cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wiskunde
In protte ûnderwerpen fan stúdzje yn de wiskunde fine harren oarsprong yn oare eksakte wittenskippen as de natuerkunde en de astronomy. Wiskundigen bestudearje ek matematyske struktueren en ûnderwerpen om estetyske redenen of om in mear algemiene oplossing te finen foar besibbe fraachstikken op ferskate dielmêden. Der wurdt hjirby ûnderskied makke tusken de teoretyske en de tapaste wiskunde. Yn de teoretyske wiskunde bestudearje guon wiskundigen de wiskunde foar de aardichheid, wêrby't de wiskunde min of mear as keunstfoarm beskôge wurdt.
Filosofy
right|thumb|250px|Raffaels [[Skoalle fan Atene mei in idealisearre foarstelling fan in filosofysk petear troch de grûnfêsters fan de filosofy út de Gryske âldheid.]] Filosofy (ek wol: wiisbegearte) is de krityske stúdzje fan de meast wêzentlike fragen dêr't it minskdom mei omtysket. It wurd sels komt fan it Gryksk φιλοσοφία [philosophia] en betsjut "leafde foar de wiisheid".
Fragen dêr't in filosoof him mei dwaande hâlde kin, binne bygelyks de folgjende:
Ons Schellingerland
Stichting Ons Schellingerland (SOS) is in Skylger feriening dy 't yn 1962 oprjochte waard om "te besykjen de skientme en it eigene fan Skylge te behâlden en yn gefallen dy't har dêrta liene, mei te wurkjen oan oanpaste en ferantwurde nije foarmjouwing, alles yn de meast útwreide sin fan it wurd".
Ien en oar wol S.O.S. (wenstige ôfkoarting) ûnder mear berikke troch it befoarderjen fan de stúdzje fan de kultuer en de skiednis fan Skylge. It oantal donateurs wie yn 1974 sawat 650, mar it meastepart wennet net op Skylge. Sûnt 1964 hat SOS in eigen meidielingenblêd, De Miedbringer, dat fjouwer kear jiers ferskynt. Se joech, al dan net mei oaren twa boekjes oer Skylge earder, in lietebondetsje Skylge Sjongt en in boekje oer de skiednis fan in Striper tsjerkhôf út, en soarge foar it werstel fan de sjou (tiidbal) yn Hoarn. SOS beheart it Drinkelingenfûns (foar ûnbekende oanspielde drinkelingen) en hie plannen foar in monumint foar de omkomde loadsen en rêders fan drinkelingen. Oangeande bestimmingsplannen, auto-oerlêst, oantaasting miljeu en gasboarrings liet SOS faak har stim hearre.
Hans Hysing
Hans Huyssing of Hans Hysing (Stokholm, 1678 - 1752 of 1753) wie in portretskilder fan Sweedsk komôf, dy't yn 1700 nei Ingelân ferfoer om assistint fan syn lânsgenoat Michael Dahl, in portret-skilder, te wurden; hy wenne jierrenlang by him yn.
Nei de dea fan Dahl naam Husing syn praktyk én syn styl oer. Hy waard stipe en beskerme troch de famylje fan kening George II, en skildere de keninginne, de trije prinsessen en George III as jonkje.
In protte fan syn portretten, sa as dy fan Sir Robert Walpole, parlemintsfoarsitter Arthur Onslow, Dr. John Theophilus Desaguliers en James Gibbs (arsjitekt), waard in gravuere fan makke troch John Faber (1695-1756), mar ek troch oaren. George Vertue beskriuwt portretten fan him fan de Frânske grafikus Joseph Goupy as 'moai dien, yn de styl fan Mr. Dahl yn it lêstoan.'
Frysk Skipfeart Museum
thumb|right|Museum op Lytssân 12 thumb|right|Museum op nûmer 14 thumb|right|Stylkeamer Gonggrypkeamer thumb|right|Model fan Lemsteraak De Groene Draak, ôfdieling plesierfeart It Frysk Skipfeart Museum, oprjochte yn 1881, is in skipfeartmuseum en ek it museum oer de skiednis fan de sted Snits. It is festige oan it Lytssân. De kolleksje bestiet ûnder mear út de histoarje fan de Fryske skipfeart en skipsbou fan de 17e oan de 20e iuw en de wettersport út de 19e en 20e iuw. De hiele kolleksje bestiet út in 17.000 foarwerpen. Dêrneist is der in bibleteek mei hast 9.000 titels en in samling fan mear as 20.000 foto's. Oan it museum is ek in âldheidkeamer ferbûn dêr't benammen foarwerpen út Snits en omkriten toand wurde.
It museum hat twa haadôfdielings. Yn de ôfdieling Skipfeart wurdt de skiednis fan de Fryske skipfeart ferhelle oan de hân fan skipsmodellen, skilderijen en skipsûnderdielen. Yn de ôfdieling Snits komt de histoarje fan de stêd Snits oan bod. Snits is oriïntearre op it wetter en hat dat ek altiten west. In skerpe skieding tusken beide ôfdielings is der dêrom net. De ferhalen rinne floeiend yn elkoar oer. De tentoanstelde kolleksje is te besjen yn de 32 eksposysjeromtes fan it museum. Der binne skipsmodellen fan ûnder oare skûtsjes te sjen. Ek is der sulver en in seal oer hurdriden.
Kolleksjes
Yn de ôfdieling Fryske Admiraliteit stiet in grut kanon, dat fan in Frysk oarlochsskip komt. Oant 1795 hie Fryslân in eigen ôfdieling fan de Admiraliteit (seemacht). Fryslân hie gjin keamer by de VOC, mar tûzenen Friezen hawwe wol op VOC-skippen fearn. De measte Fryske seefeart falt lykwols yn de kategory kustfeart. Mei kofskippen en smakskippen farden Fryske skippers nei de Skandinavyske lannen, nei de lannen oan de Eastsee, nei Frankryk en Spanje. Reders en seehannelers makken mei de kustfeart yn de 17e en 18e iuw grutte winsten. Yn de ôfdieling beurtfeart is omtinken foar de binnenfeart. It farwegenet fan Fryslân wie wiidfertakke. Mei in skûtsje wie it mooglik om yn hast alle Fryske doarpen mei it skip te kommen. Lânwegen wiene der folle minder. Beurtskippen en trekskippen ûnderholden de ferfierstsjinsten tusken de ferskillende stêden en doarpen yn Fryslân. De wat gruttere beurtmannen farden oer de Sudersee. Oan de hân fan skipsmodellen wurde dy ferhalen ferteld. Yn de skûtsjeseal wurdt de skiednis fan de Fryske binnenfeart beljochte. Fryske skippers wennen en wurken mei harren húshâlding oan board fan harren skip. De rekonstruksje fan in roef toant dat se lyts behuze wiene. Skippen wienen faak ryk fersierd. Yn it museum is in grutte kolleksje skipssier te sjen: roerklikken, hakkeboerden, roerkoppen ensafuorthinne. Bysûnder wie de ielhannel. Ut Heech, De Gaastmar en Warkum wei waard op grutte skaal iel eksportearre nei Londen. Mei ielaken waard de iel ferfierd. De Fryske wetterwegen wurde no benammen brûkt troch wettersporters. Dêrom is der yn it museum ek in grutte kolleksje modellen fan syl- en motorjachten te sjen: boeiers, tsjotters, BM'ers, reinbôgen, mar ek modernere klassen as de Flits.
Yn de Iisseal is te sjen hoe't winterdeis de wetterwegen feroaren yn snelwegen foar reedriders. Folle hurder as mei in skip koene op redens grutte ôfstannen ôflein wurde. Der binne ûnderskate redens te sjen, mar ek prizen fan ferneamde Fryske riders. De prizen fan de Alvestêdetocht binne der bygelyks eksposearre.
Dat de skipfeart en rederij in soad jild opleverje koe is ôf te lêzen oan de stylkeamers. Yn de monumintale hearehuzen oan de grêft is in oantal stylkeamers ynrjochte. Opfallend is dat de rokoko lange tiid tige populêr wie yn de Fryske Súdwesthoeke. Dat is ek te sjen yn de Sulverseal. De produkten fan de Snitser sulversmidten binne drok bewurke mei driuw- en gravearwurk. De Wetterpoarte is ít byldmerk fan Snits. De wetterpoarte is ôfbylde op talleaze skilderijen en ek op sûvenirs. In moaie kolleksje dêrfan is te sjen yn de Stylkeamers. Yn de Ypkolgeakeamer binne behingsels fan in pleats út Wâldsein te sjen. Op ien fan de skilderingen is in skipswerf yn bedriuw te sjen. Op de boppeste ferdjippings is de grutte kolleksje seemanssûvenirs te sjen. Fryske seelju kamen rûnom en namen foar it thúsfront sûvenirs mei: houten nappen út Riga, Argangelske kistkes, ierdewurk út Ingelân, mar ek eksoatyske sûvenirs, lykas in skipke dat fan krûdnagels makke is.
Skiednis fan it museum
It museum is yn 1938 oprjochte. Lucas Poppinga, boargemaster fan de stêd Snits, wie fan betinken dat de stêd in minwaarfoarsjenning nedich hie. Sûnt 1925 groeide it wettersporttoerisme yn Fryslân en Snits hie dêryn in sintrumfunksje. Oft der ferlet wie fan in museum waard peile mei in tentoanstelling yn de Snitswike fan 1938. Yn ien moanne tiid kamen der 3.600 besikers nei dizze tydlike tentoanstelling oer de Fryske skipfeart. It súkses wie grutter as ferwachte en dêrom naam it museumbestjoer it beslút in permanint museum yn te rjochtsjen yn it weeshûs oan de Kruzebruorrestrjitte. Yn de Twadde Wrâldoarloch waard it museumgebou foardere troch de Dútsers. De kolleksje ferhuze nei de souders. Nei de oarloch joech Herre Halbertsma it museum in trochstart. De kolleksje bedarre yn it hûs fan syn âld-muoike Jeltje ten Cate-Halbertsma, oan it Lytssân nûmer 12.
Herre Halbertsma wie ûnbesoldige konservator fan it museum en A.M. Sustring wie foarsitter fan it bestjoer. Tegearre joegen se oant 1976 lieding oan it museum. Yn 1976 waard it museum professionalisearre. De eksploitaasje kaam yn hannen fan de Stichting Frysk Skipfeart Museum en de Feriening Frysk Skipfeart Museum wurke tenei as freoneklup. Sytse ten Hoeve waard hjirfan de earste direkteur. Yn ien fan syn earste tentoanstellings makke hy de brêge fan it ûnderwiis nei it museum: Skipfeart op skoalplaten. Guon fan de tentoanstellings fan syn hân: De Snitser Wetterpoarte (1976), Wettersport om Snits hinne (1977), Skilderijen fan Olaf Cleofas van Overbeek (1979), De âlde ferverswinkel (1983), Foto's fan Martin Kers (1985), Tsjerkeskipkes (1985), Boartersskipkes (1987), Tichelfeart (1988), Fryske Ielaken (1990), Fryske skipssier (1992), Skipswynfanen yn Fryslân (1995) en De skippenskilder Dirk Piebes Sjollema (1998). Ten Hoeve bleau direkteur oant 2005, doe't er opfolge waard troch Meindert Seffinga.
Yn de rin fan de jierren is it museum groeid. No sit it museum yn fiif monumintale hearehuzen oan it Lytssân, en is mei galery en ferbûn mei in eartiidsk skoalgebou oan de Heablokstrjitte. Yn 2009 en 2010 sil it museum ferboud wurde.
Lolke Siderius
thumb|Lolke Siderius thumb|Planetarium (foarside) thumb|Planetarium (efterside)
Lolke Siderius (op Lankum by Frjentsjer, 4 augustus 1885 - dêre, 16 augustus 1920 ) wie in boer-meganikus.
Hy makke yn 1919 in eigen planetarium. Oars as Eise Eisinga boude hy it net tsjjin de souder, mar fan in dûbele tafel. De oerflakte fan elk fan de trije flakken is ± 60 sintimeter yn in Z-foarm. De ûnderste tafel is de graadferdieling, de sinne, de moanne, Fenus-Merkurius yn draaiende beweging. Tsjin ien fan de opsteande wanden is in stjerrehimel mei alle stjerrebylden. Op de boppeste tafel sjocht men de sinne, de ierde de moanne. Dêrop binne de ferskate fertsjusterings te sjen. Soks stiet net op it planetarium fan Eisinga.
MS-DOS
MS-DOS stiet foar Microsoft Disk Operating System (skiifbestjoeringssysteem). It wie ien fan de earste bestjoeringssystemen foar de Persoanlike kompjûter. Sa'n bestjoeringssysteem waard ferkocht op in skyfke. Jo koene it bestjoeringsprogramma fan it skyfke yn it ûnthâld fan de kompjûter lade.
Skiednis
Doe't IBM syn IBM-PC ûntwikkele soe er yn earsten dêr in eigen bestjoeringssysteem foar meitsje. It bedriuw Microsoft fan Bill Gates soe dêr in de BASIC-interpreter foar leverje.
Doe't it eigen bestjoeringssysteem neat opskeat frege IBM oan Microsoft as sy ek net it bestjoeringssysteem meitsje koene. Ynstee dat sels te skriuwen gie Bill Gates op syk nei in al besteand produkt fan in oar bedriuw.
Hy fûn dat by QDOS, dat ôflaat wie fan CP/M en de ôfkoarting stie foar Quick and Dirty Operating System. Microsoft betelle 50.000 dollar foar it programma en ûntwikkele it dêrnei fierder. Microsoft paste it oan de winsken fan IBM oan, dy't it ûnder de namme PC-DOS ferkocht.
Yn it kontrakt mei IBM stie, dat Microsoft it ek selsstannich oan oaren ferkeapje mocht. Microsoft die dat ûnder de namme MS-DOS. Doe't neist de IBM-PC ek de PC-kloanen op de merk kamen, waard MS-DOS al gau populêr.
Eanjumer Kolken
thumb|left|175px|De [[Súd Ie yn de Kolken (2009)]] De Eanjumer Kolken is in natoergebiet fan It Fryske Gea mei einekoaien yn in greidegebiet tusken Eanjum en Tibben. De Súd Ie rint troch de krite.
It natoergebiet fan 141 hektare is fan belang foar pauguozzen, blêsgoes en grauwe goes dy't it as pleisterplak brûke. De Van Asperen Einekoaien, de Kuperuspolder en de Dykshoarne falle ûnder dit natoergebiet.
Foar 1931 wiene de healannen en einekoaien allinne oer modderige reden te berikken. Yn de hjerst en winter strûpten grutte parten fan it gebiet ûnder. Nettsjinsteande de beswieren fan de belanghawwenden wie der fan 1931 oan 1954/55 it boezemwetterskip De Kolken (760 ha). Dêrnei waard it behear oernaam troch de Polder fan East- en Westdongeradiel. Earst mei de ruilferkaveling, it befluorjen fan de diken en ferbettere bemealling waard it gebiet, ûngefear ein jierren 50, better tagonklik.
Oarder fan de Keningskroan
De Oarder fan de Keningskroan is in legindaryske oarder. De oarder soe troch Karel de Grutte yn 802 ynsteld wêze om de Friezen dy't oan syn side tsjin de Saksen fochten leanje te kinnen. Krekt as de legende fan de Fryske frijheid dy't deselde Karel de Friezen ferliend hawwe soe is der foar it bestean gjin befêstiging te finen. De earste ridderoarders ûntstienen by de krústochten, 300 jier nei de dea fan de grutte keizer.
Palliot beskreau de oarder yn de 17e iuw en hy skreau dat de ridders in borduerde gouden kroan op harren magestreek ("l'estomac") droegen. It Latynske biedwurd soe "Coronabitur legitime certans" ofwol "Hy draacht de kroan omdat hy goed fjochtsje kin" west hawwe.
Stasjon Mitselwier
thumb|250px|It stasjon nei de ferbouwing fan [[1995 yn 2012]] Stasjon Mitselwier (Mlw) wie in stasjon oan it eardere spoar fan Ljouwert nei Eanjum. It stasjon fan Mitselwier waard iepene op 2 oktober 1901 en sluten op 15 maaie 1935. It stasjonsgebou bestiet noch altiten en wurdt ek bewenne. In part fan it gebou hat ek lange jierren tsjinne as garaazje, anneks wurkpleats, fan Wetterskip East- en Westdongeradiel.
Houkesleat Akwadukt
thumb|right|250px|Houkesleat Akwadukt It Houkesleat Akwadukt is in akwadukt yn de Houkesleat yn Snits.
It akwadukt is ien fan de fiif nije akwadukten dy't diel útmeitsje fan it Fryske Marrenprojekt, in projekt om de knelpunten yn it Fryske wetter- en weiferkear oan te pakken. It akwadukt waard op 17 maaie 2003 offisjeel iepensteld foar ferkear op de noardeastlike rûnwei troch de Kommissaris fan de Keninginne Ed Nijpels.
Marne (slinke)
De Marneslinke is in eardere see-earm besuden Harns.
Sûnt ûngefear 300 kaam de seespegel omheech en wreide it Almere (mar) út ta de Sudersee. Yn dy perioade ûntstiene ek de Middelsee en de Marneslinke. Yn de jierren 1100-1300 waard de Marneslinke stikje by bytsje yndike. Op dit momint bestiet de Marneslinke út greiden en leit boppe seenivo. Diken as de diels ôfgroeven Penjumer Gouden Halsbân herinnerje noch oan de eardere see-earm. De Bidlersfeart kin beskôge wurde as it wetter dat noch oer is fan de Marneslinke.
Jan Weima
Jan Weima (bynamme: 'Jan Potskip' (Frjentsjer, 31 maaie 1874 - Aldegea (Smellingerlân), 4 april 1943) wie in folkskeunstner.
Weima wie bot godstsjinstich. Yn it earstoan brûkte er bonke as materiaal foar syn inkeld en allinne bibelske foarstellings. Letter gie er oer op turf. Syn foarstelling waarden tige realistysk beskildere. Yn in efterkeamerke fan syn went yn Aldegea wie syn wurk útstald.
Nei syn ferstjerren gie syn kolleksje nei It Kokelhûs yn Earnewâld.
Hippolytus fan Rome
thumb|250px|De martlersdea fan Sint-Hippolytus Hippolytus fan Rome (Aazje, ± 170 - Sardynje, ± 235) wie sûnt 217 de earste tsjinpaus (Under de namme Hippolytus) en de ienige tsjinpaus dy't as hillige fereard wurdt.
Biografy
Hippolytus wie sûnt 192 priester te Rome. Neffens Fotius I fan Konstantinopel wie er in learling fan Irenaeus. Hy wurdt yn it Westen as ien fan de wichtichste tsjerkeleararen fan syn tiid beskôge. Hy fersette him iepenlik tsjin de pausen fan syn tiid; op inoar folgjend wienen dat op Sefyrinus, Kalikstus I en Pontianus. Syn krityk gou benammen foar de hillige trije-ienheid. As Kalikstus yn 217 "seksuele sonden" bestraffe litte wol mei in boete lit Hippolytus him troch syn neifolgers ta tsjinpaus útroppe. Neffens him koe sa'n straf net omdat ûntucht in deasûnde wie. Dat protest wie de oanset ta it saneamde skisma fan Hippolytus.
Om it jier 235 hinne waard Hippolytus tegearre mei de nije paus Pontianus yn it ramt fan de kristenferfolging troch de Romeinske keizer Maksiminus Traks nei Sardynje ferband. De twa waarden dêr freonen en fermoedsoenen harren. Beide stoaren dêre, faaks troch de ûnminsklike tastannen yn de Sardynske minen.
Oaren wolle hawwe, dat Hippolytus legeroerste west hat ûnder keizer Fespasianus, dy't in fûl kristenferfolger wie. Doe't de keizer fernaam dat ek Hippolytus ta de 'sekte' hearde, liet er syn lichem troch wylde hynders ferskuorre. Al yn 236 waarden beide pausen as hillige martelders nei Rome oerbrocht en byset yn de katakombe fan Kalikstus.
Wurk
Hippolytus hat in soad skreaun. Hy skreau ûnder oaren kommintaren op it bibelboek Daniël en de Iepenbiering fan Jehannes, it dogmatyske wurk De Antichristo en bestried de gnostisy yn syn Syntagma. In grut part fan syn wurk is earst ein 19e iuw ûntdekt en allinne yn in Ald-Slavyske oersetting bekend.
Nammedei
Hippolytus syn nammedei is 13 augustus. Hy is de patroanhillige fan de Delft en fan de Eastenrykske stêden: Sankt Pölten en Zell am See.
Freonen fan Sleat
Stichting Freonen fan Sleat waard yn 1970 oprjochte "om de stêd te behâlden en safolle mooglik werom te bringen yn de oarspronklike steat wat arsjitektuer, landscaping en it stêdeboukundich aspekt oanbelangjend oanbelanget, sûnder dêrby gewelt oan te dwaan oan nije opfettings oer leefberheid en wenmiljeu".
Se wol yn it belang fan it eigen karakter fan de stêd en har befolking aktyf wêze en dat doel ûnder mear berikke troch restauraasje, it steunen fan de oerheid en helpe om safolle mooglik ûnreplik guod yn Sleat te ferwerven ta befoardering fan restauraasje en gebrûk. De Stichting joech advizen oan partikulieren en hat yn 1974 lâns It Djip 18 antike lantearnen opsteld, kocht yn it destiidske East-Dútslân.
Prong (band)
Prong is in Amerikaanske metalband oprjochte yn 1986 yn New York. De band brocht yn 1988 syn debútalbum Force Fed út. Yn 1997 hold de band dermei op, mar makke yn 2002 in trochstart. De band had in protte wikselingen yn de besetting hân. De teksten fan de band gean benammen oer it libben, sosiale problemen, depresje en frijheid. Prong hat tolve studio-albums en fjouwer live-albums útbrocht.
Batumi
Batumi (Georgysk: ბათუმი) is in havenstêd oan 'e Swarte See yn súdwestlik Georgje. It is de haadstêd fan de Autonome Republyk Adzjaarje, dy't yn it súdwesten fan Georgje leit. De 152.839 ynwenners fertsjinje harren jild benammen yn de oalje-yndustry, skipsbou, agro-yndustry, lichte yndustry en toerisme.
Yn de Aldheid hawwe de Griken de koloanje Batis stiften. Sûnt de 11e iuw is de stêd bekend om syn fersterkings en sûnt de midsiuwen makket it part út fan Georgje. Foardat de stêd yn 1878 yn Russyske hannen kaam, hearde it sûnt de 16e iuw by it Ottomaanske ryk. Om dy reden binne de measte ynwenners fan Batumi en Adzjaarje islamitysk, yn tsjinstelling ta de measte oare ynwenners fan Georgje, dy't kristlik binne. Yn de tiid fan Stalin waard de moslimbefolking ûnderdrukt. Josef Stalin sels wenne yn 1901 in skoftke yn de havenstêd om stakings te organisearjen. It Stalin-museum bringt dy tiid noch yn it ûnthâld.
Batumi leit yn in regio mei in subtropysk klimaat, en is om dy reden útfierhaven fan sitrusfruchten, tee, tabak en hazzenuten. De stêd is it einpunt fan de Transkaukazyske spoarline en fan de Bakoe-oalje-piipline. De oalje wurdt oerpompt yn boaten dy't dêrmei rjochting Midslânske See farre. Guon oalje wurdt earst bewurke yn de raffinaderijen.
Yn de stêd stiet it parlemint fan de Autonome Republyk Adzjaarje. De 30 leden wurde om 'e 5 jier ferkeazen. Fan 1991, nei it útienfallen fan de USSR, oant 2004 hie it parlemint mar te harkjen nei de lieder fan Adzjaarje, Aslan Abasjidze. Abasjidze hie in haat-leafde ferhâlding mei de eks-presidint fan Georgje, Eduard Sjeverdnadze en ek mei de nije presidint, Saakasvili, bûtere it net. Troch driging mei militêr yngripen troch it regear fan Saakasvily en massa-betôgings tsjin syn belied, pykte Abasjidze út nei syn freon, de boargemaster fan Moskou, yn maaie 2004.
Paralympyske Simmerspullen 1992
De IXe Paralympyske Simmerspullen waarden yn 1992 yn Barcelona, Spanje hâlden, dêr't dat jier ek de Olympyske Simmerspullen hâlden waarden.
Sporten
Dit jier stiene der 16 sporten op it programma, wêrfan it Gewichtheffe foar it lêst.
Dielnimmende Lannen
83 lannen diene mei oan de Paralympyske Simmerspullen yn Barcelona. Ûnder har it Mienskiplik Team mei sporters út de eardere Sowjetuny, en de Yndividuele Paralympyske dielnimmers mei sporters út Joegoslaavje
Fryske Medaljes
*Gerda Lampers is in Fries om utens
Sylhús
It Sylhús is in monumintaal slúswachtershûs oan 't Oast 12 yn Hylpen.
Beskriuwing
De slûswachterswente waard yn de santjinde iuw boud en krige yn 1785 oan de dykskant in saneamde leagenbolle. Dy leagenbolle doch tsjinst as moetingsplak foar benammen âlder manlike ynwenners fan Hylpen. De leagenbolle is ûnder in oerkaping dy't stipe wurdt troch houten pylders. Yn de foargevel ûnder dy oerkaping is it stedswapen fan Hylpen mei it jiertal 1619 ynmitsele. Mooglik is dat it jiertal fan de bou fan it hûs. Op 'e naal fan it tek waard yn de njoggentjinde iuw in houten klokketoer mei spits op boud.
It gebou hat earder ek as fiskôfslach tsjinst dien. Boppe de leagebolle is in reliëf oanbrocht mei in ôfbyld fan de bjusterbaarlike fiskfangst troch Petrus en oare dissipels, dy't yn 1905 troch T. Gerlsma makke waard.
It gebou is in ryksmonumint en stiet njonken de Slûs Hylpen yn de Sylroede, mei dêrefter in wipbrêge.
Ferdinand Holthausen
thumb|Ferdinand Holthausen Ferdinand Holthausen (Soest yn Westfalen, 9 septimber 1860 - Wiesbaden, 19 septimber 1956) wie in Dútsk taalkundige, benammen anglist.
Stasjon Moarre-Ljussens
thumb|It eardere stasjon Moarre-Ljussens (2011) thumb|It stasjon yn de lêste faze fan de bou, 1909 Stasjon Moarre-Ljussens (Ml) wie in stopplak oa it eardere spoar fan Ljouwert nei Eanjum. De halte waard iepene op 24 augustus 1913 en sluten op 15 maaie 1935. It stasjonsgebou út 1909 bestiet noch en stiet der yn goede, hast orizjinele steat by.
De Lauwers
Bopperin
Tsjintwurdich leit de boarne fan de Lauwers yn it leechfean súdeastlik fan It Surhústerfean. Foar it ôfgraven fan it heechfean lei de boarne lykwols in stik súdliker, yn it gebiet tusken de doetiidske gritenij Smellingerlân en it Westergoa.
Fan de bopperin fan de Lauwers is net mear oer as in foege sleat. De Lauwers wurdt by Strobos krúst troch it Prinses Margrietkanaal, en noardliker troch it spoar fan Ljouwert nei Grins.
Underrin
Benoarden it spoar, komt de Aldfeart, dy't likernôch deselde kant út rint, yn de Lauwers út, en dêrmei kriget de Lauwers it oansjen fan in rivier. Nei't de rivier Fiskflyt foarby rint, split er benoarden fan dat plak yn twa earms. De westlike earm, de Alde Lauwers, is de oarspronklike rin fan de rivier. De eastlike, it Syldjip is in kanalisearring oanlein troch de muontsen fan it Kleaster Jeruzalim. Foarby Pitersyl komme de earms wer byinoar. Fan dêr út wei rint de rivier it noarden yn nei Muntsjesyl.
Utrin
By Muntsjesyl rûn de Lauwers earder yn de Lauwerssee. Mei it oanwinnen fan nij lân kaam der lykwols ferlet fan in nije syl, de Bûtensyl. Dêr foarby rint de Muntjesylster Ryd nei it noardeasten, oant dy by it Reiddjip komt. Foar it ôfsluten fan it Reiddjip rûnen de riden njonken elkoar nei it noarden, oant de Lauwers yn de omkriten fan de Griene Plaat útkaam yn it Ryddjip. Hjoed-de-dei wurde se fierder laat nei it noardwesten, en komt de Muntsjesylster Ryd fia de Fryske Slûs út yn de Sâltkamper Ril. Fia de Lauwersmar en de Lauwersslûzen hat de Lauwers in ferbining mei de Waadsee, en dêr wei fia it Sâltkamper Leech troch it Fryske Gat mei de Noardsee.
Grins
De Lauwers is al iuwen de grins tusken Fryslân en Grinslân. Ek fan de grins dy't yn de Lex Frisionum neamd wurdt, wurdt meast oannaam dat dy de Lauwers oantsjut. Fanwegen de opdieling fan it Fryske gebiet oer dizze line, wurdt de provinsje Fryslân wol oantsjut as Westerlauwersk Fryslân, en de taal dy't dêr sprutsen wurdt as Westerlauwersk Frysk. De grins rint ek troch it seegat; it formele ferrin fan de grins moat derby oanpast wurde oan it kuierjen fan de eilannen.
Martinytsjerke (Snits)
De Grutte of Martinitsjerke is de meast sintrale tsjerke yn Snits. Se krige har namme troch Sint-Maarten, de skutspatroan fan Snits.
Gebou
thumb|250px|left|Martinitsjerke foár 1681 De Martinytsjerke is boud yn de 11e iuw en is boud fan dowestien. Nei alle gedachten hat yn de 11e iuw de âldste, houten tsjerke op dat stee boud west. Ein 13e iuw, doe Snits in stêd en in selsstannich dekanaat wurden wie, en it grutste part fan de gebouwen troch in stêdbrân ferwoastge waard, waard op dat stee in stienen tsjerke boud mei twa tuorren. Der waard ek in houten klokketoer út 1489, mei liedklokken út 1466 en 1543 byboud.
De hjoeddeiske tsjerke is út 1498, dan waard it koar en it skip fernijd yn de goatyske styl. De sakristy oan de súdkant is út de 16e iuw en wurdt no as konsistoarjekeamer brûkt. Yn 1681 stoart it Romaanske westfront yn elkoar en dêrtroch ek de middelste fan de trije tuorren; de oare beide tuorren wurde ôfbrutsen. De tsjerke is slim beskeadige en wurdt werboud, mar de tuorren net. Yn de 18e iuw waard doe lykwols de dakruter ferfongen troch in koepel, dat yn 1925 moasten de pylders fan de tsjerke restaurearre wurde om't it tek it gewicht net drage koe. Ek wurdt elektrisiteit oanlein. Ek yn de 70-er en 80-er jierren wurdt de tsjerke yngreven restaurearre. De tsjerke leit op in terp yn it sintrum fan Snits; it is in trijebeukige basilyk, dêr't de âldere fûneminten yn it plaveisel fan it Alde Tsjerkhôfyn oanjûn binne. De tsjerke is simmerdeis op wykdagen middeis te besichtigjen en soms ek jûns.
Ynterieur
Troch de Reformaasje giet de tsjerke yn 1580 oer yn protestantske hannen. It ynterieur wurdt fersobere, alters en bylden ferdwine, it oargel mei net mear brûkt wurde. Yn de 17e iuw wurdt de tsjerke wer wat oanklaaid mei skilderstikken en tekstboerden. Yn 1795 is de Bataafske Revolúsje, it giet om "Frijheid, gelykheid en bruorskip". De brânskildere ramen wurde ferfongen troch helder glês, de 'eptige' rouboerden en famyljewapens op de banken wurde weihelle.
Portalen
Oan alle fjouwer kanten is in portaal:
Oargel
It haadoargel is boud yn 1710-1711 troch de ferneamde oargelbouwer Arp Schnitger. Yn 1925 waard it noch oarspronklike Schnitgerpedaal ferfongen troch in nij pedaal mei pneumatyske kegelladen.
Yn 1988 waard it oargel restaurearre troch Bakker & Timmenga út Ljouwert en it yn 1925 pleatste pedaal waard ferfongen troch in pedaal mei meganyske traktuer. Ek waard it ynstrumint útwreide mei in Rêchwurk yn de besteande kas. It oargel hat no 39 stimmen, ferdield oer Haadwurk, Rêchwurk, Swolwurk en Pedaal.
Koaroargel
Yn 1985 waard it tsjerkeoargel yn gebrûk nomd. It is boud troch J.L. v.d. Heuvel te Dordrecht nei in ûntwerp fan Cavaillé-Coll (1811-1889).
Kariljon
It Snitser beiaard is it grutste klokkespul fan Fryslân en ien fan de grutste fan Nederlân. Der binne 50 klokken, krektas yn de Domtoer yn Utert. De grutste beiaard fan Nederlân bestiet út 67 klokken en sit yn de toer fan de Grutte of Us-Leaffroutsjerke yn Dordrecht. Hoewol't de Martinitoer oant 1681 trije tuorren hie, hongen de klokken yn ien klokhûs. Yn it earstoan stie dy noardwestlik fan de tsjerke, dy't yn 1489 boud waard. De stedsbeiaardier fan Snits is sûnt 1963 Dirk S. Donker (1941). Oant 2001 wie hy ek stedsbeiaardier fan Grins.
Jongeskoar
Dirk Donker is oprjochter en fêste begelieder fan it jongeskoar.
Stichting Kulturele Eveneminten Martinytsjerke Snits
Elke moanne organisearret Stichting Kulturele Eveneminten in foarstelling yn de tsjerke.
Sûchnettel
Sûchnettel (Lamium) is in skaai fan planten binnen de famylje fan 'e lippeblommen. It skaai bestiet út ienjierrige, mar ek út mearjierrige planten.
Yn it Frysk hjit de sûchnettel ek wol Adam en Eva, (stille, nuete, sêfte, dôve, wyfke of wite) brânnettel, nettelstrûk, (sêfte, dôve) broeier, broeinettel, daunettel, huningblom, ingeltsje-iten, (bline, dôve) nettel, sûger of dôvenettel.
De ûngefear 40 soarten planten fan dit skaai binne lânseigen op it Eurazysk kontinint en yn Noard-Afrika.
Yn Fryslân en Nederlân komme de folgjende soarten foar:
Eartiids waarden de giele sûchnettel (Lamiastrum galeobdolon) en de bûnte giele sûchnettel (Lamiastrum galeobdolon 'Florentinum') ek wol ta dit skaai rekkene.
Bûten Nederlân komme ek noch foar:
right|thunb|230px left|thumb|200px|De blomkes fan tichtby
Sjoch ek
List fan planten
760
Foarfallen
thumb|259px|It hartochdom Benevento
Sylroede (Hylpen)
260px|thumb|De Sylroede sjoen fan de Slûs ôf De Sylroede is in kanaal by in syl yn Hylpen yn de gemeente Súdwest-Fryslân.
De Sylroede is 200 meter lang en begjint by it wetter de Yndyk en rint yn noardlike rjochting ûnder de Wipbrêge troch nei de Slûs Hylpen. Justjes foar de Slûs is der yn eastlike rjochting ferbining mei de Easterfeart (Hylpersk: Aesterfaart). De Sylroede is part fan de rûte fan de Alvestêdetocht.
Fuotbalferiening TOP '63
Fuotbalferiening TOP '63 (Tot ons plezier) spilet op de fjilden oan De Bou yn Toppenhuzen. De feriening is oprjochte op 28 maaie 1963.
Dei fan de Arbeid
De Dei fan de Arbeid is in feestdei fan de sosjalistyske en kommunistyske arbeidersbeweging. De dei wurdt yn Nederlân op 1 maaie holden. Oare lannen wike soms ôf fan dizze datum.
Skiednis
Ear't 1 maaie as "Dei fan de Arbeid" bekend waard, gou it as in "fiering fan de maaiemoanne", ofwol in maitiidsfeest.
Oan de basis fan de 1 maaie-fiering as fiering fan de arbeidersbeweging leit de ynfiering fan de achtoerige wurkdei. Alfred de Grutte (848-899), kening fan it Ingelske Wesseks, ferkundige foar it earst de gedachten oer in evenredige etmelferdieling. De eask om mar acht oeren deis te wurkjen waard yn de 15e en 16e iuw faak heard ûnder Ingelske ambachtslju.
Yn Frankryk krigen de mynwurkers troch Filips de Twadde, de acht-oerdei foarskreaun. De pedagooch Comenius wiisde yn de 17e iuw op de opfiedkundige en foarmjende betsjutting fan in evenredige etmelferdieling.
De sosjaal bewogen ûndernimmer Robert Owen pleite yn 1817 yn Ingelân foar ynfiering fan de achtoerige wurkdei yn wurkplakken en fabriken. Hy wiisde der op dat acht oere wurk en in goede organisaasje fan de arbeid in oerfloed oan rykdom foar elkenien skeppe koe en de nijste ûntwikkelingen op technysk en gemysk mêd it net mear needsaaklik meitsje soene om langer te wurkjen as acht oere.
Yn Melbourne waarden op 18 febrewaris 1856 troch wurknimmers en wurkjouwers foar it earst oerienkomd om de arbeidsdei te beheinen ta acht oere, neidat boufakarbeiders it wurk dellein hiene. Yn 1864 waard yn Boston de "Workingsmen's Convention" stifte dêr't Ira Steward pleite foar in by wet te regeljen acht-oerendei.
In novimber 1884 nom de AFL-CIO in resolúsje oan, om fan 1 maaie 1886 ôf de wetlike 8 oerendei ynfierd te krijen. De kar foar 1 maaie kaam meidat yn Noard-Amearika op dy datum ferhuze waard en de arbeidskontrakten op dy datum fernijd waarden (moving day).
De Amerikaanske fakbûnsfederaasje (American Federation of Labor) besleat yn 1888 om tenei op 1 maaie jierliks te demonstrearjen foar de ynfiering fan in 8-oerige wurkdei. It útstel waard yn 1889 oernomd op it earste kongres fan de Twadde Ynternasjonale yn Parys. Yn Amearika sels barde de 1 maaie-demonstraasje lykwols mar ien kear, yn 1890, wêrnei't presidint Cleveland de fiering fersette nei de earste moandei yn de moanne septimber, om te foarkommen dat 1 maaie in betinking fan de rellen wurde soe. It doel wie mei de 1 maaie-fiering de striid foar de achtoerige wurkdei te fersterkjen. Op 1 maaie 1890 waarden yn in soad lannen de earste fieringen hâlden.
De Ingelske tekener Walter Crane (1845-1915) makke foar dy bewuste 1 maaie 1890 syn tekening "Labours May Day".
Yn de Feriene Steaten waard de dei fan de arbeid oarspronklik ek pland op 1 maaie, mar presidint Grover Cleveland fersettte de fiering nei de earste moandei yn de moanne septimber, offisjeel om te foarkommen dat 1 maaie in betinking fan de Haymarket-affaire wurde soe, mar der kinne ek motiven tsjin it sosjalisme efter dit beslút sjoen wurde. De earste moandei fan septimber waard keazen, nei oanlieding fan in parade, dy't de Knights of Labour in New York organisearre hiene op 5 septimber 1882.
By de 1 maaie optochten wurdt eigentlik de bluoddrige ôfrin fan it boljeien fan 3 maaie 1886 yn de McCormick-fabriken yn Chicago (USA) betocht, dêr't ivere waard foar de 8 oeren wurkdei. Foar martlers fan Chicago is 1 maaie sinonym foar de wrâldwide arbeidersstriid, lykas besletten op it Ynternasjonale Sosjalisten Kongres "Sosjalistyske Arbeiders-Ynternasjonale" kongres fan 1889 yn Parys. Dat symboal leit oan de basis fan de wetten om wykeinrêst en de achtoerige wurkdei en waard letter, nei de twadde wrâldoarloch, in trochbetelle frije dei.
Marx
Karl Marx (1818-1883), skreay yn it tredde diel fan Das Kapital, dat yn 1894 troch Friedrich Engels (1820-1895) útjûn waard, oer de ferkoarting fan de arbeidsdei:
Yn de Sovjet-Uny en de eardere kommunistyske landen yn East-Europa waard 1 maaie jierliks fierd mei in parade, dêr't neist arbeiders ek legerienheden oan mei diene, dy't de produkten fan de wapenyndustry sjen lieten.
Minder bekend is dat op 10 april 1933 de regearing fan Hitler 1 maaie per wet ta betelle "Feestdei fan de nasjonale arbeid" ferklearret. Middels dy troch Goebbels foarstelde maatregel wist Hitler in grut oantal fakbûnslieders nei Berlyn te lokjen om se dêrnei finzen te nimmen en nei konsintraasjekampen ôffiere te litten.
Yn Nederlân is de "Dei fan de Arbeid" allinnich op de BES-eilannen in offisjele feestdei. Wol waarden der fanâlds grutte gearkomsten organisearre troch de SDAP (letter PvdA) en de CPN. Oant yn de jierren tachtich hold de CPN op 1 maaie in jierlikse betoging yn Amsterdam. Faor de wurknimmers fan de Gemeente Amsterdam hat 1 maaie sûnt in soad desennia in frije dei west.
Yn in soad lannen (ûnder oare Belgje en Frankryk) is 1 maaie ein trochbetelle frije dei. Yn Nederlân jildt dit net foar arbeiders, maa wol foar in lytse groep amtners. Ek wurknimmers fan fakbûnen binne op dy dei frij. De grûntoan fan de dei fan de Arbeid is hjoeddeisk it gefoel fan ynternasjonale bining.
Leerort
thumb|left|125px|Wapen Leerort is tsjintwurdich in stedsdiel fan Leer yn East-Fryslân. Oarspronklik wie it in festing by de mûning fan de Leda yn de Iems. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1971 wie Leerort in selsstannige gemeente.
Skiednis
Leerort hat in wichtige rol spile yn de skiednis fan East-Fryslân. Yn 1435 boude Hamburg dêr de earste fêsting dy't 1453 útwreide waard troch de greve fan East-Fryslân.
Under it Saksyske Skeel (Sächsische Fehde) slagge it de Eastfriezen om de festing hâlden yn de striid mei troepen fan de hartoch fan Brunswyk
Fan 1611 ôf oan waard de festing bemanne fan troepen fan de Republyk dy't doe in soad ynfloed yn East-Fryslân hie. Nei it útstjerren fan it Eastfryske foarstehûs yn 1744 kaam de krite oan Prusen. Nederlân droech de fêsting doe oer oan de Pruisen, dy't him tusken 1754 en 1760 ûntmantelen. Hjoeddeis binne noch wat oerbliuwsels yn it lânskip te finen.
Sworn Enemy
Sworn Enemy is in Amerikaanske crossovermetalband oprjochte yn 1997 yn New York. Sworn Enemy begûn ûnder de namme Mindset. Fan 1999 ôf is de band fierder gien ûnder de namme Sworn Enemy. De band brocht yn 2003 syn debútalbum As Real as It Gets út. De teksten fan de band gean benammen oer sosjale ûnrjochtfeardigens, lulkens, haat en antyfassisme. Sworn Enemy hat seis studio-albums útbrocht.
Marinus van der Lubbe
thumb|Marinus van der Lubbe (1933) Marinus (Rinus) van der Lubbe (Leien, 13 jannewaris 1909 - Leipzig, 10 jannewaris 1934) wie in Nederlânske kommunist dy't ta dea feroardield wie foar de brânstifting fan it Ryksdeigebou yn de Dútske haadstêd Berlyn op 27 febrewaris 1933. Hy wie it earste Nederlânske slachtoffer fan de nazys en syn die hie grutte gefolgen foar de wrâld. De nazys wûnen in wike letter de ferkiezings en setten út ein mei harren klopjacht op de kommunisten en sleaten harren op yn konsintraasjekampen. Nobelpriiswinner Albert Einstein naam troch de brân en fûnis fan Van der Lubbe stelling tsjin de nazys.
Libben
Marinus van der Lubbe wie berne yn Leien, mar brocht syn iere jongerein troch yn De Bosk. Syn heit wie hanneler. Doe't Marinus tolve jier âld wie, ferstoar syn mem. Hy gie dêrnei by it gesin fan syn suster yn Oegstgeest te wenjen. Hy wurke as mitseler. By in ûngemak op it wurk krige er kalk yn syn eagen en operaasjes om it ferlerne gesicht op te helpen mislearen. Hy krige in útkearing fan 7,44 gûne yn 'e moanne. Hy ferhûze werom nei Leien, dêr't er yn krykkrakkige wenten wenne. Hy waard omskreaun troch minsken dy him koene as in skrutele en froenlike jonge. Hy wie in goede lobbes en woe de wrâld ferbetterje, mar wie dochs ek ympulsyf. Hy hie twaris yn de finzenis sitten. De earste kear foar it demonstrearjen op strjitte en fersette him tsjin de plysje en de twadde kear foar it ynsmiten fan ruten fan it 'Maatskiplik Helpbetoan'. Hy woe mear jild om rûn te kommen. Hy hie kommunistyske en anargistyske ideeën en wie lid fan de CJB, de Kommunistyske Jongeren Bûn. Yn 1931 woe er nei de Sowjetuny en sjen hoe't arbeiders dêr libben, mar hy kaam net fierder as Poalen. Hommels ferfear er yn febrewaris 1933 nei Dútslân en hy wie njonkelytsen al 75 prosint blyn. In pear dagen letter stie er yn de krante foar brânstifting yn de Ryksdei. Hy ferstoar op 10 jannewaris 1934 yn Leipzig troch ûnthalzing. Foar de begreffenis wie syn holle lykwols wer oan syn romp naaid.
Brânstifting
Van der Lubbe waard ferneamd as de brânstifter fan it Dútske Ryksdeigebou yn Berlyn op 27 febrewaris 1933. Dit wie likernôch in moanne nei't Adolf Hitler op 30 jannewaris 1933 Rykskânselier fan Dútslân wurden wie. Guon skiedkundigen freegje harren ôf oft hy allinnich de stifter wie of dat hy help krigen hie. De nazys beskuldigen de kommunisten derfan dat hja him holpen, wylst de kommunisten oertsjûge wiene dat de nazys sels efter de brân sieten. Yn de Proses fan Neurenberch ferklearre generaal Franz Halder ûnder eed, dat Hermann Göring op 20 april 1942 swetste dat hy de brân stifte hie. Bruno Loerzer ferklearre op 28 febrewaris 1933 yn in petear mei Albrecht Freiherr von Freyberg-Allmendingen: ''Ich verstehe nicht, was die Leute alle für einen Unsinn über den Reichstagsbrand verbreiten. Ich habe von meinem Freunde Göring mit einer Gruppe von SA-Männernen Auftrag bekommen, den Reichstag anzuzünden., Ik begryp net, wat de minsken allegear oan ûnsin ferspriede oer de brân fan de Ryksdei. Ik haw fan myn freon Göring de opdracht krigen en stek de Ryksdei yn brân mei in groep SA manlju.'' Hy stie my fjouwer oare kommunisten terjochte: de fraksjefoarsitter fan de Dútske kommunisten (KPD) Ernst Torgler en trije Bulgaren Georgi Dimitrov, Blagoi Popov en Wassil Tanev. Hermann Göring woe der in propagandasjo fan meitsje, mar de oare fjouwer kommunisten, en benammen Dimitrov, koene harren sels sa goed ferdigenje dat hja frijsprutsen waarden. Van der Lubbe waard as iennige skuldich fûn en waard feroardield ta de deastraf. Op 10 jannewaris 1934 waard er yn in finzenis yn Leipzig ûnthalze en anonym op it Südfriedhof begroeven. Dat wie tsjin de winsk fan syn famylje yn. Der stiet sûnt 13 jannewaris 1999 in betinkingsstien.
Lettere ûntwikkelings
De saak Van der Lubbe gie nei syn dea noch lang troch. Yn 1955 die syn boer Johannes (Jan), mei help fan in ûnbekende sponsor, syn earste fersyk oan de Westberlynske justysje en iepenje fannijs de saak. Yn 1967 waard it ta dea feroardielen omsetten yn acht jier tichthûs. Yn 1980 waard er nei in fersyk fan syn boer Jan ta feroarjen alhiel frijsprutsen. Dat wie letter wer tebekdraaid, om't der gjin wetlike grûn wie foar it fannijs iepenjen fan de saak. Mei help fan de Berlynske abbekaat Reinhard Hillebrand waard op 6 desimber 2007 it deafûnis tsjin Marinus van der Lubbe troch it Dútske Federaal Gerjochtshôf fan Karlsruhe alhiel opheft. Dêrtroch waard it strafferfolgjen offisjeel stopsetten en waard er rehabilitearre. Dit barde op grûn fan in wet, dy't yn 1998 oannaam wie, dy't it mooglik makke nasjonaalsosjalistyske fûnissen út it tiidrek tusken 1933 en 1945 tebekdraaie te litten, de saneamde Gesetz zur Aufhebung nationalsozialistischer Unrechtsurteilen der Strafrechtspflege.
Ubrabaya
Ubrabaya wie in Fryske bluesband en wie aktyf tusken 2001 en 2012, oprjochte troch Jan Dijkstra (Shakey Sam) en Brant Visser (Swiet & Bjuster).
Fransiskus fan Assisi
thumb|200px|right|Fransiskus fan Assisy Fransiskus fan Assisi (Assisi (Umbrje ), 1181 of 1182 - 4 oktober 1226) libbe as religieus, waard stifter fan de kleasteroarder fan de Fransiskanen of Minderbruorren, en waard hillich ferklearre troch paus Gregorius IX op 16 july 1228.
Jeugd
Fransiskus waard yn Assisi (Midden-Itaalje) berne as soan fan de rike lekkenkeapman Pietro di Bernardone. Yn syn jonge jierren libbe hy as in wyldblast. Hy wie gek op froulju en hâlde him my kriich dwaande, ek wie er trûbadoer.
Ubrabaya
Yn 2001 wie Oege Reitsma (Swiet & Bjuster) der ek al gau by. Oare bandleden wiene Baukje Veenstra (sang) en Pieter Dijkstra (slachwurk). Yn 2004 giene Baukje Veenstra en Pieter Dijkstra fuort. De band waard grutter, Herman Driesten (Chicken Go Mad) kaam der as gitarist by, Tanja Nab waard de nije sjongster en Ray Zeer de nije drummer. Ek heakke Bas Kleine (Harmaniacs) as bluesharp spiler oan. Ubrabaya hat de Bluesaward 2001 wûn. Ubrabaya hat in 2005 meidien oan Liet (festival). Hja begelieden doe Uilke mei it nûmer Meitsje Wat Ljocht. Yn 2005 waard de band noch útwreide mei Kees Bode (de Kast). Ubrabaya hat trije cd's makke. Oege, Ray en Brant ha letter (Nancy and the Sinatras) oprjochte.
Ubrabaya stoppe yn 2012 fanneed fanwegen sûnensproblemen fan sjonger Jan Dykstra.
Kate Bush
thumb|Kate Bush yn 1986 Catherine (Kate) Bush (Bexleyheath (Kent), 30 july 1958) is in Britske sjongster, muzikante, singer-songwriter en produsint. Doe't se noch mar 16 wie soarge David Gilmour fan Pink Floyd derfoar dat se tekene by EMI.
Bush har eksperimintele styl en aparte sjongtechnyk soarge derfoar dat se wurdearre wurdt troch in soad kollega-muzikanten, en fierder troch de net oerdreaun grutte, mar wol tige tawijde groep fans. Dat docht bliken út it feit dat har platen altiten goed ferkeapje, hoewol't hja foar it meitsjen fan in album faak meardere jierren de tiid nimt; foar Aerial sels tolve jier.
Fuotbalferiening Trynwâlden
Fuotbalferiening Trynwâlden spilet op de fjilden oan Van Haersmasingel yn Oentsjerk. De klup is oprjochte op 27 maart 1927.
Op 1 july 2009 fusearre VV Trynwâlden mei de Kristlike Fuotbalferiening Trynwâldster Boys ta de nije Fuotbalkombinaasje Trynwâlden.
Rindert Straatsma
Rindert Straatsma (Hijum, 10 jannewaris 1937 - Ljouwert, 27 jannewaris 2006) wie frisiast, direkteur fan it provinsjaal Buro foar Taalbefoardering sûnt oktober 1966 (-1975) en aktyf D66 en FNP-lid. Wie troud mei Klaaske Westerhof.
Die in stúdzje yn Amsterdam (PSF-a) en agrarysk-sosjaal foarljochter fan de Fryske Maatskippij fan Lânbou. Foarsitter Ried fan de Fryske Beweging 1965-1971. Yn dizze tiid kaam de Beweging dwaande mei Frysk yn it ûnderwiis en de gemeenterieden. Yn 1975 waard er direkteur fan de Afûk en die dat oant 1990. Straatsma, dy't ek jierren de Fryske aktualiteit bekommentariearre, hat yn it wykblêd Frysk en Frij en foar de Ljouwerter Krante geregeld gastartikels skreaun.
Ferskaat
Sûnt it houlik fan Klaske en Rindert Straatsma (1968) heart it ûnderwerp 'Fryske akten' by it maatskiplik debat oer it brûken fan Frysk troch de oerheid. Doe't hja wegeren om de Nederlânsktalige trou-akte te tekenjen ûntstie der frijwat opskuor. (Yn 1997 waard it earst mooglik om in Fryske trou-akte (dûbeltalich) te krijen.)
Noardlik Filharmonysk Orkest
It Noardelik Filharmonysk Orkest wie in profesjoneel symfonyorkest en siet yn Grins. It orkest is yn 1989 fusearre mei it Frysk Orkest ta it Noard Nederlânsk Orkest (NNO).
De foarrinder fan it Noardlik Filharmonysk Orkest wie it earste symfonyorkest yn de sted Grins, it Orchest der Vereeniging De Harmonie, oprjochte yn 1862 as ûnderdiel fan de eartiidske soasjeteit De Harmonie. Yn 1926 waard it orkest selsstannich en gie fierder as de Groninger Orkest Vereniging (GOV). Yn 1961 waard de namme fan it orkest feroare yn Noordelijk Filharmonisch Orkest.
Sjef-diriginten
thumb|175px|Dirigint Kor Kuiler stie 35 jier foar de GOV.
Kristlike Fuotbalferiening Trynwâldster Boys
De Kristlike Fuotbalferiening Trynwâldster Boys wie oant en mei 2009 in kristlike fuotbalferiening dy't spile oan de Van Haersmasingel yn Oentsjerk.
De klup waard oprjochte op 28 febrewaris 1959. De feriening hie foar de fúzje mei Fuotbalferiening Trynwâlden 4 senioareteams, 4 junioareteams en in 18 pupilleteams. It tenu bestie út in shirt mei giel-swarte streken, swarte broek en swarte sokken.
Op 1 july 2009 fusearre de feriening mei Fuotbalferiening Trynwâlden, de nije klup krige de namme Fuotbalkombinaasje Trynwâlden.
Margareta de Heer
Margareta Adriaensen de Heer (Ljouwert, om 1600 - dêre, foar 1665) wie in Fryske skilderesse.
Hja wie in nicht fan Gysbert Japicx en troude yn 1628 mei Andrys Piters Nieuhoff. Se wurke fan ± 1629 - 1650 yn de stêd Grins en nei 1650 yn Ljouwert.
Oer har wurk
thumb|'Flinter, iris en fjouwer krobben', wetterferve en gouache op perkamint, om 1650 (Kolleksje Frysk Museum, Ljouwert). '' Margareta de Heer skildere neist sjenrestikken, histoarjestikken, mytologyske en bibelske ûnderwerpen fral stillibbens. Dêrop stiene fûgels, flinters, blommen, skelpen en ynsekten. Oare ûnderwerpen wiene boerelânskippen mei bygelyks plomfee op de foargrûn. Yn de jierren fyftich fan 17e iuw skildere hja ferskate tulpesoarten út dy tiid. Har ûnderwerpen brocht se tige sekuer op paneel of perkamint. Sy brûkte oaljeferve, wetterferve of gouache.
Yn 1636 besocht de Frânsman Charles Ogier, sekretaris fan kardinaal Richelieu, ferskate ateliers fan keunstners yn de Noardlike Nederlannen, dêr't dy fan De Heer en Wybrand de Geest yn Ljouwert by wiene; hy skreau yn syn deiboek dat sy goed fûgels en ynsekten skilderje koe.
Sippe fan Meckema (-1519)
Sippe fan Meckema of Sippe Wibalda (stoarn yn Brussel, 19 augustus 1519) wie in Nederlânske bestjoerder fan Frysk komôf.
Biografy
Fan Meckema wie in soan fan Pybe fan Eernsma en Wyts van Meckema († 1475). Sippe wie in telch út de famylje Fan Meckema, in foaroansteand laach út Kollum. Sippe syn heit kaam út de Ommelannen en soe him nei syn frou Meckema neame.
Yn 1505 komt Sippe foar op in list fan ealju. Sippe wie yn dy tiid oanhinger fan de Skieringers. Yn 1511 hie er ûnder mear besit yn Stynsgea en Surhuzum. Yn Mitselwier wied er eigener fan de stins Wibalda dy't er ferhierde. Nei dy stins soe er him ek Sippe Wibalda neame Dat goed soe noch wat generaasjes yn it besit fan de famylje Fan Meckema bliuwe. Yn 1515 komt er foar as Sybe Meckama. Hy swarde trou oan Keizer Karel V en waard dêrom ferballe út it fierder nei Gelre niigjende Eastergoa. Hy krige wol in Boergondyske útkearing. Fan Meckema waard yn 1515 as grytman opfolge troch de Gelderskgesinde Gaycke fan Broersma.