cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pelmole
It pellen
Alhoewol't de pelmûne ek molestiennen hat en faak mei in nôtmole kombinearre is, wurket it pelproses wel oars as it mealproses. By in pelmûne lizze der op in tuskensouder fuort ûnder de saneamde stellingsouder (dêr wêr't de doarren nei de stelling of omloop fan de mûne binne) twa gledde, swiere sânstiennen fan mear as 200 kilo. Pelstiennen draaie 160 kear yn de minút, wylst mealstiennen mar 90 kear yn de minút rûndraaie. Fanwege it hege toeretal is de skea by in brek grut. As beskerming lizze pelstiennen dan ek fersonken yn de flier.
Yn tsjinstelling ta mealstiennen, wêrtusken nôt meald wurdt, wurdt de garst peld mei de sydkant fan de stiennen, dy't hjirfoar op de sydkant ribbele binne. De garst wurdt boppe-op de boppeste pelstien, de loper, stoarten en de kerrels wurde troch de draaiende stien nei it pelblik slingere. De loper draait 1,5 - 2 sm boppe de lizzer, wêrtroch't der in loftstream opwekt wurdt yn de rjochting fan it pelblik. Dit pelblik stiet op 1 - 1,5 sintimeter fan de pelstiennen ôf. It keppel pelstiennen wekt troch de sochgatten of waaikerven yn de loper in soarte soch op wêrtroch de gartskerrels kear op kear tsjin it pelblik oanslingere wurde. Dit blik hat spikergatsjes mei puntsjes en troch dy puntsjes wurdt it hurde feltsje fan de garstkerrel ôfpeld (ôfraspt).
Per kear mei net langer as fjouwer minuten peld wurde, omdat oars de kerrels te waarm wurde. As de garst oer de foarloper (it earste keppel pelstiennen) hinne west is, giet it oer it twadde keppel pelstiennen, de neiloper. De garst giet dêrnei wer oer de foarloper en dan nochris oer de neiloper. Nei dizze pelbehanneling fan de garst, dy't wylst grôt wurden is, wurdt it seefd yn de seef en dêrnei sortearre yn de waaierkast. De grôt wurdt opfongen yn in sek en is klear foar de ferkeap. It grôt kin noch rûnslipe wurde ta pearelgrôt (bg. foar peareltsjebrij) troch se noch in kear oer de foar- en neiloper gean te litten.
Just a Little Bit of Peace in My Heart
Just a Little Bit of Peace in My Heart is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch Golden Earring doe noch The Golden Earrings hjitten. en útbrocht op  On the Double. Just a Little Bit of Peace in My Heart wie it tsiende nûmer op it album en waard op 18 april 1969 útbrocht as iennichste single fan it album.
Pelmole
Pelmûnen yn Nederlân
De pelmûnen binne yn de Saanstreek yn swang komd en wienen ek by de roes oanwêzich yn it noarden fan it lân en dan benammen yn Grinslân. Yn de Saanstreek is mar ien komplete mûne oerbleaun, 'It Prinsehof' yn Westzaan. It Twintske Rijssen hat in foar Nederlân unike kombinaasje fan de funksje oalje- en pelmûne, de Pelmûne Ter Horst. Yn Grinslân steane noch de measte pelmûnen allegearre kombinearre mei mealstiennen, men sprekt hjir oer in nôt- en pelmûne. De mûne fan Den Andel hat as lêste mûne oant sawat 1985 grôt peld. Yn Oldehove hat de nôt- en pelmûne 'De Liuw' noch in skoft peld op wynkrêft. Sûnt ein jierren njoggentich bart dit lykwols elektrysk. Inkele pelmûnen yn de provinsje pelle hjoed-de-dei op frijwillige basis. Yn de rest fan it lân binne noch hjir en der noch pelmûnen te finen, al binne der meastentiids net mear as inkele ûnderdielen fan it pelwurk yn in noch besteande nôtmûne.
Just a Little Bit of Peace in My Heart
Oer it nûmer
Oanlieding fan dit nûmer fan George Kooymans wie it ferbrekken fan syn relaasje mei syn freondinne, Melanie de suster fan bassist Rinus, dêr 't er al gau spyt fan hie. úteinliks kaam it goed mei de relaasje yn 1969 binne se boaske.
Armenen
thumb|250px|Wengebiet fan de Armenen yn de Kaukasus.
De Armenen (Armeensk: Հայեր, Hayer) binne in folk of etnyske kloft dy't har oarsprong hat yn de Kaukasus en it Armeenske Heechlân. In grut part hat dêr altyd wenje bleaun, benammen yn Armeenje, mar in protte binne ferspraat nei oare parten fan de wrâld (sjoch: Armeenske diaspora). De Armenen hienen earder wichtige minderheden yn lannen as Georgje, Iran, Ruslân en Ukraïne. Nei de Armeenske Genoside binne in grut tal oerlibjenden fuort flechten nei Frankryk, de Feriene Steaten, Argentynje, de Levant en oare lannen dêr't sy wolkom wienen. Nei skatting wenje oer de hiele wrâld 8 oant 10 miljoen Armenen.
58
Ferstoarn
50er
Gymnastyk op de Olympyske Simmerspullen 1896
200px|thumb|right|It Olympyske Stadion fan Atene 1896 De Olympyske Simmerspullen 1896, offisjeel de Spullen fan de I Olympiade, wiene de earste moderne Olympyske Spullen en waarden yn Atene, Grikelân hâlden. De gymnastyk waard hâlden yn in it Panathinaiko Stadium.
Panathinaiko Stadium
It Panathinaiko Stadium waard boud yn 1895 op it plak fan in earder stadion út 330 f.Kr. en hie yn 1896 plak foar 80.000 taskôgers. De foarm fan de atletykbaan is bysûnder, en falt nûiten de hjoeddeiske standerd foar in 400-meterbaan. De lingte fan it middenterrein is 235 meter, en de breedte is mar in inkele tsientallen meters. De baan hat dêrtroch de foarm fan in hierspjeld. Hjoed de dei is it stadion foar de measte sporten net mear te brûken mar yn 2004 is it noch wol brûkt foar it Bôgesjitten en hie doe plak foar 45.000 taskôgers.
Maloriks en Ferritus
Maloriks en Ferritus wienen yn de 1e iuw twa Fryske hearskers (ek wol keningen neamd); harren skiednis waard troch Tasitus yn syn Annales beskreaun.
Skiednis
De keizer wie net yn Rome doe't de twa Fryske hearskers dêr oankamen. Yn Rome brochten sy in besite oan it teater fan Pompeius. Wat sy der te sjen krigen koene sy net echt wurdearje, mar sy hienen wol troch dat der yn it publyk wichtige minsken sieten. Op harren fraach wa't al dy minsken wienen yn net-Romeinske klaaiïng tusken de senatoaren, krigen sy as antwurd te hearren dat it fertsjinwurdigers wienen fan folken dy't trou oan Rome wienen en har ûnderskieden hienen troch in heldhaftich optreden. Ferritus en Maloriks fûnen dat sy dêr ek ta hearden en gongen tusken de senatoaren yn sitten: yn har eagen wie der gjin trouwer en flinker folk as de Friezen. It hie foar itselde jild oars rinne kinnen, mar de Romeinen koenen dy died fan ûnôfhinklikens wol wurdearje: Ferritus en Maloriks krigen it Romeinske steatsboargerskip.
Lykwols bleau it by dy beneaming want de Friezen moasten it besette lân súdlik fan de Ryn ferlitte. In aksje fan it Romeinske leger makke in ein oan de besetting.
Isaac Newton
thumb|right|250px|Sir Isaac Newton skildere troch Sir [[Godfrey Kneller yn 1702 ]] thumb|right|250px Sir Isaac Newton (Woolsthorpe-by-Colsterworth (Lincolnshire), 4 jannewaris 1643 – Kensington (Londen), 31 maart 1727) wie in Ingelske natuerkundige, filosoof, wiskundige, stjerrekundige, teolooch en algemist. Newton wie in gammel man mei in gat yn de hân. Ien dy’t him yn de stiik litten fielde troch syn âlden. Hy wie gjin aardich minsk om mei om te gean. Dôchs hat Newton in grutte bydrage levere oan de wittenskip op tal fan gebieten.
Syn jonge jierren
Newton kaam út in laach fan lytse lâneigeners. Syn heit ferstoar inkele moannen foar syn berte. Doe't Newton trije jier âld wie troude syn mem opnij en gie nei doarp fierderop. De opfieding fan de lytse Isaac waard oan de beppe fan memmekant tabetroud.
Krektsa as Johannes Kepler wie Newton net ûngefoelich foar it byleauwe fan syn tiid. Hy hie dan ek út en troch mystike kontakten. As 20-jierrige jongfeint kocht hy yn 1663 op de jiermerke yn Stourbidge in boek oer astrology. Yn dat boek stienen tekeningen dy’t hy net snapte omdat hy op skoalle gjin wiskunde leard hie. Dêrom kocht hy in boek oer trigonometry, mar ûntduts al gau dat hy net by staat wie om de mjitkundige beredenearingen te folgjen. Hy kaam doe yn besit fan in boek fan de wiskundige Euclides fan likernôch 300 foar Kristus en begûn der yn te lêzen.
Syn earste ûntdekkingen
Yn 1667 gie Newton werom nei de universiteit fan Cambridge om syn stúdzje ôf te meitsjen. Isaac Barrw, in professor yn de wiskunde fan de universiteit, wie sa ûnder de yndruk fan de prestaasjes fan Newton dat doe't hy yn 1669 ûntslach naam om him oan de teology te wijen hy de oanbefelling die, de 27-jierrige Newton syn plak te jaan. En sa soe it gean. Syn earste kolleezjes gienen oer optika benammen oer de ûntdekkingen dy’t hy hie dien.
Syn wichtichste ûntdekking
thumb|right|200px|Foarside fan de Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, it wichtichste boek fan Newton, dat publisearre waard yn 1687 De kearn fan Newton’s wurk is it idee dat elts foarwerp har yn ien rjochte line en mei deselde snelheid fuortbeweegjen bliuwe sil, of it moast wêze dat der in krêft fan bûten ôf op wurket.
As in foarwerp yn rêst is komt dat trochdat in bepaalde krêft it hjir ta twingt. Sa soarget de wjerstân fan de loft derfoar dat in rôljende bal ta stilstân komt. Dat neame wy wriuwing. En as der wat mei in hegere of legere snelheid him fuortbeweecht of fan rjochting feroaret, dan komt dat omdat in bepaalde krêft dy feroaring feroarsake hat.
Newton brûkte de wiskunde om oan te toanen dat feroarings fan snelheid en rjochting altyd evenredich binne mei de massa fan it foarwerp en de oanbelangjende krêft. De massa fan in foarwerp is in eigenskip dy’t ûnôfhinklik is fan syn ôfmjitting en gewicht. Oars sein: de massa fan in foarwerp is ôflaat út de ynspanning en de nedige krêft dy’t nedich is om it yn beweging te bringen of, as it foarwerp al beweecht, de snelheid fan dy beweging te ferheegjen. Dizze bewegingswetten, dy’t hjoeddeisk noch altyd ûnderwiisd wurde, binne de basis fan de natuerkunde. Dizze wetten meitsje it mooglik de swiertekrêft te ferklearjen. Newton sei dat elts lichem of foarwerp in oar lichem of foarwerp oanlûkt mei in krêft dy’t de swiertekrêft neamd wurdt. In lichem mei in tige grutte massa sil in merkbere swiertekrêft útoefenje op in lichem mei in lytsere massa. Op dizze manier lûkt de ierde in appel nei de grûn. De appel lûkt de ierde ek oan. Mar omdat de appel sa’n lytse massa hat yn fergeliking mei de ierde, lûkt hy de ierde mei mar in hiele lytse kreft oan. Dizze krêft is net te sjen. Omdat de appel nei de ierde falt, liket it krekt oft de swiertekrêft iensidich is. Yn feite is de swiertekrêft sa’n lytse krêft, dat ek twa objekten mei in deselde massa elkoar amper wernimber oanlûke soene. Dêrom sille twa appels mei in likense massa op in skaal net nei elkoar ta lutsen wurde, ek al lûke se elkoar wol in bytsje oan. En hoe grutter de ôfstân tusken twa foarwerpen, hoe minder is harren swiertekrêft.
Newton realisearre him, dat as oare grutte objekten, lykas de sinne de moanne en de planeten, de ierde lykje te beselskipjen, de ûnderlinge swiertekrêft bûtengewoan grut wêze moast, sels oer in grutte ôfstân. As der gjin krêft wie om har tsjin te hâlden soene al dizze himellichems har yn de iene of oare rjochting troch de romte bewege moatte. Normaal soe dizze beweging yn in rjochte line ferrinne, útsein as in himellichem sa tichtby kaam dat hy de oare oanluts. De krêft soe miskien net grut genôch wêze om de twa himellichems hielendal nei elkoar ta te lûken, mar hy soe beslist sterk genôch wêze kinne om de baan fan ien fan de stikken om te bûgjen. De krêft soe sels it objekt mei de minste massa yn in baan om it grutste lûke kinne, as it goede evenwicht fûn waard tusken de massa fan de objekten, de bewegingsrjochting en harren ûnderlinge ôfstân.
Newton wurke in wiskundige fergeliking út om harren ferbân omskriuwe te kinnen en besluet te ûndersykjen yn hoefier dy op de leden fan it sinnestelsel fan tapassing binne. Yn syn berekkening naam hy ek de ûnderlinge fersteuringen fan de planeten mei om te sjen oft de waarnommen en foarseine posysjes yn goeie oerienstimming wienen. Lykas by al syn oare ûnderfinings ferwachte Newton dat syn teoryen troch eksperiminten of wiernimmingen befêstige wurde koenen.
De omgongbanen fan de planeten Mars, Jupiter en Saturnus kamen oerien mei de waarnommen posysjes. Letter waard ûntdutsen dat yn de baan fan Merkurius in lytse ôfwiking siet. Newton hie oantoand dat deselde krêft dy’t in appel nei ûnderen fallen die, de moanne yn har baan hâldt, de planeten yn in elliptyske baan om de sinne hâldt en ek ferantwurdlik is foar it omrinnen fan de troch Galileo Galilei ûntdutsen fjouwer grutte moannen fan Jupiter. It is in wet fan it omkearde kwadraat: De krêft nimt ôf, likens mei it kwadraat fan de ôfstân. As de ôfstân tusken twa foarwerpen twa kear sa grut wurdt, is de ûnderlinge oanlûkingskrêft dy’t se nei elkoar ta lûkt, noch mar ien fjirde fan de oarspronklike oanlûkingskrêft. As de ôfstân tsien kear sa grut wurdt, is de oanlûkingskrêft 10y=10 kear 10 = 100 kear lytser.
It wie dúdlik dat de krêft yn sekere sin omkeard wurke. Dêrmei waard bedoeld ôfnimmend by tanimmende ôfstân. Dat is de reden werom in komeet of planeet op grutte ôfstân fan de sinne stadiger beweecht en hurder as hy de sinne nadert. De swiertekrêft is swakker as men tichter by de sinne komt.
Oar wurk fan Newton
Newton lei de grûnslach foar de teory fan de universele swiertekrêft yn 1666. De publikaasje duorre oant 1687. Doe ferskynde syn ferneamde wurk de begjinselen fan de natuerkunde. Dat wichtige wurk wurdt meastentiids koartwei Principia neamd. It behannelt waarnommen eigenskippen fan har bewegende lichems. Hjirút koe hy inkele algemiene wette ôfliede dy´t relatearre wiene oan natuerkrêften, algemiene wetten dy´t oare natuerferskynselen foarspelle koenen. De Principia wie ferdield yn trije dielen. De earste twa dielen behannelt Newton de algemiene prinsipes fan bewegingen en krêften. Yn it tredde diel beskriuwt Newton de gravitaasjekrêften fan de planeten en de sinne.
It is oan Edmund Halley te tankjen dat de Principia ta stân kaam. By in besite fan Halley yn 1684 oan Newton brocht dizze it fraachstik fan de planeetbewegingen nei foaren. Newton fertelde dat hy dat fraachstik al jierren earder oplost hie mar dat hy noch net tefreden wie mei syn berekkenings. Halley slagge der doe yn Netwon te oertsjûgjen fan it belang fan syn publikaasjes fan syn ideeën foar de wittenskip. Newton liet him oerhelje en sette syn ideeën op papier. Doe't yn 1686 it earste diel klear kaam, lei Halley dat foar oan de Royal Society yn Londen. Sy hienen lykwols gjin jild om it út te jaan. Halley naam doe de ferantwurdlikheid foar de publikaasje op him en wist diels út eigen bûse it jild op it kleed te krijen. Doe't Newton drige te stopjen mei skriuwen fanwege in bernige rûzje mei in kollega wie it wer Halley dy´t as in diplomaat alle minsken wer te bedimje koe. Halley ferbettere ek de drukproeven fan de Principia en skriuwde foar de ynlieding in lofrede yn it Latyn.
Syn dea
thumb|200px|right|It grêf fan Newton yn [[Westminster Abbey yn Londen]] Yn 1703 waard Newton foardroegen as presidint fan de Royal Society. Oant syn dea yn 1727 soe hy dizze funksje hâlde. Yn 1708 waard hy troch keninginne Anne riddere. Flak foar syn dea yn 1727 skreau Newton: ’ik wit net hokfoar byld de wrâld fan my hawwe sil, mar yn myn eigen eagen bin in allinnich in jonkje west dat boartet op it strân en sa en no en dan de wille hân hat dat hy noch in glêder stientsje fûn hat of noch in moaiere skulp sjoen hat. En dat wylst de grutte oseaan fan de wierheid noch ûnûntdutsen foar him leit’. Newton wie gjin maklik minsk. Hy waard troch syn betsjinner beskreaun as ien dy’t nea oan ûntspanning die, nea nei bûten ta gie foar frisse loft, nea te rinnen gie of wat dan ek, hy miende dat alle oeren dy’t hy net oan syn stúdzje bestege, ferlerne oeren wienen.
Sir Isaac Newton ferstoar in 1727 in Londen. Hy is 84 jier wurden.
12
Ferstoarn
10er
List fan planetoïden 10501-10600
Dit is in list fan planetoïden 10501-10600.
Pieter Zeeman
200px|thumb|right|Pieter Zeeman thumb|right|260px|Zeeman mei [[Albert Einstein|Einstein en Ehrenfest]] Pieter Zeeman (Zonnemaire, 25 maaie 1865 – Amsterdam, 9 oktober 1943) wie in Nederlânsk natuerkundige en winner fan de Nobelpriis foar de Natuerkunde.
Jeugd
Zeeman waard berne yn Zonnemaire yn Seelân. Nei de doarpsskoalle, dy't út mar ien lokaal bestie, brocht syn heit him de basiskennis fan de Frânske taal by en koe er yn Zierikzee nei de Hegere Boargerskoalle (HBS). Al op de HBS wist Zeeman in artikel oer it noarderljocht yn it wittenskiplik blêd Nature pleatst te krijen. (It noarderljocht wie yn 1883 goed te sjen yn Nederlân). It artikel wie ûndertekene mei "Prof. Zeeman". (De redaksje priisge "the careful observations of Professor Zeeman from his observatory in Zonnemaire"!)
Zeeman moast noch in oanfollend jier nei it gymnasium yn Delft foar't er talitten wurde koe op de universiteit dêr't er wis- en natuerkunde studearje woe. Hy kaam yn 'e hûs by de konrektor dr. J. W. Lely en krige latyn en gryksk. Yn Delft krige Zeeman al kontakt mei Heike Kamerlingh Onnes, fan wa't er letter kolleezje yn de meganika krije soe.
Universiteit
Yn 1890 waard Zeeman beneamd ta assistint fan professer Hendrik Lorentz. Nei syn promoasje arbeide Zeeman in heal jier yn Straatsburch en in jier oan de Leidse Hegeskoalle foardat er yn 1896 lektor yn natuerkunde waard. Yn dat jier boaske er ek mei Johanna Elisabeth Lebret (1873 - 1962); sy krigen trije dochters en in soan.
Yn 1896 begûn er as ferfolch op syn promoasje-ûndersyk nei it Kerreffekt in ûndersyk nei it effekt fan magnetyske fjilden op ljocht en ûntduts wat no bekend is as it Zeemaneffekt. Hy publissearre dêroer yn 1897 yn Nature en oare wichtige tydskriften. Zeeman syn ûntdekking wie ûnder oaren in bewiis foar Lorentz' teorie fan de elektromagnetyske strieling.
Zeeman wie heechlearaar natuerkunde oan de Universiteit fan Amsterdam fan 1900 ôf. Yn 1908 waard er dêre direkteur fan it Natuerkundich ynstitút as opfolger fan prof. Van der Waals. Yn 1902 dielde er de Nobelpriis mei Hendrik Lorentz foar syn ûntdekking fan it Zeemaneffekt en yn 1912 ûntfong er de Matteucci Medalje. Oant syn dea ta bleau er warber yn it ûndersykjen fan de fuortplanting fan ljocht yn media sa as wetter, kwarts en fjoerstien.
Erkenning
Yn 1932 waard Zeeman ta eare fan it 350-jierrich bestean fan de Amsterdamske Hegeskoalle, en om't de Universiteit fan Göttingen Nederlân tankje woe foar de protte fertsjinsten op it mêd fan natuerkunde, ta earelid fan de Universiteit fan Göttingen beneamd.
Zeeman hat in protte earedoktoraten ûntfongen, ûnder oaren fan de universiteiten fan Oxford en Leuven, en hy waard (eare)lid fan ferskate wittenskiplike genoatskippen.
By syn ôfskied, yn 'e âldens fan 70 jier, waard Zeeman beneamd ta Kommandeur yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw. Yn 1940 waard by gelegenheid fan syn 75e jierdei it út 1923 stammende fysika-laboratorium te Amsterdam nei him neamd en op de Moanne is de Zeeman krater nei him neam.
Solex (brommer)
Keppelings om utens
thumb|2 Solexen: lofts yn orzjinele kleur, rjochts in bûnt skildrere eksimplaar
Kazakken
De Kazakken of Kazachen (net betize mei de Kozakken, in oar folk) binne in Turksk folk dat yn de noardlike parten fan Sintraal Aazje wennet (foar it meastepart yn Kazakstan, mar ek yn dielen fan Oezbekistan, Sina, Ruslân en Mongoalje. Sy binne de neisieten fan Turks-Mongoalske folken dy't om-ende-by tûzen jier lyn yn harren hjoeddeistige wengebiet arrivearren. Harren taal makket ûnderdiel út fan noardwestlike groep fan de Turkske talen.
Tradisjoneel sjoen hearre de Kazakken ta de grutste nomadefolken fan Sintraal-Aazje. Mei grutte keppels skiep, hynders, kamelen, jaks, kij en geiten loeken sy oer de grutte steppen en troch woastyngebieten fan Kazakstan. Dêrby wenje sy yn de maklik te ferfieren joerten Tsjintwurdich libje in protte ek fan de hannel en it hânwurk, benammen filtborduersel, houtsnijwurk en learbewurking. Oaren hawwe har as boer festige en libje no fan de ikkerbou (garst, weet). Trochdat de Kazakken in nomadebestean libben koe de pas yn de 19e iuw yntrodusearre islam mar oerflakkich trochkringe, dêrtroch komme by de Kazakken noch in soad gebrûken fan eardere tiden foar, bygelyks de sjamanekultys en foarâldenferearing.
Helena de Boer
thumb|right|300px|Helena de Boer Helena de Boer (Snits, 16 febrewaris 1962) is in skriuwster en tekeneres.
Helena de Boer skreau en tekene de searje Bear Boeloe foar Omrop Fryslân. Ek makke hja ferskate boeken oer Bear Boeloe. Yn 2007 hat se besletten in punt efter de telefyzjesearje en de boeken te setten. De telefyzjesearje is trochgongen en se is nei in pear jier wer begûn mei it tekenjen en skriuwen fan ferhalen, as oan folling op werhellings en/of besteand yllustraasje-materiaal. Helena de Boer hat ek noch in oar berneboek makke en in bondeling fan gedichten mei tekenings.
Bokwert
Ynspiraasje krige Van der Velde fan in korrespondint út Molkwar dy't, yn ieren en sinen in Fries, yn oandwaanlik Hollânsk de feiten en fiten út syn doarp beskreau. Yn de artikels fan Van der Velde like it krekt as wienen de artikels oernomd út it lokale wykblêd 'Nieuws- en advertentieblad Bokwerder Belang'. Steller dêrfan wie in Wabbe Wisses Rzn. Dy besocht steefêst om him yn eptige folsinnen út te drukken, mei as handikap dat er syn memmetaal Frysk letterlik oersette yn it Nederlânsk. Der wurdt dan in griemmank fan Frysk en Nederlânsk brûkt dat fol stiet fan de frisismen: faak letterlik oersetten typysk Fryske útdrukkingen en taaleigen. De stikjes wienen faak in mylde spot op maatskiplike tendinzen as emansipaasje, fersoargingssteat en burokrasy. De ferhalen geane ek oer it ivige gefoel fan doarpen om eftersteld te wurden by de “Hoofdplaats”. Doeke Vaartjes, de foarsitter fan Pleatslik Belang, wie dan ek ivich yn de striid mei de gemeente omdat dy it haadplak foarluts. Kleurrike figueren yn de ferhalen binne Doeke Vaartjes (foarsitter Pleatslik Belang), de widdo Fokeltje Snikstra-Weening (baakster), Gosse Ongemak, Iebele Flapper, Bote Bijster en de pleatslike agooch drs. Gijsbert Willemoed.
Priisfraach
Guon ferhalen ferskynden yn 1983 ek as stripferhaal: Bokwert en it oanbegjin / Bokwert en it swarte jild. By it ferskinen fan Bokwerd Totaal, de werútjefte-yn-ien-bân fan de bondels Bokwerd Vooruit, Bokwerd Omhoog en Bokwerd Forever, skreau de Friese Pers Boekerij yn gearwurking mei de redaksje fan de LC in priisfraach út foar ferhalen yn de trant van Bokwerder Belang. Fan de fjirtich ynstjoerings waard it bondeltsje Bokwerd en ander gegriem, gearstald troch sjueryleden Pieter de Groot, Abe de Vries en Jelma Knol.
Helena de Boer
Hja is fierder byldzjend keunstner en druïde en jout kursussen oan hûs yn Zorgvlied
Bibliografy
Njonken har wurk foar de searje Bear Boeloe foar Omrop Fryslân hat Helena de Boer de neikommende boeken makke:
Noardryn-Westfalen
Noardryn-Westfalen / Noard-Rynlân-Westfalen (Dútsk: Nordrhein-Westfalen; ôfkoarte NRW) is ien fan de 16 Dútske dielsteaten, situearre yn it midden fan Dútslân mei in sterke ekonomy. De haadstêd fan Noardryn-Westfalen is Düsseldorf, de grutste stêd is Keulen. Oare wichtige stêden binne Aachen, Bonn, Dortmund, Duisburg, Essen en Münster. Noardryn-Westfalen hat likernôch 17,9 miljoen ynwenners (2021). De steat waard yn 1946 yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte en waard yn 1949 in dielsteat fan 'e Bûnsrepublyk Dútslân (West-Dútslân). Underwilens wie doe yn 1947 de eardere steat Lippe al yn Nedersaksen opgien.
Geografy
Noardryn-Westfalen leit yn it westen fan Dútslân en grinzet mei de klok mei oan Nedersaksen, Hessen, Rynlân-Palts, Belgje en Nederlân. De ôfstân fan súdwest nei noardeast is sa'n 260 kilometer. It noarden fan de dielsteat is ûnderdiel fan de Noarddútske flakte. Troch dat gebiet rinne de rivieren Lippe, Iems en Roer. Yn it westen fan de dielsteat leit oan beide kanten fan de Ryn, de grutste rivier fan de dielsteat en fan Dútslân, de Nederrynflakte. It leechste punt is 9,2 m boppe seenivo en leit yn it noardwesten fan de dielsteat. De oare gebieten fan Noardryn-Westfalen meitsje diel út fan it Dútske middelberchtme. It Wezerberchlân (oan 'e boppe-ein fan 'e Wezer) en Teutoburgerwâld) beslaan it noardeasten fan de dielsteat. De bergen fan it Rynlânsk Laaiplato besette it suden. Underdiel fan it Rynlânsk Laaiplato binne de Eifel yn it súdwesten, it Bergisches Lân yn it suden en it Sauerlân yn it súdeasten fan de dielsteat. It geografyske middelpunt fan 'e dielsteat leit yn 'e stêd Dortmund.
Lykwichtige temperatuer- en delslachpatroanen karaktisearje it klimaat. De gemiddelde jierlikse temperatueren lizze tusken de 5 °C en 10 °C, ôfhinklik fan de hichte. De jierlikse delslach leit tusken de 600 milymeter yn it leechlân en 1400 milymeter yn it middelberchtme.
Bestjoerlike yndieling
Noardryn-Westfalen bestiet út fiif Regierungsbezirke (bestjoerlike regio's), dy´t fiifresom wer ferdield binne yn 31 distrikten (Kreise) en 23 stedsdistrikten (kreisfreie Städte). Alles meiïnoar opteld hat de dielsteat gemeenten (yn 1997),
Arbroath
thumb|260px|Arbroath Abbey Arbroath of Aberbrothock (Skotsk: Obair Bhrothaig, dat is 'oan de mûning fan Brothock') is de grutste stêd yn it Skotske riedsgebiet Angus.
Yn 1178 waard dêr fanwege kening Willem I fan Skotlân in kleaster set, de Abdij Arbroath. Dêrtroch groeide de politike en ekonomyske betsjutting fan de stêd.
De stêd is ek bekend fan de Ferklearring fan Arbroath, in brief fan 6 april 1320, dêr't de eallju fan Skotlân yn freegje oan Paus Johannes XXII om ta te jaan dat Skotlân in autonome steat wie.
It Hoflân
It Hoflân is in buorskip en de streek besuden Idaerd yn de gemeente Ljouwert. It Hoflân leit rûchwei tusken Grou, Swin en Galle. De namme komt ek foar as Hof Landstra, Polder Het Hofland, Hofland en Hoeflandt.
Vichy
Vichy is in plak yn it midden fan Frankryk, yn het departemint Allier. Vichy heart ta de histoaryske provinsje Bourbonnais en leit oan de rivier Allier.
Vichy wie al yn de Aldheid ferneamd fanwege syn waarmwetterboarnen en letter ek as kueroarde. Foaral yn de 19e iuw kamen toeristen nei Vichy om dêr te kueren. De jierren 1950 en 1960 wie in bloeiperioade foar it toerisme en wie Vichy in mondêne stêd.
Yn de Twadde Wrâldkriich, ûnder de Nazi-Dútske besetting fan 1940 oant 1944, wie de stêd de de facto haadstêd fan Vichy-Frankryk.
De ynwenners fan Vichy wurde Vichyssois neamd. Oant yn de 18e iuw wienen sy les Vichois dat fan de Oksitaanske namme fan de stêd stammet, Vichèi.
Mei goed 80.100 ynwenners is it stedsgebiet Vichy de twadde stêd yn de Auvergne nei Clermont-Ferrand.
Keunstdûken op de Olympyske Simmerspullen 1920
De Olympyske Simmerspullen 1920, ek wol de VIIe Olympiade neamd waarden yn 1920 yn Antwerpen, Belgje hâlden. It keunstdûken waard hâlden yn it Stade Nautique d'Antwerp.
Oanhing en fersprieding fan natoerreligys yn Nederlân
Yn Nederlân hawwe de natoerreligys fan oarsprong gjin autochtoane oanhing. Wol binne der guon allochtoane groepen, frijwol útslutend út Afrika, dy’t in natoerreligy belide, mar dy binne pas sûnt ’e ein fan ’e jierren santich nei Nederlân takommen, as asylsikers of as gastarbeiders. Fierwei de wichtichste fan dy groepen binne de Nigerianen (Yoruba, Ibo, ensfh.) en, folle minder, de Ganezen (Asjanty, Fanti, ensfh.), dy’t frijwol útslutend konsintrearre binne yn Amsterdam Súdeast (de Bylmer). De totale oanhing fan natoerreligys yn Nederlân sil op syn heechst om ’e 10.000 minsken hinne lizze, mar wierskynlik binne it der minder.
Under ynfloed fan ’e Nigerianen is ek een tige lyts oantal autochtoane Nederlanners oergongen nei in natoerreligy, nammentlik dy fan ’e Yoruba. Yn 1988 waard troch J. Verduijn de Seculiere Kerk der Yaqub Khani oprjochte, dy’t yn 1995 syn namme feroare yn it Nederlands Ifa Genootschap. As earste Nederlanner is Verduijn inisjearre as orisha-preester. It genootschap, dat fêste bannen ûnderhâldt mei lykstimde organisaasjes yn Nigearia en de Feriene Steaten, hie yn 1997 in tritich leden, mar in folle grutter tal sympatisanten en belangstellenden.
Frisii
De Frisii wienen by de Romeinen de Fryske stammen dy't benoarden de Ryn wennen, bûten it Romeinske ryk. Se wienen al betwongen troch de Romeinen, mar harren gebiet waard nea oan it Romeinske Ryk tafoege.
Under de namme Frisii wurde de Friezen foar it earst fermelde troch Plinius de Alde. Hy tsjinne as offisier yn it Romeinske leger dat yn de Lege Lannen operearre. Yn 47 die hy mei oan de amfiby-ekspedysje fan Korbulo nei de mûning fan de Iems en learde op dy wize de Friezen en harren lân goed kennen. Hy hat oan ús trochjûn dat it wengebiet fan de Friezen lâns de súdlike kust fan Noardsee lei en nei it westen begrinzge waard troch de Alde Ryn dy't by Katwyk útmûnet. Oer de eastlike begrinzing lit er him net út dochs sil net fierder west ha as de Iems. Plinius hat it ek oer Frisiavones, in namme dy't op besibbens mei de Friezen tsjut.
Tacitus makke ûnderskie tusken twa groepen fan Frisii, dy't er nei de grutte fan dy groepen mei maiores Frisii ('Grutfriezen') en minoris Frisii ('Lytsfriezen') neamde. Der wurdt oannaam dat de Grutfriezen tusken Fly en Lauwers wennen, wylst de kust tusken Fly en Ryn it gebiet fan de Lytsfriezen wie. thumb|left|Ingelsk kaartsje mei de Germaanske folken om [[150 hinne]]
Hilly Harms
Hilly Harms (Jistrum, 1938) út Jistrum is in ferhalefertelster en toanielspylster fan it toanielselskip Tryater. Boppedat diet se de regy fan toanielstikken. Hja spile ûnder oare yn "Tetman State"(2011). Harms skriuwt sels ek ferhalen. By it ferhaal "It Klokje fan Bear"die se dat mei myzyk fan Yldau Bijlsma en Wiebe Kaspers.
Skiednis fan De Tynje (wiidweidich)
Dizze side jout op gronologyske folchoarder in oersicht fan 'e skiednis fan De Tynje'''.
It lânskip en de grûn
Fan âlds krinkelet der in rivier troch it gebiet dat hjoed-de-dei Opsterlân neamd wurdt. Op him sels is dat in nijsgjirrige namme. Yn 1395 hjit de biskop fan Utert dizze kontreien Vpsteraland, wat neffens S.J. van der Molen yn syn djipgravende stúdzje 'Opsterlân' út 1958 stiet foar 'op lân sittend'. 'Stera' of 'stra' is eins 'sitera', siz mar situearre. De namme fan de gritenij Opsterlân wiist dan op de mienskippen dy't harren ta wenjen set hienen boppe op de hege sângrûnen oan wjerskanten fan de Haadstream, wat yn it Latyn Haudmare wie. Dy hegere streken krigen gauris in namme mei 'wâld' deryn, de doarpen dêre lyksa. Dan moat der net tocht wurde oan bosken mei heech beamguod, mar oan toendra-eftige flakten mei leech opgeand hout op de heger lizzende, drûge parten. Sels op de westlike legerein fan Opsterlân dêr't De Tynje no leit, wienen en binne der noch lange útrinners fan sânhichten ûnder it feanige boppeflak. It seit himsels dat de minsken der belang by hienen en kies dêr de paden foar de geande en de kommende man.
Sa wie der de Lytse Wâldwei, dy't begûn by de Sânpôle oan de Terwispelder Krûmewâl (de ferbining tusken de Alddyk en de Brêgeleane) en dy't op it Moedjip oan rûn. Letter waard dy wâldwei Nije Reed neamd en -nei in knik by it Moedjip- as Skoalpaad trochset oant de Rôlbrêgedyk ta. Dy hjitte eartiids ek oars: Riper Wâldwei. It is bekind dat dêr, wêr't dy twa wâldwegen gear kamen, de hiemen en de hûzen heech en drûch leinen. De tsjintwurdige persielen 21 en 23 hienen earder wol in sleat oan de dykskant, mar wetter stie der nea yn. Wol by de buorlju fan 19 en 25, mar dêr wienen de sleatten mei harren steile talúds tige djip útslat.
As dêre it fean it pear spit djip romme waard, sieten jo sa op it wite sân en al rillegau op de donkerbrune hurde felslaach. In pear hûndert meter fierderop lei in sodde, dêr't om 1950 hinne noch in Amearikaanske wynmûne by stie om it slimste wiet der wei te hâlden. Op in âlde kaart is te sjen dat wer in eintsje fierder in 'set' yn de wei lei. Dêr moat dus in wetter dwers op 'e dyk rûn ha, faaks útrinnend yn it Moedjip troch in rûge stripe mei in soad rusken.
Oant 1950 ta lei der noch in stûfe en rejale bulte op it stee, dêr't de nei-oarlochske nijbou kaam is. Dêr wenne de famylje Weiland mei grutte houten skuorren op it hiem, dy't mooglik tsjinne hienen as turfskuorren, saneamde hoopsteeën. Op guon plakken sieten grutte liembulten ûnder in tinne klynlaach. Dy soenen yn 'e rin fan de tiid as sedaasje efterbleaun wêze as it wetter fan de Middelsee troch fûleindige seestoarmen it lân ynjage waard. thumb|250px|De Breewei om 1930 hinne
Iuwen foardat der op De Tynje ek noch mar in hûs stie, hat der yn 'e buert fan it hjoeddeiske doarp in kapel stien, oan de Klokmêd. Op dat lân waarden dúdlike spoaren fûn fan dy kapel, doe't men om 1980 hinne in sleat groef dêr't Midsiuwske âldfriezen yn nei boppe kamen. It gebiet waard sporadysk neamd op âlde kaarten as Ryp, wat wize kin op in doarpsnamme.
Yn 1315 komt de kapel foar op in list fan alle 29 dy't ûnder de memmetsjerke fan Aldeboarn hearden. Lykas de kapel fan Wispolia, Terwispel. Dy wie yn 1336 in tsjerke mei in pastoar. Mar fan it Rypster kapeltsje hat nea mear praat west. Likemin as fan Rypster folk. Mar op in pear kilometer fan it kapeltsje, rjochting Aldeboarn, wie al in tsjerkhôf. Troch de feanterij binne hjir lykwols gjin spoaren fan oerbleaun. Van der Molen: 'Spitich, dat der al wit hoe ier sa bot yn 'e klynlannen bewesten Terwispel omdold is, dat wy wol nea oan 'e weet komme sille hoe't it lan der krekt hinnelein hat'.
De wetterlopen
De Haudmare ûntstiet by It Foarwurk, tusken Sigerswâld en Bakkefean. Dêr hat er as namme It Alddjip. By De Sweach omhinne wurdt er wolris Keningsdjip neamd. Mar fierderop, oant Raard ta hjit er De Boarn. Yn de midsiuwen hjitte it dekanaat Borndego. En twa doarpen bûten Opsterlân ûntliene harren namme oan it rivierke: Aldeboarn en Boarnburgum. It lêste falt te begripen as men foar it ferstân hâldt dat yn wide omkriten de boeren maitiids en yn de ûngetiid gêrs en hea by de Boarn weihellen.
Hjerstmis en winters strûpten oan beide kanten de mieddens finaal ûnder. Dat wie sels yn 1945 noch sa. Dan lei by de Rôlbrêge de hiele flakte tusken de polderdyk en de Beetster Janssenstifting ûnder it iis. Maitiids foel it sompige lân drûch en dan waard it in wiidwreidich paradys mei in oerfloed oan wetterfûgels en wetterblommen, tusken en boppe it blaugêrs.
De boeren moasten der al wat foar oer hawwe. Dy fan Lúkswâld rieden oer de Lúksterheawei, de Breewei, de Riper Wâldwei, dêr in set oer en dan de Moehimsterheawei del nei de Mouwe en de Dilft of Dulf ta om harren gerak te krijen. Dat sil grif net sûnder oerlis en ôfspraken tagien wêze. De Terwispelders moasten harren part ek hawwe, mar dy koenen tichterby ek telâne, yn de mieddens, de warren, de mersken fan it Moedjip, de Wide Wispel en de Ald Ie. Se hienen mear as ien heawei ta harren foldwaan, mar de Moewei wie it koartste paad op de Boarn ta. Moedjip, Moewei en Moehimsterheawei tankje harren namme oan De Mouwe, it gebiet dêr't se alle trije op útrûnen (Moer, d.i. klyn).
De gerjochtichheid fan de Terwispelders wie ûnbidich grut. Der wie dus ek in soad te heljen. Fral oan de noardwest kant, dêr't de Boarn in mânske bocht makket, leinen de healannen foar it útsykjen. Mar dan moasten se der al earst komme mei harren weinen en ark. Troch de Brêgeleane, dêr't al ier in flapbrêge oer it Moedjip yn lei, de Breewei of Breedyk del, dan oer de Wynjewei en de Warrewei op de Ulesprong ta. Of noch fierder fuort: de Koarte en de Lange Ripen bylâns sawat oant Warniahuzen ta.
By it bestudearjen fan de kaarten dy't der sûnt de sechstiende iuw makke binne, docht bliken dat yn de Wâlden, de Ripen en de Warren suver neat feroaret oant 1800 ta. Mar op de grinsgebieten mei Langsweagen, Lúkswâld en Gersleat begjint nei 1600 in ûntjouwing dy't der net om lycht. Ynienen ferskynt op de kaart in tige lange wetterloop dy't begjint by de oergong tusken de Wispel en it Moedjip, dêr't no it swimbad leit. Dy krúsket in eintsje fierder de Lúksterheawei en de Breewei heaks, en makket fierderop in bocht nei it Noarden op de Wynjewei ta. As er dêr trochhinne is -wêr't no de âld-molkfabryk stiet-, giet er fuort de kant fan de Ulesprong op en set dêr mei in lêste knik op de Boarn by Easterboarn ta.
Sa't it niis beskreaun is, hat it der faaks fan dat it doe al in steal streekrjochte stikken feart wienen, dy't efterinoar in nije feart foarmen. Mar op de earste kaarten liket it dêr perfoarst net op. Benammen op 'e úteinen sjocht it der slim krinkelich út.
Nei alle gedachten hawwe dêr altyd al sydstreamkes fan de Boarnster Boarn en de Terwispelder Wispel west. Fral it lêste hoecht net te fernuverjen, want sels op de saneamde TMK fan 1853-'56 rint der sa'n streamke fan Lúkswâld ôf De Hege Dyk bylâns, oer de Lúksterhoarne nei de Aldeweister Feart op en dan mei in wide bôge werom it Easten yn, troch de Lytse See en dan op de Wispel ta. It falt net te bewizen, mar dat wetter hat grif de 'tinie', 'tienje' of 'tynje' west. Nijsgjirrich is dat oan de oare kant fan Anjewier, tusken Lúnbert en Kostverloren, in wetter kringele dat de Krûme Tynje hiet. It sabeare hollânske 'tijnje' mei in lange ij (lykas yn Beneden- en Bovenknijpe!) sil wol betocht wêze troch wiispraters mei mear poeha as ferstân. De tynje wie foar de Lúkswâlders de natuerlike ôfbeakening, dêr't se oan de ein fan de Heawei by in furde trochhinne wâldzje moasten. Dat wie doe -en no yn bercheftige streken noch- hiel gewoan, alteast bûten de hjerst- en de wintertiid. De 'hoofdige' Achterhoekse dwersbongel-fan-in-boer út it gedicht fan Staring hat der in ûnferjitlike namme oan oerholden. Dat op dat stee, by dy furde yn de tynje al lang mear lein hat as in grauwe groppe, wurdt ek ferklearre trochdat krekt dêre de heawei al wit hoe ier fan namme feroare yn Breewei.
Feanterij by Terwispel en Koartsweagen
Oan de east- en de súdkant fan de Wispel, dy natuerlike wide plasse, wie om 1600 hinne ek fan alles te rêden. De lju fan Terwispel hienen harren wengegiet rûnom mei diken omsletten. Fan de Ald Ie by Trimbeets ôf wie dat oan de east- en noardkant de Alddyk. Westlik leinen yn ien rige de Krûmewâl en de Westerleane, oant de Klidze ta. Oan de súdside wie bylâns de Ald Ie, dy't dêr De Krûmten hjit, de Leidyk of Leits dellein.
Sa wie der in polder makke, dy't drûch holden wurde koe mei wynmûnen. Dêr stienen in stikmannich fan by de trijesprong mei de Brêgeleane. Dy sloegen it wetter oer yn de Wispelplasse. Sa koe it dat binnen de diken, lykas dat op de hege feanen barde, turf út de klyn stutsen waard. Mar wichtiger wie dat binnen en bûten de polder de aldfryske metoade fan baggeljen tapast wurde koe. Dat soks bêste baalders opsmiet, docht bliken as de Wurdumer tsjerke der yn 1634 grou jild foar oer hat.
Oant 1650 ta waard yn de omkriten dy't no Koart- en Langsweagen hjitte, eins allinne mar feane besuden de Hegedyk. De earsten dy't der ferlet fan hienen en besykje it oan de Terwispelder kant, wienen de jonkers Van Dekema. No is turfmeitsjen neat, mar it guod ek by de klanten krije is in ding. Dêr wienen wiken en gruttere farwetters foar. De earste fan dy adelike mannen, Juw alias Julius à Dekema, ien mei kwizekwânsjes, krige it klear en slat de Jonkersfeart dwers troch de Hegedyk hinne. Dy lei der al yn 1580, mei in fallaat tusken de dyk en de Ald Ie. Folle letter is fierderop it Jonkersrek of Jonkersgat útdold as ferbining mei it Klidzerjocht. Dat it lykwols net goed slagje woe mei de nije ûndernimming, sil grif ek in sintekwesty west hawwe. Want de Skoatterlanners lieten harren goed betelje foar eltse skûte mei turf dy't harren gebiet yn foer. Mar der hie altyd, eins oan ien tried wei, in soad spul west om it trochgraven fan de Hegedyk. It wie ommers net samar in dyk, dêr't der wol mear fan binne.
De Hegedyk
De Hegedyk moast fan twa kanten it wetter keare of heine. Net allinnich by heech wetter fan de Boarn of mei foele stoarm út it Westen, ek om foar te kommen dat yn Skoatterlân (De Knipe bygelyks) de feanen simmers te drûch rekken. Gritenijen dy't streekrjocht mei de dyk te krijen hienen, lykas Haskerlân, Anjewier(Aengwirden) en Opsterlân, mar ek Utingeradiel, Wymbritseradiel en Doanjewerstal wienen geregeld belutsen by skeel om it trochstekken fan de dyk. Undernimmende jonkers, hearen en kompanjons moasten gauris belies jaan. Der spile ek in oare saak fan belang. Dat die benammen bliken yn en sûnt 1672. Yn dat rampjier hjitte it lân 'reddeloos', it regear 'radeloos' en it folk 'redeloos' te wêzen. Doe koe Bjentsje fan Galen, mear kend as Bommen Bearend, mei syn Munsterske troepen oant Sumar, De Wylgen en Langsweagen ta hûshâlde. De ferdigingsline mei skânsen de Hegedyk bylâns, oant yn Drinte ta, wie min ûnderholden. Dat waard sûnt ferholpen: de Terbantsterskâns waard opknapt en fersterke, op De Gordyk kaam der in mânske nije by. De Gordykster feart, doe noch de Koartsweagemer Goarresleat, lei dêr oars yn 1641 al, kompleet mei flapbrêge en fallaat. En mei oansluting op de kanalisearre Krûmten, it Klidzerjocht en de Wispel.
Jonkers en kompanjons, tynjes en setten
In 'tynje' is soks as in begrinzing of freding. Tink mar oan it Nederlânske 'De tuin der Nederlanden', it Dútske wurd 'Zaune' of it Ingelske 'town'. In set wie in konstruksje dêr't jo mei it wetter oerset wurde koenen, bygelyks mei hynder en heawein. Oan wjerskanten it wetter in timmere houten lânhaad en dêr losse balken oer hinne lein.
Om foar te kommen dat turfskûten te rûch op de setten tasile soenen, kaam der letter yn de 18de iuw in reglemint. Sa mochten skippers yn de ûngetiid (fan fiif wiken nei 12 maaie oant de earste woansdei fan septimber) allinne troch de setten farre mei it seil en de fok del. Om dêr op ta te sjen en ek om it weiferkear besteklik oer de set te krijen, waard in 'tinjeman' oansteld. Benammen dy by de Grutte Tynje fertsjinne der in stoer-of-wat by mei syn sûphûske, dêr't skippers en boeren oanstekke koenen. De earste tynjeman en Tynster skynt Roel Jehannessoan west te hawwen.
De slatterij fan de Dekema's barde, neffens de saneamde Proklamaasjeboeken fan Koartsweagen en Terwispel, om 1615 hinne. Mar dy lju lieten it der al gau by sitte, ek de Jonkerssleat en it Jonkersrak lieten se suver omkomme. Op it lêst dienen se de boel oer oan fjouwer lju mei mear ambysje: de Koartsweagemer of Opsterlânske kompanjons, ek wol de 'Opsterhearen'. Dat partuer bestie út twa grytmannen, Crack fan Anjewier en Fockens fan Opsterlân, de kolonel Oenema fan it Fryske rezjimint en Teijens, de siktaris fan Opsterlân. Dy pommeranten rjochtten op 25 febrewaris 1645 in nije feankompanjy op en setten fuort út de sokken.
Der soe net allinnich in 'sloot' fan 28 foet wiid komme, oant Bakkefean ta. Dy moast tsien jier letter Lippenhuzen foarby wêze. Boppedat namen se it beslút om, elts foar in fjirde part, "t'samen de vaart te maeken tot de Ee ofte nieuwe Diept, door de Tinieset (skeane tekst fan my, HGdeJong alias Fyntyn/85.147.156.111) beneden het hoogeveen, ofte andersints daer t'best gelegen komt". Dit wiist derop dat it tritich jier âlde 'nije djip' fan de Dekema's net in soad om 'e hakken hie. Nei alle gedachten hat it it wurk fan de kompanjons west en lit de rejale, djippe skipfeart útdolle, sa't dy der op de Schotanus-kaart fan 1718 by leit, en dy't begryplik gauris it Hearredjip neamd wurdt. De suterige, by stikjes en bytsjes útskuorde groppe is dan in farwetter mei trije rjochte rakken. Fan de Wispel ôf binne dat: it Tynjerak, it Skitersrak en it Langerak.
Alles efternei oersjend, liket it der in soad op dat it Tynjerak en it Langerak de rin fan twa natuerlike wetterlossings folgje, en dat it Skitersrak der as in ferbining dwers op groeven is.
De Gitersken komme opsetten
Op 'en duer rekke it gebiet besaaid mei ûnbidige wetterplassen (Wieden), dêr't sels mei stoarmwaar in hiel doarp, Beulake, yn weirekkee is. No wie de feanterij net allinnich in wichtige en yntensive yndustry, dêr't rike lju mei sin en doel harren jild yn stutsen. It wie ek in beweechlike yndustry: it folk gie dêr't it wurk wie. Dat party Gitersken setten om 1770 hinne harren húsrie op in bok of pream en ferfearen nei de Fryske feanen.
Se belannen geande- en farrendewei op De Haske en Sintjansgea. Wa't it barre mocht, bleau dêr as húsman, boer of feanbaas. De oare krôpen as in klobbe krobben fierder nei Aldskoat en De Knipe of nei Terbant en Lúnbert. En wer in generaasje letter nei Tsjalbert en Langsweagen.
Wy skriuwe al 1820, as de Opsterhearen en de Hearen fan it Fean, kompanjons of net, deroan ta binne en ûntslút op grutte skaal it mânske Tynster leechfeangebiet foar de yntensive turfmakkerij. Mar doe gie it der fuort ek slim rûch omwei. Der waard gjin kante meter sparre. En hoe djipper as't der dold waard, hoe better. Foaral doe't de swarte brand op 'e merke kaam en turf net in soad mear opsmiet.
Krekt doe't it foar al dat nije folk op De Tynje (en letter by Beets) ek heve soe, rekke de feanterij as yndustry ekonomysk slim yn de nederklits. Dat kaam raar foar de Hearen, mar mear noch foar de lytse man. Dy krige de ierappelsykte der ek nochris oerhinne.
Ien bare see
Eartiids koe in betûfte spitter mei gaadlik ark de klyn in pear spit djip boppe wetter helje. Mar de Giterske lju hienen op De Haske wat nijs tapast en ûntjûn: baggelje mei de bûgel. Dan koenen se in stik djipper komme en de klyn mei in net omheech helje. It Hasker Wide is der oan oerholden. Dy metoade waard op De Tynje en omkriten ek brûkt. Dêr kaam noch by dat se de stripen en hagen, dêr't de turf it jier tefoaren op lein hie te drûgjen, net mear stean lieten. Dy klyn koe net yn de bak smiten en betrape wurde mar wol yn de bok. It gefolch wie dat mei stoarmwaar de golven net brieken. It wetter koe fûl opstowe en de walskanten, ek besiden de dyk of de wei, ferniele. Mei min waar wie der op de ûnferhurde wegen net te wêzen. Om it hetsje ferdronken bern. En de tredde-deis-koarts (malaria, mar dêr hie men gjin aan fan) easke maitiids gauris jonge minskelibbens. Wie dêr op De Tynje, dat doe noch Terwispel hjitte, eins noch te wenjen?
Op 'en duer wie der fan De Tynje net folle mear oer as wat heawegen en oan wjerskanten ien en al wetter fan in goeie meter djip. De minsken wennen, oars as op oare plakken, net by de feart lâns. Wol rûnom de setten: de Grutte en de Lytse Tynje. Ek by de Brêgeleanster brêge en oan de Breewei. Op in wier prachtich skilderij út dy tiid, om 1850 hinne, sjocht it der ydillysk út. Doe hat it grif al simmer west.
S.J. van der Molen beskriuwt de tastân sa: 'Dat (...) lit de Eekhoffkaart út 1848 sjen, dy't tusken de Hegedyk by Langsweagen en de Brêgeloane en oan wearskanten fan de Brédyk ien bare sé oanjowt, dêr't de mennich hûskes fan de nije delsetting de Tynje suver yn fersûpe'.
De omslach
Ear't it sa slim beteare koe, hie kening Willem I der mei syn Raad van State al tige wichtich wurk fan makke. Perfoarst ûnder ynfloed fan wat de stoarmfloed fan 1825 oanrjochte hie. Doe wie der sels in stik fan de Hegedyk, tegearre mei in part fan in boerepleats glêd ferrinnewearre.