cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Minskesliner
Bearen
Hoewol't oanfallen fan bearen op minsken net faak foarkomme, binne se foar it slachtoffer faker as de oanfallen fan oare bisten fataal, fanwegen de ûnbidige krêft dy't bearen hawwe. Rôfsuchtige bedoelings binne by beare-oanfallen alhiel net nedich. Fral by de brune bear (Ursus arctos) en grizzlybear (Ursus arctos horribilis), dat eins in ûndersoarte fan 'e brune bear is, komme oanfallen op minsken faker fuort út 'e oandriuw om in territoarium te ferdigenjen of út it memme-ynstinkt fan wyfkes dy't har jongen beskermje wolle. Wiere minskeslinende brune bearen binne tige seldsum, en as soks foarkomt, giet it frijwol altyd om sike of krebintige eksimplaren dy't dêryn dreaun wurde troch honger. Sa waarden yn july 2008 by in salmkwekerij op it Kamtsjatka-skiereilân twa geologen deade en foar in diel opfretten troch tsientallen úthongere brune bearen.
Hoewol't de grizzlybear de reputaasje hat, binne yn Noard-Amearika neffens in ûndersyk út 2011 op harsels libjende mantsjes fan 'e Amerikaanske swarte bear (Ursus americanus) eins ferantwurdlik foar it meastepart fan 'e beare-oanfallen op minsken. Sokke mantsjes beskôgje minsken as proai en falle oan mei as doel om har slachtoffers op te fretten. De sitewaasje yn Aazje fertoant in selde byld, mei't de Aziatyske swarte bear (Ursus thibetanus) folle agressiver foar minsken oer stiet as de gruttere brune bear, dy't yn Aazje selden ferantwurdlik is foar oanfallen op minsken. Yn guon kriten fan Yndia en Birma wurde lippebearen (Melursus ursinus) mear freze as tigers fanwegen harren ûnfoarsisbere gedrach. Iisbearen (Ursus maritimus), dy't minsklike oanwêzichheid yn har wengebiet frijwol folslein ûngewoan binne en dêrom net de minste skouwens foar minsken oer hawwe, beskôgje minsken gewoan as proai, krekt as alle oare bisten dy't se te pakken krije kinne. Mei de juste foarsoarch kinne se lykwols maklik op in ôfstân holden wurde.
Hyena's
Hoewol't hyena's beslist gjin skrupules hawwe om minsklike kadavers te beplúzjen, binne se oer it generaal tige skou foar libbene minsken oer, en folle minder gefaarlik as grutte kateftigen. Dat sein hawwende, binne sawol de bûnte hyena (Crocuta crocuta) as de lytsere streekte hyena (Hyaena hyaena) grutte rôfdieren dy't net folle muoite hawwe soene om in ûnwapene minske te oermasterjen, en fan beide soarten is bekend dat se dat yn tiden fan slimme itenskrapte ek wol dogge. Krekt as oare rôfdieren jouwe se dêrby de foarkar oan 'e maklikste slachtoffers: bern, froulju en sike of ferwûne manlju. Fan 'e beide soarten is de bûnte hyena it gefaarlikst, dy't grutter, rôfsuchtiger en agressiver is as de streekte hyena. Fan 'e oare beide hyenasoarten, de brune hyena (Hyaena brunnea) en de ierdwolf (Proteles cristata), binne gjin oanfallen op minsken bekend.
Bargen
Hoewol't bargen gjin echte karnivoaren binne, kin nimmen ûntstride dat it kompetinte rôfdieren binne. Se binne dan ek prima by steat om in minske te deadzjen en op te fretten as dy om 'e iene of oare reden net oan harren ûntkomme kin. In grut tal bisteberjochtings út 'e Midsiuwen draaide om bargen dy't beskuldige waarden fan it opfretten fan bern.
Rotten
Nettsjinsteande harren yndividuële lytse lichemsgrutte kinne rotten yn grutte oantallen helpeleaze minsken oermasterje en libben opfrette. Ien rottebyt sil men net gau dea oan gean, of it moat wêze trochdat der in sykte mei oerbrocht wurdt, mar mei de kollektive biten fan tsientallen rotten wurdt it in hiel oar ferhaal, benammen as der skea oan wichtige organen of oan slachieren tabrocht wurdt. Hoewol't rotten gjin wiere karnivoaren binne, binne it ek gjin tiere iters, en mei it slinen fan minskefleis hawwe se dan ek gjin muoite. Marteling mei rotten is in foarm fan tramtearring dy't wol brûkt is tsjin politike finzenen, en net inkeld yn fiksje lykas George Orwell syn roman 1984.
Krokkedillen en alligators
Oanfallen fan krokkedillen op minsken komme ridlik faak foar op plakken dêr't beide soarten deun byinoar libje. De Nylkrokkedil (Crocodylus niloticus) yn Afrika en de seekrokkedil (Crocodylus porosus) yn Austraalje, Súdeast-Aazje en súdwestlik Oseaanje meitsje tegearre mear deadlike slachtoffers as de tiger. Yn Afrika besuden de Sahara stjerre elts jier hûnderten minsken by oanfallen fan 'e Nylkrokkedil, en tusken 1975 en 1988 wiene der allinnich al yn Austraalje, dêr't de lju der ornaris aardich skerp op binne, 12 fatale oanfallen fan seekrokkedillen. De bekendste oanfal fan seekrokkedillen op minsken fûn yn 'e nacht fan 19 op 20 febrewaris 1945 plak, doe't op it eilân Ramree, foar de kust fan Birma, neffens guon ferhalen sa'n 980 Japanske soldaten troch de bisten opfretten waarden.
Op it Yndyske subkontinint waarden fierders neffens âlde kroniken foarhinne hûnderten minsken jiers pakt en opfretten troch de moeraskrokkedil (Crocodylus palustris), mar dy is sa sterk yn oantal tebekrûn dat dy tsjintwurdich amper mear in bedriging foarmet. Ek fan 'e Orinocokrokkedil (Crocodylus intermedius) en de spitssnútkrokkedil (Crocodylus acutus) is bekend dat se by gelegenheid wolris in minske gripe, en miskien moat de swarte kaaiman (Melanosuchus niger) noch oan dat rychje taheakke wurde.
Slangen
Der binne mar in pear slangesoarten dy't grut en sterk genôch binne om in folwoeksen minske te oermasterjen en troch te slokken. Hoewol't der in protte geroften geane oer oanfallen fan grutte wjirchslangen op minsken, wurdt dêrfoar yn 'e regel gjin bewiis levere. It is lykwols in feit dat sokke slangen soms in proai wjirgje dy't te grut foar harren is om troch te slokken. Fierders binne der ferskate dokumintearre gefallen fan Birmeeske pytons fan 3 oant 4 m lingte, dy't yn finzenskip minsken om hals brocht hawwe, wêrûnder folwoeksene, sûne manlju dy't net ûnder ynfloed fan alkohol of drugs ferkearden. Ien dêrfan wie in learling-oppasser yn in dieretún, waans lyk ûntdutsen waard op it stuit dat de pyton besocht om mei syn kaken de holle fan 'e man te begapjen.
Behalven de Birmeeske pyton (Python bivittatus) wurde ek de anakonda (Eunectes murinus), de rotspyton (Python sebae) en mooglik de strewelpyton (Morelia amethistina) beskôge as slangen dy't minsken bejeie kinne soene om se op te fretten. Fan al dy soarten binne dokumintearre oanfallen op bern bekend. Fierders hat mear as 25% fan alle manlju fan 'e Aeta, in etnyske groep fan jager-samlers yn 'e Filipinen, oanjûn dat se ien of mear oanfallen troch netpytons (Python reticulatus) oerlibbe hawwe, wêrmei't se konkurrearje yn 'e jacht op harten, wylde bargen en apen.
Hagedissen
De Komodofaraan (Varanus komodoensis), de grutste hagedissesoarte fan 'e wrâld, dy't foarkomt op it Yndonezyske eilân Komodo, is de iennichste hagedis dy't by gelegenheid minsken oanfalt en opfret. Om't Komodofaranen yn in ôfhandich gebiet libje, komme sokke oanfallen yn it foarste plak net folle foar, mar kin it ek wêze dat se net registrearre wurde as se wol foarkomme. Hoewol't dizze hagedissen mânske bisten binne, mislearje de measte oanfallen, ek al kin men der rare ferwûnings fan oprinne. Dêr moat men dan daliks mei nei it sikehûs, want de byt fan in Komodofaraan befettet giftige baktearjes. De measte minsken dy't troch sokke bisten opfretten wurde, binne liken dy't troch de faranen útgroeven wurde út grêven.
Fûgels
Ut fossyl bewiismateriaal kin ôflaat wurde dat grutte rôffûgels yn 'e prehistoarje út en troch hominiden bejagen. Fan it Taung-bern, in iere minskeftige dy't yn Afrika ûntdutsen is, wurdt oannommen dat it deade is troch in fûgel dy't sterk op 'e kroanearn liek. En yn Nij-Seelân wie de (no útstoarne) haastearn (Harpagornis moorei) mear as grut genôch om op minsken te jeien, en as men de folkloare fan 'e Maöary foar wier oannimt, died er dat ek.
Haaien
Oars as dat faak tocht wurdt, binne eins mar 4 fan 'e 505 haaiesoarten ferantwurdlik foar in betsjuttend oantal deadlike, ûnútlokke oanfallen. Dat binne de wite haai of minskehaai (Carcharodon carcharias), de wytpuntoseaanhaai (Carcharhinus longimanus), de tigerhaai (Galeocerdo cuvier) en de bollehaai of Sambezyhaai (Carcharhinus leucas). Om in ûnútlokke oanfal safolle mooglik foar te kommen, moat men gjin glânzjende metalen drage (lykas sieraden), en net te folle omspatterje en omplûnzgje, mei't dat foar rôfhaaien klinkt as in ferwûne fisk en dus in maklike proai. De iennichste folslein wisse manear om in haaie-oanfal foar te kommen, is troch út 'e see wei te bliuwen.
Nettsjinsteande har reputaasje as moardmasines, besitte haaien harsens dy't kwa grutte yn ferhâlding ta har lichem in ferlykbere massa hawwe as de harsens fan sûchdieren en fûgels. Wittenskiplik ûndersyk hat sûnt 1990 útwiisd dat haaien yn it wyld soms boartlik gedrach fertoane, en dat se nijsgjirrich binne nei nije dingen, en dy ûndersykje troch se mei de bek te "betaasten". It liket der sterk op dat de measte "oanfallen" fan haaien op minsken eins it nijsgjirrige ûndersykjen troch de haai fan in foar him nuver wêzen is; dy teory wurdt ûnderstipe troch it feit dat slachtoffers fan haaie-oanfallen gauris nei it strân ta ûntkomme kinne sûnder dat se efterfolge wurde, en trochdat haaien faak net trochbite. Dat der sa'n soad skea oanrjochte wurdt by sokke konfrontaasjes, komt troch de fjoerskerpe tosken fan 'e haai en de kwetsberens fan 'e minske. Guon oare oanfallen, benammen dy op surfers, lykje almeast in kwestje fan fersin te wêzen, mei't haaien sokke lju peddeljend op har surfplanke oansjogge foar seeliuwen.
Piranja's
Fanwegen harren lytse lichemsgrutte kin gjin inkele yndividuële piranja ea in minske deadzje en opfrette, mar it goed dokumintearre fermogen fan iezings piranja's om sels bisten fan oansjenlike grutte, lykas kapybara's en hynders, oermânsk te wurden en op te fretten, jout oan dat soks ek minsken oerkomme kin. Der binne út it Amazônegebiet ferskate registrearre gefallen fan minsken bekend dy't troch piranja's deade en foar in part opfretten waarden, lykas dat fan in dronken achttjinjierrige man, dy't dat yn 2011 oerkaam by Rosario del Yata, yn Bolivia, en dat fan in fiifjierrich Brazyljaansk famke, dat yn 2012 troch in iezing piranja's oanfallen en deade waard.
Grotten fan Lascaux
De Grotten fan Lascaux (Frânsk: Grotte de Lascaux; útspr.: [las'ko], likernôch: "las- koo ") foarmje in kompleks fan ûnderling ferbûne grotten yn 'e delling fan 'e rivier de Vézère, by it doarp Montignac, yn it departemint Dordonje yn it súdwesten fan Frankryk. De grotten binne ferneamd om't der yn 1940 mear as 600 prehistoaryske grotskilderings op 'e wanden en plafons ûntdutsen waarden, wêrfan't de âldsten datearje fan 17.000 jier lyn en de jongsten fan 12.000 jier lyn. De ôfbyldings stelle foar it meastepart grutte bisten foar dy't yn 'e lêste iistiid rûnom yn Jeropa foarkamen. De Grotten fan Lascaux binne de rykst beskildere grotten dy't oant no ta lykfolwêr op 'e wrâld ûntdutsen binne, en geane troch foar de 'Sikstynske Kapel fan 'e Paleolityske Keunst'. Yn 1979 waard it grottekompleks opnommen yn 'e Wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO as ûnderdiel fan 'e 'prehistoaryske lokaasjes en beskildere grotten yn de Vézèredelling'.
Untdekking
Op 12 septimber 1940 hie de achttjinjierrige monteur Marcel Ravidat (1923-1995) út Montignac frij fan syn wurk. Hy gie mei syn hûn Robot út te kuierjen yn in bosk op 'e lofterigge fan 'e rivier de Vézère. Op in plak dêr't koartby yn in stoarm in beam omwaaid wie, foel Robot yn in gat. Ravidat helle syn maten Jacque Marsal, Georges Agnel en Simon Coencas op en mei-inoar giene se it gat yn. Se ûntdutsen in 15 m djippe skacht, wêrfan't se mienden dat it de legindaryske geheime tunnel nei it deunby leine lângoed Lascaux wie.
Doe't Ravidat-en-dy de skacht delgien wiene, bliek dy lykwols út te kommen yn in grutte grot fan 20 by 8 m en in hichte fan 7 m. By it ljocht fan in lytse oaljelampe dy't se by har hiene, seagen se op 'e wanden ôfbyldings yn reade, giele, brune en swarte kleuren. Ravidat-en-dy beseften dat se in bysûndere ûntdekking dien hiene, en besleaten dy foarearst geheim te hâlden. Se kamen de oare deis werom mei bettere lampen en fûnen noch in skacht. Nei trije dagen beloeken se de pleatslike skoalmaster, harren âlde ûnderwizer Léon Laval, yn 'e ûntdekking.
Op 21 septimber 1940 brochten de fjouwer jonges in troch Laval optrommele delegaasje fan wittenskippers nei de grot ta, ûnder wa abt Henri Breuil en konservator Denis Peyrony fan it Prehistoarysk Museum yn Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil. Breuil sette fuortendaliks útein mei it neitekenjen fan 'e grotskilderings. (Guon fan syn sketsen wurde hjoed de dei brûkt as stúdzjemateriaal fanwegen de ekstreme degradaasje fan in protte fan 'e grotskilderings.)
Fierdere skiednis
De Grotten fan Lascaux waarden op 14 july 1948 iepensteld foar besichtiging troch it publyk. In yngeand argeologysk ûndersyk sette yn 1949 útein. Tsjin 1955 wiene de grotskilderings al sichtber skansearre rekke troch de koalstofdiokside, waarmte, fochtigens en oare fersmoargings dy't produsearre waarden troch 1.200 besikers deis. De tastân fan 'e lucht yn 'e grotten boaze oan, en skimmel en koarstmoassen begûnen de wanden fan 'e grotten te oerwoekerjen. Sadwaande waard yn 1963 besletten en slút de grotten ôf foar it publyk. Neitiid waarden de grotskilderings restaurearre en op deistige basis kontrolearre. Inkeld tafersjochhâlders en argeologen mochten de grotten noch yn.
Yn 2008 waard swarte skimmel yn 'e grotten ûntdutsen, en yn jannewaris fan dat jier waarden de grotten op lêst fan 'e Frânske autoriteiten foar in fearnsjier sletten foar eltsenien, wittenskippers en tafersjochhâlders ynbegrepen. Ien persoan mocht eltse wike ien kear tweintich minuten lang de grot yn om 'e klimatologyske omstannichheden yn 'e rekken te hâlden. Neitiid mochten noch mar inkele wittenskiplike ekspêrs yn 'e grotten wurkje, en dàt inkeld in pear dagen yn 'e moanne. Yn 2009 waard bekendmakke dat de sitewaasje mei de skimmel stabilisearre wie. It krewearjen om 'e swarte skimmel fan 'e wanden te ferwiderjen hat lykwols laat ta dûnkere ferkleurings dy't de pigminten fan 'e skilderings bliuwende skea tabrocht hawwe.
Yn 2011 liek de skimmel weromdreaun te wurden troch in bykommend, noch stranger konservaasjeprogram. As ûnderdiel dêrfan krige it grottekompleks in eigen krêftich klimatisearringssysteem, dat de temperatuer, de luchtfochtigens en it koalstofdioksidegehalte fan 'e lucht yn 'e grotten keunstmjittich gelyk hâldt. It moast ek de yntroduksje fan baktearjes yn 'e grotten foarkomme. Nettsjinsteande dat waard yn maaie 2018 in nije soarte pûdsjeswam yn 'e grotten ûntdutsen, dy't foartiid noch neitiid earne oars oantroffen is. Dêrom waard er troch mykologen nei de grotten ferneamd as de Ochroconis lascauxensis.
Grotskilderings
De grotskilderings fan Lascaux hawwe benammen gruttere bisten as ûnderwerp dy't yn 'e lêste iistiid rûnom yn Jeropa foarkamen. Dêrby giet it om wisinten, oeroksen, harten, wolhierrige noashoarnen, hynders en rindieren. De skilderings en de (ierd)kleuren wiene oant 1940 goed bewarre bleaun. In protte fan 'e ôfbyldings hawwe flakken dy't hielendal ynkleure binne, wylst oaren útfierd binne as krêftige linetekenings.
'Galeryen' yn 'e grotten dy't in beskate kontinuïteit fan ûnderwerp of kontekst suggerearje, krigen nei de ûntdekking in eigen namme, krekt as de ferskillende romten fan it grottestelsel. Sa binne der de 'Grutte Seal fan 'e Bollen', de 'Beskildere Galery', de 'Trochgong', de 'Skacht', it 'Skip', it 'Koer' en de 'Keamer fan 'e Kateftigen'. De grotskilderings fan Lascaux datearje fan 17.000 oant 12.000 jier lyn en hearre dêrmei ta it let-paleolityske tiidrek fan 'e Magdelénynkultuer. Dy kultuer is ferneamd nei de Grot fan La Madeleine, dy't ek yn 'e Dordonje leit.
Replika's
De konservearringsproblematyk fan 'e orizjinele grotskilderings fan Lascaux hat laat ta de kreaasje fan sekuere replika's.
Lascaux II
Lascaux II is in eksakte replika fan 'e 'Grutte Seal fan 'e Bollen' en de 'Beskildere Galery', dy't oarspronklik fan 1972 ôf tentoansteld waard yn it Grand Palais yn Parys. Fan 1983 ôf is Lascaux II te sjen yn in keunstmjittige grot op likernôch 200 m ôfstân fan 'e wiere Grotten fan Lascaux. It is in kompromis om 'e grotskilderings oan it publyk sjen te litten en dochs de orizjinelen te beskermjen tsjin fierdere skea. In folslein oersjoch fan 'e skilderings yn 'e Grotten fan Lascaux is in pear kilometer fierderop te sjen, yn it Centre de l'Art Préhistorique yn it Parc du Thot.
Lascaux III
Lascaux III is in rige fan fiif eksakte reproduksjes fan 'e grotskilderings út it 'Skip' en de 'Skacht' dy't sûnt 2012 de wrâld rûn reizge binne om kennis oer de Grotten fan Lascaux te fersprieden.
Lascaux IV
Lascaux IV is in nije kopy fan alle beskildere dielen fan 'e Grotten fan Lascaux, wêrby't ek digitale technology yn 'e útstalling yntegrearre is. Sûnt desimber 2016 is dizze gruttere en sekuerdere replika te sjen yn it nije museum Centre International de l'Art Pariétal. Dat is foar in budget fan €57 miljoen nei in ûntwerp fan it Noarsk-Amerikaanske arsjitekteburo Snøhetta yn in heuvel útgroeven dy't útsjocht oer it doarp Montignac.
Ponce (drank)
Ponce is in Livornske spesjaliteit. It is in mjuks fan rum en kofje dat de spiisfertarring bebefoarderje soe.
Der binne ferskate soarten fan, bygelyks mei mandaryn en anyslikeur. De tradisjonele ponce hjit ponce a vela, de ferzje mei sitroenskyl.
Skrift
In skrift is in systeem fan byinoar hearrende lettertekens of oare karakters wêrmei't mûnlinge kommunikaasje sichtber werjûn wurde kin. Hoewol't sawol skrift as spraak har foardielen hawwe by it oerbringen fan meidielings, hat it skrift op 'e spraak foar dat it in betroubere foarm fan ynformaasjeopslach, en dêrmei fan ynformaasjebehâld is. Foar de prosessen fan it kodearjen en dekodearjen fan mûnlinge kommunikaasje nei in skriftfoarm en werom is in mienskiplik begryp fan 'e lettertekens fan sa'n systeem nedich dat de skriuwer(s) en de lêzer(s) mei-inoar ferbynt. Lju dy't wol deselde taal sprekke as in skriuwer mar syn boadskip net lêze kinne, binne analfabeten. It omsetten fan skreaune taal fan it iene skrift yn it oare hjit transliteraasje of ek wol omlettering. De measte skriften meitsje behalven fan lettertekens ek gebrûk fan oanfoljende tekens foar ynterpunksje, dêr't toan, klam, ritme en yntonaasje mei werjûn wurde kinne.
Byldskrift
Fan 'e likernôch seistûzen ûnderskate talen dy't op 'e wrâld sprutsen wurde, hawwe teminsten twatûzen njonken in sprutsen foarm ek in skreaune foarm, wêrfoar't ferlet is fan in gaadlik skrift. De ûntwikkeling fan it skrift begûn oan it begjin fan 'e Brûnstiid, yn it lette Neolitikum fan 'e ein fan it fjirde milennium f.Kr. De earste foarm fan it skrift wie it byldskrift of logografyske skrift. Byldskriften, dy't gebrûk meitsje fan piktogrammen, ideogrammen en logogrammen, neamt men ek wol proto-skriften. Yn syn suvere foarm ûntbrekt by sa'n skrift noch it fermogen om 'e tinzen en ideeën efter spraak en taal folslein yn skriftlike foarm wer te jaan. In goed foarbyld fan in byldskrift wurdt foarme troch de Egyptyske hieroglifen, en ek de Sineeske karakters binne fan oarsprong in byldskrift, hoewol't dat foar de moderne foarm net mear folslein wier is. It foardiel fan in byldskrift is dat elts logogram in hiel wurd omfiemet, mei as gefolch dat de útspraak los stiet fan in taal dy't sprutsen wurdt troch de skriuwer.
Yn Sina wurde ferskate taalfarianten sprutsen dy't ornaris foar 'dialekten' fan it Sineesk trochgeane (lykas it Mandarynsk en it Kantoneesk), mar dy't ûnderling folslein ûnfersteanber binne en har foarinoer ferhâlde lykas it Nederlânsk en it Dútsk of it Italjaansk en it Spaansk. Dochs kinne se itselde skrift brûke, mei't de karakters útsprutsen wurde kinne sa't men mar wol. Dus foar it karakter dat foar "kaai" stiet, seit men yn it Mandarynsk fan yàoshi, wylst men yn it Kantoneesk fan sóh si seit, en foar it karakter foar "famke" seit men yn it Mandarynsk fan nǚ háizi, wylst men yn it Kantoneesk fan nűi jái seit. It skrift en it ferskil yn útspraak hawwe gjin ynfloed opinoar, om't by sa'n byldskrift it skrift folslein los stiet fan 'e fonetyk.
By it Latynske alfabet, dat yn it grutste part fan 'e Westerske wrâld yn gebrûk is, leit dat hiel oars, mar likegoed fynt dat syn oarsprong yn it byldskrift fan 'e âlde Sûmearjers, dat bekend stiet as it spikerskrift. Krekt as yn 'e hierogliven en fan oarsprong by de Sineeske karakters, stie yn 'e âldste foarmen fan it spikerskrift in plaatsje fan in pylk foar it wurd "pylk" en in plaatsje fan 'e sinne foar it wurd "sinne". Stadichoan begûn it spikerskrift him lykwols te ûntwikkeljen yn in rjochting wêrby't de bân tusken it plaatsje en it ding dêr't it plaatsje nei ferwiisde, loslitten waard. Sa kaam bygelyks it plaatsje fan in plant, mu yn it Sûmearysk, meitiid ek foar homonimen fan it wurd mu te stean dy't abstrakte begripen útdrukten, te witten: "jier" en "namme". Noch letter waard it plaatsje fan in plant ek brûkt foar it efterheaksel -mu, dat "my" betsjut. Dit wie in krúsjale trochbraak op it mêd fan skriuwen, want om't in plant neat te krijen hat mei in jier, in namme of it foarnamwurd 'my', wie der no in ferbân ûntstien tusken de klank mu en in beskaat skriftteken.
Wurdliddeskrift
It neamde ferbân tusken in skriftteken foar plant en it efterheaksel -mu wiist op noch in oare wichtige ûntjouwing: it ferbrekken fan 'e ien-op-ienrelaasje tusken skrifttekens en hiele wurden. Dat wie de earste stap ûnderweis nei in wurdliddeskrift of abûgida, sa't hjoed de dei noch yn gebrûk is foar in soad Yndiaaske en Etiopyske talen, it Koreaansk, it Maledivysk en ferskate Yndiaanske en Eskimo-Aleoetyske talen út Noard-Amearika. Yn wurdliddeskriften binne der tekens dy't steane foar de ûnderskate wurdlidden. Sa kinne der bygelyks tekens wêze foar ma, me, mi en mu, foar ka, ke, ki en ku en foar la, le, li en lu. Dêropta besteane der yn 'e regel wurdlidôfslutende tekens foar ferskate konsonanten. Sokke skriften wurkje prima foar talen dy't net of gjin soad konsonanteklusters oan it wurdbegjin hawwe (sa't it Frysk wol hat, lykas yn 'strjitte' en 'gnjirdzje').
Konsonanteskrift
In plausibele folgjende stap yn 'e ûntwikkeling fan in skrift is it konsonanteskrift of abjad, sa't dat noch altyd yn gebrûk is foar de Westsemityske talen en ferskate oare talen dy't sprutsen wurde troch islamityske folken (lykas it Perzysk en it Oerdû). De bekendste foarbylden fan konsonanteskriften binne it Arabysk-Perzyske skrift, it Hebriuwske skrift en it Syryske skrift. Yn dizze skriften ferraanden de tekens foar ma, me, mi en mu ta ien letter m, en itselde proses redusearre de oare wurdlidden ta ien konsonant.
De beheining fan konsonanteskriften is dat se de fokalen net werjouwe. Dat is sels lestich foar lju dy't de oangeande taal goed yn 'e macht hawwe, en dêrom wurde der faak lettertekens tafoege om alteast in wink te jaan hokker fokaal oft der yn in wurdt stean moat. Sa wurdt it bekende Hebriuwske wurd foar "frede", 'sjaloom' (sekuerdere transliteraasje: šalōm), yn it Hebriuwske skrift stavere as 'sj-l-v-m', wêrby't de 'v', de letter vav, foar de lange o-klank stiet. Sa'n konsonant dy't foar in fokaal stiet, wurdt yn it Hebriuwsk in lêsmem neamt. As sokke helptekens ûntbrekke, kinne der nuvere dingen barre. Sa is sels de Hebriuwske dichter Jacob Fichmann ris sûnder euvelmoed in kafee (קפה) binnenstapt wylst er by de kassa (קפה; mei lêsmem: קופה) fan it oanswettende reisburo syn reistickets ôfhelje woe. It Arabysk-Perzyske, Hebriuwske en Syryske skrift neamt men fanwegen dizze ynfoeging fan helptekens foar de útspraak fan fokalen ek wol ûnsuvere konsonanteskriften. In foarbyld fan in suver konsonanteskrift, dus sûnder lykfol hokker tekens foar de útspraak fan fokalen, wie it iere Fenisyske skrift.
Alfabet
It wie it Fenisyske skrift, dêr't him yn 'e iere Aldheid it Grykske skrift út ûntjoech. De Griken diene der tekens by foar konsonanten út har eigen taal dy't yn it Fenisysk net foarkamen, en foegen mei-iens ek letters foar fokalen ta. Sa'n skrift mei tekens foar sawol konsonanten as fokalen hjit in alfabet, fan alpha, bèta, de earste beide letters fan it Grykske alfabet. Ut it skrift fan 'e Alde Griken ûntwikkele him neitiid dat fan de Romeinen, dat yn grutte linen it Latynske alfabet is dat wy hjoed de dei noch brûke. Ek it Syrillyske alfabet, dat troch in diel fan 'e Slavyske talen brûkt wurdt, komt fuort út it Grykske alfabet. De oerienkomsten tusken dizze trije skriften binne noch dúdlik te sjen as men de letters njonkeninoar leit.
Hoewol't alfabetyske skriften basearre binne op it fonetyske prinsipe fan ien letterteken foar ien klank, berikke se dat doel oer it algemien net, ek al net om't bygelyks it Latynske alfabet de letters q en x omfiemet, dy't twa klanken werjouwe (de q [k] en [w], en de x [k] en [s]). In oare reden is dat it Latynske alfabet, dat brûkt wurdt troch de measte Westerske talen, fierstente min lettertekens omfiemet. It Latyn wie no ienris gjin klankrike taal, en mei fiif lettertekens foar fokalen, a, e, i, o en u (of eins oarspronklik v), koene de Romeinen maklik ta. Yn 'e Germaanske talen en oare talen, dy't folle mear fokalen hawwe, moat men dêrom 'bybeune' mei diakrityske tekens: å, ê, í, ø, ü, ensfh. Itselde jildt yn guon talen foar konsonanten (đ, ł, š, þ, ŵ, ź, ensfh.). Soms lit men dat mar gewurde en skriuwt twa of sels trije letters foar ien klank ("oe", "eu", "eau", "oeu", ensfh.). Om't al dy lettertekens boppedat yn ferskillende talen faak wer in oare útspraak hawwe, is foar taalkundige doelen in poer fonetysk skrift ûntwikkele, it International Phonetic Alphabet (IPA).
List fan 'e meast foarkommende skriften
De measte skriften skriuwe fan lofts nei rjochts, lykas it Latynske alfabet, mar it Arabysk-Perzyske, it Hebriuwske en oanbesibbe skriften skriuwe fan rjochts nei lofts. It Mongoalske skrift en de Japanske skriften skriuwe meast fan boppen nei ûnderen. Dêrnjonken besteane der ek fiktive skriften, dy't optocht binne troch auteurs fan almeast fantasy of science fiction. De bekendste dêrfan binne it Cirth, it skrift fan 'e elven yn Tolkien syn Lord of the Rings-trilogy, en it Klingon-skrift, fan 'e bûtenierdske Klingons út 'e tillefyzjesearje Star Trek.
Tillegraaf
"Tillegraaf" of "telegraaf" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Ambroanen
De Ambronen (Latyn: Ambrones) wiene stamferbân yn it âlde Germania. Oan de ein fan de 2e iuw f.Kr. luts in part fan de stam mei de Kimbren en Teutoanen nei it suden dêr't se troch de Romeinen as in bedriging beskôge waarden (Kimbryske Oarloch).
It wurd "Ambrones"
In echte ferklearring fan it komôf fan de term ambrones is der noch net fûn. De belangrijkste aanwijzing lijkt het Yndogermaanske Ambr- te zijn, dat as 'wetter of 'rein' oerset wurde kin. It Angelsaksyske Widsithgedicht komt lykwols ek een stamme foar, de ymbre, waans namme fan it Angelsaksyske wurd foar 'bern', umbor, ôflaat wêze kinne koe.
Oorsprong
Nau besibbe mei de wurdbetsjutting is de kwestje fan de oarsprong fan de ambrones. Sibskip mei de Italjaanske Umbrjers kin net úsletten wurde. Plutarchus bringt harren yn ferbân mei de Liguerjers en Rufius Festus brûkte it wurd as synonym foar "ûnrant". Oan de oare kant tsjutte in grut tal plak- en riviernammen yn it hjoeddeiske Dútske taalgebiet mooglik op harren oarspronklike wenplak. Harren heitelân kin sadwaande sawol yn Beieren oan de Amper, as ek oan de Noardseekust lein hawwe, dêr't de namme fan it eilân Amrum (doetiids Ambrum hjitten) op in ferbân mei de Ambroanen tsjutte kinne koe.
Hoewol't de Romeinske histoarikus Festus Rufius de Ambroanen ta de Galjers rekkent, wurdt tsjintwurdich dochs earder oan in Germaansk komôf tocht. Meidat se harren by de groep fan de Teutoanen oansletten, dy't út it Jutlân fan no weigien wiene, hat it der de measte wierskyn fan dat it kustgebiet it thúslân fan de Ambroanen west hat.
Kserografy
Kserografy (ôflaat út it Gryksk, letterlik drûch skriuwe) is in proses dat brûkt wurdt yn kopiearapparaten en yn Laser(ljocht)printers.
By moderne (digitale) kserografy wurdt in kopy skend mei in lampe. Dat ljocht wurdt troch spegels en in lins yn in CCD laden. Dêrnei wurdt de ôfbylding omset yn ienen en nullen (digitaal). Tagelyk wurdt in filmlaach dy’t op in rôle (drum) sit laden mei in lykmjittige negative statyske lading. Dêrnei wurdt de rôle beljochte mei de ôfbylding fan it orizjineel (black printing). Op de plakken dêr’t in soad ljocht falt, lekt de elektryske lading fuort. Dêrnei wurdt toner (in hiel fyn poeier) op de rôle oanbrocht troch in developer (in magnetysk laden rôle dêr’t toner yn mjukse wurdt mei lytse izerbaltsjes), dy’t allinnich op de laden stikken fan de rôle (dy’t yn it orizjineel dus ek donker wiene) troch de elektrostatyske oanlûkingskrêft klibjen bliuwe. Dêrnei wurdt in leech fel papier sterker laden mei in positive lading en by de rôle lâns fierd. It papier lûkt de toner fan de rôle oan en sa ûntstiet de kopy. De toner leit no noch los op it fel papier. Troch it papier by in waarmteboarne (fuser) lâns te fieren raant de toner fêst op it papier en is de úteinlike kopy (of print) klear. Dêrnei wurdt de drum skjinfage fan residu-toner en mei ljocht wer neutralisearre.
Hâldberens
It resultaat fan kserografy sjocht der och sa kreas út, hast as echt drukwurk. De hâldberens is lykwols lyts. Opelkoar lizzende ôfdrukken plakke nei in tal jierren oanelkoar.
Grutte Priis Formule 1 fan Emylje-Romanje 2021
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Emylje-Romanje 2021 yn Imola op 18 april 2021. It wie de twadde race fan 22 races fan de Formule 1 yn 2021. Hy waard op Imola hâlden. De race waard hâlden oer 63 omgongen, op it 4,9 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 309 kilometer.
Raven (mytology)
Raven (Ingelsk: Raven) is yn 'e mytology fan in grut tal Yndiaanske natoerreligyen fan Noard-Amearika in godheid en religieus-kultureel archetype. Hy spilet benammen in tige promininte rol yn 'e myten fan 'e folken fan it Noardwesten fan 'e Feriene Steaten, Britsk-Kolumbia en de Alaska Panhandle, lykas de Tlingit, Haida en Taaltan. Raven wurdt yn 'e mytology fan 'e folken dy't dat gebiet bewenje, beskôge as de skepper fan 'e wrâld, mar ek as in trickster. Hoewol't de ferhalen oer him fan folk ta folk ferskille, bliuwt it personaazje fan Raven gelyk: hy is in magyske godheid, dy't fan stal ferwikselje kin en meast as minske en as raven foarkomt, mar ek oare foarmen oannimme kin. Hy bewarret geheimen en leit him as trickster faak ta op 'e befrediging fan syn eigen honger of nijsgjirrigens, wêrby't de baten dy't syn dieden foar de minskheid hawwe mar bysaak, fersin of tafal binne.
Fersprieding
Myten oer Raven komme foar by û.m. de folgjende folken: Ek yn 'e myten fan 'e net-Yndiaanske Inûyt fan noardlik Kanada en Grienlân en de mei har besibbe Jûpik en Aleoeten fan súdwestlik Alaska komt it personaazje fan Raven foar. Ferlykbere ferhalen binne ek bekend fan 'e Tsjûktsjen, it folk dat it Tsjûkotka-skiereilân yn it uterste easten fan Sibearje bewennet. Mooglik komt dat fuort út kulturele beynfloeding troch de Inûyt en Jûpik dy't behalven dielen fan Noard-Amearika en parten fan eastlik Sibearje bewenje.
Myten
Yn 'e mytology fan 'e Tlingit kinne twa ferskillende Ravens identifisearre wurde, hoewol't it ûnderskie net altyd like dúdlik is. De iene is de skepper-god, dy't ferantwurdlik is foar it ûntstean fan 'e wrâld en it bringen fan ljocht yn it tsjuster. De oare is de eigenikkige, slûchslimme, manipulative trickster. Neffens ien Tlingit-myte bewarre de Grutte Geast, nei't er alles skepen hie, alle dingen apart faninoar yn houten doaskes. Neitiid bejeftige er alle mindere godheden mei ien sa'n doaske, en doe't se dy iependiene, waard alle ynhâld kombinearre en kaam de wrâld ta stân. Seefûgel, lykwols, dy't it doaske krigen hie dêr't it ljocht yn siet, woe syn geskink foar himsels hâlde. Alle oare godheden fregen Raven om Seefûgel oer te heljen en jou it ljocht op, mar wat Raven ek die, freegjen, smeekjen, easkjen, flaaikjen of bedragen, Seefûgel hold syn doaske fêst ûnder in wjuk en wegere it ôf te stean. Uteinlik ferlear Raven syn geduld en dreau in toarne yn Seefûgel syn poat oant dy troch de pine it doaske falle liet. Dat briek iepen en sa kamen de sinne, de moanne en de stjerren te foarskyn, sadat de earste dei oanbrekke koe.
Utah Beach
Utah Beach wie by de lâning fan de alliearden yn Normandje yn 1944 de koadenamme fan in stik strân fan goed fiif kilometer lang tusken Pouppeville en La Madeleine. It stik strân leit oan de foet fan it skiereilân Cotentin yn it Frânske departemint Manche.
It is it meast westlike stik strân, dêr't ynearsten noch gjin plannen foar wiene om te lânjen foar it befrijen fan West-Europa. Om't de alliearden lykwols nei de lâning sa gau mooglik in djippe haven nedich hiene en Cherbourg op de noardlike punt fan it skiereilân it meast gaadlik like, waard Utah Beach yn de plannen foar de ynvaazje opnommen.
De oare strannen nei it easten ta wiene Omaha-, Gold-, Juno- en Sword Beach. Tusken de strannen Omaha en Utah lei noch in yn see útstekkende rots mei in Dútske stelling, Pointe du Hoc.
De Dútske ferdigening fan de likernôch 50 kilometer lange kuststreek foel ûnder it Verteidigungsbereich Bayeux, in gebiet fan eastlik oan de mûning fan de Vire oant Arromanches-les-Bains yn it easten. Ferantwurdlik foar dat gebiet wiene de 352e Ynfantery-difyzje ûnder generaal-luitenant Dietrich Kraiss en marine- en Luftwaffe-ienheden. Westlik dêroan grinzge it gebiet dêr't Utah Beach ûnder foel en ferdigene wurde moast troch de 709e Difyzje ûnder generaal-luitenant Karl-Wilhelm von Schlieben.
Tarieding
De nachts foar de lâning waarden yn it efterlân fan Utah Beach ienheden fan de 82e en 101e Airborne-difyzje dropt om Sainte-Mère-Église yn te nimmen, brêgen feilich te stellen en it gebiet frij te meitsjen. De earste faze fan de lâning op Utah Beach wie yn fjouwer weagen ferdield. Yn de earste weach soene meiïnoar 20 lâningsboaten, elts mei 30 man sterke teams fan it 8e Ynfantery-rezjimint fan de 4e US-Ynfantery-difyzje, foar twa brêgehaden soargje. De tsien boaten oan de rjochter flank hiene de opdracht it stik strân "Tare Green" yn te nimmen, dat foar de dunen by Vareville oer lei, dêr't de Dútske ferdigening sterk wie. De boaten fan de lofter flank wiene foar it stik strân "Uncle Red" ornearre, dat likernôch 900 meter súdliker lei.
De folsleine operaasjes boude op de earste lâningsweach fierder, dy't om 06:30 oere útein sette soe. Likernôch tagelyk soene ek acht lâningsboaten mei amfibyske tanks ûnderweis wêze. De twadde weach soe neffens plan nochris 32 lâningsboaten mei soldaten, pioniers en eksplosivenkommando's bringe, dy't de obstakels ûnderwetter ûnskealik meitsje moasten. Nei in kertier soe de tredde weach mei tanks oan lân gean. Hast fuort dêrnei soe de fjirde oanfal folgje fan twa pionier-bataljons. Harren opjefte wie it skjinmeitsjen fan it strân oant de floedstripe fan rommel en minen.
D-Day
Foar it begjin fan de lânings waarden de Dútske stellings troch loftoanfallen en skipsartillery swier bombardearre. In oere foar de lânings setten Amerikaanske en Britske slachskippen, krusers en torpedoboatjagers en de Nederlânske kanonnearboat Soemba útein mei it besjitten fan de Dútske fersterkings en artillerystellings. Oan de oanfal die ek de USS Nevada mei, dy't by de Japanske oanfal op Pearl Harbor swier skansearre rekke waard. Om 06:00 oere smieten 269 bommesmiters fan it type Martin B-26 Marauder meiïoar 4.404 bommen op de sân Dútske ferdigeninsstellings.
Nacht (gedicht fan Joast Hiddes Halbertsma)
Nacht is in gedicht fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en dichter Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869). It waard foar it earst publisearre yn 1829, as ûnderdiel fan 'e ferhale- en dichtbondel De Lapekoer fan Gabe Skroar, dy't letter, yn 1871, mei it oare wurk fan 'e bruorren Halbertsma útgroeie soe ta de ferneamde samling Rimen en Teltsjes. Nacht is in koart gedicht wêryn't Halbertsma in byldzjende beskriuwing jout fan 'e leafde tusken in feint en syn faam.
Utah Beach
D-Day
Troch de besjittings slaggen de alliearden der yn - oars as op Omaha Beach - om in soad Dútske ferdigeningsstellings te fernielen of te ferneatigjen. Boppedat wiene de Dútsers dy't it oerlibben sa bot oanslein, dat hja gjin earnstige wjerstân mear leverje koene.
Twa oeren foar it begjin fan de lâning besetten ienheden fan de 4e en de 24e US-Kavalery-eskadron de foar Utah Beach lizzende Saint-Marcouf-eilannen, dêr't de alliearden in Dútske foarpost ferwachten. Foar it begjin fan de oanfal op de eilannen hiene in pear mei allinne messen bewapene ferkenners de lâningsstripen markearre. Dy manlju wiene nei alle gedachten de earsten dy't op 6 juny 1944 fan see út op Frânske grûn stiene. Tsjin alle ferwachtings yn wie dêr gjin Dútsk ferset oanwêzich, mar troch minen ferlearen de alliearden dêr dochs in pear man. Om 05:30 oer hinne hiene de alliearden de twa eilannen hielendal yn hannen.
De lâning
By it naderjen fan de sudlike râne fan Utah Beach fjurren de earste stoarmtroepen op sa'n 250 oant 350 meter foar de kust reeksinjalen ôf, om de marine te warskôgjen op te hâlden mei de besjittings op de Dútske stellings. De 300 man fan it 2e Bataljon fan it 8e Ynfantery-rezjimint hellen om 06:31 oere as earste de kust, werby't hja de lêste 100 meter troch it wetter wâdzje moasten. Noardlik dêrfan gyng wat letter ek it 1e Bataljon oan lân. Dêrnei folgen 28 fan de 32 amfibyske Sherman-DD-tanks fan it 70e US-Tank-Bataljon, dy't de noch oanwêzige Dútske stellings ûnder fjoer namen. Fjouwer tanks hiene in myn rekke en sonken ear't de kust helle waard. De tanks droegen yn it gefal fan Utah Beach lykwols folle better by oan de gefjochten as op Omaha Beach en holden de alliearde ferliezen leech. Oars as by Omaha Beach waarden de tanks foar Utah Beach pas trije kilometer foar de kust út de lâningsboaten set. De tanks foar Omaha Beach wiene folle fierder út de kust út de lâningsboaten litten en kamen op in folle rûgere see mei hege weagen telâne.
Om dy tiid begûnen pioniers en spesjale ienheden fan de marine, de minen en oare obstakels te ferwiderjen sadat de folgjende ienheden sûnder gefaar en fertraging it lân op koene.
Troch de sterke streaming fan it wetter dreaune de lâningsboaten ôf en kaam de earste weach 1800 meter súdliker oan lân. Om't oer de kust troch de besjittings in soad reekwolken hongen, wie it lestich foar de mannen om harren te oriïntearjen. It hie allegear hiel oars beteare kinnen, mar grutte betizing fûn net plak. Guon befellen koene net sekuer útfierd wurde, mar brigade-generaal Theodore Roosevelt jr. hie de saak ûnder kontrôle en liet de Dútske stellings dy't wol te berikken wiene oanfalle. Sa koene de Amerikaanske troepen al gau de haadstrjitten fan it efterlân op en de Dútske troepen fan dêr wei oanfalle. De Amerikanen stjitten op relatyf licht ferset en it ferlies fan 197 man fan de ynfantery wie relatyf leech. In pear Dútske artillerystellings beskeaten de skippen op see sûnder skea oan te bringen. Tsjin it ein fan de dei wiene mear as 20.000 soldaten mei 1.700 fartugen op Utah Beach lâne.
Museum
It yn 1962 iepene Musée du Débarquement Utah Beach stiet op in plak, dêr't in Dútske bunker de kust ferdigene. De bunker waard de moarns fan 6 juny 1944 troch in Amerikaanske oanfal fernield. It museum betinkt fral de Amerikaanske troepen dy't op Utah Beach lânen: de 4e US-Ynfantery-divisy en syn 8e Ynfantery-rezjimint en de 101e en 82e US-loftlâningsdifyzje.
Njonken in lâningsboat en in soad lytsere saken toant it museum ek in autentike bommesmiter fan it type B-26 Marauder. Nei in útwreiding waard it museum yn 2011 op 'e nij iepene.
Run to the Hills
Run to the Hills is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Iron Maiden yn 1982 yn de Battery studios yn Londen en útbrocht op it album The Number of the Beast fan Iron Maiden út 1982. Run to the Hills wie it sechsde nûmer op it album en waard op 12 febrewaris 1982 útbrocht as earste single fan it album.
Oer it nûmer
Run to the Hills is skreaun troch Steve Harris, Run to the Hills giet oer de kolonisaasje fan Amearika, earst troch Jeropeanen en dêrnei troch Amerikanen, út it perspektyf fan in Cree-yndiaan en in Amerikaanske kavalerist wei. It iepeningsfers is út it perspektyf fan de Cree wei en beskriuwt syn problemen doe't de Europeeske Amerikanen "oer de see kamen" en de Cree "pine en ellinde" brochten. It twadde fers is út it perspektyf fan in Amerikaanske kavalerysoldaat wei, dy't belutsen is by de American Indian Wars beskriuwt, "dy 't de readhûden werom nei har hoalen jaget". It tredde fers is net út it perspektyf fan in inkeld yndividu wei, en feroardielet skerp de effekten fan Amerikaansk ekspanjonisme op yndianen, en de ferneatiging fan de âlde kultuer.
Boumantsjes
De boumantsjes of wipsturten binne slanke fûgeltjses mei in lange sturt, dy 't se fluch op en del bewege, fandêr ien fan harren namme: 'wipsturt'.
De fûgels foarmje in skaai, Motacilla, yn de famylje fan de wipsturt- en piperfûgels (Motacillidae). De beamwipsturt (ek beamboumantsje neamd) is yn in oar skaai (Dendronanthus) yndield.
De boumantsjes fan it skaai Motacilla omfetsje op syn minst 14 soarten. De twa belangrykste soarten, it (wyt) boumantsje (Motacilla alba) en it giel boumantsje (Motacilla flava), hawwe in grut oantal ûndersoarten; in diel dêrfan hat neffens sommige wittenskippers de status fan soarte, bygelyks it swart boumantsje (Motacilla (alba) yarrellii).
Skaaiopbou
It skaai Motacilla hat de neikommende soarten:
Roxy Gordon
Roxy Gordon (7 maart 1945 – 7 febrewaris 2000) wie in Amerikaansk dichter, romanskriuwer, muzikant, útjouwer en aktivist fan Yndiaansk komôf. Hy wie foar in diel Tsjoktau (Choctaw) en foar in diel Assiniboin (Assiniboine), en wenne yn it Teksaanske Talpa. Yn 'e 1970-er jierren joech er yn Albuquerque, yn Nij-Meksiko, in tydskrift oer countrymuzyk út, mei as titel Picking up the Tempo. Syn earste cd neamde er Smaller Circles. Tegearre mei syn frou Judy Gordon runde er in lytse útjouwerij, dy't fan Wowapi hiet.
Dong
250px|thumb|Hynstedong 250px|thumb|Kowedong op 'e rûchskerne Dong is de trochgong (ekskremint) út bisten wei en gauris mingd mei strie. It is in organyske stof en wurdt ornaris brûkt en meitsje de boaiem fruchtber. Oare foarmen binne kompost, dy't út resten fan planten bestiet, en keunstdong. Dong wurdt almeast ferspraat mei in dongstruier.
Soarten dong
Floeibere dong wurdt dongjarre neamd en it bedongjen mei jarre hjit jarje. Dongjarre wurdt hjoed-de-dei ornaris yn de grûn ynjektearre, om't ferfluchtiging fan ammoniak te foaren te kommen en ek de geur te beheinen. Rûge dong en hinnedong wurde gauris opslein op in rûchskerne en wurde ferspraat mei in rûge dongstruier. Farske hynstedong wurdt in soad brûkt by de tylt fan sjampinjons en yn grientekassen. Skiekundig sjoen is dong in mingsel fan wetter, mineralen en organyske stof. Wichtige eleminten binne stikstof, fosfor, kalium en magnesium. Ek komme de spoareleminten sa as izer, sink, koper, molybdeen, boar en kobalt mear of minder foar.
Proses
Wichtich is it fertarjen fan farske dong om it as dongstof te brûken. By it fertarjen fan farske dong wurdt it gehalte oan koalstof leger en it gehalte oan stikstof heger, dêr't de wearde fan de dong better troch wurdt. It fertarjen fan de dong bart ûnder ynfloed fan baktearjes, dêr't waarmte, wetter en fiedingsstoffen by frijkomme. Dat proses duorret ornaris op in rûchskernestee in jier oant it as einprodukt rûge dong wurdt. In nije ûntwikkeling is it taheakjen fan soerstof en mikro-organismen en meitsje it proses tan kompostearring flugger. It bedongjen yn Nederlân is regele troch de dongwetjouwing, dy't oerbedonging tefoaren komme moat.
Turf
Turfstruisel mei net as dong beskôge wurde, hoewol't dat it humusgehalte fan de grûn fergrutsje kin. Earme sângrûnen kinne nei it taheakjen fan dy produkten mear focht hâlde en klaaigrûnen kinne focht earder trochlitte. De turf ferleget de pH dochs wol en dêrtroch wurdt de grûn soerder.
GNU Aspell
GNU Aspell is de staveringshifker fan it GNU-projekt, oarpronklik útbrocht yn 2011, en bedoeld as opfolger fan Ispell. De wurdlisten dy't dit systeem brûkt, wurde wurdboeken neamd. Bekende programma's dy't it Aspell-systeem tapasse, binne b.g. SquirrelMail en Poedit (fia it subprogramma Enchant). In protte grutte programma's hawwe foar in oare staveringshifker (Hunspell) keazen, en de ûntwikkeling fan Aspell leit al in tiid stil.
As programma hoecht Aspell gewoanlik net los ynstallearre te wurden, om't dat automatysk dien wurdt troch it haadprogramma. De wurdlisten moatte wol sels ynstallearre wurde, en binne fia de softwaredistribúsjes of de Aspell-webstee te krijen.
Fryske wurdlisten
Aspell kin foar Fryske tekst brûkt wurde, wannear't de Fryske wurdboeken ynstallearre binne. Sûnt 2007 is der in offisjele ferzje, mar dy is dêrnei net mear ûnderholden en befettet de nijste stavering net. Dêrfoar jildt de GPL-lisinsje.
Seefdruk
Seefdruk is in druktechnyk dy’t brûkt wurdt foar meardere grafyske doeleinen, lykas tekstylbeprinting, affysjes en keunstdrukken. Ek wurdt dy technyk yndustriëel tapast foar de produksje fan bygeyks printplaten en sinnesellen. In print yn dizze grafyske technyk wurdt ek ‘seefdruk’ neamd.
Technyk
It prinsipe fan de seefdruktechnyk is trochdruk. In stik fyn gaas fan side, polyester of stiel wurdt oer in raamwurk spand. It seefdrukraam wurdt dêrnei (meastal) foarsjoen fan in ljochtgefoelige laach dy’t mei in posysjefilm beljochte wurdt. De op it posityf oanwêzige donkere flakken wurde by it ûntwikkeljen fuortwosken sadat trochlittende plakken op it seefdrukraam ûntsteane, dêr’t de inket trochhinne drukt wurdt.
Jo bringe de inket op it raam oan en smarre dy mei help fan in reakel út, wêrtroch de foarm fan de sjabloan op it te beprintsjen foarwerp (de bylddrager) ôfdrukt wurdt. Dy technyk kin werhelle wurde mei ferskate kleuren en foarmen dy’t njonken elkoar of oer elkoar drukt wurde. It prinsipe is frij ienfâldich mar trochdat seefdruk ynsetber is op alle mêden dêr’t wat te bedrukken is wurdt it yngewikkelder. Elts materiaal hat ferskate eigenskippen en foar ferskillende materialen hawwe jo ferskillende soarten inket nedich. Nylon is bygelyks net mei papierinket te beprintsjen mar oarsom kin wol.
Seefdrukinket dekt goed; dat jout dat ek drukt wurde kin op donkere bylddragers. Dat yn tsjinstelling ta flakdruk, heechdruk en djipdruk dêr’t altyd transparante inkten brûkt wurde.
Skiednis
De seefdruktechnyk komt út Japan, dêr’t de sjabloandruk ferfine waard troch, yn stee fan brede ferbinings fan it sjabloanmateriaal bestean te litten, hier of side te brûken. Dêrtroch koene folle finere ûntwerpen drukt wurde sûnder plakken dy’t opfolle wurde moasten.
De Japanners Yuzensai Miyasaki (1654-1736) en Zisukeo Hirose (1822-1890) wurde wol beskôge as de útfiners fan de Yuzendruk en Katagamysjabloanen. Dy saneamde hiersjabloanen waarden benammen tapast yn de tekstylyndustry. It is ûntstien trochdat de Japanske keizer borduerde klean allinnich oan heger pleatsten tastie. Gewoane lju mochten allinnich ienfâldige klaaiïng drage. Yuzensai hat dêr mei de seefdruktechnyk in ein oan makke.
It earste patint op de seefdruktechnyk waard op 11 july 1907 ferliend oan Samuel Simon út Manchester (Feriene Keninkryk).
Tapassing
Mei de goede drukinket of pasta is mei de seefdruktechnyk (Ingelsk: silkscreening of screenprinting) sawat alle materiaal te bedrukken, bygelyks ek rûne glêzen flessen. Tsjintwurdich wurdt de technyk op grutte skaal yndustriëel ynset en ek út de keunstwrâld is seefdruk net mear fuort te tinken.
It bekendste foarbyld fan in byldzjend keunstner dy’t de seefdruktechnyk foar syn wurk brûkte is sûnder mis Andy Warhol, dy’t foar syn portretten fan bekende persoanen en foar syn romrofte sopblikken en brilledoazen de seefdruktechnyk brûkte op linnen, papier en hout. De technyk hat de mooglikheid foar massaproduksje yn him, wat foar popartkeunstners as Warhol om konseptuele en kommersjele redenen in tige ynteressant gegeven is.