cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aggie van der Meer
Libben en wurk
Van der Meer har middelbereskoaltiid foel yn de Twadde Wrâldoarloch, dêrom koe Van der Meer yn har jonkheid gjin oplieding dienmeitsje. As folwoeksene die se in oplieding ta tekenlearares. De fan hûs út roomske Van der Meer krige in baan as learares tekenjen oan de iepenbiere mavo yn Boalsert. Mei har man die se túnûntwerp en túnoanlis; hy die de oanlis, sy it ûntwerp. Aggie van der Meer wie aktyf yn de fredesbeweging en wie ien fan de inisjatyfnimsters fan Leefbaar Friesland, in beweging dy't him ynset foar de sosjale ferhâldings yn tsjerke en maatskippij en foar biologyske lânbou. sy hat tekenles jûn oan de iepenbiere mavo yn Boalsert. Hja wie maatskippijkritysk en represintearre de tsientallen Fryske kearnen fan it Ynterkerklik Vredesberaad, de wichtichste fredesbeweging yn de jierren '70.
Aggie van der Meer stoar yn de âldens fan 95 jier.
Skriuwen
Van der Meer is mei lettere jierren begûn mei it skriuwen fan gedichten en proaza. Foar de fredesbeweging en Leefbaar Friesland skreau se wol altyd al artikels. It iennige proaza dêr't se har al ris oan weage hie, wie it berneboek It kemiel fan omke Romke (1964). Wol publisearre se inkelde gedichten yn de literêre tydskriften Hjir en Tzum, en yn it digitale tydskrift Kistwurk. Har debút yn boekfoarm wie De stêd, it bist, de ingel (2000). In pear jier letter waard it bewurke ta toanielstik. Yn it ramt fan 550 jier stedsrjochten fan de stêd Boalsert, skreau hja it stik Spegelbylden, spul om Jan Brugman. Har twadde dichtbondel Hân oan 'e muorre ferskynde yn 2002 en yn datselde jier debutearre se mei in roman, de 'Lytse roman fan Jon Fels'.
Yn 2019 krige Van der Meer de Gysbert Japicxpriis foar har hiele oeuvre hoewol't se ynearsten allinne nominearre waard foar har roman De achttjin út 2016.
Children of Bodom
thumb|right|260px|Children of Bodom yn 2017 Children of Bodom wie in Finske deathmetalband oprjochte yn Espoo en wie aktyf tusken 1993 en 2019. Children of Bodom begûn ûnder de namme Inearthed. Fan 1997 ôf is de band fierder gien ûnder de namme Children of Bodom. De band brocht yn 1997 syn debútalbum Something Wild út. De teksten fan de band gean benammen oer de dea, haat, lulkens en de Bodommar moarden. Children of Bodom hat tsien studio-albums en fjouwer live-albums útbrocht.
Skiednis
thumb|left|160px|Alexi Laiho yn 2013
De Inearthed jierren
Children of Bodom waard yn 1993 oprjochte ûnder de namme Inearthed, troch gitarist Alexi Laiho en drummer Jaska Raatikainen dy't inoar al fan jongs ôf oan koenen. Bassist Samuli Miettinen ferfoldige de besetting fan de band. Samuli wie de wichtichste tekstskriuwer fan de band yn de twa jier dat er bandlid wie, mar hy ferhuze mei syn famylje yn 1995 nei de Feriene Steaten, wêrtroch 't it foar him ûnmooglik waard om yn de band te bliuwen. Laiho, dy 't foarhinne allinnich de melodyen fan de nûmers komponearre hie, naam de rol fan tekstskriuwer fan de band op him. De bassist dy 't keazen waard om Samuli te ferfangen wie Henkka Blacksmith, dy 't Laiho en Raatikainen earder fan skoalle koene. Raatikainen spile destiids yn in lokale bigband en by de repetysjes learde er Alexander Kuoppala, kennen dy 't ek gitaar spile. Koart nei it opnimmen fan harren twadde demo waard Kuoppala frege om him by Inearthed oan te sluten as gitarist. Ek rekrutearre de band nog in toetsenist mei de namme Jani Pirisjoki. Mei dizze nije line-up gie Inearthed fierder mei it opnimmen fan harren tredde demo, mei de titel Shining. Laiho woe de keyboards effektiver brûke, mar Pirisjoki wie net al te faaks oanwêzich by de repetysjes, derom waard er ûntslein en ferfongen troch in freon fan Raatikainen, Janne Wirman.
de band naam mei sukses harren earste album op yn 1997. Harren debút, Something Wild, soe útbrocht wurde troch in lyts Belgysk label, Shiver Records, mar sjonger Sami Tenetz fan Thy Serpent krige fia Kuoppala in eksimplaar fan harren album yn hannen. Beiden wurken doedestiids by itselde bedriuw. Thy Serpent hie in kontrakt by it Finske en folle gruttere label Spinefarm. Koart nei't Inearthed it kontrakt hie mei Shiver Records ûndertekene. De baas fan Spinefarm hie ek wol yntresse yn de band en woe se graach tekenje by syn label. Die lêste deal wie folle oantrekliker foar de band om 't it Belgyske label harren hast gjin help bea, oant it punt wêrop 't se it album sels distribuearje en ferkeapje moasten.
Seilbokse
De seilbokse waard oer de gewoane broek hinne lutsen. Letter waard er algemien droegen yn de Greidhoeke, mar wie dan fan linnen makke. Der binne wite seilboksen en blauwe seilboksen. De blauwe seilbokse waard nei de oarloch foarskreaun om te dragen by in blauwe kile by it opdriuwen fan bekroand fee by defilees op distrikts- en jubileumkeurings.
"De Blauwe Seilbokse" is in feriening dy't yn 1935 oprjochte waard om de boerekultuer te hanthavenjen. De feriening waard bekend troch de útjefte fan in Frysk Frysk Boerekwartetspul en in Frysk Boereliet (mei tekst fan Douwe Kiestra en muzyk fan Tetman de Vries
Children of Bodom
Children of Bodom
thumb|left|160px|Henkka Blacksmith yn 2016 Toetsenist Janne Wirman miste de earste twa Europeeske toernees fan de band yn 1998 om 't er noch nei skoalle moast. Erna Siikavirta toetseniste fan Lordi foel foar him yn by 'e earste toer, en Alexi Laiho's doetiidske freondinne Kimberly Goss fan de band Sinergy ferfong him by de twadde toernee. Yn 1999 waard it album Something Wild opfolge troch it album Hatebreeder dat op 26 april fan dat jier útkaam. It fjirde album Hate Crew Deathroll út 2003 waard folge troch it earste wrâldtoernee fan de band. Mar wilens de toernee ferliet gitarist Alexander Kuoppala samar ynienen de band hy hie syn nocht fan it Rock 'n Roll bestean. Hy waard ferfongen troch Roope Latvala fan de band Stone. Yn jannewaris 2007 bruts sjonger Laiho it linkerskouder nei 't er útglied op in bowilingbaan. Troch dit ynsidint wie Children of Bodom twongen om harren earste shows fan 2007 en in festival dêr 't se as headliner spylje soene, te annulearjen. Yn 2008 kaam it sechsde studio-album Blooddrunk út. Yn 2009 moast de band de lêste shows fan harren toernee ôfsizze trochdat Laiho út it boppeste bêd fan de toerbus fallen wie, en dêrby blessearre rekke. Yn july 2012 kundige Children of Bodom op harren Facebook-side oan dat se opnij twa shows annulearje moasten, no't trochdat Alexi Laiho fanwegen slimme pine yn 't liif nei it sikehûs brocht wie. De frontman waard it jier dêrop opnij opnaam yn it sikehûs, wat late ta spekulaasjes oer syn gefaarlike relaasje mei alkohol.
Op 6 juny 2013 kaam it achtste studio-album Halo of Blood út it earste album fan Children of Bodom by it Dútske label Nuclear Blast. Yn maaie 2015 waard bekend dat gitarist Roope Latvala de band ferlitten hie, hy waard opfolge troch Daniel Freyberg earder fan Norther. 8 maart 2019 kaam it tsiende en lêste studio-album fan Children of Bodom út mei de namme Hexed. Op 1 novimber datselde jier makke de band bekend der mei op te hâlden, se spilen harren lêste show op 15 desimber yn de Helsinki iishal. Nei dizze show besleaten Laiho en Freyberg dat hja dochs fierder woene, en stelden in nije band gear.
Bodom After Midnight
Bodom After Midnight wie in Finske deathmetalband oprjochte yn Helsinki en wie aktyf tusken 2019 en 2020. De band wie in reynkarnaasje fan Children of Bodom om't Alexi Laiho en Daniel Freyberg de namme Children of Bodom om juridyske redenen net mochten brûke. It doel wie om mei dizze band yn 2021 in debútalbum út te bringen. mar safier is it net mear kaam. op 29 desimber 2020 wylst de band net lang derfoar noch dwaande west hie mei de opnamen fan it album ferstoar Alexi Laiho op 41 jierrige leeftiid oan de gefolgen fan jierrenlange drankswietens. It betsjutte ek it ein fan de krekt oprjochten band. Op it momint fan ferstjerren hie de band noch mar trije nûmers foar it debútalbum opnaam, dizze trije nûmers binne yn 2021 troch Napalm Records postúm útbrocht as EP mei de namme Paint the Sky with Blood.
List fan stedssekretarissen fan Frjentsjer
De stedssekretarissen fan Frjentsjer binne oant 1958:
Gross-out
Gross-out, ek skreaun as grossout en gross out, is in subsjenre fan 'e komeedzje, benammen op it mêd fan films, mar ek wol op 'e telefyzje. De namme is Ingelsk, fan it tiidwurd to gross out, dat "walging oanjeie" betsjut. Films en programma's fan dit soarte binne bedoeld is om it publyk oan it laitsjen te krijen troch de minsken te skokken mei grappen dy't smaakleas of simpelwei ûnsmaaklik binne. Dêrby kin men tinke oan toilethumor en grappen dy't te krijen hawwe mei koarjen, sperma en oare saken op it mêd fan seks, lykas, net selden, masturbaasje. Fral yn 'e Feriene Steaten, dêr't it publyk tige keken is, kin ek gewoane neakenens al brûkt wurde om te skokken.
Gross-outfilms befetsje yn 'e regel neakenens dy't net nedich is foar it fertellen fan it ferhaal, ûnreälistyske agresje, benammen foar besittings oer, en in protte leedfermaak. De films binne ornaris rjochte op in jonger publyk fan tusken de 16 en 24 jier (yn Nederlân). Yn 'e Feriene Steaten moat men oer it algemien 18 jier wêze om sokke films sjen te meien. Faak steane gross-outfilms dêr ek bleat oan sinsuer. Foarbylden fan bekende gross-outfilms binne:
Petrus Schotanus à Sterringa
Petrus Schotanus à Sterringa (Dronryp, 1601 - Ljouwert, foar 1675) wie in keunstskilder.
Hy waard yn 1638 boarger fan Ljouwert, kommend fan Britswert. Teffens wurke er yn Frjentsjer en Amsterdam. Hy skildere benammen Vanitas-stillibbens. Wurk fan him hinget yn it Frysk Museum.
Loadewyk IV fan it Hillige Roomske Ryk
200px|thumb|right|Loadewyk de Beier yn ornaat fan it Hillige Rooomske Ryk Loadewyk IV, ek wol: Loadewyk de Beier, út it geslacht Wittelsbach, (München, 1 april 1282 - Puch by Fürstenfeldbruck, 11 oktober 1347) wie in Dútske kening fan 1308 oant 1347.
Nei de dea fan Hindrik VII waard hy troch on diel fan de Dútske adel as kening keazen mar in oar diel keas Freark de Skoandere. Loadewyk fersloech syn tsjinstanner yn 1322 by de Slach fan Mühldorf. Hy rekke deilis mei paus Johannes XXII dy't doe yn Avignon wie.
Yn 1328 gie hy nei Rome ta en liet him ta keizer kroane. Hy beneamde der teffens in Fransiskaan ta tsjinpaus ûnder de namme Nikolaas VI. Syn belangryskte riedjouwer wie Marsilius van Padua. Hy rekke ek noch yn konflikt mei de Frânske kening, mar lei it skeel wer by. Under syn regearing waard beslist dat de ferkiezing fan de Dútske kening troch de keurfoarsten gjin pauslike tastimming nedich hie.
Hy is de soan fan Loadewyk de Strange en Mathildis fan Habsburch. Loadewyk IV stifte de abdij fan Ettal yn 1330.
Loadewyks frou wie Beatrix fan Sileezje-Glogau († 1322). Harren bern wienen:
683
Ferstoarn
680'erne
Loadewyk IV fan it Hillige Roomske Ryk
Loadewyks twadde frou wie Margaretha, suster fan Willem IV fan Hollân, se boasken op 25 febrewaris 1324. Harren bern wienen:
Dêrtroch kaam, nei de dea fan Willem IV, it greefskip Hollân ûnder it gesach fan de Beierske Hartoggen.
Ryksuniversiteit Grins
thumb|left|250px|Akademygebou fan de Ryksuniversiteit Grins út [[1909]] De Ryksuniversiteit Grins (RUG) is yn 1614 oprjochte. Dêrmei hat Grins nei de Universiteit fan Leien de twadâldste noch besteande universiteit fan Nederlân. De universiteit hat 479 heechleararen en biedt 49 bacheloropliedings en 146 masteropliedings oan.
17e iuw
De RuG waard yn 1614 oprjochte, as hegeskoalle, op de inisjativen fan Willem Loadewyk en de Steategearkomste fan Stêd en Ommelannen. Der wiene doe 4 fakulteiten: Yn dy tiid kamen der jierliks 100 nije studinten by.
Yn de 17e iuw wie de RUG, lykas de measte universiteiten, ynternasjonaal oriïntearre. Studinten en dosinten gongen fan de iene nei de oare universiteit, en sa kaam de helte fan 'e studinten en dosinten yn Grins út it bûtenlân. Ek de earste rector magnificus, Ubbo Emmius, wie in Eastfries. Lykwols wie ek de bân tusken universiteit en regio hecht.
18e en 19e iuw
Troch teologyske mieningsferskillen en in drege relaasje mei de Steaten - ûnder mear de belegering fan de stêd troch Bommen Bearend yn 1672 - rekke de ûntwikkeling fan de universteit oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw yn it neigean. Der hat doe ek sprake fan west om de universiteit op te heffen. Troch ûnder oaren de bou fan in nij akademygebou yn 1850, dat spitigernôch yn 1906 troch brân ferwoastge waard, en de Wet op it Heger Underwiis yn 1876 waard de posysje fan de universiteit ferbettere. Yn dy tiid krige de universiteit ek de namme Ryksuniversiteit Grins en waard neist it Latyn ek yn it Nederlânsk kolleezje jûn. Dêrneist waard ek begûn mei ûndersyk.
20e iuw
De earste desennia fan 'e 20e iuw naam it tal fakulteiten en opliedings ta. Dermei naam ek it tal studinten ta: stiene der yn 1914 noch 611 studinten ynskreaun, yn 1924 wiene dat der al 1.000. Yn de Twadde Wrâldkriich naam it tal studinten ôf, mar it naam dêrnei yn heech tempo wer ta.
RUG en Fryslân
Yn de 1970-er jierren wurke de Ryksuniversiteit Grins mei in universitêr eksperimint, alhoewol in bytsje tsjinstribbeljend. Under leiding fan de eardere rector magnificus prof. J. Snijders waard yn 1976 yn Ljouwert úteinset mei in Fryske ôfdieling fan de Ryksuniversiteit Grins. Dêr waard, yn de mande mei Agogyske Akademy Fryslân (AAF), it Sosjaal Heger Underwiis foarme. Doel wie om hbû en universiteit oparbeidzje te litten. Fryslân krige dêrmei nei 165 jier nei it opheffen fan de Universiteit fan Frjentsjer fannijs universitêr ûnderrjocht werom.
Yn begjin 2015 makke de Ryksuniversiteit Grins buorkundich dat der yn Ljouwert in fakulteit fêstige wurde soe, ûnder de namme Kampus Fryslân. Yn dy alfde fakulteit wurdt de yn 2011 oprjochte University Campus Fryslân (UCF) yntegrearre. It doel fan de kampus is it oanbieden fan brede bacheloropliedings, masteropliedings en promoasje-opliedings, dêr't it brânpunt leit op ûnderwerpen dy't benammen mei Fryslân te krijen hawwe, sa as bygelyks toerisme en suvel.
Studinten
Yn al dy jierren binne der in soad talintfolle studinten oplaat dy't letter ek noch fan harren sprekke litten hawwe. Sa hat de RuG it stúdzjeplak west fan in Nobelpriiswinner (Zernike), de earste froulike studint (Aletta Henriëtte Jacobs) en de earste froulike lektor (Marie Elise Loke), de archeolooch Van Giffen, de earste Nederlânske romtefearder (Wubbo Ockels) en de earste presidint fan de Jeropeeske Sintrale Bank (Wim Duisenberg).
In grut diel fan de studinten komt út it bûtenlân.
Fakulteiten
Sûnt 2018 hat de RUG alve fakulteiten:
Clara Hughes
Clara Hughes (Winnipeg, 27 septimber 1972) is in earder Kanadeesk reedrydster en Hurdfytster.
Hughes begûn har sportkarriêre as reedrydster, mar stapte yn 1990 oer nei it hurdfytsen. Dêr helle sy har earste grutte suksessen: sy wûn twa brûnzen medaljes by it hurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 1996 en die fjouwer kear mei oan de Tour Feminin. Yn 2000 gie sy wer reedriden.
Sy die seis kear mei oan it Wrâldkampioenskip allround, en trije kear oan de Olympyske Winterspullen (yn 2002, 2006 en 2010). Sy waard by dizze kampioenskippen ien kear Olympyske kampioen. Nei de spullen fan 2010 hold Hughes op mei it reedriden op heech nivo, en gie wer hurdfytsen.
Buttingea
Buttingea (Stellingwerfsk: Buttinge; Nederlânsk: Buttinga) is in buorskip yn de gemeente Eaststellingwerf. Buttinge leit yn it westlike diel fan de himrik fan Easterwâlde en ek westlik fan de N381 nei Donkerbroek
Buttinga is in lânhûs en komt fan Buttinge. Yn 1640 hie Buttinga fjouwer stimmende plakken. De namme komt ek foar as Buttinge en kin komme fan de eigennamme Botte.
Lannen yn Buttinga
thumb|Buttinga op in âlde ansichtkaart
Eeltsje Hettinga
Eeltsje Hettinga (Burchwert, 9 febrewaris 1955) is in Fryske skriuwer en dichter. Hy publisearre de poezijbondels: 'Akten fan Winter', 'Dwingehof' en 'Yn 'e fal fan jûn'. De lêste skreau er tegearre mei Eric Hoekstra ûnder it pseudonym Hu Thung-song. Foar 'Akten fan winter' krige Hettinga yn 1999 de Fedde Schurerpriis. Hettinga wie ek de driuwende krêft efter it Frysk-literêre ynternettydskrift Kistwurk. Eeltsje Hettinga wie de earste Dichter fan Fryslân (2017-2019). Foar de gedichten dy't er yn dy jierren skreaun waard him de Gysbert Japicxpriis 2021 takend.
Eftergrûn
Hoewol't Eeltsje Hettinga nei de Pedagogyske Akademy yn Ljouwert gie en boppedat in oplieding ta learaar Nederlânsk folge, keas hy foar de sjoernalistyk. Yn it earstoan wie hy redakteur fan it wykblêd De Nije, mar yn 1983 waard hy selsstannich sjoernalist, en siet dêrom fiif jier yn de Feriene Steaten. Hy is ynteressearre yn byldzjende keunst. Hettinga is in jongere broer fan de Fryske dichter Tsjêbbe Hettinga.
Dichter
Hettinga debutearre yn 1987 as dichter yn it literêre tydskrift Trotwaer, in tydskrift wêryn't hy jierrenlang publisearje soe, krektas yn ûnder oare it blêd Hjir. Foar fjouwer fan syn fersen waard hy ûnderskieden mei in Rely Jorritsmapriis (yn 1988, 1991, 1994 en 1997). Ek waard in fers fan him opnomd yn de blomlêzing Spegel fan de Frysk poëzij fan de 17e iuw oant hjoed (1994) fan Teake Oppewal en Pier Boorsma. Pas yn 1998 kaam lykwols syn earste dichtbondel út, Akten fan winter, wêrfoar't him in jier letter de Fedde Schurerpriis takend waard. Akten fan winter waard troch kritisy goed ûntfongen, benammen om de sterke ienheid fan foarm, taal en tematyk. Ek Hettinga's twadde dichtbondel Dwingehôf (2000) krige positive resinsjes: Abe de Vries fûn it ien fan de grutte dichterlike prestaasjes yn it neioarlochske Fryslân. De Vries beskriuwde yn syn resinsje Hettinga's tematyk as "in persoanlike mytology fan ferline, oantinkens en dea".
Yn 2006 ferskynde Hettinga's tredde bondel, Apreos, wêryn't hy him ynspirearje liet troch keunstners as Edward Hopper, Elmar Kuiper en benammen troch de Grinzer skilder Siep van den Berg.
Oersetter
Hettinga sette wurk oer fan ûnder oare Ingeborg Bachmann, Georges Bataille, Slauerhoff en Tomas Tranströmer yn it Frysk. Ek wie hy ferantwurdlik foar de einredaksje fan Der is gjin dêr, dêre (2003) fan Ronald Giphart, dat yn it Nederlânsk skreaun waard, mar net yn dy taal publisearre waard.
Oare aktiviteiten
Hettinga wie de oprjochter fan it (net mear besteande) ienmans-ynternettydskrift Erosmos.
684
Ferstoarn
680'erne
List fan stedssekretarissen fan Dokkum
De stedssekretarissen fan Dokkum binne oant 1958:
Wim Kok
Willem "Wim" Kok (Bergambacht, 29 septimber 1938 - Amsterdam, 20 oktober 2018) wie in Nederlânske politikus dy't fan 1994 oant 2002 minister-presidint wie fan twa opinoar folgjende kabinetten-Kok (de saneamde 'Pearske' kabinetten) en teffens minister fan Algemiene Saken.
Libbensrin
Wim Kok rekke oan it wurk as fakbûnsman by it boubûn NVV. Hy wie sekretaris en foarsitter, letter waard er ek foarsitter fan de FNV. Yn 1986 stapte er oer nei de polityk en waard fraksjefoarsitter fan de Partij fan de Arbeid yn de Twadde Keamer. Fan 1989 oant 1994 wie er minister fan Finânsjes yn it twadde en tredde kabinet-Lubbers en teffens fise-premier.
Hy naam sûnt dy tiid kommissariaten oan, ûnder oaren by Shell, KLM, ING en de Ynternasjonale Krisisgroep. Kok wie fan 2009 oant en mei 2013 presidint fan de Klup fan Madrid, in organisaasje besteande út eardere steatshaden en regearingslieders, om oer de hiele wrâld de demokrasy te befoarderjen. Wim Kok stoar op 20 oktober 2018 yn syn wenplak Amsterdam yn de âldens fan 80 jier yn it sikehûs oan de gefolgen fan in hertkwaal.
Fuotbalferiening Sânhuzen
Fuotbalferiening Sânhuzen spilet op de fjilden fan akkomodaasje 't Bliekien oan Berkeaperwei yn Sânhuzen. De klup is oprjochte op 22 april 1932.
Lockheed F-104 Starfighter
De Lockheed F-104 Starfighter wie in supersoanyske fjochtfleanmasine, ferneamd fan syn hege faasje. De Starfighter waard 1958 operasjoneel yn de Amerikaanske loftmacht en tsjinne dêr oant 1967. Doe wie it tiid foar in nij type fjochtfleanmasine. In fernijde Starfighter koene hja goed ferkeapje yn it bûtenlân, benammen oan de oare NAFO lidsteaten, bygelyks Dútslân, Kanada en Itaalje, dêr't it type operasjoneel bleau oant mids tachtiger jierren (yn de Italjaanske loftmacht oant 2004).
Skiednis
thumb|left|250px|De Nederlânske Lockheed F-104G Starfighter 'D-8114' "Kelly" Johnson, sjef-yngenieur by Lockheed's Skunk Works, besocht Korea yn desimber 1951 en hie in petear mei fjochtfleanmasine-piloaten oer hokker masine hja nedich hienen. Doetiids hiene de Amerikaanske piloaten mei harren F-86 Sabres in probleem mei de Sowjetfjochtfleanmasine MiG-15; in protte Amerikaanske piloaten hiene minne ûnderfinings mei de superieure MiG tsjinoer it gruttere en mear komplekse Amerikaanske ûntwerp. De Amerikaanske piloaten fregen om in lytser en ienfâldiger fleantúch, mei grutte prestaasjes.
Ier 1954 wie it earste prototype klear en koe it ien jier nei it kontrakt fleane. Fan it útein setten oant de produksje duorre likernôch twa jier, in koarte tiid, bynammen om't in protte projekten hjoed de dei langer duorje.
Spesifikaasje (F-104G)
285px|right
Algemiene eigenskippen
Prestaasje
Bewapening
Martijn Fischer
Martijn Fischer (Utert, 28 jannewaris 1968) is in Nederlânsk toaniel-, tillefyzje- en filmakteur, dy't benammen bekend wurden is yn 'e rol fan sjonger André Hazes, yn 'e musical Hij Gelooft in Mij. Dêrnjonken hat er ek spile yn films as Liever Verliefd, Rokjesdag en Redbad.
Jonkheid en oplieding
Fischer waard yn 1968 berne yn 'e stêd Utert yn in laach fan Dútsk komôf. Nei't er de middelbere skoalle trochrûn hie, gied er nei de foaroplieiding fan it konservatoarium yn Hilversum. Nei in jier stapte er oer nei de sosjale akademy yn Driebergen, om him nei it beheljen fan syn propedeuse te wijen oan syn wiere passy: aktearjen. Hy waard oannommen op 'e Hegeskoalle foar de Keunsten Utert, dêr't er yn 1997 ôfstudearre.
Aktearkarriêre
Fischer begûn syn karriêre op it toaniel, by selskippen as Her Nationale Toneel en Theater Utrecht. Dêrnjonken wied er fan 2003 ôf út en troch yn films te sjen, lykas Liever Verliefd (2003), Floris (2004), Afblijven (2006), De Scheepsjongens van Bontekoe (2007) en Rokjesdag (2016). Op 'e tillefyzje hied er gastrollen yn plysjesearjes as Baantjer, Flikken Maastricht en Suspects, misdiesearjes as Penoza en komeedzjesearjes as ’t Schaep met de 5 Poten.
By de jongere generaasjes waard Fischer ferneamd yn 'e rol fan Swarte Pyt yn 'e bernesearje Bij Sinterklaas, op 'e tillefyzjestjoerder Nickelodeon. By in âlder publyk spile er himsels yn 'e kiker yn reklamespotsjes foar kraslotten en foar it enerzjybedriuw Nuon. teäterbesikers koene him as de skriklike fleislapiter yn 'e toanieladaptaasje fan 'e De GVR fan Roald Dahl, en teffens as de profeet Moazes yn 'e musical Mozes, en as ien fan De Trije Musketiers yn it toanielstik mei deselde namme nei de bekende roman fan Alexandre Dumas.
Oare teäterrollen hie Fischer yn 'e musical Matroos in de Doos, nei in boek fan Daphne Deckers, en yn Peter Pan fan Theatergroep MAX. Syn lanlike trochbraak kaam lykwols mei syn rol as sjonger André Hazes yn 'e biografyske musical Hij Gelooft in Mij fan Joop van den Ende, dy't fan 2012 oant 2014 draaide. Fischer spile Hazes ek yn 2015 yn 'e op 'e musical basearre film Bloed, Zweet & Tranen, ûnder rezjy fan Diederick Koopal. Foar dy rol waard him dat jiers it Gouden Keal takend yn 'e kategory bêste akteur.
Yn 2010 en 2011 hie Fischer in fêste rol yn 'e tillefyzjesearje VRijland. Mei Peaske 2016 fertolke Fischer de rol fan Jezus Kristus yn 'e tillefyzjemusical The Passion. Datselde jiers wied er ek te sjen yn 'e Omrop MAX-searje Petticoat, mei Abbey Hoes yn 'e haadrol. Yn 2018 die Fischer de voice-over foar de natoerdokumintêre De Wilde Stad. Fierders hied er dat jiers in byrol yn 'e histoaryske aventoerefilm Redbad, fan regisseur Roel Reiné, oer de achtste-iuwske kening fan 'e Friezen mei deselde namme. Yn 2021 en 2022 hied er in weromkearende rol yn 'e soapsearje Goede Tijden, Slechte Tijden as Pieter Nieuwenhuis.
Priveelibben
Martijn Fischer wennet yn Seist.
Willem Jan Schuttevaer
Willem Jan Schuttevaer (Swol, 17 jannewaris 1798 - Bloemendaal, 11 augustus 1881) is de oprjochter fan de Keninklike Skippersferiening Schuttevaer. Hy wie skipper en hanneler fan berop.
Schuttevaer fersette him tsjin hege tolheffing. De NV Maatschappij ter verbetering van den handelsweg over het Zwolsche Diep twong de skippers mei te beteljen oan it útdjipjen en fersmeljen fan de farwegen foar lânwinning en fan skippen mei mear djipgong. Schuttevaer en de ferfeanter en advokaat Lucas Oldenhuis Gratama fertsjintwurdigen de belangen fan de turfskippers (mei platboaiems) dy't meibetelje moasten oan dingen dy't allinnich foardielen foar harren konkurrinten hienen.
De striid tsjin de tolheffing op it Swolske Djip duorre 17 jier. Minister Thorbecke joech de turfskippers gelyk, dat wie earst yn 1862. Dêrnei waard it aksjekommitee op 17 jannewaris 1863 omset yn de skippersferiening Schuttevaer.
Willem Jan Schuttevaer leit te hôf op it Algemiene Begraafplak Meppelerstraatweg yn Swol. yn 2007 is it grêf troch boargemaster en wethâlders erkend as 'kultuer-histoarysk fan wearde'. Yn Swol is in strjitte nei him neamd: Schuttevaerkade. De Schuttevaerkade 66 hat in gevelstien mei syn namme.
Bad Kreuznach
Bad Kreuznach (oant 1924 Kreuznach) is de haadstêd fan de lânkring mei deselde namme yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts. De stêd is im krite fan sa'n 150.000 ynwenners it bestjoerlike, kulturele en ekonomyske sintrum. Tagelyk is de stêd ek it bestjoerlike sintrum fan de ferbânsgemeente Bad Kreuznach, mar as selstannige gemeente heart Bad Kreuznach dêr net sels by.
Bad Kreuznach bestiet út de folgjende stedsdielen (Ortsbezirke): Bosenheim, Ippesheim, Planig en Winzenheim en sûnt 1 july 2014 ek Bad Münster am Stein-Ebernburg.
Skiednis
thumb|left|250px|Yn de Römerhalle binne de resten fan in Romeinske villa en oare Romeinske fynsten te sjen It stedsgebiet waard yn de 5e iuw f. Kr. al bewenne fan Kelten en om 58 f. Kr. namen de Romeinen it gebiet oer. Nei it ferfal fan it Romeinske Ryk wie Kreuznach yn 500 n. Kr. in keningshôf en in ryksdoarp yn it Frankyske Ryk. De earste tsjerke waard boud, dy't oan Martinus wijd waard. Net wis is wêr't dy tsjerke krekt stien hat.
Spaanske troepen fan generaal Spinola besetten de stêd yn 1620 en ûnder lieding fan Jezuïten sette de tsjinreformaasje yn de regio yn en de katoliken namen fan de kalvinisten it koer fan de Paulustsjerke oer foar it fieren fan de misse. Wat letter waard it [[kalvinisme] yn Kreuznach ferbean. Dochs bleau der striid om de tsjerke en yn 1652 krigen de kalvinisten de Paulustsjerke werom. De stêd hie yn dy tiid slim te lijen fan it geweld en de befolking rûn tebek nei likernôch 3.500 ynwenners.
Yn de Njoggenjierrige Kriich oermasteren op 5 oktober 1688 Frânske troepen ûnder lieding fan maarskalk Louis François, hartoch fan Boufflers, it kastiel de Kauzenburg. De Frânsen ferneatigen it kastiel mei de stedsfortifikaasjes en in grut part fan de stêd. Op 18 oktober 1689 folge it delbaarnen fan de tsjerken fan Kreuznach.
Njonken kriichgeweld hie de stêd ek noch alris te lijen fan it geweld fan de natoer. Sa soarge in alderheislikste stjalprein op 13 maaie 1725 foar ekstreem heech wetter yn de Nahe. 31 minsken en in soad fee ferdronken en in in grut tal hûzen waarden ferneatige. Sels dielen fan de stedsmuorren sakken yn. De tige kâlde winter en heechwetter fan 1783/1784 soarge op 27 en 28 febrewaris 1784 troch iisgong foar in soad skea oan de stêd, wêrby't ek minsken harren libben ferlearen.
Mei de oanlis fan it spoar fan Bingerbrück nei Saarbrücken yn de jierren 1858-1860 waard de basis lein foar de yndustrialisaasje fan de stêd. It spoar waard lykwols fral oanlein om't Dútslân wer in oarloch ferwachte mei Frankryk en it spoar soe dan ornearre wurde as rûte om te befoarrieden. Ek de jimmeroan sterker wurdende kuerkultuer droech yn de 19e iuw by oan de ûntwikkeling fan de stêd.
It besjen wurdich
thumb|260px|Salinental
Bûten it sintrum: Yn it Salinental steane de 9 meter hege gradearwurken mei in totale lingte fan 1100 meter. It is de grutste ynhalaasje-foarsjenning yn de iepenloft fan Europa. De Kelten wisten al út de boarnen sâlt te heljen.
Bad Münster Am Stein
Yn it stedsdiel Bad Münster Am Stein binne grutte rotsformaasjes oan de Nahe te sjen. It stedsdiel telt twa kastielen: Burg Rheingrafenstein en de Ebernburg.
Súd-Karolina
Súd-Karolina (Ingelsk: South Carolina; útspr.: [saṷθ kæɹə'lai̭na], likernôch "saus kerre-laaina"), offisjeel de Steat Súd-Karolina (Ingelsk: State of South Carolina), is ien fan 'e fyftich steaten dy't mei-inoar de Feriene Steaten fan Amearika foarmje. Súd-Karolina, byneamd de Palmetto State ("Dwerchpalmsteat"), is ien fan 'e Karolina's, dy't oan 'e kust fan 'e Atlantyske Oseaan lizze, yn it súdeasten fan it lân. De steat heart ta de regio fan it Amerikaanske Suden. De haadstêd is Columbia, en dat is mei-iens ek de grutste stêd. Neffens in skatting út 2014 hie de steat doe 4,8 miljoen ynwenners, wêrmei't it kwa befolkingsgrutte de 24e steat fan 'e Feriene Steaten is. Oangeande oerflak is Súd-Karolina mei krapoan 83.000 km² de 40e steat. Súd-Karolina stiet bekend om syn neare klimaat, it grutte tal kristlike fûnemintalisten dat der wennet, en om it feit dat it yn 1860 de earste Súdlike steat wie dy't him oan it begjin fan 'e Amerikaanske Boargeroarloch ôfskate fan 'e Feriene Steaten.
Namme
De namme Carolina, dy't sawol fan tapassing is op Súd-Karolina as op 'e buorsteat Noard-Karolina, datearret fan 30 oktober 1629, doe't de Ingelske kening Karel I in patint útrikte oan sir Robert Heath foar de kolonisaasje fan dat diel fan Noard-Amearika dat tusken 36 en 31° noarderbreedte yn lei. Ta eare fan Karel I waard dat gebiet Carolina neamd, nei de Latynske foarm fan syn namme, Carolus. De bynamme fan Súd-Karolina is de Palmetto State. Dat is ien fan 'e bekendste bynammen fan alle Amerikaanske steaten, en eins de iennichste dy't geregeldwei yn oare talen oerset wurdt (as de Dwerchpalmsteat). De dwerchpalm is it symboal fan Súd-Karolina, en pronket ek op 'e flagge fan 'e steat.
Geografy
Súd-Karolina hat in oerflak fan 82.931 km², wêrfan't 6,0% út wetter bestiet. It leit yn 'e Eastlike Tiidsône (UTC –5, simmertiid –4). De steat grinzget yn it westen en súdwesten oan 'e Amerikaanske steat Georgia en yn it noarden oan 'e steat Noard-Karolina. Yn it easten en súdeasten leit Súd-Karolina oan 'e kust fan 'e Atlantyske Oseaan. De steat kin ferdield wurde yn ferskate geografyske gebieten. Yn it uterste noardeasten lizze de Blue Ridge-bergen, in sterk erodearre berchtme dat in útrinner fan 'e Appalachen is. Fierder nei it súdeasten ta wurdt it lânskip stadichoan leger en giet it oer yn in heuvelich foarlân, dat op syn beurt oergiet yn 'e Sânheuvels, in gebiet fan oerâlde dunen dy't markearje wêr't miljoenen jierren lyn de kust lei. Noch fierder nei it súdeasten leit it leechlân fan 'e Atlantyske Kustflakte. De kust sels kin opdield wurde yn trije aparte gebieten; fan noard nei súd binne dat it Gland-strân, de mûning fan 'e rivier de Santee, en de See-eilannen mei harren kwelders en sâltwettersompen.
It heechste punt fan Súd-Karolina is Sassafras Mountain, yn it noardwesten, wêrfan't de top op 1.085 m boppe seenivo leit. It leechste punt is it strân oan 'e Atlantyske kust. De wichtichste rivieren fan 'e steat binne de Savannah, dy't de súdwestgrins mei Georgia foarmet en by de stêd Savannah (Georgia) yn 'e Atlantyske Oseaan útmûnet, en de Santee, dy't troch sintraal Súd-Karolina streamt. De grutste mar fan 'e steat is de Marion-mar, mei in oerflak fan 450 km². Oare grutte marren binne de Strom Thurmond-mar (foarhinne de Clarks Hill-mar), de Mountrie-mar en de Hartwell-mar. Oarspronklik wie Súd-Karolina hast hielendal begroeid mei mingd wâld. It heuvelige foarlân fan 'e Appalachen waard earder fierhinne bebuorke, mar om't dat net mear ekonomysk rindabel is, hat men in grut part fan dat diel fan 'e steat werbeboske mei nullebeammen foar de hout- en papieryndustry. Súd-Karolina omfiemet ien federaal Yndianereservaat, it lytse Katôba Yndianereservaat, dat tsjin 'e grins mei Noard-Karolina oan leit.
De koloniale perioade
Foarôfgeande oan 'e kolonisaasje fan it gebiet troch de blanken waard Súd-Karolina befolke troch sa'n tritich ûnderskate Yndiaanske stammen. De wichtichsten dêrfan wiene de Sûaanske Katôba, de Irokeeske Sjeroky en de Muskogeeske Jamassy. Foarhinne tocht men dat de minsklike bewenning fan 'e steat sa'n 15.000 jier lyn begûn, mar ien argeologysk fynplak, de saneamde Topper Site, is foarsichtich datearre op 30.000 jier lyn.
De earste Jeropeaan dy't it grûngebiet fan Súd-Karolina oandie, wie de Spanjert Francisco Gordillo, yn 1521. Fiif jier letter, yn 1526, stifte in oare Spanjert, Lucas Vazquez de Ayllon, de earste Jeropeeske delsetting op it grûngebiet fan 'e hjoeddeistige Feriene Steaten. Dy delsetting hiet San Miguel de Gualdape, mar waard nei in fearnsjier alwer ferlitten. Behalven de Spanjerts makken ek de Frânsen oanspraak op it gebiet. Hja besochten geandewei de sechstjinde iuw ferskate kearen in delsetting op 'e Súdkarolynske kust te stiftsjen, mar dat slagge net fanwegen de wjerstân fan 'e lânseigen befolking en in gebrekkige befoarrieding. Yn 1629 joech de Ingelske kening Karel I oan sir Robert Heath it allinnichrjocht om yn 'e Karolina's in koloanje te stiftsjen. Dy sette dêr noch datselde jiers mei útein; Heath syn koloanje omfieme behalven it moderne Súd-Karolina en Noard-Karolina ek Georgia en Tennessee.
De Ingelske kolonisten fan 'e koloanje Karolina wiene foar it meastepart rike aristokraten dy't oerkamen fan Barbados, dêr't se al earder sûkerreidplantaazjes opset hiene. Hoewol't it súdlike part fan Súd-Karolina earder al troch de Spanjerts kolonisearre wie, hiene dy har yn Floarida weromlûke moatten fanwegen de fijannige hâlding fan 'e Yndianen. De nije koloanje ûntjoech him lykwols net sa't men oarspronklik ferwachte hie. It gebiet wie te grut en it noarden waard grutdiels kolonisearre troch boeren út it binnenlân fan Firginia, wat ek kwa befolking grutte ferskillen opsmiet. Uteinlik waard Karolina yn 1729 opspjalte yn 'e keninklike provinsjes Noard- en Súd-Karolina. Neitiid waard yn 1733 Georgia fan Súd-Karolina losmakke.
Yn dy snuorje gie it Súd-Karolina ekonomysk tige foar de wyn. Behalven de tabaks- en letter katoenplantaazjes dy't troch de aristokraten opset wiene, rjochte de koloanje him mei de natuerlike haven Charles Town (no Charleston) ek op 'e hannel. Der waard godstsjinstfrijheid tastien, wat in protte Hugenoaten en Sefardyske Joaden oanloek. Fierders waard mei help fan negerslaven út rysferbouwende dielen fan West-Afrika de produksje fan dat gewaaks ynfierd, en teffens waard de indigoplant ferboud, wêrfan't de blom in dûnkerblauwe kleurstof leveret. Yn 1739 fûn de Stono-rebûlje plak, in opstân fan 'e Afrikaanske slaven, wêrnei't it bestjoer fan 'e koloanje besleat om 'e earstfolgjende tsien jier allinne noch mar slaven út it Karibysk Gebiet te ymportearjen, dy't har al yn har slavestatus skikt hiene. Fan it begjin fan 'e achttjinde oant de midden fan 'e tweintichste iuw foarmen negerslaven en harren neikommelingen it grutste part fan 'e Súdkarolynske befolking.
Fan 'e Unôfhinklikheidsoarloch oant de Boargeroarloch
Doe't ein 1860 dúdlik waard dat Abraham Lincoln, in tsjinstanner fan 'e útwreiding fan 'e slavernij nei nij-kolonisearre gebiet yn it Wylde Westen, de Amerikaanske presidintsferkiezings fan dat jier wûn hie, wie Súd-Karolina op 20 desimber 1860 de earste Súdlike steat dy't him fan 'e Amerikaanske Uny ôfskate. Op 8 febrewaris 1861 rjochte Súd-Karolina yn 'e mande mei Alabama, Floarida, Georgia, Louisiana en Mississippy de Konfederearre Steaten fan Amearika op, dêr't har neitiid noch fiif oare steaten by oansleaten. Op 12 april fan dat jier begûn yn Súd-Karolina de Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865), doe't de steatsmilysje úteinsette mei de besjitting fan Fort Sumter, in troch de Noardliken besette fêsting yn 'e haven fan Charleston.
Neitiid blokearre de Amerikaanske Marine de haven fan Charleston en besette de See-eilannen. Súdkarolynske troepen namen diel oan hast alle wichtige Konfederearre fjildtochten, mar op it eigen grûngebiet waard mar amper fochten. Tsjin 'e ein fan 'e oarloch, yn it foarjier fan 1865, marsjearre de Noardlike generaal William Tecumseh Sherman mei syn leger dwers troch Súd-Karolina, wêrby't er lofts en rjochts plantaazjes platbaarnde en op 17 febrewaris de steatshaadstêd Columbia ynnaam. De nachts dêrop stiften syn manskippen op ferskate plakken brân, en in dei letter wie der fan it sintrum frijwol neat mear oer. Yn totaal sneuvelen 18.666 Súdkarolynske militêren yn 'e Boargeroarloch, wat delkaam op likernôch in trêdepart fan 'e manlike blanke befolking tusken de 15 en 60 jier.
Moderne tiid
Under it Tiidrek fan de Weropbou waard Súd-Karolina de earste jierren nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch regearre troch in koälysje fan Noardlike nijynkommelingen (carpetbaggers), blanke Súdlike radikalen (scalawags) en befrijde negerslaven. Doe't de opkomst fan 'e rasistyske Ku Klux Klan (KKK) problematyske foarmen begûn oan te nimmen, skoarre presidint Ulysses S. Grant yn 1871 de boargerrjochten yn njoggen Súdkarolynske countys op, wêrnei't hûnderten leden fan 'e KKK oppakte waarden en twatûzen oaren de steat ûntflechtsje moasten.
Nei't Súd-Karolina yn 1877 as lêste eardere Konfederearre steat wer ta de Uny talitten wie en sadwaande syn selsbestjoer weromkrige, wisten de Demokraten mei help fan paramilitêre groepen wer oan 'e macht te kommen. Dêrnei draaiden se alle foarútgong dy't sûnt de Boargeroarloch boekt wie, werom. Mei in kampanje fan yntimidaasje en terreur waard de swarte befolking derfan wjerholden om noch oan 'e polityk diel te nimmen. Yn 'e 1890-er jierren waarden boppedat regels oannommen dy't betingsten ferbûnen oan it stimrjocht, lykas dat men lêze en skriuwe kinne moast en dat men in beskaat bedrach oan belesting betelje moast. Fan gefolgen wiene der yn Súd-Karolina yn 1896 noch mar 5.500 swarte kiezers oer, hoewol't der de swarten de mearderheid fan 'e befolking útmakken. Ek earme blanken waarden troch dizze maatregels fan it politike proses útsletten. Fierders waard yn 1924 troch it Steatskongres ek in wet oannommen, de saneamde "ien-dripregel", dy't houliken ferbea tusken blanken en lju mei ek mar it minste bewiisde Afrikaanske foarâlderskip hiene.
Mei fanwegen sokke diskriminearjende maatregels, mar ek gewoan fanwegen ekonomyske swierrichheden, ferlieten ûnder de Afro-Amerikaanske Folksferhuzing fan 1910 ôf hûnderttûzenen swarten Súd-Karolina. Hja giene nei it Amerikaanske Noarden, dêr't se as arbeiders yn stielfabriken en oare tûken fan yndustry in bettere takomst hopen op te bouwen foar harrensels en harren bern. Yn totaal giene der tusken 1910 en 1970 6,5 miljoen swarten út Súd-Karolina wei. Tsjin 1930 foarmen blanken foar it earst sûnt 1708 wer de grutste befolkingsgroep fan 'e steat.
Yn 'e 1950-er en 1960-er jierren stried de Amerikaanske Boargerrjochtebeweging foar gelykberjochtiging foar Afro-Amerikanen. Dêrby kamen de swarte aktivisten yn Súd-Karolina faak frontaal yn botsing mei de hearskjende blanke politike elite. Mar net allinnich de Afro-Amerikanen hiene yn Súd-Karolina mei diskriminaasje te krijen; de steat wegere lange tiid om it Njoggentjinde Amendemint oan 'e Amerikaanske Grûnwet te ratifisearjen. Dat amendemint, út 1920, joech froulju it stimrjocht. Pas op 1 july 1969 waard it troch it Steatskongres fan Súd-Karolina oannommen.
Bestjoer
Súd-Karolina bestiet bestjoerlik út 46 countys. De steatshaadstêd, Columbia, leit yn Richland County, yn it sintrum fan 'e steat. Krekt as alle Amerikaanske steaten wurdt Súd-Karolina bestjoerd troch in steatsregear mei oan it haad de gûverneur. De wetjaande macht is yn 'e hannen fan it Steatskongres fan Súd-Karolina, dat bestiet út 'e Steatssenaat mei 46 sitten en it Steatshûs fan Offurdigen mei 124 sitten. Yn 'e Amerikaanske Senaat wurdt Súd-Karolina, lykas alle Amerikaanske steaten, fertsjintwurdige troch twa senators. Yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen hat Súd-Karolina 7 sitten.
It politike lânskip fan Súd-Karolina wurdt behearske troch de beide grutte Amerikaanske politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij. Alle oare partijen spylje net mear as in marzjinale rol. Hoewol't de Dwerchpalmsteat fan âlds in Demokratysk bolwurk wie, is it grutste part fan it elektoraat dêre tusken de 1960-er en de 1990-er jierren stadichoan oerstapt nei de Republikeinen, en tsjintwurdich stimt de steat by presidintsferkiezings frijwol altyd Republikeinsk. Súd-Karolina stiet bekend as ien fan 'e konservatyfste steaten fan 'e Feriene Steaten.
Ekonomy
Yn 2007 bedroech it totale bruto steatsprodukt fan Súd-Karolina $153 miljard. Per holle fan 'e befolking kaam dat del op $28.894, wat 15% ûnder it bruto nasjonaal produkt per holle fan 'e befolking fan 'e hiele Feriene Steaten sit. Op it mêd fan 'e lânbou produsearret de Dwerchpalmsteat benammen tabak, plomfee, kowefleis, suvelprodukten, sojabeane, rys en bargefleis. Op it mêd fan 'e yndustry produsearret Súd-Karolina fral tekstyl, gemyske produkten, papierprodukten, masinery en auto's. Fan 'e steatsbefolking wurket 19% yn 'e hannel (de detailhannel ynbegrepen), 12% yn 'e yndustry, 11,8% yn it ûnderwiis of de sûnenssoarch en 11,2% yn 'e toeristyske sektor. Ynkomsten út 'e tsjinstesektor drage foar 83,7% by oan 'e ekonomy fan Súd-Karolina.
Demografy
Neffens in offisjele rûzing troch it Amerikaanske Folkstellingsburo (op grûn fan gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010) hie Súd-Karolina yn 2014 4.832.482 ynwenners, wat in groei fan 4,5% is yn ferhâlding ta de stân fan saken yn 2010. De befolkingstichtens bedroech yn 2014 60,0 minsken de km². De grutste stêd fan 'e steat is Columbia, mei 132.000 ynwenners yn 2011. Oare gruttere stêden binne: de wichtige havenstêd Charleston (130.000), North Charleston (107.000), Mount Pleasant (78.000), Rock Hill (70.000) en Greenville (62.000).
Etnisiteit
Neffens gegevens fan 'e Amerikaanske folkstelling fan 2010 wie de etnyske opbou fan 'e Súdkarolynske befolking doe sa: 63,9% blanken; 27,9% swarten; 5,3% Latino's; 1,5% Aziaten; 0,5% Yndianen; 0,1% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs; 0,9% oaren of fan mingd etnysk komôf. Ta de Afro-Amerikanen binne ek de See-eilânkreoalen (of Gullah) rekkene, dy't op 'e See-eilannen wenje en harren eigen kultuer en taal ûntwikkele hawwe.
Súd-Karolina omfiemet ien federaal erkende Yndianestamme, nammentlik de Katôba Yndiaanske Naasje, dy't in eigen reservaat hat by de grins mei Noard-Karolina, yn 'e omkriten fan Rock Hill. Fierders binne der yn Súd-Karolina ek noch ferskate stammen dy't erkenning fan 'e steat, mar net fan 'e federale autoriteiten hawwe. Súd-Karolina is de iennichste Amerikaanske steat dy't ûnderskate gradaasjes taheakket oan 'e erkenning dy't op steatsnivo oan Yndianestammen en oare Yndiaanske organisaasjes skonken wurdt. Der binne 3 fan sokke gradaasjes, hjir werjûn yn folchoarder fan ôfrinnende wichtigens.
Godstsjinst
Op it mêd fan godstsjinst bestiet 93% fan 'e befolking fan Súd-Karolina út kristenen, wêrûnder 84% protestanten en 7% roomsen en 1% oare kristenen. Súd-Karolina makket diel út fan 'e saneamde Bibelgurdle, en stiet bekend om it grutte persintaazje fan 'e befolking dat in fûnemintalistyske foarm fan it kristendom oanhinget. Sokken wurde yn it Amerikaanske jargon evangelicals ("evangelysken") neamd, mar dat betsjut eins hiel wat oars. De grutste protestantske denominaasjes wiene yn 2010 de Súdlike Baptistekonvinsje mei 914.000 leden, de Feriene Metodistyske Tsjerke mei 274.000 leden, de Afrikaanske Metodistysk Episkopaalske Tsjerke mei 121.000 leden en de Presbyteriaanske Tsjerke (FSA) mei 100.000 leden.
Ateïsten en agnosten foarmje 5% fan 'e befolking. It bahaïsme hie yn 2010 yn Súd-Karolina 17.559 oanhingers, wat delkomt op in heger persintaazje fan 'e befolking as yn alle oare Amerikaanske steaten. Oare godstsjinsten binne it joadendom, mei 6.500 oanhingers, en de islaam, mei 5.800 oanhingers.
Klimaat
Súd-Karolina hat in fochtich subtropysk klimaat, mei fral yn it leechlân hjitte en tige neare simmers en hiel mylde winters. Wat noardwestliker (en dus heger) oft men komt, wat minder subtropyske skaaimerken oft it klimaat fertoant. Simmerdeis hat it leechlân oerdeis temperatueren fan 30-34 °C (nachts 20-24 °C), wylst it kwik by 't winter maklik hingjen bliuwe kin om 'e 16 °C hinne (nachts 5-8 °C). Mear nei it noardwesten leit de trochsneed winternachttemperatuer ûnder it friespunt.
Rekôrtemperatueren wiene 45 °C, op 29 juny 2012 yn Johnston, en –28 °C op 21 jannewaris 1985 te Caesars Head. Hoewol't Súd-Karolina genôch delslach kriget, is snie yn it grutste part fan 'e steat in ûngewoan ferskynsel. Tornado's komme wolris foar, mar net sa faak as yn guon oare dielen fan it Amerikaanske Suden. Wol wurdt Súd-Karolina út en troch troffen troch orkanen, dy't út it Karibysk Gebiet wei ôfbûge nei it noarden en dan by de Amerikaanske eastkust lâns skeare. De sterkste orkanen út 'e bekende skiednis fan 'e steat wiene de Orkaan Hazel yn 1954 en de Orkaan Hugo yn 1989.
Wytikkersfeart
De Wytikkersfeart (offisjeel Frysk) is in feart yn de gemeente De Fryske Marren, dy't east fan Riis rint. De feart rint troch de Wite Ikkers en ferbynt de Spoekhoekster Feart yn súdwestlike rjochting mei de Jan Schotanuswei. Oan de oare kant fan de Schotanuswei hjit it wetter Sefonster Feart. Oant yn de 20e iuw waarden beide as ien sleat, de Marder Sleat beskôge.
Op it plak fan de bochten oan de súdein fan de Wytikkersfeart lei yn de 19e iuw noch de Marder Poel. Koart foar de noardein lei yn de 18e iuw noch in oare poel, it Wytwetter. De Marder Sleat bûgde doe ôf troch it Wytwetter en gong fierder nei it noardwesten, troch de Rypster Poel en kaam op it lêst út yn de Swartsenbergs Sleat, no de Ryster Feart.
De namme Wytikkersfeart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Witakkersvaart.
UEFA Euro 1980
It Jeropeesk kampioenskip fuotbal 1980 waard fan 11 juny oant en mei 22 juny 1980 yn Itaalje holden, ferspraat oer fjouwer stadions, it wie de twadde kear dat Itaalje it gastlân wie foar it kampioenskip. West-Dútslân waard foar de twadde kear kampioen.
Groepen
De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de finale, de teams mei de skeane letters sille spylje om it tredde plak.
Gryt van Duinen
Jonkheid en oplieding
Van Duinen waard yn 1950 berne op Keimpetille, in buorskip dy't op nei it súdwesten yn 'e himrik fan Dronryp leit, oan 'e igge fan it Van Harinxmakanaal. Hja wie de dochter fan Wybren van Duinen, in melkfeehâlder, en dy syn frou Sietske de Groot. Nei't se de Middelbere Famkesskoalle ôfrûne hie, learde Van Duinen troch foar fysioterapeute. Dy oplieding briek se lykwols ôf doe't se de kâns krige om by Omrop Fryslân oan it wurk.