cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frederick Benteen
Tsjinst yn Kansas en it Bloedbad fan de Washita
Yn augustus 1868 focht Benteen yn sintraal Kansas syn earste konfrontaasje mei Yndiaanske krigers út, doe't er in groep Súdlike Sjajinnen oer it mad kaam dy't dwaande wiene mei in oerfal op it boerespultsje fan in Amerikaansk kolonistegesin. Yn oktober fan datselde jier ûntsette er in karafaan kapweinen mei nije kolonisten dy't ûnderweis wiene nei it Westen. Op 27 novimber 1868 naam Benteen ûnder it kommando fan Custer diel oan 'e oanfal op it winterkamp fan it Sjajinske opperhaad Swarte Tsjettel, dat útrûn op it Bloedbad fan de Washita. Dêrby deaden de Amerikanen dommernôch twa fan harren grutste pleitbesoargers ûnder de Súdlike Sjajinnen, Swarte Tsjettel en Lytse Rots, wêrmei't se har slimste fijannen, de militante Hûnskrigers, krekt fuortsterken.
Benteen, as kommandant fan H Kompanjy, stie by it Bloedbad fan de Washita ûnder it direkt befel fan majoar Joel H. Elliott. Dêrby wied er ferantwurdlik foar de dea fan 'e fjirtjinjierrige soan fan Swarte Tsjettel. Neffens Benteen sels kaam de jonge op him ôf mei in revolver yn 'e hân, en rôp Benteen him ta dat er sparre wurde soe as er it wapen falle liet. De jonge fjurre ynstee it wapen ôf, mar miste, wêrnei't Benteen him jitris mei wurden en gebearten oantrune om it wapen del te lizzen. De jonge skeat lykwols noch twaris op him, wêrby't de twadde kûgel troch syn mouwe gie en de trêde syn hynder deade, sadat er yn 'e snie foel. Doe't de jonge fannijs sjitte woe, skeat Benteen him dea.
Oan 'e ein fan 'e 'slach' rapportearre Custer oan syn superieur, generaal Philip Sheridan, oer syn súksessen, mar fermelde amper syn eigen ferliezen, mei't fan it 7e Kavaleryrezjimint mar ien man sneuvele wie, wylst der sân ferwûne rekke wiene. Tsjin dy tiid wie majoar Elliott mei njoggentjin manskippen noch altyd net weromkeard; letter die bliken dat hja troch de Sjajinnen en dy har bûnsgenoaten, de Súdlike Arapaho en Kajowa, besingele rekke wiene en allegear de dea fûn hiene. Dêrop kaam Benteen ta de konklúzje dat Custere Elliott oan syn lot oerlitten hie, in opfetting dy't er yn in brief dielde mei in freon fan sines. Dat brief waard neitiid sûnder syn witten trochspile oan in krante yn St. Louis. Doe't er fan 'e publikaasje fan sokke krityk hearde, rôp Custer syn ofsiers gear en drige er dermei om dejinge dy't der ferantwurdlik foar wie in wan bruien mei syn rydswipe te jaan. Sûnder te fertellen dat it brief bûten him om publisearre wie, joech Benteen doe ta dat hy it skreaun hie, mar dêrby lei er de hân op syn revolver, wat Custer der fanôf brocht om him mei de rydswipe te liif te gean.
Tsjinst ûnder de Grutte Sû-Oarloch fan 1876
Nei't it 7e Kavaleryrezjimint yn 1873 oerpleatst waard nei Fort Abraham Lincoln, yn 'e Dakota's, hie Benteen ûnder de Grutte Sû-Oarloch fan 1876 op 'e nij it befel oer H Kompanjy, mei as syn ûnderbefelhawwer luitenant Francis Gibson. Under de simmerkampanje fan 1876 ûntdieken de ferkenners fan it rezjimint op 25 juny 1876 yn súdlik Montana in grut Yndiaansk doarp oan 'e igge fan 'e rivier de Little Bighorn, dat yn haadsaak bewenne waard troch Lakota en Noardlike Sjajinnen. Custer besleat om daliks oan te fallen, en ferdielde dêrta syn rezjimint yn fjouwer detasjeminten. Trije kompanjyen ûnder majoar Marcus Reno soene it doarp fan 'e súdkant ôf oanfalle; Custer sels ried ûnderwilens om en soe mei fiif kompanjyen út it noarden wei oanfalle, wylst Benteen mei trije kompanjyen (yn totaal sa'n 140 man) nei it súdwesten ta stjoerd waard om in ûntsnapping fan 'e Yndianen ôf te snijen, en kaptein Thomas McDougall mei de oerbliuwende kompanjy de bagaazjetrein fan it rezjimint beskerme. Histoarisy binne it deroer iens dat de oanfal halje-trawalje ynset waard, sûnder dat Custer en syn ofsieren foar it ferstân hiene hoe grut oft it doarp wol net wie. Nei alle gedachten wiene der sa'n 10.000 Yndianen yn it doarp gearkommen om nei de foaroansteande medisynman Sittende Bolle te harkjen en diel te nimmen oan it jierlike sinnedûnsritueel, mei dêrûnder likernôch 2.000 krigers.
Benteen ried, sa't er oardere wie, mei de Kompanjyen D, H en K nei it súdwesten ta, dêr't er sa'n twa oeren lang sûnder súkses it rûge heuvellân ôfsocht nei útnaaiende Yndianen. Dat kaam omdat de Yndianen gjin inkele oanstriid fielden om út te naaien; se hiene in grutte nûmerike mearderheid oer it rezjimint, en wiene boppedat ynspirearre troch in fizioen fan in grutte oerwinning dat Sittende Bolle in stikmannich dagen earder krigen hie. Uteinlik kearde Benteen sûnder wat bedijd te hawwen nei it spoar fan 'e rest fan it rezjimint werom. Wylst er opteach nei de rivier, ûntfong er in boadskip fan Custer (skreaun troch dy syn adjudant William W. Cooke) mei de tekst "Kom... grut doarp, opsjitte... bring pakken." "Pakken" ferwiisde nei de reservemunysje út 'e bagaazjetrein, wat derop tsjut dat Custer him der tsjin dy tiid bewust fan wie dat der mear krigers wiene as dêr't er earst op rekkene hie. Mar Benteen koe dêr fierders neat oer freegje, want de boadskipper wie Custer syn Italjaanske trompetter John Martin (eins Giovanni Martini), dy't gjin wurd Ingelsk spriek. It wie blykber Custer syn bedoeling dat Benteen syn troepen mei B Kompanjy fan McDougall en de bagaazjetrein ferienje soe om him dan by Custer oan 'e noardkant fan it doarp te jaan.
Benteen naam lykwols tweintich minuten de tiid om by de rivier syn hynders te boarnen, wat him letter op in protte krityk kaam te stean. Hy ferdigene dy aksje lykwols troch te sizzen dat inkeld in omkoal mei wurge en toarstige hynders it gefjocht oangie. Doe't er yn 'e fierte gewearfjoer hearde, sette er syn troepen oan om út 'en fjouwersprong te gean. Tichterby it Yndiaanske doarp oankommen, berikte him de Krieske ferkenner Heal Giel Gesicht, dy't him it berjocht oerbrocht dat Reno syn detasjemint, besteande út 'e Kompanjyen A, G en M, mei swiere ferliezen tebekwike moatten hie en dat de oansleine oerlibbenen fan dy trije kompanjyen har no weromlutsen hiene op in heech klif oan 'e eastkant fan 'e rivier. Op dy hichte, dy't neitiid Reno Hill komme soe te hjitten, leine Reno syn troepen op dat stuit slim ûnder fjoer, mar koarte tiid letter koe men yn 'e fierte yn it noarden gewearsalvo's gewaarwurde, en dêrop rieden de measten Yndiaanske belegerders fan Reno Hill fuort om it tsjin 'e nije oanfallers op te nimmen. Sadwaande koene de trije kompanjyen fan Benteen har by Reno-en-dy op it klif jaan sûnder dat se har troch in ring fan belegerders hinne hoegden te fjochtsjen, en koarte tiid letter joech ek kaptein McDougall him dêr by harren mei Kompanjy B en de bagaazjetrein.
De salvo's út it noarden joegen dúdlik oan dat Custer kontakt makke hie mei de fijân, mar hoe't it him fergie, dêr hiene Benteen en Reno gjin flau benul fan. Yn elts gefal naam Benteen it beslút om net fierder op te tsjen mei syn eigen detasjemint, mar Reno en syn mannen te ûnderstypjen by it ferdigenjen fan harren posysje op it klif boppe de rivier. Dy beslissing foel net goed by in diel fan syn ûnderhearrigen, en likernôch trije kertier nei oankomst sette kaptein Thomas Weir mei D Kompanjy (ien fan 'e trije kompanjyen fan Benteen syn oarspronklike detasjemint) op eigen manneboet ôf nei it noarden om Custer te fersterkjen. Hoewol't Reno en Benteen him koarte tiid letter mei de rest fan harren troepen efternei setten, slagge it harren net om fierder te kommen as oardel kilometer, by in hichte dy't tsjintwurdich Weir Ridge hjit. Oanwaaksende druk troch Yndiaanske oanfallen op harren troepen twong alle sân kompanjyen fan Reno en Benteen en wyk wer tebek nei Reno Hill. It gejocht gie dêr troch oant de nacht foel en waard by moarnsdage op 26 juny wer ferfette, wêrnei't it ek it grutste part fan dy deis noch oanhold. Dêrby wie foar de besingele kompanjyen op it klif de útkomst lange tiid ûnwis.
By de belegering fan Reno Hill bleau Benteen kalm en toande moed by de oanhâldende oanfallen. Hy joech himsels bleat oan fijanlik fjoer, rekke lichtferwûne oan syn tomme en rekke de hakke fan ien fan syn rydlearzens kwyt doe't dêr in kûgel yn sloech. Oan 'e ein fan 'e middei fan 25 juny joech er persoanlik lieding oan in tsjinoanfal om krigers te ferdriuwen dy't temûk yn 'e beskutting fan it lange gers oant deunby de linys fan syn manskippen krûpt wiene. Majoar Reno skreau it ôfslaan fan in swiere Yndiaanske oanfal op it diel fan 'e liny dat bemanne waard troch de Kompanjyen H en M, op 'e twadde dei fan 'e belegering, oan it liederskip fan kaptein Benteen ta. Tsjin 'e ein fan 'e middei fan 26 juny koe waarnommen wurde hoe't de Yndianen harren doarp opbrieken. Om dyselde tiid hinne holden de oanfallen ek op. De reden dêrfoar wie it neieroankommen fan 'e farske troepen fan brigadegeneraal Alfred Terry en kolonel John Gibbon. Dy arrivearren ier op 27 juny op it slachfjild en ûntsetten doe de detasjeminten fan Reno en Benteen.
Neitiid soe Benteen oan swiere krityk bleat komme te stean om't er tsjin 'e direkte oarders fan syn befelfierend ofsier yn besletten hie om net mei syn eigen detasjemint, Kompanjy B en de bagaazjetrein op te tsjen nei Custer syn posysje, mar ynstee om Reno syn oansleine en demoralisearre troepen te fersterkjen op it klif boppe de rivier. Mei dy beslissing bewissige er sûnder erch dat Custer en syn fiif kompanjyen oan 'e lêste man ta útrûge waarden. Benteen sels riddenearre lykwols dat de oermacht fan 'e Yndianen fierstente grut wie, en dat hy mei syn fjouwer kompanjyen en de bagaazjetrein ûnderweis ferdylge wêze soe en Custer en syn mannen likegoed nea berikt hawwe soe. It ferswakke detasjemint fan Reno hie dêrnei allinnich nea stânhâlde kinnen op it klif boppe de rivier, en dan soene Terry en Gibbon op 'e moarn fan 27 juny in slachfjild berikt hawwe dêr't it hiele 7e Kavaleryrezjimint de dea fûn hie, en net inkeld fiif fan 'e tolve kompanjyen. Benteen lei dat út oan it Hof fan Undersyk dêr't er yn 1879 foar tsjûgje moast, en syn riddenearring is like dúdlik út wat er der letter by ferskate gelegenheden oer sein hat. Hy fûn dat Custer him ûnmooglike oarders jûn hie, dy't delkamen op selsmoard. "Wy befûnen ús yn harren hûs en hiem," seid er oer de Yndianen. "Harren medisyn wurke dy deis goed foar harren, en se fochten foar alles dat de goede God jin jaan kin om foar te fjochtsjen."
Lettere jierren
Nei de Slach oan de Little Bighorn bleau Benteen by de 7e Kavalery. Hy tsjinne ûnder de rest fan 'e Grutte Sû-Oarloch fan 1876, mar wie net mear belutsen by grutte konfrontaasjes. Yn 1877 focht er yn 'e Nez Persé-Oarloch, wêrby't er yn westlik Montana dielnaam oan 'e Slach by Canyon Creek tsjin 'e Nez Persé. Yn 1879 tsjûge er yn Chicago foar it Hof fan Undersyk dat gearroppen wie om him oer de gong fan saken yn 'e Slach oan de Little Bighorn te bûgen. (Dy kommisje wie ynsteld op fersyk fan majoar Reno, dy't útmakke waard foar in leffert en sadwaande syn namme suverje woe.)
Yn desimber 1882 waard Benteen befoardere ta majoar en oerpleatst nei it Amerikaanske 9e Kavaleryrezjimint. Yn 1887 waard er op non-aktyf steld foar dronkenskip en oproerich hâlden en dragen yn Fort Duchesne, yn Utah. Hy moast foar de kriichsried komme, waard feroardiele en drige ûnearfol ûntslein te wurden, mar presidint Grover Cleveland sette syn straf om ta in jier ûntheffing fan rang en soldij. Op 7 july 1888 gie Benteen mei pinsjoen, fanwegen rimmetyk en in hertkrupsje. Op 27 febrewaris 1890 waard er foar syn dieden yn 'e Slach oan de Little Bighorn en de Slach by Canyon Creek noch mei weromwurkjende krêft befoardere ta brigadegeneraal.
Ferstjerren
Benteen kaam op 22 juny 1898 yn syn wenplak Atlanta te ferstjerren yn 'e âlderdom fan 63 jier. Hy waard dêre begroeven op it Begraafplak Westview, wêrby't syn deakiste droegen waard troch û.m. William Y. Atkinson, de gûverneur fan 'e steat Georgia, en Charles Collier, de boargemaster fan Atlanta. Letter waard syn stoflik omskot werbegroeven op it Nasjonaal Begraafplak Arlington, by Washington, D.C.
Hakelwerk
thumb|Loftfoto Dielerskâns mei lofts boppe it Hakelwerk yntekene thumb|It Hakelwerk hjoed-de-dei It Hakelwerk wie in skâns fan de fêsting Dielerskâns westsúdwestlik fan it doarp Diele yn de gemeente Weener yn it Eastfryske Reiderlân. It Hakelwerk wie in skâns mei in dûbele grêft, wâlen en hoektwingers en wie mei de Jemgumer Twinger ien fan de twa grutte skânzen fan de Dielerskâns. Fjirder wiene der noch lytsere skânzen, redûten, en dy waarden troch wâlen en grêften mei de twa grutte skânzen ferbûn oer in lingte fan goed twa kilometer fan de delte fan de Iems oer de geastrêch, dêr't de skâns op boud waard, nei it feangrûn oan oare kant. Ek rûn der in wardyk fan it Hakelwerk oer de Jemgumer Twinger en Diele nei de Iems ta. Hjoed-de-dei is it plak fan it Hakelwerk meast lânbougrûn en is de grûn folslein sljochte. Alde plannen fan de bebouwing oan de binnenkant binne der net. Yn it lân binne de struktuer en de âlde grêften noch wol werom te kennen.
Diakritysk teken
In diakritysk teken is in skriftteken dat boppe, ûnder of troch in letter set wurdt foar it feroarjen fan de útspraak.
Funksjes
Mei diakrityske tekens kinne ferskate aspekten fan de útspraak oanjûn wurde:
Bytiden is in diakritysk teken net (of net mear) nedich foar de útspraak mar wurdt it allinnich brûkt om etymologyske reden, bygelyks it accent circonflexe yn it Frânske wurd maître, of om homografen te ûnderskieden, bygelyks it accent grave yn it Frânske wurdpear ou ("of") en où ("wêr").
Status
Diakrityske tekens kinne yn ferskate talen in oare status hawwe:
In letter mei diakritysk teken kin in ligatuer wêze. Sa is de Dútske ä eins in kombinaasje fan a en e. Der binne ek ligatueren dy’t net as letter mei diakritysk teken beskôge wurde kinne, lykas de æ en ß.
Yn ferskillende talen
Diakrityske teken komme benammen in soad foar yn talen dy’t foarhinne yn in oar alfabet skreaun waarden, lykas it Turksk dat earder yn it Arabyske en tsjintwurdich yn it Latynske alfabet skreaun wurdt. Ek it Quốc ngữ yn Fjetnam, it Tsjechysk en it Poalsk binne dêr foarbylden fan.
It Latynske alfabet ken in hiel skala oan diakrityske tekens. Ek it Arabyske, it Syrillyske, it Grykske, it Hebrieuske en it Thaiske skrift brûke diakrityske tekens.
It hanyu pinyin, it transliteraasjesysteem fan it Sineesk, brûkt diakrityske tekens om de toan fan it wurd oan te tsjutten.
Yn it Nederlânsk komme diakrityske tekens net in soad foar, en fanâlds kamen skoalbern der earst mei yn de kunde as se Frânsk learden. Dat soe ferklearje kinne wêrom’t se, ek yn it Nederlânsk, meast mei de Frânske namme oantsjut wurde. De Umlaut is fansels benammen út it Dútsk bekend. Yn de Limboarchske dialekten komme diakrityske tekens folle faker foar. Sa hat it Maastrichts yn sawat eltse sin in diakritysk teken.
Yn it Frysk dêrfoaroer wurde diakrityske tekens in hiel soad brûkt. Wy kenne: Foar it brûken fan dizze diakrityske tekens, sjoch lêsteken.
Tekens dy’t net yn it Frysk brûkt wurde:
Gearstald symboal
Understeande tabel jout in part fan de mooglike diakrityske tekens.
Hanno de Grutte
Hanno de Grutte (Punysk: 𐤇‬𐤍‬𐤀‬‬, HNʾ) wie in rike Kartaachske aristokraat yn de tredde iuw f.Kr..
Nei de kriich tekene Kartago it Ferdrach fan Lutatius mei Rome, dêr't besletten waard dat Kartago skeafergoedings oan Rome betelje moast. Troch in tekoart oan jild wegere Hanno de Berberske hierlingen te beteljen, dy't troch Hamilkar tasein waarden dat se beleane wurde soene. De hierlingen kamen yn opstân en de hierlingekriich bruts út. Hanno naam de lieding fan it Kartaachsk leger oer om se te ferslaan. Hy slagge der lykwols net yn en Hamilkar krige de lieding oer it leger. Dy wist de hierlingen yn 238 f.Kr. te ferslaan.
Minsklike migraasje
Minsklike migraasje is de geografyske ferpleatsing fan minsken fan ien plak nei in oar plak ta mei de bedoeling om har op 'e nije lokaasje tydlik of foargoed nei wenjen te setten. Ornaris ymplisearret it gebrûk fan 'e oantsjutting "migraasje" dat it om ferpleatsings oer langere ôfstannen en tusken ferskillende lannen giet, mar ynterne migraasje binnen ien lân is ek mooglik. Lju dy't migrearje wurde migranten neamd; sokken kinne yndividuën wêze, mar faak giet it om gesinnen of sels hiele famyljegroepen.
Nomadyske ferpleatsings wurde oer it algemien net oantsjut as migraasje, om't nomaden net de bedoeling hawwe en set har op 'e nije lokaasje nei wenjen. Boppedat binne sokke ferpleatsings faak bûn oan 'e jiertiden, sadat der allegeduerigen hinne en wer reizge wurdt. De measte fan oarsprong nomadyske folken hawwe harren libbenswize yn 'e moderne tiid trouwens opjûn. Likemin wurde oare tydlike ferpleatsings fan minsken, foar doelen as toerisme, beafeart, wurk of it reizgjen sels, as foarmen fan migraasje beskôge.
Migraasje kin sawol frijwillich wêze as ûnfrijwillich. Foarmen fan ûnfrijwillige migraasje binne bgl. etnyske suverings, slavehannel en minskehannel. It migrearjen út in lân wei wurdt emigraasje neamd en it migrearjen nei in lân ta hjit ymmigraasje. Dêrby giet it dus om deselde beweging, mar sjoen fanút ferskillende perspektiven. Lytse populaasjes dy't har ferpleatse nei in nij gebiet dat noch net troch (harren soarte) minsken bewenne wurdt, wurde gauris kolonisten of pioniers neamd. Lju dy't troch oarloch of ferfolging de wyk nimme moatten hawwe út harren heitelân, wurde flechtlingen neamd.
Reklame
thumb|180px|[[Times Square, New York]] Reklame (fan it Frânske réclame) is in foarm fan kommunikaasje mei as doel om potinsjele klanten oer te heljen ta de oanskaf fan beskate produkten of tsjinsten, om in beskaat bedriuw yn 'e bekendheid te bringen of om beskate ideeën út te dragen. In protte reklame is spesifyk bedoeld om 'e konsumpsje fan it oanpriizge guod te befoarderen troch it skeppen en fuortsterkjen fan in merkimago en merktrou. Reklame kin ek plakfine troch it sponsorjen fan saken dy't yn earste ynstânsje neat te krijen hawwe mei wat der promoate wurdt, lykas in sportploech.
Reklame is yn 'e regel kommersjeel bedoeld, behalven saneamde ideële reklame, wêrmei't goede doelen of idealen oanpriizge wurde. Reklame kin ûnder de oandacht brocht wurde mei advertinsjes yn printe media, troch reklamespotsjes op 'e radio en tillefyzje, troch posters op oanplakbuorden, mei pop-ups op it ynternet en op ferskate oare manearen.
Skiednis
De ierste reklame-uterings geane teminsten werom op 'e Romeinske Tiid, mei't der reklameboadskippen weromfûn binne yn 'e ruïnes fan 'e Súditaljaanske stêd Pompeï, dy't yn 79 n.Kr. ferwoastge en oerdutsen waard troch in lavastream by in útbarsting fan 'e fulkaan de Fesuvius. Lange tiid waarden reklame-uterings as fulgêr beskôge, hoewol't dat de measte keaplju der net fan wjerhold om der gebrûk fan te meitsjen. It earste reklameburo waard yn 1843 yn it Amerikaanske Philadelphia oprjochte troch Volney Palmer.
Yn Nederlân wie Anton Sinkel yn 1839 ien fan 'e earsten dy't gebrûk makke fan reklame, troch oer syn winkel yn manufaktueren te Amsterdam in ferske meitsje te litten ("In de Winkel van Sinkel is alles te koop...") dat in protte minsken noch altyd kenne. Moderne reklame ûntstie fanôf de 1920-er jierren troch de ynnovative techniken dy't yntrodusearre waarden troch de tabaksyndustry. Yn 2011 waard der wrâldwiid $467 miljard útjûn oan reklame (wêrfan $143 miljard yn 'e Feriene Steaten).
Winnipegmar
De Winnipegmar (Ingelsk: Lake Winnipeg; Frânsk: Lac Winnipeg), is in grut binnenwetter yn it sintrale diel fan it Noardamerikaanske kontinint, en de grutste fan 'e mear as 110.000 marren yn 'e Kanadeeske provinsje Manitoba. It hat in oerflak fan rom 24.500 km² en in djiptegemiddelde is 12 m. It is de op njoggen nei grutste swietwettermar fan 'e wrâld, de op fiif nei grutste swietwettermar yn Kanada en de op twa grutste swietwettermar dy't folslein op Kanadeesk grûngebiet leit. De namme Winnipeg komt fan in Yndiaansk wurd dat "dridzich wetter" betsjut.
De Winnipegmar hat in langwerpige foarm, wêrby't de beide úteinen rûchwei nei it noarden en suden wize. Op likernôch in trêdepart fan 'e súdlike útein ôf knypt it omlizzende lân it wetter gear ta in smelle trochgong, sadat de mar út in grutter noardlik en in lytser súdlik bekken bestiet. Dy smelle trochgong is net tafalligerwize ek mei-iens it djipste part fan 'e mar, dêr't de boaiem op 36 m ûnder it wetteroerflak leit. Op it langste punt mjit de mar 416 km; it breedste punt fan it noardlik bekken is 100 km, en dat fan it súdlik bekken is 40 km.
De Winnipegmar wetteret ôf fia de rivier de Nelson, dy't útmûnet yn 'e Hudsonbaai. Der lizze withoefolle lytse eilantsjes yn 'e mar, wêrfan't de measten net yn kultuer brocht binne. De kust wurdt ôfwikseljend foarme troch sânige strannen, begroeide wâlen en hege kalkstiennene kliffen, mei grotten dêr't flearmûzen yn tahâlde. De Winnipegmar is tige populêr by toeristen, dy't der oan wettersport dogge, en fierders boatsjefarre, swimme, angelje en jeie.
Grut-Brittanje (eilân)
Grut-Brittanje of Grut-Brittannië (Ingelsk: Great Britain; Kornysk: Breten Veur; Skotsk: Great Breetain; Skotsk-Gaelysk: Breatainn Mhòr; Welsk: Prydain Fawr) is in tige grut eilân yn it noardeastlike part fan 'e Atlantyske Oseaan, foar de kust fan it Jeropeeske fêstelân. It is it grutste eilân fan 'e arsjipel fan 'e Britske Eilannen en omfiemet de histoaryske lannen Ingelân, Skotlân en Wales. Tsjintwurdich makket it diel út fan it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân, dat yn 'e folksmûle faak ek koartwei 'Grut-Brittanje' neamd wurdt.
Geografy
Grut-Brittanje is in eilân yn it noarden fan 'e Atlantyske Oseaan, dat deun foar de kust fan Noardwest-Jeropa leit. It is sa grut dat it de skieding foarmet tusken de iepen oseaan en in binnensee dy't fierhinne tusken it eilân en it Jeropeeske fêstelân ynklamme leit: de Noardsee. Grut-Brittanje hat in oerflak fan 209.331 km², wêrmei't it it grutste eilân fan Jeropa is en it op acht nei grutste eilân fan 'e wrâld. Fan it uterste noarden (John o' Groats, yn Skotlân) oant it uterste suden (Land's End, yn Cornwall) mjit it eilân 968 km. Westlik fan Grut-Brittanje leit in oar grut eilân, Ierlân. Tegearre foarmje dy beide eilannen, yn 'e mande mei mear as tûzen folle lytsere eilantsjes, de arsjipel fan 'e Britske Eilannen.
Polityk is Grut-Brittanje fan âlds ferdield yn trije lannen (no lânsdielen), te witten: Skotlân yn it noarden, Ingelân yn 'e midden en yn it suden, en Wales yn it westen. Dat lêste gebiet, Wales, beslacht in grut skiereilân dat it Kymrysk Skiereilân hjit. Súdlik dêrfan, oare kant it Kanaal fan Bristol, stekt in oar skiereilân, Cornwall, in hiel ein nei it súdwesten ta út. Geografysk wurdt Grut-Brittanje behearske troch in stikmannich berchtmen: de Skotske Heechlannen yn it hege noarden; it Súdskotsk Berchlân dat de grins fan Skotlân mei Ingelân markearret; it Penninysk Berchtme dat him as in soarte fan wringe troch de midden fan Ingelân fan 'e Skotske grins oant de Midlannen ta útstrekt, en it Kymrysk Berchtme yn it binnenlân fan Wales. De grutste rivieren fan Grut-Brittanje binne de Teems en de Severn, dy't beide troch it ridlik flakke suden fan it eilân streame.
Skiednis
Yn it fiere ferline wie Grut-Brittanje ferskate kearen troch in lânbrêge mei it Jeropeeske fêstelân ferbûn doe't ûnder iistiden in grut part fan it wetter op 'e ierde fêstsiet yn lâniis en de seespegel dêrtroch folle leger wie. De ierste minsklike bewenners fan it eilân moatte yn sa'n snuorje út Jeropa oerstutsen wêze. Der binne minsklike fuotprinten fûn yn Norfolk, dy't datearje fan likernôch 780.000 jier lyn. De earste moderne minsken berikten Grut-Brittanje nei alle gedachten omtrint 30.000 jier lyn, hoewol't it gebiet troch de lêste iistiid wer folslein ûntfolke rekke. Doe't de gletsjers har likernôch 11.000 jier lyn werom begûnen te lûken, waard Grut-Brittanje werbefolke troch lju dy't neffens genetysk ûndersyk ôfkomstich wiene fan it Ibearysk Skiereilân (ynstee fan út Frankryk, sa't men earder ferwachtsje soe). Doe't troch it ranen fan it lâniis de seespegel wer begûn te stiigjen, waard Grut-Brittanje omtrint 10.000 jier lyn skaat fan it eilân Ierlân, en likernôch 8.000 jier lyn fan it fêstelân fan Jeraazje.
De earste permaninte delsettings op Grut-Brittanje datearje fan likernôch 6.000 jier lyn. Troch de saneamde Klokbekerkultuer, dy't om 2500 f.Kr. ûntstie of arrivearre, waarden ierdewurkene drinkbekers en oar taffelsreau makke. Omtrint dyselde tiid waarden grutte neolityske monuminten oanlein, lykas Stonehenge, yn Wiltshire. Yn 'e Izertiid fêstigen har Kelten op it eilân dy't fan 'e Halstatt- en La Tène-kultueren út Midden-Jeropa wiene, en dy't de eardere bewenners meitiid assimilearren. Under de Romeinske Tiid waard Grut-Brittanje yn it jier 43 troch keizer Klaudius ferovere. Allinnich Skotlân (of Kaledoanje, sa't de Romeinen seine) bleau bûten it Romeinske Ryk. Oan 'e noardgrins fan it troch de Romeinen behearske diel fan it eilân waard letter de Muorre fan Hadrianus boud om ynfallen troch de Kaledoanyske stammen tsjin te gean.
Neitiid foarme it grutste part fan Grut-Brittanje iuwenlang de Romeinske provinsje Brittanje. It wie yn dy snuorje dat it kristendom foar it earst op it eilân yntrodusearre waard. Under it ferfal fan it Romeinske Ryk waarden yn 410 de Romeinske legioenen fan it eilân weromlutsen en kaam der in ein oan it Romeinske bewâld yn Brittanje. Dat makke de wei frij foar de Angelsaksyske kolonisaasje fan Grut-Brittanje, wêrby't ûnder it Grutte Folkeferfarren, yn 'e fyfde iuw, de Germaanske Saksen, Angelen en yn mindere mjitte ek Jutten en guon Friezen har heitelân oan 'e kontinintale Noardseekust ferlieten en oerstieken nei Grut-Brittanje. De Angelsaksen, sa't dy Germanen nei ferrin fan tiid neamd waarden, feroveren Ingelân en súdlik Skotlân en setten har dêr permanint nei wenjen, wêrby't se de pleatslike Keltyske befolking meitiid assimilearren, krekt sa't de Kelten dat earder sels dien hiene mei de prehistoaryske eilânbewenners.
Yn it troch de Angelsaksen behearske gebiet foarmen har nei ferrin fan tiid sân keninkriken, dy't mei-inoar bekend kamen te stean as de Heptargy: East-Anglia, Mersia, Noardumbrje, Kent, Esseks, Susseks en Wesseks. Under druk fan 'e ynfallen fan de Wytsingen fûn der fan 'e njoggende iuw ôf in ienwurdingsproses plak, dat yn 927 late ta de stifting fan it Keninkryk Ingelân. Underwilens wie yn it noarden fan Grut-Brittanje troch de feriening fan it Keninkryk fan 'e Pikten mei it Skotske Keninkryk Dalriada yn 843 it Keninkryk Skotlân ûntstien. Yn 1066 brocht de Normandyske Ynvaazje (fan Ingelân) grutte politike en maatskiplike feroarings tewei yn alle dielen fan Grut-Brittanje. It Prinsdom Wales, dat in stikmannich as los sân oaninoar hingjende rykjes omfieme, bleau as trêde ûnôfhinklike macht op Grut-Brittanje bestean oant 1282, doe't it ferovere waard troch kening Edwert I fan Ingelân.
Trochdat it Ingelske keningshûs yn 1603 mei de dea fan keninginne Elizabeth I útstoar, kaam doe yn Ingelân har efterneef, de Skotske kening Jakobus VI op 'e troan. Dêrmei ûntstie in personele uny tusken de beide keninkriken dy't in goede iuw letter, yn 1707 omset waard yn in politike uny. De keninkriken Ingelân en Skotlân giene doe op yn it nije Keninkryk Grut-Brittanje. Dat bestie oant 1801, doe't troch in nije ienwurding mei it Keninkryk Ierlân it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Ierlân ûntstie. Yn 1922, nei de ôfskieding fan 'e Ierske Frijsteat, waard dat lân omneamd ta it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân, dat hjoed de dei noch bestiet.
Demografy
Yn 2011 hie Grut-Brittanje in befolking fan likernôch 61 miljoen minsken, wêrfan't fierwei it grutste part yn Ingelân wenne. Dêrmei is Grut-Brittanje it op twa nei tichtstbefolke eilân fan 'e wrâld, nei Java, yn Yndoneezje, en Honsjû, yn Japan. De grutste stêd op it eilân wie Londen, de haadstêd fan sawol Ingelân as it hiele Feriene Keninkryk, dy't yn it súdeasten fan Grut-Brittanje deunby de mûning fan 'e Teems leit en in befolking fan mear as 8 miljoen minsken hat. Lânseigen talen dy't op Grut-Brittanje sprutsen wurde, binne it Ingelsk (yn Ingelân, mar ek yn 'e oare lânsdielen), it Welsk (yn Wales), it Skotsk en it Skotsk-Gaelysk (yn Skotlân) en it Kornysk (yn Cornwall). Op it mêd fan religy hinget it meastepart fan 'e befolking fan Grut-Brittanje it kristendom noch oan, hoewol't der in oanwaaksende groep ateïsten en agnosten bestiet, wylst der fierders troch ymmigraasje út benammen Súd-Aazje grutte groepen moslims, hindoes en sikhs op it eilân kommen binne.
Tsjerke oan 'e Ie (Burdaard)
De Tsjerke oan 'e Ie is de eardere grifformearde tsjerke fan Burdaard. Tegearre mei de foarhinne herfoarme "Tsjerke op de Terp" is it ien fan de twa tsjerken fan de PKN-gemeente Burdaard-Wânswert-Jislum. Beide tsjerken wurde troch de gemeente foar de sneinske tsjinsten brûkt.
Op 31 augustus 2008 fierde de Protestanske Gemeente Burdaard dat de Herfoarme Gemeente Burdaard-Jannum en de Grifformearde Gemeente Burdaard-Jislum-Wânswert offisjeel op 24 juny fan dat jier fusearre wiene.
Skiednis
Yn 1841 waard foar de ôfskieden gemeente in tsjerke boud. Nei de doleânsje waard dy tsjerke te lyts en moast de hjoeddeiske tsjerke boud wurde. It portaal is letter oanboud.
Ynrjochting
De tsjerkeseal is ferdield yn trije rigen banken en in kreake, dy't op de preekstoel oriïntearre binne. Boppe de preekstoel hinget it oargel. It ferwulft is yn 1989 wer yn de oarspronklike kleuren skildere.
Oargel
Yn 1920 boude Bakker & Timmenga in oargel yn de tsjerke. Mei gebrûk fan ûnderdielen fan it âlde oargel boude Wil Boegem yn 1972 in nije meganysk sleeplade-oargel mei 21 registers.
De Keale Sjongster
Eftergrûn
Ein fjirtiger jierren besleat Ionesco om Ingelsk te learen. Dêrfoar brûkte er de Assimil-metoade, en skreau er konsjinsjeus hiele sinnen oer om se út 'e holle te learen. Wylst er it letter oan it oerlêzen wie, bekroep him it gefoel dat er gjin Ingelsk learde, mar ynstee guon ferbjusterjende wierheden ûntdiek dêr't er earder nea by stilstien hie, lykas dat in wike sân dagen hie en dat de soudering boppe en de flier ûnder jin is. Soks wist er fansels al, mar no liek it him ynienen ta dat soks like ûntsjinsisbere wier as ûnnoazel wie.
Dat gefoel waard allinne noch mar fuortsterke doe't er yn lettere lessen yn 'e kunde kaam mei "Mr. en Mrs. Smith". Ta syn ferstuivering fertelde Mrs. Smith har man dat se ferskate bern hiene, dat se deunby Londen wennen en dat se fan Smith hieten. Fierders murk hja tsjin har man op dat hy fan berop klerk wie en dat se in húshâldster hiene dy't Mary hiet. Wat Ionesco sa oan Mrs. Smith fassinearre wie har stelselmjittige wurkwize yn har syktocht nei de wierheid. Foar him foelen de klisjees en ûnnoazelheden fan it lesboekpetear útinoar ta in tipelsinnige parody op en brutsen fragminten fan in wier petear. Hy fûn dat sa'n nuveraardige gewaarwurding, dat er besleat dy yn in toanielstik fêst te lizzen om him mei oaren te dielen.
It stik skreau er earst yn syn memmetaal, it Roemeensk, en werskreau er doe yn it Frânsk ear't er it yn dy lêste taal útbrocht. Earst wied er fan doel it L'Anglais sans Peine ("Ingelsk sûnder Swierrichheden") te neamen. In oare wurktitel wie Il Pleut des Chiens et des Chats ("It Reint Hûnen en Katten"; ferwizend nei de Ingelske siswize it's raining cats and dogs, "it reint as de see"). De úteinlike titel ûntstie pas doe't ien fan 'e akteurs him by de repetysje foar de alderearste opfiering ferspriek.
Ynhâld
De Smiths binne in tradisjoneel troud pear út Londen, dy't in oar pear, de Martins, útnûge hawwe om op besite te kommen. Letter jouwe Mary, de húshâldster fan 'e Smiths, en dy har frijer, de pleatslike brânwachtkommandant, har by de beide pearen. De Smiths en de Martins eamelje der mar wat hinne oer fan alles en noch wat, fertelle ferhaaltsjes dy't neat om 'e hakken hawwe en drage absurdistyske gedichten foar. Op in beskaat punt yn it stik praat frou Smith tsjin har man as is er in frjemd mei wa't se krekt op datseldichste stuit foar it earst yn 'e kunde komt.
As de brânwachtkommandant fuort sil, neamt er sa by de noas lâns de keale sjongster, wat in tige ûntrêstigjend effekt op 'e oaren hat. Frou Smith antwurdet dat dy "har hier altyd itselde draacht." Nei't de brânwachtkommandant ôfgien is, ferwurdt it stik ta in searje útspraken dy't nearne mear op slane, en ferliest it petear eltse likenis dy't it noch mei normaal konversearjen hie. It einiget as de beide pearen tagelyk útroppe: "Dêr is 't net hinne! It is dy kant út!", krekt foar't de ljochten útgeane. As dy wer oangeane, begjint de sêne wer fan foarren ôf oan, wylst de Martins no de tekst fan 'e Smiths hawwe, foar't úteinlik it doek falt.
Fryske oersetting
La Cantatrice Chauve is twaris yn it Frysk oerset (tink om it ferskil yn titels). De earste fertaling, De Keale Sjongeres, dy't fan 'e hân fan Lambert H. Mulder wie, datearret út 1956. Dizze oersetting wurdt neamd yn it Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer, fan Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, mar is fierders net werom te finen yn it digitaal argyf fan Tresoar. De twadde oersetting, De Keale Sjongster (mei as ûndertitel of: De Keale Prima Donna), waard yn 1998 makke troch Jikke de Haan. Dizze 55 siden tellende fertaling stiet wol yn it digitaal argyf fan Tresoar, mar liket nea útjûn te wêzen.
Pantomym
Pantomym (fan it Grykske παντόμιμος, pantomimos: pan = "alles" en mimos = "imitator" of "akteur"), yn 'e regel koartwei mym neamd, is in teäterfoarm dêr't in akteur in sitewaasje of ferhaal by útbyldet troch it gebrûk fan lichemstaal, benammen troch it meitsjen fan gebearten mei de hannen en troch gesichtútdrukkings. Soms wurde ek lûdseffekten brûkt of eftergrûnmuzyk, mar der wurdt beslist net praat.
Sadwaande is dizze foarm fan teäter net bûn oan taal, mar ynstee dêrfan folslein fisueel en dêrom foar in protte minsken te begripen. Mymspilers sjocht men faak yn sirkussen (dêr't se ek as clown by aktyf binne) en gewoan op 'e dyk as strjitartyst. Mymspilers binne yn 'e regel wer te kennen oan harren wytsmynkte gesicht en harren wite wanten.
De grûnlizzer fan mym wie Livius Androanikus, in Gryksk dichter en artyst út súdlik Itaalje, dy't yn 'e trêde iuw f.Kr. libbe. Krekt foar in foarstelling ferlear dy op in stuit syn stim, wêrnei't er him efter in masker ferskûle en de tekst troch in helper yn 'e kûlissen oplêze liet. Androanikus ûntdiek doe dat er him sa folle frijer bewege en better uterje koe.
Ien fan 'e bekendste tsjintwurdige mymspilers, al wurdt er troch it grutte publyk ornaris net as sadanich sjoen, is de Ingelske komyk Rowan Atkinson, yn syn rol as knoffelige en ûnnoazele Mr. Bean.
Eugène Ionesco
Eugène Ionesco, berne as: Eugen Ionescu (útspr.: [e.u'ʤen i.o'nesku]; Slatina (Roemeenje), 26 novimber 1909 – Parys (Frankryk), 28 maart 1994), wie in Roemeensk-Frânsk skriuwer, toanielskriuwer, essayist, dichter en literatuerkritikus, dy't meast yn 'e Frânske taal skreau. Hoewol't er it bekendst waard mei syn toanielstikken, begûn er pas let mei dat sjenre. Ionesco stiet bekend om syn bespotlik meitsjen fan 'e banaalste sitewaasjes, en wurdt yn 'e Frânske literatuer rekkene ta de streaming fan it Théâtre de l'absurde ("Teäter fan it Absurde").
Libben
Ionesco waard yn 1909 berne yn it Roemeenske Slatina, yn it suden fan 'e lânstreek Walachije, net fier fan 'e grins mei Bulgarije ôf. Guon boarnen neame 1912 as syn bertejier, mar dat is in flater dy't te witen is oan 'e idelheid fan Ionesco sels. Syn heit wie in Roemeen, dy't hearde ta de Roemeensk-Otterdokse Tsjerke; syn mem wie heal fan Frânsk komôf, en hearde foar de oare helte ta de Grykske minderheid yn Roemeenje. Hja wie fan hûs út protestantsk, mar Ionesco waard Roemeensk-otterdoks grutbrocht.
Hy brocht syn jonkheid foar in grut diel yn Frankryk troch, en hie dêr op jonge jierren in aparte ûnderfining dy't nei eigen sizzen syn libben feroare. Syn biografe Deborah B. Gaensbauer omskriuwt dat barren yn Eugene Ionesco Revisited sa: "Wylst er wat omkuiere yn 'e simmerske sinneskyn yn in wytkalke provinsjaal doarp ûnder in yntins blauwe loft, waard [Ionesco] yngeand feroare troch it ljocht." Hy waard tige ynienen rekke troch in gefoel fan trochkringende ljochtsjendheid, it gefoel dat er fan 'e grûn ôf omheech sweefde en in gefoel fan oerstjalpjend wolwêzen. Doe't er wer nei de grûn ta "sonk" en it "ljocht" him ferliet, besefte er dat de wrâld yn ferliking dêrmei yn en al ferfal, ferrotting en betsjuttingsleaze rûntsjedraaierij wie. Op dat stuit krong ek ta him troch dat eltsenien úteinlik stjerre moat. Ionesco yn hiele oeuvre is trochdrinzge fan dit foarfal en de gefolgen dy't it foar him hie. left|thumb|230px|It grêf fan Eugène Ionesco.
Ionesco kearde yn 1925 nei Roemeenje werom, nei't syn âldelju skieden wiene. Dêr gied er nei it Nasjonaal Kolleezje Sint-Sava en studearre er letter, fan 1928 oant 1933, Frânske taal- en letterkunde oan 'e Universiteit fan Boekarest. Under syn stúdzjetiid kaam er yn 'e kunde mei de filosoof en essayist Emil Cioran en de ferneamde godstsjinsthistoarikus en filosoof Mircea Eliade, mei wa't er syn hiele libben lang befreone bliuwe soe. Yn 1933 studearre er ôf mei it foech om Frânske les oan 'e middelbere skoalle te jaan. Yn 1936 troude er mei Rodica Burileanu (1910-2004), mei wa't er in dochter krige dêr't er in stikmannich ûnkonvinsjonele berneferhalen foar skreau.
Yn 1938 fêstige er him mei syn gesin yn Frankryk, dêr't er syn doktoraat behelje woe, mar doe't in jier letter de Twadde Wrâldoarloch útbriek, gied er werom nei Roemeenje, tinkend dat dat lân bûten de oarloch bliuwe kinne soe. Doe't dat idele hope bliek, regele er mei help fan freonen reisdokuminten en sette er wer nei Frankryk ta, dêr't er fan 1942 oant 1944 mei syn gesin yn Marseille wenne. Nei de befrijing fan Parys ferfearen se dêrhinne.
Hoewol't er fierwei it bekendst wurden is as toanielskriuwer, wie Ionesco yn 't earstoan fral in dichter en literatuerkritikus. In opmerklik ier wurk fan sines is Viata Grotesca şi Tragica a lui Victor Hugo ("It Groteske en Tragyske Libben fan Victor Hugo"), in satiryske biografy út 1936, wêryn't Ionesco de spot dreau mei de status fan dy reus op it mêd fan 'e Frânske literatuer. Teffens wie it ien fan syn seldsume yn it Roemeensk skreaune wurken, mei't er foar syn literatuer meast de Frânske taal brûkte. Syn earste toanielstik, it ferneamde La Cantatrice Chauve (De Keale Sjongster), skreau Ionesco pas yn 1948 (it waard publisearre yn 1950), doe't er al krapoan fjirtich jier wie. Syn stikken wjergalmje syn jonkheidsûnderfining, en toane in ôfwearze foar de materiële wrâld, in mistrouwen foar kommunikaasje en it subtile gefoel dat der in bettere wrâld fûn wurde kin krekt oarekant ús eigen reäliteit. Syn personaazjes langje nei wat ûnberikbers, of wurde dy oare wrâld sa heal en heal gewaar mar kinne der krekt net by. Se leare te fleanen, krije ekstatyske iepenbierings fan skientme, reitsje deprimearre fan 'e wrâld sa't dy is, en beseffe de ûnûntkomberens fan 'e dea.
Yn 1970 waard Ionesco opnommen yn 'e Académie française, in prestizjeuze eare dy't net de earste de bêste ta diel falt. Fierders wûn er in grut tal prizen, wêrûnder de Prix Italia (1963); de Frânske Grand Prix National foar teäter (1970); de Monegaskyske Grand Prix (1969); de Eastenrykske Steatspriis foar Jeropeeske Literatuer (1970); en de Jeruzalimpriis (1973). Teffens waarden him earedoktoraten ferliend troch universiteiten yn New York, Leuven, Warwick en Tel Aviv. Ionesco stoar op 28 maart 1994, en waard begroeven op it Montparnasse-begraafplak yn Parys.
Nebula Award
De Nebula Awards binne in groep prizen dy't ienris yn it jier útrikt wurde foar de bêste science fiction- en fantasywurken fan it foargeande jier. De namme is it Ingelske wurd foar in galaktyske dize of galaktyske nevel, wat in massa gas of stof of in ferminging fan beide yn 'e ynterstellêre romte is, lykas de bekende Krabdize of de Grutte Oriondize. De prizen wurde útrikt troch de Amerikaanske Science Fiction and Fantasy Writers of America, in nonprofitorganisaasje fan profesjonele skriuwers fan dy beide sjenres. De earste útrikking fan 'e Nebula Awards fûn plak yn 1966 en sûnt wurde se (tegearre mei de Hugo Awards) beskôge as ien fan 'e meast prestizjeuze prizen dy't in science fiction- en/of fantasyauteur mar winne kin.
De Nebula Awards wurde útrikt yn fjouwer kategoryen: Yn it ferline hat der noch ien oare kategory bestien:
Kingston (Norfolk)
Kingston is de offisjele haadstêd fan it Australyske territoarium Norfolk, in eilân yn de Grutte Oseaan. It ekonomysk sintrum is lykwols Burnt Pine.
Op 6 maart 1788 wie dit it plak dêr't luitenant Philip Gidley King en 22 oaren (wêr't 9 manlike- en 6 frouljusferoardielden ûnder wiene) lânen, skraachwurk twa moannen nei de stichting fan de Britske koloanje Nij-Súd-Wales.
Rupert fan Salzburg
Libben
Rupert wie fan hege komôf en wie besibbe oan it merovingyske keningshûs. Yn Worms waard er ta biskop wijd. Hartoch Theodo fan Beieren, troud mei famylje fan Rupert, frege him yn 696 nei Beieren te kommen, dêr't er yn Regensburg wurke en hartoch Theodo II en syn hôf yn it kristlike leauwe ûnderwiisde. Fan Theodo mocht Rupert neffens eigen goedtinken in plak útsykje dêr't er him ynsette koe foar it ferkundigjen fan it evangeelje. Hy fear mei it skip de Donau ôf oant er by it grinsgebiet mei de Avaren kaam. Yn Lorch (Lairiacum) trof Rupert noch in bjusterbaarlik grutte ierkristlike gemeente oan, de Laurentiustsjerke dêr giet noch werom op romeinsk-heidenske bouwurken. Syn oarspronklike doel om te misjonearjen ûnder de Avaren en de Slaven koe net trochgean fanwegen de krigen en de teheisterings oan de lânsgrinzen. Rupert reizge fierder, nei alle gedachten de âlde romeinske wei folgjend. By in koart opûnthâld yn Seekirchen stifte er dêr in tsjerke om dêrnei om 700 hinne yn Juvanum, it tsjintwurdige Salzburg, oan te kommen. Yn dy tiid wie fan Juvanum troch de folksferhûzings net mear as in ruïnestêd. Dêr wie noch in lytse romeinske mienskip efterbleaun en mooglik ek noch in âlde mienskip fan muontsen. Theodo en syn soan Theudebert, dy't op de boarch fan Salzburg wenne, skonken Rupert de ruïnestêd en in tredde fan de sâltboarnen yn Reichenhall. Yn Salzburg stifte Rupert it benediktynske kleaster Sint-Petrus en waard dêr abt, hy liet in grutte tsjerke bouwe op it plak fan de hjoeddeiske domtsjerke, wurke oan de weropbou fan de stêd en foar de ynkomsten eksploitearre er de sâltminen. Under de boarch fan Theudebert by de tsjintwurdige Fêsting Hohensalzburg stifte Rupert yn 711 it kleaster Nonnberg en beneamde dêr syn nicht Erentrudis as earste abdis. It is hjoeddedei it âldste noch besteande kristlike nonnenkleaster fan 'e wrâld, dat sûnder ûnderbrekking funksjonearre hat. Rupert brocht in grut part fan de reliken fan syn foargonger yn Worms nei Salzburg, de hillige Amandus. It bonkerak fan Amandus waard byset ûnder de tsjintwurdige Margaretakapel op it tsjerkhôf, mar tsjintwurdich lizze syn oerbliuwsels ûnder it alter fan de abdijtsjerke Sint-Petrus. Rupert gong tsjin it ein fan 715 werom nei syn heitelân. Hy ferstoar dêr op 27 maart 718, nei alle gedachten yn Worms. Syn bonken waarden letter troch biskop Virgilius yn it ramt fan de wijing fan de nije domtsjerke fan Salzburg op 24 septimber 774 nei Salzburg oerbrocht.
Ferearing
Rupert is nea troch in offisjele proseduere hillichferklearre. Hy heart ta de âldere kategory fan hilligen, fan wa't de ferearing troch Rome erkend waard en fan wa't de betinkingsdei yn de offisjele hilligenkalinder fan de Roomsk-Katolike Tsjerke opnommen waard.
Rupert wurdt fral yn Beieren en Eastenryk fereare en dêr drage ferskillende tsjerken syn namme; de Ruperttsjerke yn Wenen is de âldste noch besteande tsjerke fan de stêd. Ek Switserlân en Sloveenje hawwe inkelde tsjerken, dy't oan Sint-Rupert wijd binne. De abt fan de aartsabdij Sint-Petrus yn Salzburg draacht as opfolger fan Rupert ek tsjintwurdich noch de earetitel Primas Germaniae. De lânstreek fan Chiemgau yn Beieren oant Salzburg, dêr't Rupert it evangeelje brocht, wurdt ek Rupertiwinkel (Winkel = hoeke) neamd.
De offisjele feestdei fan Rupert falt op 27 maart. Yn inkelde bisdommen dêr't Rupert as misjonaris wurke hat, wurdt it feest fan de hillige Rupert op 24 septimber fierd, de dei dat syn reliken yn de Salzurger dom oerdroegen waarden.
Ikonografy
Sint-Rupert wurdt yn 'e regel as biskop ôf- of útbylde, mei yn syn hân of oan de foet in sâltfet, in ferwizing nei de sâltwinning.
Sarah Bernhardt
Toanielkarriêre
thumb|Bernhardt fotografearre troch [[Nadar|Félix Nadar 1865]] Bernhardt har karriêre op toaniel begûn yn 1862 doe't hja oan de Comédie-Française studearre, Frakryksk meast prestizjeuze teater. Sy besleat lykwols om út Frankryk wei te gean en bedarre yn Belgje, dêr't hja de maitresse fan Henri, Prince de Ligne waard; harren soan Maurice waard 1864 berne. Nei de berte fan Maurice woe de prins mei har trouwe, mar syn famylje ferbea it en helle Bernhardt oer om te wegerjen en de ferhâlding te einigjen.
Har konservatoariumstúdzje wie gjin folslein súkses te neamen, sy hâlde der mei op en tsjin 1865 wie hja in koertisane. Yn dy snuorje besette hja ek har ferneamde deakiste, dêr't hja geregeldwei yn sliepte – sy woe hawwe dat sy har sa better ynlibje koe yn de protte tragyske rollen dy't hja spylje moast.
Sarah regele in kontrakt by it Théâtre de L’Odéon dêr't hja 1866 oan 'e gong gie. Har meast ferneamde optreden dêre wie travestyrol fan Florentynske minstreel yn Le Passant fan François Coppé (jannewaris 1869). Mei it útbrekken fan de Frânsk-Prusyske kriich waarden de optredens stoppe en Sarah waard ferpleechster yn in hospitaal efter it front. Yn de 70er jierren waard hja ferneamd yn Europa en rillegau waard hja ek frege om te spyljen yn New York. Tusken de tours troch wie hja produsint-direkteur-stjer fan it Théâtre de la Renaissance, dat wie fan 1893 oant 1899.
Yn 1872 gie hja by it Odéon wei en gie werom nei de Comédie-Française. Ien fan har opmerklike súksessen dêr wie de titelrol yn Voltaire's Zaïre (1874). Yn 1887 reizge hja sels nei Kuba dêr't hja optrede yn it Sautoteater, yn Matanzas. Sy ûnderrjochte ek tal fan froulju yn it aktearjen, sa as aktrise en koertisane Liane de Pougy.
Ierdgeast
In ierdgeast, tsjintwurdich soms ek wol oantsjut mei de Ingelske term fae, is yn 'e mytology, de folkloare en yn mearkes en folksferhalen in mytysk wêzen dat it lân bewennet en him dêrmei ûnderskiedt fan lucht- en wettergeasten. Ierdgeasten wurde almeast foarsteld as lytseftige, minskeftige wêzens. Se kinne goed- of boasaardich wêze, en binne faak listich en slûchslim, en net selden ek diefeftich. Se wenje meast yn ôfhandige gebieten, lykas wâlden en bergen, en lizze har gauris ta op it smeien fan metalen (útsein izer en stiel, dêr't se net oer kinne) of op oare ambachten. Soms besitte se grutte skatten oan kostberheden, dy't se ferburgen hâlde yn ûndergrûnske hoalen.
Foarbylden fan ierdgeasten binne: