cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jan fan Arenberch
thumb|Jan fan Ligne Jan fan Ligne, greve fan Arenberch (Frânsk: Jean de Ligne, comte d'Arenberg) (om 1525 – sneuvele by Heiligerlee 23 maaie 1568) wie fan oarsprong baron fan Barbançon yn it greefskip Henegouwen (yn de Súdlike Nederlannen). Troch syn houlik mei Margareta fan der Mark (1527-1599) waard er greve fan Arenberch yn 'e Eifel. Dêrom kaam er yn 'e Nederlânske skiednis bekend te stean as Arenberch (of ek wol as Aremberch).
Yn 1546 beneamde keizer Karel V him ta ridder fan it Gulden Flues. Arenberch hearde ta de meast yntime fermiddens fan de keizer en behearde ta de groep fertroulingen dy't keazen waarden foar wichtige bestjoersfunksjes. Yn 1547 beneamde Karel him ta opfolger fan Maksimiliaan fan Egmond (greve fan Bueren), en 1 jannewaris 1549 krige er dy syn funksje fan steedhâlder fan Grinslân, Fryslân, Drinte en Oerisel. Yn 1551 waard er teffens steedhâlder fan Lingen.
Arenberch die mei oan de fjildtochten tsjin Frankryk. Hy koe goed mei Willem fan Oranje, dy't er goed koe as tutor fan Oranje syn frou Anna fan Bueren.
Under de Opstân distansjearre er him lykwols fan Oranje, en de greven fan Egmont en Hoarne, bleau er kening Filips II trou en die er syn militêre plichten ûnder Alva, mar hy hie beswier tsjin de arrestaasje fan Egmont en Hoarne.
Arenberch sneuvele yn de Slach by Heiligerlee op 23 maaie 1568, wêrnei't syn troepen de hakken opnamen. kardinaal Granvelle neamde syn dea in grut ferlies foar it leauwe en de kening.
Robert Zandvliet
Robert Zandvliet (Terbant, 1970) is in Nederlânske keunstskilder fan hjoeddeiske keunst; hy eksposearret yn binnen- en bûtenlân.
Libben en wurk
Fan 1987 oant 1992 folge Zandvliet in oplieding oan de Kristlike Akadeemje foar Byldzjende Keunsten yn Kampen (it lettere ArtEZ Art & Design Zwolle) en fan 1992 oant 1994 oan De Ateliers yn Amsterdam. Hy wûn yn 1994 de Prix de Rome: fan dat stuit ôf eksposearret er geregeldwei yn binnen- en bûtenlân.
Healwei de jierren 90 wie Zandvliet dwaande mei it ôfbyldzjen fan deistige dingen lykas hierspjelden, in telefyzje of in fototastel. Nei 1996 konsintrearre er him op it skilderjen fan lânskippen, ûnder oare autodiken fan boppe ôf sjoen. Dy lânskippen binne wol abstrakt en hawwe faak gjin hoarizon. Zandvliet brûkt temperaferve, nei't er âlde Italjaanske fresko's yn temperaferve skildere bestudearre hie. By it wurkjen mei temperaferve kin net oerskildere wurde meidat tempera sa trochsichtich is dat ûnderlizzende lagen te sjen bliuwe.
Iron Maiden
thumb|200px|Iron Maiden yn 2017 Iron Maiden is in Ingelske heavymetalband út Londen. De band waard yn 1975 oprjochte troch Steve Harris, earder bassist fan Gypsy's Kiss en Smiler. De groep wurdt faak sjoen as ien fan de meast karakteristike en ynfloedrike fan harren streaming yn it heavymetalsjenre: de New Wave of British Heavy Metal. Iron Maiden brocht yn 1980 syn debútalbum Iron Maiden út. Fan de band binne yn totaal santjin studio-albums en trettjin live-albums ferskynd. Syn grutste súkses belibbe Iron Maiden yn de 1980-er jierren, benammen mei it album The Number of the Beast, út 1982, dat lieten as Run to the Hills en The Number of the Beast omfette.
Skiednis
Iron Maiden waard yn 1975 om Krysttiid hinne oprjochte troch de bassist Steve Harris neidat syn earste bands, Gypsy's Kiss en Smiler, gjin ynteresse hiene yn Steve syn selsskreaune materiaal en net te sprekken wiene oer syn aktive omspringende hâlding op it poadium. In pear moanne nei de oprjochting waard gitarist Dave Sullivan opfolge troch Dave Murray, dy't sûnt dy tiid fêst lid is. Yn 1977 waard de earste sjonger Paul Day ferfongen troch Dennis Wilcock, dy't ferantwurdlik hâlden wurdt foar it ûntstean fan in eardere ferzje fan bandmaskotte Eddie. Wilcock waard yn 1978 ferfongen troch sjonger Paul Di'Anno. De band brocht yn 1980 harren earste folsleine album út, Iron Maiden. De leden yn de tiid fan it debútalbum wiene Steve Harris (bas), Dave Murray (gitaar), Clive Burr (drums), Dennis Stratton (gitaar) en Paul Di'Anno (sang).
Yn it neijier fan 1980 waard de gitarist Dennis Stratton ferfongen troch Adrian Smith, in goede freon fan Dave Murray. Yn 1981 brocht Iron Maiden syn twadde album út: Killers. It album Killers befette de earste hits fan de band.
Tsjin de ein fan 1981 waard sjonger Paul Di'Anno lykwols ûntslein troch bandlieder Steve Harris, fanwegen Di'Anno's oermjittige drugs- en drankgebrûk en oare omstannichheden. Di'Anno waard ferfongen troch sjonger Bruce Dickinson, dy't earder by Samson spile.
It earste album mei Bruce Dickinson, The Number of the Beast yn 1982, waard in grut sukses, en wurdt oant de dei fan hjoed beskôge as in absolute klassiker yn it heavy-metalgenre. It album kaam yn it Feriene Keninkryk sels fuortendaliks op nûmer 1 binnen. Nei it sukses fan en de earste wrâldtoernee fan The Number of the Beast, moast drummer Clive Burr de drumstokjes oerdrage oan Nicko McBrain.
Healwei 1993 ferliet sjonger Dickinson de band om oan soloprojekten te wurkjen. Iron Maiden hie in djiptepunt berikt. Yn 1994 waard de jonge Blaze Bayley oanlutsen om Dickinson te ferfangen. Mei dizze sjonger brocht de band twa albums út: The X Factor (1995) en Virtual XI (1998). Bayley bliek in talintearre artyst te wêzen, mar miste de útstrieling en foaral it stimfermogen fan Bruce Dickinson. It bliek dat Bayley allergysk wie foar beskate saken, wêrtroch't toernees ynkoarte wurde moasten. Begjin febrewaris 1999 naam de band ôfskied fan Blaze Bayley en makke bekend dat Bruce Dickinson werom kaam en as in ferrassing kaam ek gitarist Adrian Smith werom, mar syn opfolger Janick Gers bleau. Dit hie ta gefolch dat Iron Maiden tenei trije gitaristen telde.
Maskotte Eddie
thumb|200px|Maskotte Eddie Eddie is de maskotte fan Iron Maiden. Hy stiet, op fjouwer útsûnderingen nei, op elke albumhoes. Hy ferskynt ek faak as in mear as libbensgrutte marionetpoppe by live-optredens.
Eddie's uterlik wie nea unifoarm, mar feroare yn 'e rin fan 'e tiid aardich, en waard tematysk oanpast oan elts nij album dat útbrocht waard. Karakteristike skaaimerken fan it gesicht, lykas it noasgebiet en de liploaze mûle mei losse tosken, bleaune altyd fierhinne behâlden.
De orizjinele Eddie wie mar in teätraal masker, dat te sjen is op de bandfoto's fan it earste Iron Maiden-album en op de hoes fan de single Running Free. By livekonserten wie de maskotte op it poadium ferbûn mei in pomp dy't ferskate soarten floeistoffen frijjaan koe. Eddie syn folsleine namme is Edward the Head, sjoch de tekst Edward T. H – op de hoes fan it album Live After Death. De rest fan syn efternamme is bedutsen mei in klute modder.
Eddie fynt himsels ek werom oan board fan de Ed Force One, in spesjaal omboud fleantúch wêrmei't de band by har wrâldtoernees reizge. Fan 2008 ôf ferfierde in Boeing 757 band en apparatuer nei harren optredens. By de The Book of Souls-wrâldtoernee yn 2016 brûkte de band in Boeing 747, ek mei Eddie op de sturt.
Ed Force One
thumb|200px|De Ed Force One yn 2016 Foar harren Somewhere Back yn Time wrâldtoernee yn 2008 en 2009 bestelde Iron Maiden in Boeing 757 fan Astraeus Airlines as transportmiddel. It fleantúch waard omboud ta in kombikonfiguraasje, wêrtroch't it de band, harren bemanning en poadiumproduksje ferfiere koe, wêrtroch't de groep optrede koe yn lannen dy't foarhinne logistyk ûnberikber achte waarden. It waard ek opnij ferve mei in spesjale Iron Maiden-kleurstelling, dy't de loftfeartmaatskippij besleat te behâlden nei positive feedback fan klanten. It fleantúch, waard nei in wedstriid op de webside fan de band Ed Force One neamd, en waard flein troch Dickinson sels, om 't er ek in kommersjele loftfeartpiloat wie.
In oar fleantúch (registraasje nûmer G-STRX) waard brûkt foar The Final Frontier-wrâldtoernee yn 2011 mei in wizige kleurstelling, wêrby't it ûntwerp fan it album The Final Frontier oernommen waard.
Foar The Book of Souls-wrâldtoernee yn 2016, de band opwurdearre nei in earder Air France Boeing 747-400 jumbojet, levere troch Air Atlanta Icelandic (registraasje nûmer TF-AAK) wêrtroch't der mear romte is sûnder dat it fleantúch in grutte ferbouwing hoecht te ûndergean om de band en syn útrêsting te ferfieren.
Yn jannewaris 2022 makke Bruce Dickinson bekend dat hy de Ed Force One net langer bestjoere sil, yn oankommende toernees. Neffens de Federal Aviation Administration (FAA) en de International Civil Aviation Organization (ICAO) moatte kommersjele piloaten yn de âldens fan 65 jier ferplichte mei pensjoen gean.
Grutte Priis Formule 1 fan Bachrein 2006
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Bachrein 2006 yn Sakhir op 12 maart 2006. It wie de earste race fan 18 races fan de Formule 1 yn 2006. Hy waard op it Bahrain International Circuit hâlden. De race waard hâlden oer 57 omgongen, op it 5,4 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308,2 kilometer. It wie de earste grutte priis wêrby 't kwalifisearre waard mei it knock out systeem.
Sû (taal)
It Sû (Ingelsk: Sioux, útspr.: ['su:]; Sû: Dakhótiyapi, Dakȟótiyapi of Lakȟótiyapi) is de lânseigen taal fan 'e Sû (Sioux), in Yndiaansk folk fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. It wurdt noch sprutsen yn it middennoarden fan 'e Feriene Steaten en it middensuden fan Kanada, mar it hat nearne offisjele status, noch genietet it erkenning. Hoewol't it mei it Sû sûnt de ein fan 'e njoggentjinde iuw slim yn it neigean rekke is, is it mei sa'n 27.000 sprekkers dochs noch de op fjouwer nei meast sprutsen lânseigen taal fan Noard-Amearika.
Taalbesibskip en dialekten
It Sû heart ta de Sûaanske taalfamylje, krekt as bygelyks it Kriesk (Crow), Mandan, Hidatsa, Iowa, Oto (Otoe), Katôba (Catawba), Omaha, Ponka (Ponca), Osadzje (Osage), Kwapou (Quapaw) en Winnebago. Mei it Assiniboin (Assiniboine) en Stony (Stoney) foarmet it de Dakotaanske taalkloft binnen de Mississippydelling-Sûaanske talen.
It Sû is eins in gearbondeling twa ûnderskate talen, te witten: it Lakota en it Dakota, wêrfan't dat lêste dan wer útinoarfalt yn it Eastlik Dakota en it Westlik Dakota. Foarhinne waarden de beide Dakota-dialekten yn 'e regel op ien hichte steld mei it Lakota, en droegen se de nammen fan Dakota (Eastlik Dakota) en Nakota (Westlik Dakota). Resint taalûndersyk hat lykwols útwiisd dat Eastlik en Westlik Dakota folle nauwer mei-inoar besibbe binne as mei it Lakota. De term "Nakota" wurdt no inkeld noch brûkt foar it folle minder nau besibbe Assiniboin en Stony. Hjirûnder foar de dúdlikheid in lyts oersjoch fan 'e bredere Dakotaanske taalkloft, mei alle synonimen derby jûn.
Tal en fersprieding fan sprekkers
It is mei de talen fan 'e Sû sûnt de ein fan 'e njoggentjinde iuw slim yn it neigean rekke. It Dakota (ynkl. Eastlik en Westlik Dakota) wurdt tsjintwurdich noch sprutsen troch likernôch 21.000 minsken (neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 en taalkundewebside Ethnologue út 2013), wylst it Lakota noch mar 6.200 sprekkers hat (sa die bliken út in taalkundich ûndersyk út 1997). Mei-inoar komt dat dus op goed 27.000 Sû-taligen, wat 15,9% is fan it totale oantal Sû, dat op 170.000 rûsd wurde moat. Likegoed is it dêrmei de op fjouwer nei meast sprutsen lânseigen taal fan Noard-Amearika, nei it Navaho (Navajo), it Kry (Cree), it Inûyt (Inuit) en it Odjibwe (Ojibwe). De measte Sû-sprekkers wenje tsjintwurdich yn 'e Amerikaanske steaten Súd-Dakota, Noard-Dakota en Montana, mei lytsere groepen yn Nebraska, Minnesota, Wyoming en Kolorado, en teffens hjir en dêr yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsjes Manitoba en Saskatchewan. Fan 'e 27.200 Sû-sprekkers libje 24.800 yn 'e Feriene Steaten, en 2.400 yn Kanada. Sûnt 2010 genietet it Dakota yn 'e mande mei seis oare lânseigen talen yn 'e Kanadeeske provinsje Manitoba erkenning as minderheidstaal, ûnder de provinsjale Wet op de Erkenning fan Lânseigen Talen (Aboriginal Languages Recognition Act).
Skrift
Foarôfgeande oan it oernimmen fan it Latynsk alfabet fan 'e blanken hiene de Sû al in eigen skrift, nammentlik in systeem fan piktogrammen, wêrby't men bgl. it wurd "hûn" fertsjintwurdige troch in tekening fan in hûn. Yn syn The Dakota Peoples: A History of the Dakota, Lakota, and Nakota through 1863, út 2008, skriuwt taalhistoarikus J.D. Palmer oer dat piktogrammesysteem: "As in skreaune taal wie it brûksumernôch dat it de Lakota tastie om annalen by te hâlden yn 'e foarm fan harren wintertellings dy't men hjoed oan 'e dei noch altyd neikomme kin, en it wie sa algemien yn gebrûk dat piktogrammen yn 'e 1880-er jierren werkend en akseptearre waarden troch folkstellers, dy't plankjes of hûden plachten te ûntfangen dy't beskildere wiene mei de piktografyske ôfbylde namme fan it haad fan 'e húshâlding." Foar misjonarissen, lykwols, wie it net te dwaan om 'e Bibel yn syn gehiel yn piktogrammen ôf te byldzjen, en sadwaande wiene dy it dy't it letterskrift by de Sû yntrodusearren.
Fonology
Der besteane in stikmannich ûnderskate staveringsfoarmen foar de Sû-talen, mar dejinge dy't tsjintwurdich it measte brûkt wurdt, is dy fan Jan Ullrich, dy't op grûn fan in 23-jierrich taalûndersyk yn 2008 it gesachhawwende Lakota-wurdboek gearstalde, al moat dêrby oantekene wurde dat syn stavering fuortbordueret op guon âldere staveringssystemen. It Sû wurdt hjirby skreaun mei in alfabet fan 26 letters, al binne dat net deselden as yn it Latynske standertalfabet: a, b, č, d, e, g, ǧ, h, ȟ, i, k, l, m, n, ŋ, o, p, s, š, t, u, w, y, z, ž en ’.
Yn it foarste plak binne der fiif lûden: a ([a] as yn "ham"), e ([e], lykas yn "leed", mar koarter), i ([i] as yn "wyt"), o ([o] as yn "bok") en u ([u] as yn "tûk"). Dy kinne allegear sawol koart as lang wêze; binne se lang, dan krije se in skerpteken (á [a:], é [e:], í [i:], ó [o:], ú [u:]). De letter ŋ hat sels gjin klankwearde, mar makket it foarôfgeande lûd nasaal. Der binne yn it Sû trije fan sokke nasale klanken: aŋ ([ã]; lykas yn "aanst", mar dan koart), iŋ ([ĩ] as yn "hyns") en uŋ ([ũ] as yn "fiifpûns"). Ek dy kinne allegear wer sawol koart as lang wêze, en de lange farianten krije wer in skerpteken: áŋ ([ã:] as yn "aanst"), íŋ ([ĩ:] as yn "wynsk") en úŋ ([ũ:] as yn "dûns").
It Sû ken fierders in stikmannich letterkombinaasjes. Sa binne der fjouwer letters dy't yn aspirearre foarm foarkomme kinne: čh [ʧʰ], kh [kʰ], ph [pʰ] en th [tʰ] (útsprutsen as de grûnletter mei in lyts h-ke derefteroan, bekend fan "Marthinithoren"). Dan binne der trije letters dy't foarkomme kinne mei in lyts ch-chje (út "berch") derefteroan: kȟ [kˣ], pȟ [pˣ] en tȟ [tˣ]. En ta einbeslút binne der sân letters dy't foarkomme kinne mei in glottisslach derefteroan: č’ [ʧˀ], ȟ’ [χˀ], k’ [kˀ], p’ [pˀ], s’ [sˀ], š’ [ʃˀ]’ en t’ [tˀ].
Delhi Crime
Delhi Crime is in troch Richie Mehta regisearre en skreaune Yndiaaske telefyzjesearje basearre op in wierbarde groepsferkrêfting yn 2012 yn Delhi. De haadrollen wurde spile troch Shefali Shah, Rasika Dugal, Adil Hussain en Rejesh Talang. De earste twa ôfleverings fan it seizoen gyngen op it Sundance Film Festival fan 2019 yn premiêre. Netflix brocht de searje op 22 maart ynternasjonaal út. De searje krige in hege wurdearring by it publyk en wûn yn 2020 in Emmy Award foar bêste dramasearje. Dehli Crima waard mei in twadde seizoen mei deselde spilers langer makke.
Plot
Delhi Crime is basearre op in groepsferkrêfting yn Delhi yn 2012, dy't plakfûn yn in bus yn de omkriten fan Munirka yn it suden fan de stêd. De searje folget wat der barde nei de ferkrêfting wêrby it slachtoffer troch meardere manlju ferkrêfte waard. Nei de ferkrêfting waard hja alderheislikst mishannelle en mei har freon neaken op strjitte smiten. Plakferfangend plysjekommissaris Vartika Chaturvedi liedt it ûndersyk om út te sykjen wa't ferantwurdlik wie foar de misdied. Hja stiet ûnder grutte druk fan de polityk en de befolking om de dieders sa gau mooglik te finen.
Estyske kroan
thumb|right|250px|De Estyske kroan yn 1932. De Estyske kroan (Estysk: Eesti kroon; teken: kr; koade: EEK) wie fan 1928 oant 1941 en fan 1991 oant 2011 de muntienheid fan Estlân. Sûnt dy tiid is de euro ek dêr it wettich betelmiddel.
Ien kroan wie 100 senti. It muntjild wie beskikber yn 5, 10, 20 en 50 senti en 1 en 5 kroanen. It papierjild wie beskikber yn 1, 2, 5, 10, 25, 50, 100 en 500 kroanen. It briefke fan 1 kroan wie seldsum, trochdat it mar ienkear, yn 1992, yn omrin brocht wie.
De kroan waard yn 1992, nei de ein fan de Sovjet Uny, op 'e nij ynfierd. De nije kroan wie keppele oan de Dútske mark en letter oan de euro. De muntienheid wie dan ek stabyl.
De Estyske oerheid stribbe dernei om de Estyske kroan fan 1 jannewaris 2010 ôf troch de euro te ferfangen. Dit is net helle troch de kredytkrisis. Op 12 maaie 2010 kundige de Jeropeeske Kommisje oan dat Estlân klear wie om ta te treden ta de eurosône. De nije datum wie 1 jannewaris 2011.
Sable (eilân)
Sable (Ingelsk: Sable Island; Frânsk: Île de Sable) is in Kanadeesk eilân yn 'e Atlantyske Oseaan, dat op 43°57′0″ noarderbreedte by 59°54′57″ westerlingte leit, op likernôch 175 km súdeastlik fan 'e provinsje Nij-Skotlân. It is bestjoerlik yndield by de Regionale Gemeente Halifax, dêr't it likernôch 300 km fanôf leit. Sable wurdt mar amper bewenne en stiet fral bekend om 'e withoefolle skipsrampen dy't har der yn it ferline foardien hawwe, en om 'e populaasje ferwyldere hynders dy't der libbet.
Algemiene ynformaasje
Sable hat in oerflak fan 34 km², mei in langwerpige, smelle, rûngeare foarm as fan in healmoanne. It eilân is 42 km lang fan noard nei súd, mar nearne mear as 1½ km breed fan west nei east. Der binne ferskate swietwetterpuollen oan 'e súdkant fan it eilân, en in brakke mar, Lake Wallace, yn 'e midden. Sable telt net mear 5 permaninte bewenners, al binne dat simmerdeis mear, mei dêrûnder fral wittenskippers en toeristen. Sable hat in beskerme status, sawol as in nasjonaal park as ûnder de Kanadeeske Skipfeartwet, en men moat offisjele tastimming hawwe fan 'e Kanadeeske Kustwacht om it te besykjen.
It eilân is eins in hege sânbank (de namme komt fan sable, it Frânske wurd foar "sân") dy't opsmiten is troch de natuerlike wetterstreamings yn 'e noardlike Atlantyske Oseaan op in ûndjip plak op 'e kontinintale plaat. Der komt gauris tichte mist foar en stoarmen kinne der sûnder warskôging opstekke. Dy waarsomstannichheden en it feit dat Sable dwers oer de drokke healsirkelfoarmige skipfeartrûte tusken Jeropa en Noard-Amearika leit, hawwe makke dat der yn it ferline withoefolle skippen fergien binne. Sadwaande wurdt Sable ek wol it "Tsjerkhôf fan 'e Atlantyske Oseaan" neamd.
Skiednis
Sable waard wierskynlik yn 1521 ûntdutsen troch de Portegeeske ûntdekkingsreizger João Álvares Fagundes (al is it net folslein wis oft it eilân dat dy ûntdiek en Sable ien en itselde binne). In besykjen fan 'e Frânsen om it eilân te kolonisearjen mei in groep feroardielde finzenen mislearre oan 'e ein fan 'e sechstjinde iuw. Neitiid waard it út en troch bewenne troch seehûnejagers, skipbreklingen en strânjutters.
Yn 1801 stifte sir John Wentworth, de doetiidske Britske gûverneur fan Nij-Skotlân, in rêdingsstasjon op it eilân, om help te bieden by nije gefallen fan skipbrek. Dat stasjon bestie út in sintraal gebou, twa rêdingsboaten, ferskate útsjochposten en guon skûlplakken foar skipbrekoerlibbenen. Yn 1867, doe't Kanada selsbestjoer krige, naam dat de ferantwurdlikheid foar Sable oer, wêrnei't yn 1872 twa fjoertuorren boud waarden. Koart nei 1900 waard der ek in waarstasjon op it eilân fêstige. Geandewei de earste helte fan 'e tweintichste iuw laten ferbetterings yn 'e navigaasjetechnyk ta in drastyske ôfname fan it tal skipbrekken, oant it rêdingsstasjon yn 1958 sletten wurde koe. Sûnt dy tiid is inkeld it waarstasjon noch aktyf.
Floara en fauna
Op Sable groeie gjin beammen, mar nammenste mear taaie dúngerzen en oare leechgroei. Yn 1901 besocht de Kanadeeske oerheid de grûn fan it eilân te ferstevigjen troch der mear as 80.000 beammen te plantsjen, mar dy't giene allegear dea. Letter besocht men soks noch ferskate kearen, wat úteinlik resultearre yn it oerlibjen fan ien dinnebeam, dy't plante is yn 'e 1960-er jierren en no noch gjin meter heech is.
Wat fauna oanbelanget libje der op Sable grutte koloanjes gewoane seehûnen en grize seehûnen. Wat dy lêste soarte oanbelanget waarden yn 'e sechstiger jierren mar 200 oant 300 nije jongen per jier teld, mar yn 2003-2004 wiene der wol 50.000. Op 'e seehûnen wurdt jacht makke troch ûnderskate soarten haaien dy't yn it wetter om it eilân hinne libje. De opmerklike "koarketrekker"-foarmige bytwûnen op oanspielde seehûneliken wize derop dat de Grienlânske haai ferantwurdlik is foar de measte oanfallen. Fierders libje en briede der grutte fûgelkoloanjes op it eilân, wêrûnder dy fan 'e Noardske stirns en de Savannahgoars.
Befeiliging
Befeiliging is in oerkoepeljende term foar alle maatregels dy't nommen wurde (kinne) om eat of immen te beskermjen tsjin skea, letsel of oare foarmen fan ûnwinske feroaring, dy't potinsjeel feroarsake wurde kinne troch ynfloeden fan bûtenôf of fan binnenút. By ynfloeden fan bûtenôf kin men tinke oan kriminaliteit of terrorisme, en by ynfloeden fan binnenút giet it bgl. om fraude of fertsjustering. Eat dat dien wurdt ta befeiliging fan eat of immen is in befeiligingsmaatregel. Immen dy't fan beropswegen soarget foar befeiliging is in befeiligingsman. It doel fan befeiliging is om risiko's te ferminderjen en behearskber te meitsjen en om 'e feilichheid te ferheegjen.
Sable (eilân)
Floara en fauna
De meast opfallende bisten op Sable binne lykwols de mear as 400 ferwyldere hynders, dy't nei alle gedachten ôfstamje fan 'e yn beslach nommen hynders fan 'e Akadianen, de oarspronklike Frânske kolonisten fan 'e Kustprovinsjes, dy't yn 1755 by de saneamde Grutte Utwizing troch de Britske koloniale autoriteiten út Nij-Skotlân ferballe waarden. Dy hynders soene op it eilân efterlitten wêze troch de Bostonske keapman Thomas Hancock. Yn it ferline waarden de Sable-eilânhynders om 'e safolle tiid foar in part byinoar dreaun, nei it Kanadeeske fêstelân ferskippe en dêr ferkocht. Sûnt 1960 hawwe se lykwols in beskerme status.
Befeiliging
Der binne twa haadfoarmen fan befeiliging: passive befeiliging en aktive befeiliging. By passive befeiliging past men maatregels ta dy't men ienris oanbringt en dy't dêrnei sels har wurk dogge. Men kin dan tinke oan it ôfsluten fan in tagong mei in hingslot, it oanbringen in stek of it foarsjen fan 'e bopperâne fan in muorre fan skerpe pjukken, sadat it dreech en gefaarlik wurdt om deroerhinne te klimmen.
Sable (eilân)
Klimaat
Sable hat in seeklimaat, mei yn augustus, de waarmste moanne, in trochsneed temperatuer oerdeis fan 20,7 °C, en yn febrewaris, de kâldste moanne, fan 1,8 °C. It eilân kriget jiers trochinoar 1.399 mm delslach, mei dêrûnder oer it hiele winterhealjier ferdield 108,3 sm snie. Sable stiet lykwols fral bekend om syn mist, dy't feroarsake wurdt trochdat by it eilân de kâlde Labradorstream en de waarme Golfstream gearkomme. Jiers hat Sable trochinoar 1.144 oeren mist, wat in rekôr is foar Kanada.
Befeiliging
Aktive befeiliging hâldt de ynset fan befeiligingslju yn dy't oan ien wei troch, of alteast in grut part fan 'e dei, ta taak hawwe om it spul yn it each te hâlden. Helpmiddels dêrby binne bgl. tagongskontrôle, befeiligingskamera's en hiemhûnen. In synonym foar aktive befeiling is bewekking. Immen dy't him mei bewekking dwaande hâldt, is in bewekker of in wachter, of by nacht in nachtwachter. Der besteane in protte ûnderskate foarmen fan bewekking, dy't útinoar rinne fan in portier yn in portierslôzje dy't by in grut bedriuw de slachboom by de tagong nei it parkearterrein betsjinnet, oant in útsmiter yn in nachtklub, oant in liifwacht dy't in steatshaad beskermet en him of har oeral begeliedt.
Befeiliging is ek op te dielen yn objektbefeiliging, wêrby't in foarwerp befeilige wurdt, lykas in gebou of in bedriuweterrein; evenemintebefeiliging, wêrby't in evenemint befeilige wurdt; en persoansbefeiliging, wêrby't in persoan befeilige wurdt. In spesjale foarm fan befeiliging is ynformaasjebefeiliging, dat almeast digitaal plakfynt.
Befeiliging en bewekking is in taak fan sawol partikuliere bedriuwen as de oerheid. De earstelyns organisaasjes foar befeiliging en bewekking fan oerheidswegen binne de plysje en de brânwacht, mar men kin yn dit ramt ek tinke oan 'e liifwachten fan heechpleatste politisy of oan in geheime tsjinst, of, yn 'e bredere kontekst fan lânsbefeiliging, oan 'e kriichsmacht. Yn Nederlân wurkje likernôch 30.000 minsken as (partikuliere) befeiliger; dêrfan is trijefearn man. De partikuliere befeiligingsbrâns is yn Nederlân goed foar in jieromset fan €1,7 miljard.
ABBA
ABBA wie in almeast yn it Ingelsk sjongende Sweedske band dy't yn 1972 foarme waard troch sjongsters Agnetha Fältskog en Anni-Frid Lyngstad, gitarist en sjonger Björn Ulvaeus en pianist en sjonger Benny Andersson. De namme bestiet út 'e inisjalen fan 'e foarnammen fan 'e leden. De muzyk fan ABBA kin kwalifisearre wurde as popmuzyk, poprock en disko. De band krige ynternasjonale bekendheid troch it winnen fan it Eurofyzjesongfestival fan 1974 mei it liet Waterloo.
Neitiid groeide ABBA út ta ien fan 'e meast kommersjeel súksesfolle formaasjes út 'e skiednis fan 'e popmuzyk, dy't fan 1974 oant 1982 yn in protte lannen allegeduerigen boppe-oan yn 'e hitlisten stie mei wiidferneamde hits as Dancing Queen, Money, Money, Money, Knowing Me, Knowing You, The Name of the Game, Take a Chance on Me, The Winner Takes It All, Mamma Mia, Super Trouper, One of Us, Happy New Year, Thank You for the Music en The Day Before You Came. Neffens guon skattings waarden der wol 500 miljoen platen fan ABBA ferkocht. It wie de earste band út in net-Ingelsktalich lân dy't oanhâldend súkses yn Ingelsktalige wrâld hie.
Nei't ABBA ein 1982 útinoarfallen wie, waard it wurk fan 'e band fan 1989 ôf op 'e nij útbrocht, mei nije populariteit ta gefolch. Der waarden in musical (Mamma Mia út 1999) en twa films (Mamma Mia! út 2008 en Mamma Mia! Here We Go Again út 2018) omhinne makke. De muzyk fan ABBA is oant hjoed de dei tige by tige populêr yn hast de hiele wrâld. Yn 2021 brocht de band nei fjirtich jier wer in nije album út.
Begjin: 1972–1973
De lettere leden fan ABBA, Björn Ulvaeus, Benny Andersson, Agnetha Fältskog en Anni-Frid Lyngstad, wiene ein 1960-er jierren allegear al belutsen by de Sweedske muzykyndustry. Se metten inoar fan 1968 ôf yn ferskate gearstallings en wurken yn april 1970 foar it earst mei syn fjouweren gear doe't se in optreden fersoargen foar de Sweedske troepen dy't as ûnderdiel fan in fredesmacht fan 'e Feriene Naasjes op Syprus legere wiene. Yn novimber 1970 brochten se mei syn fjouweren in earste single út, it Sweedsktalige Hej, Gamle Man ("Hee, Aldman"), in liet oer in âlde Heilsoldaat. Se namen de namme Björn & Benny, Agnetha & Anni-Frid oan en mei stipe fan Stig Anderson, de oprjochter en eigner fan platemaatskippij Polar Music, waard yn juny 1972 de earste Ingelsktalige single People Need Love útbrocht, dy't yn Sweden it santjinde plak behelle en ek yn guon oare lannen yn 'e hitlisten kaam.
Ein septimber 1972 sette it fjouwertal útein mei de opnamen foar harren earste album, Ring Ring, mei û.o. it nûmer Nina, Pretty Ballerina, dat in top 10-hit waard yn Austraalje. It album die it ek goed op it fêstelân fan West-Jeropa en yn Súd-Afrika, mar in trochbraak yn it Feriene Keninkryk en Noard-Amearika bleau út. Doe't Agnetha Fältskog yn 1973 befoel fan har earste bern, waard se foar in toernee yn West-Dútslân ferfongen troch Inger Brundin. Letter dat jier sette muzykprodusint Stig Anderson, dy't syn nocht hie fan 'e bombidige namme Björn & Benny, Agnetha & Anni-Frid útein mei it ferwizen nei de band as ABBA, in letterwurd gearstald út 'e inisjalen fan 'e foarnammen fan 'e leden. Om dêr de offisjele namme fan it meitsjen, moast lykwols ûnderhannele wurde mei it bedriuw Abba Seafood, dat yn Sweden de rjochten op dy namme yn besit hie. Mids oktober 1973 fûn de formele omneaming plak, wêrnei't yn maaie 1976 foar de band it bekende logo mei de horizontaal spegele earste B ûntwurpen waard troch Rune Söderqvist.
Trochbraak: 1973–1975
Yn 1973 die ABBA mei it liet Ring Ring in goai nei de Sweedske dielname oan it Eurofyzjesongfestival, mar dat slagge net. In jier letter, yn 1974, waard de band troch de Sweedske organisaasje fan it nasjonale Melodifestval útnûge om jitris in liet yn te stjoeren. Mei it fleurige Waterloo besochten se it op 'e nij. Diskear waarden se útornearre foar de Sweedske ynstjoering nei it Eurofyzjesongfestival, dat se op 6 april 1974 yn it Ingelske Brighton wûnen. Waterloo waard in ûnbidich grutte hit en soarge foar de ynternasjonale trochbraak fan ABBA, ek yn Ingelsktalige lannen lykas it Feriene Keninkryk en de Feriene Steaten. Yn 'e Amerikaanske Billboard Hot 100-hitlist behelle it liet it 6e plak. It album Waterloo as gehiel die it alteast yn Noard-Amerika net sa geweldich, mar ûntfong frijwol unanime lof fan 'e Amerikaanske muzykkritisy. De folgjende single fan ABBA, Honey, Honey berikte it 27e plak yn 'e Billboard Hot 100 en it 2e plak yn 'e hitlisten fan West-Dútslân.
ABBA gie yn novimber 1974 op toernee troch Denemark, West-Dútslân en Eastenryk, mar dat waard net sa'n grut súkses as de band hope hie. De measte konserten wiene net útferkocht en by guon gie de kaartsjeferkeap sa min dat se ôfsein wurde moasten, lykas by it iennichste plande konsert yn Switserlân. It twadde diel fan it toernee, dat de band yn jannewaris 1975 dwers troch Sweden, Noarwegen en Finlân fierde, wie datoangeande stikken better. De single I Do, I Do, I Do, I Do, I Do, dy't mids 1975 útkaam, wie in súkses op it fêstelân fan Jeropa, mar die net in soad yn 'e Ingelsktalige lannen. Letter dat jier kaam it trêde album fan 'e band út, mei as titel ienfâldichwei ABBA. Dêrfan behelle de single SOS it 6e plak yn 'e Britske hitlisten, wylst Mamma Mia in nûmer 1-hit waard yn it Feriene Keninkryk, West-Dútslân en Austraalje.
Heechtijdagen: 1976–1977
It fjirde studio-album fan ABBA, Arrival, wie in nûmer 1-bestseller yn West-Jeropa en Austraalje. Der kaam hit nei hit út fuort, lykas Money, Money, Money (nûmer 1 yn West-Dútslân en Austraalje) en Knowing Me, Knowing You (de 6e opienfolgjende nûmer 1 fan ABBA yn West-Dútslân en ek nûmer 1 yn it Feriene Keninkryk en Súd-Afrika). Mar de echte sensaasje wie it nûmer Dancing Queen, dat net inkeld de nûmer 1-posysje berikte yn Austraalje, Súd-Afrika, West-Dútslân, it Feriene Keninkryk en grut tal oare Westjeropeeske lannen, mar foar it earst ek yn 'e Feriene Steaten. Tsjin dy tiid hie ABBA syn posysje as ien fan 'e populêrste bands aller tiden konsolidearre yn West-Jeropa (ynkl. it Feriene Keninkryk), Súd-Afrika, Austraalje en Nij-Seelân, mar yn 'e Feriene Steaten soe de populariteit yn ferhâlding noch in skoft minder bliuwe. Wol briek de band mei Arrival einlings troch yn 'e Amerikaanske albummerk mei in gouden plaat en it 20e plak yn 'e Billboard 200-albumlist.
It fyfde studio-album fan 'e band, mei as titel ABBA: The Album kaam út yn desimber 1977, en brocht ferskate nije wrâldwide hits fuort: The Name of the Game en Take a Chance on Me, dy't allebeide it 1e plak yn 'e Britske hitlisten hellen en yn 'e Amerikaanske Billboard Hot 100 it 12e, resp. 3e plak berikten. Hoewol't Take a Chance on Me net it earste plak yn 'e Amerikaanske hitlisten helle, wie it de grutste hit fan ABBA yn 'e Feriene Steaten, dêr't mear eksimplaren fan ferkocht waarden as fan Dancing Queen. ABBA: The Album omfette ek it nûmer Thank You for the Music, de B-kant fan 'e single Eagle, dy't ûnferwachts in hit waard en dêrom yn 1983 dochs noch as A-kant-single útbrocht waard yn it Feriene Keninkryk en Ierlân. Thank You for the Music ûntjoech him ta it populêrste en bekendste liet fan ABBA dat ûnder it bestean fan 'e band nea as single útkaam.
Heechtijdagen: 1978–1981
Tsjin 'e ein fan 1978 wie ABBA ien fan 'e grutste bands fan 'e wrâld, dy't sels súkses hie efter it Izeren Gerdyn; yn 'e Sovjet-Uny waard de band betelle yn ierdoalje fanwegen it Westerske embargo fan 'e Russyske roebel. Op 9 jannewaris 1979 spile ABBA op it Music for UNICEF Concert by de Algemiene Gearkomste fan 'e Feriene Naasjes yn New York, dat holden waard ta gelegenheid fan UNICEFs 'Jier fan it Bern', it nûmer Chiquitita. De single fan dat liet waard de wyks dêrop útbrocht en berikte it earste plak yn 'e hitlisten yn tsien lannen. It sechsde studio-album, Voulez-Vous, waard yn april 1979 útbrocht. Njonken Chiquitita stiene dêrop ek lieten as Does Your Mother Know, Angeleyes en Voulez-Vous, dy't it tige goed diene yn it Feriene Keninkryk, mar minder op it fêstelân fan Jeropa. I Have a Dream wie in hit yn it Feriene Keninkryk en Jeropa en berikte yn Kanada it earste plak yn 'e hitlisten (de earste nûmer 1-hit fan ABBA yn dat lân sûnt Fernando).
Mids septimber sette ABBA útein mei in nij toernee, diskear mei 17 konserten yn Noard-Amearika en oanslutend nochris 23 yn West-Jeropa. It earste konsert fûn op 13 septimber plak foar 14.000 man yn in smoarfol Northlands Coliseum yn it Kanadeeske Edmonton. Oare konserten waarden holden yn û.o. New York, Boston, Washington, D.C. en Toronto. Neitiid spile de band û.m. seis folslein útferkochte konserten yn 'e Wembley Arena yn Londen. Yn oktober 1979 kaam in nij kompilaasje-album fan 'e band út, mei as namme Greatest Hits Vol. 2. Dêrop stie ek it nije liet Gimme! Gimme! Gimme! (A Man after Midnight), dat it 3e plak yn 'e hitlisten berikte yn sawol it Feriene Keninkryk as West-Dútslân.
Yn maart 1980 die ABBA Japan oan, dêr't de band op 'e Ynternasjonale Lofthaven Narita yn Tokio bestoarme waard troch tûzenen fans. De band spile yn Japan alve folslein útferkochte konserten. Mids 1980 brocht ABBA de single The Winner Takes It All út, in grutte hit yn in grut tal lannen, wêrûnder it Feriene Keninkryk. Yn 'e Feriene Steaten brocht it liet it ta nûmer 8 yn 'e Billboard Hot 100. De liettekst waard rûnom misbegrepen as kommentaar op 'e skieding fan Ulvaeus en Fältskog; Ulvaeus, dy't de tekst skreau, sei dat The Winner Takes It All net oer harren priveelibben gie, en Fältskog ferklearre ferskate kearen dat sy net de 'ferliezer' yn 'e skieding wie. It liet waard ein 1980 yn it Frânsk en yn in justjes oanpaste foarm troch Ulvaeus en Andersson produsearre foar de Frânske sjongster Mireille Mathieu ûnder de titel Bravo, Tu As Gagné. Yn novimber fan dat jier kaam it sânde studio-album fan ABBA út, Super Trouper, mei behalven The Winner Takes It All ek de hit Super Trouper, de lêste nûmer 1 foar ABBA yn it Feriene Keninkryk.
Yn 1980 waard ek it liet Happy New Year as single útbrocht, mar inkeld yn Nederlân, Portegal en Brazylje, en as promo-útjefte yn Kanada en de Feriene Steaten. Lay All Your Love on Me waard yn 1981 as single útbrocht yn inkele lannen en territoaria, en berikte yn it Feriene Keninkryk it 7e plak yn 'e hitlisten. Underwilens hie ABBA yn 1980 ek in kompilaasje-album mei oersettings yn it Spaansk fan harren grutste hits útbrocht, dat Gracias por la Música hiet. Yn Spanje en Latynsk-Amearika, mar ek yn Japan en Austraalje, waard dat in trochslaand súkses. Yn 'e mande mei it súkses fan 'e Spaanske ferzje fan Chiquitita soarge dat foar de trochbraak fan ABBA yn 'e Spaansktalige wrâld.
Lêste jierren: 1981–1982
It súkses fan ABBA wie fierhinne te tankjen oan 'e muzikale firtuositeit fan Andersson, dy't de iene nei de oare hit skreau, kombinearre mei it saaklik talint fan Ulvaeus. Foar't ABBA populêr waard, trouden Ulvaeus en Fältskog mei-inoar en Andersson en Lyngstad ek. Beide houliken hiene yn 'e súksestiid fan 'e band te lijen ûnder de spannings dy't de geduerige gearwurking en de grutte populariteit oprôpen. Dat late úteinlik ta de skieding fan Ulvaeus en Fältskog yn 1979 en dy fan Andersson en Lyngstad yn 1981. Teffens wiene der spannings tusken Fältskog, de lead-sjongster, en Lyngstad, dy't altyd de twadde fioele spylje moast. De feroarings yn 'e ûnderlinge relaasjes waarden wjerspegele yn 'e muzyk fan 'e band, mei't de lettere lieten mear yntrospektyf wiene en dûnkerder lietteksten hiene as earder.
Soks iepenbiere him by útstek yn it achtste en lêste studio-album fan ABBA, The Visitors, dat yn novimber 1981 útkaam. De ferskes dêrfan lieten in djipte en ripens sjen dy't dúdlik ûntbriek oan it ierdere wurk fan 'e band. De iennichste tige súksesfolle single fan it album wie One of Us, dat de lêste nûmer 1-hit fan ABBA yn West-Dútslan wie, en ek yn Súd-Afrika en it Feriene Keninkryk heech yn 'e hitlisten trochkrong. In oare single, When All is Said and Done, hie minder súkses en wie de lêste top 40-hit fan ABBA yn 'e Feriene Steaten.
Yn 'e maityd fan 1982 sette ABBA útein mei de opnamen fan in nij album, mar de ûnderlinge relaasjes fan 'e bandleden wiene as min wurden dat it in striid waard om wat dien te krijen. Nei't net mear as trije lieten opnommen wiene, en net ta tefredenheid fan Ulvaeus en Andersson, besleat de band foar de simmer lins te nimmen. Begjin augustus waarden de opnamen ferfette, mar it wie dúdlik dat it útbringen fan in nij album dat jiers net mear slagje soe. Ynstee waard besletten om in nij kompilaasje-album gear te stallen en oan te foljen mei inkele nije nûmers, en dat dan foar de kryst út te bringen. It album kaam te hjitten The Singles: The First Ten Years. As nije singles waarden yn oktober, resp. desimber útbrocht it dramatyske The Day Before You Came en Under Attack. The Day Before You Came helle de top 5 yn West-Dútslân, Nederlân en Belgje, en Under Attack, dat de lêste single fan ABBA wie, belike dy prestaasje yn Nederlân en Belgje.
Neitiid
Nei it útinoarfallen fan 'e band setten Ulvaeus en Andersson as partners útein mei it skriuwen fan lietteksten foar toaniel, wylst Lyngstad en Fältskog yn 't earstoan mei wikseljend súkses solokarriêres neistribben en har letter allebeide út 'e iepenbierheid weromloeken. Inkele al wol opnommen lieten fan ABBA wiene lizzen bleaun. I Am the City waard úteinlik útbrocht op it kompilaasje-album More ABBA Gold: More ABBA Hits út 1993, wylst Just Like That neitiid recycle waard foar oare artysten dêr't Ulvaeus en Andersson mei gearwurken, en yn 'e musical Chess. De ABBA-ferzje fan it nûmer is noch altyd net útbrocht, hoewol't der yllegale opnamen fan opdûkt binne op it ynternet.
Mei de populariteit fan 'e muzyk fan ABBA rekke it yn it neigean oant de fûnskatalogus fan 'e band en syn platemaatskippij Polar Music yn 1989 opkocht waard troch Polydor. Dat klearre it paad foar in ynternasjonale werpublikaasje fan 'e muzyk troch in nij kompilaasje-album, ABBA Gold: Greatest Hits, yn septimber 1992. It album waard wrâldwiid in trochslaand súkses. Ferskate films, yn 't bysûnder Muriel's Wedding (1994) en The Adventures of Priscilla, Queen of the Desert (1994) brûkten ABBA-nûmers yn harren soundtrack, wat de nije belangstelling foar de band noch fierder oanfitere. Ferskate oare kompilaasje-albums kamen dêrnei troch de jierren hinne út.
Yn 1999 waard troch Ulvaeus en Andersson in stikmannich ABBA-hits brûkt om 'e musical Mamma Mia te meitsjen, dy't skreaun wie troch Catherine Johnson. De musical iepene yn Londen, mar gie op toernee troch in ferskaat oan lannen en groeide út ta in reuseftich wrâldwiid súkses. Yn 2008 ferskynde op basis fan 'e toanielmusical de filmmusical Mamma Mia!, dy't ek tige súksesfol wie, mei Meryl Streep, Amanda Seyfried en Pierce Brosnan yn 'e haadrollen. In ferfolchfilm, Mamma Mia! Here We Go Again, kaam út yn 2018.
Op 5 novimber 2021 kaam nei fjirtich jier foar it earst wer in nij album fan ABBA út, ûnder de titel Voyage. Ta gelegenheid dêrfan joech de band in konsert yn it Queen Elizabeth Olympic Park yn Londen. Andersson, Ulvaeus, Fältskog en Lyngstad, dy't tsjin 2021 allegear yn 'e santich wiene, treden lykwols sels net op, mar lieten dat dwaan troch hologrammen fan harrensels mei it oansjen dat se yn 'e 1970-er jierren hiene.
Erkenning
De wichtichste priis dy't ABBA ea wûn, wie it earste plak op it Eurofyzjesongfestival fan 1974 mei it nûmer Waterloo. Dy oerwinning makke nammentlik de ynternasjonale trochbraak fan 'e band mooglik. Yn 2005 waard ABBA op it Eurofyzjesongfestival fan dat jier huldige om't Waterloo útroppen wie ta it bêste liet út 'e fyftichjierrige skiednis fan it festival. De band wûn ek ferskate oare prizen, wêrûnder in Nederlânske Edison foar it album ABBA: The Album yn 1978, en twa kear de Svenska Grammofonpris, yn 1979 en 1981, foar de albums Voulez-Vous, resp. Super Trouper. Yn 1992 ûntfong ABBA in Sweedske eare-Grammis foar it hiele oeuvre en yn 1993 in World Music Award foar it kompilaasje-album ABBA Gold: Greatest Hits. Yn 2010 waard ABBA ynhuldige as lid fan 'e Rock and Roll Hall of Fame, en yn 2015 waard it liet Dancing Queen opnommen yn 'e Grammy Hall of Fame.
Skiesturtmûs
De skiesturtmûs (Latynske namme: Mus fragilicauda) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e mûseftigen (Muridae) en it skaai fan 'e echte mûzen (Mus), dat foarkomt yn twa faninoar isolearre gebieten yn sintraal Tailân, yn 'e provinsje Nahkon Ratchasima, en yn Laos, yn 'e provinsje Sekong. De namme "skiesturtmûs", nei it Ingelske sheath-tailed mouse, komt fan it feit dat dit de iennichste mûzesoarte is wêrby't de hûd fan 'e sturt loslit as men him dêr beetpakt. Dat is in selsferdigeningsmeganisme, dat it bist by steat stelt om oan rôfdieren te ûntkommen as dy him inkeld by de sturt gripe ynstee fan by it liif. Ek de wittenskiplike namme, Mus fragilicauda ("mûs mei in brekbere sturt"), ferwiist nei dit ferskynsel.
De skiesturtmûs waard yn 2002 ûntdutsen en yn 2003 formeel beskreaun yn it fakblêd Zoologica Scripta troch de wittenskippers J.-C. Auffray, A. Orth, J. Catalan, J.-P. Gonzalez, E. Desmarais en F. Bonhomme. Syn ferspriedingsgebiet wurdt oerlape troch dat fan 'e hartkleurige mûs (Mus cervicolor). Oan ien ûndersoarte dêrfan, de Mus cervicolor popaeus, is de skiesturtmûs morfologysk sjoen frijwol identyk. Hy hat lykwols in sêftere, ferwielige pels, en ferskilt der boppedat op alderlei biogemysk en molekulêr mêd fan. Genetysk is de skiesturtmûs it naust besibbe oan Yndiaaske soarten as de tsjinstfeintmûs (Mus famulus), de lytse Yndyske fjildmûs (Mus booduga) en de ierdkleurige mûs (Mus terricolor), en oan 'e gewoane hûsmûs.
Mâl Hynder
Komôf
De boarnen rinne útinoar oangeande it bertejier fan Mâl Hynder, mar dat moat yn elts gefal tusken 1840 en 1845 west hawwe. Neffens de mûnlinge oerlevering yn it Cheyenne River Yndianereservaat, yn 'e steat Súd-Dakota, dêr't de Minnikonzjû wenje, wie it yn 1840, en datselde fertelde Mâl Hynder syn heit yn 1877 ek oan 'e Amerikaanske luitenant H.R. Lemly, wêrby't er fierders oanjoech dat it berteplak oan 'e igge fan 'e rivier de Cheyenne west hie. Mâl Hynder syn mem, Ratteljende Tekken, wie fan 'e Minnikonzjû-substamme fan 'e Lakota, wylst syn heit, dy't ek fan Mâl Hynder hiet, fan 'e Oglala-substamme wie. Mei't de Lakota-kultuer doedestiden matrilineêr wie (de komôf waard fia de mem rekkene), wie de jonge Mâl Hynder dus eins in Minnikonzjû. Mar troch syn mem har iere dea troch selsmoard kaam er mear ta syn heite folk te hearren.
Mâl Hynder syn bertenamme wie Čha’oha, dat "Yn-it-Wyldlân" of "Mank-de-Beammen" betsjut (en sizze woe dat er ien mei de natoer wie). Neffens ien ferhaal joech syn heit him dy syn eigen namme doe't er ienris folwoeksen wurden wie en toand hie dat er dy namme wurdich wie. Syn heit soe dêrop sels in oare namme oannommen hawwe, Waglula, dat "Wjirm" betsjut. Neffens in oar ferhaal soe Mâl Hynder syn nije namme op eigen manneboet oannommen hawwe nei't er dêr yn in fizioen ta oanfitere wie.
Jonkheid
Doe't Mâl Hynder sa'n foege jonge wie, wenne er yn it kamp fan it opperhaad Oerwinnende Bear, mei syn healbroer Heech Hynder (in soan fan syn heit en Izer-tusken-de-Hoarnen) en Lytse Hauk, in neef fan syn trije styfmemmen. Dêr wied er yn 1854 tsjûge fan 'e moard op Oerwinnende Bear troch in Amerikaanske soldaat en it dêropfolgjende gefjocht dat late ta de dea fan 29 fan 'e 31 leden fan in Amerikaansk kavalerydetasjemint ûnder lieding fan luitenant John Lawrence Grattan (it saneamde Grattan-bloedbad of Grattan-gefjocht).
Neitiid begûn Mâl Hynder fizioenen te krijen. Syn heit naam him mei nei it hjoeddeistige Sylvan Lake, yn Súd-Dakota, dêr't se allebeide in hembleča ûndernamen (aktyf in fizioen besochten op te wekjen). Yn Mâl Hynder syn fizioen waard him in medisynbondel jûn dy't him foar it libben beskermje moast, en waard him ek toand hoe't er syn oarlochsferve oanbringe moast. Ta ein beslút waard er bejeftige mei in hillich liet dat hjoed de dei noch altyd songen wurdt troch de Oglala-Lakota, en waard him ferteld dat er in beskermer fan syn folk wêze soe.
Yn 'e tsien jier tusken 1855 en 1865 makke Mâl Hynder in namme foar himsels as kriger. De earste kears dat er immen deade, wie yn in gefjocht mei in Sjosjoanske oerfaller dy't in Lakota-frou fermoarde hie wylst hja bizonfleis oan it waskjen wie oan 'e kant fan 'e rivier de Powder. Mâl Hynder focht yn in grut tal skermutselings en fjildslaggen fan 'e Lakota mei harren tradisjonele fijannen, lykas de Pâny (Pawnee), Sjosjoanen (Shoshone), Krieën (Crow), Swartfuotten (Blackfeet) en Arikara. Nei't de milysje fan Kolorado yn 1864 it Bloedbad fan Sand Creek oanrjochte hie ûnder de Súdlike Sjajinnen, dat tradisjonele bûnsgenoaten fan 'e Lakota wiene, gie in Yndiaanske koälysje besteande út de Noardlike Sjajinnen, de Noardlike Arapaho en de Oglala- en Minnikonzjû-Lakota op oarlochspaad tsjin 'e blanken. Mâl Hynder focht mei yn 'e Slach by Platte Bridge en de Slach by Red Buttes, beide yn july 1865. Dêrby fêstige er sa'n reputaasje, dat er ta ogle taŋka un of "himddrager" útroppen waard, wat sizze woe dat er tenei de krigers yn 'e striid liede soe. left|thumb|250px|In foto dêr't fan beweard wurdt dat er fan Mâl Hynder is en makke is yn [[1877. De measte histoarisy geane der lykwols fan út dat it om in ferfalsking giet of dat de foto yn elts gefal net autintyk is.]]
Oarloch fan Reade Wolk
Yn 'e Oarloch fan Reade Wolk, dy't yn 1866 útbriek, besochten de Lakota ûnder harren opperhaad Reade Wolk, stipe troch harren bûnsgenoaten, de Noardlike Sjajinnen en de Noardlike Arapaho, foar te kommen dat it Amerikaanske leger forten stiftsje soe by it Bozeman Trail lâns, dat troch harren lân rûn. It wie feitlik de súksesfolste kampanje fan 'e Flakte-Yndianen tsjin 'e blanken, en hie ta gefolch dat it Amerikaanske regear by it twadde Ferdrach fan Fort Laramie, út 1868, in grut reservaat oan 'e Lakota taparte, dat harren hillige lân, de Black Hills, hielendal omfette.
Yn dizze oarloch wie Mâl Hynder yn desimber 1866 mei û.o. de Hûnkpapa-haadman Rein-yn-'t-Gesicht, de Minnikonzjû-lieder Hege Rêchbonke en it Sjajinske opperhaad Lytse Wolf belutsen by it saneamde Fetterman-bloedbad of Fetterman-gefjocht, wêrby't de Yndianen yn 'e neite fan Fort Phil Kearney, yn Wyoming, in Amerikaansk kavalerydetasjemint fan 81 man ûnder lieding fan kaptein William J. Fetterman oan 'e lêste man ta útrûgen. De patrûlje waard yn 'e fâle lokke troch Mâl Hynder en seis oaren, dy't foar harren útnaaiden. Dêrby spile Mâl Hynder sels in krúsjale rol, troch te bearen dat syn hynder kreupel wie. Ek naam er diel oan it saneamde Weinboarchgefjocht, yn augustus 1867, alwer yn 'e neite fan Fort Phil Kearny. Dêrby foelen de Lakota in groep soldaten oan dy't derop útstjoerd wiene om hout te hakjen. De soldaten namen har taflecht yn in weinboarch en trochdat se tarist wiene mei nije repeteargewearen, dy't net nei elts skot werladen hoegden te wurden, rjochten se in slachting ûnder de Yndianen oan doe't dy harren posysje bestoarmen, dat sadwaande einige dat gefjocht yn in ympasse.