cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sepultura
It iere begjin
Sepultura waard oprjochte yn 1984 yn Belo Horizonte, de haadstêd fan Minas Gerais, Brazylje. De band waard oprjochte troch de bruorren Max en Igor Cavalera, soannen fan in begoedige Italiaanske diplomaat dy 't nei in fatale hertoanfal, syn famylje mei finansjele swierrichheden efterliet. It ferstjerren fan harren heit rekke syn soannen djip en waard de ynspiraasje foar harren om in band op te rjochtsjen. Nei 't se yn 1984 ek nochris fan skoalle stjoerd wiene.
1993 - 1996
Op de albums dy't yn de foar de band reedlik stabile jierren tusken 1993 en 1996 útkamen, feroare de muzyk fan Sepultura hielt in stikje mear fan trashmetal oer deathmetal nei nu-metal.
1996 - 1998
Yn augustus 1996 gie it mis, Sepultura spile op it “Monsters of Rock”-festival yn Castle Donington. De band wie ynienen in trije mans formaasje mei Andreas Kisser dy 't de sang die, nei 't Max Cavalera earder op de dei it festival terrein ferlitten hie, nei 't er hearde fan de dea fan syn styfsoan Dana Wells by in auto-ûngelok. Nei 't de begraffenis fan Dana Wells ôfrûn wie, kearde Max werom by Sepultura en ferfolge de toernee mei harren.
In pear moanne nei de dea fan Max syn styfsoan, hie de band in gearkomste mei Max en sei dat se harren manager Gloria Bujnowski, de frou fan Max en de mem fan Dana, ûntslaan woene en in nije manager sykje woene. Harren redenearring wie dat Bujnowski, Max in foarkarsbehanneling joech wylst sy de rest fan de bân ferwaarloazge. Max, dy 't noch hieltyd net yn it reine wie mei de dea fan Wells, fielde him sa ferret troch syn bandleden, omdat hja fan Bujnowski ôf woene dat er abrupt de bân ferliet. It lêste optreden fan Max Cavalera mei Sepultura wie op 16 desimber 1996 yn de “ Brixton Academy ” yn Ingelân.
Nei it oerhastich fuortgean fan Max Cavalera kundigen de oerbleaune leden fan Sepultura plannen oan om in nije sjonger te sykjen. Under sjongers dy 't audysje diene wiene Chuck Billy van Testament, Phil Demmel van Machine Head en Vio-lence, Marc Grewe fan Morgoth en Jorge Rosado fan Merauder. De Amerikaanske muzikant Derrick Green út Cleveland, Ohio, waard keazen as de nije frontman fan de band. It earste album mei de nije line-up wie “Against”, dat yn 1998 útbrocht waard.
1999 - 2005
It njoggende studio-album “Nation” dat yn 2001 útbrocht waard. Ferkocht net al te bêst. Dat de bandleden besleaten om Roadrunner te ferlitten en om te sjen nei in nij label. Dy waard fûn yn SPV it earste album dat ûnder dit label útbrocht waard wie “Roorback” yn 2003. Mar ek mei de ferkeap fan dit album woe it net flotte. Yn novimber fan 2005 waard in live cd útbrocht, “Live in São Paulo”. It earste offisjele live-album fan Sepultura.
2006 - 2009
Yn 2006 kaam it tsiende album fan Sepultura út. “Dante XXI” is in konsept-album basearre op Dante Alighieri's “The Divine Comedy”. Yn 2007 wurdt der suggerearre dat der in reüny op komst is mei Max Cavalera, nei 't Max yn in ynterview ferteld hie wer frede sletten te hawwen mei syn broer Igor, dy 't noch altyd drummer is by Sepultura, de geroften oer de reüny wurde ek fuorre troch gitarist Andreas Kisser. Mar yn stee fan in reüny ûntstiet der wer reboelje en Igor beslút om ek de band te ferlitten. Igor Cavalera waard ferfongen troch de Brazyljaanske drummer Jean Dolabella. Sepultura brocht yn 2009 it album “A-Lex” út. Dit wie it earste Sepultura-album dat net ien fan de Cavalera-bruorren befette, mei bassist Paulo Jr. as it iennichste oerbleaune lid fan it debútalbum fan de band.
2010 oant no
Yn 2010 giene der op 'e nij geroften yn de rûnte fan in reüny dy ’t der oan siet te kommen, mar dizze geroften waarden alwer frij gau de kop yndrukt troch de hjoeddeistige bandleden. Yn 2011 ferliet drummer Jean Dolabella de band, hy waard ferfongen troch de 20 - jierrige Eloy Casagrande earder fan de Brazyljaanske hardcoreband Gloria.
By in show op Rio makke de band de namme bekend, en ûntbleate de hoes fan harren fyftjinde studioalakten, dat “Quadra” hjitte soe. Se spilen ek de earste single, "Isolation" neamd, dy 't ek it iepeningsnûmer fan it album is. Op 8 novimber 2019 brochten se de studioferzje fan "Isolation" út en kundigen de releasedatum fan “Quadra” oan. Sepultura soe it album promoatsje mei in toernee troch de Feriene Steaten; mar fanwegen de Covid -19 - krisis waard dizze toernee úteinlik ferpleatst nei 2022. Yn de Covid -19 krisis yn 2020 en 2021 brocht Sepultura yn 2021 in karantêne-gearwurkingsalbum út, titele “SepulQuarta”, mei bydragen fan leden fan Megadeth, Testament, Anthrax, System of a Down, Trivium en Sacred Reich.
Slot Braunfels
It Slot Braunfels (Dútsk: Schloss Braunfels) yn de Hessyske Lahn-Dill-Kreis westlik fan Braunfels, Dútslân, is in hichteboarch, dêr't sûnt de 13e iuw de greven fan Solms harren sit ha. Ek yn de 21e iuw is it kastiel yn it famyljebesit fan de greven fan Oppersdorff-Solms-Braunfels.
It slot waard tsjin it ein fan de 19e iuw útboud yn neogoatyske styl.
Skiednis
thumb|left|Amalia fan Solms-Braunfels, (1631/32, Van Dyck) It kastiel waard foar it earst yn 1246 yn in oarkonde as Castellum Bruninvels neamd. Oarspronklik wie it in ferdigeningskastiel tsjin de greven fan Nassau, mar sûnt 1280 wie it de residinsje fan de greven fan Solms. Nei de ferdieling fan de adelbesittings ûnder trije liny's en de ferneatiging fan de stamboarch Solms troch it Rynlânske stedsbûn waard it Slot Braunfels yn 1384 de nije stamboarch fan de greven fan Solms-Braunfels, dy't as iennige fan de trije liny's oerbleau en yn 1418 de erfgenaam fan alle besit waard. Nei noch in dieling en in nije ferieniging bestiet dy liny noch jimmeroan.
Greve Otto II liet it midsiuwske kastiel om 1500 hinne útbouwe ta in fort. Ut dy tiid is de letgoatyske kastieltsjerke bewarre bleaun. In gravuere fan August Rumpf, dy't Matthäus Merian yn syn Topographia Hassiae fan 1655 ôfbylde, jout ynformaasje oer it oansjen fan it kastiel foar de barokke ferbouwing sûnt 1680 ta paleis.
Yn 1602 waard Amalia fan Solms yn Braunfels berne, in dochter fan Jehan Albrecht I fan Solms-Braunfels (de âldste soan fan Elisabeth fan Nassau, in suster fan Willem fan Oranje) en Agnes van Sayn-Wittgenstein. Hja troude op 4 april 1625 mei har neef Freark Hindrik fan Oranje-Nassau, in soan fan Willem fan Oranje.
Tritichjierrige Kriich en weropbou
Yn de Tritichjierrige Kriich waard der swier om it kastiel fochten. Om syn stipe oan de winterkening Frederik V foel greve Jehan Albrecht I fan Solms-Braunfels yn ûngenede en ûnder de ryksban set. De fûgelfaaie Jehan Albrecht moast flechtsje nei Nederlân, dêr't syn dochter troch har houlik mei Freark Hindrik har nei wenjen setten hie en ferstoar yn 1623 yn De Haach. It Slot Braunfels waard yn 1621 sûnder slach yn opdracht fan keizer Ferdinand II troch Spaanske troepen ynnommen. Yn 1629 folge it súksesfolle belis fan slot en stêd troch greve Filip Maurits fan Hohensolms. Keizer Ferdinand II joech it yn 1630 yn lien oan Jehan Tzerclaes, mar yn 1632 waard it slot wer troch de Sweedske troepen ferovere, dy't it lykwols yn 1634 wer oan keizerlike troepen ôfstean moasten. In jier letter besette greve Loadewyk Hindrik fan Nassau-Dillenburch it slot. Sûnt 1640 oermasteren hiersoldaten yn tsjinst fan de Frânsen it slot en wer in jier letter koe greve Jehan Albrecht II fan Solms-Braunfels it slot lang om let werom feroverje. thumb|left|Braunfels yn de 17e iuw (Matthäus Merian) De yn Utert berne greve Hindrik Trajectinus wie as heech militêr yn tsjinst fan de steedhâlders fan Oranje-Nassau en liede de barokke weropbou fan it slot. Yn 1679 baarnde it lykwols mei de grutte stedsbrân ôf. Syn opfolger Willem Maurits slagge der yn it slot oan it begjin fan de 18e iuw wer op te bouwen. Syn plannen út 1720 om troch boumaster Jehan Filip Meyer út Wetzlar in grut barok paleis te bouwen waarden lykwols net útfierd.
Restauraasje ta in neogoatysk kastiel
thumb|260px|It slot yn 1866 It Reichsdeputationshauptschluss fan 1803 makke in ein oan it foarstendom fan prins Ferdinand fan Solms-Braunfels. Braunfels waard ynearsten ûnderdiel fan it hartochdom Nassau en sûnt 1866 fan Prusen, mar it kastiel bleau lykwols yn it prinslike famyljebesit. Prins Ferdinand liet sûnt 1840 neogoatyske restauraasjes útfiere. De romantyk liede ta it ûnstean fan in idéalisearre fantasijekastiel, dat yn de midsiuwen sa nea west hat. Model foar de ferbouwing stie it kastiel Rheinstein by Trechtingshausen. Tagelyk mei de útbou fan it kastiel liet Ferdinand de Dianaboarch as jachtslot by Greifenstein bouwe.
Mar de See Rekket Nea Net Fol
... Mar de See Rekket Nea Net Fol, yn it oarspronklike Frânsk: ... Et la Mer N'Est Pas Remplie, is in boek fan 'e hân fan 'e Joadsk-Amerikaanske skriuwer, heechlearaar, polityk aktivist, Nobelpriiswinner en oerlibbene fan 'e holokaust Elie Wiesel (1928). It is it twadde diel fan in twadielich autobiografysk wurk, mei as earste diel Alle Rivieren Rinne nei See (Tous les Fleuves Vont à la Mer). Beide titels ferwize nei in tekst út it bibelboek Preker (Preker 1:7). ... Mar de See Rekket Nea Net Fol waard foar it earst útjûn yn 1996; de Fryske oersetting fan Jacobus Knol kaam yn twa dielen út yn 2001 en 2002.
Slot Braunfels
Restauraasje ta in neogoatysk kastiel
Prins Georg joech yn 1980 opdracht ta de bou fan in twadde toer en de tafoeging fan harkenieltsjes en lytse tuorkes yn de styl fan it histoarisme. Mei syn boumasters Edwin Oppler, Hugo von Ritgen en Rudolf Wiegmann oriïntearre de prins him op de ideeën fan Eugène Viollet-le-Duc en Émile en Paul Boeswillwald.
Mar de See Rekket Nea Net Fol
Ynhâld
Yn ... Mar de See Rekket Nea Net Fol beskriuwt Elie Wiesel de 27 jier fan syn libben tusken 1969 en 1996. Om 1969 hinne wied er fjirtich jier âld en al in fierd skriuwer fan ynternasjonale namme en rom. Op dat punt yn syn libben ûnthiet er himsels om aktyf te iverjen foar de ûnderdrukten en fertrapen oeral op 'e wrâld. Dreaun troch it lot fan syn eigen mem en jongere suster yn it ferneatigingskamp Auschwitz giet er mei syn pin as wapen en syn wurden as munysje de striid oan foar in bettere wrâld. Hy nimt it op foar û.m. de steat Israel; it lot fan 'e joaden yn 'e Sovjet-Uny en Etioopje; de striid tsjin 'e apartheid yn Súd-Afrika; de slachtoffers fan 'e Smoarge Oarloch yn Argentynje; it lot fan 'e Miskito-Yndianen fan Nikaragua, de slachtoffers fan genoside yn 'e Bosnyske Oarloch; en de Koerdyske kwestje. Dêrby reizget er de hiele wrâld oer en moetet er wrâldlieders as François Mitterand, Jitzhak Rabin, Jimmy Carter, Ronald Reagan, Bill Clinton, Nelson Mandela en Michael Gorbatsjov. Hy besiket ferfolge dissidinten yn 'e Sovjet-Uny, earmoedige swarte townships yn Súd-Afrika en flechtlingekampen yn Albaanje en Masedoanje.
De Amerikaanske presidint Reagan lêst er it leksum foar dy syn besyk oan it Dútske militêre begraafplak te Bitburg; de Poalske fakbûnslieder Lech Walesa stipet er wylst er tagelyk guon fan syn tinkbylden bestriidt; de Frânske presidint Mitterand konfrontearret er mei dy syn behimmeljen fan syn dieden ûnder it kollaborearjende Vichy-rezjym yn 'e Twadde Wrâldoarloch. Hy striidt allegeduerigen tsjin holokaustûntkenners en tsjin 'e weropstanning fan it faksisme yn lannen as Eastenryk, Dútslân en Frankryk. Yn 1986 wurdt him dêrfoar de Nobelpriis foar de Frede takend.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan ... Et la Mer N'Est Pas Remplie ferskynde yn 2001 en 2002 ûnder de titel ... Mar de See Rekket Nea Net Fol yn twa dielen; mei de oersetting fan Tous les Fleuves Vont à la Mer, dy't ek yn twa dielen publisearre waard, bestiet de hiele autobiografy yn it Frysk dus út fjouwer dielen. De beide dielen fan ... Mar de See Rekket Nea Net Fol beslane de jierren 1969-1996 en binne útkommen by de Kristlik Fryske Folksbibleteek, as nû. 414 en nû. 419, mei stipe fan 'e provinsje Fryslân. De Fryske fertaling wie fan 'e hân fan Jacobus Knol te Dokkum.
Fûgelfaai
Fûgelfaaien wiene alle boargerlike en publike rjochten ûntnomd. Dat betsjutte û.m. dat se gjin nasjonaliteit mear hiene en foar de wet ek gjin besittings mear hawwe koene. Faak waard der troch de oerheid ek noch in beleanning útlove foar de dea of fangst fan in fûgelfaaie. Yn it spraakgebrûk hie sa'nent dan 'in priis op syn holle'. Yn prinsipe wiene fûgelfaaien dus bûten de wet pleatst, wat de Ingelske oantsjutting outlaw ferklearret (out is "bûten" en law is "wet"), dat tsjintwurdich lykwols ek wol as synonym mei 'misdiediger' brûkt wurdt.
Histoarysk is term 'fûgelfaai' yn it kollektyf oantinken fral mei de Midsiuwen en it Wylde Westen ferbûn. Ferneamde fûgelfaaien wiene de Ingelske Midsiuwske folksheld Robin Hood (fûgelfaai ferklearre troch kening Jan sûnder Lân); tsjerkeherfoarmer Marten Luther (yn 1521 yn 'e ban dien troch keizer Karel V); de Nederlânske opstanneling Willem fan Oranje (yn 1580 yn 'e ban dien troch de Spaanske kening Filips II); en ferskate banditen út it Wylde Westen, lykas Billy the Kid, Jesse James en de Dalton-binde. In gefal út 'e moderne tiid wie de skriuwer Salman Rushdie, tsjin wa't yn 1989 in fatwa (religieus fûnis) útsprutsen waard troch de Iraanske ayatolla Rûholla Chomeini (mei as gefolch dat er yn 'e praktyk ta fûgelfaaie makke waard).
Antonov An-2
thumb|right|250px|Antonov PZL-Kalisz ASz-61R 1000 pk 7 silinder [[stjermotor út in An-2]] De Antonov An-2 (Russysk: Ан-2, bynamme Annûska) (NAFO-koadenamme: Colt) is in fleanmasine dy't troch haadûntwerper Oleg Antonov ûntwurpen is. Hy sketste it ûntwerp yn de Twadde Wrâldoarloch. Nei de oarloch stichte Oleg het Antonov Aviation Scientific-Technical Complex op om de Antonov-twadekker te fabrisearjen.
De Antonov An-2 waarden tal fan farianten fan makke; der waarden tastellen brûkt foar passazjiersferfier, fracht, eksploraasje, ambulancetsjinst en lânbou. De An-2 koe útrisd wurden mei tsjellen, sky's of driuwers. It tastel koe hiel wat ferneare en wie dêrom gaadlik foar de faak hurde omstannichheden yn de Sovjet-Uny. It tastel waard in sa'n grut súkses dat it ek yn lisinsje boud waard yn oare lannen, ûnder oaren yn Poalen en Sina. Der binne totaal likernôch 18.000 fan makke dy't fral yn de eardere Eastbloklannen brûkt waarden.
Nei de delfal fan it kommunisme yn Jeropa binne der in protte tastellen troch westerlingen kocht. Se wurde û.o. brûkt foar parasjutespringen en yn Kanada en Amearika wurde se as transportfleantugen ynset op flechten nei de wyldernissen fan Alaska en it hege noarden fan Kanada. Yn Nederlân binne ek twa fleanreeë eksimplaren. De Hongaarsk registrearre HA-ANI hat as thúsbasis Fleanfjild Teksel. Sûnt 2003 is der in Antonov 2 mei de registraasje D-FONL, dy't út Teuge wei fleand. De firma Classic Wings, dy't in ferfiersfergunning hat, fljocht mei dy An-2 yn hiel Nederlân en oanswettende lannen.
It tastel wurdt hjoeddedei wer makke troch in Russyske firma, mar no mei in turbopropmotor en in nije digitale cockpit. Dit tastel wurdt de An3-t neamd.
Ingrid Visser (biologe)
Jonkheid en oplieding
Visser waard yn 1966 berne yn de Nijseelânske haadstêd Wellington, as de dochter fan âldelju dy't yn 'e 1950-er jierren út Nederlân nei Nij-Seelân emigrearre wiene. Hja hat in jongere suster, Monique, dy't ek yn Nij-Seelân berne is, en yn Auckland wennet. Fan juny 1982 oant novimber 1986 sylde Visser mei har âlden en suster oan board fan in 17 m lang jacht om 'e wrâld, in reis wêrby't se mear as 93.000 km ôfleine en mear as fjirtich lannen oandiene.
Neitiid behelle Visser in bachelortitel yn biology oan 'e Massey Universiteit yn Palmerston North, en in mastergraad yn biology en in doktoraat yn filosofy oan de Universiteit fan Auckland. Fan 1992 ôf die Visser oanhâldend wittenskiplik ûndersyk nei swurdwalfisken (ek bekend as orka's), en yn 2000 promovearre se yn 'e biology op in proefskrift dat de earste wittenskiplike stúdzje ea omfieme nei swurdwalfisken yn 'e seeën om Nij-Seelân hinne.
Karriêre
Visser hat de útkomsten fan wittenskiplik ûndersyk nei swurdwalfisken fan 1998 ôf publisearre yn ferskate ynternasjonale wittenskiplike tydskriften. In grut diel fan dy publikaasjes binne sammele op 'e webside fan de Orca Research Trust (sjoch op dizze side ûnder it kopke Keppelings om utens), dy't troch Visser sels oprjochte is. Yn 2002 wie Visser har wurk fan krúsjaal belang foar de reklassifikaasje fan swurdwalfisken troch it Nijseelânske regear fan "algemien foarkommend" ta "krityk bedrige yn ús lân".
Njonken poer wittenskiplik wurk hat Visser ek artikels skreaun foar populêr-wittenskiplike tydskriften, lykas National Geographic, BBC Wildlife, New Zealand Geographic en An Encyclopedia of New Zealand. Behalven de Orca Research Trust hat Visser ek de Antarctic Killer Whale Indentification Catalogue opsetten en wie se mei-oprjochter fan Punta Norte Orca Research, in non-profitorganisaasje dy't rjochte is op ûndersyk nei swurdwalfisken yn Argentynje. Fierders hat hja ek de organisaasje Adopt an Orca oprjochte om yn har heitelân jild yn te sammeljen foar fierder ûndersyk en it omsteand laach bewust te meitsjen fan it lot fan 'e swurdwalfisk. Yn septimber 2010 rjochte Visser mei oaren Whale Rescue op, in organisaasje fan frijwilligers dy't logistike en praktyske stipe jouwe by aksjes om strâne walfisken wer nei iepen see te bringen.
Visser hat ek meiwurke oan ferskate dokumintêres oer swurdwalfisken. De bekendste dêrfan is Orca: Killers I Have Known, fan it Discovery Channel, út 1997. Oare foarbylden binne Call of the Killer Whale, fan Jean-Michel Cousteau foar de Amerikaanske tillefyzjestjoerder PBS, út 2009, en The Woman Who Swims with Killer Whales, fan de BBC, út 2012. Yn 2005 publisearre Visser in autobiografy ûnder de titel Swimming with Orca, dy't in finalist wie yn de kategory natoer fan de Montana New Zealand Book Awards. Ek is se de auteur fan twa berneboeken, I Love Killer Whales (2008) en The Orca (2001). Dat lêste boek is oerset yn it Maöary en it Spaansk.
Fierders jout Visser lêzings oer swurdwalfisken, benammen oan board fan cruiseskippen op reizen nei Antarktika. Hja is lid fan de ôfdieling Australaazje fan The Explorers Club, en hja reizget allegeduerigen de wrâld ôf op 'e siik nei swurdwalfisken. Visser publisearre de earste wittenskiplike stúdzje ea oer swurdwalfisken yn Papoea Nij-Guineä, dêr't se noch geregeldwei weromkeard foar fierder ûndersyk. Yn Nederlân spile se yn 2010 in wichtige rol yn it krewearjen fan 'e Free Morgan Foundation (dat úteinlik om 'e nocht wie) om de swurdwalfisk Morgan, dy't yn it Dolfinarium Hurderwyk bedarre wie, wer útset te krijen yn it wyld. Yn juny 2017 tsjûge Visser foar in kommisje fan de Senaat fan Kanada oangeande in wet dy't it yn dat lân yllegaal meitsje soe om noch walfiskeftigen yn finzenskip te hâlden.
Baleärenmok
thumb|300px|Ynformaasjeboerd oer projekt ta behâld op Formentor De Baleärenmok (Puffinus mauretanicus) is in seefûgel út de famylje fan de mokfûgels (Procellariidae).
De Baleärenmok komt ferspraat oer de Middellânske See foar, fan de Baleären oant de Adriatyske See. Guon fûgels oerwinterje yn de eastlike Atlantyske Oseaan. It soarte wurdt bedrige yn syn fuortbestean, benammen op de Baleären.
Hynstesport op de Paralympyske Simmerspullen 1984
De VIIe Paralympyske Simmerspullen waarden yn 1984 hâlden yn Stoke Mandeville (Grut-Brittanje) en New York, (Feriene Steaten).
De Paralympyske Simmerspullen fan 1984 waarden yn twa ferskillende lannen organisearre. Dit wie foaral te witen oan de Amerikaanske handikaptensport Organisaasjes en de wize fan Fûnsenwinnen. Mei namme de Amerikaanske Rolstoelsport Organisaasje woe sa’n soad ynfloed ha en sporters op de Spullen, dat it foar de oare Organisaasjes (Blinen, Spastisy en Amputearden) net te akseptearjen wie. Dizze trije nasjonale organisaasjes besletten dêrop mei ynstimming fan de 3 ynternasjonale Organisaasjes: IBSA (Blinnen), CP-ISRA (Spastysksi) en ISOD (Amputearden) om de Paralympyske Spullen yn New York, de Feriene Steaten te hâlden fan 16 juny oant 30 juny 1984, sûnder de rôlstoelsporters. Dy krigen in Spullen fan 23 july 1984 oant 1 augustus 1984 yn Stoke Mandeville.
Hynstesport stie foar it earst op it programma.
ûnderdielen
Der waard net allinne dresseur riden mar ek linigensûnderdielen.
Linigens
{| width=60%
De Dei (novelle fan Elie Wiesel)
De Dei, yn it oarspronklike Frânsk: Le Jour, is in novelle fan 'e hân fan 'e Joadsk-Amerikaanske skriuwer, heechlearaar, polityk aktivist en Nobelpriiswinner Elie Wiesel (1928). It is it trêde diel fan in trilogy, mei De Nacht as earste en De Dage as middelste diel. Oars as De Nacht, dat in autobiografysk tsjûgenis fan 'e skriuwer is oer syn finzenskip yn 'e konsintraasjekampen Auschwitz en Buchenwald, is De Dei (krekt as De Dage) in fiksjoneel wurk, sij it mei autobiografyske eleminten. It fertelt yn it ik-perspektyf oer in holokaustoerlibbene dy't jierren nei de oarloch yn New York nei in ûngemak yn it sikehûs bedarret en dêr, wylst er opbetteret, foar it earst syn oarlochsûnderfinings ûnder eagen sjocht en besiket mei himsels yn it reine te kommen. Le Jour waard foar it earst útjûn yn 1961; de Fryske oersetting fan Jacobus Knol kaam út yn 2002.
Ynhâld
Eliezer, in jonge joadske sjoernalist yn New York, wurdt op in dei bûten eigen skuld om oanriden troch in taksy. Hy komt yn it sikehûs, dêr't er ferskate operaasjes ûndergean moat. Neitiid moat er him dêr wikenlang op bêd hâlde, oant er safierhinne genêzen is dat er nei hûs kin. Foar it earst kin er syn oantinkens net ûntrinne troch him mei wat oars dwaande te hâlden. Oantrune troch guon lju om him hinne, lykas syn Amerikaanske freondinne Kathleen en de sirurch, Paul Russel, nimme syn oantinzen him mei werom nei de Twadde Wrâldoarloch, doe't er mei syn hiele mienskip deportearre waard nei de konsintraasjekampen. Fan syn hiele famylje en al syn freonen is hy de iennichste dy't de oarloch oerlibbe hat. Syn skuldgefoelens dêroer hawwe syn libben sûnt dy tiid behearske. Yn it sikehûs liket er foar it earst in beskaat ferwurkingsproses troch te meitsjen, al bliuwt dat ynkompleet, want neat kin him wer ta de jonge meitsje dy't er foar de oarloch wie.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan Le Jour ferskynde yn 2002 ûnder de titel De Dei, yn in fertaling fan 'e hân fan Jacobus Knol te Dokkum. It waard mei stipe fan 'e provinsje Fryslân útjûn as ûnderdiel fan in omnibus, yn 'e mande mei twa oare, nau besibbe boeken fan Wiesel, De Nacht en De Dage, troch de Kristlik Fryske Folksbibleteek (nû. 423).
Hans van der Heijde
Van der Heijde studearre politikology, wie dêrnei dosint maatskippijlear yn it middelber ûnderwiis en is fan 1990 ôf dosint oan de learare-oplieding fan de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden. Teffens wie er redakteur en haadredakteur fan it fakblêd Maatschappij en Politiek. Van der Heijde publisearret tagelyk op syn mêd as ek fiksje (romans) en is ek jierren bridgesjoernalist en literatuerresensint foar de Ljouwerter Krante en it Dagblad van het Noorden.
Hynstesport op de Paralympyske Simmerspullen 1996
De Xe Paralympyske Simmerspullen waarden yn 1996 yn Atlanta, yn de Feriene Steaten hâlden.
It wie de twadde kear dat de hynstesport op it programma stie fan de Paralympyske Simmerspullen
Ferplichte kür
{| width=60%
De Dage
De Dage, yn it oarspronklike Frânsk: L'Aube, is in novelle fan 'e hân fan 'e Joadsk-Amerikaanske skriuwer, heechlearaar, polityk aktivist en Nobelpriiswinner Elie Wiesel (1928). It is it middelste diel fan in trilogy, mei De Nacht as earste en De Dei as trêde diel. Oars as De Nacht, dat in autobiografysk tsjûgenis fan 'e skriuwer is oer syn finzenskip yn 'e konsintraasjekampen Auschwitz en Buchenwald, is De Dage (krekt as De Dei) in fiksjoneel wurk, sij it mei autobiografyske eleminten. It fertelt yn it ik-perspektyf oer in holokaustoerlibbene dy't nei de oarloch yn Palestina behelle rekket yn 'e bloedige striid foar de fêstiging fan in joadske steat. Wiesel jout hjirmei net inkeld in blik yn 'e siel fan in skeinde minske, mar teffens in wolsprekkend kommentaar oer de morele grûnslach fan 'e steat Israel. L'Aube waard foar it earst útjûn yn 1960; de Fryske oersetting fan Jacobus Knol kaam út yn 2002.
Ynhâld
De jonge joadske Elisha, in oerlibbene fan 'e konsintraasjekampen, is nei de Twadde Wrâldoarloch lykme-allinne yn it him folslein frjemde Frankryk telâne kommen. Yn Parys komt er yn 'e kunde mei in oare joad, Gad, dy't him oerhellet om mei nei Palestina. Dat is yn dy tiid noch in Britsk mandaatgebiet. Gad belûkt him by de striid foar de fêstiging fan in joadske steat en soarget dat Elisha lid wurdt fan 'e Irgun, in terroristyske organisaasje dy't oprjochting fan 'e steat Israel mei bomoanslaggen en oare gewelddieden besiket te berikken.
Ien fan 'e Irgun-leden, David Ben-Mosje, wurdt oppakt troch de Britten; hy wurdt berjochte en feroardiele ta de deastraf foar syn aktiviteiten. As represaillemaatregel ûntfiert de Irgun in Britsk ofsier, in kaptein John Dawson, en makket bekend dat sadree't Ben-Mosje ophongen wurdt, Dawson ek stjerre sil. De Britten litte witte dat se net oan sjantaazje tajaan sille en dat de eksekúsje by de dage plakfine sil. Dy jûns wurdt Elisha oanwiisd om dan by de dage ek Dawson om te bringen. De lange nacht foarôfgeande oan 'e dage bringt Elisha troch mei syn Irgun-kammeraten, mei wa't er praat en redendielt oer de kommende moard, dy't se allegearre (hysels ynbegrepen) as ûnûntkomber lykje te beskôgjen. Mar hy wurdt pleage troch oantinkens út 'e oarloch dy't him yn 't sin komme, lykas de SS yn har unifoarmen, nei oanlieding wêrfan't er him ôffreget oft er sels no eins ek sa'n unifoarm drage moatte soe. De lêste oere foar de dage bringt er troch mei Dawson. Hy wit dat it syn taak dreger meitsje sil, mar kin syn nijsgjirrigens net bedimje. Se prate in pypfol. Dawson freget om pinne en papier en skriuwt in bryfke oan syn soan, dat Elisha ûnthjit foar him ferstjoere te sillen. Dan komt de dage oan 'e loft en sjit Elisha Dawson dea.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan L'Aube ferskynde yn 2002 ûnder de titel De Dage, yn in fertaling fan 'e hân fan Jacobus Knol te Dokkum. It waard mei stipe fan 'e provinsje Fryslân útjûn as ûnderdiel fan in omnibus, yn 'e mande mei twa oare, nau besibbe boeken fan Wiesel, De Nacht en De Dei, troch de Kristlik Fryske Folksbibleteek (nû. 423).
William Wallace
William Wallace (útspr.: ['wɪljəm 'wɔləs], likernôch "û-iljem û-olles"; Midsiuwsk Skotsk-Gaelysk: Uilliam Uallas; modern Skotsk-Gaelysk: Uilleam Uallas; Normandysk-Frânsk: William le Waleys; Ayrshire?, ±1270 – Londen, 23 augustus 1305) wie in Skotsk frijheidsstrider en opstanneling dy't himsels opwurp as ien fan 'e wichtichste lieders fan 'e Skotten ûnder de Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen oan 'e ein fan 'e trettjinde en it begjin fan 'e fjirtjinde iuw. Wallace fersloech yn 1297 in Ingelsk leger yn 'e Slach by Stirling, en waard dêrnei oansteld as beskermhear fan Skotlân (in soarte fan regint). As sadanich tsjinne er oant syn nederlaach yn 'e Slach by Falkirk, yn 1298. Neitiid liek it tij him tsjin 'e Skotten te kearen, en yn 1303 joegen alle Skotske lieders útsein Wallace har oer oan kening Edwert I fan Ingelân. Uteinlik waard Wallace yn 1305 ferret en oppakt by Glasgow, wêrnei't er nei Londen brocht en terjochtsteld waard.
Doe't Skotlân nei syn dea ûnder Robert de Bruce dochs noch syn ûnôfhinklikheid weromwûn, waard Wallace as ikoanyske frijheidsstrider ta in leginde. It measte dat tsjintwurdich oer syn libben bekend is, komt út it fyftjinde-iuwske epyske gedicht The Acts and Deeds of Sir William Wallace, Knight of Elderslie, fan 'e minstreel Bline Harry. Dêrop binne lettere, ferneamde literêre wurken basearre fan û.m. sir Walter Scott en Jane Porter en de mei ferskate Oscars bekroande Hollywood-film Braveheart, fan regisseur Mel Gibson.
Jonkheid en komôf
Oer it komôf fan William Wallace is net in protte bekend, oars as dat er om 1270 hinne berne waard. Neffens Bline Harry wie syn berteplak Elderslie, yn it Skotske greefskip Renfrewshire, en wie Wallace de soan fan 'e ridder Malcolm Wallace fan Elderslie. Dêrmei soed er dus fan leech-aadlik komôf west hawwe. Lykwols omfiemet Wallace syn eigen segel, dat weromfûn is op in brief út 1297 oan 'e boargemaster fan 'e Dútske Hânzestêd Lübeck, de tekst Willelmvs Filius Alani Walais, oftewol "William, soan fan Alan Wallace". Der wurdt wol spekulearre dat dy Alan Wallace deselde wêze kinne soe as de Alan Wallace dy't yn 'e Ragman Rolls fan 1296 fernijd stiet as pachter fan 'e Skotske Kroan yn Ayrshire.
Om't der yn Ayrshire in plak is dat fan Ellerslie hjit, wurdt wol tocht dat Bline Harry dat betize hat mei Elderslie (mei in d) yn Renfrewshire. Der is fierders gjin bewiis út 'e tiid fan Wallace oerlevere dat nei itsij Ellerslie, itsij Elderslie wiisd as syn berteplak, en beide plakken hawwe in bân mei de Clan Wallace, dêr't William Wallace lid fan wie. In protte Wallaces út dy tiid wiene lienlju fan Jakobus Stewart, 5e grutsteedhâlder fan Skotlân, en beide plakken leine doedestiden yn 'e lânerijen fan dy ealman. Yn elts gefal wie William Wallace nei hjoeddeistige ynsichten wierskynlik net fan adel, mar ynstee in lid fan 'e boerestân. It is bekend dat er teminsten twa bruorren hie, dy't Malcolm en John hieten.
Oangeande de oarsprong fan it hiele Wallace-skaai kin noch fermeld wurde dat de namme ôflaat wie fan it Angelsaksyske wurd wylisc (útspr. ['wʌlɪʃ], "û-ullisj"), dat "frjemdling" of "útlanner" betsjutte. Fan deselde oarsprong binne de nammen Wales en Cornwall, wylst wylisc weromgiet op in âlder Germaansk wurd dêr't ek de nammen Walloanje, Walachije (yn Roemeenje) en it Switserske kanton Wallis út fuortkomme. Yn 'e kontekst fan 'e Britske Eilannen ferwiisde de beneaming wylisc yn 'e regel nei Keltysktalige persoanen of gebieten (yn tsjinstelling ta it gebrûk fan besibbe foarmen op it Jeropeeske kontinint, dêr't Romaansktalige persoanen en gebieten mei oantsjutten waarden), en it is dan ek mooglik dat de Wallaces fan oarsprong Welske ymmigranten wiene, dy't har yn 'e Midsiuwen yn Skotlân nei wenjen setten. Mar it is likegoed mooglik dat it lânseigen Skotten wiene, mei't de term wylisc krektlyk brûkt waard foar de Kumbrysktalige Kelten fan súdwestlik Skotlân.
Politike eftergrûn
Wallace groeide op doe't Skotlân regearre waard troch kening Aleksander III, dy't it lân in perioade fan frede en ekonomyske stabiliteit brocht. Yn 1286 kaam Aleksander lykwols om by in fal fan syn hynder, en doe't fjouwer jier letter ek syn iennichste erfgenamte, syn pakesizzer Margareta, byneamd de Faam fan Noarwegen, kaam te ferstjerren, ûntstie der in krisis yn Skotlân wêrby't de troan foarearst leech bleau.
Dat machtsfakuum bea in iepening foar Edwert I fan Ingelân om syn ynfloed yn Skotlân út te wreidzjen, temear om't him troch de Skotten frege waard om as skiedsrjochter te fungearjen tusken de ferskate troanpretendinten, in barren dat bekend kaam te stean as de 'Grutte Kwestje' (Great Cause). Op Edwert syn oanstean waard yn 1292 Jan fan Balliol, byneamd Jan Leechmantel, te Berwick-upon-Tweed ta kening kroane, wylst er by dy gelegenheid sels fan 'e Skotten erkenning ôftwong as "alderheechste hear" (Lord Paramount) fan Skotlân, wat derop delkaam dat hy, as kening fan Ingelân, tenei de lienhear fan 'e kening fan Skotlân wie. Dêrmei ûndermine er daliks elts gesach dat de nije kening hawwe kinnen hie en makke er Jan ta in soarte fan Ingelsk fazal.
Twa jier letter, yn 1294, easke Edwert fan 'e Skotske kening en eallju dat se yn it Ingelske leger tsjinje soene, dat op it fêstelân fan Jeropa tsjin 'e Frânsen focht. Dat gie sels Jan te fier, en ynstee fan oan Edwert syn easken te foldwaan, sleaten de Skotten doe in bûnsgenoatskip mei Frankryk, de saneamde Auld Alliance ("Alde Alliânsje"), dy't fan 1295 oant 1560 duorje soe. Edwert die dêrop in ynfal yn Skotlân, ferovere Berwick-upon-Tweed, fersloech it Skotske leger yn 'e Slach by Dunbar, en sette Jan fan Balliol ôf. Jan waard dêrnei finzen set yn 'e Toer fan Londen, en Edwert stelde Ingelske amtners oan om Skotlân foar him te bestjoeren. Yn augustus 1296 waarden mear as 1.500 Skotske eallju twongen om te Berwick in eed fan trou oan 'e Ingelske kening te swarren.
Stille jierren
Foarôfgeande oan 1297 is der frijwol neat oer William Wallace bekend. Guon histoarisy binne fan betinken dat er foartiid in beskate ûnderfining mei militêre saken opdien hawwe moat om syn kampanje fan 1297 ta in goed ein bringe te kinnen. Mooglik dat er as hierling yn 'e Ingelske oarloggen yn Wales fochten hie, sa't in protte jongere soannen fan legere eallju of grutboeren dat diene, dy't gjin erfskip yn it foarútsjoch hiene. Mei't syn persoanlike segel it embleem fan in bôgesjitter omfettet, wurdt wol spekulearre dat Wallace yn dy hoedanichheid tsjinne hawwe kinne soe. In oanwizing dêrta soe wêze kinne dat er yn alle oerlevere beskriuwings omskreaun wurdt as in mânske, spiersterke man, wat alle bôgesjitters wiene fanwegen de krêft dy't nedich wie om in grutte spanbôge te lûken. Oan 'e oare kant is it sa dat legindaryske persoanlikheden ornaris grutter en sterker foarsteld wurde as dat se yn wurklikheid wiene, dat it hat ek wol kâns dat de lichaamlike omskriuwings fan Wallace neat te betsjutten hawwe.
Begjin fan 'e opstân
De earste kears dat Wallace yn 'e kroniken neamd waard, wie yn maaie 1297, doe't er de Ingelske hege sheriff fan Lanark, Willem fan Heselrig, deadie, neffens Bline Harry út wraak om't dyselde syn frou, in Marion Braidfute fan Lamington wat oandien hie (al bestiet der mar kwealk bewiis dat sa'n frou wier bestien hat). Nei it foarfal te Lanark joech Wallace him mei syn oanhingers by Willem de Stoute, hear fan Douglas, mei wa't er de Oanfal op Scone útfierde. Neitiid joegen ferskate eallju, wêrûnder Jakobus Stewart, 5e grutsteedhâlder fan Skotlân, Robert Wishart, de biskop fan Glasgow, en Robert fan Bruce, greve fan Carrick, har by Wallace-en-dy. Yn dyselde snuorje wiene der mear lytsskalige rebûljes yn Skotlân geande, wêrûnder dy fan Andréas fan Moray, yn it noarden.
De Skotske saak krige lykwols in klap te ferwurkjen doe't Stewart, Wishart en Bruce op 7 july in ferdrach mei de Ingelsen sleaten dat bekend kaam te stean as de Kapitulaasje fan Irvine. Wallace en Moray wiene dêr lykwols net by belutsen, en setten har opstannen fuort, en ek Bruce wie al rillegau dêrnei wer yn gefjochtshannelings tsjin 'e Ingelsen behelle. Wallace sette mei syn folgelingen in basis op yn it Wâld fan Ettrick, yn Selkirkshire, dêr't se in útfal wei diene op it biskoplik paleis fan Wishart, te Ancrum. Mooglik ûnder it belis fan Dundee, begjin septimber, metten Wallace en Moray inoar foar it earst en foegen se harren legerkes gear.
Slach by Stirling
Op 11 septimber 1297 giene Wallace en Moray mei harren oanhingers de Slach by Stirling oan mei in Ingelsk leger ûnder lieding fan Jan fan Warenne, greve fan Surrey. Hoewol't de Skotten fier yn 'e minderheid wiene tsjin 'e Ingelsen, dy't in legermacht fan 3.000 man hynstefolk en 8.000 oant 10.000 man fuotfolk yn it fjild brochten, hiene se it slachfjild goed útsocht. Hja foelen de Ingelsen nammentlik oan by de brêge oer de rivier de Forth, nei't se wachte hiene oant de helte fan it Ingelske leger al oer de brêge hinne wie, wylst de oare helte him noch oan 'e oare kant fan 'e rivier befûn. Doe hoegden se mar de helte fan it Ingelske leger te ferslaan. Se twongen de Ingelske ynfantery tebek de brêge op, dêr't doe ûnderwilens de Ingelske kavalery út alle macht besocht om by de Skotten te kommen. Op in stuit beswiek dêrtroch de brêge ûnder it alderferskuorrendste gewicht dat derop kaam te rêsten, mei ta gefolch dat in protte fan 'e Ingelsen yn har swiere metalene wapenrissen kamen te ferdrinken.
Sa wûnen de Skotten in wichtige oerwinning, wêrmei't se teffens harren selsbetrouwen weromwûnen. Yn 'e slach wie Hugo fan Cressingham, de Ingelske skathâlder yn Skotlân, omkommen. Neffens in ferhaal dat opdist waard yn 'e Kronyk fan Lanercost (in Ingelske boarne, en dêrom oangeande dit barren fan twifelige wearde), soe dy syn lichem nei de slach troch de Skotten strûpt wêze, wêrnei't syn hûd yn lytse stikjes snien en útdield waard oan 'e Skotske dielnimmers oan 'e slach, ta oantins oan harren oerwinning. Wallace sels soe neffens dit ferhaal in brede stripe hûd fan Cressingham syn nekke oan syn hakke ta nommen hawwe om dêr in swurdrym fan te meitsjen.
Yn 'e Slach by Stirling makken de Skotten strategysk gebrûk fan 'e gesteldheid fan it terrein fan it slachfjild om 'e oerwinning te beheljen. Doedestiden waard soks troch de adel beskôge as in gemiene streek (letterlike betsjutting: in streek fan lju dy't net fan adel wiene), mei't men yn 'e Jeropeeske ridderkultuer fan 'e Midsiuwen achte waard om oarloch útslutend te bedriuwen mei mankrêft en eare. Sadwaande rekken de relaasjes tusken Skotlân en Ingelân as gefolch fan dizze Skotske oerwinning noch sterker ferbittere as dat se al wiene.
Nei Stirling waarden Wallace en Moray ta beskermhear fan Skotlân makke. Sokke beskermhearen wiene feitliks reginten, dy't it lân yn 'e oanhâldende ôfwêzichheid fan kening Jan fan Balliol bestjoerden. Moray wie yn 'e slach ferwûne rekke, en beswiek earne yn it neijier fan 1297 oan syn ferwûnings. Omtrint novimber fan dat jier late Wallace in grutskalige ynfal yn noardlik Ingelân, wêrby't de Skotten in plondertocht holden troch de greefskippen Kumberlân en Noardumberlân. By in seremoanje dy't holden waard yn 'e tsjerke te Selkirk dy't bekendstie as de Kirk o' the Forest ("Tsjerke fan 't Wâld"), waard Wallace tsjin ein 1297 ta ridder slein. It is ûnbekend wa't dejinge wie dy't him riddere, mar dat moat ien fan trije Skotske greven west hawwe: Malise III, greve fan Strathearn, Malcolm I, greve fan Lennox, of Robert fan Bruce, greve fan Carrick.
Slach by Falkirk
Yn april 1298 foel in nij Ingelsk leger Skotlân binnen, dat diskear oanfierd waard troch Edwert I sels. De Ingelsen plonderen Lothian (súdeastlik Skotlân) en namen ferskate kastielen yn, mar it slagge harren net en twing de Skotten ta in iepen fjildslach. Wallace wie fan doel om mei syn Skotske troepen it Ingelske leger te folgjen oant Edwert syn foarrieden en jild útput rekken, wêrnei't se him op syn weromtocht mei oanhâldende lytse oanfaltsjes it libben soer meitsje soene. Dat wie in goede strategy, mei't de befoarrieding fan it Ingelske leger te winskjen oerliet. Edwert wie al rillegau twongen om syn kavalery yn te setten tsjin syn eigen troch honger yn opstân kommen fuotfolk. Mar yn july, doe't er op it punt stie en lûk him werom op Edinburch om nije foarrieden gear te bringen, waard him trochdien dat de Skotten har kamp by Falkirk opslein hiene. Hy teach dêr doe gau-gau mei syn leger hinne en kaam Wallace oer it mad. Sa slagge it him op 22 july 1298 dochs noch om 'e Skotten ta in fjildslach te twingen.
Wallace stelde syn mei spearen tariste fuotfolk op yn fjouwer rûne, stikelbaarcheftige formaasjes, dy't omjûn wiene troch in ferdigeningsmuorre fan skean foarútwizende houtene peallen mei skerpe punten. De Ingelsen setten lykwols Welske bôgesjitters yn, dy't harren kant de taktyske superioriteit joegen. De eigen bôgesjitters fan 'e Skotten waarden fan it fjild fage troch in oanfal fan it Ingelske hynstefolk, en doe't dêrnei de Skotske ridders, ûnder it befel fan Skotske eallju, harren leger yn 'e steek lieten en fuortrieden, wie it Skotske fuotfolk oerlevere oan 'e Ingelsen, dy't fan alle kanten de fjouwer rûne formaasjes begûnen oan te fallen. De Slach by Falkirk rûn sadwaande út op in swiere nederlaach foar de Skotten, dy't ek ferskate lieders ferlearen, wêrûnder Jan fan Graham en Jan Stewart fan Bonkyll. Wallace sels ûntkaam oan sawol dea as kriichsfinzenskip, mar syn reputaasje hie slim fan 'e nederlaach te lijen.
Yn septimber 1298 tsjinne Wallace, as gefolch fan syn nederlaach, syn ûntslach yn as beskermhear fan Skotlân. Hy waard opfolge troch Robert fan Bruce, greve fan Carrick, de lettere kening Robert I, en Jan III Comyn, hear fan Badenoch, de omkesizzer fan kening Jan. Wat Wallace nei septimber 1298 die, is mar dizenich bekend, mar der binne oanwizings dat er om utens gie nei it hof fan 'e Frânske kening Filips IV, om dêr de Skotske saak te bepleitsjen. Der is in brief fan Filips IV bewarre bleaun oan syn gesanten by de Hillige Stoel, wêryn't er harren oarderet om William Wallace by te stean. Dat suggerearret dat Wallace út Parys wei trochreizge wêze moat nei Rome.
Arrestaasje en terjochtstelling
Yn 1303 wist Edwert I einlings en te'n lêsten hiele Skotlân te feroverjen, en alle Skotske lieders, mei útsûndering fan William Wallace, joegen har by in plechtichheid yn febrewaris 1304 formeel oan him oer. Hoewol't de Ingelske kening bearde dat Skotlân no weromkeare soe nei de stân fan saken ûnder it regear fan Aleksander III, wie de Skotske ynbring yn it bestjoer fan har eigen lân minym en inkeld foar de foarm, wylst it fannijs Ingelske bestjoerders wiene dy't it foar it sizzen krigen. Wallace wie yn elts gefal yn 1304 werom yn Skotlân, dêr't er dielnaam oan skermutselings mei Ingelske troepen te Happrew en Earnside.
Norman Rockwell
thumb|220px|Norman Rockwell as jongkeardel
William Wallace
Arrestaasje en terjochtstelling
Wallace liket in soarte fan guerrilla-oarloch tsjin 'e Ingelske besetters fierd te hawwen, en wat mear súksessen oft er behelle, wat fûleindiger oft er hjitfolge waard. Hy wist op frije fuotten te bliuwen oant er op 5 augustus 1305 te Robroyston, yn 'e neite fan Glasgow, oan 'e Ingelsen ferret waard troch Jan fan Menteith, in Skotsk ridder dy't trou wie oan Edwert I. Yn syn persoanlike besittings troffen de Ingelsen brieven fan frije trochtocht oan dy't tekene wiene troch Jan fan Skotlân, Filips IV fan Frankryk en Haakon V fan Noarwegen.
Nei syn arrestaasje waard Wallace oerbrocht nei Londen, dêr't er yn Westminster Hall berjochte waard foar ferrie en oarlochswreedheden tsjin boargers, wêrby't er "âlderdom noch sekse, mûnts noch non" sparre hawwe soe. Hy waard kroane mei in kroan dy't frissele wie fan in iketûke, om oan te jaan dat er de 'kening fan 'e misdiedigers' wie. Wallace syn ferwar wie simpel. Hy sie: "Ik kin Edwert net ferret hawwe, want ik haw nea syn ûnderdien west." Dat wie lykwols oan dôvemansearen rjochte, en hy waard op alle oanklachten skuldich ferklearre.
Grutte Priis Formule 1 fan Brazylje 2004
Utslaggen fan de Grutte Priis Formule 1 fan Brazylje 2004 yn São Paulo op 24 oktober 2004. It wie de achttjinde race fan 18 races fan de Formule 1 yn 2004. Hy waard op Interlagos hâlden. De race waard hâlden oer 54 omgongen, op it 4,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 306 kilometer.
Norman Rockwell
Norman Rockwell (New York City, 3 febrewaris 1894 – Stockbridge, Massachusetts), 8 novimber 1978) wie in Amerikaansk keunstskilder en yllustrator.
Rockwell tekene fjirtich jier lang de foarside voor The Saturday Evening Post. Bekende tema's en figueren fan him binne:
It Norman Rockwell Museum hat in grut part fan syn artistike neilittenskip.
William Wallace
Arrestaasje en terjochtstelling
Op 23 augustus 1305 waard Wallace út syn tichthûs yn 'e Toer fan Londen helle, fan alle klean ûntdien en doe efter in hynder oan neaken troch de strjitten fan Londen sleept nei de buert Smithfield. Dêr waard er smoard troch him oan 'e hals op te hingjen, mar wer loslitten foar't er stoar. Doe waard er, wylst er noch libben en by bewustwêzen wie, ûntmanne en ûntweid (fan syn yngewant ûntdien), wêrnei't syn terms foar syn eagen ferbrând waarden. Uteinlik waard er ûnthalze, en waard syn lichem yn fjouweren houd. Syn holle, dy't yn tarre dipt wie om it ûntbiningsproses te fertraagjen, waard op in piik op 'e Brêge fan Londen set. Fan 'e fjouwer parten fan syn lichem waard ien elk stjoerd nei Newcastle-upon-Tyne, Berwick-upon-Tweed, Stirling en Perth, dêr't se tepronk set waarden as ôfskrikwekjende foarbylden oangeande wat der mei opstannelingen barre soe.
Neisleep
Wallace syn marteldea hie net it effekt dat de Ingelsen derfan ferwachten. In healjier letter, yn febrewaris 1306, deade Robert de Bruce yn 'e saneamde Greyfriars Kirk, te Dumfries syn wichtichste rivaal yn 'e striid om 'e Skotske troan, Jan III Comyn, hear fan Badenoch. Dêrnei liet er him op 25 maart ta kening fan Skotlân kroanje. Nei ferskate tebeksetters en in lange wrakseling fersloech Bruce úteinlik yn 1314 de Ingelsen beslissend yn 'e ferneamde Slach by Bannockburn, dêr't er de Skotske ûnôfhinklikens trijehûndert jier mei feilichstelde.
Earbewizen
Tsjintwurdich hinget der in plakette ta oantins oan William Wallace op 'e muorre fan it Sint-Bartoloméushospitaal te Smithfield, op it plak dêr't er om hals brocht waard. Yn 1869 waard yn 'e neite fan Stirling it Wallace Monumint oprjochte, deunby it plak dêr't er yn 1297 syn histoaryske oerwinning op 'e Ingelsen behelle. It Swurd fan Wallace, dat neffens de tradysje fan William Wallace wie (hoewol't guon ûnderdielen oantoanber fan teminsten 160 jier nei syn dea datearje) waard lange tiid bewarre yn it Kastiel fan Dumbarton, mar is no te sjen yn it Wallace Monumint.
Historiografy
Sa waard oant fier yn 'e njoggentjinde iuw de hiele ynhâld fan it epyske gedicht The Acts and Deeds of Sir William Wallace, Knight of Elderslie, fan 'e minstreel Bline Harry, klakkeleas foar wier oannommen. Mar om't Harry syn masterwurk omtrint 1470 skreau, op basis fan in 170 jier âlde mûnlinge oerlevering, moatte by syn ferhaal dúdlik fraachtekens pleatst wurde. Boppedat is The Wallace in literêr wurk, dêr't Bline Harry oanwiisber dichterlike frijheden yn ferwurke (mei't in grut diel fan 'e foarfallen net strykt mei histoaryske saken wêrfan't it ferrin bekend is.
Film
It bekendste ferslach fan Wallace syn libben is tsjintwurdich de mei fiif Oscars (wêrûnder de Oscar foar bêste film) bekroande Hollywood-film Braveheart, mei as regisseur en haadrolspiler Mel Gibson. De film waard opnommen op lokaasje yn Skotlân en Ierlân, nei in senario troch Randall Wallace. Histoarisy binne lykwols kritysk oer dizze ferfilming fan it libben fan Wallace, bgl. op it mêd fan 'e kostúms (dy't net alhiel mei de perioade oerienkomme) en fral ek oangeande de frijaazje fan Wallace mei prinsesse Isabella fan Frankryk (spile troch Sophie Marceau), de frou fan 'e Ingelske kening Edwert II en de skoandochter fan Edwert I.
Yn 'e film rekket Isabella fereale op 'e stoere Skotske frijheidsstrider, bringt in nacht mei him troch en flústeret Edwert I, as dy yn it stjerren leit en gjin wurd mear útbringe kin, yn it ear dat se yn ferwachting is, dêrby suggerearjend dat Wallace syn soan as Edwert III op 'e Ingelske troan komme soe. Yn it echt wie Isabella njoggen jier âld doe't se har frijaazje mei Wallace hân hawwe soe, en troude hja pas mei Edwert II doe't dy al kening fan Ingelân wie. Har soan Edwert III waard sân jier nei Wallace syn dea berne.
Michaelstsjerke (Oosterland)
De Michaelstsjerke oan de Kerkweg 2 yn it Noard-Hollânske doarpke Oosterland is in oarspronklik oan de aartsingel Michael wijde tsjerke. Oannommen wurdt dat it de earste tsjerke op it eilân wie. It doarpke is om de tsjerke hinne boud en alle diken en dykjes kamen dêr op út. De tsjerke stiet op it heechste punt fan it doarp en waard nei de reformaasje in protestantsk tsjerkegebou.