cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nehemia (bibelboek)
Oarsprong
Hoewol't de talmoedyske tradysje hawwe wol dat Nehemia skreaun is troch de preester Ezra, is dat idee troch moderne bibelwittenskippers en teologen oan 'e kant reage. It grutste part fan 'e tweintichste iuw draaide de strideraasje om it auteurskip fan Nehemia fral om 'e fraach oft it Ezra wie dy't sawol Nehemia, Ezra as 1 en 2 Kroniken skreaun hie, of dat it de anonime kronykskriuwer wie dy't ek Nehemia en Ezra skreaun hie. Mar koarterby is it almar dúdliker wurden dat sawol Nehemia en Ezra as 1 en 2 Kroniken in folle yngewikkelder skiednis hawwe as dat foarhinne tocht waard, en dat se allegear ta stân kommen binne troch gearstalling en bewurking troch in ferskaat oan skriuwers en redakteurs. It is noch altyd ûndúdlik wannear't Nehemia krekt datearre wurde moat; de úteinlike ferzje (yn kombinaasje mei Ezra) sil fan 'e iere fjirde iuw f.Kr. wêze.
Ynhâld
It boek Nehemia beskriuwt hoe't de Joad Nehemia, in hege funksjonaris oan it hof fan 'e Perzyske kening Artachsjasta (Artakserkses I), te Sûsan, te hearren kriget dat it weropboude Jeruzalim noch altiten gjin muorren hat, en him dêrop foarnimt om 'e stêd wer muorren te jaan. Dêrta oanset troch God beneamt de kening Nehemia ta steedhâlder fan Juda. Hy reizget nei it heitelân fan syn foarâlden en bout dêr, nettsjinsteande it tsjinabbelearjen fan 'e fijannen fan de Joaden, de stedsmuorren fan Jeruzalim wer op. Underwilens reformearret er de joadske mienskip dêre neffens de wet fan Mozes. Nei tolve jier hat er de put derút, en dan keart er werom nei Sûsan. As er lykwols, by in letter besyk oan 'e stêd, merkt dat de Joaden yn Jeruzalim wer ta sûnde ferfalle en mei net-Joadske froulju trouwe, fêstiget er him dêr foargoed om 'e wet ôf te twingen.
Fryske oersetting
Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe, û.m. in oersettingsfragmint fan eigen hân fan Nehemia 2:11-18 út. De earste folsleine útjefte fan Nehemia stie yn it Alde Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dêr't dy yn 1943 de earste Fryske bibeloersetting mei foltôgen. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Nehemia waard dêrby dien troch dr. F. Boonstra, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch Jacobus W. Zantema.
Psalm 151
Oarsprong
Hoewol't frijwol de hiele Westerske bibelwittenskip iuwenlang leaude dat Psalm 151 in oarspronklik Gryksk wurk wie en dat der gjin inkeld bewiis wie dat er ea yn it Hebriuwsk bestien hie, die nei de ûntdekking fan 'e Deade-Seerôlen bliken dat se it by it ferkearde ein hiene: der wie wol deeglik in Hebriuwsktalich orizjineel en, sterker noch, dat makke ûnderdiel út fan it sangboek fan 'e mienskip fan Qumran. Mei in stikmannich oare kanonike en deuterokanonike psalmen foarmet it de Deade-Seerôle 11QPs(a), dy't ûntdutsen waard yn 1956 en wêrfan't de ynhâld publisearre waard yn 1963 troch J.A. Sanders. Feitlik binne der twa koarte psalmen (Psalm 151a en de mar foar diel oerlevere Psalm 151b) dy't tegearre de basis foarmen foar de lettere Grykske psalm (dy't Sanders trouwens yn ferliking mei it orizjineel "drûch" en "op in teloarstellende wize feroare" fûn).
Ynhâld
Hoewol't de titel fan 'e psalm úthâldt dat er troch kening David skreaun is, mient de mearderheid fan 'e hjoeddeiske bibelwittenskippers dat dat hast seker net it gefal is (krekt likemin as mei de kanonike Psalmen). Yn Psalm 151 ferblidet de ik-persoan (David) him dat God him goedgeunstich is en syn gebedens ferheart. Hy wie de minste fan syn bruorren, en dochs hat God him útkard om ta kening salve te wurden. Dan ferhellet er hoe't er de Filistynske foarfjochter Goliat fersloech en him neitiid de holle ôffike mei syn eigenste swurd, en dêrmei de skande fan Israel útwiske (oant David fanwegen kaam, hiene de Israeliten gjin foarfjochter dy't it tsjin 'e mânske Goliat doarst op te nimmen).
Trivia
De Etiopyske keizer Haile Selassy droech Psalm 151 yn syn gehiel foar oan it begjin fan syn earste taspraak foar de steatsrie nei syn troansbestiging yn 1930. Oersetter Klaas Bruinsma hat Psalm 151 yn 2000 oerset yn it Frysk ûnder de titel Psalm 151, in Apokrife Psalm (en mei as ûndertitel In Lofsang fan David, de Soan fan Isaï), en publisearre yn De Fleanende Krie, it blêd fan 'e Kristlik Fryske Folksbibleteek (ôfl. 131 (sept.), s. 3).
Alde Tsjerke (It Heechsân)
De Alde Tsjerke fan It Heechsân ûnder Eastermar wie in tsjerkegebou dat yn 1868, op de toer nei, sloopt waard.
Skiednis
Op in print út 1721 binne tsjerke en toer troch Jacobus Stellingwerff ôfbylde.
De nije herfoarme tsjerke waard ek boud op It Heechsân, sa 'n 400 meter súdliker oan de Torenlaan. Ek dy yn eklektyske styl boude tsjerke is in ryksmonumint, tegearre mei it njonkenlizzende ferieningsgebou en de pastorij der tsjinoer.
Randall Wallace
Randall Wallace (Middle Fork (Tennessee), 28 july 1949) is in Amerikaansk skriuwer (fan senario's, lieten, romans en koarte ferhalen), regisseur en filmprodusint fan etnysk Skotsk komôf. Hy waard bekend doe't er yn 1995 it senario fan 'e súksesfolle Hollywood-film Braveheart skreau, wêrmei't er in nominaasje foar in Oscar binnensleepte. Letter debutearre er as regisseur mei de kaskreaker The Man in the Iron Mask. Ek wied er belutsen by de produksje fan films as Pearl Harbor, We Were Soldiers en Secretariat.
Iere jierren
As folwoeksene wie Wallace ferskate jierren manager fan in bisteshow yn it ferdivedaasjepark Opryland, yn Nashville. Mids jierren tachtich ferfear er nei Hollywood om in karriêre as sjonger en lietsjeskriuwer nei te stribjen. Hy begûn romans, koarte ferhalen en senario's foar films te skriuwen. As protezjee fan 'e foaroansteande tillefyzjeprodusint Stephen J. Cannell bestege er oan 'e ein fan jierren tachtich en it begjin fan 'e jierren njoggentich ferskate jierren oan it skriuwen fan skripts foar tillefyzjesearjes.
Filmkarriêre
Mids jierren njoggentich briek Wallace troch as skriuwer fan it senario fan 'e Hollywood-kaskreaker Braveheart, dy't it libbensferhaal fertelt fan 'e Midsiuwske Skotske frijheidsstrider William Wallace. Nei't it skynt waard Randall Wallace ta it skriuwen fan dit senario ynspirearre doe't er Skotlân besocht op 'e siik nei syn foarâlderlik erfskip. (Hy is ynsafier bekend net besibbe oan William Wallace oars as dat beiden leden fan deselde clan wiene/binne, te witten: de Clan Wallace.) Syn senario wekke de belangstelling fan akteur en regisseur Mel Gibson, dy't sawol de haadrol, de rezjy as de ko-produksje fan 'e film op him naam. Braveheart waard ien fan 'e súksesfolste films út 'e jierren njoggentich, en wûn ferskate Oscars, û.m. foar bêste film en bêste regisseur. Wallace sels waard nominearre foar in Oscar yn 'e kategory bêste senario, en teffens foar in Golden Globe yn deselde kategory. Hy wûn in Writers Guild of America Award foar bêste senario.
Yn 1998 makke Wallace syn debút as regisseur mei de film The Man in the Iron Mask, nei in senario fan eigen hân, en mei in stjerrecast dy't Leonardo DiCaprio, John Malkovich, Gabriel Byrne, Jeremy Irons en Gérard Depardieu omfette. It senario en de film wiene basearre op Le Vicomte de Bragelonne, ou Dix Ans Plus Tard ("De Boarchgreve fan Bragelonne, of Tsien Jier Letter") it trêde diel út 'e fjouwerdielige rige oer de trije musketiers, fan 'e Frânske skriuwer Alexandre Dumas, út 1848.
Koarte tiid letter skreau Wallace it senario foar Pearl Harbor, oer de Japanske oanfal op Pearl Harbor, yn 'e Twadde Wrâldoarloch, dat yn 2001 ferfilme waard troch regisseur Michael Bay, mei Ben Affleck en Kate Beckinsale yn 'e haadrollen. Hoewol't dat ûntsjinsislik in spektakulêre film is, moat dy it benammen hawwe fan 'e special effects; op it senario fan Wallace wie in protte krityk, en hy waard dermei nominearre foar in Golden Raspberry Award yn 'e kategory minste senario.
Yn 2002 regisearre Wallace syn twadde film, it rouwe We Were Soldiers, op 'e nij nei in senario fan himsels. Hjirby gie it ferhaal oer in inkele slach út 'e Fjetnamoarloch, en Wallace gie yn trening mei beropssoldaten fan 'e Ranger School fan it Amerikaanske Leger om 'e motivaasje fan syn personaazjes better te begripen. Foar de ferfilming wurke er fannijs gear mei Mel Gibson.
De trêde film dy't Wallace regissearre wie Secretariat, foar de Disney-studio's, yn 2010, foar it earst nei in senario dat er sels net skreaun hie. Yn dy film wurdt it wier-barde ferhaal ferteld fan in racehynder dat yn 1973 de saneamde Trijefâldige Kroan binnenhelle (troch de trije wichtichste Amerikaanske hynstekoersen yn ien jier te winnen). Dêrby wurdt benammen omtinken skonken oan it krewearjen en de moed fan 'e eigneresse fan it hynder, Penny Chenery-Tweedy, dy't spile waard troch aktrise Diane Lane. Wallace skreau sels it ôftitelingsnûmer It's Who You Are, dat as ûnderdiel fan 'e soundtrack fan Secretariat útbrocht waard.
Wallace syn fyfde film as regisseur wie Heaven Is for Real, út 2014, wêrfan't er ek it senario skreaun hie, oer in jonge dy't nei eigen sizzen yn 'e himel west hat. Teffens hawwe Wallace en Mel Gibson, nei't it skynt, plannen foar in film oer de Wytsingen. Yn 1999 rjochte Wallace fierders syn eigen filmstudio op, ûnder de namme Wheelhouse Entertainment, dy't him taleit op it meitsjen fan wrâldwiid fermaak dat de klassike wearden leafde, moed en eare útdraacht.
Oare beuzichheden
Los fan syn karriêre yn 'e filmyndustry is Wallace ek auteur fan sân romans, wêrûnder ferskate bestsellers en teffens omwurkings fan syn senario's (lykas de roman Braveheart, út 1995). Fierders hat er frijwat lieten skreaun, oer it algemien fan it popsjenre, mar û.o. ek de hymne Mansions of the Lord, dy't yn 2004 diel útmakke fan 'e routsjinst foar de Amerikaanske presidint Ronald Reagan. Yn 2008 skreau Wallace ferskate lieten mei sjonger en lietsjeskriuwer Richard Marx, wêrfan't ien, Flame in Your Fire, letter útbrocht waard op Marx syn album Emotional Remains. Wallace hat sporadysk ek as akteur yn 't spier west; sa spile er yn 2002 in Teksaanske oaljewurker yn 'e film The Rookie, en hied er in kameoroltsje as himsels yn it sânde seizoen fan 'e komeedzjesearje Entourage.
Midfrânsk
It Midfrânsk is de histoaryske foarm fan it Frânsk sa't dat tusken likernôch 1300 en 1600 sprutsen waard. Dat wie de perioade wêryn't it Frânsjaansk (francien), it dialekt fan Île de France, de krite om Parys hinne, foargoed boppe alle oare yn Frankryk sprutsen talen en dialekten pleatst waard, nammentlik troch it Edikt fan Villers-Cotterets, dat yn 1539 útfurdige waard troch kening Frâns I.
Tafeltennis op de Paralympyske Simmerspullen 1984
De VIIe Paralympyske Simmerspullen waarden yn 1984 hâlden yn Stoke Mandeville (Grut-Brittanje) en New York, (Feriene Steaten).
De Paralympyske Simmerspullen fan 1984 waarden yn twa ferskillende lannen organisearre. Dit wie foaral te witen oan de Amerikaanske handikaptensport Organisaasjes en de wize fan Fûnsenwinnen. Benammen de Amerikaanske Rolstoelsport Organisaasje woe sa’n soad ynfloed ha en sporters op de Spullen, dat it foar de oare Organisaasjes (Blinen, Spastisy en Amputearden) net te akseptearjen wie. Dizze trije nasjonale organisaasjes besletten dêrop mei ynstimming fan de 3 ynternasjonale Organisaasjes: IBSA (Blinnen), CP-ISRA (Spastysksi) en ISOD (Amputearden) om de Paralympyske Spullen yn New York, de Feriene Steaten te hâlden fan 16 juny oant 30 juny 1984, sûnder de rôlstoelsporters. Dy krigen in Spullen fan 23 july 1984 oant 1 augustus 1984 yn Stoke Mandeville.
Dûbeld
{| width=60%
Klasse 1B
{| width=60%
Klasse 2
{| width=60%
Klasse 4
{| width=60%
Nijyslânsk
It Nijyslânsk is de foarm fan it Yslânsk sa't dat sûnt likernôch 1350 sprutsen wurdt. It ûnderskiedt him benammentlik fan it Aldyslânsk troch in rige klankferskowings dy't dúdlik út 'e Yslânske stavering nei foarren komme.
Sa joech in skerpteken op in lûd yn it Aldyslânsk oan dat it in lange klank wie: a = /a/ (as yn "bak") ; á = /a:/ (as yn "laad"). Yn it Nijyslânsk kin de a no beide boppeneamde útspraken hawwe, wylst de á no útsprutsen wurdt as 'au'. Yn it Aldyslânsk hie de i de klankwearde fan 'e 'i' yn "sit" of yn "wite", en de í dy fan 'ii', wylst de y en ý foar de klanken yn "út", resp. "drúf" stiene. It Nijyslânsk hat lykwols gjin ú-klanken mear en no steane i en y foar de 'i' yn "sit", en í en ý foar de 'i' yn "wite" of foar de 'ii'.
Ezra (bibelboek)
Ezra, yn it oarspronklike Hebriuwsk: עזרא, ͑Ezra, is (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978) it 15de boek (fan 39) yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel, dêr't it ûnder de Skiednis falt. It komt oerien mei de earste helte fan it boek Ezra yn 'e joadske Tenach, mei't de joadske Bibel nea de út 'e trêde iuw datearjende opspjalting fan Ezra en Nehemia yn twa boeken trochfierd hat. Yn Ezra wurdt ferhelle oer de weromkear fan 'e Joaden út 'e Babyloanyske Ballingskip en harren weropbou fan 'e Timpel en de stêd Jeruzalim. It doel fan it boek is, krekt as yn Nehemia, net sasear om in part fan 'e Joadske skiednis fêst te lizzen, as wol om sjen te litten dat sels de machtige keningen fan it Perzyske Ryk de wil fan God dogge. De earste folsleine Fryske oersetting fan Ezra stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.
Oarsprong
Hoewol't de talmoedyske tradysje hawwe wol dat Ezra skreaun is troch de preester Ezra, is dat idee troch moderne bibelwittenskippers en teologen oan kant reage. It grutste part fan 'e tweintichste iuw draaide de strideraasje om it auteurskip fan Ezra fral om 'e fraach oft it Ezra wie dy't sawol Ezra (en Nehemia) as 1 en 2 Kroniken skreaun hie, of dat it de anonime kronykskriuwer wie dy't ek Ezra (en Nehemia) skreaun hie. Mar koarterby is it almar dúdliker wurden dat sawol Ezra en Nehemia as 1 en 2 Kroniken in folle yngewikkelder skiednis hawwe as dat foarhinne tocht waard, en dat se allegear ta stân kommen binne troch gearstalling en bewurking troch in ferskaat oan skriuwers en redakteurs. Om dêrfan in yndruk ta jaan: út in resinte stúdzje hat bliken dien dat Ezra 1-6 en Ezra 9-10 oarspronklik ferskillende dokuminten west hawwe, dy't neitiid troch de skriuwer(s) fan Ezra 7-8 oaninoar plakt binne. It is noch altyd ûndúdlik wannear't Ezra krekt datearre wurde moat; it bewurkjen derfan is yn elts gefal trochgien oant fier yn 'e hellenistyske perioade.
Ynhâld
De Perzyske kening Koaresj (Syrus de Grutte) jout, dêrta troch God oanfitere, it goud- en sulverguod fan 'e Timpel werom oan Sjesjbassar, de foarst fan Juda. Hy jout permisje foar de Joaden om werom te kearen nei harren heitelân en dêr Jeruzalim en de Timpel wer op te bouwen. Under lieding fan Serûbbabel, de pakesizzer fan 'e foarlêste kening fan Juda, en de hegepreester Jesjûa keare 42.360 ballingen (tsjinstfolk net meirekkene) werom nei Jeruzalim. Dêr begjinne se oan 'e weropbou. Nei ferrin fan tiid stelle de foaroanmannen fan 'e Samaritanen, de net-joadske ynwenners fan it lân, in brief op oan kening Artachsjasta (Artakserkses I), wêryn't se kleie oer de aktiviteiten fan 'e weromkearde ballingen. De kening oarderet dat de weropbou stillein wurde moat. Mar op oanstean fan 'e profeten Haggai en Sacharja sette Serûbbabel en Jesjûa der koarte tijd letter fannijs mei útein. Op 'e nij wurdt der in kleibrief ferstjoerd, diskear oan Artachsjasta syn opfolger, kening Darius (Darius II). Dêrop jout dyselde opdracht om 'e argiven yn Babel ôf te sykjen, en einlings wurdt it dekreet fan Koaresj fûn wêryn't dy tastimming jûn hie foar de weropbou. Dan wurde de foaroanmannen fan 'e Samaritanen fan keningswegen warskôge de ballingen gjin striebree mear yn 'e wei te lizzen. Sadwaande kin de Timpel ôfboud en ynwijd wurde.
Kening Artachsjasta stjoert, dêrta oanset troch God, de preester Ezra mei in kloft efterbleaune ballingen en in skat oan goud- en sulverguod nei Jeruzalim ta, dat er oan him ferslach útbringe kin oangeande foarderings fan 'e weropbou. Op it plak oankommen, heart Ezra dat guon Joaden te Jeruzalim mei net-Joadske froulju troud binne. Hy is ûntset oer sa'n slimme sûnde, en op oankringen fan him wurdt der in gearkomste belein wêryn't de Joaden beslute, nettsjinsteande it ferset fan guon fan harren, om 'e frjemde froulju en harren bern de stêd út te jeien.
Fryske oersetting
Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe, û.m. in oersettingsfragmint fan eigen hân fan Ezra 10:1-6 út. De earste folsleine útjefte fan Ezra stie yn it Alde Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dêr't dy yn 1943 de earste Fryske bibeloersetting mei foltôgen. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Ezra waard dêrby dien troch dr. F. Boonstra, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch Jacobus W. Zantema.
Grutte Priis Formule 1 fan Monako 2005
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Monako 2005 yn Monte Carlo op 22 maaie 2005. It wie de sechsde fan 19 races fan de Formule 1 yn 2005. Hy waard op it Circuit de Monaco hâlden. De race waard hâlden oer 78 omgongen, op it 3,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 260,5 kilometer.
Utslach Grutte Priis
Mark Webber stie foar it earst op it poadium yn de Formule 1.
Spreuken
De Spreuken, yn it oarspronklike Hebriuwsk: מִשְלֵי, Mišlei, foarmje in boek fan dichterlike wiisheid yn sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach binne de Spreuken it 17de boek (fan 24) en falle se ûnder de Ḵeṯuḇim (Geskriften); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel (neffens de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978) binne se it 20ste boek (fan 39) en falle se ûnder de Poëzij en Wiisheid. De earste folsleine Fryske oersetting fan Spreuken stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.
August Allebé
thumb|Portret (1896) fan [[Hendrik Maarten Krabbé|H.M. Krabbé]] August Allebé (Amsterdam, 19 april 1838 - dêre, 10 jannewaris 1927) wie in Nederlânsk keunstskilder en litograaf.
Spreuken
Oarsprong en skriuwer
De fraach wa't de Spreuken skreaun hat, is lange tiid in striidpunt west ûnder bibelwittenskippers en teologen. De namme fan 'e Israelityske kening Salomo wurdt neamd yn Spr. 1:1 ("De spreuken fan Salomo, de soan fan David, de kening oer Israel."). Der wurdt ek ferwiist nei in "Agûr, de soan fan Jaké út Massa" (Spr. 30:1), en in "Lemûel, kening fan Massa" (Spr. 31:1) as skriuwers fan elkmis ien haadstik. Teffens wurde "de mannen fan kening Hizkía fan Juda" neamd (Spr. 25:1), al liket it derop dat dy inkeld besteande teksten kopiëarre en sammele hawwe. Yn 'e Midsiuwen waarden Agûr en Lemûel sjoen as symboalyske nammen foar Salomo, oan wa't hiele Spreuken taskreaun waard. Kening Salomo wurdt op ûnderskate plakken yn 'e Bibel neamd as immen dy't in grut ferskaat oan wysheidsliteratuer fuortbrocht hat, sawol yn 'e Bibel sels as dêrbûten. Sa wurdt yn 1 Keningen 4:32 útholden dat er de auteur wie fan trijetûzen spreuken en tûzen lieten. Mar net inkeld wurde de nammen fan Agûr en Lemûel planút neamd, ek yn 'e rest fan 'e tekst besteane der beskate eleminten fan disharmony dy't suggerearje dat de Spreuken nei alle gedachten mear as ien skriuwer hân hawwe. De measte moderne bibelwittenskippers en teologen hawwe it derop dat fierwei it grutste part fan 'e Spreuken, sanet it hiele bibelboek, fier nei de tiid fan Salomo gearstald is. Inkeld konservative evangelysken hâlde noch út dat Salomo de skriuwer west hawwe moat.
Fryske oersetting
De earste Fryske oersetting út 'e Spreuken giet werom nei it begjin fan 'e fyftjinde iuw, doe't yn 'e hânskriften Unia en Aysma fan Thet Autentica Riocht Spr. 6:16-19 oanhelle waard: "Sawen thing sinter ther god hattet..." Dû. Geart Aeilco Wumkes publisearre yn 1918 yn it tydskrift Yn ús eigen tael in oersettingsfragmint fan eigen hân fan Spr. 31:10-31, dat er it jiers dêrop ek útjoech as ûnderdiel fan syn Ut 'e Heilige Dobbe. De earste folsleine útjefte fan 'e Spreuken stie yn it Alde Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dêr't dy yn 1943 de earste Fryske bibeloersetting mei foltôgen. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin de fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan Spreuken waard dêrby dien troch dû. R. Bijl, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch Ulbe van Houten.
August Allebé
Wurkpaad
Allebé studearre oan de Ryksakademy fan Byldzjende Keunsten yn Amsterdam. Hy wie dêr heechlearaar fuort nei de oprjochting yn 1880 en fan 1890 oant 1906 direkteur. Syn oeuvre befettet portretten, stillibbens en lânskippen. Krekt as in protte oare skilders yn dy tiid wurke er in skoft op it plattelân, yn syn gefal yn Dongen, yn de jierren sechtich fan de njoggentjinde iuw. Allebé syn ier wurk wie fral romantysk, mar letter gie er oer op in mear realistyske styl. Syn wurk is fan in goede kwaliteit, mar net sa bekend. Syn namme hat mear klank fan syn funksjes oan de Ryksakademy.
Allebé hie as dosint in wichtige ynfloed op de skilders fan de saneamde Amsterdamske Skoalle. Ta syn learlingen wurde ûnder oaren Jan Voerman, Antoon Derkinderen, Jan Veth, Jan Sluijters, Jan Toorop, Richard Roland Holst, Jan Tiele en Lizzy Ansingh rekkene. Ek Mondriaan hat oan de Ryksakademy studearre doe't Allebé dêr direkteur wie. Fierders wiene der keunstners dy't nei harren ôfstudearjen les by him namen, lykas Suze Robertson en George Breitner. Ek yllustratoaren studearren by Allebé, ûnder oaren Johan Braakensiek, Cornelis Jetses en Tjeerd Bottema. Hy hie in soad kunde yn keunstfermiddens, bygelyks mei de Amsterdamse Joffers.
Der binne mear as ien strjitten en pleinen nei Allebé ferneamd.
Skilderijen
Wurk fan August Allebé is te sjen yn ûnder oaren it Ryksmuseum, it Steds Museum, it Amsterdam Museum en it Teylers Museum.
1 en 2 Keningen
1 Keningen ferhellet fan it libben fan 'e keningen fan Israel en Juda fan Salomo oant en mei Achab; 2 Keningen behannelet alle fierdere keningen fan 'e beide lannen en einiget mei de ferwuostging fan Israel troch de Alde Assyriërs en Juda troch de Babyloaniërs. De boeken beslane dêrmei it tiidrek fan 970 oant 586 f.Kr., oftewol krapoan 400 jier. De measte moderne bibelwittenskippers pleatse fraachtekens by de histoaryske wearde fan 'e beide boeken, mei't se net bedoeld binne as in sekuere skiedsskriuwing, mar as in teologysk traktaat dat oantsjutte moast dat de lieders fan 'e Israeliten op harren trou oan it ferbûn mei God ôfrekkene waarden (krekt as Jozua, Rjochters en 1 en 2 Samuël). De earste folsleine Fryske oersetting fan 1 Keningen en 2 Keningen stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.
Oarsprong
Neffens de joadske tradysje soe de profeet Jeremia de skriuwer fan 'e boeken wêze, mar hjoed de dei is men fan tinken dat 1 Keningen en 2 Keningen eins besteane út teminsten twa tekstlagen, wêrfan't de ierste út 'e tiid fan 'e Judeeske kening Josjía (641-609 f.Kr.) datearret, wylst de twadde foarme wurdt troch in redigearring en bewurking út 'e midden fan 'e sechsde iuw f.Kr.
Ynhâld
It boek 1 Keningen begjint daliks op it punt dêr't 2 Samuël ophâldt, nammentlik by de dea fan kening David, dy't op syn stjerbêd noch eefkes mei guon âlde fijannen en freonen ôfrekkenet (wêrûnder de legeroanfierder Joäb, dy't him altiten trou tsjinne hie). Hy wurdt opfolge troch syn soan Salomo, dy't de namme hat de wiiste en rykste kening fan 'e wrâld te wêzen. Hy lit û.m. de Timpel te Jeruzalim bouwe en ûntfangt de om har skientme bekend steande keninginne fan Skeba (by wa't er neffens de leginde in soan oanset dy't Menelik I waard, de earste keizer fan Abessynje). Nei Salomo syn dea sil syn soan Rechabeäm him opfolgje, mar troch syn waanwize hâlden en dragen ferfrjemdet er it folk fan him, en fan gefolgen skuort it keninkryk yn twaen. De tsien noardlike stammen foarmje it noarderryk of tsienstammeryk Israel mei as haadstêd Samaria en as kening Jerobeäm I, wylst de stammen Juda en Benjamin it suderryk of twastammeryk Juda foarmje, mei as haadstêd Jeruzalim en as kening Rechabeäm.
Israel, dat no gjin tagong mear hat ta de Timpel, yn Jeruzalim, ferfalt al rillegau ta it tsjinjen fan ôfgoaden, mar ek yn Juda rekket it joadske leauwe yn it neigean. De sechsde kening fan Israel nei Jerobeäm I is Achab, dy't mei Izébel, in Fenisyske prinsesse út 'e stêdsteat Sidon, trout, en tastiet dat sy en har gefolch de heidenske Fenisyske godstsjinst útoefenje. God stjoert dêrop de profeet Elía fan Tisbé nei Achab ta om him it leksum te lêzen. Der folget in lange striid tusken dy beiden, altemets ûnderbrutsen troch fermoedsoenings, oant 1 Keningen beslút mei Achab syn dea.
It boek 2 Keningen set útein mei in beskriuwing fan 'e himelfeart fan Elía en de ûnderskate wûnderdieden fan dy syn opfolger, de profeet Eliza. Dêrnei folget de beskriuwing fan in hiele rige minder bekende keningen fan Israel en Juda, wêrfan't eins mar ien derút springt, en dat Hizkía (716-687 f.Kr.), de fjirtjinde kening fan Juda, dy't religieuze herfoarmings trochfiert en in Assyryske oanfal ôfslacht. Israel is dan al (yn 722 f.Kr.) ferslein troch de Assyriërs, dy't dêrnei Hosjéa, de lêste Israelityske kening, yn it tichthús smite en wichtich part fan 'e befolking yn ballingskip fuortfiere. Israel is fan dy tiid ôf in Assyryske provinsje. Yn 586 f.Kr. treft Juda úteinlik in selde lot, as Jeruzalim ynnommen wurdt troch Nebûkadnêzar II, de kening fan Babyloanje. Hy lit Sedekía, de lêste Judeeske kening, de eagen útstekke en yn ballingskip fuortfiere; Juda wurdt dan in ûnderdiel fan it Nijbabyloanyske Ryk.
Fryske oersetting
Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn Ut 'e Heilige Dobbe, û.m. oersettingsfragminten fan eigen hân fan 1 Keningen 10:1-13 en 2 Keningen 20:1-12 út. De earste folsleine útjefte fan 'e beide boeken stie yn it Alde Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dêr't dy yn 1943 de earste Fryske bibeloersetting mei foltôgen. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan de provinsje Fryslân, it Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlim en de Katholieke Bijbelstichting te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan sawol 1 Keningen as 2 Keningen waard dêrby dien troch dû. R. Bijl, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch Ulbe van Houten.
't Kerkhuys
't Kerkhuys is in protestantske tsjerke en kultureel sintrum oan de Spanbroekerweg 37 yn it Noard-Hollânske Spanbroek.
Skiednis
De skiednis fan de tsjerke giet werom op de 12e iuw en wie yn de roomske tiid oan Sint-Bonifatius wijd, mar de fynst fan in sarkofaach makket ek in 11e-iuwske oarsprong mooglik. It letgoatyske, 16e-iuwske tsjerkegebou is ienskippich, hat in fiifsidich koer en is sân traveeën lang. De toer fan de tsjerke is 19e-iuwsk, allinne it ûnderste diel fan eastlike kant fan de toer is âlder en 15e-iuwsk. Mei de reformaasje gyng de tsjerke oer op de nije protestantske leare.
In bekende dûmny dy't oan de tsjerke ferbûn wie, wie de Nederlânske politikus en skriuwer Bernardus Bosch (1746-1803).
Ynterieur
De preekstoel fan de tsjerke datearret út it twadde fearn fan de 17e iuw. Fierder besit de tsjerke in 17e-iuwske hearebank, in lessener foar de foarsjonger út 1694 en in doophek mei twa ienfâldige koperen doopbôgen út it earste fearn fan de 18e iuw.
Yn de tsjerke is in foar Johannis van Gheel makke epitaaf út 1668 fan de byldhouwer Rombout Verhulst. Rombout Verhulst wie ek de byldhouwer fan it monumint foar Michiel de Ruyter yn de Nije Tsjerke fan Amsterdam.
Yn de toer hinget in klok dy't yn 1519 getten waard troch Peter Weag Hevens.
Oargel
It oargel is in ienmanualich ynstrumint út 1779, dat troch Johannes Stephanus Strümphler (Amsterdam) boud is. De firma L. Ypma (Alkmar) restaurearre it ynstrumint yn 1857 en feroare de disposysje. Yn de jierren 2005-2006 folge by in restauraasje fan it oargel de rekonstruksje fan de yn 1857 troch Ypma ferwidere Cornet, sadat it oargel syn oarspronklike disposysje werom hat.
Gebrûk
De tsjerke waard yn 1989 sletten foar de earetsjinst en rekke dêrnei yn it neigean. Tsjerke en toer waarden oerdroegen oan de 'Stichting Behoud Hervormde Kerk' en yn de jierren 1993-1999 folge in restauraasje. De tsjerke wurdt fral brûkt as kultureel sintrum, mar ek de PKN-gemeente 'Midden-Westfriesland' makket ienris yn de fjouwer wiken gebrûk fan de tsjerke.
Teitur Lassen
thumb|250px|Teitur Lassen, 2009 Teitur Lassen (Hoyvík, 4 jannewaris 1977) is in Fêreusk sjonger en muzikant.
De Seeman (Aldingelsk gedicht)
Eftergrûn
Foarhinne waard The Seafarer frijwol unanym beskôge as in treurdicht, in foarm fan poëzij dy't it ferlies fan it ien of oar berouwet, mar tsjintwurdich binne der hieltyd mear taalhistoarisy dy't hawwe wolle dat it eins ta de wysheidsliteratuer heart. Dat is in literêre kategory dy't yn haadsaak út siswizen en útspraken bestiet, en wêrmei't ornaris ferwiisd wurdt nei bibelboeken as Spreuken en Preker en deuterokanike teksten as Jezus Sirach en de Wysheid fan Salomo. Yn dit ljocht besjoen kin The Seafarer beskôge wurde as in leardicht, dat de ellindige omstannichheden fan 'e seefeart by 't winter as byldspraak brûkt foar de swierrichheden dy't de minske ûnderfynt as er in from libben as kristen besiket te lieden.
Ynhâld
The Seafarer wurdt ferteld yn it ik-perspektyf fan it eachpunt út fan in âlde seeman, dy't oantinzen ophellet en op syn libben weromsjocht. Yn regels 1-33a wurde de treasteleaze ûntbearings fan it libben op 'e winterske see beskreaun. De kwetsberens, de kâlde wietens en de iensumens fan in seereis yn dy tiid fan it jier wurdt ôfset tsjin it libben oan 'e fêste wâl, dêr't men yn feiligens en omjûn troch jins famylje te gast gean kin oan iten en wyn. Stadichwei begjint dat it klimaat op it lân dat fan 'e winterske see te belykjen, oant de seeman yn regels 33b-66a op in hiel oare toan oergiet nei in omskriuwing fan it langstme dat er, nettsjinsteande alles, noch nei de see fielt. Geandewei ferskowe de seizoenen fan 'e winter fia de maityd nei de simmer.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan The Seafarer ferskynde yn 1986 yn it tydskrift HJIR ûnder de titel De Seeman. De fertaling wie fan 'e hân fan klassyk oersetter Klaas Bruinsma, dy't benammentlik bekend wurden is troch syn lettere ferfrysking fan Homêros syn Ilias en Odyssee. Ut gegevens út it digitaal argyf fan Tresoar docht trouwens bliken dat er al yn 1983 dien wurk makke hie mei De Seeman (in kopy fan 'e oarspronklike oersetting is yn te sjen ûnder oanfraachnûmer 7498 fr.). Yn 1990 is Bruinsma syn fertaling, mei in taljochting, útjûn as in boekje fan tweintich siden, by útjouwerij Bekker & Veltman te Meppel.
Red (filmsearje)
Red is in Amerikaanske filmsearje fan 'e aksjekomeedzje- en spionaazjesjenres, dy't ynspirearre waard troch de stripsearje mei deselde namme fan 'e ymprint Homage fan DC Comics. Der binne (anno 2021) twa films yn dizze rige makke: Red út 2010 en Red 2 út 2013. De titel is ûntliend oan 'e ôfkoarting Retired, Extremely Dangerous ("Pinsjonearre, Ekstreem Gefaarlik"). De films geane oer de pinsjonearre CIA-agint Frank Moses, spile troch Bruce Willis, dy't mei in bûnt selskip fan oare spionnen op jierren de flier oanfaget mei de jongere generaasje.
Red
Yn Red stjoert immen in groep hierlingen om 'e pinsjonearre CIA-man Frank Moses (Bruce Willis) út 'e wei te romjen. Ynstee rommet Moses it hierlingeteam út 'e wei. Dêrnei giet er op 'e siik nei dejinge dy't efter de moardoanslach sit, wêrby't er Sarah Ross (Mary-Louise Parker), de frou mei wa't er krekt in relaasje begûn is en dy't dêrom ek in doelwyt foar syn fijannen wurden is, op sleeptou nimt. Se krije help fan inkele oare âld-CIA-lju: de paranoïde Marvin Boggs (John Malkovich) en de terminaal sike Joe Matheson (Morgan Freeman), en ek fan 'e eardere skerpskutter foar MI6 Victoria Winslow (Helen Mirren) en KGB-spion op jierren Ivan Simanov (Brian Cox). Underwilens wurde se oanhâldend efterfolge troch de jonge CIA-agint William Cooper (Karl Urban). Uteinlik docht bliken dat it befel om Moses om te bringen fan it alderheechste nivo komt.
Red waard regissearre troch de Dútske regisseur Robert Schwentke nei in senario fan Jon Hoeber en Erich Hoeber, dat basearre wie op 'e stripsearje Red út 2003-2004. De film gie op 15 oktober 2010 yn premiêre, en brocht $199 miljoen op tsjin in budget fan $58 miljoen.
Red 2
Yn Red 2 docht bliken dat de fijannen fan Frank Moses (Bruce Willis) noch altyd efter him oan sitte. Hy wit nammentlik tefolle (of krekt net genôch, ôfhinklik fan hoe't je it besjogge) fan Operaasje Nightshade. Dat wie in topgeheime misje yn 'e Kâlde Oarloch om in kearnwapen de Sovjet-Uny binnen te smokkeljen. Mei help fan Sarah Ross (Mary-Louise Parker), Marvin Boggs (John Malkovich), Victoria Winslow (Helen Mirren) en Ivan Simanov (Brian Cox) moat Moses sjen dat er sawol de Russen, yn 'e foarm fan generaal-majoar Katja Petrovitsj (Catherine Zeta-Jones) en korrupte Amerikaanske aginten û.l.f. Jack Horton (Neal McDonough) as de Súdkoreaanske hiermoardner Han Cho Bai (Byung-hun Lee) te fluch ôf is. Se fine de deawaande dr. Edward Bailey (Antony Hopkins), de ûntwerper fan it eksperimintele kearnwapen, werom yn in Britske finzenis, mar der blykt in goede reden te wêzen wêrom't er dêr al dy jierren fêstholden is.
Red 2 waard regissearre troch Dean Parisot nei in senario fan Jon Hoeber en Erich Hoeber. De film gie op 19 july 2013 yn premiêre, en brocht $148,1 miljoen op tsjin in budget fan $84 miljoen.
Fierdere ûntwikkelings
Yn maaie 2013 makke filmstudio Lionsgate Films, de memme-ûndernimming fan Summit Entertainment, bekend dat de preproduksje úteinset wie foar in trêde diel yn 'e filmsearje, mar anno 2021 is dat noch altyd net yn produksje nommen. Yn 2015 kundige it Amerikaanske tillefyzjenetwurk NBC oan dat der plannen wiene foar it meitsjen fan in tillefyzjesearje op basis fan Red.
Keiko Agena
Keiko Agena (folút: Christine Keiko Agena; Honolulu, 3 oktober 1973) is in Amerikaansk aktrise fan etnysk Japansk komôf, dy't benammen bekend wurden is mei har rol yn 'e soapsearje Gilmore Girls.
Jonkheid en oplieding
Agena waard yn 1973 berne yn 'e Hawaïaanske haadstêd Honolulu, as de dochter fan etnysk Japanske âlden. Hja sette al útein mei aktearjen doe't hja noch mar tsien jier wie. Agena gie nei de middelbere skoalle oan it Mid-Pasifysk Ynstitút op it eilân Oähû, en folge dêrnei in aktearoplieding oan it Whitman Kolleezje yn Walla Walla, yn 'e steat Washington.
Aktearkarriêre
Har tillefyzjedebút makke Agena yn 1993, mei in roltsje yn in ôflevering fan 'e rige Renegade. Neitiid hie se gastroltsjes yn searjes as ER, Felicity en Beverly Hills, 90210. Har trochbraak kaam yn 2000, doe't se cast waard yn 'e fêste rol fan Lane Kim, de Koreaansk-Amerikaanske bêste freondinne fan haadpersoan Rory Gilmore (spile troch Alexis Bledel), yn 'e soapsearje Gilmore Girls. Dy rige rûn oant 2007. Agena wie yn it earste seizoen 27 jier, mar spile in famke fan 16, wat in oansjenlike aktearprestaasje west hawwe moat. Yn 2002 wûn hja foar dizze rol in Young Artist Award yn 'e kategory bêste froulike byrol. Teffens waard se trije kear (yn 2001, 2002 en 2003) yn in ferlykbere kategory nominearre foar in Teen Choice Award.
Fierders wie Agena yn dyselde snuorje ek trije seizoenen lang as stimaktrise aktyf, troch de stim fan it personaazje Yori yn te sprekken yn 'e Disney-tekenfilmsearje Kim Possible. Ek hie se gastrollen yn û.m. de plysjesearje Without a Trace, de abbekatesearje Private Practice en de sikehûssearje House.
Priveelibben
Agena troude op 19 desimber 2005 mei in Shin Kawasaki, dy't ek fan etnysk Japansk komôf is. De houliksplechtichheid fûn plak yn in helikopter boppe Las Vegas.
American Sniper (film)
American Sniper is in Amerikaansk biografysk histoarysk oarlochsdrama út 2014 ûnder rezjy fan Clint Eastwood, mei yn 'e haadrollen Bradley Cooper en Sienna Miller. De titel betsjut "Amerikaanske Slûpskutter". It ferhaal giet oer de ûnderfinings yn 'e Irakoarloch fan Chris Kyle, in slûpskutter fan 'e Amerikaanske Marine, dy't fjouwer kear útstjoerd waard nei Irak en mei it befêstige deasjitten fan 255 opstannelingen de deadlikste slûpskutter waard yn 'e Amerikaanske militêre skiednis. De film wie basearre op Kyle syn autobiografy mei deselde namme. American Sniper krige oer it algemien positive resinsjes fan 'e filmkritisy, wûn yn 2015 de Oscar foar bêste lûdsmontaazje, en waard in grut kommersjeel súkses yn 'e bioskopen. De film joech lykwols oanlieding ta frijwat kontroverse omreden fan 'e ôfskildering fan 'e Irakoarloch en it personaazje fan in slûpskutter.
Plot
Chris Kyle wurdt yn 'e 1970-er en 1980-er jierren grutbrocht op it plattelân fan 'e Amerikaanske steat Teksas. Dêr leart er al jong om mei fjoerwapens om te gean en harten te sjitten by de jacht. Yn 'e 1990-er jierren is Kyle as folwoeksen man úteinset mei in wurkpaad as cowboy en rodeodielnimmer. Nei't er op 'e tillefyzje de ferslachjouwing sjocht oer de bomoanslaggen op 'e Amerikaanske ambassades yn Kenia en Tanzania troch Al-Qaida, wêrby't 224 deaden falle, fielt er him roppen om tsjinst te nimmen by de Amerikaanske Striidkrêften. De rekrutearringsofsier mei wa't er praat, riedt him oan om him op te jaan foar it trainingsprogramma fan 'e Navy SEALs, de kommando's fan 'e Amerikaanske Marine. Kyle trochstiet de leadswiere training en wurdt as SEAL útornearre om slûpskutter te wurden, om't er sa ûnbidige trefseker is.
As syn ienheid op jacht is nei Al-Qaida-lieder Abû Mûsab al-Zarkawi, ûnderfreget Kyle op hurdhannige wize de húshâlding fan sjeik Al-Obeidi, dy't ûnder druk taseit om yn ruil foar jild de SEALs nei "De Slachter" te lieden, de ûnderbefelhawwer fan Al-Zarkawi. It plan rint alhiel mis as De Slachter yn ôfwêzigens fan 'e Amerikanen delkomt om wraak op Al-Obeidi te nimmen. As de SEALs weromkomme om 'e oerienkomst yn 'e praktyk te bringen, rinne se yn in mûklaach. Kyle, dy't neat dwaan kin om't er yn dekking fêstset wurdt troch in fijannige slûpskutter, moat tasjen hoe't de sjeik en syn jonge soan troch De Slachter fermoarde wurde. De fijannige slûpskutter is in Syrjer dy't himsels Mûstafa neamt en dy't earder in Olympyske medalje wûn hat yn it sportsjitten.
Net folle letter keart Kyle nei syn earste útstjoering werom nei de Feriene Steaten, dêr't syn frou Taya ûnderwilens op alle dagen rint. Yn 'e tiid dat er mei ferlof is, wurdt syn soan Colton berne. Taya merkt lykwols dat Kyle feroare is en allegeduerigen ôflaat wurdt troch syn ûnderfinings yn Irak. Se begjint oer him yn noed te sitten.
Oan it begjin fan syn twadde útstjoering nei Irak wurdt Kyle befoardere ta ûnderofsier. Syn ienheid makket jacht op De Slachter. De SEALs kringe it appartemint fan in Iraaksk gesin binnen dat útsjocht op in restaurant dat troch De Slachter as tydlike basis brûkt wurdt. As blykt dat de heit fan it gesin yn syn wente wapens ferberget, twingt Kyle him om 'e SEALs te helpen it restaurant binnen te kommen. Nei't dat slagge is, wurdt de heit lykwols troch de Amerikanen deasketten as er it gewear fan in sneuvele opstanneling oppakt. De Slachter naait út, mar Kyle besjit syn fuortridende auto, dy't dêrop ûntploft.
As Kyle nei syn twadde útstjoering thúskomt, is Taya krekt befallen fan in lyts famke. Kyle syn ferfrjemding fan syn gesin boazet lykwols almar fierder oan. Op syn trêde útstjoering nei Irak sjit Mûstafa in lid fan Kyle syn ienheid, Ryan "Biggles" Job, del, as dyselde fuort njonken Kyle stiet. Kyle fielt him dêr ferantwurdlik foar, mei't er syn maat krekt mei in petear ôflate fan 'e misje dêr't se mei oan 'e gong wiene. Biggles wurdt swierferwûne ôffierd nei de basis, mar as de SEALs beslute om fuortendaliks harren misje te ferfetsjen, wurdt in oar lid fan it team, Marc Lee, deasketten.
Wer thús driuwe Kyle en Taya fierder útinoar. Sy wol dat er ôfswaait út 'e marine, mar skuldgefoelens oer it lot fan Biggles, dy't yn it sikehûs by in operaasje komt te ferstjerren, twinge him om foar in fjirde útstjoering nei Irak werom te gean. Taya seit tsjin him dat it skoan wêze kin dat er thúskomme sil by in leech hûs.
Yn Irak wurdt Kyle tawiisd oan 'e jacht op Mûstafa, dy't hieltyd mear Amerikaanske slachtoffers makket. Dat is krekt de misje dy't er hawwe wol, om't er wraak nimme wol foar de dea fan Biggles. Syn ienheid wurdt temûk yn stelling brocht op it plat dak fan in gebou yn fijannich gebiet, dêr't se wei útsicht hawwe op leden fan it Amerikaanske Sjenykorps dy't in barrikade oan it bouwen binne. Mûstafa hat op dy lokaasje nammentlik al ferskate sjenysoldaten deasketten. As er wer ien omleit, sinjalearret Kyle him op in healwiis lange ôfstân fan 1.920 m. Hy beslút in skot te weagjen, ek al bringt er himsels en syn team dêrmei yn gefaar om't dat harren posysje ferriede sil oan 'e opstannelingen. Mei syn skot deadet er Mûstafa, mar syn posysje wurdt dêrnei bestoarme troch in grutte kloft opstannelingen. Midden yn 'e gaos skillet Kyle gûlend op in satellyttillefoan Taya op en seit dat er ree is om thús te kommen. Inkeld troch in ynfallende sânstoarm witte Kyle en syn ienheid oan 'e opstannelingen te ûntkommen. Sels wurdt er dêrby yn in skonk sketten en mist er suver it legerfiertúch dêr't se yn útnaaie. Syn skerpskuttersgewear bliuwt efter op it slachfjild.
Nei syn weromkear yn 'e Feriene Steaten swaait Kyle ôf út 'e marine, mar troch in lichte foarm fan posttraumatysk stress-syndroom hat er muoite om him wer oan it boargerlibben oan te passen. Hy komt by in psychiater telâne dy't him befreget oer syn ûnderfinings yn Irak. Kyle fertelt de man dat it him hielendal net dwerssit dat er teminsten 255 Irakezen deasketten hat, om't dat fijannen en kweadoggers wiene. Wat him psychysk tramtearret, is dat er mei syn wurk as slûpskutter net mear Amerikanen rêde kinnen hat. De psychiater seit dat er in sikehûs fol swierferwûne feteranen hat dy't rêden wurde moatte, en Kyle stimt deryn ta om dêrby te helpen. Sa begjint er mei oare feteranen te wurkjen, en dêrtroch helpt er himsels ek. Stadichoan went er oan syn nije bestean en wurdt er wer de man mei wa't Taya oarspronklik troud is en in goede heit foar syn beide bern.
Jierren letter, op 2 febrewaris 2013, seit Kyle syn frou en bern goendei en ferlit er syn hûs om te wurkjen mei Eddie Ray Routh, in feteraan dy't swier oanhelle is mei posttraumatysk stress-syndroom. In tekst oan it begjin fan 'e ôftiteling makket dúdlik dat er letter dy deis troch Routh deasketten wurde soe. Wylst de ôftiteling begjint, wurde wiere argyfbylden fan syn lykprekaasje en begraffenis toand.
Rolferdieling
¹) in personaazje dat foar in part basearre is op 'e Irakeeske slûpskutter Djûba ²) in personaazje dat mooglik basearre is op Abû Deraä
Produksje
Slûpskutter Chris Kyle skreau y.g.m. ghostwriters Scott McEwen en Jim De Felice in autobiografy mei de titel American Sniper, wêryn't er benammen yngie op syn ûnderfinings yn 'e Irakoarloch. It boek ferskynde begjin 2012 en yn maaie fan dat jier waarden de filmrjochten derop oankocht troch akteur en filmprodusint Bradley Cooper. Dyselde hie Chris Pratt yn gedachten om 'e rol fan Kyle te spyljen, mar filmstudio Warner Bros., dy't it projekt finansiere soe, woe inkeld meiwurkje as Cooper sels de haadrol op him naam.
Yn maaie 2013, in fearnsjier nei't Kyle fermoarde wie, waard bekendmakke dat Steven Spielberg de ferfilming fan syn autobiografy regissearje soe. Spielberg hie it boek lêzen en wie derfan ûnder de yndruk rekke, mar hy woe mear psychologysk konflikt hawwe en stelde foar om in fijannige slûpskutter ta te foegjen dy't mei Kyle yn in persoanlike fete behelle rekket. Spielberg liet op basis fan in kombinaasje fan 'e autobiografy en syn eigen ideeën in senario skriuwe dat mar leafst 160 siden besloech. Om't Warner Bros. lykwols beheinings oan it budget stelde, dat net mear $59 miljoen bedrage mocht, konkludearre Spielberg lykwols dat er de film net meitsje koe sa't er him yn 'e holle hie. Dêrom seach er ôf fan it projekt en sei op 5 augustus 2013 ôf as regisseur. Op 21 augustus fan datselde jier waard Clint Eastwood ree fûn om 'e film te regissearjen.
Eastwood wurke by American Sniper op basis fan in senario dat skreaun wie troch Jason Hall. Behalven as regisseur wied er ek as produsint by it projekt belutsen, yn 'e mande mei Cooper, Robert Lorenz, Andrew Lazar en Peter Morgan. Hja wurken yn opdracht fan 'e filmstudio's Malpaso Productions, Village Roadshow Pictures, RatPac-Dune Entertainment, Mad Chance Productions en 22nd & Indiana Pictures. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Tom Stern. De opnamen setten op 31 maart 2012 útein yn Los Angeles. Der waard ek filme op lokaasje yn Santa Clarita (Kalifornje), El Centro (Kalifornje), Seal Beach (Kalifornje) en Marokko (dat trochgie foar Irak).
Filmmuzyk
Der waard op 'e ôftiteling fan American Sniper nimmen neamd dy't de filmmuzyk makke hie, mar sûnt Mystic River, út 2003, hat Clint Eastwood sels de soundtracks fan syn measte films makke, en foar American Sniper wie hy de komponist fan it muzykstik Taya's Theme. Joseph S. DeBeasi komponearre de restearjende filmmuzyk en waard op 'e ôftiteling fermelden as 'muzykeditor'. De soundtrack fan American Sniper omfettet ek it liet Someone Like You fan Van Morrison, dat te hearren is by de brulloftssêne, en it muzykstik The Funeral fan Ennio Morricone.
Distribúsje
De distribúsje fan American Sniper waard fersoarge troch Warner Bros. De film gie op 11 novimber 2014 yn premiêre op it AFI Fest fan it Amerikaansk Filmynstitút (AFI), wêrnei't er op 25 desimber fan dat jier iepene yn 'e Amerikaanske bioskopen. American Sniper kaam op 19 maaie 2015 út op dvd en blu-ray.