cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wynjewâld
Tsjerke
De Grifformeard-frijmakke Maranathatsjerke waard yn 2010 sletten fanwegen it tebekrinnende tal leden. De measte leden tsjerkje hjoeddedei yn Fryske Peallen.
Skoalle & Pjutteopfang
Yn 2021 waard de iepenbiere basisskoalle It Twaspan sletten. De bern fan dy skoalle gyngen oer nei de kristlike basisskoalle Votum Nostrum. De fúzjeskoalle krige yn it ramt dêrfan de nije namme De Sinnewizer.
Emmanuelle Devos
thumb|Emmanuelle Devos, 2013 thumb|Emmanuelle Devos op it 2009 Cannes Film Festival 2009 Emmanuelle Devos (Puteaux (Hauts-de-Seine), 10 maaie 1964) is in Frânsk aktrise. Devos is in dochter fan aktrise Marie Henriau. Sy ferskynde tusken 1986 en 2009 yn 50 films. Se wûn de César Award foar bêste aktrise yn 2002 foar har rol yn Sur mes lèvres, regissearre troch Jacques Audiard. Fierders is hja noch trijeris nominearre foar dy priis.
Wynjewâld
Ferienings
thumb|260px|Merkebuorren 39 thumb|260px|De Beam fan Jikke van de Waal-Bijma It doarp hat in soad buertferienings en in ryk ferieningslibben.
( De list is yn 2023 bywurke mei help fan de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de hiemside fan it doarp)
Befolkingsferrin
thumb|260px|Weinterpfallaat
Strjitten
Oer de strjitten fan Wynjewâld
Kollumer Oproer
It Kollumer Oproer wie in opstân tsjin it patriottysk bewâld yn Kollum op 3 en 4 febrewaris 1797.
Tefoaren
De ynfiering fan de boargerbewapening yn Fryslân rôp ûnder oaren yn Kollumerlân ferset op. Sa wienen der in protte minsken dy't harren namme net opjaan woenen. De direkte oanlieding ta it opskuor wie lykwols de arrestaasje yn de nacht fan 2 op 3 febrewaris fan in drinkebroer, Abele Reitses fan Boerum dy't yn in herberch lûd ferkundige hie dat alles stikken better wie doe't de prins der noch wie en Fryslân noch in autonoom gewest wie. Yntusken naam de ûnrêst ek ta yn plakken bûten Kollumerlân. Dy drokte wie it meast merkber yn De Westerein.
3 febrewaris
De deis dêrop kamen in protte minsken, fral út it westen fan Kollumerlân nei Kollum. Under oanfiering fan Salomon Levy fan de Sweach en Jan Binnes fan Aldwâld twongen se de sekretaris te soargjen dat Reitses frijlitten waard. Lykwols waard it bewâld yn Ljouwert warskôge, dat der waarden fersterkings nei Kollum ta stjoerd dy't ûnder oaren Jan Binnes yn de tsjerke finzen setten.
Yn De Westerein wiene der rellen yn 'e herberch fan Keimpe Heines en syn frou Tjitske Pieters. Hja ha dêr letter hege boetes foar krigen.
4 febrewaris
De oare deis kamen de oanhingers fan Jan Binnes werom nei Kollum, no ek mei lju út Boerum en út de Dongeradielen en ferdreaunen de troepen fan de patriotten út Kollum. Dêrby soe Levy drige hawwe de bekende patriot Abel Keuning "oan repen te snijen" as er him seach. Yndie waard Keuning letter dy dei by Dokkum molestearre. Yntusken waard der in detasjemint ruterij nei Kollum stjoerd, dy't de rêst yn de flekke werombrocht.
Ofrin
De folchjende dagen waarden yn hiel it noarden en noardeasten fan Fryslân rebellen oanhâlden. Oan 168 finzenen waarden straffen oplein. Begjin 1797 waard Jan Binnes foar syn oandiel yn it trelit yn Ljouwert ta de deastraf feroardiele. Salomon Levy dûkte ûnder, mar waard in jier letter ek oppakt. Levy hat altyd ûntkend dat hy de lieder fan it oproer wie en sei dat er sels twongen wie om mei te dwaan. De tsjûgen bestimpele hy as ûnbetrouber en leageneftich. Lykwols waard ek Levy foar syn oanpart yn it oproer ta de dea wiisd. Op 17 maart 1798 kaam hy yn Ljouwert oan syn ein.
As gefolch fan de rebûlje ferlearen Abraham Staal en Gerrit Paape harren posysje as rjochter oan it Hof fan Fryslân.
Iepenloftspul
Yn 2019 waard it iepenloftspul Salomon - It Kollumer oproer yn Kollum opfierd.
Damjen
thumb|right|200px|Damspul begjinopstelling Damjen is in spul dat op in boerd spile wurdt. It boerd bestiet út 100 fakjes, fjilden neamd, yn 10 rigen fan 10, wêrby de fjilden ôfwikseljend wyt en swart binne. It spul wurdt spile mei damskiven. Dat binne rûne skiven dy't meastal fan hout binne.
Fan âlds wurdt der yn Fryslân in soad damme. Yn it seizoen 1973/1974 wienen sa'n 1500 dammers by in klup oansluten. Yn 1968 ferovere Piter Bergsma as earste Fries it Nederlânsk Kampioenskip. Harm Wiersma werhelle dizze prestaasje yn 1972 en 1974. Mei ûnder ynfloed fan de prestaasjes fan jeugdige dammers ûntstie ek by de jeugd belangstelling. Jannes van der Wal krige lanlike bekendheid.
Yn Fryslân wurdt op twa manieren damme: it "Frysk Spul" en it "Poalsk Spul" dat ek rûnom yn Nederlân spile wurdt.
Steaftsjerke
thumb|right|200px|Steaftsjerke fan Borgund In steaftsjerke (Noarsk: stavkirke) is in gehiel út hout oplutsen tsjerkegebou, mei in typyske boustyl dy't benammen yn Skandinaavje oantroffen wurdt. Steaftsjerken binne ûntstien yn de perioade dat it kristendom yn Skandinaavje ferspraat waard.
Konstruksje
In steaftsjerke waard boud op in stiennen fundearring dêr't in frame of geramte fan houten balken op set waard. Op dit fûnemint rêsten de peallen. By de alderearste steaftsjerken waarden de staven of peallen yn in gat yn de grûn pleatst. Hoewol't dat foar genôch stabiliteit soarge, holden dizze bouwurken net lang stân trochdat de peallen troch ferrotting oantaast waarden. Dy peallen waarden oan de boppekant oaninoar fêstmakke mei in nij geramte fan horizontale balken. Dizze balken droegen de konstruksje foar it dak. Om dizze konstruksje genôch stevigens te jaan waarden trije metoaden tapast: earst waarden der tusken alle staven in pear krúslings pleatste staven setten, twad waarden der houten bôgen tusken de peallen pleatst en as lêste waard der in lege rûngong om de tsjerke makke dy't wichtich is foar de konstruksje. As ferbiningsmetoaden waarden brûkt: swellesturtferbining, houten pinnen en klam ferbiningen. In staaftsjerke waard nea mei spikers, neils of lym boud sadat de konstruksje fleksibel bleau en it hout wurkje koe (útsette en krimpe).
Foarmen
De ienfâldichste steaftsjerken binne lytse, rjochthoekige gebouwen en besteane út in skip en in lyts koar. It dak rêst op de muorren.
Gruttere steaftsjerken kinne in lange mêst yn 'e midden hawwe, dy't de toerspits draacht en dy't de muorren foar in part ûntlêst.
De meast komplekse steaftsjerken hawwe in hege romte yn 'e midden, dy 't droegen wurdt troch frijsteande mêsten; dy sintrale romte is omjûn troch legere sydboeken dy 't de konstruksje ferstevigje.
Doarpstsjerke fan Beetstersweach
De Doarpstsjerke is in sealtsjerke út 1804 mei trijesidige koarsluting en in toer mei achtkantige spits. De Tsjerke is in ryksmonumint. De liedklok (1739) is getten troch Cornelis Crans. Yn de 20e iuw waard de konsistoarjekeamer oanboud. Ta it ynterieur hearre in preekstoel út de 17e iuw en twa hearebanken út 1804. It oargel út 1856 is makke troch L. van Dam en Soannen. De tsjerke is yn 1967 restaurearre.
Benediktus fan Nursia
left|thumb|De Hillige Benediktus fan Nursia (skilderij fan [[Giovanni Bellini)]] thumb|Benedikt fan Nursia De hillige Benediktus (480-543) wurdt algemien sjoen as heit fan it kleasterlibben yn de Latynske tsjerke. Hy waard berne yn Nursia, it hjoeddeiske Italjaanske Norcia yn de buert fan Perugia. Al op fjirtjinjierrige leeftiid slute hy him oan by in groep klûzeners. Uteinlijk bedarre dizze groep yn Subiaco, beëasten Rome, dêr't it kleaster Santo Speco ûntstie. Hy waard ta oerste keazen yn Vicovaro, mar wie sa strang dat de mûntsen it benaud krigen en sels besochten om him te fermoardzjen troch him in gifbeker foar te setten. Doe't er dy lykwols segene, bruts de beker. Dêrom wurdt er yn de keunst faak ôfbylde mei in beker yn de hân wêrút in slange krûpt. Om dit soarte konflikten tenei foar te kommen rjochte er syn eigen mienskip op de Monte Cassino. Ferneamde neifolgers wiene ûnder oare de Hillige Maurus en de Hillige Plasidus.
De regel fan Benediktus
De grutte ynfloed fan Benediktus is benammen ta te skriuwen oan syn kleasterregel, de Regula Benedicti. Der bestiene wol soksoarte regels, lykas de anonime Regula Magistri, mar dy waarden hast allegear as te strang of net-lykwichtich fûn, lykas ek dy fan de Hillige Kolumbanus. Neffens Benediktus moasten de mûntsen trije geloften ôflizze: earmoede, keinens en hearigens oan de abt. De mûntsen moasten harren talizze op "ora et labora", dêr't it bidden en it hânwurk mei bedoeld wurdt. It bidden waard dien troch acht kear deis mei te dwaan oan it koargebed. Boppedat moasten de mûntsen meidwaan oan de lectio divina, it meditearjend lêzen fan de Bibel en de Tsjerkefaren. De regel fan Benediktus is in ôfwoegen ritme fan acht oere bidde, acht oere wurkje en acht oere rêste. Hjirtroch ferspriede de oarder fan de Benediktinen, sa't se nei Benediktus hjitte soene, him hurd oer heul Europa. Dit barde troch it ynfieren fan de regel yn al besteande kleasters mar ek foar nij te stiftsjen kleasters. Sa is Benediktus ek ien fan de patroan-hilligen fan Jeropa woarn.
Benammen de biografy fan Benediktus yn de Dialogen fan Paus Gregoarius de Grutte droech ek tige by oan syn reputaasje.
De Hillige Skolastika wie in twillingsus fan Benediktus.
Strjitten yn Surhústerfean
De strjitten yn Surhústerfean binne:
Heidelberch
thumb|left|250px|Heidelberch Heidelberch (Dútsk: Heidelberg) is in stêd yn de Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch, net fier fan de mûning fan de Neckar yn de Ryn. De stêd is bekend om syn histoaryske sintrum en universiteit. De winkelstrjitte yn it sintrum tusken Bismarckplatz en it Heidelberger Schloss is 1,6 kilometer lang.
Skiednis
De stêd waard yn 1196 foar it earst yn offisjele dokuminten neamd. Yn 1386 waard yn Heidelberch de Ruprecht-Karls-Universität stifte, de âldste universiteit fan Dútslân.
Yn de earste helte fan de 16e iuw begjint de Reformaasje yn it súdwesten fan Dútslân. Yn 1563 ferskynd yn Heidelberch de Heidelberchske Kategismus en yn 1572 de earste Dútske oersetting fan "Institutio Christianae Religionis", it wichtichste wurk fan Jehannes Kalvyn.
Yn de Twadde Wrâldkriich is de stêd net bot skeind troch bombardeminten.
Nijsgjirrich
"De Alde Friezen" is in liet skreaun troch Eeltsje Halbertsma en foar it earst publiseare yn de twadde printinge fan "De Lapekoer fen Gabe Skroor", yn 1829. By de meldije, dy't efteryn it boek opnaam is, stiet gjin komponist, mar it is de meldije fan "Vom hoh'n Olymp" fan Heinrich Christian Schnoor, dy't Halbertsma faaks leard hat yn de tiid dat er studint wie yn Heidelberch.
Ulm
Ulm is in stêd oan de Donau en leit yn de Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch. Der wenje 121.648 minsken (2008). De toer fan de Munster fan Ulm is mei 161,53 meter de heechste tsjerketoer op 'e wrâld. Ulm is de stêd dêr't Albert Einstein yn 1879 berne wie.
Nei 1850 koe Ulm troch de oanlis fan de Schwäbische Eisenbahn (Stuttgart-Friedrichshafen) him fannijs ûntjaan. Yn de Twadde Wrâldkriich waard de stêd slim skansearre, mar de munstertsjerke bleau sparre.
Ulm is sûnt 1967 in universiteitsstêd.
National Mall
De National Mall is de namme foar in parkeftich gebiet tusken it Amerikaanske Kapitoal en it Tinkteken foar Lincoln yn Washington, D.C., mei tunen, fonteinen, beammen, blomperken en monuminten dat frij tagongklik is foar eltsenien. De gebouwen dy't yn de National Mall stean, binne foar in part it kulturele en politike sintrum fan de Feriene Steaten. De National Mall is op 'e noed fan 'e National Park Service.
center|thumb|800px|National Mall
Himelfeartkleaster (Tambov)
It Himelfeartkleaster is in russysk-otterdoks kleaster foar nonnen yn Tambov yn Ruslân. It kleaster is in monumint fan regionaal belang.
Skiednis
thumb|left|250px|''It kleaster foar de Oktoberrevolúsje It Himelfeartkleaster waard yn 1690 oan de noardlike kant fan de stêd troch biskop Pitirim stifte. De earste abdis fan it kleaster waard de biskop syn suster, Katarina. In brân brocht yn 1724 skea oan it kleaster en it duorre twintich jier lang dat it kleaster wer aktyf waard.
Plannen om it kleaster yn 1764 yn it ramt fan de sekularisaasje te sluten gyngen net troch. It kleaster stie doe al bekend om it ambachtlike wurk dat de nonnen leveren. In 1791-1798 waard de stiennen Himelfearttsjerke boud en yn de jierren 1816-1820 folge de bou fan de Tsjerke fan it Ikoan fan de Mem Gods 'Freugde foar elts dy't fertriet hat'. Yn 1891 folge de stifting fan in kleastergebou foar âlde nonnen oan de Moskovskaja Ulitsa mei in hûstsjerke, dy't wijd waard oan Antonius fan de Grotten. Dy tiid wie in bloeitiid foar it kleaster en der waarden noch mear gebouwen byboud.
Sovjet-tiid
Sûnt 1918 sette de delgong fan it kleaster útein. De bolsjewistyske autoriteiten lieten yn 1925 de Himelfeartkatedraal slute en de weardefolle saken plonderje. Yn 1927 krige de katedraal in funksje foar kulturele en edukative saken. Ek waarden de klokken út de toer helle. Letter waard de Himelfeartkatedraal ôfbrutsen. Ek de tsjerke fan de Mem Gods waard yn 1929 foar de earetsjinst sletten en oerdroegen oan it regionale argyf.
Op 5 desimber 1979 waard it kleaster as monumint fan lokaal belang troch de autoriteiten erkend. Yn 1988 waard it kleaster yn it ramt fan it 1000-jierrich jubileum fan de doop fan Ruslân oan de Russysk-Otterdokse Tsjerke weromjûn. Sûnt 22 desimber 1992 wennet der wer in mienskip fan nonnen.
Kleastergebouwen
thumb|left|250px|Tsjerke fan de Mem Gods
Maret Grothues
Maret Grothues (16 septimber 1988) is in Nederlânske follybalster út Almelo.
Maret Grothues makke har debút yn de Nederlânske follybalploech yn 2008. Op 15 novimber 2010 hat Grothues yn totaal 95 ynterlannen spile foar de Nederlânske ploech. Op it Europeesk kampioenskip 2009 yn Poalen helle hja in sulveren medalje mei de ploech, Itaalje wie yn de finale mei 3-0 te sterk. Op it Wrâldkampioenskip yn 2010 waard de ploech alfde, dêr waard Maret Grothues útroppen ta de bêste servearder fan it toernoai. Grothues hat by ferskate Nederlânske klups spile: TVC Amsteveen, Dela Martinus,  Plantina Longa en Arke Pollux. Hja waard yn 2009 en 2010 kampioen fan Nederlân.
Gouden fyk
De gouden fyk is de ferdieling fan in linestik yn twa dielen yn in spesjale ferhâlding. By de gouden fyk ferhâldt it grutste fan de beide dielen him ta it lytste, lykas it hiele linestik him ferhâldt ta it grutste. Jouwe wy it grutste diel oan mei a en it lytste diel mei b, dan is de ferhâlding fan beide sa dat a : b = (a+b) : a.
De bedoelde ferhâlding a/b wurdt it goudene getal neamd en oantsjutten mei de Grykske φ (phi); lykas hjirûnder oantoand wurdt, jildt:
Euklides
Euklides hat oanjûn hoe't in linestik ferdield heart te wurden om de gouden fyk te krijen. Dy gouden fyk by it punt S yn it linestik AB is sa dat:
350px|right
Foar de lingtes a en b fan de dielen betsjut dat:
De ferhâlding hjit it goudene getal en wurdt oantsjutten mei \varphi.
Dêrfoar jildt dus: wat liedt ta de fjouwerkantsfergeliking mei de positive oplossing
Opmerking: útsein \varphi hat de fergeliking ek de negative oplossing.
Konstruksje mei passer en liniaal
right|350px|Meast ienfâldige konstruksje fan de gouden fyk De ienfâldichste konstruksje fan de goudene sneed giet sa (sjoch ôfbyld): sadat
Dêrút folget:
Oare konstruksje mei passer en liniaal
right|Oare konstruksje fan de gouden fyk mei passer en liniaal
Dan is B de goudene sneed yn it linestik AG. Ommers:
Goudene rjochthoeke
right|thumb|350 px|In goudene rjochthoeke, ûnderferdield yn in fjouwerkant en in lytsere goudene rjochthoeke In goudene rjochthoeke is in rjochthoeke mei siden yn de ferhâlding fan it goudene getal: lingte : breedte = φ.
As de breedte a is en de lingte a + b, dan jildt:
As we yn de goudene rjochthoeke in fjouwerkant tekenje, mei a as side, is de lytsere rjochthoeke dy't oerbliuwt opnij in goudene rjochthoeke. Troch dit proses mei de hieltiten lytsere rjochthoeke te herjeljen ûntstiet in goudene spiraal.
Wiskundige benaderingen
De wearde fan φ wurdt benadere troch de ferhâlding fan twa opienfolgjende getallen yn de rige fan Fibonacci. Om dit yn te sjen skriuwe wy φ as keatlingbreuk troch yn it rjochterlid fan de fergeliking φ = 1 + 1/φ, hieltiten φ troch 1 + 1/φ te ferfangen:
Dit komt, krektas yn de rige fan Fibonacci, mjitkundich del op, útgeande fan in willekeurige rjochthoeke, it steesoan in fjouwerkant oan de lange side fan de rjochthoeke tekenje, wêrtroch't φ hieltyd better benadere wurdt troch de ferhâldingen fan de siden fan de resultearjende totale rjochthoeke.
It goudene getal kin ek as keatlingwoartel útdrukt wurde:
Wiskunde
thumb|De fjouwer lingtes yn dit symboal (oanjûn mei ferskillende kleuren) ferhâldingen ta elkoar binne de gouden fyk Ferhannelingen oer de gouden fyk komme wy yn it earstoan allinnich op wiskundich mêd tsjin. De earste dy't der eksplisyt oer skreaun wie Euklides. Yn syn Eleminten jout hy de earst bekende definysje fan de gouden fyk, dy't hy oantsjutte as "ekstreme en gemiddelde ferhâlding". Syn ferhanneling oer it ûnderwerp waard yn 1509 út it ferjitboek helle troch de Italjaan Luca Pacioli. Yn De Divina Proportione neamt dizze de gouden fyk de "godlike ferhâlding".
Martin Ohm wurdt fan tocht de earste te wêzen dy't de term gouden fyk brûkte om dizze ferhâlding te beskriuwen. Hy die dat om 1830 hinne.
Roger Penrose ûntdekte in patroan (de Penrose-betegeling) dat de gouden fyk brûkt yn it fjild fan net-periodike flakfollingen. Dit late ta nije ynsichten yn kwasikristallen.
Estetika
It duorre oant de 19e iuw eardat de gouden fyk bûten it domein fan de wiskunde in bysûndere betsjutting takend waard. De gouden fyk soe sûnt dy tiid neffens guons in yntrinsike skientme hawwe wêrtroch't dy ferhâlding in soad foarkomme soe yn klassike arsjitektuer, skilderkeunst en yn de libbene natoer. De Dútser Adolf Zeising publisearre yn 1854 bygelyks Neue Lehre von den Proportionen des menschlichen Körpers. Yn dat boek ferdigent hy de opfetting dat it ideale minsklike lichem folslein neffens de gouden fykferhâlding opboud is. Ek de bylden dy't Phidias makke yn it Partenon wurde troch guont yn ferbân brocht mei de gouden fyk. De earste letter fan syn namme, de Grykske letter φ, waard dêrom troch Mark Barr brûkt om de gouden fyk oan te tsjutten.
De estetyske status fan de gouden fyk bliuwt omstriden. Earder as ± 1830 komt de gouden fyk net foar yn geskriften oer skilderkeunst of arsjitektuer en foar de bewearing dat de ferhâlding faak foarkomme soe of dat de minsk in ûnbewuste foarkar foar dizze ferhâlding hawwe soe, bestiet gjin wiskundich bewiis. It oardeel oft de gouden fyk op it mêd fan de estetika in bysûndere status takomt, bliuwt dêrmei ôfhinklik fan de yndividuele beskoger.
De Modulor
In arsjitektoanysk maatsysteem dat bewust gebrûk makket fan de gouden fyk is de Modulor. It systeem waard tusken 1942 en 1955 ûntwikkele troch de Switsersk-Frânske arsjitekt Le Corbusier en bestiet út twa rigen fan maten: de reade rige en de blauwe rige.
Foar de reade rige naam hy in maat fan 183 sm as útgongspunt -- neffens Le Corbusier de lingte fan it minsklik lichem. Troch dy maat hieltiten troch φ te dielen ûntstiet de rige 183, 113, 70, 43, 27...
Foar de blauwe rige die hy itselde mei in maat fan 226 sm -- de lingte fan it minsklik lichem mei útstutsen earm. Dy maat is teffens in ferdûbeling fan de 'nâlehichte' (113 sm) dy't ek al yn de reade rige stie: 226, 140, 86, 54 ...
In bekend foarbyld fan in op de Modulor basearre gebou is Le Corbusiers Unité d'Habitation ('wenienheid'): in "fertikale stêd" dêr't it earste eksimplaar fan yn 1947 yn Marseille boud waard. Letter folgen ferzjes yn Nantes, Berlyn, Briey en Firminy.
De goudene sneed yn de natoer
thumb|De lingte fan in grut blok mei in neistlizzend lytser blok is de gouden fyk, hjiryn is in logaritmyske spiraal tekenethumb|De [[Fibonacci spiraal, basearre op de rige fan Fibonacci]] Hoewol't wy gjin foarbylden kenne wêryn de gouden fyk as fuort sichtbere ferhâlding in bysûndere rôl yn de natoer spilet, komt hy wol op in yndirekte manier foar, nammentlik dêr wêr't wy de rige fan Fibonacci oantreffe. It kosjint fan twa op inoarfolgjende getallen út dy rige nadert, at wy de rige oant yn it ûneinige trochlûke, ta de goudenfykferhâlding.
Wichtige dielen fan blommen lykas blomblêdsjes, siedden en tsjelkblêden groeie út stikjes weefsel (primordia) dy't ûntsteane op fêste plakken. De hoeken tusken dy opinoarfolgjende primordia lizze om 137,5°. Dizze hoeke is krekt de hoeke dy't ûntstiet by ferdieling fan 360° mei de gouden fyk. Men neamt in hoeke fan 137,5°, of syn tsjinhinger 360°–137,5°=225,5°, dan ek wol de goudene hoeke. Ut ûndersyk hat bliken dien dat dit foar in tige effisjinte folling fan it flak soarget wêrtroch't de bledsjes maksimaal út elkoar steane en it measte sinneljocht opfange kinne. Sinneblompitten wurde ek sa ferdield en ek de spiraalfoarmige blêdgroei wurdt op dyselde wize oriïntearre.
Mytes
Der besteane ek in soad mytes oer de gouden fyk, in bekend foarbyld is de skulp fan de nautilus. Omdat it dier deselde skulp yn syn groeiproses meidraacht groeit dizze neffens in skaalmodel; it poppedier is om samar te sizzen in miniferzje fan it folwoeksen bist. Alle krollen fan de skulp binne lykfoarmich en in fergrutte of ferlytse ferzje fan de oare, wy kinne dit ienfâldich neigean troch in rjochte te lûken út it sintrum wei troch inkelde krollen. De hoeke tusken de raakline en de lutsen line is dan yn elk punt lyk. Wy neame sa'n spiraal ek in logaritmyske spiraal. At dizze spiraal makke wêze soe middels de goudene rjochthoeke bedraacht dizze hoeke 99,02°, spitigernôch mjit de hoeke by in Nautilus 107,04°, in misfetting dus.
Der binne in soad mytes om it godlike getal of de gouden fyk, sa soe it al yn ferbân brocht wêze mei in tal minsklike lichemsdielen, Egyptyske piramides, Grykske timpels, ensfh. Net allegear ûnwierheden, want by in bousel resultearret de goudene sneed automatysk by it konstruearjen fan in rjochthoekige trijehoek mei diminsjes a, b en c, wêrby't jilde moat. Hiel wol yn de keunst (sjoch ek by Daan Parmentier) en fotografy wurdt de gouden fyk faak bewust tapast om in keunstwurk estetysk moaier lykje te litten; oft sa'n wurk echt moaier is mei syn hoarizon op de Gouden fyk bliuwt lykwols de fraach.
Deade See
thumb|Plak fan de Deade See De Deade See (Arabysk: بحر ميت ['See fan de Dea']; Hebriuwsk: ים המלח ['Sâltsee']) is in mar op de grins tusken Israel (diels Palestina) yn it westen en Jordaanje yn it easten. De mar leit 422 meter ûnder seenivo.
Omgong fan Frankryk 1975
De 62ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 26 juny oant en mei 20 july 1975.
Startplak
De start wie yn it Belgyske Charleroi, in stêd yn de provinsje Henegouwen. It wie de twadde kear dat de omgong fan 'e miet gie yn Belgje, de earste kear wie yn Brussel yn 1958. Nij wie de ynfiering fan in jongereinklassemint dat wûn waard troch de Italjaanske hurdfytser Francesco Moser, ek wie it de earste kear dat de einstreek op de Champs-Élysées lei.
Likedielers
Likedielers wienen seerôvers út de Midsiuwen en opfolgers fan de Fiktaaljebruorren. Earst holpen se de Hânze tsjin Denemark. Doe't der yn 1395 frede sluten wie waarden se út de Eastsee ferjage. Se fûnen lykwols in skûlplak by East-Fryske haadlingen as Edo Wiemken yn Jever en by Widzel tom Brok yn Mariënhafe.
Yn de striid tsjin Albrecht fan Saksen wikselen de likedielers mear as ien kear fan partij. Tusken 1402-1408 waarden se oanfallen troch de Hânzeaten ûnder lieding fan Hamburch dy't se foar in diel fersloech. Der leinen ek likedielers as bûnsmaten fan Jan fan Beieren yn Dokkum en Iezumasyl (1422). Letter ferjage de Hânze mei help fan Fokko Ukena harren dêrwei en waarden se ek yn East-Fryslân bestriden (1433).
List fan planetoïden 36001-36100
Dit is in list fan planetoïden 36001-36100.
Penélope Cruz
Fanwege har styl fan spyljen en har uterlik wurdt hja wolris fergelike mei Sophia Loren.
Cruz wie ferloofd mei Tom Cruise. Dêrnei hie hja in skoft in ferhâlding mei de akteur Matthew McConaughey, mar sy hawwe besluten om yn maaie 2006 út elkoar te gean.
Cruz sprekt fjouwer talen: Spaansk, Italjaansk, Frânsk en Ingelsk. Hja hat in bulte jild en tiid bestege oan woldiedichheid; yn 1997 hat sy twa moanne frijwilligerswurk dien yn Uganda.
Gewichtheffen op de Olympyske Simmerspullen 1976
300px|thumb|right|It Olympysk Gewichthef Stadion fan Montreal 1967
Doping
Der waarden tidens dizze spullen sân gewichtheffers trapearre op it brûken fan doping. Dat wiene de Poalske, Zbigniew Kaczmarek út de klasse oant 67.5 kg, De Roemeen, Dragomir Ciorosian út de klasse oant 75 kg, De Bulgaar, Blagoj Blagojev, út de klasse 82,5 kg de Amerikaanske, Philip Grippaldi, út de klasse oant 90 kg, De Bulgaar Valentin Khristov en de Amerikaan Mark Cameron út de klasse oant 110 kg, en de Tsjechoslowaakse, Petr Pavlásek út de klasse oer de 110 kg. Sy waarden alle sân út de útslach skrast.
Medaljespegel
De top-8 fan lannen dy't by it gewichtheffen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1984.
Stirnzen
De stirnzen (Sterninae) binne in ûnderfamylje fan seefûgels dy't oer de hiele wrâld foarkommen en besibbe binne oan de miuwen. Neffens de measte auteurs foarmje de stirnzen no in ûnderfamylje fan de famylje fan de miuwfûgels (Laridae). Foarhinne waarden de stirnzen ek wol as aparte famylje (Sternidae) beskôge. De noddys wurde tsjinwurdich as aparte subgroep of underfamylje (Anoinae) fan de miuwfûgels rekkene.
Keppeling om utens
IOC World Bird List, Version 11.1, jan. 2021
Uriël
Uriël (Hebriuwsk: אוּרִיאֵל, Uri’el, útspr.: [uʀi'ʔɛl], likernôch "oeri- el ", mei as betsjutting: "God is myn ljocht") is in ingel út 'e joadske en kristlike tradysje. Hy wurdt yn apokrife en kabbalistyske geskriften gauris betize of lykslein mei oare ingels, lykas Nuriël, Sariël en Fanuël. Uriël wurdt erkend as ien fan 'e aartsingels troch it Easterske kristendom en binnen it Westersk kristendom troch de Anglikaanske Tsjerke en de ûnderskate metodistyske denominaasjes. Yn it Eastersk kristendom en de Anglikaanske tradysje is er in hillige mei in eigen hjeldei. Hy wurdt beskôge as de patroanhillige fan it hillich foarmsel en fan poëzij. Yn ôfbyldings ken men Uriël werom oan it fjoer dat er op syn hânpalm hâldt, oan in boekrôle dy't er by him hat (kin ek in boek wêze), oan in flamjend swurd en/of oan 'e sinneskiif efter syn holle.
Boarnen
As der in fjirde aartsingel tafoege wurdt oan 'e neamde trije, bygelyks om 'e fjouwer wynrjochtings te fertsjintwurdigjen, dan is Uriël oer it algemien dy fjirde. Yn 'e kristlike gnostyk waard er as sadanich lykslein mei Fanuël, hoewol't apokrife boarnen as it boek Henoch dúdlik ûnderskie tusken Uriël en Fanuël meitsje. Yn it krektlyk apokrife Testamint fan Salomo wurdt Uriël (nei Michael en Gabriël) neamd as de trêde aartsingel, wylst Sabrael dêr oanfierd wurdt as de fjirde. Uriël wurdt ek neamd yn it apokrife boek 4 Ezra, dat yn 'e Midsiuwen yn it Westen in skoft populêr wie. Neffens dat wurk binne de ingels dy't oan 'e Ein fan 'e Tiden de wrâld regearje sille: Michael, Gabriël, Rafael, Uriël, Gabûtelon, Beboeros, Sebûleön, Aker en Arfûginotos. Dy lêste fiif komme inkeld yn 4 Ezra foar en nearne oars.
Beskriuwing
Yn apokrife kristlike teksten spilet Uriël in rol (dy't nei de oanhelle boarne ferskilt) by it rêden fan Jehannes de Doper, de neef fan Jezus Kristus, fan 'e Bernemoard fan Betlehim. Hy draacht de lytse Jehannes en dy syn mem Elisabet nei Joazef fan Nazaret en dy syn húshâlding ta, nei't hja op oanwizing fan in dream fan God nei Egypte flechte binne. Harren weriening wurdt ôfbylde op it ferneamde skilderij Faam fan de Rotsen, fan Leonardo da Vinci.
Yn wer oare apokrife joadske of kristlike teksten wurdt Uriël neamd as de ingel fan 'e poëzij en as de ingel dy't de legermacht fan de Assyryske kening Sanherib ferdylge. Hy soe de aartsfaar Abraham nei it westen laat hawwe út Oer fan de Galdeeën. Under de Tsien Pleagen fan Egypte soed er de doarren fan 'e wenten fan 'e Israeliten neirûn hawwe om te sjen oft se wol (lykas opdroegen) lammebloed op 'e doarpost smaard hiene. Oan 'e Ein fan 'e Tiden wurdt er útornearre as de bewarder fan 'e kaai dy't op 'e poarten fan 'e hel past.
Yn 'e moderne angelology wurdt Uriël op ûnderskate wize identifisearre as in serafyn, in kearûbingel, as regint fan 'e sinne, flam fan God, de ingel fan 'e godlike oanwêzigens, de ingel dy't tafersjoch hat oer de hel, de aartsingel fan 'e ferlossing, de aartsingel fan it suden (of ek wol fan it noarden) of de aartingel fan it elemint ierde. Hy wurdt beskôge as de patroanhillige fan it hillich foarmsel en fan poëzij. Hy wurdt ôfbylde mei fjoer op 'e hânpalm, in boekrôle (of soms in boek by him, in flamjend swurd en/of in sinneskiif efter syn holle.
Ferearing
Uriël wurdt erkend as ien fan 'e aartsingels troch it Easterske kristendom en binnen it Westersk kristendom troch de Anglikaanske Tsjerke en de ûnderskate metodistyske denominaasjes. Yn it Eastersk kristendom en de Anglikaanske tradysje is er in hillige. Syn hjeldei falt yn 'e Anglikaanske Tsjerke en yn 'e Etiopysk-Otterdokse Tsjerke en ôfspjaltings dêrfan op 11 july. De oare Oriïntaalsk-Otterdokse Tsjerken, de Eastersk-Otterdokse Tsjerken en de Eastersk-Katolike Tsjerken betinke Uriël mei de oare ingels op 8 novimber (neffens de Gregoriaanske kalinder) of 21 novimber (neffens de Juliaanske kalinder).
De Roomsk-Katolike Tsjerke erkent Uriël net as aartsingel en ferearet him yn begjinsel net. Op it Konsylje fan Rome, yn 745, feroardiele paus Sacharías de obsesje mei tuskenkomst fan 'e ingels en de angelolatry (ingelferearing). Hy liet in grut tal nammen fan ingels út 'e listen skrasse fan hilligen dy't fereare wurde moasten, wêrûnder ek dy fan Uriël. Sûnt erkent de Roomsk-Katolike Tsjerke inkeld Michael, Gabriël en Rafael as aartsingels. Yn 'e sechstjinde iuw soe de aartingel Uriël lykwols oan 'e Sisyljaanske mûnts Antonio Lo Duca ferskynd wêze, en him hjitten hawwe om in tsjerke te bouwen yn 'e krite fan 'e Termini. Lo Duca gie nei paus Pius IV, dy't dêrop oan Michelangelo frege om in tsjerke te ûntwerpen. Dy tsjerke is de Tsjerke fan de Hillige Marije fan de Ingels en de Martelders oan it Esedraplein yn Rome.
Printsjekaart
In printsjekaart is in foarm fan printwurk: in brievekaart mei op de oare kant in ôfbyld.
Skiednis
De earste printsjekaart is nei alle gedachten printe troch de Dútske printer August Schwartz út Aldenboarch, dy't ûnder de Frânsk-Dútske Oarloch in kaart tekene mei in kanonnier der op.
Tema's
Oarspronklik wienen de measte printsjekaarten lykwols winskkaarten, fral foar Nijjier. Dêr kamen topografyske ôfbylden by, gebouwen, doarpen, stêden. Earst waarden allinnich tekenings brûkt, mar al gau kamen dêr foto's by. thumb|Printsjekaart fan Marken, iere 20e iuw Yn Nederlân hie de PTT oant 1892 in monopoalje op brievekaarten, mar doe't dat einige woeks it tal fan printsjekaarten hurd. Yn de earste twa desennia fan de 20e iuw wienen de kaarten it populêrst. Yllustraasjes wienen fierders net sa algemien, en ynformaasje oer oare plakken op de wrâld ek net. Sadwaande waarden printsjekaarten brûkt foar alle mooglike ynformaasje, fan natuerrampen oant tekene grapkes.
Tekst
Oant 1905 koe de adreskant fan in brievekaart net foar wat oars brûkt wurde, dat de ôfbylden wienen faak lytser as de printsjekaarten, mei ûnder of njonken it ôfbyld romte foar in omskriuwing. Ek in persoanlike boadskip waard ûnder, rûnom of somtiden troch it ôfbyld skreaun. Ek lettere printsjekaarten hienen noch wol dy yndieling, mar yn de rin fan de tiid is dy feroare ta in yndieling mei de omskriuwing op de adreskant. Wol wurdt in printe boadskip faak oer it ôfbyld hinne printe.
Hjoed de dei
Tsjintwurdich wurde fral winskkaarten en fakânsjekaarten stjoerd. Dat tal rint stadich werom, mar it tal kaarten mei de kryst bliuwt al itselde: alle jierren wurde yn Nederlân 200 miljoen krystkaarten ferstjoerd.
Sammeljen
Al sa lang as der printsjekaarten binne wurde dy ek al sammele. Dêrby jildt it net sa sear it garjen fan sa folle kaarten as mooglik, mar mear it sammeljen fan kaarten oer in spesyfyk plak, of in oar tema. Nei de oarloch hat der lykwols in tiid west dat de populêrens safier ôfnaam wie dat in protte âlde kaarten gewoan weigoaid binne. Nei de ein fan 'e 20e iuw is it sameljen wer populêrder wurden.
Port Moresby
Port Moresby, is de haadstêd fan Papoea Nij-Guineä. De stêd leit yn it Nasjonaal Haadsteedlik Distrikt, dat bûten de provinsjale yndieling fan it lân falt. It plak leit oan de kust fan de Golf fan Papûa, oan de súdeastkust fan it eilân Nij-Guineä.
Neffens in ûndersyk nei leefberens fan stêden troch de Intelligence Unit fan it blêd The Economist, is Port Moresby ien fan de stêden yn de wrâld dêr't it minst noflik tahâlden is (it stiet op nûmer 137 fan de 140 ûndersochte stêden op de list).
Bekend is de National Capital Botanical Gardens, in botanyske tún.
Philipp Heck
Heck hat foar Fryslân fan belang west fanwege syn publikaasjes oer de Fryske rjochtsskiednis. Hy joech ûnder oaren in nije fyzje op de Fryske stannen yn de midsiuwen. Hy wie fan betinken dat der yn Fryslân foar de komst fan de Franken gjin werklike adel bestie, mar dat elts adel wie dy’t in suvere stambeam (sûnder basterts) hie (teory fan de Gemeinfreien).
Wurk
Unfolsleine list:
Skoarstienjild
It skoarstienjild wie in belesting op skoarstiens, dat wol sizze op wenten mei in hurdstee. It wie in foarm fan fêstgoedbelesting.
Yn Fryslân wurdt al yn 1577 praat oer skoarstienjild, mar de stêden hienen dêr beswieren tsjin. De belesting is in skoft heft, mar waard rillegau ôfskaft.
Yn Fryslân gie it skoarstienjild yn 1637 op yn in nije belesting: de Fiif speesjen. Ek it haadjild, it hoarnjild, it hynstejild en it middel op de besiede lannen waarden yn de nije belesting ûnderbrocht.
Eedhelper
In eedhelper ( of: folger ) wie in helper yn Midsiuwske rjochtsprosedueres. Hy stie by yn it ôflizzen fan de eed. It oantal eedhelpers hong ôf fan de proseduere. Wa't it fereaske oantal eedhelpers hie wûn de rjochtssaak. It wie ek fan belang wa't mei syn eedhelpers as earste swarre mocht.
Efterlizzende gedachte fan dizze regeling wie nei alle gedachten dat om it oardiel fan god frege waard yn de strang trochfierde proseduere. (Sjoch hjirfoar ek by godsoardielen ). Eedhelpers stienen út namme fan God de eed fan ien fan de partijen by.
Mukpop
Mukpop is in muzykfestival dat ien kear yn 't jier holden wurdt yn it Fryske doarp Jorwert. It feest bestie fan 1979 oant 1994, mar blette doe dea. Nei in fearnsiuw waard it yn 2018 op 'e nij organisearre, mei de bedoeling om it wer op jierlikse basis te hâlden. Mukpop leit him ta op popmuzyk en fynt plak yn 'e iepen loft (sûnder feesttinte), op 'e Reidpôle by Jorwert.
Skiednis
Mukpop ûntstie yn 1979 as in eksamenfeest, dêr't pleatslike bandsjes spilen dy't in haaiwein as poadium brûkten. Der wie dat jier santich man publyk. It jiers dêrop wiene der wer in pear Jorwerters slagge, dat doe waard it wer feest, hoewol net op 'e Reidpôle; de earste jierren waard in oare greide deunby by Jorwert brûkt. Yn dy tiid hie Mukpop ek noch gjin namme. Pas doe't it feest yn 1981 foar de trêde kear holden waard, besleat men dat der in namme komme moast. Dy waard ûntliend oan 'Mukkes', de bynamme fan Frans Kingma, ien fan 'e organisators.
Mids jierren tachtich woeks Mukpop út ta ien fan 'e gruttere muzykfestivals yn Noardwest-Fryslân. Der waarden bekende bûtenlânske artysten oanlutsen; sa treden de Belgyske sjonger Raymond van het Groenewoud, de Ingelske band Dr. Feelgood en The Brandos út 'e Feriene Steaten yn Jorwert op. Dêrnjonken bleau der lykwols altyd romte foar Fryske bands. It grutste tal besikers loek Mukpop yn 1990, doe't der goed 2.000 minsken op ôfkamen. Yn 1991 wiene der 1.300, mar dat wiene noch bêst in protte, yn acht nommen dat it doe reinde dat it miigde en Mukpop nea oer in tinte beskikt hat (of beskikke wollen hat).
Yn 1993 waard it fyftjinjierrich bestean fan it festival fierd mei in twadeisk feest dêr't fyftjin bands optreden. Dy edysje friet lykwols alle finansjele reserves fan 'e organisaasje op. Yn 1994 waard Mukpop noch ienris holden, mar moast it festival útwike fan Jorwert nei Jellum. Dêrnei wie it jild skjin op en besleat de organisaasje dermei op te hâlden.
Yn 2018, 24 jier letter, waard foar it earst wer in nije edysje fan Mukpop holden, organisearre troch de Stifting Mukpop. It feest duorre ien jûn, fan 20.00 oant 01.00 oere, en fanwegen nije regeljouwing (minimumleeftyd om alkohol te drinken) wie it, oars as yn it ferline, inkeld tagonklik foar persoanen fan 18 jier en âlder. Driuwende krêften efter de organisaasje wiene de ûnderwilens 56-jierrige Frans Kingma en Jorrit Meinsma, de soan fan Kingma syn ferstoarne maat en Mukpop-organisator Ids Meinsma. Foarôfgeande oan it feest, op 23 juny, seine de mannen yn in fraachpetear yn it streekblêd Op 'e Skille dat se njonken nostalgyske Mukpop-besikers fan 'e earste oere ek in soad tweintigers en tritigers ferwachten. Bands dy't yn 2018 op Mukpop optreden, wiene De Suskes, De Voskovs, F.U.C. en The Mop.
Wetterskipshûs (Wierum)
It Wetterskipshûs yn Wierum is in eardere skipperswenning en herberch. It gebou is sûnt 1918 yn it besit fan in wetterskip.
Skiednis
It gebou is wierskynlik yn 1832 boud yn opdracht fan skipper Andries Davids Vellema (1796-1851). Andries Davids Vellema waard berne yn Holwert en wenne op It Amelân. Dizze skipper en syn frou Ynske Hendriks van der Geest (1789-1873) wiene ek gasthear en gastfrou fan in herberch op It Amelân. Oft se it gebou ek sels brûkt ha as herberch is net dúdlik, wol is dúdlik dat it gebou foar 1918 as herberch brûkt waard. Yn 1918 waard it gebou ferkocht oan it wetterskip Kontribúsje Seediken fan East-Dongeradiel, dy it yn 1919 ferbouwden tot wetterskipshûs. Yn dat jier waard ek de dakkapel der boppe op boud. Yn 1920 en yn 1959 fûn der in ferbouwing pleats. Oan it plafond fan de bestjoerskeamer is in wynrjochtingynstallaasje, dy't ferbûn is mei de wynwizer op it dak.
It gebou is no in kantoar fan it Wetterskip Fryslân. It gebouw is erkend as ryksmonumint. It is fierwei it grutste gebouw yn Wierum. De oare huzen binne benammen fiskershuzen.
Rottekleaster
Mei in rottekleaster kin bedoeld wurde:
Villarrobledo
Villarrobledo is de gemeente yn de provinsje Albasete (Kastylje-La Mansja) yn Spanje. De gemeente hat 25.417 ynwenners (1 jannewaris 2007).
Safraks
Safraks (? - sa. 400) wie in Ostrogoatyske haadling (hartoch of kriichslieder). Tegearre mei Alateus liede hy yn 376 de Ostrogoaten it Romeinske Ryk yn, nei de dea fan kening Witimer de dêrop folgjende ynienstoarting fan it Ostrogoatyske Ryk troch de Hunnen. Krektsa as Alateus focht er tsjin de Romeinen yn de slach by Adrianopel yn 378.
Düsseldorf
Düsseldorf is de haadstêd fan de Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen. De stêd leit súdlik fan it Ruhrgebiet. It grutste part fan de stêd leit eastlik fan de Ryn. Der wenje 592.393 minsken (2011).
Skiednis
De stêd waard yn 1135 foar it earst yn offisjele dokuminten neamd. Yn 1288 krige Düsseldorf stedsrjochten.
Mei de yndustrialisaasje yn de 19e iuw groeide de stêd yn rap tempo.
Lûdferoaring
Lûdferoaring is it yn 'e rin fan 'e tiid feroarjen fan de útspraak fan de lûden (en bylûden) fan in taal.
Frysk
By it Frysk hat der in sterke lûdferoaring west om 1500 hinne:
Dat kin kommen wêze troch homonymeflecht, mei't yn dy tiid it Leechdútsk in grutte ynfloed as hannelstaal krige.
Stoflik Omskot (band)
Stoflik Omskot is in Fryske metalband mei death, trash, hardcore en punk ynfloeden út Noardeast-Fryslân. Noch krekt yn 2022 waard it earste studio-album Harksankjes fan de dea útbrocht.
Taalferoaring
Taalferoaring is it ferskynsel dat talen yn 'e rin fan 'e tiid feroarje. Foar sa'n feroaring kinne ferskate oarsaken wêze:
Heipealhâlding
De heipealhâlding, ek wol bekend ûnder de Ingelske beneaming piledriverhâlding, is in sekshâlding dy't ferneamd is nei de rjocht omleech geande beweging fan in heipeal dy't troch in heimasine yn 'e grûn slein wurdt. By dizze posysje giet de frou op 'e rêch op 'e flier of op bêd lizzen om dan de skonken oer de holle hinne te bûgen, sadat de it efterwurk los komt fan 'e grûn of it bêd en úteinlik rjocht omheech wiist. Dizze lichemshâlding is makliker te behâlden as men earne mei de ûnderrêch tsjinoan leit, lykas in kjessen. De man giet oer syn partner hinne stean en lit him sakje oant er har rjocht omleech penetrearje kin.
Ornaris wiist de foarkant fan it lichem fan 'e man deselde rjochting út as dêr't de holle fan 'e frou hinne leit, sadat de beide sekspartners ûnder it hawwen fan seks eachkontakt meitsje kinne. It is ek mooglik om 'e heipealhâlding te brûken wylst de man mei de rêch nei it gesicht fan 'e frou ta stiet. De heipealhâlding kin brûkt wurde foar sawol faginale seks as anale seks. De sekspartners hoege gjin man en frou te wêzen, mar kinne ek twa homoseksuele manlju wêze. It is wol in sekshâlding foar lju mei ûnderfining dy't ek oer in beskate linigens beskikke, mei't it foar beide sekspartners ynspannend is om op dizze manear seksuele mienskip te hawwen. Dat jildt fral foar de ûntfangende partner, dy't slim beheind is yn lichemsbeweging en sykheljen trochdat sy of hy suver dûbelteard leit.
Pitertsjerke (Lippenhuzen)
De Pitertsjerke oan de Buorren fan Lippenhuzen is in tsjerkegebou fan de Protestanske gemeente fan Lippenhuzen. De tsjerke is in ryksmonumint.
Skiednis
Oannommen wurdt dat Lippenhuzen al yn de 14e iuw in tsjerke hân hat. Yn de roomske tiid wie de tsjerke wijd oan de apostel Petrus. De âlde tsjerke waard ôfbrutsen doet yn 1743 in nije tsjerke nedich wie. In toer krige de nije tsjerke net en de klokken bleaune yn de doe al oanwêzige klokkestoel hingjen. De tsjerke út 1743 waard werboud yn 1860. Twa jier letter krige de tsjerke dan úteinlik ek in mei laai dekte toer. De sealtsjerke mei in trijesidige koarsluting hat rûnbôgefinsters. Der is in preekstoel út de 17e iuw en in hearebank. Oan de noardlike muorre hingje twa buorden út 1917 mei de nammen fan de dûmny's fan de tsjerke.
Tegearre mei it hiele doarp hat de tsjerklike gemeente yn 2015 it gebou renovearje litten. Om de tsjerke njonken tsjinsten tenei ek te brûken foar oare doelen moast der in poadium lein wurde yn it koer. De âlde stuollen waarden ferfongen troch nije. Ek waard it ynterieur op 'e nij farve en kaam der sanitêr yn de tsjerke.
De klok fan de toer waard yn de Twadde Wrâldkriich foardere. Tsjintwurdich hinget der in klok, dy't yn 1949 getten waard.
Oargel
It oargel út 1859 is makke troch L. van Dam & Soannen. De lêste restauraasje datearret fan 2015-2016, doe't ek de tsjerke restaurearre waard. It ynstrumint is doe demontearre en yn Utert troch de bruorren Van Vulpen restaurearre. It ienmanualige oargel hat tsien registers op in oanhongen pedaal.
Bernlef (skriuwer)
Eftergrûn
Bernlef waard berne yn Sint Pankras. Hy debutearre yn 1960 as dichter mei Kokkels en yn itselde jier as proazaïst mei Stenen spoelen. Foar Kokkels krige er yn novimber 1960 de Reina Prinsen Geerligspriis. Yn 1984 krige er by in grut publyk bekendheid mei de roman Hersenschimmen dêr't er it demintearringsproses yn beskriuwt út it eachweid fan in deminte man wei. It boek waard ferfilme troch Heddy Honigman.
Yn 1994 wûn Bernlef de P.C. Hooftpriis.
Bernlef hat ek publisearre ûnder de nammen Ronnie Appelman, J. Grauw, Cas den Haan, S. den Haan en Cas de Vries.
Prizen
thumb|Gedicht sûnder titel fan Bernlef, op de gevel fan in hûs yn [[Leien]]
Palikir
thumb|250px|Yngong fan it fleanfjild Palikir is de haadstêd fan it wiidfiemjende Oseänyske lân de Federearre Steaten fan Mikroneezje. It plak leit op it eilân Pohnpei. Foar de ûnôfhinklikens yn 1989 wie Kolonia de haadstêd, mar no allinne noch fan de dielsteat Pohnpei.
Palikir hat in ynternasjonale lofthaven: Pohnpei International Airport (PNI). It Kolleezje fan Mikroneezje hat in kampus yn Palikir.
Gerbrand fan Mockema
Hy waard beskuldige fan heuljen mei Idzard de Grutte. Yn 1512 waard Gerbrand troch de Saksers yn Ljouwert om hals brocht.
Janke Goslinga
Janke Goslinga (Tilburch, 18 desimber 1884 – Ljouwert, 7 july 1969) wie in frou dy't har gewelddiediche oarehelte Jan Wiebenga fermoarde.
Komôf en bernetiid
Janke Goslinga waard berne yn Tilburch as de dochter fan Uilkje Goslinga en David Adrianus van der Weide. Doe't se seis jier âld wie, ferhuze mei har mem nei Ljouwert, dêr't Uilkje mei in alkoholistyske gemeentereiniger op 'e nij troude. Der kamen sa folle healbruorren en -susters dat Janke de tel kwytrekke. Op jonge jierren gie se al net folle nei skoalle en moast se thús wurkje, letter waard se tsjinstfaam. Janke har mem ferstoar doe 't Janke 16 wie; doe waard se út 'e hûs set troch har styfheit. Dêrnei wenne se by har omke en fâd yn oant se 18 wie.
Houlik en gesin
Janke Goslinga troude mei Jan Wiebenga, dy't wurk hie yn de Dútske minen, en al rillegau krige se har earste bern, Brita Christina. Letter krige se in twadde bern, Uilkje. Jan tocht dat it bern net fan him wie, dat hy stjoerde Janke nei Ljouwert, dêr't hja har bern fersoarge. Letter krige se noch njoggen bern, wêrfan't mar seis folwoeksen waarden.
Moard
Janke Goslinga har man Jan waard hieltyd gewelddiediger foar har en har bern oer, dat Janke stiel in tube rottegif dat se yn syn iten en drinken bemong. Dêr waard er úteinlik siik fan. Se stoppe in bûsdoek mei ammoania yn syn gesicht, sadat er it bestoar. De húsdokter en de begraffenisûndernimmer giene yn 't earstoan út fan in natuerlike dea. Lykwols kaam nei in anonime tip de moard út, wêrnei't Janke feroardiele waard ta acht jier finzenisstraf mei ôftrek fan foararrest.
Lettere jierren en ferstjerren
Letter wertroude Janke mei in Piet Bruins. Se kaam yn 1969 te ferstjerren yn 'e âlderdom fan 84 jier.
Godsoardiel
In godsoardiel (ordalia) of godsgerjocht is in hanneling om in rjochterlike beslissing troch in godheid ôf te twingen. Soks waard yn de Midsiuwen faker dien.
Echte godsoardielen
Gleone godsoardielen :
By dizze hjitte godsoardielen (hjitte ordalia) waard men suvere as men nei in fêststelde perioade gjin blierren hie op de bleatstelde lichemsdielen.
Kâlde godsoardielen :
Unechte godsoardielen
Dan wiene der ek de ûnechte of twasidige godsoardielen. Dit wie it gefal as oankleier en bekleide har elk oan it godsoardiel ûnderwerpe moatte. Hjirûnder falle bygelyks:
De geastlikheid hie meastentiids de lieding by godsoardielen. Se hawwe eartiids ek oanstien op it hâlden fan godsgerjochten, útsein de twakamp. Yn de 14e iuw waard it freegjen om godsoardielen minder troch de opkomst fan de ynkwisysje. Foar alle godsoardielen jilde lykwols dat persoanen fan oansjen har fertsjintwurdigje litte koenen troch ûnderhearrigen. Sy soenen dan foar harren ek it leed útstean moatte, mar syn skuld hong dan ek fan harren ôf.
In godsoardiel koe ek ienfâldiger krigen wurde. Yn Hannelingen 1:23-26 stiet dat der lotte waard tusken Justus en Mattias om oan de weet te kommen wa't troch God as tofte apostel oanwiisd wie. Hoe't der lotte waard is net dúdlik, mar it sil soksas striekelûke west hawwe. Yn it Alde testamint wurdt de wil fan God frege mei Urim en Tummim, en der wurdt wol tocht dat dit in soarte dobbelstiennen wiene.