cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Floarida
Geografy
Yn it noardwesten omfiemet de steat Floarida in útstekkend stik lân op it fêstelân fan Noard-Amearika by de noardlike kust fan 'e Golf fan Meksiko lâns, dat net diel útmakket fan it Floarida-skiereilân. Dat gebiet wurdt de Florida Panhandle neamd, it "panhânsel fan Floarida". Dat diel fan 'e steat hat in noardgrins mei de Amerikaanske steaten Alabama en Georgia, wylst it skiereilân yn it noarden oan Georgia grinzget. Floarida leit foar it meastepart yn 'e Eastlike Tiidsône (UTC –5, simmertiid –4), mar it westlike diel fan 'e Panhandle heart ta de Sintrale Tiidsône (UTC –6, simmertiid –5).
Floarida is ien fan 'e grutste Amerikaanske steaten beëasten de Mississippy. It hat mei 2.170 km de langste kustline fan alle Amerikaanske steaten, en allinnich Alaska en Michigan omfiemje in grutter wetteroerflak. Oan 'e Atlantyske kant heart de see oant 3 seemyl (5,6 km) út 'e kust by Floarida en oan 'e kant fan 'e Golf fan Meksiko oant 9 seemyl (17 km). Floarida hat gjin bergen en amper heuvels, en is de platste steat fan 'e Feriene Steaten. It heechste punt fan 'e steat is Britton Hill, dat op 105 m boppe seenivo leit. It leechste punt is it strân oan 'e Atlantyske kust.
De súdwestlike útein fan it skiereilân bestiet út in ûnbidich gebiet fan sompen, de Everglades, wêrfan't likernôch 20% it Nasjonaal Park De Everglades foarmet. Yn it súdlike part fan it skiereilân leit ek de Okeechobee-mar, ien fan 'e grutste marren yn 'e eastlike Feriene Steaten. Oan 'e súdlike útein fan it skiereilân strekt him in keatling fan lytse eilantsjes út nei it westsúdwesten ta; dat binne de Florida Keys. It wetter dat de eilannen fan 'e súdpunt fan it skiereilân skiedt is de Floaridabaai.
Der binne yn Floarida 7 Yndianereservaten. Dat binne:
Prekoloniale perioade
Foarôfgeande oan 'e kolonisaasje fan Floarida troch de Jeropeänen waard it gebiet bewenne troch Yndiaanske folken dy't no grutdiels ferdwûn binne. Dêrûnder wiene de Apalatsjy yn 'e Florida Panhandle; de Timûkûa yn noardlik en sintraal Floarida; de Aïs oan 'e Middenatlantyske kust; de Tokobaga yn 'e omkriten fan 'e Tampabaai; de Kalûsa yn súdwestlik Floarida; en de Tekwesta yn it súdeasten. Hjoed de dei is fan dy oarspronklike befolking inkeld noch in lyts groepke Apalatsjy oer, dat trouwens net mear yn Floarida, mar yn Louisiana wennet.
De earste Jeropeeske ûntdekkingsreizger dy't Floarida oandie (en dy't it gebiet syn namme joech) wie de Spanjert Juan Ponce de León, dy't it skiereilân op 2 april 1513 ûntdiek. Der bestiet in nearne op basearre, mar hartstikkene taai ferhaal dat syn ûntdekking fan Floarida ferbân holden hawwe soe mei in syktocht nei de Boarne fan 'e Ivige Jonkheid. Yn 1559 fêstige de Spanjert Tristán de Luna y Arellano de earste blanke delsetting yn Floarida op 'e kust fan 'e Florida Panhandle, mar twa jier letter wie dy delsetting alwer ferlitten. Yn 1565 fêstige Pedro Menéndez de Avilés in nije delsetting te St. Augustine, oan 'e Atlantyske kust, dat sadwaande de âldste stêd fan Floarida is.
Koloniale perioade
Fan dy tiid ôf begûnen de Spanjerts de lânseigen folken fan Floarida ta it kristendom te bekearen, mar hja brochten sykten mei dêr't de Yndianen gjin ymmuniteit tsjin hiene, sadat de befolking fan it skiereilân meitiid slim belune. Underwilens hiene de Ingelsen en de Frânsen harren eigen koloanjes yn it noarden stifte, sadat de Spaanske macht op it fêstelân fan Noard-Amearika beheind waard ta it skiereilân en de Panhandle. Yn 1763 wiksele Spanje syn koloanje Floarida út tsjin weromjefte fan 'e havenstêd Havana, op Kuba, dy't yn 'e Sânjierrige Oarloch troch de Britten ferovere wie. Mei de Spanjerts ferlieten ek de measte oerbleaune Yndianen it skiereilân; hja soene úteinlik opgean yn 'e Kubaanske befolking.
De Britten krigen yn 1763 sadwaande in suver leech lân yn 'e hannen. It bleau lykwols net lang leech, mei't de Seminoalen, dy't yn Georgia ûnder druk stiene fan 'e opmars fan blanke kolonisten, har yn it lêste fearn fan 'e achttjinde iuw nei it suden ta ôfsakje lieten en besit namen fan it skiereilân. De Britten dielden Floarida ûnderwilens op yn twa aparte koloanjes: Britsk East-Floarida, dat it skiereilân besloech, en Britsk West-Floarida, besteande út de Florida Panhandle en it gebiet dat no de Hakke fan Alabama en de Hakke fan Mississippy is. De earste Britske kolonisten wiene ofsieren en soldaten dy't yn 'e Frânske en Yndiaanske Oarloch (it Noardamerikaanske front fan 'e Sânjierrige Oarloch) fochten hiene. Under oanfitering fan it Britske regear setten har neitiid ek kolonisten út Súd-Karolina, Georgia, Bermuda en Ingelân sels yn 'e beide koloanjes nei wenjen.
Benammen fanwegen de jonkheid fan 'e beide Floarida-koloanjes en troch it feit dat in grut part fan 'e kolonisten út earder Britsk militêr personeel bestie, hiene East- en West-Floarida part noch diel oan 'e Amerikaanske Revolúsje en de dêropfolgjende Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch (1774-1783). Ynstee bleaune de beide koloanjes yn dy snuorje in bolwurk fan Britske loyalisten. Tsjin 'e ein fan 'e oarloch, mei in Amerikaanske oerwinning yn it foarútsjoch, krige de kolonisaasje fan it gebiet in nije ympuls doe't grutte oantallen loyalisten út 'e súdlike dielen fan 'e Trettjin Koloanjes nei East- en West-Floarida ta flechten.
Yn dyselde snuorje setten har ek almar mear Amerikaanske kolonisten yn it noarden fan East- en West-Floarida nei wenjen, ek al stie it Spaanske regear dat offisjeel net ta. De Amerikanen fermongen har mei de eardere Britske kolonisten en sa ûntjoech him in 'oarspronklike' blanke befolking dy't bekend kaam te stean as de Florida Crackers. Dy lju hiene in bruorke dea oan it Spaanske bestjoer fan it gebiet, wat yn 1810 yn West-Floarida late ta in rebûlje en de fêstiging fan 'e saneamde Republyk West-Floarida, dy't njoggentich dagen bestie foar't de Spanjerts de opstân delsloegen. Datselde jiers noch waard it westlike part fan Spaansk West-Floarida troch de Amerikaanske presidint James Madison by dekreet anneksearre as ûnderdiel fan 'e Louisiana-oankeap. Yn 1812 waard ek it Mobile-distrikt fan West-Floarida troch de Feriene Steaten anneksearre, wêrmei't de Florida Panhandle syn hjoeddeistige grinzen krige. Hoewol't de Spanjerts protest oantekenen, wie it it harren skynber net wurdich om der in oarloch om te begjinnen.
Under Amerikaansk bestjoer
Doe't de oanfallen fan 'e Seminoalen út Floarida wei op Amerikaanske delsettings yn Georgia oanholden, en der boppedat almar mear negerslaven oer de grins ûntsnapten, begûn it Amerikaanske Leger hieltyd faker sels ek ynfallen te dwaan op Spaansk grûngebiet. Yn 'e jierren 1817-1818 fierde it leger ûnder lieding fan generaal Andrew Jackson (dy't letter presidint wurde soe) in lang oanhâldende kampanje yn Floarida út dy't bekend kaam te stean as de Earste Seminoalske Oarloch. Tsjin dy tiid behearsken de Amerikanen yn 'e praktyk it noardlike part fan East-Floarida. De beide koloanjes wiene in lêst wurden foar Spanje, dat der finansjeel it frij net ta hie om kolonisten of troepen te stjoeren. Sadwaande besleat it regear yn Madrid om 'e beide koloanjes te ferkeapjen oan 'e Feriene Steaten, in transaksje dy't syn beslach krige yn it Adams-Onis Ferdrach. Op 3 maart 1821 waard Floarida sadwaande Amerikaansk grûngebiet. Op 30 maart 1822 foege it Amerikaanske regear de beide koloanjes bestjoerlik gear ta it Territoarium Floarida, dat oant 1845 bestean soe.
Tsjin 'e 1820-er jierren wiene de measte blanke Amerikanen fan miening dat der ferlet wie fan in deportaasje fan 'e lânseigen Yndiaanske befolking fan it súdeasten om romte te meitsjen foar kolonisaasje fan harren lân troch de blanken. Dy "Yndiaanske Ferwidering" betrof de saneamde Fiif Beskaafde Stammen fan 'e Sjeroky (Cherokee), Tsjoktou (Choctaw), Tsjikkesou (Chickasaw), Kriik (Creek) en Seminoalen (Seminole). Yn it ramt fan Floarida gie it inkeld om 'e Seminoalen, dy't hieltyd faker mei blanke kolonisten yn botsing kamen om't dy har samar op Yndiaansk lân nei wenjen setten, en dy't boppedat trochgiene mei it opnimmen yn harren fermidden fan útnaaide negerslaven, de saneamde Afro-Seminoalen. Troch de ynfluks fan nije kolonisten nei't Floarida ûnder Amerikaansk bestjoer kommen wie, boazen sokke swierrichheden allinnich noch mar fierder oan.
De oerwinning fan 'e Amerikanen yn 'e Twadde Seminoalske Oarloch makke de wei frij foar in grutskaliger kolonisaasje fan noardlik Floarida. Sadwaande waard it gebiet op 3 maart 1845 as de 27e steat yn 'e Amerikaanske Uny opnommen. Floarida wie doedestiden in slavesteat, en yn 'e Panhandle en it uterste noarden fan it skiereilân ûntstiene grutte katoenplantaazjes. Wat fierder oft de kolonisten har yn it skiereilân ôfsakje lieten, wat faker oft hja lykwols wer yn konflikt kamen mei de oerbleaune Seminoalen. Op 'e nij griep it leger yn, wat late ta de Tredde Seminoalske Oarloch (1855-1858), dy't op 'e nij resultearre yn in deportaasje fan hûnderten Seminoalen nei it Yndiaanske Territoarium. Hûnderten oaren loeken har lykwols werom yn it sompelân fan 'e Everglades, yn 'e punt fan it skiereilân, dêr't se oant yn 'e tweintichste iuw feilich wiene foar de Amerikanen.
Tsjin 1860 hie Floarida goed 140.000 ynwenners, wêrfan't 44% út negerslaven bestie. De steat skate him op 10 jannewaris 1861 as trêde Súdlike steat (nei Súd-Karolina en Mississippy) fan 'e Feriene Steaten ôf en wie op 8 febrewaris ien fan 'e oprjochtsjende leden fan 'e Konfederearre Steaten fan Amearika. Under de dêropfolgjende Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) levere Floarida 15.000 soldaten oan it Konfederearre leger, dy't oer it algemien bûten de eigen steat ynset waarden. De grutste militêre treffens yn Floarida sels fûnen oan 'e ein fan 'e oarloch plak, doe't de striid foar de Konfederaasje eins al ferlern wie. Likegoed einigen de Slach by Olustee en de Slach by Natural Bridge beide yn in Konfederearre oerwinning.
Nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch waard Floarida op 25 juny 1868 wer yn 'e Amerikaanske Uny opnommen. Nei't it Tiidrek fan de Weropbou yn 1876 einige, kamen de blanke Demokraten yn it Parlemint fan Floarida wer oan 'e macht. Hoewol't hja de befrijing fan 'e slaven dy't oan 'e ein fan 'e oarloch trochfierd wie, net weromdraaie koene, slagge it harren al om 'e boargerrjochten fan 'e swarten te beheinen mei de nije steatsgrûnwet dy't yn 1885 oannommen waard en amendeminten oan dy grûnwet fan 1885 oant 1889. Troch betingsten te ferbinen oan û.m. it stimrjocht (lykas de eask dat kiezers lêze en skriuwe kinne moasten) waarden hast alle swarten en it grutste part fan 'e earme blanken polityk bûtenspul set.
Under de Afro-Amerikaanske Folksferhuzing teagen tusken 1910 en 1940 sa'n 40.000 Afro-Amerikanen út Floarida wei, om efterstelling en rasiaal geweld efter har te litten en in better bestean te sykjen yn 'e yndustrystêden fan it Noarden. Wetlike diskriminaasje en ynstitúsjonalisearre rasisme holden yn Floarida oan oant it Amerikaanske federale regear der yn 'e 1960-er jierren it near op lei ûnder druk fan 'e Amerikaanske Boargerrjochtebeweging.
Oant de midden fan 'e tweintichste iuw wie Floarida de tinst befolke steat fan it Amerikaanske Suden. Yn 'e 1920-er jierren, doe't ekonomyske wolfeart foar it earst op relatyf grutte skaal toerisme mooglik makke, ûnderfûn Floarida fanwegen syn waarme klimaat in perioade fan yngeande lânûntwikkeling, dy't late ta de Florideeske lân-boom fan de 1920-er jierren. Ferwuostgjende orkanen yn 1926 en 1928, folge troch de Grutte Depresje, makke dêr in ein oan, en de ekonomy klaude pas wer by de wâl op troch de militêre útjeften ûnder de Twadde Wrâldoarloch. Doe't der yn 'e 1950-er jierren betelbere airconditioning beskikber kaam, begûn Floarida him te ûntjaan ta in earsten fakânsjegebiet en in gaadlik wenplak foar pensionado's. Migraasje fan lju dy't har wurk kwytrekke wiene yn 'e Amerikaanske stielyndustry liet de steatsbefolking yn 'e 1970-er jierren noch flugger groeie. Tsjintwurdich hat Floarida mei krapoan 20 miljoen ynwenners de op twa nei grutste befolking fan alle Amerikaanske steaten.
Bestjoer
Floarida bestiet bestjoerlik út 67 countys, al telle guon boarnen der mar 66 om't Duval County konsolidearre is mei de stêd Jacksonvile. De steatshaadstêd, Tallahassee, leit yn Leon County, yn it noarden fan 'e steat, dat diel útmakket fan 'e Florida Panhandle. Krekt as alle Amerikaanske steaten wurdt Floarida bestjoerd troch in steatsregear mei oan it haad de gûverneur. De wetjaande macht is yn 'e hannen fan it Parlemint fan Floarida, dat bestiet út 'e Steatssenaat, mei 40 sitten, en it Steatshûs fan Offurdigen, mei 120 sitten. Yn 'e Amerikaanske Senaat wurdt Floarida, lykas alle Amerikaanske steaten, fertsjintwurdige troch 2 senators. Yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hat Floarida 27 sitten.
It politike lânskip fan Floarida wurdt behearske troch de beide grutte Amerikaanske politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij. Alle oare partijen spylje net mear as in marzjinale rol. Floarida wurdt yn 'e Amerikaanske polityk beskôge as in swingsteat, mei't noch de Republikeinen, noch de Demokraten der in grutte oermacht hawwe. Hoewol't it grutste part fan it Florideeske elektoraat út registrearre Demokraten bestiet, hat de steat sûnt 1952 by alle presidintsferkiezings yn mearderheid foar de Republikeinske kandidaat stimd, útsein yn 1964, 1976 en 1996. De presidintsferkiezings fan 2000 wiene in spesjaal gefal, doe't de stimmen fan Floarida yn it Amerikaanske Kieskolleezje nei de Republikeinske kandidaat George W. Bush giene, mar letter bliken die dat de Demokratyske kandidaat Al Gore yn Floarida de measte stimmen krigen hie en eins presidint wurde moatten hie.
Ekonomy
Yn 2010 bedroech it bruto steatsprodukt fan Floarida $748 miljard (it op trije nei heechste fan alle Amerikaanske steaten). Per lid fan 'e befolking komt dat del op $39.563. De grutste bydrage oan 'e ekonomy fan Floarida wurdt levere troch de tsjinstesektor, wêrfan't it toerisme, it bank- en fersekeringswêzen, de transportbrâns en de oerheid it foarnaamste plak ynnimme.
It wichtichst foar de steatsekonomy is it toerisme, dat mei 60 miljoen besikers fan bûten de steat op jierlikse basis it grutste oandiel oan it bruto steatsprodukt bydraacht. De toeristen komme yn it foarste plak ôf op it moaie waar, de sinneskyn en de strannen yn 'e Sunshine State. Mar ek de ferdivedaasjeparken spylje in grutte rol by it oanlûken fan fakânsjegongers. Disney World, yn Orlando, slacht yn dat ramt foar master op, mei 50 miljoen besikers jiers. Oare wichtige ferdivedaasjeparken binne it filmtemapark Universal Orlando Resort (fan 'e Universal Studios) en it dolfinarium Seaworld, beide ek yn Orlando, en 'e Busch Gardens yn Tampa. Floarida is fierders ien fan 'e populêrste steaten foar jonge Amerikaanske studinten om harren spring break-fakânsje troch te bringen. Foarhinne wie de wichtichste spring break-bestimming yn 'e Feriene Steaten Fort Lauderdale, yn súdlik Floarida, mar tsjintwurdich is dat Panama City Beach, oan 'e kust fan 'e Florida Panhandle.
De lânbou is noch altyd de op ien nei grutste sektor fan 'e Florideeske ekonomy. Fral de túnbou, benammen fan sinesapels, grapefruits, tangerinen en oare sitrusfruchten, nimt in tige wichtich plak yn. Oare agraryske produkten fan belang binne sûkerreid, ierdbeien, tomaten en selderij. De fiskerij (sawol kommersjele fiskerij as sportfiskerij) brocht yn 2009 $6 miljard op en bea wurkgelegenheid oan 60.000 minsken.
Op it mêd fan 'e yndustry produsearret Floarida benammen technologyske en biomedyske produkten. Orlando is in sintrum fan 'e loft- en romtefeartyndustry, en de Amerikaanske romtefeartorganisaasje NASA ûnderhâldt op it skiereilantsje Cape Kennedy (foarhinne Cape Canaveral) ien fan 'e wichtichste romtefeartbases fan 'e Feriene Steaten (it Kennedy Space Center).
Demografy
Neffens in offisjele rûzing troch it Amerikaanske Folkstellingsburo (op grûn fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010) hie Floarida yn 2014 19.893.297 ynwenners, wat in groei fan 5,8% is yn ferhâlding ta de stân fan saken yn 2010. De befolkingstichtens wie yn 2014 136,4 minsken de km². De grutste stêd fan 'e steat is Jacksonvile, mei 843.000 ynwenners yn 2011. Oare gruttere stêden binne: Miami (418.000), Tampa (353.000), St. Petersburg (256.000), Orlando (255.000), Hialeah (233.000), Tallahassee (186.000) en Fort Lauderdale (172.000). De grutste stêdekloft is dy fan Miami, mei sa'n 5,8 miljoen ynwenners. Dêr meitsje in protte lytsere stêden diel fan út, lykas Fort Lauderdale, Hialeah, West Palm Beach, Boca Raton, Miami Beach, North Miami en South Miami.
Mei't in protte begoedige Amerikanen út 'e grutte stêden oan 'e noardeastkust (New York, Philadelphia, Baltimore, Washington, D.C., ensfh.) nei Floarida ferhúzje as se mei pinsjoen geane, hat Floarida it heechste persintaazje fan ynwenners yn 'e leeftydskategory boppe de 65 jier fan alle Amerikaanske steaten, nammentlik 17%. Yn 2008 wie likernôch twatrêde part fan 'e Florideeske befolking bûten de steat berne, wat ek it heechste persintaazje is fan alle Amerikaanske steaten. Yn 2010 makken yllegale ymmigranten 5,7% fan 'e befolking fan Floarida út, mei in totaal oantal fan nei skatting 675.000 minsken.
Etnisiteit
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e befolking fan Floarida doe sa: 57,9% blanken; 22,5% Latino's; 16,0% swarten; 2,4% Aziaten; 0,4% Yndianen; 0,8% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Blanke Floridezen binne fierhinne fan Noardwestjeropeeske orizjine, mei as grutste oarsprongsgroepen Dútsers (12,0% fan 'e totale steatsbefolking), Ieren (10,7%), Ingelsen (8,8%), Angelsaksyske Amerikanen (6,9%), Italjanen (6,6%), Poalen (2,8%), Frânsen (2,7%), Skotten (1,8%), Ulstersen (1,6%), Russen (1,3%), Nederlanners (1,3%) en Sweden (0,9%).
By de Afro-Amerikanen is ek de grutte Haïtiaanske mienskip yn Floarida meiteld, dy't mei 379.000 leden 2,0% fan 'e befolking fan 'e steat útmakket. Floarida omfiemet fierders 2 federaal erkende Yndianestammen, nammentlik: ● de Mikosûky Stamme fan Yndianen fan Floarida ● de Seminoalske Stamme fan Floarida De Mikosûky Stamme hat in eigen reservaat yn súdlik Floarida; de oare seis federale Yndianereservaten yn 'e steat binne allegear fan 'e Seminoalske Stamme. Der binne yn Floarida gjin stammen mei inkeld erkenning op steatsnivo.
Taal
De offisjele taal fan Floarida is sûnt 1988 it Ingelsk (foartiid wie der gjin offisjele taal fêstlein) Neffens gegevens út 2013 wie it Ingelsk doe foar 73% fan 'e befolking de memmetaal. Der wurde yn 'e steat mear as twahûndert oare talen sprutsen, mar dêrfan is it Spaansk fierwei it wichtichst, mei't dat foar 20% fan 'e befolking de memmetaal is. Op it trêde plak komt it Haïtiaansk-Kreoalsk, mei 2% fan 'e befolking.
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestie yn 2008 76% fan 'e befolking fan Floarida út kristenen, wêrûnder 49% protestanten, 26% roomsen en 1% eastersk-otterdoksen. De grutste protestantske denominaasjes wiene de Súdlike Baptistekonvinsje en de Feriene Metodistyske Tsjerke. De Florida Panhandle en it noarden fan it Floarida-skiereilân meitsje diel út fan 'e Bibelgurdle, dêr't it meastepart fan 'e befolking fûnemintalistyske foarmen it kristendom oanhinget. Ateïsten en agnosten foarmje 16% fan 'e befolking. Oare godstsjinsten binne, yn folchoarder fan grutte: it joadendom (3%); de islaam (1%); it boedisme (0,5%); en it hindoeïsme (0,5%). De oanhingers fan alle oare godstsjinsten mei-inoar foarmje 3% fan 'e befolking.
Klimaat
It noardlike twatrêde part fan Floarida hat in fochtich subtropysk klimaat, wylst de súdein fan it skiereilân in tropysk klimaat hat. Yn it suden bestiet der sadwaande gjin wier ferskil tusken de fjouwer jiertiden. De temperatuer leit by 't simmer oerdeis trochinoar om 'e 32-34 °C hinne, mar it fielt waarmer oan om't de luchtfochtichheid yn Floarida sa heech is. Floarida hat it waarmste waar fan alle Amerikaanske steaten. It hat de bynamme fan Sunshine State ("Sinneskynsteat"), om't it grutste part fan 'e steat jiers tusken de 2.800 en 3.200 oeren sinneskyn kriget. Rekôrtemperatueren wiene 43 °C, op 29 juny 1931 yn Monticello, en –19 °C op 13 febrewaris 1899 teTallahassee.
Snie falt der selden yn Floarida. Wol hat de steat tusken begjin juny en ein novimber gauris te krijen mei orkanen, dy't yn 'e regel òf út it Karibysk Gebiet wei oer de breedte fan it skiereilân hinne raze nei de Golf fan Meksiko ta, òf ôfbûge nei it noarden en by de Atlantyske kust lâns skeare. Tusken 1851 en 2006 waard Floarida troffen troch 114 orkanen, wêrfan't 37 swiere orkanen wiene. Oant de orkaan Katrina yn 2005 by de stêd New Orleans, yn Louisiana, oan lân kaam, wie de orkaan Andrew, dy't yn augustus 1992 Floarida trof, mei mear as $25 miljard oan skea de kostberste natoerramp út 'e Amerikaanske skiednis. De op ien nei swierste orkaan út 'e skiednis fan Floarida wie de orkaan Wilma, dêr't de steat yn oktober 2004 troch troffen waard. Begjin septimber 2017 rjochte orkaan Irma op 'e Florida Keys op plakken in frijwol folslein ferwuostging oan, wylst súdlike dielen fan it Floarida-skiereilân swiere skea oprûnen. Yn û.m. de stêden Miami en Jacksonville ûntstie in protte skea net troch de wyn, mar troch de mei de orkaan mank geande stoarmfloed.
Iesdoarp
In Iesdoarp of brinkdoarp is ien fan de doarpsfoarmen op de sângrûnen yn Nederlân, oer it algemien ûntstien yn de Hege Midsiuwen. Iesdoarpen binne in soad te finen yn Drinte, lykas Diever, Orvelte, Dwingelo en Vledder. Ek Assen, Emmen en Grins binne fan oarsprong esdoarpen. In oar gebiet mei in soad oarspronklike iesdoarpen is It Goai, bygelyks Laren). Fierders binne se te finen yn Noard-Brabân en Limburch. Fryske iesdoarpen lizze yn de Stellingwerven, lykas Aldeberkeap en Bakkefean, mar Feankleaster yn de noardlike Wâlden.
De doarpen hawwe in oantal mienskiplike skaaimerken:
Dat statyske model waard yn 2004 útinoar raffele en ûntmytologisearre yn it proefskift Het Drentse Esdorpenlandschap fan de Grinzer heechlearaar Theo Spek. De ûnderdielen fan it model blike tige ferskillende âlderdom te hawwen, dat binne net as ien gehiel ûntstien. Sa waard de seaddebedonging pas in grut tal iuwen nei it ûntstien fan de iessen ynfierd, en bestiet der ek op ynternasjonaal nivo gjin strakke romtlike histoaryske bân tusken beide fenomenen. thumb|800px|De brink yn it sintrum fan it iesdoarp Dwingeloo yn Drinte
Strjitten yn Waskemar
De Strjitten yn Waskemar:
Blidens
thumb|225px| Blidens, blydskip, freugde of opteinens is in positive emoasje by minsken of bisten, in tefredenheid mei de omstannichheden of omjouwing. Wa't bliid of lokkich is, ûnderfynt gjin gebrek of stress, hat positive gefoelens oer de omjouwing of himsels en hat dan ek net folle ferlet om de omstannichheden te wizigjen. In bekende utering fan wille is laitsje, mar soms kin ien ek gûle fan blidens. As de positive gefoelens langere tiid oanhâlde, wurdt fan gelok sprekke. Yntinse, dertene wille wurdt eufory neamd. Fakentiden ûntstiet de emoasje as oan in langstme foldien wurdt, mar de langstme sels kin ek al in posityf gefoel jaan. It is hjirby wol fan belang dat dit langstme in werklik langstme fan in yndividu is. Faak betizet ien in maatskiplik of kollektyf ideaal mei syn of har yndividueel langstme. As by it ferwerklikjen fan dit ideaal blykt dat it net de foldwaning jout dy't de persoan ferwachte hie (bygelyks: "jild makket lokkich"), levert dit negative emoasjes op, lykas teloarstelling of ferbittering.
Blidens komt faak foar as reaksje op in tsjinstelde, negative emoasje. Ien dy't bygelyks spand is, is ferromme of bliid as de spanning ferdwynt, wylst dêrfoar de situaasje as neutraal oanfield waard. Minsken dy't genêzen binne fan in slimme sykte, hawwe faak in positiver byld op it libben.
De emoasje hat in soad gradaasjes, fan in noflike jûn mei freonen oant de oerdonderjende lokkigens fan ferealens. Wat immen bliid of lokkich makket, ferskilt fan persoan ta persoan, mar hast elkenien hat positive gefoelens oer seksualiteit. Yn de biology wurdt noch ûndersocht oft dit in evolúsjonêre oarsaak hat.
Neurologysk spilet de neurotransmitter serotonine in grutte rol by it fielen fan blidens en wolwêzen. De gefoelens wurde soms neimalke mei drugs as heroïne, dy't de wurking fan dopamineblokkers tsjingean. Dit is wat dizze middels sa gefaarlik oantreklik makket, meidat it te maklik is om in goed gefoel te krijen, mar dat it te koart wurket, wêrtroch't der mear fan it middel nedich is (ferslaving fan gefoelens).
Bill Gates
William Henry (Bill) Gates III, meast Bill Gates (Seattle, 28 oktober 1955) is in Amerikaansk hannelsman en grûnlizzer fan it bedriuw Microsoft.
Strjitten yn De Fochtel
De Strjitten yn De Fochtel:
Widsith
Widsith is in Aldingelsk gedicht fan 143 rigels. It is foaral in wiidweidige rige mei nammen fan hearskers, stammen, folken en helden út tige útienrinnende tiidrekken.
It ferhaal
It gedicht giet oer Widsith (de namme betsjut 'fiere reis'), in omreizgjende minstreel. Hy skriuwt dat er by de Myrgings heard, in stam dy't allinnich yn it gedicht foarkomd, mar dy't mooglik buorlju wienen fan de Angelen.
It gedicht befettet benammen in wiidwijdige rige fan hearskers, stammen, folken en helden út bot útienrinnende tiidrekken, dy't ferneamd wienen yn de Germaanske wrâld fan de 6e iuw. De skriuwer linet mei syn gedicht op de tradysje fan mûnlinge oerleverings. Der wurde folken neamd lykas de Goaten, de Angelen, de Saksen, de Franken, de Romeinen en de Friezen en figueren lykas Julius Caesar en Offa, mar ek de Fryske kening Finn wurdt neamd.
It wie foaral de taak fan in minstreel om de heldedieden fan folken en benammen keningen te besjongen. It belang hjirfan wie tige grut en in sjonger koe dan ek rynsk beleanne wurde. Widsith beskriuwt yn it gedicht in oantal rike jeften dy't er krige en beslút mei de oertinkingen fan de omreizgjende minstreel dy't de lof 'sjongt fan eltsenien dy't him goed beleannet'.
Kronyk
In kronyk is in ferhaal fan of boek mei kronologysk oardere bjusterbaarlike en/of histoaryske feiten.
Feitlikens
De âlde Fryske kroniken binne lange tiid sûnder derby nei te tinken leaud, dêrnei, benammen ûnder ynfloed fan Jan Bolhuis van Zeeburgh sterk wantrouwe. De fraach: "Wêrom is der sa skreaun?" is lykwols like wichtich as de fraach "Wat is der skreaun?". Te tinken falt oan in útspraak fan Jan Romein: "Gelooft niet wat de geschiedschrijvers zeggen, maar evenmin, dat zij het zonder grond zeggen". (''Leau net wat de skiedskriuwers sizze, mar likemin dat hja it sûnder grûn sizze.)
Kleasterkroniken
Ta de Fryske kleasterkroniken hearre dy fan Bloemhof, Mariëngaarde, Lidlum en Lúntsjerk, Bloemkamp, Sint Odulfus yn Starum, Aduard, Drylts, Feldwirt, fransiskanerkleaster yn Grins, Thabor en Norden. Patriottyske geskriften binne Fon alra frescena fridome, Hoedae Fresen Roem wonnen, Thet Freske Riim, Tractatus Alvini, Historia Frisiae, Gesta Fresonum, Gesta Frisiorum, Olde Freesche Cronike, Aldfrysk kronykje.
Oare kroniken en memoiren
Ut de Lette Midsiuwen en de 16e iuw stamme Cleyne Cronoca fan de Grinslanner Ommelannen, de kronyk fan Sicke Benninghe (Beninga), dy fan Sybe Jarichs, fan Eggerik Beninga, Cornelius Kempius, Johan Rengers van ten Post, Andreas Cornelius, Suffridus Petrus, Idzardus Gravius. Ek moatte de neikommende 'Memoiren' neamd wurde: Proeliarius fan Paulus Rodolphi van Rixtel, de Groninger Passie fan hear Meynert toe Fraenker, dee geskriften fan Jancko Douwama, it Annael fan Keimpo fan Martena, oantekeningen fan A.A. Jonghama, it Cronyxke fan Tjalling Aykema, de memorien fan Rienk Fresinga, de kronyk fan Abel Eppens, dy fan Eggerik Egges Phebens en de beskriuwing fan de Waalske fury yn Dokkum fan Henricus à Bra.
Harsendea
Der is sprake fan harsendea yn in lichem as de harsens gjin aktiviteiten mear fertoane. Allinnich de ûnwillekeurige prosessen yn it lichem gean troch, wêrtroch it lichem noch in skoftlang trochwurkje kin.
List fan Folkslieten
In folksliet is in liet dat tsjinst docht as folks- of steats-symboal foar in folk of naasje, al dan net gearfallend mei of yn in steatkundich ferbân.
Binnen in sa opfette kategory kin ek in eigen folk of naasje sûe zonder eigen steat of mei autonomy in eigen folksliet hawwe, krektas in regio of sels in stêd of doarp.
De meldij fan it folksliet hat hast altyd in marstempo.
Ynternasjonale folkslieten
Europa - Europeesk folksliet
Olympyske Spullen - Ancient eternal and immortal spirit of Αρχαίον Πνεύμ'αθάνατον
Kristendom
thumb|upright|It krús is in tradisjoneel symboal foar it kristendom. thumb|upright=2|Fersprieding fan it Kristendom oer de wrâld yn 2008 It Kristendom is in religy basearre op it libben fan Jezus Kristus lykas it beskreaun is yn it Nije Testamint. Sintraal stean syn preekjen, krúsdea en Ferrizenis. It Kristendom is in monoteïstyske godstsjinst; dat wol sizze: kristenen belide it leauwen yn ien God. De kristenen leauwe dat Jezus de soan fan God is en de Messias dy't foarsein is yn it Alde Testamint. It Kristendom is in wrâldgodstsjinst en is de grutste religy op 'e wrâld mei likernôch 1,5 miljard oanhingers. Alhoewol't de religy út Palestina komt, is de religy benammen yn Jeropa en Amearika grut wurden.
Skiednis
It Kristendom is ûntstien as in joadske sekte dy't Jezus Kristus oanfierde as de Messias dêr't Gods beloften yn ferfolling gongen wienen. Mei op grûn fan de profetyske útspraken yn de Tenach wurde oan it Nij Messiaanske Ryk heilsbetsjutting takend oan alle folken. Dizze opfetting, hat - nei earnstige konflikten yn de earste generaasje Kristenen ûnderinoar - laat ta in breuk mei de Joaden dy't Jezus net as de Messias seagen. Al yn de 2e iuw wie de ferwidering tusken joadendom en kristendom folslein. It kristlike leauwen hat him sûnt dy tiid fierders ûntwikkele en útwreide, fral ek troch de konfrontaasje mei de net-joadske antike wrâld. By de ekspânsje binne de doedestiids Romeinske Ryk stuite it kristendom op ferbittere tsjinstân (kristenferfolgingen), oant hja yn 313 troch keizer Konstantyn de Grutte it rjocht krigen harren leauwen yn frijheid út te oefenjen (it Edikt fan Milaan). Yn 380 ferwurf it sels yn har ortodoks-katolike foarm in monopoalje posysje. Yn 'e rin fan 'e tiid is der yn it kristendom in westerske en easterske tradysje kaam. Ta de westerske tradysje kin it katolisisme rekkene wurde en it dêrút ûntstiene protestantisme. Ta de easterske tradysje rekkenet men de nestoriaanske Tsjerke fan it Easten; de oriïntaalsk-otterdoksy, dy't ôfstân nimt fan it Konsily fan Galsedon (451); en teffens de eastersk-otterdoksy, dy't ûntstien is by it Grutte Skisma fan 1054 en dy't teologysk mar krekt ôfwykt fan it katolisisme. Al dizze tradysjes ûnderskriuwe de kanones fan it Konsily fan Nikea.
Keppeling om utens
Xristianlıq
1908
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1900-er jierren.
Diderik fan Assenede
Diderik fan Assenede (Assenede, ±1230 - 1293) wie klerk fan de greve fan Flaanderen fan 1260 oant 1280.
As klerk skreau er ek literatuer. Guon saakkundigen wolle hawwe dat er in wichtige rol hân hat yn de emansipaasje fan de Nederlânske literatuer oan it Flaamske hof, omdat er nei't er sels sei skreau foar dejingen die geen walsch en konnen (dy't gjin Frânsk machtich wienen). Sadwaande sljochte er it paad foar de earste folkstalige literatuer yn it greefskip Flaanderen dêr't it Frânsk fiertaal wie, meidat it in lienhearlikheid fan Frankryk wie.
Klaas Bruinsma hat Floaris en Blankefloar fan Diderik fan Assenede yn it Frysk oerset (2009).
Åke Seyffarth
Karl Åke Seyffarth (Stockholm, 15 desimber 1919 - Mora, 1 jannewaris 1998) wie in Sweedsk reedrider.
Seyffarth syn karriêre waard fersteurd troch de Twadde Wrâldkriich. Hy die fjouwer kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, ien kear oan it Europeesk kampioenskip en hat yn 1948 meidien oan de Olympyske Winterspullen, dêr't hy Olympysk kampioen waard op de 10 kilometer, en sulver wûn op de 1500 meter efter de Noar Sverre Farstad. Liaklev waard yn 1947 Europeesk kampioen allround, Åke Seyffarth ferstoar op 1 jannewaris 1998, yn 'e âldens fan 78 jier.
Rieul fan Senlis
Regulus (Rieul) fan Senlis (berne yn Grikelân, stoarn yn it jier 260 (?) yn Senlis) wie de earste biskop fan Senlis, Frankryk. Syn feestdei is op 30 maart.
Libben
Faaks wie Regulus ien fan de gesellen fan Dionysius fan Parys en Lucianus fan Beauvais, dy't yn de Oise it evangeelje brochten. Somtiden wurde Regulus fan Senlis en Regulus fan Arles mei inoar betiizge. Guon boarnen, lykas it martyrologium, lizze út dat Sint-Regulus de biskop fan Arles wie en yn Senlis ferstoar, oaren hâlde it op twa ferskillende persoanen; de iene wie biskop fan Arles, de oare fan Senlis.
It bestean fan reliken op twa ferskillende plakken (Arles en Senlis) soe in bewiis wêze kinne dat de biskop fan Arles en de biskop fan Senlis twa ferskillende minsken wiene, mar der besteane folle faker ferskillende reliken fan ien en deselde hillige.
Reliken
De reliken fan Sint-Rieul wurde bewarre yn de katedraal fan Senlis. Yn 1999 binne se ûndersocht en de konklúzje wie dat der 12% kâns wie dat de reliken ôfkomstich wiene fan immen dy't yn it tiidrek 260-320 ferstoar, 65% yn it tiidrek 320-445 en 20% yn it tiidrek 445-535 ferstoar. Der fan útgeande dat it de reliken fan de earste biskop fan Senlis binne, soe it ûndersyk de konklúzje rjochtfeardigje dat de evangelisaasje fan de streek letter útein sette as earder oannommen. It kristenjen fan de streek yn 'e 4e iuw soe boppedat oannimliker wêze as de 3e iuw, dat wol hiel ier is foar de regio. Opgravings fan Marc Durand yn it Halatte-bosk by Senlis wize der op dat de gallo-romeinske timpel dy't dêr yn de 3e iuw noch brûkt waard pas yn de jierren 385-390 ferneatige waard. Om't it heidendom yn dy tiid noch net hielendal ferdwûn wie, is de timpel nei de ferneatiging dochs noch oant yn de jierren 400-425 brûkt, doe't it plak definityf ferlitten waard.
Oer de reliken is it folgjende mirakelferhaal optekene. De earste kristlike kening fan it lân, Klovis, kaam by syn grêf om te bidden en woe as oantinken wat fan de hillige meinimme. De biskoppen joegen permisje om in tosk út de tsjeak te loeken, mar in wûnder barde en de kake begûn dêrby te blieden. Klovis naam de tosk dochs mei, mar doe't de kening mei syn gefolch de stêd ferlitte woe, sletten de poarten harrensels, sadat de tosk werom brocht wurde moast.
Driezumer Feart
De Driezumer Feart is in feart yn de gemeente Dantumadiel. De feart rint fan Driezum nei de noardliker lizzende Driezumer Mar.
Mark de Vries
Mark de Vries, yn Ljouwert op it stuit Mark de Leewadder neamd, (Paramaribo, 24 augustus 1975) wie in Nederlânske proffuotballer fan Surinaamske komôf dy't ûnder oaren by SC Cambuur-Ljouwert spile hat.
Driezumer Feart
De namme Driezumer Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Driesumer vaart
Mark de Vries
Biografy
De Vries begûn syn wurkpaad yn Folendam, by it pleatslike FC Volendam, dat destiids yn de Earedifyzje útkaam. Foardat it seizoen 1998/99 útein sette makke hy de oerstap nei de Frânske klup Chamois Niortais.
Nei in matich seizoen yn Frankryk kearde hy werom nei Nederlân om spylje te gean by Dordrecht'90. Yn syn twadde seizoen kaam dêr syn echte trochbraak en makke hy in soad doelpunten. Dat smite him in trânsfer op nei de Scottish Premier League dêr't hy te spiljen kaam by Heart of Midlothian FC. Ek by de "Hearts" gong it doelpunten meitsje him goed ôf. Yn it seizoen 2004/05 spile hy mei Hearts yn de UEFA Cup. In de groepsfase waarden sy koppele oan ûnder mear Feyenoord. De Vries woe hiel bot syn bêst dwaan yn de wedstryd tsjin de Nederlânske klup, mar rekke blessearre en koe net meidwaan yn de ûnderlinge moeting.
Nei syn refalidaasje tekene hy in kontrakt by Leicester City yn de Football League Championship, dêr't hy werenige waard mei syn eardere trêner Craig Levein. Yn jannewaris 2006 kearde hy werom nei Nederlân om by Sportklub It Hearrenfean te gean spyljen as ferfanger foar de fuortgongen Klaas-Jan Huntelaar en Georgios Samaras.
It Hearrenfean seach yn him lykwols net mear as in pinchitter. De Vries dy't mear spilje woe, beslute in nije útdaging te sykjen en gong ynearsten werom nei Leicester City mar omdat syn posysje dêr ek net dúdlik wie, waard hy ferhierd oan ADO Den Haag. Mei ADO degradeare hy en kearde werom by Leicester. Yn oktober 2007 wurdt hy foar in pear moanne ferhierd oan Leeds United. De rest fan it seizoen fuotballe hy foar it Skotske Dundee United.
Mark de Leewadder
Foar it seizoen 2008/2009 bea De Vries syn tsjinsten oan by Cambuur. Nei in proefperioade tekene hy yn augustus 2008 foar 2 seizoenen in kontrakt by de Ljouwerter klup. Yn syn earste seizoen ûntpoppe hy him ta in suksesfol pinchitter en skoarde hy in oantal wichtige doelpunten. Yn seizoen 2009/2010 is er goed begûn en hat er in basisplek ferovere. Hy makket is soad doelpunten en dêrtroch de favoryt by it Ljouwerter publyk. Koezjend wurdt er dêrom ek "Mark de Leewadder" neamd.
Statistiken
Bywurke oant 24 oktober 2009
Genêsmiddel
Genêsmiddels kinne op grut oantal wizen yndield wurde, ûnder oaren nei effekt, wurkwize, oarsprong, wize fan tatsjinning.
fa:دارو
Shawnee (Kansas)
Shawnee is in plak (city) yn it fierste easten fan de Amerikaanske steat Kansas, en falt bestjoerlik ûnder Johnson County. Shawnee is diel fan de Metropoalregio Kansas City.
Yn 1831 waard op it plak fan de stêd fan no in missypost stichte foar de Shawneeyndianen. Shawnee wie yn 1857 in stêdsje wurden.
Kleaster Lúntsjerk
thumb|Segel fan de abt fan Lúntsjerk, 25 maaie 1313 thumb|Kaart dêr't Lúntsjerk, Achlum en Bierrum markearre binne Kleaster Lúntsjerk, ek wol Kleaster Ludingatsjerke, wie in earder kleaster by Koetille ûnder Mullum. It kleaster is yn 1157 stifte en wie haad fan de reguliere koarhearen en sels ôfhinklik fan kleaster Rolduc yn Limburch. Hjirwei waarden ek de parochys fan Hitsum en njoggen oare doarpen yn de omkriten betsjinne. It rike kleaster keas yn de 15e iuw foar de Fetkeapers yn harren striid tsjin de Skieringers. Yn 1517 waard it kleaster ferlitten en waard it kleasterbesit fan Kleaster Achlum út bestjoerd. Yn 1535 is it kleaster ôfbrutsen en oerbrocht nei Achlum.
Skiednis
It kleaster fan de oarder fan de Augustiner Koarhearen waard stifte as kapel yn 1157. It inisjatyf gie út fan de famylje Ludinga, en dan benammen troch in Eilwerd Ludinga yn Almenum. Godefridus fan Renen, de acht en tweintichste biskop fan Utert dy’t de Fries Wigbolt as oerste beneamde, bepaalde dat de helte fan de ynkomsten fan de tsjerke fan Minnertsgea foar it kleaster wie. De konvinten Eanjum, Achlum, Skilwert en Oegekleaster waarden út Lúntsjerk wei stifte. It kleaster kaam yn besit fan grutte stikken lân op Teksel en fan de Roomske kening krige it ek hiel Flylân yn besit. Fierders wiene der nauwe bannen mei it yn 1186 stifte kleaster Vinea Domini by Surch. De rûte tusken de beide kleasters rûn foar in diel oer it histoaryske Papeleantsje by Kimswert.
In 1237 waard troch in stoarm de stins fan Lúntsjerk fernield en strûpten grutte stikken lân ûnder wetter. De muontsen groeven grêften om de hannelsfeart te ferbetterjen en Lúntsjerk waard dêrtroch ien fan de rykste kleasters fan Fryslân. De omkriten bewesten Almenum, Harns waard dêrtroch ek foaroansteand dat it yn 1234 stedsrjochten krige. Sicco Sjaardema, achtste Potestaat fan Fryslân, soe yn 1246 it stik fan Tessel dat fan Fryslân wie oan de abt fan, Alardus en syn neisieten wei jaan. Letter waard dat stik fan Tessel troch de greven fan Hollân ferovere. De wielde fan it kleaster soe der ta laat hawwe dat de seedlikheid efterút gie. De kleasterherfoarming fan 1423 skafte de abtsweardichheid ôf mar dat late net ta ferbettering.
It kleaster wie nochal faak by striid belutsen dat de pastoars fan Frjentsjer, Harns en Hitsum kleiden by de eallju. De muontsen soenen har mear ûnderwerpe moatte oan de kleastertucht. Dizze herfoarming waard oplein troch Kapittelhearen fan it kleaster St. Agnes yn Windesheim út Oerisel tsjinoer de eallju Sikke Sjaerda, Douwe Aylva, Epe te Kee, Douwe Homminga, Douwe Oedzinga te Kimswert, Rienck Ukkesen en Tjaerd Tjaerda. Boppedat krige Lúntsjerk de titel fan proasdij en mocht de sâneintweintichste abt him allinnich noch prior neame.
Yn 1516, by de Gelderske en Saksyske striid yn Fryslân hie Lúntsjerk in soad te lijen. Op it lêst wie der safolle fernield dat allinnich de tsjerke en ien oar gebou noch oerein stiene. De Saksyske oanhingers hawwe dy doe mar yn ’e brân stutsen. De Harnzer drost Crombach hat de stiennen brûkt foar it bouwen fan de by it eardere kastiel (no de Westertsjerke) yn Harns. Op dizze toer waarden yn 1566 de edele Friezen Sjoerd fan Beyma en Hartman fan Galama finzen setten. Lúntsjerk hat fan 1157 oant 1556, krekt 399 jierren bestien.
Lolke Adema
Syn pakesizzer Lollius Adema (1737-1811) wie abbekaat yn Snits.
Skûtsjebier
Skûtsjebier is in bierbrouwerijhierder yn Wynjewâld en is oprjochte yn 2019. De bieren wurde broud as earbetoan oan it Skûtsjesilen.
Hjoed
't Swurd en 't Helmhout wurde broud troch Brouwerij Koningshert yn Drachten.
Fokkenist en Opstapper wurde broud troch Brouwerij Bjuster yn Grou.
Shawnee
Oars:
Frjentsjertersk
It Frjentsjertersk (Frjentsjertersk: Franekers) is in dialekt fan it Stedsk dat fan âlds sprutsen wurdt yn 'e stêd Frjentsjer, it haadplak fan 'e gemeente De Waadhoeke. Dizze taalfoarm ûntstie yn 'e rin fan 'e sechstjinde en santjinde iuw, en is in Hollânsk dialekt mei sterke Fryske ynfloeden. It hat in protte wei fan 'e Stedske dialekten dy't yn oare Fryske stêden sprutsen wurde. Der binne soargen oer it fuortbestean fan it Frjentsjertersk, no't de measte stedsjers tsjintwurdich de bern Nederlânsktalich grutbringe.
Skiednis
It Frjentsjertersk is ûntstien yn 'e rin fan 'e sechstjinde iuw en it begjin fan 'e santjinde iuw, safolle is wol bekend, mar hoe't dat krekt yn syn wurk gien is, dat is net alhiel dúdlik. Neffens de tradisjonele teory binne it Frjentsjertersk en de oare Stedske dialekten ûntstien doe't hartoch Albrecht fan Saksen yn 1498 yn Fryslân de macht grypte en foar syn regear in grut tal útlânske amtners oanloek, benammentlik út Hollân wei. Dy amtners setten har nei wenjen yn 'e Fryske stêden en brochten dêr sa harren eigen taal, it Hollânsk, dat him troch de ynfloed fan it Frysk meitiid ta it Stedsk ûntjûn hawwe soe. In oare teory wol hawwe dat it Stedsk net de taal fan ymport út Hollân wie, mar fan 'e Fryske boargerij yn 'e stêden, dy't dy taal fan 'e bestjoerlike elite oernaam. Taalkundigen Reitze Jonkman en Arjen Versloot binne fan betinken dat de Stedske dialekten net troch amtners, mar troch keaplju yn Fryslân brocht binne. It is lykwols frijwol ûndwaanlik om no noch út te meitsjen hoe't it doedestiden echt om en ta gien is, mei't der gjin skreaune boarnen út 'e begjintiid fan it Frjentsjertersk oerlevere binne.
Oant djip yn 'e njoggentjinde iuw wie it Frjentsjertersk yn Frjentsjer de taal fan 'e begoedige boargerij, en hie it in folle hegere maatskiplike status as it Frysk. Pas tsjin it begjin fan 'e tweintichste iuw begûn men it te sjen as in breklike fariant fan it Standertnederlânsk. Doe ferwaard it ta it dialekt fan 'e legere sosjale fermiddens, wylst de stedselite oergie op it Nederlânsk. Ek it Frysk krige fan dy tiid ôf wer in hegere status as it Stedsk, dat lju dy't yn 'e tweintichste iuw fan it omlizzende plattelân nei Frjentsjer ta ferfearen, giene yn 'e stêd faak troch mei Frysk te praten, of oars namen se it Nederlânsk oer. Yn earder tiden pasten sokken har yn 'e stêd ornaris oan 'e dêr besteande taalsitewaasje oan en begûnen se Frjentsjertersk te praten.
Taaleigenskippen
It Frjentsjertersk ferskilt net sa'n mâle soad fan 'e oare Stedske dialekten. It komt benammen sterk oerien mei it Ljouwertersk, dat yn Ljouwert sprutsen wurdt. Wylst it Dokkumersk en it Kollumersk in sterkere ynfloed fan it Frysk ûndergien hawwe, it Harnzersk en it Starumersk as havenstedsdialekten histoarysk mear kontakt hân hawwe mei Hollânsk dialekten oare kant de Sudersee, en der yn it Snitsersk en it Boalsertersk in beskate Súdwesthoekske ynfloed falt te bespeuren, foarmje it Ljouwertersk en it Frjentsjertersk tegearre de meast karakteristike Stedske dialekten. De ferskillen tuskken dy beide taalfarianten lizze deroan dat yn Ljouwert benammen ek de ynfloeden fan de oanwêzigens fan it Stedhâlderlik Hof meispilen, wylst it Frjentsjertersk beynfloede is troch de taal dy't de studinten en perfesters fan 'e Universiteit fan Frjentsjer mei it miene folk sprutsen. Troch de agraryske sintrumfunksje binne yn it Frjentsjertersk dochs ek sterke Fryske skaaimerken trochkrongen.
Neffens Wim Aalbers, skriuwer fan it Franeker Woardeboek, is it Frjentsjertersk "un wat lêbuge taal," mar is it "dêrdeur onderskeidend en herkenbaar." Dat komt om't it fol sit mei lange fokalen dy't yn it Nederlânsk (mar faak net yn it Frysk) koart binne. Foarbylden binne wurden as hôn ("hûn"), rôt ("rôt"), prîns ("prins") en brûge ("brêge"). In oar skaaimerk fan it Frjentsjertersk is dat it in kompakte taal is: sprekkers feie faak wurdlidden gear (aaklughyd ynstee fan akeligheid) en koartsje fokalen yn langere wurden ôf (befobbeld ynstee fan bijvoorbeeld). Foar in priuwke fan it Frjentsjertersk as skriuwtaal, sjoch de Frjentsjertersktalige tekst fan it artikel oer it Genoatskap foar ut Behoud fan ut Franekers.
Tal sprekkers
Oangeande it sprekkerstal fan it Frjentsjertersk binne gjin sekuere sifers bekend, mar dochs is it wol mooglik om ta in rûge skatting te kommen. De Bosatlas van Fryslân (2009) jout nammentlik oan dat yn 'e gemeente Frjentsjerteradiel troch 11% fan 'e befolking Stedsk sprutsen wurdt. Mei in gemeentlike befolking fan (neffens deselde boarne) 20.542 minsken, komt dat út op in oantal fan 2.260 Stedsktaligen yn Frjentsjerteradiel.
Dêrby moat men betinke dat Frjentsjer yn it noardwesten fan 'e provinsje in beskate sintrumfunksje ferfollet en dat Frjentsjerter stedsjers har ek oer it omlizzende plattelângebiet ferspraat hawwe. Neffens De Bosatlas fan Fryslân is bgl. fan 'e befolking fan Littenseradiel 2%, fan dy fan Menameradiel 6% en fan dy fan it it Bilt 3% Stedsktalich. As men dy persintaazjes oer de hiele provinsje omrekkenet ta absolute oantallen en se dan ferrekkenet mei it oandiel dat de oare Stedske dialekten deryn hawwe sille, komt men foar it Frjentsjertersk út op in totaal fan sa'n 4.500 sprekkers. Dêrby moat wol oantekene wurde dat it benammen om âldere stedsjers giet, mei't it meastepart fan 'e jongerein de eigen taal net folle mear brûkt. It sprekkerstal fan it Frjentsjertersk nimt sadwaande stadichoan ôf.
Utjeften
Begjin septimber 2016 kaam de Taalgids foar ut Franekers út, dy't Wim Aalbers yn gearwurking mei it Genoatskap foar ut Behoud fan ut Franekers gearstalde. Yn dit boekje binne de staveringsregels en de grammatika fan it Frjentsjertersk fêstlein, mei dêropta in tal typysk Frjentsjerterske útspraken en siswizen. De Taalgids foar ut Franekers moast de opmjitte wêze foar in wier Franeker Woardeboek mei fyftjintûzen lemma's. It Franeker Woardeboek fan Albers-en-dy kaam yn it neijier fan 2021 ree, nei sân jier bodzjen troch frijwilligers. It omfiemet likernôch 17.000 lemma's, is 11 sm tsjûk en weaget 2 kg. Foar de stavering waard de stavering fan it nau besibbe Ljouwertersk yn it Woardeboek fan ut Leewarders as útgongspunt nommen. It earste eksimplaar fan it nije wurdboek waard op sneon 13 novimber 2021 troch Sinteklaas oerhannige oan boargemaster Marga Waanders fan De Waadhoeke.