cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marit Bouwmeester
Yn 2016 wûn se op 'e Olympyske Spullen fan Rio de Janeiro in gouden medalje.
Underskiedings
Foar har sylprestaasjes krige se yn 2010 en yn 2011 de Conny van Rietschoten Trofee, de grutste sylpriis fan Nederlân. by de huldiging op 24 augustus 2016 is hja keninklik ûndrskieden foar har prestaasje troch kening Willem Alexander. Hja is benoemd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje -Nassau. Nei oanlieding fan har olympyske gouden medalje mocht hja foar de tredde kear de Conny van Rietschoten Trofee yn ûntfangst nimme, diskear dield mei olympysk kampioen RS:X Dorian van Rijsselberghe. Yn 2017 krige hja de ISAF World Sailor of the Year Award. Op 15 febrewaris 2017 waard se foar de fyfde kear yn har karriêre útroppen ta Frysk sportfrou fan it jier, yn dit gefal sportfrou fan it jier 2016, tegearre mei turnster Sanne Wevers fan It Hearrenfean.
Prestaasjes
2018 2017 2016 2014 2012
2011
2010
2009
2008
2006
Poask
De poask as snotterpoask (Gymnocephalus cernuus) is in swietwetterfisk dy't lânseigen is yn rûchwei de noardlike helte fan Jeropa (wêrûnder de Benelúks) en noardwestlik Sibearje. Hy komt as eksoat ek foar yn 'e Grutte Marren fan Noard-Amearika, dêr't er de lânseigen fauna grutte skea tabrocht hat. De poask heart ta de famylje fan de bearzen.
Algemien
De poask wurdt oant 25 sm lang.
Ekologyske betsjutting
De poask komt algemien foar yn iepen wetter. Yn de paaitiid yn april-juny foarmje de poask grutte iezings. Se ridzje yn ûndjip wetter op wetterplanten, stiennen en obstakels. De poask is neist de foarn it wichtichste fretten foar de ielguos.
Ferskaat
Yn de 18e iuw waard it stjerrebyld ‘Fisken’ yn it Frysk wol ‘Piter Poasken’ neamd. In poask is in slimerich fiskje. Wy kenne hjoed-de-dei noch de útdrukking ‘sa ferkâlden as in poask’. En fan ien dy’t net sa grut fan stal is, kin men sizze: It is mar sa’n poask.
In de Brouwerij
thumb|Tsjettels by In de Brouwerij In de Brouwerij is in Grand Café, brouwerij en hotel yn it sintrum fan Ljouwert en is oprjochte yn 2019 troch eigner en brouwer Willem Adema.
Skiednis
Ljouwert hat mei In de Brouwerij, sûnt de lêste brouwerij fan betsjutting it ôflei yn 1865, fannijs in bierbrouwerij yn de stêd.
It hoteldiel iepene yn oktober 2020 de doarren en dêrnei wie noch oanfoljende finansiering nedich om alles ôf te rûnjen. Eigener Willem Adema hat keazen foar crowdfunding, omdat hy fûn dat der tegearre foar soarge wurde moat dat Ljouwert nei jierren wer in echte bierbrouwerij krige. Ein 2021 wurde de earste bieren yn de eigen brouwerij broud. It earste bier is yn 2019 op de merk ferskynd, it Zaailander Boekweit Blond fan 7.4%. By de ûntwikkeling fan de earste Saailanners is neist de kennis en ekspertize fan Tsjerkebier ek it Frysk Lânbou Museum belutsen mei harren kennis oer de skiednis fan Fryslân. Dit earste bier is broud en bottele by Tsjerkebier.
Menen
Menen (West-Flaamsk: Mêenn; Frânsk: Menin) is in stêd yn 'e Belgyske provinsje West-Flaanderen. De stêd hat mear as 33.000 ynwenners. Yn de stêd sels hjit de stêd Mjinde, yn de rest fan de West-Flaanderen wurdt de namme Mêenn brûkt.
In de Brouwerij
Skiednis
Yn it ramt fan BOSK, in keunstproject fan Arcadia, hat de brouwerij foar ien kear it BOSK Bier makke, mei tinten fan linebeam en blossem.
Menen
Skiednis
Yn it gebiet binne fynsten út it lette paleolitikum en it neolitikum bekend. Ek binne dakpannen en potskerven út de Romeinske tiid en spoaren fan in lytse Gallo-Romeinske delsetting út it 3e fearn fan de 1e iuw nei Kristus fûn.
In de Brouwerij
Hjoed-de-dei
Ein maaie 2023 is de brouwerij folslein yn bedriuw.
Menen
Skiednis
Yn 1351 krige Menen stedsrjochten. Menen waard in hannelssintrum foar wol en jern en krige it rjocht merk te hâlden. De Leie spile in grutte rol by de ûntjouwing fan de stêd as sintrum fan de lekkenyndustry. Yn de 16e iuw wie de stêd ferneamd om syn bier en hie 104 masterbrouwers. It steapelplak ferhuze yn 1353 nei Moorsele, dêr't in soad spinders wurken.
Nei oanlieding fan de Flaamske Opstân tsjin keizer Maksimiliaan plonderen troepen fan Freark III de stêd yn 1488. In grutte stedsbrân yn 1548 ferneatige likernôch 570 fan de 700 hûzen. Nei de brân waard der in soad nij boud en wreide de stêd him fierder út. thumb|left|Malkontinten oermasterje de stêd yn 1578 As grinsstêd waard Menen al ier fersterke. De earste wâlen datearje út 1578, wylst Menen by de bou noch troch Malkontinten beset wie. Yn 1579 waard de stêd troch Skotske troepen fan 'e Spaanske werom ferovere en yn 1582 soarge de fjildhear Aleksander Farnese der foar dat de stêd lang om let yn Spaanske hannen foel. Tusken 1579 en 1830 waard Menin twaëntweintich kear belegere. Dat makke dat de wolstân foars tebek rûn en de befolking sûnt 1578 massaal flechte nei Haarlim. De weefyndustry soe yn de takommende tsien jier sels foar de helte ferdwine. thumb|left|Menen yn 1641 Sûnt 1635 wie Frankryk yn oarloch mei Spanje. Menen waard yn 1645 troch Frankryk oermastere en plondere, mar yn 1658 kaam Menen werom yn Spaanske hannen. De fêstingen waarden ôfbrutsen, mar yn 1678 kaam Menen it Ferdrach fan Nijmegen op 'e nij by Frankryk.
De Frânske boumaster Vauban fersterke de stêd tusken 1679 en 1689 op 'e nij. Under de Spaanske Suksesjeoarloch waard Menen fannijs belegere, no troch de troepen fan de Britske fjildhear John Churchill. Yn 1706 kapitulearre Menen en waarden de Frânske legers ferdreaun. Yn 1713 waard Menen ûnderdiel fan de Eastenrykske Nederlannen.
Yn 1792 waard Menen wer ynnommen troch de Frânsen, yn 1793 folge troch Eastenrikers, Nederlanners, Frânsen en nochris Eastenrikers. Grutte skea oan de stêd brochten de Frânske bombardeminten yn 1794 fanút Halluin en op 30 april fan dat jier kaam de stêd yn Frânske hannen. Dat duorre oant 1814, doe't Menen by it Keninkryk der Nederlannen foege waard. Op 'e nij waard Menen in fêsting tsjin Frankryk. Yn 1830 kaam Menen yn de nije steat Belgje, mar de fersterking fan 'e stêd duorre oant 1840. Sûnt 1852 waarden de fêstingen foar in part ôfbrutsen en it militêre terrein ferkocht.
Healwei de 19e iuw ferbettere de ynfrastruktuer troch de oanlis fan it spoar en nije diken. Ek riolearring en gasferljochting waarden oanlein. Yndustry wie der hast net mear en de ynwenners wurken yn 'e fabriken fan Halluin, Roncq, Tourcoing en Armentières.
Op 14 oktober 1914 waard Menen beset troch de Dútsers. It oarlochsgeweld fernielde de helte fan de huzen. Yn 1921 waard de Leie rjocht lutsen, sadat gruttere skippen oant 300 ton oan Menen ta farre koene. De âlde Leie-earm waard yn 1923 tichtsmiten. Yn 1971 en 1987-1988 waard de Leie foar noch gruttere skippen útdjippe.
Yndieling gemeente
Njonken it plak Menen (I) lizze yn de gemeente ek noch de dielgemeenten Lauwe (II) en Rekkem (III). Yn de dielgemeente Rekkem leit noch it doarp Paradijs (IV), dat troch de A14/E17 fan Rekkem skieden is. De dielgemeente Menen is te ferdielen yn twa aparte wiken, nammentlik De Barakken (V) en Ons Dorp (VI). It plak Menen leit foar it measte noardlik fan de Leie; Lauwe en Rekkem mear eastlik en súdlik fan de rivier. De bebouwing fan it plak Menen, om krekter te wêzen dy fan de wyk De Barakken, slút oer de Frânske grins oan op dy fan Halluin.
Befolkingsferrin
Alle histoaryske ynformaasje giet oer de hjoeddeiske gemeente lykas dy ûntstie nei de weryndieling fan 1 jannewaris 1977.
It besjen wurdich
thumb|260px|Stedsmuorren thumb|260px|Dútsk soldatetsjerkhôf
Kalyf
Kalyf (fan it Arabyske خليفة  kalifa dat opfolger betsjut) is de titel fan de opfolgers fan de profeet Mohammed, de geastlike en betiden ek wrâldske lieders fan de islam. In steat dy't troch in kalyf regearre wurdt, en de ynstelling fan it kalyf-wêzen, wurdt in kalifaat neamd.
It kalifaat kaam, nei de earste fjouwer kalifen, dêr't Aly (656-661) de lêste fan wie, yn hannen fan de dynasty fan de Omajjaden (661-750), ferfolgens yn hannen fan de Abbasiden, dy't lykwols nei goed 940 gjin wrâldske macht mear besieten. In Omajjadenprins, Abd al-Rahman stifte yn 756 in dynasty te Kordoba yn Spanje. Hy soe letter ek de kalyftitel oannimme, likegoed as de sjityske dynasty fan de Fatimiden dat diene dy't yn 926 Egypte oermasteren. Neidat de Mongoalen Bagdad ferwoaste hiene, festige yn 1285 in sydtûke fan de Abbasiden har oan it hof fan de Mamelukken. Hja soene dy titel yn 1517 oerdragen hân hawwe oan de Turkske sultans fan it Osmaanske Ryk dy't it kalifaat útoefene bliuwe soene oant 1922 doe't de lêste fertsjintwurdiger fan dy dynasty ôfsetten waard. Twa jier letter waard it kalifaat opheft.
Халифа
Ljippeblom
De ljippeblom of ek wol wylde ljippeblom (Fritillaria meleagris) is in soarte yn it skaai fan de ljippeblommen (Fritillaria). De soarte stie op de list fan wetlik beskerme planten yn Nederlân.
Ferskaat
Dizze blom is in part fan it nasjonale symboal fan Kroaasje.
Acht maats blues
De acht maats blues (Eight bar blues) is lykas de tolve maats blues in foar bluesnûmers typysk akkoarde-skema wêrby’t de nûmers opboud binne út fersen fan acht 4/4-maten.
In ienfâldich foarbyld dêrfan sjocht der sa út: (ien akkoard foar eltse tel mei " B " foar it basis akkoard, " S " foar subdominant akkoard en " D " foar it dominant akkoard.)
(Boppesteand skema wurdt ek wol sechtjin maats blues neamd wêrby't elk teken stiet foar in heale toan yn in 2/2- of 4/4-maat. De blues hie fanâlds gjin bân mei notaasjes, dus doe't dêr mei begûn waard ynterpretearre de iene in nûmer wol ris wat oars as in oar.)
Ek op dit skema binne hast ûneinige fariaasjes mooglik, benammen as de yn de blues faak as oergong brûkte septym-akkoarden derby helle wurde.
B    B     S7    S7   | B    B     B7    B7   | S    S     S7    S7   | B    B     B     B    | B    B     B7    B7   | S    S     S7    S7   | B    B     D7    D7   | B    B     B     D7   |
Yn boppesteand skema wurdt yn de lêste maat it dominant akkoard brûkt en is dêrmei in oergongsakkoard nei in folgjend fers of bygelyks in ynstrumintale solo.
GAVC
GAVC (Grouster Amateur Voetbal Club) is de fuotbalklup fan Grou en spilet op de fjilden op it sportkompleks Nesserdyk oan de P.J. Troelstrawei. De letters GAVC binne in ôfkoarting fan Grouster Amateur Voetbal Vereniging dy't oprjochte waard op 22 desimber 1922.
GAVC hat sa'n 600 leden en hat in protte teams, wêrûnder dames/famkes fuotbal. It earste alvetal spilet yn de 3e klasse fan it sneinsamateurfuotbal. Ald-fuotballers fan GAVC binne ûnder oare Foppe de Haan en Agil Etemadi.
Acht maats blues
Yn it ûndersteande foarbyld stiet it patroan yn D, en hoe’t it past yn in fers. Foar eltse tel is ien akkoard werjûn wêrby’t in streekje ( “-“ ) stiet foar it kontinuearjen fan it foarrige akkoard:
D             - Woke up this morning with the G        -        D   -   D7   - blues down in my soul G             - Woke up this morning with the G7        -        D   -   -   - blues down in my soul D               -               D7         - Woke up this morning with the blues in my soul G             - Saying "My baby gone and left me, got a G7              -  heart black as coal" D             - Woke up this morning with the A         A7       D      -   A7   - blues down in my soul
Seksboartersguod
thumb|Ferskaat oan seksboartersguod thumb|Seksboartersguod (foar manlju en froulju) Seksboartersguod binne dingen of apparaten dy't foaral brûkt wurde ta minsklik seksueel fernoegen. De term kin ek op BDSM-apparaten slaan. Kontrasepiva, pornografy en kondooms wurde lykwols net ta seksboartersguod rekkene. Guon seksark kin ek in ding foar seksueel fetisjisme wêze.
Seksboartersguod wurdt meast yn sekssjops ferkocht.
Atletyk op de Olympyske Simmerspullen 1904
200px|thumb|right|De Olympyske Atletyk lokaasje fan Saint Louis De Olympyske Simmerspullen 1904, ek wol de IIIe Olympiade neamd waarden yn 1904 yn Saint Louis, de Feriene Steaten hâlden. It atletyk waard hâlden op it Francis Field. De Mearkamp en it Gewichtsmiten stie foar it earst op it programma. By it Gewichtsmiten waard goait mei in gewicht fan 25,4 Kilogram.
Francis Field
It Francis Field waard boud yn 1904 as ûnderdiel fan de wrâldtentoanstelling en wie it haadstadion fan de Olympyske Simmerspullen 1904. En it hie plak foar 19.000 taskôgers. Yn 1984 is it oantal sitplakken foar taskôgers werom brocht nei 4.000.
Noardwâlde (Weststellingwerf)
Noardwâlde (Stellingwerfsk: Noordwoolde; offisjeel Noordwolde) is in doarp yn de gemeente Weststellingwerf.
Noardwâlde hat fia de N353 nei it suden ferbining mei Wilhelminaoard en Havelte en nei it noarden mei Aldeberkeap. Oer de Noardwâlder Feart hat it ferbining mei de Linde. It doarp leit net fier benoarden it trije-provinsjepunt fan Fryslân, Drinte en Oerisel. By Noardwâlde hearre ek de buorskippen Lombok, Mûnebuorren, Bûtenbuorren, Sânhuzen en it Reade Doarp. Noardwâlde hat  ynwenners.
Skiednis
Noardwâlde hie al yn de 12e iuw, mooglik sels de 11e iuw, in tsjerke. Dat wie in sealtsjerkje, dy't  op in oar plak as de hjoeddeiske doarpstsjerke stie. De resten dêrfan binne yn 1920 ûndersocht en doe binne ek pealgatten fûn, mar it is net wis dat der ek noch in houten foargonger west hat. Oan wa't dy tsjerke foar de reformaasje wijd wie is net bekend.
Noardwâlde is grut wurden troch de feanterij, dy't oan it begjin fan de 17e iuw útein sette. Nei't de feanterij healwei de 18e iuw ôfrûn, hat der ein 19e iuw, begjin 20e iuw in bloeiende reidflechtyndustry west. Yn 1866 stifte dûmny E. de Haan naai-en breidskoallen foar famkes en in matten- en klompmakkersskoalle foar jonges. Dat duorre net sa lang, de grûnstof wylgetien moast meast rinnende fierwei helle wurde.
Rotanyndustry
De rotanyndustry hat Noardwâlde lanlike bekendheid jûn. Dy yndustry ûntstie by tafal om 1825 hinne doe't in Dútske feanter in skoftke yn it doarp tahold. Dy man koe kuorkes fan yn 'e natuer groeiende wylgetienen flechtsje en hy learde dat ek in pear ynwenners. Al gau learden ek oaren kuorkes te meitsjen en yn 1860 wienen der al sa'n twahûndert húshâldings yn dy hûsyndustry dwaande. thumb|left|Partij rotanstuollen út Noardwâlde op stasjon Pepergea, 1905 Letter yn de 19e iuw krige dûmny Hindrik Edema van der Tuuk it idee om reiten stuollen te meitsjen. Hy die dat idee op yn Amsterdam, doe't er foar in winkel stie dêr't út Dútslân ymportearre stuollen ferkocht waarden. De materialen dêrfoar wienen by Noardwâlde foarhannen; ek wurkkrêften wienen der by de rûs en sa kamen lytse bedriuwkes fan 'e grûn.
Mei de ymport fan rotan út Nederlânsk-Ynje waard Noardwâlde it sintrum fan rotanyndustry. Oan 'e ein fan de 19e iuw waarden der yn en om Noardwâlde sa'n 200.000 stuollen it jier makke, dy't foar it meastepart mei it spoar oer Stasjon Pepergea útfierd waarden.
Yn 1918 iepene keninginne Wilhelmina de Ryks Reidflechtskoalle, dêr't it fak leard wurde koe. Troch it útbrekken fan de Twadde Wrâldoarloch koe rotan net mear ynfierd wurde en nei de oarloch rekke de yndustry yn it neigean. Fan de yndustry is allinnich it Nasjonaal Flechtmuseum noch oer. De produksje fan rotanstuollen fynt hjoed-de-dei yn Yndoneesje plak.
Joadske mienskip
thumb|left|Joadsk begraafplak Foarhinne hat der in joadske mienskip yn Noardwâlde wenne. De earste joaden kamen yn 1750 yn it doarp. It tal joaden woeks letter oant in hichtepunt fan 66 yn 1809. Yn de desennia dêrnei waard it tal Joaden jimmeroan lytser, wêrnei't de mienskip harren by dy fan It Hearrenfean foege.
De joadske mienskip moat al foar 1786 in synagoge hân hawwe. Ek wie der in joadsk begraafplak, dêr't hjoed-de-dei noch mar trije grêfstiennen steane. It begraafplak wurdt sûnt 2003 ûnderhâlden troch it Nederlânsk-Israelitysk Tsjerkegenoatskip.
Halifax
Yn 'e nacht fan 29 op 30 juny 1942 fleagen 251 fleantugen oer IJmuiden, de Iselmar, Drinte en Noard-Oerisel nei Dútslân om dêr Bremen te bombardearjen. Mar it wie in heldere nacht en mei it noarderljocht wie it foar de Dútske nachtjagers fan 'e fleanbasis Ljouwert ienfâldich om dy bommesmiters op te spoaren. In fjouwermotorske Handley Page Halifax soe Bremen nea berikke en syn flecht einige nei in ûntploffing oan de Dwersfeartwei yn Noardwâlde. thumb|left|Grêven fan de omkommen bemanning Nei alle gedachten waard de bommesmiter yn de omjouwing fan Frederiksoard troffen. Fleanend oer Vledder en Boyl moast it tastel in needlanning meitsje en dêrom waarden der trije tûzenpûners yn in iepen fjlid njonken de Easterstreek smiten. Ek yn 'e greide súdeast fan it doarp (by de iisbaan) waarden noch in soad brânbommen delsmiten, dy't oars by de lanning in grut gefaar wiene. Op in lytse ôfstân fan de Dwersfeartwei eksplodearre it tastel lykwols dochs noch. De hiele bemanning fan acht persoanen kaam om it libben. Hja kamen op it hôf fan de Nederlânsk Herfoarme tsjerke yn Noardwâlde oan de Haadstrjitte-East.
In soad Noardwâldsters brochten de omkommen bemanning de lêste eare ta, ek al wie dat net nei't sin fan de besetter. De nammen fan de bemanningsleden fan de delstoarte Kanadeeske Halifax steane net fermelde op de tinkstien oan de Dwersfeartwei. Harren nammen steane op in monumint op it begraafplak by de herfoarme tsjerke.
Mienskip
'Het Vlechtwerk' is it myltyfunksjonele sintrum fan Noardwâlde. It doarp hie oant jannewaris 2023 in eigen doarpskrante, dêr't fanwegen brek oan mankracht in ein oan kaam. 'De Eendracht' is de namme fan it pleatslik belang.
Museum
thumb|260px|[[Nasjonaal Flechtmuseum]]
Strjitten
Alle strjitten yn Noardwâlde
Geert Gratama
Geert Gratama (Ljouwert, *1969) is in grafysk ûntwerper en yllustrator. Hy wennet tsjintwurdich yn Naarden. Krektas syn heit Rients Gratama hâldt hy fan it fertellen en skriuwen fan ferhalen. Der moat dan wol wat humor yn sitte of eat ûnferwachts yn te finen wêze.
It skilderjen mei oaljeferve ruile Geert yn foar it meitsjen fan yllustraasjes dat him folle better lei. Hy hat sûnt dy tiid tekeningen makke foar reklame en advertinsjes. Ek teaterdekors en affiches ferskynden fan syn hân. Wurk fan him ferskynde yn de bernebylage fan Vrij Nederland. Yn Fryslân ferskynden syn tekenings yn Frysk en Frij, De Strikel en op de F-side yn de Ljouwerter Krante. Yn 1994 makke hy de yllustraasjes yn it berneboek 'Buorfrou Flap' fan Baukje Wytsma.
Súdeast-Aazje
thumb|right|400px Súdeast-Aazje is in subregio fan Aazje. It bestiet foar in part út fêstelân (Yndosina, in skiereilân) en tûzenen eilannen en eilantsjes. De krite leit op it plak dêr't geologyske platen by elkoar komme, mei fan gefolgen swiere seismyske en fulkanyske aktiviteit. De folgjende lannen lizze yn Súdeast-Aazje:
Súdeast-Aazje hat in oerflak fan likernôch 5 miljoen km². Der wenje mear as 650 miljoen minsken yn de regio (2010), ienfiifde dêrfan wennet op it Yndonesyske eilân Java.
Ulbo Aylva fan Burmania
thumb|Ulbo Aylva fan Burmania Ulbo Aylva fan Burmania (Koarnjum op Martenastate, doopt 9 maaie 1680 - Ljouwert, 12 augustus 1762) wie grytman fan Ljouwerteradiel dy't wenne op Dekemastate.
Hy wie ridder fan it hof fan Fryslân, lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân en gesant fan Sweden. Earst troud mei Anna Maria fan Sminia. Se krigen trije bern: Titia Helene, Catharina en Jetso Edsard fan Burmania. Anna Maria stoar al jong yn 1710, itselde jier dat Jetso Edsard berne is. Ulbo Aylva troude yn 1712 mei Hylc fan Aylva en yn 1718 mei Boudewina Lucia fan Eysinga.
Marga Waanders
Marga Waanders (folút: Margaretha Caecilia Maria Waanders; Hengelo (Oerisel), 28 oktober 1959) is in Nederlânsk politika fan 'e PvdA. Hja wennet sûnt har studintetiid yn Fryslân. Waanders wie foarhinne gemeenteriedslid en doe wethâlder fan Ljouwert, dêrnei boargemaster fan Dongeradiel en doe boargemaster fan De Waadhoeke. Se krige nasjonale bekendheid trochdat se yn 2017 it near lei op 'e anty-swartepyt-demonstraasje by de Lanlike Sinteklaasyntocht yn Dokkum.
Jonkheid en oplieding
Waanders waard yn 1959 berne yn Hengelo, yn 'e provinsje Oerisel, en is fan Twintsk komôf. Hja groeide op yn it doarp Beckum, yn in roomske, Twintskpratende húshâlding mei in ekstroverte heit dy't in fûleinich oanhinger fan it CDA wie, in yntroverte mem en twa âldere susters. Har jonkheid omskreau se sels yn in fraachpetear mei de Ljouwerter Krante as "ongecompliceerd, met mooie herinneringen."
Yn 1977 kaam Waanders as studinte yn Ljouwert om oan 'e learare-oplieding in stúdzje Nederlânsk en Dútsk te folgjen. Leaver hie se de kombinaasje Nederlânsk en ierdrykskunde dien, mar dy siet al fol. Letter soe se lykwols in grutte leafde foar de Dútske taal opfetsje. Nei't se de oplieding yn Ljouwert foltôge hie, folge se noch in doktoraal-programma Nederlânske taal- en letterkunde oan 'e Ryksuniversiteit Grins.
Karriêre
Hoewol't har heit in CDA-man wie, sleat Waanders sels har by de sosjaal-demokratyske PvdA oan, om't se fûn dat krekt de politike partij dy't har heit oanhong, net opkaam foar minsken lykas him. Nei ôfrin fan har stúdzje wurke se yn Ljouwert as leararesse Nederlânsk en Dútsk oan 'e Bakkerij- en Horekafakskoalle en dêrnei as leararesse Nederlânsk oan it Slauerhoff Kolleezje.
Yn 1990 waard Waanders foar de PvdA keazen yn de gemeenterie fan Ljouwert en fan 1995 ôf wie hja dêr fraksjefoarsitter fan har partij. Njonken har politike aktiviteiten wie se yn dyselde snuorje ek dosinte Nederlânsk en dêrnei wurdfierster fan de direksje fan 'e Noardlike Hegeskoalle Ljouwert. Begjin 2001 folge Waanders Peter den Oudsten op as wethâlder fan Ljouwert. Hja stie yn dy tiid bekend om har dossierkennis, dy't, sa wol it ferhaal, har kollega-wethâlders Roel Sluiter en Gerrit Krol der wolris ta brocht om de kantsjes derôf te rinnen, want "Marga hat de stikken wol lêzen." Under har wethâlderskip learde Waanders Frysk yn in klaske by de Afûk mei ferskate oare bestjoerders fan 'bûten'. Yn har Ljouwerter tiid hoegde se de dêr opdiene kennis nei eigen sizzen lykwols mar komselden te brûken.
Dat feroare doe't se op 15 jannewaris 2009 oansteld waard as boargemaster fan de Fryske gemeente Dongeradiel, dêr't de oergrutte mearderheid fan 'e befolking Frysktalich wie. Op dy boargemasterspost hie se, nei eigen wurden, "mei folle oertsjûging" sollisitearre, mar doe't de kar ek wier-wier op har foel, smiet dat dochs in pear sliepeleaze nachten op. It aldendeiske wurk as boargermem gie har lykwols goed ôf. Der wiene twa hichtepunten (of djiptepunten) yn har boargemasterskip fan Dongeradiel. It earste kaam op Nijjiersmoarn 2013, doe't in ferbline automobiliste nota bene by Waanders har wenplak Raard ynried op in groep lju dy't op 'e wei by in âldjiersfjoer stiene, mei 16 ferwûnen en 1 deade as gefolch.
En yn 2017 kaam Waanders lanlik yn it nijs mei har beslút om it near te lizzen op 'e anty-swartepyt-demonstraasje by de Lanlike Sinteklaasyntocht yn Dokkum, nei't de bus mei demonstranten út Hollân by De Jouwer op 'e autosneldyk klemriden wie troch de saneamde 'blokkear-Friezen'. Dat beslút kaam har op in soad krityk te stean, dy't benammen op 'e sosjale media utere waard. Sa soe se neffens de iene kant de anty-swartepyt-aktivisten yn Dokkum útnûge hawwe, wylst se har neffens de oare kant ôfjûn hie mei faksisten. Der waard sels in petysje begûn om har foar de rjochter te slepen. Hoewol't se doe al skjin har nocht fan it hiele spul hie, skode Waanders oan by it praatprogramma Pauw, op 'e NPO, om har stânpunten en de krekte gong fan saken nochris út te lizzen.
Op 30 oktober 2018, nei krapoan tsien jier yn Dongeradiel, waard Waanders beneamd ta boargemaster fan 'e gemeente De Waadhoeke. Dongeradiel soe oan 'e ein fan dat jier ophâlde te bestean en opgean yn 'e nije fúzjegemeente Noardeast-Fryslân. De lêste twa moannen waard it boargemasterskip dêr waarnommen troch D66-ster Magda Berndsen. De Waadhoeke wie in nije gemeente dy't per 1 jannewaris 2018 ûntstien wie út 'e fúzje fan Frjentsjerteradiel, It Bilt, Menameradiel en de doarpen Baaium, Spannum, Winsum en Wjelsryp fan it âlde Littenseradiel. De earste tsien moannen wie dêr it boargemasterskip waarnommen troch D66-er Haijo Apotheker. Waanders joech foarôfgeande oan har beneaming al oan dat se fan doel wie om njonken Frysk ek Biltsk te learen, in oare minderheidstaal dy't yn har nije gemeente sprutsen waard.
Njonkenfunksjes
As njonkenfunksjes hat Waanders beklaaid: it foarsitterskip fan 'e FUMO, it foarsitterskip fan 'e Enerzjy Koöperaasje Fryslân, it foarsitterskip fan 'e Advysried Bestjoerskunde & Oerheidsmanagement fan 'e Thorbecke Akademy Ljouwert en it foarsitterskip fan Keunstwurk. Fierders is se ek bûtengewoan amtner fan de boargerlike stân.
Priveelibben
Waanders wennet anno 2018 al fjirtich jier gear mei har freon Rudolf Bloem. Neffens eigen sizzen hat se har hert ferlern oan Fryslân en is se Friezinne wurden mei de Friezen.
Skriezen
right|thumb|300px|[[Skries]] De Skriezen (Limosa) binne in skaai út de famylje fan de Snipfûgels.
Skaaimerken
It binne meast grutte waadfûgels mei lange poaten en in lange snaffel. It binne echte trekfûgels, in wyfke fan de gewoane Skries hat ek it wrâldrekord fan de langste flecht sûnder stopjen fan de lânfûgels.
Utstoarne soarten
Fierder binne der ek twa fossilen fûn fan útstoarne skriezen. By Lompoc yn de Feriene Steaten is Limosa vanrossemi fûn. Ek yn Frankryk is in fossyl fûn dy't de namme Limosa gypsorum krige hat, mar it is net dúdlik at dit no in skries as in wylp wie. Miskien is dit ek wol in foarâlder fan de skriezen en wylpen en miskien ek wol oare snipfûgels.
Josep Bofill
thumb|right|Barreres Digitals thumb|right|Your Time thumb|right|Gioconda Digitals Josep Bofill Moliné (Barselona, 1942) is in Spaanske byldhouwer.
Biografy
As 15-jierrige jonge út in artistike famylje skildere Josep fresko's yn de St. Andreu kapel yn Andorra, tegearre mei syn heit. Net lang dêrnei iepene hy syn eigen studio en eksperimentearre mei nije techniken by it goudsmeien, dêr kaam letter keramysk wurk by. Hy krige syn oplieding oan de Inició sus estudios en la Escuela de Artes y Oficios yn Barselona. Hy wennet en wurket yn Barselona en kombinearret yn syn keunst tradisjonele wurkwizen út de byldhou- en skilderkeunst mei moderne techniken as fotografy. Kommunikaasje is in wichtich tema yn syn wurk. Syn keunstwerken kinne beskôge wurde as útdrukkings fan tsjinstellings dy't ta ienheid brocht binne. Natoer, maatskippij, kultuer, polityk, wittenskip, alles is op te fetten yn termen fan tsjinpoalen. Ien polariteit is foar Bofill wichtiger as alle oare: de tsjinstelling tusken isolemint en ienwurding, útdrukt yn ekwifalinten as man en frou, binnen en bûten, ljocht en tsjuster, natoer en geast, subjektyf en objektyf, yndividueel en universeel. Bofill´s wurk belichemet in ûntwikkelingsproses wêryn't de geast en matearje, it yndividuele en it universele gearkomme en terane yn de byldzjende keunst. It ûnderlizzende ûnderwerp fan syn keunst is it oanhâldende sykjen nei lykwicht tusken utersten of nei opheffing fan dualiteit. Estetyske skientme is foar him de harmonij tusken tsjinstelde eleminten.
Wurken
Syn wurk wie te sjen op in soad galeryen yn Jeropa û.o. by Absolute Art, Knokke (Belgje), Keunstrai (Nederlân), Art 4, Galery fan de l’Olympe, Perpignan (Frankryk), Museum fan Archeology en Etnografy yn Setúbal (Portegal), Arte Fiera 2000, Gallery Pari & Dispari Bologna (Itaalje), “La Realidad y el Deseo”, Fundación Caja Galícia, Santiago de Compostela (Spanje).
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1948
200px|thumb|right|Sylwedstriid tidens de Spullen fan 1948 De Olympyske Simmerspullen 1948, ek wol de XIVe Olympiade neamd waarden yn 1948 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It hurdsilen waard hâlden yn Torquay by de Tor Bay.
Goudlearbehang
thumb|Goudlear yn Hof van Busleyden Goudlearbehang is in learen behangsoarte. It meitsjen fan goudlearbehang wie bewurklik. Earst waarden fellen loaid keallelear mei bledsulver bedekt. Dêrnei kaam der in giele fernis oer, dy't it lear de gouden glâns joech. Neidat der in relief yn parse wie, waarden de eftergrûnen ynkleure. Yn de goudlearkeamer barde dat mei dekkende ferve. De ornaminten yn it lear krigen hjir in ekstra aksint mei transparante ferve. As lêste waarden de fellen oan elkoar naaid. De faam fan in goudlearprodusint hong foar in grut part ôf fan de kwaliteit fan syn fernissen. Doe't in Noard-Nederlânske goudlearmakker yn 1628 it patent krige op "ferheven", dat wol sizze: mei in reliefgoudlear kamen nije ûntwerpen yn trek. Blommmotiven, fûgels en putti-figueren.
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1948
Medaljespegel
De top njoggen fan lannen dy't by it silen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1948.
Goudlearbehang
Yn Amsterdam wienen seker alve bredriuwen, ûnder oare op Rapenburg. Yn 1636 krije Pieter Potter c.s. fergunning ta oprjochting fan in saak bûten de Sint Antonyspoarte. Hans le Maire, al sûnt 1617 yn de stêd fêstige, mei in sulverslagger yn it pân njonken him, ferwurke jierliks 16.000 keallehûden en elke seis wiken 20.000 blêdsjes sulver. In snelle drûchtiid wie it bêste en dêrom barde dizze faze fan de bewurking meast yn de simmer. Nederlânsk goudlear, soms ek út Middelburg waard útfierd nei ûnder oare Denemark, Sweden en Sina en Japan. Troch de opkomst fan folle goedkeapere, op doek skildere, behangsels yn de 18e iuw rûn de goudlearniverheid werom. It meitsjen fan goudlear waard "patsen" neamd, in "patser" is noch stees ien dy't oerdreaun mei syn rykdommen pronket.
Yn fjouwer Fryske stedhuzen is goudlear brûkt: Dokkum, Frjentsjer, Snits en Warkum. Goudlear waard yn wenhuzen allinnich oantroffen yn de wenhuzen Princessehof en huzinge Voormeer yn It Mar by It Hearrenfean. It behang út huzinge Voormeer komt mooglik út De Klinze yn Aldtsjerk. De banen binne 78 sm breed en moatte tusken 1755-1780 makke wêze. It behang moat pas yn de 19e iuw yn Voormeer bedarre wêze. Doe wenne dêr Marcus van Heloma dy't troude mei in Maria fan Sminia. Maria kaam sels net fan De Klinze, mar hie wol nauwe bannen mei de Fan Sminia's.
Sumar
Sumar is in doarp yn de gemeente Tytsjerksteradiel, súdlik fan Burgum en leit sa'n twa kilometer súdwestlik de Burgumer Mar. Under Sumar falle ek de buorskippen Sumarreheide en De Harste. De namme komt fan besuden de (Burgumer) Mar, dêr't in sânrêch lei. East fan de tsjerke binne bewenningsresten út de 12e iuw fûn. Yn in ferdrach mei Grins wurdt de namme Sumar yn 1447 foar it earst neamd. De doarpstsjerke út (1769) is it âldste gebou fan Sumar.
Sumar hat  ynwenners.
Skiednis
Yn de prehistoarje wie it in gebiet mei rûntrekkende jagers en samlers. Der waard op wyld jage en fruchten, beien en knollen sammele. Spoaren fan dy jagers-samlers binne fûn oan de ouwers fan de Burgumer Mar, mar ek tichteby Sumar. Spoaren fan permaninte bewenning binne ûnder oare fûn yn 1994 by de oanlis fan de Koekoekswei (fuortby de Iestwei). Spoaren yn it sân joegen de kontoeren te sjen fan in skuorre dy 't dêr om 1200 stien hawwe moat.
Oant ± 1850 wie Sumar in boeredoarp. Yn dy iuw waard ek de heide besuden it doarp oanmakke en ûntstie Sumarreheide. Yn it earstoan stienen der spitketen, letter kamen der ek stiennen arbeidershúskes en lytse boerespultsjes. By it oanmeitsjen fan de heide spile boer Jelke Sjoerds Hoekstra in grutte rol. Nei him is in sânpaad ferneamd, besuden it doarp. Dêr is noch oan te sjen hoe't de wegen om Sumar hinne derút seagen, al binne se no ferhurde.
thumb|250px|left|Tsjerke fan Sumar
De yn 1769 boude doarpstsjerke oan de Grutte Buorren is de opfolger fan in koart dêrfoar ôfbrutsen tsjerke. Dêr wer foar hat der nei alle gedachten in houten tsjerkje stien. It bewenne gebiet fan Sumar lei doe in stik noardeastliker, dêrtroch stiet de tsjerke net yn de midden, mar krekt oan de noardeastside fan it hjoeddeiske doarp.
Oan de Hearrewei stiet de (eardere) grifformearde Rehobothtsjerke. De lêste tsjerketsjinst wie op 13 febrewaris 2005. It gebou wurdt no bewenne. Foargonger Joute van der Meer lei op 5 oktober 1911 de earste stien. Nei him is op Sumarreheide in wei ferneamd. Ek oan de Hearrewei (tichteby De Tike) hat oant ± 1925 noch in gebou stien dat as tsjerke brûkt waard. Sûnt 2009 wurde allinnich noch tsjerketsjinsten holden yn de Doarpstsjerke fan it doarp. thumb|260px|''Sonac Burgum B.V., yn 'e folksmûle 'it stjonkfabryk' of 'de sjimmy' Nei 1900 ferlear Sumar stadichoan it karakter as boeredoarp. Benammen yn it noarden, by de Grinzer feart (no Prinses Margrietkanaal) fêstigen har ferskate fabriken. Dy bedriuwen hienen noch in dúdlike bining mei de lânbou en greidbuorkerij. Yn dat ramt kin it sûkereifabryk neamd wurde en de N.T.F. (letter Rendac neamd, tsjintwurdich Sonac, yn'e folksmûle it 'stjonkfabryk' of 'de sjimmy'). It molkfabryk fan Sumar stie net yn it doarp, mar op De Harste, in buorskip súdeastlik fan it doarp. Fan de agraryske fabriken sleat it sûkereifabryk de doarren om 1920, it molkfabryk yn 1931. De N.T.F/Rendac/Sonac sit noch yn Sumar, en net yn Burgum sa't faak troch de namme tocht wurdt. Nei de Twadde Wrâldoarloch kaam der mear yndustry nei Sumar. De skipswerf kaam op it terrein fan it eardere sûkereifabryk. Foar it papierfabryk en Burgum Stielbou (yn Sumar) waard in nij yndustryterrein oanlein. Om 2000 waard dat útwreide en kamen mear bedriuwen en bedriuwkes yn Sumar.
Mûnen
thumb|260px| De Hoop yn 2022
It is net de iennichste yndustrymûne dy't Sumar hân hat. Tichteby Burgumerdaam stienen om 1910 twa oare mûnen:
Mienskip
thumb|260px|Bolstiennen hûs, Harstewei 12 De Feriening Doarpsbelang fan Sumar is oprjochte yn novimber 1945. It hat as Wurkgroepen: Skiednis, Kultuer en Natuer, Ympuls, behear Webside en Behear Lisplakken haven Sumar (CBL) en de Boarterstúnkommisje. De Koekoek is de doarpskrante dy't hast alle moannen ferskynt. De strjitten “De Jister” en “De Finne” hawwe tegearre de buertferiening Nij Begjin. Ien kear yn de twa jier is der in doarpsfeest.
Skoalle
De iepenbiere Master (Kornelis Lieuwes) De Vriesskoalle en de kristlike De Wyngert binne yn 2015 fusearre ta de Bernemienskip It Bynt Pjutteskoalle is 'It Boartersplak'. thumb|260px|Lânsbuorren 10 thumb|260px|Restant heide Joute van der Meerwei
Bekende ynwenners
thumb|260px|Bintsjemonumint Damsingel
Johannes Saeckma
Libben en wurk
Hy wie in soan fan Suffridus Saeckma en Fedkia a Ringia, mar syn heit stoar krekt nei syn berte en hy waard opbrocht by syn omke Eilardus Reinalda. Hy studearre yn Frjentsjer, Heidelberg en Basel, dêr't er de doktorstitel helle.
Saeckma wie abbekaat te Ljouwert, sekretaris fan de Admiraliteit yn Dokkum (1595), prokureur-generaal, riedshear oan it Hof (nov. 1595), ôffurdige nei de Steaten-Generaal foar Fryslân en kurator fan de Hegeskoalle (1626). Mei Thomas Herbaius joech er yn 1602 de Statuten, Ordonnantiën en Costumen van Friesland út. Harren oantekeningen waarden troch Ulrik Huber benutten. In soad brieven oan him binne bewarre.
Hy boaske 28 augustus 1603 oan Hylkia Boner, dochter fan de Ljouwerter stedsbestjoerder Johannes Boner. Syn soan Dirck (1610-166) wie ek in betûft jurist en riedshear fan it Hof, in oare soan, Suffridus Saeckma, waard abbekaat en grytman fan Dantumadiel.
Itaalje
Itaalje, sûnt 1946 offisjeel de Italjaanske Republyk, is in lân yn Súd-Jeropa. De haadstêd is Rome en de presidint fan de republyk is sûnt 2015 Sergio Mattarella.
Itaalje wurdt begrinzge troch:
Skiednis
Itaalje bestie foar 1861 net yn steatsferbân, omdat it gebiet ferdield wie yn ferskate lytsere steaten, faak ûnder útlânsk tafersjoch (troch lannen as Eastenryk, Frankryk en Spanje ). Yn de frije steat Piedmont kaam de greve fan Cavour yn 'e fyftiger jierren fan 'e 19e iuw mei plannen om de Eastenrikers út Lombardije en Feneetsje te reagjen, om ta in Noard-Italjaanske steat te kommen. De oare sintrale en súdlike Italjaanske steaten hiene dêr ek belang by en slueten har oan by Piedmont. It slagge Garibaldi yn 1860 om it suden fan Itaalje te feroverjen fan it Keninkryk fan Sisylje, en it Keninkryk Itaalje waard stifte. Vittorio Emanuele II wie de earste kening fan Itaalje. Yn 1861 wiene Latium en Fenetië noch hieltyd net in diel fan Itaalje, se koene har net losmeitsje fan de Paus en de Eastenrykske keizer. Feneetsje kaam nei kriich tsjin Eastenryk yn 1866 by Itaalje, en Latium mei Rome waard yn 1870 ferovere, tagelyk wie dat de ein fan de pontifikale steat en de macht fan de paus. De paus, lilk om dat foarfal, ferklearre himsels finzen yn 'e Italjaanske Steat, omdat Katolike minsken net meidienen oan it politike barren. Itaalje focht yn 'e earste wrâldkriich mei Grut-Brittanje, Frankryk en Ruslân tsjin de sintrale mogendheden. De kriich waard fochten oan de eastlike grins fan Itaalje, dat begrinzge wurdt troch Eastenryk. Nei it 'Caporetto ferlies', like de kriich foar Itaalje ferlern, mar trochdat de alliearden de kriich wûnen yn 1918 wie it oer, en Itaalje krige Súd-Tirol, dat foarhinne Eastenryksk wie, alhoewol't it doe ek al foar in diel bewenne waard troch Italjanen.
Welmoed Dijkstra-Talsma
Welmoed Dijkstra-Talsma (Goaiïngaryp, 16 febrewaris 1896 - Ljouwert, 28 july 1988) wie in Frysk skriuwster en ûnderwizeresse.
Itaalje
Skiednis
1922 wie it jier fan in nije Italjaanske beweging, laat troch Benito Mussolini, lieder fan it Faksisme yn Itaalje. Hy waard regearingslieder en diktator, en neamde himsels 'duce'. Hy begûn in freonskip mei Adolf Hitler en focht oan syn kant mei yn 'e twadde wrâldkriich. Itaalje die fan 1940 ôf mei oan de kriich en stried mei Dútslân tsjin Frankryk, Grut-Brittanje en Ruslân. Op 25 july 1943 kaam de Faksistyske Grutte Rie gear, dêr't Mussolini ôfgean moast as regearingshaad. Itaalje wie fan 8 septimber 1943 ôf net mear in meistander fan Dútslân. Itaalje waard in meistander fan Frankryk en Grut-Brittanje, mar it Italjaanske hear wie betiisd, se wisten net mear wa't har fijân wie. Yn it noarden fan Itaaje begûn de Italjaanske beweging Resistenza te fjochtsjen tsjin it Dútske hear. Mussolini besocht it op 'en nij mei in Noardlik Italjaanske Faksisten steat, de Republyk fan Salò, mar dat wie net in súkses. Op 25 april 1945 wie Itaalje frij. De steat waard in republyk op 2 juny 1946, nei in referindum wêrby't froulju foar it earst stimme mochten.
Welmoed Dijkstra-Talsma
Hja boaske oan Gerrit Dijkstra. Fan 1931-1932 fersoarge se as 'Muoike Wike' de bernerubryk yn de Ljouwerter Krante. Welmoed Dijkstra-Talsma wie ek bestjoerslid fan "Us Frysk Berneboek".
Dokkumer Wettertoer
thumb|right|200px|Wettertoer Dokkum De Dokkumer Wettertoer is ûntwurpen troch arsjitekt J.J.M. Vegter en waard boud yn 1958. By it ûntwerp waard rekken holden mei in restaurant boppe yn de toer. De wettertoer hat in hichte fan 37 meter en it wetterreservoir hat in opslachkapasiteit fan 1000 m3.
Itaalje
Eilannen
It lân hat twa grutte eilannen, Sisylje yn it suden en Sardynje yn it westen. It tredde grutte eilân, Korsika, heart by Frankryk. Itaalje hat fansels ek in soad lytsere eilannen, dêr't Elba faaks it ferneamdst fan is. It meast súdlike eilân, Lampedusa, leit tichter by it fêstelân fan Afrika as by it fêstelân fan Itaalje.
Dokkumer Wettertoer
Yn oktober 2010 is dizze wettertoer in ryksmonumint wurden.
Itaalje
Berchten
Om't Itaalje op it Afrikaanske kontinintale plat leit hat de hegere faasje fan Afrika yn Jeropa de Alpen opstood. De noardgrins fan Itaalje leit dan ek oer de toppen fan de Alpen. It grutste berchte dat dêrby binnen de grins leit is de Dolomiten. Min of te mear oanslutend oan de Frânske Alpen begjint de rêchbonke fan Itaalje, de Apeninen, dy't troch gâns Itaalje nei it suden rinne. Fierders binne der yn Itaalje ferskate fulkanen, dêr't de Fesuvius by Napels, de Etna op Sisylje en it fulkaaneilân Stromboly de ferneamdste fan binne.
Wetter
De eastkust fan Itaalje is oan de Adriatyske See, dy't fia de Strjitte fan Otranto yn de Ionyske See oergiet, wêrfan de Golf fan Taranto de twa úteinen fan Itaalje skiedt. De Strjitte fan Messina rint tusken it fêstelân en Sisylje troch. Dat eilân hat oan de súdkant de Middellânske See, wêrfan it Malta Kanaal de ôfskieding foarmet fan Malta, en it Sisyliaansk Kanaal de ôfskieding mei Tuneezje. Oan de noardkant fan it eilân leit de Tyrreenske See, dy't fierder beheind wurdt troch Sardynje, Korsika en it fêstelân. Oan it noardein fan it Frânske Korsika skiedt de Liguryske See it eilân fan de Italjaanske fêste wal.
Yn it noarden lizze de fjouwer grutte marren fan Itaalje, de Lago Maggiore, de Komo Mar, de Iseo Mar en de Garda Mar. Yn de flakte tusken de Alpen en de Apeninen rint de rivier de Po. Yn de midden fan it lân leit benoarden Rome ek noch in groep marren, wêrûnder de Mar fan Bolsena.
Enklaves
Yn Rome leit it ûnôfhinklike Fatikaanstêd. Noardliker leit ticht by de Adriatyske See San Marino.
Befolking
thumb|right|250px|Demografyske ûntwikkeling fan Itaalje Yn 2003 bestie de befolking fan Itaalje út 57.998.353 ynwenners.
Sûnt it midden fan de njoggentiger jierren hie Itaalje as ien fan de earste Jeropeeske lannen in negative befolkingsgroei. Wat betsjut dat it oantal berten lytser is as it oantal minsken dy't stoarn binne. Lykwols is de lêste 2 à 3 jierren wer sprake fan in hiel lytse groei. Utsein Rome en Palermo hawwe de grutte stêden in omleechgeand oantal ynwenners.
taal
It meastepart fan de befolking sprekt de Italjaanske taal (wêrûnder ferskate dialekten); der binne Dútsk-, Frânsk-, Sloveensk-, Gryksk-, Friulaansk- en Kroatyske- sprekkende minderheden. It Italjaansk komt fan it Latyn (de taal dy't eartiids de Romeinen sprutsen). De Dútsksprekkende minderheid yn Noard-Itaalje wurdt Zimbern neamd.
Bestjoerlike yndieling
It lân is ferdield yn 20 regio's, dy’t yn in totaal fan 107 provinsjes wer ûnderferdield binne. Dizze 20 gebieten hawwe parleminten en oerheden. As resultaat fan in referindum fan 2001 binne de regionale foegen ferhege.
Sjoch ek de Italjaanske Regio’s.
Militêr
De Italjaanske definsje hat in lânmacht, loftmacht, marine en militêre polysje (Arma dei Carabinieri).
Yn 2005 wienen der 13.884.079 Italjaanske mannen fan tusken de 16-49 jier.
Dêrfan wienen 11.285.488 fit foar militêre tsjinst.
Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2005 wienen dat der 31.317.
Miho Takagi
Miho Takagi (Japansk: 高木 美帆, Takagi Miho; Makubetsu, Tokachi, 22 maaie 1994) is in Japansk reedrydster. Se is foaral goed op de middellange ôfstannen en kin sawol op de sprint as by it allrounden mei oan de top. Se hat trije kear meidien oan de Olympyske Winterspullen (yn 2010, 2018 en 2022).
Itaalje
Militêr
Militêr budzjet $28 miljard (2003).
Gearwurking
Itaalje is in stiftsjend lid fan de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje (1949) en de Rie fan Jeropa (1949). Sûnt 1955 is it lân lid fan de Feriene Naasjes. Itaalje is ek in stiftsjend lid fan de Jeropeeske Uny (1957).
Ekonomy
BYP per persoan is $30.900 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 2% lânbou, 27% yndustry en 70,9% tsjinsten.
Transport
Itaalje hat (2006):
2.400 km farwetter.
🇪🇺
Mahabharata
It Mahabharata, yn it oarspronklike Sanskryt: महाभारत, sekuerdere transliteraasje: Mahābhārata (útspr.: /məhɑːbʱɑːrət̪ɑ/), is ien fan 'e beide grutte epyske gedichten fan it hindoeïsme (it oare is it Rāmāyaṇa). It is fierwei it langste Sanskrityske epos, en bestiet út mear as 200.000 dichtregels. It is gearstald fan 'e fyfde iuw f.Kr. oant de fjirde iuw n.Kr., en wurdt tradisjoneel taskreaun oan 'e wize Vyāsa. It Mahābhārata, dat oerset wurde kin as it "Grutte Ferhaal fan 'e Bhārata-dynasty", beskriuwt de Kurukshetra-oarloch en it lot fan 'e rivalisearjende Pandava- en Kaurava-prinsen, dy't inoar it bewâld oer it Kuru-Ryk bekreauwe, mar giet dêrnjonken ek djip yn op teologyske en filosofyske kwestjes.
Mank de wichtichste ferhalen dêr't it Mahābhārata út opboud is, binne ek de Bhagavad Gītā, it ferhaal fan Damayanti (dat in ferkoarte ferzje fan it Rāmāyaṇa is) en de Ṛṣyaśṛṅga, dy't alletrije frij algemien beskôge wurde as masterwurken op harsels. Behalven yn it hindoeïsme nimt it Mahābhārata ek in wichtich plak yn yn it boedisme, it jaïnisme en it sikhisme. It is ien fan 'e hoekstiennen fan 'e kultuer fan Yndia en Nepal en teffens fan boedistyske Súdeastaziatyske lannen lykas Burma, Tailân, Laos en Kambodja, en sels fan it sûnt iuwen islamityske Yndoneezje en Maleizje. Kwa belang foar de wrâldliteraruer wurdt it Mahābhārata geregeld yn ien sike wei neamd mei de Bibel, de Koraan en de wurken fan Homêros en Shakespeare.
Jurjen Ripperda
thumb|Jurjen Ripperda mei Anna (1625) troch [[Wybrand de Geest]] Jurjen Ripperda, ek George (Jurjen) Ripperda (1571-1632) út Vorden, wie yn Steatske tsjinst en hofmaster oan it Fryske Hof fan steedhâlder Ernst Casimir fan Nassau. Telch út it geslacht Ripperda. Wenne op Dekemastate mei syn frou Anna Catharina fan Dekema, in dochter fan Rienck fan Dekema en Maximiliana fan der Marck fan Aremberg. Anna wie slotfrou fan 1622-1633.
It span hat grif opdracht jûn foar it meitsjen fan de âlde gipsen skoufersiersels yn de seal fan Dekemastate dy't by restauraasje ûnder de ytkeamerflier ûntdekt waarden as stutten.
Mahabharata
Opbou en oarsprong
It Mahābhārata is in ûntsachlik epos fan likernôch 1,8 miljoen wurden, oardere yn likernôch 220.000 dichtregels en hast 100.000 śloka's (kûpletten). Of, om it oars te sizzen, it is it langste epyske dichtwurk fan 'e wrâld, acht kear sa lang as Homêros syn Ilias en Odyssee mei-inoar. De âldste oerlevere parten fan 'e tekst geane nei alle gedachten mar werom oant de fjirde of uterlik de fyfde iuw f.Kr., mar saakkundigen binne fan tinken dat de oarsprong fan it Mahābhārata as gehiel tebekgean moat op 'e achtste of njoggende iuw f.Kr. Neffens it Mahābhārata sels is it in útwreide ferzje fan in koarter ferhaal fan likernôch 50.000 dichtregels, dat it Bhārata hiet. It epos berikte wierskynlik syn definitive foarm yn it iere Gûpta-tiidrek, om 'e fjirde iuw (n.Kr.) hinne.
Skriuwerskip
Tradisjoneel wurdt it Mahābhārata taskreaun oan 'e wize Vyāsa, dy't ek wol bekendstiet Veda Vyāsa of Krṣna Dvaipāyana. Inkeld wurdt er ek wol lykslein mei Bādarāyana, de gearstaller fan 'e Fedantasûtra's, mar dat is in fersin. Vyāsa spilet sels ek in wichtige rol yn it ferhaal fan it Mahābhārata, en it is net ûnmooglik dat er der yndie de grûnslach foar lein hat, mar it is bûten kiif dat it epos yn syn tsjintwurdige foarm it wurk is fan generaasjes fan dichters, dêr't net mear ien fan oanwiisd wurde kin as dé skriuwer.
Ynhâld
Untdien fan alle omballingen beskriuwt it Mahābhārata de striid om it regear oer Kuru-Ryk tusken de fiif Pandava's, dy't eins goadesoannen binne, en harren folle neven, de hûndert Kaurava's, soannen fan 'e bline kening Dhritarashtra, dy't eins oanset binne troch demoanen, of mooglik sels de ynkarnaasjes fan demoanen binne. Fan jongs ôf oan binne de Pandava's en de Kaurava's rivalen, en withoefolle personaazjes wurde by de deilisskip belutsen, lykas Vyāsa, dy't it epos skreaun hawwe soe en dy't de pake fan sawol de Pandava's as de Kaurava's is, en de godheid Krṣna, in ynkarnaasje fan 'e god Vishnu, dy't him ûntjout ta de freon en geastlik liedsman fan 'e Pandava-prins Arjuna. thumb|right|250px|Shantanu en Satyavati, in skilderij fan [[Raja Ravi Varma: kening Shantanu, de stamheit fan sawol de Kaurava's as de Pandava's, stiket om 'e fiskersdochter Satyavati.]]