Weimarrepublyk
Nije krisis
thumb|Mars fan kommunisten troch Berlyn-Wedding thumb|Dútske leger fiedet de earmen thumb|Hitler groetet leden fan de [[Sturmabteilung (SA) yn Breunswyk]] thumb|Rykskânselier [[Franz von Papen (lofts) mei syn minister fan útlânske saken Konstantin von Neurath. Beide tsjinnen letter ek ûnder Hitler]] De ekonomyske krisis fan 1929 kaam stadichoan fan Amearika nei Jeropa. Amerikaanske lienings, dy't neffens de Dawes-plan (1924) en de Young-plan (1929) útjûn wiene, waarden út Dútslân weromlutsen. De wurkleazens naam ta en politike ekstremisten koenen dêrtroch harren oanhing fergrutsje. By de Ryksdeiferkiezings fan 1930 woeks de winst fan de nasjonaalsosjalisten fan 15,7 ta 18,2 prosint en de kommunisten krigen in winst ta 13,1 prosint. Men wie yn binnen- en bûtenlân begien mei de súkses fan de nasjonaalsosjalisten. Hitler syn partij joech himsels oan ta in alternatyf foar in parlemintêre republyk mei in soad partijen, dy't nei harren sizzen, de ekonomyske krisis net de baas wie. Hitler luts benammen in soad minsken dy't earder net stimden, liberalen, konservativen en sels 10 prosint fan eardere SPD-stimmers. Under syn oanhing wiene mear protestanten as katoliken, mear selsstannigen en minsken mei pensioen as arbeiders en wurkleazen. Dochs wie de NSDAP mear in folkspartij as de oare partijen, dy't yn harren pylders hingjen bleaune. Sûnt 1928 wie der in Grutte Koälysje fan SPD, Sintrum, DDP, DVP en de Beierske BVP ûnder lieding fan de sosjaaldemokraat Hermann Müller. It kabinet krige net in soad stipe fan de meiwurkjende partijen. Benammen tusken de sosjaaldemokraten en rjochtsliberalen wie der gauris in skeel. Yn maart 1930 foel de koälysje dan ek útinoar. Heinrich Brüning waard de nije Rykskânselier. Hy wie fan de rjochtse kant fan de katolike Sintrumpartij en foarme in minderheidskabinet fan syn partij, de liberalen en oare boargerlike partijen. Om wichtige útstellen, dy net de stimmen fan de mearderheid hiene, goedkard te krijen betocht men en wurkje mei artikel 48 fan de grûnwet. Dat artikel joech de Rykspresidint it foech in needferoardering út te jaan. Dochs wurke it net sûnder help fan de sosjaaldemokraten, want de Ryksdei koe in needferoardering wer ôfskaffe. De sosjaaldemokraten woene ek net mei ekstremen wurkje út noed foar in diktatuer mei in mooglike fal fan it kabinet-Brüning. Dat stelsel fan Brüning wurdt it Präsidialkabinett neamd, om't dit kabinet ôfhinklik wie fan meiwurkjen fan de Rykspresidint. Dit wie net nij, want yn de tweintiger jierren wie der in boargerlik minderheidskabinet dy't de stipe fan sosjaaldemokraten nedich hie. Mar mei it regearjen mei needferoarderings kaam de ferantwurdlikens fan de wetjouwing mear by de Rykspresidint te lizzen yn plak fan it parlemint. Yn maart en april 1932 wie der wer in ferkiezing foar rykspresidint. Brüning trúnde by Hindenburg oan om himsels wer kandidaat te stellen en de demokratyske partijen rôpen op en stim foar Hindenburg, om't hja nuodlik wiene foar in oerwinning fan de nasjonaalsosjalistyske kandidaat Adolf Hitler. Yn de twadde stimgong wûn Hindenburg mei 53,1 prosint tsjin de 36,7 prosint fan Hitler. Dêrnei sette Hindenburg Brüning oan de kant, om't Brüning de ynfloed fan de sosjaaldemokraten fierder beheine woe. Op 1 juny 1932 waard de konservatyf Franz von Papen de nije Rykskânselier. Hy wie in politikus fan de Sintrumpartij, mar dizze partij woe him út de partij sette om't de behanneling fan Brüning harren net nei't sin wie. Hy stapte krekt nei syn oantreden lykwols sels út de partij. Hy krige in soad stipe fan de konservative DNVP en fan lâneigeners en yndustriëlen. Om't syn kabinet fan partijleaze konservativen gjin stipe krige fan de sosjaaldemokraten liet hy troch Hindenburg nije ferkiezings foar de Ryksdei útskriuwe. Yn july fan 1932 ferdûbelen de nasjonaalsosjalisten harren winst ta 37,3 prosint. De nasjonaalsosjalisten en de kommunisten hiene no tegearre in absolute mearderheid yn de Ryksdei en in systeem neffens Brüning soe no net mear wurkje kinne. De sosjaaldemokraten stipen in moasje fan mistrouwen tsjin it regear-Von Papen. Von Papen liet wer nije ferkiezings foar de Ryksdei útskriuwe, sa't hy tiid winne koe. Yn novimber 1932 rûn de oanhing fan de nasjonaalsosjalisten justjes tebek, mar dêrtroch wie it probleem noch net fuort. Yn in nije Ryksdei soe daliks wer in moasje fan mistrouwen komme. Yn begjin desimber 1932 waard Kurt von Schleicher de nije Rykskânselier. De generaal hie al jierrenlang in soad ynfloed op de polityk hân en hie de fal fan Brüning ferhastige en de sêfte Von Papen nei foaren skood. No wie er sels lieder fan it regear en hy besocht troch fakbûnen en de loftse wjuk fan de nasjonaalsosjalisten stipe te krijen fan de sosjaaldemokraten en nasjonaalsosjalisten. Hy slagge der lykwols net yn en joech Hindenburg in útstel en ûntbyn de Ryksdei wol oant de hjerst fan 1933. Dat wie in tydlike diktatuer, dêr't Von Papen ek al earder mei nei Hindenburg gien wie en Schleicher, dy't Von Papen doe fuort hawwe woe, warskôge doe noch dat sa'n diktatuer ta in boargerkriich liede koe. Njonken in boargerkriich hie Hindenburg ek noed dat er oankleid wurde soe foar skeining fan de grûnwet.