cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
De Haach-timpel
Skiednis Momoanen yn Nederlân
Tûzenen Nederlanners sletten harren dêrnei oan by de Mormoanen, mar de measten dêrfan emigrearren nei de Feriene Steaten, om't yn Utah de fasiliteiten fan de mienskip wiene. De Tsjerke fan de Hilligen fan de Lêste Dagen besiket tsjintwurdich de Mormoanen yn it eigen lân te hâlden om dêr de tsjerke fierder út te bouwen.
Yn Nederlân nimt it tal leden fan de mienskip stadichoan ta en tsjintwurdich telt de Nederlânske Mormoanske mienskip sa'n 8.000 leden.
Timpel
De bou fan de timpel waard yn augustus 1999 oankundige en waard boud op it plak, dêr't de Mormoanen earder in tsjerkegebou út de jierren 1970 hiene. In timpel en in tsjerke hawwe yn de Mormoanske tradysje elts in eigen funksje, lykas ek de joaden en iere kristenen eartiids njonken synagoge's en tsjerken ek timpels hiene.
Yn 2000 waard útein set mei de bou fan de timpel. Op 21 septimber 2001 waard op de dei, dat de Mormoanen betinke dat de ingel Moroni oan Joseph Smith ferskynde, it ferguld byld fan de ingel op de spits fan de toer set. Dat barde op dat stuit tagelyk mei de timpels yn Nauvoo en Boston. De timpel is in ûntwerp fan de arsjitekten Meijer & Van Eerden út Zoetermeer en boud fan Olympia White-granyt.
Fan 17 augustus 2002 oant 31 augustus wiene der iepen dagen foar belangstellend publyk, dêr't in goede 32.000 besikers op ôf kamen. De timpel waard op 8 septimber 2002 ynwijd troch de doedestiidske presidint fan de mienskip, Gordon B. Hinckle.
Plutoanium
thumb|Plutoaniumring Plutoanium is in skeikundich elemint me symboal Pu en atoomnûmer 94. It is in sulverwyt aktinide.
Untdekking
Yn 1940 is plutoanium ûntdekt troch Glenn Seaborg, Edwin McMillan, J. W. Kennedy en A. C. Wahl oan de Universiteit fan California - Berkeley neidat se uranium bombardearden mei deuterium yn in syklotron, mar dizze ûntdekking is in skoft geheim bleaun. Foar it Manhattanproject binne der yn de Twadde Wrâldoarloch kearnreaktoren boud om it plutoanium te produsearen dat nedich wie foar de earste atoombommen. Plutoanium is neamd nei de dwerchplaneet (doe noch in planeet) Pluto. Hjirmei waard in tradysje fuortsetten, want de twa foarôfgeande eleminten hjitten uranium neiUranus en neptunium nei Neptunus. De eleminten hawwe mei de planeten oars net te krijen.
Tapassings
Yn de Kâlde Oarloch is der sawol troch de Sovjet-Uny (yn Majak, Seversk en Zjeleznogorsk) as troch de Feriene Steaten nei skatting 300 ton plutoanium produsearre, benammen foar tapassing yn kearnwapens. Sûnt 1982 is mei troch it non-proliferaasjeferdrach de ûntmanteling ffan dizze wapens begûn en wurdt plutoanium hieltiten faker foar fredeleavjende tapassings brûkt. De FS en de Russyske Federaasje binne ûnderling oerienkomd om elk 34 ton fan harren oerstallich wurden kearnwapen-plutoanium te ferneatigjen. Mominteel rinne proeven om dit te dwaan troch it plutoanium as brânstof yn gewoane kearnsintrales te brûken.
Folkebûn
thumb|400px|Kaart fan de wrâld wêrby't mei kleuren de relaasjes tusken de lannen en it Folkebûn oanjûn wurdt. It Folkebûn waard op 25 jannewaris 1919 oprjochten op grûn fan it Ferdrach fan Versailles en wie festige yn Genêve. It hie as doel om fia in supranasjonale organisaasje 'in ein oan alle oarloggen' meitsje te kinnen. It folkebûn wie yn de jierren (1934-1935) op har grutst mei 58 oansletten lannen as leden. It Folkebûn waard op 20 april 1946 opheft, ien dei nei har lêste gearkomste. De Feriene Naasjes is te beskôgjen as de opfolger fan it Folkebûn.
Plutoanium
Opmerklike eigenskippen
Yn suvere foarm is plutoanium in sulverwyt metaal, mar troch oksidaasje oan de loft feroaret dat hurd yn giel. Troch spontaan ferfal mei útstrieling fan α-dieltsjes fielt plutoanium altyd waarmer oan as de omjouwing. Yn grutte hoemannichten kin dat sels wetter siede litte. Yn wetterige oplossings kin plutoanium as fjouwer ferskillende ioanen foarkomme: Pu3+ (blau), Pu4+ (giel-brún), PuO2+ (rôze-oranje) en PuO+ (rôze, mar ion is ynstabyl).
Ferskining
Hoewol't plutoanium yn tige lege konsintraasjes fûn wurdt yn uraniumerts, wurdt dizze aktinide benaamen op keunstmjittige wize produsearre. De ferfaltiid fan alle isotopen is folle kearen koarter as de libbensdoer fan de ierde, dêrtroch komme se fan natuere (hast) net mear foar.
Isotopen
Fan plutonium binne 21 radioaktive isotopen bekend. 244Pu is mei in ferfaltiid fan rom 80 miljoen jier it stabylst. 242Pu en 239Pu hawwe in ferfaltiid fan respektyflik rom 373 tûzen en 24 tûzen jier. Alle oare isotopen ferfalle yn minder as 7000 jier.
Toksikology en feilichheid
Plutoanium en alle plutoaniumferbinings binne giftich en radioaktyf. Guon boarnen (benammen populêre media, en kearnwapen- en miljeu-aktivisten) neame plutonium sels de giftichste stof dy't de minsheid ken, mar ûnder in soad toksikologen hearsket de miening dat der gjin reden is om oan te nimmen dat de gemyske toksisiteit fan plutoanium grutter is as dy fan oare swiere metalen. Plutoanium is wat dat betreft te fergelykjen mei lead. Sels mei ynachtnimming fan de strielingstoksisiteit is radium noch giftiger as plutoanium. Inkele komplekse organyske ferbinings, lykas botuline, binne sels noch giftiger as radium.
It gefaar skûlet benammen yn de strielingstoksisiteit. Ynademe plutoaniumstof soe yn de longen jierrenlang skea oanrjochtsje kinne en uteinlik, nei jierren ta tsientallen jierren, longkanker feroarsaakje kinne. By gruttere doases kin direkte strielingssykte in rol spyljen gean.
Rolpeal (peal)
thumb|150px|Rolpeal oan in trekfeart
In rolpeal, ek draaipeal of rôlepaal neamd, is in peal dy't eartiids brûkt waard as helpmiddel by it jeien fan skippen. Dêrby waard it skip – by ferfier fan passazjiers trekskûte neamd – mei in tou foarút lutsen troch minsken of in hynder dy't dêrby oer it jaachpaad rûn.
Rolpeallen stienen op plakken dêr't kanalen, fearten en sleatten in bocht makken. De line tusken de trekskûte en trekker waard by it nimmen fan skerpe bochten om in rol- of draaipeal lein. De skipper soarge, troch it jaan fan tsjinroer, dat de boat sûnder de kant te reitsjen de bocht om kaam.
In rolpeal wie in stevige stielen konstruksje mei oan de boppe- en ûnderside in each. In dizze eagen rûn in houten of stielen rol, dêr't de line lâns rôle. Dêroan ûntlient de 'rolpeal' ek syn namme. Der binne yn Fryslân net folle rolpeallen mear, allinnich yn Dokkum (replika oan Strobosserwei lâns de Strobosser Trekfeart), Haulerwyk (izeren oan de Kromme Elleboog by T-splitsing fan de wei nei Feanhuzen), Starum (by de haven oan it Johan Willem Frisokanaal) en by Strobos oan de Strobosser Trekfeart nei Lytsewâld steane guonnens. Ek yn Grinslân steane rolpeallen, trije hjirfan binne Ryksmonumint. Ek yn Drinte en Súd-Hollân steane noch inkele orizjinele rolpeallen. Fierders steane der oan de Utertse Fecht, tusken Ald-Zuilen en Maarssen, noch in twatal sokke peallen. Dit binne lykwols replika's. De rolpeal by Maarssen waard yn 2005 ynhuldige.
Thomas Watson
Wurk
Fan Watson binne noch tal fan titels te krijen. In kar:
Fokko Ukena
thumb|200px|[[Okko II tom Brok as finzene foar Fokko Ukena nei de Slach op de Wylde Ikers Skilder: Tjarko Meyer Cramer ]] Fokko Ukena (Neermoer 1370? - Dykhuzen 1435), yn âlde skriften skreaun as Focko Ukena, wie in ynfloedrike haadling yn it tiidrek fan de Fryske frijheid. Hy spile as kriichshear in wichtige rol yn de striid tusken de Skieringers en Fetkeapers yn de provinsjes Grinslân en Fryslân. Dêrneist wie hy de foaroanman yn it ferset tsjin de konsolidaasje fan it lânshearlik gesach troch de famyljes Tom Brok en Sirksena yn East-Fryslân. De troch Ukena opstelde willekeuren of wetten binne de lêste wetten dy't min of mear jild hawwe yn it hiele Fryske gebiet tusken Fly en Weser.
Famylje en Libbensrin
Fokko Ukena kaam út in earm mar âld haadlingelaach út Neermoer of Edermoer yn Eastfryslân. De namme fan syn heit wie Uko en dêrom waard er Ukena neamd. Syn mem wie Amke fan Lengen fan it laach Ripperda. Troch syn houlik mei Theda fan Reide koe er syn besit útwreidzje. Ut dat houlik waarden twa jonges berne, Uko Fokkena en Udo Fokkena, en twa dochters, Amke en Bawe. Syn twadde houlik wie mei Hidde fan Dykhuzen, dy't him de stins Dykhuzen by Appingadam, Weiwerd, Wirdum en Oterdum oanbrocht. Ut dat twadde houlik krige hy ien bern, in famke Ulske.
Fjirtich jier hat Fokko Ukena foaroanman west fan de Fryske frijheidstriders tusken Fly en Weser. Sa no en dan hie er de seerôvers fan de Fryske kusten, de saneamde ‘likedielers’ (de eardere Fiktaaljebruorren), as bûnsmaten en focht er foar de Fryske ienheid, soms mei de tom Broke en de Fetkeapers, en dan wer mei de Skieringers, meastentiids tsjin Hamburch, Aldenboarch, Bremen, en sa no en dan tsjin de stêd Grins.
Yn âlde kroniken wurdt Fokko Ukena beskreaun as in grutte ferskining (hy stuts mei de holle boppe it folk út), in romroft oanfierder en lieder.
De Fryske frijheid en de rol fan Ukena
thumb|De Fryske lannen tusken Fly en Wezer om it jier 1300 hinne. Yn it noarden fan it tsjintwurdige Nederlân, rûchwei de hjoeddeiske provinsjes Grinslân en Fryslân, bestie yn de 13e iuw feitlik gjin lânhearlik gesach. Dat gou ek foar it oanswettende East-Fryslân. Dat ûntbrekken fan in heger, sintraal gesach wurdt oantsjutten as it tiidrek fan de Fryske Frijheid. Yn de rin fan de 15e iuw waard dy frijheid fan ferskillende frjemde machten bedrige.
Yn it doetiidske East-Fryslân besocht it geslacht tom Broke in lânseigen dynasty te festigjen en yn wat tsjintwurdich de Nederlânske provinsje Fryslân is besochten de greven fan Hollân harren ynfloed út te wreidzjen. Ek de stêd Grins woe syn macht hieltyd fierder útwreidzje. Dêrneist wie der ek noch yn ynterne striid tusken de Skieringers en Fetkeapers.
Ukena wie yn 't foarste plak legeroanfierder fan Keno tom Broke. Yn dy rol oermastere hy yn 1415 de stêd Grins op de Skieringers en werstelde de macht fan de Fetkeapers. By Noardhorn fersloech hy yn 1417 Sicka Sjaerda en besette yn 1418 Dokkum. Nei it werom feroverjen fan Dokkum troch de Skieringers sette hy by Hylpen oan lân en wûn de Slach oan de Palesleat tsjin de Skieringers. Hy naam Starum yn en belegere Sleat, mar waard troch de troepen fan Jan fan Beieren, de greve fan Hollân, ta wiken twongen yn 1420. Ukena ûndertekene op 1 febrewaris 1422 as earste de Frede fan Grins tsjin alle frjemde lânhearen. Hy striid dêrnei mei de Hanzeaten tsjin de Likedelers en ferdriuwt dy út Iezumasyl en Dokkum. Letter kearde hy him tsjin tom Broke en is benammen aktyf yn it hjoeddeiske East-Fryslân. Dêr hat er yn 1427 te krijen mei in oantal machtige tsjinstanners lykas de biskop fan Munster, de greve fan Aldenboarch, de stêd Grins en in grut tal eallju. Lykwols hellet hy in stikmannich oerwinnings efter elkoar mei as grutste wapenfeit de oerwinning yn de slach op de Wylde Ikers by Feanhuzen. Hy komt ta oerienstimming mei de biskop fan Munster en lûkt triomfearjend de stêd Grins binnen. Datselde jier makket Fokko Ukena in ferbûn fan tweintich jier mei de Friezen fan de Ommelannen en noch oare Friezen. Hy stelde wetten op dêr't ek de stêd Grins by ynbegrepen waard.
De rol fan Okko tom Broke, de soan en opfolger fan Keno as Fryske hearsker, is dan útspile mar al gau komt der in nij ferbûn fan 'e grûn mei ferskillende haadlingen ûnder lieding fan it hûs Sirksena fan Greetsyl. Yn de striid mei it Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen moat Ukena yn de Slach by Bargeboer belies jaan en lûkt him dêrnei werom nei de boarch Dykhuzen by Appingedam. Dêr stjert hy yn 1435.
De willekeuren fan Ukena
Nei de oerwinning op de Grinzers yn 1428 regele Ukena de Fryske rjochtspraak. Yn stee fan de ‘gemenelands warven’, dy't sûnt 1361 yn de stêd Grins hâlden waarden, krige elts goa lykas alear de eigen rjochtspraak werom. Dy wetten befetsje oanwizings foar de beneaming fan rjochters troch de hegerein "wisheit elkes landes" yn oerlis mei de geastlikheid en mienskip "de wisheit fan de mente". De Fryske lannen ferbûnen elkoar om noed te stean foar de Fryske frijheid - "dar se met Godts genade to komen siin". Ek by ‘water-noet’ soenen sy elkoar helpe. It ûnderling ferkear foar Friezen fan alle gouwen wie frij al bleaunen de tollen bestean. De willekeuren fan Ukena binne skreaun yn in oergongstaal. In protte is noch skreaun yn it Aldfrysk, mar der is wol in Saksyske ynfloed yn te fernimmen.
Dorchester (Massachusetts)
thumb|300px|right|Kaart fan Dorchester yn Massachusetts en omkriten út de kaart fan H. F. Walling fan de county fan Norfolk yn Massachusetts, 1858. Dorchester (no in wyk fan Boston) in plak yn Massachusetts yn de Feriene Steaten. De stêd is stifte yn 1630 troch puriteinen dy't emigrearre wiene út Dorchester, Ingelân.
Asa Akira
Asa Akira, echte namme: Asa Takigami (New York, 2 jannewaris 1986), is in Amerikaansk neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise fan Japansk komôf.
Libben en karriêre
Asa Akira waard berne yn 'e stêd New York, mar groeide fan har sechsde oant har trettjinde jier op yn 'e Japanske haadstêd Tokio. Neitiid remigrearren har âldelju nei New York, dêr't Akira yn 2004 har middelbere-skoaloplieding oan 'e Washington Irving High School ôfrûne. Yn 2006, doe't se tweintich jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film foar it label Gina Lynn Productions, mei as tsjinspiler pornoakteur Travis Knight. Dat wie neidat se al yn in pear lesbyske sênes spile hie mei Gina Lynn sels. Sûnt hat Akira yn likernôch 200 pornofilms spile en is se ien fan 'e súksesfolste Amerikaanske pornoaktrises fan 'e lêste jierren wurden. Se grossieret suver yn AVN Awards (de Oskars fan 'e pornowrâld), dêr't se yn 2011 5 fan wûn, yn 2012 7 en yn 2013 6.
Njonken har pornokarriêre wurke Akira yn 2006-2007 likernôch in jier mei oan it radioprogramma Bubba the Love Sponge, dêr't se bekendstie as de "Showhoer". Yn desimber 2012 troude hja mei kollega-pornoakteur en pornoregisseur Toni Ribas. Yn 2013 sette se tegearre mei keunstner David Choe útein mei fergese online-podcasts yn episoades fan elkmis 90 minuten, ûnder de titel DVDASA. Datselde jiers krige se troch it tydskrift Complex it fjirde plak taparte op 'e ranglist fan 'e hûndert oantreklikste pornostjerren fan hjoed de dei. Asa Akira is 1.57 m lang, mei in gewicht fan 48 kg, en wennet noch altiten yn New York, yn de wyk Manhattan.
Buddh International Circuit
Buddh International Circuit  is in Yndiaask sirwky foar autosport. It sirkwy waard yn 2011 oanlein. It sirkwy leit ten súden fan it sintrum fan Greater Noida. Fanôf 2011 oan't en mei 2013 waardt hjir de Grutte Priis fan Yndia ferriden.
Barry Humphries
thumb|260px|Barry Humphries yn 2001 John Barry Humphries (berne 17 febrewaris 1934 yn Melbourne; ferstoarn 22 april 2023 yn Sydney) wie in Australyske kabaretier, akteur, satirikus en skriuwer. Benammen yn it Ingelsktalige diel fan 'e wrâld waard hy tige bekend mei syn personifikaasje fan ferskillende typkes lykas Sir Les Patterson en Sandy Stone, mar it meast bekend waard Humphries as Dame Edna Everage.
Libben
Humphries waard yn in foarstêd fan Melbourne grutbrocht en gie nei Melbourne University, ear't er in profesjonele aktearkarriêre folge.
Hy hat twa dochters út syn twadde houlik mei Rosalind Tong en twa soannen út syn tredde houlik mei Diane Millstead. Syn fjirde frou, Lizzie Spender, is de dochter fan de Britske skriuwer Stephen Spender.
Barry Humphries ferstoar op 22 april 2023 yn 'e âldens fan 89 jier yn it St Vincent's Hospital fan Sydney as gefolch fan komplikaasjes nei in heupoperaasje.
Karriêre
Yn 'e jierren 1950 reizge Humphries mei in teäterselsskip troch Austraalje en spile er yn Shakespeare-stikken. Faak wie der dan in selsbeneamde kultuerleafhawwer, yn 'e regel de frou fan de boargemaster, dy't it selsskip dan ferwolkomme. As parody op sokke froulju ûntwikkele er de persoan Dame Edna Everage, earst in karikatuer fan de Australyske hûsfrou, en letter in sabeare wrâldstjer dy't bannen hie mei de grutste persoanlikheden fan 'e wrâld. Yn desimber spile Humphries foar it earst yn dy rol yn in Krystrevu sûnder dêr grutte bekendheid mei te krijen. thumb|left|Dame Edna Humphries ferhuze ein 1950 fan Austraalje nei Londen om dêr in karriêre op te bouwen, mar hy krige ynearsten hast gjin goede aktearrollen. Yn 'e jierren 1960 hied er wat lytse teäterrollen yn Ingelân en toerde er by ferskate súksesfolle gelegenheden troch Austraalje as Edna Everage. In earste besykjen om it karakter by it Ingelske publyk bekend te meitsjen mislearre en tagelyk hied er oant in ûnwenningskuer yn de jierren 1970 problemen mei alkoholisme. Syn ynternasjonale trochbraak kaam yn 1976, doe't in show yn it Londenske West End mei him as Dame Edna yn fjouwer moanne tiid troch hast in heal miljoen minsken sjoen waard.
De personaazjes fan Humphries brochten him ynternasjonale bekendheid en hy ferskynde yn tal fan films, poadiumproduksjes, ienmansshows en televyzjesearjes. Syn op ien nei bekendste type wie de oerflakkige, ûnfatsoenlike, ûnfersoarge en altyd dronken Sir Les Petterson, dy't faak wurke yn politike of diplomatike hoedanigheden (lykas Australysk kultureel attaché yn it Feriene Keninkryk). Hy ûntwikkele ek oare personaazjes, lykas de eameljende trochsnit Austraaljer Sandy Stone.
Humphries wie ek filmprodusint, lânskipsskilder en in ûnderskieden skriuwer. Hy skreau in soad boeken, ûnder oaren twa autobiografyën en twa romans. Ek skreau er fersillende stikken en makke er tsientallen opnames. Humphries' stripferhalen oer de persoan Barry McKenzie, in parody op in Austraaljer dy't yn Londen wennet, waard mei tekenings fan Nicholas Garland publisearre yn it tiidskrift Private Eye. Syn earste autobiografy More Please waard yn 1993 mei de J.R. Ackerley-Priis foar biografyën ûnderskieden.
Ut en troch wurke Humphries ek yn oare rollen as syn fiktive personaazjes yn film- en televyzjeproduksjes. Yn 1994 spile er de Eastenrykske bûnskânselier Metternich yn 'e film Immortal Beloved. Yn 2003 fersoarge Humphries de stim fan de haai Bruce yn 'e oarspronklike Ingelsktalige ferzje fan 'e Pixar-film Finding Nemo. Hy wie ek de ferteller yn de troch Adam Elliot regisearre Australyske klaaianimaasjefilm Mary & Max (2009). Yn 2012 kaam it earste diel út fan Peter Jackson syn ferfilming fan J.R.R. Tolkien syn boek De Hobbit; wêryn Humphries de stim fan 'e de Grutte Eardske levere.
Grenoble
Yn 1968 wie Grenoble gaststêd fan de Olympyske Winterspullen.
Yn de gemeente leit spoarweistasjon Grenoble.
Geografy
thumb|left|200px|De Bastille fan Grenoble Grenoble is omjûn mei bergen; yn it noarden it Chartreuser berchtme, yn it westen it plato fan Vercors en yn it easten it massyf fan Belledonne. Dêrom is Grenoble faak opnommen yn de Omgong fan Frankryk en wurdt de stêd ek wol 'haadstêd fan de Alpen' neamd.
Fan âlds binne Grenoble en omkriten in gebiet fan mynbou en swiere yndustry. Omdat de stêd yn in delling leit, binne der problemen mei de luchtkwaliteit, net allinne troch it autoferkear, mar ek troch ôffalferbaarningsovens en gemyske- en papieryndustry. Yn de omjouwing wurde soms nukleêre testen dien. In ôffalferwurkjende fabryk yn Meylan, ien fan Grenoble's foarstêden, wurdt op dit stuit fertocht fan it weilekken fan dioksine.
La Bastille
De Bastille, in histoaryske searje fortifikaasjes, is situearre op in berchklif foar it sintrum. It fort is goed te sjen fan in soad plakken út de stêd wei. De Bastille is ien fan Grenoble's bekendste attraksjes en jout in goed sicht op de stêd ûnder en om de omlizzend bergen.
De Bastille is boud yn de Midsiuwen, en yn lettere iuwen fierder útwreide, ynklusyf in heal-ûndergrûnsk defensy projekt. It is oanmurken as it wichtichste foarbyld fan de 19e iuwske fortifikaasjes in hiel Frankryk, en it hie in wichtige strategyske funksje yn de ferdigening fan de Alpen.
Feriening Freonen fan de Fuotfearen
Freonen fan de fuotfearen is in feriening dy't him de promoasje fan de fuotfearen yn Nederlân as doel stelt. Feartsjinsten foarmje in ûnmiskenbere skeakel yn de ynfrastruktuer foar én wen-wurk- en wen-skoalferkear as toerisme. In soad trochgeande fyts- en kuierrûtes meitsje der dankber gebrûk fan. De feriening is oprjochte yn 1982.
Fearen foar fuotgongers en fytsers
Mear as 100 yn Nederlân.
Boekje
Yn it boekje Oersetfearen yn Nederlân, Belgje en de Nederlâns-Dútske grinsstreek wurde alle fuotfearen yn kaart brocht. 5e hielendal wersjoene printinge, 2006, ISBN 90-803523-5-7. Te krijen by inkele boekhannels en by de Feriening Freonen fan de Fuotfearen.
Eleazer Mather
Eleazar Mather (1637-1669) wie in soan fan dûmny Richard Mather en Kathrine Holt Mather.
Werkhoven
Werkhoven hat in restaurearre nôtmûne, de Rijn en Weert, dy't op sneon te besichtigjen is foar it publyk. Fierders leit oan de râne fan it doarp it kastiel Beverweerd (net tagonklik foar publyk). Der binne meardere lytsskalige buorkerijcampings yn en om it doarp.
Yn 2004 én 2008 waard troch de pleatslike Muzykferiening Constantia in fideo/dvd útjûn mei histoaryske bylden fan it doarp Werkhoven.
Alloaze
thumb|Struktuer fan alloaze Alloaze (C<SUB>6</SUB>H<SUB>12</SUB>O<SUB>6</SUB>) is in (seldsum) monosacharide mei seis koalstof atomen en in aldehyde kloft. It is isolearre út de bledden fan de Afrikaanske Transfaal-sûkerbosk-strúk. It lost op yn wetter en lost hast net op yn metanol.
Ulbe Hiemstra
Ulbe Hiemstra (Arum, 15 febrewaris 1888 – dêre, 16 augustus 1933) hat jierren foarsitter fan it Frysk Selskip Arum west, by it ferlitten fan Arum en it Selskip is hy ta earelid beneamd. Yn harren testamint hawwe Hiemstra en de frou it Frysk Selskip betocht. Yn Wytmarsum wurdt tradisjoneel de Ulbe Hiemstra Partij keatst.
Paramaribo
Paramaribo is de haadstêd fan Suriname. De stêd leit oan de westside fan de rivier de Suriname, likernôch 23 kilometer fan de see ôf. De stêd Paramaribo en de omkriten hawwe de bestjoerlike status fan in distrikt. Yn 2004 wennen der 242.946 minsken yn de stêd.
Skiednis
De stêd is faaks om 1630 hinne út in Nederlânske faktorij ûntstien by it yndianedoarp Parmurbo. Yn 1630 of 1631 waard it plak beset troch de Ingelsken en yn 1650 wie de stêd part fan it Britske Ryk en krige de status fan haadstêd. De sizzenskip oer Paramaribo wikselle tusken de Britten en de Nederlanners, de Nederlanners krigen fan 1815 ôf de sizzenskip oant 1975. Troch slavehannel en kontraktwurkers hat Paramaribo in ryk ferskaat oan etnisyteiten fan Yndiaanske, Afrikaanske, Aziatyske en Nederlânske komôf.
Paramaribo hat in tige âlde Joadske mienskip. Ien fan de âldste synagoges op it westlik healrûn stiet yn Paramaribo. Dy waard boud yn 1685 oan de Surinamerivier.
Yn jannewaris 1821 hat in grutte brân mear as 400 huzen ferneatige. In twadde brân yn septimber 1832 ferneatige op 'en nij 46 huzen yn it westlike part fan de 'Waterkant
Bestjoerlike yndieling
thumb|left|250px|De ressorten fan Paramaribo.
It distrikt Paramaribo bestiet út de stêd en it gebiet dat noardlik fan de stêd leit. It wurdt beheine troch de distrikten Wanika yn it westen, Kommewijne yn it easten en de mûning fan de rivier de Suriname yn it noarden.
It distrikt Paramaribo bestiet út tolve ressorten, dy't yn it steedlik gebiet fan Paramaribo mear de funksje fan in wyk hawwe:
Demografy
It distrikt Paramaribo hat in oerflak fan likernôch 183 kante kilometer, by de folkstelling fan 2004 wennen der 242.946 minsken. Nei oerflak is Paramaribo it lytste distrikt fan Suriname, mar nei tal ynwenners it meast befolke; De helte fan de Surinaamske befolking wennet yn Paramaribo, it is dan ek it tichtst befolke gebiet.
It Nederlânsk is by fier de meast sprutsen taal yn de húshâldens fan Paramaribo. Yn 66,4% fan de húshâldens is it de meast sprutsen taal en yn de measte oare húshâldens wurdt it sprutsen as twadde taal. Oare talen dy't in soad sprutsen wurde binne Surinaamsk (Sranantongo), Sarnami Hindûstani en Javaansk.
Treoaze
thumb|Treoaze Treoaze (C<SUB>4</SUB>H<SUB>8</SUB>O<SUB>4</SUB>) is in monosacharide mei fjouwer koalstofatomen en in aldehyde-groep. It lost goed op yn wetter.
Britske Ryk
thumb|right|350px|It Britske Ryk yn 1921 It Britske Ryk wie in wrâldmacht dy't gebieten oer de gânse wrâld ûnder Britsk regear hie. It ryk wie it grutste ryk yn de skiednis. Op har hichtepunt, yn it begjin fan de 20e iuw stie 25% fan de wrâld ûnder Britsk regear, dêr't 500 miljoen minsken ûnder foelen.
Ein
Nei de Twadde Wrâldkriich wie it Britske ryk net taret op de opkommende anty-koloniale nasjonalistyske bewegingen yn de koloanjes. As earst easke Yndia om ûnôfhinklikheid, dat al gau oernomd waard troch oare koloanjes yn Aazje en Afrika. Nei wat rampsalige besikings om de koloanjes te behâlden waard besletten om it Britske Ryk om te foarmjen ta it hjoeddeiske Britske Steatebûn.
Ben van Kaam
Hy hat ûnder de skûlnamme 'Flex' yn it deiblêd Trouw skreaun. Yn syn boeken Parade der mannenbroeders (Wageningen, 1964) en Opstand der gezagsgetrouwen (Wageningen, 1966) hat er minusjeus en mei soarch sjoernalistyk ferslach dien fan it dwaan en litten fan benammen de Grifformearde Anti-Revolúsjonêren en fan harren bydrage oan tsjerke, steat en maatskippij. De beide boeken bestrike de tiidrekken 1918-'38 en 1938-'45, foar en yn de oarlochstiid. De frije en yllegale parse krige goed omtinken, bygelyks it Frysk Deiblêd (Friesch Dagblad), Frij Nederlân (Vrij Nederland) en Trouw.
Richard Mather
thumb|right|Richard Mather Richard Mather (Lowton, Lancashire, 1596 - Dorchester, (Massachusetts), 22 april 1669), wie in puriteinsk geastlike yn koloanjaal Boston, Massachusetts. Hy wie de heit fan Increase Mather en de pake fan Cotton Mather (1596 - 22 april 1669)
Ben van Kaam
Yn Opstand... sitearret Flex de yn 1945 tige ferneamde prof. dr. G. van der Leeuw, dy't ek minister fan O.,K.& W. (Underwiis, Keunsten en Wittenskippen) wie: ''Wij hebben ons aangewend om bij de woorden 'gereformeerd' en 'calvinist' te denken aan een langgerekten zeurderigen psalm of hoogstens politieke verkiezingsleuzen en kerkelijk gekrakeel. Maar het gereformeerde protestantisme, dat een zo sterke factor was in de wordingsgeschiedenis van ons volk, heeft een geheel andere signatuur. Het is vóór alles fel'' (yn: Balans van Nederland, 1945).
Arnold Cath
Arnold Cath (ek: Cathius of Catsius en fout stavere as Cathuis; Ljouwert, ? – ?, ?) wie in geastlike út in Ljouwerter aptekerslaach, waans efternamme weromgie op it hûs 'De Vergulde Kat' oan de Brol. Hy beskôge syn bertestêd as tsjerklik nimmenslân. De Jezuyt Arnold Cath gie yn de jierren 1612-1613 nei Grins. Yn Wytgaard is in strjitte nei him neamd. De famylje Cath is om 1800 hinne útstoarn.
Arabysk
It Arabysk (Arabysk: اَلْعَرَبِيَّةُ, sekuere transliteraasje: al-‘Arabīyyaẗ, útspr.: [al ʕara'bi:ja], likernôch: "al-ha-ra- bii -ja", ; of koartwei: عَرَبِيّ‎, sekure transliteraasje: ‘Arabīj, útspr.: ['ʕarabi:], likernôch: " ha -ra-bii", ) is in Semityske taal dy't koart nei it begjin fan 'e Westerske jiertelling foar it earst ta ûntwikkeling kaam op it Arabysk Skiereilân, yn 'e foarm fan it Aldarabysk. Dêrút ûntjoech him meitiid it Klassyk Arabysk, de taal fan 'e Koraan, dy't him fan 'e sânde iuw ôf mei de islaam fersprate oer it Midden-Easten en Noard-Afrika. Datselde barde mei it Arabysk-Perzysk skrift, dêr't it Arabysk mei skreaun wurdt. Tsjintwurdich is it Arabysk de of in offisjele taal fan 25 lannen en 1 autonome regio en ien fan 'e seis offisjele talen fan 'e Feriene Naasjes, en genietet it erkenning as regionale taal of as minderheidstaal yn nochris 10 lannen en 1 autonome regio.
De hjoeddeistige Arabyske standerttaal, it Modern Standertarabysk, dat yn hege mjitte op it Klassyk Arabysk basearre is, hat eins gjin memmetaalsprekkers, mar fungearret ynstee as in oanlearde twadde taal en lingua franca foar de hiele Arabyske wrâld. De sprektalen of dialekten dy't mei-inoar it Arabyske dialektkontinuum foarmje, dat alhiel fan 'e Atlantyske Oseaan yn Marokko oant de Arabyske See yn Omaan rint, binne foar in grut part net ûnderling fersteanber, en wurde troch taalkundigen dêrom klassifisearre as de Arabyske talen. Dy hawwe mei-inoar 310 miljoen memmetaalsprekkers en nochris 110 miljoen twadde-taalsprekkers. It Arabysk is dêrmei de op fjouwer nei meast sprutsen taal fan 'e wrâld. As de liturgyske taal fan 1,8 miljard moslims hat it Arabysk ek grutte ynfloed (hân) yn 'e dielen fan 'e islamityske wrâld dy't net troch etnyske Arabieren bewenne wurde. Ek moslims dy't gjin Arabysk sprekke, kinne de Koraan faak wol yn it Arabysk lêze of út 'e holle opsizze.
Taalbesibskip
It Arabysk is ien fan 'e Semityske talen, dy't ûnderdiel útmeitsje fan 'e gruttere Afro-Aziatyske taalfamylje. Binnen de Semityske talen heart de taal ta de Middensemityske kloft fan 'e Westsemityske talen. De measte taalkundigen ornearje dat it Arabysk binnen de Middensemityske talen mei inkele nau besibbe útstoarne talen en mei de talen dy't út it Arabysk sels fuortkommen binne de Arabyske talen foarmet. De Arabyske talen steane binnen de Middensemityske talen op ien hichte mei de Noardwestsemityske talen, dêr't û.o. it Hebriuwsk en it Arameesk ta hearre. Ien fan 'e útsûnderings wat de konsensus oangeande dy yndieling oangiet, is de foaroansteande taalkundewebside Ethnologue, dy't de Kanaänityske kloft fan 'e Noardwestsemityske talen mei de Arabyske talen ûnderbringt yn in 'Súdlik Middensemityske' of 'Arabo-Kanaänityske' taalgroep, en it Arameesk en syn ôfstammelingen (de Arameeske talen) dêrmei op ien hichte stelt.
Binne de Arabyske talen wurdt, nettsjinsteande de fierhinne gelikense nammen, in skerp ûnderskie makke tusken it Aldnoardarabysk en it Aldarabysk. It Aldnoardarabysk omfiemet ferskate talen of taalkundige farianten dy't yn 'e Aldheid sprutsen waarden yn 'e oäzes fan wat no it noardwesten fan Saûdy-Araabje is. Dêrta hearden û.m. it Hasaïtysk, it Dadanitysk en it Dûmaïtysk. It Aldarabysk, dêr't it Klassyk Arabysk en alle hjoeddeistige Arabyske sprektalen út fuortkommen binne, wie de sustertaal fan it Aldnoardarabysk.
Taalgebiet
It oarspronklike taalgebiet fan it Arabysk besloech it noardlike part fan it Arabysk Skiereilân. Mei de fersprieding fan 'e islaam, fan 'e sânde iuw ôf, wreide it taalgebiet him lykwols út oer it hiele Midden-Easten en Noard-Afrika. Tsjintwurdich omfettet it taalgebiet fan it Arabysk it hiele of frijwol it hiele grûngebiet fan 'e Middeneastlike lannen en territoaria Bachrein, de Feriene Arabyske Emiraten, Jemen, Jordaanje, Katar, Koeweit, Libanon, Omaan, Palestina en Saûdy-Araabje. Dêr komme inkeld hiel lytse en fersprate enklaves fan 'e sprekkers fan oare talen foar. Datselde jildt foar Irak en Syrje, mar dy beide lannen omfiemje ek in grutte (Irak) oant oansjenlike (Syrje) Koerdysktalige regio yn it noarden. Arabysktalige minderheden komme foar yn Iran (benammen de súdwestlike regio Kûzestan), Israel (benammen yn it noarden, om Nazaret hinne), Turkije (yn it súdeasten) en yn ien doarp op Syprus.
Yn Noard-Afrika is Egypte frijwol hielendal Arabysktalich, útsein inkele minderheidstaalgebieten yn it suden (Nubysk), súdeasten (Bedja) en westen (Siwaansk). It Koptysk is in deade taal, dy't inkeld noch yn gebrûk is as tsjerketaal fan 'e Koptysk-Otterdokse Tsjerke. Sûdaan is ek fierhinne Arabysktalich, mei hjir en dêr in oars-talich minderheidsgebiet. Lybje, Tuneezje, Algerije en Marokko binne foar it meastepart Arabysktalich, mar mei hjir en dêr oansjenlike Berberske minderheden, dy't harren eigen talen sprekke (bgl. it Tûarek, Kabylsk en Riffynsk). De Westlike Sahara is hielendal Arabysktalich. Yn Mauretaanje sprekt men yn it grutste part fan it lân Arabysk, mar dat lân omfiemet oan 'e súdlike râne ek in gebiet dêr't Afrikaanske talen sprutsen wurde. Arabysksprekkende minderheden libje yn Spanje (de enklaves Ceuta en Melilla) Senegal, Maly, Niger, de noardeastpunt fan Nigearia, Tsjaad, Súd-Sûdaan, Eritreä, Dzjibûty, Somalilân, Somaalje en oan 'e noardlike rânen fan 'e Demokratyske Republyk Kongo en Oeganda en de Swahilykust fan Kenia.
Taalsitewaasje op it Arabysk Skiereilân yn 'e Aldheid
Yn 'e Aldheid waard op it Arabysk Skiereilân in wiid ferskaat oan Semityske talen sprutsen. Yn it súdwestlike diel (westlik Jemen) spriek men de (no útstoarne) Aldsúdarabyske talen, lykas Sabeysk, Mineysk en Hadramautysk. Eastlik dêrfan, yn wat no eastlik Jemen en Omaan is, spriek men foarâlderlike foarmen fan wat no de Súdarabyske talen binne. Aldsúdarabysk en Súdarabysk binne ferskillende taalgroepen en moatte net betize wurde. Beide groepen wiene/binne nauwer besibbe oan 'e Etiopyske talen as oan it Arabysk.
Yn it noardwesten waarden yn 'e oäzes foarmen fan it Aldnoardarabysk sprutsen, in oerkoepeljende beneaming foar taalfarianten lykas Hasaïtysk, Dadanitysk en Dûmaïtysk. Dy soene ûnderling ûnfersteanber mei it Aldarabysk west hawwe. In grut part fan 'e arguminten dêrfoar wie basearre op 'e foarm fan it beskaat lidwurd, in foarheakke h-. Nij taalkundich ûndersyk hat lykwols like út te wizen dat de foarheakke h- in argaïsme wie ynstee fan in mienskiplike taalynnovaasje, wat betsjut dat it in skaaimerk is dat ûngaadlik is om taalklassifikaasje op te basearjen. De hypoteze fan in selsstannige Aldnoardarabyske taalgroep is dêrtroch op losse skroeven kommen te stean, hoewol net wjerlein. Yn deselde krite waard ek it Temanitysk sprutsen, mar dat wurdt no by de Noardwestsemityske talen yndield. Guon oare oäzetalen, lykas Hismaysk en Safaïtysk, en ek it Nabateesk-Arabysk fan 'e Nabateeërs yn wat no Jordaanje is, fertoane safolle oerienkomsten mei it Arabysk dat se as (ôfwikende) foarmen fan it Aldarabysk sjoen wurde.
Aldarabysk
Taalkundigen binne fan tinken dat it Aldarabysk, de âldst bekende foarm fan it Arabysk, om it begjin fan 'e Westerske jiertelling hinne foar it earst ta ûntwikkeling kaam yn it westlik sintrale part fan it Arabysk Skiereilân. Foarhinne ferkearde men yn 'e ûnderstelling dat it âldste skriftlik oerlevere fragmint fan it Aldarabysk ien inkele ynskripsje yn it Sabeysk skrift wie út Karjat al-Fâ, yn it suden fan wat no Saûdy-Araabje is, datearjend út 'e earste iuw. Nij ûndersyk hat lykwols útwiisd dat de taal fan dy ynskripsje net dielnimt oan ferskate krúsjale ynnovaasjes fan 'e Arabyske talen. It tinken is dêrom no dat de ûnbekende taal fan dizze ynskripsje it bêste reklassifisearre wurde kin as in selsstannige taal binnen de Middensemityske talen.
De âldst oerlevere Aldarabyske tekst wurdt dêrom no foarme troch trije regels poëzij yn Nabateesk skrift út omtrint 125, skreaun troch in man dy't Garm’allāhe hiet en oantroffen yn Avdat, yn wat no Israel is. Dêrnei duorret it mear as twa iuwen ear't de twadde Aldarabyske tekst opdûkt, yn 'e foarm fan 'e saneamde Namara-ynskripsje: it grêfskrift fan 'e Lachmidyske kening Mar ‘al-Qays bar ‘Amro, út 328, fûn by Namara, yn Syrje. Tusken de fjirde en de sechsde iuw ûntjoech it Nabateesk skrift him ta in werkenbere foarm fan wat letter it Arabysk-Perzyske skrift neamd wurde soe. Fierders binne der ynskripsjes yn in stippele skrift fan santjin letters út 'e sechsde iuw, dy't oantroffen binne op ferskate plakken yn Syrje. It âldste papyrus yn it Arabysk datearret fan 643, en is beskreaun mei stippen yn it moderne 28-letterige Arabyske skrift. De taal fan dy papyrus wurdt troch taalkundigen oantsjut as Koranysk Arabysk, in foarm dy't him ûnderskate fan it Klassyk Arabysk.
Taalûntwikkelings ûnder ynfloed fan it ûntstean fan 'e islaam
Koranysk Arabysk ûntjoech him fan 'e iere sechsde iuw ôf út it Aldhidjazysk, de foarm fan Aldarabysk dy't sprutsen waard yn 'e Hidjas-regio yn it westen fan it Arabysk Skiereilân, dêr't stêden as Mekka en Medina leine. It wie dêr dat fan 610 ôf de profeet Mohammed fizioenen krige dy't ta de fêstiging fan 'e islaam as wrâldgodstsjinst liede soene. Hy lei syn iepenbierings fêst yn 'e Koraan, dy't de basis foar it Klassyk Arabysk foarme, de islamityske standerttaal dy't yn 'e achtste en njoggende iuw ta stân kaam. It is dúdlik dat de stavering fan 'e Koraan en oare iere islamityske teksten eins net ûntwurpen waard foar it Klassyk Arabysk, mar foar in argayske foarm fan Aldhidjazysk.
Mooglik wie dat de ynterdialektale en ynterkommunale fariant fan it Aldarabysk dy't oan 'e ein fan 'e pre-islamityske tiid op it Arabysk Skiereilân opkaam en troch hannel ta in lingua franca waard. Dy taalfariant sette syn parallelle bestean fuort oant lang nei't it literêre Arabysk standerdisearre wie, en waard as skreaune taal it meast brûkt foar Arabysktalige joadsk-kristlike teksten. Sa waarden oerâlde taalskaaimerken yn libben holden dy't út it Klassyk Arabysk al lang eliminearre wiene. Taalkundigen tsjutte dizze taalfariant oan as Midarabysk, mar it liket der mear op dat it eins in frijwol ûnferoare fuortsetting wie fan it Aldhidjazysk fan foar de opkomst fan 'e islaam wie.
Tsjin 'e ein fan 'e sechsde iuw hie him, benammen op basis fan 'e bedoeynske dialekten fan 'e Nêzjd (it sintrale diel fan it Arabysk Skiereilân), in yntertribale "poëtyske sprektaal" ûntjûn. Dat wie it begjinstadium fan it Klassyk Arabysk, dat himsels dúdlik ûnderskate fan 'e sprutsen foarmen fan it Aldarabysk. Om't it Aldarabysk yn 'e earste iuw fan 'e islaam foar de mearderheid fan 'e Arabyske dichters en skriuwers de memmetaal wie, kin men yn harren teksten, dy't oerlevere binne yn kopiëarre manuskripten út folle lettere tiden, noch net-standerdisearre eleminten weromfine yn 'e morfology en grammatika. Tsjin 'e achtste iuw wie kennis fan it Klassyk Arabysk in essinsjeel betingst wurden om foarút te kommen yn 'e islamityske wrâld. De standerdisearring fan it Klassyk Arabysk waard oan 'e ein fan 'e achtste iuw foltôge. De earste alomfiemjende beskriuwing fan 'e standerttaal, Al-Kitāb fan Sibawehi, ferskynde om dyselde tiid hinne. De skriuwer basearre dat wurk yn it foarste plak op in korpus fan dichterlike teksten, dy't er oanfolle mei Koraangebrûk en bedoeynske ynformanten, dy't er beskôge as de betrouberste sprekkers fan geef Arabysk.
Midsiuwske ynfloed
Yn 'e Midsiuwen wie it Arabysk yn Jeropa in wichtige kultuerdrager, benammen op it mêd fan filosofy, wiskunde en oare foarmen fan 'e wittenskip. Fan gefolgen namen in protte Jeropeeske talen Arabyske lienwurden op, lykas "admiraal", "algebra", "alkohol" en "sifer". De grutste ynfloed oefene it Arabysk út op it Spaansk en yn wat mindere mjitte op it Portegeesk en it Katalaansk, sawol fanwegen de neite fan it Ibearysk Skiereilân ta de Arabyske wrâld, as om't it Ibearysk Skiereilân fan 711 oant 1492 ûnderdiel fan 'e Arabyske wrâld wie. It Sisyljaansk omfettet sa'n 500 lienwurden út it Arabysk, wêrfan't in protte lânboukundige termen binne; dat is in beërf fan 'e Arabyske oerhearsking fan it eilân út 'e tiid fan it Emiraat Sisylje, dat fan 831 oant 1091 bestie. It Malteesk, de nasjonale taal fan Malta, is eins in taal dy't ôfstammet fan it Arabysk, en dy't yn dyselde snuorje op Malta plante is. Op 'e Balkan omfetsje ferskate talen, benammen it Gryksk, Bulgaarsk, Bosnysk en Albaneesk, ek in oansjenlik tal lienwurden út it Arabysk, dy't se oernommen hawwe fia it Turksk.
Ek yn oare dielen fan 'e wrâld hat it Arabysk grutte ynfloed útoefene op oare talen. Dêrby giet it benammen om talen fan islamityske folken, lykas it Perzysk en it nau besibbe Tadzjyksk; it Turksk, Koerdysk en Azerbeidzjaansk; de Berbertalen fan Noard-Afrika; it Nubysk fan súdlik Egypte; it Hausa fan noardlik Nigearia; it Somalysk fan 'e Hoarn fan Afrika; de Turkske talen fan Sintraal-Aazje, lykas it Kazachsk, Turkmeensk, Kirgizysk en Oezbeeksk; op it Yndyske subkontinint it Pataansk, Oerdû, Sindy, Kasjmiersk, Pûndjaabsk, Hindy, Bingaalsk, Assameesk en Orissaansk; yn Súdeast-Aazje it Maleisk, Yndonezysk en ferskate lytsere talen, lykas it Atjeesk; en fierders it Maledivysk en de talen fan kristlike lannen dy't oan 'e islamityske wrâld grinzgje, lykas it Armeensk en it Tagalok fan 'e Filipinen.
Hjoeddeistige foarmen fan it Arabysk
Taalkundige Charles A. Ferguson skreau yn 1959 yn syn ynfloedrike wurk The Arabic Koine dat de hjoeddeistige Arabyske talen (of dialekten) allegearre fuortkommen wêze soene út ien inkele militêre sprektaal dy't ûntstie yn it tiidrek fan 'e grutte islamityske feroverings. Dy teory waard lange tiid akseptearre, mar kaam yn 'e ienentweintichste iuw ûnder fjoer te lizzen.
Achmed al-Djallad sloech yn 2009 foar dat der teminsten twa dúdlik ûnderskate soarten Arabysk bestiene oan 'e foarjûn fan 'e feroverings: in noardlik dialekt en in sintraal dialekt. De moderne Arabyske talen soene neffens him fuortkommen wêze út 'e nije kontaktsitewaasje mei sprekkers fan oare talen út 'e ferovere gebieten. Men kin dan tinke oan Arameesk yn 'e Fruchtbere Healmoanne, Egyptysk en Gryksk yn Egypte en de Berbertalen en mooglik Latyn en Fandaalsk yn 'e Magreb. Neffens Al-Djallad soene de hjoeddeistige Arabyske talen ferskate lagen fan substraat en ûntliening befetsje, dy't se op ferskillende mominten yn har ûntwikkeling opnommen hawwe soene.
In trêde teory, fan Kees Versteegh, wol hawwe dat de moderne Arabyske talen fuortkamen út in proses fan pidginisearring, troch kontakten tusken Arabysksprekkers en de oars-talige oerwûne folken. Pidginisearring en in dêropfolgjende proses fan kreolisearring soe in goede ferklearring wêze foar de morfology en fonology fan 'e moderne Arabyske talen, dy't yn ferhâlding ta dy fan it Klassyk Arabysk sterk ferienfâldige is. Yn elts gefal hiene de yn 'e alfde en tolfde iuw yn Moarsk-Andalûsje ûntwikkele zadjal- en mûwasjah-foarmen fan poëzij grutte ynfloed op 'e ûntwikkeling fan it Andalûsysk-Arabysk en it Magrebbynsk-Arabysk.
Oan it begjin fan 'e njoggentjinde iuw waarden ûnder ynfloed fan 'e Yndustriële Revolúsje en it Jeropeeske kolonialisme de earste drukparsen foar it Arabysk ûntwurpen en yn gebrûk nommen, lykas yn 1819 troch Mohammed Ali fan Egypte. Dêrtroch waard de oant dy tiid gongbere stadige en beheinde fersprieding en konsumpsje fan Arabysktalige literatuer en oare publikaasjes op dramatyske wize feroare. Oan it begjin fan 'e tweintichste iuw fûn der yn 'e hiele Arabyske wrâld in kulturele renêssânse plak, dy't bekend stiet as de Nachda. Dêrby waarden ferskate taalakademys foar it Arabysk oprjochte nei foarbyld fan 'e Académie Française, te begjinnen mei de Arabyske Akademy fan Damaskus, yn 1918. De nije akademys leine har derop ta om it Arabyske leksikon oan te passen oan 'e moderne tiid, in proses dêr't de moderne Arabyske standerttaal út fuortkaam dy't Westerske taalkundigen oantsjutte as it Modern Standertarabysk. (Arabysktaligen sels meitsje ornaris gjin ûnderskie tusken it Klassyk Arabysk en it Modern Standertarabysk.)
In foarbyld fan dy oanpassing fan it Arabysk oan 'e moderne tiid is it jaan fan in nije betsjutting oan in wurd út it Klassyk Arabysk (in proses dat bekendstiet as tawlīd of "tâliid"). It wurd al-hatif wie bgl. yn it Klassyk Arabysk in term foar immen waans stim men wol hearre koe, mar dy't men sels net sjen koe. Yn it Modern Standertarabysk krige dat wurd de nije, bykommende betsjutting fan "tillefoan".
Arabysk as iennichste offisjele taal
It Arabysk is de iennichste (of iennichste lanlike) offisjele taal fan 'e folgjende gebieten en organisaasjes.
Arabysk ko-offisjeel mei 1 oare taal
It Arabysk is ko-offisjeel mei 1 oare offisjele taal yn 'e folgjende gebieten en organisaasjes.
Arabysk ko-offisjeel mei 2 oare talen
It Arabysk is ko-offisjeel mei 2 oare offisjele talen yn 'e folgjende gebieten en organisaasjes.
Arabysk ko-offisjeel mei 3 oare talen
It Arabysk is ko-offisjeel mei 3 oare offisjele talen yn 'e folgjende gebieten en organisaasjes.
Arabysk ko-offisjeel mei 5 oare talen
It Arabysk is ko-offisjeel mei 5 oare offisjele talen yn 'e folgjende organisaasjes.
Skrift
It Arabysk wurdt skreaun yn it Arabysk-Perzysk skrift, dat fia it Nabateesk skrift weromgiet op it Arameesk skrift, dat wer basearre wie op it Fenisysk skrift. It Arabysk-Perzysk skrift wurdt skreaun fan rjochts nei lofts. It is net inkeld yn gebrûk foar it Arabysk, mar ek foar oare talen dy't sprutsen wurde troch islamityske folken, lykas Perzysk, Pataansk en Oerdû. Tradisjoneel binne der in stikmannich ferskillen tusken it Arabysk-Perzyske skrift sa't dat brûkt wurdt yn 'e Magreb en sa't it brûkt wurdt yn it Midden-Easten. De Magrebbynske ferzje is lykwols yn ûnbrûk rekke, útsein foar kalligrafy en wat de sifertekens oangiet. Dat binne deselde sifertekens dy't ek yn 'e Westerske wrâld brûkt wurde, wylst yn it Midden-Easten sifers hiel oars skreaun wurde. It Arabysk-Perzyske skrift hat fierders ferskate skriuwstilen wêrûnder thuluth, muhaqqaq, tawqi, rayhan en fral nasch, dat de styl is dy't troch drukparsen en op kompjûters brûkt wurdt, en ruq‘aẗ, de foarm dy't ornaris foar hânskreaune briefkerij brûkt wurdt.
Oarspronklik bestie it Arabysk-Perzysk skrift allinnich út letters (rasm) sûnder diakrityske tekens (muqaṯ). Dy waarden letter tafoege sadat lêzers letters útinoar hâlde koene lykas ب (b), ت (t) en ث (stimleaze th), en ح (ḥ; yn 'e kiel útspr. stimleaze h-klank), ج (dj), خ (ḫ; ch fan "berch"). Om't it Arabysk-Perzysk skrift in konsonanteskrift is, waarden de fokalen earst hielendal net skreaun. Uteinlik waard in systeem ûntwikkele om mei ekstra diakrityske tekens (taškil en harakat) de fokaalwearden fan wurdlidden oan te jaan. Dêrby moat oantekene wurde dat dat systeem lang net altyd brûkt wurdt. It Arabysk-Perzyske skrift sa't dat no bestiet, waard yn 786 fêstlein troch Chalil ibn Achmed al-Farahidi. Oars as yn 'e Westerske wrâld is yn 'e Arabyske wrâld kalligrafy net fierhinne yn ûnbrûk rekke; ynstee wurdt it dêr noch altyd as ien fan 'e grutste keunstfoarmen sjoen, en kalligrafisten steane yn heech oansjen.
Lienwurden
It Arabysk hat yn syn skiednis in protte ynfloed op oare talen útoefene, mar it hat ek sels ynfloeden fan oare talen ûndergien. Sa oefene yn 'e pre-islamityske tiid it Arameesk in sterke ynfloed op it Arabysk út, mei't dat yn 'e Aldheid yn it Midden-Easten iuwenlang it wichtichste middel foar kommunikaasje tusken sprekkers fan ferskillende talen wie. Foar religieuze termen ûntliende it Arabysk letter in protte oan it Geëz, de taal fan it Aksûmityske Ryk yn 'e Hoarn fan Afrika, en yn mindere mjitte oan it Hebriuwsk. Fierders komme in protte kulturele, politike en ek religieuze Arabyske wurden út 'e Iraanske talen (benammen it Midperzysk, it Partysk en it Nijperzysk) en út it Hellenistysk-Gryksk. Yn 'e moderne tiid komme lienwurden yn it Arabysk benammen út it Frânsk en it Ingelsk.
It wurd مدينة, madīnaẗ, yn 'e measte Westerske talen oernommen as 'medina', dat "binnenstêd" of "stedsplein" betsjut, is bgl. fan Arameeske of Hebriuwske oarsprong, fan מדינה, dat "steat" betsjut. It wurd جزيرة, ǧazīraẗ (faak minder sekuer transliterearre as jazirah of jazeera), dat "eilân" betsjut, komt fan ܓܙܝܪܗ, gazīra, in wurd út Syrysk, dat in dochtertaal fan it Arameesk is. En لازورد, lāzaward, de namme fan 'e ealstien "lapis lazûly", komt fan it Perzyske لاژورد, lājvard. Dat wurd is letter wer út it Arabysk liend troch in protte Westerske talen: azur yn it Frânsk, azul yn it Portegeesk en Spaansk, azuur yn it Nederlânsk en "azuer" yn it Frysk.
Fokalen
It Modern Standertarabysk hat seis fokalen. Der binne trije koarte: [a] (a fan "lam"), [i] (y fan "wyt") en [u] (û fan "rûch"), mei dêropta trije lange: [a:] (aa fan "laad"), [i:] (ii fan "wiid") en [u:] (û fan "sûch"). Fierders binne der twa twaklanken: [aw] (liket op â fan "lân" niigjend nei au fan "lau") en [aj] (liket op ai fan "laitsje" mei in Wâldfryske útspraak).