cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sauerlân
Njonkenlizzende regio's
Yn it suden giet it Sauerlân oer yn it Wyttgensteiner en Siegerlân, yn it westen yn it Bergisches Land. Alle trije lânskippen meitsje ek diel út fan it Süderberglân en binne om histoaryske redenen ôfbeakene.
Yn it noardwesten grinzet it Sauerlân oan it Ruhrgebiet. Parten fan de twa regio's oerlaapje inoar histoarysk en geografysk, mar ûnderskiede har benammen as gefolch fan ferskillende ekonomyske ûntwikkelingen.
Fierder nei it easten grinzet it Sauerlân oan ’e Hellwegbörden, bygelyks de Soester Börde, en yn it noardeasten en easten oan it East-Westfaalske bisdom Paderborn. Dy regio's lizze yn it Westfaalske Bekken en ferskille dêrtroch kwa lânskip fan it Sauerlân.
Oangrinzjend gebiet yn it súdeasten en suden is Waldeck, dat him histoarysk ôfskiedt fan it Sauerlân. It Hoogland, dat oan beide regio's tawiisd is, hat in bysûndere posysje.
It Bergisches Land is ûnderdiel fan it Rynlân, Waldeck is ûnderdiel fan Noard-Hessen en alle oare oanswettende regio's, lykas it Sauerlân, binne ûnderdiel fan Westfalen.
Bergen
thumb|right|200px|Boarne fan de Lenne op de Kahler Asten by Winterberg De heechste bergen fan it Sauerlân, dy't allegearre yn it Rothaarberchte lizze, binne de Langenberch (843,2 m boppe seenivo) tusken Willingen en Niedersfeld, de Hegekopf (842,9 m) súdlik fan Willingen en de Kahler Asten (841,9 m). De Langenberg is it heechste punt yn it Rothaarberchte, yn Noordryn-Westfalen en yn Noardwest-Dútslân. De grins tusken Noordryn-Westfalen en Hessen rint oer de top, de Hegekopf, dy't folslein op Hessensk grûngebiet leit en nei de Langenberg de op ien nei heechste berch yn it noarden fan Noard-Hessen is.
Neist it Rothaarberchte wurdt de regio karakterisearre troch oare berchrigen. Dy omfetsje it Saalhausberchte (Himberg, 687,7 m), it Ebbeberchte (Nordhelle, 663,3 m), it Lenneberchte (Homert, 656,1 m) en it Noard-Sauerlân (Plackweghöhe, 581,5 m).
Rivieren en Beekjes
thumb|right|200px|Rivier de Möhne by Mülheim It streamgebiet fan Ryn-Weser rint fan noard nei súd troch it Sauerlân en oer de heechste top, de Langenberch. It grutste part fan west Sauerlân wetteret foar in grut part fia de Ruhr en syn linker sydrivieren op de Ryn ôf, wylst guon gebieten yn it noardeasten ek ôfwetterje nei de Lippe.
It easten fan it Sauerlân, yn it bysûnder it hiele Hoogland, mûnet fia de Diemel en sydrivieren fan de Eder ôf rjochting de Weser. De wichtichste rivieren en beekjes yn ’t Sauerlân binne:
Wetterkearingen
thumb|right|180px|Möhnetalsperre yn de Möhnesee Troch de yndustrialisaasje naam benammen yn it Ruhrgebiet de fraach nei drink-en yndustrywetter ta. Yn de ûnderrin fan de Ruhr waarden dêrom withoefolle wetterwurken boud, mar de opslachmarren stiene yn drûge simmers faak drûch. Om dat te regulearjen hawwe de wetterprodusinten yn it Ruhrgebiet harren yn 1899 ferienige yn de Ruhrtalsperrenverein. Dy organisaasje finansieren benammen de bou fan wetterkearingen op in pear lytsere rivieren yn it Sauerlân. Mei dizze wetterkearingen wurdt it wetter yn de hjerst en de winter opslein, en yn de maitiid en de simmer kontrolearre fuortstreamd, om altyd te soargjen foar foldwaande wetter yn de ûnderrin fan de Ruhr.
De grutste fan dizze opslachmarren binne de Biggesee (mei de Listertalsperre), de Möhnetalsperre, de Sorpetalsperre, de Hennetalsperre en de Versetalsperre. Oan de noardeastlike râne en amper yn de neistlizzende distrikten binne de Diemeltalsperre en de Aabachtalsperre.
De troch de wetterkearingen ûntstiene opslachmarren binne populêre fakânsjebestimmingen foar ynwenners fan it Ruhrgebiet en Nederlân. Om de measte fan dizze marren hinne is dan ek in bloeiende rekreative ekonomy ûntstien mei ûnder oare campings, hotels en hoareka.
Geology
thumb|center|800px|Utsjoch fan ’e noardlike top fan ’e Ginsterkopf ôf yn ’e delling fan ’e Gierskoppbach yn súdwike - en westlike rjochting: lofts op 'e foto de Bruchhauser Steine, imidden yn de foto Elleringhausen mei de Ruthenberch en dêrefter it massyf fan Heidkopf en Olsberg, nei rjochts, sjoch yn 'e rjochting fan Olsberg nei it hege Arnsberg bosk mei dêr it natuerpark Arnsberger Wald,oan de rjochterkant fan de foto de súdwestlike útrinners fan de Borberg. It Sauerlân makket diel út fan it Rynlânske Laaistienberchtme. De measte rotsen waarden foarme doe't it hiele gebiet in ûndjippe see wie. Dêrtroch binne laaistien, sânstien, Grauwacke en kalkstien de meast foarkommende stiennen. Dêrneist komt yn it eastlike Sauerlân fulkanysk stientme foar en op guon plakken binne ertsen foarme op de seeboaiem. thumb|left|200px|Dripstiengrot Bilsteinhöhle Yn it Paleosoïkum (geologysk tiidrek) waard de oant dan horizontale seeboaiem omheech drukt en ûntstie der in earste berchtme. De bergen dy ’t doe foarme wiene sakken oars fluch wer fuort, dat it gebiet fan wat letter as it Sauerlân waard wie lange tiid wer frijwat flak. De hjoeddeistige Sauerlânske bergen binne ûntstien troch de ferheffing fan it Rynlânske laaistienberchte sûnt de ein fan it Mioseen en foaral yn it Kwartêr. Sûnt dy tiid hawwe de rivieren har in wei troch it laaistienberchte snien, benammen fan de rânen ôf. It laaistienberchte en dêrmei it Sauerlân groeit hjoed-de-dei noch hieltyd stadich de hichte yn.
Guon dielen fan it Sauerlân binne troch de oanwêzichheid fan kalkstien kartele en der binne hûnderten dripstiengrotten ûntstien, benammen yn it noarden, tusken Iserlohn en it Hönnetal en yn it gebiet om Attendorn hinne en op it Brilon-plato. Guon dêr fan binne troch toeristen te besykjen.
De gâns gruttere en lytsere ertsôfsettingen hawwe sûnt de midsiuwen laat ta de ûntwikkeling fan in tradisjonele mynbou. De mynbou yn it Sauerlân wie eartiids in wichtige ekonomyske faktor; de mynbou kaam yn de santiger jierren fan de foarige iuw folslein ta in ein.
Natoer
It Sauerlân wurdt karakterisearre troch in middelberchtelânskip mei bûken - en spjirrebosken. Fanwegen al dy bergen wurdt it ek wol it lân fan de tûzen bergen neamd. thumb|left|180px|Wetterfal Plästerleggethumb|right|180px|Sauerlân yn de winter by Meschede Yn de jierren 60 fan de foarige iuw waarden ferskate gebieten oanwiisd as natuerpark. Yn it noarden tusken de Ruhr en Möhne leit it natuerpark Arnsberger Wald. It natuerpark Ebbegebirge besloech it grutste part fan it súdwestlike Sauerlân, it natuerpark Homert lei tusken de Lennefallei yn it súdwesten en it Ruhrgebiet yn it noardeasten. It natuerpark Homert lei tusken it Lennetal yn it súdwesten en it Ruhrgebiet yn it noardeasten. It natuerpark Rothaargebirge wreide him út oant yn it noardeastlike Sauerlân, yn it Wittgensteiner Lân en yn it Siegerlân. Yn maaie 2015 binne de lêste trije gearfoege ta it natuerpark Sauerland-Rothaargebirge, dat sûnt it op ien nei grutste Dútske natuerpark is mei in oerflakte fan 3.826 km2. It natuerpark Diemelsee leit tusken Brilon en Marsberg yn de noardeastlike râne yn it grinsgebiet mei de Hessense Kreis Waldeck-Frankenberg.
De natoer fan Sauerlân fertoant in grut ferskaat, mei in protte soms sels seldsume planten en bisten. Dat binne bygelyks de wisint, de swarte earrebarre, de oehoe, de skatekster en it paapke. Dat late ta de oanwizing fan in grut tal beskerme gebieten (Schutzgebieten) fan ferskate grutte neist de natuerparken.
Súdlik fan Bestwig leit de Plästerlegge, mei 20 meter de heechste wetterfal fan Noardryn-Westfalen. It Rothaargeberchte hat syn heechste toppen yn it gebiet Winterberg, Olsberg en Brilon mei de Kahler Asten en it gebiet om de Hochheide Neuer Hagen hinne. Fanwege it bysûndere klimaat en de hichte fan mear as 800 meter binne hjir in tal biste- en plantesoarten dy't yn Noordrijn-Westfalen alline hjir foarkomme. wêrûnder de alpenmelkslaad (Cicerbita alpina) en it twablomke fioeltsje (Viola biflora). It kalkstiengebiet fan it Brilon-plateau mei it iten earme gerslân op de kalkstienpiken herberget ek in unike fegetaasje. Under oaren Tijmbremraap (Orobanche alba) en steppe-venkel (Seseli annuum). In oar bysûnder skaaimerk is de fegetaasje fan de karstboarnen fan de Alme mei it foarkommen fan it Zinklepelblad (Cochlearia pyrenaica). Yn de Meibacher Bocht sit it fûgelreservaat Meibacher Bucht. It Marsberchgebiet mei it Diemelgebiet hat grutte kalkgerslannen op de Zechstein-ondergrûn. De see fan rotsen yn Hemer, is ûntstien troch it ynstoarten fan grotten.
thumb|center|800px|Hjerst yn it Sauerlân by de Hennetalsperre
Ekonomy
thumb|right|200px|De Veltins brouwerij yn Grevenstein Histoarysk sjoen, wie it Sauerlân foaral in hannelsregio. Yn de 20e iuw en benammen nei de Twadde Wrâldkriich wiene der ekonomyske feroaringen. Sûnt it begjin fan de systematyske teelt fan krystbeammen yn de jierren 80 hat it Sauerlân him ûntwikkele ta it grutste teeltgebiet fan Europa mei 18.000 hektare krystbeammen. De regio Súd-Westfalen is de op twa nei sterkste yndustriële regio yn Dútslân yn ferhâlding ta it oandiel fan 40 persint fan de wurknimmers yn de ferwurkjende yndustry. Yn it westen fan Sauerlân wurde de heechste wearden berikt mei in yndustrieel wurkgelegenheidsoandiel fan 43-44%. Meardere lytse en middelgrutte fabriken binne fêstige yn it Sauerlân. Hjoed-de-dei binne it foaral taleveransiers oan de auto-yndustry, de aluminium ferwurkjende yndustry en fabriken dy’t ark meitsje yn it Sauerlân te finen. De farmaseutyske en gemyske yndustry binne yn Iserlohn fertsjintwurdige. It Sauerlân stiet ek bekend om bekende fabrikanten fan lampen yn de regio's Arnsberg, Lüdenscheid en Iserlohn, lykas ek foar sanitêr, benammen yn en om Hemer. Yn it Schmallenbergergebied besteane noch hieltyd wichtige bedriuwen út de Saumlânske tekstylyndustry. In foarm fan mynbou yn it Sauerlân libbet noch altyd as laaistienwinning yn Bad Fredeburg. It meast bekende Sauerlânske produkt is bier. Neist tal fan lytse brouwerijen binne Warsteiner yn Warstein en Veltins yn Grevenstein yn de buert fan Meschede ek bûten Dútslân bekend. Dat betsjut dat twa fan de grutste brouwerijen yn Dútslân mar 28 kilometer faninoar ôf steane.
Toerisme
thumb|right|200px|Atraksjepark Fort Fun Abenteuerland yn Bestwig It Sauerlân is sûnt de ein fan de 19e iuw de bestimming fan bewenners fan it yndustrygebiet en de grutte stêden dy't op syk binne nei ûntspanning. De belangstelling foar it Sauerlân kreëarre nije fertsjinmooglikheden. Benammen nei de Twadde Wrâldkriich waard it Sauerlân in wichtich rekreaasje gebiet. De bosken en lytse stedsjes en doarpen meitsje de regio tige oantreklik om te kuierjen, en in soad stêden waarden kueroarden fanwege de goede loftkwaliteit. De heger lizzende gebieten binne ek populêre wintersportgebieten. Eveneminten op de bobslydbaan yn Winterberg en de skâns foar it Skyspringen yn Willingen binne wrâldwiid bekend. Foar kuierders binne der yn it Sauerlân trije lange ôfstâns kuierpaden. De 154 km lange Rothaarsteig, dy’t it Sauerlân, Siegerlân en it Lahn-Dillgeberchte mei-inoar ferbynt, de 240 km lange Sauerland-Waldroute en de 251 km lange Sauerlân-Höhenfluch. Njonken dizze lange ôfstân kuierpaden binne der ferskate koartere kuierpaden. Sûnt de jierren 90 binne der yn it Sauerlân ek in pear fytspaden oanlein. Ien fan dizze fytspaden is de SauerlânRadring, dy't oer eardere spoarlinen rint en 84 km lang is. Oare toeristyske sintra binne de grutte attraksjeparken, it 80 bunder grutte Panoramapark Sauerland Wildpark yn Kirchhundem, Fort Fun Abenteuerland yn Bestwig en it 200 hektare grutte Wildwald Vosswinkel, en de ferskate simmerrodelbanen. Der binne ek ferskate kastielen, musea yn it Sauerlân te finen. Mar kinne je it Sauerlân ek ûnder de grûn besjen in tal eardere minen en dripstien grotten binne iepensteld foar toersiten.
Kastielen
thumb|right|200px|Kastiel Bilstein Machtiche kastielen, paleizen en lânhuzen binne it bewiis fan aristokratyske hearskippij en fertsjintwurdiging fan it ferline. De lokaasje fan de Grafenburg in Werl, dy 't yn de earste helte fan de 10e iuw boud waard, is net dúdlik. Mar wie nei alle gedachten yn de buert fan it hjoeddeiske plein by de tsjerke yn Werl. Doe't de grêven fan Werl har sit nei Arnsberg ferpleatsten, bouden se om 1060 hinne earst de Rüdenburg, dy't letter eigendom waard fan de aadlike famylje Rüdenberg. Oan de oare kant fan de delling wennen de grêven fan Arnsberg-Werl fan likernôch 1144 ôf op kastiel Arnsberg. Letter wreiden de aartsbiskoppen en karfoarsten fan Keulen it kompleks út ta in paleis. It lêste gebou waard boud troch Johann Conrad Schlaun foar Clemens August von Bayern en ferneatige yn de Sânjierrige Kriich. Beide Arnsberg-kastielen binne tsjintwurdich ruïnes.
Oare aadlike famyljes bouden ek kastielen om har besittingen te beskermjen. Dat jildt foar it kastiel yn Hachen, oarspronklik boud troch de Ezzonen. ''(De Ezzonen binne de ôfstammelingen fan Erenfried I (sa. 845 - nei 14 juny 904), graaf yn de Dútske Bliesgouw.)'' Ek de earste bebouwing fan de Waldenburg by Attendorn is werom te fieren nei de Ezzonen. Letter wie it eigendom fan ferskate aadlike famyljes. De hearen fan Förde-Bilstein bouden earst it kastiel Peperburg, dêr't hast neat fan bewarre bleaun is, en letter it kastiel Bilstein. In oar âld kastiel is dat yn Padberg. De Skouts fan it Grafschaftkleaster bouden it kastiel fan Nordenau yn de 12e iuw. Ien fan de strategysk wichtichste kastielen út de 12e iuw wie kastiel Altenfels by Brilon; it waard yn de midsiuwen alwer ferlitten.
De aartsbiskoppen fan Keulen krigen ferskate kastielen en bouden stêden om harren besittingen te beskermjen, dy't ek militêre funksjes krigen. Yn Neheim tsjûgje de Burgmannshäuser Gransau, Drostenhof en Fresekenhof fan it eardere kastiel yn de stêd. De grêven fan Arnsberg giene op in ferlykbere wize te wurk, bygelyks troch de stêd en it kastiel fan Eversberg te bouwen. Neist it erven fan âldere kastielen en it bouwen fan stêden lieten de aartsbiskoppen fan Keulen fan de 12e iuw ôf nije kastielen bouwe. Dy omfetsje Kastiel Schnellenberg, foar it earst neamd yn 1222, Fürstenberg en Scharfenberg.
Mar in pear kastielen binne bewarre bleaun. De measten fan de kastielen binne no ruïnes. Yn 1912 waard yn it rekonstruearre kastiel Altena de earste jeugdherberch fan 'e wrâld iepene. Kastiel Schnellenberg waard letter útwreide troch de baronnen fan Fürstenberg en kin besocht wurde.
Paleizen en hearehuzen
Benammen yn de barokperioade waarden âldere aadlike bebouwingen omboud ta paleizen. Oaren wiene nij boud. De baronnen fan Fürstenberg joegen de boumaster Ambrosius von Oelde de opdracht om de Adolphsburg by Oberhundem te bouwen en it kastiel Schnellenberg werbouwe te litten. Ek arsjitekt Michael Spanner wie yn dy tiid op in soad plakken yn de regio aktyf. Syn paleisgebouwen omfetsje de ferbouwing fan it Landsberger Hof yn Arnsberg en Haus Almerfeld yn Brilon. Mar in pear oerbliuwsels fan it kastiel Hirschberg, dat troch Schlaun werboud waard, en de Hirschberger-poarte, (dy't him hjoed de dei yn Arnsberg befynt), binne bewarre bleaun. thumb|right|200px|Fakwurkhûs yn Belecke Oare foarbylden fan bekende paleizen binne paleis Bruchhausen yn Olsberg, paleis Dahlhausen yn Menden, paleis Herdringen in Arnsberg, paleis Körtlinghausen yn Rüthen, paleis Laer yn Meschede, Wetterpaleis Melschede yn Sundern, paleis Wocklum yn Balve en paleis Neuenhof yn Lüdenskied.
Fakwurk- en laaistiennen huzen
Yn it Sauerlânske lânskip dominearje yn in soad delsettingen de karakteristike swart-wite fakwurkarsjitektuer. Yn de tweintiger jierren beskreau de monumintewacht (Heimatschutzbewegung) it "typyske" Sauerlân-hûs as in hûs mei twa ferdjippingen mei fjouwer stilen en swart skildere fakwurk, wytkalke opfolpanielen, inkelde gevel- en bôgefersieringen, bedutsen mei in dak fan laaien. In typysk foarbyld fan dizze arsjitektuer is de Stertschultenhof yn Cobbenrode, boud yn 1769 yn Sauerlânsk fakwurk. Oare foarbylden dy ’t te brûken binne, binne te finen yn frijwat Sauerlânske stêden lykas Hallenberg, Kirchveiskie en Oberkirchen. Njonken de fakwurkhuzen binne der yn it Sauerlân ek in soad laaistiennen huzen. Der binne in tal plakken dy 't karakterisearre wurde troch sokke gebouwen, benammen yn gebieten mei in soad laaistienôfsettingen.
Religieuze bouwurken
thumb|left|180px|St. Peter en Paul yn Wormbachthumb|right|200px|Königsmünster-abdij yn Meschedethumb|right|200px| it eardere ridderslot en lettere kleaster yn Sichtigvor tsjerken en it grutte tal kapellen binne ek kenmerkjende gebouwen yn ’t Sauerlân. Se binne it tradisjonele middelpunt fan de stêden en doarpen yn de regio. De ierste tsjerklike delsettingen binne te finen lâns de Hellwei (Foarrinner fan de A40 tusken Werl, Soest en Paderborn. De skiednis fan 'e abdij fan Meschede giet werom oant de Karolingyske perioade. It mitselwurk fan de westlike toer fan de hjoeddeistige karspeltsjerke St. Walburga datearret út de 9e iuw. Yn de 11e iuw oerhearsken de trijebûkige basiliken. Dy omfetsje St. Clemens yn Drolshagen, St. Dionysius yn Thülen en St. Cyriakus yn Berghausen. It typyske boutype fan de regio is de Westfaalske hallentsjerke. Deze omvatten St. Peter en Paul yn Wormbach, het oude gedeelte van St. Alexander in Schmallenberg en St. Johannes Evangelist in Eversberg. Dêrta hearre de St. Peter en Paul yn Wormbach, it âlde part fan St. Alexander yn Schmallenberg en de St. Johannes Evangelist yn Eversberg. Ek de St. Blasiustsjerke yn Balve mei syn achthoekige koepel heart by dit boutype. In lettere foarbyld is de St. Heribert yn Hallenberg. It romaanske sintrale gebou fan de Drüggelt-kapel oan de Haarstrang is útsûnderlik en de arsjitektuer hat oanlieding jûn ta tal fan spekulaasjes. Foarbylden fan iergotyk binne St. Nikolaus yn Obermarsberg en St. Laurentius, de tsjerke fan it kleaster Wedinghausen yn Arnsberg.
Der binne ek tal fan oare opfallende midsiuwske tsjerkegebouwen. Dy omfetsje de Oberste Stadtkirche en de Bauernkirche yn Iserlohn, de Sint-St.-Vinzenz-Kirche yn Menden, en de St. Petrus und Andreas tsjerke yn Brilon. De midsiuwske tsjerke St. Johannes Baptist yn Attendorn en de yn lettere jierren boude tsjerke fan St. Johannes Baptist yn Neheim steane fanwege harren ôfmjittings bekend as de Sauerlân-katedralen.
Lange tiid waarden der mar in pear tsjerken boud. Sûnt de 17e iuw hat de barokstyl, foar in part yn goatyske styl, benammen syn wei fûn nei it Keulske part fan de regio. Ien fan de hallentsjerken yn dizze styl wie de St. Gertrud yn Oberkirchen, fergelykber mei de Maria Heimsuchung yn Kohlhagen, St. Lambertus yn Oberhundem en St. Peter und Paul yn Eslohe. Ek de nije kapitteltsjerke St. Walburga yn Meselijke en St. Severin yn Wenden datearje út de barokperioade.
In soad fan de âldere tsjerken binne werboud yn barokstyl, foaral mei nije ynterieurs. Dit ûnderskiedt de tsjerken oant op de dei fan hjoed op in soad plakken. In soad ardjitekten dy 't meiwurken oan de bou kamen út de regio. It neamen wurdich binne Heinrich Strothmann, Johann Sasse, Heinrich Papen, Johann Theodor Axer en Johann Leonhard Falter. Joseph Buchkremer wie yn de 20e iuw de wichtichste tsjerkarsitekt fan it Sauerlân. thumb|left|200px|De eardere syngaoge yn Padberg boud yn fakwurkstyl Ek opmerklik binne inkelde kleastergebouwen en tsjerken. Dy omfetsje de kleasters Wedinghausen, Rumbeck en Oelinghausen yn de omkriten fan de hjoeddeiske stêd Arnsberg. Ta de âldste kleasters yn Westfalen hearre it kleaster Meschede en it kleaster Obermarsberg. Ek de Grafschaftkleasters by Schmallenberg en Bredelar binne tsjûgen fan it ferline. De Königsmünster-abdij yn Meschede is ek opmerklik fanwegen syn moderne arsjitektuer. Hjoed de dei is it, it grutste bewenne kleasterkompleks fan it Sauerlân. In bysûndere foarm tusken in kastiel en in religieuze bouwurk is it eardere ridderslot en lettere kleaster fan Mülheim yn Sichtigvor. thumb|right|200px|Moskee yn Meschede De Joadske befolking hat inkelde begraafplakken, lykas dy yn Rüthen of Obermarsberg, dêr ’t de oanlis fan weromgiet ta de iermoderne tiid, ôfsjoen fan in pear synagogen. Nei de Holocaust wurdt gjin inkelde synagoge yn it Sauerlân noch brûkt wêr't se ea foar boud binne. Guon binne sa renovearre dat harren eardere funksje noch werkenber is. Dy binne de synagoge yn Padberg, dy 't yn de 18e iuw yn fakwurkstyl boud waard, de synagoge yn Neheim en de synagoge yn Meschede.Oare gebouwen waarden sa yngripend ferboud dat harren eardere tsjerklike funksje, lykas bart is by de synagoge yn Arnsberg, net mear werkenber is. In grut part fan synagogen sa 't dy yn Brilon waard folslein ferwoaste yn de Kristallnacht yn 1938.
De moslimbefolking, benammen arbeidsmigranten út Turkije, stiften fan de santiger jierren ôf saneamde achtertúnmoskeeën yn leechsteande gebouwen. De DİTİB-moskee stiet sûnt 1990 yn in ferboud en oanboud eardere fabryksgebou, de earste moskee mei koepel en minaret yn Iserlohn. Yn 2008 waard de earste folslein nije moskee yn it Sauerlân boud mei de Fatih-moskee yn Meschede.
Musea
thumb|left|200px|Erlebnisbesucherbergwerk Ramsbeckthumb|right|200px|Märkische Museums-Eisenbahn In Arnsberg stiet it Sauerland Museum Yn it museum wurdt skiednis fan it eardere karfoarstendom Keulen, hertochdom Westfalen ferteld. It Deutsche Höhlenmuseum Iserlohn is it grutste Dútske museum oer grotten. It Deutsches Drahtmuseum yn Altena is de ienigste museum yn de wrâld oer de produksje fan izertriedden. Yn Dreislar docht it Schwerspatmuseum werom tinken oan de pleatslike skiednis fan de mynbou. It DampfLandLeute-Museum Eslohe is wijd oan de skiednis fan de technyk. Njonken in permaninte útstalling mei ferskate ûnderwerpen, hat it Schieferbergbau- und Heimatmuseum Holthausen yn Holthausen geregeldwei wikseljende tentoanstellingen en is ferbûn mei de Südwestfälsche Galerie.
Tal fan museumachtige foarsjenningen yn de regio geane oer it eardere kommersjele en yndustriële ferline fan it Sauerlân. bygelysk ’t Erlebnisbesucherbergwerk Ramsbeck yn Bestwig, it Historische Fabrikenanlage Maste-Barendorf yn Iserlohn. Mei de Wendener Hütte en de Luisenhütte Wocklum kinne inkele fan de âldste heechovens fan Dútslân besocht wurde. it fabryk De Luisenhütte yn Balve waard yn 1865 stillein, mar is dy't yn syn gehiel bewarre bleaun is, it fabryk wurke op sawol wetterkrêft en houtskoal.
De Märkische Museums-Eisenbahn rydt mei histoaryske treinen tusken Herscheid en Plettenberg. It Westfälische Landesmuseum für Handwerk und Technik yn it Mäckingerbachtal by Hagen is in iepenloftmuseum, mei de klam op de izerferwurkjende yndustry yn it Sauerlân.
Sport
thumb|right|200px|Bobslydbaan by Winterberg Fan de sporten is benammen de wintersport yn it Sauerlân wichtich. Yn Hochsauerland, bygelyks yn Winterberg, binne der tal fan sky- en rodelpistes. Op de Bobslydbaan by Winterberg wurde al sûnt 1914 ynternasjonale wedstriden bobslydzjen organisearre de hjoeddeiske bobslydbaan waard yn 1977 boud.
Ek op de Mühlenkopfschanze yn Willingen wurde alle jierren ynternasjonale wedstriden organisearre mar dan foar it skânsspringen. De earste skâns op dit plak waard yn 1925 boud, en hie in K-punt (kritiek punt) fan 35 m. de Hjoeddeiske skâns waard om en de by it jier 2000 boud en had in K-punt fan 130 m.
In Iserlohn stiet in iisbaan foar iishockey yn dizze iishal de Eissporthalle Iserlohn traine en spylje de Iserlohn Roosters dy't yn de Deutsche Eishockey Liga de heechste divysje yn it iishockey yn Dútslân. De Eissporthalle Iserlohn waard yn 1971 boud.
De Sauerländische Gebirgsverein koartwei de SGV is de grutste kuierklup yn it Sauerlân mei hast 38.000 leden. De SGV waard al yn 1891 oprjochten yn Arnsberg en organisearret yn it hiele Sauerlân meardere eveneminten foar kuierders.
Sûnt 2000 nimt de populairiteit fan fytsen yn it Sauerlân ta, it giet dan net alline om hurdfytsen mar ek om mountainbiken en grevelfytsen. Der binne yn it Sauerlân ferskate pistes te finen foar in tal foarmen fan in mountainbiken mar benammen foar it downhill fytsen, in delgeande en ekstreem spektakulêr parkoers dat de hurdfytsers yndividueel ôflizze.
Sintra fan de hynstesport yn it Sauerlân binne Balve en Warstein. Yn Balve hat alle jierren meastal yn juny de Balve Optimum, in ynternasjonaal wichtige hynstesport toernooi plak, op it hynstesportterrein by paleis Wocklum yn de alver Orlebachtal. En bestiet út wedstriden foar springrúters en foar dressuerrútsers. Yn Warstein wurd jierliks it Warsteiner Champions Trophy organisearre op it terrein fan de Warsteiner bierbrouwerij. In toernooi foar benammen jonge springrútsers.
Taal en literatuer
Yn it Sauerlân waard oant yn de jierren sechstig noch aktyf in eigen dialekt sprutsen it Sauerländer Platt. It dialekt wurdt no noch wolris sprutsen troch de âldere generaasje. Nettsjinsteande de ynset fan klups en skoallen wurdt oannommen dat it Sauerländer Platt yn ’e folgjende generaasje útstoarn wêze sil.
Feesten en gebrûken
It kulturele libben fan hast elke Sauerlânske mienskip omfettet benammen de jierlikse skuttersfeesten. Yn Iserlohn fynt jierliks it skuttersfeest fan de "Iserlohner Bürgerschützenverein" (IBSV) plak, dat as it grutste feest fan Súd-Westfalen beskôge wurdt.
Yn de eardere Karfoarstendom Keulen is karnaval in oar populêr feest. It hichtepunt fan it karnaval is de optocht op Rosenmontag. Ien fan de gruttere karnavalsoptochten yn it Sauerlân is yn Belecke.
Iten en drinken
De keuken yn it Sauerlân komt foar it grutste part oerien mei dy fan oare parten fan Westfalen. De gerjochten hawwe soms ûnderskate nammen en de resepten ferskille meastal allinnich yn details. Opmerklike spesjaliteiten út it Hochsauerlân binne lykwols Kröse (in woarstepuree makke fan bargebloed en fleis, groatten en speserijen) en Schlackerwurst (in soarte fan metwoarst mei nieren, dy't faak sean wurdt ta in Kleverige Stoofpot, net te betiizjen mei de bekende "Schlackwurst" út oare gebieten).
In âld Sauerlânsk ierappelgerjocht is de Potthucke, ek wolris puffer neamd. Eartiids waard it makke fan rauwe raspe ierappels, riezel en sâlt en waard it oeren yn in pot bakt. Hjoed-de-dei wurdt de Potthucke mei ekstra sipels, aaien, blom, Mettwurst-woarst of rikke fleis klearmakke. De saneamde kowewoarst is wiidferspraat yn it Sauerlân; piperwoarst wurdt ek makke fan kowefleis. In regionale spesjaliteit yn it Hochsauerlân is de beenwoarst.
It meast bekende Sauerlânske produkt is bier. Neist tal fan lytse brouwerijen binne Warsteiner yn Warstein en Veltins twa fan de grutste brouwerijen yn Dútslân.
Ynfrastruktuur
thumb|right|200px|Treinfiadukt by Willingen Diken, lânpaadsjes, holle diken en sânpaden, bestiene faaks al foar de midsiuwen, bygelyks de mear as 1000 jier âlde en likernôch 500 km lange Heidenstraße, dy't fan Leipzig oer Kassel nei Keulen late, de Römerweg en de Kriegerweg, dy't Siegen mei Paderborn ferbûn.
Oant de 19e iuw laten de foarhinne ûnferhurde en amper ûnderholden "ferkearsrûtes" benammen oer de hichten, omdat de falleien troch it wetter faak ûnbegeanber wiene.
Beflourre diken, meast ferhurde mei grint, de saneamde stiendiken, waarden pas oan de ein fan de 18e iuw oanlein. De earste yn it Sauerlân wie de Holland-Frankfurt-Straße. Dy waard om 1780 hinne oanlein en dy't út Nederlân wei nei Frankfurt late oer Wesel, Essen, Hagen, Halver, Meinerzhagen, Drolshagen, Olpe, Kreuztal, Siegen, Dillenburg en Wetzlar.
Yn 1816 wiene der ôfsjoen fan Holland-Frankfurt-Strasse mar trije foar in part foltôge wegen yn it eardere hartochdom Westfalen: de hjoeddeistige B7 fan Canstein (Marsberg) fia Brilon, Meschede en Arnsberg nei Menden, de wei tusken Werl en Olpe fia Wickede, Neheim, Hüsten en Sundern en de wei fan Meschede nei Grevenbrück. Pas mei de oanlis fan de dyk Minden-Koblenzer Chaussee yn de jierren 1830 krige de regio in folslein nij netwurk mei ferhurde diken, dy't ek op de legere hellingen oanlein waarden. Tagelyk rekken in soad fan de âlde paden en koetsrûtes yn it ferjit en binne no allinnich noch werkenber as oerwoekere ravinen yn it lânskip.
De ûntwikkeling fan de hjoeddeiske sneldyken kaam yn it Sauerlân pas let op gong. Yn 1971 waard de A45 foltôge (Castrop-Rauxel-Mainhausen), yn 1976 folge troch de A4 (Aachen-Görlitz). Oan de 46 (Heinsberg-Olsberg) wurd noch altyd wurke. De oare wichtige dyk dy't it Sauerlân oandocht is de A44 (Aachen- Waldkappel).
Bergisch-Märkische Eisenbahn-Gesellschaft
Net allinnich de oanlis fan ferhurde diken kaam yn it Sauerlân relatyf let op gong, ek dy fan it spoarnetwurk. Nettsjinsteande plannen dy’t weromgeane oant 1833, waard yn it Sauerlân it earste spoartrajekt Ruhr-Sieg, fan de Bergisch-Märkische Eisenbahn-Gesellschaft (BME), iepene yn 1859, folge troch de Biggetalbahn en de Volmetalbahn. Yn 1870 iepene de BME ek it noarden fan it Sauerlân mei de Boven-Ruhrtalbahn. De lêste spoarline yn it Sauerlân, dy’t noch troch de BME oanlein wie, fan Menden nei Hemer waard yn 1882 iepene en yn 1885 fia it nij boude Iserlohn Ostbahnhof nei Iserlohn trochlútsen.
Steats sydlinen
De Reichsbahndirektion Elberfeld boude de Altenhundem-Wenhausen spoarline, de útwreiding fan de Volmetal spoarline en de Ardey spoarline. De spoarline Finnentrop-Wennemen, de spoarline Plettenberg-Herscheid, de spoarline Altenhundem-Birkelbach en de Hönnetalbahn waard ek boud.
Smelspoar
De smelspoartrajekten wiene wichtich foar de regio. De Kreis Altenaer Schmalspur-Eisenbahn (KAS) ferbûn Lüdenscheid mei Altena en Werdohl en Schalksmühle mei Halver. De Iserlohner Kreisbahn (IKB) operearre benammen tusken Iserlohn, Hemer, Altena en Hohenlimburg. De Hohenlimburger Kleinbahn (HKB) operearre yn Hohenlimburg. Yn it súdlike Sauerlân stie de Plettenberger Kleinbahn (PKB). Dêrnei folgen it spoartrajekt Ruhr-Lippe, de Westdeutsche Eisenbahn-Gesellschaft en it Kleinbahn Steinhelle–Medebach.
Yn de jierren nei 1948 waarden ferskate trajekten sletten, guon allinnich foar persoaneferfier en guon trajekten yn syn gehiel. De oerbleaune haadtrajekten binne yn hannen fan de Duetsche Bahn en in tal njonkenlinen wurde troch private ferfierders betsjinne.
Janssleat
De Janssleat is in feart yn de gemeente Smellingerlân. De feart rint troch Goaiïngahuzen nei de eastliker rinnende Kobbewei.
De namme Janssleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Janssloot.
Mark Broere
Mark Broere is in eardere Nederlânsk follybalspiler, ek is er no sportbestjoerder.
Mark Broere begûn mei it follybal wannear't er 12 jier wie, al gau fûn er it paad nei de hegere nivo's fan Nederlân. Sa hat er ûnder oare spiler west fan follybalklups út Geldrop, Apeldoarn, Nieuwegein en Swol. Doe't er yn de Earedifyzje spile folge er de oplieding CIOS, doe't dy stúdzje ôf wie, mocht er meispilje yn de Nederlânske follybalploech. Yn de perioade tusken 1995 en 1998 hat er 81 ynterlannen spile. Nei't er ophâlden is mei de Nederlânske ploech hat Mark Broere noch fjouwer jier troch follyballe.
Nei syn aktive karriêre as follyballer waard Mark Broere sportbestjoerder, hy waard fral aktyf yn it follybal. Hy krige ferskate funksjes yn de stêd Swol, sa waard er yn 2004 Manager Team Sport Landstede. Letter waard er ek algemien manager by Stichting Topsport Zwolle. Sûnt april 2010 hat er in funksje krigen by it Nederlânsk Follybal Bûn, hy waard Manager Topsport. Hy is dêrmei ferantwurdlik foar it organisearjen fan program's fan nasjonale ploegen yn sawol it sealfollybal as it strânfollybal en it sitfollybal. Ek wurdt er ferantwurdlik foar de oplieding fan follybaltalinten en foar it better meitsjen fan de A-League en de B-League.
Saeckmastate
thumb|Saeckmastate (1820) De Saeckmastate wie in state ûnder Ikkerwâld yn de gemeente Dantumadiel. Tusken de Singel en de Fennewei oan de westlike grins van Ikkerwâld lei dit Saeckmagoed. Fan de state is neat werom te finen.
Sybren Saakma wie yn 1470 frederjochter en wenne mooglik yn Ikkerwâld. De state bestie grif al om 1550. Middels de stimkohieren út de 17e en de 18e iuw kin in list opmakke fan de eigeners fan (Grut en Lyts) Saeckmastate. Yn 1640 wurde as eigeners "d'erven van Lucas Jarges voor d’eene helft en de Raetsheer Saeckma voor de andere helft" neamd. Lukas Jarges wie de skoansoan en Raetsheer Saeckma de oerpakesizzer fan Johannes Wopkes Saeckma, grytman fan Dantumadiel. Nei syn dea waard de state mooglik ferdield ûnder syn beide bern Sjoerdt en Auck. Auck, dy't yn 1580 ferstoarn wie, wiie troud mei Jarges. Nei 1640 binne de rjochten fan "d'erven van Lucas Jarges" komme te ferfallen of hat de Raetsheer de oare helte fan de state opkocht. Fia Jayckle Saeckma, dy't troude mei Hans fan Wyckel, komt de State yn besit fan harren twa bern Hendrik en Aurelia, die troude mei Cornelis Bosman, sekretaris fan East-Dongeradiel. Yn 1680 blykt de State dan yn besit fan de sekretaris Wyckel, t.w. Hendrik fan Wykel, foar de iene helt en de kurator fan de bern fan sekretaris Bosman foar de oare helte. Singelier is dat Aurelia sels net neamd wurdt, wylst de pas yn 1693 stjert.
18e iuw
Foar 1698 is er grif in definitive opsplitsing makke tsuken Grut en Lyts Saeckmastate, want neffens it floreenkohier fan 1698 is "de heere Wyckel" eigener. Ek yn 1708 en 1718 stiet dizze Hendrik yn de stim- en floreenkohieren as eigener neamd. Hendrik stjert yn 1719. Nei 1698 komme wy foar "De Kleine Sate", mooglik duus in pleats, aparte fermeldingen tsjin fan de eigeners. Yn 1719 komt de State yn besit fan Jaycke Hendricksdr. Fan Wyckel, dy't troud wie mei Corn. Bosman, in folle neef fan har (soan fan Aurelia en Cornelis Bosman). Yn de floreenkohieren fan 1728, 1738 en 1748 stiet de state op har namme, wylst yn 1728 yn it stimkohier de namme fan har broer, grytman Regnerus Annaeus fan Wyckel, grytman fan Gaasterlân neamd wurdt as stimgerjochtigde.
Jaycke fan Wyckel is grif tusken 1748 en 1758 ferstoarn, want yn 1758 (en ek yn 1768) is har broer Johannes Saeckma fan Wyckel eigener. Hy stiet fermelde as "secretaris van Gedeputeerde Staten Wyckel". Nei 1768 erft syn dochter Jaicke Saeckma fan Wyckel, troud mei Andreas Muller, de State. Hja hat net lang eigenaresse west, want yn 1778 stiet de state op namme fan de hearen H.H. en J. v. Wyckel (broers fan har). Dy binne oansteld as kurators fan harren ferstoarne suster. Dêrnei komt de state yn besit fan har man, Andreas Muller, doe boargemaster fan Dokkum.
19e iuw
Yn de floreenkohieren stiet it yn 1798 ek op namme fan boargemaster Muller, yn 1818 (tusken 1798 en 1818 binne der gjin floreenkohieren opmakke) op namme fan "Old Burgemeester" A. Muller. Nei de dea fan dizze boargmaster komt de state yn besit fan syn snoar Wilhelmina fan Wyckel, dy't trouwe mei Godschalk van Knijff. Yn 1828 nammmentlik stiet dizze Godschalk fermeld as eigener. Fjouwer jier letter, op 18 jannewaris 1832, wurdt de State troch Van Knijff ferkocht oan Tabe Tjeerds Annema.
Bewenners
Jaicke Saeckma fan Wyckel (dochter), troud mei Andreas Muller
Araschnia
Klassifikaasje
center|450px|[[Lânkaartflinter]]
Tom Stoppard
thumb|300px|Tom Stoppard op de premiêre fan "The Coast of Utopia" yn Ruslân
Tom Stoppard (Zlin, 3 july 1937) is in Britsk-Joadsk toanielskriuwer, senarioskriuwer, harkspulskriuwer en sjoernalist, dy't op 3 july 1937 yn it Tsjechyske Zlin berne waard as Tomas Straussler. Oan 'e foarjûn fan 'e Twadde Wrâldoarloch bedarre er mei syn âldelju yn 'e Britske koloanje Singapoer. Dêrwei flechten hja nei Yndia, doe't Singapoer oanfallen waard troch it Japanske leger, mar syn heit oerlibbe de flecht net. Syn mem wertroude letter de Britske majoar Kenneth Stoppard, wêr't Tom de namme fan oannaam hat.
Stoppard's meast bekende wurk oant no ta is Rosencrantz and Guildenstern are Dead, in komeedzje wêryn hy twa lytse karakters út Hamlet fan William Shakespeare nimt, en se yn 'e haadrol pleatst. Yn de wrâld hâlde se lykwols deselfde lytse rol as yn it orizjinele stik. Omkeard krijt Hamlet yn dit stik in lytse rol tawiisd. Yn 'e kantline fan it bekende ferhaal ferdogge de beiden harren tiid mei lytse wurdspultsjes en it hoe-en-wat fan harren sitewaasje. It stik docht sterk tinken oan it absurdistyske En attendant Godot fan Samuel Beckett.
Oare bekende stikken fan Stoppard binne Travesties, in parody op The Importance of Being Earnest fan Oscar Wilde, en The Real Thing. Stoppard waard foar alle fan dizze trije stikken in Tony Award takend.
Winkel (Noard-Hollân)
Winkel is in stêd yn 'e gemeente Hollâns Kroan, yn de regio West-Fryslân fan de Nederlânske provinsje Noard-Hollân. De stêd hat 2650 ynwenners. In twadde kearn fan bewenning is it doarp Lutjewinkel.
Skiednis
De âldste bewizen fan minsklike bewenners komme út sawat 2500 f.Kr. Hjirop wize rêsten fan de Enkel Grêfkultuer, dêr't oerbliuwsels fan fûn binne yn de polder om Winkel hinne. Yn 993 wie yn de omkriten fan Winkel in fjildslach tsjin de West-Friezen, de slach by Winkel. Winkel krige yn 1415 stedsrjochten, wat sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer. Dernei wie it oant 1970 in selsstannige gemeente. Fan dy periode is it Regthús út 1600 noch oer, it waard eartiids brûkt as Weach en riedshûs. De herfoarme Lukastsjerke is boud yn 1845. Fan 1970 oant 2012 makke Winkel diel út fan 'e gemeente Niedoarp. Op 1 jannewaris 2012 kaam de stêd ta de nije fúzjegemeente Hollâns Kroan te hearren.
Blommekorso
Yn Winkel is alle jierren op de fjirde snein fan septimber in blommekorso.
Abbemawier
Abbemawier is in buorskip east fan Friens yn de gemeente Ljouwert.
Op de kaart fan Eekhoff út de 19e iuw stiet Abbemawier, yn 2009 is it in húsnamme. Mooglik is it itselde as Abbawerren út 1543 dy't ferkeard stavere is, want -wer( lykas yn Langweer) is wat oars as de útgong -wier. Abbe soe ôflaat wêze kinne fan de jongesnamme Abe.
Chaim Potok
Herman Harold (Chaim) Potok (Buffalo, 17 febrewaris 1929 – Merion, 23 july 2002) wie in Joadsk-Amerikaansk skriuwer en rabbyn.
Hy krige út reden fan joadske tradysje ek noch de Hebriuwske nammen Chaim Tzvi ('chaim' betsjut 'libben'). Hy krige otterdoksk ûnderrjocht. It lêzen fan Evelyn Waugh's Brideshead Revisited die him besluten om skriuwer te wurden.
Hy tsjinne as militêr-rabbyn yn de Koreaanske Kriich fan 1955 oant 1957. Yn dy tiid hie er kunde oan leauwige net-joaden en rekke er wat los fan de joadske ortodoksy.
Dizze twa boeken geane oer de freonskip fan twa joadske jonges; de iene út in strang gassidysk fermidden komt en de oare is liberaal grutbrocht. It tema, de spanning tusken beide wrâlden, wie Potok út eigen ûnderfining bekend. Hy waard opbrocht yn in ortodoks-joadske húshâlding. Syn literêre aspiraasjes feroarsaken in protte wjerstân yn syn fermidden; men wie fan betinken dat er syn tiid wol better brûke koe.
Oare bekende boeken fan Potok binne Myn namme is Asher Lev (1972) en De jefte fan Asher Lev (1990). Dizze boeken hannelje oer itselde tema.
Neist romans skreau er ek toanielstikken, berneboeken, koarte ferhalen en non-fiksje. Teffens wie er de ghostwriter fan de autobiografy fan de Joadsk-Amerikaanske fioelist Isaac Stern.
Tegearre mei rabbyn-skriuwer Harold Kushner hat er yn 2001 ek in wurk oer de Tora útbrocht dat jildt as it nije offisjle Tora-kommintaar fan de konservatyf-joadske rjochting.
Chaim Potok stoar mei 73 jier yn syn hûs yn Pennsylvania oan in breintumor.
Noarddyk
Noarddyk (Nederlânsk en offisjeel: Noorddijk; Grinslânsk: Noorddiek) is in plak yn de gemeente Grins yn de provinsje Grinslân.
Foar 1969 wie Noarddyk it haadplak fan de gemeente mei deselde namme; it gemeentehûs stie yn Rúskerbrêge. De gemeente wie mar in pear kilometers breed en sa'n 10 km lang. By Noarderhegebrêge wie de gemeente sels mar 20 m breed.
It doarpke, dat no sa'n bytsje tsjin de wenwyk Lewenboarch oanleit, hat in romanogotyske Stefanustsjerke mei in bysûnder kleure tinkstien op de toer. Oarspronklik wie Noarddyk ien fan de kerspelen fan it Goarjocht. thumb|left|170px|De Noardermole ûnder Noarddyk Be-easten it doarp stiet de Noardermûne, in eardere poldermole dy't it noch altyd docht en dy't syn wetter útslacht op de Borgsloot, dy't ek wol Kardingermaar neamd wurdt.
Om it doarp hinne is him in grut natuergebiet oan it ûntjaan.
Neffens guonts ferwiist de namme fan it doarp nei de dyk benoarden Grins, dy't in part wie fan Innersdyk. Neffens oaren ferwiist it nei de dyk dy't de direkte omkriten fan Noarddyk ferpartet yn in Noarder Polder (mei de Noardermûne) en in Súd Polder, nammentlik de Stedswei. Noarddyk betsjut sa "benoarden de dyk"
De namme Noarddyk waard oant 2014 brûkt foar in stedsdiel dat Noarddyk, Easterhegebrêge, Lewenboarch, Beijum, Ulgersmaboarch en Rúskerbrêge omfieme en dat yn 2006 33.310 ynwenners hie, mear as de oare stêdsdielen.
Brokmerlân
thumb|250px||It Fryske kustgebiet om-ende-by 1300 Brokmerlân (Dútsk: Brookmerland) is in lânskip en histoaryske krite yn it westen fan East-Fryslân en bestiet út de tsjintwurdige gemeenten Brookmerland en Südbrookmerland. Brokmerlân grinzet yn it easten oan it Harlingerlân en yn it noarden oan it Noarderlân.
Aldegea (Gaasterlân)
Aldegea is in doarp yn de gemeente De Fryske Marren, súdlik fan de Fluezen. Aldegea leit yn in iepen lânskip. Dit komt troch de polderûntginning yn de 19e iuw. De Ige Galamawei ferbynt Aldegea yn it noardeasten mei Ealahuzen en yn súdwestlike rjochting nei Kolderwâlde, Himmelum en Bakhuzen.
It doarp hat ynwenners.
Skiednis
It doarp ûntstie nei alle gedachten yn de tolfde of trettjinde iuw. Yn de fyftjinde iuw waard it doarp Oldegae neamd. It komt fan it Aldfryske olde (âld) en gae (doarp/himrik). It foarheaksel "Alde" is ta ûnderskieding fan it lettere ûntstiene doarp Nyegea, hjoed-de-dei Ealahuzen, dy' nei alle gedachten út Aldegea wei stifte waard.
De tsjerke stiet yn it âldste diel (út de lette Midsiuwen), middenyn it doarp. It doarp krige in lintbebouwing trochdat letter fierder boud waard bylâns de tichtsmiten Wâldfeart en de Wâlddyk.
Aldegea wie ien fan de oarspronklike doarpen fan de gritenij Himmelumer Aldefurd, dy't yn 1851 yn gemeente waard. Yn 1984 gie Aldegea, mank mei Kolderwâlde en Ealahuzen nei de gemeente Gaasterlân-Sleat, dy't yn 2014 wer opgie yn de nije gemeente De Fryske Marren.
Befolking
1954 - 357, 1959 - 361, 1964 - 311, 1969 - 273, 1973 - 263, 1994 - 232, 2004 - 270, 2021 - 265
Sport
Aldegea hat tegearre mei de oanbuorjende doarpen Kolderwâlde en Ealahuzen in fuotbalferiening, SF de Wâlde dy't yn Aldegea fêstige is.
Strjitten yn Aldegea
Aldewei, Algemiene Wei, Bokkeleane, Ige Galamawei, Klaas Gelkesstrjitte, Sanne Windwei.
Eskdoarn
thumb|300px|Ferspriedingsgebiet De eskdoarn, beltsjebeam, ahorn of yn bernetaal 'fleanmasyntsjebeam' (Acer) is in skaai fan beammen of strûkken. Ofhinklik fan de taksonomyske opfetting heart dizze, ta de Eskdoarnfamylje (Aceraceae) of, moderner, ta de Sjippebeamfamylje (Sapindaceae).
Klimrotten fan de Nije Wrâld
De klimrotten fan de Nije Wrâld (wittenskiplike namme: Tylomyinae) foarmje in ûnderfamylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia) en de famylje fan 'e wrotmûseftigen (Cricetidae), dy't mei twa oare ûnderfamyljes de ynformele groep fan 'e mûzen en rotten fan de Nije Wrâld opmakket. Foarhinne waarden de klimrotten fan de Nije Wrâld wol ûnderbrocht by de mûzen en rotten fan de Nije Wrâld (Sigmodontinae), mar tsjintwurdich is de selsstannigens fan dizze ûnderfamylje algemien akseptearre. De klimrotten fan de Nije Wrâld foarmje de lytste ûnderfamylje fan 'e wrotmûseftigen, mei mar 10 soarten, ferdield oer 4 skaaien.
Eskdoarn
Eskdoarns komme foar yn de mylde klimaatgebieten fan it noardlik healrûn; inkelde soarten komme foar yn Súdeast-Aazje en Yndoneezje. It skaai telt sa'n 120 soarten, ferdield yn 16 seksjes mei 230 ferskillende taksa (soarten, ûndersoarten en fariëteiten). Dêrneist binne der ferskate hybriden.
Yn Nederlân binne allinnich de Spaanske aak of Fjildesdoorn (Acer campestre) en de gewoane eskdoarn (Acer pseudoplatanus) lânseigen.
Algemien
De gielgriene blomstringen, dy't healwei maaie, fuort nei it útrinnen fan it blêd ferskine, lûke mei har geur fral iesmiggen. thumb|250px|left|Noardske eskdoarn: fruchten mei wjukken, fleanmasyntsjes De frucht hat in relatyf grutte wjuk en wurdt wol 'helikopterke' of 'fleanmasyntsje' neamd. Der sitte twa fruchtsjes oan ien staltsje, sadat de wjukken tsjinoer elkoar stean en sa op de wyn fersparaat wurde kin. De hoeke tusken de wjukken is, neist de foarm en de lizzing fan it sied, in wichtich skaaimerk foar de ferskillende soarten.
De measte soarten hawwe troch de tinne bast gau lêst fan ferbrâning at de sinne op de stam skine kin. De Noarske eskdoarn en de Gewoane Eskdoarn kinne sa'n 20 meter heech wurde. De Fjildeskdoarn bliuwt meast in mânske strûk of lytse beam.
Etymology
De wittenskiplike namme Acer is tige âld en de komôf is ûnwis. It Latynske wurd 'acer' betsjut puntich, skerp. De namme soe te meitsjen hawwe kinne mei de skerpe, puntige blêden fan guon soarten.
Gebrûk
thumb|250px|Hout fan de eskdoarn thumb|250px|Sûkereskdoarn It hurde hout is goed te brûken foar meubels en flierren, om't it net gau slyt. Eskdoarn wurdt ek brûkt yn keukens omdat it ljocht fan kleur is. At der moaie slaggen yn sitte, wurdt it hout ek brûkt foar de rêchblêden fan fioelen en djoere gitaren.
Sierwearde
Eskdoarns wurde faak foar de sier set. Fral de hjerstkleuren fan guon soarten eskdoarns binne bekend (tink oan de "Maple Leaf", it eskdoarnblêd yn de Kanadeeske flagge). De eskdoarn groeit hurd en kin in soad snoei fernere; benammen de Spaanske aak is dêrom gaadlik foar it foarmjen fan in hage. Oare soarten kinne ek wol as hage tapast wurde, mar dan wurdt it net in tichtenien.
Sjerp
Ut eskdoarns (meast de sûkereskdoarn) wurdt ek sjerp makke ("Ahornsjerp" of "Eskdoarnsjerp").
Sykten
Jonge beammen kinne oantaast wurde troch de ferwylgingssykte (Verticillium dahliae). De eskdoarn kin ek lêst hawwe fan blêdlús en moaldau. Yn de blêden fan de gewoane eskdoarn ûntstiet yn de neisimmer faak inketflekkesykte dy't feroarsake wurdt troch de skimmel Rhytisma acerinum. Yn in betiid stadium fan de ynfeksje (sjoch plaatsjes) kriget it blêd pearske oant swarte plakken. Letter ferdiket it weefsel fan de swam, oant it yn de hjerst útdrûget en in tsjok skynweefsel foarmet. Nei de winter brekt dit weefsel iepen en ûntjout it fruchtlichem him ta spoarefoarming.
Vittorio Taviani
Vittorio Taviani (San Miniato, 20 septimber 1929 - Rome 15 april 2018) wie in Italjaansk filmregisseur.
Vittorio Taviani wurke altiten op mei syn broer Paolo. De bruorren Taviani setten út ein mei it draaien fan dokumintêres yn de jierren 50. Fan 1962 ôf oan regissearren se ek spylfilms. Sy brieken ynternasjonaal troch mei de film Padre padrone (1977) dy't de Gouden Palm wûn op it Filmfestival fan Cannes. Dêrneist wûnen se mei it dokudrama Cesare deve morire (2012) de Gouden Bear op it Filmfestival fan Berlyn. Harren stilearre films sitte fol fan symbolyk, mar se binne dochs tagonklik foar in breed publyk. De films spylje faak yn it suden fan Italië. De bruorren Taviani arbeiden altyd meiïoar op.
Evert Jan Diest Lorgion
Biografy
Hy wie in soan fan dûmny Johannes Jacobus Lorgion, predikant op De Lemmer. Hyn boaske yn 1837 oan Theodora Klazina Banga (1814-1851), dochter fan dr. Jelle Banga en lid fan de famylje Banga, en yn 1855 mei Godartine Alexandrine Gerhardine Phillippine barones van Hoevell (1815-1902), lid fan de famylje Van Hövell en suster fan Twadde Keamerlid dr. Wolter Robert baron van Hoevell (1812-1879).
Lorgion stie as predikant yn Hallum (1834-42), yn Stiens (1842-43) en Grins (1843-60). Yn 1860 waard er heechlearaar te Grins. Yn de akadeemjejierren 1862-1863 en 1872-1873 wie Lorgion rektor magnifikus.
Wurk
Ensafuorthinne, foar fierdere bibliografy sjoch portaal fan Nederlân
Jentsjemar
De namme Jentsjemar jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Jentjemeer.