cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wim Hazeu
Libben
Neist searjespullen produsearre hy alle moannen in saneamd single drama (û.o. Titaantjes fan Nescio, Het duistere bloed fan Johan Fabricius, Bonhoeffer fan Gerrit Pleiter). Hy makke telefyzje dichtersportretten fan ûnder oare Maurits Mok, H. H. ter Balkt, Hans Andreus, Jozef Eykmans, Gabriël Smit, Theun de Vries en Jos Vandeloo. Wim Hazeu presintearre de boekerubryk Open boek (1976) dêr't bekende auteurs as Maarten 't Hart harren telefyzjedebút yn makken. Yn it literêre tydskrift De Gids skreau hy in telefyzjerubryk. Hy produsearre telefyzjeportretten fan Jongkind en Arthur Rubinstein mar doe't der by de NCRV te min stjoertiid kaam foar keunstprogramma’s stapte hy oer neui it boekefak en waard útjouwer by Elsevier. Nei trije jier kaam hy as útjouwer en direkteur yn tsjinst by de Bosch & Keuning groep (Ambo, Fontein). Yn Nederlân rjochte hy de literêre útjouwerij de Prom op en yn Belgje de útjouwerijen Hadewych en Houtekiet foar Flaamske literatuer.
It kontakt mei de telefyzje hat hy nea ferlern. Hy makke as freelancer dokumintêres oer byldzjende keunstners en skriuwers as Paul Citroen (AVRO 1981), Otto Dicke (AVRO 1983), Carel Willink (AVRO 1983) A.C. Baantjer (AVRO 1984), Cees Bantzinger (AVRO 1984), Anton Pieck (AVRO 1985), Jan de Hartog (NOS 1988), Bertus Aafjes (KRO 1989), Hugo Claus (NOS 1992), W.F. Hermans (NOS 1993), Dick Bruna 1996) Slauerhoff (NOS 1997), M.C.Escher (NOS 1998) en oaren.
Hy beëinige syn útjouwersbaan om syn biografy fan Vestdijk te foltôgjen, it proefskrift wêrop hy yn 2005 oan de universiteit yn Grins promovearre ta doktor yn de Nederlânske taal- en letterkunde. Yn 2013 ferskynde in biografy fan Marten Toonder fan syn hân en febrewaris 2018 in biografy fan dichter en skilder Lucebert.
Bargermeer
Bargermeer is in samling fan bedriuweterreinen yn de Drintske stêd Emmen. In wenbuert mei deselde namme is part fan de wyk Noordbarge.
Bargermeer, dat "mar fan Barge" betsjut, wie earder in wier mar, dy't tusken Noordbarge en Zuidbarge yn lei. Hjoed-de-dei leit op dat plak it grutste yndustryterrein fan Emmen, dy't fan it sintrum yn it noarden ta de A37 yn it suden rint. It yndustrygebiet bestiet út de folgjende parten: Bargermeer-Noard, Bargermeer-Súd (mei meubelbûlevaar), Bedriuwepark A37, Businesspark Eigenhaard, Emmtec Industry and Business Park, Nijbracht Center (mei wenbûlevaar) en Oranjepoort.
Skiednis
It wetter fan de mar waard ôffierd troch de lytse rivierkes Boerendelft en Garminge Delft. Doe't it Oranjekanaal groeven waard, betsjutte dat de ein fan de mar en de rivierkes. De mar rûn sa stadichoan leech, om't it Oranjekanaal guon meters leger leit as de eardere mar.
Swettehaven
De Swettehaven is in wetter yn de gemeente Ljouwert. De haven leit oan de súdwestkant fan de stêd Ljouwert, foar De Swette oer.
De namme Swettehaven jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zwettehaven.
Hylke Michiel Tromp
Hylke Michiel Tromp (Wâldsein, 9 febrewaris 1866 - Den Haach, 14 maaie 1935) wie in Nederlânsk boargemaster.
Swettepoel
De Swettepoel is in marke yn de gemeente De Fryske Marren. De poel leit tusken de Noarder Alde Wei en de Noardbroekster Feart oan de Swettepoelsterdyk, noardeast fan De Jouwer.
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1976
De Olympyske Simmerspullen 1976 ek wol de XXIe Olympiade neamd waarden yn 1976 yn Montreal, Kanada hâlden. It hurdsilen waard hâlden yn Kingston yn de Portsmouth Olympic Harbour.
Frjemd ynsidint
Nei de Spullen barde der in frjemd ynsidint. Alan Warren en David Hunt stutsen har boat dêr't se yn de Tempest Klasse meim útkamen, yn 'e brân. Mei dy boat hiene se noch sulver wûn by de Spullen yn 1972. Mar tidens it transport nei de Spullen yn Kanada rekke de boat beskeadige en Warren en Hunt einigen yn Kanada op it fjirtjinde plak. Nei oanlieding fan it ynsidint ferklearre Alan Warren dat de boat kreupel wie en dat se har gean litte moasten. De Kanadadeeske Dûane koe net oanfurdigje dat de boat net foar har beskikber wie om te ynspektearjen.
Barend Biesheuvel
thumb|250px|Barend Biesheuvel Barend Willem Biesheuvel (Haarlimmerliede, 5 april 1920 – Haarlim, 29 april 2001) wie in Nederlânske politikus en minister-presidint fan de kabinetten Biesheuvel I en Biesheuvel II.
Nijstêd (Ljouwert)
De Nijstêd (Nederlânsk en offisjeel: Nieuwestad) is in strjitte en buert yn 'e Fryske haadstêd Ljouwert. It is de wichtichste winkelstrjitte fan Ljouwert, dy't rûchwei yn east-westrjochting troch de binnenstêd rint. De Nijstêd wurdt troch in grêft ferdield yn in 'stille' en in 'drokke' kant. Beide kanten wurde ferbûn troch in tal brêgen oer de grêft. Der komme ferskate oare strjitten en stegen op 'e Nijstêd út. Oan it begjin (de westein) fan 'e 'stille kant' stiet it Burmaniahûs, dat funksjonearret as it gemeentehûs fan Ljouwert. Fierders steane der 41 oare ryksmonuminten oan 'e Nijstêd, wêrûnder de Waach.
Barend Biesheuvel
Nei it heljen fan it mulo-diploma gie de grifformearde Biesheuvel nei it Kristlik Lyceum te Haarlim. Hy helle it diploma gymnasium-A, wêrnei't er rjochten studearre oan de Frije Universiteit te Amsterdam. Hy slagge foar it doktoraal eksamen rjochtsgeleardheid yn septimber 1945. Fan 1945 oant 1947 wie er sekretaris fan de Provinsjale Fiedselkommissaris fan Noard-Hollân te Alkmaar. Yn 1947 waard er sekretaris fan de ôfdieling bûtenlân fan de Stichting foar de Lânbou, de foarrinnen fan it Lânbouskip. Biesheuvel waard yn 1952 algemien sekretaris fan it Nederlânske Kristlike Boeren en Túndersbûn (CBTB) en yn 1959 foarsitter. Fanôf 1959 wie er ek lid fan it bestjoer fan it Lânbouskip, fan de Stichting fan de Arbeid, fan de Sintrale Raiffeisenbank en fan de Heidemij.
Fan 1956 oant 1963 wie er foar de Anti-Revolúsjonêre Partij (ARP) lid fan de Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal en fan 1957 oant 1961 lid fan de Riedjaande Fergadering fan de Ried fan Europa en fan 1961 oant 1963 lid fan het Europeesk Parlemint. Yn de Kabinetten fan Victor Marijnen, Cals en Zijlstra wie er fan 24 july 1963 oant 5 april 1967 ficeminister-presidint, belêste mei Keninkrykssaken, en minister fan Lânbou en Fiskerij.
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1976
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it silen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1976.
Nijstêd (Ljouwert)
De 'drokke' en de 'stille' kant
De Nijstêd hat yn 'e midden in grêft, en bestiet sadwaande út in noardkant en in súdkant. De measte winkels sitte fan âlds oan 'e súdkant, dy't dêrom yn 'e folksmûle almeast de 'drokke kant' neamd wurdt. De noardkant stiet, yn kontrast dêrmei, bekend as de 'stille kant'. Sûnt de 1980-er jierren fêstigje har almar mear winkels oan 'e 'stille kant', dat dizze nomenklatuer giet tsjintwurdich feitlik net mear alhiel op. Boppedat sitte der in protte kafees en oare horekagelegenheden (lykas nachtklubs en de bioskoop Tivoli) oan 'e stille kant, dat benammen as it goed waar is, sitte de terraskes dêr fol en kin men eins kwealk fan 'e 'stille kant' sprekke.
Geografyske beskriuwing
De westlike útein fan 'e Nijstêd wurdt oer it algemien as it 'begjin' fan 'e strjitte beskôge. De strjitte ûntstiet dêr yn it ferlingde fan 'e Westerpiip, dy't tagong jout ta de fan noard nei súd rinnende Toerstrjitte. Dêrwei rint de Nijstêd yn rûchwei eastsúdeastlike rjochting oant er op 'e hichte fan 'e Lange Piip in knik makket en yn eastlike rjochting trochrint by it Waachplein lâns. De Nijstêd einiget op it krúspunt dêr't de Wurdumerdyk út it suden komt en de Sint-Jabiksstrjitte út it noarden, wylst oare kant de krusing yn it ferlingde fan 'e Nijstêd de Piperstrjitte begjint.
Barend Biesheuvel
Fan 1967 ôf wie er fannijs lid fan de Twadde Keamer fan de Staten-Generaal en foarsitter fan de ARP-fraksje. Yn dy perioade wie er ek foarsitter fan it Kolleezje fan de Skipsbou en foarsitter fan de kommisje Heroriëntaasje oerheidsfoarljochting.
Fan 6 july 1971 oant 11 maaie 1973 wie Biesheuvel minister-presidint en minister fan Algemiene Saken fan twa kabinetten mei syn namme. It kabinet-Biesheuvel I stroffele yn july 1972 oer de begrutting 1973. Nei it fuortgean fan DS'70-ministers út it kabinet, dy't in suniger belied woenen, makke Biesheuvel in trochstart mei in minderheidskabinet dat Biesheuvel II neamd waard; der waarden betide ferkiezings útskreaun foar 1973. Biesheuvel II koe it oan dy ferkiezingen úthâlde.
Montana
Montana (Ingelsk: Montana; útspr.: [mɒn'tænə], likernôch "m'ntêne"), offisjeel de Steat Montana (Ingelsk: State of Montana), is ien fan 'e fyftich steaten dy't mei-inoar de Feriene Steaten fan Amearika foarmje. Montana, byneamd de Treasure State, leit yn it noardwestlike part fan it lân, tsjin 'e Kanadeeske grins oan. De haadstêd is Helena, mar de grutste stêd is Billings. Neffens in skatting út 2014 hie de steat doe rom 1 miljoen ynwenners, wêrmei't it kwa befolkingsgrutte de 44e steat fan 'e Feriene Steaten is. Oangeande oerflak is Montana mei krapoan 381.000 km² de 4e steat, nei Alaska, Teksas en Kalifornje. Montana stiet bekend om syn natoerskientme en syn histoaryske lokaasjes.
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1976
Boarnen
<References/>
Delftlanden
Delftlanden is in wyk yn it súdwesten fan de Drintske stêd Emmen. De bou fan de wyk sette útein op 20 maaie 2006. Der moatte yn totaal 3.500 wenten oplevere wurde. De wyk leit tusken de Nieuw-Amsterdamsestraat, it spoar fan Swol nei Emmen, de Rûnwei en it Noordbargerbosk.
Swettepoel
De namme Swettepoel jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Zwettepoel.
Montana
Namme
De namme fan Montana komt út it Spaansk, fan montaña, dat "berch" of "berchlân" betsjut. De Spaanske kolonisators fan Meksiko neamden de hiele krite fan 'e Rocky Mountains dy't noardlik fan harren ynfloedssfear lei nammentlik Montaña del Norte ("Noardlik Berchlân"). De bynamme fan Montana is de Treasure State (de "Skattesteat"), fanwegen it goud en sulver dat der wûn waard (en noch wûn wurdt). In oare bekende bynamme is Big Sky Country ("Lân fan 'e Grutte Loften"), mei't op 'e flakke prêrje fan eastlik en sintraal Montana de loft hiel grut liket (foar lju dy't mear bercheftige kriten wend binne). Slogans dêr't Montana himsels mei oanpriizget, binne fierders Land of the Shining Mountains ("Lân fan 'e Blierkjende Bergen") en "the Last Best Place" ("it Lêste Bêste Plak").
Delftlanden
De wyk is neamd nei de eardere rivierkes de Boerendelft en Garminge Delft dy't fan de Bargermar nei it westen ta streamden.
Montana
Geografy
Montana hat in oerflak fan 380.800 km², wêrfan't 1% út wetter bestiet. Dêrmei is de steat justjes grutter as Japan. Teffens is it de op trije nei grutste Amerikaanske steat, nei Alaska, Teksas en Kalifornje, en de grutste dy't gjin kustline hat. Montana leit yn 'e Berchtiidsône (UTC –7, simmertiid –6). It grinzget yn it easten oan 'e steat Noard-Dakota, yn it súdeasten oan Súd-Dakota, yn it suden oan Wyoming, en yn it súdwesten en westen oan Idaho. Yn it noarden hat Montana in 877 km lange grins mei de Kanadeeske provinsjes Britsk-Kolumbia (yn it noardwesten), Alberta (yn it noarden) en Saskatchewan (yn it noardeasten).
It easten en de midden fan Montana (sa'n 60% fan it oerflak) binne relatyf flak en hearre ta de Grutte Flakten fan Noard-Amearika, dy't fan natuere begroeid binne mei prêrje. It westlike part fan 'e steat, en yn 't bysûnder it súdwesten, wurdt dominearre troch de bergen fan 'e Rocky Mountains, dy't útinoarfalle yn mear as hûndert lytsere berchtmen. Dêrûnder binne de Absaroka- en Beartooth-bergen yn it súdwesten en de Bitterroot-, Coeur d'Alene-, Cabinet-, Anaconda-, Mission-, Garnet-, Flint Creek- en Sapphire-bergen yn it westen en noardwesten. Eastlik fan 'e eigentlike Rocky Mountains rinne noch ferskate lytsere útrinners lykstrekich mei it haadberchtme op, wêrûnder de Madison- en Gallatin-bergen. It heechste punt yn 'e steat is de berch Granite Peak, op 3.904 m boppe seenivo, en it leechste punt is de rivier de Kootenai, oan 'e grins mei Idaho, mei in hichte fan 557 m boppe seenivo.
De grutste rivier fan 'e steat is de Missoery, dy't eastoan streamt en fia de Mississippy úteinlik yn 'e Golf fan Meksiko útmûnet. Oare wichtige rivieren yn Montana dy't ta it rivierestelsel fan 'e Mississippy hearre, binne de Yellowstone, de Bighorn, de Smith, de Milk, de Marias, de Judith, de Musselshell, de Powder en de Tongue. Oan 'e westkant fan 'e Rocky Mountains hearre rivieren as de Clark Fork (net te betiizjen mei de Clarks Fork, in sydstream fan 'e Yellowstone), de Blackfoot, de Bitterroot, de Flathead en de Kootenai ta it rivieresysteem fan 'e Kolumbia, dy't útmûnet yn 'e Stille Oseaan. It uterste noarden fan Montana wetteret fia de Waterton, de Belly en de Saint Mary ôf yn 'e rivier de Saskatchewan, dy't útmûnet yn 'e Hudsonbaai.
De steat Montana omfiemet teminsten 3.223 marren en opslachmarren, wêrûnder de Flathead-mar, de grutste natuerlike swietwettermar yn 'e westlike Feriene Steaten. In oare grutte mar is de Whitefish-mar. De grutste opslachmar is it Fort Peck-reservoir, yn 'e rivier de Missoery. Yn Montana leit fierders it Nasjonaal Park Glacier, dat wol 'de Kroan fan it Kontinint' neamd wurdt, en teffens in lyts stikje fan it ferneamde Nasjonaal Park Yellowstone, wêrûnder trije fan 'e fiif yngongen fan dat nasjonaal park. Ek de yn 1806 ûnder de Ekspedysje fan Lewis en Clark ûntdutsen monolyt Pompey's Pillar is sitewearre yn Montana. In oar bekend gebiet mei in beskerme status is it Nasjonaal Monumint Slachfjild oan de Little Bighorn, dat fan histoarysk belang is. Fierders binne der 12 ûnderskate wyldernisgebieten yn 'e steat en noch ferskillende oare beskerme gebieten. Yn totaal hat 127.000 km² (oftewol 35%) fan Montana de iene of oare foarm fan beskerme status. Teffens omfettet de steat 7 Yndianereservaten, dy't oer it algemien in oansjenlik oerflak hawwe: ● it Fort Belknap Yndianereservaat ● it Fort Peck Yndianereservaat ● it Krieë Yndianereservaat ● it Noardlike Sjajinne Yndianereservaat ● it Platholle Yndianereservaat ● it Rocky Boy's Yndianereservaat ● it Swartfuot Yndianereservaat
Nijstêd (Ljouwert)
Geografyske beskriuwing
De Nijstêd hat fan âlds trije brêgen oer de grêft, dy't tagong jouwe fan 'e stille nei de drokke kant en oarsom. Dat binne fan west nei east: de Duca Martenapiip, dy't likernôch yn it ferlingde leit fan 'e noard-súdrûte fia de Lytse Tsjerkestrjitte en de Ipe Brouwerssteech; de Nije Piip, dy't diel útmakket fan 'e noard-súdrûte fia de Nije Steech en de Doelesteech; en de Lange Piip, dêr't oan 'e noardkant sawol de Beginesteech as de Weard op útkomme en oan 'e súdkant de Alde Lombardsteech. Op 'e Lange Piip stiet ek it bekende stânbyld fan it Frysk hynder. Súdlik fan 'e grêft giet de Lange Piip oan 'e eastkant oer yn it Waachplein, dat neamd is nei it dêr steande Waachgebou. Oan 'e eastkant fan 'e Waach is dêr noch in houten fuotgongersbrechje oer de grêft makke yn it ferlingde fan it Hearewâltsje, dat sadwaande de Hearewâltsjefuotbrêge neamd wurdt. It wie deunby dat brechje, oan 'e stille kant fan 'e Nijstêd dat Meindert Tjoelker op 13 septimber 1997 by in gefal fan sinleas geweld om it libben brocht waard. Sadwaande is dêr yn 1998 in tinkstien foar him oanbrocht.
Barend Biesheuvel
Biesheuvel hat nei syn politike karriêre noch in protte funksjes by de oerheid en it bedriuwslibben hân.
Nijstêd (Ljouwert)
Skiednis
De namme 'Nijstêd' waard yn 1456 foar it earst neamd yn in histoaryske boarne as tafoege strjitte fan Ljouwert. Yn 1601 waard een diel fan 'e Nijstêd tusken de Lange Piip en de Martenapiip bestimd foar fleismerk. De 'stille' (noardlike) kant waard oant 1877 almeast net as 'Nijstêd' oantsjut, mar mei de nammen fan 'e deunbyste brêgen. De 'drokke' (súdlike) kant waard wol fan âlds 'Nijstêd' neamd of in fariant dêrop: yn 1456 Nye Stedsrea, yn 1475 upper Nyasted. Fan 1827 oant 1891 wie der in Winkel fan Sinkel oan 'e Nijstêd fêstige. Yn 1992 wie der in grutte útslaande brân oan 'e drokke kant fan 'e Nijstêd yn it pân fan kleanwinkel Wibra. Behalven dat gebou giene ek it oanbuorjende Supertex en Kooistra Kleding yn flammen op.
Angelslo
Skiednis
thumb|left|Hunebêd D47 yn Angelslo Angelslo ûntstie op it sângrûn fan de hegere Hûnsrich. Der wie yn de prehistoarje al bewenning dêre, sa fier as 45.000 jier werom. Der binne twa hunebúden yn it gebiet fan Angerslo fan goed 5000 jier werom. It doarp Angelslo moat yn de midsiuwen ûntstien wêze. In doarp fan grutte betsjutting hie it nea west want it foel ûnder de marke fan Noordbarge en Zuidbarge. Angelslo wie net mear as in boeredelsetting yn in boskryk gebiet. It efterheaksel -loo wiist op in boskryk gebiet. Yn 1938 kaam Angelslo ûnder Emmen. De gemeente Emmen wie doe noch in plattelânsgemeente mei in soad earmoede. Nei de Twadde Wrâldkriich waard de gemeente, mank mei it súdeasten fan Drinte, oanmurken as ûntwikkelingsgebiet. Dat late ta it fêstigjen fan tekstyl- en metaalfabriken. Dêrtroch ûntstie ferlet foar wentebou. Emmen waard doe omfoarme ta in nijmoadrige stêd. Der waard keazen foar in griene iepen stêd om de stêd in doarps karakter hâlde te litten mei stedske foarsjennings. Dêrtroch kamen de nije wiken reedlik fier fan de oarspronklike kearn fan Emmen te lizzen. Angelslo waard yn de 1960-er jierren oanlein.
Nijstêd (Ljouwert)
Winkelstrjitte
De 'drokke kant' fan 'e Nijstêd wie fan âlds dé winkelstrjitte fan Ljouwert. Winkels dy't dêr anno 2018 sitte, binne û.m. kleanwinkels as Ursula Mode, de Wibra, C&A, Hunkemöller, Miss Etam en H&M, optisiêns as Specsavers en Pearle Opticiens, ferskate skuonwinkels en juweliers en fierders de HEMA, Parfumerie Douglas, Etos, Vodafone en Boekenvoordeel. Ek bioskoop Cinema is oan 'e drokke kant fan 'e Nijstêd fêstige, wylst de eardere konkurrint Tivoli oan 'e stille kant sit (tsjintwurdich hawwe beiden deselde eigner). Boekhannel Van der Velde, dy't earst yn it pân op 'e eastlike hoeke fan 'e Nijstêd en de Doelesteech siet, ferhuze yn 2005 nei in grutter en rommer gebou oan 'e stille kant. De sluting fan it Ljouwerter filiaal fan V&D, yn 2016, dat op 'e hichte fan it Waachplein oan 'e drokke kant fan 'e Nijstêd siet, wie in grutte klap foar de strjitte.
Barend Biesheuvel
Barend Biesheuvel stoar yn de âldens fan 81 jier en kaam te hôf oan de Bergweg yn Bloemendaal.
Angelslo
Untwerp
Angelslo waard ta tsjinstelling fan de eardere boude wyk Emmermeer neffens in struktuer boud. De rasjonalistyske arsjitektuer fan de wyk besoarge de wyk ynternasjonale bekendheid. Yn de wyk is in soad leechbou mei in romme opset mei in soad omtinken foar grien- en parkearfoarsjennings. It midpart fan de wyk bestiet út wenblokken mei rychjehûzen, binne der oan de râne fan de wyk middelhege en hege flatgebouwen.
De stêdeboukundige Z. Naber en syn opfolger Niek de Boer, dy't it plan Emmen III, sa't it projekt ynearsten hiet, fierder útwurken, fûnen dat Angelslo in wyk dêr't de funksjes wenjen, wurkjen, ferkear en ûntspanning faninoar skaat wurde moasten. Drokke ferkear yn de wenbuerten moast tefoarren kommen wurde. Der moast in soad ljocht, loft en romte foar de bewenners wêze. De ûntwurpers betochten in hiërargyske opbou fan wente ta strjitte, ta buert, ta wyk. It ûntwerp wie neffens de prinsipe fan it nije bouwen, dat skaaimerke wurdt troch de platte dakken. Yn de wyk waarden gjin krusende diken oanlein, allinnich T-krusings. De Statenweg waared de haadwei dy't de ferkillende strjitten ferbynt. Dy strjitten haawe allegear in sydstrjitte dêr't de wenhiemen oan oanlein waarden.
Montana
Skiednis
Foarôfgeande oan 'e kolonisaasje fan it gebiet troch de blanken waard Montana bewenne troch ferskate Yndiaanske folken, wêrûnder de Krieën (Crow) en Sjajinnen (Cheyenne) yn it súdeasten, de Lakota, Odjibwe (Odjibwe), Kry (Cree), Assiniboin (Assiniboine) en Gro Wânt (Gros Ventre) yn it noardeasten, de Swartfuotten yn it noarden en noardwesten, en de Kûtenai, Plathollen (of Bitterroot-Salisj) en Kalispel yn it westen.
It diel fan Montana beëasten de wetterskieding fan 'e Rocky Mountains makke diel út fan 'e Frânske koloanje Louisiana, dy't by de saneamde Louisiana-oankeap fan 1803 troch Napoleon oan 'e Feriene Steaten ferkocht waard. It diel fan 'e steat dat westlik fan 'e wetterskieding leit, makke diel út fan it Oregon-territoarium, dat in gebiet wie dêr't sawol troch de Feriene Steaten as troch Grut-Brittanje (fia Kanada) oanspraak op makke waard. By it Oregonferdrach fan 1846 waard dy regio opspjalten yn in noardlik Britsk diel, dêr't Britsk-Kolumbia út ûntstie, en in súdlik Amerikaansk diel, dat neitiid opdield waard yn 'e steaten Washington, Oregon en Idaho, wylst ek Montana en Wyoming der stikken fan taparte krigen.
De earste permaninte blanke delsetting yn Montana wie de misjepost St. Mary's, dy't yn 1841 stifte waard yn 'e neite fan 'e it tsjintwurdige Stevensville. Fan 'e 1850-er jierren ôf sette de kolonisaasje fan it gebiet troch de blanken útein dy't oer it ferneamde Oregon Trail út it Easten kamen. Dêrby foarmen de dellingen fan 'e rivieren de Beaverhead en de Big Hole it ierste fêstigingsgebiet. Yn 1852 waard goud ûntdutsen by it hjoeddeistige Garrison. Dat wie de earste yn in rige grutte fynsten fan dylchstoffen, wêrûnder ek sulver, koper, lead, stienkoal en letter ierdoalje. Under de 1860-er jierren reizgen tûzenen goudsikers en oare blanken oer it Bozeman Trail, in sydpaad fan it Oregon Trail, fan Wyoming nei de goudfjilden fan westlik Montana.
Bestjoerlik hearden ferskate dielen fan Montana ta it Oregon-territoarium (1848-1864), it Washington-territoarium (1853-1863), it Idaho-territoarium (1863-1864) en it Dakota-territoarium (1861-1864). Op 26 maaie 1864 waard Montana bestjoerlik in apart territoarium, it Montana-territoarium. De earste haadstêd wie Bannack (1864-1865), mar it regear fan it gebiet waard al rillegau ferhuze nei Virginia City (1865-1875), om úteinlik foargoed te Helena fêstige te wurden. De blanke befolking fan it territoarium bestie yn 1870 noch mar út 20.595 persoanen.
De kolonisaasje fan Montana gie net sûnder slach of stjit. Yn 1855 sleat gûverneur Isaac Stevens it Ferdrach fan Hellgate mei de Plathollen, Kalispel en Kûtenai fan westlik Montana, mar troch misferstannen en minne fertaling by de ûnderhannelings duorre strideraasje oer lân yn dy krite noch oant 1891 fuort. Fan 'e 1850-er jierren ôf fûnen yn noardlik Montana wapene konfrontaasjes tusken blanke kolonisten en de Swartfuotten plak, dy't yn 1870 ta in hichtepunt kamen by it Bloedbad fan de Marias, wêrby't troch de Amerikaanske kavalery sa'n twahûndert Swartfuot-froulju, -bern en -âlderein ôfslachte waarden.
Yn it súdeasten fan Montana fierden de Amerikanen yn 1865 de Ekspedysje nei de Powderrivier út, dat in strafekspedysje tsjin 'e Lakota en Sjajinnen wie, dy't lykwols net folle úthelle. Yn 1866 briek yn dyselde kontreien mei de Lakota en Sjajinnen de saneamde Oarloch fan Reade Wolk út nei't it Amerikaanske Leger tsjin 'e ferdraggen yn op Yndiaansk lân in rige forten oan it Bozeman Trail boud hie. De wichtichste slach út dy oarloch, it Fetterman-bloedbad, wie in grutte oerwinning foar de Yndianen. Yn 1868 waard it konflikt beëinige mei it sluten fan it Ferdrach fan Fort Laramie, wêrby't de Amerikanen dermei ynstimden om 'e forten te ûntromjen en ôf te brekken.
Om 'e Yndianen derûnder te krijen rûgen de Amerikanen mei opsetsin de ûnbidige keppels Amerikaanske bizons út, dy't it wichtichste iten fan 'e Yndianen foarmen. Neffens guon skattings wiene der yn 1870 noch 13 miljoen fan dy grutte kobisten yn Montana; yn 1884 wiene der noch 325 eksimplaren oer yn 'e hiele Feriene Steaten. It plak fan 'e bizons waard ynnommen troch kij. De feeboer Nelson Story brocht yn 1866 de earste keppel Texas longhorns nei Montana ta, en neitiid ûntjoech de steat him ta ien fan 'e wichtichste feeweiderijgebieten fan 'e Feriene Steaten. Dat waard mooglik makke troch de oanlis fan 'e Northern Pacific Railroad (1883) en de Great Northern Railroad (1887), dêr't it slachtfee yn treinwagons oer ôffierd wurde koe nei de slachthuzen fan Chicago en oare stêden yn it Easten.
Op 8 novimber 1889 waard Montana as de 41e steat ta de Amerikaanske Uny talitten. Begjin tweintichste iuw waarden de prêrjegebieten fan 'e steat kolonisearre en foar in diel yn kultuer brocht mei yrrigaasjeprojekten. Under de Earste Wrâldoarloch tsjinnen likernôch 40.000 Montaansters yn 'e Amerikaanske Striidkrêften, wat delkomt op sa'n 10% fan 'e befolking, nei ferhâlding mear as út hokker oare steat ek. Dêrfan kamen sa'n 1.500 man te sneuveljen, wylst nochris 2.437 oaren ferwûne rekken. Fierders levere Montana 10.000 kavaleryhynders foar de oarlochsynset. Yn febrewaris 1918 feardige it Steatskongres fan Montana de Oprokkeningswet fan Montana út, wêrmei't krityk op it Amerikaanske regear en leger kriminalisearre waard. Under dy wet waarden mear as 200 minsken oppakt, wêrfan't 78 feroardiele waarden. Dat wiene yn 'e regel pasifisten, dy't yn 40% fan 'e gefallen finzenisstraffen oplein krigen. Yn maaie 2006 feardige gûverneur Brian Schweitzer postúm in folsleine amnesty út foar alle lju dy't feroardiele wiene ûnder de Oprokkeningswet.
Yn 1918 koste de Spaanske gryp oan mear as 5.000 ynwenners fan Montana it libben. De Grutte Depresje wie in tige drege tiid foar boeren en mynwurkers, dy't yn Montana in bûtenproporsjoneel grut oandiel fan 'e beropsbefolking útmakken, mei as gefolch dat de steat folle hurder troffen waard as in protte oare dielen fan 'e Feriene Steaten. Under de Twadde Wrâldoarloch tsjinnen 57.000 Montaansters yn 'e Amerikaanske Striidkrêften, wêrfan't in grut part al foar de oanfal op Pearl Harbor tsjinst nommen hie om oan 'e strieminne ekonomyske sitewaasje yn 'e thússteat te ûntkommen. Op 'e nij droech Montana sadwaande ien fan 'e heechste persintaazjes soldaten by fan alle Amerikaanske steaten. Dêrûnder wiene ek saneamde koadepraters fan 'e Krieë Stamme, dy't yn harren eigen taal (it Kriesk) fia radiokommunikaasje berjochten trochjoegen sadat de Dútsers en Japanners net wisten wat der sein waard. Sa'n 1.500 soldaten út Montana fûnen yn 'e oarloch de dea. In protte lju dy't as gewissebeswierde wegeren om yn it leger te tsjinjen, waarden ûnder de Twadde Wrâldoarloch nei Montana ta stjoerd om as brânwachten te fungearjen by it blussen fan boskbrannen.
Bestjoer
Montana bestiet bestjoerlik út 56 countys. De steatshaadstêd, Helena, leit yn Lewis and Clark County, yn it westen fan 'e steat. Krekt as alle Amerikaanske steaten wurdt Montana bestjoerd troch in steatsregear mei oan it haad de gûverneur. De wetjaande macht is yn 'e hannen fan it Steatskongres fan Montana, dat bestiet út 'e Steatssenaat mei 50 sitten en it Steatshûs fan Offurdigen mei 100 sitten. Yn 'e Amerikaanske Senaat wurdt Montana, lykas alle Amerikaanske steaten, fertsjintwurdige troch 2 senators. Yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hat Montana no fanwegen syn relatyf lytse befolking noch mar 1 sit (de twadde sit gie ferlern by de werferdieling fan 'e sitten op grûn fan 'e útkomsten fan 'e folkstelling fan 1990).
It politike lânskip fan Montana wurdt behearske troch de beide grutte Amerikaanske politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij. Alle oare partijen spylje yn 'e steat mar in marzjinale rol. Histoarysk wie Montana in swingsteat, dy't by ferkiezings beide kanten útgean koe, mar sûnt de 1980-er jierren is de steat stevich yn 'e hannen kommen fan 'e Republikeinen.
It frouljusstimrjocht waard yn Montana yn 1914 ynfierd, en yn 1916 wie Montana de earste Amerikaanske steat dy't in frou yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen keas, nammentlik Jeannette Rankin. Dat wie in prinsipieel pasifiste, dy't sawol yn 1916 as yn 1941 tsjin 'e dielname fan 'e Feriene Steaten oan 'e Earste, resp. Twadde Wrâldoarloch stimde. Yn Montana is de ferkeap fan alkohol in monopoalje fan 'e steat. By it oanfreegjen fan in skieding komt der (oars as yn it meastepart fan 'e Amerikaanske steaten) gjin skuldfraach foar it mislearjen fan it houlik oan 'e oarder. Montana is ek ien fan mar fiif steaten dy't gjin BTW heffe.
Ekonomy
Neffens in offisjele skatting út 2014 bedroech it bruto steatsprodukt fan Montana dat jiers $44,3 miljard, wat omrekkene per lid fan 'e befolking delkomt op in trochsneed ynkommen fan $40.601. De agraryske sektor is noch altyd tige wichtich, mei't Montana fierhinne in plattelânsgebiet is. Feehâlderij, yn 't bysûnder fan kij, nimt dêrby it wichtichste plak yn. Fierders is de boskbou fan belang, en de dêrmei ferbûne houtferwurkjende en papieryndustry. Op it mêd fan 'e mynbou wurde yn Montana noch altyd goud, stienkoal, sulver, ierdoalje en oare dylchstoffen út 'e grûn helle.
Fierders is it toerisme tige wichtich, mei't de steat elts jier troch mear as 10 miljoen fakânsjegongers oandien wurdt. De grutste attraksjes binne it Nasjonaal Park Glacier, it Nasjonaal Park Yellowstone (wêrfan't trije fan 'e fiif yngongen op it grûngebiet fan Montana lizze), it Nasjonaal Monumint Slachfjild oan de Little Bighorn, de Flathead-mar, de boarnen fan 'e rivier de Missoery en de monolyt Pompey's Pillar, noardeastlik fan Billings. Ek de Rocky Moutains fan Montana lûke in protte toeristen, simmerdeis om te kuierjen en te berchbeklimmen, en by 't winter om te skyen.
Demografy
Neffens in offisjele rûzing troch it Amerikaanske Folkstellingsburo (op grûn fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010) hie Montana yn 2014 1.023.579 ynwenners, wat in groei fan 3,5% is yn ferhâlding ta de stân fan saken yn 2010. De befolkingstichtens bedroech yn 2014 2,7 minsken de km². De grutste stêd fan 'e steat is Billings, mei 110.000 ynwenners yn 2015. Oare gruttere stêden binne: Missoula (70.000), Great Falls (59.000), Bozeman (42.000), Butte (34.000), de steatshaadstêd Helena (30.000), Kalispell (21.000) en Miles City (9.000). It grutste plak yn noardlik Montana is Havre (10.000).
Etnisiteit
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e Montana befolking doe sa: 87,8% blanken; 6,3% Yndianen; 2,9% Latino's; 0,6% Aziaten; 0,4% swarten; 0,1% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs; 1,9% oaren of fan mingd etnysk komôf. Wat dêrby benammen opfalt, is dat Montana in tige blanke steat is, dêr't de Yndianen in folle grutter oandiel fan 'e befolking útmeitsje as yn 'e measte oare Amerikaanske steaten.
Blanke Montaansters binne fierhinne fan Midden-, Noard-en Noardwestjeropeeske orizjine, mei as grutste oarsprongsgroepen Dútsers (27,0% fan 'e totale steatsbefolking), Ieren (14,8%), Ingelsen (12,6%), Noaren (10,9%), Frânsen (4,7%) en Italjanen (3,4%). Yn 47 fan 'e 56 countys fan Montana foarmje lju fan Dútsk komôf de grutste befolkingsgroep; yn 6 countys (dy't min ofte mear gearfalle mei de grutste Yndianereservaten) binne dat Yndianen; yn 2 countys (yn it uterste noardeasten fan 'e steat) binne dat lju fan Noarsk komôf; en yn ien county (yn it súdwesten) binne dat lju fan Iersk komôf.
Montana omfiemet 7 federaal erkende Yndianestammen: Dizze stammen hawwe allegear har eigen reservaat. Fierders is der yn Montana ek noch 1 stamme dy't erkenning fan 'e steat, mar net fan 'e federale autoriteiten hat. Dat is: Dizze stamme hat gjin eigen reservaat.
Taal
De offisjele taal fan Montana is it Ingelsk, dat neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2000 doe foar 94,8% fan 'e befolking de memmetaal wie. Op it twadde plak kaam it Spaansk, mei 1,4% fan 'e steatsbefolking, folge troch it Dútsk mei 1,1%, hoewol't mear as de helte dêrfan eins sprekkers fan it Hutteristedútsk binne, dat troch taalkundigen yn 'e regel as in selsstannige taal beskôge wurdt. Fan 'e steatsbefolking sprekt 0,4% it Frânsk as memmetaal, en inselde persintaazje hat it Kriesk (Crow) as earste taal. Mei sa'n 3.000 sprekkers is it Kriesk fierwei de grutste Yndiaanske taal fan Montana, folge troch it Sjajinsk, mei sa'n 1.700 sprekkers (yn Montana). Fan it Lakota, dat yn 'e hiele Feriene Steaten troch 6.000 minsken sprutsen wurdt, binne gjin aparte sifers oangeande Montana bekend. Alle oare Yndiaanske talen yn 'e steat hawwe likernôch 100 sprekkers of minder. It Gro Wânt (Gros Ventre) is yn 1981 útstoarn.
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestiet 77% fan 'e befolking fan Montana út kristenen, wêrûnder 54% protestanten en 23% roomsen. De grutste protestantske denominaasjes wiene yn 2010 de (mormoanske) Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen, mei krapoan 47.000 leden en de Evangelysk-Lutherske Tsjerke yn Amearika mei 37.000 leden. Fierders wenje der yn Montana goed 20.000 Jehova's tsjûgen. Ateïsten en agnosten foarmje 20% fan 'e befolking. Oare godstsjinsten binne it boedisme (1%), it joadendom (0,5%), de islaam (0,5%) en it hindoeïsme (0,5%).
Klimaat
It flakke, eastlike diel fan Montana hat in drûch lânklimaat, wylst in grut diel fan it bercheftige westen in heechberchtmeklimaat hat. Nettsjinsteande dat is it klimaat yn it grutste part fan westlik Montana mylder as yn it easten, mei't it westen te krijen hat mei de matigjende ynfloed fan it seeklimaat yn it Amerikaanske Noardwesten. Eastlik fan 'e Rocky Mountains binne de winters kâlder en langer en de simmers hjitter en koarter. Rekôrtemperatueren wiene 47 °C, op 20 july 1893 yn Glendive, en –57 °C op 20 jannewaris 1954 yn in goudsikerskamp by de Rogerspas yn 'e Rocky Mountains. Yn trochsneed falt der jiers yn Montana 380 mm delslach, mar westlik fan 'e bergen kin dat oprinne oant 880 mm, wylst oan 'e eastkant, dy't yn it reinskaad fan 'e Rocky Mountains leit, op plakken mar 167 mm falt. Snie kin yn Montana yn alle moannen fan it jier falle, al is it yn july en augustus seldsum. De measte stêden yn 'e steat krije elts jier 75-130 sm sniefal, wylst yn 'e bergen oer in jier nommen samar 7,5 m snie falle kin.
Angelslo
Hjoed-de-dei
Angelslo hat in oerdutsen winkelsintrum, twa legere skoallen, ferskate skoallen foar fuortset en heger ûnderwiis en in eigen fuotbalferiening, SC Angelslo.
Der binne twa hunebêden, D46 en D47 yn de wyk dy't yn it wyksûntwerp ferwurke wiene.
Sûnt 2005 is der in stedsfernijing geande yn de wyk om't de wyk as ferâldere sjoen waard. Omreden de bysûndere karakteristike opbou is de wyk oanmurken as planologysk en stêdeboukundich erfgoed.
Aage Meinesz
Aage Vening Meinesz (Malang, 19 juny 1942 – De Haach, 31 oktober 1985) wie in Nederlânske masterkreaker, dy't bekend waard ûnder de namme Aage M..
Yn Nederlân krige eins mar ien bankrôver ea de rom by it grutte publyk: Aage Meinesz, alias de Masterkreaker. In bynamme dy't er foar syn masterlike tige goed tarette berôvingen krige. Aage wie in sjarmante ferskining dy't syn ferhaal moai bringe koe. As ark brûkte er faak syn legindarysk wurden termyske lâns. In apparaat besteande út in buis fold mei stêven magnesium dêr't soerstof trochhinne parse wurdt. Troch ûntstekking ûntstiet in flam fan 3500 graden dy't troch beton en it tsjokste metaal brânt. Begjin jierren 70 die er syn grutste kreak ea. Dy helle alle Nederlânske kranten. Ut de klûs fan de Nederlânske Middenstâns Bank yn Helmond stiel Aage 600.000 gûne. De partikuliere sparklûskes liet er bewust gewurde. Yn 1973 wurdt Aage oanholden en feroardiele ta 4,5 jier sel yn de Blokhûspoarte, de straffinzenis yn Ljouwert. Op yngenieuze wize wit er dêr te ûntkommen om fjouwer moannen letter wer oppakt te wurden. As syn finzenisstraf der úteinlik opsit, stiet de hiele Nederlânske parse by de finzenispoarte foar foto’s en kwotes. Aage waard frege oft it dreechwie om sa spektakulêr út de finzenis yn Ljouwert te ûntsnappen. Dêrop andere er nonsjalant: "In bankklûs kreakje kostet ek muoite, ik haw dy kapasiteiten no ienkear."
Aage Meinesz wie fan goede komôf mei in oerpake dy't boargemaster fan Rotterdam en Amsterdam wie (Sjoerd Vening Meinesz) en in âldomke (Felix Vening Meinesz) dy't in bekende heechlearaar yn de geofysika wie. Fan memmekant wie er fan Ynjeske komôf. Aage wenne it grutste diel fan syn wurksum libben yn Utert.
Hy hie in djoere libbensstyl, dêr't in slompe jild foar nedich wie. Yn de misdie wie er derop tsjin om geweld te brûken. Hy hold leaver op mei ynbrekken as in beweitser oanfalle te moatten. Hy krige syn bynamme de Masterkreaker om syn feardigens mei de termyske lâns dêr't er in rige bankrôven mei die. Troch it grutte oantal kreaken en de geweldleazens dêr't er soks mei die krigen de dieden fan Aage in eigen styl, binnen it kriminele sirkwy. Letter fertelde er op de telefyzje, by Willem Duys, oer syn dieden.
Yn 1976 ferskynde syn autobiografysk boek Mijn nachten met de thermische lans.
Meinesz hat ien kear troud west en krige út dat houlik ien dochter en ien soan: Conny (ferneamd nei syn fermoarde mem) en Jelle (ferneamd nei syn heit). Dêrnei hat er by ferskillende freondinnen noch twa soannen krigen en in dochter. Yn 1985 stoar Aage Vening Meinesz op 43 jierrige leeftiid oan termkanker. Hy waard begroeven yn De Haach. It grêf is ûnderwylst romme.
Kinmerlân
right|thumb|200px|Dunen yn Kinmerlân Kinmerlân wie yn de Midsiuwen in goa (gewest) fan de krite West-Fryslân ûnder it Frankyske gesachstiidrek. Oarspronklik hie dit greefskip de Frankyske kening as lienhear, letter waard dit de keizer fan it Hillige Roomske Ryk. Yn de 11e iuw soe Kinmerlân tegearre mei it Rynlân diel útmeitsje fan it gruttere greefskip Hollân.
Tsjintwurdich bestiet Kinmerlân út trije regio's fan 18 gemeenten yn de provinsje Noard-Hollân: Noard-Kinmerlân, Midden-Kinmerlân en Súd-Kinmerlân.
Stiens
Stiens is in doarp dat yn de gemeente Ljouwert leit. Stiens leit noardwestlik fan Britsum, súdeastlik fan Alde Leie en besuden Feinsum. Yn 2022 hie Stiens 7.806 ynwenners. De doarpskearn fan Stiens leit benammen oan de Smelbrege en Langebuorren.
Namme
De namme Stiens is net maklik te ferklearjen. Guon tinke dat de namme fan 'Steninge' komt. Dat soe dan betsjutte: 'hearrend by stien'. Oaren tinke oan de persoansnamme 'Stene'. Yn âlde akten wurdt Stiens 'Steens, Steense' of 'Stiensede' neamd.
Skiednis
Troch terpfynsten wurdt oannommen dat der sûnt 300 foar Kristus terpen opsmiten waarden op de kwelderwâl. De earste skriftlike boarne datearret fan 1399. Yn dat jier beliende greve Albrecht fan Beieren fan Hollân Gerryt fan Camminga út Ljouwert mei de doarpen Steensede, Wurdum en Ferwert. Letter rekke Stiens belutsen yn de striid tusken Skieringers en Fetkeapers, troch't de Ljouwerter eallju Fetkeapers wienen en de Stienzer eallju Skieringers.
Sa om 1900 hinne waard Stiens in plak dêr't rinteniers harren nei wenjen setten. Stiens krige sa de namme fan in deftich doarp. Dat waard oantrune mei't Stiens oan de Noarder Lokaal Spoarwei kaam te lizzen en in stasjon fan de earste klasse krige.
Sûnt 2018 leit Stiens yn de gemeente Ljouwert, dêrfoar lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente Ljouwerteradiel. Sûnt 1965 (foar 1965 stie it riedhûs yn Ljouwert) wie Stiens haadplak fan Ljouwerteradiel.
Yn 1943 waard it Sudertrimdiel fan Ljouwerteradiel ûnder fûle protesten fan de befolking by de gemeente Ljouwert foege. Al gau winske it gemeentebestjoer om it riedshûs te ferhûzjen nei Stiens, mar it duorre noch oant 1958 ear't dy plannen útfierd waarden. Op 28 augustus waard úteinset mei de nijbou fan it riedshûs yn Stiens en op 1 maart 1965 waard it iepene.
States
Stiens hie alear in protte states, dy't yn de rin fan de tiid allegearre ôfbrutsen binne. Allinnich strjitnammen betinke hjoed-de-dei de eardere states. De wichtichste state wie de Burmaniastate. Dy waard ek wol nei de earste eigners de Hajomastate neamd. De Burmania’s wennen sa’n 150 jier yn Stiens en de lêste bewenner hat Watze fan Burmania west. Hy is yn 1691 as militêr op see omkomd. Yn 1722 waard de state ferkocht oan de famylje Heringa fan Aisinga. Earne tusken 1723 en 1757 is de state ôfbrutsen. Der hat ek noch in Burmaniastate west op it Stienzer Aldlân.
In oare state wie Uniastate. De Unia's hawwe lang yn Stiens wenne. Guon hawwe grytman fan Ljouwerteradiel west. Uniastate wie ferneamd om de plantagie, in tún mei fruchtbeammen mei in singel fan ipen. Yn de folksmûle waard dit it Lyts Efterbosk neamd. Op it plak fan Uniastate is letter de âlde grifformearde tsjerke boud.
De Sint Fitustsjerke
thumb|left|250px|Sint-Fitustsjerke
Om de tsjerke leit in tsjerkhôf yn in aaifoarm. Om it hôf hinne stiet in krâns fan 120 beammen fan sa'n 200 jier âld. De tagong is troch draaihekjes. Dit wie om't de feemerk om de tsjerke holden waard en losrinnende kij fan it tsjerkhôf te hâlden.
De Menniste Gemeente
Yn 1944 wurdt der in rûnte foarme fan leden út Aldebiltsyl en Hallum. Dy is letter wer ferrûn. Yn 1954 ûntstie yn Stiens in nije rûnte fan sa'n 25-30 leden. Yn 1974 krige dy rûnte de erkenning as de Meniste Gemeente fan Stiens. De tsjerketsjinsten waarden holden yn it gebou fan de herfoarme evangelisaasje. Doe't de evangelisaasje wer ien waard mei de Herfoarme Gemeente, waard it gebou oan de muzykferieniging 'Studio' ferkocht mei as betingst dat de menisten sneins it gebou brûke mochten. Studio krige in nij ûnderkommen en it gebou waard, mei stipe fan de leden, troch de Meniste Gemeente kocht. Earst komt der in gearwurkingsferbân mei de gemeenten yn Sint Anne en Aldebiltsyl, mar letter kaam der in kombinaasje Hallum/Stiens.
De Grifformearde Tsjerke
Nei de oarloch naam it tal leden sa ta dat de tsjerke oan de Uniawei te lyts waard. Yn 1972 waard der in nije tsjerke boud. Dy krige as namme: De Hege Stins. Yn de rin fan de tiid kaam der in gearwurkingsferbân mei de herfoarme gemeente dat is útrûn op de foarming fan de PKN-gemeente Stiens.
De mûnen
thumb|260px|Mûne De Hoop thumb|260px|De Stienhúster mûne
De Hoop
Yn 1875 waard de mûne 'De Hoop' as nôtmûne boud troch de mealder Jan P. Duinkerk. Yn 1922 joech de mealder der de brui oan. De mûne waard oant de stiennen romp ôfbrutsen, dy't de namme Piperbus krige. Yn 1976 kocht de gemeente Ljouwerteradiel de romp en yn 1979 stie der wer in nije mûne. Yn de Aldjiersnacht fan 1991 rekke in fjoerpylk de mûne en de mûne baarnde ôf. Yn 1993 waard de mûne wer yn gebrûk nommen. Sneons draait de mûne en wurdt betsjinne troch amateursmealders.
Lytse mûne of Binnema’s mûne
Yn 1913 waard de mûne boud oan de Stienzer Feart foar it bemeallen fan de Binnema’s polder. Yn 1988 krige de mûne it nije plak oan de Brédyk. De mûne wie doe al troch de Stifting De Fryske Mole oernommen. It is de lytste muonts fan Fryslân.
Steenhústermûne
Yn it Stienzer Aldlân stiet de Stienhústermûne út 1913. Dy is yn 1988 restaurearre en is ek in besit fan de Stifting 'De Fryske Mole.
Twadde Wrâldoarloch
Yn de Twadde Wrâldkriich bestie it wurk fan it Stienzer ferset fral út it regeljen fan gaadlike plakken foar ûnderdûkers. Dêrby waard nau gearwurke mei it ferset fan Ljouwert. It Stienzer ferset is de oarloch relatyf goed troch kommen en ek ûnder de pear NSB-ers dy't it Noardertrimdiel telde kaam ferrie net foar. Oan it ein fan de kriich waard dûmny Bender oppakt, dy't nei ûnderfreging yn nei Dútslân ferdwûn en nei de oarloch werom kaam. thumb|250px|left|Oarlochsmonumint Stiens Stiens ferlear yn it lêst diel fan de oarloch noch trije jonge manlju. Folkert Tolsma waard yn july 1944 oppakt om't er him net by de ferplichte Arbeidseinsatz jûn hie. Hy waard op transport nei Dútslân set en kaam nea werom. By in razzia op 23 augustus 1944 yn it swimbad waard Tamme Zijlstra oppakt, dy't ferstoar yn Ahlem by Hannover. De trije bruorren Arjen, Sytze en Jacob Heslinga waarden yn jannewaris 1945 oppakt, om't in evakuee him net hold oan de fertsjusteringsfoarskriften. Arjen kaam nei de oarloch siik werom út Dútslân en ferstoar yn it sikehûs fan Delfsyl. De trije manlju wurde yn Stiens allegear betocht mei in eigen strjitnamme.
By in razzia op it Tichelwurk waarden njoggen jonge manlju oppakt, wêrfan fiif ûnderdûkers. Allegear oerlibben hja de oarloch yn Dútslân. Nei in slagge razzia yn de Koarnjumer tsjerk op de sneintemoarn fan 11 febrewaris 1945, wêrby't 19 man fûn waarden, besochten de Dútsers dy middeis it ek nochris yn Stiens, mar dêr fûnen hja nimmen: alle jonge manlju wiene warskôge en thúsbleaun.
Mienskip
De Nije Skalm is it kulturele sintrum fan Stiens. It is ûnderbrocht yn it eardere, renovearre gemeentehûs fan Ljouwerteradiel. Sûnt ein 2022 hawwe alle aktiviteiten dy't earder yn de Skalm plakfûnen in plak yn de Nije Skalm. Pleatselik belang rêdt tegearre mei ferienings en ynstellings mei de belangen fan it doarp.
Skoallen
Stiens hat gjin foarsjennings foar fuortset ûnderwiis.
Befolkingsferrin
Neffens Van der Aa (1792–1857) hie Stiens 1.780 ynwenners en de Ensyklopedy fan Fryslân joech yn 1958 in ynwennretal fan 2.588 op. De grutte útwreiding is nei 1960 kommen, doe't fral Ljouwerters nei Stiens ferhûzen. De gemeente Ljouwerteradiel hat it tige oantrune om it maklik te meitsjen in hûs yn Stiens te krijen. De plannen 'Stiens-Súd' en 'd’Oriïnt' waarden oanelin en it doel wie noch fierder te bouwen, mar de provinsje kearde dat op.
* Sifers ôfkomstich út: Ljouwerteradiel, G. Abma, 1984, De Tille, side 428
Bekende Stienzers
thumb|260px|Monumint foar Piter Jelles Troelstra
Ferienings
It sportkompleks It Gryn (ek it swimbad) wurdt fan 2012 ôf ferwaarme troch biogas fan boerebedriuw De Boer-Talsma.
Strjitten
Alle strjitten yn Stiens
Sint-Jansberchkleaster
thumb|Sint-Jansberchkleaster thumb|Kleaster op in kaart fan [[Jacob van Deventer út 1560]] It Sint-Jansberchkleaster of Hospitaalkleaster (offisjeel: Hospitaal van den Sint Jansberg, ek wol Berchkleaster, yn de folksmûle Johanniterkleaster) is in earder kleaster yn de stêd Snits. It kleaster stie op it plak dêr't no it Algemiene Begraafplak is.
It kleaster wie in kommanderij foar manlju, bewenne troch Johanniters. It kleaster is ûntstien tusken 1284 en 1317 op in terp dy't, destiids, bûten de stêd lei. De Johanniters húsden hjir tusken ± 1300 en 1580. It kleaster stie bekend fan wege har grut grûnbesit, dat rûn oant Iemswâlde en Oazingahuzen. Dêrneist waard it patronaatsrjocht fierd oer ferskate tsjerken (oant yn Boalsert ta).
De gebouwen fan it kleaster waarden yn 1572, yn de Tachtichjierrige Oarloch, ôfbrutsen troch boargers. De broeders ferhuzen hjirop nei in lokaasje binnen de stêd. Op diizze nije lokaasje, oan de Krusebruorrestrjitte, is letter it Krusebruorrekleaster Jeruzalim stifte.
Tsjintwurdich binne de strjitten yn De Loaten en de Noardeasthoeke nei it kleaster ferneamd. Ek de namme fan de buert Spitaal is ôflaat fan it Hospitaalkleaster.
PC 2004
thumb|right|300px|iepening fan de PC 2004 troch de foarsitter Op 4 augustus 2004 waard yn Frjentsjer de 151e edysje fan de PC ferkeatst. Bysûnder oan de PC fan 2004 wie dat de as heech favoryt bestimpele partoeren fan Klaas Berkepas en Rutmer van der Meer fuort yn de earste omloop tsjin elkoar moasten. Neffens guon hie dat de ideale finalepartij west. Se soene lykwols beide de finale net helje. It entûsjaste partoer fan Johan Abma, Pieter Scharringa en Daniël Iseger, op dat stuit gewoanwei stridend yn 'e 1e klasse, wie de ferrassende, mar neffens kenners fertsjinne winner fan de PC fan 2004. Daniël Iseger waard útroppen ta kening fan de partij. Hy krige 8 stimmen fan de keningskommisje (Abma krige 7 en Scharringa 3 stimmen). Ferliezend finalist wie it partoer fan Klaas Anne Terpstra, Jan Willem van Beem en Douwe Groenendijk. De einstân yn de finale wie 3-5 (6-6). De partij waard ferkeatst by sierlik simmerwaar mei temperaturen boppe de 25 graden.
Op de dielnimmerslist fan 16 partoeren stiene mar leafst 15 keatsers dy't de PC op syn minst al ien kear wûn hiene. Der wiene 10 debutanten.
De PC fan 2004 waard troch de parse, kommisje en de KNKB presintearre as de 151e PC, mar omdat de partij 4 kear net trochgien is, wie it de 147e edysje fan it âldste organisearre sportbarren yn Nederlân.
Kening PC 2004
Daniël Iseger
9 desimber
Berne
thumb|120px|[[Ubbo Emmius.]]