cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Doalert
Natuerbeskermingsgebiet
It grutste part fan de Doalert is hjoed-de-dei in beskerme natuergebiet. Fan it Nederlânske diel is 3.846 bunder yn hannen fan Natuermonuminten en in part is fan it Grinslanner Lânskip, dy't ek it part fan Natuermonuminten beheart. It gebiet bestiet út kwelders, sliken en waad. It gebiet falt ûnder de Fûgel- en Habitatrjochtline en is boppedat ûnder de Natuerbeskermingswet pleatst.
Fan it Dútske part is sa'n 30% fan 1976 ôf in Ramsargebiet en fan 1980 ôf in Naturschutzgebiet, safier't it ûnder it distrikt Lier, Eastfryslân falt. Yn 1986 waard it as in JU-Fûgelbeskermingsgebiet oanwiisd. Fan 2000 ôf falt it gebiet ûnder it Nasjonaal Park Nedersaksyske Waadsee.
Beëasten Termunten wurdt de Doalert fan de Iems skaat troch it skiereilân Punt fan Reide. Yn de Doalert libje likernôch 160 seehûnen, dêr't de measten by de Punt fan Reide foarkomme.
It besjen wurdich
By Pogum-Dyksterhusen is in âld boarplatfoarm yn de Doalert, dy't yn 1964 brûkt waard mei it proefboarjen nei ierdgas. Fan dat platfoarm ôf kin de gânse Doalert besichtige wurde. By floed kin der swommen en surft wurde, sûnder tafersjoch. It is it westlikste punt fan de gemeente Jemgum. Tagong mei de auto is mooglik oer in tagongsdyk, dêr't ek in grut parkearplak fan 9 oant 22 oere brûkt wurde kin.
Op it boareilân fynt elts jier it histoaryske slykslydzjen (Kreierrennen) plak. In slykslide waard eartiids troch fiskers brûkt om oer it Waad hinne te kommen. Hjoed-de-dei wurdt dy foarm fan fiskjen hast net mear dien.
De Ynternasjonale Doalertrûte is in fytsrûte fan 361 km om de Doalert hinne troch Nederlân en Dútslân.
Grinsskeel
thumb|Dútsk-Nederlânsk grinsskeel yn de Doalert De grins fan Nederlân en Dútslân rint troch de Doalert, mar de twa lannen ferskille fan miening wêr't de wiere rin fan de grins is. Neffens Nederlân rint de grins fan Nieuwe Statenzijl rjocht nei de Iems en folget dêre it midden fan de stream. Neffens Dútslân is de folsleine Iems oant de westlike ouwer ta Dútsk grûngebiet.
Oant fier yn de Midsiuwen wie it hjoeddeistige gebiet fan de Doalert part fan de âlde Fryske goa Reiderlân en tsjerklik foel it ûnder de bisdommen Múnster en Osnabrück. De grins tusken it Reiderlân en it Aldamt waard foarme troch de rivier de Tsjamme en de Zijpe.
Noch foar it trochbrekken fan de Doalert waard it Reiderlân ferparte en foel it gebiet beëasten de Reider Ie oan it greefskip East-Fryslân. Mei hokker rjocht it Reiderlân ferparte waard is net beskreaun en bliuwt ûnbekend. Mooglik laten de tsierderijen tusken Skier en Fet yn de iere fyftjinde iuw ta dy ferdieling. De Reider Ie is it ferlinge part fan de Westerwâldske Aa en mûnet yn de Iems tichteby de Punt fan Reide. Yn 1427 waard dat ferpartsjen al neamd yn in soenbrief tusken de stêd Grins en de Reiderlânsk/Westerwâldske haadling Haye Addinga. Yn 1454 waard de Reider Ie as grins neamd fan it greefskip East-Fryslân en waard bekêftige troch keizer Freark III. Nei it trochbrekken fan de Doalert hold de Reider Ie suver in fêste rin, oant dy yn de iere achtjinde iuw nei it noardwesten begûn te ferskowen. Grins besocht de âlde rin yn stân te hâlden, mar East-Fryslân erkende lykwols de nije rin fan de Reider Ie.
Yn 1723 waard besletten de grins fannijs fêst te stellen yn de foarm fan in line yn noardlike rjochting en hâld de ferskiljende opfettings oer de rin fan de Reider Ie om utens. Der waarden stuitpeallen by Nieuwe Statenzijl yn noardnoardeastlike rjochting setten dy't de grins oanjûgen. Troch it wurkjen fan it wetter en it sliten waarden dy peallen net mear te betrouwen en bleau it bepalen fan de grins troch de achttjinde iuw hinne in swierrichheid.
Yn 1824 waard fannijs besocht de grins fêst te stellen tusken it Feriene Keninkryk fan de Nederlannen en it Keninkryk Hannover. Nei it fêstlizzen fan de grins ûntstie der in nij skeel om't Grins grûn yn eigendom miende te hawwen yn Hannover. De stêd Grins hie de rjochten op de Doalertgebieten ta him eigene nei in ferdrach oer it meitsjen fan de Reiderdiken yn 1545. It ûnbeskreaune gebiet oant de grins mei East-Fryslân soe ûnder de stêd falle. Fanwegen dat skeel waard de wiere grins nea bekrêftige troch Hannover en letter ek net troch Prusen en Dútslân. De mooglikheid en stel de grins foargoed fêst yn 1945 waard nea brûkt.
Jarje
Jarje kin betsjutte:
Ragnar Östberg
thumb|Ragnar Östberg (rjochts), 1920 thumb|Stedhûs Stockholm, mei it Mälaren-mar yn jannewaris.
Ragnar Östberg (14 july 1866, Stockholm - 5 febrewaris 1945, Stockholm) wie Sweedsk arsjitekt dy't it meast bekend is fan it ûntwerpen fan it stedhûs fan Stockholm. Hy is de meast ferneamde arsjitekt út de saneamde 'nasjonale romantyske' beweging yn Sweden.
Noardseesykte
De Noardseesykte (ek wol 'Fryske sykte' neamd) is in slimme, seldsume neurologyske oandwaning wêrby't pasjinten lêst hawwe fan in lykwichtsteuring yn kombinaasje mei progressive myokloanyske epilepsy (spierskokken ). Ein 2016 wiene der wrâldwiid likernôch 25 pasjinten mei dizze sykte bekend. De sykte is fan de berte ôf oanwêzich.
Oarsprong
De sykte wurdt Noardseesykte neamd omdat de pasjinten allegearre âlden of foarâlden hawwe dy't ôfkomstich binne út lannen om de Noardsee hinne. It sintrum liket yn Fryslân te lizzen. Yn 2012 waarden yn it Universitêr Medysk Sintrum Grins de earste pasjinten diagnostisearre. In jier earder ûntdutsen dokters yn Melbourne by pasjinten út fiif ferskillende húshâldingen, dy't allegear in lykwichtsstoarnis hiene en ûnkontrolearre bewegingen makken, deselde genetyske ôfwiking. Dizze minsken wiene út Nederlân, Noard-Dútslân, Denemark en it westen fan Ingelân nei Australië emigrearre.
Oarsaak
Noardseesykte wurdt feroarsake troch in ôfwiking yn it erflik materiaal, it DNA. Op gromosoom 17 leit it krekte plak fan de ôfwiking, nammentlik yn it GOSR 2 - gen. Troch in flater yn dit gen wurdt in beskaat aaiwyt net goed oanmakke, it saneamde Golgi SNAP-reseptorkompleks II-aaiwyt. Dat aaiwyt soarget foar it ferfier fan allegear oare aaiwiten yn de sellen fan it lichem. Der is noch gjin fermoeden hoe 't it tekoart oan dit aaiwyt krekt soarget foar it ûntstean fan de klachten.
De sykte komt like faak foar by manlju as by froulju. Ien krijt pas de sykte as op beide gromosomen 17 in ôfwiking yn it GOSR 2 - gen oanwêzich is. As ien mei de Noardseesykte bern krijt, dan hawwe dizze bern de sykte meastentiids net, mar binne wol drager fan de sykte. De bern kinne allinnich de sykte krije as de partner fan de pasjint sels ek de sykte hat, of drager is fan de sykte. De kâns dêrop is tige lyts.
Behanneling
Der is op dit stuit (2019) gjin genêzing mooglik. In stúdzje toant oan dat guon pasjinten profitearje kinne fan in oanpast Atkins-dieet mei oanhâldende sûnensrelatearre kwaliteit fan ferbettering fan it libben. Net alle pasjinten giene troch mei it dieet, mar likegoed kin dat beskôge wurde as in mooglike behanneling foar dizze krupsje.
RONO
thumb|It Prinsenhof yn Grins yn de jierren 60, studio fan de RONO RONO: Regionale Omrop Noard en East.
Skiednis
De streekomrop foar Grinslân, Fryslân, Drinte, Oerisel en Gelderlân. Yn de fyftiger en sechtiger jierren waard der mear regionalisearre. De stjoertiid kaam fan 4 oere en 20 minuten op 9 oere en 20 minuten. Yn Ljouwert kaam in studio. De sintrale studio yn de Prinsetún yn Grins waard fergrutte en ferbettere. De ûntfangst yn Fryslân waard in stik better troch de FM-stjoerder yn Jirnsum (1956). Yn 1960 krige men tastimming fan de minister fan CRM foar in regionaal programma fan alle dagen teminsten ien oere en maksimaal twa oeren deis. By enkêtes yn 1966 en 1973 die bliken dat der in soad harkers wiene. Yn 1978 waard de RONO yn trije regionale omroppen splitst: Radio Fryslân en Radio Noard (foar Grinslân en Drinte) en Radio East (foar Gelderlân en Oerisel).
Programma’s
Yn de jierren 60 wie de Fryske RONO-útstjoering hielendal opdield yn lytse partsjes. De Fryske útstjoering begûn meastentiids mei it berneprogram, (mei Jant Visser-Bakker en Ria Postma Stolk) dêrnei wiene der allegearre rubriken.
Snits
Skiednis
thumb|left|Snits op in kaart fan [[Joan Blaeu|Blaeu út 1652]] Snits is ûntstien dêr't de farwei (yn âlde dokuminten Magna Fossa, Grut Kanaal, neamd) nei it noarden de súdlike dyk fan de Himpolder Skerhim krúst. De farwei nei it noarden (Geau, Snitser Aldfeart) wie needsaak wurden omdat de Middelsee troch tichtslykjen ferlern gien wie. De âlde himdyk komt Snits oan de westkante binnen as Himdyk, wurdt dêrnei de Alde Dyk en rint dan fierder as de Wide en Nauwe Noarderhoarnes. Dan is er part fan de Merkstrjitte en ferfolget er syn wei as Piperstrjitte en Nauwe en Wide Burgstrjitten, en is dêrnei de basis fan de drokke winkelstrjitte it Easterdyk. Hy giet fierder as de Ljouwerter Dyk, om op 't lêst as Griene Dyk, de polderdyk fan de Raerderhim, Snits te ferlitten.
Snits hat sûnt 13e iuw stedsrjochten, wat Snits ien fan de Fryske Alve Stêden, mar om't it dêr letter gjin dokuminten foar bybringe koe, hat it yn de 16e iuw nije stêdsrjochten oanfrege en krigen. Yn 1456 naam Snits in offisjeel stêdsboek oan, dêr't it rjocht yn 'e stêd mei regele waard. Dit wie ek it begjin fan in bloeiperioade as hannelsstêd dy't oant likernôch 1550 ta duorje soe. Yn 1492 waard mei de oanlis fan in nije stedsgrêft en stedswâl begûn. Yn de tiid fan Karel V waard dêr in stêdmuorre op oanlein. Nei dy tiid wie Snits de ienige ommuorre stêd fan Fryslân. Fan de âlde festingwurken binne no allinnich noch de Wetterpoarte en in lyts stikje bolwurk oer.
Mei it ferdrach fan Snits fan 30 april 1498 erkend Westergoa it gesach fan Albrecht fan Saksen. Dêrmei komt der in ein oan de Fryske frijheid en begjint de Saksetiid yn Fryslân. Snits waard yn augustus 1498 op oanstean fan Wilwolt fan Schaumberch de nije haadstêd fan it gewest Fryslân. De stêd Ljouwert wie op dat stuit yn hannen fan de Fetkeapers en soe pas yn it belis fan Ljouwert fan septimber en oktober 1498 ûnderhearrich makke wurde oan Albrecht fan Saksen. Yn maart 1500 rekket Snits syn status as haadstêd fan Fryslân kwyt en wurdt Ljouwert de nije haadstêd.
Meanen
thumb|none|250px|Syklomeander 250px|thumb|none|Seineharje mei in strikel thumb|none|250px|Sirkelmeander thumb|none|250px|Sirkelmeander thumb|none|250px|Sitmeander thumb|none|250px|Trekker mei foarop in syklomeander en efterop in skodder thumb|none|250px|Messekoaimeander Meanen is it weiheljen fan it boppegrûnske diel fan in plant, mei de hân (seine) of mei in meanmasine. De plant wurdt in pear sintimeter, of lykas by spinaazje flak boppe de grûn ôfmeand.
Snits
Skiednis
Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch ferdwûn de Joadske mienskip fan Snits út 'e stêd. De binnenstêd fan Snits is sûnt 1991 in beskerme stedsgesicht, de stasjonsbuert sûnt 2007.
Meanen
Oflieden fan meanen is it begryp meanfjild, dat it oerflak fan in stik grûn oanjout.
Snits
Polityk
Snits is sûnt 1 jannewaris 2011 part fan de gemeente Súdwest-Fryslân. Dêrfoar wie Snits it haadplak fan de gemeente Snits.
Meanen
Meanoerflak
De meanfrekwinsje hinget sterk ôf fan it gebrûk. Sa wurde bjirmen meastal mar ienkear jiers meand, greide 4 - 5 kear yn it jier, in gazon yn it groeiseizoen alle wiken en de tee fan in golfbaan alle dagen.
Hiem
In hiem wurdt meand mei in gersmeander mei messekoai of in sirkelmeander. By in messekoai wurdt it gers ôfknipt trochdat in koai mei messen lâns in fêst ûndermes draait. Dit jout, at de messen skerp binne, it bêste risseltaat. Foar lytse hiemen is der in mei de hân foarút drukte koaimenader. Foar grutte hiemen en sportfjilden binne der selsridende masines mei faak mear as ien messekoai. It neidiel fan in messekoai is dat it gjin stâlen ôfmeane kin, sadat der benammen ein maaie en juny op tiid meand wurde moat.
Snits
Partnerstêd Kurobe
Sûnt 10 septimber 1970 is de Japanske stêd Kurobe de partnerstêd fan Snits. Doetiidske boargemaster L. Rasterhoff, brocht op dat stuit in besyk oan Kurobe en waard ta eareboarger beneamd. Boargemaster Hatsuo Terade fan Kurobe brocht yn 1972 in tsjinbesyk oan Snits. Yn 2000 besochten delegaasjes fan beide stêden elkoars stêd opnij. De Japanners ûnthulden yn Snits in keunstwurk; de Snitsers waarden ferblide mei de ûntbleating fan in Snitsplein yn Kurobe.
Meanen
Hiem
By in sirkelmeander draait ien mes, dat oan de úteinen skerp slipe is hurd yn de rûnte, wêrtroch't it gers ôfslein wurdt. Der binne hântriuwde, selsridende en sitmeandrs. Der binne elektryske meanders mar ek mei in benzinemotor. Faak wurdt yn kombinaasje ek in blêdeklauwer, gersskjirrre, kantsjestekker en in ferticulator brûkt.
Greide
Foar it meanen fan greide waard eartiids in meanbalke of in syclomeander brûkt, tsjintwurdich binne it benammen skivemeanders. By in meanbalke geane twa messen troch in hinne-en-de-wer geande beweging by elkoar del, wêrtroch it gers ôfknipt wurdt. In syklomeander hat in hurd rûndraaiende trommel wêr't oan de râne in pear meskes monteard binne. In syklomeander slaat it gras ôf. In skivemenader is dêr wer op fierderûntwikkele. It is in balke mei allegear lytsere skiven wêr't de messen oansitte. Troch meardere lytse skiven ynstee fan in oantal grutte trommels ta te passen kin der kreazer en hurder meand wurde.
Snits
Geografy
De stêd leit tichteby de Snitser Mar en it Prinses Margrietkanaal en is dêrmei troch de Houkesleat ferbûn]]. Mei De Geau is Snits mei Drylts ferbûn. De binnenstêd leit foar in part op in terp. De doarpen Toppenhuzen, Twellingea, Offenwier, Skearnegoutum en Ysbrechtum lizze om Snits hinne, mar binne hast oan de stêd fêstgroeid en foarmje meiïnoar in lyts stedsk gebiet.
Meanen
Bjirm
Foar it meanen fan in bjirm wurdt in meanbalke of in klepelmeander brûkt. Foar it meanen om obstakels wurdt in boskmeander (trimmer) brûkt. By in klepelmeander sitte stielen klepels oan in rûndraaiende as. De klepels slaan it gras derôf. In klepelmeander giet minder maklik stikken as dizze in stik stien of izer tsjinkomt. In boaskmeander wurdt droegen en hat in rûnraaiende meankop mei nylontriedden, dy't it gers ôfslaan. Dizze meander wurdt brûkt om it gers lâns obstakels, lykas peallen en rânen ôf te meanen.
Nôt
It nôt waard yn de âldheid ôfmeand mei in sisel, letter mei in sichte en pikheak en dan ta skeaven bûn. No wurdt nôt terske mei in meantersker. Dat is in selsridende masine dy't tagelyk meane, terskje en skjinje kin yn ien wurkgong. It fjild dat oerbliuwt hjit in stoppelfjild.
Oanpassing fan fegetaasje oan meanen
Benammen gerssoarten binne oanpast oan it beweidzjen en meanen. Der binne wol ferskillen tusken de gerssoarten. Ingelsk raaigers kin bygelyks yn Nederlân goed tsjin beweidzjen én tsjin meanen. Mar timotee kin goed tsjin meanen, mar net tsjin beweidzjen. Dêrneist binne der ek twasiedlobbigen, lykas soerstâle en stikel, dy't troch it foarmjen fan in dikke pinwoartel goed tsjin meanen kinne.
Snits
Ekonomy
thumb|left|Tonnemafabryk thumb|250px|right|Satelytfoto mei de stêden Snits en Drylts. thumb|250px|right|De Stedsgrêft by it Lytssân yn Snits thumb|180px|right|Bolwurk De bekende kleanwinkelkeatling C&A begûn yn 1861 mei in winkel yn Snits. It sûkerwurkfabryk Tonnema makket pipermunt ûnder de namme KING. Dy namme hat, ofsjeel, neat mei it Ingelske wurd foar kening te krijen: It is in ôfkoarting dy't stiet foar 'Kwaliteit In Niets Geëvenaard'. Snits hat fierder stielyndustry, masinebouw, in tou- en trossenfabryk (Lankhorst), en sûnt 1964 in fêstiging fan de ritsslutingprodusint Yoshida YKK út Kurobe. Dat wie de earste Japanske fabryk in Nederlân, en it wie de earste Europeeske festiging fan YKK. Ek Mitsui Sekka, in Japanske fabrikant fan keunsttrieden, hat in fabryk yn Snits. De feemerk fan Snits, dy't al fan 'e Midsiuwen ôf bestie, waard yn 1992 opheft.
Ferkear
Snits leit oan de gongwei A7 fan Grins nei Noard-Hollân. De A7, as N7 yn it part bylâns Snits foarmet in part fan de Ring Snits. Ek de N354 fan De Lemmer nei Ljouwert foarmet in part fan de Ringwei. De A7/N7 is part fan de E22.
Meanen
Oanpassing fan fegetaasje oan meanen
Yn in krekt ynsiedde gazon komt faak ek ûntúch foar. Nei de earste kear meanen ferdwynt der al in soad ûntúch, lykas mealje.
Flaktemaat
De lânmjitte deimat is 4997 m² en is it stik lân dy't in meander mei in seine op in dei meane koe.
Oar
Yn Fryslân wurdt ek alle jierren it Frysk kampioenskip Seinemeane holden.
Snits
Ferkear
Fierders hat Snits twa treinstasjons - (Snits en Snits Noard) - oan it spoar fan Ljouwert nei Starum. Der wurdt sprutsen oer it bouwen fan in tredde spoarstasjon yn Snits, it Stasjon Snits Harinxmalân yn de nije wyk harinxmalân. It Busstasjon Snits leit njonken it Stasjon Snits en is in mulpunt fan busferfier yn it súdwesten fan Fryslân. It busferfier mei omlizzende gemeenten wurdt fersoarge troch Connexxion en Arriva.
Ferdivedaasje
Snits is in bekend wettersportsintrum mei sa'n 130 wettersportbedriuwen en 13 jachthavens. Teffens hat it in monumintaal sintrum mei âlde hearehuzen. Yn Snits wurdt in eigen dialekt sprutsen, it Snitsersk, dat heart ta de Stedske dialekten.
Kultureel Kertier
Yn 2010-2012 is yn Snits in Kultureel Kertier gearstald. De gemeente Snits hie plannen ûntwikkele om fan de Westersingel en it Noarderkertier it sintrum fan kultureel te meitsjen. It plan, dêr't de kosten fan rûsd waarden op 25 miljoen euro, hold yn:
It plan is útfierd troch alle dy gebouwen binnen de stêdsgrêft ta ien nei gebou Atrium gear te foegjen. Om ek it nije teater hjirmei te ferbinen waard tocht om de ouwers fan de Westersingel en de Tsjerkegrêft mei in rinbrêge te ferbinen en in driuwend poadium yn de grêft te lizzen. Dizze plannen binne lykwols net útfierd.
Ydoaze
thumb|225px|Struktuer fan ydoaze Ydoaze (C<SUB>6</SUB>H<SUB>12</SUB>O<SUB>6</SUB>) is in monosacharide mei seis koalstof atomen en in aldehyde kloft. It wurdt net fûn yn de natuer. It hat in molêre massa fan 180,16 g/mol.
Snits
Kultureel Kertier
De Martinitsjerke is part fan it Kultureel Kertier yn dy sin dat it kulturele gebrûk fan de romte troch de deselde organisaasje dien wurdt. De Iepenbiere Bibleteek is allinnich in oare kulturele ynstelling yn itselde gebiet, mar hat gjin organisatoaryske bannen.
Bouwurken
thumb|It Krúsrak yn de Ring Snits De Snitser Wetterpoarte út 1613 is it symboal fan de stêd Snits. Ferskate ferienings, stiftings as bedriuwen brûke de wetterpoarte as logo of ferwize yn harren namme nei de wetterpoarte. Om it jier 1550 hinne waard in begjin makke mei it stedshûs fan Snits. Yn de 18e iuw krige it stedshûs in renovaasje. By de renovaasjes krige it gebou in gevel yn rokokostyl. De Martinitsjerke út 1498 hat in kariljon mei 50 klokken. Foar 1681 hie de Martinitsjerke twa tuorren en in ruterle; hjoed-de-dei hat de tsjerke allinnich in koepeltsje. De Sint-Martinustsjerke is in let-njoggentjinde-iuwske Cuyperstsjerke mei in Maarschalkerweerd-oargel.
Eveneminten
thumb|[[Houkesleat by de Snitswike]] Op 12 novimber 2005 wie de lanlike yntocht fan Sinteklaas yn Snits. By de Wetterpoarte lei Pakjesboat 12 foar de wâl.
Musea
thumb|[[Frysk Skipfeart Museum]]
Bioskoop
thumb|[[CineSneek]]
Wartall
Wartall is in Fryske band dy't hardrock en punk spilet. De groep waard oprjochte yn 1995 (as Wartaal) yn Warten troch Marcel Andela (gitaar) en Tjeerd Epema (sang). Letter kaam drummer Jeroen Wijnands der by en Ronald Lukkes as basgitarist. Tjeerd Epema stoppe dermei en yn 1999 Jeroen Wijnand.
Snits
De Sulveren Krystbal
De kultuerpriis fan Snits hjit De Sulveren Krystbal. De ûnderskieding wurdt alle jierren útrikt oan immen dy't him op it mêd fan muzyk en kultuer foar Snits en omkriten ynset hat. Winners wienen ûnder oaren:
Wartall
Yn 2008 is Wartall in trio dat bestiet út Marcel Andela (sang en gitaar), Roland Lukkes (basgitaar en sang) en Hessel Nettinga (drums en sang). De groep die yn 1998 en 2000 optredens op Aaipop.
Snits
Underwiis
thumb|[[Kristlike Skoallemienskip Bogerman|Bogerman-Kolleezje]] In Snits binne tsien basisskoallen en trije middelbere skoallen. De basisskoallen binne:
De trije middelbere skoallen binne:
Sûnenssoarch
thumb|[[Antonius Sikehûs]]
Atta
In Atta (letterlik: beëdige) is in offisjele en fêste tsjûge by de Aldfryske rjochterlike proseduere.
De atten waarden keazen troch de gemeente dêr't it gerjocht territoariaal foech hie. Se waarden nei harren oantal (12) en wol tolva neamd en joegen tsjûgenis by mearderheid fan stimmen. By spesjale ferbannen kamen bysûndere atten foar: dyk-atten en syl-atten. Yn de grevetiid (oant ± 1200) is de atta belêste mei de skou fan diken en silen. Neffens it jonge skouterjocht lei hy in ferklearring fan wanwurk oan in syl ôf. Letter hie er in taak by de skou fan binnendiken fan Wymbritseradiel.
Yn de Saksyske tiid wurdt de atta ta doarpsrjochter, yn it earstoan troch de yngesetenen keazen, letter troch de grytman beneamd.
Prins-biskop
Yn it ferline kamen prins-biskoppen folle mear foar, benammen yn 'e gebieten dy't ta it Hillige Roomske Ryk hearden. Yn 'e noardlike Nederlannen wie yn 'e Midsiuwen de biskop fan Utert, dy't doedestiden regearre oer it Nederstift (de hjoeddeiske provinsje Utert) en it Oerstift (Oerisel, Drinte, Stellingwerf en de stêd Grins) in prins-biskop. Oare prins-biskoppen yn 'e Nederlannen regearren oer Kameryk en it Kamerykske en oer it Prinsbisdom Luik, dat oant 1795 bestie. Yn Dútslân wie fierders de biskop fan Múnster in prins-biskop.
As it om in aartsbiskop gie dy't wrâldske macht útoefene, is de juste term eins prins-aartsbiskop, mar almeast wurdt ek foar sokken sprutsen fan 'prins-biskop'. Histoarysk regearren prins-aartsbiskoppen oer û.m. it Karfoarstedom Keulen, it Karfoarstedom Mainz en it Karfoarstedom Trier. As it om 'e abt fan in kleaster gie dy't omreden fan syn kleasterlike funksje ek wrâldske macht útoefene oer in geografysk gebiet, is de titel net prins-biskop, mar prins-abt.
Bûten it Hillige Roomske Ryk kamen prinsbiskoppen foar yn Ingelân (de biskoppen en paltsgreven fan Durham), en yn 'e Midsiuwske gebieten fan 'e Dútske Oarder yn it Baltikum (lykas de prins-aartsbiskoppen fan Riga). Ek Montenegro wie fan 1696 oant 1852 in prinsbisdom, dat regearre waard troch de Eastersk-otterdokse biskop fan Cetinje.
Bricquebec
Mei Bricquebec kin bedoeld wurde:
John Preston
thumb|right|John Preston, 1629 ets. John Preston (1587 - 1628) wie in Ingelske Puriteinsk predikant en haad fan it Emmanuel College yn Cambridge.
Hikke en tein
John Preston wie de soan fan de boer Thomas Preston; hy waard berne yn Upper Heyford yn de gemeente fan Bugbrook yn Ingelân. Hy waard doopt yn de tsjerke fan Bugbrook op 27 oktober 1587. Syn mem wie Alice Marsh. Har omke oan memmekant wie Creswell, dy't boargemaster fan Northampton wie. Om't hy âld-om ryk wie en gjin bern hie, adoptearre er Preston en stjoerde him nei de Northampton grammar school en dêrnei nei in geastlike út Bedfordshire, dy't fan Guest hiet, om him Gryksk leare te litten. Op 5 july 1604 skreau er him as studint mei in beurs yn op it King's College yn Cambridge. Syn fâld waard dêr Busse, dy't yn 1606 haad fan Eton College waard. Yn 1606 gie er nei Queens' College yn Cambridge, dêr't syn fâd Oliver Bowles B.D wie. Creswell hie him wat ûnreplik guod neilitten en hy wie fan doel in diplomatike karriêre te folgjen. Fan gefolgen sleat er in kontrakt mei in keapman, dy't regele dat er in setsje nei Parys koe, mar doe't de keapman dea gie, ferfoel dy regeling. Preston gie doe fierder mei in stúdzje filosofy dêr't er ek troch Porter, dy't Bowles as syn fâld opfolge, yn stimulearre waard. Troch de konneksje fan Porter mei Humprey Tyndall, haad fan Queens en deken fan Ely, waard Preston, dy't yn 1607 ôfstudearre as B.A., oansteld as meiwurker yn 1609. Fan filosofy skeakele er no oer op medisinen. Hy krige no wat praktyske kunde troch it wenjen by in freon, dy't dokter yn Kent wie en hiel bekind fanwege syn praktyk. Hy studearre astrology, dat men doe seach as yn tsjinst te stean fan de genêskunde.
Karriêre as dûmny
Om 1611 hinne, it jier wêryn er mei syn M.A. begûn, hearde hy in preek yn de St. Mary fan John Cotton, doe meiwurker fan it Emannuel College yn Cambridge, dy't foar him in nije karriêre iepene. Cotton lei op in bêste namme as in betûft sprekker, mar dit wie mar in sljochte evangelyske preek, en syn harkers wienen yn him teloarsteld. Hy gie werom nei syn keamers en wie wat delslein fanwege syn ûntfangst, doe't Preston op syn doar kloppe, en op dat stuit de fêste religieuse freonskip begûn, dy't hieltiten de libbens foar inoar beynfloede hat. Preston sette him no folslein ta de stúdzje fan de skolastyke godleardens; Thomas fan Aquino skynt foar him de wichtigste west te wêsen; hy makke him ek alhiel Dun Scotus en Willem fan Ockham eigen.
Syn biograaf ferteld ús in nijsgjirrich ferhaal oer syn ynset foar it fêstlizzen fan de ferkiezing yn 1614 fan John Davenant as opfolger fan Tyndal as haad fan it Queens' College. George Montaigne, letter aartsbisskop fan York, hie syn sin setten op dizze posysje; mar fuortendaliks nei de dea fan Tyndal, rie Preston yn sân hasten nei Londen, dêr't er foar it dei waard Whitehall, it paleis fan de kening, berikte. Hjir brûkte er syn ynfloed by Robert Carr om in hôfregeling foar de kar foar Davenant fêst te lizzen. Doe't er werom gie hie er de ferkiezing regele ear't Montaigne aan fan de fakatuere hie
By de besite fan Jakobus I yn maart 1615 oan Cambridge, foel Preston op as in disputer.
Hollandia (Ankeveen)
thumb|Hollandia De Hollandia is in poldermole by Ankeveen en bemealde de Hollânske Ankeveense polder.
Yn de rin fan de jierren waard de polder hieltiten mear ferfeante en dêrtroch kaam der minder lân; fan de 382 ha wie yn de 19e iuw noch mar 81 ha oer.
Yn 1931 waard der njonken de mûne in elektrysk gemaal boud, oant 1937 bleau de mole behâlden as reservegemaal, mar yn 1937 waard de mole útsloopt foar in gruttere wente. Yn 1938 krige de flier al in horekabestimming, dy't de mole noch altiten hat.
Jarje (band)
Jarje is in Drachtster band dy't oprjochte waard yn 1974. It wie doe in akoestyske band dy't blues en merkemuzyk spile. It trio bestie yn de santiger jierren út Hille Faber, Jos de Vries en Pieter Immenga.
Yn de jierren tachtich waard it in elektrysk fersterke groep mei Opkeamerpop en Weinhokrock. Jarje stie dêrmei oan it begjin fan Frysktalige rock.
Yn 1986 wie de besetting Hille Faber (sang en mûleoargell), Pieter Immenga (sologitaar), Harry Koch (basgitaar), Jos de Vries (sang en gitaar) en Thys Wadman (drums). Op de twadde lp spile ek Lieuwe Toren (toetsen) mei.
De band spile û.o. op Aaipop. Yn 2004 pakten De Vries en Faber de trie wer op.
Uitermeer
thumb|Slûs mei brêgewachtershûs thumb|left|Slûs mei brêge Uitermeer is in buorskip by Weesp yn de gemeente Amsterdam, lizzend oan de Vecht en de provinsjale wei N236. Tichtby de buorskip leit Fort Uitermeer.
Fakkeltoertocht Terherne
De Fakkeltoertocht is in reedriderstocht foar reedriders by Terherne. De tocht begjint yn de neimiddei en stiet mei boerden oanjûn. De baan is ferjochte mei sa'n 350 flearmûskes (stoarmlanteantsjes).
200
Foarfallen
thumb|right|220px|Rudrasena I fan Malwa
Wilkere fan Utingeradiel
De Wilkere fan Utingeradiel is in willekeur (Aldfrysk: wilker(e) ) dy't yn 1450 opsteld is troch rjochters en folk fan Utingeradiel dy't gearkamen yn Nes by Akkrum. Neffens dizze willekeur hawwe de geastliken in oansjenlike macht yn wrâldske saken.
Andrew Perne
Andrew Perne (1596-1654) wie in Ingelske geastlike mei Puriteinske opfettings en lid fan de Synoade fan Westminster.
Fort Uitermeer
thumb|Fort Uitermeer It Fort by Uitermeer (ek Fort Uitermeer) is in earder Nederlânsk fort út de Stelling fan Amsterdam en út de Nije Hollânske Wetterliny. It leit yn de Noard-Hollânske gemeente Weesp op in eilân yn de Vecht, ten súdeasten fan Weesp by it buorskip Uitermeer. Ten súdwesten leit it Fort by Hinderdam. Ten noardwesten leit de Festing Weesp.
It fort waard yn 1673 boud op it plak dêr't doe al fan 1589 ôf in skâns lei. It fort hie as doel it beskermjen fan de lântrochgong tusken de Naardermar en de Vecht. Ek koe it de buorforten mei syn geskut helpe. It beskerme de slûs wêrmei't it lân Ûnder wetter setten wurde koe.
Hjoeddeiske situaasje
thumb|''De âlde slûs binnen Fort Uitermeer. Op de eftergrûn de Vecht en Weesp It fort hat al lang gjin militêre funksje mear. Fan it oarspronklike fort is net folle mear oer; de festinggrêft leit der noch en fan de gebouwen steane allinnich noch it toerfort en in kanon yn de remise. De toer dy't útsjocht oer de Vecht is restaurearre yn 2007. It wie lange tiid yn gebrûk as munysje-opslachplak en letter as wurkromte foar de provinsje Noard-Hollân. Op 22 april 2009 hat de provinsje it fort oerdroegen oan de Stichting Uiteraard Uitermeer dy't it terrein fierder ûntwikkelje sil. Der is in kuierrûte om it fort en troch resint graafwurk is de âlde slûs fan de 's-Gravelandsefeart, dy't yn 1878 bûten it fort brocht is, wer sichtber wurden.
Felstbank
thumb|250px|Kluten Izeroer, opdold fan 1.5 m. djipte In fels(t)bank of izeroerbank is in hurde opheaping fan izer (izeroxyde-hydraat), ticht ûnder it meanfjild.
Fels is izerhâldend sedimintêr stiente dat ûntstien is troch it delslaan fan izerferbinings út wetter troch oksidaasje. It oploste izer wurdt oanfierd troch grûnwetter, troch rivierwetter, troch útleagjen fan de boaiem of troch opwâljend izerhâldend parswetter. In inkele kear sit it yn de klaailiem. Oksidaasje kin op plakken dêr't soerstof yn 'e boaiem komme kin op hyltyd it selde plak en it grûnwetterpeil konstant is of boppen in wetterstagnearjend laach sa as klaailiem. As beken of rivieren oerstreame kin op de omlizzende feangûn troch oksidaasje oan it oerflak fels ôfset wurre. Ek op deksân komt fels foar.
Troch de fels ûntstiet in ûntrochlitbere laach en kinne puollen, marren of petgâten ûntstean.
It wurdt benammen fûn yn lege streken dy't in rol spylje yn de ôfwettering fan in gebiet, yn Fryslân bygelyks yn de leechten fan de Linde en de Tsjonger. It izer komt fan útleaging fan de hegere grûnden oan de kanten fan de rivier of is meifeart troch it wetter út feangebieten. In felstbank ûntstiet as it yn it grûnwetter oploste izer mei de loft yn oanrekking komt en delslacht.
It oer of fels(t) wurdt wûn foar yndustriële doelen.
Zabriskie Point
thumb|Utsjoch fan Zabriskie Point thumb|Opdrûge rivierbêding Zabriskie Point is in bekend útsjochpunt yn it Death Valley National Park yn Kalifornje. It is ien fan de hjitste plakken op ierde en wurdt skaaimerke troch syn pastelkleurich, weagjend dúnlânskip dêr't sa goed as neat libbet.
It plak is ferneamd nei de Amerikaanske sakeman en ûnderdirekteur fan de Pacific Coast Borax Company: Christian Brevoort Zabriskie (1864 - 1936).
Zabriskie Point is ek de titel fan in film fan Michelangelo Antonioni út 1970. In lyts part fan de film spiet him ek werklik op dit plak ôf.
Adriaan Jacob Domela Nieuwenhuis
Adriaan Jacob Domela Nieuwenhuis (Amsterdam, 27 maart 1850 - Rotterdam, 26 maaie 1935) wie in Nederlânske keunstsamler. Hy wie de jongste soan fan Ferdinand Jacob Domela Nieuwenhuis. De sosjaal-anargist Ferdinand Domela Nieuwenhuis wie syn âldere broer.
Adriaan studearre gemy yn Karlsruhe en yn Berlyn en hie yn Dútslân ferskate bestjoerlike funksjes. Hy troude yn 1876 mei Ulrika Weissenborn. Al yn 1885 luts er him werom út saken, omdat er troch handige ynvestearringen in begoedich man wurden wie. Hy fêstige him yn München en sette dêr útein mei it samlen fan keunstwurken. Hy studearre filosofy en promovearre yn 1889 te Halle mei it proefskrift Das Sparen öconomischer und socialer Grundsatz. Nei de WO I hie er oanstriid om troch de hyperynflaasje yn Dútslân syn kolleksje fan 'e hân te dwaan yn ruil foar in liifrinte. Hy bleau lykwols aktyf belutsen by syn kolleksje, dy't yn 1923 in ûnderkommen yn Museum Boijmans yn Rotterdam krigen hie. Doe 't er yn 1935 stoar liet er in aardich fermogen nei.
Adriaan Jacob Domela Nieuwenhuis wie kommandeur yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Barneveld (gemeente)
thumb|265px|right|Kaart fan in diel fan de gemeente Barneveld yn 1866 thumb|265px|Barneveld en omjouwing Barneveld (Nedersaksysk: Barreveld) is in gemeente yn de provinsje Gelderlân. It haadplak is it plak mei deselde namme Barneveld. De gemeente beslacht in gebiet fan 176,74 km² en hat in ynwenneroantal fan (, boarne: CBS). In ynwenner fan Barneveld wurdt in "Barnevelder" neamd. De gemeente Barneveld ûntstie yn syn hjoeddeistige foarm op 1 jannewaris 1818, doe't de doetiidske gemeente Barneveld fúzjearre mei de gemeenten Garderen en Voorthuizen, dy't yn 1812 fan Barneveld ôfspjalte wiene.
De gemeente Barneveld wurket sûnt 2010 gear mei de gemeenten Rhenen, Wageningen, Veenendaal, Ede, Nijkerk, Skerpenseel en Renswoude yn it regionaal gearwurkingsferbân Regio Foodvalley.
Kearnen
Buorskippen en oare ûnoffisjele kearnen: Essen, Esveld, Garderbroek, Harselaar, Kallenbroek, Moorst (gedieltlik), Wessel en Rekreaasjegebiet Zeumeren.
Geografy
De gemeente grinzget oan de gemeenten Nijkerk, Putten en Ermelo yn it noarden. De gemeente Apeldoarn yn it easten. De gemeenten Ede, Renswoude, Skerpenseel en Woudenberg yn it suden en de gemeenten Leusden en Amersfoart yn it westen.
De gemeente Barneveld leit foar in grut part yn it sintrale diel fan de Gelderske Fallei. Yn it easten en it noardeasten leit sângrûn fan de Feluwe mei bosken, heidefjilden en yn de buert fan Kootwijk it Kootwijkerzand. De gemeente wurdt fan east nei west trochsnien troch de Barneveldske Beek.
Lânbou
De gemeente hat in hege konsintraasje bargehâlderijen en plomfeehâlderijen. It lânbougebiet bestiet benammen út greide en relatyf in bytsje ikkerlân, útsein oan de râne fan de Feluwe en hjir en dêr ferspraat oer de gemeente.
It oantal hinnen yn de gemeente Barneveld is it grutste fan alle Nederlânske gemeenten: 3,6 miljoen hinnen (2020).
Troch de hege konsintraaje fan (plom)fee hat de gemeente in heech dongoerskot.
Toerisme
Benammen op de oergongssône tusken de Fallei en de Feluwe lizze in bulte campings, de measten tusken Voorthuizen en Garderen.
Media
De gemeente Barneveld hat mei de Barneveldse Krant in deiblêd dat alle dagen ynformearret oer nijs út de gemeente en de regio. Fierders is der it hûs-oan-hûsblêd fan Wegener, Barneveld Vandaag. Dy krante ferskynt trije kear yn de wike.
De lokale omrop fan de gemeente is Radio Barneveld. Dy stjoert út op 93.1 FM op de kabel, 93.5 FM yn de eter en fia it ynternet út.
Elizabeth Gaskell
Elizabeth Cleghorn Gaskell, berne as Elizabeth Stevenson, (Royal Borough of Kensington and Chelsea (wyk fan Londen), 29 septimber 1810 - Holybourne (Hampshire), 12 novimber 1865) wie in Britsk skriuwster út it Viktoriaansk tiidrek dy't fral realistysk skreau oer de sosjale problemen, yn alle lagen fan de maatskippij. Dêrom binne har boeken nijsgjirrich foar de sosjaal-histoarikus én de leafhawwer fan literatuer.
God
In god (manlik), goadinne (froulik) of godheid (kin beide wêze) is in hypotetysk boppeminsklik wêzen, dat boppe of bûten de natoer stiet en dat as hillich beskôge wurdt. Sokke wêzens spylje in grutte rol yn 'e measte religyen en yn alle mytologyen. It bestean fan goaden of godheden is wat, dêr't men yn leauwe moat, mei't it net wittenskiplik oantoand wurde kin. Goaden wurde karakterisearre trochdat se machtiger binne as minsken, ynteraksje hawwe mei minsken (yn positive of negative sin) en minsken ta hegere nivo's fan bewustwêzen bringe kinne.
Polyteïstyske religyen geane út fan it bestean fan ferskate, soms sels ûntelbere goaden, wylst monoteïstyske religyen úthâlde dat der mar ien God (skreaun mei in haadletter) bestiet. Monolatry is in tuskenfoarm wêrby't de leauwende wol it bestean fan mear goaden erkend, mar net mear as ien inkele god ferearet. Non-teïstyske religyen lizze de klam op oare dingen en beskôgje it leauwen yn it bestean fan goaden fierhinne yrrelevant, hoewol net direkt problematysk. In groep goaden út ien beskate polyteïstsyske religy is in panteön. De leden fan in panteön hawwe ornaris allegearre harren eigen domein; sa besteane in protte panteöns fierhinne út personifiëarre natoerfenomenen (lykas sinne, tonger, maityd, see, ensfh.), minsklike emoasjes (lykas leafde en jaloerskens) en maatskiplike ferskynsels (lykas oarloch en rjochtfeardichheid).
Elizabeth Gaskell
Libben en wurk
Gaskell's heit wie in Skotske unitariaansk predikant Failsworth, Lancashire. Yn 1806 ferhuze de húshâlding nei Londen, heit wie doe sekretaris fan Earl of Lauderdale, mei it doel om letter nei Yndia te ferfarren. Nei har memme dea waard sy lykwols nei it doarpke Knutsford (waard letter Cranford yn har romans) yn Cheshire stjoerd dêr't in muoike har grutbrocht. Yn dy tiid hie sy wol kontakt mei in âldere broer, mar har heit seach se suver nea. Mei 21 jier troude hja mei de predikant William Gaskell fan Manchester (dy't sels ek mei skriuwerij pielde). Gaskell waard depressyf doe't har iennige soan, ien jier âld, stoar. Har man trune har ta skriuwen oan fanwege de terapeutyske wearde dêrfan. Dat hie har debútroman fan gefolgen, Mary Barton: A Tale of Manchester Life (1848), in roman oer it hurde libben fan de arbeidersklasse yn Manchester. Har meast bekende roman is North and South oer it kontrast tusken it yndustrialisearre Noarden fan Ingelân en it agraryske Suden en it sykjen fan in kompromys tusken dy twa wrâlden. Inoar ferstean en ynfiele binne de kaaiwurden yn dat wurk. Yn har boeken leit sy faak de klam op de rol fan froulju.
God
Foarstelling fan goaden
It leauwen yn it bestean fan goaden komt by de minskheid tige algemien foar, mar kultueren en religyen ferskille yn it tal goaden, de aspekten dêr't de goaden mei ferbûn binne en de ferhâlding tusken de goaden en de minsken. Der bestiet fierders gjin universeel akseptearre konsensus oer wat in god of godheid eins krekt is, mei't ek de ideeën dêroer nei kultuer ferskille. Sa kin de definysje fan it wurd 'god' útinoar rinne fan "ûneinich transendint Opperwêzen dat it hielal skepen hat en deroer hearsket" (God) ta "einich wêzen dat machtiger is as in minske en sizzenskip hat oer in beskaat diel fan 'e natoer" (god).
Elizabeth Gaskell
Libben en wurk
Charles Dickens publisearre ferskate fan har ferhalen yn syn blêden Household Words en All the Year Round. Hy neamde har My Dear Sheherazade.
God
Foarstelling fan goaden
In god of godheid wurdt yn 'e regel foarsteld as in boppenatuerlik wêzen dat him- of harsels manifestearret yn ideeën en kennis, yn in foarm dy't treflikens blike lit út beskate of alle aspekten, mar mei syn of har eigen emoasjes en winsken. Mar de foarstelling kin ek tige oare foarmen oannimme, lykas yn 'e Upanisjaden, in kategory fan hillige teksten fan it hindoeïsme. Dêryn wurdt atman, de siel, as deva ("godheid") karakterisearre, en wurdt útholden dat dy godheid en it ivige opperste prinsipe Brachma diel útmeitsje fan elts libben wêzen, en dat de siel dêrom sawol spiritueel as godlik is en dat it krijen fan selskennis itselde is as yn 'e kunde kommen mei it godlike.
Gebed
In protte leauwenden út in soad religyen binne derfan oertsjûge dat der kommunikaasje mooglik is tusken goaden en minsken. De leauwenden kommunisearje mei harren god troch gebed. Dat is it earbiedige oanroppen fan 'e god, faak op stille wize, mei as doel ornaris ôfsmeking, tanksizzing, bycht of lofpriizging. Guon godstsjinsten kenne ek in mienskiplike, ritualisearre foarm gebed, lykas it kristlike Us Heit of it islamityske ṣalāẗ.
Elizabeth Gaskell
Libben en wurk
De Gaskell's ferkearden yn rûnten fan literêre skriuwers en sosjale herfoarmers. Gaskell rekke ek befreone mei kollegaskriuwster Charlotte Brontë. Doe't Charlotte yn 1855 stoar frege har heit, Patrick Brontë, oan Gaskell in biografy oer Charlotte te skriuwen. Life of Charlotte Brontë wurdt faak noch altyd beskôge as ien fan de bêste Ingelske biografyen fan yn alle gefallen de 19e iuw en hat sines dien foar de lettere reputaasje fan Charlotte.
Myte
In myte is in soarte fan fertelling en in subsjenre fan it folksferhaal. It wurdt faak beskôge as in wize les yn de foarm fan in ferhaal. It wurd komt fan it Grykske wurd μυθος, mythos, dat oarspronklik 'sprutsen wurd' of 'fertelling' betsjutte. Eartiids hie it benammen by de prehistoaryske of ûnbelêzen kultueren in wichtich doel, nammentlik it bewarjen fan de wiisheid troch middel fan de mûnlinge tradysje mei help fan kundige ferhalefertellers.
God
Offerritueel
In oare foarm fan kommunikaasje fan minsken mei harren goaden (dy't faak trouwens ek mank giet mei gebed) is it offerritueel, wêrby't eat fan wearde mei opsetsin stikken makke wurdt yn namme fan 'e god. Men kin dan tinke oan in swurd dat yn in hillige poel smiten wurdt, in stik houtfykwurk dat ferbaarnd wurdt, of in stik fee dat slachte wurdt foar in biste-offer. Yn it ferline hiene in protte religyen ek wol minske-offers, wêrby't minsken deamakke waarden.
Myte
Tsjintwurdich wurdt yn it algemien in myte sjoen as "mar in ferhaaltsje", dat wol sizze, in ferhaal dat dan wol betsjuttingsfol wêze kin foar guon groepen minsken, mar dat net wier hoecht te wêzen. De krêft fan de myte leit folle mear yn de betsjutting as yn de wierheid fan it ferhaal.
God
Iepenbiering
Leauwenden binne der ek faak fan oertsjûge dat der kommunikaasje yn 'e oare rjochting bestiet, fan 'e god nei de minsken ta. Yn 'e abrahamityske religyen, lykas it joadendom, it kristendom en de islaam, wurdt dat proses iepenbiering neamd. Leauwenden kinne in persoanlike iepenbiering hawwe, dy't inkeld fan belang is foar harrensels, mar der binne ek iepenbierings dy't rjochte binne oan 'e hiele leauwensmienskip. Dêrby giet it om 'e ivige en absolute wierheden fan God, dy't fan krúsjaal belang binne foar de teology. Sokke mienskipsrjochte iepenbierings rinne fia persoanen mei in spesjale bân mei God, dy't profeten neamd wurde. Foarbylden fan sokke profeten binne Mozes, Elía, Natan, Jehannes de Doper en Mohammed. Yn 'e Yndyske religyen, lykas it hindoeïsme en it boedisme, komme iepenbierings minsken inkeld ta as se der aktyf nei sykje, bygelyks troch meditaasje of yoga. Dêr wurde dejingen dy't mienskipsrjochte iepenbierings krije, gjin profeten, mar goeroes neamd.
Yn heidenske tradysjes en natoerreligyen wurdt kommunikaasje fan goaden nei minsken yn 'e regel sjoen as eat dat direkt en ûnderfiningsrjochte is: it boadskip wurdt streekrjocht trochjûn oan dejinge foar wa't it bedoeld is. Konsepten as 'profeet' en 'iepenbiering' binne yn dy godstsjinsten ûnbekend, alteast yn 'e betsjutting dy't de abrahamityske religyen dêroan jouwe. Wol is it soms mooglik om aktyf om in boadskip fan 'e goaden te freegjen, troch rituelen dy't laat wurde troch sjamanen of medisynlju. Yn it moderne heidendom komt yn 'e wicca in iepenbieringsritueel foar dat drawing down the moon ("it omleechlûken fan 'e moanne") neamd wurdt. Dêrby ropt in hegepreesteresse (of soms in hegepreester) de Trijefâld Goadinne oan en jout dan, nei't men leaut, godlik ynspirearre wurden troch oan 'e leauwensmienskip.
Elizabeth Gaskell
Bibliografy
In karút.
God
Epifany
In oarsoartige foarm fan kommunikaasje tusken goaden en minsken dy't yn heidenske en oare polyteïstyske religyen foarkomt, is de epifany. Dat is de sintúchlike ferskining fan in god of goaden oan ien of mear minsken. Yn 'e Ilias, it Aldgrykske epos skreaun troch Homearus, ferskine de goaden fan it Grykske heidendom oates en toates oan sawol de Griken as de Trojanen, en tilt it sadwaande op fan 'e epifanyen. Tsjin 'e ein fan it wurk wurdt de Trojaanske kening Priamus nei de Grykske skippen brocht troch in kreaze jongfeint dy't himsels op 't lêst bekendmakket as de god Hermes. Ek yn 'e earste boeken fan 'e joadsk-kristlike Bibel komt men soks geregeldwei tsjin. Sa besiket God yn Genesis 18 bygelyks persoanlik de aartsfaar Abraham om 'e ferwoastging fan Sodom en Gomorra oan te sizzen. Yn Genesis 32:23-33 wrakselet Abraham syn pakesizzer Jakob nachts by Pniël mei God yn it wetter fan 'e rivier de Jabbok. En yn Exodus 3 ferskynt God oan 'e profeet Mozes yn 'e foarm fan in toarnbosk dy't yn 'e brân stiet mar dochs net ferbaarnt.
Yn lettere monoteïstyske godstsjinsten wie God fierstente hillich om yn eigen persoan nei de ierde del te kommen om mei minsken om te gean. Ynstee stjoert er dan syn ingels om dat foar him te dwaan. Yn 'e Bibel kin men dy ûntwikkeling goed folgje: by Abraham komt God by wize fan sprekken noch gewoan op 'e kofje, mar mei Mozes kommunisearret er yn 'e foarm fan in boppenatuerlik ferskynsel, dat boppedat sa hillich is dat Mozes oardere wurdt de skuon út te dwaan (Exodus 3:5). Yn it Nije Testamint ferskynt yn Lukas 1 lykwols de aartsingel Gabriël oan sawol Sacharías, de heit fan Jehannes de Doper, as oan 'e Faam Marije, beide kearen om 'e berte fan in soan oan te sizzen. Hoewol't epifanyen yn dy tiid yn it joadendom ûntinkber wurden wiene, gou dat net foar it Grykske heidendom. Dat ferklearret de betizing dy't yn Hannelingen fan 'e Apostels 14:11-18 ûntstiet as de kristlike apostels Paulus en Barnabas yn 'e stêd Lystra, yn Lyts-Aazje, nei it dwaan fan wûndertekens troch de pleatslike befolking foar de goaden Seus en Hermes oansjoen wurde.
Gjin bewiis
It bestean fan goaden is wat, dêr't men yn leauwe moat, mei't it net wittenskiplik (empirysk) bewiisd wurde kin. De logika leart dat as bewiisd wurde kin dat der gjin god bestiet, dat ek betsjut dat net bewiisd wurde kin dat der àl in god bestiet. Mar it leart ek dat soks oarsom net jildt: as net bewiisd wurde kin dat der in god bestiet, betsjut dat net dat dêrmei ek bewiisd is dat der gjin god bestiet.
Goaden yn 'e prehistoarje
Oer de oarsprong fan religy is net folle mei wissichheid te sizzen, om't dy oarsprong yn 'e prehistoarje leit en der dus gjin skriftlike boarnen fan oerlevere binne. Argeologyske opgravings lykje út te wizen dat de minsken altyd al in oanstriid ta religiositeit hân hat. Undersikers liede it wierskynlike bestean fan godheden yn 'e prehistoarje ôf út prehistoaryske keunst, lykas grotskilderings, mar it is ûndúdlik hokfoar godheden krekt op dy wize ôfbylde binne en wêr't dy foar stiene.
Yn 1912 brocht de Dútske pater Wilhelm Schmidt yn syn boek Der Ursprung der Gottesidee ("De Oarsprong fan it Godsidee") foar it earst de teory op 't aljemint dat de iere minskheid in primityf monoteïsme belide, troch ien inkele god te oanbidden dy't as de skepper en hear fan alle dingen beskôge waard. Dy saneamde Himelgod wenne net yn timpels en hie gjin preesterstân dy't him tsjinne, om't er sa heech en machtich wie dat in minsklike kultus foar him fierstente ûntarikkend wêze soe. Mar krekt dêrtroch kaam er sa fier fan it libben fan 'e minsken ôf te stean, dat er stadichoan út harren belibbingswrâld ferdwûn.
Moderne godstsjinstûndersikers pleatse kanttekenings by de teory fan Schmidt, mar derfan útgeande dat er gelyk hie, soe syn Himelgod skoan ferkrongen wêze kinne troch de Memmegoadinne, dy't yn it Paleolitikum, fan likernôch 30.000 f.Kr. ôf, wierskynlik rûnom fereare waard. De Memmegoadinne, dy't foarsteld waard as in neakene, wielderige frou dy't swier wie, foarme de ferpersoanliking fan 'e fruchtberens dêr't hiel it libben fan ôfhong. Bylden fan sa'n figuer binne fûn yn hiel Jeropa, it Heine Easten en it Yndysk subkontinint, en der binne oanwizings dat se ek bûten dat gebiet bekend wie.
Dat sein hawwende is it mooglik om sokke byldsjes per gefal te beoardieljen en dêrby fêst te stellen hoe wierskynlik it is dat it om in represintaasje fan in godheid giet. Sa wurdt de Fenus fan Willendorf, in ferneamd byldsje fan in wielderige frou dat yn 1908 te Willendorf in der Wachau, yn Eastenryk, fûn is en datearret fan omtrint 25.000 f.Kr., noch altyd frij algemien as in ôfbylding fan 'e Memmegoadinne beskôge. Oare soksoarte wierskynlike godsbyldsjes binne opdobbe by Jericho yn it Westjordaanlân, by Çatalhöyük yn Turkije en by Harappa en Mohenjo-Daro yn wat no Pakistan is.