cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aliza Rusk
Libben en karriêre
Rusk is hikke en tein yn 'e Letske haadstêd Riga, as lid fan 'e grutte etnysk Russyske minderheid yn Letlân. Hja gie yn 1995, doe't se 21 jier wie, op audysje by de Frânske pornoregisseur Pierre Woodman, doe't dy yn Letlân op 'e sneup wie nei nij talint. Datselde jiers noch spile se yn fiif fan Woodman syn pornografyske films, allegear foar de Sweedske Private-studio. It jild dat se dêrmei fertsjinne, brûkte se om har stúdzje mei te bekostjen.
Under dy fiif films wie ien ôflevering fan it Private Triple X-fideomagazine en ek de yn 1997 útbrochte audysjefideo Private Castings X 2, wêryn't sabeare Rusk har alderearste audysje fêstlein wie. Fierders hie se de haadrol yn 'e films The Tower diel 1, 2 en 3, dy't yn Parys opnommen waarden. De Internet Adult Film Database (IAFD) neamt noch in fjouwertal oare films op, mar dat lykje kompilaasjes fan âld materiaal te wêzen. Njonken har wurk as aktrise posearre Rusk ek teminsten ien kear allinne mar neaken foar it pornoblêd Private Magazine.
John Honsinger
John Honsinger (?, 18?? – oan 'e rivier de Yellowstone (Montana), 4 augustus 1873) wie in Amerikaansk militêr bistedokter fan etnysk Dútsk komôf. Hy waard bekend om't er yn 1873 ûnder de Yellowstone-ekspedysje deade waard troch it Hûnkpapa-opperhaad Rein-yn-'t-Gesicht.
Libben en stjerren
It is ûnbekend wannear't of wêr't John Honsinger berne is. As bistedokter naam er tsjinst yn it Amerikaanske Leger, by it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer, wierskynlik doe't dy ienheid noch yn Fort Riley, yn Kansas, stasjonearre wie. Yn 1873 waard it rezjimint oerpleatst nei Fort Abraham Lincoln, yn it tsjintwurdige Noard-Dakota. Datselde jiers naam Honsinger diel oan 'e Yellowstone-ekspedysje, in militêre ekspedysje nei Montana, mei as doel om in gaadlike rûte te sykjen foar de oanlis fan it spoar fan 'e Northern Pacific Railroad by de rivier de Yellowstone lâns.
Skrapke
It skrapke of de komma (fan it Aldgrykske κόμμα, kómma‎, ôflaat fan κόπτω ‎kóptō, "ik snij") is in lêsteken.
Ontwikkeling
Yn de 3e iuw f.Kr. ûntwikkele Aristofanes fan Byzantium, de haadbibletekaris fan de Bibleteek fan Aleksandrië, in earste systeem om sinnen mei ynterpunksje te ferdielen yn lytsere parten. De hjoeddeistige komma groeide út ta in skeane streek “/“, de virgula suspensiva (lytse hingjende twiich) dy’t fan de 13e oant de 17e ieu brûkt waard om in lêsskoft oan te jaan, benammen yn teksten dy’t resitearre waarden. De Italjaanske printer Aldus Manutius lei de basis foar de tsjintwurdige skriuwwize. Yn de loop fan de 16e ieu ferskode it teken nei de ûnderrigel en ûntstie de krolle foarm.
John Honsinger
Libben en stjerren
Op 4 augustus 1873 bejoech Honsinger him oan 'e igge fan 'e Yellowstone, yn 'e neite fan it hjoeddeistige Miles City, mei twa soldaten en in hynstefersoarger dy't fan Baliran hiet, te fier fan 'e haadmacht fan 'e ekspedysje. Hja waarden opmurken troch it Hûnkpapa-opperhaad Rein-yn-'t-Gesicht, dy't mei in pear krigers op ferkenning wie. Rein-yn-'t-Gesicht deade Honsinger, Baliran en ien fan 'e soldaten, wylst de twadde soldaat nauwerneed wist te ûntkommen. Neitiid fûn in militêr treffen tusken de 7e Kavalery en de Lakota plak, dat ta eare fan Honsinger de namme fan 'e Slach by Honsinger Bluff krige.
Skrapke
Gebrûk
Inkeld is it skrapke needsaaklik om de struktuer fan in sin dúdlik te meitsjen, inkeld kin it skrapke nei eigen betinken set wurde. Yn guon gefallen kin it skrapke in betsjuttingsferskil meitsje yn in sin. As fûstregel foar it brûken jildt: set in skrapke dêr’t by in gewoan petear of lêzen in koart skoft tocht wurde kin. Yn gefal fan twifel oft op in beskaat plak in skrapke stean moat of net, is it gauris it bêste om him net te setten. De plakken dêr’t in skrapke wol kin of stean moat, binne tusken:
In skrapke makket it (betsjuttings)ferskil tusken in útwreidzjende en in beheinende bysin. Ferlykje:
John Honsinger
Neisleep
Nei't er weromkeard wie nei it Standing Rock Agintskip, waard Rein-yn-'t-Gesicht dêr yn 1874 foar de moard op Honsinger arrestearre troch luitenant Tom Custer, de broer fan George Armstrong Custer. Rein-yn-'t-Gesicht protestearre dat der gjin sprake fan moard wie, mar fan oarlochshannelings; der waard lykwols net nei him harke. Hy waard nei Fort Abraham Lincoln ta brocht, dêr't er yn it tichthûs smiten waard, mar nei ferrin fan tiid wist er te ûntsnappen (of waard er mooglik frijlitten troch Yndiaanske plysjeminsken dy't mei him sympatisearren).
Skrapke
Skrapke foar 'en'
Neffens in âlde skoalregel mei foar it bynwurd ‘en’ nea in skrapke set wurde. Dat is net wier, lykas út it folgjende foarbyld dúdlik wurdt.
John Honsinger
Neisleep
Dêrnei flechte er nei it streamgebiet fan 'e Powderrivier, dêr't er him by yn 'e maityd fan 1876, nei it útbrekken fan 'e Grutte Sû-Oarloch, by de oanwaaksende troep fan it Hûnkpapa-opperhaad Sittende Bolle joech. Dy simmers focht Rein-yn-'t-Gesicht mei yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn, wêrby't de bruorren Custer mei fiif kompanjyen kavalery troch de Lakota en Noardlike Sjajinnen ynsletten en ferdylge waarden. Rein-yn-'t-Gesicht soe dêrby wraak nommen hawwe foar syn ûnrjochtlike finzenskip troch it Tom Custer it hert út it liif te snijen. Dy leginde, dy't fan in tige twifelich wierheidsgehalte is, waard letter ferivige yn it ferneamde epos The Revenge of Rain-in-the-Face, fan 'e Amerikaanske dichter Henry Wadsworth Longfellow.
Lucie Burgers
Lucie Burgers (folút: Lucia Elisabeth Burgers; yn Gelderlân, 1898 – Arnhim?, 1974) wie in Nederlânsk ûndernimster en de direktrise fan 'e Arnhimske dieretún Burgers' Dierepark.
Skrapke
Skrapke foar 'en'
As ‘en’ brûkt wurdt yn in opsomming, wurdt trochstrings gjin skrapke set. Bygelyks:
Lucie Burgers
Libben en karriêre
Burgers waard yn 1898 yn Gelderlân berne as de jongste fan 'e trije dochters fan Johan Burgers, de stifter fan Burgers' Dierepark. Se troude mei Reinier van Hooff (1893-1966), mei wa't se trije bern krige: soannen Antoon van Hooff en Jan van Hooff en dochter Johanna van Hooff. Yn 1939 namen Burgers en de man it bewâld oer de dieretún oer fan har heit.
Wite Tsjerkje (Gruttegast)
It Wite Tsjerkje (Witte Kerkje) yn Gruttegast is de eardere herfoarme tsjerke en tsjintwurdich ien fan de tsjerkegebouwen fan de PKN-gemeente Gruttegast-Sebaldebuorren.
De tsjerke is in ienfâldige sealtsjerke, dy't boud waard yn de santjinde iuw. Yn 1829 waard de tsjerke hielendal ferboud en krige doe it hjoeddeiske oansjen. De sydmuorren en eftermuorre hawwe grutte rûnbôgefinsters. Yn de foargevel sitte trije rûne finsters. Op it wytpleistere tsjerkje stiet in 19e-iuwske dakruter, dêr't in klok fan 1983 yn hinget. De âldere klok út 1611 is skuord en kin net mear brûkt wurde.
Yn de jierren 2004-2005 waard de tsjerke restaurearre. Doe binne der nije banken yn set en krige de tsjerke in preekstoel út Appelskea.
De tsjerke wurdt brûkt foar lytsere gearkomsten, lykas fesper-, rou- en troutsjinsten.
Lucie Burgers
Libben en karriêre
Lucie Burgers kaam yn 1974 te ferstjerren, yn 'e âlderdom fan 76 jier.
Skrapke
Skrapke foar 'en'
Beide sinnen binne goed. In skrapke by in opsomming kin as der in skoft te hearren is of as der lês- of ynterpretaasjeproblemen ûntstean kinne. Bygelyks:
De neikommende sinnen binne net goed:
Skrapke tusken twa persoanlike foarnamwurden
In flater dy’t in soad makke wurdt, is it brûken fan it skrapke tusken twa foarnamwurden.
It skrapke yn de ferkearde sin is oerstallich, it is nammentlik ién sin. It skrapke wurdt ynset dêr’t jo ûnder it praten in koart skoft ynlaskje, de sin út it foarbyld soene jo ek net yn twa stikken opsizze.
Komma tusken twa persoansfoarmen
Tusken twa persoansfoarmen wurdt in skrapke set.
Dit is it brûken fan in skrapke tusken twa persoansfoarmen yn ién sin dy’t út in haad- en ien of mear bysinnen bestiet.
Skrapke tusken twa njonkensinnen
Tusken twa njonkensinnen wurdt in skrapke set. Dat kin tige wichtich wêze foar de betsjutting fan de folsleine sin:
Hjir is it skrapke letterlik fan libbensbelang: de earste sin nimt de persoan it libben, de twadde persoan jout it him.
Skrapkes yn tallen
It skrapke wurdt tapast as desimaalteken yn in tal. Yn Angelsaksyske lannen wurdt it skrapke brûkt as skiedingsteken tusken groepen tûzentallen yn ien tal.
Haadletter nei in skrapke
In útsûndering is de haadletter yn de sin nei de oanhef fan in brief. De oanhef fan in brief of e-post mei mei in skrapke einigje, mar wurdt dochs sjoen as ôfsûnderlik elemint fan it brief. Yn de lêste BIN-noarmen wurdt advisearre om nei de oanhef fan in brief gjin skrapke of oar lêsteken mear te brûken, mar it is noch wol tastien. Dêrom wurdt de earste sin fan in brief mei in haadletter begûn, ek al einiget de oanhef op in skrapke.
Nei it skrapke komt dus in lege rigel. De earste sin fan it brief begjint mei in haadletter. Ek oan de ein fan in brief komt in skrapke mei dêrnei in haadletter, mar yn dat gefal troch de haadletter fan de namme:
Literatuer
De geschiedenis van de komma, Wim Daniëls, ISBN 90-12-06709-X
Martin Frobisher
Frobisher wie al fan jongs ôf oan seefarder, aktyf yn de hannel mei Guinee en de Levant, en dêrnei as seerover, dy't it fral op Frânske skippen fersjoen hie. Yn 1569 waaard er foar piraterij oppakt en feroardield, mar nei sa'n jier waard er wer frijlitten. Letter waard er noch riddere foar syn fertsjinsten by it bestriden fan de Spaanske Armada yn 1588.
Christiaan Johannes van Geel
thumb|250px|Chr.J. van Geel thumb|250px|Van Geel syn gedicht Bewogen op in gevel yn [[Leien]] Christiaan Johannes van Geel (Amsterdam, 12 septimber 1917 - dêre, 8 maart 1974) wie in Nederlânsk dichter en tekener.
Chr. J. van Geel wie fan oarsprong byldzjend keunstner, mar is no allinne bekend fan syn gedichten. Yn 1961 hier in útstalling yn it Stedelijk Museum.
Yn de oarlochsjierren levere er bydragen oan it baldadige en surrealistyske moanneblêd mei in oplage fan ien eksemplaar De Schone Zakdoek. Earst yn 1958, doe't er 40 jier wie, ferskynde syn earste bondel, Spinroc en andere verzen. Van geel syn wurk wurdt ta it bêste fan de poëzy fan nei de oarloch rekkene. Van Geel wie in bevlogen redaksjelid fan it tydskrift Barbarber.
Bibliografy
thumb|250px|Jan Emmens en Van Geel (1971). (Foto Elly de Waard)
Foarum foar Demokrasy
It Foarum foar Demokrasy (Nederlânsk: Forum voor Democratie, ôfkoarte as FvD of FVD) is in Nederlânske politike partij.
Skiednis
It Foarum foar Demokrasy waard yn 2015 oprjochte laat fan Thierry Baudet. It wie oarspronklik in tinktank en wie sa ien fan de triuwende krêften efter de beweging GeenPeil en dêrmei ien fan de inisjatyfnimmers foar it Nederlânsk referendum oer de Assosjaasjeoerienkomst tusken de Jeropeeske Uny en Oekraïne. Yn septimber 2016 waard it foarum omset yn in politike partij; de organisaasje wie fan betinken dat er as tinktank net genôch ynfloed útoefenje koe. Troch part fan it demokratysk systeem te wurden hopen jin dat systeem te feroarjen. By de Twadde Keamerferkiezingen fan 2017 helle it Foarum foar Demokrasy twa sitten, by de ferkiezingen yn 2021 acht sitten.
Kristina Schwartz
Kristina Schwartz, echte namme ûnbekend (Boedapest, 11 febrewaris 1975), is in rêstend Hongaarsk neakenmodel en pornografysk aktrise, wa har skûlnamme oft ek wol stavere wurdt as Krisztina Schwartz of Kristina Swarcz, en dy't ek wol wurke hat ûnder de artystenammen Kristina Black, Christina Black en Kristie. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.63 m, mei in gewicht fan 50 kg en kupmaat 34B.
Libben en karriêre
Schwartz waard yn 1975 berne yn 'e Hongaarske haadstêd Boedapest. Hja waard yn 1995 ûntdutsen troch de Frânske pornoregisseur Pierre Woodman, wêrnei't hja yn 1996, mei 21 jier, har debút yn in pornografyske film makke. Schwartz spile dêrnei yn in fyftjintal films foar de Sweedske Private-studio, wêrfan't de bekendsten diel 1 en 2 fan The Pyramid-trilogy wiene, út 1996, ûnder rezjy fan Woodman, en diel 1 en 2 fan Summer Wind, út 1997, ûnder rezjy fan François Clousot.
Fierders spile Schwartz ek yn 5 dielen fan Private Triple X, 3 dielen fan Private Stories en yn Private Castings X 14. Behalven foar Private wie Schwartz ek ferskate kearen yn 't spier foar oare pornografyske filmstudio's, wêrûnder it Italjaanske FM Video en sokke foaroansteande Amerikaanske labels as Wicked Pictures en Anabolic Video. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) wurke hja yn totaal mei oan 19 pornofilms foar't hja har yn 1999 út 'e pornoyndustry weromloek.
List fan planetoïden 24201-24300
Dit is in list fan planetoïden 24201-24300.
English Electric Lightning
De English Electric Lightning, letter BAC Lightning neamd, wie in twamotorige supersoanyske ûnderskeppingsjager fan de britske fabrikant English Electric. De masine tsjinne fan 1959 oant 1988 by de Royal Air Force, de loftmacht fan Saûdy-Araabje en dy fan Kûweit. It wie de iennige Britske jager dy't flugger as mach 2 fleane koe en wie de Britske tsjinhinger fan de Lockheed F-104 Starfighter yn de Kâlde Kriich.
Der waarden totaal 339 fan boud; dêrfan binne sa'n tsien bewarre bleaun. Dy steane yn museums of by de yngong fan in fleanbasis.
Technyske gegevens
thumb|BAC Lightning F Mk.6 thumb|Cockpit
Miggefangers
De miggefangers (wittenskiplike namme: Polioptilidae) binne in famylje fan fûgels yn it skift fan de moskeftigen (Passeriformes). De famylje telt 20 soarten ferdield oer 3 skaaien. De miggefangers komme allinne yn de Nije Wrâld foar, de measte yn Súd-Amearika. De "miggefangers" moatte net trochinoar held wurde mei de "miggesnappers" fan de Âlde Wrâld, de fûgels fan de famylje Muscicapidae sa as de feale miggesnapper en de bûnte miggesnapper.
Famyljeopbou
De miggefangers hawwe de folgende skaaien en soarten:
Hannelingen fan Petrus en de Tolve
De Hannelingen fan Petrus en de Tolve is in algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel. It is in gnostysk geskrift, dat yn desimber 1945 fûn waard troch twa boeren by it Egyptyske Nag Hammady, dêr't it mei in stikmannich oare gnostyske teksten, wêrûnder it folle bekendere Evangeelje fan Tomas, yn in krûk bedobbe lei. De Hannelingen fan Petrus en de Tolve bestiet út twa ûnderskate dielen: in allegory, folge troch in gnostyske útlis fan 'e betsjutting dêrfan. De allegory hat foar 't neist oarspronklik in selsstannige tekst west, en wurdt as sadanich datearre yn 'e twadde iuw.
Ynhâld
Yn 'e allegory wurdt in ferhaal beskreaun dat yn foarm tige oerienkomt mei de Likenis fan de Pearel, yn it Evangeelje fan Mattéus. In pearelkeapman hat in tige djoere pearel te keap. De riken mije him, mar de earmen kloftsje om him hinne gear, en krije fan him te hearren dat er de pearel net by him hat, mar thús bewarret, yn in stêd dy't "Njoggen Poarten" hjit. Dyjingen dy't de pearel hawwe wolle, moatte de gefaarlike en lange tocht dêrhinne ûndernimme. De namme fan 'e keapman is Lithargoël, wat neffens de tekst "lichte, fûnkeljende stien" betsjut; d.w.s. de keapman is sels de "djoere pearel". Uteinlik bringt er oan it ljocht dat er Jezus fan Nazaret is.
De Reis nei de Jichtmasters
De Reis nei de Jichtmasters is in koart ferhaal fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en dichter Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858). It waard foar it earst publisearre yn 1829, as ûnderdiel fan 'e twadde printinge fan 'e ferhale- en dichtbondel De Lapekoer fan Gabe Skroar, dy't letter, yn 1871, mei it oare wurk fan 'e bruorren Halbertsma útgroeie soe ta de ferneamde samling Rimen en Teltsjes. Yn De Reis nei de Jichtmasters jout Halbertsma in fermaaklik byld fan 'e syktocht fan in man om genêzing fan syn kwaal by in medyske stân dy't benammen mei de eigen ponge dwaande is. Dêrmei nimt er mei mylde spot syn eigen beropsgroep (hy wie dokter) op 'e hak.
Ynhâld
Pibe, de heit fan Gabe Skroar, rekket oanhelle mei jicht, wat er sels in 'hûnemiezel' neamd. Hy leit suver krom fan 'e pine en kin neat mear. Syn frou Saske makket in húsmiddeltsje foar him, dat lykwols neat jout. Dan komt de pastoarske del, dy't in oar húsmiddeltsje hat, dat likemin helpt. Master Freark, de pleatslike dokter, wurdt der dan by helle, dy't benammen geduld oanriedt, mar dêr hat Pibe net safolle fan. Dat hy reizget nei Frjentsjer ta, dêr't ien fan 'e perfesters oan 'e Universiteit fan Frjentsjer him (tsjin betelling) iten oanriedt dêr't er noch nea fan heard hat, en it dragen fan sidene klean dy't er net betelje kin.
Dêrop reizget Pibe nei Ljouwert, dêr't de boal ek mient dat er wat fan genêskunde ôfwit. Dyselde docht him in lang wynsel om en jout him in potsje salve mei, dat lykwols ek neat jout. Uteinlik hellet Gabe master Freark der wer by, dy't nochris syn rie oer geduld werhellet, mar seit dat se oars marris yn Grins sjen moatte, by syn eigen âlde learmaster Pfificus. De reis giet earst oer Boalsert, dêr't Saske jern nei de wever bringe moat. Dy wever, Toon, is in poep dy't mient dat moster in wûndermiddel foar alle kwalen is.
Ienris yn Grins arrivearre, kriget Pibe fan dokter Pfificus in fleske mei in middeltsje mei, dat lykwols op 'e weromweis mei de koets brekt, sadat al it djoere guod ferpuozze rekket. Se binne dan earne yn 'e Wâlden, en ien by de herberge dêr't se stilhâlde, riedt harren oan om nei in pleatslike krûdedokter ta, dy't de namme hat in duvelbander te wêzen. Dy giet oer Pibe gear, en hoewol't dat efter sletten doarren bart en Gabe net krekt wit wat der foarfalt, is syn heit der neitiid eang fan. Oft it middeltsje dat de duvelbander Pibe meijout, wol wurkje soe, dat komt nimmen te witten, want as se wer thúskomme, docht al rillegau bliken dat it gjin jicht is, mar in ûntstekking, en as it abses trochstutsen wurdt, is Pibe al rillegau wer de âlde.
Kaart fan Fryslân
Yn de kartografy binne de kaarten fan Fryslân al yn de earste atlassen opnomd. Ortelius, Kaerius, famylje De Jode, Mercator hawwe fan Fryslân tige fraaie kaarten útjûn. Grinslân, as hearrende by Frisia, is ek stees opnomd. It binne libbene kaarten, ek al meidat de Waadsee en faak in stik Noardsee en Sudersee by it kaartbyld hearre. Op it mêd fan de seeën leefden de makkers har út mei driigjende, spuitsjende seemûnsters en sierlike, mei bolle seilen, farrende skippen en ynkleurde wynrozen.
Yn in soad lytse bûsatlaskes út de 16e iuw steane se bot soberder ôfdrukt. Fia it kaartbyld fan Jodocus Hondius en Blaeu, wêryn't Fryslân as aparte kaart foarkomt, komt de mânske N.J. Visserkaart, de Schotanuskaart fan 1664 en de saneamde Stiennen Mankaarten, dêr't de Allard-útjefte de meast seldsume fan is.
Yn de 18e iuw wurdt it kaartbyld soberder en de ferneamde Tirionkaart bringt it net fierder as in beskieden cartouche mei it wapen fan Fryslân en in lytse wynroas.
De tritich gritenijen komme yn de 'Beskriuwing fan Fryslân' fan 1664 foar en letter yn de Schotanusatlas.
De Eekhoff-atlas fan mid 19e iuw is in atlasútjefte dy't troch it provinsjebestjoer bekostige waard. Grutte dúdlike kaarten, mar sûnder franje; mear kadasterkaarten (werútjefte 1969). De alve stêden binne op Warkum nei foar it earst troch Braun en Hogenberg útjûn. Dan folgje de Geelkerckenkaarten, de Boutattsútjeften, Guicciardini, Merian, Janssonius, de Witt, Coronelli en Blaeu. Fan de doarpen binne net sa folle plattegrûnen bekend. De ôfbylden dêrfan steane meast yn de Vaderlansdsche Gezichten en yn de Tegenwoordige Staat van Friesland. Yn hânskriften en argiven komme tafallich kaarten fan bepaalde gebieten en plakken foar: Drachten, It Hearrenfean, Menaam, Bakkefean en Haulerwyk.
Boek fan Tomas
It Boek fan Tomas, of it Boek fan Tomas de Iggewearder, is in algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel. It moat net betize wurde mei it Evangeelje fan Tomas, it Berne-evangeelje fan Tomas, de Hannelingen fan Tomas of de Iepenbiering fan Tomas, dat allegear hiel oare geskriften binne. It Boek fan Tomas is in gnostyske en pseudepigrafyske tekst dy't yn desimber 1945 fûn waard troch twa boeren by it Egyptyske Nag Hammady, dêr't it mei in stikmannich oare gnostyske geskriften, wêrûnder it Evangeelje fan Tomas, yn in krûk bedobbe lei.
Titel
De titel fan it Boek fan Tomas is ûntliend oan 'e earste regel fan 'e tekst: "De geheime wurden dy't de ferlosser spriek ta Judas Tomas, dy't ik, myn eigenste sels, Mattias, opskreau, wylst ik kuierje en taharke hoe't hja tsjininoar sprieken." It losse kolofon dat oan it boek taheakke is, jout de titel as: De Iggewearder Skriuwend oan de Folsleine. "Judas Tomas" is in oare namme foar de apostel Tomas, en "Mattias" soe slaan kinne op 'e apostel Mattias (dy't nei de himelfeart fan Jezus Kristus keazen waard om 'e ferrieder Judas Iskariot te ferfangen; sjoch: Hannelingen fan de Apostels 1:15-26). As dat yndie de Mattias is dy't bedoeld wurdt, soe dit wurk it ferlern tochte Evangeelje fan Mattias wêze kinne, mar dêr is neat mei wissichheid oer te sizzen.
Teoryen en ynhâld
Der besteane twa tsjinstelde teoryen oer it Boek fan Tomas. Yn it foarste plak is it opfallend dat it earste trije fyfdepart fan 'e tekst út dialooch bestiet, en de rest út monolooch. Dat soe betsjutte kinne dat it wurk gearstald is út twa ûnderskate geskriften, dy't foartiid los faninoar bestiene. Oard binne guon saakkundigen fan tinken dat it Boek fan Tomas miskien oarspronklik in brief west hat, net yn it lêste plak fanwegen de titel yn it kolofon. De tekst soe dan letter grutdiels omset wêze yn in dialooch, wat yn 'e Aldheid in tige wenstige proazafoarm wie. Yn elts gefal is it Boek fan Tomas dúdlik gnostysk fan synjatuer, ek al ûntbrekt yn 'e tekst de gauris foarkommende yngewikkelde gnostyske kosmology. Mar de oerdracht fan geheime kennis (gnosis) oangeande de dualistyske striid fan goed tsjin kwea jout dúdlik it gnostyske gedachteguod fan 'e skriuwer oan.
Nasjonaal Kongres fan Amerikaanske Yndianen
It Nasjonaal Kongres fan Amerikaanske Yndianen (Ingelsk: National Congress of American Indians), gauris ôfkoarte ta NCAI, is in Amerikaanske minskerjochte-organisaasje dy't opkomt foar de rjochten fan Yndianen, Inûyt en Aleoeten yn 'e Feriene Steaten. De NCAI waard yn 1944 oprjochte, en it haadkertier is fêstige yn Washington, D.C. De organisaasje set him yn foar it behâld fan 'e lânseigen kultueren yn 'e Feriene Steaten, en kantet him oan tsjin oerheidsbelied dat rjochte is op 'e ôfskaffing of opheffing fan rjochten fan lânseigen befolkingsgroepen en harren assimilaasje troch de blanke Amerikaanske kultuer.
Skiednis
It Nasjonaal Kongres fan Amerikaanske Yndianen giet werom op 'e Nasjonale Rie fan Amerikaanske Yndianen (ek ôfkoarte ta NCAI), dy't fan 1926 oant 1938 bestie en rund waard troch de Yndiaanske aktiviste Zitkála-Ša. Nei har ferstjerren kwûn de NCAI fuort, oant de organisaasje yn 1944 fannijs oprjochte waarde troch in groep Yndiaanske manlju dy't oplaat wie oan 'e kostskoallen dêr't Yndiaanske bern doedestiden ûnder druk fan 'e Amerikaanske oerheid hinne stjoerd waarden, en dy't boppedat hast allegear wurke hiene foar it Buro fan Yndiaanske Saken (BIA).
Doelen
De doelen fan it NCAI binne:
Irwell (rivier yn Ingelân)
thumb|Rin fan de Irwell thumb|De Irwell is de skied tusken de stêden Salford (lofts) en Manchester De Irwell is in rivier dy't troch de Irwelldelling yn Noardwest-Ingelân rint. De boarne is by Irwell Springs op it Deerplay Moor, sa'n oardel kilometer benoarden Bacup. De rivier is de grins tusken Manchester en Salford en mûnet út yn de Mersey by Irlam.
Om de meänderjende Irwell better befarber te meitsjen foar skippen en sadwaand in goede ferbining tusken de Irwell en de Mersey te krijen, waard yn de 18e iuw de Mersey and Irwell Navigation oanlein, dy't oan de ein fan de 19e iuw troch de gruttere en no noch brûkte Manchester Ship Canal syn rol as wichtige ferbining fan Manchester mei Liverpool en de iepen see wer ferlear. thumb|left|It âlde Barton-akwadukt
Brief oan de Trallessiërs
It Brief oan de Trallessiërs is in algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel. It is ien fan 'e brieven fan 'e tsjerkfaar Ignatius fan Antiochië, en waard oan it begjin fan 'e twadde iuw skreaun oan 'e kristlike gemeente yn 'e stêd Tralles (it hjoeddeiske Aydın), yn westlik Lyts-Aazje.
It brief giet grutdiels oer de weropstanning fan Jezus, en liket fierhinne bedoeld te wêzen om 'e dwaallear fan it dosetisme te bestriden, dy't úthold dat Jezus inkeld geastlik út 'e dea opstien wie, en net fysyk.
Blauspjochten
De blauspjochten (Sittidae) is in famylje fan sjongfûgels yn it skift fan de moskeftigen (Passeriformes). De blauspjochten behearre ta deselde boppefamylje fan de (Certhioidea) as de beamkrûpers en de muorrekrûper. De blauspjochten komme allinne op it Noardlik Healrûn foar. Se binne meast blau of blau-griis en kinne oer stammen en takken omheech en omleech rinne.
Famyljeopbou
Alle 28 blauspjochten hearre ta itselde skaai Sitta.
Dorian Vallejo
Dorian Vallejo (New York, 1 maart 1968) is in Amerikaansk tekener, keunstskilder, yllustrator en boekbânûntwerper fan mingd Angelsaksysk Amerikaansk en Perûviaansk etnysk komôf. Hy is in soan fan 'e fantasykeunstner Boris Vallejo, mar leit him sels mear ta op it skilderjen fan tradisjonele portretten.
Libben en karriêre
Vallejo waard yn 1968 berne yn New York, as de soan fan 'e Perûviaanske keunstner Boris Vallejo en dy syn earste frou Doris. Syn heit brocht him al ier de leafde foar tekenjen by: mei trije jier hie Vallejo al op deistige basis in potlead yn 'e hân. Tsjin 'e tiid dat er op 'e middelbere skoalle siet, makke er geregeldwei omslaggen foar stripboeken fan Marvel Comics en foar fantasy- en science fiction-paperbacks fan ferskate útjouwerijen, wat er ek letter noch wol die, bygelyks yn it gefal fan Inheritor (1996), fan C.J. Cherryh, in útjefte fan DAW Books.
Syn oplieding genoat Vallejo oan 'e School of Visual Arts yn 'e Newyorkske borough Manhattan. Hy brocht ek frijwat tiid troch yn Jeropa, dêr't er de grutte masters út 'e Renêssânse en de Gouden Iuw bestudearre. Neitiid lei Vallejo him fierhinne ta op it skilderjen fan tradisjonele portretten fan oaljeferve. Ear't er dy kar makke, naam er ferskate oare mêden fan spesjalisaasje yn omtinken, mar hy waard ôfskrikt troch de tanimmende ynfloed fan kompjûters yn 'e keunstwrâld. Sadwaande fielde er him oanlutsen ta it portrettearjen, in wurkterrein dat syn âlde foarmen noch foar it meastepart beholden hat.
Hjoed de dei is Vallejo ien fan 'e meast foaroansteande portretskilders fan 'e Feriene Steaten. Hy wurket it leafst mei persoanen dy't libbensliif foar him posearje, mar as dat troch ôfstân of tiid ûnmooglik is, behelpt er him ek wol mei foto's dy't er oant libbensgrutte útfergrutsje lit. De minsken dy't er skilderet, komme foar it meastepart út it bedriuwslibben of de polityk. In tradisjoneel oaljeferveportret hat dan ek in ynstappriis fan $11.000, en is dus net foar eltsenien weilein. By Vallejo kin men lykwols ek kieze foar in folslein ynkleure oaljeferveskets, skildere ûnder in sesje fan fjouwer oant seis oeren, mei in priis fan $2.000. Dêrnjonken makket Vallejo ek protrettekenings yn potlead, houtskoal of sepia.
Njonken syn 'gewoane' portretten skilderet Vallejo yn opdracht ek neakenportretten fan froulju. Fierders makket er foar himsels wurk dat sterk de kant fan it fantasysjenre útskaait, mei swevende figueren, wâlden en natuerlike motiven dy't it ryk fan it ûnbewuste suggerearje, en de dualiteit fan it minsklik bestean (bewustwêzen fersus it ûnbewuste), dy't him fassinearret. Dizze 'eigen' skilderijen stelt er tentoan yn galleryen en biedt er ek te keap oan. Vallejo wennet mei syn frou Liana en syn soan Dimitri yn Upper Montclair, yn Nij-Jersey, dêr er ek syn atelier hat.
List fan planetoïden 72101-72200
Dit is in list fan planetoïden 72101-72200.
Indianapolis 500
thumb|De Indianapolis Motor Speedway De Indianapolis 500, gauris ôfkoarte as Indy 500, is de wichtichste autorace fan it jier yn de Feriene Steaten. De race wurdt riden op de Indianapolis Motor Speedway yn Speedway, Indiana. De 500 yn de namme fan de race is de ôfstân fan 500 myl dy't riden wurdt. 500 myl is sa likernôch 805 km, wat oerienkomt mei 200 rûnden. De race heart mei de 24 oeren fan Le Mans en de Grand Prix fan Monako ta de ferneamdste races fan de autosport.
De "Indy 500" wurdt alle jierren riden op de snein foar Memorial Day. De winner fan de race wurdt ferivige op de Borg-Warner trofee.
Skiednis
De Indianapolis Motor Speedway wie in inisjatyf fan Carl. G. Fisher, James A. Allison, A.C. Newby en Frank H. Wheeler en waard iepene yn 1909. De ovale baan is 2 myl lang (4 kilometer) en draacht de bynamme The Brickyard (de klinkertdyk); de pitstrjitte wurdt ek wol Gasoline Alley (bensineleantsje) neamd. De wei bestie ynearsten út in mingsel fan tarre en stienslach, mar waard al gau ferfongen troch klinkerts. Oan 'e dei fan hjoed ta lizze der by de start as oantinken dêroan noch in pear rigen klinkerts dwers oer de baan. Under de asfaltlaach lizze noch hieltyd de orizjinele klinkers. thumb|[[Emerson Fittipaldi yn in Penske PC-23 by de Indy 500 yn 1994.]] Der waarden fan 1909 ôf al in stikmannich nasjonale wedstriden mei auto's organisearre, mar yn 1911 folge de earste 500 mylsrace. Dy waard wûn troch Ray Harroun yn in Marmon Wasp, in 7820 cc seissilinder. De earste technyske foarútgong kaam lykwols al yn 1913, doe 't de Frânsman Jules Goux mei in tige lichte Peugeot (in grand-prixmodel út 1912) de wedstriid wûn. Dêrmei waard fuortendaliks dúdlik dat lichte bou de foarkar hie boppe grutte motoaren yn swiere auto's, lykas de Amerikanen brûkten.
Ek oare Europeeske fabriken, lykas Sunbeam, Mercedes, Bugatti, Delage en Alfa Romeo wienen foar 1920 noch aardich súksesfol. Dêrnei waard it ferskil yn konstruksje te grut. De Europeeske auto's wienen boud foar slingerjende sirkwys mei in soad snelheidsferskillen (faak remje en gau wer gasjaan) wylst de Amerikaanske auto's makke wienen foar symmetryske en aaifoarmige sirkwys dy't allinnich fol gas linksom gienen. Sûnt 1920 is de wedstriid benammen in Amerikaanske oangelegenheid.
De race hat, krekt as de mear op Europa rjochte Formule 1, in poadium west foar grutte technyske ûntwikkelingen, lykas foartsjiloandriuwing en fjouwertsjiloandriuwing, ûntwikkeling fan mearsilindermotoaren (8 silinders en mear), turbokompressoaren, bettere bûzjys, ensafuorthinne. De grutte omslach kaam yn 1961 fan in Europeeske konstrukteur. Der waarden foar dy tiid allinnich "roadsters" brûkt, auto's mei de motor foar yn 'e auto en dus foar de bestjoerder. De Brit John Cooper skreau twa formule 1 raceauto's yn mei de motor efter yn 'e auto en dus efter de bestjoerder. Dat joech net fuort in oerwinning, want de auto's mei 240 pk hienen simpelwei te min fermogen. It joech de Amerikaan Mickey Thompson wol de ynspiraasje om ek sokke auto's te meitsjen. Yn in pear jier tiid wie it hast dien mei de roadsters. Dochs woenen de konservative Amerikanen it net gewurde litte: yn 1970 besocht Jim Hurtubise it nochris mei in roadster, de Maxson Offenhauser Turbo, mar syn besykjen wie om 'e nocht.
Ferneamde Europeanen by de Indy 500 wienen Dario Franchitti mei 3 oerwinningen (2007, 2010, 2012), Arie Luyendyk en Dan Wheldon elk mei 2 oerwinningen. Formule 1 wrâldkampioenen Jim Clark (1965) en Graham Hill (1966) wûnen ek.
Yn 2021 sette Hélio Castroneves in nije rekôrtiid del mei in gemiddelde snelheid fan 190,690 mph (306,886 km/h).
De Skatspelonk
De Skatspelonk is in algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel. It geskrift waard tradisjoneel taskreaun oan 'e Syryske tsjerkfaar Efrem de Syriër (306-373), mar tsjintwurdich is men fan tinken dat it pseudepigrafysk is en dat it wierskynlik yn 'e sechsde iuw datearre wurde moat. It is lykwols foar 't neist skreaun (of letter redigearre wurden) troch immen dy't ta de skoalle fan Efrem de Syriër hearde, en de skriuwer wie sûnder mis in Syriër dy't yn Mesopotaamje libbe.
De Skatspelonk wie oarspronklik skreaun yn it Syrysk, mar njonken de Syryske ferzje is der ek in oersetting yn it Arabysk bewarre bleaun. Boppedat komme grutte stikken fan 'e tekst frijwol wurd foar wurd oerien mei it Skeel fan Adam en Eva mei Satan, dat yn it Ge'ez, de deade tsjerketaal fan Etioopje, oerlevere is. Mei't dat geskrift âlder is as De Skatspelonk, moat de skriuwer fan De Skatspelonk him fierhinne op it Skeel of in mienskiplike boarne mei it Skeel basearre hawwe. De Skatspelonk behannelet de skiednis fan 'e minske, fan Adam ôf oer in perioade fan 5.500 jier oan Jezus ta. It doel liket fierhinne west te hawwen om mei sibbekundige opsommings oan te toanen hoe't Jezus fan Adam ôfstamme.
Johan Burgers
Johan Burgers (folút: Johannes Gerardus Hendrikus Burgers; 's-Heerenberg, 31 jannewaris 1870 – Arnhim, 12 juny 1943) wie in Nederlânsk ûndernimmer fan Achterhoeksk komôf. Hy rjochte yn 1913 yn Arnhim de dieretún Burgers' Dierepark op, no Keninklike Burgers' Zoo.
Libben en karriêre
Burgers waard yn 1870 berne yn 's-Heerenberg, yn 'e Achterhoeke, dêr't er yn 1895, nei syn houlik mei in Maria Erwig, in boerepleats sette liet. Yn 'e tún hold er fazanten, mar fanwegen syn almar tanimmend bistebeslach waard dy tún dêr al rillegau te lyts foar. Yn 1913 kocht Burgers in grutter stik grûn oan, dat er Buitenlust neamde, om syn fazanten de romte te jaan dêr't se ferlet fan hiene. Neitiid begûn er ek eksoatyske bisten oan te skaffen, lykas liuwen en bearen. Dizze leafhawwerij finansierde er troch tsjin betelling besikers rûn te lieden.
Doe't de ôfhandige lokaasje oan 'e ein fan in sânpaad foar de tanimmende oantallen besikers net mear foldie, begûn Burgers om te sjen nei in oar, gaadliker plak. De gemeente Arnhim stelde him doe in terrein ta beskikking dat njonken it Nederlânsk Iepenloftmuseum lei. Yn 1924 iepene er dêr de dieretún Burgers' Dierepark. Mei't de oantallen besikers almar tanamen, mocht it Burgers barre om dêr stadichoan hieltyd mear ferskillende bistesoarten te yntrodusearjen.
Under de Twadde Wrâldoarloch makke Burgers' Dierepark in minne tiid troch, dy't ta in djiptepunt kaam doe't by de Slach om Arnhim, yn it neijier fan 1944, de dieretún foar in diel ferwuostge waard en twatrêde part fan it bistebeslach de dea fûn. Burgers makke dat net mear mei; hy kaam yn 1943 yn 'e âlderdom fan 73 jier te Arnhim te ferstjerren. Lucie Burgers, de jongste fan syn trije dochters, en har man Reinier van Hooff, namen dêrnei de lieding oer de dieretún oer.
Nojoud Ali
Nojoud Ali of Nujood Ali of Najud Ali (Arabysk: نوجود ألي; sekuerder transliterearre as Nuǧūd ’Alī, berne yn 1998) is in Jemenityske aktiviste foar frouljusrjochten en tsjin bernehouliken, dy't 2008 bekendheid krige doe't hja nei tige jong úthylke te wêzen, útnaaide en op eigen manneboet by de rjochtbank in skieding oanfrege.
Uthylke
Nojoud Ali wie njoggen jier doe't har âldelju om 1 febrewaris 2008 hinne in houlik foar har beävensearren mei Faez Ali Thamer, in man fan yn 'e tritich. Nei de brulloft waard se geregeldwei slein troch har skoanfamylje en ferkrêfte troch har man. Op 2 april 2008 gie hja út te boadskipjen om bôle, mar besleat ynstee om nei de rjochtbank te gean en in skieding oan te freegjen, eat dat har heite twadde frou har oanret hie. Nei't se in heale dei yn it gerjochtsgebou sitten hie te wachtsjen, murk ien fan 'e rjochters dêre, Muhammed al-Ghadha, har op. Doe't er har ferhaal oanheard hie, besleat er har op eigen manneboet tydlik asyl te jaan. Boppedat liet er har man en heit oppakke.
De abbekate Shada Nasser, in foaroansteande Jemenityske feministe en minskerjochte-aktiviste, stimde deryn ta om Ali har saak oan te nimmen. Mei't de Jemenityske wet gjin minimumâldens befettet foar famkes om te trouwen, mar it wol ferbiedt om mei harren te sliepen oant in net neier omskreaune tiid dat se "geskikt binne om seksuële mienskip mei te hawwen", wie it Nasser har strategy om te bewearen dat Nojoud har houlik ûnwetlik wie om't se ferkrêfte wie. Ali wegere it útstel fan 'e rjochter yn omtinken te nimmen, om nei in ynterfal fan trije oant fiif jier fannijs by har man yn te lûken. Op 15 april 2008 stie de rjochtbank har in skieding ta, wêrmei't brutsen waard mei de Jemenityske stammetradysjes.
Nei de rjochtsaak
Nei de rjochtsaak loek Ali wer by har âldelju yn, yn in foarstêd fan 'e Jemenityske haadstêd Sana'a. Yn it neijier fan 2008 gie hja wer nei skoalle. Se hat oanjûn dat it har doel is om abbekate te wurden. Mei de Frânske auteur Delphine Minoui skreau Nojoud Ali yn 2009 in boek oer har ûnderfinings ûnder de titel Moi Nojoud, 10 ans, divorcée ("Ik bin Nojoud, 10 jier, skieden"), dat publisearre waard troch de Paryske útjouwer Éditions Michel Lafon. Itselde jiers ferskynde bij útjouwerij Arena in Nederlânske oersetting, titele Ik Was Negen Toen Ik Moest Trouwen (ISBN 978-9 08 99 00 845); in Ingelske fertaling (I am Nujood, Age 10 and Divorced) kaam út yn 2010. It wie de bedoeling dat de royaltys fan 'e ynternasjonale ferkeap fan it boek betelje soene foar har ûnderwiis; lykwols gie se net regelmjittich nei skoalle.
Yn novimber 2009 waarden Ali en har abbekate Shada Nasser troch it Amerikaanske frouljusblêd Glamour oanwiisd as "Froulju fan it Jier". Fanwegen alle negative berjochten oer Jemen dy't har saak yn 'e wrâldparse oproppen hie, waard yn maart 2009 Ali har paspoart ynnommen, sadat se net oanwêzich wêze koe by de útrikking fan 'e Wrâldfrouljuspriis yn Wenen.
Neisleep
Ali har saak foarmet in boarne fan ynspiraasje foar de ynspannings om oare bernehouliken neatich ferklearre te krijen, lykas dat fan in achtjierrich Saûdysk famke, dat yn 2009 in skieding tastien waard nei't har heit har yn ruil foar likernôch $13.000 twongen hie te trouwen mei in man fan fyftich.
Bolleman
In bolleman wie de offisjele bollehâlder fan in stêd, doarp as gemeente.
It amt ûntstie út de noed fan de Steaten fan Fryslân foar de kowefokkerij. De bolleman funksjonearre op plakken oant yn de 19e iuw. De bolleman moast metten Bulle gaen ter plaetze, daer de Koeyen syn, ende aldaer de Bulle laeten gebruyken (1610). De namme Bolleman bestiet noch. Ljouwert en Holwert hawwe in Bollemansteech.
Brief oan de Smyrneeërs
It Brief oan de Smyrneeërs (ek wol bekend as Oan de Smyrneeërs) is in algemien as apokryf beskôge kristlike religieuze tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e Bibel. It is ien fan 'e brieven fan 'e tsjerkfaar Ignatius fan Antiochië, en waard skreaun om it jier 110 hinne oan 'e kristlike gemeente yn 'e stêd Smyrna (it hjoeddeiske Izmir), oan 'e westkust fan Lyts-Aazje.
It brief hâldt him benammentlik dwaande mei de Weropstanning fan Jezus, sa't út it folgjende sitaat (Sm. 2:1a) bliken docht: "Want hy ûndergie al dy dingen om ús, dat wy rêden wurde mochten. En hy litte wierliken, krekt sa't er wierliken opstie [út 'e dea]; net, sa't beskate ûnleauwenden hawwe wolle, dat er inkeld skynde te lijen; sysels skine inkeld te bestean." De term "skyn" komt fan it Grykske wurd δοκεῖν, dokein ("skine"), dat de ketterij fan it dosetisme syn namme joech. De dosetisten holden û.m. út dat Jezus inkeld geastlik út 'e dea opstien wie, en net fysyk. It wie om dy dwaallear te bestriden dat Ignatius fan Antiochië dit brief skreaun liket te hawwen. Hy naam sân haadstikken de tiid om harren bewearings te wjerlizzen. It Brief oan de Smyrneeërs befettet fierders ek it ierst bekende gebrûk fan 'e term "katolike tsjerke" (yn 'e sin fan "algemiene tsjerke").
Ferdrach fan Versailles
It Ferdrach fan Versailles wie it wichtichste fan 'e fredesferdraggen dy't laten ta de ein fan 'e Earste Wrâldkriich. Mei it ferdrach waard de steat fan oarloch tusken Dútslân en de Alliëarden formeel opheft. It ferdrach waard ûndertekene yn Versailles, op 28 juny 1919. De oare Sintrale Steaten dy't yn 'e Earste Wrâldkriich oan Dútske kant stiene – Eastenryk, Bulgarije, Hongarije en it Osmaanske Ryk – tekenen allegear in eigen fredesferdrach mei de Allïearden.
Dick Swidde
Dick Swidde (Purmerein, 16 augustus 1906 - Amsterdam, 29 july 1988) wie in Nederlânsk akteur, dy't syn grutste bekendheid krige troch syn rol fan Boze Buurman Boordevol yn de telefyzjerige 'Ja Zuster, nee Zuster' (1966-1968) fan Annie M.G. Schmidt.
Swidde, soan fan in hurdesmid út Purmerein, begûn syn toanielkarriêre by de pleatslike operetteferiening. Yn de tritiger jierren krige er as folontêr lytse rollen by it selskip fan Cor Ruys, mei wa't er letter ek noch wurke hat. Nei ferbûn west te hawwen oan oare selskippen, lykas it Sintraal Toaniel, waard hem yn 1950 in fêst kontrack oanbean by de Nederlandse Comedie dêr't er oan ferbûn bleau oant de opheffing yn 1971. Swidde gou as in goede twadde plansakteur, dy't fan lytse rollen eat aparts meitsje koe.
Dick Swidde skreau ek kabaretteksten foar ûnder oaren Wim Sonneveld.
Filmografy
In kar:
Ein fan 'e Mars
Ein fan 'e Mars is in novelle (men soe it ek betitelje kinne as in langeftich koart ferhaal) fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en skoalmaster Ulbe van Houten (1904-1974). It is in autobiografysk wurk dêr't Van Houten syn eigen ûnderfinings as militêr yn 'e maaiedagen fan 1940 yn beskriuwt, ûnder de Dútske ynvaazje fan Nederlân. Ein fan 'e Mars is skreaun yn it personele perspektyf, mei as haadpersoan in sersjant Wytse Wouda, dat in alter ego fan 'e skriuwer is. De novelle waard yn 1945 publisearre en letter opnommen yn Van Houten syn ferhalebondel De Rook fan it Lân.
Eftergrûn
Van Houten, dy't yn 1904 berne wie, waard yn septimber 1939, doe't Nederlân de mobilisaasje ôfkundige yn reäksje op it útbrekken fan 'e Twadde Wrâldoarloch, mei 35 jier wer ûnder de wapens roppen. Hy waard yndield by in Frysk rezjimint dat yn Haarlim lei. Under de Dútske ynvaazje fan Nederlân, fan 10 oant 15 maaie 1940, waard Van Houten yn Delft legere, mar de kapitulaasje kaam ear't er ea in skot hoegd hie ôf te fjurjen. Yn 1941 sette Van Houten in ferslach fan syn ûnderfinings út dy maaiedagen op papier, yn 'e foarm fan in novelle dy't skreaun is yn it personele perspektyf. Dêrby naam er as haadpersoan in sersjant Wytse Wouda, yn it boargerlibben skoalmaster yn in doarp yn Fryslân, dat dúdlik in alter ego fan himsels is.
It doel hie west om 'e novelle, dy't Van Houten de titel Ein fan 'e Mars meijoech, datselde jiers noch te publisearjen. Mar dêrfoar moast der tastimming komme fan 'e Dútske besetter, en dy liet op him wachtsje. Earst waard der likernôch in jier ferskiten, en doe kaam út De Haach it berjocht dat der in oersetting nei it Dútsk komme moast ear't men beoardielje koe oft de publikaasje trochgong fine koe. Yn oerlis mei de útjouwer besleat Van Houten doe om mar op 'e befrijing te wachtsjen. Mei't de útjouwer de tekst ûnderwilens al set hie, koe Ein fan 'e Mars nei de Dútske oerjefte yn maaie 1945 gaueftich ferskine. Yn 1965 foege Van Houten de novelle ta oan 'e twadde printinge fan syn ferhalebondel De Rook fan it Lân. Dêrfan ferskynde yn 1994 de trêde printinge, yn it ramt fan 'e rige Fryske Klassiken, dy't besoarge waard troch Trinus Riemersma en útjûn waard troch Utjouwerij Fryslân yn gearwurking mei de Afûk.
Yn 1945 en 1946 publisearre Van Houten yn it tydskrift De Stim fan Fryslân yn 'e foarm fan fúljetons twa ferfolchferhalen op Ein fan 'e Mars. It earste dêrfan bestie út twa ôfleverings en it twadde út sân. Van Houten naam dy beide ferhalen lykwols yn 1965 net op yn 'e twadde printinge fan De Rook fan it Lân, neffens resinsint Trinus Riemersma om't se "te kronykeftich" wiene. Sadwaande ûntbrekke dy ferhalen ek yn 'e trêde printinge fan 'e bondel.
Ynhâld
Yn Ein fan 'e Mars beskriuwt Van Houten op yngeande wize de betizing fan 'e maaiedagen fan 1940, doe't Nederlân alhiel ûnferwachts ynfallen waard troch nazy-Dútslân. Haadpersoan Wytse Wouda is in skoalmaster út in doarp yn Fryslân, dy't yn septimber 1939, nei de ôfkundiging fan 'e mobilisaasje, wer ûnder de wapens roppen is. Hy leit te Haarlim, dêr't er sersjant is by in rezjimint dat frijwol folslein út Friezen bestiet, en dêr't de fiertaal sadwaand it Frysk is. As yn 'e nacht fan 10 maaie de Dútske ynvaazje fan Nederlân begjint, is der by Wouda en de oare ûnderofsieren earst benammen ûnleauwe. Letter folget in gefoel fan ûnwurklikheid.
Der komt fan hegerhân befel dat it trêde bataljon op mars moat. Wouda en de wachtmaster, in Sakser út eastlik Grinslân wei (ien fan mar in pear net-Friezen yn it rezjimint) krije de lieding. De tocht giet by de Hollânske dunen lâns nei Leidsendam en dan troch nei Ryswyk, dêr't de nacht trochbrocht wurdt yn in fillawyk dêr't de soldaten ynkertiere wurde. Underweis hawwe se bytiden yn 'e fierte mitrailleurfjoer heard en sjoen hoe't Dútske bommesmiters oerkomme, mar fierder net in protte fan 'e oarloch murken. De oare deis giet de tocht fierder nei Leien en dan nei Delft, dêr't de Friezen wer ynkertiere wurde, diskear yn in folkswyk. Hoewol't nimmen it harren ferteld, liket it doel te wêzen dat se de Dútsers tsjinkeare moatte as dy trochbrekke by Rotterdam en optsjogge nei De Haach.
De Friezen lizze ferskate dagen yn Delft, dêr't oarders en tsjinoarders de betizing by de legerlieding dúdlik meitsje. De soldaten sels hawwe benammen te kampen mei ferfeling en mei ûngerêstens oer famylje en freonen yn Fryslân, yn it gefal fan Wouda syn frou Syts en harren trije bern. Op 'e middei fan 15 maaie sjogge se yn it suden de iene nei de oare weach Dútske bommesmiters oerkommen (by wat it bombardemint fan Rotterdam is), en as de nacht falt is oan 'e súdlike kym de reade lôge fan 'e baarnende stêd te sjen. Let dy jûns komt it berjocht fan 'e Nederlânske kapitulaasje, dy't by de Fryske soldaten, dy't it front net sjoen en noch gjin skot lost hawwe, benammen lulkens en frustraasje opropt. De novelle einiget as Wouda dy nachts nei in dwaaltocht by de troepen lâns in sliepplak fynt en nei lang omwuolle te hawwen einlings yn 'e sliep falt.
Wurdearring
Ype Poortinga skreau yn 1945 oer Ein fan 'e Mars: "Dochs hat de novelle wol tige syn spanning, mar dan net dy fan it oan-en-oanjaan fan in slach, mar dy yn 'e siel fan Wytse Wouda en syn maten, mei oan 'e ein de frjemde reaksjes op 'e kapitulaasje, dy't wer sa wûndere krekt registrearre binne." Neffens in oare resinsint, "F" (Riemersma freget him ôf oft dêr Eeltsje Boates Folkertsma efter skûlgiet) is Ein fan 'e Mars "in earlik, in beskieden en in ynbannich boek." Sels fûn Trinus Riemersma de beskriuwing fan Van Houten "te kronykeftich" en "machteleas." Fierders skreau er: "Wat my bybliuwt út Ein fan 'e Mars'' is, dat ha 'k al neamd, de sersjant dy't mei it pantsje op 'e knibbels tsjin in beam oan sittend mei lange tosken syn andyvjerats opkôget. Mar der hie my wat òars bybliuwe moatten, de eangst fan dy soldaten foar de dea, it desoriïntearre wêzen fan 'e ûnderofsieren dy't lieding jaan moatte. It wurdt wol skreaun, mar it sprekt net út it ferhaal.''"