cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Linthorst Homankanaal
It kanaal is ferneamd nei de famylje Linthorst Homan, in laach fan Drintske bestjoerders. De feart wie in wichtige reden foar de fêstiging fan smoargensôffierbedriuw VAM yn Wijster. It kanaal en it apart groeven sydkanaal, it VAM-kanaal, hienen neffens de planning in wichtige funksje ferfolle moatten foar de VAM, mar dat is net bard út reden fan it opgong meitsjen fan oare transportmiddels. It kanaal waard yn de jierren '70 sletten foar de skipfeart en is net mear befarber. It is noch wol fan belang foar de wetterhúshâlding fan de omkriten.
It kanaal hat njoggen brêgen en in slûs.
De Houtigehage
De Houtigehage hat  ynwenners.
Skiednis
thumb|left|Tinkstien foar [[Johannes Antonie Visscher]] De Houtigehage as namme waard pas foar it earst yn 1848 neamd. Om 1900 hinne wie De Houtigehage noch jimmeroan in heidegebiet en wennen de minsken dêr yn spitketen. Dûmny Johannes Antonie Visscher hie oan it begjin fan de 20e iuw begrutsjen mei de heidebewenners en publisearre oer de arme Friesche heide. Hy hat in soad dien foar minsken en besocht minsken mei bygelyks in klompemakkerij oan it wurk te krijen. De haadstrjitte waard nei him ferneamd. thumb|left|Earste sosjale wenningbou (1909) yn Houtigehage, no museum Wenningbouferiening Smellingerlân sette doe ek útein mei in wenningbouprogram, dêr't acht wenningen oan de Skoallewyk yn 1909 de earsten fan wienen. Fan dy acht hûskes binne 2 oerbleaun. Ien dêrfan, Skoallewyk 10, is as museum fan emansipaasje en galery ynrjochte. De Houtigehage krige in jier earder de earste noch houten tsjerke, dy't út Nij Beets kaam doe't dêr't in stiennen tsjerke boud waard. Yn 1930 waard De Houtigehage in doarp en de houten tsjerke fan 'e Houtigehage waard yn 1938 ferfongen troch in stiennen tsjerke.
Nei de Twadde Wrâldoarloch wie it as mollefangersdoarp bekende Houtigehage in kommunistysk bolwurk. Der wie noch altiten in soad earmoede en de paden yn 'e Houtigehage wiene fakentiden in grutte drekboel. Begjin jierren 1950 wie de wurkleazens heger as 20% en sa'n sechtich wurkleazen gie doe út protest oan it wurk. Hja feroaren yn in wykmannich tiid in ûnbegeanber modderpaad yn in te berinnen sânpaad, de Parkenwyk. Letter waard dat sânpaad ferhurde. Yn 2007 makke de VPRO dêr yn it programma Andere Tijden in ôflevering fan.
Mienskip
thumb|260px|De Huchte Oan De Buorren stiet it doarpshûs 'De Huchte', dêr't de feriening foar Doarpsbelang gearkomt.
Skoalle
thumb|260px|Iepenbiere basisskoalle De Wiksel
Piratemuzyk
De Houtigehage hie lykas ferskillende oare plakken yn 'e omjouwing in eigen piratestjoerder, dy't nei driging fan it oplizzen fan in twangsom yn 2005 stopte. Der wie lykwols fuort wer in piratestjoerder yn 'e Houtigehage, dêr't Telecom yn 2008 in ein oan makke. De Wâldpiraten Houtigehage organisearren yn alle gefallen noch oant 2017 in piratemaraton. It kafee fan Houtigehage organisearret regelmjittich evenminten mei Nederlânsktalige muzyk.
Oarlochsmonumint
De yn de Twadde Wrâldkriich omkommen ynwenners fan Houtigehage en Boelensloane wurde betocht op in mienskiplike plakkette oan de tsjerke fan Boelensloane. Foar Houtigehage wurde de nammen Siebe Bos († 1942) en Piet Keverkamp († 1945) neamd, dy't fanwegen harren wurk foar it fersprieden fan yllegale kranten oppakt waarden en yn 'e konsintraasjekampen Groß-Rosen resp. Mauthausen ferstoaren.
Strjitten
thumb|260px|Skoallewyk Boelenswei, Buorren, De Linebeammen, De Pikstiennen, De Skieding, Ds. De Visscherwei, Dúnoardswei, Dwerstakke, Fabryksloane, Fianen, Folgersterloane, It Grien, Klompmakkerspaad, Luchtenveld, Michielsreed, Nije Streek, Parkenwyk, Skoallewyk, Spitsbergen, Wâldstrjitte, Wytse Peetswei.
Kremlyn fan Moskou
thumb|300px|Kremlyn fan Moskou thumb|300px|It Kremlyn fan boppe sjoen It Kremlyn fan Moskou (Russysk: Московский Кремль, Moskovski Kreml) is it geografyske en histoaryske sintrum fan de Russyske haadstêd Moskou. De namme Kremlyn is ôflaat fan it Russyske wurd кремль (kreml), wat as sitadel oerset wurde mei. Yn it politike ramt slacht it begryp kremlyn ornaris op it Kremlyn fan Moskou, mar der binne mear stêden yn Ruslân mei in kremlyn.
Francesca Zijlstra
thumb| De seaddestekker (1982) Francesca Zijlstra (Harns, 2 augustus 1950) is in Nederlânsk byldhouster.
Kremlyn fan Moskou
It Kremlyn fan Moskou, boud tusken 1482 en 1495, leit oan it Reade Plein, op 'e lofteroever fan de rivier de Moskwa. It is de regearingssit fan Ruslân, eartiids de Sovjet-Uny.
Francesca Zijlstra
Libben en wurk
Francisca D. Weinberg waard berne yn Harns, mar groeide op yn Laren. Se studearre byldhoukeunst by ûnder oaren Paul Grégoire oan de Ryksakademy fan byldzjende keunsten yn Amsterdam. Yn 1975 en yn 1977 wûn hja de twadde priis foar byldhoukeunst fan de Prix de Rome. Yn 1978 waard har wurk tentoansteld yn it Singer Museum yn Laren.
Kremlyn fan Moskou
Nijsgjirrige bouwurken yn en om it Kremlyn hinne binne ûnder oaren de Basiliuskatedraal, Kristus-Ferlosserkatedraal en it Mausoleum fan Lenin.
Francesca Zijlstra
Libben en wurk
Zijlstra libbet en wurket mei har partner Arthur Spronken yn Beek. Se makket har wurken mei de materialen hout, stien en brûns yn in abstrahearre figuraasje.
Kremlyn fan Moskou
Keppeling om utens
크렘린
Francesca Zijlstra
Libben en wurk
De kunstenaresse wie oant 1980 bekend as Francisca Weinberg en dêrnei as Francisca D. Zijlstra-Weinberg of Francisca Zijlstra. Nei 2000 feroare se har namme yn Francesca Zijlstra.
Nidarosdom
De Nidaros domtsjerke (Noarsk: Nidarosdomen / Nidaros Domkirke) is in katedraal fan de Tsjerke fan Noarwegen yn de Noarske stêd Trondheim (midsiuwske namme Nidaros). De katedraal waard boud oer it begraafplak fan kening Olaf II (± 995-1030), dy't beskermhillige fan it lân waard. It wie de tradisjonele lokaasje dêr't de nije kenings fan Noarwegen wijd waarden. De bou fûn plak yn in tiidrek fan 230 jier fan 1070 oant 1300. Neitiid waarden der noch tafoegings, feroarings en renovaasjes oan it gebou útfierd.
De tsjerke moast de biskopstsjerke wurde fan Nidaros, sa't it midsiuwske Trondheim hiet. Mei de reformaasje waard de tsjerke fan de katoliken ôfnommen en oerdroegen oan de yn 1537 stifte Tsjerke fan Noarwegen, dy't de lear fan Marten Luther, Philipp Melanchthon en oare herfoarmers oannommen hie. De domtsjerke is de meast noardlike midsiuwske katedraal fan 'e wrâld.
Bou
Mei de bou fan de romaanske en goatyske domtsjerke waard yn 1070 útein set om it begraafplak fan Olaf II te betinken, de kening dy't yn 1030 by de Slach fan Siklestad it libben liet. Hy waard in jier letter troch Grimketel, de biskop fan Nidaros, hillich ferklearre, itjinge de paus letter nochris befêstige. De tsjerke soe tsjinje as de katedraal fan it katolike aartsbisdom Nidaros (stifte yn 1152) en bleau dat oant de ynfiering fan de reformaasje yn 1537.
Eartiids wie de katedraal in wichtich doel foar pylgertochten fan minsken út hiel Noard-Europa. Sûnt de reformaasje is it de katedraal fan de lutherske biskoppen fan Trondheim (of Nidaros) fan it bisdom Nidaros. Om 1300 hinne wie de katedraal foltôge, likernôch 150 jier nei de stifting fan it aartsbisdom. Brannen yn 1327 en yn 1531 brochten grutte skea oan it bouwurk en by de lêste brân rekke it westlike skip slim skeind. Noch yn 1520 hie de aartsbiskop reparaasjes oan de tsjerke útfiere litten, mar nei de skea fan 1531 bleau it skip as in ruïne stean. Dat wie te witen oan de politike krisis yn dy tiid oer de mjitte fan de Noarske selsstannigens yn de personele uny mei Denemark, in striid om de Deenske troen en de ynfiering fan de reformaasje.
Mei de waard Noarwegen protestantsk en waard de lêste katolike aartsbiskop Olaf Engelbrektsson ferballe. Pas mei de restauraasje oan it begjin fan de 20e iuw fûn de weropbou fan it skip plak en oant sa lang soarge in nije muorre tusken de westlike kant fan it dwersskip en de krusing foar it ôfsluten fan it gebou. It eastlike diel fan it koer krige in flak dak en de krusingstoer in nije hege spits fan 110 meter heech. Dy spits stoartte 150 jier letter by in stoarm yn en yn 1708 baarnde de hiele tsjerke oant op de muorren ôf. By de renovaasje dy't dêrop folge krige it oktogoan in barokke bekroaning. Pas yn 1741 waard it yn 1708 ferneatige oargel troch in nij barok oargel ferfongen.
In nije wurdearring fan de kulturele wearde fan de domtsjerke begûn mei de útjefte fan it boek Beskrivelse over den tilforn meget prægtige og vidtberømte Dom-Kirke i Trondhjem (1762) fan Gerhard Schønings. Yn de jierren 1820 makke de skilder Johan Christian Clausen Dahl ferskate skilderijen fan it gebou.
Rekonstruksje
Yn 1840 waard ûntdutsen dat it gebou it net lang mear hâlde soe en it punt fan folsleine ynstoarting nadere. Om in ein te meitsjen oan noch fierder ferfal, besocht it Tsjerkeministearje (Kirkedepartementet) nei oplossings te syken. De Dútske arsjitekt Heinrich Ernst Schirmer krige yn 1841 de opdracht om ûndersyk te dwaan nei de restauraasje en weropbou fan de domtsjerke. Tagelyk ûndersocht de histoarikus Peter Andreas Munch de bouskiednis fan de tsjerke. Fanwegen de hege kosten waarden de earste plannen fan Schirmer op de katedraal wer op te bouwen ôfwiisd, mar de ynteresse foar it projekt waard yn de folgjende desinnia jimmeroan grutter. Yn 1869 waard mei de stifting fan de Nidaros Domkirkes Restaureringsarbeider (NDR) mei de weropbou útein set. Om't lykwols hast gjin histoarysk materjaal oanwêzich wie, soe de rekonstruksje foar in grut part op spekulaasjes rêste. Alhoewol't Schirmer's opfolger Christian Christie mear war die om de rekonstruksje yn oerienstimming mei it oarspronklike romaansk-goatyske bouwurk te bringen, bleau ek syn wurk net sûnder krityk om't ek Christie brek hie oan betroubere boarnen en archeologysk materjaal. Alle lettere weardefolle feroarings út de 16e, 17e en de 19e iuw liet er boppedat ôfbrekke, om't se neffens Christie net pasten by it ideaal fan in romaansk-goatysk bouwurk. Dêrby sneuvele ek de barokke ôfsluting fan it oktagoan. Ek krityk wie der û.o. op de nije toer fan Christie, dy't neffens de kritisi fierstente leech wie. Neffens syn ûntwerp waard yn 1901 ek it nije karakteristike dak op de haadtoer boud, ek sûnder histoaryske foarbylden. Christie soe ek de plannen foar de nije westlike gevel leverje, mar nei syn dea yn 1906 waarden dy net útfierd. Nei Christie wurken Henrik Bull (1864–1953), Olaf Brochmann Nordhagen (1883–1925) en Helge Thiis (1897–1972) oan de rekonstruksje fan de domtsjerke. De lêste levere ek it ûntwerp foar it westlike gevelfront. De twa tuorren waarden yn 1964 en 1968 foltôget. Oant hjoeddedei binne der noch jimmeroan 30 lju warber mei de bou fan it ynterieur en eksterieur oan de tsjerke..
Beskriuwing
It hiele bouwurk hat de ôfmjitting fan 102 meter lang. De tsjerke is (ynklusyf it transept) 50 meter breed en 21 meter heech yn it ferwulft. It is ferdield yn in goatysk skip mei tuorren (boutiid 1140-1180 en 1220-1240, reparaasjes yn 1328), in romaansk transept mei kapel (boutiid 1140-1180), in sakristy (in noardlike ferlinging út 1170-1180) en it eastlike oktogoan (1183-1210). De katedraal hat trije tuorren: twa twillingstuorren oan de westlike kant en ien boppe de krusing. De katedraal hat seis portalen en it tapaste boumateriaal is foar it measte spekstien. Yn de krypte binne noch trije kapellen, dy't ornaris net foar toeristen iepen binne: de Marijekapel, de Olafkapel en de Michaelkapel. De westlike gevel is yn de styl fan de heechgotyk nei Ingelsk foarbyld, lykas de Westminster Abbey. Fan de eartiids 40 bylden dy't oan de gevel stienen wiene der yn de 19e iuw noch mar fiif oer. De weropbou fan de gevel fanôf 1929 folge as in kassettengevel mei in grut tal bylden, dy't persoanen út it Alde Testamint foarstelle. It krúsribferwulft yn de skippen ûntstie by de rekonstruksje fan it gebou.
It oktogoan oan 'e eastlike kant fan de domtsjerke is sûnt de 12e iuw hast ûnferoare bleaun en wurdt dêrom beskôge as it meast autentike diel fan 'e Nidaros domtsjerke. It ynterieur wurdt foarme troch dekorative arkades sûnder dragende funksje en is fersierd mei reliëfs yn stiennen bylden yn in tige realistyske styk. Wichtich is in byldhouwurk yn it oktogoan út it twadde fearnsjier fan 'e 14e iuw, dat in muzikant mei in soarte fan Talharpa foarstelt. Yn de apsis stie de skryn foar de hillige kening Olaf.
De domtsjerke hat in preekstoel út 1890, twa doopfonten (ien út 1728 fan Jon Jensen en in twadde út 1905 fan Gustav Vigeland) en in alter.
De brânskildere ramen binne makke troch Gabriel Kielland (1908-1934) en Oddmund Kristiansen (1950-1985). Se binne ynspirearre op Frânske foarbylden lykas de katedraal fan Chartres en stelle û.o. bibelske foarstellings en sènes út it libben fan kening Olaf foar. It wie by de rekonstruksje kontroversjeel oft der wer kleurde ramen komme moasten en hoe't de westlike gevel ûntwurpen wurde moast. Nei in kompetysje hat it Noarske parlemint de útfiering fan de nije ûntwerpen definityf goedkard.
Oargels
De domtsjerke hat trije oargels. Yn it noardlike dwersskip stiet in ynstrumint út 1741 dat foar in grut part noch orizjineel is. It haadoargel yn it westlike diel stamt út 1930 en sûnt 2015 stiet yn it koer in koeroargel.
It haadoargel stamt fan de firma Steinmeyer en waard yn 1930 yn it ramt fan de 900-jierrige betinking fan de Slach by Stiklestad yn it noardlike dwersskip ynboud. Nei de foltôging fan de westlike ôfsluting ferhûze in ynstrumint nei de westlike galerij. By de ferhûzing waard it swelwurk fan it twadde manuaal as in selsstannich koeroargel yn it koer brûkt. Ek waarden in tal registers ferwidere, dy't earne oars opslein waarden en by in brân ferlern gyngen. De Dútske oargelbouwer brocht yn de jierren 2012-2014 it ynstrumint wer yn de oarspronklike disposysje fan 1930 en moast dêrfoar 17 nije registers rekonstruëarje. Ek de fjouwermanualige spyltafel is nettsjinsteande de moderne technyk in replika fan de spyltafel fan 1930. De ynwijing fan it ynstrumint fûn op 17 maaie 2014 plak, de nasjonale feestdei yn Noarwegen.
Opfeart
thumb|right|250px|De opfeart nei [[Mitselwier stiet heaks op de Súd Ie, Jouswier op de eftergrûn (2000)]] thumb|right|250px|De [[Seisbierrumer Opfeart]] In opfeart is de beneaming foar in feart dy't min ofte mear heaks op in oare feart stiet. De namme komt benammen foar yn Grinslân en Fryslân. In opfeart wurdt ek wol Skipsleat, Skipfeart of Brânsleat neamd. Dy nammen komme ek bûten de beide noardlike provinsjes foar.
Nidarosdom
Oargels
It âldste oargel waard yn 1741 troch de Berlynske oargelbouwer Joachim Wagner makke en troch in learling fan him ynboud. It oargel waard yn 1930 troch it nije Steinmeyer-oargel efter it histoaryske front ferfongen en yn 1960 ferhûze dat ynstrumint nei de westlike galerij. In grut diel fan it histoaryske piipmateriaal waard doe opslein en bleau sa bewarre. Yn 1994 rekonstruearre Jürgen Ahrend it barokke oargel yn de oarspronklike disposysje yn it noardlike dwersskip. It foar it grutste part orizjinele ynstrumint besit 30 registers op twa manualen en pedaal.
Opfeart
Opfearten binne foaral oanlein om de fruchtbere terpgrûn of turf ferfiere te kinnen.
De namme 'brânsleat' ferwiist nei de oare reden om sa'n wetter oan te lizzen: de beskikking hawwe oer genôch bluswetter yn gefal fan brân.
In bulte fan dizze sydtûken hawwe harren funksje ferlern en binne no tichtsmiten.
New Orleans
New Orleans (útspr.: /nu: 'ɔrliənz/ of /'nu: ɔr'li:nz/, en troch de pleatslike befolking almeast as /'nɔrlənz/; Frânsk: la Nouvelle-Orléans) is de grutste stêd fan 'e súdlike Amerikaanske steat Louisiana, en ien fan 'e grutste en wichtichste havenstêden oan 'e Golf fan Meksiko en oan 'e rivier de Mississippy. De bekendste bynamme fan 'e stêd is The Big Easy. Neffens in offisjele skatting út 2012 bedroech it ynwennertal fan 'e stêd doe krapoan 370.000 minsken. De stêdekloft dêr't New Orleans it sintrum fan foarmet, hat lykwols goed 1,2 miljoen ynwenners. De stêd New Orleans en Orleans Parish (Frânsk: paroisse d'Orléans), de bestjoerslaach boppe de sted, binne ien en deselde.
Bynammen
New Orleans hat in stikmannich bynammen, wêrûnder Nawlins ("Nâlins"), dat in fonetyske werjefte is fan 'e lokale útspraak fan 'e namme; NOLA, in gearstalling 'e ôfkoartings foar New Orleans en Louisiana; 504, wat de pleatslike postkoade is; The Crescent City ("De Healmoannestêd"), dat slacht op 'e bocht dy't de Mississippy troch de stêd hinne makket; en The City That Care Forgot ("De Stêd Dêr't de Soargen oan Foarbygien Binne"), wat tsjut op 'e soargeleaze libbenswize dy't de ynwenners hawwe soene. De bekendste bynamme is lykwols The Big Easy ("De Grutte Maklike"). It is net alhiel dúdlik wêr't dy oantsjutting wei komt; it soe wize kinne op it gemak wêrmei't muzikanten yn 'e iere tweintichste iuw yn New Orleans wurk fine koene, mar it is ek mooglik dat it út 'e tiid fan 'e Drûchlizzing komt, doe't de hiele stêd wol as ien grutte speakeasy ("klandestine kroech") beskôge waard.
Skiednis
New Orleans waard stifte op 7 maaie 1718 troch de Frânske Mississippykompanjy, ûnder lieding fan Jean-Baptiste Le Moyne, hear fan Bienville, oan 'e mûning fan 'e rivier de Mississippy, op lân dat foartiid ta it wengebiet fan 'e Tsjittimatsja-Yndianen heard hie. It waard ferneamd nei Filips II, hartoch fan Orléans, dy't doedestiden regint fan Frankryk wie. New Orleans waard de wichtichste stêd fan 'e Frânske koloanje Louisiana, dy't it hiele streamgebiet fan 'e Mississippy oan 'e Kanadeeske grins ta omfette, in krite dy't letter opdield is oer trettjin ûnderskate Amerikaanske steaten.
By de Frede fan Parys, fan 1763, waard Frankryk twongen dy koloanje op te jaan en kaam it gebiet yn Spaanske hannen. Dêrnei hearde it 37 jier ta de Spaanske koloanje Nij-Spanje (it lettere Meksiko), oant de Spanjerts it yn 1800 wer weromjaan moasten oan Frankryk. Napoleon lykwols, dy't it doe yn Parys foar it sizzen hie, koe fanwegen de Britske oppermacht op 'e wrâldseeën net folle mei it gebiet, dat yn in die dy't yn Frankryk noch altiten beskriemd wurdt, besleat er genoegen te nimmen mei it op ien nei bêste, en ferkocht er hiele Louisiana oan in oare fijân fan 'e Britten: de Feriene Steaten. Dy saneamde Louisiana-oankeap, út 1803, joech de Amerikanen de earste oanset ta wat se letter as harren lotsbestimming beskôgje soene, nammentlik om it Noardamearikaanske kontinint fan kust ta kust te oerhearskjen.
Tsjin 1800 bestie de befolking fan New Orleans fierhinne út Frânsen, in stikmannich Amerikanen en fierders negerslaven. Nei 1803 fûn der in grutte tastream fan Amerikanen, mar fral ek fan Ieren en Dútsers plak. Nei't yn 1804 de Frânske koloanje Sint-Domenikus (Saint-Domingue) ûnôfhinklik waard ûnder de namme Haïty, wêrby't de eardere slaven dêr de macht yn 'e hannen krigen, folge der in úttocht fan tsientûzenen blanken en frije kleurlingen (gens de couleur libre), faak mei har eigen negerslaven, dy't har grutdiels yn New Orleans nei wenjen setten. Dy frije kleurlingen kamen meitiid de Louisiaanske Kreoalen út fuort. Yn 1809 wie troch dizze ymmigraasje, dêr't de Amerikanen it leafst it near op lein hiene, as se mar witten hiene hoe, New Orleans foar likernôch 90% Frânsktalich en foar 63% swart wurden (wêrmei't it de swartste stêd fan 'e Feriene Steaten wie; op it twadde plak lei Charleston, yn Súd-Karolina, dat foar 53% troch swarten bewenne waard).
Op it lêst fan 'e Oarloch fan 1812 (dy't sa hjit om't er yn dat jier útbriek), stjoerden de Britten in leger fan 11.000 man om New Orleans op 'e Amerikanen te feroverjen. De jonge Andrew Jackson, dy't letter presidint fan 'e Feriene Steaten wurde soe, socht in striidmacht byinoar dy't bestie út pleatslike milysjes, frije kleurlingen, geregelde Amerikaanske legertroepen, frijwilligers út Kentucky wei en seerôvers fan 'e kust fan 'e Golf fan Meksiko, en fersloech dêrmei de Britten op 8 jannewaris 1815 yn 'e bloedige Slach om New Orleans. Pas neitiid die bliken dat yn Jeropa de Frede fan Gint al tekene wie op 24 desimber 1814.
Yn 'e njoggentjinde iuw wie New Orleans fierwei de grutste stêd fan it Amerikaanske Suden. As havenstêd spile it in grutte rol yn 'e katoenhannel en de Atlantyske slavehannel. Nei't de Feriene Steaten yn 1808 de ymport fan nije slaven ferbean hiene, konsintrearre New Orleans him datoangeande fan needs op 'e binnenlânske merk. Dêrnjonken foarme it ek it ein- en begjinpunt fan 'e hannel en it transport oer de Mississippy, dat foàr de oanlis fan it spoar de wichtichste manear wie om guod nei it Amerikaanske binnenlân te ferfieren. De Frânsksprekkers beholden yn New Orleans de nûmerike mearderheid oant likernôch 1830. Yn 'e tsien jier dêrop ferdûbele de befolking, en waard de New Orleans de op twa nei grutste stêd fan it lân.
Yn 'e Amerikaanske Boargeroarloch sleat de súdlike slavesteat Louisiana him by de Konfederaasje oan. New Orleans waard lykwols al ier yn 'e oarloch fan 'e seekant ôf troch de Noardliken ferovere, en bleau de rest fan 'e oarloch beset gebiet. De Frânsktaligen waarden de dupe fan 'e oarloch; yn 1862 ferbea de Noardlike generaal Ben Butler it Frânsktalich ûnderwiis. Nei't de Boargeroarloch yn 1865 troch it Noarden wûn wie, duorre it noch oant 1868 ear't Louisiana wer ta de Uny talitten waard. Yn 'e tuskentiid kaam de hiele steat ûnder in militêr bewâld, en dat lei noch slimmer it near op it gebrûk fan it Frânsk. Sadwaande wie tsjin 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw it persintaazje Frânsksprekkers yn New Orleans bot tebek rûn, al wie it Frânsk sels yn 1902 foar in fearn fan 'e befolking noch de deistige omgongstaal, wylst der yn 1945 noch rûnom âldere Kreoalske froulju wiene dy't gjin wurd Ingelsk sprieken.
Oan 'e oare kant ûntkaam New Orleans troch de lange besetting yn 'e Boargeroarloch wol oan 'e grutskalige ferneatiging dy't de oare grutte stêden fan it Suden trof, lykas Richmond en Atlanta. Nei't de militêre besetting yn 1868 opheft wie, waarden troch de Demokratyske Partij, dy't doedestiden oppermachtich wie yn it Suden, wetten ynfierd wêrmei't in systeem fan rasseskieding trochfierd waard yn alle ûnderdielen fan 'e maatskippij, dat de lettere apartheidspolityk fan Súd-Afrika net wanlyk wie. Ekonomysk sjoen rekke New Orleans yn dyselde snuorje yn 'e nederklits. Earst waard it foarbystribbe troch de stêden oan it nij oanleine spoar, dat it ferfier oer de Mississippy oerstallich makke. Doe kamen de stêden oan 'e westkust op, lykas San Fransisko, wêroan't New Orleans in grut part fan syn funksje as havenstêd en poarte nei de bûtenwrâld kwytrekke. En dêrnei, fan 'e midden fan 'e tweintichste iuw ôf, ferlear New Orleans it as fêstigingsgebiet fan 'e oare stêden fan 'e saneamde Sinnegurdle (Sun Belt) fan it Suden en Westen; Houston, Dallas en Atlanta woeksen New Orleans foarby, en yn 1960 waard it sels troch Miami ynhelle.
De Swarte Boargerrjochtebeweging fan 'e fyftiger en sechstiger jierren soarge derfoar dat de Afro-Amerikaanske en Kreoalske ynwenners fan New Orleans tsjin 1970 einlings en te'n lêsten deselde rjochten krigen hiene as de blanken. Lykwols, der bleau in grutte ynkommenskleau tusken beide maatskiplike groepen, dy't oant hjoed de dei bestiet. Yn de twadde helte fan 'e tweintichste iuw waard New Orleans fierders almar ôfhinkliker fan it toerisme as in boarne fan ynkomsten.
right|thumb|250px|New Orleans stiet splis nei de [[orkaan Katrina.]] Yn deselde perioade waarden der grutte moerasgebieten om New Orleans hinne drûchlein, sadat de stêd fierder útwreidzje koe. Dat hat der lykwols ta laat dat no in grut part fan 'e stêd ûnder seenivo leit, sadat New Orleans kwetsber wurden is foar oerstreamings, nammenste mear om't de stêd ynklamme leit tusken de Mississippy oan 'e iene kant en de Pontchartrain-mar oan 'e oare kant. Yn 1965 kamen tsientallen minsken om doe't de orkaan Betsy oer de stêd hinne raasde, al holden de diken it doe. Mar by de troch rein feroarsake oerstreaming fan 1995 rûn in grut part fan New Orleans ûnder. Neitiid waarden nije maatregels nommen om soks yn it ferfolch foar te kommen, mar dat bliek by lange nei net genôch te wêzen doe't yn augustus 2005 de orkaan Katrina yn súdlik Louisiana oan lân kaam. De diken en wetterkearings dy't oanlein wiene troch it Korps Sjeny fan it Amerikaanske Leger brieken fier ûnder de ûntwerpspesifikaasjes troch, en 80% fan 'e stêd kaam ûnder wetter te stean. Hoewol't de measte ynwenners yn 't foar evakuëarre wiene, foelen der by dizze ramp yn hiele Louisiana dochs noch 1.500 deaden. In foech moanne letter, yn septimber, moast de weropbou en repopulaasje fan 'e stêd tydlik stillein wurde fanwegen it neieroankommen fan 'e orkaan Rita, en al rûn dat mei in skamper ôf, dochs rûnen guon drûchpompte dielen fan New Orleans op 'e nij ûnder. Tsientûzenen minsken koene moannenlang net werom nei hûs, en in protte fan harren ferfear nei oare plakken om in nij libben op te bouwen. Foar Katrina hie New Orleans goed 450.000 ynwenners; yn 2012, nei sân jier fan weropbou en groei, bedroech it ynwennertal noch mar krapoan 370.000. It Amerikaanske regear krige in stream fan krityk te ferwurkjen oer de manear fan oanpak fan 'e ramp, en al waard it fan hegerhân ûntstriden, dochs binne der withoefolle oanwizings dat blanken en troch blanken bewenne buerten fan 'e stêd earder holpen waarden as swarten en troch swarten bewenne buerten. Yn 2008 waard de befolking fan New Orleans op 'e nij evakuëarre foar de orkaan Gustav, mar doe foel de skea aldergeloks ta.
New Orleans hjoed de dei
Hjoed de dei is New Orleans Katrina noch mar kwealk te boppen. Yn 'e earmere wiken steane in protte huzen der ferrinnewearre en ferlitten by, dêr't de bewenners nei 2005 nea weromkeard binne. De âlde binnenstêd mei it saneamde French Quarter ("Frânske Kertier"), de grutste toeristyske trekpleister, dêr't noch bouwurken út 'e Frânske en de Spaanske tiid steane, is lykwols folslein restaurearre. Dat is ek wêr't ienris yn 't jier it grutte karnavalsfeest fan New Orleans plakfynt, dat fan Mardi Gras hjit (de "s" is stom), en dat elts jier tsientûzenen toeristen lûkt. Mids oktober wurdt yn New Orleans it Filmfestival fan New Orleans holden. De stêd stiet fierders benammen bekend as it berteplak fan 'e jazzmuzyk, en hat ek in wichtige rol spile by de ûntwikkeling fan oare muzyksoarten, lykas blues, cajun en zydeco. De trompettist en sjonger Louis Armstrong kaam út New Orleans, en nei him is dan ek de lofthaven fan 'e stêd neamd, Louis Armstrong New Orleans International Airport. Ek is de stêd noch altiten ferneamd om syn Frânsk en Frânsktalich erfskip, en om syn Kreoalske koken, mei gerjochten as jambalaya en gumbo.
Befolkingsopbou
Neffens de folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e befolking fan New Orleans sa: 60,2% waard opmakke troch Afro-Amerikanen en Louisiaanske Kreoalen (de Kreoalen wurde troch it Amerikaanske regear net as in aparte etnyske groep erkend, hoewol't se dat dúdlik wol binne); 31,1% bestie út blanken; 5,3% wiene Latino's en 2,9% waard opmakke troch Aziaten (mei as wichtichste subgroep de Fjetnamezen, dy't 1,7% fan 'e stedsbefolking foarmen). De restearjende 1,7% bestie út lju fan mingd komôf.
Klimaat
It klimaat fan New Orleans is subtropysk, mei koarte, oer it algemien mylde winters, en hjitte, dampige simmers. It waarmst is it yn 'e moannen july en augustus, as de temperatuer oerdeis oprint oant yn trochsneed 32,9 °C. It koelst is it yn jannewaris, mei in trochsneed deitemperatuer fan 16,7 °C. De leechste temperatuer dy't yn New Orleans ea metten is, wie -14 °C, op 13 febrewaris 1899, wylst it op 24 juny 2009 it hjitst wie, mei 40 °C. Wat delslach oangiet, falt der jiers yn trochsneed 1.590 mm; simmerdeis is it fierwei it wietst, wylst oktober de drûchste moanne is.
Togo
Togo, offisjeel de Togoleeske Republyk, is in lân yn Afrika. De haadstêd is Lomee.
Lizzing
It lân wurdt begrinzge troch:
Darius III
right|thumb|Darius Kodomannus. Darius III of Darius Kodomannus wie de lêste kening fan it Perzyske Ryk út de dynasty fan de Achaimeniden. Hy hearske fan 336 f.Kr. oant 330 f.Kr. en syn hiele regear hat sawat allinnich yn it teken stien fan de striid tsjin Aleksander de Grutte.
Skiednis
Darius waard berne yn de wichtige famylje fan de Achaimeniden. Hy wie in neibern fan de eardere kening Darius II. Yn 336 f.Kr. waard er troch tadwaan fan Bagoas, in tige ynfloedryk persoan op de troan set. Mei deselde Bagoas krige hy it fuort oan de stôk, doe't er syn eigen koers farre woe. Der ûntstie in striid om de macht dy't troch Darius wûn waard.
Kordoba (Spanje)
Kordoba (Spaansk: Córdoba) is in stêd yn Andalûsje yn it suden fan Spanje en de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit op in hichte fan 122 meter boppe seenivo oan de rivier de Guadalquivir en oan de foet fan it berchtme Sierra Morena.
Darius III
Skiednis
Yn 334 f.Kr. rekke it Perzyske ryk yn oarloch mei de Griken doe't Aleksander de Grutte mei in leger fan om-ende-by 35.000 man oer de Hellespont Perzje ynloek. Neffens it Perzyske leger wie dat mar in lyts leger en Darius wie fan betinken dat er gjin partij hawwe soe oan de Griken. Dochs waard elts treffen wûn troch de Griken en de hiele kust fan Turkije kaam yn harren besit. Om in ein te meitsjen oan de Grykske driging brocht Darius in geweldich leger byelkoar en loek op tsjin Aleksander. Hy wachte de Griken op by Gaugamela oan de Tigris. Sa gau as de Griken harren op de Perzyske massa stoarten, ferlear Darius lykwols syn selsbehearsking en flechte fuort, wylst syn leger sûnder oanfierder folslein útinoar slein waard. Tsjin de ferhâldings yn waard de slach troch de Griken wûn.
Kordoba (Spanje)
De stêd ûntstie as romeinske delsetting en waard dêrnei bewenne troch de Fisigoaten. Nei de ynfal fan de moslims yn de 8e iuw ûntwikkele de stêd him ta ien fan de belangrykste stêden fan 'e wrâld, yn de 10e iuw wie it sels de op ien nei grutste stêd mei in doe útsûnderlik heech ynwennertal fan om en de by 500.000. Kordoba wie de haadstêd fan it midsiuwske emiraat Kordoba, letter it kalifaat Kordoba. Ut dat tiidrek binne in soad monuminten bewarre bleaun, werfan't de Mezquita-Katedraal de bekendste is.
Darius III
Skiednis
Nei de slach setten de Griken de jacht yn op Darius, dy't no yn in hopeleaze situaasje telâne kaam wie. Troch ien fan syn eigen tsjinners waard er yn 330 f.Kr. fermoarde, wat de ein wie fan de dynasty fan de Achaemeniden, dy't sûnt de 7e iuw f.Kr. it Perzyske ryk regearre hienen.
Kordoba (Spanje)
Nei't de kristenen de stêd yn 1236 op de moslims werom feroveren, waard Kordoba ûnderdiel fan it keninkryk Kastylje. Sûnt 1984 stiet it histoaryske sintrum op de wrâlderfgoedlist fan UNESCO.
Kordoba heart ta de waarmste stêden fan Europa en de trochsnit temperatuer is yn july en augustus om 37 °C hinne. De simmers binne drûch en winterdeis is it myld mei regelmjittich rein.
Fanwegen Spanje's koloniale ferline hawwe in soad plakken yn Midden - Súd-Amearika de namme Kordoba. De bekendste dêrfan is Kordoba yn Argentinië.
Skiednis
thumb|left|250px|Resten romeinske timpel fan Kordoba De earste delsettings oan de Guadalquivir geane werom op de 8e iuw foar Kristus. Yn 206 namen de Romeinen Kordoba yn. Yn it jier 1699 foar Kristus (of 152 f. Kr.) stifte de romeinske konsul Marcus Claudius Marcellus (de pakkesizzer fan Marcus Claudius Marcellus, dy't sawol oer Hispania Ulterior en Hispania Citerior hearske) njonken de al besteane delsetting in romeinske koloanje, dy't letter bekend waard as Colonia Patricia. Fanwegen de trou oan Pompejus liet Caesar de stêd yn 45 f.Kr. ferniele en Augustus stjoerde betûfte soldaten om it plak wer te ûntwikkeljen. It waard de haadstêd fan Baetica; Kordoba krige in foarum en timpels en de stêd waard in kultureel en yntellektueel sintrum yn Hispania Ulterior.
Yn de letromeinske tiid wie yn de 4e iuw Kordoba's biskop Ossius (Hosius) de lieder fan de Westlike Tsjerke. Letter wie Kordoba in belangryk plak yn de Provincia Hispaniae fan it Byzantynske Ryk (552–572) en yn de 6e iuw oermasteren de Fisigoaten it gebiet.
Islamitysk bestjoer
Yn 711 of 712 oerfoelen de moslims de stêd en Kordoba waard fuort ûnder Arabysk bestjoer set. Yn 716 ferfong Kordoba Sevilla as haadstêd fan de provinsje ûnder it kalifaat Damaskus. Yn it Arabysk krige de stêd de namme قرطبة (Qurṭuba). De sintra fan de romeinske en fisigoatyske delsettings waarden feroare yn in ommuorre medina. Yn de rin fan de tiid soene om de medina sa'n 21 wiken om de stêd groeie. Yn 747 fûn by Kordoba in fjildslach plak (de Slach om Saqunda) wêrby de Arabyske Jemeniten it opnamen tsjin de noardlike Qays. thumb|left|250px|Ynterieur fan de Grutte Moskee Nei de ferdiuwing fan de Omajaden troch de Abbasiden nei it jier 750, stiek de Omajadyske prins Abd al-Rahman by syn flecht yn 756 de see oer nei it Ibearyske Skiereilân. Hy rôp himsels dêr as emir út en fêstige in dynasty yn Kordoba nei 't er by in slach bûten de stêd yn maaie 756 wāli Yusuf fersloech. Yn de jierren 785-786 joech er opdracht foar de bou fan de Grutte Moskee fan Kordoba, dy't it oare jier al foltôge wie en troch syn opfolgers letter fergrutte waard.
Neffens rûzings fan skiedkundiigen soe de befolking yn de 9e iuw tusken de 75.000 en 160.000 lein ha. In wrede ûnderdrukking fan in opstân yn 818 yn it suden fan Kordoba late ta de ferneatiging fan dat diel fan de stêd. Yn de 10e en 11e iuw wie Kordoba ien fan de belangrykste kulturele, politike, finansjele en kulturele sintrum fan 'e wrâld. It wie ek in wittenskiplik sintrum mei mear as 80 bibleteken en opliedingssintra mei kennis oer genêskunde, wiskunde, astronomy en botany, dy't yn dy tiid de rest fan Europa yn it skaad stelde.
Letter ferbaarnde de fizier Al-Mansur - dy't fan 976 oant 1002 oer Al-Andalûs hearske - de measte boeken oer filosofy út de bibleteek fan kalyf Al-Hakam II om by de soennityske rjochtsgelearden yn in goed boekje te kommen. De measte oaren waard net lang dêrnei ferkocht of rekken by de strideraasjes fan in noch te folgjen boargerkriich wei. thumb|left|250px|Dirham út de tiid fan Abd al-Rahman III thumb|260px|Kaart fan it kalifaat fan Kordoba Nei in tiid fan weak gesach kaam Abd ar-Rahman III yn 912 as emir oan de macht en yn in lange en systematyske kampanje brocht er Kordoba yn Al-Andalûs wer ûnder sintraal gesach. Hy fielde him yn 929 sterk genôch om himsels ta kalyf út te roppen, in titel wermei't er de Abbasidyske kalifen yn Bagdad en de Fatimidyske kalifen yn Noard-Afrika wist út te dagen. Dat late in tiidrek yn fan it hichtepunt fan Kordoba's macht en ynfloed. Yn de 10e iuw waard twa paleizestêden yn de omkriten fan Kordoba boud: yn it westen de troch Abd ar-Rahman III boude Madinat al-Zahra en eastlik de letter troch al-Mansur boude Medina Alzahira. Hoefolle ynwenners de stêd doe hie is net bekend, mar rûzings rinne fan 100.000 oant 1.000.000. Hoe heech dat ynwennertal dan ek wie, oan de groei fan de stêd kaam nei de krisis fan 1009 abrupt in ein.
Op 15 febrewaris 1009, doe't Hisham II kalyf en Sanchuelo hajib wie, briek der in revolúsje út yn Kordoba, mei as gefolch it útroppen fan in alternative kalyf. In lange boargerkriich yn Al-Andalûs folge, de Fitna fan Al-Andalûs. Berbers foelen yn maaie 1013 de stêd oan en plonderen dy. De lêste kalyf fan Kordoba Hisham III waard op 30 novimber 1031 út Kordoba ferdreaun en it kalifaat waard ferfongen troch in olgargyske republyk (taifa).
thumb|250px|left|It krompen gebiet fan de Taifa Kordoba Yn de 11e iuw hie Kordoba net folle mear te sizzen oer de omkriten; yn it gebiet fan it eardere kalifaat kamen oare stêden op en tocht wurdt dat der yn dy tiid noch sa'n 65.000 minsken yn Kordoba wennen. Troepen fan de Taifa Sevilla moasten yn 1070 Kordoba helpe te ferdigenjen tsjin in belis fan Al-Mamun, de hearsker oer Toledo. It holp net want de stêd waard dochs ynnommen en de lêste hearsker fan de Taifa Kordoba, Abd-Al Malik, waard ferballe. Op 15 febrewaris 1075 teach Al-Mamum triomfantelik de stêd yn om dêr hast fiif moanne letter - nei alle gedachten troch fergiftiging - te ferstjerren. Kordoba waard mei geweld yn maart 1091 troch de Almoraviden oermastere. Yn 1121 kaam de befolking yn opstân tsjin it misstannen fan de Almoravidyske gûverneur. De fijannen fan de Almoraviden, Ibn Mardanīš en syn styfheit Ibrahim Ibn Hamusk sochten gearwurking mei Alfonso VIII fan Kastylje en besochten de stêd yn de jierren 1158–1160 yn te nimmen, mar sûnder sukses.
De Almohadyske kalyf Abdallah al-Adil beneamde Al-Bayyasi ta gûverneur fan Kordoba yn 1124, mar moast konstatearje dat de gûverneur mei Kordoba syn eigen gong gie, him ûnôfhinklik fan de kalyf opstelde en Ferdinand III fan Kastylje frege om help. In jier of wat letter, yn 1229, joech de stêd him ûnder it gesach fan Ibn Hud del en nei't de stêd him ôfdie socht Kordoba oansluting by Muhammad Ibn al-Aḥmar, hearsker fan Arjona en oansteande emir fan Granada.
Reconquista
thumb|260px|De 'Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas' is ien fan de tsjerken dy't nei de oermastering fan de stêd boud waard Op 29 juny ferovere Ferdinand III de stêd nei in belis fan in pear moannen de stêd werom op de moslims. Neffens Arabyske boarnen foel Kordoba op 23 Shawwal 633 (30 juny 1236, in dei letter as yn de kristlike tradysje). Nei't Ferdinand de stêd yn hannen hie, liet er de grutte moskee feroarje yn in katolike katedraal en oan de hillige Jongfaam wije. Santiago de Compostella krige syn tsjerkeklokken werom, dy't Almanzor yn 997 by syn plondertocht nei de foar kristenen hillige stêd stellen hie. Kristlike slaven moasten nei de ferneatiging fan Santiago de Compostella de klokken op harren skouders nei Kordoba drage en as wraak liet Ferdinand III nei de oermastering fan Kordoba moslims de klokken werom drage nei Santiago de Compostella. Ferdinand III ferliende Kordoba in fuero en de stêd waard in bouplak foar tal fan nije tsjerken.
Nije tiid
thumb|Vista de Córdoba - Siglo XVI|thumb|left|250px|Kordoba yn de 16 iuw]] De stêd makke yn de kontekst fan de iermoderne tiid syn gouden tiid tusken 1530 en 1580 mei troch de hannel yn lânbouprodukten en tekstyl. Yn dy tiid waard ek in goatyske tsjerke yn de eardere moskee ynboud. Dêrnei stûke de opgong en folge in tiid fan delgong. thumb|260px|Kordoba yn de 19e iuw Yn de 18e iuw hie Kordoba noch mar 20.000 ynwenners en pas oan it begjin fan de 20e iuw sette wer in tiid yn fan in tanimmende befolking en mear ekonomyske groei. Yn de twadde helte fan de 19e iuw waard Kordoba oansletten op it spoar nei Sevilla. Eefkes letter krige Kordoba ek in ferbining mei Jerez en Cádiz (1861), Madrid (1866) en lang om let Málaga en Belmez.
Op 18 juli 1936 late de militêre gûverneur fan de provinsje, kolonel Ciriaco Cascajo, de nasjonalistyske steatsgreep yn Kordoba. De pûtsjisten krigen te meitsjen mei ferset fan politisi en sosjale fertsjintwurdigers, dy't har yn de oerheidsgebouwen skûl holden, oant it nasjonalityske gewearfjoer en de oanwêzigens fan artillery it ferset briek en nei 't de ferdigeners harren út de fuotten makken, moast de boargerlike gûverneur Rodríguez de León him oerjaan. Yn de wiken dêrnei folge in hurde ferfolging ûnder de tsjinstanners, werby't 2.000 minsken waarden eksekutearre. De dêropfolgjende Franco-represje yn de kriichstiid en fuort nei de kriich (1936-1951) hat nei rûzing ta likernôch 9.500 moarden yn de provinsje laat.
De katedraal fan de stêd waard yn 1984 in UNESCO-monumint en yn 1994 waard dy status oan it hiele histoaryske sintrum fan Kordoba jûn.
Romeinske tiid
thumb|260px|Palatium Maximiani De romeinske brêge oer de Guadalquivir ferbynt de Campo de la Verdad mei Barrio de la Catedral. Oarspronklik wie it de iennige brêge fan de stêd oant healwei de 20e iuw de San Rafael-brêge boud waard. De brêge waard yn de earste iuw f.Kr. boud ûnder keizer Augustus, mar yn de 8e iuw foar in belangryk diel ferboud ûnder Omajadysk bestjoer. De brêge is 250 m lang en hat 16 bôgen.
Oare romeinske gebouwen binne de romeinske timpel, it teäter, it mausoleum, it koloniale forum (Foro colonial), it Forum Adiectum, in amfiteäter en de resten fan it paleis fan keizer Maksimianus op de argeologyske lokaasje Cercadilla.
Islamitsyke tiid
Yn de hjoeddeiske katedraal binne grutte dielen fan de Grutte Moskee fan Kordoba bewarre bleaun. De moskee waard tusken 784-785 boud en de islamityske arsjitektuer yntegrearre eleminten fan de romeinske en fisigoatyske arsjitektuer. Lettere hearskers wreiden de moskee út en nei de reconquista waard de moskee sûnder al te grutte feroarings in katedraal. Pas yn de 16e iuw waard yn de moskee in goatyske katedraal ynboud.
De minaret waard yn it jier 930 boud en de moskee dy't der by stie waard letter ferfongen troch in tsjerke. De islamityske arsjitektuer fan de minaret is lykwols bewarre bleaun.
thumb|260px|Ien fan de wettermûnen Oan de kant fan de Guadalquivir steane ferskillende wettermûnen út ferskillende tiden.
By de Alcázar de los Reyes Cristianos binne de baden fan it kalifaat, in foar in diel rekonstruearre hamam dat út de 10e iuw datearret en letter ferskillende kearen fergrutte waard. De argeologyske lokaasje is sûnt 2006 iepen as in museum. Bûten it sintrum leit de argeologyske lokaasje Madinat al-Zahra, de 10-iuwske paleizestêd. Sûnt 1911 wurdt der ûndersyk dien.
Joadske wyk
Tichteby de katedraal leit de joadehoeke fan Kordoba (Judería de Córdoba). It is in gebiet mei in ûnregelmjittich strjittepatroan dat foar in diel de midsiuwske sfear bewarre hat. Yn de wyk binne in museum, de Casa de Sefarad en de synagoge út 1315 te sjen.
Kristlike arsjitektuer
Om de âlde stêd hinne lizze de romeinske muorren mei de poarten Puerta de Almodóvar, Puerta de Sevilla en Puerta del Puente, de trije poarten dy't fan de oarspronklike 13 oerbleaun binne. Under de tuorren binne te neamen de Malmuerta toer, Torre de Belén en de Puerta del Rincón's-toer. thumb|260px|Alcázar de los Reyes Cristianos Eastlik fan de katedraal is de herberch Posada del Potro, dy't in rol spile yn literêre wurken lykas "Don Quichot" en "La Feria de los Discretos". De herberch bleau oant 1972 syn funksje hâlden. Net sa fier fan dat plak is de Arco del Portillo, in 14e-iuwske bôge. Yn de meast súdwestlike hoeke fan de âlde stêd is it Alcázar de los Reyes Cristianos (Kastiel fan de Kristlike keningen), it yn opdracht fan Alfons XI fan Kastylje yn 1328 boude paleis, dat as residinsje tsjinne foar Isabella I fan Kastylje en Ferdinand II fan Aragon.
De stêd telt noch in grut tal tsjerken, dy't troch Ferdinand III fan Kastylje boud binne nei't dy de stêd werom ferovere op de moslims. Dêrnjonken binne ek der noch oare tsjerken dy't ûnder syn opfolgers boud binne. It kleaster Santa Clare is it earste kleaster dat boud waard nei de reconquista op it plak fan een moskee út 976, dy't boud wie op it plak fan de 6e-iuwske Santa Catalina-basilyk. It kleaster Santa Cruz waard yn 1435 stifte en it kleaster Santa Marta yn 1464.
Grutte Priis Formule 1 fan Meksiko 2018
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Meksiko 2018 yn Meksiko-Stêd op 28 oktober. It wie de njoggentjinde race fan 21 races fan de Formule 1 yn 2018. Hy waard op it Sirkwy Hermanos Rodríguez hâlden. De race waard hâlden oer 71 omgongen, op it 4,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 305,3 kilometer.
Lyndensteyn
thumb|300px|Lyndensteyn thumb|300px|Bygebou Lyndensteyn Lyndensteyn is in refalidaasjesintrum oan de Haadstrjitte fan Beetstersweach. It is in mytylskoalle foar spesjaal en fuortset spesjaal ûnderwiis, foar bern fan 4-20 jier, dy't mearfâldich beheind of lang siik binne.
Skiednis
Lyndensteyn is yn 1821 boud foar de grytman fan Opsterlân, Frans Godaert van Lynden, nei ûntwerp fan Abraham Bruinsma, arsjitekt yn Ljouwert. It hûs kaam yn it plak fan 'Nieuw Fockens', it hûs dat Martinus Fockens, grytman fan Opsterlân, yn de twadde helte fan de 17e iuw sette litten hie.
Op 18 maaie 1860 wurdt frelle Cornelia Johanna Maria berne, dochter fan Maria Catharina van Pallandt en Baron Reinhardt van Lynden. Se wenje yn de simmermoannen op Lyndensteyn yn Beetstersweach. Trochdat de lytse Cornelia mei in swakke sûnens hat wurdt se tige beskerme en religieus opfieden en hat simmerdeis yn Beetstersweach eigentlik allinnich kontakt mei de hûsûnderwizer, de gûvernante en de dûmny.
As Cornelia sawat tolwe jier âld is, wurdt se har bewust fan de sosjale need yn De Sweach en omkriten. It idee om dêr wat oan te dwaan dielt se mei har heit en mem. It hinnehok yn de tún wurdt ynrjochte as apteek en fan dêrút wurde doarpslju fergees foarsjoen fan medisinen en hûsmiddeltsjes.
Yn de jierren dêrnei giet de sûnens fan Cornelia hieltyd fierder efterút en op 26 maaie 1880 komt se te ferstjerren oan tuberkuloaze wat se skype hie by sikebesites. As neitins oan frelle Cornelia waard yn 1905, Hûs Lyndensteyn en de byhearrende besittings ûnderbrocht yn de Cornelia Stifting, dy't as earste doelstelling hie: It kosteleas opnimmen fan gammelige, beheinde of earme minderjierrige bern. Yn 1962 waard dit skoalle Lyndensteyn mei yn 2008 245 learlingen. It motto fan de skoalle is: 'regulier wêr't it kin, spesjaal wêr't it moat'.
Ibn Chaldûn
right|thumb|Stânbyld fan Ibn Khaldoen yn Tuneezje Abd al-Rachman ibn Mohammed ibn Chaldû (Tunis, 1332 - Kaïro, 1406) (guon boarnen hâlde it op 1331–1405) wie in Arabyske skiednisfilosoof, islamteoretikus, ekonoom, sosjaal wittenskipper en histoarikus. Hy wie in pionier op it mêd fan skiednisfilosofy en sosjaal-politike wittenskippen en wurdt wol as de heit fan beide beskôge. It wie benammen de ynlieding, al-Moekaddima, fan syn meast ferneamde wurk, Kitab al-Ibar, dat him dy reputaasje besoarge.
Sosjology
Ibn Khaldun wurdt ek in grûnlizzer fan de sosjology neamd. Syn wurk wurdt as baanbrekkend beskôge. Hy socht nei ferbannen fan oarsaak en gefolch, nei analogy tusken no en it ferline en hy naam de ynfloed fan de omjouwing en fan de ekonomyske omstannichheden yn acht. Dêrom wurdt hy as in pionier yn de sosjology besjoen.
Ek wurdt hy as de grûnlizzer fan de moderne skiedskriuwing sjoen, omdat hy net allinnich skiednis skreau lykas Herodotus, mar regels en in basis formulearre foar skiedskriuwing. Mei Ibn Khaldun waard de skiednis in metoadysk te bestudearjen en te beskriuwen ûnderwerp, wêrmei't hy it paad sljochte om skiedskriuwing ta wittenskip útgroeie te litten.
Politike fyzje
Ibn Khaldun hope en ferwachte dat de Turks-Mongoalske feroverder Timur, dy't hy by fredesûnderhannelingen yn Damaskus yn 1400 moete hie as ôffurdige fan Sultan al-Nasir (Kaïro), en fan wa't hy tige ûnder de yndruk wie, by steat wêze soe om de moslims te ferienjen (`asabiyah sosjale ienheid) en sadwaande in renêssânse fan de Islam foar elkoar krije soe. Dizze hope moast hy úteinlik farre litte.
Pete Best
thumb|Pete Best anno 2005 Randolph Peter Best (Madras (India), 24 novimber 1941) wie de earste drummer fan The Beatles, oant flak foardat dizze groep trochbruts. Pete wie de soan fan Mona Best, de eigener fan de Liverpool's Casbah Club dêr't de Beatles gauris spilen. Pete Best waard yn 1959 foar it earst frege om mei The Beatles te spyljen doe't hy meidie oan de earste tour nei Hamburch fan de groep yn 1960-1961. Op 16 augustus 1962 waard hy koart nei harren earste audysjes foar EMI troch harren manager Brian Epstein út de groep setten (oars op fersyk fan George Martin en de oare bandleden, omdat Petes drumwurk net sterk genôch wêze soe), en kaam Ringo Starr yn syn plak. Sadwaande krige Best spul mei alle leden fan de band.
Best fertsjinne inkle miljoenen doe't de Beatles Anthology útjûn waard: in rige betinkings-cd's dêr 't ek opnamen op stienen dêr't Pete Best op spile.
Jacob Spoelstra
thumb|right| Jacob Spoelstra Jacob Spoelstra (Burgum, 19??) is in kabaretier en stand-up comedian út Almeare. By it automatisearringstydskrift 'De Computable' hat er alle wiken in eigen kollumn.