cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nedersaksysk
Sprekkerstal
It tal sprekkers fan it Nedersaksysk (yn Nederlân) bedroech neffens in skatting út 1999 likernôch ien miljoen, mar dat liket wol in lyts bytsje foar sa'n grut taalgebiet. In telling út 2003 smiet in oantal fan 1.616.000 sprekkers op, ynklusyf 150.000 sprekkers om utens, yn 'e rest fan Nederlân (fral de Rânestêd) en yn it bûtenlân (Kanada, Austraalje, de Feriene Steaten, Nij-Seelân). De 1.466.000 sprekkers dy't yn it Nedersaksyske taalgebiet wenje, foarmje 9,1% fan 'e Nederlânske befolking en binne oer de ûnderskate regio's te ferdielen lykas oanjûn yn 'e ûndersteande tabel. Men moat al betinke dat it hjirby foar in bûtenproporsjoneel grut part om âlderen giet en dat it sprekkerstal dêrom fluch ôfnimt.
Skiednis
It Nedersaksysk is ûntstien út it Aldsaksysk. It is oerlevere fan 'e njoggende iuw ôf, útsein in doopûnthjit út 'e achtste iuw, dêr't de ôf te swarren heidenske goaden mei namme yn neamd wurde: "(...) end ec forsacho allum dioboles uuercum and uuordum, Thunaer ende Uuôden ende Saxnôte ende allum them unholdum the hira genôtas sint (...)" ("(...) en ik fersaakje alle wurken en wurden fan 'e duvel, Doanar en Woadan en Saksnot, en al dy duvels dy't harren genoaten binne (...)").
Tusken 1200 en 1600 ûntjoech it Nederdútsk him yn noardlik Dútslân en it Eastseegebiet ta in tige wichtige en ynfloedrike standertskriuw- en -sprektaal, mei troch de ynfloed fan de Hânze. Mar yn 'e Nederlannen kaam krekt yn dy tiid earst it Flaamsk-Brabânsk en letter it Hollânsk op as dominante taal en doe't de Hânze yn macht tebek rûn koe it Nedersaksysk him dêrtroch net langer op deselde manear ûnwikkelje. (It Flaamsk-Brabânsk as it Hollânsk - en letter ek it Standertnederlânsk - waarden yn dy tiid ek "Nederdútsk" neamd, tsjin it Heechdútsk oer, wat wat betizing jaan kin.) In hoart waard der yn 'e noardeastlike parten fan 'e Nederlannen in tuskenfoarm tusken it Nedersaksysk en it Flaamsk-Brabânsk propagearre ûnder de namme "Eastersk" (Oostersch), mar dy koe de konkurrinsje mei sawol it Flaamsk-Brabânsk as de eigen Nedersaksyske dialekten net oan.
Klanklear
It Nedersaksysk ûnderskiedt him fan it Nederlânsk ûnder mear troch it behâld fan 'e "l" yn 'e foarmen "-old" en "-olt", lykas yn "old" ("âld"), "kold" ("kâld") en "holt" ("hout"). Yn it Nederlânsk wurde dy diftongere ta "oud", "koud" en "hout". Ek is de "i" net ferbrede ta "ij"; ferlykje Nedersaksysk "kiken", Nederlânsk "kijken" ("sjen"). Fierders is de "r" oan 'e ein fan wurden of foar in "t" stom.
Allinne de Twintske tiidwurden hawwe noch de âlde meartalútgong op -t: "wiej haalt" ("wy helje"), "iej goat" ("jimme geane" of "jo geane") en "zee doot" ("sy dogge").
Opfallend is fierders dat de letters "z", "g" en "v" yn 'e midden fan wurden fuortfalle mei ferlangering fan it foargeande lûd. Dus "wezen" ("wêze") wurdt útsprutsen as "wên" en "wagen" ("wein") as "waang". Dit ferskynsel hat ek it ferkoartsjen fan 'e plaknamme "Deventer" ta "Dêmter" feroarsake (en sadwaande ta "Dimter" yn it Frysk laat).
Dialekten
thumbnail|De Nedersaksyske dialektgroepen.
Der wurde yn Nederlân tweintich Nedersaksyske dialekten ûnderskieden. Dy dialekten binne yn te dielen yn fiif dialektgroepen: it Grinslânsk, dêr't ek it Noarddrintsk ta heart, it Kollumerlânsk, it Súddrintsk, it Middendrintsk, it Stellingwerfsk, it Geldersk-Oeriselsk, it Twintsk, Twintsk-Greefskipsk en it Feluwsk.
Yn it gruttere Nedersaksysk-Nederdútske ferbân slút it Nedersaksysk oan by de Westnederdútske dialekten; it Grinslânsk by de Noardsaksyske kloft dêrfan en de fjouwer oare Nedersaksyske dialektgroepen by de Westfaalske kloft. It ferskil tusken it Grinslânsk en de oare fjouwer dialektgroepen leit him fierhinne oan it bestean fan in Fryske substraattaal yn syn taalgebiet.
De folsleine dialektyndieling fan it Nedersaksysk is as folget:
It fitaalste dialekt is it Urksk, dat op Urk troch hast elkenien sprutsen wurdt.
It meast ôfwikende dialekt wie foarhinne it isolearre Westerwâldsk, yn eastlik Grinslân, mar sûnt 'e drûchlizzing fan 'e feanmoerassen yn dy kontreien hat dat syn eigen, ôfwikende foarmen falle litten en minder ôfwikende foarmen oernaam út 'e oangrinzgjende dialekten, benammen út it Aldamtsk.
De no noch it meast fan it Nederlânsk ôfwikende Nedersaksyske dialekten binne it Grinslânsk yn syn heel en it Eastlik Twintsk.
Yn de Limers, yn súdeastlik Gelderlân, en yn 'e Gelderske Delling, yn eastlik Utert en westlik Gelderlân, wurde oergongsdialekten tusken it Nederlânsk en it Nedersaksysk sprutsen (it Limersk resp. it Eemlânsk). Dy beide farianten wurde lykwols beskôge as dialekten fan it Nederlânsk.
Andrés Oliva
Andrés Oliva Sanchez (Ocaña, 7 desimber 1948 – Ocaña,5 july 2023), wie in Spaansk hurdfytser. Hy wûn twaris it berchklassemint yn de Omgong fan Itaalje en trijris yn de Omgong fan Spanje.
Andrés Oliva ferstoar op 5 july 2023, yn 'e âldens fan 74 jier.
Piter Wilkens
Piter Wilkens (Ljouwert, 26 augustus 1959) is in Frysk sjonger en tekstskriuwer, dy't meast yn it Frysk sjongt, mei no en dan in Ljouwertersk ferske.
Piter is berne yn Ljouwert as soan fan Harm en Ymkje Wilkens. Hy waard opbrocht yn Marsum, dêr't de húshâlding yn 1963 nei ferhuze en wennet dêr no noch mei frou en twa bern. Syn repertoire is in mjuks fan harksankjes, meisjongers, libbenslieten en ienmâns rock 'n roll. Fan willepunk oant folkfers, fan jankfodden oant ballades. Hy skriuwt it measte sels.
Wilkens is ien fan de meast súksesfolle artysten yn de Fryske Top 100. Hy is de sjonger mei de measte notearrings yn de list fan Fryske ferskes alle tiden. Yn 2009 stie hy mei tsien nûmers yn de list, wêrfan syn liet It paad werom it heechste kaam mei it 8e plak.
Libbensrin
Begûn yn 1979 as bassist yn de punkrockeftige band Okke Hel. As Fryske trûbadoer hat er sa stadichoan de hiele wrâld oer west (Feriene Steaten, Belgje, Poalen, Litouwen, Eastenryk, Frankryk, Ierlân en Dútslân).
Piter is ek warber as skriuwer en producer foar ferskate oare artysten. In pear fan syn ferskes hat er ek songen yn it Noard-Frysk of it Stedsk.
Mei Simmer 2000 wie er te sjen yn it muzykspektakel SimmerTime, in produksje fan De Kast, dêr 't ek Maaike Schuurmans en Rients Gratama oan mei dienen. Op 19 en 21 april 2001 joech er mei in begeliedingsband twa folslein útferkochte konserten yn de Harmonie fan Ljouwert. Lykas yn 2002 mei de Lawei fan Drachten der noch by. Yn 2001 wie er te gast op Helgolân by it trijejierliks Friezetreffen (It Friesen-Droapen) op Helgolân. Dêr brocht er mei de Fryske Jeugd Brassband parten út it program Greideroas. Ek jout Piter wol meiwurking oan benefytkonserten lykas op 27 april 2007 by de Stifting Anak (foar in projekt mei bern op de Filipinen).
thumb|260px|Piter Wilkens mei syn kollega-trûbadoers yn [[Bitgummole by it jubileum fan de Kristlike Fryske Krite Karel Roarda, 2003.]] Piter treedt solo op, mar ek mei pleatslike korpsen, mei in eigen begeliedingsband en op saneamde Trûbadoersjûnen mei kollega's Jaap Louwes, Gurbe Douwstra en Doede Veeman. Mei Marcel Smit en Gurbe Douwstra trede er earst op ûnder de namme Douwstra, Smit & Wilkens mar yn 2017 ek mei it teäterprogramma Frisicana wat yn 2019 in ferfolch krije sil mei Frisicana II. Yn dit programma binne se yn harren ferline dûkt en bringe se ferskes oer en fan Amerikaanske - Americana artysten dy har ynspirearre ha, dit yn it Frysk en it Ingelsk.
Diskografy
Oare CD's dêr't Piter Wilkens op te hearren is:
Sâneachflinters
thumb|upright 1.0|[[Boskerebia]] thumb|upright 1.0|[[Cithaerias esmeralda]] thumb|upright 1.0|[[Coenonympha pamphilus]] thumb|upright 1.0|[[Elymnias hypermnestra]] thumb|upright 1.0|[[Erebia aethiops]] thumb|upright 1.0|[[Geitoneura klugii]] thumb|upright 1.0|[[Lasiommata maera]] thumb|upright 1.0|[[Lasiommata megera]] thumb|upright 1.0|[[Melanitis leda]] thumb|upright 1.0|[[Mycalesis anaxias]] thumb|upright 1.0|[[Neope goschkevitschii]] thumb|upright 1.0|[[Pararge schakra]] thumb|upright 1.0|Pieralla astyoche thumb|upright 1.0|Taygetis mermeria excavata
De Sâneachflinters (Satyrinae) is in ûnderfamylje yn de famylje fan de Aureliaflinters (Nymphalidae).
Klassifikaasje
Yn de ûnderfamylje fan de Sâneachflinters sitte ûnder oaren de neikommende skaaien en soarten:
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 1936
200px|thumb|right|It Olympyske kanostadion fan 1936 De Olympyske Simmerspullen 1936, ek wol de XIe Olympiade neamd waarden yn 1936 yn Berlyn, Dútslân hâlden. It kanofarren hie plak by Grünau yn de Regattastrecke. It wie de earste kear dat it kanofarren op it programma stie fan de Olympyske Simmerspullen.
Papieren fleanmasine
thumb|Tearhantlieding In papieren fleanmasine is in boartersfleanmasine makke fan papier.
Tearde fleanmasines
It populêrst binne papieren fleanmasines dy't út ien stik papier teard binne, feitliks in ienfâldige foarm fan tearkeunst. Hast eltsenien kin sa'n fleanmasine teare, en dy yn de loft goaie om te sjean hoe fier of hoe lang at dy fleane kin.
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 1936
Regattastrecke
De Regattastrecke is sûnt 1868 yn gebrûk en is sa'n 2 km lang. Foar de Olympyske Simmerspullen fan 1936 waard der in tribune boud wêr't plak wie foar 9.000 taskôgers.
Papieren fleanmasine
Printe fleanmasines
Njonken tearde papieren fleanmasines binne der ek fleanmasines dy't boud binne út hurd, kartoneftich papier, faak mei it úterlik fan in fleanmasine der op printe.
Grutste
De grutste papieren fleanmasine is yn 1995 boud troch studinten fan de Technyske Universiteit Delft. De fleanmasine wie 14 meter breed oer de wjokken, en op 16 maaie 1995 hat er 34,80 meter flein.
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 1936
Utslaggen
de C stiet foar Kanadeeske kano, de K stiet foar Kajak en de sifers (1, 2, 4) jouwe it oantal persoanen yn de boat oan.
Medaljespegel
De top acht fan lannen dy't by it kanofarren medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1936.
Spraatwjuk-groukopflinters
De Spraatwjuk-groukopflinters (Pyrginae) binne in ûnderfamylje fan de Groukopflinters (Hesperiidae) en wurde yndield yn de folgjende wittenskiplike skaaien:
Grutte marters
De grutte marters (wittenskiplike namme: Guloninae) foarmje in ûnderfamylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e rôfdieren (Carnivora), it ûnderskift fan 'e hûndieren (Caniformia), it tuskenskift fan 'e poalrôfdieren (Arctoidea), de boppefamylje fan 'e marterdieren (Musteloidea) en de famylje fan 'e martereftigen (Mustelidae).
Marijke Merckens
Marijke Merckens, berne as Marijke Ouwejan (Magelang, op Java (Nederlânsk-Ynje), 3 febrewaris 1940 – Harfsen, 9 febrewaris 2023), wie in Nederlânsk aktrise en sjongster.
Biografy
Merckens groeide op yn Nederlânsk-Ynje, mar trochrûn yn Nederlân it gymnasium en de toanielskoalle (yn Arnhim). Se debutearre yn it seizoen 1963/1964 by it kabaret fan Wim Sonneveld, dêr 't se twa seizoenen bliuwe soe. Nei fiif seizoenen by de Haachske Komedy wie Merckens by ferskate selskippen te sjen, mar hat se dochs benammen yn de frije sektor wurke.
Op telefyzje debutearre se as 'Toedeloe' yn de telefyzjesearje Pipo en de Waterlanders. Healwei de jierren sechtich siet se tegearre mei Trea Dobbs en Ria Valk yn de tf-magazine-shows om Rob de Nijs fan de VARA hinne. Trije shows dy't bewarre bleaun binne, ferskynden yn 2011 op dvd. Merckens bleau in soad frege foar telefyzje, net allinnich as aktrise en sjongeres, mar ek as panellid of kandidate (bygelyks yn Voor een briefkaart op de eerste rang, Een van de acht en it spulprogramma Hints). By it grutte publyk is se foaral bekend troch har rol yn de jeugdsearje De Zevensprong, wêryn't se Rosmarijn spile.
Merckens wie ek te hearren yn harkspullen, ûnder mear yn Kortsluiting ûnder rezjy fan Bert Dijkstra.
As sjongster brocht se de lietsjes De Modepop (fertaling fan Poupée de cire, poupée de son fan 'France Gall), Happy End, Mammie en Kareltje de Grote.
Sesamstraat
Yn Sesamstraat spriek Merckens twa karakters yn:
Synagoge fan De Gordyk
De Synagoge op 'e Gordyk wie in synagoge dy't fan 1807 oant en mei 1953 oan de Langewâl stie.
Skiednis
De synagoge waard yn 1806-1807 boud foar de joadske mienskip op 'e Gordyk en op 4 april 1807 yn gebrûk nommen. thumb|left|Ynterieur Op it timpaan fan it neoklassisistyske gebou stie yn it Hebriuwsk de earste wurden fan it gebed Ma Tovoe: מה טבו אהליך יעקב, משכנותיך ישראל, oerset: 'Wat binne dyn tinten kostlik, Jakob, en dy wenten, o Israel' (Numeri 24:5). Sûnt de lêste foargonger yn 1919 ferhûze wie de synagoge net in soad mear yn gebrûk. It tal joaden op 'e Gordyk wie al fier foar it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich troch ferhûzingen bot ôfnommen. De lêste tsjinst waard yn 1937 fierd.
Oars as de lêste joaden fan 'e Gordyk kaam de synagoge de oarloch goed troch. De ynvintaris wie nei de befrijing noch yntakt. Allinne in kiste mei tsjerkesulver wie yn 1943 troch de Dútsers yn beslach nommen. Nei't der nei de holocaust hast gjin joaden mear op 'e Gordyk wiene, waard de joadske gemeente yn 1948 opheft en by dy fan Ljouwert foege. thumb|left|It gat yn de bebouwing oan de Langewâl dêr't de synagoge stie mei rjochts it hûs fan foar de joadske ûnderwizer út 1817 Yn 1949 waard de gemeente Opsterlân eigner fan it gebou en dy liet de synagoge yn 1953 fanwegen brekfalligens ôfbrekke. It ynterieur ferhûze nei de lytse synagoge dy't yn Ljouwert ynrjochte waard en de Torahrollen binne nei Israel gien. It noch besteande hûs (Langewâl 52) njonken de synagoge út 1817 wie foar de joadske ûnderwizer boud en bleau bewarre.
Hoekens
Hoekens is in buorskip yn it suden fan de gemeente Súdwest-Fryslân. Hy leit benoarden de Slachtedyk tusken Reahûs en De Kliuw, oan de Sânleansterdyk en Doniadyk. In opfeart rint nei de Hinnaarder Feart.
Hoekens leit binnen de diken fan it Eilân fan Easterein en wie dêrfan part fan it Wynser fjirdel. Hy bestie út twa staten, súdeastlik Grut Hoekens en noardwestlik Lyts Hoekens. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 wie er part fan Hinnaarderadiel. Yn 1984 kaam it yn de nije gemeente Littenseradiel te lizzen. Op 1 jannewaris 2018 waard dy gemeente opheft en kaam Hoekens yn de gemeente Súdwest-Fryslân te lizzen. De namme komt ek foar as Huckens, Hoeckenster State en Huchingen.
Hoarnde seepappegaai
De hoarnde seepappegaai (Fratercula corniculata) is in fûgel út de famylje fan de alkfûgels.
Fersprieding
De hoarnde seepappegaai libbet yn it noardlik part fan de Stille Oseaan, op rotseftige eilannen foar de kust fan East-Sibearje, Alaska en Britsk-Kolumbia.
Foarkommen
De hoarnde seepappegaai hat in protte fan de seepappegaai dy't yn de Atlantyske Oseaan foarkomt. De hoarnde seepappegaai hat yn de briedtiid in giele snaffel mei in reade punt.
Iten
De fûgels dûke yn de see nei fisk. Lykas seepappegaaien kinne se yn harren snaffel in grut tal fiskjes meinimme nei har nêst. Fierder ite se ek inketfisken en kreeften.
Fuortplanting
De fûgels briede yn koloanjes tegearre mei oare soarten Alkfûgels. Harren nêsten lizzen yn nissen yn de rotsen of tusken de stiennen. Elts jier wurdt mar ien jong grutbrocht.
Marianne Werner
Marianne Ader Werner Schulze Entrup (Dülmen, 4 jannewaris 1924 - Dortmund, 22 july 2023) wie in Dútsk atlete, dy't útkaam yn it kûgelstjitten en it diskuswerpen. Wilens har karriêre kaam se út foar it doetiidske West-Dútslân. Sy hat twa kear meidien oan de Olympyske Simmerspullen yn 1952 en 1956 sy behelle yn 1952 in sulveren medalje by it kûgelstjitten en yn 1956 wûn sy it brûns. Yn 1958 waard Werner Europeesk kampioene kûgelstjitten, mei in ôfstân fan 15,74 meter.
Marianne Werner ferstoar op 22 july 2023, yn 'e âldens fan 99 jier.
Gersgroukopflinters
De Gersgroukopflinters (Hesperiinae,) binne in ûnderfamylje fan de Groukopflinters (Hesperiidae). Hast alle soarten hawwe gerzen as weardplanten.
Casper Andries Lingbeek
thumb|C.A. Lingbeek Casper Andries Lingbeek (Sloten, no part fan Amsterdam, 5 febrewaris 1867 - Voorthuizen, 14 july 1939) wie predikant en politikus.
Lingbeek as dûmny yn Fryslân
Lingbeek hat yn Fryslân dûmny west yn Kûbaard fan 1895 oant 1899. Syn twadde Fryske gemeente wie Reitsum c.a. Yn Reitsum waard hy lid fan de Twadde Keamer en moast doe syn amt dellizze. Lingbeek stie bekend as in konfesjonele dûmny. Hy hie wat deftichs oer him. De minsken mochten him graach hearre. Yn de deistige omgong wie hy populêr. Hy koe der moai bykomme.
Lingbeek en Reitsum
Foar syn dwaan hat Lingbeek lang, seis jier, yn Reitsum stien. De namme Lingbeek is dêr noch lang mei eare neamd. Wêr't Lingbeek ek foar soarge hat is dat it yn Reitsum oars tagie as in oare plakken. Rjochtsinnich herfoarmen stimme op de CHU, gie foar de Twadde Keamer net op. As der keamerferkiezings kamen dan kamen de manlju dêrfoar byinoar. De programma's waarden besprutsen en nei de oarloch waard der in ferkiezingsútstjoering belústere. Dan waard besletten op wa't men dizze kear stimme soe. Lang is de kar op Hervormd Gereformeerde Staatspartij fallen.
Luna 9
De Luna 9 (NSSDC ID: 1966-006A) wie it earste, ûnbemanne, romteskip dat lâne op de Moanne.
De Luna 9 wie in romteskip fan de Sowjetuny. It waard 31 jannewaris 1966 om 11.45 lansearre fan it Baikonur Kosmodroam. Op 3 febrewaris om 18.44.52 (UTC), lâne de Luna 9 as earste romteskip op de Moanne, yn de See fan Stoarmen, op 7.13° N - 60.36° W. It wie dêrmei net it earste romteskip dat de Moanne berikke; dat wie de Luna 2, dy't tsjin de Moanne tepletter sloech. De Luna 9 wie it earste romteskip dat lâne op de Moanne, troch ôf te remjen wylst it del kaam, en dêrmei it earste romteskip dat noch funksjonearre doe't de Moanne berikt wie. Op dy wize waard útfûn dat in romteskip op de moanne net weisonk yn in laach moannestof, wat yn 't foar al foar mooglik naam wie. It part dat lâne, wie in 58 sintimeter grutte, hermetysk-tichte bol mei in massa fan 99 kilo. It hie in kamera en in stjoerder by him, en dêrmei stjoerde it, yn de rin fan krekt wat mear as twa dagen, byelkoar 8 oeren en 5 minuten lang foto's nei de Ierde, oant op 5 febrewaris om 22.55 de akku's leech wienen. De yn totaal 27 foto's lieten it oerflak fan de Moanne fan tichtby sjen. Trochdat de Luna 9 nei de earste searje wat fersetten rekke wie, wie it mooglik om mei de foto's in panorama yn stereografy fan it Moanneoerflak te meitsjen.
Baanhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen
100px|right Baanhurdfytsen is in sport dy't al fan de earste moderne Olympyske Spullen ôf op it Olympyske programma stiet.
Madhukar
Madhukar (4 novimber 1957, Stuttgart) is in Dútske advaita vedanta – master en auteur.
Baanhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen
Skiednis
De baanhurdfytsen stiet al fanôf 1896 op it programma, alinne tidens de Spullen fan 1912 yn Stokholm stie it net op it programma. foar de froulju stiet sûnt 1988 ek de baanhurdfytsen op it programma fan de Olympyske Simmerspullen.
Madhukar
Madhukar is berne en opgroeid yn Stuttgart. Nei syn stúdzje ekonomy en filosofy oan de universiteit wurke er as telefyzjesjoernalist yn Dútslân. Nei in benei deaûnderfining yn de tachtiger jierren, op ’e siik nei antwurden op de filosofyske en spirituele fragen fan it libben, hie er in ferljochtingsynsjoch. By it ôfrúnjen fan syn oplieding ta joga- en meditaasje-learaar kaam er ta it ynsjoch, dat syn sykjen noch lang net ta in ein kommen wie.
Yn 1992, doe’t er yn Yndia tahold, reizge er nei H.W.L. Poonja, in learling fan Ramana Maharshi. Dy waard syn master. Fan him krige er de namme Madhukar, letterlik oerset út it Sanskryt: huningbij, Leafste.
Sûnt syn weromkommen nei Europa yn 1997, ferkundiget hy de advaita yn satsangs. De styl fan syn satsangs, en syn leafde foar hjoeddeiske muzyk en fuotbal, meitsje him ta in moderne goeroe. Madhukar wennet yn Amsterdam, mar giet winters nei Nepal.
Baai fan Dublin
thumb|Lizzing Baai fan Dublin yn Ierlân De Baai fan Dublin (Ingelsk: Dublin Bay, Iersk: Cuan Bhaile Átha Cliath) is in C-foarmige ynholte fan de Ierske See oan de eastkust fan Ierlân. De ynholte is sa’n 10 kilometer breed mei in grutste lingte fan 7 kilometer, op de hichte fan it stedssintrum fan Dublin. De baai rint fan it skiereilân Howth Head mei Howth yn it noarden oant Dalkey Point yn Dalkey yn it suden. De rivieren Liffey, Tolka en Dodder mûnje yn de Baai fan Dublin út.
It keunstmjittige eilân Bull Island leit yn de noardwesthoeke fan de baai en hat in 5 km lang sânstrân, Dollymount Strand, en in ynternasjonaal weardefol achte fûgelreservaat.
De baai is frijwat ûndjip, mei sânbanken en rotsige útstyksels, en wie yn it ferline wreed ferneamd by seelju. Benammen by eastewyn binne dêr oant yn de moderne tiid in soad skippen fergien foar de kust tusken Howth en Dún Laoghaire.
Nijntje
right|thumb|Stânbyld op Nijntjepleintsje. Nijntje is in searje fan berneboeken oer it knine-famke Nijntje Pluis, skreaun en tekene troch Dick Bruna.
Untstean
Yn 1955, wylst it gesin Bruna yn Egmond oan See mei fakânsje wie, tekene Dick Bruna Nijntje foar it earst. Hy waard ynspirearre troch it boartersknyn dêr't syn ien jier âlde jonkje mei boarte en de libbene kninen dy't er sels as bern hân hie. Dat jier kaam it earste Nijntjeboek út, yn it Nederlânsk, nei in ferhaal dat Dick Bruna syn jonkje ferteld hie. En nei dat earste boekje kamen der mear. Yn it begjin wie Nijntje noch wat boartersknyneftich, mar sûnt 1963 is se op 'e nij tekene sa't se no noch is. Yn it Nederlânsk binne der no mear as 25 boeken oer Nijntje.
Styl
Nijntje wurdt hiel ienfâldich tekene, mei in pear linen en ien of twa basiskleuren. It hat wol wat wei fan de kleare line, de tekenstyl dy't Hergé introdusearre hat. De tekenstyl fan it Japanske figuerke Hello Kitty liket in soad op dy fan Dick Bruna. Om't ek Nijntje tige populêr is yn Japan, binne der wolris minsken dy't tinke dat Nijntje dêr ek wei komt.
In Nijntjeboek hat fjouwerentweintich siden, mei op eltse rjochterside in tekening en op eltse lofterside fjouwer fersrigels, yn in dúdlike, dikke letter en sûnder haadletters. De boeken wurde mei sin drukt yn in lyts formaat, 15 x 15 sm, om't Dick Bruna it wichtich fynt dat de bern fiele kinne dat de boekjes foar har makke binne, net foar harren âlden.
Nijntje yn oare talen
Der binne ek boeken in ferskate oare talen. Utjouwerij Bornmeer jout Fryske Nijntje-boeken út. Yn it Frysk hat Nijntje har Hollânske namme holden. Dat is oars yn oare talen. Yn hast alle oare talen hjit se Miffy. De stêd New York hat Miffy ambassadrise foar gesinstoerisme makke. Der is ek in Latynsk boekje ferskynd, dêr't se Miffa yn hjit. Twa fan de boekjes binne ek yn brailleskrift skreaun.
Bornmeer bringt fierders oersettings út yn in ferskaat oan streektalen yn Nederlân en Flaanderen. Sa binne der Nijntje-oersettings ferskynd yn it Achterhoeksk (Achterhooks), Amsterdamsk (Mokums), Antwerpsk (Aantwaarps), Brabânsk (Brabants), Drintsk (Dreins), Grinslânsk (Grunnegers), Groesbeeksk (Gruusbèks), Haachsk (Haags), Leisk (Leis), Maastrichtsk (Mestreechs), Nimweechsk (Nimweegs), Rotterdamsk (Rotjeknors), Siuwsk (Zeêuws), Spakenburchsk (Spaokeburgs), Stellingwerfsk (Stellingwarfs), Twintsk (Tweants), Utertersk (Utregs) en Westfrysk (Westfries). Fierders is der in oersetting ferskynd yn it Papiamintysk fan 'e Antillen, en yn 2018 waard der in earste oersetting yn it Ljouwertersk (Leewaddes) útbrocht. Ein septimber 2018 kaam in boekje út 'e Nijntje-rige út yn it Biltsk, yn in oersetting fan 'e hân fan Sytse Hotzes Buwalda en Leendert Ferwerda. Mids oktober 2019 folge in boekje yn it Hylpersk, oerset troch Tineke Blom, en yn septimber 2020 ferskynde in earste boekje út 'e rige yn it Frjentsjertersk, oerset troch Wim Aalbers fan it Genoatskip foar it Behâld fan it Frjentsjertersk.
Lytse groukopflinters
thumb|[[Bûnt Groukopke.]] De Lytse Groukopflinters (Heteropterinae) binne in ûnderfamylje fan de Groukopflinters (Hesperiidae).
De Latynske namme foar de ûnderfamylje, Heteropterinae, waard yn 1806 ynfierd troch André Duméril, yn syn Zoologie analytique (Analytyske Dierkunde).
De ûnderfamylje hat likernôch 150 soarten yn 15 skaaien.
Moderne fiifkamp op de Olympyske Simmerspullen 2016
De Moderne fiifkamp op deOlympyske Simmerspullen 2016 fan de XXXIe Olympiade waarden op 18 en 20 augustus 2016 hâlden yn Rio de Janeiro.
Lokaasjes
De sporten fan de moderne fiifkamp waarden beoefene op de folgjende lokaasjes.
Venjamin Soldatenko
Venjamin Vasiljevitsj Soldatenko (4 jannewaris 1939 - 15 july 2023) wie in Kazachsk atleet, dy't wilens syn karriêre útkaam foar de doetiidske Sovjet-Uny. Hy hat ienris meidien oan de Olympyske Simmerspullen en wûn doe sulver op de 50 kilometer hurdwanneljen. Nei syn karriêre waard er trainer.
Venjamin Soldatenko ferstoar op 15 july 2023, yn 'e âldens fan 84 jier.
List fan planetoïden 53501-53600
Dit is in list fan planetoïden 53501-53600.
Amelânsk
It Amelânsk (Amelânsk: Amelands) is in Hollânsk-Frysk mingdialekt dat sprutsen wurdt op it by de provinsje Fryslân hearrende Waadeilân it Amelân. It dialekt ûntstie yn 'e perioade fan 'e sechstjinde oant de achttjinde iuw út in ferminging fan Hollânske dialektfoarmen mei it Frysk dat oarspronklik op it eilân sprutsen waard, en is fral nau besibbe oan it Midslânsk fan it buoreilân Skylge. Hoewol't it Amelânsk troch it tanimmende massatoerisme op it Amelân yn beskate mjitte ûnder druk stiet fan it Standertnederlânsk, is it oan 'e oare kant it iennichste dialekt fan 'e Waadeilannen dat him oant no ta goed wit te hanthavenjen en sels noch troch it meastepart fan 'e eilânjongerein sprutsen wurdt.
Skiednis
Op it Amelân waard, krekt as op 'e buoreilannen Skiermûntseach en Skylge, fan oarsprong Frysk sprutsen, mar dat is no net mear it gefal. Wêrom't no krekt op it Amelân, dat in frij eilân wie, de taal ferhollânske is en op 'e westlike en eastlike úteinen fan Skylge net, wylst dat fan 'e Midsiuwen oant 1942 by Hollân hearde en teminsten likefolle kontakten mei it Hollânske fêstelân hie as it Amelân, is net alhiel dúdlik. It is lykwols skoan mooglik dat it te krijen hat mei de wat aparte skiednis fan it Amelân.
It eilân waard yn 'e achtste iuw foar it earst neamd, as insula qua dicitur Ambla ("it eilân dat it Amelân neamd wurdt"). De ierst bekende bewenners wiene Friezen, sa't ûntsjinstriidber fêstlein is yn in Aldfrysk dokumint út 1494, wêryn't de eilanners harsels frijstelden fan it Frysk lânrjocht. Under de Frysk-Hollânske Oarloggen fan 'e fjirtjinde en fyftjinde iuw wie it Amelân fan 1398 oant 1430 yn Hollânske hannen, wêrnei't de haadling Ritske Jelmera, dy't troch de Hollanners as steedhâlder oansteld wie, alle macht nei himsels taloek en it wist op te rêden dat men dêr yn Hollân mei ynstimde. Jelmera wie de stamheit fan it slachte Van Cammingha, dat noch oant 1681 op it eilân foar master opslaan soe.
Under it regear fan Ritske Jelmera en syn opfolgers ûntjoech it Amelân him ta in selsstannich minysteatsje, sa't der yn dy tiid yn Jeropa withoefolle wiene, dat al liket soks no miskien apart, doe wie it neat gjin nijs. De ûnôfhinklikens fan it eilân waard erkend troch Jeropeeske grutmachten as Ingelân en Spanje, en sa slagge it de Amelanners om troch it fieren fan in neutraliteitspolityk bûten ferskate grutte oarloggen te bliuwen, dêr't it buoreilân Skylge ferskillende kearen swier troch troffen waard. Hoewol't men de saneamde frijhear fan it Amelân hearrigens ferskuldige wie, genoat de eilânbefolking fierders in grutte mjitte fan frijheid, dy't mear noch as op it Fryske fêstelân in maatskiplike ôfkear fan rang en status oprôp.
Deselde sitewaasje waard hanthavene doe't de Van Cammingha's yn 1681 yn 'e manlike line útstoaren en it eilân oergie yn 'e hannen fan it aadlike slachte Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg. Yn 1704 kocht steedhâlder Jehan Willem Friso it Amelân oan foar in bedrach fan 170.000 gûne, wêrnei't it oant de Frânske Tiid priveebesit bleau fan wat letter it Nederlânske Keninklik Hûs wurde soe. As oerbliuwsel út dy tiid draacht de kening noch altyd de (no liddige) titel fan "frijhear fan it Amelân". Neffens jonker Montanus de Haan Hettema, dy't yn 1855 ûndersyk die nei de testaminten fan 'e Van Cammingha's, wie ûnder it bewâld fan dat laach op it eilân it Hollânsk der de bestjoerstaal, wat betsjut dat it Frysk op it Amelân hast in iuw earder de status fan bestjoerstaal ferlear (nammentlik yn 1398) as op it Fryske fêstelân (om 1500 hinne). Dat soe dan wer bydroegen hawwe kinne oan in hegere maatskiplike status fan it Hollânsk en in legerenien fan it Frysk.
Underwilens spilen de Amelanners fan 'e sechstjinde iuw ôf in wichtige rol yn 'e hannel op en it frachtferfier oer de Sudersee, wat derta late dat se in protte kontakten hiene mei fral Amsterdam, mar dêrnjonken ek mei oare Hollânske Suderseestêden. Fan 'e achttjinde iuw ôf meunsteren fierders in protte Amelanners oan op 'e Amsterdamske keapfardijfloat dy't op 'e East fear. Teffens wurken party Amelânske froulju yn har jonkheid in stikmannich jierren yn Amsterdam as tsjinstfammen, foar't se weromkearden nei it eilân om in gesin te stiftsjen. Ek dizze inige bân mei Amsterdam sil perfoarst ynfloed hân hawwe op it taalklimaat op it eilân.
Hoewol't de boarnen oer de ûntfrysking fan it Amelân tige krap binne, liket it derop dat it in proses fan in pear iuwen west hat, wêrby't it westlike diel fan it eilân (dêr't de measte seefarders wei kamen) al yn 'e sechstjinde iuw (grutdiels) oergie op it Hollânsk, wylst it easten noch in oardel oant twa iuwen oan it Frysk fêsthold en pas yn 'e achttjinde iuw fan taal feroare. It lit him tinke dat der yn sa'n lange perioade tiid genôch wie foar de oarspronklik grif njonken inoar besteande talen om har mei-inoar te fermingen. Pas yn 1801, doe't it eilân al net mear Frysktalich wie, ferlear it foargoed syn ûnôfhinklikheid en kaam it by Fryslân te hearren. Om't de Fryske identiteit, sels yn dy tiid al, sterk op it sprekken fan 'e Fryske taal stipe, hawwe de Amelanners har nea Friezen field, en har sels sterk tsjin Fryslân en it Frysk ôfset.
De ûntjouwing fan in formele stavering, dy't oan 'e gearstalling fan it wurdboek te'n grûnslach lei, hat derta laat dat it dialekt sûnt mear as skriuwtaal brûkt wurdt. Sa is der in Amelânsktalige kollem yn 'e pleatslike krante. Ek wurdt it dialekt brûkt troch eilanner popmuzikanten, lykas de band Gang is Alles, en troch de Hollumer toanielferiening Nut en Genoegen, dy't geregeldwei in Amelânsktalich stik op 'e planken bringt en dêrmei yn it ferline ek ien kear yn 't jier ôfreizge nei Amsterdam, om dêre foar de Amelânske mienskip om utens te spyljen. Yn novimber 2016 kaam by de Fryske Akademy it Groat Amelander Woa'deboek út, dêr't taalkundige Siebren Dyk sechstjin jier oan wurke hie. De grûnslach fan dit nije wurdboek waard foarme troch it Woa'deboek fan ut Amelands fan Anton Oud, dêr't Oud sels letter noch op fuortborduere oant er yn 2006 kaam te ferstjerren. Dyk sette it wurk fuort, en it resultaat wie in op 'e nij besjoene ferzje fan it Amelânske wurdboek, dêr't teffens in Nederlânske yndeks oan taheakke is, sadat men ek fanút it Nederlânsk nei wurden sykje kin.
Hjoeddeistige taalsitewaasje
Oars as de oare eilândialekten fan it Waadgebiet hat it Amelânsk in hege maatskiplike status. Dat komt fuort út it feit dat frijwol alle (autochtoane) eilanners harsels beskôgje as Amelanner ynstee fan as Fries of as Nederlanner. Yn dat ramt wurdt it Amelânsk sjoen as hearrend by de Amelânske identiteit. De âlderein is him boppedat tige by tige bewust fan 'e eigen skiednis fan it eilân as in ûnôfhinklike steat, sadat it dialekt ek in hege sosjaal-histoaryske status hat. Lykwols wurdt it praten fan Amelânsk beheind ta petearen dy't Amelanners ûnderling fiere, mei't men it yn 'e regel net foechsum fynt om it yn oare sitewaasjes (d.w.s. tsjin bûtensteanders) te brûken.
Yn kontrast mei de hege status dy't it Amelânsk op it eilân genietet, wurdt der dêrbûten faak op delsjoen om't men yn Nederlân dialekten noch gauris assosjearret mei de legere sosjale klassen en mei brekme oan ûnderwiis. Amelanners bekleie har der gauris oer dat Fryske toeristen tsjin 'e eilânbewenners Frysk prate om't se it Amelânsk as in Frysk dialekt beskôgje soene. Soks wurdt dan sjoen as bewiis foar de lytsachtsjende hâlding dy't de Friezen fan it fêstelân foar it Amelânsk en de Amelanners oer oannimme soene. It liket lykwols wierskynliker dat sokke Friezen fan tinken binne dat se har yn 'e eigen provinsje net hoege te ferbrekken; it idee dat immen dy't it Frysk as memmetaal hat, it Amelânsk foar in Frysk dialekt hâlde soe, is ommers wol tige ûnoannimlik.
Sok misbegryp liedt út en troch ta ûnplezierige ferbale konfrontaasjes. Op 'e gemeentlike webside hjit it dat "het Amelander dialect weinig overeen [komt] met het Fries. De meeste inwoners van het eiland verstaan daarom deze taal ook niet." Mei't it Amelânsk net safolle ferskilt fan it Biltsk of it Stedsk en dy taalfoarmen mei it Frysk prima ûnderling fersteanber binne, liket it hjir mear te gean om in kwestje fan wollen as fan kinnen. Dy yndruk wurdt noch fuortsterke troch de resultaten fan in enkête op it Amelân, wêrby't men û.m. befrege waard nei de praktyske en estetyske skaaimerken fan ûnderskate talen. As it om 'e praktyske mooglikheden fan in taal gie, setten de Amelanners it Nederlânsk boppe-oan, folge troch it Dútsk, it Amelânsk en hielendal ûnderoan it Frysk. Gie it om estetyk, dan joegen se fierwei de foarkar oan it Amelânsk, folge troch it Nederlânsk en it Dútsk, mei it Frysk hielendal ûnderoan.
It Amelânsk hat op it Amelân gjin offisjele status of erkenning. Yn 'e provinsje Fryslân genietet it al in beskate erkenning, sij it offisjeel net as minderheidstaal, mar as "streektaal". Yn dy hoedanichheid wurdt it û.m. neamd yn 'e provinsjale Noata Streektalen 2004, as in taalfoarm wêrfan't it gebrûk befoardere wurde moat. Hoewol't yn Fryslân sûnt 1980 ûnderwiis fan it Frysk op 'e basisskoallen ferplichte is, hat de gemeente It Amelân dêr frijstelling fan, en folje de skoallen op it eilân de sa frijkommen tiid yn mei lessen "hiemkunde", oer de Amelânske kultuer. Der wurdt lykwols gjin spesifyk ûnderwiis yn it Amelânske dialekt fersoarge.
Bulgarije
thumb|290px|right|De [[Sân Rila Marren yn Bulgarije]] Bulgarije is in lân yn Súdeast-Jeropa. De haadstêd is Sofia.
Geografy
Bulgarije wurdt begrinzge troch:
Amelânsk
Sprekkers
Op it Amelân sprekt fierwei it grutste part fan 'e befolking it eigen dialekt noch. Ut in ûndersyk troch taalkundige Mathilde Jansen, dy't ferbûn is oan it Meertens Ynstitút, die yn 2002 bliken dat doe noch 62,5% fan 'e middelbere-skoalbern op it eilân it Amelânsk as memmetaal spriek. Hoewol't sy yn har taalgebrûk folle mear Nederlânske en Ingelske lienwurden bemjuksen, en wylst in beskate groep âlde dialektwurden oan it ferdwinen wie, hoegde dat neffens Jansen net needsaaklikerwize as negatyf opfet te wurden, want de iennichste taal dy't net mear feroaret, is in deade taal.
Bulgarije
Gea
Bulgarije leit yn it easten fan de Balkan. It regear hat syn sit yn de haadstêd Sofia. De wichtichste rivieren binne de Mariza en de Donau. Beide rivieren ha in grut ferskaat oan lytsere sydrivierkes. Berchgebieten binne it Balkanberchte, de Rodopen yn it westen, de Sakar en Strandscha yn it suden en it Rila- en Pirynberchte yn it súdwesten. De berch Musala (2,925 m) yn it Rilaberchte is de heechste berch op de Balkan.
Klimaat
Bulgarije hat in midden-Jeropeesk lânklimaat mei waarme simmers en kâlde winters. Yn it suden fan it Balkangeberchte hearsket in sêfter klimaat mei mediterrane trekjes. De deitemperatuer leit trochstrings yn it binnenlân om de 24 graden. Yn july en augustus is de waarmste perioade fan it jier. It is dan trochstrings 27 graden.
Skiednis
De Donau-Bolgaren, in Turkske stam út Sintraal-Aazje en de lokale Slavyske befolking foarmen yn de 7e iuw de earste Bulgaarse steat. Yn de 14e iuw waard it oermastere troch it Ottomaanske Ryk.
Amelânsk
Sprekkers
Fierders joech by itselde ûndersyk nochris 15,2% fan 'e middelbere-skoallearlingen op dat se thús in mjuks fan Amelânsk en Nederlânsk sprieken. Tsjin mei-learlingen spriek 62,1% fan bern Amelânsk en 25,8% in mjuks fan Amelânsk en Nederlânsk. Jansen late dêrút ôf dat yn totaal 87,9% fan 'e skoalbern op it eilân yn 'e deistige omgong Amelânsk brûkte. Doe't se dêrnei frege waarden, antwurde 100% fan 'e (132) learlingen dat se it Amelânsk ferstean koene, 95,2% dat se it prate koene, 76,8% dat se it lêze koene en 48,0% dat se it skriuwe koene. As men dy sifers njonken de befinings set dy't yn 1994 troch ûndersikers fan 'e Fryske Akademy oangeande de kennis fan it Frysk yn Fryslân samle waarden, dan kriget dit rychje: It Amelânsk naam dêrmei in unike posysje yn, om't frijwol alle oare dialekten yn Nederlân stadichoan efterútbuorkje, benammen wat it gebrûk ûnder de jongerein oangiet. It wie net dúdlik wêrom't it Amelânsk sa'n útsûnderingsposysje ynnaam, mar nei alle gedachten spile dêrby in rol dat de Amelânske mienskip in stik slettener foar de bûtenwrâld oerstiet as bgl. de bewenners fan 'e oare Waadeilannen. Fan gefolgen makket dat it foar bûtensteanders in stik dreger om op it eilân te yntegrearjen.
In nij ûndersyk, troch dosint Meine Bonthuis út 2016, liet lykwols in byld sjen dat drastysk feroare wie foar de sitewaasje fan fjirtjin jier earder oer. Mear as de helte fan 'e skoalbern, 52%, spriek yn 2016 nammentlik Nederlânsk mei-inoar, wylst noch mar 29% ûnderling Amelânsk prate. Oan 'e oare kant waard no yn húslik fermidden mei âlden en oare famyljeleden hast noch like faak Amelânsk sprutsen as yn 2002.
Bulgarije
Skiednis
Op 3 maart 1878 krige Bulgarije har selsstannigens werom as selsstannich prinsdom fan it Ottomaanske ryk en op 22 septimber 1908 folge folsleine ûnôfhinklikens mei de stifting fan in eigen keninkryk. Tidens de Balkanoarloggen en de Earste Wrâldkriich wûn en ferlear it grûngebiet.
Nei de Twadde Wrâldkriich kaam Bulgarije yn de ynfloedssfear te lizzen fan de Sovjetuny en soe it in kommunistyske folksrepublyk wurde. Doe't dêr yn 1990 in ein kaam oan it kommunistysk tiidrek waard Bulgarije in demokrasy.
Amelânsk
Grammatika en taaleigen
It Amelânsk is in dialekt mei in fierhinne Hollânske wurdskat en in grutdiels Fryske grammatika. Troch it Fryske substraat op it eilân komme der lykwols ek in protte wurden en útdrukkings yn foar dy't dúdlik Frysk fan oarsprong binne, lykas gnize, naskaaie en ut draait óp bargebieten uut. Ek op oare mêden komt it Fryske substraat ta utering, lykas by de lidwurden dy't men foar de haadwurden pleatst. Sa seit men op it Amelân fan de knien, ut plak en ut wang, krekt sa't it yn it Frysk "de knyn", "it plak" en "it wang" is, yn tsjinstelling ta de Nederlânske foarmen het konijn, de plek en de wang. Fierders is yn it ferhollânske Amelânsk de Fryske konsonantekluster [sk] (sk fan skip) beholden bleaun, lykas yn skâd ("skaad"), skeluun ("skarlún") en skoal ("skoalle"), wylst dy frjemd genôch yn 'e Fryske dialekten fan 'e buoreilannen Skylge en Skiermûntseach feroare is yn in Hollânske [sx] (sch fan schip). Ek besteane der noch inkele Fryske meartallen yn it Amelânsk: hearings ("hjerrings"; ferlykje Nederlânsk haringen) en ingels ("ingels"; ferlykje Nederlânsk engelen). Wol ferdwynt stadichoan in diel fan it Amelânske taaleigen. Sa seit men no net mear fan skutteldoek ("skûteldoek") lykas foarhinne, mar fan theedoek.
Bobslydzjen op de Olympyske Winterspullen 2018
It bobslydzjen op XXIIe Olympyske Winterspullen waarden fan 17 oant en mei 25 febrewaris 2018 hâlden yn Pyeongchang, yn Súd-Koreä. It bobslydzjen hie plak op de Alpensia Sliding Centre.
Bulgarije
Demografy
De offisjele taal fan it lân is it Bulgaarsk dat mei it Syrillysk alfabet skreaun wurdt.
Godstsjinst
It grutste diel fan de befolking heart ta de Bulgaarsk-Ortodokse Tsjerke. Yn 1953 waard de Bulgaarske Tsjerke, dy 't yn 1946 ûntbûn wie opnij ynsteld. Der is ek in moslim minderheid.
Amelânsk
Grammatika en taaleigen
Wat de persoanlike foarnamwurden oangiet, hat it Amelânsk yn 'e twadde persoan inkeltal dou ("do"/"dû") en as hoflikheidsfoarm jou ("jo"), wat ek al dúdlik mear nei it Frysk ta oerhinget as nei it Nederlânsk, dat dêrfoar jij, resp. u hat. Wannear't men men dookje en stookje moat en wannear't men jookje moat, ferskilt lykwols op it Amelân fan âlds fan doarp ta doarp. Sa sprekke Bueremers frijwol eltsenien altyd mei dou oan, wylst Nessemers inkeld bern en yntime freonen of famyljeleden mei dou bejegenje en fierders altyd fan jou sizze. Yn Hollum brûkt men dou as men it tsjin manlju of jonges hat, en jou as men tsjin froulju of (lytse) famkes praat.
Bobslydzjen op de Olympyske Winterspullen 2018
Alpensia Sliding Centre
De baan bestie út sechstjin bochten en in lingte fan 1.344 meter. Der wie plak foar 7.000 taskôgers.
Amelânsk
Stavering en klanklear
It Amelânske dialekt beskikt oer in grut ferskaat oan lûden, folle mear as it Nederlânsk en ek mear as it Frysk. Dêrom is der foar it Amelânsk in eigen stavering ûntwikkele, dy't gebrûk makket fan in grut tal lûden mei diakrityske tekens (â, ä, è, ê, ë, î, ò, ó, ô, ö, ú). Typysk foar it Amelânsk is it foarkommen fan èè, lykas yn rèèd ("reid") en sèèn ("seine") in klank dy't liket op, mar net gelyk is oan 'e Fryske ê. Ek op it mêd fan 'e bylûden hat it Amelânsk ferskillen mei it Nederlânsk. It dúdlikste foarbyld dêrfan is de oanwêzichheid fan 'e hurde Fryske g (IPA: [ɡ]), yn wurden as goëd ("goed"), gâuw ("gau") en giëte ("jitte"). Foarhinne hie it Amelânsk fierders ek stimhawwende bylûden oan 'e ein fan wurden, sa't it Frysk dat lang lyn ek hân hawwe moat. Dus wurden as kob en kop waarden net gelikens útsprutsen (mei't de b oan 'e ein fan kob net ferwaard ta in p-klank, of, yn taalkundich jargon, om't der gjin einûntstimming plakfûn). Dat ferskynsel is lykwols ek yn it Amelânsk oan it útstjerren en inkeld by de âldste sprekkers komt it tsjintwurdich noch foar.
Bulgarije
Kultuer
De Bulgaarske muzyk wurdt ûnder leafhawwers fan wrâldmuzyk of folksmuzyk tige wurdearre fanwege it foarkommen fan tige ûnregelmjittige maatsoarten.
Bulgarije 's meast ferneamde komponist wie Pancho Vladigerov, syn wurk wie en is tige populêr. It konservatoarium yn Sofia is nei him neamd. In ferneamde komponiste en harpiste is Anna-Maria Ravnopolska-Dean.
Amelânsk
Stavering en klanklear
In tige opfallende eigenskip fan 'e Amelânske stavering is fierders dat de faak foarkommende stomme r, dy't it Frysk ek hat, ferfongen is troch in apostrof, lykas yn 'e wurden moa'd ("moard"), kó't ("koart") en he'st ("hjerst"). Yn in protte wurden lit dy ferdwûne r lykwols in spoar nei yn 'e útspraak. De skriuwwize fan it oarspronklike flarden is bgl. fla'den wurden, mar it wurdt mear útsprutsen as ['fladʲǝn], dus mei in sêftere dj-eftige klank ynstee fan in hurde d. Itselde is it gefal by in wurd as ga's ("gers"), dat oarspronklik gars west hawwe moat. Dêr is de útspraak [gaʃ] ("gasj"). Dit ferskynsel hat it Amelânsk gemien mei it moderne Noarsk en Sweedsk, dêr't de r op plakken ek fuortfalt, mar dan de neikommende letter feroare efterlit.
Bulgarije
Kultuer
De Bulgaren brûke it Syrilyske alfabet. Metodius en Syrillus fan Saloniki hawwe dit alfabet betocht. Sy binne wichtige persoanen yn de skiednis fan Bulgarije.
Amelânsk
Amelânsk en Stedsk
It Amelânsk en it der nau mei besibbe Midslânsk fan it buoreilân Skylge waarden yn it ferline faak op ien bulte smiten mei it Stedfrysk. Taalkundich ûndersyk út 2001 hat lykwols útwiisd dat it Amelânsk dêr eins frij sterk fan ôfwykt. Sa liket der njonken it Frysk en it Hollânsk noch in trêde, spesifyk Amelânske wurdskat west te hawwen dêr't it tsjintwurdige Amelânske dialekt op weromgiet. Soks is te ferklearjen út 'e mooglikheid dat it oarspronklike Frysk fan eilân krekt sa sterk fan it fêstelânske Frysk ôfwykte as de hjoeddeistige Fryske eilândialekten Skiermûntseagersk, Skylgersk en Aastersk. Fierders komme typysk Stedske foarmen, lykas burst ("boarst"), sú ("soe"), must ("moast") en durst ("doarst") yn it Amelânsk net foar. It Amelânsk hat dêrfoar nammentlik de foarmen bó'st, sou, mós of móst, resp. doarde, dó'st of do'st.
Bulgarije
Ekonomy
BYP per persoan is $11.800 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 6,2% lânbou, 32,3% yndustry en 61,5% tsjinsten.
Militêr
De Bulgaarske definsje hat in lânmacht, loftmacht en marine. Yn 2008 wienen der 1.701.979 Bulgaarske mannen fan tusken 16-49 jier wêrfan 1.364.029 fit binne foar ynset. Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 39.477. 2,6 % fan it BYP (2005) is ornearre foar militêre doelen.
Amelânsk
Dialekten
It Amelânsk is te ferdielen yn twa tige opinoar lykjende, mar dochs dúdlik faninoar te ûnderskieden susterdialekten: it Eastamelânsk, dat sprutsen wurdt yn 'e doarpen Nes en Bueren, en it Westamelânsk, dat sprutsen wurdt yn 'e doarpen Hollum en Ballum. In foarbyld fan 'e ferskillen tusken dy beide subdialekten is dat wurden as "âld", "kâld", "hout", "sâlt" en "hûd" yn it Westamelânsk skreaun en útsprutsen wurde as oäd, koäd, hoät, soät en huud, en yn it Eastamelânsk as òòd, kòòd, hòòt, sòòt en hööd. (De klank oä [o.ɛ] wurdt útsprutsen as de o fan "bok" folge troch e fan "pet"; uu [y:] is de ú fan "drúf"; òò [ɔ.ǝ] is de ô fan "rôt" mar in bytsje diftongisearre; en öö [ʌ:] is de klank fan it Frânske l'heure.)
Bulgarije
Ferfier
Bulgarije leit op in strategysk geografysk plak. Al iuwen lang foarmet it lân in wichtich trochfierlân tusken Europa, Aazje en Afrika. It lân leit oan fiif fan de tsien pan-Europeeske transportrûtes. Ta rûte IX heard de ienichste brêge oer de Donau nei Roemeenje, de Freonskipbrêge fan 1954.
It dyknetwurk hat in totale langte fan 102.016 kilometer, wêrfan 93.855 ferhurde is. De totale langte oan autodyk is 441 kilometer.
Amelânsk
Dialekten
Sokke dialektferskillen binne te ferklearjen út it feit dat de lju út it herfoarme westen en it roomske easten fan it Amelân foarhinne grutdiels byinoar lâns libben. In trêde denominaasje waard op it eilân foarme troch de minnisten, dy't ek mear yn it westen konsintrearre wiene. Hoewol't der tusken de herfoarmden en de minnisten soms wol houliken sletten waarden, wie dat tusken dy beide protestantske groepen en de roomsen ûntinkber. Sa bestie der dus net in protte ûnderling kontakt, en ûntstiene der twa subdialekten.
Hoewol't de religieuze skieding hjoed de dei amper noch in rol spilet, hat him ûnderwilens in beskaat kultuerferskil tusken de beide befolkingsgroepen of eilânkriten ûntwikkele. It eastlike diel fan it eilân is ekonomysk nammentlik frijwol hielendal ôfhinklik fan it toerisme, en stiet dêr sadwaande tige posityf foaroer. Yn it westen, dêr't men noch foar in grut part fan 'e lânbou libbet, is dat folle minder it gefal. Boppedat binne de Amelanners har ûnderwilens sa bewust rekke fan it dialektûnderskie ("dêr sizze se fan ..., mar wy sizze fan ..."), dat ek dêrtroch de ferskillen yn stân holden wurde. Dêropta is oan 'e eastkant fan it eilân, dêr't it fear oankomt, de measte toeristen fakânsje fiere en har mear lju fan bûten nei wenjen set hawwe, de ynfloed fan it Nederlânsk sterker. Oan 'e oare kant foarmet de iennichste middelbere skoalle op it eilân, yn Nes, wer in sterk nivellearjende faktor, mei't alle eilânbern dêr gearkomme en de ûnderlinge kontakten fan 'e jongere generaasjes dus folle grutter binne.
Bulgarije
Ferfier
Bulgarije hat likernôch 6.500 kilometer spoarwei, de earste spoarline waard lein yn 1866. Mear as 60% fan de spoarlinen binne elektrifisearre. It tal treinen dat fan it netwurk gebrûk makket is lyts, foar it ynterlokale ferkear foarmet de bus in better ferfiermiddel. It pleatslike busferfier is yn ûnôfhinklike stêdsmaatskippijen yndield, dat in kaartsje fan de iene stêd is net jildich yn in oare stêd.