cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Laos
Lânskip
Laos hat oer in tropysk moessonklimaat. It lân is it territoarium fan de Yndosineeske tijger, de giant gaur, en de Aziatyske oaljefant. In grut tal dieren binne de lêste jierren yn Laos ûntdekt, û.o. it streke Annamite knyn, de saola en noch mar krekt lyn de Laoske rotsrôt of kha-nyou.
Skiednis
Yn de 14e iuw waard mei de stifting fan it earste Laosjaanske keninkryk it boedisme ynfierd. Nei de besetting troch de Tais waard Laos op de ein fan de 19e iuw in Frânsk protektoraat en yn 1954 ûnôfhinklik. Under de Fjetnamoarloch oermasterden kommunistyske revolusjonêre troepen grutte parten fan it lân. Yn 1974 kamen sy yn de regearing. By de stifting fan de folksrepublyk yn 1975 waard de lêste kening ôfsetten.
Befolking
De grutste befolkingkloft fan it lân binne mei 69% de etnyske Lao en foarmje de politike en kulturele dominante groepearring. Troch migraasje fanút it suden fan Sina arrivearre dat folk yn it earste millenium nei Kristus. Om-ende-by 8% hearre by in oare "leechlân" kloft, de Lao Loum. Berchfolken en kulturele minderheden lykas de Hmong (Miao), Jao (Mien), Dao, Sjan, en ferskate Tibeto-Birmaansk sprekkende folken wenje yn isolearre regio's fan it lân.
Religy
De oerhearskjende godstsjinst fan it lân is it Teravada boedisme. Under de berchfolken wurdt ek de mienskiplike Natoerreligy beöefene. Fierders binne der ek lytske kloften Kristenen, benammen yn de omkrite fan Fientiane, en Moslims yn de Mayamar grinsregio.
Haersmastate (Drachten)
thumb|right|225px|Haersmastate thumb|left|225px|Haersmastate yn 1921 thumb|225px||De tún yn 2010
Haersmastate of: Veldzigt is in state út 1843 yn Drachten. It gebou is neamd nei de famylje Haersma dy't fan 1625 oant 1795 oanienwei in grytman fan Smellingerlân levere.
It waard boud foar grytman Martinus Manger Cats fan Smellingerlân nei in ûntwerp fan arsjitekt Thomas Romein. Romein ûntwurp ek ferskate wettersteatstsjerken en it gerjochtsgebou De Beurs yn Ljouwert.
It bestek is bewarre bleaun yn it Frysk Museum. Yn de nijbou is materiaal út de yn 1841 ôfbrutsen Haersmastate yn Aldegea ferwurke. Haersmastate is yn klassisistyske styl oplutsen, in styl dy't wat as in neibloei fan de empirestyl beskôge wurde kin. It is in blokfoaarmich hûs, mei in leech skyldtek en hoekskoarstiens. Yn de middenpartij fan de gevel sit boppe de yntree in troch Ioanyske pylders droegen balkon. Binnenyn is der in soad ferboud. Yn 1857 waard mr. Epeus Manger Cats boargemaster fan Smellingerlân en hy kaam yn it hûs fan syn broer te wenjen. Doe't hy yn 1868 ôftrede en nei Grins gie, waard de state by in feiling ferkocht. Nei M.M. Cats waard de state tusken 1871-1881 bewenne troch Andries Pieters Pel en fan 1893 ôf wie de gemeente Smellingerlân eigener dy't de state tsientallen jierren ferhierd hat oan de Keninklike Maresjesee. Sûnt 2003 wurdt Haersmastate hierd troch HBD Bouwgroep bv.
It park
It hûs leit yn in tún yn lânskipsstyl, neffens in ûntwerp fan Lucas Pieters Roodbaard, dy't fanwege de gemeente al yn 1924 foar it publyk iepen steld wie. Yn 1932 waard de tún útwreide neffens in plan fan Kwekerij Moerheim. De oarspronklike ynrjochting is njonkenlytsen fiks oantaaste.
Oant 1985 hie it park de saneamde Drachtster Kei, in balstien fan 9000 kg, dy't yn 1930 op it Suderbegraafplak oan it ljocht kaam wie. Fierders binne der trije monuminten, ien is in Joadsk monumint, dy't slachtoffers fan de Twadde Wrâldkriich út Smellingerlan betinke.
2e iuw
De 2e iuw of twadde iuw rûn fan 1 jannewaris 101 oant 31 desimber 200.
Edwin de Groot
Edwin de Groot (It Hearrenfean, 5 april 1963) is in Frysk skriuwer en dichter. Edwin de Groot wennet yn Aldehaske en wurket yn syn berteplak It Hearrenfean.
Biografy
Hy folge in HBÛ oplieding ferpleechkunde en is wurksum as tiimlieder op in operaasjeôfdieling. Yn 2005 publisearre hy syn earste gedicht, Slachfjild, op Farsk (www.farsk.nl) en mear publikaasjes folgen yn Hjir, De Moanne en Ensafh. Yn 2007 hat hy de Rely Jorritsmapriis wûn mei it gedicht Yn it omgean. Edwin wie redaksjelid fan Farsk en Hjir en sit hjoed de dei yn 'e redaksje fan Ensafh.
Begjin 2008 debutearre er by Utjouwerij Bornmeer mei de bondel Ik skip. Yn 2010 folge de bondel Tongfal mei dêryn foto's fan Tjibbe de Jong. Yn jannewaris 2013 ferskynde fan syn hân de twatalige bondel In hazze is in lokkich bern/Een haas is een gelukkig kind. De bondel is útjûn troch de yn 2012 oprjochte útjouwerij HotSum, dy't gearwurket mei de Nederlânske útjouwerij Contrabas. It hat as doel it útjaan fan twatalige poëzij en Fryske essaybondels.
Wim Stroetinga
Wim Stroetinga (Drachten, 23 maaie 1985) is in earder Frysk hurdfytser. Hy is de jongere broer fan maratonrider Arjen Stroetinga.
Hy liet foar it earst fan him hearre yn 2002, doe't hy wrâldkampioen scratch by de junioaren waard. Twa jier letter waard hy op dit ûnderdiel Nederlânsk kampioen yn de eliteklasse. De folgjende twa jierren wist hy dizze titel te prolongearjen. Yn 2006 waard hy yn Athene Jeropeesk kampioen by de beloften.
Yn septimber 2020 makke Stroetinga bekend te stopjen mei hurdfytsen as professional.
Oerwinningen
2006
Christiaan de Vries
Christiaan de Vries, (De Lemmer, 16 jannewaris 1911 - Achterveld, 12 maaie 1940) wie in drukker dy't sneuvele as huzaar yn de Twadde Wrâldoarloch.
Yn Achterveld by de ôfslach nei Terschuur kaam syn rezjimint yn botsing mei de besetter. In oantal huzaren wist te ûntkommen, sechtich huzaren waarden finzen nommen en fjirtjin huzaren sneuvelen, wêrûnder korporaal Christiaan de Vries. Yn it buorskip De Kieftkamp yn Achterveld stiet in read boerdsje mei alle sneuvelen. Op 16 maaie 1990 is in tinkstien yn Achterveld ûnthuld. Op de Lemmer is de Christiaan de Vriesstrjitte nei him neamd.
Himpenser Wielen
De Himpenser Wielen is in marke east fan Himpens yn de tredde faze fan de nijste wyk fan Ljouwert: Suderbuorren. It wetter leit yn de gemeente Ljouwert.
De namme Himpenser Wielen jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Hempenserwielen.
Firmus Piett
Firmus Piett (útspr.: [piˈɛt], likernôch: "pi- jet ") is in fiktyf personaazje fan minder belang út 'e Star Wars-franchise fan 'e Amerikaanske filmmakker George Lucas. Hy is in admiraal fan 'e romtemacht fan it Galaktysk Keizerryk en dêrmei ien fan 'e mindere smjunten út 'e oarspronklike Star Wars-filmtrilogy. Piett waard spile troch Kenneth Colley. It personaazje waard yntrodusearre yn 'e film Star Wars: Episode V – The Empire Strikes Back, út 1980 en kearde werom yn Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi (1983), wêrmei't it de iennichste Keizerlike ofsier yn 'e oarspronklike trilogy is, dy't yn mear as ien film foarkaam.
The Empire Strikes Back
Yn Star Wars: Episode V – The Empire Strikes Back hat Firmus Piett de militêre rang fan kaptein yn 'e romtemacht fan it Galaktysk Keizerryk, en is er ûnder admiraal Ozzel de earste ofsier fan it superstjerreslachskip Eksekuteur. Dat is it flaggeskip fan Darth Vader, de wichtichste hantlanger fan 'e boasaardige keizer Palpatine. Wylst se sykje nei de nije basis fan it Rebelleferbûn, ûntfangt de Eksekuteur in transmisje fan in Keizerlike ferkenningsrobot op 'e iisplaneet Hoth, dy't derop wiist dat dêr wat oan 'e hân is. Piett leit it foar oan admiraal Ozzel, dy't it fuortwiuwt as fan gjin belang. Darth Vader heart harren petear lykwols en jout opdracht om 'e Keizerlike float nei Hoth te bringen.
Ozzel lit de float sa ticht by de planeet út 'e hyperromte komme, dat de rebellen, dy't yndie in geheime basis op Hoth fêstige hawwe, de Keizerlike romteskippen gewaarwurde kinne. Hja stelle dêrom in enerzjyskyld yn wurking, dat de basis beskermet tsjin in orbitaal bombardemint. Vader is dêr poermin oer te sprekken, en fiert daliks de stânrjochtlike eksekúsje fan 'e ynkompetinte Ozzel út. Neitiid befoarderet er Piett ta admiraal en jout him de posysje fan Ozzel. Nei de Slach om Hoth kriget Piett de lieding oer de efterfolging fan 'e Millennium Falcon, it romteskip fan 'e smokkelder en rebel Han Solo, dat fan 'e planeet ôf ûntkommen is. As Solo beskûl siket yn in asteroïdefjild, hat Piett de net te beniidzjen taak om Vader te ynformearjen dat it reuseftige superstjerreslachskip dêr net folgje kin.
De oplossing fan Vader is om in stikmannich preemjejagers yn te hieren, ûnder wa de Mandaloriaan Boba Fett, dy't er útstjoert om 'e Millennium Falcon wer op te spoaren. Dat is in taktyk wêrfoar't Piett mar dreech syn minachting ferbergje kin. As Solo-en-dy trochgeane mei it ûntkommen oan harren efterfolgers, eksekutearret Vader Lorth Needa, de kaptein fan it stjerreslachskip Wreker, eat dat tagelyk fungearret as in faaie warskôging foar Piett. Boba Fett folget de Millennium Falcon lykwols nei de Stêd yn 'e Wolkens, op 'e planeet Bespin, dêr't Solo-en-dy yn 'e fâle rinne. Piett lit syn ûnderhearrigen de hyperoandriuwing fan 'e Millennium Falcon sabotearje, sadat se net wer yn it skip ûntkomme kinne. As prinsesse Leia, Chewbacca, Lando Calrissian, Luke Skywalker, C-3PO en R2-D2 letter yn it skip besykje te ûntkommen, kin Piett harren sadwaande op in hier nei wer finzen nimme. Dat slagget úteinlik lykwols net, mei't R2-D2 krekt op 'e tiid de hyperoandriuwing wer oan 'e praat kriget.
''Return of the Jedi
Yn Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi fiert Firmus Piett it befel oer de Keizerlike float yn 'e Slach by Endor. As in kommando-ienheid fan 'e rebellen, ûnder wa Han Solo, Chewbacca en prinsesse Leia, yn it stellen Keizerlik romtefear Tyridium in âldere, mar noch jildige feilichheidskoade trochstjoert om tastimming te krijen foar in lâning op 'e boskmoanne Endor, stiet Piett op it punt om harren troch te litten, as Darth Vader ûnrie rûkt. Piett biedt oan om it fear hohâlde te litten foar kontrôle. Vader leit dêr lykwols it near op as er Piett fertelt dat er sels mei it fear en de ynsittenden dêrfan ôfweve sil.
Yn 'e Slach by Endor, wêrby't de rebellen besykje en ferneatigje de twadde Deadsstjer, ûntfangt Piett befel fan keizer Palpatine sels om syn float yn posysje te hâlden. Op dy manear kin de ynsletten float fan it Rebelleferbûn net fuortkomme as bliken docht dat de superlaserkanonnen fan 'e noch net foltôge Deadsstjer al operatyf binne. It plan fan 'e keizer om sa mei de rebellen ôf te weven, falt yn it wetter as admiraal Ackbar, de befelfierder fan 'e rebellen, syn skippen oarderet om 'e stjerreslachskippen fan 'e Keizerlike float fan deunby oan te fallen, om't se dêrtsjin noch altyd in bettere kâns hawwe om te oerlibjen as tsjin 'e Deadsstjer. De skippen fan 'e rebellen konsintrearje har fjoer op 'e Eksekuteur, it skip fan Piett.
Nei't it enerzjyskyld dat de brêge fan it superstjerreslachskip beskermet, oerbelêstge rekket en útfalt, jout Piett syn ûnderhearrigen befel om sa hurd te sjitten dat der neat trochhinne komme kin. In heal fernielde stjerrejager fan 'e rebellen dûkt dan ynienen op in kamikaze-eftige wize de brêge fan 'e Eksekuteur binnen en ferneatiget dy. Admiraal Piett en syn earst ofsier Gherant witte it faaie libben der noch ôf te rêden troch nei it legere kommandodek te springen, mar de Eksekuteur is ûnbestjoerber wurden en botst op 'e folle gruttere Deadsstjer. It hiele skip ûntploft en alle opfarrenden, ûnder wa Piett, komme om.
Lekmar
De namme Lekmar jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Lekmeer.
Kenia
right|thumb|300px|De Mount Kenya
Kenia is in lân yn East-Afrika. De haadstêd is Nairobi.
Lizzing
Kenia wurdt begrinzge troch:
Lânskip
Kenia beskikt oer in oerflakte fan 582.646 km², wêrfan om-ende-by 13.400 km² út wetter bestiet. De heechste berch is de Mount Kenya mei 5199 meter, dat is de op ien nei heechste berch yn Afrika nei de Kilimanjaro yn Tanzania. It gebiet fan Mount Kenya is tige fruchtber en dêrom wurde de leger lizzende gebieten ek brûkt foar de lânbou.
De twa wichtichste rivieren binne de Galana en de Tana.
Klimaat
It klimaat fan Kenia is in tropysk klimaat. Oan de kust is it hiet en fochtich, tuskenbeiden yn it binnenlân en tige skrok yn it noarden en noardeastlike part fan it lân. Dêr falt lykwols in protte rein yn de moannen maart, april en maaie. Ek yn de oktober en novimber moannen binne meastepart wiet.
Skiednis
Ut archeologyske fynsten fan fossilen docht bliken dat yn East-Afrika miljoenen jierren lyn al minsken omrûnen. De ierst datearre bonken binne mear as seis miljoen jierren âld. Resinte fynsten fûn by de Turkanamar wize derop dat minskeftigen as Homo habilis en Homo erectus 2,6 miljoen jaar lyn yn Kenia libbe hawwe.
De skreaune skiednis fan Kenia begjint yn de 8e iuw as de Arabieren har oan de eastkust fêstigje. Yn 1497 berikt Vasco da Gama Kenia. Letter yn de 16e iuw fêstigen Portegeeske hannelaren har oan de kust, oant sy yn 1720 troch de Arabieren fuortjage wurde. Yn 1885 wurdt it gebiet beset troch de Dútsers dy't der in koloanje fan meitsje wolle. As yn 1888 de Britten yn it gebiet oankomme mei itselde plan as de Dútsers komt it lykwols net ta in striid omdat de Dútsers harren besittings yn 1890 oerdrage oan de Britten.
Healwei de 20e iuw ûntstiet yn Kenia in politike beweging dy't nei ûnôfhinklikens stribbet. Fan oktober 1952 oant desimber 1959 wie de needtastân fan krêft as gefolch fan in opstân tsjin it Britske bewâld. De opstân einiget as yn 1957 de Kenianen harren sels bestjoere meie en ferkiezings hâlden wurde. De ferkiezings wurde wûn troch de Kenya African National Union fan Jomo Kenyatta dy't in regearing foarmet.
Op 12 desimber 1963 waard Kenia folslein ûnôfhinklik fan de Britten. Kenyatta waard ta earste presidint keazen. Tsjintwurdich is Mwai Kibaki presidint.
Talen
Kenia is in meertalich lân. De offisjele talen binne it Ingelsk, yntrodusearre ûnder it Britske koloniale bewâld tusken 1890 en 1964, en it Swahily, dat al iuwen lang foar de koloniale oerhearsking as lingua franca fungeare tusken de ferskate folken. Yn totaal wurde yn Kenia 61 talen sprutsen. Sawat alle talen hawwe har oarsprong op it Afrikaanske kontinint en kinne ûnderferdield wurde yn trije taalfamilys; Bantoetalen, dy't benammen yn it midden en súdeasten fan it lân sprutsen wurde, Nilotyske talen yn it westen en Koesjityske talen yn it noardeasten.
Religy
Nei godstsjinst is de befolking as folget opdiele: Protestant 45%, Roomsk katolyk 33%, moslim 10%, ynheemske religys 10% en oar 2%.
Stasjon De Haach HS
Stasjon De Haach HS (stasjon Hollânsk Spoar) is it âldste stasjon fan de Nederlânske stêd De Haach en ien fan de twa grutte stasjons yn dizze stêd, en waard iepene yn 1843 oan de Alde line (Amsterdam – Rotterdam). De namme fan it stasjon is ûntliend oan de eardere Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM).
Skiednis
Yn 1870 iepene in oar bedriuw, de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij in stasjon foar de ferbining fan De Haach nei Gouda en Utert. Stasjon Rhijnspoor kaam oan in oare kant fan it sintrum te lizzen. Sûnt dy tiid bestiet de situaasje dat Den Haach twa haadstasjons hat: Hollânsk Spoar en Rhijnspoor (letter Steatsspoar, en sûnt 1973 De Haach Sintraal neamd).
Dêr 't de beide spoarweibedriuwen aartsfijannen fan in oar wiene, woene se absolút net gearwurkje en dus ek gjin treinen útwikselje. In ferbiningsbaan tusken de twa linen wie dan ek net oan de oarder. Mar yn 1871 kaam dy der dochs, mar net foar reizgers. Dy moasten harren behelpe mei in omnibus. Mar der wiene ek net in protte reizgers dy't fan Delft of Leien fia De Haach nei Gouda woene. De NRS betelle dizze omnibus; de HIJSM wegere mei te beteljen. Nettsjinsteande it rûzje waard doe al pleite foar ien mienskiplik stasjon, mar it kaam der nea.
Pas yn 1896 giene der reizgerstreinen riden oer de ferbiningsbaan. Ek doe wie it net drok; yn 1909 waard dy tsjinst staakt. frachtreinen rieden der noch oant yn 1972. De âlde baan, tusken de Eemstraat en de Zwetstraat, waard doe opbrutsen en is no in parkje. Yn 1976 waard der in nije ferbiningsbaan justjes fierderop yn gebrûk naam; no allinnich noch foar reizgerstreinen.
Gebou
200px|thumb|left|1e stasjonsgebou stasjon De Haach HS om en de by 1855 200px|thumb|left|Restanten fan de ôfbaarnde perronoerkaping en links de restanten fan it perrongebou It oarspronklike spoarweistasjon fan De Haach HS waard, boud yn de jierren fjirtich fan de 19e iuw. It gebou wie in ûntwerp fan de arsjitekt Frederik Willem. Conrad. It gebou bestie út in heech middendiel, mei dêrfoar in bordes, mei dêrop seis pylders, en oan elke sydkant ien pylder. Oan wjerskanten fan it gebou wie in lange fleugel, wêrfan 1 ek fersierd wie mei twa pylders. Men koe it stasjon fia fiif tagongsdoarren yn gean.
It stasjon waard yn 1891 ferfongen troch in nij gebou fan de hân fan arsjitekt Dirk Antonie Nicolaas Margadant yn 'e neorenêssânse styl. It yn bakstien mei ryklike tapassing fan byldhoude natuerstiennen ûnderdielen oplutsen haadgebou bestiet út in middenpart fan trije boulagen. Oan wjerskanten is in legere fleugel boud, elk mei in hoekpaviljoen. Oan beide úteinen fan de sydfleugels binne oerkapingen. It middenpart fan de foargevel hat yn de bôgen fan de finsters yn de ferdjipping byldhoude figueren, foarstellend keunst, hannel, niverheid en wittenskip. Hjirboppe yn it natuerstiennen fries it opskrift "Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij".
Yn de nacht fan 14 op 15 oktober 1989, koart nei in restauraasje, waard troch in ynbrekker brân stichte yn de stasjonsrestauraasje. De brân ferwoaste it perrongebou en in part fan de perronkape. De perronkape waard letter yn histoaryske steat werombrocht, mar it perrongebou aallinnich optysk. De âlde stasjonsrestauraasje dy't der yn siet kaam net werom. It ynterieur waard ynrjochte ta in moderne wachtromte. Yn 2010 wie der in yngeande renovaasje fan it monumintale perrongebou.
Stuttgart
Stuttgart stiet op de nûmer seis fan grutste stêden yn Dútslân en de stêdekloft is de fjirde grutste regio yn Dútslân. De stêd is ferdield oer 23 stêd distrikten.
Stuttgart is ek it plak fan twa grutte auto-fabrikanten: Mercedes-Benz en Porsche. It Porschefabryk stiet yn Zuffenhausen (Noard) en it Mercedesfabryk stiet yn Untertürkheim (Súd-west).
International Security Assistance Force
thumb|200px|It ISAF-logo: کمک و همکاری (Komak va Hamkari) betsjut "Help en gearwurking". De International Security Assistance Force ek wol ISAF is in gearwurkingsferbân fan militêre NAFO ienheden yn Afganistan. ISAF sette yn 2001 útein yn Kabûl en stiet sûnt 5 oktober 2006 noed foar hiel Afganistan. ISAF hat ta doel foar feiligens te krewearjen foar presidint Hamid Karzai.
Gearstalling ISAF
Der binne 37 lannen dy't meidogge oan de NAFO-missy (febrewaris 2007). Meiïnoar binne der likernôch 35.000 militêren. It haadkertier fan ISAF is yn 'e haadstêd Kabûl. Der binne fiif regionale kommando's
Jean Alesi
thumb|left|180px|Jean Alesi yn 1999 Giovanni (Jean) Alesi (Avignon, 11 juny 1964) is in earder Frânsk autokoereur. Alesi makke by de Grutte Priis fan Frankryk yn 1989 syn debút foar it team fan Tyrrell. Yn 1995 behelle Jean syn iennichste oerwinning yn de Formule 1 by de Grutte Priis fan Kanada, mar stie yn syn karriêre al 32 kear op it poadium. De Grutte Priis fan Japan yn 2001 wie de lêste Formule 1-wedstriid fan Alesi.
Nei syn Formule 1 karriêre
Fan 2002 ôf hat Alesi riden yn de DTM (Dútske Toerweinen) foar it AMG-Mercedes-team. Yn de 51 wedstriden dy 't er riden hat is er 30 kear yn de punten bedarre en hat er 3 oerwinningen behelle.
Yn 2007 en 2008 hat Alesi meidien oan de Speedcar Searjes, in kompetytive Stockcar-searje dy't oer 18 races hâlden waard yn it Midden-Easten, Aazje en Amearika. Yn beide jierren wist er meardere races te winnen, mar griep mei troch (opnij) maleur hieltyd njonken de titel. De searje is yntusken alwer opheft.
Yn 2010 ried Jean Alesi mei yn de 24 oeren fan Le Mans.
1e iuw
De 1e iuw of earste iuw rûn fan 1 jannewaris 1 oant 31 desimber 100.
Holstmar
De Holstmar is in mar yn de gemeente Ljouwert. De mar leit yn De Alde Feanen tusken it Izakswiid en de De Grêft.
De namme Holstmar jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Holstmeer of Jernmeer.
List fan Frysktalige skriuwers en dichters
De neikommende list omfiemet in alfabetyske list fan Frysktalige skriuwers en dichters.
Gustaaf II Adolf fan Sweden
thumb|Gustaaf II Adolf. Gustaaf II Adolf  (Stokholm, 9 septimber 1594 – by Lützen, 6 novimber 1632), ek wol Gustaaf Adolf de Grutte of de Liuw fan it Noarden neamd, wie kening fan Sweden fan 1611 oant syn dea yn 1632. Hy wie de soan en opfolger fan Karel IX fan Sweden en fan Kristina fan Holstein-Gottorp, en heit fan keninginne Kristina.
Hy stifte yn 1621 de stêd Goateboarch om de Denen en de Hânzestêden de foet dwers te setten. Gustaaf Adolf hie in taleknobbel en spriek floeiend Dútsk en nei't it hiet ek Latyn. Yn 1632 rjochte er yn it ferovere Estlân de Universiteit fan Tartu op.
Gustaaf Adolf wie ien fan de haadrolspilers yn de Tritichjierrige Oarloch en stried foar de protestantske saak, dat hy wie tsjinstanner fan de Habsburgers. Yn 1632 sneuvele er yn 'e Slach by Lützen, yn Saksen.
Koper
thumb| Koper is in skiekundich elemint mei symboal Cu en atoomnûmer 29. It is in read/giel oergongsmetaal dat yn omkearde foarm ek as readkoper bekend stiet.
Untdekking
Opgravings yn it noarden fan wat tsjintwurdich bekend is as Irak, hawwe oantoand dat koper al brûkt waard om 8700 f.Kr. Oare opgravingen wize út dat men yn 5000 f.Kr. koper al raande en isolearre út koperhâldende mineralen as malachyt en azuryt.
Fan de Sumearjers en Egypteners is bekend dat se om 3000 f.Kr. koper raanden en brûkten om brûns te meitsjen. Ek yn Sina wie it brûken fan koper bekend en binne der tige heechweardige brûnzen foarwerpen út 1200 f.Kr. fûn. De yn 1991 yn de Eastenryksk/Italjaanske Alpen fûne mummy Ötzi, dy't grif om 3300 f.Kr. stoarn is, droech ark dat út 99,7% suver koper bestie.
Tapassings
Omdat koper bûchber is, ienfâldich te ferfoarmjen is en in tige grut geliedingsfermogen hat foar elektrisiteit en waarmte, wurdt it op grutte skaal yn de yndustry brûkt. Inkele wichtige tapassings binne: Foar it suverjen fan wetter wurdt koper yn de foarm fan koper(II)sulfaat brûkt (CuSO4).
Gemyske eigenskippen
Koper nimt yn ionêre foarm hast altiten in oksidaasjetastân fan 2+ oan (Cu2+), koper-ioanen nimme yn in wetterige oplossing in karakteristike blauwe kleur oan. Under ynfloed fan de atmosfear krijt koper in grienige oksidelaach. It elemint komt as sadanich yn de natoer foar, hoewol't it mear yn bûne tastân as sulfide of as okside oantroffen wurdt. Koperhâldende mineralen binne û.o. kovellyt en malachyt. Op it folle djoerdere sulver nei, is koper de bêste gelieder fan elektrisiteit. Dêrom wurdt it in soad brûkt yn elektroanyske komponinten.
Yn de measte gefallen foarmet koper in Cu2+ ion mar soms in Cu+ ion, koper foarmet min ioanen, der is dêrom in sterke oksidator nedich om elemintêr koper yn op te lossen, meastal wurdt salpetersoer of swervelsoer brûkt, soms ek swakkere soeren as jittiksoeroplossing mar dizze reaksje sil tige stadich ferrinne, wol kin in swakke oksidator as wetterstofperokside tafoege wurde oan it soer om de reaksje wat te fersnellen. Der kin ek swervel brûkt wurde of joad as oksidator, om dy reagearje te litten binne lykwols wol temperatueren om ûntbrandingstemperatuer nedich. De elektroanekonfiguraasje fan it elemint is [Ar]3d104s1. De âlde wize om yn de nammejouwing ûnderskied te meitsjen tusken Cu+ en Cu2+ ferrûn fia de kupro~ en kupry~ oantsjutting, tsjintwurdich wurdt koper(I) of koper(II) skreaun.
Bygelyks:
Under de koperoksiden (kupraten) sitte de recordhâlders wat betreft hege krityske temperatueren foar supergelieding. Foar inkele fan dy ferbinings leit dizze temperatuer yn it 100-150K berik. Dy klasse fan ferbinings waard yn de tachtiger jierren ûntdekt; it earste foarbyld wie Yttrium-Barium-Koper okside (ek wol YBCO neamd).
Ferskining
thumb|left|Chuquicamata yn Sily is de grutste deibou kopermyn right|300px De wichtichste boarnen fan koper binne de mineralen chalcopyryt, chalkosyt, kovellyt, azuryt, malagyt en bornyt. Dy wurde op in soad plakken yn de ierdkoarste fûn. Oare grutte fynplakken fan kopererts binne Sily, Perû en de Feriene Steaten. Yn Sily wurt ûngefear ien-tredde fan alle koper mine. Yndoneezje hat in sterke groei fan koperproduksje sjen litten en wie yn 2009 de op trije nei grutste produsint. De grutste brûkers fan koper binne de Sina, Dútslân en de Feriene Steaten.
Wrâldwiid lei yn 2009 de konsumpsje fan koper op 18,4 miljoen ton. De mynproduksje bedroech 15,8 miljoen ton en troch resykling lei it totale oanbod op 18,6 miljoen ton. De fraach groeit hurder as it oanbod dêrtroch minderje de foarrieden. Op 4 febrewaris 2011 berikte de priis fan koper in rekordnivo fan $ 10.000 per ton. Yn itselde Financial Times artikel waard melden dat yn 2011 de fraach it oanbod rom oertreffe sil wêrtroch 't fierdere priisstigings te ferwachtsjen binne. Koper wurdt op ferskate ynternasjonale beurzen ferhannele, lykas yn Londen, New York en Shanghai.
Isotopen
Neist de twa stabile isotopen 63Cu en 65Cu is der in grut oantal radioaktive isotopen bekend. De langstlibbene dêrfan is 67Cu mei in ferfaltiid fan rom 61 oere. De oare isotopen hawwe ferfaltiden yn de oarder fan inkele minuten of minder.
Toksikology en feilichheid
Yn it bloed fan in soad net-wringedieren komt it koperhâldende hemosyanine foar.
Koper hat antybakteriële eigenskippen. It brûken fan koper in sanitêre ynstallaasjes en liedingen remmet de baktearjegroei, sadat ûnder mear legionella minder maklik foar komt.
Taal
Koper is ek de namme foar in ljochtbrunige kleur.
Yn de taal wurdt koper ek brûkt as oantsjutting foar "weardefol" en/of "duorsum", lykas:
Cherokee (pornografysk aktrise)
Libben
Cherokee is hikke en tein yn it plakje Erlanger, yn 'e steat Kentucky. Se is tige lyts fan stal, mei in lingte fan 1.50 m en in gewicht fan 52 kg. Yn 2002, doe’t se tweintich jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film. Sûnt spile se yn likernôch 260 pornofilms, foar labels as Vivid, Mile High Productions, Evil Angel, Wicked Pictures en Jill Kelly Productions. Fierders wûn Cherokee yn 2004 de Exotic Dancer Award yn 'e kategory bêste nije optreden. Yn 2006 regisearre se foar it earst in pornofilm. Yn 2011 loek se har út 'e pornoyndustry werom.
Paele Sleat
De Paele Sleat is in sleat yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De sleat rint yn de Skûlenboarger Polder bewesten Koudum en noardeastlik fan Molkwar. It wetter rint út yn de Yndyk.
De namme Paele Slaet jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Palesloot.
Steat fan de Nederlannen
De Steat fan de Nederlannen, yn it koart de Steat, is de juridyske term foar de oerheid fan it Keninkryk fan de Nederlannen en Nederlân as rjochtspersoan. De 'Steat fan de Nederlannen' slút ferdraggen, hat besittingen, docht wurk, jout opdrachten en kin yn rjochtssaken optrede. De term komt in soad foar yn offisjele stikken.
Hearrewyk
De Hearrewyk is in feart yn de gemeente Smellingerlân. De wyk rint east fan Drachten besuden Drachtster Kompenije nei de A7.
De namme Hearrewyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Heerewijk.
21e iuw
De 21e iuw of ienentweintichste iuw rint fan 1 jannewaris 2001 oant 31 desimber 2100.
Wetterfal
In wetterfal is in stik fan in rivier of beek dêr't wetter fertikaal nei ûnderen falt as gefolch fan hichteferskil yn it bêd fan de rivier of beek.
Wetterfallen komme ek foar op plakken dêr't raanwetter oer de râne fan in iisberch as iisplato falt.
Foar it skipfeartferkeer binne wetterfallen hinderpeallen. Dêrom waarden in protte kanalen groeven wurde om de wetterfal foarby te kommen. It Welland Kanaal bygelyks is yn 1829 oanlein wurden om it foar skippen mooglik te meitsjen de Niagarawetterfallen foarby komme te kinnen en sadwaande de Amerikaanske marren te berikken.
thumb|center|800px|[[Wetterfallen fan de Iguaçu (Argentynje)]]
Grutte wetterfallen
530px|right|thumb|Skema fan de foarming fan in wetterfal. thumb|right|250px|De Fulmer Falls yn it Poconoberchtme Inkele wichtige wetterfallen binne:
Hobbe Baerdt fan Sminia (1730-1813)
Hobbe Baerdt fan Sminia (Eastermar, 8 desimber 1730 - Burgum, 25 maart 1813) wie grytman fan Aenjewier tusken 1757 - 1772 en fan Tytsjerksteradiel.
Hobbe wie soan fan de sekretaris fan de Steaten fan Fryslân, Jetze fan Sminia, en fan Wiskje fan Haersma. Hy troude op 8 desimber 1758 mei Louisa Albertina (4 april 1738 - 1790), dochter fan Hektor fan Glinstra, sekretaris fan Tytsjerksteradiel, en Eritia fan Glinstra, neidat hy yn 1757 grytman fan Anjewier wurden wie. Dy gritenij ferwiksele hy mei dy fan Tytsjerksteradiel op 5 maaie 1772, en beklaaide meardere amten binnen en bûten Fryslân. Sa wie er lid fan de Admiraliteit, foar Fryslân, yn Rotterdam ensfh.
Roelof Knol
Roelof Knol (Meppel, 21 oktober 1922 - Dunegea, 17 maart 1945 ), yn it ferset better bekend ûnder syn skûlnamme Wim Reinders, wie in winkelbetsjinner en yn 'e Twadde Wrâldoarloch in lid fan de Knokploech.
Hobbe Baerdt fan Sminia (1730-1813)
Yn 1795 waard him syn post ôfnomd en waard Hobbe mei syn amtsgenoaten en oare Ljouwerter pommeranten, om syn bekende Prinsgesindheid, troch it folk yn it blokhûs fan Ljouwert finzen setten. Allinnich troch it tafallich binnenlûke fan Frânske troepen, koe syn libben en dat fan syn meifinzenen, waans terjochtstelling al besluten wie, sparre wurde. Lilk oer de ûntankbere behanneling fan syn meiboargers, ferklearre hy, fuort nei syn ûntslach, nea wer ien oft oare amt of betsjinning op him nimme te sillen, en hy hat wurd hâlden. Yn stilte libbe hy oant syn trije-en-tachtichste jier yn 1813 yn Burgum. Syn frou wie trettjin jier earder stoarn.
Roelof Knol
Yn de jûn fan 13 juny 1944 waard it distribúsjekantoar yn De Kúnder leechhelle. Knol hie him yn it kantoar opslute litten om syn kammeraten der jûns yn te litten. De brânkast waard op in bakfyts laden. Wiepke Hof bestjoerde de fyts. Hy wurke ek mei oan it fersprieden fan dropte wapens dy't fan it ôfwerpterrein yn it Ketliker Skar. Op 3 jannewaris 1945 die de Sicherheitsdienst in ynfal yn de wenning fan Hof, dêr't Luitjen Mulder en Roelof Knol ûnderdûkt wienen. De trije manlju waarden nei Crackstate op It Hearrenfean brocht.
Op 15 maart 1945 wienen twa leden fan de Wasserschutzpolizei fan De Lemmer oan it foerazjearen. Doe't se lâns de pleats fan de famylje Schotanus yn Dunegea kamen, waard dêr krekt in ko slachte troch inkele leden fan de Nederlânske Binnenlânske Striidkrêften. Der ûntstie in fjoergefjocht, wêrby't de Dútske revieroberwachtmeister Platt en de Nederlânske unterwachtmeister Kootstra deade waarden. As ferjilding waarden tsien politike finzenen, wêrûnder Roelof Knol, út Crackstate op it hiem fan de pleats fusillearre. Dêrnei waard it gebou yn de brân stutsen. De slachtoffers waarden earst begroeven yn Sint Nyk. Letter binne se begroeven yn harren eigen doarp: Hof waard beïerdige op it N.H. begraafplak yn Ychten. In stien yn de pleats fan Schotanus yn Dunegea yn Skarsterlân is setten as oantinken oan de fusillade.
Op De Lemmer is de Reinderstrjitte nei him neamd.
Queen (band)
It iere begjin
Yn 1968 besleaten Brian May en Tim Staffell, beide studint yn Londen, in groep te foarmjen. May hong in advertinsje op it kolleezjeprikboerd foar in type "Ginger Baker/Mitch Mitchell"-drummer. In studint toskhielkunde, mei de namme Roger Taylor, die audysje en krige it plak efter de drums. Se neamden de groep Smile. Yn 1969 tekenen se in kontrakt by platemaatskippij Mercury Records. Hjir diene se harren earste ûnderfining op yn in opnamestudio (Trident Studios), en krigen fan platelabel Mercury, de kâns in 7 ” single út te bringen. Dy waard allinnich yn Amearika útbrocht en troch de platemaatskippij net promoate. De trochbrek bleau út.
Queen
Yn 1970 besleat Smile om der de brui oan te jaan, want der like neat te barren foar de band. Bassist Staffell gie fuort en sleat him oan by in bân mei de namme Humpy Bong. Farrokh Bulsara gie by syn band Wreckage wei en sleat him oan by May en Taylor en it begjin wie dêr. Fia audysjes waard in Mike Grose de earste basgitarist fan Queen dy't in moanne bleau. Farrokh Bulsara feroare syn namme yn Freddie Mercury en stelde foar om ûnder de namme Queen fierder te gean, mei om 't dit moai paste by de nûmers White Queen en The March of the Black Queen dêr 't May en Mercury respektyflik mei dwaande wiene. John Deacon waard frege om audysje te dwaan as bassist nei fjouwer tydlike bassisten (ûnder oare Barry Mitchell). Yn febrewaris 1971 kaam Deacon as bassist by Queen.
In 1972 tekene Queen syn earste platekontrakt by it label EMI. En brocht yn 1973 harren earste album Queen út. Dit album mei de earste single Keep Yourself Alive smiet fuortendaliks al in beskieden sukses op, en gie de band foar it earst op toernee as foarprogramma fan de band Mott the Hoople. Nei dit toernee gie Queen wer de studio yn om it twadde studio-album op te nimmen. Op dit album mei de namme Queen II dat yn 1974 útkaam stie de earste echte hit fan Queen, de single Seven Seas of Rhye behelle yn Ingelân de top tsien fan de hitlisten. Yn novimber 1974 folge it tredde studio-album al, Sheer Heart Attack mei hjir op de single Killer Queen de trochbrek fan Queen op de Jeropeeske fêste wâl. Meardere grutte hits folgen wêrûnder Bohemian Rhapsody yn 1975 it nûmer stie wrâldwiid heech yn de hitlisten. Yn 1989 nei it útbringen fan it tolfde studio-album The Miracle kundige de band oan net mear sa wiidweidich op toernee te gean om't hja dêr te âld foar wiene. Mar yn werklikheid hie Mercury doe al sûnensproblemen. Yn 1991 kaam it tretjinde studio-album Innuendo beide albums mei teksten dy't al ferwiisden nei it siikwêzen fan Freddie Mercury. Yn in offisjeel parseberjocht dat op 23 novimber fan dat jier útbrocht waard, ferklearre de sjonger dat hy aids hie. Goed 28 oeren letter, op 24 novimber 1991 om 19.00 oere hinne, ferstoar Mercury oan in longûntstekking as gefolch fan aids.
Queen nei Freddie Mercury
Op 20 april 1992 waard der in betinkingskonsert organisearre foar de ferstoarne sjonger. In ferskaat oan artysten en bands diene hjir oan mei, Elton John, Metallica, Seal, George Michael, David Bowie, Liza Minnelli en Guns N' Roses. Nei it konsert waard wurke oan harren alderlêste album, dat ûnder oare materiaal befette wat yn de lêste libbensmoannen fan Mercury opnommen waard. It waard yn 1995 útbrocht. Made yn Heaven wie in oade oan Mercury en befettet A winter's tale (it lêste liet dat Mercury noch skreaun hat), Mother Love (it lêste wat Mercury noch ynsongen hat flak foar syn dea) en oare nûmers.
Yn 1997 waard der noch in nûmer útbrocht, nammentlik No-One But You (Only The Good Dy Young ), wat in oade wie oan Mercury. Yn 1997 wie ek it lêste optreden dêr 't alle oerbleaune leden fan Queen mei-inoar op it poadium stiene. It wie de premjêre fan in foarstelling fan Béjart Ballet, dêr 't ek de muzyk fan Queen yn sintraal stie. Tegearre mei Elton John brochten se The Show Must Go On. Nei dit optreden, hat bassist John Deacon himsels weromlutsen út it iepenbiere libben en hat sûnt noch mar sporadysk kontakt mei Brian May, Roger Taylor en manager Jim Beach. Hy stapte yn 1997 út de band omdat er fynt dat Queen yn it sin brocht wurde moast sa't de band yn har heechtiidsdagen wie.
Harmen Wind
thumb|It [[Kariljon (Drachten)|kariljon yn Drachten mei gedicht fan Windː Uit aarde zijn wij ...]] Harmen Wind (Ljouwert, 24 desimber 1945 - Doesburch, 1 oktober 2010) wie in ûnderwizer en skriuwer dy't yn sawol it Hollânsk as it Frysk publisearre.
Queen (band)
Queen nei Freddie Mercury
Hoewol't Queen lang ferline tiid like te wêzen, bleau de fraach nei de muzyk bestean. Nei oanlieding fan de wrâldwiid útfierde musical We will rock you, giene de oerbleaune bandleden op syk nei immen dy't it plak efter de mikrofoan ynnimme koe. Yn earsten kamen se út by Paul Rodgers sjonger fan de band Bad Company. Mei Rogers is oant 2009 toert en in studio-album opnaam, The Cosmos Rocks únder de namme Queen + Paul Rodgers.
Nei Paul Rodgers moast der wer socht wurde nei in sjonger, mei in grut berik. dizze sjonger waard by tafal fûn yn Adam Lambert in dielnimmer fan de telefyzje talintejacht American Idol de Amerikaanske ferzje fan it Nederlânske telefyzjeprogramma Idols. Yn novimber 2011 trede Adam Lambert foar it earst op mei de bandleden fan Queen. Op 2 oktober 2020 waard it album Live Around the World útbrocht, in kompilaasjealbum mei opnamen fan in greep út de 218 konserten dy't Queen + Adam Lambert oant dy tiid ta byinoar jûn hawwe.
Harmen Wind
Wind woeks op yn Aldeboarn en wenne letter yn Doesburch.
Hy hat mei syn wurk ferskate literêre prizen wûn:
Wurk
(Frysktalich)
Shirin Ebadi
thumb|Shirin Ebadi Shirin Ebadi (1947) is in Iraanske juriste. Yn 2003 hat sy de Nobelpriis foar de Frede krige foar har striid foar de rjochten fan froulju en bern yn Iran. Sy wie de earste moslemfrou dy't de priis wûn hat. By it oannimmen fan de priis, op 10 desimber 2003 hie se in bulte kritiek op steaten dy't sûnt 11 septimber 2001 ûnder it mom fan de striid tsjin it ynternasjonale terrorisme de universele minskerjochten skeine.
Biografy
Ebadi wie in froulike rjochter yn Iran. Nei de islamityske revolúsje yn 1979 moast se har wurk dellizze. Froulju mochten doe gjin rjochter mear wêze, omdat se neffens de ayatollahs te emosjoneel binne foar soksoarte funksjes.
Ebadi waard dosinte rjochten oan de Universiteit fan Teheran, en rekke ynternasjonaal ferneamd as abbekate foar de minskerjochten. Se wie de ûnoffisjele wurdfierder foar de froulju dy't yn 1997 in belangrike rol spilen by de ferkiezing fan Mohamad Khatami as presidint.
Heasleat
De Heasleat is in grinsfeart tusken de gemeentes Smellingerlân en Ljouwert. De feart rint yn de Soarremoarster polder benoarden Goaiïngahuzen bylâns de Peansterdyk nei de Botmar.
Proud Mary
Proud Mary is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Creedence Clearwater Revival (CCR) yn 1968 en útbrocht op it album Bayou Country fan út 1969. Proud Mary wie it sechsde nûmer op it album en waard yn jannewaris 1969 útbrocht as iennichste single fan it album.
Oer it nûmer
Proud Mary giet it oer in raderboat dy't, earne yn it djippe suden fan Amearika, de rivier ôffart. Proud Mary is de namme fan de stoommasine op de raderboat Queen. Stoommasines krigen faak nammen en dêrom ek de tekst "Proud Mary keep on burning".
De Ike & Tina Turner ferzje is twa minuten langer as it orizjineel fan CCR. It nûmer begjint mei in stadige, soele toan dêr't Tina Turner it nûmer yn yntrodusearret en it publyk warskôget dat sy en de band "nice and easy" begjinne mar "we never do something nice and easy" we meitsje it "nice and rough" ôf. Nei't de teksten earst sêft songen binne troch de Turners, wurdt it nûmer dêrnei feroare yn in stevich rock nûmer.
Aostadelling
De Aostadelling (Italjaansk: Valle d'Aosta of Val d'Aosta; Frânsk: Vallée d'Aoste), is in bercheftige autonome regio yn noardwestlik Itaalje, oprjochte yn 1945. It is de lytste regio fan it lân, dy't yn it westen grinzet oan Frankryk, yn it noarden oan Switserlân en yn it suden oan 'e regio Piëmont.
Geografie
De Aostadelling beslacht 3.263 km² en de haadstêd is Aosta. De regio omfettet, sa't de namme al seit, de delling fan Aosta, feitliks de delling fan 'e rivier de Dora Baltea, dat in sydrivier fan 'e Po is. Ferskate syddellings hearre ek ta de regio.
Begrinzing
Yn it noarden wurdt de Aostadelling fan it Switserske Wallis (de delling fan 'e Rhône) skaat troch de Walliser Alpen. De Grutte Sint-Bernardpas liedt oer dizze berchrêch nei Martigny. Oare passen oer de Walliser Alpen binne allinnich rinnende begeanber. Yn it noardwesten wurdt de regio begrinzge troch it massyf fan 'e Mont Blanc, oare kant wêrfan't yn Frankryk de delling fan Chamonix leit. De Aostadelling is mei Chamonix ferbûn troch de Mont-Blanctunnel, dy't de E25 ûnder de Mont Blanc troch liedt.
Súd en súdwest fan 'e Aostadelling lizze de Grajyske Alpen, dêr't de Lytske Sint-Bernardpas oer nei it westen liedt, nei Bourg-Saint-Maurice yn 'e Savoaiske Tarentaisedelling. De súdkant fan 'e Aostadelling wurdt foarme troch it massyf fan 'e Gran Paradiso. Yn it easten grinzget de regio, ta einbeslút oan 'e Piëmonteeske dellings Val Sesia en Val d'Ossola. thumb|right|300px|[[Aosta sjoen út de omlizzende bergen wei.]]
Befolking
De Aostadelling hat in befolking fan om-ende-by 127.000 ynwenners. Der wurde ferskate talen sprutsen: Italjaansk, Franko-Provinsaalsk en Frânsk. It Frânsk, dat mei in Italjaansk in offisjele status yn 'e regio hat, wurdt mar troch in lytse minderheid fan 4.000 minsken as memmetaal sprutsen; in folle grutter oanpart fan 'e befolking wurdt foarme troch de lju dy't fan hûs út Franko-Provinsaalsk prate: 68.000. Dat is in taal dy't healwei tusken it Frânsk en it Oksitaansk yn stiet, en dy't ek yn it Frânske Savoaye en yn súdwestlik Switserlân sprutsen wurdt. thumb|right|300px|[[Romeinske Ryk|Romeinske ruïnes yn Aosta.]]
Wrâldreligy
In wrâldreligy of wrâldgodstsjinst is in religy wêrfan't de leauwenden oer in grut part fan 'e wrâld ferspraat libje. Faak wurdt mei dizze oantsjutting inkeld ferwiisd nei de fiif 'grutte' religyen: kristendom, islaam, hindoeïsme, boedisme en joadendom. De kwalifisearring 'grut' is relatyf: it joadendom hat folle minder oanhingers as de oare fjouwer, hoewol't de joaden wol oer de hiele wrâld ferspraat libje. It beheinen fan 'e term 'wrâldreligy' ta dizze fiif religyen is lykwols frij arbitrêr. It Sineesk universalisme hat bgl. folle mear oanhingers as it joadendom, en it bahaïsme hat in fersprieding dy't teminsten like grut is. Foar it sikhisme jildt dat it sawol mear oanhingers as in like grutte fersprieding hat as it joadendom.
Yn 'e godstsjinstwittenskip wurdt de term 'wrâldreligy' op in oare manear brûkt, nammentlik as ien fan 'e trije kategoryen dêr't alle religyen by yndield wurde. De oare beide, dy't njonken de wrâldreligyen pleatst wurde, binne de lânseigen religyen (it heidendom en de natoerreligyen) en de nije religieuze bewegings. Sadwaande komme ek lytsere en minder fersprate religyen ûnder de wrâldreligyen te fallen, om't dy it naust oan 'e wrâldreligyen besibbe binne. Men kin dan tinke oan it samaritanisme fan 'e Samaritanen en it jezidisme fan 'e Jezidys. It is dêrom foar de dúdlikheid miskien better om te sprekken fan 'wrâldreligyen en besibbe religyen'.
De wrâldreligyen wurde yn 'e wittenskiplike kontekst fierder opdield yn: De abrahamityske religyen binne de religyen dy't weromgeane op 'e aartsfaar Abraham, lykas it joadendom, it kristendom en de islaam, mar ek it samaritanisme, it mandeïsme en it bahaïsme. De Iraanske religyen binne it soroästrisme, it jazdânisme en ferskate útstoarne godstsjinsten, lykas it manigeïsme. Under de Yndyske religyen ferstiet men it hindoeïsme, it boedisme, it jaïnisme en it sikhisme. En de Eastaziatyske religyen binne it Sineesk universalisme, it konfusianisme, it taoïsme en it sjintoïsme.
Sjoch ek
Religio
John Kraaijkamp sr.
Jan Hendrik (John) Kraaijkamp (Amsterdam, 19 april 1925 - Laren, 17 july 2011) wie in Nederlânske akteur.
De sjonger entertainer Kraaijkamp foarme yn de jierren fyftich en sechtich in duo mei Rijk de Gooyer. De lêste as oanjouwer en Kraaijkamp as clown. Hy spile ek yn serieuzere toanielstikken en yn films. Letter spile hy mei syn soan Johnny Kraaijkamp jr. yn de telefyzjerige 'Het Zonnetje in Huis'.
Leybocht
thumb|right|200px|East-Fryslân mei de Leybocht.
De Leybocht is in baai yn East-Fryslân, Dútslân. Nei de Doalert is de Leybocht de grutste yn it gebiet, omdat de Jadeboezem historysk sjoen net ta East-Fryslân rekkene wurdt.
Lokaasje
De baai leit yn it westen fan East-Fryslân, tusken Grytsjesyl en Norddeich. 25 kilometer westlik fan Aurich en 18 kilometer noardlik fan Emden. Mei in lingte fan likernôch 5 kilometer en in breedte fan 4 kilometer is de Leybocht sawat 20 kante kilometer grut.
Skiednis
Nei de stoarmfloeden fan 1374 en 1376 ûntstie de baai mei in oerflak fan likernôch 129 kante kilometer. De baai rike doe fan Grytsjesyl yn it westen oant Marienhave yn it easten, en fan Norden yn it noarden oant Canhusen yn it suden.
Yn de iuwen dêrnei waarden grutte parten fan de baai ynpolderre, sa dat de Leybocht sûnt 1950 harren hjoeddeiske grutte behelle hat. De lêste lânwinning op de baai waard dien yn de jierren 1947 - 1950 mei de bou fan de Störtebekerdyk, wêrmei de Leybochtpolder yndykt waard. Dat in grut part fan it lân ynpoldere is noch goed te sjen op kaarten. Yn it gebiet steane amper doarpen of hûzen.
Yn de jierren nei de lêste ynpolderingen hawwe der plannen west om de hiele baai yn te polderjen. Sa kin de dyklinie bot ferkoarte wurde en kin it lân better beskerme wurde tsjin de see. Dizze plannen binne nea trochset op grûn fan natuerbeskerming.
Hjoeddeiske sitewaasje
thumb|right|200px|Foto út 2009 fan de Leybocht.
De Leybocht leit tsjintwurdich yn it Nasjonaalpark Niedersächsisches Wattenmeer en is ûnderdiel fan Sône I. Dit hâld yn dat yn it grutste part fan it jier it gebiet net tagonklik is foar besikers. Allinnich op markearde diken meie minsken komme.
De Leybochtpolder waard yn 1950 oanlein en is hjoed de dei in stedsdiel fan Norden.
In wichtich toeristenplak oan de Leybocht is it plake Grytsjesyl.
Karel IX fan Sweden
thumb|Karel IX Karel IX (Stokholm, 4 oktober 1550 - Nyköping, 30 oktober 1611), wie kening fan Sweden fan 1604 oant syn dea yn 1611.
Hy wie de tredde soan fan Gustaf Wasa dy't kening fan Sweden waard, opfolger fan kening Sigismund, in soan fan syn broer Jehan Wasa.
Syn heit joech him it hartochdom Södermanlân, mar hy naam it earst nei de delfal fan syn styfbroer Erik XIV fan Sweden yn 1569 feitlik yn besit. Karel wie de wiere oanfierder fan de opstân tsjin kening Erik XIV mar koe net goed mei syn broer Johan, dy't Erik opfolgje soe. Karel wie in oertsjûge kalvinist, mar doe't Johan III yn 1592 stoar, waard er opfolge troch syn soan, de katolike Sigismund, dy't al kening fan Poalen wie. Karel waard de lieder fan de protestantske opposysje yn Sweden. Yn 1595 waard Karel fanwege de Ryksdei oansteld as regint en de reaksjonêre en katolike Sigismund waard lang om let yn 1599 ôfset as kening. Yn 1604 folge Karel him formeel op.
Karel IX hie net in protte súkses mei syn bûtenlânske polityk. Hy fierde kriich tsjin Poalen, it Tsaardom Ruslân en Denemark, mar it smiet net folle op.
Karel boaske earst oan Anna Marije fan de Palts-Simmern (1561–1589), dochter fan Loadewyk VI fan de Palts en Elizabeth fan Hessen. Yn 1592 troude er nochris, no mei Kristina fan Holstein-Gottorp, dochter fan Adolf fan Sleeswyk-Holstein-Gottorp.
Grifformearde tsjerke (Ljussens)
De Grifformearde tsjerke oan de Doarpsstrjitte yn Ljussens is in gebou fan de grifformearde PKN-gemeente fan Moarre en Ljussens. It is ien fan de âldste grifformearde gemeenten fan noard-east Fryslân. Allinne de grifformearde gemeente fan Kollumersweach is krekt wat âlder. It hjoeddeiske tsjerkegebou stamt út 1927.