard der skreaun fan grytmannen, mar pas yn de 15e iuw waarden de dielen selsstannich en waard Ferwerderadiel in gritenij.
Oant dy tiid wie ek it Amelân part fan Ferwerderadiel, mar yn 1405 waard it eilân selsstannich. Der bleaune al tsjerklike bannen, en ek wie der oant yn de 19e iuw yn Ferwerderadiel noch in fear nei it eilân. De gritenij Ferwerderadiel waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke.
By de gemeentlike weryndieling fan 1984 kamen Jannum en it súdlike part fan Burdaard by Ferwerderadiel, wylst de súdwestlike útherne, dêr't in part fan Alde Leie yn lei, nei Ljouwerteradiel gie. Op 1 jannewaris 2019 waard Ferwerderadiel opheft en giet it yn 'e mande mei Dongeradiel en Kollumerlân op yn 'e nije gemeente Noardeast-Fryslân.
Gemeenteried
De gemeenteried fan Ferwerderadeel bestie út 13 sitten. Hjirûnder de gearstalling fan de rie sûnt 1998:
Stedsspylman
Stedsspylmannen wiene muzikanten en sjongers dy 't oansteld waarden troch in stêd en dy't meiwurken oan spesjale gelegenheden.
Al yn de Midsiuwen waarden kosten opskreaun foar stedsspylmannen. Yn de 16e, 17e en 18e iuw bestiet it amt fan stedsspylman. Yn it earstoan in lyts ensemble, dat alle dagen en by heechtijdagen spile. Letter mar ien stedsspylman, mei in wiidweidige ynstruksje. Hy moast nachts op de toer nei it slaan fan de klok in liet op de trompet blaze en der goed om tinke oft nearne brân wie. Fierders moast er moarns it healoere hearre litte op in ynstrumint, dat faak stedseigendom wie. By bysûndere gelegenheden waarden muzikanten as oanfolling ynhierd.
De 19e iuwske stêdlike muzykkorpsen kinne net direkt yn ferbân brocht wurde mei de spylmannnen.
Dee (Aberdeenshire)
De rivier Dee (Skotsk-Gaelysk: Uisge Dè) is in 140 km lange rivier, mei in streamgebiet dat 2100 km² beslacht, yn de regio Aberdeenshire yn Skotlân. De Dee ûntspringt yn Cairngorms (in berchgebiet yn de Skotske Heechlannen) en streamt troch Royal Deeside oer ûnder oaren Braemar en Balmoral Castle om lang om let by de stêd Aberdeen yn de Noardsee út te mûnjen.
De namme komt al yn de 2e iuw foar yn it wurk fan de Aleksandryske geograaf Klaudius Ptolemaeus, as Δηοῦα (=Deva), dat 'goadinne' betsjut. De lânseigen befolking beskôge de rivier nammentlik as godlik. Benoarden de Dee rint de Don; dy namme betsjut ek 'goadinne'.
Latécoère 28
De Latécoère 28 wie in súksesfolle Frânske lange-ôfstân post- en passazjiersfleanmasine yn de 1930er jierren. It waard it meast wichtige symboal fan Air France's foargonger, Aéropostale. Mei dit tastel waard in ynterkontinintale loftposttsjinst fêstige mei ûnder oaren de Frânske koloanjes. It tastel spile sadwaande in rol yn it fergrutsjen fan de Frânske kultuerele ynfloed tusken de wrâldkrigen.
Ferneamde fleanders as Antoine de Saint Exupéry en de dichter Jean Mermoz fleagen mei dit tastel. Fleanders fan doe wienen de sporthelden fan no.
De Latécoère 28 waard ûntwikkele út de Latécoère 26. It wie in ienmotoarige iendekker, mei fleugels dy't oan de bûtenkant skoarre waarden en oandreaun troch in Renault 12Jbr-motor. De Latécoère 28 hie in fêst lâningsgestel en in sletten cockpit foar twa man. Yn de kabine wie plak foar 8 passazjiers.
In totaal fan sa'n fyftich waarden der boud, yn ferskate ferzjes, tusken 1927 en 1932. De seefleanmasine ferzje, de Latécoère 28-3, makke de earste postflecht oer de Súd Atlantyske Oseaan op 12 maaie 1930; Mermoz fleach fan Dakar nei Natal yn 21 oeren, foar in part op wei holpen fan in skip ôf. De Latécoère 28 waard ferneamd yn Súd-Amerika om't it der foar soarge dat de posttsjinst fan Frankryk nei Argentynje, en fierder fuort, net miste. Mei dit fleantúch koe post fan Parys Santiago de Chile yn mar fjouwer dagen berikke. Earder dienen stoomskippen der wiken oer.
Xena: Warrior Princess
Xena: Warrior Princess ("Xena: Krigerprinsesse") wie in tige súksesfolle Amerikaanske tillefyzjesearje dy't seis seizoenen rûn, fan 4 septimber 1995 oant 18 juny 2001, en dy't yn withoefolle lannen útstjoerd is. It wie in saneamde spin-off fan in oare searje, Hercules: The Legendary Journeys, en gie oer de heldinne Xena, spile troch de Nijseelânske aktrise Lucy Lawless, dy't tegearre mei har selskipsfrou Gabrielle (Renee O'Connor) yn it Grikelân sa't dat min ofte mear beskreaun wurdt yn 'e Grykske mytology alderhanne aventoeren belibbe.
Untstean
Yn 1994 waarden der fjouwer tillefyzjefilms makke oer de Grykske held en healgod Herkules (of Heraklês), mei de Amerikaanske akteur Kevin Sorbo yn 'e haadrol: Hercules and the Amazon Women, Hercules and the Lost Kingdom, Hercules and the Circle of Fire, Hercules in the Underworld en Hercules in the Maze of the Minotaur. Dy films waarden sa goed ûntfongen, dat der besletten waard en meitsje in tillefyzjesearje oer Herkules. Dat waard Hercules: The Legendary Journeys, dat fan 1995 oant 1999 rûn, en dêr't Sorbo withoe populêr mei waard.
Yn in ôflevering yn seizoen 1, út 1995, kaam it personaazje Xena foar, in wrede, manipulative en oarlochssuchtige oanfierster fan in leger ferkeardelingen, dy't sawol de fans as de makkers fan 'e rige sa yntrigearre, dat se weromhelle waard foar in twadde ôflevering. Dêryn komt se ûnder ynfloed fan Herkules ta ynkear, en nimt se har foar om fan no ôf oan har formidabele fjochtkeunst inkeld noch yn te setten om 'e ûnskuldigen te beskermjen tsjin lju lykas dat sysels earst wie. De plot fan dy twadde ôflevering wie in oergong dy't in eigen spin-offrige foar Xena mooglik makke, en noch datselde jiers gie dy searje fan start.
Produksje
Xena: Warrior Princess waard betocht troch John Schulian en Robert G. Tapert, ûntwikkele troch R.J. Stewart, en produsearre troch Tapert en Sam Raimi. De searje kin sawol yndield wurde by it aksje/aventoeresjenre as ûnder fantasy (subsjenre: sword and sorcery), mei't der alderhanne mytyske wêzens yn foarbykomme en goaden en tsjoenderij der in wichtige rol yn spylje. It ferhaal hjit te spyljen yn it âlde Grikelân, mar de makkers namen geregeldwei in anagronistysk loopke mei sawol skiednis as ierdrykskunde, sadat se der altemets teffens Aziatyske, Egyptyske, Romeinske en Midsiuwske tema's en personaazjes yn bemjuksje koene. Sa moetet Xena sawol Homearus, dy't om 850 f.Kr. libbe, as Julius Caesar, dy't om 50 f.Kr. libbe. Fierders liet it fleksibele ramtwurk dan 'e searje in grut ferskaat oan stilen ta, fan melodrama oant slapstick oant planute aksje. thumb|left|200px|[[Lucy Lawless yn 2010.]]
Foar de rol fan Xena waard de Nijseelânske aktrise Lucy Lawless oanlutsen, dy't earder al in rol hân hie yn 'e film Hercules and the Amazon Women. De earste kar fan 'e produsinten wie trouwens de Britske aktrise Vanessa Angel, mar dy wie troch sykte ferhindere. De rol fan Xena har selskipsfrou Gabrielle waard oanbean oan 'e Amerikaanske Sunny Doench, mar mei't de searje yn syn folsleinens opnommen wurde soe yn Nij-Seelân, en sy net sa lang by har freon wei woe, sloech se de rol ôf. Sadwaande waard er doe oan Renee O'Connor taparte, dy't ek mei Kevin Sorbo yn Hercules and the Lost Kingdom spile hie. De oare weromkearende rollen giene fierhinne nei (foartiid) frijwol ûnbekende Amerikaanske en Nijseelânske akteurs. De muzyk foar de searje waard skreaun troch komponist Joseph LoDuca, dy't de titelmuzyk basearre op it tradysjele Bulgaarske folksferske Kaval Sviri.
Alle ôfleverings fan Xena: Warrior Princess binne opnommen yn Nij-Seelân. Hoewol't guon filmlokaasjes geheim holden waarden, is bekend dat in protte sênes opnommen binne yn it Regionaal Park Waitakere Ranges, deunby de metropoal Auckland.
Utgongspunt fan 'e plot
De searje giet oer de aventoeren fan Xena nei't dy troch har konfrontaasje mei Herkules (yn Hercules: The Legendary Journeys) ta ynkear kommen is en har posysje as rôverhaadfrou ôfsward hat. Ynstee besiket se no har ferkearde dieden goed te meitsjen. Dêrby moetet se Gabrielle, in jong fanke dat se rêdt út 'e hannen fan slavekeaplju. Al binne de ôfleverings fan 'e searje ek noch sa spannend en aventoerlik, yn wêzen draait it ferhaal om 'e beide haadpersonaazjes en harren ûnderlinge relaasje.
Foar Xena falt it net ta en bliuw op it rjochte paad. Sels as it har slagget om goed te dwaan, bliuwt se der by harsels fan oertsjûge dat se eins in boasaardich minske is en dat se har bloedige ferline net mei goede dieden kompinsearje kin. Dy ynderlike striid is in wichtige motivaasje foar har dwaan en litten. Gabrielle wurdt yn 'e searje folge wylst se opgroeit ta folwoeksenens, in proses dat fansels net sûnder tsjinslach en teloarstellings ferrint. Mar by alle ellinde, dea en ferrie wegeret se dochs om har fertrouwen yn it goede fan 'e minske op te jaan. Oan it begjin fan 'e searje is dat noch in nayf leauwe, mar letter wurdt it foar har in bewuste kar en libbensfilosofy, wêrmei't se Xena har driuw ta goedens fan bûtenôf ûnderstipet. right|thumb|200px|[[Renee O'Connor op 'e Xena-konvinsje yn 'e Amerikaanske steat Nij-Jersey, yn 2007.]]
Harren tsjinstanners rinne útinoar fan hierlingen oant goaden, mar de wichtichste (weromkearende) fijannen binne Callisto, in frou wa har doarp oft Xena yn har minne dagen platbaarnd hat; Ares, de kriichssuchtige god fan 'e oarloch; Afrodite, de eigenikkige goadinne fan 'e leafde; de gemiene sjamanesse Alti; en de Romein Julius Caesar. Oan 'e oare kant steane Xena en Gabrielle harren freonen, dy't gauris foar de komyske noat yn 'e searje soargje, benammen de goedbedoelende blast Joxer (of "Joxer de Machtige", sa't er himsels neamd) en de lêfe keapman/oplichter Salmoneus. Ek Herkules (Kevin Sorbo yn in gastrol) makket ferskate kearen syn opwachting.
Adaptaasjes
Mei't Xena: Warrior Princess in daverjend súkses wie, is de searje adaptearre ta in ferskaat oan oare media, wêrûnder tekenfilms, romans, stripferhalen en fideospultsjes. De tekenfilm Hercules and Xena: The Battle for Mount Olympus kaam út yn 1997, mei de stimmen fan 'e orizjinele akteurs. Sûnt 2011 fiere in grut al fûleindige Xena-fans fan oer de hiele wrâld kampanje om fan 'e searje in echte spylfilm te meitsjen, sa't ek dien is by oare tillefyzjerigen, lykas Charley's Angels.
Untfangst en resultaat
De muzyk fan Xena: Warrior Princess waard bysûnder goed ûntfongen troch de tillefyzjeresinsinten, en komponist Joseph LoDuca wûn dêr in Emmy Award (de wichtichste Amerikaanske tillefyzjepriis) foar, wylst er foar seis oare Emmy's nominearre waard. Fierders wûn de searje 5 ASCAP Film and Television Awards en in New Zealand Film and TV Award.
Xena krige in grutte kliber trouwe fans fan oer de hiele wrâld, dy't boppemjittich útskaaide nei homo's en fral lesbiënnes, om't de dûbelsinnige relaasje tusken Xena en Gabrielle as lesbysk opfet waard. Sadwaande waarden de beide personaazjes troch de lesbyske mienskip yn benammen de Feriene Steaten omearme as foarbylden en ikoanen. In groep lesbiënnes dy't harrensels The Marching Xenas ("De Marsjearjende Xena's") neame, hawwe sûnt oan in grut tal gay parades meidien. De fraach oft Xena en Gabrielle wier-wier in lesbyske relaasje ûnderholden, waard troch de makkers fan 'e searje mei sin ûnbeäntwurde litten, al sei Lucy Lawless letter yn it fraachpetear dat se, derop weromsjend, mient dat de relaasje "beslist lesbysk" wie.
Starumer Mar
De Starumer Mar is in eardere mar east fan Starum.
Oktroai
It oktroai ta drûchmakking waard 19 maaie 1613 oan Starum ferliend mar der kaam spul fan, en 30 augustus 1620 waard it oktroai oerdroegen oan twa partijen partikulieren, mei foldwaan fan de kosten dy't de stêd makke hie, nei de tasizzing dat by it drûchlizzen in trekfeart fan Starum nei de Warnsersleat oanlein wurde soe, en fierders noch oan de in feart fan Starum nei Molkwar en in feart oer Skarl nei de Warnzer Sleat. Earst doe waard de mar bedike en drûchlein.
De Warnzer Feart, de trekfeart nei de Warnzer Sleat oanlein troch it smelste diel, ferdielde de Starumer Mar yn in Noardermarpolder en in Sudermarpolder, twa partikuliere polders. De feart nei Molkwar, de Molkwarder Feart foarmet de noardgrins, de feart oer Skarl, de Ringsleat, foarme de súdgrins.
Noardermarpolder
De Noardermarpolder fan ± 236 ha. hat in leechste punt fan 1,4 meter -NAP. Bemealing barde earst troch ien wynmole, sûnt 1947 mei helpmotor. De polder inundearre by de stoarmfloed fan 1825.
Sudermarpolder
De Sudermarpolder is ien fan de earste drûchmakkerijen (1620) yn Fryslân. De min ofte mear trijehoekige polder leit tusken it Reaklif, Starum en Warns. De sudermarpolder is yn behear by It Fryske Gea
De noardlike grins fan de polder wurdt foarme troch it Johan Frisokanaal, de súdwestlike grins is de Suderwei dy't oer de Iselmarsdyk rint en de súdeastlike grins rint fan Skarl nei Warns. Yn it gebiet fan de Sudermarpolder, dy't foar in grut part yn eigendom is fan it Fryske Gea, is op in trijetal wynturbines nei, gjin bebouwing. De Sudermarpolder fan ûngefear 200 ha. hat in leechste punt fan ± 1,7 meter -NAP. De bemealing barde earst troch twa moles, letter troch ien, yn 1922-1923 útwreide mei in wynmotor. Yn 1940 kaam der in elektrysk gemaaltsje.
Seekij
thumb|right|300px De Seekij (Sirenia) is in skift fan seesûchdieren, yn de klasse fan de Sûchdieren. Seekij binne herbivoaren dy't yn ûndjip kustwetter libje.
Oanpassings oan it wetter
Al is in seeko in sûchdier, hy ferskilt in soad fan oare sûchdieren om't er him oanpast hat oan it libben yn it wetter. It lichem is torpedofoarmich wurden. De earms binne finfoarmich wurden, al hawwe se meast al noch neilen. De skonken binne ferdwûn, en fan de skammel is allinnich in oerbliuwsel tebek; it ûnderliif is feroare yn in grutte sturtfin dy't de seeko op en del gean lit om foarút te kommen. De foarm fan de kop is ek oanpast oan it wetter. De eagen binne lyts en de bûtenste parten fan de earen binne fuort. Ek kin de seeko ûnder wetter syn noasgatten ôfslute.
Untstean
Seekij binne ûntstean út lânsûchdieren dy't in evolúsjonêre nis follen dy't se ek hjoeddeisk noch hast allinnich folje: It gêrskjen yn leech seewetter. Se kamen ier yn it Eoseen al foar yn Jeropa, en yn de rin fan it Eoseen hawwe se harren oer hiel de tropen ferspraat. It tal fan seekij wie it grutst yn de tropyske natuer fan it Mioseen.
Libben
Ek hjoed-de-dei libje seekij yn tropysk wetter. Se libje yn in soartemint fan keppels, famyljes dêr't eltse seeko solitêr yn libbet, mar net al te fier útelkoar. Guont seekij kinne sântich jier âld wurde.
Klassifikaasje
De seekij (Sirenia) binne in skift fan seesûchdieren, besibbe oan de Slurfdieren (Proboscidea), mei twa hjoeddeiske famyljes: Ek binne der in pear útstoarne famyljes.
Mytyske seekij
Seekei mei it boppenliif út it wetter wurde wol sjoen as de oarsprong fan ferhalen oer mearminnen en sirenen. Dizze útlis is ek de oarsprong fan de Latynske namme fan de seekij.
List fan planetoïden 5701-5800
Dit is in list fan planetoïden 5701-5800.
Gemeentehûs fan Moarrewâld
thumb|It gemeentehûs yn 1927, dêrneist de 'Krúswei'. thumb|Alde gemeentehûs fan [[Dantumadiel yn Damwâld (foar 1971 Moarrewâld) anno 2010]] It âlde gemeentehûs yn Moarrewâld is in monumintaal pand oan de Haadwei yn Damwâld. Damwâld ûntstie yn 1971 doe't de doarpen Dantumawâld, Ikkerwâld en Moarrewâld gearfoege waarden.
Skiednis
It âlde gemeentehûs yn Moarrewâld is fan 1881. Op 15 febrewaris fan dat jier besluet de gemeenteried fan Dantumadiel om it gemeentehûs te ferpleatsen fan Rinsumageast nei it haadplak moarrewâld om de geunstiger lizzing oan de haadwei fan Feanwâlden nei Dokkum. Nettsjinsteande ferset út de ried waard de bou yn augustus 1881 gund oan B.D. Kalma út Wânswert. Yn datselde jier 1881 waard ek it neistlizzende herberch anneks tramhalte "de Krúswei" boud. It gemeentehûs wie in ûntwerp fan de gemeentearsjitekt Jan Willems Duyff. Op 10 jannewaris 1882 waard it gemeentehûs yn gebrûk nomd en is oant de santiger jierren fan de 20e iuw brûkt. Doe kaam it gemeentehûs yn de Rinsmastate yn Driezum, ea de wenning fan de fûlste tsjinstanner fan de festiging fan it gemeentehûs yn Moarrewâld, baron Van Sytzama.
De yngong fan it âlde gemeentehûs sit mei in bordes yn it foarútspringend gedielte yn de midden fan de foargevel. Boppe de yngong sit in balkon rêstend op twa konsoles. It gemeentewapen yn de healrûne bekroaning derboppe is, neidat it pand syn oarspronklike funksje ferlear, ferdwûn.
It gebou is erkend as in ryksmonumint.
Staking
In staking is in aksje fan wurknimmers om eat gedaan te krijen, meastentiids by de wurkjouwer.
Fryslân
Tusken 1870-1900 is de ekonomyske situaasje yn Fryslân min. Oarsaken:
Theodor Fontane
thumb|Theodor Fontane yn 1883 Theodor Fontane (Neuruppin, 30 desimber 1819 — Berlyn, 20 septimber 1898) wie in wichtich Dútsk skriuwer fan balladen, romans en resinsjes, op de oergong fan it realisme nei it naturalisme. Ek wie er apteker.
Ta syn meast bekende wurk hearre de romans Vor dem Sturm (1878),  L'Adultera (1882), Frau Jenny Treibel, Irrungen, Wirrungen, en Effi Briest (1894, neffens Thomas Mann in masterwurk) en Der Stechlin (1899). In oantal fan syn boeken binne ferfilme.
Wurk
Karút
Waxahachie (Teksas)
Waxahachie is in stêd yn it súdeasten fan 'e Amerikaanske steat Teksas. It is it haadplak fan Ellis County. Ynwennertal: 29.621 (2010)
Ids Jousma
Ids Jousma (Dokkum, 19 novimber 1900 - dêre, 4 septimber 1935) wie in Fryske keatser. Hy wie in ferneamd efterperkspiler en wûn 106 earste, 40 twadde en 44 tredde prizen. Fiif kear wûn Jousma de Bûnspartij, fjouwer kear de PC. Moast him troch sykte weromlûke.
North American T-6 Texan
De North American T-6 Texan, bûten de Feriene Steaten bekend as de Harvard, is in lesfleanmasine makke troch it Amerikaansk bedriuw North American Aviation.
De Harvard waard ûntwurpen yn de jierren 30 fan de 20e iuw en waard brûkt yn de Twadde Wrâldoarloch en oant yn de jierren 70. De Texan wie it earste trainingsfleantúch dat hielendal fan metaal makke wie en hie boppedat in lâningsgestel dat inlutsen wurde koe. De measte trainingsfleantugen wiene doetiids noch twadekkers, bygelyks de Tiger Moth, de Stearman Kaydet en de Belgyske Stampe en Vertongen SV 4.
Foar Nederlân hat de Harvard tsjinne by de Keninklike Loftmacht, Marine Loftfeartstsjinst en de Militêre Loftfeart fan it Keninklik Nederlânsk-Yndysk Leger (nei WKII). Teminsten 58 lannen hat de Harvard by tsjinne.
Stienwikerwâld
thumb|[[Andreastsjerke (Stienwikerwâld)|Protestantske Andreastsjerke, Stienwikerwâld]] Stienwikerwâld (Nederlânsk en offisjeel: Steenwijkerwold; Nedersaksysk: Steenwiekerwold) is in doarp yn Oerisel, 3 kilometer noardwest fan Stienwyk. It doarp hat falt ûnder de gemeente Stienwikerlân en hat sa'n 2000 ynwenners. It leit yn de saneamde 'Kop fan Oerisel'.
Eartiids waard de namme brûkt om in boskige krite om Stienwyk mei oan te tsjutten. De ferskate oare buorskippen yn de omkriten soenen letter ûnder de gemeente Stienwikerwâld falle. It hjoeddeiske doarp Stienwikerwâld bestiet út de mei-elkoar fergroeide buorskippen Gelderingen en Kerkbuert, en it wat fierderop lizzende Thij. It plak is mei iepenbier ferfier te berikken mei line 76 Emmeloard - Oldemarkt - Stienwyk.
Corsicana (Teksas)
Corsicana is in stêd yn it súdeasten fan 'e Amerikaanske steat Teksas. It is it haadplak fan Navarro County. Ynwennertal: 23.770 (2010)
Theodorus Stansius
Theodorus Stansius, ek wol  Stanzius (Harns? 1674 - dêre, 1705), wie in foaroansteand man yn Harns. Sa wie er yn maart 1688 stêdssekretaris en yn 1699 boargemaster fan Harns. Wie mei-folmacht op de lândagen en kommitearde ried fan de admiraliteit fan Fryslân.
Albert ten Broecke Hoekstra
Albert ten Broecke Hoekstra (Holwert, 18 febrewaris 1765 - Amsterdam, 27 augustus 1828) wie in jurist.
Albert ten Broeke Hoekstra waard berne yn Holwert en stamde út in famylje fan kwizekwânsje. Hy studearre rjochten en wie fan 1786 ôf abbekaat oan it Hof fan Fryslân. Yn 1790 waard er lid fan de Admiraliteit fan Fryslân en yn 1794 Folmacht op de Lândei.
Hy wie in learling fan Everwinus Wassenbergh en Jan Willem de Crane. Albert Hoekstra wie tusken 1794 - 1796 en 1816 - 1817 grytman fan West-Dongeradiel en in skoftke heechlearaar Nederlânske letterkunde oan de Universiteit fan Leuven.
Hy beoefene as dilettant de Germaanske talen en ûndersocht de Juniana yn Oxford. Syn plan om in boek oer Gysbert Japiks út te jaan mislearre.
List fan stedssekretarissen fan Hylpen
De stedssekretarissen fan Hylpen binne oant 1958:
Jack London (skriuwer)
Syn ferneamdste wurken binne Call of the Wild ('Rop fan de Wyldernis', 1903) en White Fang ('Wite Hoektosk', 1906).
Wichtichste wurken
thumb|200px|London en Charmian op harren ranch yn Glenn Ellen, 1911
Taede Zijlstra
thumb|150px|Taede Zijlstra Taede Zijlstra (Wytmarsum 21 jannewaris 1901 - dêre, 1 febrewaris 1945) wie in Frysk keatser. Zijlstra spile as opslagger faak mei Ids Jousma en Klaas Kuiken. Hy wûn 139 earste, 73 twadde en 75 tredde prizen. Hie syn hichtepunt yn 1925-1926.
Almoines
thumb|right|400px| lokaasje Almoines
Almoines is in gemeente yn de Spaanske provinsje Valencia in de regio Valencia mei in oerflakte fan 2 km². Almoines telt 2.395 ynwenners (2009).
Wouter fan Amersfoart
Yn 1259 bout Wouter (ek Walter) fan Amersfoart, in kastiel oan wat no de Stoutenburgerleane yn Leusden is. Oarspronklik wie it kastiel net yn hannen fan de biskop, mar yn besit fan it ministerialenlaach Fan Amersfoart. Dy famylje wenne fanâlds op of by de biskoplike hof yn Amersfoart en wie erflik yn it besit fan de fâdij oer it biskoplike domeinguod yn noardlik Iemlân en it skoutamt fan Amersfoart. thumb|[[Stoutenburg]]
Mei it oangean fan in lienbân mei Wouter fan Amersfoart, dy't him nei 1271 nei syn nije hûs ek faak Fan Stoutenburg neamde, besocht biskop Hindrik foar te kommen dat dy yn it Iemlân, oan de grinzen fan it Sticht en it greefskip Gelre, in ûnôfhinklike hearskippij fêstigje soe. Dit gefaar wie der wol; yn 1263 droech Wouter in tal allodiale guod by Amersfoart foar in bedrach fan 200 pûn yn lien op oan de greve fan Gelre, wêrby't hy it kastiel Stoutenburg ten tsjinste fan de greve stelde, útsein soks ten koste gean soe fan de belangen fan de biskop. De machtige posysje dy't de Fan Amersfoarts yn it Iemlân hiene, brokkele oan de ein fan de 13e iuw ôf. Sa wie de opfolger van Wouter, Everard fan Amersfoart, út jildpine twongen om dielen fan it famyljebesit te ferkeapjen.
Haaium
Haaium is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Haaium leit yn de himrik fan Wûns. Haaium leit besuden de A7 yn de polder fan Koarnwert.
De namme komt ek foar as Hayum, Hayem, Haayum en Haijem. It Fersoargingsplak Hayum is nei de buorskip ferneamd.
De buorskip bestiet út twa pleatsen. De Hayumerleane rint troch de buorskip en rint dêrnei as Hayumerlaan yn de himrik fan Koarnwert by de buorskip Hiddum del nei Koarnwert ta.
List fan Fryske fjildslaggen
thumb|270px|right|De tinkstien fan de [[Slach by Warns op it Reaklif mei op de eftergrûn de Sudermarpolder]]thumb|right|270px|Stânbyld fan in Fryske strider ta oantins oan de [[Slach by Hartwarden, yn Rodenkirchen]] thumb|right|270px|Fryslân yn de tiid fan de keningen om it jier 700 hinne right|thumb|270px|De Fryske lannen om 1300 hinne.thumb|270px|right|Fryske krúsfarders feroverje de toer fan Damiate thumb|270px|[[Ocko II tom Brok|Okko tom Brok as finzene foar Fokko Ukena nei de Slach op de Wylde Ikers]] thumb|270px|[[Edzard de Grutte, neffens de Kanon fan de Fryske Skiednis 'bouwer fan in Fryske steat']] De Fryske fjildslaggen binne de slaggen dêr't de Friezen as folk oan meidien hawwe. Ut de skiednis docht bliken dat sy net minder kriichshaftich wienen as oare Germaanse folken. Dizze side jout in gronologysk oersjocht fan alle bekende slaggen. De earste slach fan de Friezen dy't optekene is wie de Slach fan Baduhenna.
It Goddeloas Tolhûs
thumb|220px|It Goddeloas Tolhûs oan de Falomster Feaart It Goddeloas Tolhûs is in earder tolhûs oan de Falomster Feart en de Goddeloaze Singel ûnder Feanwâlden. It tolhûs waard om 1934/35 ôfbrutsen, mar de wente dy't er no stiet krige deselde namme. De namme Goddeloze tolhuis waard al begjin 18e iuw brûkt
Skiednis
thumb|left|De Goddeloaze singel Neffens in folksleginde soe It Goddeloas Tolhûs oan syn namme komd wêze troch in fisker, dy't tichtby dat plak wenne hat. Hy die neat oars as flokke. Doe't er nei syn siikbêd ferstoar waard hy by de tolhikke fûn mei syn holle efterstfoarst op syn romp setten. Neffens it folksferhaal soe dat it wurk fan de duvel west hawwe. It tolhûs krige sûnt dizze tiid syn namme. Yn in oare sêge wurdt de bnamme ferklearre dat der in reedrider ferdronken wêze soe. Hy raasde om help fan de bewenners. Hoewol't se him hearden holpen se him net. De sirka 3,5 kilometer lange singel, heaks op de Falomster Feart draacht de namme Goddeloaze singel. Ek oer dit plak binne ferskate (spûk)ferhalen. Ek yn it wurk fan de skriuwer Theun de Vries, dy't yn dizze kontreien wenne hat, komme it Goddeloas Tolhûs en de goddeloaze singel foar.
List fan grytmannen fan West-Dongeradiel
List fan grytmannen fan West-Dongeradiel fan 1578 oant 1851.
UEFA Euro 2012
It Jeropeesk kampioenskip fuotbal 2012 waard fan 8 juny oant en mei 1 july 2012 yn Poalen en Oekraïne holden, ferspraat oer acht stadions, fjouwer yn elk lân. Spanje waard foar de tredde kear Jeropeesk kampioen.
Groepen
De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 8.
Carl Wilhelm Christiaan Theodoor Visser
Carl Wilhelm Christiaan Theodoor Visser (Warkum, 7 febrewaris 1850 – De Haach, 9 augustus 1934) wie in Nederlâns boargemaster.
Yn 1880 begûn er syn boargemasterswurkpaad as earste boarger yn de destydske gemeente Himmelumer Aldefurd en yn 1883 folge syn beneaming ta boargemaster fan Wûnseradiel.
Yn 1901 waard er boargemaster fan de Súd-Hollânske gemeente Alfen oan de Ryn dy't op 1 jannewaris 1918 mei de gemeenten Aarlanderveen en Oudshoorn gearfoege waard ta de nije gemeente Alfen oan de Ryn dêr't er boargemaster fan wie oant syn pensjonearring yn 1923. Begjin augustus 1934 stoar er yn de âldens fan 84 jier yn De Haach wêrnei't er yn Alfen oan de Ryn te hôf brocht waard. Yn dat plak is in park nei him neamd: it Burgemeester Visserpark.
Corto Maltese
Corto Maltese is de haadpersoan fan de strip mei deselde namme dy't troch de Italjaanske striptekener Hugo Pratt tekene waard en skreaun. It skaaimerk fan de stripferhalen is de sterk útwurke konversaasjes en de mystyk. Tegearre mei de Woastynskorpioenen en de Ethiopiërs wurdt Corto Maltese beskôge as syn ferneamdste wruk.
Yn de ferhalen is Corto de held yn in wrâld dêr't noch net folle fêst leit en ûngewoane dingen fanselssprekkend binne. Corto is anargist mar net revolúsjonêr. Hy is gjin wrâldferbetterder, mar de wrâld akseptearje sa as't is docht er net. Hy is benammen in ienling dy't op eigensinnige wize syn wei siket yn de wrâld dy't yn oarloch is.
Yn Nederlân ferskynde de strip foar it earst yn de santiger jierren by it stripwykblêd Pep. De strip waard ek foarpublisearre yn de tachtiger jierren yn it blêd Wordt vervolgd, om ferfolgens by útjouwerij Casterman yn swart-wyt útjûn te wurden. Yn de njoggentiger jierren waarden de strips fan Corto Maltese op 'e nij yn kleur útjûn.
Harkesyl
Harkesyl is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Harkesyl leit noardlik fan de A7 oan de Van Aylvawei yn de himrik fan Wytmarsum. Harkesyl bestiet út in âlde pleats en in stikmannich hûzen. Ek de fierderôf lizzende hûzen oan de Van Aylvawei wurde wol ta Harkesyl rekkene.
Namme
De namme komt ek foar as Harkezyl, Harckzyl en Harka toe Syl. De syl fan Harke dus.
Skiednis
Op it plak fan Harkesyl lei al yn de tsiende iuw in syl yn de Marnedyk, dêr't hjoed-de-dei in brêge oer de Skraarder Feart hinne leit.
Hynstetram
Harkesyl lei oan de hynstetramline fan Makkum nei Wytmarsum dy't yn 1898 úteinsette. Makkum krige lykwols net de winske steamtramferbining, mar wol in oansluting op de line Snits-Boalsert-Harns. Nei it reekommen fan it oerstapstasjon Harkesyl yn 1914 ried de hynstetram allinnich noch fan Makkum nei Harkesyl. De line ried oant 16 july 1930 en wie doe de lêste hynstetram fan West-Jeropa. De hynstetramline waard ferfongen troch in busline.
Yndustriële Revolúsje
thumb|400px|right|Manchester, Ingelân (Cottonopolis) om 1840, de skoarstiennen beskiede it oansjen fan 'e stêd De Yndustriële Revolúsje begûn oan de ein fan de 18e iuw yn Ingelân. Foar dy tiid waarden produkten inkeld mei de hân produsearre, wilens de Yndustriële Revolúsje feroare dat en der waard brûkme makke fan masines om ferskate saken te produsearjen.
Untjouwings
Ien fan de belangrykste útfinings dy´t tige fan belang wie foar it begjin fan de Yndustriële Revolúsje, wie de stoommasine. Nei de útfining fan de stoommasine, wie it mei de ferbetterings fan James Watt fan 1777 ôf mooglik om meganyske enerzjy beskikber te stellen, sadat der gjin ferlet fan hynders of oksen mear wie, en der gâns mear produsearre wurde koe. Foar de tekstylyndustry die de spinmasine Spinning Jenny fertuten, lytse bedriuwkes woeksen ta mânske fabriken. Mei dy mânske fabriken wie der hieltyd mear ferlet fan brânstof. De koaleyndustry groeide en omdat der nije techniken kamen om de koalen op in ienfâldigere wize út 'e grûn te krijen wie der ek in massaproduskje fan koalen.
Ynfrastruktuer
Healwei de 17e iuw waarden de haaddiken brûkt dy't fjirtjin iuwen earder troch de Romeinen oanlein wienen. It guod dat produsearre waard moast ferfierd wurde nei de winkels, klanten ensfh. Der wie dus grut ferlet fan in better ferfiernetwurk en yn 'e lette 18e iuw waarden nije diken oanlein. Net allinnich diken, mar ek kanalen waarden groeven om de stienkoal en izer te ferfieren. De stoommasine wie de grûnslach foar de stoomtrein, dy't in soad guod ferfiere koe.
Sosjale konsekwinsjes
Mei de yndustrialisaasje moasten der fabriken boud wurde foar de massaproduksje. De arbeiders teagen nei de kriten dêr't dy fabriken stiene. In proses fan snelle urbanisaasje kaam opgong fan foarhinne lytse doarpkes en stedsjes. Dy fabriken fersmoargen tige, en dat wie net sûn foar de minsken yn de neiste omkriten fan it fabryk. De steammasines bliezen tsjokke reekwolken de hiele stêd troch en ferverijen wettere harren ôffal fuort op de rivier út. Lykwols streamden minsken fan it plattelân faak fanneed massaal derhinne foar wurk. In nije sosjale klasse ûntstie: de arbeiders, oftewol it yndustriële proletariaat. De arbeiders moasten yn oerbefolke krottewiken wenje dêr't sy slim behûze wienen mei amper sanitêr. De libbensferwachting wie trochstrings leech, en de bernestjerte heech.
Foar de Yndustriële Revolúsje wie der ek al berne-arbeid, mar mei de groeiende befolking en ûnderrjocht waard it better sichtber. Oan 'e ein fan de 19e iuw waarden der rûnom yn West-Jeropa wetten yntsjinne tsjin de bernearbeid. Yn deselde iuw kaam it sosjalisme fan 'e grûn. thumb|Spinning Jenny De minne arbeidsomstannichheden fan de arbeidersklasse ûnder de yndustrialisaasje wurdt ek wol de sosjale kwestje neamd. Yn de rin fan de iuw soenen de arbeiders in politike beweging foarme om harren omstannigens te ferberterjen. Neffens Karl Marx wie it yndustrieel proletariaat de drager fan de sosjalistyske beweging. Yn Fryslân wie yn dy tiid amper yndustry, mar de sosjalistyske politisy Ferdinand Domela Nieuwenhuis en Pieter Jelles Troelstra hienen harren grutste oanhing yn de provinsje Fryslân.
Douwe Egberts (persoan)
Douwe Egberts (De Jouwer, 10 jannewaris 1755 – dêre, 19 febrewaris 1806) wie de soan fan Egbert Douwes en Akke Thijsses, de stifters fan it hjoeddeiske Douwe Egberts. Douwe Egberts waard meubelmakker, mar yn 1780 draaide de winkel fan syn heit sa goed dat hy opnomd waard yn de saak. Yn 1788 begûn er foar himsels, mar wie mear gruthanneler yn koloniale waren as winkelman. Hy hannele yn it suden fan Fryslân yn de kop fan Oerisel en yn Drinte. Under syn lieding wreide it bedriuw út fan in lokaal nei in regionaal bedriuw. Nei alle gedachten is dat ek de reden dat it bedriuw bekend rekke is as Douwe Egberts en net as Egbert Douwes. Tusken 23 maaie 1783 en 27 augustus 1784 waard mei elkoar mear as 17.500 pûnkofje ferkocht, hast 1500 pûn tee en mear as 250 pûn tabak en snúftabak. Fierders mear as 6.000 pûn kandij, hast 2.000 pûn sûker en mear as 7.000 pûn sjerp. Douwe Egberts hie sitting yn it gerjocht fan de gritenij.Douwe Egberts soe twa kear trouwe. Yn 1775 troude hy mei Ymke Jacobs Visser en krige mei ar trije bern. Yn 1780 komt it bedriuw fan syn heit en mem yn hannen fan Douwe.
Nei de dea fan syn earste frou wertroude Douwe mei Lysbeth Mintjes Pot. Mei har krige hy noch trije soannen en trije dochters. Douwe ferstoar yn 1806 mei 51 jier ûnferwachts oan in 'Zenuw Zinkens Koorts van acht Dagen'. Lysbeh sette it bedriuw noch 29 jier troch ûnder de namme Firma fan Widdo Douwe Egberts. De gruthannel waard nei har ferstjerren (29 juny 1835) fuortset troch har fjouwer soannen. Uteinlik naam har soan Hessel (1802-1855) it bedriuw oer. Lysbeth Mintjes hie yn de tiid fan Napoleon foar harsels de efternamme Pot keazen mar keas om 1811 foar har húshâlding de namme De Jong. Hessel Douwes krige sadwaande de namme Hessel Douwes de Jong.
List fan planetoïden 42201-42300
Dit is in list fan planetoïden 42201-42300.
Mauthausen (konsintraasjekamp)
Mauthausen-Gusen wie in konsintraasjekamp yn de Twadde Wrâldkriich, wêrfan't it haadkamp tichteby it Eastenrykske plak Mauthausen lei. Mauthausen-Gusen bestie út it haadkamp Mauthausen (likernôch 20 kilometer eastlik fan Linz yn Opper-Eastenryk) en in groep fan hast 100 subkampen yn hiel Eastenryk en Súd-Dútslân. De trije Gusen-kampen leine in pear kilometer fan Mauthausen ôf yn de omjouwing fan St Georgen-Gusen. Bytiden wie it tal finzenen yn de Gusen-kampen noch heger as yn it haadkamp sels.
It kamp Mauthausen funksjonearre sûnt de Anschluss op 8 augustus 1938, doe't Eastenryk ûnderdiel waard fan it Tredde Ryk, oant 5 maaie 1945, de offisjele ein fan de Twadde Wrâldkriich. Yn de rin fan de tiid waard it kamp yn Mauthausen útwreide mei subkampen en yn 1940 hearde it Mauthausen-kompleks ta ien fan de grutste konsintraasjekampsystemen fan Nazy-Dútslân. De finzenen waarden twongen om hurd te wurkjen ûnder omstannichheden dy't foar in soad ta in wisse dea laten. Yn Mauthausen leine stiengroeves, fabriken foar it meitsjen fan munysje, minen, wapenfabriken en fleantúchfabrieken. Yn jannewaris 1945 wennen yn de kampen likernôch 85.000 finzenen. Hoefolle minsken it libben lieten yn de kampen is net bekend, mar de measte rûzings hâlde it op 122.766 oant 320.000 foar it hiele kompleks.