cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Harderwyk
Skiednis
De stêd Harderwyk krige yn 1231 de stedsrjochten fan Greve Otto II. Fan 1285 oant 1628 wie de stêd part fan de Hânze. Yn 1503 wie der in grutte brân yn Harderwyk, en hjirtroch en troch it fersânjen fan de Sudersee by Harderwyk naam it belang fan de stêd ôf. Yn 1648 waard hjir de Universiteit fan Harderwyk oprjochte, dy't yn 1811 troch Napoleon wer sletten is. Yn de 19e iuw waard Harderwyk meast in fiskersplak, mar yn de 20e iuw hawwe it toerisme, en de drûchlizzen fan Flevolân wêr foar groei soarge.
Plakken
De stêd Harderwyk is de haadstêd fan de gemeente. Fierder heart noch it doarpke Hieren by de gemeente Harderwyk.
Lizzing
Harderwyk leit oan 't Wâlderwiid, en op de râne fan de Feluwe. De stêd leit oan it spoardyk fan Swol nei Utert. Harderwyk hat ek in dolfinarium.
Tambov
Tambov (Russysk: Тамбов; eartiids Tanbov,Танбов) is it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan de oblast Tambov yn de Russyske Federaasje. De stêd leit 460 kilometer súdlik fan de haadstêd Moskou oan it kanaal fan de Tsna yn it sintrale diel fan it Oka-Donflakte.
Skiednis
De stêd waard yn 1636 stifte as ûnderdiel fan de súdlike grinzen om it Ryk tsjin Tataren te beskermjen. Mei de útwreiding fan de ryksgrinzen ferlear de stêd as fêsting syn betsjutting en waard Tambov in hannels- en bestjoerssintrum fan in fierder agrarysk gebiet. Sûnt 1796 is Tambov de haadstêd fan in selsstannich gûvernemint. Yndustrialisaasje fan betsjutting fûn pas nei de Oktoberrevolúsje plak. Yn augustus 1920 wie de stêd it sintrum fan in opstân ûnder lieding fan Aleksander Stepanovitsj Antonov tsjin it bolsjewistyske bewâld, dy't moannen letter troch de bolsjewiken mei in soad geweld delslein waard.
Yn de Twadde Wrâldkriich wie by Tambov in kamp (Kamp 788) foar kriichsfinzenen, fral út Elzas-Loataringen en Lúksemboarch, dy't faak twongen waarden te tsjinjen yn de Wehrmacht. Fan harren kaam in tredde part om en de lêste finzenen waarden yn 1955 nei hûs stjoerd.
It besjen wurdich
Ut de tiid fan de stifting fan de stêd datearret de yn 1694 boude Transfiguraasjekatedraal. Ek binne doe en yn de 18e iuw ferskillende kleasters (lykas it Kazankleaster en it Himelfeartkleaster) en tsjerken boud. It neamen wurdich binne de Kazantsjerke en de Lazarustsjerke.
Muntsjesyl
Muntsjesyl (Kollumerlânsk: Muntjesziel; Nederlânsk en offisjeel: Munnekezijl) is in doarp yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Muntsjesyl leit noardlik fan Pitersyl, eastlik fan Warfstermûne, westlik fan Lauwerssyl en súdwestlik fan Sâltkamp. De doarpskearn leit benammen oan de Methardusstrjitte.
Tambov
It besjen wurdich
Yn de binnenstêd steane monuminten út ferskillende tiden, dy't meiïnoar dochs in harmonysk gehiel foarmje. Under dy gebouwen is de ier 20-iuwske filla fan de hannelsman Michail Asejev. Tambov hat fierder in grut operahûs.
Muntsjesyl
De buorskippen De Skâns, Krabbuorren en De Kolk (grutendiels) hearre ek by Muntsjesyl.
Tambov
It besjen wurdich
Op it tsjerkhôf fan Kamp 788 lizze 24.000 kriichsfinzenen út de Twadde Wrâldkriich. It tsjerkhôf is yn 1998 renovearre. Midden op it terrein stiet in 4,5 meter heech houten krús.
Musea
Tambov hat meardere musea. De Keunstgalery mei tûzenen keunstwurken fan Russyske en Europeeske keunstners hat ynternasjonale bekendheid.
Muntsjesyl
Muntsjesyl hat  ynwenners.
Skiednis
thumb|260px|left|[[Slûs fan Muntsjesyl yn it Syldjip]] Muntsjesyl is in kûmdoarp dat yn de lette midsiuwen ûntstien is by de yn 1476 troch Sistersjinzer muontsen fan Gerkeskleaster sleine slûs yn de Lauwers, dy't it troch harren bedike lân beskermje moast. De slûs is in tal kearen ferlein en fernijd. Oan de ein fan de 16e iuw waard in ferdigeningsskâns oanlein. De bou fan de tsjintwurdige slûs yn 1741 foarme in ûnderdiel yn de ferbettering fan it Syldjip en de Muntsjesylster Ryd.
Foar de gemeentlike weryndieling fan 2019 wie it ien fan de tolve doarpen yn de gemeente Kollumerlân.
Justinus van der Brugghen
thumb|right|Justinus van der Brugghen Mr. Justinus Jacob (of Jacobus) Leonard van der Brugghen (Nijmegen, 6 augustus 1804 – Ubbergen, 2 oktober 1863) wie in abbekaat en rjochter út Nymwegen. Van der Brugghen wie antirevolúsjonêr, mar oanhinger fan de etyske rjochting.
Muntsjesyl
Tsjerken
It hat lang duorre foar't Muntsjesyl sels in tsjerke krige. De eardere herfoarme tsjerke (ek "Sylstertsjerke") waard yn 1899 boud, mar gyng werom op in gebou út de 17e iuw. Yn 2020 waard de tsjerke troch de PKN-gemeente ferkocht. Yn de tsjerke wie in oargel út om 1755 hinne, dat yn 2021 ferhûze nei de tsjerke fan Terkaple.
Justinus van der Brugghen
Van der Brugghen wie Twadde Keamerlid foar it distrikt Sutfen en waard yn 1856 troch kening Willem III frege as formateur. Hy moast in oplossing fine foar de skoalkwestje, dêr't sawol de liberalen as de protestanten tefreden oer wêze koene.
Muntsjesyl
Tsjerken
De grifformearden lieten yn 1913-1914 de grifformearde tsjerke bouwe. It ûntwerp wie fan de Grinslânske tsjerke-arsjitekt Lammert Reitsma. De tsjerke is noch jimmeroan yn gebrûk.
Justinus van der Brugghen
Van der Brugghen waard sels minister fan Justysje en lieder fan it kabinet-Van der Brugghen. Hy ferdigene it op en nij besjen fan de Leger-ûnderwiswet, dy't net stroke mei de ideeën fan syn politike freon Groen van Prinsterer; dy beskôge him dêrnei net mear as syn freon.
Muntsjesyl
Oare bouwurken
thumb|260px|Rust Roest yn 2009 Yn it doarp stiet de yn 1856 boude nôtmûne Rust Roest, dy't ek wol de Muntsjesylster Mûne neamd wurdt. De mûne is in reiddekte achtkante stellingmûne mei stiennen ûnderbou.
Deunby Muntsjesyl stiet de slûs fan Muntsjesyl, in ryksmonumint út 1882.
Justinus van der Brugghen
Yn 1858 einige syn ministerskip en politike karriêre.
Muntsjesyl
Oare bouwurken
Súdlik fan it doarp leit 'it Pypke', in âlde bôgebrêge fan 1802.
Mienskip
It yn 2016 ferboude doarpshûs hjit De Skâns.
Passantehaven
It doarp leit oan de Muntsjesylster Ryd tsjin Grinslân oan. It doarp hat tsjintwurdich in passantehaven.
Wetterline
thumb|250px|Skipsromp dy't foar in part yn it wetter leit By in skip is de wetterline it grinsflak (of de trochsneed fan it skip op it grinsflak) tusken it gedielte fan de skipsromp ûnder wetter en dat fan it part derboppe. By lyklêstich skip sûnder slachside is de wetterline symmetrysk. It wiete gedielte fan de romp wurdt yn stabiliteitsberekkeningen ek wol karêne neamd. Mei wetterline wurdt faak ek de wetterline by simmerdjipgong bedoeld.
Herman Broekhuizen
Herman Broekhuizen (De Haach, 14 july 1922 - De Haach, 20 maart 2012) wie in Nederlânsk bernekoardirigint, radioprogrammamakker, skriuwer en ek komponist fan in soad berneferskes.
Yn 1953 rjochte hy by de AVRO Minjon op, dêr't jongeren ûnder begelieding sels radioprogramma's meitsje mochten.
Tekstdichter en komponist
Boarne: Buma/Stemra.
Tekstdichter
Boarne: Buma/Stemra.
Taskreaun oan Herman Broekhuizen
Lp Peuterdeuntjes (1976) (lykwols net werom te finen yn Buma/Stemra)
Lp Hallo kindertjes van het hele land: Kleutertje luister liedjes (sûnder jier)
Bloedkralen
thumb|240px|Bloedkralen Bloedkralen binne reade kralen dy’t tradisjoneel droegen wurde by klaaidrachten. By de Fryske klaaiinge wurde snoeren fan ien, fan twa of fan trije stringen droegen. Net allinnich de skientme draacht by oan de populariteit, mar de kralen soene in spesjale funksje hawwe. Hjiroer binne lykwols ferskillende mienings:
Read is de kleur fan foarspoed en gelok en keart ûnheil. It soe de sûnens fan de draachster oanjaan. As bloedkraalen op in sûne hûd droegen wurde glânzje se, op in drûge hûd wurde se dôf. Al yn de tiid fan de Romeinen miende men dat bloedkralen magyske eigenskippen hienen Sa tocht men dat it Boaze each der mei keard wurde koe Se mienden ek dat it genêskrêftich wie. In snoer bloedkralen waard om de nekke fan in bern hong om it tsjin it kwea te beskermjen. Om dy reden is it ek wol te sjen op kristlike ôfbylden fan Maria mei bern.
thumb|240px|right|Bloedkoraal yn de Middellânske See Bloedkoraal groeit op de boaiem fan de Middellânske See en om Japan hinne. De polipen foarmje kalkeftige skeletten dy’t meast read binne. De ûnregelmjittich foarme koloanjes wurde oant 20 sintimeter heech. Gewoanwei is bloedkoraal donkeroranje oant read. Mar der bestean ek wol wite en swarte. It hurdste diel fan de skeletdielen wurdt ferwurke ta bloedkralen. Troch polysten ûntstiet in glimmende laach. It is in natuerprodukt, sadat hast gjin inkele kraal lyk is. Neist parels, barnstien en ivoar is bloedkoraal ien fan de pear organyske stoffen wêr't sieraden fan makke wurde.
Folkspartij (Spanje)
De Partido Popular (PP, Folkspartij) is een Spaanske kristendemokratysk-konservative politike partij. De partij waard oprjochte as "Alianza Popular" (Folksalliânsje) nei de dea fan diktator Franco troch syn minister fan Bûtenlânske Saken, Manuel Fraga. Yn it begjin befûn de partij him yn de marzje, mei lieders dy't besmet wienen troch harren ferline yn de diktatuer. De namme waard feroare yn Coalición Popular (Folkskoälysje) en úteinlik yn 1989 yn Partido Popular. Yn dat jier ferdwûn ek Fraga en ûnder syn opfolger José María Aznar waard de partij populêrder. Sûnt dy tiid is de PP mei de Spaanske Sosjalistyske Arbeiderspartij (PSOE) ien fan de twa grutste partijen fan Spanje.
Politike koers
De PP is in kristlik-konservative partij. Op ekonomysk gebiet hat de partij sterk liberale opfettingen. Ek is de partij foarstanner fan Spaanske ienheid, en dus tsjin fierdere autonomy fan de regio's Baskelân en Kataloanje. thumb|180px|left|[[José María Aznar]] Fan 1996 oant 2004 siet de PP yn it regear ûnder lieding fan premier José María Aznar. Dat wie yn pakesizzer fan Manuel Aznar Zubigaray, in Baskyske Spaansk nasjonalist, regionailst, antykommunist en oanhinger fan Franco. Aznar neamde himsels falangist en wie yn syn jonge jierren noch in oanhinger fan it falangisme. Yn 2000, doe't de PP de absolute mearderheid hie, soarge de partij derfoar dat dat in feriening dy't it oantinken oan Franco yn libben hâlde woe, subsidearre waard.
Yn 2004 waard Mariano Rajoy út Galysje oanwiisd as de opfolger fan Aznar as partijlieder en kandidaat-premier. De partij stie op foarsprong yn de peilingen en it like derop dat se de parlemintsferkiezings fan 15 maart 2004 winne soe. De oanslaggen yn Madrid fan 11 maart 2004 soargen lykwols foar in folsleine omswaai. Yn earste ynstânsje hold it PP-regear fol dat de ETA efter de oanslaggen siet, nettsjinsteande oanwizings dat Al-Qaida ferantwurdlik wie. Der waard suggerearre dat it regear mei sin ynformaasje achterhold om de ETA brûke te kinnen as ferantwurdlike en net sels ôfrekkene te wurden, om't de oanslach neffens de plegers in reaksje wie op de Spaanske dielname oan de oarloch yn Irak.
Mei troch dy hâlding ferlear de PP de ferkiezings oan de sosjalistyske PSOE fan José Luis Rodríguez Zapatero.
By de Spaanske parlemintsferkiezings fan 2011 kaam de PP werom en boekte de partij ûnder Mariano Rajoy har grutste oerwinning ea. Rajoy waard premier fan Spanje. Nettsjinsteande de drastyske besunigingsmaatregels om de finansjeel ekonomyske krisis te kearen yn de regionale ferkiezings yn Galysje en Navarra yn 2012 har winst út 2011 behâlde.
Op 6 novimber 2012 wiisde it Spaanske Heechgerjochtshof de konstitusjonele oanklacht tsjin it homohoulik ôf, mei njoggen tsjin trije stimmen. De PP hie dy oanklacht yn 2005 yntsjinne. De partij is foar in beheining fan de hjoeddeistige abortuswet, tsjin it homohoulik, tsjin eutanasy en tsjin medyske help by selsdeadzjen. De PP krijt de stipe fan de Roomsk-Katolike Tsjerke by marsen tsjin abortus en foar it ûnberne libben.
De PP is tsjin de Wet op it historyske oantinken, dy't ûnder de foarige koälysje goedkaard ward, en ûnder mear ûndersyk nei de massagrêven fan de slachtoffers fan de frankistyske milysjes mooglik meitsje wol, rehabilitaasje biede oan de demokratyske wjerstanners dy't yn de diktatuer feroardiele waarden en ek ferbiedzje om Franco te ferhearlikjen yn skiednisboeken en monuminten. Ek is de PP tsjin it opheffen fan de amnestywet út 1979 en tsjin it Akkoart oer it rieplachtsjen fan it folk yn Kataloanje yn 2013.
Jeropa
Yn Jeropeesk ferbân is de PP lid fan de Jeropeeske Folkspartij, dêr't ek it Nederlânske CDA lid fan is.
Sjoerd Span
Sjoerd Span (Koarnjum, 14 juny 1915 - dêre, 19 april 2001) wie boer en oprjochter fan it fierljeppen yn wedstriidferbân yn Fryslân.
Mei Lykle Miedema fan Winsum sette Span tusken 1956/1959 it wedstriidljeppen op. Sa ûntstie 1960 it Frysk Ljeppers Boun (FLB). Span wie foarsitter fan de FLK en FLB fan 1957 oant 1975, dêrnei noch oant 1981 algemien bestjoerslid fan it FLB. Boppedat wie er jierrenlang foarsitter fan it Bûn fan Fryske Fûgelwachten (BFVW) fan 1949-1975. Fierders in FNP-foaroanman, steatelid yn it provinsjaal bestjoer fan Fryslan 1974-1975 foar de FNP. Ek hat er noch bestjoerslid west fan natoerbeskermingsorganisaasje It Fryske Gea.
Under syn lieding groeide it Bûn fan Fryske Fûgelwachten yn de fyftiger jierren út ta in troch de massa droegen beweging, mei “fûgelwachten” op hast alle Fryske doarpen. Mei troch him waard fierljeppen fan folkloare in sport. It fierljeppen is ûntstien fanút de BFVW, op 27 april 1957 joech de Algemiene Gearkomst yn de Harmonie yn Ljouwert it griene ljocht foar de earste wedstriidljepperij op 10 augustus 1957 yn Winsum. De earste wedstriid wie fuortendaliks in grut súkses en der kamen tûzenen minsken te sjen. Sjoerd Span wie de heit fan Roel Bokke Span, de legindaryske fierljepper, dy't yn de jierren sechtich acht kear Frysk Kampioen en ien kear Nederlânsk Kampioen (1972) waard.
Evelyn Lin
Evelyn Lin, echte namme Shirley Chen (17 augustus 1987), is in rêstend Sineesk-Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise fan Sineesk en Fjetnameesk etnysk komôf. Hja makke har debút yn in pornografyske film yn 2006. Neffens har offisjele opjefte is se 1.65 m lang, mei in gewicht fan 50 kg en kupmaat 36E.
Skoalstriid
De skoalstriid yn Nederlân wie in sterk ideologysk laden wrakseling yn it 19e-iuwske en 20e-iuwske Nederlân, benammen tusken 1848 en 1917, oer de foarm dy't it ûnderwiisbestel krije moast. Dizze striid hat úteinlik laat ta gelykstelling fan it bysûnder ûnderwiis en it iepenbier ûnderwiis. Nei It Réveil waard it ferlet fan kristlik ûnderwiis hieltyd grutter, fral nei de ynfiering fan de ûnderwiiswet fan 1857, dy't foarskreau dat it iepenbier ûnderwiis neutraal wêze moast, mar ek de mooglikheid ta it stiftsjen fan bysûndere skoallen joech.
Frijheid fan ûnderwiis (1806-1857)
Nei de Frânske tiid (1795-1813) hinge men yn Nederlân oer nei nasjonale wetjouwing. Oant de Franske tiid wienen de goaen fan de Republyk sa'n bytsje selsstannich. Begjin 19e iuw komme der ferskillende wetten op it mêd fan ûnderwiis. It belang fan de skoalstriid wurdt dúdlik út de ûnderwiiswet út 1806. Dizze wet befette ûnder mear de neifolgjende saken:
Doarpsmûne Reduzum
De Doarpsmûne fan Reduzum is in wynturbine dy't stroom leveret foar de doarpen Reduzum, Friens en Idaerd. De mûne wurdt eksploitearre troch de stichting Doarpsmûne Reduzum mei as doelstelling it ferbetterjen fan it miljeu, it befoardering fan besparring en it brûken fan duorsume enerzjy.
Skoalstriid
Frijheid fan ûnderwiis (1806-1857)
Tsjin dit stelsel fan ûnderwiisfoarsjenning kaam al rillegau ferset. Isaäc da Costa hat yn 1823 yn syn Bezwaren tegen de Geest der eeuw dit stelsel bekritisearre út reden fan it godstsjinstich útgongspunt. Yn 1834 waard yn Smilde in ortodoks-kristlike skoalle stifte, mar dy waard fan hegerhân ferbean. Yn it suden hiene de katoliken ek hieltyd mear muoite mei it frijsinnich-protestantske karakter fan de iepenbiere skoallen en ek dêr waakste de tsjinsin tsjin it stelsel fan ien skoalle foar alle bern. Yn Nymwegen waard lang om let, mei in soad muoite, de earste erkende ortodoks-kristlike skoalle oprjochte, ûnder lieding fan de lettere minister Justinus Jacob Leonard van der Brugghen. yn de grûnwet fan 1848 waard de frijheid fan ûnderwiis, ûnder lieding fan Johan Rudolph Thorbecke, opnaam. De grûnwet fan 1848 formulearre dat sa: Hjimei einige de earste faze fan de skoalstriid. Elts krige de frijheid om yn it ramt fan deugdlikheidseasken in eigen skoalle te stiftsjen. Net eltse skoalle krige lykwols likefolle út de skatkiste; dêroer gie de skoalstriid yn de twadde helte fan de 19e iuw.
Doarpsmûne Reduzum
De MICON M700 wynmûne hat in fermogen fan 225 kW. Boppedat hat de stichting 3 PV-ynstallaasjes, 1 fan 4,4 kWp op it dak fan de Trije Doarpen skoalle, 1 fan 5,5 kWp op de sportseal en 1 fan 3.3 kWp op de sportkantine.
Skoalstriid
Frijheid fan ûnderwiis (1806-1857)
Yn 1857 ûntstiet de Underwiiswet fan 1857 yn Nederlân.
Doarpsmûne Reduzum
De mûne wurket sûnt oktober 1995 en leveret jierliks tusken de 450.000- en de 500.000 kWh oan it net.
Skoalstriid
Oerheidsjild foar it bysûnder ûnderwiis (1848-1889)
De skoalstriid, dy't in dikke iuw duorre hat, roan úteinlik út yn in ûnderwiisstelsel dat ûnderskied makke tusken iepenbiere en bysûndere skoallen. De iepenbiere skoallen wie it iepenbier bestjoer ferantwurdlik foar (gemeenten en ryk). De bysûndere skoallen foelen ûnder de ferantwurdlikens fan skoalbestjoeren, dy't út de âlden bestiene. De skoalstriid mûne der lang om let yn út dat de âlden frij wiene om skoallen op te rjochtsjen en yn te rjochtsjen sa't hja woenen en dat dizze skoallen finansjeel besjoen lyk steld waarden mei iepenbiere skoallen. Dat lêste kaam ta stân yn 1917 en krige foar it basisûnderwiis stal yn de Wet op it Leger ûnderwiis fan 1920 (de LU-wet fan 1920).
Doarpsmûne Reduzum
De PV-ynstallaasjes binne mei-elkoar 36 kante meter grut en leverje har enerzjy fia in omfoarmer oan oan it net. Sa wurdt jierliks 8000 - 10000 kWh produsearre.
Skoalstriid
Oerheidsjild foar it bysûnder ûnderwiis (1848-1889)
De anti-revolúsjonêre politikus Groen van Prinsterer (1801-1876) en letter Abraham Kuyper hat hjirby in wichtige rol spile. Groen van Prinsterer rjochte de Feriening foar Kristlik Nasjonaal Skoalleûnderwiis (CNS) op. It doel fan dizze feriening wie om jild te garjen om dêrmei bysûndere skoallen oprjochtsje te kinnen. De politike striid waard troch Abraham Kuyper fuortset en hy wie de oprjochter fan it Anti-Skoallewet Ferbûn. Letter is dêrút de Anti Revolúsjonêre Partij ûntstien.
Finansjele lykstelling en ûnderwiispasifikaasje (1889-1917)
Tusken 1888 en 1917 wie it fraachstik fan de finansiering fan it bysûnder ûnderwiis de grutste politike tsjinstelling yn Nederlân. Dizze skieding, de antiteze skiede konfesjonele partijen sa as de katolike Algemene bond en de protestantske Anti Revolúsjonêre Partij en Kristlik-Histoaryske Uny oan de iene kant en sekuliere partijen (benammen liberalen) oan de oare kant. De konfesjonele partijen wienen foar it yn it lyk stellen fan it bysûnder ûnderwiis, de sekulieren wienen tsjin.
Nei in lange politike en maatskiplike striid waard úteinlik yn 1917 de finansjele lykstelling berikt; alle politike streamingen wienen it dêr doe oer iens. Yn artikel 23 fan de Grûnwet is dizze lykstelling fêstlein. Alle typen skoallen koenen doe deselde oerheidssubsydzje krije.
Artikel 23 fan de Nederlânske grûnwet
De frijheid fan ûnderwiis, dat in ynternasjonaal erkend grûnrjocht is, stiet yn artikel 23 lid 2. De finansjele gelykstelling fan iepenbiere en bysûndere skoallen, dat in typysk Nederlâns ferskynsel is, stiet yn artikel 23 lid 6 en lid 7. De ynhâld fan artikel 23 stiet op it punt fan yn it finansjeel lyk stellen sterk ter diskusje.
Diskusje
Yn 2003 is in politike diskusje ûntstien, mei troch de oprjochting fan islamityske skoallen, oft dizze finansjele gelykstelling wol hanthavene bliuwe moast. It giet dan fral oer de fraach oft it bestean fan it bysûnder ûnderwiis yn 't algemien en de islamityske skoallen yn 't bysûnder wol of net helpt by de yntegraasje fan allochtoanen yn de Nederlânske mienskip.
Fjoerlân
thumb|250px|Fjoerlân thumb|250px|Provinsjehús yn Ushuaia thumb|250px|Ynboarlingen fan Fjoerlân groetsje de [[Beagle (skip)|Beagle, it skip fan Charles Darwin, yn 1832]] Fjoerlân (Tierra del Fuego yn it Spaansk) is in arsjipel (eilannegroep) oan de súdlike ein fan Súd-Amearika. Fjoerlân is ek ien fan 23 provinsjes fan Argentynje. It bestiet út in haadeilân fan 48 km² en ferskate lytse eilantsjes, yn totaal 73 km². Yn 1881 waard it gebiet ferdield tusken Argentynje en Sily.
De namme is betocht troch Ferdinand Magellaan (1480-1521). Hy wie de earste Jeropeaan dy't troch de letter nei him ferneamde seestrjitte fear en fjurren op de eilannen baarnen seach.
Kaap Hoarn
De súdlike punt fan de arsjipel is Kaap Hoarn, dêr't de Nederlânske ûntdekkingsreizgers Willem Cornelisz Schouten en Jacob le Maire op 26 jannewaris 1616 as earsten omhinne fearen. Sy ferneamden de kaap nei de stêd Hoarn, it berteplak fan Schouten. Yn it Spaansk is dat ferbastere ta Cabo de Hornos ('Kaap fan de ûne', nei alle gedachten beynfloede troch de namme Fjoerlân).
It gebiet is foar it grutste part begroeid mei toar gers, dêr't allinnich skiep har mei fiede kinne. Fierders is it lânskip tige rûch mei marren, rivieren, gletsjers en izige bergen. De rivieren hawwe in soad forel, salm en út en troch bevers. Op de rotsige kliffen binne ek pinguïns en seeliuwen te sjen.
Plakken
De haadstêd is Ushuaia, de meast súdlike stêd op de wrâld. De grutste stêd is lykwols Río Grande mei goed 80.000 ynwenners, ek de hurdst waaksende stêd fan Argentynje. Río Grande is op it stuit de ekonomyske wichtichste stêd fan Fjoerlân.
Tolhuin is in doarp mei 1382 ynwenners en leit oan in mar.
Breunswyk
De stêd leit benoarden it Harzberchtme oan de rivier de Oker, dy't fia de rivieren de Aller en de Weser mei de Noardsee ferbûn is. It is de twads grutste stêd fan Nedersaksen.
Ut de skiednis
Braunschweig waard foar it earst yn dokuminten neamd yn 1031 as Brunesguik. De ûnteansskiednis is ûnwis. De stêd kaam ta grutte bloei doe't de Saksyske hartoch Hindrik de Liuw út de Welfen-dynasty dêr yn de 12e iuw syn residinsje boude. De brûnzen liuw dy't hy yn 1166 jitte liet is it symboal fan de stêd wurden. De dom is ek út dy tiid. Braunschweig wie lid fan de Hânze fan de 13e iuw oant de midden fan de 17e iuw. Yn de 18e iuw wie Breunswyk net allinne in polityk sintrum, mar ek kutureel fan belang. Emilia Galotti fan Lessing en Goethe syn Faust waarden dêr bygelyks foar it earst útfierd.
Gasfabryk
thumb|275px|Gasfabryk, Woarkum 1903 Yn in gasfabryk wurdt troch drûge destillaasje fan stienkoal (hyt meitsje sûnder soerstof) ljochtgas of kooksovengas en kooks makke. Ljochtgasfabriken hawwe gasmeitsjen as haaddoel en kooks is in byprodukt. By in kooksfabryk is dat oarsom, de kooks wurdt dan benammen produsearre foar de izerwinning.
Breunswyk
Ut de skiednis
De tsjerke heart ta it bytsje kultuerhistoarysk erfguod yn it âlde stedssintrum dat de loftbombardeminten yn de Twadde Wrâldkriich (15 oktober 1944) oerlibbe hat. Breunswyk wie oant 1946 de haadstêd fan de steat Breunswyk, dy't dat jier troch de Alliearde besettingsmacht opheft waard.
Gasfabryk
Skiednis
Troch de opkomst fan de gloeilampe rekke de gasferljochting yn de earste helte fan de tweintichste iuw yn ûnbrûk. Der waard noch wol ferwaarme en itensean op ljochtgas oant yn 1959 by Slochteren in grut ierdgasfjild ûntdekt waard. In soad gasfabriken waarden sloopt wêrby't meastal in swier fersmoarge terrein efterbleau.
Breunswyk
Ut de skiednis
It stedgebiet is sûnt 1 novimber 1981 ferdield 20 stedsdistrikten.
Gasfabryk
Gassuvering
It by it gasmeitsjen ûntstiene rûch ljochtgas wurdt ôfkuolle yn in kondensor, hjirby kondensearje de minder flechtige bestândielen lykas stienkoaltarre en wetter. Nei de kondensor giet it gasmingsel fia in exhaustor pomp noch troch in tarskieder om alle tar dy't net yn de kondensor kondensearre is, der út te heljen. It gasmingsel dat oerbliuwt bestiet no út: wetterstof, metaan, koalmonokside, gasfoarmige koalwetterstoffen, stikstof, koaldiokside, ammoniak, wetterstofsulfide en ferskate syaanferbinings. Dêrnei wurdt it gas troch waskers of skrobbers laat. Dêrby wurdt it gas tige yntinsyf yn kontakt brocht mei wetter wêrtroch't de ammoniak yn oplost wurdt. Om it gas noch te suverjen fan swevelwetterstof en de syaanferbinings lit men it troch suveringskisten rinne. Hjiryn sitte rusters dêr't izerierde op útsprieden leit. Neffens ûndersteande formule wurdt de swevelwetterstof bûn troch de izerierde.
Breunswyk
Ekonomy
Braunschweig is in sintrum fan masinebou, auto-yndustry en sûkeryndustry. Teffen wurde dêr piano's (û.o. Grotrian-Steinweg, en Schimmel) makke.
Gasfabryk
Gassuvering
2 Fe(OH)3 + 3 H2S → 2 FeS + S + 6 H2O
Breunswyk
Underwiis
De stêd hat in technyske universiteit, in ynternasjonale skoalle sûnt 2005 en in skoalle foar fuortset ûnderwiis ("Martino-Katharineum") dy't al yn 1415 stifte waard (Ferneamde lju sa as Carl Friedrich Gauss, Hoffmann von Fallersleben, Richard Dedekind en Louis Spohr hawwe dêr skoalgien). De iennichte hegeskoalle foar byldzjende keunst waard yn 1963 yn Breunswyk stifte (de "Hochschule für Bildende Künste Braunschweig").
Gasfabryk
Gassuvering
Ek de syaanferbinings bine har oan de izerierde. It suvere en brûkkleare gas streamt dêrnei troch in gasmeter nei de gashâlder wêryn it boppe wetter opslein wurdt oant ôfname troch de brûkers.
Represailles by Hjerbeam en Menaam
De represailles by Hjerbeam en Menaam wiene twa represaillemaatregels fan 'e nazys ûnder de besetting fan Nederlân troch Dútslân yn 'e Twadde Wrâldoarloch. Dêrby waarden yn 1944 yn noardwestlik Fryslân op 18 novimber by Hjerbeam en op 19 novimber by Menaam yn totaal seis finzenen stânrjochtlik eksekutearre nei in aksje fan it Fryske ferset.
Sabotaazje
Broer Dijkstra fan Hatsum, de lieder fan it ferset yn Distrikt VIII, twifele oan it nut fan sa'n aksje. Hy sette nei it fabryk fan Kuiken ta, yn Dronryp, dêr't er mei Kuiken, in oar lid fan 'e groep, oerlei. Dyselde fûn it ek in healwiis idee. Nei oerlis kamen se ta de konklúzje dat de gewestlike lieding harren aksjeberettens teste woe. Se besleaten om it plan tsjin better witten yn út te fieren. Kuiken gie nei Ljouwert ta, dêr't er yn in izerhannel in pûn kopspikers kocht.
Bevereftigen
De bevereftigen (wittenskiplike namme: Castoridae) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e bevers en goffers (Castorimorpha) en de lyknammige boppefamylje fan 'e bevereftigen (Castoroidea). Dizze famylje omfettet in hiel soad útstoarne en mar twa libbene soarten, dy't beide ta itselde skaai hearre, nammentlik dat fan 'e bevers (Castor). Bevereftigen binne grutte, semy-akwatyske, herbivoare kjifdieren dy't yn groepen libje en yn it wetter flugger en liniger binne as op it lân. Se hawwe in ôfplatte sturt dy't har helpt by it swimmen, en se lizze dammen oan om har boarch te befeiligjen.
Represailles by Hjerbeam en Menaam
Sabotaazje
Yn 'e nacht fan 16 op 17 novimber 1944, om likernôch 22.00 oere, struiden Dijkstra en Westra, in oar lid fan syn groep, de kopspikers op 'e strjitwei yn 'e neite fan Dronryp út. Dy nachts barde der neat, en de oare moarns betiid riskearren se har libbens om it spul wer op te feien. De jûns fan 17 novimber struiden Dijkstra en in oare fersetsman, Conradi, de kopspikers op 'e nij út. Dy nacht ried der in Dútske fytspatrûlje trochhinne.
Represailles
Sawol by Hjerbeam as by Menaam waarden de mannen yn 'e rein en de drek opsteld mei de rêch nei in jirpelbulte ta en it gesicht nei it fjoerpeloton, dat likernôch 5 m foar harren stie. Se waarden net tagelyk deasketten, mar ien foar ien, wêrby't it twadde en it trêde slachtoffer pas nei it plak fan eksekúsje ta laat waarden, doe't dêr al ien of twa stoflike omskotten leine, dy't deasketten wiene en it genedeskot krigen hiene. Neffens de kristlik-grifformearde predikant Lambertus Holtrigter, dy't by Hjerbeam tafallich op it stuit fan 'e represaille de strjitwei delfytste en troch de nazys steande holden waard om der tsjûge fan te wêzen, waarden de slachtoffers net blyndoeke.
Ferantwurdlike foar de útfiering fan 'e represailles wie de Dútske ofsier Theodor Vogt. Yn Menaam moasten de trije stoflike omskotten op lêst fan 'e Dútsers 24 oeren lang lizzen bliuwe op it plak fan eksekúsje. Neitiid waarden se yn in skuorke op it tsjerkhôf fan 'e Menamer Lambertustsjerke wosken en yn in deakiste lein. De yn Amsterdam berne Goudsmit kaam yn Menaam te hôf en leit dêr noch; de oare beide mannen waarden yn harren wenplakken Drachten (De Vries) en Ljouwert (Zorn) begroeven.
Betinking
Op tiisdei 19 novimber 2019, 75 jier nei de represaille-aksjes, waard der in plechtige betinking foar de seis slachtoffers holden by it monumint oan 'e âlde strjitwei ûnder Menaam.
Rhodesbeurs
In Rhodesbeurs (Ingelsk: Rhodes Scholarship) is prestizjeuze ynternasjonale stúdzjebeurs foar in ferfolchstúdzje oan 'e bekende Britske Universiteit fan Oxford. Hy wurdt takend foar twa jier en kin yn it twadde jier ûnder beskate betingsten ferlinge wurde oant trije jier. De beurs bestiet út it fereaske kolleezjejild plus in ienris yn 'e moanne útbetelle talage foar ferbliuwskosten en libbensûnderhâld.
De Rhodesbeurs is ferneamd nei de Britske koloniaal sir Cecil Rhodes (nei wa't ek it eardere Rodeezje neamd wie), en wurdt betelle út in fûns, The Rhodes Trust, foar de oprjochting wêrfan't Rhodes yn syn testamint jild oan 'e kant lein hie. De Rhodesbeurs bestiet sadwaande sûnt it ferstjerren fan Rhodes yn 1902, en wurdt sûnt 1904 elts jier oan guon studinten útbetelle. De dêrfoar jildende kritearia binne rjochtlinen dy't Rhodes sels yn syn testamint fêstlizze liet. Dêrby giet it om:
Oarspronklik kamen inkeld manlike studinten út 'e (eardere) Britske koloanjes, de Feriene Steaten en Dútslân yn oanmerking foar in Rhodesbeurs. Omreden fan 'e Earste Wrâldoarloch en de Twadde Wrâldoarloch waarden studinten út Dútslân fan 1914 oant 1932 en fan 1939 oant 1970 útsletten. Fan 1977 ôf komme ek froulike studinten yn oanmerking foar in Rhodesbeurs. Anno 2019 wurde ek wol oanfragen yn behanneling nommen út lannen dy't net ta it eardere Britske Ryk hearre. Ien kear, yn 1993, is in Rhodesbeurs oan in Nederlanner kakend.
Bekende Rhodes-alumny (Ingelsk: Rhodes scholars) binne: Pete Buttigieg (Amerikaansk politikus), Wesley Clark (Amerikaansk generaal), Bill Clinton (presidint fan 'e Feriene Steaten), John Eccles (Australysk neurolooch en Nobelpriiswinner), Bob Hawke (premier fan Austraalje), Edwin Hubble (Amerikaansk astronoom), Bobby Jindal (Amerikaansk politikus), Kris Kristofferson (Amerikaansk sjonger), Dom Mintoff (premier fan Malta), George Stephanopoulos (Amerikaansk politikus), en Naomi Wolf (Kanadeesk skriuwster).
Akwadukt Jeltesleat
thumb|300px|Foto súdkant It Akwadukt Jeltesleat is it akwadukt oan de súdkant fan De Hommerts, wêr't de N354 en de Jeltesleat elkoar kruse. It bouwurk waard op 23 novimber 2007 offisjeel iepensteld foar ferkear. It akwadukt is ien fan de fiif akwadukten dy't diel út meitsje fan it Fryske Marrenprojekt.
Skiednis
De bou is ein 2005 begûn. De tunnel waard útfierd as in iepen bouput konstruksje, wat betsjut dat de Jeltesleat foar in bepaalde perioade gedieltelik foar skipfeartferkear ôfsluten waard.
It tichte diel fan it akwadukt is 45,4 m lang en de beide taritten binne 198 m. De totale lingte fan de konstruksje komt dêrmei op 441,4 m. It djipste punt fan de tunnel (boppekant asfalt) leit op 9,44 m ûnder NAP. Op 7 maaie 2006 stoarte in diel fan de damwand yn, trochdat in bout losskeat.
Beatrixoard
Beatrixoard wie in sanatoarium yn Appelskea fan 1922 oant 1963, it ienige sanatoarium foar tuberkuloazepasjinten yn de trije noardlike provinsjes. It waard oprjochte as Frysk Folkssanatoarium op De Jouwer yn 1910 as resultaat fan in aksje fan de Fryske befolking. Fan 1910 oant 1921 wie it sanatoarium dêr festige yn de Heremastate. Nei de oarloch is de namme feroare yn Noardlik Sanatoarium Beatrixoord.
Yn 1950 woe it bestjoer Beatrixoord foar in part oerbringe nei de stêd Grins, wat in stoarm fan protesten yn Fryslân teweech brocht. Yn septimber 1954 besluet de algemiene gearkomst fan de sanatoariumferiening mei 363 stimmen (meast Grinslânske en Drintske) tsjin 202 (meast Fryske) en alve ûnthâldingen ta splitsing yn in nije ynrjochting foar moderne diagnostyk en sjirurgyske terapy by Haren en de restauraasje fan it basissanatoarium yn Appelskea. Beatrixoord hie doe in 400 bêden, de nije ynrjochting yn Haren om-en-by 300 bêden en in dikke 100 yn Appelskea.
Sûnt desimber 1992 is Olmen Es de wen- en wurkmienskip op antroposofyske grûnslach foar minsken mei in geastlik beheining en hat earst diels en letter it terein yn eigendom. Yn 2002 waard it eardere röntgengebou ynrjochte as Tuberkuloazemuseum.
Akwadukt Jeltesleat
Skiednis
De Jeltesleatbrêge waard sloopt.
List fan planetoïden 1-100
Liste der Asteroiden, Nummer 1 bis 500 Kisbolygók listája (1–500) List vun de Asteroiden/1–500 Списак астероида (1—499) Lista över småplaneter (1–500)
Jarrow
thumb|right|300px|Ruïne fan it kleaster yn Jarrow Jarrow is in stêd yn it Ingelsk distrikt South Tyneside, yn it Ingelske greefskip Tyne and Wear. It plak telt 27.000 ynwenners. Jarrow leit oan de rivier de Tyne en foarmet in yndustry- en havenstêd. Yn de 1e iuw stie hjir in Romeinsk fort, dat yn de 5e iuw opnij bewenne waard troch Angelsaksen. Om 750 waard it plak foar it earst yn de annalen beskreaun as Gyruum.
Tusken 672/673-732 libbe yn it kleaster fan Jarrow de Angelsaksyske muonts Beda.
Jarrow is it berteplak fan de Ingelske muzikant John Miles
Doniastate (Burchwert)
Doniastate, ek: Nij Ockinga stie súd fan de tsjerke fan Burchwert, gemeente Wûnseradiel, oan de "jaachfeart" fan Boalsert nei Ljouwert. Op it âld steed leit no it keatsfjild en de iisbaan; de pleats dy't dêr stiet herinnert noch oan de state.
De âldste fermelding is fan 1424 yn in testamint. De stins waard doe ek al Nij Ockinga neamd: "By der tzercka tho Borghwerth deer van aldis heet tho Doyngha ende nu haet Nye Ockyngha". Wannear't it laach Ockinga him dêr fêstige is net bekend. De âldste Ockinga, dêr't noch wat fan werom te finen is yn Burchwert, wie Lolle. Dy wie troud mei Bauck en se krigen in soan Epe, berne om 1376 yn Burchwert. Dy Epe Ockinga troude mei Trijn Foppinga en krige in soan dy't ek wer Lolle neamd waard. Dy Lolle stoar yn 1466 en waard yn de tsjerke fan Burchwert beïerdige.
Begjin 19e iuw wie it hûs santjin meter breed en tweintich meter djip. Troch de foaryngong kamen besikers yn it porteal mei in keammerke. Oan de rjochterkant wie de doar nei de sliepkeamer. Fierder it hûs yn wie in treppentsje nei de grutte opkeamer, de saneamde "seal". Fierder wie der op de grûnlaach noch in koken en ûnder it hûs wienen twa ferwulfde kelders, dêr't ien fan as bûterkeamer brûkt waard. Mei in treppen kaam men yn de grutte boppekeamer. En dan wie der noch in lytse boppekeamer en in souder. It hûs waard grif allinnich yn de simmermoannen bewenne, omdat de grutte keamers yn de winter min waarm te stoken wiene.
Bewenners
thumb|150px|Lucia Emerentia fan Burmania
Frâns Sipkes fan Minnema
Frâns Sipkes fan Minnema wie begjin 16e iuw in âlderman yn Ljouwert en lid fan de rie fan de hartoch fan Saksen (1518).
Syn wapen hie lykas dat fan Ljouwert, in liuw. Frans Sipkes wenne op Minnemastate en hie grûn fan de Foarstreek oant de Iewâl. Minnemastate waard letter hotel Nieuwe Doelen. De famylje Fan Minnema is yn 1588 útstoarn.
Stone Cold Crazy
Stone Cold Crazy is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Queen yn 1974 en waard útbrocht op it album Sheer Heart Attack fan Queen út 1974. Stone Cold Crazy wie it achtste nûmer op it album.
Oer it nûmer
Stone Cold Crazy waard skreaun troch alle bandleden mei-inoar hoewol't Freddie Mercury it nûmer jierren foardat Queen oprjochte waard al spile mei syn band Wreckage. "Stone Cold Crazy" stiet bekend om syn rappe tempo en it gebrûk fan ferfoarmers foar gitaren.
Roel Bokke Span
Roel Bokke Span (Koarnjum, 20 maaie 1943) is in fierljepper en reedrider.
Ljeppe
Doe’t syn heit Sjoerd Span ien fan de oprjochters fan it wedstrydljeppen waard, begûn Roel Bokke ek mei dy sport. De boeresoan wûn hy op 10 augustus 1963 de sânde edysje fan it Frysk Kampioenskip Fierljeppen. Doe't er fjirtjin jier wie wûn er syn earste wedstriid, yn Wânswert ûnder Burdaard. Hy slagge dêrnei om acht kear Frysk kampioen te wurden, in rekord. Yn 1964 en 1968 wûn George Valkema, mar oant en mei 1972 wie it Roel Bokke dy't de krânse en de Sulveren Pols wûn.
Hy wie fluch, eken en koe hiel hurd rinne wêrtroch't er de stok fier yn it wetter sette koe. Sa koed er wol in pear klimslaggen meitsje. Hy klom oan de sydkante fan’e pols. Net lyk as no, mei de pols tusken de fuotten. Want mei de útsprong koe yn dy tiid wûn wurde. En dat wie syn spesjaliteit. Troch syn linigens hoegde er net nei te tinken oer dy horizontale útsprong. Hy waard ek twaris nasjonaal kampioen. Yn 1966 ûntstie de twakamp Hollân-Fryslân, in wedstriid tusken de bêste springers fan de Fryske en Hollânske Ljeppersbûnen. Yn 1972 ienen de earste Nederlânske Kampioenskippen Fierljeppen. De houten polsen wienen doe al ferfongen troch aluminium polsen en hienen in lingte fan 8,50 oant 11 meter. Troch ien opsetstik fan ûnbeperkte lingte koe de stok ferlinge wurde. Ek waard de technyk ferbettere. De earste Nederlânsk Kampioen wie Roel Bokke Span mei in sprong fan 15.45 meter. Yn dy tiid kamen der wol in trije- minsken te sjen.
De sykte MS betsjutte letter in grutte oanslach op it libben fan de sportman dy't neist ljepper ek keatser en reedrider wie. Tige grutsk wie er op de priis Meest verdienstelijke Friese langebaanrijder dy't er krige fan in groep langebaanriders dêr't er yn de jierren sechtich mei nei de wedstriden ta gie.
Ride
Waard yn 1967 as reedrider 22e op it NK Allround.
Dit is Friesland
Dit is Friesland ôfkoarte Dif wie in moanneblêd yn magazinefoarm dat sûnt mids 1971 útjûn waard troch de Stifting Dit is Friesland.
Yn it blêd ferskynden Nederlânsktallige eftergrûnartikels oer ûntwikkelingen yn Fryslân. De artikels waarden skreaun troch ûnder mear Pieter Terpstra, Harry Drost, Hugo Kingmans en Sytze Faber. Fierders wie der in moanne-aginda yn opnomd fan de Fryske VVV. Yn 1972 waard teffens De Strikel yn Dif opnomd. It blêd waard yn 1972 nei 8 nûmers opheft, neidat it provinsjaal bestjoer in mooglikheid ta fierdere subsidiearring fersmiten hie.
Mei in tal eardere meiwurkers fan DIF en ûnder lieding fan skriuwer Pieter Terpstra waard yn 1974 in trochstart makke ûnder de namme Friesland Post. Fan begjin ôf oan wiene ek Hannah Ludwig, Harrie Ernst en Johan Witteveen fêste meiwurkers.
Sanatoarium
In sanatorium is in ynstelling foar gronysk sike minsken om better te wurden. Se waarden yn de earste helte fan de 20e iuw ynrjochte om fral tuberkuloazepasjinten kuere te litten. Bêdrêst, skjinne lucht en sûne fieding wiene doe noch de wichtichste genêsmiddels tsjin dizze besmetlike sykte. Antybiotika wiene der noch net, mar men operearre wol oan de sike longen.
It earste sanatoarium foar TBC-pasjinten waard yn 1854 iepene yn Görbersdorf yn Dútslân (Brehmerschen Heilanstalt für Lungenkranke) troch Hermann Brehmer (1826-1889); tsjintwurdich hjit dit plak Sokołowsko en leit it yn Poalen.
Switserlân hie in protte sanatoariums omdat men miende dat de súvere berchlucht it bêste medisyn foar longsyktes yn 't generaal wie. It wrâldferneamde sanatoarium fan Davos wurdt noch hieltyd brûkt foar behanneling fan longpasjinten, dy't fan hein en fier komme.
Yn 1943 ûntduts Albert Schatz fan de Rutgers Universiteit (New Jersey), it antybiotikum Streptomycine, it earste wier doelmjittige medisyn tsjin TBC. Mids 1950er jierren wie TBC net sa'n grut gefaar mear foar de folkssûnens en waarden de measte sanatoaria stadichoan sletten of omfoarme ta algemiene sikehûzen.
Teaterselskip Knûkel
Teaterselskip Knûkel is in teätergroep fan kreative tûzenpoat Paul van Dijk út Warkum en in tal muzikanten en akteurs.
De groep wurket mei in soad dissiplines en is in griemmank fan poppeteäter, toaniel, skimmen en muzykteater. Muzikanten, akteurs en poppen steane op ien poadium. De muzikanten reageare op wat der op it toaniel bart. Soks bart bygelyks troch it fersterkjen fan emoasjes.
Knûkel ûntstie yn 2009 doe't Merakels yn Nijlân om in akt ferlegen siet. It teaterstik Renske wol stoer wêze ferskynde yn 2010 ek as berneboek.
De teksten fan Knûkel binne altyd nije Fryske teksten en fan de hân fan Paul van Dijk. Hy hat him ta doel steld om bern mear mei Frysk berneteäter yn oanrekking komme te litten.
Sinnefertsjustering
thumb|Animaasje fan de sinnefertsjustering op [[1 augustus 2008.]] In sinnefertsjustering is it astronomysk foarfal dat sjoen fan in plak op de ierde de moanne foar de sinne stiet. Ut soarte wurdt de sinne sels net tsjuster, mar de dei wurdt tsjuster om't de moanne it ljocht fan de sinne tsjinhâldt.
Werhelling
Likernôch alle 5 moannen is der earne op ierde in sinnefertsjustering sichtber, likernôch ien kear yn de 16 moannen in folsleine sinnefertsjustering. Yn trochsnee is op itselde plak ien keer yn de 2,5 jier in sinnefertsjustering sichtber, mar foar in folsleine sinnefertsjustering is dat ien kear yn de 360 jier. Om't dat yn trochsnee is, binne der koartere en langere perioaden. Gâns koart wie de perioade tusken twa sinnefertsjusteringen op de westkust fan Angola, op 21 july 2001 en 4 desimber 2002.
Johnny Cash
Johnny Cash (eins: John Ray Cash; Kingsland (Arkansas), 26 febrewaris 1932 – Nashville, 12 septimber 2003) wie in Amerikaansk sjonger, muzikant (gitarist) en lietsjeskriuwer. Syn bynamme wie the Man in Black ("de Man yn 't Swart"), om't er him fan 'e 1950-er jierren ôf altyd yn dy kleur klaaide. Syn muzyk, dy't opfoel troch syn djippe, swiere bas-baritonstim, waard ornaris omskreaun as country, mar hy song ek rock 'n roll, rockabilly, folk, blues en gospel. Cash groeide yn earmoede op as de soan fan in katoenboer yn Arkansas en briek mids 1950-er jierren troch mei it liet ''Cry! Cry! Cry! Letter hied er súkses mei nûmers as Folsom Prison Blues, I Walk the Line, Ring of Fire, Man in Black, it humoristyske A Boy Named Sue en it duët Jackson''.
Cash ûntjoech him ta ien fan 'e súksesfolste muzikanten aller tiden en ferkocht wrâldwiid mear as 90 miljoen platen. Hy waard opnommen yn sawol de Country Music Hall of Fame (1980), de Rock and Roll Hall of Fame (1992) as de Gospel Music Hall of Fame (2011). Op it persoanlike flak wraksele Cash mei tuskenskoften fan 'e 1950-er en 1990-er jierren mei alkoholisme en drugsferslaving. De leafde fan syn libben wie sjongster June Carter Cash, dy't er lykwols pas mette doe't se allebeide al mei oaren troud wiene. Uteinlik stapten se yn 1968 tegearre yn it houliksboatsje. Johnny Cash ferstoar mei 71 jier yn 2003, fjouwer moannen nei syn frou, oan komplikaasjes by sûkersykte. Yn syn libben wûn er 18 Grammy Awards, in American Music Award, 4 Academy of Country Music Awards en 9 Country Music Association Awards. Hy skreau mear as 1.000 ferskes en brocht by syn libben allinnich al 63 studio-albums út. Cash wurdt beskôge as ien fan 'e ynfloedrykste Amerikaanske muzikanten fan 'e tweintichste iuw, net allinnich wat countrymuzyk oangiet, mar oer alle muzyksjenres.
Jonkheid en oplieding
Johnny Cash waard op 26 febrewaris 1932 berne yn Kingsland, op it plattelân fan 'e Súdlike Amerikaanske steat Arkansas, as de soan fan Ray Cash en dy syn frou Carrie Cloveree Rivers. Hy wie de middelste yn in húshâlding fan sân bern, mei twa âldere bruorren, Roy en Jack, in âldere suster, Margaret Louise, twa jongere susters, Reba en Joanne, en ien jongere broer, Tommy (dy't letter ek in súksesfol country-artyst wurde soe). Cash wie fan Ingelsk en Skotsk etnysk komôf. Syn beppe oan heitekant woe hawwe, hja hie ek Yndiaansk bloed, fan 'e Sjeroky (Cherokee), mar út in DNA-test dy't yn 2021 ferrjochte waard by Cash syn dochter Rosanne die bliken dat sy gjin Yndiaanske genetyske markers hat. De famylje Cash kaam oarspronklik út 'e krite Fife, oan 'e eastkust fan Skotlân boppe de Firth fan Forth, dêr't Johnny Cash syn stambeam oant de alfde iuw tebekfolgje koe. In mar dêre, Cash Loch, en ferskate oare geografyske plakken drage syn famyljenamme.
Cash waard grutbrocht as lid fan 'e Súdlike Baptistekonvinsje en bleau syn hiele libben in fromme, mar trûblearre kristen. Yn maart 1935, doe't Cash trije jier wie, setten syn âlden har mei de bern nei wenjen yn it plak Dyess, in koloanje dy't yn it ramt fan 'e New Deal fan presidint Franklin D. Roosevelt fêstige wie om behoeftige gesinnen de mooglikheid te jaan grûn te bewurkjen dy't se letter yn eigendom krije koene. It hûs dêr't Cash yn opgroeide waard yn 2018 opnommen yn it Amerikaanske Nasjonaal Register fan Histoaryske Plakken (NRHP) ûnder de namme fan Farm No. 266, Johnny Cash Boyhood Home.
Fan 1937 ôf, doe't er fiif jier wie, wurke Cash yn 'e katoenfjilden mei syn âlden en bruorren en susters. Datselde jiers strûpten harren ikkers en wente der by in oerstreaming ûnder, in foarfal dêr't er letter it liet Five Feet High and Rising oer skriuwe soe. De swierrichheden dy't syn famylje ûnder de Grutte Depresje fan 'e 1930-er jierren trochmakke, joegen Cash in libbenslange sympaty foar de earmen en de arbeidersklasse, en foarmen de ynspiraasje foar frijwat fan syn lieten. Yn 1944 waard Cash syn âldere broer Jack, dy't him tige nei wie, mei fjirtjin jier op syn wurk suver midstwa snien troch in ûnbefeilige tafelseage. Hy ferstoar in wike letter nei in lange lijenswei. Cash wie de deis dat it barde oan it angelfiskjen en hold oan it traumatisearjende foarfal in libbenslang skuldgefoel oer.
Cash wie muzikaal oanlein en syn ierste oantinkens waarden dominearre troch de gospelmuzyk dy't hy, syn mem en syn bruorren en susters songen as se yn 'e fjilden oan it wurk wiene, en dêr't se jûns thús nei harken op 'e radio. Hy learde as bern gitaarspyljen fan syn mem en in freon en sette mei tolve jier útein mei it skriuwen fan ferskes. As bern hied er in hege tenoarstim, mar nei't er it burd yn 'e kiel krige, sakke dy nei in djippe bas-bariton. Doe't er op 'e middelbere skoalle siet, song Cash foar it pleatslike radiostasjon. Jierren en jierren letter soed er in (postúm útbrocht) album opnimme mei as titel My Mother's Hymn Book ("Us Memme Sangboek"), mei de gospelferskes en hymnen dy't er fan syn mem leard hie. In oare iere ynfloed op syn muzikale ûntjouwing wie de tradisjonele Keltyske muzyk fan Ierlân, dy't er ienris yn 'e wike hearde fan Dennis Day yn it radioprogramma fan Jack Benny.
Militêre tsjinst
Op 7 july 1950, doe't er achttjin jier wie, naam Cash tsjinst by de Amerikaanske Loftmacht. Nei't er in trainingsprogramma trochrûn hie op 'e Loftmachtbasis Lackland en in oanfoljende technyske training op 'e Lofmachtbasis Brooks, beide by San Antonio, yn Teksas, waard er tafoege oan it 12e Radio Squadron Mobile fan 'e Feilichheidstsjinst fan 'e Amerikaanske Loftmacht, dat legere wie yn Landsberg am Lech, yn West-Dútslân. Hy wurke dêre as Morsekoade-spesjalist dy't Morseberjochten fan it Reade Leger opheine moast. Nei eigen sizzen wie Cash sadwaande de earste Amerikaan dy't yn 1953 it nijs fan it ferstjerren fan Sovjet-lieder Josef Stalin hearde. Wylst er yn Landsberg lei, gied er yn syn frije tiid troch mei it skriuwen fan ferskes, en teffens rjochte er mei inkele oare soldaten in bandsje op, de Landsberg Barbarians. Op 3 july 1954 waard Cash earfol ûntslein út 'e Amerikaanske Striidkrêften mei de rang fan sersjant 1e klasse.