cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bretonsk
Taalbesibskip
It Bretonsk is ien fan 'e Keltyske talen, dy't in subgroep foarmje fan 'e grutte Yndo-Jeropeeske taalfamylje. Binnen de Keltyske talen heart it ta de Eilânkeltyske talen, mei û.m. it Welsk fan Wales, it Skotsk-Gaelysk fan noardwestlik Skotlân en it Iersk fan Ierlân. Mei it û.m. it Welsk foarmet it Bretonsk de groep fan 'e Brytoanyske talen. Binnen dy taalkloft is it it naust besibbe oan it Kornysk fan Cornwall, wêrmei't it de groep fan 'e Súdwestbrytoanyske talen foarmet. It is wat minder nau besibbe mei it Welsk en it útstoarne Kumbrysk, dy't tegearre de Westbrytoanyske taalgroep foarmje.
Ut 'e fierte is it Bretonsk ek besibbe mei it Gallysk, in Lânkeltyske taal dy't yn 'e Romeinske Tiid yn Galje sprutsen waard, en ek yn Armoarika (de doetiidske namme foar Bretanje), dat diel útmakke fan Galje. It Gallysk stoar lykwols foar de ein fan 'e sechsde iuw út, om deselde tiid hinne dat lju fan it eilân Grut-Brittanje, dy't op 'e flecht wiene foar de Angelsaksyske ynvaazje, har yn Armoarika nei wenjen setten en dêrmei harren Súdwestbrytoanyske taal nei it fêstelân fan Jeropa oerplanten.
Taalgebiet
It taalgebiet fan it Bretonsk hat nea hiel it skiereilân Bretanje omfette; it hie syn grutste omfang yn 'e njoggende iuw, doe't de taalgrins yn it easten fan Mont-Saint-Michel oan 'e kust fan It Kanaal nei Saint-Nazaire oan 'e kust fan 'e Golf fan Biskaje rûn. Yn 'e omkriten fan Rennes en Nantes, de haadstêden fan Bretanje, dy't beëasten dy line lizze, hat it Bretonsk nea lânseigen west. Dêr waard fan âlds it Gallo sprutsen, in Romaanske taal fan 'e Oïlyske kloft, dy't nau besibbe is oan it Frânsk. De beide talen ferhâlde har ta-inoar lykas it Frysk en it Stedsk of lykas it Skotsk-Gaelysk en it Skotsk.
Fan 'e njoggende iuw ôf hat der sprake west fan in oanhâldende ferskowing fan 'e eastlike taalgrins fan it Bretonsk nei it westen ta, yn it neidiel fan it Bretonsk en yn it foardiel (alteast oant yn 'e njoggentjinde iuw) fan it Gallo. Op 't heden rint dy taalgrins fan Plouha oan noardkust mei in flauwe S-bocht dwers troch Bretanje nei it Rhuys-skiereilân oan 'e súdkust. It Bretonsktalige diel fan Bretanje, oftewol de útein fan it skiereilân, wurdt Neder-Bretanje neamd, wylst it Gallotalige diel Opper-Bretanje hjit.
Oarsprong
Tsjin 'e ein fan 'e fjirde iuw, doe't de stadige fal fan it Romeinske Ryk al ynset wie, kamen Brittanjers It Kanaal en de Keltyske See oer om har yn Armoarika, it westlike skiereilân fan Galje, nei wenjen te setten. De kolonisten kamen benammen út Cornwall, Devon en Wales, dielen fan it eilân Grut-Brittanje dêr't it it Latyn noch net slagge wie om 'e lânseigen Brytoanyske talen te ferkringen. De lânferhuzers brochten sadwaande harren eigen Eilânkeltyske taal mei, dy't yn Armoarika woartelskeat en meitiid it Latyn fan it skiereilân ferdreau.
De krekte skiednis efter de lânferhuzing fan 'e Brittanjers nei Armoarika is ûnbekend, hoewol't wol dúdlik is dat it barren yn it ramt fan it Grutte Folkeferfarren pleatst wurde moat. Midsiuwske Bretonske, Anzjevynske en Welske boarnen lizze in bân tusken de lânferhuzing fan 'e Brittanjers en it mooglik mytyske figuer fan Conan Meriadoc. Dat wie neffens Welske boarnen in prins dy't mei in leger út Grut-Brittanje oerkaam op befel fan 'e Romeinske usurpator Magnus Maksimus. Dyselde stjoerde nammentlik in diel fan syn Brittanyske troepen nei Galje om syn oanspraken op 'e keizerstroan krêft by te setten, en joech syn ûnderhearrigen yn Armoarika lân om har op te fêstigjen. Dat ferhaal waard befêstige troch de greven fan Anzjû, dy't harren ôfstamming weromfolgen nei in Romeinsk ofsier fan keizer Gratianus (de fijân fan Magnus Maksimus). Dyselde soe troch Conan op befel fan Magnus Maksimus út Armoarika ferballe wêze.
It is ûndúdlik hoefolle fan dat ferhaal op wierheid berêst, mar yn elts gefal fûn it grutste part fan 'e lânferhuzing fan Brittanjers nei Bretanje nei alle gedachten plak yn 'e fyfde en sechsde iuw, as direkt gefolch fan 'e Angelsaksyske ynvaazje fan Grut-Brittanje. Dêrfoar naam nammentlik in diel fan 'e bewenners fan it súdwesten fan dat eilân de wyk nei feiliger gebiet oersee. Histoarisy lykas Léon Fleuriot hawwe suggerearre dat de lânferhuzing yn twa weagen plakfûn: earst in lytse weach fan soldaten en harren húshâldings ûnder Conan Meriadoc yn 'e fjirde iuw, en letter in gruttere weach fan flechtlingen as gefolch fan 'e Angelsaksyske ynvaazje yn 'e fyfde en sechsde iuw. Yn elts gefal wie it dizze folksferhuzing dy't late ta de (wer)fêstiging fan in Keltyske taal (hoewol Eilânkeltysk ynstee fan Lânkeltysk) op it skiereilân dat neitiid Bretanje kaam te hjitten.
Iere ûntwikkeling
Yn 'e Midsiuwen foarme Bretanje earst in fazalsteatsje fan it Frankyske Ryk, dat him yn 851 ûntjoech ta it ûnôfhinklike Keninkryk Bretanje. Dêrút kaam yn 939 it krektlyk ûnôfhinklike Hartochdom Bretanje fuort, dat oant 1532 bestean soe. It Aldbretonsk is oerlevere fan 'e njoggende iuw ôf. It wie nea de offisjele taal fan it Hartochdom Bretanje, in posysje dy't troch it Latyn ynnommen waard oant dat al yn 'e trettjinde iuw troch it Frânsk ferfongen waard (iuwen earder as dat it Frânsk in offisjele status krige yn it Keninkryk Frankryk). Fan 'e tolfde iuw ôf begûnen de Bretonske adel en de geastlikheid Frânsk te sprekken en waard it Bretonsk de taal fan 'e gewoane man, benammen op it plattelân. Ek yn 'e tiid fan it Midbretonsk, nei't Bretanje yn 1532 troch Frankryk anneksearre wie, feroare der oan 'e maatskiplike posysje fan it Bretonsk net folle.
Delgong
Pas troch de Frânske Revolúsje fan 1789 kaam de posysje fan it Bretonsk as sprektaal fan it miene folk faai te stean. De Revolúsje droech nammentlik njonken de ideälen fan frijheid, gelikensens en bruorskip ek in nije nasjonale filosofy út, dy't hawwe woe dat alle Frânsen ien folk foarmen. Foar etnyske minderheden en minderheidstalen wie yn it nije Frankryk gjin romte mear. Nei ôfrin fan 'e Napoleontyske Oarloggen waard dêrom yn 'e njoggentjinde iuw besocht om fia it ûnderwiis alle sprekkers fan minderheidstalen oergean te litten op it Frânsk. Skoalbern waarden bgl. op 'e skoallen yn Bretanje troch de ûnderwizers swier bestraft as se har memmetaal sprieken. It wie de bedoeling dat it Bretonsk en de Bretonske kultuer sa gau mooglik folslein útrûge wurde soene, sadat de Bretonnen yn 'e etnysk Frânske befolking assimilearre wurde koene. Ferneamd binne de buordsjes wurden yn 'e skoallen mei de tekst "Il est interdit de parler breton et de cracher par terre." ("It is ferbean om Bretonsk te sprekken en op 'e flier te spuien.") Soks waard troch de Frânske steat as frijwol itselde beskôge. Dit belied hold oant de 1960-er jierren oan.
Hoewol't it útrûgjen net slagge, waard oan 'e maatskiplike posysje fan it Bretonsk al in swiere slach tabrocht. Mids tweintichste iuw waard it Bretonsk yn Neder-Bretanje noch rûnom sprutsen, mar likegoed kaam it der al raar foar te stean om't âldelju de taal net mear oerdroegen oan harren bern. Dy ûntjouwing ûntstie op basis fan 'e mispleatste opfettings dat de bern mear kinne soene mei in Frânsktalige opfieding en dat in Bretonsktalige eftergrûn harren allinne mar behinderje soe by it opbouwen fan in goed libben. Yn 1930 wiene der 1,3 miljoen minsken dy't it Bretonsk as memmetaal hiene. Yn 1950 wiene der noch 1 miljoen memmetaalsprekkers, fan wa't 100.000 it Frânsk net machtich wiene. Yn 2007 wie it tal memmetaalsprekkers fan it Bretonsk yn Bretanje sakke nei 210.000 minsken.
Katyń (film út 2007)
Katyń (de Poalske namme foar Katyn) is in Poalske film fan de regisseur Andrzej Wajda oer de moardnerij fan Katyn yn 1939 yn opdracht fan Joazef Stalin. De film gie op 17 septimber 2007 yn premjêre, 68 jier nei de ynfal fan de Sovjet-Uny op Poalen, en is basearre op it boek "Post mortem: Katyń" fan Andrzej Mularczyk.
Bretonsk
Weroplibbing
Yn 'e 1970-er jierren ûntstie yn reäksje dêrop in taaloplibbing wêrby't pleatslike (mar net de nasjonale) autoriteiten it brûken fan it Bretonsk begûnen oan te fiterjen. Fan 1977 ôf waarden der twatalige skoallen iepene, de saneamde Diwanskoallen, dy't troch ûnderdompeling yn in Bretonsktalich fermidden skoalbern de taal wer by besochten te bringen. Dêrnjonken bestiet der in Bretonsktalige literatuer fan skriuwers as Yann-Ber Kalloc'h, Roparz Hemon, Anjela Duval, Pêr-Jakez Helias en Youenn Gwernig. It wichtichste tydskrift yn it Bretonsk is Al Liamm, dat yn 1946 fuortkaam út it eardere Gwalarn. De stripferhalen fan Asterix de Galjer (dy't yn Bretanje spylje) en ferskate oare stripfigueren binne yn in Bretonsktalige oersetting ferskynd, der wie in Bretonsktalige komeedzjesearje, Ken Tuch, op 'e regionale tillefyzje, fan 1998 oant 2019 bestie der in Bretonsktalige radiostjoerder, Radio Kerne, en foar ferskate films, wêrûnder Shakespeare in Love, is in Bretonsktalige neisyngronisearring makke.
Katyń (film út 2007)
Ferhaal
De film begjint op 17 septimber 1939 as op in brêge grutte kloften flechtlingen út it west flechtlingen út it east tsjinkomme. De flechtlingen út it west roppe dat de Dútsers efter harren oan komme, wylst de flechtlingen út it easten dat oer de Russen roppe. Anna is mei har dochter ien fan 'e flechtlingen dy't foar de Dútsers besiket te flechtsjen. Har man Andrzej tsjinne as ofsier yn it Poalske leger, dat yntusken ferslein is. De soldaten mochten nei hûs, mar de Russen holden de ofsieren noch finzen. Anna wit út te fiskjen wêr't har man is en slagget der nei in lange reis yn him te sjen. Hja besiket him oer te heljen mei har mei werom te gean, mar har Andrzej wegeret syn eed te brekken en wurdt mei oare ofsieren yn 'e trein deportearre nei de Sovjet-Uny.
Yn Krakau slagge de nazy's yntusken foar master op. Dêr wurde op 6 novimber 1939 alle yntellektuelen fan 'e universiteit fan Krakau oproppen om te harkjen nei in taspraak fan de nazy Müller. De heit fan Andrzej is professor oan de universiteit en moat ek nei de ferplichte taspraak ta. Dêr krije de yntellektuelen yn in ûnbeskofte taspraak te hearren dat hja sûnder tastimming fan de besetter les jouwe en dat soks in fijannige hanneling tsjin Dútslân is. Om't neffens de nazy de universiteit in fijannich bolwurk tsjin Dútslân en de Sovjet-Uny is, wurdt dy fuortendaliks sletten. Alle oanwêzigen wurde oppakt en nei konsintraasjekampen stjoerd.
Bretonsk
Weroplibbing
Behalven nei it Frânsk besteane der no ek Bretonske oersetwurdboeken nei it Ingelsk, Dútsk, Spaansk, Nederlânsk en Welsk. Yn 1995 ferskynde Geriadur Brezhoneg an Here, it earste wurdboek dat Bretonske wurden yn it Bretonsk beskriuwt. Yn 1999 waard it Ofis Publik ar Brezhoneg ("Iepenbier Buro foar it Bretonsk") troch it regear fan 'e regio Bretanje opset om it gebrûk fan it Bretonsk oan te moedigjen. Yn 'e iere ienentweintichste iuw begûn dy ynstelling de Ya d'ar brezhoneg-kampanje om it deistich gebrûk fan it Bretonsk yn 'e regio Bretanje troch sawol bedriuwen as partikulieren oan te fiterjen. As ûnderdiel fan dy kampanje is besocht om Bretonsktalige paadwizers en oare buorden ophongen te krijen, en Bretonsktalige posters te meitsjen foar eveneminten. Yn maart 2007 tekene it Ofis Publik ar Brezhoneg in oerienkomst fan trije partijen mei de Regionale Ried fan Bretanje en softwaregigant Microsoft foar de ûntwikkeling fan Bretonsktalige kompjûterprogramma's. Yn 2014 foege Facebook it Bretonsk ta as ien fan syn 121 talen nei in kampanje dêrfoar fan it Ofis, dy't trije jier duorre hie.
Katyń (film út 2007)
Prizen
De film waard foar in Oscar nominearre foar de bêste bûtenlânske film. Dêrnjonken wûn de film 14 prizen en waard de film nochris 13 kear nominearre foar in ûnderskieding.
Bretonsk
Taalstatus
De iennichste offisjele taal fan 'e Frânske Republyk is it Frânsk. Gjin inkele minderheidstaal genietet boppedat yn Frankryk op nasjonaal nivo erkenning. Dêrmei is it Bretonsk de iennichste Keltyske taal wêrfan't it bestean anno 2020 noch net erkend is. Yn july 2008 waard de tekst fan 'e Frânske Grûnwet oanpast. De sin "De taal fan 'e Republyk is it Frânsk," bleau stean, mar dêr waard kêst 75-1 oan tafoege, dat stelt: "de streektalen hearre ta it erfskip fan Frankryk." Dy tekst is lykwols sa dizenich dat it wol fan alles betsjutte kin, en der waard gjin inkele ferplichting oan taheakke om dat 'erfskip' foar it neislachte te behâlden.
Katyń (film út 2007)
Histoaryske eftergrûn
thumb|260px|Fynst fan de massagrêven yn Katyn yn 1943 Op 23 augustus 1939 waard tusken Nazy-Dútslân en de Sovjet-Uny it Molotov-Ribbentroppakt sletten. Njonken de ôfspraak inoar net oan te fallen wie dêr ek in protokol dat de ferdieling fan Poalen tusken de lannen regele. Op 1 septimber 1939 foel Dútslân Poalen binnen. Trije wike letter foel ek de Sovjet-Uny Poalen binnen. Njonken militêren waarden ek troch Ruslân yntelligentsia oppakt en nei Ruslân deportearre.
Katyn is in doarp yn Ruslân, likernôch 20 kilometer west fan Smolensk. De bosken dêr waarden troch de NKVD brûkt as eksekúsjeplak. It wie ien fan de trije lokaasjes dêr't de NKVD yn opdracht fan Stalin likernôch 25.700 Poalske boargers, preesters en militêren fermoarden.
Bretonsk
Taalstatus
Yn 2004 binne it Bretonsk en it Gallo troch de folksfertsjintwurdiging fan 'e regio Bretanje wol erkend as langues de Bretagne ("talen fan Bretanje"). Mar dat is winliken inkeld in symboalyske erkenning, mei't de Frânske oerheid noch altyd tige ôfwizend stiet foaroer help oan of erkenning fan minderheidstalen.
Tal sprekkers
Neffens sifers út 2007 wiene der doe noch 226.000 memmetaalsprekkers fan it Bretonsk. Dêrfan wennen 210.000 yn 'e regio Bretanje en it departemint Loire-Atlantique, gebieten dy't tegearre it histoaryske Bretanje foarmje. Dy lju meitsje dêr 4,7% fan 'e befolking út. Neffens gegevens út 1999 spriek doe noch 12% fan alle folwoeksenen yn it histoaryske Bretanje Bretonsk, mar dêrby wiene twadde-taalsprekkers meirekkene. Nochris 16.000 oare memmetaalsprekkers fan it Bretonsk wennen yn 2007 om utens yn 'e stêdekloft fan Parys. Twadde-taalsprekkers meirekkene waard it Bretonsk yn 2008 sprutsen en ferstien troch tusken de 300.000 en 500.000 minsken. Dêrby moat oantekene wurde dat it meastepart fan 'e sprekkers ta de âlderein heart: yn 2007 wie 61% âlder is as 60 jier. Dêrtroch buorket it mei it Bretonsk hurd efterút. Oan 'e oare kant is it persintaazje skoalbern dat Bretonske lessen folget, tusken 2006 en 2012 mei 33% omheech gien nei 14.709.
Dialekten
It Bretonsk hat fjouwer ûnderskate dialekten: it Fanneteesk (Bretonsk: Gwenedeg; Frânsk: Vannetais), it Kernevysk (Bretonsk: Kerneveg; Frânsk: Cornouillais), it Leönaarsk (Bretonsk: Leoneg; Frânsk: Léonard) en it Tregorreesk (Bretonsk: Tregerieg; Frânsk: Trégorrois). It Leönaarsk wurdt yn it uterste noardwesten fan it skiereilân Bretanje sprutsen, yn 'e omkriten fan Saint-Pol-de-Léon. It Tregorreesk wurdt fuort beëasten dêrfan sprutsen, oan 'e noardkust yn 'e krite fan Tréguier. It taalgebiet fan it Kernevysk beslacht in grutter oerflak besuden de beide oare dialekten yn 'e westpunt fan it skiereilân, mei as sintrum de stêd Quimper. Ek op it grutte eilân Belle-Île, yn 'e Golf fan Biskaje, wurdt Kernevysk sprutsen. Kernevysk, Tregorreesk en Leönaarsk foarmje in stadich yninoar oerrinnend dialektkontinuum mei in protte soartgelikense wurdfoarmen. Se binne sadwaande ûnderling goed fersteanber. It fjirde dialekt, it Fanneteesk, dat oan 'e súdkust fan Bretanje sprutsen wurdt mei as sintrum de stêd Vannes, wykt frij sterk fan 'e oare dialekten ôf en is foar de sprekkers fan dy dialekten net of mar amper fersteanber.
Skrift en stavering
It Bretonsk wurdt lykas frijwol alle talen yn West-Jeropa skreaun yn it Latynske alfabet. De grûnslach foar de Bretonske stavering waard begjin njoggentjinde iuw lein troch Jean-François Le Gonidec. De earste moderne stavering dy't foar Bretonsk betocht waard, wie de saneamde KLT-stavering fan 1911. Dy gie út fan 'e útspraak fan it Kernevysk, it Leönaarsk en it Tregorreesk, mar liet it ôfwikende Fanneteesk bûten beskôging. Mei't soks net foldie, waard yn 1941 in kompromisstaveringssysteem betocht, dat de KLT-stavering feriene mei de Fanneteeske stavering. It meast opfallende ûnderdiel fan dy Peurunvan oftewol "Folslein Feriene Stavering" wie de saneamde Bretonske zh, dy't de -z fan 'e trije westlike en noardlike dialekten kombinearre mei de korrespondearjende -h út it súdlike Fanneteesk. Men komt de Bretonske zh bgl. tsjin yn 'e Bretonske namme foar 'Bretanje', Breizh, dy't op twa ferskillende manearen útsprutsen wurde kin. Yn it Kernevysk, Leönaarsk en Tregorreesk seit men fan [bʀɛjs] (likernôch: "bcheis"), stavere as Breiz, wylst men yn it Fanneteesk seit fan [bʀɛχ] (likernôch: "bchech"), stavere as Breih. De stavering Breizh kin dan op beide manearen útsprutsen wurde (krekt sa't de stavering fan wurden as "laitsje" en "heit" yn Wâldfrysk oars útsprutsen wurde as yn it Klaaifrysk, mar dochs itselde skreaun wurde).
De Peurunvan-stavering waard nea botte populêr mank Bretonskskriuwers om't de sprekkers fan gjin inkel dialekt harsels der eins yn werkenden. Yn 1955 stelden François Falc'hun en in groep meistanners in nije stavering foar, de Skolveurieg of "Universiteitsstavering", dy't de skriuwwize fan it Bretonsk op dy fan it Frânsk basearre. Dy stavering krige fan 'e Frânske oerheid erkenning as de 'offisjele stavering fan it Bretonsk', mar yn Bretanje sels woe hast nimmen der wat fan witte, om't it as in ûnakseptabele fierdere beynfloeding fan it Bretonsk troch it Frânsk sjoen waard. Tsjintwurdich meitsje inkeld it tydskrift Brud Nevez en de útjouwerij Emgléo Breiz noch gebrûk fan 'e Skolveurieg. Tusken 1971 en 1974 waard wer in oare stavering ûntwurpen, de Etrerannyezhel of "Ynterdialektale Stavering", basearre op 'e histoaryske foarmen fan wurden. Dy krige lykwols nea in foet oan 'e grûn. Tsjintwurich makket de grutte mearderheid fan 'e Bretonske auteurs gebrûk fan 'e Peurunvan, as bêste fan in tal minne opsjes, en dy stavering wurdt no ek op 'e measte skoallen ûnderwiisd.
Bretonsk alfabet
It Bretonsk makket gebrûk fan in oanpaste foarm fan it Latynske alfabet mei 25 letters. De c, q en x komme net foar, mar ch en c’h foarmje selsstannige letters.
Fokalen
It Bretonsk hat tsien fokalen, in oantal dat lykwols inkeld yn 'e útspraak ta utering komt, en net yn 'e stavering. De [a] (a fan "rak") en de [ɑ] (a fan it Hollânske bak, dy't justjes mear nei de o fan "hok" niget) wurde allebeide skreaun as a. De [ɛ] (e fan "lek") en de [e] (ee fan "leek", mar koarter oanholden) wurde allebeide skreaun as e. De [o] (o fan "bok") en de [ɔ] (o fan "hok") wurde allebeide skreaun as o. De [œ] (u fan "put") en de [ø] (eu fan "leuk") wurde allebeide skreaun as eu. Fierders binne der noch de [i] (y fan "wyt"), skreaun as i; de [y] (ú fan "tút"), skreaun as u; en de [u] (û fan "tûk"), skreaun as ou. Yn it Fanneteesk komt fierders ek noch de sjwa of reduksjefokaal [ə] (e fan "gewoan") foar.
De [a], [ɛ], [e] en [ɔ] komme inkeld as koarte fokalen foar, de [ɑ] komt inkeld foar as in lange fokaal, en de [i], [o], [u] en [y] komme sawol koart as lang foar. Alle fokalen kinne ek yn nasale foarm foarkomme; soks wurdt yn 'e stavering ta utering brocht troch de stomme letter ñ, dy't sels net útsprutsen wurdt, mar de nasaliteit fan 'e foargeande fokaal werjout. Twalûden dy't yn alle dialekten foarkomme, binne aou [ɔʊ] (o fan "hok" folge troch û fan "rûch"), ei (ei fan "bei" mei Wâldfryske útspr.), eeu [eø] (e fan "leek" folge troch eu fan "leuk"), eü [ey] (ee fan "leek" folge troch ú fan "tút"), eue (eu fan "leuk" folge troch e fan "leek"), oe [ɔɛ] of [wɛ] (o fan "hok" folge troch e fan "lek" of w fan "skowe" folge troch e fan "lek"), oü [oy] (o fan "bok" folge troch ú fan "tút") en ui [ɥi] (w fan "skowe" folge troch y fan "wyt").
Oare fokaalkombinaasjes hawwe ferskillende útspraken, lykas où, dat yn it Leönaarsk útsprutsen wurdt as [u] (û fan "rûch"), yn it Tregorreesk en Kernevysk as [o] (o fan "bok") en yn it Fanneteesk as as [ø] (eu fan "leuk"), [ow] (likernôch oo fan "slachboom") of [aw] (likernôch au fan "lau"). Kapkes op fokalen jouwe oan dat it in lange fokaal is, mar feroarje de útspraak fierders net, lykas yn â [ɑː] of ôa [oːa].
Konsonanten
Fan 'e Bretonske konsonanten hawwe b, d, f, h, k, l, m, n, p, s, t, v en z deselde útspraak as yn it Frysk. Beskate oare klanken dy't yn it Frysk ek foarkomme, wurde yn it Bretonsk skreaun mei ch (sj fan "sjippe"), g (g fan "goed"), gn (nj fan "njonken"), gw (de begjinklank fan "goarre"), j (zj fan "bagaazje"), kw (kw fan "kwartsje"), w (w fan "skowe"), en y (j fan "jas"). Krekt as it Nederlânsk en Frysk, mar oars as it Ingelsk, hat it Bretonsk einûntstimming, wêrby't stimhawwende klanken oan 'e ein fan wurden stimleas wurde (yn it Frysk seit men "reade" mei in [d], mar "read" mei in [t]). Dat betsjut dat letters as b, d, g en z yn it Bretonsk oan 'e ein fan wurden klinke as p, t, k, resp. s.
De c’h hat ferskillende útspraken: yn wurdinisjale posysje [h] (h fan "hin"), yn wurdeinige posysje [x] (ch fan "berch") en midden yn wurden [x] yn it Kernevysk en Tregorreesk, [ɣ] (g fan "bûge") yn it Leönaarsk en [h] yn it Fanneteesk. De zh wurdt yn it Kernevysk, Tregorreesk en Leönaarsk útsprutsen as [z] (z fan "raze"), mar yn it Fanneteesk as [h] (h fan "him"). De Bretonske r is tsjintwurdich faak de breikjende r dy't yn it Frânsk ek brûkt wurdt, mar yn konservative dialekten yn 'e punt fan it skiereilân is de útspraak noch [r] (de rôljende r út it Frysk).
Bretonske eleminten yn plaknammen
Foar in better begryp fan plaknammen yn it Bretonsk:
Hoptille
thumb|250px|Hoptille út it westen wei sjoen Hoptille is in buorskip yn de gemeente Ljouwert. Hoptille leit oan de Boalserter Trekfeart yn de Hilaardermieden.
Earder stie yn Hoptille in tolhûs en in molkfabryk.
De namme komt ek foar as Hoptilla
Tsienesleat
De Tsienesleat is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart ferbynt de Modderige Geau en de Easterbrêgesleat west fan Toppenhuzen mei de eastliker lizzende De Liens en noch efkes fierder de De Dolte.
De namme Tsienesleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Tienesloot.
Makrinus
thumb|Búste fan Makrinus, [[Kapitolynske Musea, Rome]] right|thumbnail|200px|Portret fan keizer Macrinus op in brûnzen munt út Moesia Inferior mei opskrift: AVT K M OΠEΛΛI CEVH MAKPINOC AV' Marcus Opellius Macrinus, koartwei op syn Frysk Makrinus (sa. 165 – juny 218) wie keizer fan Rome fan 11 april 217 oant 8 juny 218. Hy wie fan "Moarske" komôf en de earste keizer dy't net út de senatoarestân kaam.
Eftergrûn
Makrinus wie ôfkomstich út de Romeinske provinsje Mauretania Caesariensis (Noard-Afrika). Hy groeide op yn in aadlike Romeinske laach fan 'Equites" en krige in treflike oplieding wêrtroch hy opgong meitsje koe en in plak fertsjinne by de Romeinske politike elite. Hy stie bekend as in deskundich abbekaat en ûnder keizer Septimius Severus waard hy in bekend burokraat. Karakalla de opfolger fan keizer Severus beneamde him as prefekt fan de Praetoriaanske garde.
Bewâld (11 april 217 - 8 juny 218)
Omdat Makrinus tiid nedich hie om syn posysje te fersterkjen, wienen de Parten ûnder kening Artabanus IV foar him op dat stuit in probleem en hy besocht fuortendaliks frede te sluten. De Partyske kening seach dat oanbod as in teken fan swakte en foel it Romeinske Ryk oan. Yn de kriich dy't dêr op folge waard it leger fan Makrinus ferslein en wie de keizer twongen om in neidielige frede te sluten. Ek slute Markinus frede mei de Armeenjers en de Daasjers. Troch dizze hannelingen ferlear Makrinus alle 'goodwill' dy't er hie (ek omdat hy noch hieltyd Rome net besocht hie). Julia Domna, de mem fan Karakalla, en Julia Maesa, har sus, besleaten om Makrinus út de wei te romjen. Sy stoken it leger op en lieten dy op 15 maaie 218 de beppesizzer fan Maesa Elagabalus (14 jier âld) ta keizer útroppe.
Ein
Op 8 juny kaam it ta in fjildslach (slach by Antioochje) tusken de opstannige troepen fan Elagabalus en de troepen dy't loyaal oan Makrinus wienen. De slach waard troch Elagabalus wûn en it lot fan Makrinus wie besegele. Hy flechte, mar waard ûnderweis finzen nommen en koart dêrnei eksekutearre yn Kappadoasje. Syn soan dy't koart foar de beslissende slach ta mei-keizer beneamd waard, folge net folle letter, itselde lot as dat fan syn heit.
Wremen
Skiednis
Al fan de 1e iuw foar Kristus ôf wie dêr bewenning op terpen yn it Lân Woersten. De terp Feddersen Wierde, tusken Wremen en Mulsum waard bewenne troch Saksen, dy't yn 'e 5e iuw fuortgiene. Nei it Folkeferfarren yn 'e 5e iuw waard it gebiet kolonisearre troch Friezen, dy't nije terpen opwurpen. Fan 1954 oant 1963 is yn dy terpen en benammen yn Feddersen Wierde in grutskalich archeologysk ûndersyk dien. Dy terpen wiene wol 4 hektare grut en 4 meter heech. Fan de 14e iuw ôf waard yn Wremen it rjocht oer it Lân Woersten útsprutsen. Ut 1312 stamt in oarkonde dêr't de wichtige funksje as tsjerkedoarp foar de omkriten yn neamd waard. De tsjerke stamt lykwols fan om en de by 1200 en is de âldste tsjerke yn it Lân Woersten. Oan it Wremer Djip waard in haven oanlein dy't ornearre wie foar fiskerij en in oanlisplak foar skippen, dy't de Wezer op en del fearen. De Woerstfriezen wiene part fan de frije Friezen en fochten gauris tsjin it Aartsbisdom Bremen, dat de Woerstfriezen ûnderwerpe woe. Yn 1517 waarden de Woerstfriezen ûnder lieding fan Tjede Peckes yn de Slach by it Wremer Djip ferslein troch in leger fan aartsbiskop Kristof fan Breunswyk-Luneboarch. Dêrnei ferlearen de Woerstfriezen harren frijheid.
Nijsgjirrichheden
Wremen hat in stasjon fan it spoar tusken Cuxhaven en Bremerhaven. De folgjende besjenswurdichheden binne der yn Wremen:
Wierum
Wierum is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Wierum leit noardlik fan Hantumhuzen, eastlik fan Ternaard, westlik fan Nes en oan de Waadsee. Wierum hat  ynwenners. De doarpskearn fan Wierum leit om de terp fan de tsjerke en de seedyk hinne.
De buorskip It Skoar (diel) heart ek by Wierum. Earder hearde Koaterhuzen ek by Wierum mar dy buorskip bestiet net mear.
Skiednis
It doarp Wierum is ûntstien op in kwelderwâl of kustwâl. De earste bewenning datearret al fan 500 f.Kr., mar om 250 n.Kr. hinne waard de kwelderwâl troch de minsken ferlitten om yn it begjin fan de midsiuwen wer bewenne te wurden. Yn dy tiid ûntstie it doarp. Yn de midsiuwen moat Wierum in protte fan de see te lijen hân hawwe. Sa is it doarp deun tsjin de seedyk oan kommen te lizzen.
Sûnt 2019 leit Wierum yn de gemeente Noardeast-Fryslân, dêrfoar lei it yn de gemeente Dongeradiel en foar 1984 lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente West-Dongeradiel.
Namme
Wierum leit oan de kust fan de Waadsee. De betsjutting fan de namme is net dúdlik. Hiem op de dyk soe in ferklearring wêze kinne, mar it is ek mooglik dat de namme ôflaat is fan it Aldfryske 'werve', dat in foar bewenning opsmiten hichte betsjut (in wier of in terp).
Fiskersdoarp
thumb|left|Fiskersmonumint De befolking bestie eartiids op wat boeren nei foar it grutste part út fiskers dy't harren brea fertsjinnen op it Waad. Yn 1749 wie 62% fan de beropsbefolking fisker. Yn 1892 krige it doarp mei syn fiskerij in gefoelige klap. Op 1 desimber fan dat jier fearen 15 aken út. Nei't der letter sein waard, seagen âlde fiskers de float mei soarch nei; it waar wie te moai foar desimber. Doe't de skippen op see wienen, stiek der in swiere stoarm op. Trettjin fan de santjin skippen kamen net werom en 22 fiskers ferdronken. Nei de ramp wie de measte fiskerij oer, mar it bleau noch wol in skoft wichtich. Tusken 1917 en 1933 wie der in fiskerijskoalle yn it doarp, mar nei de Twadde Wrâldkriich wie it hielendal dien mei de fiskerij.
Ta oantinken fan dy ramp is yn it doarp in monumint fan basaltblokken en âlde ankers oprjochte. In oantinken oan it fiskersferline is bygelyks ek in fiskershûs út 1832. It doarp hat noch mear fiskershûskes, dy't lykwols net altiten mear geef binne.
Boppe de tsjerketoer út de 12e iuw draait in twamêster as wynwizer ta neitins oan it fiskersferline, in saneamde Wierummer Aak. Yn septimber 2004 waard op basis fan tekeningen yn it Frysk Skipfeart Múseum útein set mei de bou fan in replika fan de WL19 op in werfke yn Peazens-Moddergat en yn maart 2008 is de Wierumer aak by Esonstêd yn it wetter litten. De aak wurdt brûkt foar rûnfearten oant 12 persoanen. thumb|left|De wjirmdolster (Hans Jouta) Ek de fiskersfroulju hiene in swier bestean. Hja rûnen mei heechoplutsen rokken oer it waadslyk om wjirms te dollen, dy't troch harren manlju wer as ies brûkt waarden. De wjirms moasten net allinnich drûge en op in bepaalde wize oan in fiskerline riuwd wurde, de fongen fisk moast ek skjinmakke en ferkocht wurde, bytiden wol oant yn Ljouwert. En dan moast der ek in eigen foarrie oanlein wurde. Wylst de manlju faak op see wiene, stoaren in soad froulju op it kreambêd. De befalling wie in ynspanning dy't de troch it swiere wurk teheistere lichems net mear ferneare koenen. In soad lytse bern stoaren faak tagelyk mei de mem. Sûnt 2006 is der in stânbyld, de wjirmdolster, setten as neitins oan de fiskersfroulju.
De tsjerke en de toer
thumb|260px|Marijetsjerke
Soks bart mear yn fiskersplakken, mar yn Wierum is der in leginde oan ferbûn. Neffens dy leginde krige de misjonaris Wilfried, biskop fan York, ûnderweis nei Rome yn 'e 7e iuw by Wierum skipbrek. Doe't de Wierumers in toer bouden, mochten se dêr, as oantinken, in gouden skip as wynwizer opsette. By de ramp yn 1893 kaam dat ferhaal ek wer boppedriuwen; it waard doe útlein as in foarsizzing fan de ramp.
De grifformearde tsjerke
thumb|left|Eardere grifformearde tsjerke De ienfâldige tsjerke waard yn 1875 foar de doleânsje boud as in ferieningsgebou foar rjochtsinnige herfoarmen, dy't harren net fine koene yn de preken fan de frijsinnige dûmny dy't fan 1856 oant 1882 oan de herfoarme gemeente Wierum-Nes ferbûn wie. De evangelisaasjeferiening gyng yn 1887 mei yn de doleânsje en de oanrin waard sa grut, dat yn 1891 de Nesser leden fan de tsjerke in eigen tsjerke bouwe lieten.
Nei't yn it lêste diel fan de 20e iuw de Wierumer grifformearde tsjerke mei de grifformearde tsjerke fan Nes fusearre, waard de Wierumer tsjerke oerstallich. Yn 2002 waard der foar it lêst in tsjinst holden. Partikulieren út Frjentsjer kochten de tsjerke oan en brochten dêr harren sammele wurk fan de ferstoarne Nesser skilder Jo Rispens ûnder. De banken waarden út de tsjerke helle, mar fierder holden de nije eigners de tsjerke yn 'e oarspronklike steat en ek it Ypma-oargel út 1834 bleau yn 'e tsjerke. Yn 2004 waard de tsjerke iepene as 'Museumtsjerke Eben Haëzer'.
Grifformeard-frijmakke tsjerke
Op 5 desimber 1945 waard yn Wierum in frijmakke gemeente stifte, dy't sûnt 1948 tsjerke yn de doetiidske grifformearde skoalle oan de Hochtswei. De Wierumer frijmakke gemeente waard al yn 1969 opheft en by de frijmakke gemeente fan Dokkum foege.
Mienskip
thumb|260px|De Pipenâle thumb|260px|Tsjerkeplein mei Wetterskipshûs Wierum hat in feriening foar Doarpsbelang en in doarpshûs mei de namme 'De Pipenâle'. Trijeris yn 't jier ferskynt de doarpskrante 'De Fûke'. Der is in feest- en jongereinkommisje.
Tsjerke
Tradisjoneel docht Wierum in soad yn 'e mande mei it oanbuorjende doarp Nes. Tsjerklik foarme de plakken nei de reformaasje in ienheid en ek hjoed-de-dei foarmet Wierum mei Nes ien PKN-gemeente.
Skoalle
De iepenbiere skoalle fan Wierum waard al yn 1931 opheft. It gebou fan de iepenbiere skoalle bestiet noch altiten en foarmet ûnderdiel fan it doarpshûs. De skoalmasterswente foar de skoalle wurdt brûkt troch de PKN. thumb|260px|De eardere prot.-kristlike skoalle It doarp hie sûnt 1902 ek in kristlike skoalle op grifformearde grûnslach. Dat tsjintwurdich ferrinnewearre gebou wurdt noch jimmeroan de 'âld skoalle' neamd. Yn 1953 krigen de Wierumer bern ien skoalle, dêr't de grifformearde en herfoarme bern yn 't earstoan lykwols strang fan inoar skieden waarden. Yn 2011 waard ek dy skoalle opheft. Sûnt hat Wierum gjin eigen skoalle mear.
thumb|260px|Kafee thumb|260px|Liudgerstrjitte
Strjitten
thumb|260px|In earder fiskerhûske oan de Tsjerkestrjitte 't Skoar, Aak, Dykstrjitte, Haadstrjitte, Iniastrjitte, Koterhústerwei, Liudgerstrjitte, Master Sinnemastrjitte, Muntsjesteech, Nesserwei, Pastoriestrjitte, Skuonmakkerspaad, Snikke, Ternaarderwei, Thomas Jellesstrjitte, Tsjerkeplein, Tsjerkestrjitte.
Jelsum
Jelsum is in doarp dat yn de gemeente Ljouwert leit. Jelsum leit noardlik fan Ljouwert en besuden Koarnjum. Yn 2022 hie Jelsum 306 ynwenners. De doarpskearn fan Jelsum leit benammen op de terp fan Jelsum, ek is der tichte bebouwing oan de Boarnsylsterwei en Skierhusterwei.
De buorskip Finsterbuorren heart ek by Jelsum.
Tsjerklike skiednis
It begjin fan it doarp ûntstie om 700 f.Kr. hinne, nei't der terpen op en om in kwelderwâl opsmiten waarden. De tsjerke sil om 1170 hinne stifte wêze. Ynearsten foel Jelsum ûnder de Sint Vitus fan Aldehou, mar letter waard Jelsum in selsstannige parochy, ek al bleau de memmetsjerke ynfloed hâlden. De pastoars fan Jelsum wiene goed ûntwikkele wiene om't hja út Mariëngaarde kamen. Guon dêrfan fine wy yn âlde akten bygelyks werom as notaris.
Ek oare kleasters hienen besit yn Jelsum. It kleaster Klaarkamp hie der in úthôf. It stik fan sa’n 125 pûnsmiet hearde ta it Hasker Konvint by Haskerdiken. In namme fan in pastoar dy’t noch al ris neamd wurdt is dy fan Gellius (Jelle) Faber de Bouma. Hy gie yn de tiid fan de reformaasje oer nei de nije lear en flechte dêrom nei East-Fryslân. Dêr waard er in foaroansteand dûmny. Bekend is dat hy in iepenbier petear holden hat mei Minne Simens.
Moderne skiednis
Op 20 april 1901 waard yn Jelsum it spoar feestlik iepene, nettsjinsteande it feit dat de slothear fan Dekemastate poer op de oanlis tsjin wie. Yn de jierren 1930 waard it persoaneferfier troch de NV Friesche Locaal Spoorweg Maatschappij opheft. In bom ferwoaste yn 1944 it stasjonsgeboutsje. Nei 1945 rekke Jelsum yn it neigean. It fleanfjild makke it doarp minder gaadlik om dêr te wenjen en by de ferbreding fan de Brédyk waarden noch al wat wenten ôfbrutsen.
It sintrum fan Jelsum, 'Op 'e Terp', is beskerme doarpsgesicht.
Sûnt 2018 leit Jelsum yn de gemeente Ljouwert, dêrfoar lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente Ljouwerteradiel.
De doarpsgrinzen
De súdlike doarpsgrins, dy't troch de Jelsumer Feart of Haskermear foarme wurdt, is noch deselde as dy fan 1200. Dit wie ek âlde gemeentegrins fan de eardere gemeente Ljouwerteradiel. Fierder wurdt it Aldlân omsletten troch de Dokkumer Ie en de Koarnjumer Feart. In part fan Jelsum, nammentlik it grutste diel fan it Jelsumer Nijlân, waard yn ferbân mei it fleanfjild earder by de gemeente Ljouwert foege.
De tsjerke
thumb|260px|Genovevatsjerke De romaanske tsjerke is boud fan dowestien. De tsjerke is wijd oan Genoveva (Geneviève), in Frânske hillige dy’t fan om 422 oant 502 libbe hat. Njonken patroanhillige fan Jelsum is hja ek patroanhillige fan Parys, dêr't hja it grutste part fan har libben wenne hat. De preekstoel, it fjouwerkant, de doopbekkenshâlder en de hearebank binne út de 17e iuw. Yn 1781 is tsjerke ferboud en doe moat der hiel wat ferlern gien wêze. Fan âlds wienen der fjouwer tsjerkepaden. Ien dêrfan waard de Lange Jammer neamd. Der wie ek noch in Koarte Jammer. Yn de jongere bakstiennen toer hingje twa klokken. De iene is yn de 15e iuw troch Petrus Overney út Ljouwert getten, de oare is yn 1671 getten. Yn de tsjerke lizze noch in tal grêfstiennen; op it hôf binne twa grêfkelders. De iene is fan de bekende Jelsumer famylje Hoekstra en de oare fan de famylje Van Wageningen, de bewenners fan Dekemastate
Jelsum hat dûmny's fan namme hân. Twa hawwe saneamde 'húshâldboekjes' efterlitten mei oantekeningen oer it wol en wee fan Jelsum. Ds. Thomas is dêrmei begûn. It wichtichste boekje is fan ds. J.C. Wiersma dy’t fan 1739 oant 1792 yn Jelsum stien hat. Wiersma hat alle stjergefallen mei kommentaar notearre. Wiersma wie dêrnjonken ek noch boer, túnker en ymker. Wiersma rûn al tsjin de 80, doe’t er foar it lêst preke.
De eardere staten
thumb|left|250px|Slotpleats fan de eardere Harinxmastate
Oan de noardkant fan de tsjerke lei 'Harinxmastate' of 'Haaymastate'. De state is al lang lyn ôfbrutsen. In bekende eigner wie Goasse fan Coehoorn, de heit fan Menno fan Coehoorn. De terp is yn 'e rin fan de tiid ôfgroeven. Wat der fan oerbleau is in stikje fan de grêft en de slotpleats, no bekend as de Van der Burgpleats. Op dy slotpleats binne Jan Linses van der Burg en syn broer Sjirk Linses van der Burg opbrocht. Jan wie neist boer ek in beskieden dichter. Syn namme libbet noch troch 'It Heitelân', it alternative Fryske Folksliet. Sjirk wie letter notaris yn Makkum en foarsitter fan it Frysk Selskip.
Fierder, bûten it doarp, lei by de Koarnjumer Feart Hinnemastate. Ek dy is, yn de 18e iuw, ôfbrutsen, mar it eardere stee wurdt hjoeddedei troch beplanting oanjûn.
Yn Jelsum stiet ek de Dekemastate. De âlde state is in museum, mar wurdt ek brûkt wurde as troulokaasje.
It molkfabryk
thumb|250px|left|It fabryk, dêr't de Jelsumer boeren grutsk op wienen Doe't de boeren op fee oergienen, moasten se harren molke ek kwyt. Yn Stiens wie al in molkfabryk, mar om de molke nei Stiens te bringen fûnen de Jelsumer boeren eins te lyts. Op 15 augustus 1891 kamen de grutte Jelsumer boeren gear yn de herberch 'De Grutte Bontekoe'. Besletten waard om in bûterfabryk op te rjochtsjen. In jier letter waard de earste molke ferwurke. It fabryk, mei as merknamme 'De Swan', levere in protte molke oan Ljouwerter molktapers. De delgong begûn yn 1961 doe't it fabryk gjin flessemolke mear leverje koe. Yn 1969 besletten de leden om te fusearjen mei L.M.I. oan de Emmakaai yn Ljouwert. Yn 1980 waard de L.M.I. in part fan de Frico yn Wergea.
Mienskip
thumb|260px|Op 'e Terp Jelsum docht in soad tegearre mei Koarjum en Britsum. Tegearre mei Koarnjum hat Jelsum in feriening fan Doarpsbelang. It doarpshûs is De Bining en stiet yn Koarnjum. De doarpskrante hjit 'De Flapút'.
Tsjerke
Protestantske gemeente Britsum-Koarnjum-Jelsum: der wurde wikseljend tsjinsten holden yn de Genovevatsjerke, De Hoekstien en de Nikolaastsjerke yn de oansletten doarpen. thumb|260px|Op 'e Terp
Ferienings
thumb|260px|Skierhústerwei
Strjitten
Aldlansdyk, Boarnsylsterwei, Breedyk, Dekemawei, Dokkumer Trekwei, Finsterbuorren, Haskedyk, Hoatse de Jongstrjitte, It Paradys, Langhústerdyk, Op 'e Terp, Piter Rindertsreedsje, Skierhústerwei, Tsjessingawei.
Grytviken
thumb|260px|Grytviken op Súd-georgje Grytviken is in havenplak op it eilân Súd-Georgje. It is mei it oanswettende King Edward Point it bestjoerlik sintrum fan Súd-Georgje en de Súdlike Sandwicheilannen. Op it heden hawwe dy eilannen gjin fêste bewenning, mar wol hâlde dêr (meast) wittenskippers ta. De namme Grytviken komt út it Noarsk en betsjut Potbaai, ferneamd nei de potten dy't brûkt waarden om levertraan te meitsjen.
Skiednis
April 1982 (Falklânkriich) waard Grytviken Argentynsk nei ôfrin fan in koarte slach tsjin de Britten. Trije wiken letter namen de Britten Grytviken al wer yn. It is it ienichste plak op Súd-Georgje en foar 1990 waard it allinne bewenne troch wittenskippers.
Ekonomy
It plak moast it fral hawwe fan it fiskjen en de fiskferwurkjende yndustry; yn it ferline meast fan de walfiskfeart. De haven fan Grytviken gie 1966 offisjeel ticht, fral fanwege de walfiskreservaten yn dy kriten dy't grutskalige walfiskfeart ûnmooglik makke.
Bewenners
Eartiids wennen der wol in tal walfiskfarder op it eilân en yn Grytviken, mar distiid binne it allinne wittenskippers en der is in (lytse) militêre ienheid. De iennige fêste bewenners binne Tim en Pauline Carr, dy't begjin jierren '90 nei it eilân kamen.
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1972
200px|thumb|right|It Olympyske haven fan Schilksee
De Olympyske Simmerspullen fan de XXe Olympiade waarden yn 1972 hâlden yn it Westdútske München. It hurdsilen waard hâlden yn Kiel-Schilksee yn de Olympic Yachting Center. Alhiel yn it noarden fan Dútslân.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it silen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1976.
De Panne (Belgje)
De Panne (Frânsk: La Panne) is in baaiplak en gemeente yn 'e Belgyske provinsje West-Flaanderen. De gemeente hat goed 11.000 ynwenners. De Panne is de meast westlike stêd fan it lân en it súdlikste baaiplak fan de Belgyske kust. De Panne grinzget op oan de noardlikste stêd fan Frankryk: Bray-Dunes. Ynwenners wurde 'Pannois' of 'Pannoises' neamd.
It strân fan De Panne is it breedste stik strân fan Belgje. By leechwetter is it likernôch 450 meter breed.
Skiednis
De namme komt fan it wurd dúnpanne. In panne of panne is in komfoarmige djipte yn 'e dunen. Yn de omkriten fan Adinkerke wie al sûnt de 5e iuw f.Kr. bewenning en ek yn de Romeinske en de Frankyske tiid wennen der minsken dy't harren dwaande holden mei lânbou, fee en fiskerij. De namme fan it doarp Adinkerke giet werom op de 12e iuw.
thumb|left|Monumint op it plak dêr't Leopold I op 17 july 1831 foar it earst foet op Belgyske grûn sette De Panne ûntstie lykwols pas om 1782 yn 'e tiid fan de Eastenrykske Nederlannen. It regear ûnder keizer Jozef II woe de kustfiskerij oantrune, sadat boargers út Veurne tusken de dunen en de see in delsetting mei de namme Sint-Jozefsdorp stiften, letter Kerckepanne neamd. De lytse buorskip waard yn 1789 in parochy fan Adinkerke en yn 1799 bestjoerlik yndield by de gemeente Adinkerke. It is it plak dêr't Leopold I, de earste kening fan de Belgen, foet op Belgyske grûn sette doe't er fan Duinkerken nei De Panne ried, beselskippe troch Frânske kavalery.
Om 1830 hinne erfde grutgrûnbesitter Pieter Bortier yn De Panne sa'n 650 hektare dúngrûn. Hy iepene yn 1831 it earste ienfâldige "Pavillon des Bains", in moetingsplak foar de beau monde. Jierren letter boude er dêr in eigen simmerhûs. Hy krewearre foar de ferbettering fan it lytse en earme fiskersdoarp. De Panne hie gjin haven, mar om 1900 hinne hie it op Oostende nei al de grutste fiskersfloat fan Belgje. Troch it ûntbrekken fan in haven moasten de platboaiems op it strân lutsen wurde. Oan it begjin fan de 20e iuw wiene der plannen om in haven oan te lizzen, mar dy waarden nea útfierd en de fiskers ferdwûnen stadichoan út De Panne. thumb|left|Hotels yn De Panne Yntusken ûtwikkele De Panne him ta in jimmeroan populêrder baaiplak en dat makke De Panne grutter as it âldere Adinkerke. Op 5 febrewaris 1870 waard it spoar De Panne-Duinkerken iepene. Om dy tiid hinne waarden by it Pavillon des Bains in kurhaus, in pear paviljoenen en de earste pensions en hotels boud. Flak foar 1900 waard De Panne útwreide neffens in ûntwerp fan arsjitekt Albert Dumont. Hy paste de spesifike cottage-arsjitektuer ta en yn de wyk Dumont is dy arsjitektuer goed bewarre bleaun. Op 'e seedyk waarden filla's yn skildereftige styl boud.
Op 24 july 1911 waard de buorskip De Panne ôfsplitst fan Adinkerke en in selsstannige gemeente. By de gemeentlike fúzjes fan 1977 binne beide gemeenten wer gearfoege, mar Adinkerke as lytste doarp waard no ûnderdiel fan de nije fúzjegemeente De Panne.
Yn de Earste Wrâldkriich siet, nei't ek Antwerpen him oerjoech oan it Dútske leger, it Belgyske regear yn Le Havre yn Frankryk. Kening Albert I en keninginne Elisabeth ferhuzen lykwols nei it lêste stikje frije Belgje nei in filla yn De Panne om fan dêr wei it Belgyske leger te lieden.
Mei de komst fan it massatoerisme yn de jieren 1950 waarden de measte filla's oan 'e seedyk ôfbrutsen om plak te meitsjen foar grutte appartemintekompleksen, sadat der hjoed-de-dei net in soad mear oer is fan de oarspronklike arsjitektuer.
Gemeenteyndieling
De gemeente ûntstie op 1 jannewaris 1977 en bestiet út twa dielgemeenten. De Panne leit oan de kust en trije kilometer it lân yn leit oan it Nieuwpoort-Duinkerkenkanaal it doarp Adinkerke. It totale gebiet is 2.390 ha grut, wêrfan de dielgemeente De Panne 901 ha beslacht en de dielgemeente Adinkerke 1.489 ha.
Gea
De Panne is in baaiplak oan de Noardseekust mei in breed strân en omklamme fan natoergebieten. Yn it easten binne dat de Zeeparkduinen (10 ha), de Houtsaegerduinen en it Kerkepannebos (86 ha), yn it suden de Oosthoekduinen (61 ha), it Calmeynbos (85 ha), de Krakeelduinen en yn it west it natoergebiet De Westhoek (340 ha), dat op it Frânske natoergebiet Dune du Perroquet yn Bray-Dunes oanslút. Tussen it Calmeynbos en de Oosthoekduinen leit ek it provinsjaal besikerssintrum Duinpanne mei in museum. Yn 'e measte natoergebieten is gelegenheid foar kuierjen. Hûnen moatte altiten oan 'e line holden wurde.
It besjen wurdich
thumb|260px|Sint-Piter
Befolkingsferrin fan de gemeente De Panne
Understeade ynwennertallen binne fan tapassing op de hjoeddeiske gemeente lykas dy ûnstie nei de fúzje fan 1 jannewaris 1977.
Tudorstyl
thumb|Kapel fan Kings College, [[Universiteit fan Cambridge]] thumb|Part fan paleis [[Hampton Court Palace|Hampton Court yn Grut-Londen boud ûnder kening Hindrik VIII ]] thumb|Detail dak en skoarstiens - Hampton Court Palace De tudorstyl is in styl dy't gongber wie yn de Ingelske arsjitektuer yn de tiid fan it foarstehûs Tudor, dat regearre fan 1485 oant 1603. De styl waard beynfloede troch it Flaamske maniërisme en hat in protte fersieringen dy't yn mitselwurk útfierd binne, sa as bôgen (tudorbôgen), trepgevels en pinakels. De ynterieurs wienen ek ryk fersierd.
De neo-tudorstyl is in romantyske ynterpretaasje fan de tudorstyl dy't yn en bûten Ingelân fûn wurdt yn de twadde helte fan de 19e iuw. Ek dy styl wurdt skaaimerke troch in soad ornaminten. Soms wurdt ek dizze styl mei 'tudorstyl' oantsjut, mar dat is net korrekt.
Amfiteater fan Nimwegen
De rêsten fan it amfiteater binne yn Nimwegen-east werom fûn. Yn guon strjitten wêrûnder de fundearrings lizze binne de kontoeren fan it teater oanjûn yn de strjitten.
Heafoarke
thumb|Man mei in twatyn thumb|In trijetyn In heafoarke is in stik lânbouark om dingen as hea en strie op ienfâldige wize fan it iene nei it oare plak te bringen. It ark hat de foarm fan in foarke. In heafoarke hat in lange stâle mei twa (in twatyn) as trije tinen (in trijetyn). De lange stâle is nedich om de mannichte hea as strie heech op de heawein te smiten.
De heafoarke hat in soad fan de dongfoarke, mar de lêste hat meast fjouwer tinen en in koartere stâle, faak mei in hângreep.
Wammert
Wammert is in buorskip dy't ûnder it Fryske doarp Easterlittens falt en yn 'e gemeente Ljouwert leit. Foàr de gemeentlike weryndieling fan 1984 hearde Wammert by de gemeente Baarderadiel, en fan 1984 oant 2018 makke it diel út fan Littenseradiel. Wammert leit oan 'e N384 fan Frjentsjer nei Dearsum, in pear hûndert meter súdeastlik fan Easterlittens. De namme fan 'e buorskip komt histoarysk ek foar as Wammerd, Vammert en Hoammert. Wammert bestiet út seis pleatsen, wêrfan't anno 2019 trije noch bebuorke wurde. De buorskip hie yn 2019 15 ynwenners, wêrfan't de jongst 6 jier wie en de âldste 70.
Opgravings
Oarspronklik hie Wammert in eigen terp, mar dy is ein njoggentjinde, begjin tweintichste iuw fierhinne ôfgroeven, wêrnei't de grûn dy't dêrtroch frijkaam, ferkocht waard foar it terpmodderjen. By de ôfgraving fan 'e Wammerter terp waarden frijwat nijsgjirrige foarwerpen opdobbe, wêrûnder spinkloskes, potten, skalen, leppels, pinnen, nullen en de restanten fan skuon. It bysûnderst wie in fibula fan brûns, dy't datearre fan foàr it begjin fan 'e kristlike jiertelling.
Letter waard yn 1965 by fierder graafwurk troch feehâlder Jelle Durksz in grutte, tige kreas bewurke fjoerstiennene sichte fûn, dy't troch jierrenlang gebrûk in fraaie glâns hie. Dat wie doedestiden de grutste stiennene sichte dy't ea yn Fryslân opgroeven wie. It ding waard datearre yn 'e achtste oant de fyfde iuw f.Kr.
Wammerter Merke
Yn septimber 2019 waard foar it earst ea in Wammerter Merke holden, ûnder de namme Greppelrock. Dêroan gie fiif jier tarieding foarôf.