cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Austraalje (lân)
Taal
Hoewol't Austraalje gjin offisjele taal hat dy't as sadanich by wet fêstlein is, ferfollet it Ingelsk de facto de funksje fan nasjonale taal. It Australysk-Ingelsk wurdt by túltsjes ek wol Strine neamd, nei de flugge Australyske útspraak fan it wurd Australian as [stɹain]. It is in tige werkenbere foarm fan it Ingelsk dy't him û.m. ûnderskiedt troch de knauwende útspraak, it oansprekken fan Jan en alleman mei mate ("maat") en it ôfkoartsjen fan wurden mei foarmen dy't einigje op -ie of -o, lykas Aussie foar Australian ("Australiër"), prozzie foar prostitute ("prostituee"), journo foar journalist ("sjoernalist") en doco foar documentary ("dokumintêre"). Nei it Ingelsk binne de meast sprutsen talen yn Austraalje: it Mandarynsk (1,7%), Italjaansk (1,5%), Arabysk (1,4%), Kantoneesk (1,3%), Gryksk (1,3%) en Fjetnameesk (1,2%). De Australyske dôvegebeartetaal Auslan is it wichtichste medium foar kommunkaasje fan 'e 5.500 dôven yn Austraalje. De Australyske Aborizjinals sprekke sa'n 230 ferskillende talen (foar de kolonisaasje moatte dat der tusken de 250 en de 300 west hawwe). Al dy talen binne klassifisearre yn 28 taalgroepen, wêrfan't men tinkt dat se allegear besibbe binne en mei-inoar de Australyske taalfamylje foarmje. Op ien nei wurde al dy taalgroepen sprutsen yn in relatyf lyts gebiet dat it noarden fan West-Austraalje, it Noardlik Territoarium en Queenslân beslacht (oftewol 8% fan it Australyske grûngebiet). Yn kontrast dêrmei hearre alle talen op 'e rest fan it kontinint ta ien en deselde taalkloft, dy fan 'e Pama-Nyungaanske talen, mei hjoed de dei noch sa'n 50 libbene talen. Mei-inoar hiene alle Aborizjinal-talen yn 2006 52.000 sprekkers, wat delkomt op 7,2% fan 'e totale Aborizjinal-befolking. De grutste Aborizjinal-talen binne it Tiwy (Tiwi), it Warlpiry (Warlpiri), it Mabûjak (Mabuyag) en it Westwoastynsk (Western Desert).
Cor van der Gijp
Cornelis (Cor) van der Gijp (Doardt, 1 augustus 1931 – 12 novimber 2022) wie in Nederlânsk proffuotballer en fuotbaltrainer. Hy wie as spiler aktyf by Emma, Feyenoord en Blauw-Wit. Van der Gijp is topskoarer fan alle tiden fan Feyenoord. Cor van der Gijp is de omke fan eks-proffuotballer en entertainer René van der Gijp. Ek syn soan Dennis van der Gijp wie aktyf yn it betelle fuotbal.
Cor van der Gijp ferstoar op 12 novimber 2022 yn 'e âldens fan 91 jier.
Albertus van Harinxma thoe Slooten (politikus)
Albertus baron van Harinxma thoe Slooten (Drachten, 5 oktober 1836 - Olterterp, 22 maaie 1881) wie in Nederlânske boargemaster.
Libben en wurk
Harinxma thoe Slooten wie in soan fan de grytman fan Smellingerlân Maurits Pico Diderik van Harinxma thoe Slooten en Clara Feyona van Eysinga. Syn âlden lieten yn 1843 de Harinxmastate yn Beetstersweach bouwe. Dêr groeide hy op. Harinxma thoe Slooten boaske op 12 maart 1862 by folmacht mei de yn it Dútske Mannheim wenjende Carolina Amalia von Clermont, dochter fan Frederic August von Clermont en Jenny von Gruner. Hy waard yn jannewaris 1873 beneamd ta boargemaster fan Opsterlân. Hy folge dr. Joachimus Lunsingh Tonckens op. Yn 1876 waard hy keazen ta lid fan Provinsjale Steaten fan Fryslân en waard opfolge troch M. N. Wijt. Van Harinxma wie foarsitter fan de Grutte Feanpolder yn Opsterlân en Smellingerlân. Syn frou ferstoar op 40-jierrige leeftiid yn jannewaris 1878. Hy oerlibbe har mear as trije jier en ferstoar yn maaie 1881 yn Olterterp op 44-jierrige leeftiid.
Otto fan Lippe, biskop fan Utert
thumb|300px|Otto II fan Lippe ferflokt Rudolf fan Coevorden. Otto fan Lippe (ek: Otto fan der Lippe of Otto II fan Utert) (stoarn yn Ane ûnder Coevorden, 28 july 1227) wie biskop fan Utert fan 1216 oant 1227. Hy wie in soan fan greve Bernhard II fan Lippe en Heilwig fan Ahr.
Libben
Otto II wie domproast yn Utert en hie syn beneaming ta biskop te tankjen oan de greven fan Hollân en Hartochdom Gelre. Hy die yn 1217/1218 mei oan de belegering fan Damiate yn Egypte yn de fyfde krústocht. Hy wreide syn jurisdiksje út ta de stêd Utert en stelde nije tollen yn om oan mear jild te kommen. Hy befjochte Hollân en Gelre en tekene yn 1226 in frede dy't geunstich foar him wie.
Ekspedysjes
Lykas syn foargongers hie er te krijen mei oproer yn it Oersticht. Yn 1224 kamen ridders en boeren fan Sallân yn opstân. Otto fan Lippe gie de striid oan en makke de burcht fan de hearen fan Voorst mei de grûn lyk.
Hy mingde him ek yn de striid yn Grins tusken de partij fan de prefekt en de boargerpartij fan de Gelkingen dy't stipe troch burchgreve Rudolf II fan Coevorden de stêd belegere. Hy besocht de prefekt te helpen en luts op tsjin de Drinten, mar sneuvele yn de slach by Ane wylst syn leger ferslein waard. Troch syn ekspedysjes rekke it bisdom sterk ferearme.
Life of Agony
Life of Agony is in hardrockgroep út Brooklyn, New York. De groep waard stifle yn 1989, gie útinoar yn 1999, kaam wer byinoar yn 2002, gie op 'e nij útinoar yn 2012 en kaam jitris byinoar yn 2014. Harren muzyk wie ynearsten in mjuks fan hurdekearn punk en metal. Nei besettingswikselings gie de groep nei tsien jier útelkoar. Nei't de groep yn 2003 foar twa konserten nochris mei de oarspronklike besetting spile, waard besletten wer mei-inoar op te treden en wer in plaat te meitsjen. De styl dy't de groep tsjintwurdich hat is mear Rockmuzyk.
Swarte earrebarre
thumb| Ciconia nigra De swarte earrebarre (Ciconia nigra) is ien fan de twa soarten út de famylje fan de earrebarren of eibertfûgels dy't yn Europa foarkomme.
Uterlik
De swarte earrebarre is mei sa'n 100 sm hast like grut as de earrebarre. Lykas de namme al seit is de swarte earrebarre te underskieden om't der foar it grutste part swart yn de fearren sit. Syn búk is wol wyt en syn poaten en snaffel binne read. De bleate hûd om de eagen is yn de briedtiid ek opfallend read fan kleur.
Fersprieding
Oars as de earrebarre is de swarte earrebarre meast net sa maklik te sjen. De fûgel libbet yn âlde bosken. Leafbosken mei markes en fivers binne harren ideale libbenromte. Ek meit de swarte earrebarre de minsken, hoewol yn de Kaukasus wol kloften fûgels binne dy op âlde gebouwen yn de buert fan de minsken briede. De swarte earrebarre komt foar yn Sintraal- en East-Europa mar ek yn Spanje en Portugal komme se wol foar. Fierder komt de fûgel foar yn hiel Aazje dêr't der geskikte bosken fine kin. Yn Súd-Afrika is ek in populaasje swarte earrebarren. Utsein de fûgels yn Spanje, Portugal en Súd-Afrika binne it echte trekfûgels dy't grutte ôfstannen fleane om winterdeis yn waarmer gebieten te libjen.
Iten
Yn iten is de Swarte Earrebarre it meast kikkerts en fisken, mear noch as de earrebarre. Faak polsket der troch in undjippe beek dêr't der kikkerts, fisken en salamanders fangt. Mar út en troch mei der ek wol eins ynsekten, mûzen oft fûgels pakke.
Fuortplanting
De swarte earrebarre makket syn nêst meast yn in âlde beam. Lykas de earrebarre brûkt der syn nêst meardere jierren en it wurdt dêrtroch ek hieltiid grutter. De 2-5 aaien wurde troch beide âlden yn 30-35 dagen útbret. De jongen bliuwe noch sa'n 2 moannen by harren âlde foar't se harren sels rêde kinne.
Sjoch ek
List fan fûgels
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1992
De Olympyske Simmerspullen 1992, ek wol de XXVe Olympiade neamd, waarden yn 1992 hâlden yn Spanje yn de Katalaanske haadstêd Barselona. It hurdsilen waard hâlden yn de Olympic Harbour.
Medaljespegel
De top acht fan lannen dy't by it silen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1992.
Puzelwurdboek
In puzelwurdboek of Puzelensylopedy is in wurdboek dat as help brûkt wurde kin by it oplossen fan krúswurdpuzels, filippines, trochrinners en oare puzelsoarten.
Oars as in gewoan wurdboek giet in puzelwurdboek fan maklik nei slim. Yn in wurdboek wurde slimme wurden ienfâldich útlein. In puzelder siket lykwols in wurd by de omskriuwing. De lemmata binne bytiden op wurd én as omskriuwing opnomd. Ek wurde wol ôfkoartings en nammen fan organisaasjes opnomd.
Troch de fermelding fan it tal letters by elk synonym of oplossingswurd kinne puzelders flugger in kar meitsje út de oanbeane oplossingswurden.
Puzelwurdboeken befetsje neist foarbylden en synonimen faak in soad rubriken, lykas topografyske nammen, komponisten, jonges- en famkesnammen, skilders, fûgels en wittenskippers. De meast útwreide puzelwurdboeken besteane út meardere dielen.
Ien fan de earste makkers fan Nederlânske puzelboeken wie Henk Verkuyl. Syn earste puzelwurdboek ferskynde yn de ierren sechtich fan de tweintichste iuw. Oare makkers fan Nederlânske puzelwurdboeken wiene Jan Meulendijks en Dick Beekman.
Yn 1984 ferskynde it Fryske Puzelstipe fan Jaap Wolthuizen. It boekje joech ûnder oare listen mei plantenammen, ynsekten en plaknammen. Yn 1992 ferskynde by de Afûk it Frysk Puzelwurdboek fan Douwe van der Meulen.
Retrogade
By de 'omkearde puzelwurdboeken' binne de wurden fan de wurdlisten fan efterút alfabetisearre (retrogade). Sa kin bygelyks in oplossingswurd fûn wurde dêr’t allinnich de lêste letter fan bekend is. Retrogade wurdboeken kinne en brûkt wurde foar oare doeleinen: sa kinne bygelyks wurde fûn wurde dy’t einigje op '-keunst' of '-sân'. Yn retrogade wurdlisten kinne ek rymwurden socht wurde.
Yn Fryslân ferskynde it Omkearwurdboek fan de Fryske taal op basis fan 58.000 lemmata fan it Frysk Wurdboek. Yn 1992 folge in mear útwreide werprintinge.
Kryptogrammen
In spesjaal puzelwurdboek waard makke foar leafhawwers fan kryptogrammen. De wurden yn de Cryptokraker stiene rubrisearre yn listen mei wurden fan likense lingte. De folchoarder binnen elke list gie op alfabetyske omskriuwing. Sa begûn de list fan 7-letterwurden mei de letter 'A': strijken – Aaien over het wasgoed
Digitale wurdboeken
De ynhâld fan puzelwurdboeken waard letter digitalisearre. De earste digitale puzelwurdboeken ferskynden op CD. Sa ferskynde yn 2002 by T&O yn Grins it Frysk Puzelwurdboek digitaal as ‘Fryske Puzelensyklopedy’. By digitale wurdboeken kinne puzelwurden opsocht wurde foar missende letters yn wurden. Neist it opsykjen fan synonimen en puzelwurden kinne ek anagrammen opsocht wurde. Sa wurde by it ynfoljen fan de gearstaljende letters fuort alle wurden toand dy’t fan dit anagram makke wurde kinne Letter koe de ynhâld fan de CD op ynternet opsocht wurde.
Neist listen foar puzelders kamen der ek listen foar wurden dy’t brûkt wurde koene foar it taalspultsje Wordfeud.
Perzysk
It Perzysk, (lokale nammen: Fârsy, Dary en Tōjiky) is de offisjele taal fan Iran (Perzje), Afganistan en Tadzjikistan en wurdt troch miljoenen yn Oezbekistan sprutsen. De taal heart krekt as it Frysk by de Yndo-Jeropeeske taalfamylje en yn dizze taalfamylje makket it diel út fan de tûke fan Iraanske of Aryske talen.
Ald-Perzysk
Der wurdt fan útgien dat it Ald-Perzysk him yn it westlik diel fan it Iraanske plato ûntwikkele hat fanút it Proto-Yndo-Iraansk. It is allinnich bekend fan in lyts oantal ynskripsjes yn spikerskrift út de 6e-4e iuw foar Kristus dy't troch de Achaemenidyske keningen (benammen troch Darius (522-486) en Kserkses (486-465)) oanbrocht binne. Yn tsjinstelling ta wat meastentiids oannomd wurdt, spile it Ald-Perzysk yn it Achaemenidyske ryk gjin grutte rol, omdat de bestjoerstaal it Arameesk wie. Yn tsjinstellint ta it Middel-en Nij-Perzysk wurdt de taal karakterisearre troch in wiidweidich stelsel fan ferbûgingen en ferfoegingen.
Middel-Perzysk
It Middel-Perzysk is in rjochtstreekse fuortsetting fan it Ald-Perzysk en is oant de fal fan it Achaemenidyske Ryk yn 338 f.Kr. oant de oermastering fan it Sassanidyske ryk troch de Arabieren yn 651 in libjende taal west. Yn de earste iuwen fan syn bestean wie de taal lykwols fan lokaal belang en ûndergeskikt oan it Partysk. Sûnt de tredde iuw nei Kristus waard de taal hieltyd wichtiger en krige stadichoan de funksje fan bestjoerstaal en de taal fan de elite en dominant kultuer. Nei de fal fan de Sassaniden ferlear de taal syn foarname rol en soe úteinlik allinnich noch yn swang bleauwen yn Soroastryske kringen. Yn dizze nije rol wie de taal sels sa wichtich de 9e en 10e iuw as fruchtberste tiidrekken jilde út de Middel-Perzyske literatuerskiednis.
Perzysk
It tsjintwurdige Perzysk is in fuortsetting fan de sprutsen fariant fan it Middel-Perzysk. Want netsteande dat it skreaune Middel-Perzysk op wisse hichte it karakter fan in deade taal krige hie troch syn ûntwikkeling yn stagneare foarm, hie de sprektaal (Fārsi-ye Dary of Dary) him as libbene taal fierder ûntwikkele. Yn de eastlike provinsjes fan it Abbasidyske ryk, gebieten dy't feitlik ûnôfhinklik fan Bagdad wienen, wurde fan de 9e iuw ôf it Dary útein mei help fan it Arabyske skrift op skrift steld en is it dizze taal dy't ûnder de namme Nij-Perzysk bekend wurden is. Ut soarte hat ek it Nij-Perzysk in ûntwikkeling trochmakke dêr't fiif fazen yn te ûnderskieden binne:
Ien fan de opfallendste kenmerken fan dizze foarm fan Perzysk is it enoarme diel oan Arabyske wurden. Troch ûndersyk docht bliken dat it persintage Arabyske wurden waakse is fan 25-30% yn de 10e iuw oant goed 50% yn de 12e iuw. It is dan ek net ferwonderlik dat yn de rin fan de skiednis in protte besikingen dien binne om de ûntwikkeling fan de Perzyske wurdenskat te beynfloedzjen. Yn de 20e iuw krige dizze besikingen ek in ynstitusjonalisearre karakter. De Farhangestān-e Irān (1935) en syn opfolger de Farhangestān-e Zabān-e Fārsi (1970) krigen de taak it Perzysk safolle mooglik te suverjen fan bûtenlânske (lês Arabyske) eleminten. Undertusken hawwe dizze taalakademisy tsientallen wurden ûntwurpen dy't in fêst plak krigen hawwe yn it Perzysk. .
ફારસી
Westerkertier
thumb|280px|De lokaasje fan it Westerkertier yn de provinsje [[Grinslân]] 280px|thumb|It Westerkertier yn de snuorje fan de [[Fryske Frijheid]]
It Westerkertier (Grinslânsk: Westerkertaaier, lokaal: Westerkertier of foarhinne ek wol de Grinzer Wâlden ) is in gea yn it westen fan de provinsje Grinslân. De streek wurdt beheind troch de Lauwers (dy't ek de grins mei Fryslân is), Drinte, it Reitdjip en de stêd Grins. De grutste plakken yn it Westerkertier binne De Like en Súdhorn.
Beskriuwing
It Westerkertier hjit sa om't it de meast westlike fan de trije Ommelannen wie. It bestie yn it earstoan út trije ûnderkertieren: Fredewold, Langewold en Humsterlân. Letter waard Middag, dy't oant doe in ûnderketier fan Hunzegoa wie, it fjirde. Oant yn de Midsiuwen wiene dy goaen yn wêzen in ûnôfhinklik gebiet, dy't selsstannich lid wiene fan de Ommelanner Uny, njonken Hunzegoa en Fivelgoa. It Ommelanner segel en de munten dy't slein waarden, befetten dan ek de wapens fan alle fiif de goaen. Ek op tsjerklik mêd foarmen dy trije distrikten oant 1559 tegearre mei Achtkarspelen in ôfsûnderlik dekanaat yn it bisdom Múnster. Yn 1594 waard de klassis Westerkertier foarme en waard by de Reduksje fan Grins dat jiers twongen ta oansluting by de provinsje Stêd en Lân. It hjoeddeiske Westerkertier bestiet út it grûngebiet fan de gemeente Westerkertier en de eardere gemeente Heechtsjerk. De gemeente Westerkertier waard yn 2019 foarme út de gemeenten Gruttegast, Mearum, De Like, Súdhorn, en it part fan de gemeente Winsum dat oant 1990 de eardere gemeente Ezinge wie.
Lânskiplik bestiet it Westerkertier út twa parten. It noardlike stik is in âld kweldergebiet fan de Lauwerssee, klaailân dat yn de rin fan iuwen ûnder oaren troch de muontsen fan it Kleaster fan Aduard op de see wûn is. Dit part fan it Westerkertier wurdt rekkene ta de âldste kultuerlânskippen fan Jeropa en is foardroegen foar de Wrâlderfgoedlist fan UNESCO. Om 800 hinne wie dit ien fan de meast tichtbefolke parten fan wat no Nederlân is. De minsken wennen der yn terpdoarpen as Ezinge, Oldehove en Niehove. It súdlike part fan it Westerkertier is in saneamd kûlisselânskip, in gebiet fan sângrûn en ôfgroeven fean, dat tekene wurdt troch houtwâlen en dat in soad hat fan de oanbuorjende Fryske Wâlden. Doarpen as Niekerk, Mearum en Gruttegast lizze yn dizze krite op âlde sânrêgen en binne dan ek lintdoarpen.
Westerkertiersk
Yn de streek wurdt Westerkertiersk sprutsen. Yn dit dialekt fan it Grinslânsk binne in soad ynfloeden fan it Frysk werom te finen, dat yn it Westerkertier oant yn de fyftjinde iuw de deiske taal wie. Yn de doarpen Mearum, De Wylp, Koerherne en De Pein wurdt ek no noch Frysk sprutsen.
Wetterskip
It Westerkertier wie ek de namme fan in earder wetterskip, dat him bekroade om de wetterhúshâlding yn in gebiet dat foar it meastepart gearfoel mei it gea. Yn 1995 is it opgongen yn it wetterskip Noorderzijlvest. Yn it westlike part fan it Westerkertier wurde wettersaken fersoarge troch it Wetterskip Fryslân
Gerroltsmastate
thumb|250px|Gerroltsmastate yn 2010 thumb|Schotanus-Halmakaart, himrik Ljussens mei Gerroltsma Gerroltsmastate of Gerroltsmastins wie in state noardeastlik fan Ljussens, gemeente Dongeradiel. Op it terrein stiet in pleats, de stinswier is ôfgroeven. De stins wurdt yn 1486 neamd as steande oan de seedyk, dêr't de Dyksterwei de dyk trochsnijt.
Nei alle gedachten wie Sywrd Gherroldsma, dy't yn 1486 yn ien sike neamd wurdt mei 'Nitta to Kempaweer', de bewenner fan Gerroltsmastins. Yn 1511 wie Gerrolt Gerlsma bewenner en Popke Meckama eigener. Yn 1543 wie dat Meijne Gerroltsma en yn 1576 komt Sijbe fan Peijma as bewenner foar. Hy wie boargemaster fan Dokkum. Syn soan Tsietse what der lang wenne; mar yn 1640 kommm sy lykwols yn Dokkum foar en krektas oare stagen Peijma binne se roomsk bleaun. Yn 1646 wurdt Gerroltsma ferkocht, wêrby't neamd wurde: "seker heerlijcke stins, versien met verscheijden camers, toorn, verwulfte kelders ende andere accommoditeiten, mitsgaders alle vordere huijsinge ter plaatse staende'. Ek wienen der tunen, hôvingen en in skuorre. De tsjerke fan Ljussens makke oanspraak op in stik lân yn de stinsfinne.
De kaart fan Schotanus-Halma jout Gerroltsma as oansjenlike hofstee. No stiet der in pleats fan it kop-hals-romptype, wêrfan it foarhûs yn 1930 fernijd is. Yn de hals sit in tige dikke muorre. Un der it hûs rinne kelders, dy't flak dekt binne, mar dêr't ek in grouwe muorre yn sit.
List fan planetoïden 37201-37300
Dit is in list fan planetoïden 37201-37300.
Sjauffeur
In sjauffeur (fan it Frânske chauffeur) is in algemiene term foar in bestjoerder fan in oerdutsen, fjouwertsjils motorfiertúch. Hiel soms wurdt foar in frou de foarm sjauffeuze brûkt. It wurd 'sjauffeur' is ôflaat fan it Frânske tiidwurd chauffer, dat "hjit meitsje" betsjut. De earste selsridende fiertugen waarden nammentlik oandreaun troch steamkrêft, en in wichtige taak foar de bestjoerders fan sokke fehikels bestie út it op druk hâlden fan 'e steamtsjettel troch tafoeging fan brânstof. Letter is de term 'sjauffeur' benammen yn gebrûk rekke foar it oantsjutten fan bestjoerders fan weifiertugen, wylst by steamlokomotiven al rillegau in stoker en in masinist ûnderskaat waarden.
Eltsenien dy't in auto, autobus, frachtwein of trekker bestjoerd, is in sjauffeur. Mar men kin ek sjauffeur foar jins berop wêze. As der fierders neat oan tafoege wurdt, is in sjauffeur yn dy kontekst almeast de beropsmjittige bestjoerder fan in lúkse auto, lykas in grutte sedan of in limûsine. Sokke sjauffeurs drage gauris in unifoarm en kinne yn 'e tsjinst wêze fan in bedriuw dat auto's fan dat type ferhiert, of oars kin it gean om priveesjauffeurs, dy't yn 'e tsjinst binne fan in (rike) priveepersoan. Oare soarten beropsmjittige sjauffeurs binne frachtweinsjauffeurs, bussjauffeurs en taksysjauffeurs.
Papoea Nij-Guineä
Papoea Nij-Guineä (of Papoea-Nij-Guinea of in fariant fan beide skriuwfoarmen) is in lân yn Oseaanje dat it eastlike part fan it eilân Nij-Guineä beslaat. De haadstêd is Port Moresby.
Lizzing
It lân wurdt begrinzge troch:
Gerkeskleaster-Strobos
Gerkeskleaster-Strobos is in twillingdoarp yn de gemeente Achtkarspelen. It leit by de grins mei Grinslân, dêr't it Prinses Margrietkanaal oanslút op it Van Starkenborghkanaal.
Hoewol't it wat guon saken oanbelanget as ien kearn sjoen wurdt, jilde Gerkeskleaster en Strobos foar de gemeente al noch as twa aparte doarpen. Yn Gerkeskleaster-Strobos wurdt it Kleasterske dialekt sprutsen.
Papoea Nij-Guineä
Lânskip
thumbnail|left|200px|Mount Tavurvur op Papoea-Nij-Guineä.
Papoea-Nij-Guineä is foar it grutste part bercheftich, en bedekt mei reinwâld. Allinnich by de kust lâns lizze inkele lytse flakten. It lân leit oan in tektoanyske breukline, ierdskoddings en tsûnamy's komme dan ek frekwint foar.
It grutste part fan it lân bestiet út it eastlike diel fan Nij-Guineä, dêr't ek de haadstêd Port-Moresby op leit, de Bismarck-arsjipel en alderlei eilângroepen yn Melaneezje.
Ek al leit Papoea Nij-Guineä tichteby de evener, der lizze wol berchpiken dêr't geregeldwei snie falt. De heechste berch is Mount Wilhelm op 4.509 meter hichte. It lân wurdt trochsnien troch de rivier de Sepik.
Skiednis
It eilân Nij-Guineä wurdt al mear as 40.000 jier bewenne. Yn de 16e iuw waard it troch Portegeeske seelju ûntdekt en troch de Nederlanners waard it westlike part fan it eilân in Nederlânske koloanje makke. It easten fan it eilân, it tsjintwurdige Papoea Nij-Guineä soe pas op de ein fan de 19e iuw besit wurde fan Dútslân en it Feriene Keninkryk. Begjin 20e iuw waard it hiele eastlike diel Australysk. Yn 1975 waard it selsstannich as Papoea Nij-Guineä. thumbnail|In man fan de Huly-stam (Tary Heechlannen)
Befolking
Neffens de folkstelling fan 2009 hie Papoea Nij-Guineä 6.057.263 ynwenners. It alfabetiseringspersintaazje is 64,6% en de libbensferwachting leit op 64,56 jier.
Etnyske kloften en talen
De befolking bestiet foar it meastepart út Papoeas en Melaneezjers. De wichtige talen dy't sprutsen wurde, binne it Hiry Motu, Tok Pisin en it Ingelsk.
Religy
Yn Papoea Nij-Guineä jildt frijheid fan leauwen. Yn 2000 wie 96% fan de befolking kristlik, in protte kristenen hawwe dit leauwen fermong mei âldere tradisjonele eleminten. De katolike tsjerke is de grutste kloft (27% fan de befolking), de Luteranen omfiemje 19,5%, de "United Church" 11,5%, 10% is adventist, 8,6% heart by de pinkstergemeente, 5,2% ta de evangelyske alliânsje, 3,2% is anglikaans, 2% baptist en 8,9% heart by in oare protestantske groepearring.
De grutste net-kristlike godstsjinst is it bahaïsme (3,3%). Fierders binne oer it lân noch ferspraat foarkommende tradisjonele godstsjinsten, meastentiids natoerreligyen, dy't ûnder oare oan foarâlden ferearjen dogge.
Almudena-katedraal
De Santa María la Real de La Almudena ('Hillige Marije de Keninklike fan de Almudena') is in roomsk-katolike katedraal yn Madrid.
Skiednis
thumb|left|250px|Ynterieur De earste plannen foar de bou fan in nije katedraal datearje fan de 16e iuw. Mar it duorre noch oant de 19e iuw dat de earste stien lein waard en pas yn 1993 wie de bou foltôge. Yn dat jier wijde paus Jehannes Paulus II de katedraal oan de Hillige Marije fan de Almudena (Almudena is oer te setten as 'Sitadel', it komt fan it Arabyske al-mudayna; de tafoeging is in titel fan Marije as patroanhillige fan de stêd). Tagelyk mei de wijing krige de tsjerke ek de status fan biskopstsjerke fan it Aartsbisdom Madrid. Sûnt de stifting fan it aartsbisdom Madrid yn 1885 tsjinne ynearsten de Colegiata de San Isidro as provisoaryske katedraal.
Alhoewol't de bou fan de katedraal yn neogoatyske styl útein sette, waard de katedraal lang om let foltôge as neoklassisistysk gebou om't dat better by it oangrinzgjende paleis paste. It ynterieur fan de Almudena-katedraal is fan neogoatysk oant modern, mei in troch ikoaneskilder Kiko Argüello oanbrocht pop-art dekor.
Op 22 maaie 2004 troude kroanprins Felipe fan Spanje mei Letizia Ortiz Rocasolano yn de katedraal. It wie de earste keninklike trouwerij yn de katedraal.
Op 7 febrewaris 2013 fûn in preester by in bychtsoel eksplosiven. De katedraal waard romme en sletten, sadat de springstof ûnskealik makke wurde koe.
Ynterieur
De katedraal is in trijeskippich gebou, dat oergiet yn in koer mei koeromgong, dêr't in krâns fan fiif kapellen oanslút. Oars as it eksterieur dat fral barok en neoklassisistysk is, is de tsjerke fan binnen neogoatysk. Ek in grut part fan it tsjerkemeubilêr is neogoatysk. thumb|250px|left|Koepel Yn it súdlike dwersskip is it 'Alter fan de Jongfaam fan de Almudena', de beskermhillige fan Madrid. De middelste koerkapel is oan de hillige Isidoro Labrador en syn frou María de la Cabeza wijd. De bylden binne út de 17e iuw en troch Juan Villabrille y Ron makke, wylst de beskildere skryn 13e-iuwsk is. Sûnt 2000 leit ek Maria de las Mercedes fan Orléans, keninginne fan Spanje, yn de katedraal begroeven.
De kapellen lofts en rjochts fan it haadskip binne wijd oan minsken dy't in de 20e of 21e iuw iuw hillich ferklearre binne, lykas Josemaría Escrivá de Balaguer, Pedro Poveda, Maria Josepha San en de karmelitesse Maravillas de Jesús. Alle kapellen binne modern ynrjochte.
Oargel
Yn 1999 boude de Dútske oargelboufirma Gerhard Grenzing it oargel foar de katedraal, dat 70 registers op fjouwer manualen en pedaal telt.
MOBO Award
De MOBO Awards, of folút: Music of Black Origin Awards, binne in groep Britske prizen dy't ienris yn it jier útrikt wurde foar de bêste muzikale wurken fan swarte oarsprong (útfierd troch artysten fan lykfol hokker etnisiteit of nasjonaliteit) fan it foargeande jier. De prizen waarden yn 1996 ynsteld troch Kanya King en Andy Ruffell, en hawwe har sûnt ûntjûn ta de meast prestizjeuze Britske prizen fan har mêd. De útrikkingsseremoanje fynt almeast yn Londen plak, mar hat ek alris yn it Skotske Glasgow en yn Liverpool organisearre west.
Andréastsjerke (Katwyk oan See)
De Andreas- of Alde Tsjerke (Oude Kerk) is in protestanske tsjerke oan de Boulevard fan Katwyk oan See. De tsjerklike gemeente is Nederlânsk Herfoarme en oansletten by de Protestanske Tsjerke yn Nederlân. Foar de reformaasje wie de tsjerke wijd oan de apostel Andréas. Fanwegen de kleur krige de tsjerke yn de folksmûle ek de namme Wite Tsjerke (Witte Kerk) It gebou hat 1400 sitplakken.
Misery Index
Misery Index is in Amerikaanske deathmetalband oprjochte yn 2001 yn Baltimore. De band brocht yn 2003 syn debútalbum Retaliate út. De teksten fan de band gean benammen oer polityk, ferskillen tusken maatskiplike klassen en ferskil fan miening. Misery Index hat sân studio-albums ien live-album útbrocht.
Andréastsjerke (Katwyk oan See)
Skiednis
Doe't Katwyk oan See yn 1460 in selsstannige parochy waard, fûn de bou fan de tsjerke as in trijeskippige krústsjerke plak. De tsjerke, yn de katolike tiid wijd oan de apostel Andréas, waard op 5 april en 24 maaie 1571 plondere troch de wettergeuzen. Ien fan har, Jacob fan Billeken, waard op 23 of 24 juny finzen nommen, útheard en ophongen yn de dunen fan Katwyk. Letter, mei it Belis fan Leien, waard it tek en it boppeste diel fan de muorren fan de tsjerke fernield. Nei alle gedachten waard it súdlike sydskip tusken 1580 en 1590 wer opboud. De klok stamt út 1594. Yn 1709 waard de tsjerke útwreide mei in noardlik sydskip. Sûnt 1791 wiene der gjin beïerdigingen mear yn de tsjerke. Yn dat jier waard in nij tsjerkhôf eastlik fan it doarp yn gebrûk nommen.
Oant 1836 hie de tsjerke in toer mei in spits, mar troch de stoarm fan 29 novimber waard dy sa bot skeind dat ôfbraak needsaaklik waard. Yn stee dêrfan krige de toer in achtkante koepel as ôfsluting.
Mei de bou fan de Nije Tsjerke oan de Foarstrjitte yn 1887 waard de Alde Tsjerke yn 1890 ferkocht foar 6000 gûne. Oant 1921 die de eardere tsjerke tsjinst as skuorre fan de N.V. Rederij Katwijk, dy't eigner wie fan in tal skûten. Ek waarden der sâlt en saken foar skippen opslein yn it gebou en fiksnetten reparearre. Yn 1921 kocht de tsjerklike gemeente it gebou foar 45.000 gûne werom. De foltôging fan de ferbouwing om it gebou wer as tsjerke geskikt te meitsjen wie op 27 febrewaris 1924. Yn de Twadde Wrâldkriich joech de Ortskommandant opdracht om yn it ramt fan de oanlis fan de Atlantikwall de tsjerke lykas de hûzen oan de boulevard ôf te brekken. In tûke oannimmer wist lykwols de tsjerke te sparjen; hy briek allinne de toer oant it dak ôf en dêrmei beskôge er it wurk as dien. It ynterieur en it oargel wiene al earder yn feiligens brocht. De toer waard yn 1952 wer op boud, mar net folslein yn deselde styl as foarhinne.
It ynterieur en it eksterieur ûndergyngen fan ôf 2009 in renovaasje. Dat wie benammen nedich fanwegen de sâltfoarming yn it muorrewurk. Nei de ferwidering fan de wite farve krige de tsjerke in behanneling mei kalkpleister. Sadwaande is de tsjerke net mear wyt mar ljochtgriis.
Omjouwing
Foar de tsjerke stiet it stânbyld de "Fiskerswiddo mei Soan" fan Louis van der Noordaa. It monumint waard oprjochte ta oantins fan fiskers út Katwyk oan See dy't yn de Earste Wrâldkriich troch seeminen omkamen.
Oargel
It oargel fan de Andréastsjerke is yn 1995 boud troch de firma J.L. van den Heuvel út Doardt. It front fan it oargel stamt lykwols noch fan 1923.
Warten
Warten Nederlânsk: Wartena) is in Frysk doarp yn 'e gemeente Ljouwert. It leit direkt noardlik fan it Nasjonaal Park De Alde Feanen, oan it Prinses Margrietkanaal. It is troch in pontfear it ferbûn mei Earnewâld. Sûnt 1989 is de offisjele plaknamme it Frysktalige 'Warten'. It doarp hearde foar de gemeentlike weryndieling fan 2014 ta Boarnsterhim, en foar de weryndieling fan 1984 makke it ûnderdiel út fan Idaerderadiel.
Skiednis
Warten ûntstie oan it Alddjip. Om 900 moat de terp al bewenne west ha. It lei frijwat isolearre omt der allinnich oer wetter goed te kommen wie. Op âlde kaarten wurdt it oantsjutten as Warthna en Wartengahe. Dat soe in soarte fan gearlûking wêze kinne fan Warten, Wergea en Warstiens. Yn 1865 en 1866 waarden der wegen oanlein nei Garyp en Wergea.
Yn Warten siet sûnt 1907 in skipswerf dêr't skûtsjes, sleepboaten en coasters boud waarden. Ek MS Sier waard hjir boud. Yn 2003 gie de werf fallyt.
Mids septimber 2018 waard yn 'e tsjerke fan Warten In Ikoan mei in Knypeach holden, in betinking fan akteur Rense Westra, dy't lang yn Warten wenne en tsjerke.
Gebouwen
thumb|left|200px|[[Herfoarme tsjerke (Warten)|Herfoarme tsjerke fan Warten]]
thumb|260px|Warten mei museumgebouwen op de eftergrûn
Mienskip
Der is in feriening foar Doarpsbelangen. It doarpsblêd hjit Kommune. en It Ljochtbeaken binne de basisskoallen fan it doarp. De Roekeflecht is de soas far jongerein. Oan de Rochsleat efkes bûten Warten leit in jachthaven. thumb|260px|Alde pastorij oan de Haadstrjtte
Skoallen
De kristlike basisskoalle It Ljochtbeaken moast yn 2011 nei 115 jier de doarren slute nei't it tal learlingen ûnder de 23 sakke. Sûnt hat it doarp noch ien basisskoalle: de iepenbiere basisskoalle De Finne.
Ferienings
thumb|260px|Haven mei gebou oan it Hellingpaed
Eveneminten
Een vloot van historische schepen als skûtsjes, notarisbootjes, opdrukkertjes, sleepboten.
Hendrik Frânses Pasma
thumb|Hendrik Pasma Hendrik Franses Pasma (It Hearrenfean, 21 july 1813 - dêre, 5 desimber 1890) wie in boer, skriuwer en politikus.
Pasma wie strider foar Fryske lânbou- en steatsbelangen. Foar it iene wie er lid fan 'e Maatskippij fan Lânbou. Foar it oare wie er wethâlder fan Haskerlân en lid fan de Steaten fan Fryslân.
Yn 1879 wie er ien fan de oprjochters fan it Frysk Kowestamboek. Hy wie lid fan fertsjinste fan 'e Fryske Mij fanwegen syn ynset om de súveltaberieding te ferbeterjen. Hy reizge mei oaren nei Denemark ta om dêr de melkfeehâlderij te bestudearjen. Hy wie ek nutssprekker.
Pasma boaske yn 1837 mei Trijntje Nijdam. It earste jier wennen hja yn Jirnsum, it oare jier ferfarren hja nei in pleats op Haskerdiken. Hja hawwe seis bern hân. Njonken al syn aktiviteiten wie Pasma ek Frysk dichter.
Ger Vaders
Ger Vaders (29 augustus 1925 - 13 july 2005, Grins) wie haadredakteur fan it Nijsblêd fan it Noarden.
Ger Vaders' syn earste wurk by de krant wie fuort nei de oarloch, yn 1945, by De Waarheid. Yn 1947 en 1948 focht er foar Nederlân mei yn de Yndonezyske ûnôfhinklikensoarloch. Yn 1950 kaam er te wurkjen foar De Tillegraaf, dêr't er ûnder oaren korrespondint yn Londen foar wie.
Fan 1961 oan 1987 wie er haadredakteur fan it Nijsblêd fan it Noarden. Hy joech ein santiger jierren de deistige lieding fan de krant oer, nei in konflikt mei de redaksje, mar hie hieltyd noch de algemiene lieding. Yn syn tiid ferdûbbele de oplaach fan de krante nei mear as 140.000.
Yn 1993 gong er werom nei Yndoneezje en reizge mei Poncke Princen, dy't yn de ûnôfhinklikensoarloch oan de side fan Yndoneezje stie, nei plakken dêr't doedetiid fochten waard. Oer dy reis skreau er De Verliezers (1993).
Vaders ferstoar, 79 jier âld, yn syn wenplak Grins.
Roodeschool
Roodeschool (Grinslânsk: Roschoul; yn it Frysk soms Readeskoalle of Reaskoalle neamd) is in doarp yn de gemeente It Hegelân yn de provinsje Grinslân, mei in ynwennertal fan rom 1100 (2019). Oant 1979 hearde it ta de gemeente Uithuizermeeden. De namme Roodeschool soe ûntliend wêze oan de âlde doarpsskoalle (boud yn 1830) dy't reade dakpannen kie. Kenlik wie soks wat bysûnders, omdat der in hiel doarp nei neamd is.
thumb|left|256px|''Op dizze kaart út 1867 fan de eartiidske gemeente Uithuistermeeden hjit Roodeschool noch "De Roode School".
Algemien
In bulte minsken tinke dat Roodeschool it noardlikste plak fan it fêstelân fan Nederlân is. Dat misferstân komt grif troch stasjon Roodeschool (sûnt 1893) oan de ein leit fan it spoar Sauwerd - Roodeschool, de noardlikste spoarline foar reizgerstreinen. Fan 2018 ôf leit Stasjon Iemshaven lykwols noardliker. Ek noardliker fan Roodeschool leit Oudeschip, offisjeel it noardlikst lizende plak fan it fêstelân fan Nederlân.
It eastlike diel fan Roodeschool hjit Oosteinde. Dit tsjerkedoarp wurdt tsjintwurdich as in apart plak beskôge. It gebiet oant de Groote Tjariet, dêr't Roodeschool en Oosteinde ta hearre, foarmje it eastlike diel fan de healannen fan Uithuizermeeden.
Yn it doarp steane ûnder mear twa basisskoallen, trije tsjerken en it doarpshûs. Yn it doarp sit ien hûsarts. Der binne meardere aktive ferienings. De grutste en meast aktive feriening is de fuotbalferiening Corenos, dy't mei mear as 240 leden op in ynwennertal fan 1300 relatyf grut is.
Roodeschool leit op in pear kilometer ôfstân fan de Iemshaven. Ferwacht wurdt dat de takomst dêrfan grutte ynfloed hawwe sil op de ûntwikkelingen yn Roodeschool. Alde sosjale wenningbou wurdt de kommende jierren stadichwei ferfongen troch de wenningkorporaasjes yn gearwurking mei de gemeente Eemsmond. De gemeente hat oankundige as nedich it bestimmingsplan oanpasse te wollen om útwreiding mooglik te meitsjen.
Akkadysk
It Akkadysk (Akkadysk: 𒀝𒅗𒁺𒌑, Akkadû) soms ek wol Assyrysk-Babyloanysk of Assyro-Babyloanysk neamd, is in útstoarne taal út 'e Aldheid fan Mesopotaamje, dy't ta de Eastsemityske kloft fan 'e Semityske talen rekkene wurdt. It waard fan oarsprong sprutsen yn wat no it noardwestlike diel fan Irak is, de krite om 'e stêd Akkad hinne, dêr't it nei ferneamd wie. It Akkadysk is oerlevere yn 'e foarm fan ynskripsjes yn spikerskrift op klaaitabletten fan likernôch 2500 f.Kr. ôf. It wie de offisjele taal fan ferskate beskavings, wêrûnder it Akkadyske Ryk en letter ek de Assyryske en Babyloanyske riken, dêr't de wichtichste dialekten fan it Akkadysk nei neamd binne: it Assyrysk en it Babyloanysk. Tsjin 'e tiid fan 'e ynstoarting fan it ynternasjonaal stelsel oan 'e ein fan 'e Brûnstiid, om 1200 f.Kr. hinne, wie it Akkadysk de lingua franca fan it hiele Midden-Easten wurden, Egypte ynbegrepen. Yn 'e tiid fan it Nijassyryske Ryk, om 'e achtste iuw f.Kr. hinne, rekke it stadichoan yn ûnbrûk en waard it as sprektaal ferfongen troch it Arameesk. As deade taal waard it neitiid noch iuwenlang brûkt foar de wittenskip en as liturgyske taal. De lêst bekende Akkadyske tekst datearret út 'e earste iuw nei Kristus.
Taalbesibskip
It Akkadysk heart krekt as û.o. it Arabysk, it Hebriuwsk, it Malteesk en it Amhaarsk fan Etioopje ta de Semityske talen. Dy meitsje sels wer ûnderdiel út fan 'e gruttere Afro-Aziatyske taalfamylje, yn 'e mande mei de Berbertalen fan Noard-Afrika, it útstoarne Egyptysk, de Kûsjityske talen (lykas it Somalysk), de Tsjadyske talen (lykas it Hausa fan noardlik Nigearia) en de Omoatyske talen fan súdwestlik Etioopje. Binnen de Semityske talen foarmet it Akkadysk tegearre mei in oare útstoarne taal út 'e Aldheid, it Eblaïtysk, de taalkloft fan 'e Eastsemityske talen.
Dy talen ûnderskaten har fan 'e Middensemityske talen (û.m. it Hebriuwsk en Arabysk) en de Súdsemityske talen (û.m. it Amhaarsk) troch de ûnderwerp-saaklik foarwerp-tiidwurdsfolchoarder yn 'e sinsbou. Oare Semityske talen hawwe datoangeande nammentlik in folchoarder dy't útgiet fan tiidwurd-ûnderwerp-saaklik foarwerp of fan ûnderwerp-tiidwurd-saaklik foarwerp. Taalkundigen ornearje dat de ôfwikende wurdfolchoarder yn 'e sinsbou fan 'e Eastsemityske talen fuortkomt út beynfloeding troch it (net oan dy talen besibbe) Sûmearysk, dat ek in ûnderwerp-saaklik foarwerp-tiidwurdsfochtoarder hie.
In oar ferskil fan it Akkadysk mei oare Semityske talen is dat it mar oer ien wriuwklank beskikt dy't gjin siisklank is: [x] (de 'ch' fan "berch"), dy't yn 'e transliteraasje fan it Akkadysk nei it Latynske alfabet skreaun wurdt as 'ḫ'. De faryngale (komt yn it Frysk net foar) en glottale (h) konsonanten, dy't yn û.m. it Arabysk en it Hebriuwsk in promininte rol spylje, wiene yn it Akkadysk al út 'e útspraak weiwurden foar't it foar it earst oerlevere waard.
Skiednis
Akkadyske eigennammen waarden foar it earst oerlevere yn Sûmearysktalige teksten fan 'e ein fan 'e earste helte fan it trêde milennium f.Kr. (±2600 f.Kr.). De âldste yn it Akkadysk skreaune tekst, yn 'e foarm fan in ynskripsje yn spikerskrift op in klaaitablet, datearret fan likernôch 2500 f.Kr. It spikerskrift wie oarspronklik ûntwikkele foar it skriuwen fan it Sûmearysk, dat súdlik fan Akkad yn Mesopotaamje sprutsen waard. It Akkadysk ûntjoech him meitiid ta ferskate histoaryske taalstadia:
Ien fan 'e ierste Akkadyske ynskripsjes waard ûntdutsen op in kom dy't opgroeven waard yn Oer, yn súdlik Mesopotaamje. Dêrby gie it om in boadskip oan in kening Meskiagnunna fan Oer (±2485-2450 f.Kr.) fan syn frou Gan-saman, fan wa't fermoede wurdt dat se út Akkad ôfkomstich wie. Nei't Sargon fan Akkad yn 2334 f.Kr. it Akkadyske Ryk stifte hie, waard it Akkadysk de offisjele taal fan dat ryk (hoewol't it Sûmearysk ek in beskate formele status hie). It waard dêrtroch fan dy tiid ôf folle mear skreaun en it wreide him mei it ryk út oer hast it hiele Midden-Easten. Yn Mesopotaamje brocht it Akkadyske Ryk foar it earst Akkadysksprekkers en Sûmearysksprekkers ûnder ien bewâld, mei as gefolch dat der in kulturele symbioaze tusken dy beide groepen ûntstie en twataligens de noarm waard.
Earne oan 'e ein fan it trêde milennium f.Kr. of it begjin fan it twadde milennium f.Kr. ferfong it Akkadysk it Sûmearysk as sprektaal yn sintraal en súdlik Mesopotaamje, mar wannear krekt is mank saakkundigen noch altyd ûnderwerp fan debat. Nei de fal fan it Akkadyske Ryk, yn 2154 f.Kr., waarden fan 2112 f.Kr. ôf, ûnder de Trêde Dynasty fan Oer, oerheidsdokuminten wer skreaun yn it Sûmearysk, mar dat wie doe hurd ûnderweis om in deade, poer literêre en liturgyske taal te wurden, ferlykber mei de sitewaasje fan it Latyn trijetûzen jier letter yn Midsiuwsk Jeropa. De measte saakkundigen binne it deroer iens dat it Sûmearysk yn elts gefal tsjin 'e achttjinde iuw f.Kr. útstoarn en as sprektaal ferfongen wie troch it Akkadysk.
It Aldakkadysk, dat oan 'e ein fan it trêde milennium f.Kr. útinoar foel yn it Aldassyrysk en it Aldbabyloanysk, ferskilde oanmerklik fan dy beide lettere taalfarianten, dy't de âldste taalstadia fan 'e Assyryske en Babyloanyske dialekten foarmen. Mear as 20.000 mei spikerskrift beskreaune klaaitabletten binne fan it Aldakkadysk weromfûn yn Kültepe, in argeologysk fynplak yn Anatoalje. It Aldbabyloanysk fan súdlik Mesopotaamje wie û.m. de taal fan 'e Babyloanyske kening Hammoerabi en syn wetten út 'e achttjinde iuw f.Kr., dy't ien fan 'e âldste kodifisearrings fan wetten fan 'e wrâld foarmen. It Aldassyrysk ûntjoech him yn it twadde milennium f.Kr. parallel oan it Aldbabyloanysk yn noardlik Mesopotaamje. Om't it lykwols inkeld in sprektaal wie (want de Assyryske keningen skreaune yn it Aldbabyloanysk), binne der net folle lange teksten yn oerlevere.
Om 1530 f.Kr. hinne giene it Aldbabyloanysk en it Aldassyrysk oer yn it Midbabyloanysk en Midassyrysk, in ferdieling dy't markearre wurdt troch de Kassityske ynvaazje fan Babyloanje. De Kassiten, dy't trijehûndert jier lang yn Mesopotaamje hearsken, joegen harren eigen taal op yn it foardiel fan it Akkadysk en hiene mei dêrom net folle ynfloed op 'e ûntwikkeling fan dy taal. Op syn hichtepunt wie it Midbabyloanysk de skriuwtaal fan 'e diplomasy yn it hiele Heine Easten, Egypte ynbegrepen. Underwilens hie it Midassyrysk him tsjin 'e tiid fan 'e ynstoarting fan it ynternasjonaal stelsel oan 'e ein fan 'e Brûnstiid ûntjûn ta in sprutsen lingua franca yn it meastepart fan it Midden-Easten. Yn dy snuorje waarden in grut tal lienwurden út 'e Noardwestsemityske talen en it net-Semityske Hoerritysk yn it Akkadysk opnommen, mar dy bleaune fierhinne beheind ta gebrûk troch lju dy't it Akkadysk net as memmetaal hiene en krongen mar kwealk it eigentlike Akkadysktalige heitelân binnen.
It meastepart fan 'e oerlevere teksten yn it Akkadysk datearret út 'e Izertiid fan it Midden-Easten, fan 'e perioade fan 'e tsiende iuw f.Kr. ôf. Yn totaal binne by argeologyske opgravings hûnderttûzenen Akkadyske teksten en tekstfragminten opdobbe, dy't kwa ûnderwerp útinoar rinne fan skiedkundich, mytologysk en literêr fia juridysk, wittenskiplik en polityk oant persoanlike briefkerij.
Yn it earste milennium f.Kr., doe't sprutsen waard fan it Nijassyrysk en it Nijbabyloanysk, ferlear it Akkadysk syn status as lingua franca en as diplomatike taal yn it foardiel fan it Arameesk (spesifyk it Aldarameesk). Yn 't earstoan wiene de beide talen frij gelyk yn status, sa't fêststeld wurde kin oan 'e hân fan it tal oerlevere teksten. Klaaitabletten waarden yn it Akkadysk skreaun, wylst teksten op papyrus of perkamint yn it Arameesk steld wiene. It Nijassyrysk libbe wer op doe't it Nijassyryske Ryk yn 'e tsiende iuw f.Kr. in wichtige grutmacht yn it Midden-Easten waard, mar teksten dy't eksklusyf yn dy taal skreaun wiene, ferdwûnen binnen tsien jier nei de ferwoastging fan 'e Assryryske haadstêd Ninevee yn 612 f.Kr. De oerhearsking fan Aram-Damaskus troch it Nijassyryske Ryk, fan 'e achtste iuw f.Kr. ôf, late paradoksaal genôch net ta in nije hegemony fan it Akkadysk yn it Midden-Easten, mar ta de fêstiging fan it Arameesk as lingua franca yn it Nijassyryske Ryk.
Nei de fal fan dat ryk, dat ferovere waard troch Achaimenidyske Perzen, hold de bloei fan it Arameesk oan, wylst it mei it Akkadysk fierder yn it neigean rekke. Fan dy tiid ôf sprekt men inkeld noch fan Let-Babyloanysk, mei't it Assyrysk yn noardlik Mesopotaamje alhiel útdôve wie. It tinken is dat it Let-Babyloanysk gjin sprektaal mear wie, of oars mar yn tige beheinde mjitte. Wierskynlik wie it Akkadysk fan dy tiid ôf in deade taal, dy't lykwols noch brûkt waard (mar hieltyd minder) as skriuwtaal, en teffens as liturgyske taal yn 'e earetsjinst. Yn it Hellenistyske Tiidrek krige it Akkadysk in nije knau, doe't it fierder marginalisearre waard troch de fêstiging fan it Hellenistysk Gryksk, it lêste stadium fan it Aldgryksk, as lingua franca yn it eardere Perzyske Ryk. Nettsjinsteande dat bleau it Let-Babyloanysk spikerskrift oant fier yn 'e Partyske Tiid yn gebrûk as literêre tradysje. De lêst bekende Akkadyske tekst is in astronomyske almenak út 79 of 80 nei Kristus.
Hjoed de dei binne it Arameesk-Assyrysk en it Mandeesk twa Arameeske talen dy't noch in beskate wurdskat fan Akkadyske lienwurden en inkele grammatikale aspekten fan it Akkadysk omfetsje.
Skrift
As skrift brûkte it Akkadysk it spikerskrift, dat oarspronklik ûntwikkele wie om it Sûmearysk yn te skriuwen. It Sûmearysk, dat ek al lang útstoarn is, wie ynsafier bekend in isolearre taal, dy't alhiel net oan it Akkadysk besibbe wie. It spikerskrift wie yn in protte opsichten dan eins ek ûngaadlik foar it Akkadysk. Sa koene ferskate wichtige Semityske fonemen (lykas ejektive konsonanten) der net mei werjûn wurde. Boppedat wie it in wurdliddeskrift, d.w.s. in skrift dat opboud is út tekens dy't steane foar ien konsonant plus ien fokaal, wat gauris swierrichheden opsmiet foar in Semityske taal dy't foar it meastepart bestie út wurden mei in stam fan trije konsonanten en ien of mear fokalen.
In karakter fan it spikerskrift bestie út in tal kylfoarmige yndrukken dy't oanbrocht waarden yn wiete klaai. Yn Akkadyske teksten koene sokke symboalen brûkt wurde om wer te jaan: It spikerskrift sa't it foar it Akkadysk brûkt waard, ûntjoech him lykwols meitiid ta in wier wurdliddeskrift, wylst de oarpronklike logografyske foarm op in twadde plan kaam, al waarden logogrammen noch wol faak brûkt foar konsepten as "god" en "timpel". Sadwaande kin it teken  AN  in (net-fonetysk) logogram wêze foar it wurd ilum ("god"), mar ek de (fonetyske) namme fan 'e god Anû fertsjintwurdigje of sels it wurdlid -an-.
In bykommende eigenaardichheid fan it Akkadysk spikerskrift is dat in protte tekens gjin dúdlik ôfbeakene fonetyske wearde hawwe. Beskate symboalen, lykas aḫ, meitsje gjin ûnderskie tusken ferskillende fokaalklanken. Noch bestiet der in protte koördinaasje yn 'e oare rjochting; it wurdlid -ša-, bygelyks, wurdt werjûn troch it teken  ŠA , mar ek troch it teken  NĪĜ . En beide tekens waarden gauris foar itselde wurdlid yn ien en deselde tekst brûkt.
Fonology en transliteraasje
Om't it Akkadysk as in sprutsen taal al sa lang útstoarn is en der gjin beskriuwings fan 'e útspraak oerlevere binne, hawwe taalkundigen alles dat oer de fonetyk en fonology fan it Akkadysk bekend is, ôfliede moatten út it gebrûk fan 'e taal yn 'e teksten dy't àl oerlevere binne en de relaasje fan 'e taal mei oare Semityske talen, wêrfan't de útspraak wol bekend is. Hjirûnder wurdt de klankynventaris fan it Akkadysk beskreaun sa't dy yn 2004 fêststeld is troch John Huehnergard en Christopher Woods fan 'e Universiteit fan Cambridge. De transliteraasje fan 'e klanken is it saneamde DMG-Umschrift, dat troch it Deutsche Morgenländische Gesellschaft foarsteld is foar alle Semityske talen.
It Akkadysk beskikte oer njoggentjin konsonanten, wêrfan't b, d, k, l, m, n, p en t deselde útspraak hiene as yn it Frysk (en ek yn 'e transliteraasje sa skreaun wurde). Ferskate oare konsonanten binne Frysksprekkers ek bekend mei: de [ɡ] fan "goed" (transliterearre as g), de [j] fan "jas" (transliterearre as y), de [w] fan "skowe" (transliterearre as w), en [x] oftewol de ch fan "berch" (transliterearre as ḫ). Fierders hie it Akkadysk ek in siisklank dy't yn útspraak útinoar rûn fan [s] (s fan "sêd") oant [ʃ] (sj fan "sjippe"), en dy't transliterearre wurdt as š. De útspraak fan 'e r (transliterearre as r) rûn útinoar fan [ɣ] (g fan "bûge") oant [ʁ] (de Limburchske g). Twa gearstalde wriuwklanken (affrikaten) wiene [ʦ] (ts fan "tsiis"), tranliterearre as s, en [ʣ] (dz fan "widze"), transliterearre as z. Ta einbeslút wiene der noch trije ejektive konsonanten (dy't mei mear as gewoanlike krêft útsprutsen wurde): [k’] (transliterearre as q), [s’] (transliterearre as ṣ) en [t’] (transliterearre as ṭ).