cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nije Wrâld
Biology
Yn de biology wurdt it wurd noch hieltyd brûkt. Bygelyks om it ferskil yn soarten bisten oan te jaan: De Apen fan de Alde Wrâld en die fan de Nije Wrâld. Ek wurd der sa ûnderskied makke tusken mûzen, rotten en gieren.
Winen
By winen wurdt ek ûnderskied makke tusken ferskate wrâlden.
De Jeropeeske wrâlden wurdt de ‘âldewrâldewinen’ neamd. De winen út bygelyks Súd-Amearika, Austraalje, Libanon en Súd-Afrika wurde de ‘nijewrâldwinen’ neamd.
J.P. Wiersma
thumb|Jacobus P. Wiersma thumb|J. P. Wiersma by it stânbyld fan Th.M.Th. van Welderen baron Rengers oer wa 't er in biografy skreaun hat J.P. Wiersma (folút: Jacobus Pieters Wiersma; Hallum, 19 jannewaris 1894 - Grins, 1973) wie in Frysk letterkundige, publisist en sjoernalist. Hy wie Frysk korrespondint foar ferskate net-Fryske kranten en meiwurker oan Fryske tydskriften. Warber foar Fryske sang en toaniel; skreau toanielstikken en tinkboeken. Hy wie mei Lammert Popma yn 1929 oprjochter fan it Nij Frysk Toaniel en makke ek de tekst foar de Fryske sjongspullen Roaitske en It Wylgesyske. Under de skûlnamme G. Kroodsma-Snikstra hie er jierrenlang de rubryk "De Friesche Lusthof" yn de Ljouwerter Krante.
Coruscant
Coruscant (útspr.: [ˈkɒɹəsɑːnt], likernôch: " kor -rus-saant") is in fiktive planeet út 'e Star Wars-franchise, dy't bekend waard út 'e Star Wars-prequeltrilogy (1999-2005). It is it sintrum fan it Stjerrestelsel en teffens it bestjoerssintrum fan sawol de Galaktyske Republyk as it Galaktysk Keizerryk. Coruscant waard yntrodusearre yn 'e roman Heir to the Empire, fan Timothy Zahn, út 1991, en waard foar it earst op it wite doek werjûn yn 'e special edition út 1997 fan Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi (mar net yn 'e oarspronklike ferzje fan dy film út 1983). De namme 'Coruscant' is yn it Star Wars-hielal ôflaat fan in seldsume en kostbere ealstien, de corusca. Yn it echt is de namme basearre op it Latynske coruscant, dat "triljend" en "glinsterjend" betsjutte kin, fan it tiidwurd coruscare. Coruscant is ek in Frânsk eigenskipswurd, dat ek "glinsterjend" betsjut, mar teffens ferwize kin nei in dekadinte en ûnnedich komplekse (labirintyske) taal, mienskip of organisaasje.
Coruscant wurdt omsirkele troch fjouwer moannen: Centax-I, Centax-II, Centax-III en Hesperidium. It is ien fan alve ûnderskate planeten yn it planetestelsel mei deselde namme. De oaren binne: de teskroeiend hjitte terrestryske planeten Revisse, Platoril, Vandor-I en Vandor-II, de bewenbere terrestryske planeet Vandor-III, de gasreuzen Muscave en Stentat en de iisplaneten Improcco, Nabatu en Ulabos. Tusken Improcco en Nabatu befynt him in planetoïdegurdle (de Covey) en bûten de baan fan Ulabos is de OboRin-kometekluster (in soarte fan Oortwolk). De sinne fan it stelsel hjit Coruscant-Primus. It planetestelsel befynt him yn 'e subsektor Coruscant fan 'e sektor Coruscant, dy't diel útmakket fan 'e saneamde Kearnwrâlden fan it Stjerrestelsel.
De planeet Coruscant hiet histoarysk Notron of de Keninginne fan 'e Kearn, foar't er Coruscant kaam te hjitten. Under it Galaktysk Keizerryk waard de planeet tydlik omneamd ta it Keizerlik Sintrum (lykas werjûn yn 'e oarspronklike Star Wars-trilogy) en nei de ynvaazje fan 'e Yuuzhan Vong kaam er tydlik Yuuzhan'tar te hjitten (lykas werjûn yn 'e New Jedi Order-romansearje). Yn 'e Kloane-oarloggen hie Coruscant de koadenamme Trijeris Nul, nei syn galaktyske koördinaten 0-0-0. De haadstêd fan Coruscant waard teminsten yn 100.000 f.Sl.Y. stifte of mooglik noch earder, en hiet oarspronklik de Galaktyske Stêd. Letter, ûnder de Galaktyske Republyk, kaam er de Stêd fan 'e Republyk te hjitten, of ek wol de Stêd fan 'e Tuorren, en ûnder it Galaktysk Keizerryk de Keizerlike Stêd. Meitiid groeide de haadstêd oant er it hiele planeetoerflak oerdiek en synonym waard mei de planeet.
Coruscant tsjinnet as it sintrum fan alle sosjaal-ekonomyske, kulturele, akademyske, wittenskiplike, politike en militêre aktiviteit yn it Stjerrestelsel. De planeet hat in befolking fan 2 biljoen persoanen, dêr't minsken 68% fan útmeitsje. It is wierskynlik de thúswrâld fan 'e minskheid yn it Star Wars-hielal, hoewol't men dêrfoar sa fier tebek yn 'e skiednis moat dat it net mear sekuer nei te gean falt, mei't minsken har al ier yn 'e ûntjouwing fan it Stjerrestelsel nei de oare Kearnwrâlden ferspraten. Troch de posysje fan it planetestelsel fan Coruscant foar it galaktysk sintrum oer en de behearsking troch Coruscant fan alle wichtige hannelsrûtes yn it Stjerrestelsel, is Coruscant de rykste en ynfloedrykste planeet út it Star Wars-hielal.
Hockey op de Olympyske Simmerspullen 1932
200px|thumb|right|It Olympysk Hockeystadion fan Los Angeles
De Olympyske Simmerspullen 1932, ek wol de Xe Olympiade neamd waarden yn 1932 yn Los Angeles, Feriene Steaten hâlden. It hockey waard hâlden yn it Los Angeles Memorial Coliseum. Der diene mar trije lannen mei oan it hockeytoernoai tidens dizze Spullen.
Bakkefean
Bakkefean is it meast eastlike doarp fan de gemeente Opsterlân súdeastlik fan Drachten. Yn 'e himrik fan Bakkefean leit ek de buorskip Allardseach. Oan de Allartseagerdyk leit it trijeprovinsjepunt, dêr't de grinzen fan Fryslân, Grinslân en Drinte gearkomme.
Bakkefean is in brinkdoarp. De brink leit yn it sintrum fan it doarp.
Bakkefean hat  ynwenners.
Skiednis
Troch't Bakkefean op in âlde sânrêch leit en boppedat by in trochgong yn it fean, luts it plak al sûnt de Stientiid ferkear. It doarp waard it earst yn 1231 neamd, doe't de Fryske helptroepen fan de biskop fan Utert en Drinten dêr in fjildslach útfochten hienen.
Yn de 13e iuw wenne hjir de kluzener Doda. Syn neifolgers ferienigen harren mei kleaster Mariëngaard en sa ûntstie de úthôf Mariengaard, leveransier fan turf. Yn de Tachtichjierrige Oarloch (1583) waard it doarp, mei de tsjerke, troch de Spanjerts ferwoaste. It hjoeddeistige Bakkefean is ûntstien oan de feart by de feanûntginning yn 1660. It is dêrtroch in echt streekdoarp.
Besuden en súdwestlik fan in dobbe oan de Miumer, krekt efter de Bakkefeanster dunen, binne restanten fan in fol-midsiuwsk doarp fûn. It doarp moat al foar 1230 ferdwûn wêze.
Fan 1932 oant 1988 stie de Folkshegeskoalle Allardseach yn 'e buorskip Allardseach, dy't yn 'e himrik fan Bakkefean leit.
Twadde Wrâldoarloch
thumb|left|Oarlochsmonumint Mei njoggen oaren waard keunstner Hendrik Nicolaas Werkman yn 1945 yn Bakkeveen fusillearre troch in Dútsk fjoerpeloton, trije dagen foar de befrijing fan Noard-Nederlân. De redenen foar syn arrestaasje en eksekúsje binne noait goed dúdlik wurden. Hy leit begroeven op it begraafplak fan Bakkefean en yn it doarp stiet in monumint as oantinken oan de tsien fusillearden.
Skâns en Slotpleats
thumb|left|De 'Slotpleats' Yn de slotpleatsbosk leit de Stjerreskâns, in seishoekige skâns dy't grif yn de 18e iuw oanlein is. It fermoeden bestiet dat hy nea in militêre funksje hân hat en foar oefendoeleinen oanlein is, alhoewol't de skâns oan de iuwenâlde Beakendyk leit; yn eardere tiden ien fan de pear heger lizzende trochgongen op de moerassige rûte fan de Fryske stêden nei Drinte. Dat soe betsjutte kinne dat de Stjerreskâns wol in ferdigeningsfunksje hân hat.
Neist de neamde Stjerreskâns leit in grutte, ûndjippe heidemar. Winterdeis as der riden wurde kin is it iis al gau fertroud en kin der op dizze stjerrebaan riden wurde tsjin de boskrâne fan de Slotpleatsbosk.
It histoaryske lângoed de Slotpleats datearret út 1818. Tsjintwurdich is it in teehûs en it startpunt fan de ekskurzjes fan Natuermonuminten yn de bosken by Bakkefean. Efter de Slotpleats stiet it âlde koetshûs dat nei in renovaasje as VVV-kantoar brûkt wurdt. De Slotpleats sels is yn 2006 restaurearre en de tunen en hôven om it lânhûs binne yn âlde swidens opknapt.
Mienskip
Bakkefean hat in Pleatslik Belang en it doarpsblêd hjit De Slúswachter. In doarpshûs hat Bakkefean net.
Skoallen
thumb|260px|Weverswâl thumb|260px|Bakkefeanster Feart
Gea en rekreaasje
thumb|260px|Bakkefeanske Dunen Bakkefean leit middenyn in boskryk gebiet mei ôfwikseljende heide- en sânflakten dy't op de grins mei Grinslân en Drinte lizze. Eastlik fan it doarp leit It Mandefjild; oant 1925 ta in grut heidefjild oant de Drintske grins ta, mar doe foar it grutste part oanmakke. In trijetal organisaasjes beheart de gebieten: Natuermonuminten, Steatsboskbehear en It Fryske Gea. Ut in skieppekoai op de oangrinzjende heide fan Allardseach wei wurdt de heide fan Bakkefean troch in skieppekudde beweide. Der rinne ek Exmoor-ponnys en Skotske Heechlanners frij yn it heidegebiet om.
Bakkefean leit yn it eastlike streamgebiet fan it rivierke Keningsdjip dat eastlik fan Bakkeveen ûntspringt. De beekdelte fan dit Keningsdjip wurdt opnij ynrjochte wêrby't de beek syn oarspronklike kronkeling weromkrije sil.
Bakkeveen stiet tsjintwurdich foaral bekend as rekreaasjegebiet mei attraksje- en fakânsjeparken. Troch it toerisme hat Bakkefean in goed foarsjenningsnivo lykas in grutte supermerke en goede busferbinings mei Drachten en Assen. Der is no ek in spesjaal boskpaad foar rolstuollen. It paad is sawat 1.5 km. lang en begjint en einicht by de útsjochtoer flakby it swimbad Dúndelle.
Publikaasje(s)
🇦🇹 "Het Groote Mandeveld" (2021)
Strjitten
Alle strjitten yn Bakkefean.
Subterranean Press
Subterranean Press is in lytse Amerikaanske útjouwerij dy't fêstige is yn Burton, yn 'e steat Michigan. Dit bedriuw publisearret benammen sjenrefiksje, wêrûnder horror, detektiveferhalen, fantasy en science fiction. Subterranean Press (dat letterlik "Undergrûnske Utjouwerij" betsjut) waard yn 1995 oprjochte troch William Schafer en Tim Holt. Der ferskine by de útjouwerij tusken de 30 en 50 nije boeken yn 't jier.
De útjouwerij publisearret net inkeld edysjes foar de massamerk, mar ek beheinde oplagen, wêrfan't de nûmere eksimplaren dan yn 'e regel foarsjoen binne fan in hantekening fan 'e skriuwer. Behalven romans, novelles en ferhalebondels bringt Subterranean Press ienris yn it fearnsjier ek in tydskrift út mei de titel Subterranean Magazine. Dat leit him ta op it publisearjen fan koarte fiksje en ferskynt ûnder redaksje fan William Schafer. Yn 2008 rjochte Subterranean Press syn earste ymprint op, mei as namme Far Territories.
By Subterranean Press binne û.m. ferskynd: The Boar fan Joe R. Lansdale (1998); First Meetings fan Orson Scott Card (2002); Dreamsongs: A RRetrospective fan George R.R. Martin (2003); Alabaster fan Caitlin R. Kiernan (2007); Rite: Short Work fan Tad Williams (2007); Songs of a Dead Dreamer fan Thomas Ligotti (2010); Multiverse: Exploring Poul Anderson's Worlds, ûnder redaksje fan Greg Bear en Gardner Dozois (2014); en Penric's Mission fan Lois McMaster Bujold (2017).
Loadewyk de Stammerder
thumb|300px|Loadewyk de Stammerder thumb|Deniers fan Loadewyk de Stammerder Loadewyk II, bekend as Loadewyk de Stammerder (Frânsk: Louis le Bègue; 1 novimber 846 - Compiègne 10 april 879) wie de kening fan Akwitaanje en letter de kening fan West-Frânsje. Hy wie de âldste soan fan keizer Karel de Keale en Ermentrudis fan Orléans.
Libbensrin
Loadewyk de Stammerder hie in swakke lea en ferstoar mar twa jier letter as syn heit. Hy stammere in soad en it wie dreech foar him serieus naam te wurden as lettere kening. Ek koe er min mei syn heit opsjitte, dy't him gjin funksjes mei wiere ynhâld joech.
Yn 866 folge er syn jongere broer Karel it Bern op as kening fan Akwitaanje en yn 877 folge er syn heit op as kening fan West-Frânsje. Hy waard dochs nea kroand as Roomske keizer. Loadewyk waard op 8 oktober 877 yn Compiègne troch aartsbiskop Hinkmar fan Reims ta kening kroand. Hy waard yn augustus 878 foar in twadde kear kroand troch paus Johannes VIII yn Troyes, wylst er wegere syn twadde frou te kroanen, om't er dat houlik as ûnwettich seach, en de bern út dat houlik waarden troch de tsjerke as ûnwettich sjoen. De paus hat him wierskynlik de keizerskroan oanbean, mar dat waard ôfwiisd.
Loadewyk hie net in soad ynfloed op de polityk. Hy waard beskreaun as in "gewoane en leave man, dy't de frede, rjochtfeardigens en it leauwen leaf hie". Yn 878 joech er de greefskippen Barseloana, Girona en Besalú oan greve Wilfryd I.
Syn lêste die waard it oplûken tsjin ynfallende Wytsingen, mar doe waard er siik en ferstoar op 9 of 10 april 879 koart nei it úteinsetten fan syn lêste kampanje. Nei syn dea waard syn keninkryk ferdield ûnder syn soannen Karloman II en Loadewyk III.
Houlik en bern
By de fredesûnderhannelings tusken syn heit en Erispoë, hartoch fan Brittanje, waard Loadewyk yn 856 ferlove mei in dochter fan Erispoë. Dat ferloovjen waard ôfsein nei in rebûlje yn Brittanje en de moard op Erispoë.
Loadewyk boaske twa kear. Hy hie mei syn earste frou, Ansgardis fan Boergonje twa soannen: Loadewyk (berne yn 863) en Karloman (berne yn 866), dy't alle twa keningen fan West-Frânsje waarden, en trije dochters: Hildegardis (berne yn 864), Gisela (865-884) en Ermentrudis (874-914).
Mei syn twadde frou, Adelheid fan Parys hie er in soan, Karel de Ienfâldige, dy't berne waard nei syn dea. Karel de Ienfâldige waard letter kening fan West-Frânsje, lang nei't syn bruorren al ferstoarn wiene.
Josef Hoene-Wronski
thumb|Josef Hoëné-Wronski troch [[Laurent-Charles Maréchal ]] Josef Hoëné-Wronski (Wolsztyn, 1776 - Neuilly, 1853) wie in Poalsk militêr, wiskundige en profeet.
Hoëné-Wronski is berne ûnder de namme Josef Hoëné, mar koart nei syn houlik yn 1810 feroare er syn namme nei Hoëné-Wronski.
Wronski wie luitenant-kolonel yn it Poalske leger ûnder de (mislearre) Poalske Opstân fan 1794 tsjin 'e Russen. Hy ferfear nei Frankryk en sette him dêr ta wenjen yn 'e stêd Marseille. Yn 1800 is er Frânsk steatsboarger wurden. Yn 1810 gong er nei Parys. Hy waard professor yn 'e metafysika.
Njonken syn bydragen yn 'e wiskunde, wêrûnder de Wronski-determinant, wie er aktyf yn foarsizzingen en polityk. Sa skreau er ûnder oaren in tal pamfletten oan ferskate politike pommeranten, mei goerie op it mêd fan polityk. Hy ûntwikkele ek in tastel, om foarsizzingen mei te meitsjen, de prognometer.
Wurk
Frânstalich:
Hockey
Hockey (fan it Ingelske hockey) is in balsport dy't spile wurdt mei twa teams fan alve spilers op in fjild (fanâlds fan gers, hjoeddedei meast keunstgers). It doel fan it spul is ôm de bal yn it doel (goal) fan it oare team te krijen mei in saneamde hockeystick (stok). Der binne tsien fjildspilers en ien keeper.
Hockey is in Olympyske sport; sjoch foar in oersjoch Hockey op de Olympyske Simmerspullen. Lannen dêr't it hockey tige populêr is binne û.o. Nederlân, Dútslân, Spanje, Argentynje, Yndia en Pakistan.
217
Foarfallen
thumb|right|250px|De martlersdea fan Sint-Hippolytus
Hockey
Yn Nederlân (en dus ek yn it Frysk) wurdt ûnder hockey gewoanlik it boppe beskreaune fjildhockey ferstien. Yn in protte oare lannen is iishockey lykwols populêrder en wurdt mei hockey dy sport bedoeld. Noch in oare foarm is strjithockey.
Boufakkersdekolletee
thumb|It boufakkersdekolletee. Boufakkersdekolletee is in folkse term foar it sjen litten fan de boppe-ein fan de bilnaad, dy't boppe de bân fan in broek útstekt.
It wurdt sa neamd omdat it liket op it dekolletee by froulju: twa 'wangen' mei in kleau dertusken. It boufakkersdekolletee is fral te sjen by minsken dy't yn in nauwe broek faak foaroerbûge moatte by harren wurk, bygelyks boufakkers.
It boufakkersdekolletee wurdt faak as net sa flatteus beskôge. It Ingelske bedriuw Jockey leveret in ûnderbroek mei spesjale ynsetstikken dy't it sichtber wurden fan de bilnaad tsjin gean moat.
Halte Eindhoven Stadion
Halte Eindhoven Stadion is in ienfâldich perron by it Philips Stadion yn Eindhoven. Dat waard yn 1990 boud. It is mei in rinbrêge ferbûn oan it stadion. It stasjon bestiet út mar ien perron, oan de kant fan it stadion. Treinen mei fuotbalsupporters fanút de rjochting Eindhoven Strijp-S nei Eindhoven Sintraal stopje hjir by guon thúswedstriden fan PSV. Ek wurdt dit stasjon soms brûkt as der yn it stadion in konsert jûn wurdt. By it ferlitten fan it stadion kin men allinnich reizgje yn de rjochting fan stasjon Eindhoven Sintraal. Halte Eindhoven Stadion is ien fan de weinige eveneminte haltes yn Nederlân dy't hjoed de dei noch yn gebrûk is.
Veliki Novgorod
Veliki Novgorod (Russysk: Вели́кий Но́вгород, letterlik: "Grut Nijstêd"), ek wol koartwei bekend as Novgorod, is ien fan de meast histoaryske stêden fan Ruslân en de haadstêd fan de oblast Novgorod. De stêd leit oan de Russyske federale wei M10, dy't Moskou mei Sint-Petersburch ferbynt. De stêd wurdt troch de rivier de Volchov midstwa snien. De lofter kant fan de rivier wurdt de Sofiakant neamd, de rjochterkant de Hannelskant.
Eartiids wie de stêd oant 1999 allinne bekend as Novgorod ("Nije Stêd"). Doe't de stêd Gorki syn âlde namme Nizjni Novgorod werom krige waard Veliki oan Novgorod tafoege om betizing tefoarren te kommen. 'Veliki' bestjut 'de grutte' (Novogrod de Grutte).
Veliki Novgorod leit yn in gebiet fan sompen en bosk dêr't in soad turf stutsen wurdt.
Geografy
Novgorod leit yn it noardwestlike diel fan it Europeeske diel fan Ruslân. De stêd leit 164 km fan Sint-Petersburch en 494 kilometer fan Moskou. Fanút it suden nei it noarden streamt de Volchov, dy't de stêd midstwa snijt. It stedsgebiet is likernôch 90 km². Ungefear 60% fan it gebiet om de stêd hinne bestiet út bosk, dêr't fral ipebeammen steane. Súdlik fan Novgorod yn 'e omkriten fan de Ilmenmar is it tige sompich. Om de stêd lizze grutte feangebieten, dêr't turf ôfgroeven wurdt.
De geografyske lokaasje foar it skipferkear is geunstich om't de rivieren Lovat, Sjelon, Msta en Volchov de see ferbine mei de stêd. De Wolchow mûnet yn de Ladogamar, fan wêr't oer Sint-Petersburch in ferbining rint mei de Eastsee. Oer de rivieren yn it suden fan de stêd binne wetterferbinings oant yn de Swarte See.
Yn de lêste iistiid leine de Skandinavyske gletsjers oant yn it gebiet fan Novgorod. De 2,5 oant 10 meter djippe Imenmar is in restant fan in ea glasiaal mar fan raant iis.
Stifting
Alhoewol't Novgorod 'nije stêd' betsjut, is Veliki Novgorod ien fan de alderâldste stêden fan it lân. Novgorod waard foar it earst yn de Earste Sofiakronyk neamd by it jier 859. Yn de Nestorkronyk stiet dat tusken 862 en 879 de Warjaachske foarst Rjoerik oer de stêd hearske. Yn dy tiid wie de stêd neffens de boarnen in wichtich hannelspunt op de wei fan de Warjagen nei de Griken. Argeologyske opgravings tusken healwei en it ein fan de 20e iuw hawwe lykwols allinne kultuerlagen bleatlein dy't werom geane op it ein fan de 10e iuw, doe't it lân fan de Rûs kristene waard, in iuw nei't de stêd neffens de tradysje stifte waard. Argeologyske datearing is ienfâldich en aardich krekt binnen 15-25 jier fêst te stellen, om't hout oer de strjitten lei en de hûzen ek fan hout wiene, sadat it datearjen fan jierringen mooglik is.
Neffens de leginde fan de earste Russyske grutfoarst Rjoerik setten de earste Noaren harren om 858-860 yn it gebiet nei wenjen. Alder is de tektst yn de Annales Bertiniani (skreaun oant 882) oer de Skandinavyske kolonisaasje fan de regio, wêryn't skreaun wurdt dat in Russyske delegaasje op de weromreis fan in reis nei Konstantinopel yn 838 ûnderfrege waard troch de Frankyske keizer Loadewyk de Fromme (778-840) yn Ingelheim am Rhein, tsjin wa't hja seine dat hja fan komôf Skandinaviërs wiene, mar yn it noarden fan Ruslân wennen. Harren lieder neamden hja 'chacanus' (Latyn foar 'Khagan'), in titel dy't hja nei alle gedachten oernaam hiene fan de Avaren.
Foarstendom fan it Kiëvske Ryk
De opfolger fan Rjoerik, Oleg fan Novgorod, oermastere yn 882 Kiëv en stifte de steat Kiëvske Rûs. Novgorod waard yn dat ryk polityk, ekonomysk, kultureel en wat grutte oanbelanget de twadde stêd fan dat ryk. Neffens de wizânsje waard de âldste soan en erfgenaam fan de hearksjende foarst nei Novgorod stjoerd om oer de stêd te hearskjen, ek al wied er noch minderjierrich. Novgorod waard bestjoerd troch posadniks, lykas de legindaryske Gostomysl, Dobrynya, Konstantin en Ostromir. thumb|left|250px|Sofiakatedraal Fan alle foarsten wie Jaroslav de Wize wol de meast populêre foarst fan Novgorod, dy't fan 1010 oant 1019 oer Novgorod hearske, wylst syn heit Vladimir de Grutte oer Kiëv hearske. Jaroslav feardige de earste skreaune wetten út yn it hiele East-Slavyske gebiet (letter yntegrearre yn de Rûsskaja Pravda. Fan him wurdt ek sein dat hy de stêd in soad privileezjes ferliende, dêr't de ynwenners letter fakentiden nei referearren yn harren kontakten mei oare prinsen. Syn soan Vladimir soarge foar de finansiering fan de bou fan de Sofiakatedraal (ek: de Katedraal fan de Hillige Wiisheid) dy't ek hjoeddedei noch yn Novgorod stiet.
Earste bûtelânske betrekkingen
Yn Noarske saga's wurdt de stêd de haadstêd fan Gardariki neamd. In soad Wytsing-keningen kamen nei Novgorod om har skûl te hâlden foar tsjinstanners, lykas Olaf I fan Noarwegen, Olaf II fan Noarwegen, Magnus I fan Noarwegen en Harald Hardrada. Al twa desinnia nei de dea yn 1030 en hillichferklearring fan Olaf II fan Noarwegen liet de stêd in nije tsjerke oan de kening wije, de yn de 14e iuw ôfbaarnde Sint-Olaftsjerke.
Visby op Gotlân wie it hannelssintrum yn Baltikum foardat it Hânzebûn it oernaam. Yn 1080 krigen keaplju fan Visby yn Novgorod in hannelspost, dy't de namme 'Gutagard' (of Gotenhôf) krige. Letter yn de earste helte fan de 13e iuw wisten ek hannelers út it noarden fan Dútslân in hannelspost yn Novgorod op te setten, dat bekend stie as 'Peterhôf'. Likernôch yn 'e selde tiid (1229) krigen Dútske keaplju privileezjes, dy't harren posysje yn Novgorod bestevige.
Republyk
Yn 1136 setten de bewenners fan de stêd harren prins Vsevolod Mstislavitsj fan Novgorod en Pskov ôf. Dat wurdt as it tradisjonele begjin sjoen fan de Republyk Novgorod. De stêd soe de folgjende twa iuwen prinsen yn tsjinst nimme en yn guon gefallen ek dien jaan, mar de monargy waard nea ôfskaft. Machtige prinsen, lykas Aleksander Nevski, koene likegoed in swier stimpel op de stêd sette, wat de bewenners dêr sels dan ek fan fûnen. De stêd kontrolearre it grutste part fan it noardeasten fan Europa, fan de lannen eastlik fan Estlân oant de bergen fan de Oeral, en dêrmei wie it ien fan de grutste steaten fan it midsiuwske Europa, alhoewol't in grut part fan it gebiet noardlik en eastlik fan de Ladogamar en Onegamar leech en sûnder polityk bestjoer wie.
Ien fan de wichtichste minsken yn Novgorod wie de posadnik of boargemaster, in offisjeel keazen persoan troch de Vetsje (de stedsried) út de rûnten fan de bojaren. De Vetsje keas ek de 'tysjatski', it haad fan de plysje en letter in kommersjeel en juridysk amtner. In oare wichtige amtner fan de stêd wie de aartsbiskop fan Novgorod. Aartsbiskoppen waarden troch de Vetsje keazen of somtiden ek troch it lûken fan in loatsjes. Nei harren ferkiezing waarden hja nei de metropolyt stjoerd foar de wijing yn harren amt.
It is ûndúdlik wêr't de grinzen fan de macht fan de ien einige en dy fan de oar begûn. Hoe't ien en oar grûnwetlik fêstlein wie is likemin bekend. Unbekend is ek wer't de Vetsje út bestie. Guon skiedkundigen wolle ha dat it in demokratysk bestjoer wie, oare gelearden sizze dat it mear in ynstrumint foar de hearskjende elite wie en de demokrasy net it measte foarstelde. Yn de midsiuwen wie de florearjende stêd in kultureel sintrum. By opgravings binne in soad op bjirkebast skreaune dokuminten fûn, dat tsjutte kin op in grut tal belêzen ynwenners. Yn Novgorod waard de Novgorod Kodeks, it noardlik fan Bulgarije âldste yn it Slavysk skreaune boek, en de âldske Finske ynkripsje fûn. Guon of de âldste Russyske kroniken binne skreaun yn it skriptoarium fan de aartsbiskoppen, dy't ek de ikonografy en de tsjerkebou befoarderen. De Novgorodske keapman Sadko waard in populêre held yn de Russyske folkloare.
Novgorod waard yn de tiid fan de Mongoalske ynfaazje fan Ruslân nea oermastere. De Mongoalske troepen bleaune op sa'n 200 kilometer ôfstân fan de stêd, mooglik om't de kommandanten benaud wiene harren te ferliezen yn 'e sompen dy't de stêd omfiemen. Dochs betelle ek Novgorod skatting oan de Gouden Horde, dy't troch de prinsen fan Moskou (fral Joeri Danilovitsj en syn broer Ivan Jildsek) foar de Mongoalske khans garre waard.
Yn 1259 late de gong fan Mongoalske belestinggarders nei Novgorod ta politike opskuor yn 'e stêd. Om't in tal funksjonarissen Aleksander Nevski him as grutfoarst fan Vladimir en syn Mongoalske opperhearen fergen, liet er har straffe en de noas ofsnije. Njoere piraten út Novgorod diene yn de 14e iuw útfallen oant yn Kazan en Astrachan en holpen de stêd by de kriich tsjin it Grutfoarstendom Moskou.
Nei it grutte skisma hie de stêd yn de 13e iuw te lijen fan Sweedske, Deenske en Dútske ynfallers. Novgorod hie 26 kear kriich mei Sweden en 11 kear mei de Oarder fan de Swurdbruorren. Tegearre mei Deenske en Sweedske feodale hearen foelen Dútske ridders tusken 1240 en 1242 in rige fan oanfallen út op Novgorod. By de Slach oan de Neva yn 1240 waard in Sweedsk leger ferslein. De Dútske oanfallen op de stêd einigen yn 1242 mei de Slach op it Iis. Nei de bou fan it Viborg-kastiel yn 1293 wisten de Sweden in bolwurk te stiftsjen yn Kareelje. Op 12 augustus 1323 tekenen Sweden en Novgorod it Ferdrach fan Nöteborg, wêryn't foar it earst harren grinzen fêstlein waarden.
thumb|260px|Moskouse troepen driuwe yn 1471 de Vetsje om stêdhalder Marfa Boretskaja útinoar (Klavdi Lebedev (1852–1916)) ) De delgong fan de stêd wie foar in diel te witen oan it ûnfermogen om de grutte befolking iten te jaan, sadat de stêd ôfhinklik wie foar nôt út de regio Vladimir-Sûzdal. De wichtichste stêden Moskou en Tver brûkten dy ôfhinklikens om fet te krijen op Novgorod. Lang om let anneksearre Ivan III mei geweld de stêd yn 1478. Der waard in ein oan de Vetsje makke en in grut part fan de aristokrasy, de keaplju en lytse grûnbesitters fan Novgorod waard nei sintraal Ruslân deportearre. It hânzekantoar waard yn 1494 sletten en al it guod dat dêr opslein lei waard troch Moskou yn beslach nommen.
Russyske Ryk
Yn 1727 waard de stêd it bestjoerssintrum fan it gûvernemint Novgorod fan it Russyske Ryk. Foar dy tiid foel it gebiet ûnder it gûvernemint Sint-Petersburch. Dat bleau sa oant 1927. Tusken 1927 en 1944 wie de stêd ûnderdiel fan de oblast Leningrad. Dêrnei waard Novgorod de haadstêd fan de oblast Novgorod.
Nei de Twadde Wrâldkriich
Op 15 augustus 1941 waard de stêd beset troch de Dútske Wehrmacht. De Twadde Wrâldkriich brocht in soad skea oan de histoaryske monuminten. Doe't it Reade Leger de stêd op 19 jannewaris 1944 befrijde wiene noch mar fjirtich fan de 2.536 stiennen gebouwen oerein bleaun. Nei de befrijing waard it sintrum stadichoan wer restaurearre.
De wichtichste monuminten fan de stêd waarden yn 1992 op de UNESCO-list fan it wrâlderfgoed ynskreaun as de "Histoaryske Monuminten fan Novgorod en Omkriten". De stêd krige yn 1999 offisjeel de namme Veliki Novgorod.
It besjen wurdich
Novgorod is ien fan de Russyske stêden mei de measte en âldste midsiuwske monuminten. Net te missen binne de yn opdracht fan Vladimir Jaroslavitsj (de soan fan Jaroslav de Wize) boude Sint-Sofiakatedraal (1045-1050). Vladimir leit mei syn mem Anna yn de katedraal begroeven. De Sofiakatedraal is de bêst bewarre 11e-iuwske tsjerke fan Ruslân, nei alle gedachten it âldste Russyske gebou dat noch jimmeroan brûkt wurdt en it ierste foarbyld fan wat de tradisjonele Russyske tsjerkebou fertsjintwurdiget: ienfâldige muorren en fiif helmeftige koepels. Yn it kremlyn fan Novgorod, ek bekend ûnder de namme 'Detinets', stiet it âldste paleis fan Ruslân (de saneamde Fasettenkeamer út 1433). It waard troch de aartsbiskoppen fan Novgorod brûkt foar gearkomsten. Ek yn it kremlyn stiet de âldste Russyske klokketoer (healwei 15e iuw) en de âldste stiennen klokkestoel (1673). Under de nijere monuminten binne it keninklik paleis fan 1771 en it yn 1862 ûntbleate brûnzen monumint dat stifte waard om it 1000-jierrich jubileum yn 1862 fan Ruslân te fieren. thumb|260px|Sint-Nikolaaskatedraal Bûten de muorren fan it kremlyn steane trije grutte tsjerken, dy't ûnder it bewâld fan Mstislaf de Grutte boud binne. De Sint-Nikolaaskatedraal (1113–1123) mei fresko's fan de famylje fan Mstislaf stiet oan it Jaroslafhôf. It Joerjev-kleaster is ien fan de âldste kleasters fan Ruslân (1030) en hat in trijekoepelige katedraal út 1119. In gelikense katedraal út 1117 is te sjen yn it troch Antonius fan Rome stifte Antonievkleaster. De stêd is noch in soad oare midsiuwske en jongere tsjerken ryk. Guon dêrfan binne troch de nazy's opblaasd, mar nei de befrijing rekonstruearre. De âldst bewarre tsjerken binne de Petrus en Paulustsjerke op de Swelleheuvel (1185-1192), de Ferkundigingstsjerke fan it doarp Matsjino (1179), de Ferkundigingstsjerke yn it doarp Volotovo en de Sint-Paraskevatsjerke yn Jaroslavhôf (1207). It grutste keunstwurk fan de iere Novgorod-arsjitektuer is lykwols de Ferlossertsjerke op de Nereditsa (1198). Yn de 13e iuw binne in soad lytse tsjerkjes boud, lykas de Marije-Bertekapel fan it Perynkleaster (1230) en de om de fresko's ferneamde Nikolaastsjerke (1292) op it eilân Lipno. De folgjende iuw waarden twa nije tsjerke-ûntwerpen ûntwikkele, fan it iene type is de Téodoor Stratilatestsjerke oan de Beek (1360-1361) mei moaie fresko's út de jierren 1380) en fan it oare de Transfiguraasjetsjerke yn de Iljastrjitte (1374, beskildere yn 1378 troch Teofanus de Gryk). De Ferlosserstsjerke yn Kovalevo (1345) wie oarspronklik beskildere mei fresko's troch Servyske keunstners, mar de tsjerke waard yn de Twadde Wrâldkriich ferneatige en dêrnei werboud sûnder de rekonstruksje fan de fresko's.
Yn de iuwen neitiid folge de bou fan mear tsjerken, mar dy wiene foar harren tiid minder fernijend. Nei't Ivan de Grutte Novgorod yn 1478 oermastere, feroare de arsjitektuer fan de stêd. Moskouse arsjitekten yntrodusearren de arsjitektuer neffens de Moskouse tsjerkearsjitektuer, lykas de Ferlosserkatedraal fan it Chûtin-kleaster (1515), de Katedraal fan de Mem Gods fan it Teken (1688) en de Sint-Nikolaaskatedraal fan it Vjazjisjtsjski-kleaster (1685). Dochs bleaune guon parochytsjerke de lokale boutradysjes yn eare hâlden, lykas de Boris- en Glebtsjerke út 1586 en de Tsjerke fan de Mirredragende froulju (1510).
Yn Vitoslavlitsi net fier fan it Joerjevkleaster is in museum mei houten arsjitektuer. It museum brocht sûnt 1964 mear as 10 houten tsjerken en houten hûzen en mûnen byinoar út de tiid fan de 14e oant de 19e iuw. De bouwurken komme út de hiele Novgorod-regio.
Lauren Saint-Onge
Lauren Saint-Onge (±1985) is in Amerikaansk yllustratrise en boekbânûntwerpster. Se hat har oplieding folge oan it Massachusetts College of Art and Design yn Boston. Sûnt 2016 libbet en wurket se yn Seattle, yn 'e Amerikaanske steat Washington. Saint-Onge hat û.m. de omslaggen makke foar de novelles út 'e rige Penric and Desdemona, fan skriuwster Lois McMaster Bujold, dy't by útjouwerij Subterranean Press yn Burton (Michigan) útkamen. Behalven omslaggen fan boeken wurket Saint-Onge ek as tekener mei oan it ûntwerpen fan fideospultsjes.
Wiebe van der Zee
alt=Wiebe van der Zee gefotografeerd tijdens het Kunstfestival in Hattum|thumb|Wiebe van der Zee fotografearre by it Keunstfestival yn Hattum Wiebe van der Zee (Kollum, 11 novimber 1953) is in Fryske keunstskilder mei in atelier yn Snits. Van der Zee skilderet in soad oer it plattelân. Yn syn skilderijen binne faak nijsgjirrige kij of oar fee te sjen.
Nei syn jeugd yn Snits ferhuze er nei Harderwyk in jier letter nei Ljouwert. Nei de HAVO wurdt er net talitten op de Gerrit Rietveld Akademy. Dêrom giet er nei de learare-oplieding Ubbo Emmius yn Ljouwert.
Syn earste wurken binne mei oaljeferve makke, letter ek etsen en akwareltechniken. By it fervjen fan it bûtenlibben steane der gauris kij "yn it paad". Hy leit him ta op it skilderjen fan de bisten en wurdt der hieltiten mear troch fassinearre. It liket bytiden oft er dúdlik meitsje wol wat de bisten op dat stuit tinke.
Yn 2004 betocht Van der Zee Her-kauwgum. In soad porsleinguod mei byltnissen fan syn hân binne dêrnei yn de winkels ferkocht, krektas pannelapen, ûndersetters, skelken en foarriedbussen.
Museum Flehite
thumb| Museum Flehite thumb| Efterside Museum Flehite Museum Flehite is it histoaryske museum foar Amersfoart en Iemlân. Museum Flehite makket mei it Armando Museum, Keunsthal KAdE, it Mondriaanhûs en it KAdE Arsjitektuersintrum diel út fan de Stichting Amersfoort in C.
Skiednis
It is yn 1880 oprjochte troch de Aldheidkundige Feriening Flehite (1878), de namme komt fan it âlde goa Flehite (of eigentlik Flethite). Yn 1890 waard it earste fan de hjoeddeiske trije gebouwen oan de Breestrjitte ynrjochte. Sûnt 1976 wurdt it museum beheard troch in aparte stichting.
Fan 2007 oant 2009 wie it museum sluten yn ferbân mei de ûntdekking (en it weiheljen fan) asbest, en dêrnei in grutte ferbouwing. Oant dy tiid waarden de tentoanstelling op oare plakken hâlden. Op 16 maaie 2009 gie it wer iepen foar publyk.
Bocke fan Feytsma
Bocke fan Feytsma (ferstoarn desimber 1626) wie in Nederlânsk bestjoerder fan Frysk komôf.
Biografy
Fan Feytsma wie in soan fan Jelger fan Feytsma (stoarn yn 1620) en Auck van Herema (1892 -1613). Bocke wie in telch út de famylje Fan Feytsma. Yn 1589 waard Bocke ynskreaun as studint oan de universiteit fan Frjentsjer en yn 1596 oan de universiteit fan Leiden.
Yn 1600 waard Fan Feytsma grytman fan Kollumerlân en Nijkrúslân, in funksje dy't syn heit earder hie. Hy kaam ek op as Volmacht ten Landsdag (Lândei fan Fryslân) út namme fan dy gritenij. Fan Feytsma waard lykwols net neamd as dykgraaf fan Kollumerlân, wylst de funksje fan grytman en dykgraaf yn it ferline kombinearre wiene. thumb|left|175px|It Rjochthûs yn Kollum. Yn de tiid dat er grytman wie kocht Fan Feytsma it Rjochthûs yn Kollum oan om dêr gearkomsten fan de gritenij hâlde te kinnen. Ek wie er ien fan de skinkers fan de tsjerkeklok fan de tsjerke fan Kollum; syn namme stiet ek op de klok. Yn de perioade 1619 -1621 kaam Van Feytsma as rintmaster fan de domeinen fan Fryslân. Nei syn ferstjerren yn 1626 waard er as grytman provisjoneel opfolge troch Tsjerk fan Boelens. Wêrnei't Hayo van Rinia yn 1627 beneamd waard as opfolger. Dy Fan Rinia wie al assessor ûnder Van Feytsma.
By syn houlik hie Bocke in hoemannichte grûn en in jildbedrach krigen om de Feitsmastate benoarden Kollum te stichtsjen. Fan syn heit urf Bocke ek de Sierdsmastate te Deinum.
Houlik en bern
Fan Feytsma troude mei Haring fan Burmania, dochter fan Upcke fan Burmania en Rints van Roorda. It pear krige seis bern ûnder oare:
Die Twa
Die Twa is in sjongduo dat bestiet út de Berltsumers Krijn Dijkstra en Jacob Dijkstra. Jacob wennet no yn Wergea.
Yn 2007 leinen hja harren ta op it sels skriuwen en komponearjen fan Fryske ferskes, dy’t opnomd waarden yn it repertwaar.
Yn 2009 belâne it duo foar in ynterview yn in radioútsjoering fan ‘De Timmerman’ fan Hollân FM. It debútnûmer ‘Asto mar by my bist’ krige doe in soad wurdearring en de Brabânske platemaatskippij Diesel Joy Records joech harren in platekontrakt. De earste singel waard in beskieden hit yn de Singel top-100. De lanlike DJ-s waarden sa lykwols ek bekend mei Die Twa. De twadde singel ‘Famke fan myn dreamen’ hat foar de definitive trochbraak soarge. It nûmer hat heech op de hitlisten stien.
Yn 2009 stie it nûmer Fûgels op nûmer 10 yn de Fryske Top 100. Der folge in optreden mei oare groepen yn it Abe Lenstra stadion op It Hearrenfean. De ferskes waarden draaid op de nasjonale radio. Yn 2009 waard ek noch in Dútske singel opnomd en april 2010 ferskynde harren earste album, dat ek Die Twa' hjit. Yn 2010 hawwe de twa optreden op Flinterpop yn Balk.
Nei jierren fan optreden en it meitsjen fan twa albums waard it skriuwen fan nij wurk wat dreger; dêrom besleat it duo yn 2015 dermei op te hâlden foardat se stadichoan út sicht ferdwine soene. It lêste optreden fan Die Twa wie yn Berltsum op 19 desimber fan dat jier.
The Untouchables (film)
The Untouchables is in Amerikaanske histoaryske plysje- en misdiefilm út 1987 ûnder rezjy fan Brian De Palma. De haadrollen waarden fertolke troch Kevin Costner en Sean Connery, ûnderstipe troch Robert De Niro, Andy García en Charles Martin Smith yn 'e wichtichste byrollen. De titel betsjut "De Unoanrekberen", en ferwiist nei de bynamme fan in Amerikaanske plysje-ienheid, dy't yn 'e iere 1930-er jierren yn Chicago aktyf wie om neilibbing fan 'e Drûchlizzing ôf te twingen. De leden dêrfan wiene 'ûnoanrekber' yn 'e sin dat it de maffia net slagge harren om te keapjen om't se net korrupt wiene. It ferhaal folget Eliot Ness, in spesjaal agint fan it Amerikaansk Ministearje fan Finânsjes, en syn mannen yn syn striid tsjin 'e suver almachtige gangster Al Capone. The Untouchables krige fan 'e filmkritisy oer it algemien positive resinsjes en wie kommersjeel súksesfol yn 'e bioskopen. Connery wûn mei syn rol yn 'e film sawol de Oscar as de Golden Globe foar bêste byrol fan in akteur. De filmmuzyk fan Ennio Morricone waard bekroane mei in BAFTA en in Grammy Award.
Plot
Yn 1930, ûnder de Drûchlizzing yn 'e Feriene Steaten, behearsket maffiabaas Al Capone yn Chicago it smokkeljen en de ferkeap fan yllegale alkohol. Dêrmei wurdt er sa ryk en kriget er safolle ynfloed, dat er de hiele stêd hast nei syn pipen dûnsje litte kin. Eliot Ness, in spesjaal agint fan it Bureau of Prohibition (in foarrinder fan 'e hjoeddeistige ATF), dat ressortearret ûnder it Amerikaanske Ministearje fan Finânsjes, wurdt nei Chicago ta stjoerd mei de opdracht om Capone ûnder fuotten te heljen en yn it tichthûs te stopjen. Syn earste besykjen om in grutte lading yllegale alkohol yn beslach te nimmen mislearret lykwols op spektakulêre wize as de maffiabaas yn 't foar warskôge wurdt troch korrupte leden fan it Chicago Police Department. Om't er sa wis fan syn saak wie dat er de media útnûge hie om tsjûge fan 'e ynfal te wêzen, einiget it barren mei in ôfgong foar Ness. Fan gefolgen hat eltsenien neitiid de gek mei him.
Op basis fan ynformaasje dy't Malone wit te besetten, dogge de fjouwer mannen in ynfal yn in postkantoar, dat in fasade blykt te wêzen foar ien fan Capone syn opslachplakken fan sterke drank. Dêr konfiskearje se de hiele foarrie en arrestearje se alle oanwêzigen. Neitiid krije Ness-en-dy foar it earst positive publisiteit yn 'e media, dy't harren 'De Unoanrekberen' begjinne te neamen, om't se ûnomkeapber binne. By in gearkomste fan 'e lieding fan syn organisaasje slacht de opljeppende Capone letter de baas fan 'e yn beslach nommen drankopslach dea mei in honkbalkneppel by wize fan warskôging oan syn oare setbazen om net te falen.
Ness-en-dy reizgje yn it fleantúch nei de grins fan 'e Feriene Steaten mei Kanada, dêr't de measte yllegale alkohol wei komt. By in mienskiplike aksje mei de Keninklike Kanadeeske Beriden Plysje (RCMP) oerfalle se dêre in dranktransport dat de grins oer komt. Dêrby wurde tsientallen gangsters deasketten en wurdt in George, ien fan Capone syn boekhâlders, oppakt. George hat ferskate grutte kasboeken by him, mar wegeret te fertellen wêr't de ôfkoartings foar steane dy't dêryn brûkt wurde. Dêrop sjit Malone in gangster (dy al dea is) troch de holle om George (dy't mient dat er noch libbe) bang te meitsjen. Neitiid stimt George deryn ta om mei te wurkjen en tsjûge te wurden yn in proses tsjin Capone.
Nei harren triomfantlike weromkear yn Chicago sil Wallace George eskortearje nei in ûnderdûkadres, mar noch ear't se it plysjeburo ferlitte kinne, wurde se allebeide yn 'e lift deasketten troch Nitti. Ness is alhiel breinroer oer de dea fan syn maat en set nei Capone ta om dyselde mei de moarden te konfrontearjen, mar Malone skuort him mei dêrwei foar't Capone syn mannen Ness deasjitte kinne. Neitiid fiteret er Ness oan om foar te kommen dat de ofsier fan justysje de oanklachten tsjin Capone ynlûke sil no't der gjin tsjûgen mear binne, mei't er sels noch in izer yn it fjoer hat. It docht bliken dat Malone syn eardere ynformaasje oer de drankopslach yn it postkantoar krigen hie fan plysjekommissaris Mike Dorsett, dy't himsels troch Capone omkeapje litten hat. De man besiket lykwols beide kanten te bespyljen, en hat Wallace en George ferret oan Nitti. Troch him yninoar te slaan twingt Malone Dorsett om te fertellen wêr't Walter Payne is, de haadboekhâlder fan Capone.
Neitiid praat Malone mei Ness en Stone ôf yn syn appartemint, mar ear't dy beiden dêr arrivearje kinne, wurdt Malone troch Nitti mei in Tommygun delmeand. Ness en Stone treffe him stjerrend oan, mar foar't er oan syn ferwûnings beswykt, kin er harren noch fertelle hokker trein Payne nimme sil om Chicago te ferlitten, sadat er oan 'e deifurding fan 'e ofsier fan justysje ûntkomme kin. Ness en Stone bejouwe har nei Union Station, it sintraal stasjon fan Chicago, dêr't yn 'e lobby op 'e monumintale treppens in sjitpartij útbrekt tusken harren en de gangsters dy't Payne bewekje. Ness en Stone sjitte alle gangsters dea en nimme Payne finzen, wylst se tuskentroch noch it libben fan in pjut rêde dy't mei bernewein en al by de treppens del rôlet. Payne stimt ta om tsjin Capone te tsjûgjen om't by it fjoergefjocht yn it treinstasjon bliken dien hat dat syn 'liifwachten' eins opdracht hiene om him te deadzjen as it derop liek dat er arrestearre wurde soe.
By it proses tsjin Capone merkt Ness op dat Nitti, dy't yn it publyk sit, in pistoal by him hat. Hy en in parketwacht eskortearje Nitti út 'e rjochtseal en besykje it fjoerwapen te konfiskearjen, mar Nitti blykt in bryfke by him te hawwen dêr't op stiet dat er de persoanlike tastimming fan 'e boargemaster fan Chicago hat om te allen tide in pistoal by him te dragen. Se moatte dêrom it wapen weromjaan, mar mank Nitti syn oare besittings ûntdekt Ness in kartonnen lusifershâlder mei dêrop it wenadres fan Malone. Hy beseft dat Nitti dejinge is dy't syn freon fermoarde hat. As Nitti foar it ferstân kriget wat Ness ûntdutsen hat, lûkt er syn pistoal, sjit de parketwacht del en naait út. Ness set mei de revolver fan 'e parketwacht de efterfolging yn. Dy liedt de beide mannen nei it plat dak fan it gerjochtsgebou, dêr't Ness Nitti úteinlik te pakken kriget. Nitti is derfan oertsjûge dat er gau wer frijkomme sil. Mei't er himsels feilich waant yn 'e ferûnderstelling dat Ness alles neffens de regels docht, bespot er Malone troch te sizzen dat dy gilde as baarch doe't er stoar. Dêrop smyt Ness him fan it dak fan it gebou. As Nitti in gjalp jout wylst er te pletter falt, ropt Ness him efternei: "Klonk dat ûngefear sa?"
Neitiid jout Stone oan Ness in list dy't er yn 'e binnenbûse fan it kolbêrjaske fan Nitti fûn hat, dat efterbleaun wie op 'e gong bûten de rjochtseal. Dêrop steane de leden fan 'e sjuery fan it proses tsjin Capone mei namme en tanamme fermeld en dêrby it bedrach dat se foar har omkeaping ûntfongen hawwe. De rjochter wegeret dat lykwols foar wier oan te nimmen. Dêrop freget Ness oft er de rjochter eefkes ûnder fjouwer eagen te wurd mei. Neitiid oarderet de rjochter de parketwachten om 'e sjuery yn it proses tsjin Capone om te wikseljen mei de sjuery yn 'e oanbuorjende rjochtseal, dêr't in rjochtsaak oer in skieding oan 'e gong is. As de ofsier fan justysje oan Ness freget wat er tsjin 'e rjochter sein hat om dizze ommekear yn syn hâlden en dragen te feroarsaakjen, antwurdet Ness dat er de rjochter wiismakke hat dat dy syn namme ek yn it kasboek fan Capone stie (wat net sa is, mar wat blykber wol kinnen hie, de reäksje fan 'e rjochter yn acht nommen).
Nei de ferwikseling fan 'e sjuery feroaret Capone syn abbekaat de bewearing fan ûnskuld fan syn kliïnt yn in skuldbekentenis, ta razernij fan Capone sels. De maffiabaas wurdt úteinlik ta alve jier finzenisstraf feroardiele. De deis dêrnei slút Ness syn kantoar yn Chicago om werom te kearen nei Washington, D.C. Hy nimt ôfskie fan Stone en jout him it medaljon fan 'e hillige Judas fan Malone. As er it plysjeburo ferlit, seit in sjoernalist tsjin him dat it regear neffens de gerochten de drûchlizzing ôfskaffe sil. Hy wol witte wat Ness dwaan sil as dat bart. Ness antwurdet: "Ik leau dat ik dan earst in slokje nim."
Produksje
The Untouchables waard regissearre troch Brian De Palma nei in senario fan David Mamet dat basearre wie op The Untouchables, de autobiografy dy't Eliot Ness yn 1957 mei help fan ghostwriter Oscar Fraley skreau. De Palma wie letter beskieden oer syn eigen rol by it meitsjen fan 'e film, en sei in moanne nei de premiêre yn in fraachpetear dat er inkeld it materiaal foarmjûn hie dat Mamet oanlevere. As produsint wie Art Linson by it projekt belutsen foar de filmstudio Paramount Pictures. Foar de film wie in budget beskikber fan $25 miljoen.
Casting
Foar de rol fan Eliot Ness hie regisseur Brian De Palma oarspronklik Don Johnson op it each, de stjer fan Miami Vice, in ferneamde plysjesearje út 'e 1980-er jierren. Dat waard lykwols neat, en neitiid wiisde Mickey Rourke de rol fan Ness ek ôf, sadat dy úteinlik nei Kevin Costner gie. Costner wie doedestiden noch ûnbekend, en syn rol yn The Untouchables foarme foar him de grutte trochbraak.
De Palma frege Robert De Niro om yn syn film de rol fan 'e beruchte maffiabaas Al Capone te spyljen. De Niro rette him op dy rol ta troch in protte oer Capone te lêzen en âlde filmbylden fan 'e man te besjen. Hy betong in ekstra sêne foar himsels as Capone, dy't net yn it oarspronklike skript stie. Om in oertsjûgjende Capone te spyljen, kaam De Niro 14 kg oan. Neffens De Palma siet de akteur bot yn oer de foarm fan syn gesicht yn ferhâlding ta dat fan Capone.
Foar it gefal dat De Niro ôfseach fan 'e rol as Al Capone, naam De Palma al ier kontakt op mei de Britske akteur Bob Hoskins, dy't er hawwe woe as ynfaller, foar it gefal dat dêr ferlet fan wêze soe. Doe't De Niro him úteinlik kontraktueel fêstlei, stjoerde De Palma Hoskins in sjek ta ter wearde fan £20.000 foar syn tiid en muoite. Dêrop skille Hoskins op om De Palma te freegjen oft er ek noch oare films hie dêr't hy (Hoskins) net yn hoegde te spyljen.
Opnamen
De kamerarezjy fan The Untouchables wie yn 'e hannen fan Stephen H. Burum. De opnamen setten op 18 augustus 1986 útein yn Chicago. Der waard filme op ferskate histoaryske lokaasjes yn 'e stêd, wêrûnder Chicago Union Station (de ferneamde sêne mei de sjitpartij by de treppens en de omleech rôljende bernewein). De sêne by de grinsoergong tusken de Feriene Steaten en Kanada waard (net oan 'e eigentlike grins) opnommen by in brêge oer de Missoery by Cascade yn Montana. Dy brêge waard fan 6 oant en mei 20 oktober fanwegen de opnamen ôfset foar trochgeand ferkear. Pleatslike bewenners dy't goed hynsteride koene, waarden ynhierd om 'e Kanadeeske mounties te spyljen. It filmjen fan 'e sêne naam tsien dagen yn beslach. Hûnderten taskôgers mochten tasjen út in oanbuorjend fjild wei en waarden freonlik begroete troch Sean Connery.
Postproduksje
Yn 'e postproduksje waard û.m. de filmmuzyk tafoege. Dy wie komponearre en dirigearre troch de ferneamde Italjaanske komponist Ennio Morricone.
Distribúsje
De distribúsje fan The Untouchables waard fersoarge troch Paramount Pictures. De film gie op 2 juny 1987 yn New York yn premiêre, wêrnei't er op 3 juny yn 'e Amerikaanske bioskopen iepene.