cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Feriene Steaten
Polityk
thumb|250px|De [[Amerikaanske Senaat|Senaat komt gear yn It Kapitoal]] De Feriene Steaten fan Amearika hat trije machten. Leden fan it Electoral College kieze alle fjouwer jierren de lieder fan de útfierende macht, de Presidint fan de Feriene Steaten. In presidint wurdt foar fjouwer jier keazen en kin ien kear op 'e nij keazen wurde.
De wetjouwende macht is it Kongres. It Kongres bestiet út twa tûken, it Hûs fan Offurdigen en de Senaat
Mei goedkar fan de Senaat hat de presidint it foech en kies ien fan de 9 rjochters fan it Heechgerjochtshof, de rjochterlike macht. De rjochters fan it Heechgerjochthof wurde beneamd foar it libben. It Heechgerjochtshof hat it foech om te sizzen dat in wet net neffens de grûnwet is wêrtroch de wet ûnjildich ferklearre wurde kin.
Partijen en ferkiezings
Sawol op federaal as op dielsteatnivo binne de Demokraten en de Republikeinen sûnt de 19e iuw dominant. De Demokraten wurde sjoen as sintrum-links of liberaal en de Republikeinen binne sintrum-rjochts of konservatyf. De Demokraten hawwe tradisjoneel de kleur read en de Republikeinen hawwe blau. De steaten yn it noardwesten, oan de westkust en sommige steaten om de Great Lakes hinne binne bekend as "blauwe steaten". De "reade steaten" lizze foaral yn it suden, yn de Great Plains en yn de Rocky Mountains. Tusken de beide grutte partijen binne der grutte ideologyske ferskillen oer saken lykas abortus, houliken tusken homoseksuele spantsjes, de deastraf, en de autonomy fan de dielsteaten.
Ynlânske polityk
thumb|250px|left|It [[Wite Hûs (Washington D.C.)|Wite Hûs is it wen- en wurkstee fan de presidint fan de Feriene Steaten.]] Foar de ynlânske polityk spylje moreel-etyske fragen lykas it rjocht op abortus, de deastraf, de juridyske rjochten fan homoseksuelen, en de rjochten fan (lânseigen) minderheden in belangrike rol.
Op it mêd fan medyske soarch binne de ferplichte sikefersekeringen in punt fan politike diskusje. Yn 2006 hie sa likernôch 16 persint fan de Amerikanen gjin sikefersekering. Yn 1993 besocht presidint Clinton fergees om in wetlik ferplichte sikefersekering yn te fieren. Yn it jier 2010 waard ûnder presidint Obama in wet oannommen, om it medyske fersekeringsstelsel foar 2018 te herfoarmjen.
De measte steaten hawwe in wapenwet, dy't yn ferliking mei oare lannen bysûnder liberaal is. De measte Amerikanen sjogge it wapenbesit tradisjoneel as in grut rjocht, dat yn de grûnwet bewoartele is. Amerikaanske boargers kinne sûnder grutte swierrichheden in wapen en kûgels krije en it wapen mei munysje ek drage op strjitte. Mei-inoar binne der yn de Feriene Steaten mear as 200 miljoen pistoalen en gewearen yn persoanlik besit. Oer de wetjouwing op it mêd fan wapenbesit is in soad diskusje. De tsjinstanners sjogge de liberale wapenwetten as de oarsaak fan relatyf hege misdiedsifers mei wapens lykas oerfallen en moarden. De foarstanners lykas de National Rifle Association (NRA) binne it dêr net mei iens en ferwize nei lannen as Kanada en Nij-Seelân, dêr't ek in soad wapens yn persoanlik besit binne en de misdiedsifers in stik leger as yn de Feriene Steaten. Dêrneist fine de foarstanners it belangryk dat minsken har sa better ferdigenje kinne tsjin kriminelen.
Op it mêd fan miljeu binne de Feriene Steaten nei Sina it lân mei de twadgrutste útstjit fan CO2 op de wrâld. De Feriene Steaten is ferantwurdlik foar 21,44 persint fan de CO2-emysje op de wrâld. Bill Clinton ûnderteken oan 'e ein fan syn amtsperioade wol it Kyoto-protokol, mar dat waard net ratifisearre troch it Kongres. Reden foar it Kongres en âld-presidint George W. Bush om net te ratifisearjen wie de eangst dat it Kyoto-protokol de Amerikaanske ekonomy skeine kinne soe. Op it mêd fan miljeu wurde der frijwillige maatregels nommen en subsydzje takend foar ûndersyk. In pear steaten lykas Kalifornje komme mei wol dúdlike regels en besykje de útstjit fan CO2 wol te ferminderjen.
Yn it jier 1973 waard abortus mooglik troch it Roe v. Wade oardiel fan de heechste rjochtbank. It foech oer abortus leit by de steaten. Ferskate steaten hawwe ekstra juridyske regels fêstlein lykas in ferplicht petear, ferplichte tiid om nei te tinken, foarskriften foar kliniken of tastimming fan de âlden by minderjierrigen.
Bûtenlânske polityk & definsje
thumb|250px|De Britske âld-Minister fan Bûtenlânske Saken William Hague mei de Amerikaanske âld-Minister fan Bûtenlânske Saken Hillary Clinton Fan it begjin fan de ûnôfhinklikens fan de trettjin kolony's yn 1776 en oan de Earste Wrâldkriich ta sloech it politike isolasjonisme foar master op. Sels yn de Twadde Wrâldkriich wie it stribjen om sa min mooglik yn ynternasjonale saken/konflikten behelle te wurden. Mei de Earste Wrâldkriich en it ynsetten fan Amerikaanske militêren yn Jeropa moast de Feriene Steaten him foar it earst wol om bûtenlânske saken bekroadzje. Mei de oanfal op Pearl Harbor wie it isolasjonisme definityf oan syn ein kaam. Dêrfoar kaam, mei troch de Twadde Wrâldkriich en de dêrop folgjende Kâlde kriich, it politike ynternasjonalisme. De Feriene Steaten wie in supermacht wurden en sa krige bûtenlânske saken mear prioriteit as yn it ferline.
thumb|left|Fleandekskip USS Abraham Lincoln De Feriene Steaten hat in "bysûndere politike bân" mei it Feriene Keninkryk en sterke bannen mei Kanada, Austraalje, Nij-Seelân, de Filipinen, Japan, Súd-Korea, Israel, en ferskate Jeropeeske lannen. Yn it ramt fan militêre feiligens wurket de Feriene Steaten gear mei oare NAFO-lannen en mei oare lannen yn Noard- en Súd-Amearika yn de Organization of American States. Dêrneist binne der hannelsferdraggen lykas it trilaterale North American Free Trade Agreement mei Kanada en Meksiko. Neffens in publikaasje fan it Amerikaanske Ministearje fan Definsje hat de Feriene Steaten 766 militêre basissen yn 40 lannen. Ofhinklik fan de publike opiny yn it lân krije bepaalde bûtenlânske saken bysûnder omtinken. Dy saken wurde kategorisearre mei grutte morele titels as de "striid tsjin it terrorisme" (War on Terror), de "striid tsjin drugs" (War on Drugs) en de "striid tsjin earmoed" (War on Poverty).
250px|thumb|Sprieding fan Amerikaanske militêren en gebietskommando's oer de wrâld. It budzjet fan it Amerikaanske leger wie 574.940.000.000 dollar yn 2008. Dêrmei hat de Feriene Steaten it grutste militêre budzjet fan alle lannen fan de wrâld. Nei de Folksrepublyk Sina hat de Feriene Steaten it twadgrutste leger fan de wrâld. Neffens de aktuele militêre doktrine moat de Feriene Steaten by steat wêze om witwêr op de wrâld twa ferskillende regionale konflikten tagelyk mei sukses útfjochtsje te kinnen.
De organisaasje fan de Amerikaanske definsje hat fiif haadûnderdielen: de lânmacht (Army; rûchwei 570.000 militêren), loftmacht (Air Force 335.000 militêren), marine (navy; 328.000 militêren), marinierskorps (Marine Corps; 201.000 militêren). Mei-inoar wienen dat op 31 maart 2012 sa likernôch 1.435.000 militêren. De kustwacht (US Coast Guard; 43.000) is formeel gjin ûnderdiel fan it leger, mar is ûnderdiel fan it Department of Homeland Security. Yn tiden fan kriich wurdt de kustwacht lykwols ûnderdiel fan it Department of the Navy. Sawol de lân- as loftmacht hawwe (Air) National Guard Units (reservisten). De reservisten binne ornaris falle ûnder de gouverneur fan de steat dêr't se yn tsjinst lizze, mar kinne nei oanwizing fan de presidint tafoege wurde oan it Amerikaanske leger yn it bûtenlân. Sûnt de Fietnamkriich is de tsjinstplicht ôfskaft.
Demografy
Yn 1776 hie it lân mar 3 miljoen ynwenners, yn 1915 wienen dat 100 miljoen en yn 1968 200 miljoen ynwenners. Yn 2012 wenje yn de Feriene Steaten nei skatting sa'n 314 miljoen minsken. Mear as 79% fan de befolking wennet yn 'e stêden (mear as de helte dêrfan wennet winliken yn de plakken om de grutte stêden hinne).
Befolkingsgroepen
thumb|240px|Grutste etnyske groepen yn de Feriene Steaten per county. It kontinint wie foar de komst fan de Europeanen troch Yndianen bewenne. De earste Europeeske kolonisten wienen de Spanjerts, de Frânsken en de Britten. Yn de 17e iuw kamen der ek ymmigranten út it westen fan Afrika, meastal net frijwillich nei Noard-Amearika ta brocht as slaven. Healwei de 18e iuw kamen der mear Europeanen fan Dútske en Ierske komôf. Letter kamen de ymmigranten oeral út Europa wei, foaral Skandinaviërs, Italianen, East-Europeanen en Joaden út East-Europa wei. Yn de twadde helte fan de 19e iuw begûn de ymmigraasje út it easten fan Azië en it Heine Easten. Tusken 1880 en 1914 ferlieten mear as 20.000 Friezen út de provinsje Fryslân harren heitelân.
By de folkstelling fan 2008 wienen de Latino's mei 35.305.818 minsken de grutste minderheid, wat oerienkomt mei 12,5 persint fan de befolking. Ta de Latino's wurde ûnder oaren de minsken fan Meksikaanske, Puerto-Rikaanske en Kubaanske komôf rekkene. Hja wenje foaral yn Florida en yn it súdwesten fan de Feriene Steaten. De Latino's wurde yn it Ingelsk „Latinos“ of „Hispanics“ neamd.
De Afrikaansk-Amerikaanske befolking wie 34.658.190 minsken (12,3%) fan de befolking. Sy wenje foaral yn it suden en yn de yndustrystêden yn it noarden. By de folkstelling fan 2008 waarden 10.242.998 Aziaten teld (3,6%). It grutste part dêrfan kaam fan oarsprong út Sina, Japan, Korea, Yndia en de Filipinen.
De oarspronklike lânseigen befolking, lykas de Yndianen („Native Americans“ of „American Indians“) en de Eskimo's, binne mei 2.475.956 minsken (0,9%). In tredde part fan de lânseigen befolking wennet yn reservaten. Der wienen 398.835 Hawajanen en oare Pasifyske eilânbewenners by de folkstelling, dat is rûchwei 0,1% fan de befolking. Mei elkoar hawwe de yndianen 562 erkende stammen (tribes). Dêrneist binne der noch 245 groepen dy't gjin offisjele erkenning hawwe. De Yndianen binne gjin ienheid, der binne ferskillende stammen dy't wer ûnderdiel binne fan in yndianefolk. De ferskillen tusken yndianefolken op it mêd fan taal, kultuer en religy binne relatyf grut.
Talen
thumb|Steaten dêr't it Ingelsk in offisjele status hat. It grutste part fan de ynwenners fan de Feriene Steaten praat Ingelsk, wat troch syn útspraak ek wol Amerikaansk Ingelsk neamd wurdt. Mei it Kanadeesk Ingelsk foarmet it Amerikaansk Ingelsk de Ingelske dialektgroep fan Noard-Amearika. Neist it Ingelsk wurdt op Hawaï it Hawajaansk as twadde offisjele taal brûkt. De steat Louisiana hat gjin offisjele taal, mar brûkt neist it Ingelsk ek it Frânsk yn offisjele stikken. Yn Nij Meksiko wurde nije wetten sawol yn it Ingelsk as it Spaansk skreaun, mar dy talen binne net fêstlein as offisjele talen.
It taalfoech leit yn de Feriene Steaten net op nasjonaal nivo, mar op dielsteatnivo. Op 8 maaie 2007 waard yn de Senaat in resolúsje ynbrocht foar it wetlik fêstlizzen fan it Ingelsk as nasjonale taal fan de Feriene Steaten. De resolúsje helle gjin mearderheid. Oant no ta hawwe 30 steaten it Ingelsk fêstlein as offisjele taal. Yn bepaalde wetten wurde wol betingsten steld oan de taal; om it Amerikaanske steatsboargerskip te krijen sil by de ynboargeringstest oan in Ingelske taaltoets foldien wurde moatte.
By de folkstelling fan 2010 waarden 382 talen teld, wêrfan 169 Yndianetalen. Talen mei mear as ien miljoen sprekkers, neist it Ingelsk, binne; Spaansk (29,7 miljoen), de Sineesk (2,2 miljoen), Frânsk (1,4 miljoen), Tagalog (1,3 miljoen), Fietnameesk (1,1 miljoen) en Dútsk (1,1 miljoen). Yn Kalifornje en Florida binne ferskate county's dêr't soms in tredde fan de befolking him net yn it Ingelsk rêde kin. It grutste part fan dy minsken is ientalich Spaansk.
Ferskate ôfhinklike gebieten hawwe neist it Ingelsk de eigen lânstaal as offisjele taal erkend. It Samoaansk en Gamorro binne erkend op Amerikaansk Samoa en Guam. It Karolynsk en Gamorro binne erkend op de Noardlike Marianen. Spaansk neist it Ingelsk de offisjele taal fan Puerto Riko, en is dêr meast sprutsen taal.
Stêden
Oare grutte stêden binne: Albuquerque, Anaheim, Atlanta, Austin, Baltimore, Boston, Charlotte, Cincinnati, Cleveland, Columbus, Denver, Salt Lake City, Detroit, El Paso, Fort Worth, Fresno, Honolulu, Indianapolis, Milwaukee, Jacksonville, Kansas City, Las Vegas, Long Beach, Memphis, Miami, Minneapolis, Nashville, New Orleans, Oklahoma City, Orlando, Pittsburgh, Portland, Richmond, Sacramento, St. Louis, St. Paul, San Francisco, Santa Ana, Seattle, Tampa, Tucson, Virginia Beach en Washington, D.C.
Religy
De Feriene Steaten is in sekulier lân, it Earste Amendemint fan de grûnwet makket dúdlik de skieding tusken tsjerke en steat. De autoriteiten meitsje op it mêd fan religy gjin offisjele sifers wrâldkundich. It United States Census Bureau mei dêr sels ek net nei freegje, mar publisearret wol resultaten út oare ûndersiken.
Neffens in ûndersyk út 2002 soe it leauwen foar 59 persint fan de Amerikanen in "hiel wichtich diel fan it deistige libben" wêze. Neffens in ûndersyk fan 2007 wie 78,4 persint fan de folwoeksenen kristen. Binnen it kristendom binne it protestantisme (51,3 persint fan de totale befolking) en it katolisisme (23,9 persint) de dominante streamingen. 4,7 fan de befolking hat in oar religy as it kristendom. De grutste net-kristlike religy's wienen it joadendom (1,7%), boedisme (0,7%), islam (0,6%), en it hindoeïsme (0,4%).
Ekonomy
thumb|right|De New York Stock Exchange, NYSE oan Wall Street yn New York City. De Feriene Steaten ha de grutste ekonomy op de wrâld, it BYP per persoan is $45.800 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1,2% lânbou, 19,8% yndustry en 79% tsjinsten. It is in eigen ynterne ekonomy en de ynfloed fan bûtenlânske bedriuwen is navenant lyts.
Op technologysk, medysk, militêr en romtefeart mêd rint de Feriene Steaten foarop mei de ûntwikkeling fan nije produkten. Grutte en lytse ûndernimmers ha mear frijheid as dy yn de Jeropeeske Uny en Japan by it meitsjen fan nije produkten en it ûntslaan en it oannimmen fan meiwurkers. De ekonomy fan de Feriene Steaten wurdt oer it generaal sjoen as stabyl. Ferskate oare lannen hawwe de wearde fan harren nasjonale munt keppele oan de dollar, of brûke de dollar as betelmiddel. De Amerikaanske effektebeurzen hawwe grutte betsjutting foar, en in grutte ynfloed op, de wrâldekonomy.
Harm Ottenbros
Harm Ottenbros (Alkmar, 27 juny 1943 – Strijen, 4 maaie 2022) wie in Nederlânsk hurdfytser.
Yn 1969 waard Ottenbros yn Zolder wrâldkampioen dykhurdfytsen. Yn de sprint fersloech hy ferrassend de Belch Julien Stevens. Yn 1970 krige Harm Ottenbros lêst fan in blessuere en fierdere suksessen bleaune dêrnei út. Nei 't Ottenbros syn karriêre beëinige waard er byldzjend keunstner.
Feriene Steaten
Ekonomy
De Feriene Steaten binne ryk oan grûnstoffen. De Feriene Steaten besitte sa likernôch 20 persint fan de koalen, 13 persint fan de ierdoalje, en 24 persint fan de ierdgasreserven yn 'e wrâld. De oalje komt benammen út de Golf fan Meksiko, en út de steaten Alaska en Teksas. De grutste hannelspartners fan de Feriene Steaten binne de oanbuorjende lannen Kanada en Meksiko, de Europeeske Uny en de yndustrylannen yn Aazje lykas Japan, Yndia, Súd-Korea en Sina.
De oanslaggen fan 11 septimber op it WTC, de kriich yn Afganistan, de Irakkriich en orkaan Katrina ha de ekonomy skeind, mar is dêrnei weromkaam op it eardere nivo. Troch de hypoteekkrisis en de gefolgen dêrfan foar de banken, is sûnt healwei 2008 de kredytkrisis ûntstien. Yn oktober 2011 siet 9 persint fan de wurkbefolking fan it lân sûnder wurk.
Ferkear
De Amerikanen brûke foar koarte en middelgrutte ôfstannen faak de auto en soms de bus. By in soad winkelsintra (malls) is de tagong sûnder auto amper mooglik. Stêden as Los Angeles binne hielendal op de auto rjochte. By de sneldiken kin der in skieding makke wurde tusken U.S. Highways binnen de steat en it Interstate-System dy't ferskillende steaten mei-inoar ferbynt. Op gruttere ôfstannen ride ferskate bussen. Bekend binne de Greyhound Lines.
Fleantugen wurde foar middelgrutte en langere ôfstannen brûkt. By de stêden New York, Atlanta, Boston, Chicago, Dallas, Denver, Houston, Charlotte, Salt Lake City en Los Angeles lizze de grutte ynternasjonale fleanhavens.
Yn ferliking mei Jeropeeske lannen hat de Feriene Steaten net in soad treinferbinings foar it ferfier fan minsken. Allinnich yn it noardeasten fan de Feriene Steaten leit in relatyf ticht treinnetwurk dat ridlik goed berekkene is op it ferfier fan minsken. Yn de omkriten fan Chicago en yn dielen fan Kalifornje binne de treinnetwurken fan lytsere betsjutting. Yn de rest fan it lân wurdt de trein suver allinnich mar brûkt foar it ferfier fan guod. De 'National Railroad Passenger Corporation' beheart ûnder de namme Amtrak it grutste diel fan de passazjiersferbinings.
Allinnich yn New York City en San Francisco is it iepenbier ferfier (bus, metro/tram) in goed alternatyf foar de auto.
Kultuer
thumb|Amerikaanske kultuersymboalen lykas appeltaart, baseball en de Amerikaanske flagge. Hoewol’t de kultuer oer it generaal los sjoen wurdt fan de Europeeske kultuer moat de Amerikaanske kultuer wol sjoen wurde as ûnderdiel fan de Westerske beskaving, lykas de dominante kultueren fan oare ymmigraasjelannen as Kanada, Austraalje en Nij-Seelân. It kulturele erfskip fan de ferskillende groepen kolonisten is ornaris noch goed te merkbiten yn datjinge wat de Europeanen en Latynsk-Amerikanen no as `typysk Amerikaansk` of `Anglo-Amerikaansk` sjogge. Dat docht bygelyks bliken út in ryk ferskaat oan kristlike streamingen yn de Feriene Steaten: de teologyske grûnslaggen kinne faak as Ingelsk yndield wurde, mar der binne net in soad selskippen dy’t in relaasje hawwe mei de Anglikaanske Tsjerke. De Afro-Amerikaanske kultuer hat benammen yn de muzyk en ferdivedaasje syn spoaren neilitten op it Amerikaanske erfskip. De kulturele yndrukken dy't de oarspronklike bewenners, de Yndianen, neilitten hawwe binne amper te merkbiten. Allinnich yn topografiske nammen komme relatyf noch in soad Yndiaanske wurden foar.
De Amerikaanske kultuer hat in grutte ynfloed op de rest fan de wrâld mei films, tv-searjes, literatuer, taal en moade. De spikerbroek, it T-shirt en it baseballpetsje komme fan oarsprong út de Feriene Steaten. Popmuzyk út de Feriene Steaten is oer de hiele wrâld te hearren. Dy muzyk is foar in grut part ôflieden fan muzykfoarmen lykas country and western, blues en jazz. In protte grutte muzikanten en wichtige orkesten yn de westerske klassike muzyk komme of kamen út de Feriene Steaten. Der binne oer de hiele wrâld populêre ikoanen út de Amerikaanske kultuer bekend: Walt Disney, John Wayne, Elvis Presley en Marilyn Monroe. Resintere foarbylden binne Madonna en Michael Jackson. New York City wurdt sjoen as in sintrum foar opera en ynstrumintale muzyk en hat it romrofte Broadway-teaterdistrikt dêr’t ûnder oaren in soad musicals te sjen binne. New York City en San Francisco binne oer de hiele wrâld lieders yn grafysk ûntwerp en New York en Los Angeles konkurrearje mei Europeeske moadestêden as Londen, Parys en Milaan yn de moade-yndustry. Amerikaanske films (meast opnommen yn Hollywood) en tv-programma`s kinne yn grutte dielen fan de wrâld sjoen wurde. Filmyndustryen yn oare dielen fan de wrâld brûke nammen dy’t lykje op de namme Hollywood: Bollywood yn Bombay, Nollywood yn Nigearia. De grutte Amerikaanske fastfoodrestaurants, dêr’t bytiden in soad krityk oer is, hawwe sawat oeral op de wrâld fêstigingen. Dêr kin by sein wurde dat Amerikaanske kapitaalyntinsive kultuerprodukten as TV en film it foardiel fan in grutte ynlânske merk hawwe yn ferliking mei dy út oare dielen fan de wrâld. Hja kinne, at se yn de Feriene Steaten suksesfol west hawwe, dus foar konkurrearjende prizen oer de hiele wrâld ferkocht wurde.
Net alle kulturele eleminten út de Feriene Steaten hawwe sukses yn oare lannen. Amerikaanske sporten lykas American football, honkbal en basketbal binne yn Europa fan lyts belang. Amerikaanske tv-dûmny’s binne somtiden wol op Europeeske tv-stasjons te sjen, mar de ynfloed is navenant lyts en de argewaasje fan Europeeske kristenen is bytiden grut.
In faaks noch wichtiger aspekt fan de Amerikaanske kultuer is de stimulearjende omjouwing foar wittenskiplik ûndersyk en technologyske ynnovaasje. Yn de ôfrûne iuw en dan benammen nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de Feriene Steaten in grutte bydrage levere op it wittenskiplik en technologysk mêd. Benammen de IT-sektor ûntwikkele him fan de jierren santich yn it foarste plak hast allinnich mar yn de Feriene Steaten. Noch hieltyd binne de grutste softwarebedriuwen lykas Microsoft, Google Inc., IBM en Oracle Corporation, fan Amerikaanske oarsprong. De Amerikaanske driuw ta ynnovaasje oppenearret him ek yn in grut ferskaat oan Nobelpriiswinners yn de natuer- en skiekunde, en it binnenheljen fan wittenskiplik talint út oare dielen fan de wrâld.
Lânseigen kultueren
De likernôch 350 as stammen (tribes) beskôge Yndiaanske groepen, wêrfan't de leden har identifisearje as American Indians of Native Americans, wenjend yn in grut part fan 'e Feriene Steaten, foarmje gjin kulturele ienheid. De 225 erkende stammen fan de Alaska Natives (Yndianen, Aleoeten en Eskimo's) ferskille ek hiel bot, krekt as de lânseigen befolking fan Hawaï. Faak hat dat te krijen mei it etnisiteitferskil tusken de groepen. Se ûntwikkelen harren eigen identiteiten en kulturele strukturen ek ôfhinklik fan regio. It oantal Yndianetalen wie tige heech, mar in protte binne weirekke of mei útstjerren bedrige. De grutste taal is mei sa'n 150.000 sprekkers it Navajo.
Oan 'e kust fan de Stille Oseaan hie de fiskerij syn ynfloed op de kultuer. Yn dat gebiet binne grutte totempeallen, de grutste stiet yn Washington. Yn it binnenlân dominearren de jacht, sammeljen en rivierfiskerij. Yn de Grutte Bekken, de Plains, hiest bygelyks de bizonjacht. Troch de komst fan it hynder libben de Yndianen hieltyd mear as nomaden, sadat der sûnt de 17e iuw al sprake is fan in folksferhuzing. It easten rekke dêrtroch nei 1830 foar it grutste part ûntfolke (Trail of Tears), wêrtroch de kulturele ynfloed fan de Yndianen dêr net langer mear te merkbiten wie.
Skoalsysteem
thumb|Grutte koepel fan de Massachusetts Institute of Technology (MIT). It skoalsysteem kin ûnderskieden wurde yn primêr ûnderwiis (legere skoalle), sekundêr ûnderwiis (fuortset ûnderwiis), en postsekundêr ûnderwiis (hegeskoalle, universiteiten, ensafh.). It foech fan it ûnderwiis leit by de dielsteat. Elk fan de 50 steaten hat in fergees iepenbier skoalsysteem (public school system). It heger ûnderwiis kinne sawol private as oerheidsynstellingen wêze.
De skoalplicht is wetlik fêstlein op dielsteatnivo. Ofhinklik fan de steat begjint de skoalplicht tusken de 5 en 8 jier en einiget tusken de 16 en 18 jier.
De bern begjinne ornaris mei fiif jier yn it ûnderwiis. De bern begjinne dan mei de Kindergarten (pjutteboartersplak). De Kindergarten wurdt ek preschool (foarskoalle) neamd. Nei de Kindergarten folget de Elementary School of Grade School. Dy hawwe trochstrings fiif klassen dy't grades neamd wurde. De klassen binne te ferlykjen mei de groepen 3 o/m 7 fan de basisskoalle yn it Nederlânske skoalsysteem. De Amerikaanske basisskoalle begjint mei seis jier en einiget as de bern alve binne. It fuortset ûnderwiis wurdt high school neamd en hat in skieding yn junior high of middle school (te ferlykjen mei ûnderbou) en de senior high (boppebou).
It postsekundêr ûnderwiis hat ferskate nivo's. Vocational education (beropsoplieding) liedt minsken op foar in spesifyk berop. De beropsoplieding duorret ornaris 2 jier. Ta it heger ûnderwiis wurde rekkene de community colleges, colleges en universiteiten. De community colleges biede in stúdzje fan twa jier mei in associate's degree, de colleges biede in program fan fjouwer jier mei oan 'e ein in bachelor's degree. De universiteiten biede trochstrings stúdzjes fan fjouwer jier of langer, oan de universitêre opliedings is meastal in master titel ferbûn.
Nasjonale Feestdagen
Der binne tsien merkeldagen dy't troch it bûnsregear oanwiisd binne. Hoewol dy strikt sjoen allinnich jilde foar minsken dy't foar it bûnsregear wurkje, wurde dizze dagen ornaris ek oernaam troch it regear fan de steaten apart, en is ek fierder hast eltsenien frij.
De yndividuele steaten ornearre sels de offisjele feestdagen foar harren steat. Iepenbiere ynstellings binne mei dy dagen al sletten, mar fral foar dagen dy't net bûnswiid jilde folgje bedriuwen net altyd de oanrekkommendaasje fan de steat, en wurkje dan gewoan troch.
Sjoch ek
20px Tema:Feriene Steaten – Wikipedy hat ek in temaside oer de Feriene Steaten
Talisman
De krêft fan de talisman is grutter as dy fan in amulet, mar net sa grut as dy fan in fetisj. De krêft fan in talisman is almeast ferbûn mei dejinge of itjinge dat ôfbylde is. It is lykwols gjin toatem; de talisman is net it wenplak fan in ôfbylde geast. Talismans komme fral foar by fetisjisme yn natoerreligys, mar ek yn oare godstsjinsten wurde, safier't se it meitsjen fan ôfbylden tastean, faak bygelyks munten mei hilligenôfbyldingen droegen.
Talisman
Fryskemp3.nl
Fryskemp3.nl is in webside dêr't allinnich Frysktalige nûmers (streektaal mei ek) del te laden binne. De nûmers stean net fisyk op fryskemp3.nl, mar der wurdt trochferwiisd nei de side fan de band sels.
De Fryske delhel top 30 is in ûnderdiel fan de webside. Dizze list wurdt gearstald troch te sjen nei it tal kearen dat in nûmer delhelle is. Der wurdt by de delhel top 30 allinnich nei dizze en de ôfrûne moanne sjoen om ek in nij nûmer de kâns te jaan yn de top 30 te kommen. Tusken de skrapkes stiet de einstân fan 'e ôfrûne moanne.
Santo Domingo (Dominikaanske Republyk)
Santo Domingo (Spaansk: Santo Domingo de Guzmán) is de haadstêd fan de Dominikaanske Republyk. De stêd waard stifte op 4 augustus 1496 troch de Spaanske gûverneur Don Bartolomé Colón, en hat 3.166.000 ynwenners (2001). Fan 1936 oant 1961 hjitte de stêd offisjeel 'Ciudad Trujillo', nei de diktator Rafael Leónidas Trujillo.
C-flinter
De C-flinter (Polygonia c-album) is in soarte yn de famylje fan de Aureliaflinters (Nymphalidae)
Foarkommen
De C-flinter fljocht oeral op sinnige, frijwat fochtige plakken. Se binne faak te finen yn tunen, parken of boskrike gebieten. Yn 1960 libbe de flinter yn Nederlân allinnich yn Limburch en Noard-Brabân. Fan de tachtiger jierren ôf is it ferspriedingsgebiet hieltyd grutter wurden. Op dit momint fljocht de flinter yn alle provinsjes en hast op alle Waadeilannen.
Op de reade list stiet de flinter as: net bedrige.
Fleantiid
De flinter is te sjen fan heal juny ôf oant de winter. Foaral tusken 5 en 31 july. De C-flinter fljocht yn twa oerrinnende generaasjes.
thumb|right|In wjuk fan de C-flinter.
Flinters
De wjuklingte is likernôch 20 oant 26 mm. De wjukrânen binne bot kartele. De flinter oerwinteret yn strûken en beammen en op koele fochtige plakken yn gebouwen.
Rûp
De rûp kin 35 mm lang wurde. It liif is griiseftich mei oranjebrune útstyksels. De rûp hat foarke toarnen dy't oranje of wyt binne. De kop is swart. Lytse rûpen libje ûnderop de blêden. As se grutter wurde lykje se krekt op fûgelpoep. Fan dy tiid ôf libje se ek boppe-op it blêd.
De rûp fret fan de Grutte Brânnettel, Hop, Reade Ribes en de Iper.
Fetisj
thumb|Bistefetisjen op in fetisjmerk yn [[Lomee]] In fetisj is in foarwerp dat troch in sjamaan makke is út stoffen dêr't in grutte krêft oan takend wurdt, mei it doel it in spesifike krêft te jaan om it kwea tsjin te hâlden, of it goede te bringen, of eat spesifyks ta stân te bringen.
In fetisj wurdt as tige krêftich beskôge, mei in gruttere krêft as dy fan in talisman of in amulet. Oars as by in talisman of in amulet hoecht in fetisj net droegen te wurden. Dat soe in guon gefallen ek net kinne, om't fetisjen dy't gâns in doarp beskermje moatte foar dy grutte krêft ek in grutte foarm krije, bygelyks bulten of peallen by de tagongen ta it doarp. Dochs kin ek de krêft gearbrocht yn in lytse fetisj sa grut wêze dat dy taboe is foar eltsenien útsein de eigner.
De fetisj kin lykas in talisman in ôfbylding wêze, mar dat is net wichtich foar de funksje. Fetisjen komme fral foar by fetisjisme yn natoerreligys, benammen yn West-Afrika. Ferskate oare religys hawwe lykwols ek stadia hân dêr't bygelyks ferhoalen godsbyldsjes doarpen of oare plakken beskermje moasten.
It wurd fetisj is fia it Frânske fétiche en it Portegeeske feitiço ôflaat fan it Latynske wurd facticius, dat "keunstmjittich of makke" betsjut.
Omgong fan Itaalje 2006
De 89ste edysje fan de Omgong fan Itaalje waard hâlden fan 6 oant en mei 28 maaie 2006.
Startplak en einstreek
De start wie yn it Belgyske Seraing, in stêd en gemeente yn de provinsje Luik.
De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.
Alfabet
thumb|[[skriuwletters sa't se ûnderwiisd wurde]] In alfabet of – yn it bysûnder mei betrekking ta it Latynske alfabet – abc (meartal: alfabetten of abc's) is in samling symboalen om ekwifalinten fan klanken yn de sprutsen taal skriftlik wer te jaan. Yn dizze sin betsjut alfabet hast itselde as skrift (alfabetysk skrift).
In alfabet is boppedat de standarisearre folchoarder dêr't de tekens yn oardere binne. Dêrmei is it in handich helpmiddel by it systematysk oarderjen en weromfinen fan benammen literatuer en wittenskiplike ynformaasje. It prinsipe fan alfabetisearring makket it bygelyks handich om in boek yn de bibleteek op namme fan de skriuwer gau werom te finen, of om in wurd mei de byhearrende definysje op te sykjen yn in wurdboek.
Etymology
It wurd alfabet is in gearstalling fan alfa (α) en bèta (β), de nammen fan de earste twa letters fan it Gryskske alfabet. De wurden alfa en bêta hawwe gjin betsjutting. Se komme út it Fenisysk. "Alef" betsjut 'okse' en "beth" betsjut 'hûs'. Yn it earstoan wienen de lettertekens nammentlik lytse tekeninkjes: in alef wie in okse, in beth in hûs, in gimel in smytstôk, in daleth in fisk.
Untwikkeling
Yn it twadde millennium foar Kristus waard yn Fenysje begûn mei it brûken fan piktogrammen fan 22 wurden om deit earste bylûd fan dat wurd oan te tsjutten en ûntwikkele him op dy manier it Proto-Sinaïtyske (± 1500 f.Kr.) of proto-kanaänityske (1400-1100 f.Kr.) alfabet. Yn Ugarit binne by opgravings alfabetten út ûngefear 1500 f.Kr. fûn mei de letters yn rûchwei dezelde folchoarder as dat fan ús. Fenysysk, Hebriuwsk en Arabysk binne Semityske talen. Yn dizze talen drage de bylûden de betsjutting fan de wurden. Mar yn it Gryksk kinne lûden net mist wurde. Dêrom ferfongen de Griken sommige lûden dy't men net nedich hie, troch in bylûd: de alef waard de a-klank, de he in e-klank, de ayin waard de ypsilon, en in grutte o, de omega, waard tafoege. Boppedat gienen de Griken fan links nei rjochts skriuwen, wêrtroch't de letters omklapt waarden. De Romeinen en de Byzantinen pasten it "alfabet" by de behoeften fan harren taal oan.
Meardere alfabetten
Ferskate skriftsystemen hawwe fansels ferskate alfabetten. Ek de prinsipes dêr't alfabetten foar brûkt wurde ferskille per taal. Mear ynformaasje hjiroer is te finen ûnder it lemma stavering.
Ta yllustraasje hjirûnder it Syrillysk alfabet.
50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px
It omsetten fan it iene alfabet yn it oare wurdt transliteraasje neamd.
Alfabet versus fonetyk
Staveringsystemen wurde net selden liend troch talen dêr't se oarspronklik net foar betocht wienen. Utspraakregels soargje derfoar dat yn letters bepaalde fonologyske konteksten oars skreaun wurde moatte, omdat de klank dy't se eigentlik fertsjintwurdigje dêr net presys lyk is. Der wurdt dan – meastal boppe de letter sels – noch in ekstra teken setten, it saneamde diakrityske teken: baño (Spaansk: "bad"), stêd (Frysk), ensfh.
Besibbe ûnderwerpen
thumb|Foarbylden fan ferskate alfabetten
Ane Brun
thumb|Ane Brun (2008) Ane Brunvoll (10 maart 1976), better bekend as Ane Brun is in sjongster/songwriter, hikke en tein yn Molde, Noarwegen. Hja wennet sûnt 2000 yn Stockholm, Sweden. Se is mei-behearster fan in platelabel, neamd DetErMine Records ("it binne myn opnames").
Biografy
Brun begûn har muzikale karriêre frij let. Doe't se 21 jier waard krige se ynteresse in de akoestyske gitaar. Yn 1998 die se har earste, lytsskealige optredens, op de strjitten fan San Sebastian en Barselona. In jier letter is Brun weromgien nei Noarwegen, diskear nei it plak Bergen. Dêr hat se in soad fan har eigen muzyk komposysjes skreaun. Koart dêrnei is se sjongeres wurden fan de lokale band neamd Damsels in Distress.
Yn 2000 ferhuze Brun nei Stockholm, om dêr nei mear muzikaal súkses te sykjen en omdat har freon dêr wenne. Nei in oantal jierren live-optredens dien te hawwen yn Noarwegen en Sweden hat Brun har earste studio-album útbrocht yn Skandinaavje, ein maaie 2003, neamd Spending Time with Morgan. Yn de simmer fan dat jier waard it album ek yn ferskate lannen yn Europa útbrocht. Yn Amearika waard it koart dêrnei ek útbrocht, op V2 Records.
Se hat gearwurke mei ferskate artysten, lykas popgroep A-ha, Ron Sexsmith, Madrugada, Teitur Lassen en de elektro-jazz band Koop.
Yn 2010 tourde Brun as eftergrûnsjongster mei Peter Gabriel. Yn 2011 trede se op by de betinkingsgearkomst nei de moardpartij troch Breivik op it eilantsje Utøya, dêr't 86 deaden foelen.
List fan planetoïden 54101-54200
Dit is in list fan planetoïden 54101-54200.
Francien Huurman
Francien Huurman (Pijnacker, 18 april 1975) is in Nederlânske follybalster.
Francien Huurman hat in protte ûnderfining op it mêd fan follybal, yn 1997 spile hja har earste wedstriid foar Oranje. Francien Huurman spile koart dêrnei, op it wrâldkampioenskip fan 1998, fuort al har earste grutte toernoai, De ploech waard doe sânde fan de sechstjin dielnimmende lannen. Huurman hat dan ek in soad ynterlannen spile foar de Nederlânske ploech, nammentlik 382 (15-11-2010). Hja hat ferskate súksessen helle, sa waard der yn 2007 op it grutte World Grand Prix ûnferwachts goud helle. Op it Europeesk kampioenskip 2009 yn Poalen waard der in sulveren medalje helle, Itaalje wie yn de finale mei 3-0 te sterk. Op it Wrâldkampioenskip yn 2010 waard de ploech alfde fan de 24 dielnimmende lannen.
Nei de sulveren medalje yn Poalen yn 2009 besleat Huurman om net mear foar in follybalklup te spiljen, hja woe har folslein rjochtsje op de Nederlânske ploech. Hja rjochtet har mei de ploech op de Olympyske Simmerspullen fan 2012 yn Londen. Huurman hat ûnder oare foar de folgjende klups spile: Hisamitsu Springs (Japan), Famila Imola, Figurella Firenze, Omnitel Modena (Itaalje), VC Nesselande, TVC Amstelveen en Network Pijnacker.
Provisional Irish Republican Army
De Provisional Irish Republican Army (IRA of PIRA) wie in Iersk republikeinske paramilitêre organisaasje dy't as doel it ôfskieden fan Noard-Ierlân fan Grut-Brittanje en it stichtsjen fan in feriene Ierlân hie. It wie de grutste republikeinske organisaasje dy't aktyf wie ûnder de Troubles, de perioade fan ekstreem geweld yn Noard-Ierlân. De PIRA seach him as de opfolger fan de orizjinele IRA, dy't aktyf wie yn de Ierske ûnôfhinklikheidskriich fan 1921-22; dêrom brûkte de organisaasje faak de ienfâldige namme Irish Republican Army, of yn it Iersk Óglaigh na hÉireann. De organisaasje wurdt sawol yn Grut-Brittanje as Ierlân as in terroristyske organisaasje sjoen.
De PIRA ûntstie yn desimber 1969, nei in brek mei de orizjinele IRA. Yn 't jier derfoar begoannen de Troubles nei't boargerrjochtedemonstraasjes fan katolike nasjonalisten oanfallen waarden troch protestantske loyalisten. Yn it begjin rjochte de organisaasje him op it ferdedigjen fan de nasjonalistyske gebieten yn Noard-Ierlân tsjin oanfallen fan de loyalisten; fanôf 1971 soe de militêre kampanje fan de PIRA in offensiver karakter krije. Troch geweld tsjin Britske militêre en ekonomyske doelen yn de provinsje woe de PIRA it Britsk regear twinge har wêrom te lûken út Ierlân. De organisaasje brûkte yn it gueriljataktiken tsjin it Britske leger en de Royal Ulster Constabulary (RUC, de Noard-Ierske plysje), yn sawol de stêden as lanlike gebieten.
Sûnt 1997, doe't de politike takke fan de organisaasje, Sinn Féin, talitten waard ta de fredesûnderhannelings, stoppe hja mei geweld. Yn 2005 lei de organisaasje definityf de wapens del, al binne in tal splinterorganisaasjes fan de PIRA noch hieltiten aktyf om't hja it net iens binne mei it akkoard.
List fan planetoïden 15001-15100
Dit is in list fan planetoïden 15001-15100.
Baanhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 1996
De Olympyske Simmerspullen 1996, ek wol de XXVIe Olympiade neamd, waarden yn 1996 hâlden yn de Amerikaanske stêd Atlanta. It baanhurdfytsen waard hâlden yn it Stone Mountain Park Velodrome.
Liphústerheide
De Liphústerheide is in grut heidegebiet yn Opsterlân, benoarden Lippenhuzen en besuden it Alddjip. Foar it meastepart is it yn hannen fan de famylje Fan Harinxma/d’Assembourg. Sûnt 1958 is oan de eastkant in strook lân besit fan It Fryske Gea.
It heidegebiet is begroeid mei skrobberheide, in soarte dy’t fan wiete grûn hâldt. Heide is der ek te finen. Op drûge plakken groeit beikeheide en stikelbrem. Ek it skieppeklokje is hjir en dêr te finen: dêr soe it Gintsiaanblaujurkje fan profitearje kinne. Yn it natuergebiet is it wetterpeil konstanter wurden. Dêrtroch is it allegear wat wieter wurden. It terrein wurdt plagge. De wiete heide is in ideale omjouwing foar de gewoane podde, de griene kikkert, de heidekikkert, de brune kikkert, de ringslang en de njirre.
Sinn Féin
Sinn Féin is in Iersk republikeinske politike partij dy't aktyf is yn de Republyk Ierlân en Noard-Ierlân. De namme is Iersk foar 'ús sels'. De partij waard yn 1905 stichte troch Arthur Griffith en krige de hjoeddeistige foarm nei in brek yn de partij yn 1970 (doe't de Workers' Party of Ireland har ôfskiede). Yn it ferline waard de partij sjoen as de politike takke fan Provisional Irish Republican Army, in paramilitêre organisaasje dy't focht foar in feriene Ierlân. Gerry Adams is sûnt 1983 de presidint fan de partij.
Sinn Féin is tsjintwurdich de twadde partij yn it parlemint fan Noard-Ierlân, de Northern Ireland Assembly, dêr't it fjouwer ministers leveret foar it regear. Yn de Oireachtas, it parlemint fan de Republyk Ierlân, nimt de partij it fjirde plak yn.
Amulet
250px|right In amulet is in foarwerp, almeast makke troch in sjamaan, dat droegen wurdt mei it doel it kwea op ôfstân te hâlden. De krêft fan an amulet is beheind, hy wurket net as eigner de amulet net op it lichem draacht.
De krêft fan it amulet is lytser as dy fan in talisman of dy fan in fetisj. Lykwols wurdt ek foar in lytse talisman of fetisj gauris it wurd amulet brûkt.
Amuletten komme fral foar by fetisjisme yn natoerreligys, mar ek yn oare godstsjinsten wurde, fral at se it meitsjen fan ôfbylden net tastean, faak amuletten mei hillige teksten droegen. Mar yn hast alle kultueren binne wol wensten om it ien of it oare foarwerp mei te nimmen tsjin it kwea.
Baanhurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 2000
200px|thumb|right|De Olympyske Velodrome fan Sydney 2000
De Olympyske Simmerspullen 2000, ek wol de XXVIIe Olympiade neamd, waarden yn 2000 hâlden yn de Australyske stêd Sydney. It baanhurdfytsen waard hâlden yn it Dunc Gray Velodrome.
Leedoansizzer
In leedoansizzer, of leedomsizzer, leedsizzer, deaman, omsizzer, oansizzer wie in fuksje dy't oant nei de Twadde Wrâldoarloch bestie. De taak bestie derút om oan hûs de neibesteanden en plakgenoaten op 'e hichte te bringen fan in ferstjerren. De leedoansizzer koe ek de oanjefte fan it ferstjerren dwaan by de boargerlike stân en mooglik de begraffenis regelje. Troch de komst fan telefony stoar de funksje út. De hearen leedsizzers wiene klaaid yn swarte roukostúms en droegen swarte (hege) huodden. Se hiene listen by harren mei adressen dêr't se del moasten en brieven om foar te lêzen of te oerlangjen. thumb|left|Amsterdamske leedoansizzers, 19e-uwske print
Fanwegen beheinde kommunikaasjemiddels yn it ferline, wie it faak dreech om alle famylje en freonen op 'e hichte te bringen fan in ferstjerren. Hjirfoar waard in leedoansizzer ynskeakele. Dy lju makken yn lettere jierren net allinnich it ferstjerren bekend; se nûgen famylje en freonen ek ta de begraffenis en organisearren eventueel oare ûnderdielen fan de útfeart. It wurk bestie foar it grutste part allinnich út it oansizzen fan in stjergefal en it byhearrend nûgjen fan gasten. Faak waard de begraffenis sels regele troch de buert oft it gilde dêr't de ferstoarne ta hearde.
Yn 1696 wie yn Amsterdam it saneamde leedoansizzersoproer, nei oanlieding fan in nije belêsting dy't ynfierd wurde soe op it beïerdigjen.
Nije Fjoertoer (Boarkum)
thumb|Nije Fjoertoer, 2006 thumb|Utsjoch toer oer it plak Boarkum nei it easten ta
De Nije Fjoertoer (Dútsk: Große Leuchtturm en Neuer Leuchtturm) fan Boarkum is in noch funksjonearjende fjoertoer op it Eastfryske waadeilân Boarkum.
De toer stiet op de westkant fan it eilân, midden yn it stedsje Boarkum. It 60,2 meter hege gebou is middels in trep fan 308 trees te beklimmen. De earste stien waard lein yn 1879.
De fjoertoer is nachts te ûnderskieden fan oaren troch syn ljochtskaaimerk fan trije kear twa strielen ljocht. De toer wurdt sûnt 2004 ferljochte mei in OSRAM 400 Watt halogeen-metaalgaslampe.
Lisa Fischer
Lisa Fischer (Brooklyn, 7 desimber 1958) is in Amerikaanske R&B-sjongster en songwriter, ferneamd fan har hege stim en de hitsngle út 1991, "How Can I Ease the Pain".
Libben
Fischer krige in Grammy Award foar de Best Female R&B Vocal Performance yn 1992. Fan mids 90-er jierren ôf oan waard net folle mear fan har fernaam.
Letter gie se geregeldwei mei de Rolling Stones op toernee en trede se ek op mei Tina Turner.
Sineeske sliepmûs
De Sineeske sliepmûs of Sichuansliepmûs (Latynske namme: Chaetocauda sichuanensis) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e sliepmûzen (Gliridae) en it monotypyske (út ien soarte besteande) skaai fan 'e Sineeske sliepmûzen (Chaetocauda). Dizze soarte komt foar yn 'e subalpine mingde wâlden fan it noardlik diel fan 'e Sineeske provinsje Sichuan.
Taksonomy
De Sineeske sliepmûs is in heimsinnich bistke, dat inkeld bekend is fan twa fongen froulike eksimplaren dy't ôfkomstich wiene út it Natoerreservaat Wanglang. De wittenskiplike beskriuwing fan 'e soarte, troch Wang Youzhi, út 1985, berêst folslein op 'e karakteristiken fan dy beide wyfkes. Yn 1991-1992 waard foar de Sineeske sliepmûs in nij taksonomysk skaai stifte, dat fan 'e Sineeske sliepmûzen (Chaetocauda), dat oant no ta monotypysk bleaun is.
Uterlike skaaimerken
De beide bekende eksimplaren fan 'e Sineeske sliepmûs hiene in kop-romplingte fan 9, resp. 9,1 sm, mei in sturtlingte fan 9,2, resp. 10,2 sm en in gewicht fan 24½, resp. 36 g. Sineeske sliepmûzen binne nachtdieren en beambewenners, dy't har nêsten sa'n 3 m boppe de grûn meitsje. De beide bekende eksimplaren waarden oantroffen op in hichte fan 2.500 m boppe seenivo.
Status
Yn 2004 krige de Sineeske sliepmûs de IUCN-status fan "bedrige", fanwegen syn (nei alle gedachten) beheinde en isolearre ferspriedingsgebiet, mar yn 2006 waard er reklassifisearre as data deficient, wat sizze wol dat der te min gegevens beskikber binne om in jildige ynskatting oer de status fan dit bist te meitsjen.
Volbeat
Volbeat is in Deenske metalband oprjochte yn 2001 yn Keappenhaven. De band brocht yn 2005 syn debútalbum The Strength / The Sound / The Songs út. De teksten fan de band gean benammen oer de leafde, Rock 'n Roll en gangsters. Volbeat hat acht studio-albums en trije live-albums útbrocht.
Dúnparlemoerflinter
De Dúnparlemoerflinter (Argynnis niobe) is in soarte yn de ûnderfamylje fan de Heliconiinae (Nymhalidae).
Foarkommen
De flinter hâldt fan drûge skrale greiden. De flinter is mar op in pear plakjes yn Nederlân mear te finen: yn de dunen flakby Hillegom, op de Waadeilannen en, ien populaasje, op de Feluwe. De soart is honkfêst.
Op de reade list stiet de flinter as: bedrige.
Flinter
De wjuklingte is likernôch 23 oant 30 mm. Op de ûnderkant fan de efterwjuk sit in rige fan wite plakken mei readbrune rânen.
Rûp
De rûp hat syn groeiperioade yn it foarjier en yn de foarsimmer. It aai oerwinteret op de grûn.
De rûp fret it Fjildfioeltsje en it Dúnfioeltsje.
Stiennen Man
thumb|De Stiennen Man. De Stiennen Man op de Westerseedyk yn Harns is in replika fan in monumintale grinspeal dy't yn 1576 pleatst waard om de midden fan de Vijfdeelenzeedijken te markearjen. Dizze grinspeal yn renêssânsestyl wie ynspirearre op de Romeinske goaden Terminus, fan de grins, en Janus, fan it begjin en de ein. De offisjele namme wie Terminus, mar de folksmûle makke der Stiennen Man fan.
Skieding dykûnderhâld
De Vijfdeelenzeedijken leine tusken Makkum en It Bildt. De diken wiene yn ûnderhâld by it wetterskip mei de namme Kontributie der Vijfdeelenzeedijken binnen- en buitendijks. Binnen dit wetterskip wurken twa groepen dykplichtigen gear: bûtendyksters, de bewenners fan it gebiet dat by in trochbrek fan de seedyk daliks ûnder wetter kaam te stean, en binnendyksters, bewenners fan it gebiet efter de slieperdyk de Slachte. Bûtendyksters waarden folle swierder belêste as binnendykters en om ’t de skelen dêroer net nei ’t sin oplost wurde koene, woene beide partijen in eigen helte yn ûnderhâld, sadat hja neat mear mei elkoar te krijen hiene. De skieding soe yngean as de diken nei de rige stoarmen en stormfloeden sûnt 1570 op de ôfprate hichte brocht wiene. Hoewol't dat yn 1575 noch net it gefal wie, drukten de riedshearen fan it Fryske Hôf de skieding troch, tsjin it sin fan de bûtendyksters. Dizze riedshearen, Johannes Carolus en Adriaan Vastaerts, kamen dêrnei mei it útstel om seecker Steenwerck ter plaetse van de scheijdinge te setten. Allinne de binnendyksters wiene ree om de terminus te beteljen. De beide riedshearen leine op 19 july 1576 de earste stien. Om ende by 1725 wie de terminus sa ferfallen dat hy ôfbrutsen waard. De orizjinele tinkplaat waard yn in muorre fan de Harnzer haven setten en is dêr úthelle doe't de haven yn 1851 útwreide waard.