cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sao Tomee en Prinsipe
Sao Tomee en Prinsipe is it twadde lytste Afrikaanske lân (krekt grutter as de Seysjellen). It is it lytste eilân fan de wrâld, dat net ûnder it regear fan de Feriene Steaten fan Amearika, Grut-Brittanje, of in oar Jeropeesk lân stiet. It is ek it lytste Portegeesk-talige eilân fan de wrâld.
Bestjoerlike yndieling
São Tomee en Prinsipe is ferparte yn twa provinsjes, São Tomee en Prinsipe, en sân distrikten, ien op Prinsipe en seis op São Tomee (haadplakken tusken heakjes):
Steaten-Generaal fan de Nederlannen
De Steaten-Generaal fan de Nederlannen wie oarspronklik in bestjoersorgaan fan de Nederlânske Republyk (17e-18e iuw). De Republyk bestie út selsstannige steaten dy't harren ynlânske oangelegenheden sels regelen. Foar útlânske oangelegenheden en lânsferdigening kamen se gear. Dêrfoar stjoerden se ôffurdigen nei de Steaten-Generaal. Eltse steat hie dêr ien stim.
Estats Generals dels Països Baixos
Johannes Petrus Hasebroek
thumb|right|250px|Hasebroek op in print fan A.J. Ehnle/P. Blommers, om 1850 Johannes Petrus Hasebroek (Leien, 6 novimber 1812 - Amsterdam, 29 maart 1896) wie in Nederlânsk skriuwer, dichter en predikant. Hy brûkte ek it pseudonym Jonathan.
Biografy
Hasebroek wie in typysk 19e-iuwske skriuwer, dy't sawol boeken publisearre as preke, krekt sa as syn freonen Nicolaas Beets en Jan Jakob Lodewijk ten Kate. Mei oaren waarden sy de dûmny-dichters neamd, tsjin waans moralistyske gedichten de Tachtigers protestearren.
Alde Headamsleat
De Alde Headamsleat is in wetter yn de De Alde Feanen. It wetter rint fan de Grutte Krite yn de súdeastlike rjochting fan hotel-restaurant 'Ie-Sicht' oan de Wide Ie. Mear eastlik rint de rint de Headamsleat fan de Krúsdobbe nei de Wide Ie.
Johannes Petrus Hasebroek
Biografy
Hy gie nei it Steedlik Gymnasium yn Leien en studearre dêr teology oan de Ryksuniversiteit. Oktober 1836 waard er predikant yn Heiloo, yn 1843 te Breda, yn 1852 te Middelburch en lang om let op 12 novimber 1851 y Amsterdam. Yn 1883 gie er mei emearitaat.
Alde Headamsleat
De namme Alde Headamsleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Oude Hooidamsloot.
Medina del Campo
Medina del Campo is in stêd en gemeente yn de yn de provinsje Valladolid en de Spaanske autonome regio Kastylje en Leön.
Skiednis
Medina del Campo (Medina is Arabysk foar stêd) waard yn de 11e iuw op de heuvel La Mota stifte. Dy heuvel mei it kastiel leit hjoed-de-dei oan de stêdsrâne, mar wie yn dy tiid it sintrum. Yn de 15e en 16e iuw hie it plak in soad betsjutting as hannelssintrum en rûsd wurdt dat de stêd doe wol 50.000 ynwenners telde. Fan de 17e oant de 19e iuw rekke de stêd yn it neigean.
Gloucestershire
thumb|200px|Gloucestershire Gloucestershire is in greefschap yn de Ingelske regio Súdwest-Ingelân, en waard nei alle gedachten oprjochte yn de 10e iuw. It hat sa'n 566.000 ynwenners en it oerflak beslacht 2653,3 km2.
Demografy
Fan de befolking is 17,4 % âlder as 65 jier. De wurkleazens is 2,6 % fan de beropsbefolking (sifers folkstelling 2001).
It ynwennertal gie omheech fan likernôch 536.000 yn 1991 nei 564.559 yn 2001.
Boergonje (regio)
Boergonje (Frânsk: Bourgogne) wie fan 1982 oant 2016 ien fan de 26 regio's yn Frankryk en beskikt oer in lange skiednis. Yn it ferline makke Boergonje û.o. diel út fan it Boergondysk Keninkryk, it Hartochdom Boergonje en wie it iuwenlang in wichtich machtssintrum. Oant de Frânske revolúsje wie it in selsstandige Frânske provinsje mei Dijon as haadstêd. Yn 1790 kaam dêr in ein oan en waard it opdield yn departeminten. Sûnt 1 jannewaris 2016 heart it ta de nije regio Boergonje-Franche-Comté.
Draaisleatsbrêge
Yn 1957 is de boppenbouw fan de brêge fuorthelle, om't de Draaisleat sa net mear brûkt waard. Foar 2000 is gâns de brêge ferdwûn, mar it krekte jiertal binne wy net wis fan.
Pieter Sipma
thumb|300px| Sipma - twadde fan lofts - op it strân fan [[Söl (Noard-Fryslân) yn 1908, Jens Mungard wiist mei syn finger. ]] Pieter Sipma (Dronryp, 26 febrewaris 1872 - Ljouwert, 3 oktober 1961) wie in ûnderwizer, learaar, filolooch en kenner fan it Frysk.
Wie ûnderwizer en learaar Nederlânsk oan de HBS yn Warffum, Snits en Ljouwert en meioprjochter fan de 'Jongfryske Mienskip', dêr't er ek foarsitter fan wie fan 1917 oant 1919; doe krige er skeel mei syn âld-learling Kalma en joech er de foarsittershammer oer.
Doe't it Frysk yn 1930 in offisjele status krige, waard er lektor Frysk yn Grins fan 1930-1942. Sipma wie de earste foarsitter fan de Fryske Akademy en waard nei de Twadde Wrâldoarloch dosint oan de leargongen fan de Akademy. Wie doktor h.c. oan de Universiteit fan Hamburch yn 1935. Pieter Sipma wie ien fan de grûnlizzers fan de moderne Fryske taalstúdzje dy't oaren ynspirearre ta wittenskiplik wurk. Syn trijedielige útjefte fan  Fryske oarkonden (De Haach 1927-1941) wie de oanset ta in soad deeglike filologyske bestudearring. Fierders joech yn 1936, mei J. H. Brouwer en J. Haantjes it wurk fan Gysbert Japiks út.
Hettiten
thumb|270px|Ruïnes fan Hattusa (Liuwepoarte) by Boğazköy, [[Turkije]]
Admiraliteit fan Fryslân
thumb|It gebou fan de admiraliteit yn Harns thumb|De Friso thumb|It Admiraliteitshûs yn Dokkum|alt= right|thumb|It plak fan de âlde admiraliteitswerf yn Dokkum De Admiraliteit fan Fryslân, ek wol Fryske Admiraliteit (yn 't koart: Admiraliteitskolleezje), wie ien fan de Admiraliteiten út de tiid fan Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen dy't it befeiligjen fan de seefeart as taak hiene. De Fryske Admiraliteit waard yn 1596 oprjochte troch de Steaten fan Fryslân en oarspronklik fêstige yn Dokkum, letter yn Harns. Yn 1795 mei de Frânske tiid waard it kolleezje opheft.
It yn feiligens stelle fan de seefeart wie de wichtichste taak fan de Admiraliteiten. Dêrta moast soarge wurde foar de bou en de útrissing fan oarlochsskippen neffens beslút fan de Steaten-Generaal. It heffen fan belestings op yn- en útkommende fracht en skippen en it ynbarren fan konfoai- en lisjilden wie in oare wichtige taak dy't dien wurde moast.
Ferneatiging fan it Admiraliteitsargyf
In soad boarnen oer de Fryske Admiraliteit binne der tsjintwurdich net mear oer. Dat hat alles te krijen mei twa brânen. By de grutte brân fan 12 op 13 febrewaris 1771 yn Harns gie hast al it argyfmateriaal ferlern fan de admiraliteit. Ek in soad âlde kaarten en dokuminten oer de skiednis fan Fryslân ferbrânden. It bytsje materiaal dat der noch oerbleau, waard oerbrocht nei it Departemint fan Marine yn De Haach. Doe’t dêr op 8 jannewaris 1844 brân útbriek, fergie ek it oerbleaune materiaal. Oer de grutte mannen fan de Admiraliteit is likegoed amper wat bekend. Dêr is it breklike argyfmateriaal ek de reden foar. It ferhaal fan Beucker Andreae is in oandwaanlik foarbyld. Andreae makke in stúdzje fan it libben fan Auke Stellingwerf. Oer syn sneuptocht nei de doopboeken fan syn berteplak skreau er it neikommende:
By de tsjerkfâden wie in kiste mei âlde boeken en skriften bewarre bleaun en neffens it sizzen fan in âld-ynwenner fan de stêd soene dêr ek de doopboeken by lizze moatte. Mar dy kiste waard in jiermannich lyn oan H.H. Diakenen jûn om him te bewarjen. En om't der gjin slot op 'e kiste siet, hie de mem fan it hûs de boeken út dy kiste yn lytse stikken knipt om it papier yn it húshâlden brûke te kinnen. En sa kin it wêze dat de kiste der noch stiet, mar de papieren weirekke binne.
Organisaasjestruktuer
Op 14 juny 1597 waard op de gearkomste fan de Steaten-Generaal in útstel goedkard. Der waard besletten om it yn 1593 ophefte Collegie Superintendent fan 1589, dêr't Prins Maurits, sûnt 1588 Admiraal-Generaal, oan it haad fan stie, te ferfangen troch fiif selsstannige Admiraliteiten: de Siuwske, de Fryske, de West-Fryske, de Amsterdamske en de Rotterdamske. De Fryske Admiraliteit hie in eigen hierargy. De Admiraliteit waard laat troch in kolleezje dêr't de riedsleden ("raden") in sit yn hiene. Dat kolleezje wie ferantwurdlik foar it oanstellen fan amtners lykas boaden, klerken en doarwarders. Dêrneist waard troch de Steaten-Generaal by eltse Admiraliteit in ûntfanger-generaal, in sekretaris en in advokaat-fiskaal beneamd. Útsein Fryslân betelle de stêd Grins ek mei; faak waarden dêrom Grinzers beneamd op befelfierende posysjes, sa as admiraal Rudolf Coenders, en almeast wiene der in stikmannich skippen mei in nei Grins ferwizende namme. De Fryske Admiraliteit waard oprjochte op 15 augustus 1597. De fiif admiraliteiten kamen twaris yn 't jier gear yn De Haach en harren fertsjintwurdigers foarmen dan in Generaliteitskolleezje; yn de praktyk hiene se lykwols net in protte gesach.
Yn Dokkum
De Admiraliteit kaam yn it âlde riedhûs, it yndruk meitsjende Blauhûs, op de hoeke fan de Heechstrjitte en de Lange Easterstrjitte yn Dokkum. Dat gebou wie yn 1589 oankocht troch kaptein Tjaerd Tjebbes foar 900 goudgûne.
Yn 't earstoan betelle it stedsbestjoer de hier, mar fan 1610 ôf gie de Admiraliteit sels ta de bûse.
Yn 1618 ferhuze de ynstelling nei in oar pân, dêr't no it stedsmuseum fan Dokkum, it "Het Admiraliteitshuis", yn sit (it museum rjochtet him net allinnich op it seefeartferline fan Dokkum).
Oer de perioade tusken de oprjochting en de Slach by Duins is net folle bekend troch de ferneatiging fan it argyf fan de Admiraliteit. Wol docht út de floatlist bliken dat by de Slach by Gibraltar kaptein Teunis Woltersz derby wie mei it skip De Friesche Pinas. It is net bekend hoefolle en hokfoar manlju en hoefolle kanonnen oft dat skip hie.
Dat mei it oanmeunsterjen by de Admiraliteit te Dokkum in soad jild te fertsjinjen wie, docht bliken út it de folgjende passaazje út de notulen (oantekens) fan in gearkomste fan de Steaten-Generaal, dêr't dy kaptein in beleanning yn freget fanwegen de moed dy't er sjen litten hat:
''Kaptein Thoenis Woltersz. freget troch it yntsjinjen fan in skriftlik fersyk in betelling fan f. 50,-, dy't him op 17 desimber 1609 tawiisd waard foar syn koeraazje yn de Slach by Gibraltar, fierders is foarskreaun oan de Adm.fan Dokkum om him wer yn tsjinst te nimmen en wilens in traktemint ta te kennen. De Steaten beslute om de Adm. te skriuwen dat se Woltersz de f. 50,- útbetelje moatte en om him by de earste fakatuere wer yn tsjinst te nimmen. Foarriedich sil er in ekstra-ordinaris-traktemint fan f. 12,- krije, as bliken docht dat er syn wurk fierder oppakt.''
De Admiraliteit yn 'e Slach by Duins
Yn 1626 waard de Fryske Admiraliteit frijsteld fan de levering fan seis oarlochsskippen. Dat wie mooglik in teken dat it bestjoerlik en finansjeel net hielendal goed gie yn Dokkum. De Admiraliteit die wol mei oan in aksje om de Iems en de Jade te blokkearjen ûnder lieding fan Maarten Harpertszoon Tromp. Dêrby feroveren de Friezen sels de frijbûtser Du Mortier. Yn 1639 makke de Admiraliteit trije skippen en fjouwer jachten ree foar de Republyk. In wykmannich foar de Slach by Duins waard in roeifregat, reemakke troch de Fryske Admiraliteit, ûnder lieding fan kaptein Joris Pieters van der Broeck op ferkenning stjoerd. Nei't er syn ferhaal dien hie by Admiraal Tromp, waard besletten om mei in Nederlânske float fan 29 skippen de striid oan te gean mei 67 Spaanske skippen. Ien fan de grutste skippen ûnder it befel fan Tromp wie in fregat mei 70 man en 22 kanonnen ûnder lieding fan de Fryske kaptein Tjaard de Groot. Yn de striid waard Van den Broeck nei Calais stjoerd om in nije foarried buskrûd te heljen foar it flaggeskip fan Tromp. Yn de slach sels slagge it Van den Broeck om in Spaansk galjoen mei 140 man en 18 stikken geskut te feroverjen.
Yn de jierren nei de Seeslach by Dúntsjerk fan 1639 oppenearre Van den Broeck him ek noch in kearmannich. Yn maaie 1641 ferovere er in Dúntsjerker skip mei 80 man en 12 stikken geskut en yn 1642 ferovere er mei in skip dat mar 67 man en 10 stikken geskut hie, in oar fregat mei 140 man en 20 kanonnen.
Ferhuzing fan Dokkum nei Harns
De Dokkumer haven hie neffens de Fryske admiraliteit de fasiliteiten dy't nedich wiene foar it reemeitsjen fan twa oarlochsskippen dy't it Waadgebiet ûnder kontrôle hâlde moasten. Der wiene net mear fasiliteiten om ek noch oare oarlochsskippen ree te meitsjen, mar dat achte de Fryske Admiraliteit ek net nedich. Doe't it ferlet fan grutte oarlochskippen der wol wie, waarden oare havens brûkt. Fan 1620 oant 1636 waarden de grutte oarlochsskippen fan de Admiraliteit dan ek klearmakke yn Amsterdam. Yn 1636 waarden de skippen noch in skoft yn de haven fan Rotterdam lein. Al yn 1631 wiene der yn it Fryske kolleezje minsken dy't har oppenearren oer in ferhuzing nei Harns. De stêd Harns lei op in goed plak om skippen ree te meitsjen en it soe boppedat de ferdigening tsjin de fijân sterker meitsje. Pas tsien jier letter waard der in kommisje ynsteld dy't in ûndersyk dwaan moast nei de mooglikheden foar de ferhuzing.
Op 18 augustus 1643 waard in reglemint opsteld dêr't de wichtichste bepalings foar de ferhuzing yn beskreaun stiene. Op 1 maart 1644 waard it definitive beslút nommen om te ferhúzjen. Yn 'e rin fan 1645 gie de Fryske Admiraliteit oer. De magistraat fan Harns sei ta dat de Admiraliteit goede fasiliteiten krije soe yn 'harren' stêd. It jild dat nedich wie, waard troch de stêd betelle. De Admiraliteit hie lykwols mear bouwurken nedich as dat der tocht waard. Der wie net allinnich ferlet fan romten foar gearkomsten, mar der wie ek ferlet fan pakhuzen en ûnderkommens foar de finzenen. De Admiraliteit krige in gebou oan de súdkant fan de Suderhaven. Der moast tige op oanstien wurde om ek in bouwurk yn de Noarderhaven te krijen. Yn 1653 moast ek noch war dien wurde om in stikmannich pakhuzen yn de omkriten fan de Westertsjerke ta it domein fan de Admiraliteit rekkenje te kinnen.
Seeslaggen dêr't de Fryske Admiraliteit oan dielnaam
Tusken 1596 en 1792 waard oan ferskillende seeslaggen dielnommen. Almeast foarme de Fryske float in part fan de konfederearre float fan de fiif Admiraliteiten byinoar, nammentlik: De Siuwske, De Fryske, De West-Fryske, De Amsterdamske en de Rotterdamske). Yn in pear gefallen gie it om in ynternasjonale koälysje. By guon bekende seeslaggen liet de Fryske admiraliteit it sitte; soms omdat se te let wiene en soms omdat der gjin jild wie foar it tarissen fan in float, lykas by de measte slaggen fan de Tredde Ingelsk-Nederlânske Oarloch, doe't Fryslân en Grins oanfallen waarden troch de biskop fan Münster, Bernhard von Galen. thumb|350px|De Slach by Ter Heijde, troch [[Jan Abrahamsz Beerstraaten]]
Boergonje
Sjoch ek:
Admiraliteit fan Fryslân
Seeslaggen dêr't de Fryske Admiraliteit oan dielnaam
Dêrneist fochten noch in stikmannich skippen fan de eardere Fryske Admiraliteit yn de Seeslach by Kamperduin yn 1797, doe ûnder de flagge fan de Bataafske Republyk.
Slach by Kijkduin
Yn 1673 wie der in grutte seeslach by Kijkduin. It wie de lêste grutte fjochterij yn de Tredde Ingelsk-Nederlânske Oarloch. Hjirûnder in oersjoch fan de skippen en kapteins fan de Admiraliteit fan Fryslân dy't der oan meidiene.
Linyskippen:
Elf Steden 50 (Witzo Johannes Beima)
Prins Hendrik Casimir 70 (skout-by-nacht Hendrik Bruynsvelt)
Groningen 70 (ficeadmiraal Enno Doedes Star)
Oostergo 58 (Jan Janszoon Vijselaer)
Fregat:
Windhond 30 (Jan Pieterszoon Vinckelbos)
Advysjachten:
Hoop 6 (Cornelis Reindertssoan Ienearm)
Liefde (Jochum Jansen)
Brâner:
Welkomst (IJsbrand Albertszoon)
Adema's Atleet
It âlderwetske Frysk-Hollânske bist waard yn 1929 berne by de firma Knol yn Hartwert en hat tolve jier foar neiteam soarge. It wie in type mei adel, net grut (1.30 m skofthichte) en wat grou. Yn 1943 waard er ôfmakke yn Jelsum. Syn kop, mei in gewicht fan 100 kilo, gie nei de Universiteit fan Wageningen. It gebou dêr't er hong waard sletten en dêrom moast der nij plak komme. De kop fan de ferneamde Fryske bolle krige maitiid 2012 in plakje yn it Frysk Lânboumuseum yn Earnewâld.
Molkfabryk
thumb|300px| Molkfabryk [[Huis ter Noord (Aldwâld) yn de 30-er jierren fan de 20e iuw. ]] thumb|300px| [[Molkfabryk Freia, Nederlânsk iepenloftmuseum ]] thumb|300px| Tsiisparsen yn "Freia" Yn in molkfabryk of, mei in wat bredere beneaming, in suvelfabryk, wurdt molke fan de buorkerij ferarbeide ta suvel. In molkfabryk wurdt ek wol bûterfabryk neamd.
Produkten
It molkfabryk makket ûnder oaren:
Skiednis
Oant likernôch 1880 ta makken de boeren sels harren bûter en tsiis op de buorkerij. Fanôf dy tiid ûntstienen de earste suvelfabriken, oprjochte troch partikuliere ûndernimmers. De boeren brochten dêr doe har molke hinne. Dat wie makliker en sa hiene de boeren sels minder wurk wylst hja likefolle jild as earder barden. Mar ûnder ynfloed fan Deenske konkurrinsje yn dy tiid, sakken de suvelprizen op de wrâldmerk en fertsjinnen de boeren hyltyd minder. De winsten dy’t noch makke waarden, bleauwen foar it grutste part by de partikuliere eigener fan it fabryk en de boeren krigen hyltyd minder ynkomsten. Dat noaske de boeren net; sy hienen it jild hurd nedich om te oerlibjen en dus ûntstienen der ein 1800 oeral plannen om as boeren sels de molke koöperatyf te ferwurkjen.
De Fryske suvelyndustry is begjin 20e iuw bot feroare troch meganisaasje, spesjalisaasje en skaalfergrutting. In protte molkfabriken binne oprjochte as koperaasjes, mei it doel foar de boeren de ôfset te fergrutsjen en de konkurrintsje fan Denemarken mei syn massale produksje fan bûter yn fabriken in slach ta te slaan. De earste fabryk fan Nederlân "Freia" (Goadin fan de maityd yn Deensk) set út ein yn 1878 yn Feanwâlden. Yn 1906 hat Fryslân al 130 suvelfabrieken. It tal koöperative fabriken dy't hast 90% fan de yn Fryslân oanfierde molke ferwurken sakke tusken 1954 en 1974 fan 77 nei 33, wylst ek de partikuliere sektor in soad fabriken fan de hân die of slute. Hjirtroch ferlearen in soad doarpen "it fabryk" dat jierrenlang it doarpsbyld bepaaalde en foar wurkgelegenheid soarge. Lang net altyd kaam der in oare aktiviteit yn de fabryksgebouwen dy't dan ek faak plat gienen. Sa bygelyks yn Aldegea-Wymbrits (KNM), Surhústerfean ( NV Feriene Suvelfabriken) en Normandia-Snits. Yn Wiuwert kaam in houtfabryk, yn Burdaard plestykyndustry yn Warkum in pottefabryk, wylst yn ûnder oare Bartlehiem, Nijegea en Nijesyl troch groeiend ferlet fan de wettersport it kompleks oan de yndustry oanpast waard. De partikuliere suvelyndustry ("de spekulaasje") moast ek fearren litte. It âldste molkfabryk yn Fryslân Molkfabryk Freia yn Feanwâlden gie yn 1970 ticht. Om syn âlde ynstallaasjes waard it oerbrocht nei it Iepenloftmuseum yn Arnhim. Normandia yn Snits, foarkommend yn Theun de Vries syn romansyklus Styfmem Ierde gie yn 1968 ticht. De Lijempf (letter Wessanen) hâlde allinnich de fêstiging yn Ljouwert, dy yn Dokkum, Warkum, Berltsum, Sleat en Wolvegea waarden yn 1955 ferkocht oan de "Condens". Dy yn Stynsgea sluet yn 1967 en dy yn Drachten gie yn 1970 oer nei de DOMO en gie koart dêrnei ticht. De fabriken fan de NV Feriene Suvelfabriken yn Eastermar en Surhústerfean ± 1965. De KNM-fêstigingen yn Boalsert, Nijegea en Aldegea binne opheft. Dy yn Snits oan de Boalserterwei en Easterlittens gienen earst noch oer nei Nestlé mar gienen letter dochs ek ticht. Ek de Hollandiafabriken yn Boalsert, Skarsterbrêge en it eardere Lankhorstfabryk yn Oasingahuzen by Heech gienen oer nei de Nestlé. Ek om de doelmjittigens te ferbetterjen binne in soad molkfabriken yn de twadde helte fan de 20e iuw fusearre, wat laat hat ta it ûntstean fan grutte suvelbedriuwen. Ein 2008 wienen der yn Nederlân noch twa suvelkoöperaasjes: Friesland Foods en Campina Melkunie. Dy binne 30 desimber 2008 fusearje ta FrieslandCampina. Der binne ek noch in pear partikuliere molkfabriken sa as de Cono, DOC Kaas en Leerdammer. thumb|300px|De Dokkumer Wâlden, Ikkerwâld
Sletten fabriken
Sletten molkfabriken yn Fryslân (ûnfolslein):
Nicki Aycox
Nicki Lynn Aycox (Hennessey, 26 maaie 1975 - 16 novimber 2022) wie in Amerikaansk aktrise. Sy waard benammen bekend mei har rollen yn Supernatural, Cold Case, Jeepers Creepers 2, Perfect Stranger en The X-Files: I Want to Believe.
Nicki Aycox ferstoar op 16 novimber, yn 'e âldens fan 47 jier oan de gefolgen fan leukemy.
Limousin
Limousin (Oksitaansk: Lemosin) wie fan 1982 oant 2016 ien in bestjoerlike regio yn de midden fan Frankryk. De haadstêd fan 'e Limousin is Limoges. Tsjintwurdich heart de krite ta de nije regio Nij-Akwitaanje.
Limousin hat trije departeminten:
Limousin wurdt ek ûnderferdield yn:
Wangpûdiikhoarntsjes
De wangpûdiikhoarntsjes of wangsekiikhoarntsjes (wittenskiplike namme: Tamias), foarmje in boppeskaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (Sciuromorpha), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), de ûnderfamylje fan 'e grûniikhoarntsjes en Afrikaanske beamiikhoarntsjes (Xerinae), de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (Marmotini) en de lyknammige ûndertûke fan 'e wangpûdiikhoarntsjes (Tamiina). Dizze taksonomyske groep wurdt ek wol oantsjutten as de ierdiikhoarntsjes, de iikhoarntsjemarmotten of mei de Ingelske namme chipmunks.
Wetterskip (Nederlân)
thumb|right|250px|De wetterskippen fan Nederlân. In wetterskip is in oerheidsorganisaasje dy’t yn in beskaat gebiet yn Nederlân de wetterhúshâlding regelje moat. Ek wurdt de term wetterskip brûkt om de regio oan te tsjutten dêr't de ynstânsje oer giet. It gebiet fan in wetterskip rint perfoarst net lyk mei gemeente- of provinsjegrinzen, mar troch streamgebieten of ôfwetteringsgebieten yn in beskate regio. As in wetterskip oan see leit, is it in seewarrend wetterskip. Op it stuit (2020) binne der 21 wetterskippen yn Nederlân.
Skiednis
Yn de Iere Midsiuwen wie Nederlân in sompich stik lân. Om de grûn ree te meitsjen foar bewurking en bewenning, wie ûntwettering fan de grûn nedich. De ûntwettering en de oanlis fan diken begûn op doarpsnivo. It bestjoer fan de buorskippen soarge yn dy tiid foar alderleie wettersteatssaken. De doarpsbewenners, dy't sels de eigners fan harren grûn wienen, fierden dit wurk út.
Fan de 11e iuw ôf kaam hjir feroaring yn. Lâneigeners wennen net mear op it plattelân, mar yn de stêd. Harren lân waard ferpachte oan boeren. Harren belangen feroaren dêrtroch yn fergelyk mei dy fan de doarpsmienskippen. Boppedat die bliken dat dykoanlis en de ôffier fan wetter saken wienen dy’t better op in gruttere skaal dien wurde koenen.
Yn de 13e iuw begûnen de belanghawwenden mei gearwurking; sadwaande ûntstienen de wetterskippen. De gearwurking kaam net allinnich werom yn de arbeid sels, mar ek yn de sizzenskip fan minsken yn it bestjoer. Dit makket de wetterskippen de âldste foarm fan demokratysk bestjoer yn Nederlân.
Lange tiid bleau it wetterbehear in partikulier barren. Mar yn de Frânske tiid ûntstie de gedachte dat wettersteat in publike saak wie. Yn de 19e iuw waard op lânlik nivo Rykswettersteat foarme en hienen de provinsjes harren eigen wettersteatstsjinsten dy’t tasjoch en koördinaasje dienen fan de lytse wetterskippen. Stadich oan is it meastepart fan dy lytse wetterskippen gearfoege. Dat waard noch fersterke mei de Wetterskipswet fan 1992. Fan de goed 3.500 wetterskippen dy’t der om 1850 hinne wienen, binne der no noch 27 oer.
Bestjoer
By de ynrjochting fan in wetterskip binne der ferskillen mooglik. Yn alle gefallen hat in wetterskip in algemien bestjoer, in deistich bestjoer en in dykgraaf, of as der gjin wichtige diken yn it gebiet fan it wetterskip lizze in wettergraaf.
It algemien bestjoer bestiet út fertsjintwurdigers fan kategoryen belanghawwenden: eigeners fan grûn (yngelannen), pachters fan grûn, eigeners fan gebouwen, bedriuwen en sûnt 1992 ek alle ynwenners (ynsitters). De leden fan it algemien bestjoer wurde ek wol de haadyngelannen neamd. De ferskate kategoryen wurde yn it bestjoer fertsjintwurdige neffens harren belang en finansjele bydrage oan it wetterskip, alhoewol’t dat prinsipe koartlyn loslitten is. Oan beskate belanghawwenden (bygelyks miljeu-organisaasjes) kin foech jaan wurde foar it beneamen fan leden.
It algemien bestjoer kiest út eigene kring de lidden fan it deistich bestjoer. Fierders heart ek de dykgraaf of wettergraaf by it deistich bestjoer. Dit is deselde struktuer as by de deistige bestjoeren fan gemeente, provinsje en ryk. It lykwols al sa dat in wetterskipsbestjoer monistysk is, wylst in gemeentebestjoer dualistysk is. De dykgraaf is foarsitter fan sawol it algemien as it deistich bestjoer en wurdt troch de Kroan beneamd foar in tiidrek fan seis jier.
De bestjoerlike en finansjele struktuer fan it wetterskip is fan oarsprong fêststeld neffens it begjinsel belang-betelling-sizzenskip. Neffens dat begjinsel wurdt der ûnderskied makke tusken ferskate kategoryen belanghawwenden. Yn it gebiet fan it wetterskip binne der kategoryen dy’t mear belang haw by it wurk fan it wetterskip as oare kategoryen. Ferwachte wurde kin dat in lânbouwer mear ôfhinklik is fan de wetterstân as immen dy’t allinnich yn it gebiet fan it wetterskip wennet, mar dêr gjin eigen hûs of lân hat. Neffens it begjinsel fan belang-betelling-sizzenskip betellet in kategory dy’t yn ferhâlding in grutter belang hat by it wurk fan it wetterskip ek in grutter bedrach oan it wetterskip. Dizze hegere betelling liedt ta in grutter sizzenskip yn it wetterskipsbestjoer. Dat hoe grutter it belang, hoe grutter de betelling en ek hoe grutter de sizzenskip. Dit prinsipe is oars wol loslitten, omdat de lêsten hjoed de dei nei ferhâlding benammen op it steedlik gebiet lizze, wylst de bestjoeren noch hieltyd relatyf in soad agraryske fertsjintwurdigers hawwe.
Wurk
thumb|right|It [[Woudagemaal. It behear en ûnderhâld fan de gemalen is ek in taak fan de wetterskippen.]]
De neikommende taken wurde ta it wurk fan de wetterskippen rekkene: de wetterkearingssoarch, it wettermannichtebehear en it wetterkwaliteitsbehear. Dêrnjonken kinne om redenen fan doelmjittigens ek oare taken oan it wetterskip tasein wurde. Foarbylden dêrfan binne bygelyks it weibehear en farwetterbehear. Dit binne taken dy’t eins in algemiene demokratyske oerheidslichem as gemeenten en provinsjes dwaan moatte soe. Reden hjirfoar is dat in soad ‘boppewetterskiplike belangen’ by dit wurk belutsen binne.
Op it beliedsmêd fan it wetterskip kin it algemien bestjoer algemien ferbinende foarskriften fêststelle (feroarderings, keuren). Guon besluten hawwe de goedkarring fan de provinsje nedich, ek besluten dy't al naam binne, kinne ûnder beskate omstannichheden troch de provinsje opskood of ferneatige wurde. Wetterskippen wurde ynsteld of opheft by provinsjale oardering.
Funksjonele demokrasy
Nederlân is in desintralisearre ienheidssteat. Wetterskippen binne krekt as provinsjes en de gemeenten desintralisearre oerheidslichems. In wetterskip is oars fan in provinsje of in gemeente yn syn wurk. Provinsjes en gemeenten hawwe yn prinsipe in net-bepaalde taak, wylst it wurk fan in wetterskip fêststelt is. Beskiedend foar provinsje en gemeente is it gebiet dêr't er syn taken yn útfiert. Provinsje en gemeente wurde dêrom foarmen fan in territoriale desintralisaasje neamd. Beskiedend foar it wetterskip is de funksje; dizze funksje leit op it mêd fan de wettersteatssoarch. Dizze beheining fan it wurk makket it wetterskip ta in lichem fan in funksjonele desintralisaasje.
Belestings
Om de wetterskippen finansiere te kinnen, kinne sy ferskate belestingen heffe. Dizze belestingen binne meast dekkend, dat de wetterskippen net ôfhinklik binne fan in fûns dat troch it ryk folt wurdt, lykas it gemeentefûns foar de gemeenten en it provinsjefûns foar de provinsjes. Foar de wettermannichtetaak en wetterkearing binne der de saneamde omslachheffings. Guon wetterskippen heffe ek in omslach foar it ûnderhâld fan wegen as it oanbelangjende wetterskip ek weibehear as taak hat. De kosten dy’t makke wurd foar dit wurk wurde ferdield tusken de ynwenners yn it algemien en eigenrs fan boude objekten en net-boude objekten. Foar de wetterkwaliteitstaak heffe de wetterskippen de fersmoargingsheffing. Dit jildt likegoed foar brûkers as foar eigners fan wenten en bedriuwen. De fernijde Wetterskipswet yntrodusearret fierders ien wettersysteemheffing yn stee fan it hjoeddeiske heffingen foar wettermannichte, wetterkearing en it kwaliteitsbehear fan oerflakwetteren. De suveringsheffing bliuwt sa’t der is. Ut dizze heffing moatte ek de kosten foar de ferwurking fan reinwetter betelle wurde.
Transoksaanje
thumb|246px|Transoksaanje (yn it noardeasten), mei [[Grut Korasan|Korasan (súd) en Khwarezm (noardwesten)]] Transoksaanje (oer de Oksus; Oksus is de antike namme fan de rivier Amu Darja) is de namme fan in histoarysk lân yn Sintraal-Aazje. It lei tusken de rivieren Amu Darja en Syr Darja. Grutstepart derfan leit yn it tsjinwurdige lân Oezbekistan, mar ek foar in diel yn súdwestlik Kazachstan, Tadzjikistan en Turkmenistan.
Kokadorus
thumb|200px|Kokadorus thumb|200px|Stânbyld fan Kokadorus (1977) fan [[Erica van Eeghen op it Amsterdamse Amstelveld]] Kokadorus (Ljouwert, 22 maart 1867 - Amsterdam, 27 maaie 1934) wie de namme fan in Amsterdamsk-Joadske merkekeapman.
Libben
Meyer Linnewiel (in ferbastering fan it Frânske Luneville) sa't syn echte namme wie, waard berne yn 1867 yn Ljouwert, mar ferhuze al gau nei Amsterdam. Dêr ferkocht hy al om syn tsiende op de Kalverstraat lúsjefers. Hy hie der hannichheid yn en is syn libben lang stânwurker bleaun, meastal wurkjen ûnder de namme Kokadorus.
Paralympyske Simmerspullen 1976
De Ve Paralympyske Simmerspullen waarden yn 1976 hâlden yn Toronto, Kanada.
Kokadorus
Libben
Yn 1906 fierde hy syn sulveren jubileum; sûnttiids neamde hy him "professor Kokadorus", in titel dy't hy honoris causa krigen hawwe soe fan de Amsterdamske Gemeente-universiteit. Hy wist ek te fertellen dat de Britske kening Eduard VII yn Londen in plein nei him ferneamd hie, Kokadorus Square.
Paralympyske Simmerspullen 1976
Sporten
Dit jier stiene der 13 sporten op it programma, wêrfan snooker foar it lêst.
Kokadorus
Libben
Yn 1934 ferstoar de man dy't troch syn kollega's oanpriizge waard as "keizer fan de stânwurkers", en dy't himsels — mei in knypeachje nei in bekend toanielstik fan Shakespeare — oantsjutte as "de Keapman fan Noard-Feneesje". Der stiet in beskieden stânbyld fan Kokadorus op it Amstelveld, dêr't Kokadorus op te sjen is by it aanprijzen fan galgen.
Trivia
Kokadorus is opnomd yn de top-100 fan bekende Ljouwerters, opsteld troch it Histoarysk Sintrum Ljouwert.
Transoksaanje
De namme is troch de grutte feroverer Aleksander de Grutte jûn, dy't it gebiet fanút it tsjintwurdige Iran ferovere. Dat wat oan de oare kant fan de rivier lei, wie dus letterlik 'oer de rivier'.
Paralympyske Simmerspullen 1976
Dielnimmende Lannen
40 lannen diene mei oan de Paralympyske Simmerspullen fan Toronto yn 1976
Transoksaanje
Wichtige histoaryske stêden yn Transoksaanje binne Samarkand en Buchara.
მავერანნაჰრი ട്രാന്‍സോക്ഷ്യാന
Wetterskip (Nederlân)
Uny fan Wetterskippen
De Uny fan Wetterskippen is de oerkoepeljende organisaasje fan de wetterskippen yn Nederlân. Alle 27 wetterskippen fan Nederlân binne yn dy organisaasje feriene. De organisaasje freget op nasjonaal en ynternasjonaal nivo omtinken foar de wetterskippen en foar in goede wetterhúshâlding. De Uny trêdet foar de wetterskippen op nei it parlemint, it ryk en oare organisaasjes.
Wetterskippen yn Fryslân
Oant 2018 wie der noch in trêde wetterskip yn Fryslân aktyf: Blije Bûtendyks.
Sintrum-Loiredelling
Sintrum-Loiredelling (Frânsk: Centre-Val de Loire), ek wol Midden-Frankryk neamd, is sûnt 1982 in bestjoerlike regio yn de midden fan Frankryk.
Geografy
De regio Sintrum-Loiredelling leit yn it midden fan Frankryk en leit midden tusken de regio's Île-de-France, Boergonje-Franche-Comté, Auvernje-Rône-Alpen, Nij-Akwitaanje, it Lân fan de Loire en Normandje. In wichtich ûnderdiel fan de regio, benammen foar it toerisme foarmet de Loiredelling.
Donia
De famyljenamme Donia heart ta oan ferskate famyljes dy't grutte ynfloed hân hawwe yn Fryslân.
Harinxma-Donia
De bekendste famylje wie fan ien stam mei de Harinxma's. Seis bruorren dêrút (ûnder oaren Haring fan Donia) spilen in grutte rol ûnder de Skieringers fan Súd-Westergoa (1450-1500, Donia-oarloch). Under de lettere leden wiene ek Frans fan Donia en stie Keympe fan Donia op de foargrûn. Syn takke stoar út tusken 1700-1750.
Noch tsjin 1800 bestie yn de Súdlike Nederlannen de takke fan Hotze (± 1550-1562 útwykt nei Leuven).
Dantumawâld
In oar laach wienen de Donia's fan Dantumawâld, Binnert (fermoarde 1473) yn Ingwierrum en Lou.
Roeien op de Olympyske Simmerspullen 1968
De Olympyske Simmerspullen 1968, ek wol de XIXe Olympiade neamd, waarden yn 1968 yn Meksiko-Stêd, Meksiko hâlden. It roeien hie plak yn Xochimilco yn de Virgilio Uribe Rowing and Canoeing Course.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it roeien medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1968.
Iistiid
In iistiid, iistiidfak of glasiaasje (fan it Frânske glaciation, "iistiid") is in geologysk tiidrek mei in langduorjende ferleging fan 'e temperatuer fan it oerflak fan 'e Ierde en de atmosfear dêromhinne. Dat resultearret yn 'e foarming fan iiskapen op 'e poalen en gletsjers yn 'e heechberchtmen. De Switser Louis Agassiz (1801-1873) wurdt ornaris sjoen as de betinker fan it begryp 'iistiid', hoewol't syn wurk foar in part stipe op 'e befinings fan syn tiidgenoaten.
Dat der op 't heden iiskapen en gletsjers besteane, bgl. op Grienlân en Antarktika, betsjut dat wy tsjintwurdich ek yn in iistiid libje, om persiis te wêzen de Kwartêre Iistiid, dy't likernôch 2.588.000 jier lyn úteinsette. Foartiid ferkearde de Ierde yn 'e gryp fan in saneamde broeikasperioade, wêryn't it oeral folle waarmer wie as no en it seenivo folle heger wie as no om't der gjin wetter yn iiskapen fêstholden waard. Yn 'e geology fan 'e Ierde wikselje sokke (tige lange) waarme en kâlde perioaden inoar ôf.
Yn 'e geologyske skiednis fan 'e Ierde hawwe der teminsten seis iistiden west wêryn't de iiskapen fan 'e poalen har útstrieken oant yn 'e tuskenbeiden klimaatsônes. Dêrby giet it (weromgeand yn 'e tiid) om: Ut it Kryogenium binne bewizen fûn fan iiskapen dy't rikten oant yn wat no de tropen binne.
John Banville
John Banville (Wexford, desimber 1945) is in Ierske romanskriuwer en filmsenarioskriuwer. Syn roman The Book of Evidence (1989) waard nominearre foar de Man Booker Prize en wûn de Guinness Peat Aviationpriis. Syn achttjinde roman, The Sea, wûn de Man Booker Prize yn 2005. Somtiden brûkt er de skûlnamme Benjamin Black.
Banville is bekend fan syn sekuere, wat ûnderkuolle skriuwstyl, Nabokovkaanske fernimstichheid, en foar de frijwat swarte koartswiligens fan syn oer it generaal skarlunige fertellers. Banville stribbet nei in proaza dat "de tichtens en tsjûkens fan poëzij hat".
Iistiid
De oarsaken foar it foarkommen fan iistiden binne kompleks en ferskaat. De wichtichste faktoaren binne: de lizzing fan 'e kontininten (sûnder lân yn 'e poalstreken kinne har gjin iiskapen foarmje), de gearstalling fan 'e atmosfear (der moat in lege konsintraasje koalstofdiokside wêze) en astronomyske fariaasjes (de stân fan 'e Ierde yn ferhâlding ta de sinne). Mar yn elts iistiidfak binne de omstannichheden oars en soms kinne spesifike oarsaken oanwiisd wurde. Iistiden hawwe yn 'e regel fiergeande gefolgen foar it miljeu op 'e Ierde, sawol út in geologysk as út in biologysk eachpunt wei besjoen. Sa kin sawol it begjin as de ein fan in iistiid massa-ekstinksjes fan biste- en plantesoarten feroarsaakje.
Oer it algemien kinne begjin en ein fan sawol iistiden as glasialen mei in romme foutmarzje foarsein wurde. Sa soe normaliter de folgjende glasiale perioade fan 'e Kwartêre Iistiid oer sa'n 50.000 jier begjinne moatte. Dat liket no lykwols tige twifelich, mei't der troch minsklik tadwaan safolle hjittefêsthâldende gassen nei de atmosfear en de oseänen útstjitten binne dat de natuerlike wikselwurking tusken glasialen en ynterglasialen wierskynlik út it lead skuord is.
Henri Matisse
thumbnail|right|200px|Henri Matisse Henri Matisse (Le Cateau-Cambrésis, 31 desimber 1869 - Nice, 3 novimber 1954) wie in Frânsk keunstskilder en byldhouwer. Henri Matisse wurd sjoen as de grûnlizzer fan it Fauvisme.
Jonkheid
Matisse wurdt berne as soan fan in nôthanneler en in mem dy’t skildere. In syn jeugd hie Matisse noch gjin belangstelling foar it skilderjen. Hy wie wol bot ynteressearre yn stoffen, tapiten en borduerwurk. Yn syn berteplak Le Cateau-Cambrésis wie yn dy tiid in bloeiende tapiten yndustry. Henri Matisse studearre rjochten yn Parys en wurke dêrnei as klerk by in advokaat yn Saint-Quentin. Yn syn frije tiid begûn Henri tekenlessen te nimmen by de lokale keunstskoalle. Yn 1890 wurdt Henri Matisse siik. Hy moast in bline termoperaasje ûndergean. Hy krige doe fan syn mem in doaske mei oaljeferve. Sa is syn karriêre begûn. Hy makke syn earste skilderij mei de namme: “stillibben mei boeken”.
It skilderjen
Matisse begjint printen te kopiearen en op oanrieden fan de tapytfabryksdirekteur dêr't hy syn sikehûskeamer mei dield, naam hy lessen oan in skoalle foar tekstylûntwerpers yn Saint-Quentin. Yn 1892 gie hy nei Parys wêr't hy nei in akademy gie, de akademy Julian. Jûns skildert hy yn it Louvre skilderijen nei fan de âlde masters lykas Rafael, Chardi en Poussin. Ek probearret hy talitten te wurden op de École de Beaux-Arts. Mar dit gie mis, neffens de skoalle hie hy in gebrek oan talint. Wol mocht hy yn it atelier fan Gustave Moreau yn Parys wurkje. Dêr moete hy ûnder oaren Marquet en Renault. Troch kennis te meitsje mei de skilder en samler John Russel leart hy it wurk fan de ympresjonisten en it neo-ympresjonisme. Yn it begjin fertoane syn skilderijen donkere kleuren. Mar syn doeken kleurje hieltyd better. Dit neidat hy it wurk fan Vincent van Gogh en Cammile Pissarro sjoen hat. Hy komt ek yn de kunde mei Georges Roualt, Charles Comoin, Henri Manguin en mei de Belch Henri Evenpoel. Dizze lêste soe tegearre mei Matisse in grut oanhinger wurde fan it Fauvisme.
Yn 1896 debutearre Henri Matisse op de salon de la Société Nationale des Beaux-Arts. Fan de fjouwer wurken wurde der twa ferkocht. Matisse wurdt ek lid fan de Salon. Hjirtroch kin hy yn de takomst eksposearje sûnder tuskenkomst fan in sjuery dy’t syn skilderijen ôfkarre kinne. Yn 1898 trout Henri Matisse mei Amelie Parayee en troch har ynkomsten en troch it skilderjen fan de dekoraasjes oan it Grand Palais kin de keunstner de holle finansjeel boppe wetter hâlde. Matisse ferbliuwt koart yn Londen. Hy hat in soad ynteresse yn it wurk fan William Turner. Hjirnei leart hy de súdlike felle kleuren kennen op Korsika. Yn 1899 giet hy werom nei Parys. Hy giet wenjen yn in strjitte mei de namme Quai Sant Michel. Hy bliuwt dêr wenjen oant 1907.
It Fauvisme
Henri Matisse waard de lieder fan in groep skilders dy’t yn opstân kaam tsjin it ympresjonisme. Dit yn in styl mei fel kontrastearjende kleuren neist elkoar sûnder in oergong. In sjoernalist neamde de skilderijen in cage aux fauves. Dat betsjut in koai mei wylde bisten. Sa kamen se oan de namme Fauvisten. De kritiken wienen ferskriklik, der wurde skreaun: De materialen binnen itselde as in echt skilderij, foar de rest liket it nearne nei. It binne asosjalen dy’t by ûngelok ferve yn hannen krigen hawwe, bern dy’t omgriemd hawwe mei in kwast. Matisse syn fauvistyske perioade fan 1905 oant 1908 wie foaral in perioade dêr't kleur in middel wie om him yn út te drukken. Henri Matisse hie in soad kanten. Hy skildere, mar hy tekene en byldhoude en skreaun ek in boek mei de namme: “Notes d’un peintre”. Matisse krige in soad erkenning fan samlers lykas Stein, Morozov en Gergej Scukin. Foar dizze lêste makke hy it skilderij “La Musique” en “La danse”.
In wichtich ideaal fan Matisse wie om fan in dekoratyf yn stee fan in perspektive romte te skeppen. Dit slagge him it meast mei it skilderij ‘La famille du peintre”. Yn dit skilderij hat er Perzyske tapiten, blombehang en bewurke skoarstientegels neist elkoar set yn it platte flak. Sels it skaakboerd is dekoratyf, lykas al syn skildere skaakboerden. It giet om it swart-wite rútsjespatroan dat kontrastearre mei de sitroenen, mei in teekopke, in faas mei blommen. In guon skilderijen oerhearskje de patroanen de minsklike figueren dy’t tusken de patroanen stean. De figueren binne hast in patroan. Syn foarmen wurden yn de rin fan de tiid ienfâldiger. De skilderijen wurde strakker. Yn syn ‘strange perioade’ skildert hy op syn strakst. Yn dy perioade (1913-1917) is te sjen dat Matisse ynfloeden brûkt fan it kubisme. Henri Matisse bleaun oant 1916 yn Parys. Mar de kjeld makke dat hy nei Nice gie. Der moete hy de âlde Renoir. Hy begûn wer te skilderjen mei skeane linen en read begûn wer in wichtich plak yn te nimmen yn syn skilderijen. De hurde foarmen ferdwûnen út syn skilderijen. Yn 'e jierren tweintich makke Matisse in oantal reizen. Hy gie nei Marokko, Oseaanje, Tahity en Súd-Frankryk. Yn de jierren dy’t folgen skildert Matisse in soad skilderijen. Hieltyd wer hat er in nije ynfalshoeke en wurdt er beynfloede troch oare skilders. thumbnail|right|200px|Syn stien
Aldere jierren
Yn de Twadde Wrâldkriich wie Matisse yn Frankryk. Yn 1941 waard er operearre oan in bloedfetferstopping. In ynfeksje makket in twadde operaasje needsaaklik. Hjirby wurdt syn mage skansearre. Hy moat lang op bêd lizze. Mar doe 't er wer fan 't bêd ôf mocht wie er wer fol fan ideeën. Hy liet syn meiwurkers papier bedekke mei gouden tinten. Dit gouden papier knipte Matisse út en makke allegear silhûetten. Dit plakte hy op en sa makke hy ferskillende wurken. Yn syn lêste jierren knipte hy hiel wat ôf. Henri Matisse hat oan 'e ein ta wurke. Hy ferstoar op 3 novimber 1954 oan in hertoanfal yn syn appartemint flakby Nice. center|300px
Oebele Stellingwerf
Nei in oplieding foar ûnderwizer en inkele jierren praktyk waard Oebele yn 1870 blyn. Mei Waling Dykstra stie er oan it haad fan it Frysk Folksblêd (1876-1899). Dit blêd ûntwikkele him fan liberaal nei sosjalistyske rjochting. Yn 1880 komt er yn Ljouwert te wenjen en wurdt dêr in sintrale figuer by ale aksjes foar sosjale gerjochtichheid: de striid foar algemien stim- en kiesrjocht, gehielûnthâlding, antimilitêrisme, lânnasjonalisaasje en letter ek it sosjalisme. Syn frou Geertruida steunt him yn syn krewearjen foar in brede folksbeweging. Tusken 1887 en 1891 ûntstiet dan ek de Fryske Folkspartij dêr't romte is foar linksen en rjochtsen. Stellingwerf lei de klam op it ferbinende en pleite foar it Frysk-eigene. De gedachte oan 'soevereiniteit yn eigen fermidden' spile tige by him. Foar de gedachte fan de trochbrek hat er bestjutting. Yn wêzen religieus, ferset er him tsjin alle dogmatisme.
Hy hat in soad dien foar it Fryske toaniel.
Achterom
Achterom is in earder buorskip noardeast fan Hoogeveen boppe de Achteromsedyk; oan de strjitte Achterom, no Europawei. Dizze nije wei hat ek it westlik stik fan de dyk opeaske en folget oer in nij súd-noard rinnend ferbiningsstik it trasee fan it eardere Achterom. It westlik diel hjirfan is by in fabrykskompleks lutsen. Yn 1867 beskriuwt J. Kuyper dizze streek as Achteromsche Opgaande. HAD (1900) fermeldet Achterom mar ek Achteromsche Opgaande; it lêste is dan in kanaal mei huzen oan beide kanten. Strjitte (wat der noch fan oer is ) en dyk wurde neffens moderne boarnen sawol tabedield oan de doarpen Tiendeveen (noardeasten) en Noordscheschut (súdeasten) as oan de Hoogeveense yndustrywyk De Wieken (westen), allegear gemeente Hoogeveen.
Horace Walpole
thumb|right|Horace Walpole Horace Walpole (24 septimber 1717 - 2 maart 1797), de 4e greve fan Orford, wie in Britsk skriuwer, keunsthistoarikus en politikus. Hy wie in soan fan minister-presidint Robert Walpole en de omkesizzer fan Lord Nelson.
Bruorren Wright
Op 17 desimber 1903 makke Orville Wright as earste minske in koarte flecht yn in fleantastel mei motor swierder as lucht, de Wright Flyer. (Der binne lykwols oaren dy't dat bestride.)
Horace Walpole
Walpole is fral bekend wurden as skriuwer fan The Castle of Otranto (1764), dy't beskôge wurdt as de earste saneamde 'gothic novel' (Goatyske roman), de fantastyske grizelroman, dy't yn de 19e iuw opkaam. De earste útjefte fan it boek ferskynde anonym en waard presintearre as in oersetting fan in âlde Italjaanske tekst. De twadde edysje waard útbrocht ûnder de wiere namme fan de skriuwer, en hie as ûndertitel, 'in goatysk ferhaal'.
Op it mêd fan de literatuer makke Walpole fierders namme mei syn 'Brieven', dy't fan belang binne út sosjaal en polityk eachpunt.
Teffens is er bekend fan de bou fan Strawberry Hill, it hûs dat er sette liet yn Twickenham, súd-west Londen, dêr't er de oanset mei joech ta it oplibjen fan de goatyske boustyl, jierren foardat syn Fiktoariaanske opfolgers sa bouwe soene.
Muonts (mole)
thumb|[[Klaarkampstermûne, Rinsumageast]] thumb|[[De Goes (mole)|De Guos, Iesumasyl]] In muonts, ek muontsemole of mûnts (Nederlânsk: monnikmolen; ek grondzeiler) is in achtkante boppekruier dy't fan de grûn ôf betsjinne wurde kin. De wjukken reitsje hast de grûn, dêr't de mounder de silen om de wjukken bine kin. Om't de draaiende wjukken in grut gefaar foarmje kinne, is it needsaaklik om de muonts in ôffreding del te setten.
De funksje fan in muonts is it regeljen fan de wetterhûshâlding yn de polder. Muontsen hearre dêrom ornaris op iepen plakken te stean, lykas bygelyks yn de keale polders fan westlik en noardlik Nederlân en East- en Noard-Fryslân.
Leen Droppert
Leendert (Leen) Droppert (Flaardingen, 24 april 1930 - Flaardingen, 15 novimber 2022) wie in Nederlânsk byldzjend keunstner. Droppert krige syn opliedingen oan de Amsterdamske grafyske skoalle en de keunstakkademy yn Rotterdam. Fan it begjin fan de fyftiger jierren ôf wurke Droppert as byldzjend keunstner en romtlik foarmjouwer. Syn wurken hearre sawol ta figurative as de abstrakte keunst. Yn 1947 rjochte er tegearre mei seis oare Flaardingske byldzjend keunstners de Vlaardingse Kunstkring op. Yn 2010 organisearre it Museum Vlaardingen ta gelegenheid fan Droppert syn tachtichste jierdei, in oersichtstentoanstelling mei wurk út de perioade 1950-2010.
Muonts (mole)
In mûne op in keunstmjitte ferheging wurdt in bult -of berchmûne neamd.
Binne Pieter van der Veen
Binne Pieter van der Veen (Ljouwert, 20 desimber 1916 - dêre, 10 jannewaris 1981) wie VVD-politikus en abbekaat.
Nei in stúdzje Sivyl Rjocht yn Grins waard er yn 1945 abbekaat yn Ljouwert. Plakferfangend kantonrjochter yn 1946 en fan 1946 - 1974 gemeenteriedslid fan Ljouwert. Fan 1946 - 1974 lid fan Provinsjale Steaten fan fryslân en fan 1959 - 1963 lid fan de Twadde Keamer.
1977
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1970-er jierren.
Charles Lindbergh
thumb|170px|Charles Lindbergh mei de Spirit of St. Louis Charles Augustus Lindbergh, bynamme The Lone Eagle, (Detroit (Michigan), 4 febrewaris 1902 – Kipahulu, (Maui, Hawaï), 26 augustus 1974) wie in Amerikaansk loftfeartpionier, auteur en útfiner.