cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ghoul (mytysk wêzen)
In ghoul (útspr.: [gu:l], likernôch: "gûûl"), ek wol in lykgeast, grêfskeiner of likesteller neamd, is in soarte fan meunster of demon dy't oarspronklik út 'e pre-islamityske folkloare fan it Arabysk Skiereilân en Iraan komt. Sokke, gauris omskreaun as ûndeade, wêzens wurde sterk assosjearre mei begraafplakken en mei it iten fan it fleis fan ferstoarne minsken. Ghouls komme foar yn in protte Arabyske folksferhalen. Dêrútwei waard de term yn 1786 yn it Ingelsk yntrodusearre troch de skriuwer William Beckford, dy't yn syn roman Vathek sa'n wêzen beskreau. Neitiid krong de ghoul út it Ingelsk wei troch yn 'e moderne horror- en fantasyliteratuer fan 'e Westerske wrâld.
Etymology
De Ingelske ferbastering ghoul komt fan it Arabyske wurd غول, ġūl (útsprutsen mei de g fan "bûge" en de lange û fan "sûch"), fan it tiidwurd غَالَ, ġāla, dat "gripe" (om te ferslinen) betsjut.
Folkloare
Yn 'e Arabyske folkloare libje ghouls op begraafplakken en oare net troch minsken bewenne oarden. In manlike ghoul is in ġūl en in froulikenien wurdt in ġūla neamd. Froulike ghouls komme in soad yn Arabyske folksferhalen foar, dêr't sokke wêzens soms umm ġūla, "mem ghoul" neamd wurde. Se wurde foarsteld as boasaardige wêzens dy't ûngelokkige lju, almeast manlju, meilokje nei harren wente dêr't se harren deadzje en fersline kinne.
Yn guon Arabyske folksferhalen is de ghoul in fan stal wikseljende demon dy't yn 'e woastyn libbet, en de foarm fan in bist oannimme kin, yn 't bysûnder dy fan in hyena. Hy lokket ûnfoarsichtige minsken de woastyn yn of nei oare ferlitten plakken, dêr't er harren deadzje en opite kin. Ghouls soene ek graach jonge bern ta proai meitsje, bloed drinke, muntstikken stelle en liken fan minsken opite dy't troch oare oarsaken ferstoarn binne. Dêrnei soene se de foarm oannimme kinne fan 'e persoan dy't se it lêst opiten hawwe.
Pas doe't Antoine Galland fan 1704 oant 1717 de ferhalen fan Tûzen-en-ien Nacht yn it Frânsk oersette, krong de ghoul foar it earst troch yn 'e Westerske kultuer.
Islamtityske mytology
Hoewol't de ghouls net foarkomme yn 'e Koraan, bestiet der wol in myte ferteld troch guon islamityske skriftgelearden, dy't útleit wêr't ghouls wei komme. Neffens dat ferhaal hiene de demoanen oarspronklik tagong ta de himels, dêr't se God en de ingels ôfharken en dan weromkearden nei de ierde om ferburgen kennis troch te jaan oan heldersjenden en mediums. Doe't de profeet Jezus berne waard, waarden trije fan 'e fjouwer himels foar harren sletten, en doe't de profeet Mohammed berne waard, ferlearen se ek de tagong ta de fjouwer oare himels. Dejingen fan 'e demoanen dy't dochs noch besochten de himels yn te kringen, waarden libben ferbrând troch kometen. De measten kamen dêrtroch om, mar dejingen dy't it oerlibben, rekken misfoarme en sljochtsinnich en wiene doemd om troch de woastyn te doarmjen yn 'e foarm fan ghouls.
For a Few Dollars More
For a Few Dollars More (Italjaansk: Per Qualche Dollaro in Più) is in Italjaansk-Westdútsk-Spaanske westernfilm út 1965 ûnder rezjy fan Sergio Leone. De titel betsjut: "Foar in Pear Dollars Mear". It is in spagettywestern, dy't ek ta it subsjenre fan 'e refizjonistyske western heart. De haadrollen waarden fertolke troch Clint Eastwood en Lee Van Cleef as twa preemjejagers yn it Wylde Westen, dy't besykje in bindelieder, spile troch Gian Maria Volontè, te fluch ôf te wêzen. De filmmuzyk waard fersoarge troch Ennio Morricone. For a Few Dollars More wie it resultaat fan 'e twadde kear dat Leone, Eastwood en Morricone gearwurken, nei A Fistful of Dollars, út 1964. Dy beide films waarden letter mei weromwurkjende krêft ûnder de Dollars Trilogy beflapt, dêr't ek The Good, the Bad and the Ugly ta rekkene wurdt. Hoewol't For a Few Dollars More yn 'e Feriene Steaten oarspronklik mei lauwe reäksjes ûntfongen waard, wurdt de film tsjintwurdich, krekt as de oare beide dielen fan 'e Dollars Trilogy, rûnom beskôge as ien fan 'e bêste westerns út 'e filmskiednis.
Plot
Yn For a Few Dollars More wurde de 'Man sûnder Namme', dy't yn dizze film de bynamme 'Manco' brûkt, en kolonel Douglas Mortimer apart faninoar yntrodusearre as twa preemjejagers dy't yn it Wylde Westen op sochte kriminelen jeie en harren deasjitte om dêrnei by de autoriteiten de beleanning te ynkassearjen dy't foar sokken útlove is. Underwilens brekt in binde banditen yn in finzenis yn om harren lieder, de fernimstige, mar ek ûnmeilydsume en psychoatyske 'El Indio' te befrijen. Dêrby wurde de finzenisdirekteur en it meastepart fan 'e sipiers út 'e ljochten holpen. As it nijs fan 'e ûntsnapping fan El Indio bekend wurdt, hawwe sawol de Man sûnder Namme as kolonel Mortimer belangstelling foar de grutte priis dy't him op 'e holle set is.
El Indio hat in bûshorloazje dat muzyk spilet as er it iependocht. As er meidocht oan in duël, leit er it horloazje iepen del, en it ophâlden fan 'e muzyk is dan it teken dat hy en syn tsjinstanner harren revolvers lûke moatte. Yn flashbacks wurdt werjûn dat El Indio it horloazje stellen hat fan in jonge frou, dy't er op bêd oantrof mei har man. Hy fermoarde har man en ferkrêfte har, mar wylst er mei har dwaande wie, skeat se harsels dea. Har foto sit oan 'e binnenkant fan it iepenslaande klepke fan it horloazje. Dat ynsidint efterfolget El Indio, en hy smookt in ferslaavjende drug om syn oantins deroan te ferdizenjen. Mortimer neamt El Indio "in folsleine gek", mar letter jout er ta dat de bindelieder "gjin suffert" is.
El Indio makket plannen om 'e bank fan El Paso te berôvjen. Dy hat in klûs dy't derút sjocht as in gewoane kast (mei't der in houten omklaaisel omhinne makke is), dêr't neffens El Indio "hast in miljoen dollar" yn sit. De Man sûnder Namme arrivearret yn El Paso en wurdt him bewust fan Mortimer, dy't dêr al omhinget. Hy sjocht hoe't Mortimer mei sin de bochel Wild mislediget, dy't foar El Indio de bank oan it ferkennen is. De Man sûnder Namme giet de konfrontaasje mei Mortimer oan om dyselde ôf te skrikken, sadat er de priis dy't op 'e holle fan El Indio set is, foar himsels hâlde kin. Al rillegau wurdt lykwols dúdlik dat se net ien fan beiden opjaan wolle, dat dan beslute mar om gear te wurkjen. Mortimer bepraat de Man sûnder Namme om him by de binde fan El Indio te jaan, sadat se de bandyt fan binnenút en fan bûtenôf te pakken nimme kinne. De Man sûnder Namme rêdt it op om yn 'e binde opnommen te wurden troch in freon fan El Indio út it tichthús te befrijen.
El Indio stjoert dêrop de Man sûnder Namme en trije oare bindeleden nei Santa Cruz, mei de opdracht om dêr de bank te berôvjen sadat de sheriff fan El Paso dêrhinne lokke wurdt. De Man sûnder Namme sjit lykwols ûnderweis syn trije selskipslju dea en kringt yn Santa Cruz it tillegraafkantoar binnen, dêr't er de tillegrafist twingt om in falsk berjocht nei El Paso te stjoeren dat de bank yn Santa Cruz berôve wurdt. Dêrnei fernielt er de tillegraafline, sadat der gjin oare berjochten mear ferstjoerd wurde kinne. Wylst de sheriff fan El Paso mei in posse útriidt nei Santa Cruz, keart de Man sûnder Namme werom nei El Paso, dêr't hy en Mortimer tasjogge hoe't El Indio en syn binde mei dynamyt in gat yn 'e muorre fan 'e bank blaze en de mei hout omklaaide klûs stelle. As de Man sûnder Namme him neitiid allinnich wer by de binde jout, wekket dat by de oare bindeleden wranteligens op, mar El Indio akseptearret syn útlis dat de oare trije mannen by de bankberôving yn Santa Cruz omkommen binne.
Neitiid lûkt de binde him werom yn it lytse grinsstedsje Agua Caliente. Mortimer, dy't El Indio in stap foar is, befynt him dêr al as de binde arrivearret. Wild ken him wer, sadat de moeting op in sjitpartij útrint wêrby't Mortimer Wild deadet. It docht bliken dat de binde net by steat is om 'e klûs iepen te krijen. Der is praat fan om der dynamyt foar yn te setten, dat lykwols grif in grut diel fan it jild yn 'e klûs ferneatigje soe. Dan biedt Mortimer syn tsjinsten oan en hy wit de klûs sûnder eksplosiven te iepenjen. Neitiid beslist El Indio dat de binde him in moanne lang yn Agua Caliente beskûl hâlde moat, sadat it grutste trelit om 'e bankberôving wat belune wêze sil. Pas dêrnei sil er de bút ferdiele. It jild berget er yn 'e tuskentiid op yn in ôfsletten kiste.
Nachts brekke de Man sûnder Namme en Mortimer de kiste iepen en ferbergje it jild op in oar plak, mar fuort dêrnei wurde se trappearre. Neitiid wurde se troch de bindeleden oerenlang yninoar slein. Mortimer is it lykwols slagge en doch de kiste wer op 't slot, dat El Indio mient dat se him net iepen krije kinnen hawwe. Letter dy nachts befrijt Niño, El Indio syn ûnderbefelhawwer, op befel fan El Indio de beide finzenen, wêrby't er it bindelid dat de wacht oer harren hâldt, deadet mei in mês. El Indio lit it letter lykje as hat in oare bindelid, Chuchillo, de finzenen befrijd, wêrnei't er Chuchillo deasjit. Dêrop stjoert er de oare bindeleden efter de Man sûnder Namme en Mortimer oan, yn 'e hope dat se inoar allegear deadzje sille, wylst hy en Niño útnaaie mei de hiele bút. Ien fan 'e bindeleden, Groggy, beseft hokfoar smoarch spultsje oft El Indio spilet, en sjit Niño dea. As er dêrnei El Indio twingt om 'e jildkiste te iepenjen, blykt dy leech te wêzen.
As it moarn wurdt, hâlde Mortimer en de Man sûnder Namme har noch altyd beskûl yn Agua Caliente. Mortimer freget syn maat om El Indio oan him oer te litten. Neitiid romje se de bindeleden ien foar ien út 'e wei. Mortimer, dy't skynber lykme-allinne is, sjit Groggy as lêste dea, wylst de man op in oar plak dekking siket. Dêrop wurdt de revolver him lykwols út 'e hannen sketten troch El Indio, dy't ûnderwilens ta it besef kommen is wa't Mortimer is. Hy iepenet syn bûshorloazje en lit de muzyk spylje, en daget de ûntwapene Mortimer út om te besykjen en deadzje him as de muzyk ophâldt. Op it stuit dat de muzyk ophâldt, begjint lykwols yn in doarsgat in identyk deuntsje út in oar bûshorloazje te spyljen, dat de Man sûnder Namme yn 'e iene hân hâldt, wylst er yn 'e oare in gewear hat dat op El Indio rjochte is. Mortimer grypt nei syn festbûse en beseft dat de Man sûnder Namme him syn horloazje ôfnommen hat sûnder dat er it murken hat. De Man sûnder Namme jout dan oan Mortimer syn eigen revolver en seit tsjin El Indio: "No begjinne we." De muzyk spilet út en Mortimer en El Indio gripe nei harren revolvers. Mortimer is flugger en sjit de bindelieder dea.
Neitiid pakt Mortimer it bûshorloazje fan El Indio op. De Man sûnder Namme, dy't oan 'e binnenkant fan it klepke fan Mortimer syn horloazje in foto fan in folle jongere Mortimer bewûnderet, merkt de likenis tusken de jonge Mortimer en de frou op 'e foto yn it horloazje fan El Indio op. Mortimer befêstiget dat sa'n likenis net mear as normaal is, tusken broer en suster. No't er einlings en te'n lêsten wraak nommen hat, slacht Mortimer syn diel fan 'e preemje ôf en riidt fuort. De Man sûnder Namme loeget de liken fan El Indio en syn mannen op in wein, hellet it ferburgen jild fan 'e bankberôving foar it ljocht, en set ôf om in fermogen oan preemjes te ynkassearjen.
Produksje
Nei it grutte súkses yn 'e Italjaanske bioskopen fan A Fistful of Dollars, woene regisseur Sergio Leone en syn nije produsint, Alberto Grimaldi, gau-gau oan 'e gong mei in soartgelikense film, dy't min ofte mear in ferfolch wurde moast. Dêrfoar hiene se ferlet fan 'e meiwurking fan 'e Amerikaanske akteur Clint Eastwood, dy't yn A Fistful of Dollars de haadrol fan 'e 'Man sûnder Namme' spile hie. Eastwood, lykwols, wie net samar ree om himsels fêst te lizzen foar in twadde film wylst er de earste noch net iens sjoen hie. Leone-en-dy hastigen har doe om 'e Italjaansktalige ferzje fan A Fistful of Dollars (de Ingelsktalige ferzje moast noch makke wurde) nei de Feriene Steaten te stjoeren.
Eastwood nûge in groep freonen fan sines út foar in besletten fertoaning yn it CBS Production Center yn Los Angeles, en om't er sels gjin idee hie hoe't de film derút kommen wie te sjen, besocht er de ferwachtings sa leech mooglik te hâlden. It waard lykwols al rillegau dúdlik dat syn soargen sûnder grûn west hiene. It publyk ferstie dan wol gjin Italjaansk, mar allinnich al op it mêd fan styl en aksje spriek de film boekdielen. Fuort nei ôfrin skille er Leone syn fertsjintwurdiger op om te sizzen dat er wol yn in twadde film spylje woe. Charles Bronson, lykwols, dy't ek in rol yn A Fistful of Dollars ôfwiisd hie, wegere op 'e nij in rol yn For a Few Dollars More. Neffens him wie it senario like min skreaun as dat fan 'e earste film. Ynstee waard doe foar de rol fan kolonel Mortimer de akteur Lee Van Cleef oanlutsen, foar wa't For a Few Dollars More syn grutte trochbraak betsjutte. Eastwood krige foar syn rol in salaris fan $50.000, wylst Van Cleef $17.000 fertsjinne.
It ferhaal fan For a Few Dollars More waard betocht troch Leone, Fulvio Morsella, Enzo dell'Aquila en Fernando di Leo, fan wa't de lêste beide net op 'e ôftiteling fan 'e film neamd wurde. Senarioskriuwer Luciane Vincenzoni skreau it skript yn njoggen dagen, mar Leone wie net ûnferdield gelokkich mei it resultaat fan dat flugge wurk. Earst gied er der sels oer gear, wêrnei't er letter ek Sergio Donati noch as senarioskriuwer ynsette, hoewol't dy lêste net op 'e ôftiteling fan 'e film fermeld stiet. De Ingelsktalige ferzje fan it senario waard letter troch Luciano Vincenzoni makke op basis fan 'e úteinlike Italjaansktalige ferzje. De produsint wie Alberto Grimaldi foar de filmstudio's Produzioni Europee Associati (PEA), Arturo González Producciones Cinematográficas (AGPC) en Contantin Film. De film wie dêrmei in Italjaansk-Spaansk-Westdútske ko-produksje. De kamerarezjy wie, krekt as by A Fistful of Dollars, yn 'e hannen fan Massimo Dallamano, en de filmmuzyk waard fersoarge troch komponist Ennio Morricone, dy't ek oan A Fistful of Dollars meiwurke hie. PEA die de filmdistribúsje yn Itaalje, wylst United Artists (UA) de film letter yn 'e Feriene Steaten distribuëarre.
Der wie foar For a Few Dollars More in budget beskikber fan $600.000, trije kear safolle as dêr't Leone A Fistful of Dollars fan meitsje moatten hie. De film waard foar it meastepart opnommen yn 'e Spaanske provinsje Almería, dêr't produksje-ûntwerper Carlo Simi midden yn 'e woastyn syn eigen ferzje fan El Paso boude. Dy bestiet noch altyd, en makket no diel út fan 'e toeristyske attraksje Mini Hollywood. It doarp 'Agua Caliente' dêr't de binde fan El Indio him nei de bankberôving weromlûkt, wie eins Albaricoques, in lytse pueblo blanco op 'e Flakte fan Níjar, ek yn Almería. De binnendoarsênes waarden opnommen yn 'e Cinecittà-studio's yn Rome. Krekt as by A Fistful of Dollars it gefal wie, bestie der op 'e set fan For a Few Dollars More in oansjenlike taalbarriêre, benammen tusken de Amerikaanske akteurs en de Italjaanske crew. Mei't ek regisseur Leone gjin Ingelsk spriek, ferrûn de kommunikaasje tusken him en Eastwood en Van Cleef fierhinne troch de tsjinsten fan akteur en stuntman Benito Stefanelli, dy't sawol Ingelsk as Italjaansk machtich wie.
Krekt as alle oare Italjaanske films út dy tiid waard For a Few Dollars More sûnder lûd opnommen, wêrnei't de dialooch ûnder de postproduksje yn 'e studio tafoege waard troch wat feitliks neisyngronisaasje wie. Op dy wize koene maklik twa ferskillende ferzjes fan 'e film makke wurde, in Italjaansktaligen en in Ingelsktaligen. Om't de measte akteurs beide talen machtich wiene, koene se beide ferzjes ynsprekke. De stimmen fan 'e personaazjes fan Eastwood en Van Cleef waarden yn 'e Italjaanske ferzje neisyngronisearre troch Italjaanske akteurs. Yn 'e Ingelske ferzje keas Van Cleef derfoar om syn eigen stim yn te sprekken mei it aksint fan Nij-Jersey, dêr't er hikke en tein wie, ek al wurdt yn 'e film mei safolle wurden sein dat kolonel Mortimer út 'e Karolina's komt.
Untfangst
For a Few Dollars More gie op 18 novimber 1965 yn 'e Italjaanske bioskopen yn premiêre ûnder de titel Per Qualiche Dollaro in Più, en die it dêr sels noch better as A Fistful of Dollars. Yn 'e Feriene Steaten gie de film pas op 10 maaie 1967 yn premiêre, nei't de Ingelsktalige ferzje makke wie. De film krige dêr yn 't earstoan midsmjittige resinsjes. Sa skreau de foaroansteande filmkritikus Bosley Crowther yn The New York Times: "It feit dat dizze film makke is om moardzjen goed te karren, om 'e klam te lizzen op it sweeslaan fan moardners en om blydskip op te wekjen út mâle manifestearrings fan 'e dea, is, nei myn miening, in skerpe oanklacht tsjin [dizze film] as sabeare fermaak fan tsjintwurdich." In oar ferneamd filmkritikus, Roger Ebert, beskreau For a Few Dollars More yn 'e Chicago Sun-Times as "it iene âlde westernklisjee nei it oare" en fûn fierders dat de film gearstald wie út sitewaasjes dy't net in gearhingjende plot foarmen.
Krekt as by A Fistful of Dollars it gefal wie, feroare de miening fan 'e filmkritisy meitiid ek oangeande For a Few Dollars More. Tsjintwurdich wurdt de film beskôge as ien fan 'e bêste westerns ea makke en in wiere klassiker. Ferskate hjoeddeistige kritisy fine For a Few Dollars More sels better as A Fistful of Dollars. Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat For a Few Dollars More it tige hege goedkarringspersintaazje fan 94%, basearre op 33 ûnderskate resinsjes. De byhearrende konsensuskrityk seit: "Mei Clint Eastwood yn 'e haadrol, Ennio Morricone dy't de filmmuzyk docht, en Sergio Leone syn stylfolle rezjy, fertsjinnet For a Few Dollars More syn erkenning as sjenreklassiker." (A Fistful of Dollars hat op Rotten Tomatoes lykwols in noch heger goedkarringspersintaazje, fan 98%.)
Resultaat
Yn 'e Feriene Steaten brocht For a Few Dollars More yn 'e bioskopen $5 miljoen op. Yn 'e Itaalje die de film it noch better, en waard it tsjin 1967 de meast opbringende film aller tiden fan lykfol hokker nasjonaliteit. Yn Frankryk wie For a Few Dollars More yn 1966 de op seis nei populêrste film fan it jier. Yn totaal brocht de film wrâldwiid $15 miljoen op, wat, ôfset tsjin in budget fan $600.000 delkomt op in winst fan $14,4 miljoen. It súkses fan For a Few Dollars More joech yn 1966 oanlieding ta in troch de Italjaanske regisseur Lando Buzzanca makke parody, mei as titel For a Few Dollars Less ("Foar in Pear Dollars Minder")
Dollars Trilogy
For a Few Dollars More waard letter mei weromwurkjende krêft yn in filmsearje pleatst dy't bekendstiet as de Dollars Trilogy of de Man with No Name Trilogy. De oare beide dielen fan dy trilogy binne A Fistful of Dollars, út 1964, en The Good, the Bad and the Ugly, út 1966. Alle trije films waarden regissearre troch Sergio Leone, en yn alle trije films spile Clint Eastwood (ien fan) de haadrol(len) as de Man sûnder Namme. Ek komponist Ennio Morricone wurke mei oan alle trije films.
Covelo (Kalifornje)
Covelo is in doarp (census-designated place) yn it noarden fan 'e Amerikaanske steat Kalifornje. It leit yn Mendocino County, op sa'n 23 km eastnoardwestlik fan Laytonville. Covelo stiet bekend as wynbougebiet. Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 hie it doarp doe in befolking fan krapoan 1.300 minsken.
Skiednis
Covelo waard yn 1860 stifte, doe't der op it plak in winkel iepene waard om 'e bewenners fan it omlizzende heuvellân te betsjinjen. Yn 1870 waard it earste postkantoar der iepene. Guon boarnen wolle hawwe dat Covelo nei in doarp mei deselde namme yn Switserlân ferneamd is. Hoewol't der gjin plak yn Switserlân is dat sa hjit, soe it in misstavering wêze kinne fan Covolo, in boarch yn Pederobba, yn 'e Italjaanske regio Feneto, deun by de Switserske grins.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 hie Covelo doe in befolking fan 1.255 minsken. De befolkingstichtens bedroech 68 minsken de km². Fan 'e befolking fan Covelo wie yn 2010 15,3% âlder as 65 jier en 27,0% jonger as 18 jier. Fierders bestie 30,8% fan 'e húshâldings út ien persoan, wylst yn 2000 27,1% fan 'e befolking ûnder de earmoedegrins libbe.
Klimaat
Covelo hat in Mediterraan klimaat, mei hjitte simmers en mylde winters. Yn july, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 34,2 °C, en yn desimber, de kâldste moanne, is dat 10,9 °C. Covelo kriget jiers trochinoar 1.058,2 mm delslach, mei dêrûnder oer it hiele winterhealjier ferdield 11,9 sm snie.
It Geheim fan Lord Jim
It Geheim fan Lord Jim, yn it oarspronklike Ingelsk: Lord Jim, is in roman fan 'e hân fan 'e Poalsk-Britske skriuwer Joseph Conrad (1857-1924). It ferhellet oer de seeman Jim, dy't yn syn jonkheid mei de rest fan 'e bemanning in passazjiersskip yn need oan syn lot oerlitten hat. It boek folget syn lettere besykjen om mei himsels en syn ferline yn it reine te kommen. Lord Jim waard foar it earst publisearre yn 1900, doe't de roman fan oktober oant novimber as fúljeton yn it tydskrift Blackwood's Magazine ferskynde. De Fryske oersetting, fan Geart fan der Mear, waard publisearre yn 2017.
Ynhâld
Jim is in jonge Ingelske dûmnyssoan dy't in bestean as seeman begûn is en dreamt fan heldhaftige dieden. As er oan it opbetterjen is fan in ferwûning, meunsteret er as earste stjoerman oan op 'e Patna, in steamskip dat as ferfier tsjinnet foar 800 islamityske pylgers ûnderweis nei in haven oan 'e Reade See. Nei in stikmannich dagen dat alles goed giet, rekket it skip by nacht it ien of oar, slacht lek en begjin fol te rinnen mei wetter. De kaptein, Gustav, is derfan oertsjûge dat it skip sinke sil, en Jim is dat mei him iens. Jim wol lykwols besykje de passazjiers te helpen, wylst de kaptein en de oare ofsieren der inkeld oan tinke om sels it faaie libben derôf te rêden. Foar de kar steld om oan board fan it sinkende skip te bliuwen of mei de kaptein en de oare ofsieren stilwei út te piken yn in rêdingssloep, nimt Jim de ferkearde beslissing en springt yn 'e sloep.
In pear dagen letter wurde se oppikt troch in oar skip, mar as se de haven berikke, docht bliken dat de Patna en de passazjiers feilich oan lân kommen binne nei't it skansearre skip troch in Frânsk marineskip op sleeptou nommen is. It hâlden en dragen fan kaptein en ofsieren is folslein tsjin 'e koade fan 'e see yn, dat Gustav, Jim en de oare ofsieren wurde yn 'e publike opiny ôfmakke. Gustav-en-dy pike op 'e nij út, diskear foar't se berjochte wurde kinne. Jim is it iennichste bemanningslid dat efterbliuwt en tsjûget. Alle ofsieren fan 'e Patna ferlieze harren sertifikaten om as seeman te wurkjen.
De rjochtsaak wurdt bywenne troch kaptein Charles Marlow (de ferteller fan it ferhaal), dy't sadwaande mei Jim yn 'e kunde komt. Hy feroardielet Jim syn leffe die, mar is tagelyk yntrigearre troch de jongeman. Tramtearre troch skuldgefoelens bekent Jim syn skamte en selswalging oan Marlow, dy't him helpt troch in plak foar him te finen om te wenjen yn it hûs fan in freon. Jim wurdt dêr akseptearre, mar hy jout him hommels ôf as in oar âld-bemanningslid fan 'e Patna dêr komt te wurkjen. Neitiid fynt er wurk as klerk foar skipsleveransiers yn havens yn 'e Yndyske Arsjipel, dêr't er ferskate kearen in súksesfol bestean opbout, mar dan alles wat er opboud hat fan it iene momint op it oare efterlit as de Patna neamd wurdt.
As Jim yn Bangkok slaanderij kriget, beseft Marlow dat er ferlet hat fan in nij om-en-by, eat dat him út moderne havens weihelje sil en dwaande hâlde sil, sadat er einlings syn skuldgefoelens ferjitte kin. Marlow befreget syn freon Stein oer de mooglikheden. Dyselde sjocht yn Jim in romantikus en biedt him oan om syn hannelsfertsjintwurdiger te wurden yn Patusan, in doarp op in ôfhandich eilân dêr't net folle Westerlingen komme. Dat liket Jim skoan ta.
Oankommen yn Patusan, dat bewenne wurde troch etnyske Maleiers en Bûginezen, wit Jim it respekt fan 'e pleatslike befolking te winnen troch dy te beskermjen tsjin 'e praktiken fan 'e bandyt Sherif Ali en de korrupte Maleiske haadman Rajah Tunku Allang. Hy bout in freonskip op mei Doramim, de Bûgineeske haadman en goekunde fan Stein, en teffens mei dy syn soan Dain Waris. De minsken yn Patusan begjinne him "tuan Jim" ("hear Jim") te neamen. Hy wit ek de leafde te winnen fan Jewel, in jonge healbloed-frou, en fielt himsels "tefreden… hast." Marlow docht in kear Patusan oan nei't Jim dêr twa jier taholden hat, en is tsjûge fan syn súkses.
Jewel leaut lykwols net dat Jim foargoed bliuwe sil, mei't har blanke heit ek har ynlânske mem ferlitten hat, en se mient dat meitiid Marlow of in oarenien delkomme sil om him mei te nimmen by har wei. Har mem wie foar har ferstjerren troud mei in Cornelius, dy't foàr Jim de hannelsfertsjintwurdiger fan Stein yn Patusan wie. Cornelius is in loaie, jaloerske, wrede man, dy't syn styfdochter min behannele en hannelsguod fan Stein stiel om sels te ferkeapjen. Dat Stein him oan 'e kant set hat yn it foardiel fan Jim, makket dat er in djippe wrok tsjin Jim koesteret.
Op in dei, as Jim net yn it doarp oanwêzich is, arrivearret kaptein Brown yn Patusan, in seerôver dy't berucht is om syn boasaardigens. De ferdigeners fan Patusan, ûnder lieding fan Dain Waris, witte de plondering fan harren wenplak foar te kommen en hâlde Brown en syn úthongere bemanning besingele. As Jim weromkeart, wit Brown lykwols mei bedragerij syn genede te winnen. Hy soarget derfoar dat Brown en syn mannen har frij yn Patusan bewege kinne, mar hy bringt Brown yn 't sin dat de lange wei rivierôf nei de see bewekke wurde sil troch bewapene manlju, sadat er Patusan net ferlitte kin.
Cornelius sjocht yn 'e oankomst fan Brown lykwols syn kâns skoan om wraak te nimmen op Jim. Hy fertelt Brown oer it bestean fan in sydkanaal fan 'e rivier dat him by it meastepart fan 'e ferdigeners lâns liede sil. Brown brûkt it sydkanaal om fuort te kommen en hâldt ûnderweis nei see ho om 'e ferdigeners yn 'e rêch oan te fallen. Dêrby komme ferskate lju út Patusan te sneuveljen, ûnder wa Dain Waris. Brown sylt fuort, mar lit Cornelius yn Patusan efter. Neitiid beseft Jim syn trouwe feint Tamb' Itam de rol dy't Cornelius spile hat en fermoardet him.
Jim rekket op 'e nij tramtearre troch skuldgefoelens as er fan 'e dea fan syn freon Dain Waris heart, en beslút Patusan te ferlitten. Jewel, dy't Jim oanfitere hie om fuortendaliks mei Brown en syn mannen ôf te weven, is yn alle steaten. Jim bringt in besyk oan Doramim om 'e ferantwurdlikheid foar de dea fan 'e ienlingssoan fan 'e âlde haadman op him te nimmen, mar Doramim ferjout him net en sjit him ynstee dea mei de pistoalen dy't er fan Stein krigen hie. Marlow arrivearret in pear dagen letter by Stein, dêr't er Jewel en Tamb' Itam oantreft en wiis besiket te wurden út harren ferhalen. Jewel bliuwt neitiid yn it hûs fan Stein.
Histoaryske basis
De foarfallen yn it begjin fan it boek lykje sa sterk op beskate wiere foarfallen, dat it hast net oars kin of Conrad moat se der op basearre hawwe. Op 17 july 1880 fear de SS Jeddah út Singapoer fia Penang nei Djedda, yn wat no Saûdy-Araabje is, mei oan board 778 manlju, 147 froulju en 67 bern dy't op 'e hadj (islamityske beafeart) nei Mekka wiene. It skip sylde ûnder Britske flagge en hie in bemanning dy't ûnder lieding stie fan Britske ofsieren. De passazjiers wiene etnyske Maleiers.
Yn it westlike part fan 'e Yndyske Oseaan rekke de SS Jeddah yn rûch waar lek, en doe't it folrinnende skip oer de side begûn te hingjen, pykten de kaptein en de oare ofsieren yn in rêdingssloep út. De passazjiers lieten se oer oan harren lot, dat in wisse dea troch ferdrinking liek te wêzen. Se waarden oppikt troch in oar skip, dat harren nei Aden brocht, no yn Jemen, mar doe in Britske koloanje. Dêr fertelden se in ferhaal fan gewelddiedige passazjiers en in sinkend skip.
Op 8 augustus 1880 fear der lykwols in Frânsk steamskip de haven fan Aden yn, dat de skansearre mar noch altyd driuwende SS Jeddah op sleeptou nommen hie. Alle pylgers oerlibben harren hachlike aventoer. De Britske autoriteiten yn Aden namen de saak heech op en der waard in offisjeel ûndersyk nei de kaptein en de ofsieren fan it skip ynsteld. It personaazje fan Jim liket op 'e earste stjoerman fan 'e SS Jeddah basearre te wêzen, in Augustine Podmore Williams, ropnamme Austin, waans grêf yn 1992 troch Gavin Young opspoard waard op it Bidadari Begraafplak yn Singapoer foar syn boek In Search of Conrad. Krekt as Jim yn 'e roman skoep Williams in nij libben foar himsels troch werom te kearen nei Singapoer en in súksesfol skipsleveransier te wurden.
Ferfilmings
Lord Jim waard twa kear ferfilme: Fierders wie de Hindytalige Yndiaaske film Kaala Patthar, út 1979, foar in diel op it ferhaal fan Lord Jim basearre.
Fryske oersetting
Lord Jim waard yn 2017 ûnder de titel It Geheim fan Lord Jim yn it Frysk oerset troch Geart fan der Mear. Dy fertaling waard útbrocht by Utjouwerij Elikser te Ljouwert, en kaam ta stân mei finansjele stipe fan 'e Stichting Kristlik Frysk Folksboek, de Douwe Kalmastifting en de Provinsje Fryslân. Fan der Mear sette ek inkele oare boeken fan Conrad oer yn it Frysk, te witten: Sulver en Minsken en De Oerwinning.
Sniewytsje
Sniewytsje, yn it oarspronklike Dútsk: Schneewittchen (Nederlânsk: Sneeuwwitje; Ingelsk: Snow White), is in iuwenâld mearke dat troch de bruorren Grimm optekene waard yn harren Kinder- und Hausmärchen ("Berne- en Hûsmearkes") fan 1812. It byld dat de measte minsken fan Sniewytsje foar eagen stiet, sil yn 'e regel sterk beynfloede wêze troch de wrâldferneamde Disney-tekenfilm Snow White and the Seven Dwarfs, út 1937. Yn 1985 is it mearke troch Jant Visser-Bakker oerset yn it Frysk as ûnderdiel fan 'e samling De Moaiste Mearkes 2, neffens de útjefte Die Schönsten Märchen der Brüder Grimm (dat in oanpassing fan 'e oarspronklike tekst nei modern Dútsk ta is troch Margrit Weber). Yn 2012 is Sniewytsje op 'e nij oerset nei it Frysk troch Anne Tjerk Popkema, as ûnderdiel fan 'e samling Mearkes fan Grimm.
Ynhâld
Sniewytsje is in withoe tsjep famke en de dochter fan in kening. Koart nei har berte stjert har mem en har heit trout mei gauwens mei in oare frou. Sniewytsje har styfmem is in o sa grutsk en oergeunstich frommes, mar se hat in betsjoende spegel dy't inkeld de wierheid sprekke kin, en dy fertelt har altiten dat sy de kreaste frou fan hiel it lân is, en dan is se gerêststeld en tefreden. Mar op in dei seit de spegel dat net sý, mar Sniewytsje de kreaste frou fan hiel it lân is. De styfmem rekket dêrop ferfolle fan oergeunstigens en wrok en hja oarderet in jager om it fanke mei yn 'e bosk te nimmen en dea te meitsjen. De jager, lykwols, kriget begrutsjen mei Sniewytsje en lit har gean. Ynstee fan Sniewytsje har hert werom te bringen, sa't de styfmem him hjitten hie, bringt er har it hert fan in everswyn. Dat yt de styfmem dan op yn 'e oertsjûging dat it it hert fan har styfdochter is. Sniewytsje doarmet in dei lang troch de bosk, mar as it tsjin 'e jûn rint, komt se by in lytse wente, dêr't se yn 'e hûs giet en fan 'e oansteande tafel yt en drinkt en har deljout op bêd. As de bewenners, sân dwergen, net folle letter thúskomme, ûntdekke se it fanke, mar beslute se har mar gewurde te litten. De oare moarns biede se har oan om by harren te bliuwen as húshâldster. Dat nimt Sniewytsje grif oan.
Underwilens is de styfmem troch de betsjoende spegel oan 'e weet kommen dat Sniewytsje noch libbet en wêr't se is. Dat se ferklaait har as in âld keapwyfke en komt del by it hûs fan de sân dwergen as dy oerdeis yn harren myn oan it wurk binne. Se beart dat se riuwfiters te keap hat, mar as Sniewytsje ien prebearje wol foar it lyfke fan har jurk, lûkt se de fiter sa strak oan dat Sniewytsje net mear sykhelje kin en derhinne falt. De styfmem giet tefreden op hûs oan, mar as de dwergen jûns thúskomme en Sniewytsje op 'e flier fine, snije se de fiter stikken sadat se wer azemje kin, en dan komt it fanke stadichoan wer by. De styfmem kriget fan 'e spegel te hearren dat se noch hieltyd net de kreaste fan it lân is, en set foar de twadde kear dy kant út, no ferklaaid as in oar âld wyfke. Diskear besiket se Sniewytsje in giftige kaam te ferkeapjen, en as Sniewytsje dy wol útprebearje wol, falt se der wer hinne sadree't de kaam yn har hier komt. De styfmem giet wer fuort, mar op 'e nij komme de dwergen thús en diskear ferwiderje se de kaam, en dan blykt dat Sniewytsje noch net alhiel dea wie, dat se betteret wer op. De styfmem blykt noch altyd net de kreaste fan it lân te wêzen, dat foar de trêde kear giet se derhinne, no yn 'e momkape fan in âld boerinne dy't apels ferkeapet. Fannijs trapet Sniewytsje deryn en sadree't se in hap nimt fan 'e apel dy't se oannommen hat, falt se dea del. Diskear kinne de dwergen, as se letter thúskomme, har net helpe. Earst sille se har begrave, mar se is noch altyd sa tsjep, dat se dat net oer harren hert krije kinne. Dêrom meitsje se in glêzen kiste dêr't se har yn tepronk sette.
Op in dei komt der in prins, dy't op trochreis is, by de wente fan 'e dwergen lâns, en sjocht dêr de glêzen kiste stean. Hy rekket op slach fereale op Sniewytsje en besiket earst om 'e kiste mei har deryn te keapjen, mar de dwergen litte him witte dat dy noch net te keap is foar al it goud op 'e wrâld. Dan smeket er harren om him de kiste te skinken, en dêrby komt er harren sa op it moed, dat se dêr úteinlik yn tastimme. Mar as in pear feinten fan 'e prins de kiste fuortdrage sille, stroffelet de iene oer in útstykjende beamwoartel en lit er de kiste falle. troch de skok sjit Sniewytsje it stik fan 'e giftige apel út 'e kiel en hja komt wer by. Koarte tiid letter trout se mei de prins en ek har styfmem wurdt útnûge foar de brulloft. Mar as dy dêr arrivearret, wurde der in pear yn it hurdfjoer gleonhjit makke izerne skuon foar har klearset, en wurdt se twongen om mei dy oan 'e fuotten te dûnsjen oant se dea delfalt.
Skiednis
Yn 'e earste edysje fan harren Kinder- und Hausmärchen ("Berne- en Hûsmearkes") publisearren de bruorren Grimm in ferzje fan Sniewytsje wêryn't de rol fan 'e smjunt ferfolle wurdt troch Sniewytsje har eigen mem. Yn in noch eardere ferzje, dy't foarôfgiet oan 'e útjefte fan 'e mearkes fan 'e bruorren Grimm, mar bekend is út harren brieven, oarderet Sniewytsje har mem gjin jager of oare tsjinstfeint om it fanke mei te nimmen nei de bosk, mar docht dat sels en lit dan har dochter dêr efter om te stjerren. Men is fan tinken dat de feroaring fan mem ta styfmem, sa't it mearke yn 'e definitive ferzje fan 1857 derút kaam te sjen, dien waard om it wat gaadliker te meitsjen foar bern. Mannich in lettere bewurking lit fierders ek it (mislearre) kannibalisme fan 'e styfmem en de mar frijwat wrede wraak op 'e ein fuort.
Der binne nochal wat oare mearkes út hiele Jeropa bekend dy't fan itselde soarte binne, mei dêrûnder in Albaneeske ferzje wêryn't de haadpersoan mei fjirtich draken libbet ynstee fan mei sân dwergen. Sniewytsje moat trouwens net betize wurde mei Sniewytsje en Roazerea (Schneeweißchen und Rosenrot), dat in hiel oar mearke fan 'e bruorren Grimm is, mei in haadpersoan dy't inkeld deselde namme draacht, mar fierders gjin konneksje mei de Sniewytsje út Sniewytsje hat.
Sjitsport op de Paralympyske Simmerspullen 2008
De XIIIe Paralympyske Simmerspullen hiene plak yn Peking, de haadstêd fan de folksrepublyk Sina.
Sulver en Minsken
Sulver en Minsken, yn it oarspronklike Ingelsk: Nostromo, mei as ûndertitel A Tale of the Seaboard, is in roman fan 'e hân fan 'e Poalsk-Britske skriuwer Joseph Conrad (1857-1924). It ferhellet oer Charles Gould, in ideälistyske man fan Ingelsk komôf, dy't yn in fiktyf korrupt Súdamerikaansk lân in sulvermyn ervet, en de Italjaanske ymmigrant Nostromo, oan wa't in grutte sulverskat tabetroud wurdt. Nostromo waard foar it earst publisearre yn 1904, as fúljeton yn it tydskrift T.P.'s Weekly. Yn 1998 waard it troch de Modern Library op plak 47 set op 'e list fan 'e 100 bêste Ingelsktalige romans fan 'e tweintichste iuw. De Fryske oersetting, fan Geart fan der Mear, ferskynde yn 2019.
Ynhâld
Nostromo spilet yn it fiktive lân Costaguana (letterlik: "Strontkust") yn Súd-Amearika, en mear spesifyk yn 'e Westlike Provinsje fan dat lân en yn 'e havenstêd Sulaco. Hoewol't Costaguana net echt bestiet, liket de beskriuwing dy't Conrad yn syn roman fan it lân jout, tige sterk op it njoggentjinde-iuwske Kolombia. Costaguana hat in lange skiednis fan diktatuer, wanbestjoer, revolúsjes en oarlochfiering, mar de lêste jierren makket it in snuorje fan stabiliteit troch ûnder it bewâld fan diktator Ribiera.
Charles Gould is hikke en tein yn Costaguana, hoewol't er fan Ingelsk komôf is. Hy hat by Sulaco in sulvermyn urven fan syn heit, dy't syn heit opkrongen wie troch it Costaguaanske regear. Hoewol't de myn útdien is, moat er wol in diel fan 'e 'winst' ôfdrage. Gould hat skjin syn nocht fan 'e politike ynstabiliteit fan syn lân en sa mooglik noch mear fan 'e alles oantaastende korrupsje dy't dêrmei mank giet. As der yn syn myn in nije sulverier ûntdutsen wurd, brûkt Gould syn nijfûne rykdom om it regear fan Ribiera te stypjen, mei't er de stabiliteit dy't dat bringt, sjocht as de iennichste hope foar de takomst fan it lân.
It pakt lykwols oars út, want it nijs dat der op 'e nij sulver fûn is, bringt krekt in nije rige revolúsjes op gong, en Costaguana ferfalt ta politike gaos en boargeroarloch. Ien fan 'e kriichshearen, de revolúsjonêre generaal Montero, wit de haadstêd yn it binnenlân yn 'e hannen te krijen, en falt dêrnei Sulaco oan. Gould, dy't beslist net wol dat syn sulver de bút fan syn fijannen wurde sil, jout Nostromo, de fertroude foaroanman fan 'e havenarbeiders fan Sulaco, opdracht om 'e hiele sulverskat yn in lichter fuort te bringen, sadat it op 'e ynternasjonale sulvermerk ferkocht wurde kin.
Nostromo is in Italjaan fan berte, dy't yn Costaguana opklommen is troch syn moed en oprjochtens. ("Nostromo" is Italjaansk foar "boatsman", mar de namme kin ek lêzen wurde as in ferbastering fan nostro uomo, "ús man".) Syn wiere namme is Giovanni Battista Fidanza (fidanza is in argaysk Italjaansk wurd dat "fidúsje" betsjut). Hy is yn Sulaco in bekend figuer, mei't er respektearre wurdt troch de rike Jeropeeske boppeklasse en troch de pleatslike befolking sjoen wurdt as ien fan harren. Hy wurdt lykwols nea talitten ta de boppeklasse sels, mar ynstee troch de riken brûkt as wied er harren stik ark. Charles Gould en Nostromo syn eigen wurkjouwers miene dat er net te korrumpearjen is, en om dy reden wurdt him de sulverskat tabetroud.
De macht en rom fan Nostromo groeie fierder as er it ferlies fan it sulver goedmakket mei in riskante tocht oer de bergen hinne om it leger te help te roppen tsjin 'e revolúsjonêren. It leger, dat trou is oan 'e út 'e haadstêd ferdreaune diktator Ribiera, ferdriuwt de opstannelingen út Sulaco en rêdt sa Gould en de oare machtige pleatslike lieders. Neitiid makket de Westlike Provinsje him los fan 'e rest fan it lân, dat noch altyd yn 'e macht fan generaal Montero is, om 'e ûnôfhinklike republyk Sulaco te foarmjen. Underwilens rekket Decoud, dy't al dy tiid allinne trochbringt op Grut-Isabel, úteinlik sljochtsinnich. Hy fart mei in lyts roeiboatsje de see op en sjit himsels dea, nei't er earst syn lichem ferswierre hat mei in stikmannich sulversteaven, sadat it nei de seeboaiem sakje sil.
Nostromo sjit net folle op mei de rom dy't syn aventoeren ûnder de boargeroarloch him brocht hawwe, want de boppeklasse sjocht noch altyd op him del, en it slagget him net om maatskiplik fierder op te klimmen. Hy fielt him tekoart dien en brûkt, en komt ta de konklúzje dat er syn libben foar neat op it spul setten hat. Meitiid rekket er fertarre troch wrok, wat liedt ta de korrupsje fan 'e man dy't net korrumpearre wurde koe, en teffens ta syn úteinlike ûndergong. Hy hat it feit dat it sulver net op 'e boaiem fan 'e baai leit, foar eltsenien geheim holden, en feroaret no njonkelytsen yn in slaaf fan it sulver, dat er stadichoan, steaf foar steaf, weromhellet fan Grut-Isabel om it te jilde te meitsjen. Wat der fan Decoud wurden is, bliuwt foar Nostromo in riedsel, en om't er fêststeld hat dat der ferskate sulversteaven misse, liedt dy ûnwissichheid by him ta paranoia.
Nei ferrin fan jierren wurdt der op Grut-Isabel in fjoertoer boud, wêrmei't Nostromo syn fermogen om it sulver op te heljen, faai komt te stean. Fernimstich as er is, slagget it him lykwols om in goekunde fan him, de widner Giorgio Viola, beneamd te krijen ta fjoertoerwachter. Nostromo is fereale op Viola syn jongste dochter Giselle, mar ferlovet him úteinlik mei syn âldste dochter Linda. Op in nacht, as er wer in sulversteaf ophelje wol, wurdt Nostromo op Grut-Isabel oantroffen troch Giorgio Viola, dy't him oansjocht foar in ynkringer en him deasjit.
Fryske oersetting
Nostromo waard yn 2019 ûnder de titel Sulver en Minsken yn it Frysk oerset troch Geart fan der Mear. Dy fertaling waard útbrocht by Utjouwerij Elikser te Ljouwert, mei finansjele stipe fan 'e Provinsje Fryslân. Fan der Mear sette ek inkele oare boeken fan Conrad oer yn it Frysk, te witten: It Geheim fan Lord Jim en De Oerwinning.
Ursustsjerke (Termunten)
De Ursustsjerke is in romanogoatysk tsjerkegebou yn Termunten yn de provinsje Grinslân. De tsjerke is yn 2014 oerdroegen oan de Stichting Alde Grinslânske Tsjerken. Alhoewol't net elkenien dêr foar wie krige de tsjerke sûnt dy oerdracht in bredere funksje.
Skiednis
De tsjerke stamt út de 13e iuw en waard neffens argeologysk ûndersyk fan Albert Egges van Giffen boud op de fûneminten fan in sterke fan dowestien. Eartiids gyng it om in folle gruttere krústsjerke, dêr't tsintwurdich allinne it koer en it travee fan de krúsing fan oerbleaun binne. Oan it ein fan de 16e iuw waarden de transepten ôfbrutsen en it skip yn de 17e iuw.
De frijsteande midsiuwske toer fan de tsjerke stoartte yn de 19e iuw yn. De tsjerke krige dêrnei in dakruter foar de klok út 1796, dy't yn 1943 troch de Dútsers foardere waard. Nei de Twadde Wrâldkriich waard de klok ferfongen.
Yn april 1945 waard de tsjerke rekke by besjittings fan de Dútske "Batterie Termunten". De brân dy't doe ûntstie ferneatige it dak en de dakruter, mar ek de âlde gewelven mei de fresko's, it oargel fan Matthias Amoor út 1739 en it foar in part 17e iuwske tsjerkemeubilêr. Fan 1948 oant 1951 waard de tsjerke wer opboud. Ut dy tiid stamt ek de tafoeging fan de hjoeddeiske toer. It romaanske doopfont fan de tsjerke datearret út de 12e iuw.
Fan 2017 oant 2019 fûn in grutte restauraasje plak.
Oargel
De tsjerke hat sûnt 2009 in oargel fan Nicolaas Anthonie Gerhardus Lohman (1834-1871) út 1864. It waard eartiids boud foar de Mennistetsjerke fan Nij-Scheemda. Nei't dy tsjerke sletten waard belâne it ynstrumint yn de mennistetsjerke fan Noardbroek. Doe't ek dy tsjerke sletten waard bleau it oargel jierrenlang yn 'e opslach, oant it yn 'e simmer troch Mense Ruiter yn de Ursustsjerke wer opboud waard. Fiifensechtich jier hie de tsjerke it sûnder oargel dwaan moatten, mar yn april 2010 waard it Lohman-oargel yn gebrûk nommen. It oargel is in ryksmonumint.
Rjochters
Rjochters, yn it oarspronklike Hebriuwsk: שופטים, Šofṭim (mooglik better bekend ûnder de Nederlânske namme Richteren), is it sânde boek yn sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske Tenach falt it ûnder de Neḇi'im Rišonim (de "Eardere Profeten"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel falt it ûnder de Skiednis. Rjochters beskriuwt de skiednis fan it iere Israel, doe't dat bestjoerd waard troch de saneamde rjochters. De wearde dy't it boek al of net yn histoarysk opsjoch hat, is noch altiten in striidpunt ûnder bibelwittenskippers, mei't Rjochters fan folle letter datearret as de foarfallen dy't deryn beskreaun steane. It wie lykwols ek net bedoeld as in sekuere skiedsskriuwing, mar as in teologysk traktaat dat oantsjutte moast dat de lieders fan 'e Israeliten op harren trou oan it ferbûn mei God ôfrekkene waarden (krekt as Jozua, 1 en 2 Samuël en 1 en 2 Keningen). De earste folsleine Fryske oersetting fan Rjochters stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.
Oarsprong
Neffens de tradysje dy't begûn is mei de gearstallers fan 'e Babyloanyske Talmoed (3de-5de iuw f.Kr.) soe Rjochters yn 'e tiid fan 'e deryn beskreaune rjochters optekene wêze, mar dat idee waard yn 'e bibelwittenskip al ier fansiden reage. Men is fan tinken dat it boek eins yn in iere ferzje gearstald is ûnder it regear fan 'e Judeeske kening Josjía, om 625 f.Kr. hinne, en pas nei de ein fan 'e Babyloanyske Ballingskip (538 f.Kr.) syn definitive foarm krigen hat. thumb|left|150px|[[Gideön tanket God foar it wûnder fan 'e dauwe (in fragmint fan in skilderij fan Maarten van Heemskerck).]]
Ynhâld
Yn Rjochters wurdt de skiednis fan it iere Israel beskreaun, fan 'e ferovering fan it lân troch de Israeliten ôf oan 'e ynstelling fan it keningskip ta. Yn dy snuorje (±1380-±1050 f.Kr.) waard Israel bestjoerd troch in hiele rige godlik ynspirearre rjochters. De ferhalen folgje in fêst stramyn: de Israeliten binne ûntrou oan God en de wetten en foarskriften dy't God harren steld hat, en fan gefolgen wurde se oerlevere yn 'e hannen fan harren fijannen; dêrop krije se berou en smeekje se God om genede, en dan stjoert God harren in foarfjochter (of "rjochter") dy't harren befrijt út 'e macht fan 'e fijân. Dêrop libje se wer yn frijheid en woltier, mar al rillegau ferfalle se wer ta ûntrou en begjint de hiele rûngong wer op 'e nij.
Der wurde yn it boek tolve rjochters neamd: seis "grutte rjochters" en seis "mindere rjochters". Guon bibelwittenskippers hawwe út 'e beskriuwings ôflaat dat de mindere rjochters eigentlike rjochtsprekkers wiene, wylst de grutte rjochters inkeld militêre lieders wiene, dy't har net mei rjochtspraak bemuoiden. De iennichste kears dat fernijd wurdt fan in grutte rjochter dy't rjochtsprekt, giet dat oer Deboara (4:4), dy't dochs al in útsûndering is om't hja de iennichste froulike rjochter is. Men tinkt trouwens dat it gjin tafal is dat it tal fan 'e rjochters gelyk is oan it tal fan 'e stammen fan Israel.
● Sjamgar (Rjo. 3:31) ● Tola (Rjo. 10:1-2) ● Jaïr (Rjo. 10:3-5) ● Ibsan (Rjo. 12:8-10) ● Elon (Rjo. 12:11-12) ● Abdon (Rjo. 12:13-15)
● Otniël (Rjo. 3:7-11), dy't Kûsjan-Risjataïm, de kening fan Aram ferslacht en dêrmei 40 jier frede bringt ● Ehûd (Rjo. 3:12-30), dy't Israel befrijt út 'e macht fan kening Eglon fan Moäb, de Moäbiten ta in fazalfolk fan 'e Israeliten makket en dêrmei 80 jier frede bringt ● Deboara de profetesse (Rjo. 4 en 5), dy't mei har legeroanfierder Barak de Kanaänityske kening Jabin fan Chasor en dy syn legeroanfierder Sisera ferslacht en dêrmei 40 jier frede bringt ● Gideön (Rjo. 6-8), dy't de Midjaniten, de Amalekiten en de "stammen út it easten" (Arabieren?) ferslacht en dêrmei 40 jier frede bringt ● Jefta (Rjo. 11:1-12:7), dy't de Ammoniten ferslacht en dêrmei 6 jier frede bringt ● Simson (Rjo. 13-16), dy't û.m. tûzen Filistinen deaslacht mei de kaakbonke fan in ezel. Letter wurdt er kriichsfinzen makke trochdat de Filistinen syn minneresse Delila twinge him te ferrieden, mar sels nei't se him de eagen útstutsen hawwe, wit er by wat hjoed de dei in selsmoardoanslach neamd wurde soe noch withoefolle fan 'e fijân te deadzjen