cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maritime skiednis fan Nederlân yn de Midsiuwen
Ordonnânsje op de Admiraliteit
Pas mei de beneaming fan Filips fan Boergonje-Beveren ta admiraal yn 1491 ûntstie der dúdlikheid. Mei de ein fan de Flaamske opstân yn 1492 waard it echt mooglik de ordonnânsje troch te fieren. Troch syn houlik mei Anna fan Borselen hie Filips de Siuwske machtsbasis ferwurven fan har heit Wolfert en har pake Hindrik fan Borselen. De oarloggen tusken de Habsburgers en it Frankryk fan it hûs Valois joegen de admiraliteit mear macht en oansjen.
Hollânske selsstannichheid
De Ordonnânsje op de Admiraliteit wie opsteld nei in Frânsk foarbyld út 1373 en wie nij foar de Nederlânske gewesten. De útfiering fan de ordonnânsje troch de Boergondyske hearen fan Feare wie hjirtroch net sa maklik. Yn Hollân, dat gjin admiraalstradysje hie, lokke de ôfkundiging fan de feroardering yn 1499, én it útrikken fan frijgeliedes troch de admiraal yn 1536, protesten út fan de stêden en it gewestlik bestjoer.
Yn 1539 besochten de steedhâlder en Steaten fan Hollân erkenning te krijen fan in yn 1458 takend privileezje, troch in proses oan te spannen tsjin de admiraal foar de Geheime Rie. Dat privileezje joech Hollân it rjocht om sûnder ynminging fan in admiraal de eigen maritime belangen te behertigjen. Neffens harren beklaaide de steedhâlder yn harren gewest de admiraalsfunksje. Der waard lykwols gjin fûnis útsprutsen yn dit proses. Mar it wie yn 1540 wol de oanlieding foar in nije Ordonnânsje op de Admiraliteit troch Karel V. Dit beheinde de macht fan de admiraal ta geunste fan de Grutte Rie. De admiraliteit waard lykwols noch altyd troch de hear fan Feare kontrolearre, trochdat de leden fan de admiraliteit troch him beneamd waarden.
Hollân erkende noch altyd net it foech fan de admiraal yn it gewest. Konflikten dêr‘t Hollânske skippen by belutsen wienen, waarden foar it eigen Hof fan Hollân berjochte en net foarlein oan de admiraliteit yn Feare. Yn 1547 waard dit tydlik oplost doe’t admiraal Maksimiliaan fan Boergonje, hear fan Feare, beneamd waard ta steedhâlder fan Hollân en Seelân. De admiraal krige fan 1536 ôf ek in floatkommissaris neist him, fan 1550 ôf permanint. Knilles de Skepper, of Cornelius Scepperus, as lid fan de Geheime Rie en de Rie fan Steat út de sintrale regearing ôfkomstich, funksjonearre as floatkommissaris op lykweardich mei de admiraal.
Steande float
Troch it tydlik ynhieren fan skippen hie de Fearske oarlochsfleat mear macht dan op basis fan de fêste float ferwachte wurde soe. Hannelsskippen bleaunen oant midden 17e iuw fan grutte betsjutting foar de foarming fan oarlochsfloaten yn de Nederlannen en dêrbûten.
Foar de feilichheid op see wie men ôfhinklik fan Ingelân, dat troch de Frânske fijânskip in oantreklike bûnsgenoat wie. Ek troch de foar dy tiid profesjonele en sterke marine. Karel V en Hindrik VIII lieten harren admiraals bytiden gearwurkje tsjin de Frânsken yn it Kanaal. It houlik tusken Filips II fan Spanje en Maria I fanIngelân yn 1554, hoewol fan koarte doer, ferstevige dizze gearwurking.
Willem fan Oranje
Doe’t Maksimiliaan fan Boergonje yn 1558 sûnder bern stoar, kaam in ein oan it admiraalskip fan de hearen fan Feare. De funksjes waarden wer oer twa persoanen ferdield. Prins Willem fan Oranje waard beneamd ta steedhâlder fan Hollân, Seelân en Utert, wylst Filips fan Montmorency, greve fan Horn, ta admiraal beneamd waard. Hy waard yn Hollân lykwols net erkend en hie ek net de Siuwske machtsbasis fan syn foargongers. De posysje fan de sintrale admiraliteit waard noch fierder ferswakke, trochdat Horn yn 1560 de admiraliteit fan Feare nei Gint ferpleatste en trochdat de Habsburchske oarlochsfloat yn Feare yn 1561 ferkocht waard. Mei tastimming fan it sintrale regear koe hy twa leden fan de Rie fan Flaanderen yn de admiraliteit opnimme. Mar tsjinoer dizze fersterking mei juridysk personeel stienen ek neidielen. Feare lei folle geunstiger as it mear it lân yn lizzende Gint. Boppedat wegeren no ek de Siuwen it gesach fan de admiraliteit te erkennen, omt neffens it ius de non evocando Siuwen net bûten harren gewest terjocht hoegden te stean.
Horn bestege yn it earstoan net folle oandacht oan syn erkenning yn Hollân. Sadwaande koe Oranje yn 1561 Nikolaas fan Assendelft en Knilles Suys machtigje om by syn ôfwêzigens yn Hollân admiraliteitsaken ôf te hanneljen. Yn oktober 1561 stjoerde it sintrale regear it Hof fan Hollân lykwols in ûntwerpordonnânsje ta, dy’t opsteld wie troch Horn syn fise-admiraal, Adolf fan Boergonje, hear fan Wakken en Kapelle, wêrút bliek dat de admiraal ek it foech hie oer Hollân. It Hof warskôge de steedhâlder en de Steaten en tekene nochris protest oan by de Geheime Rie. Yn 1563 besleat Margareta fan Parma de presidint fan de Grutte Rie fan Mechelen bemiddelje te litten tusken de admiraal en it gewest. Dit mislearre en Oranje brocht de beide partijen tichter byinoar, wêrnei’t yn 1565 in kompromis berikt waard Hollân erkende Horn as admiraal, mar foar maritime kwestjes wienen yn Hollân allinnich Hollânske rjochters befoege. Fierders moast Horn op advys fan de steedhâlder en de Steaten fan Hollân in luitenant-admiraal foar it gewest oanstelle. Op 29 april 1567 droegen de Steaten fan Hollân Nikolaas fan Assendelft foar. It probleem wie hjirmei noch altyd net definityf oplost, want Oranje hie betinge dat it akkoard mar foar de doer fan Horn syn amtsperioade as admiraal jilde soe. Dêrnei soenen de steedhâlder en de Steaten wer befoege wêze foar seesaken. Nei it ûnthalzjen fan Horn waard dizze opfolge troch Maximilien de Hénin-Liétard, greve fan Bossu, dy’t hjirmei de lêste admiraal fan de Nederlannen wie.
Beskerming fan hannelsfeart en hjerringfiskerij
De admiraals waarden hieltyd mear belutsen by de beskerming fan de fiskerij, earst allinnich yn Seelân en Flaanderen. Yn Seelân behearske hy de fiskerijbeskerming as hear fan Feare, Flissingen en Brouwershaven. Trochdat in soad hjerringbuizen by harren weromkommen troch lytse kaperskippen kape waarden, holden de Flaamske stêden en de Fjouwer Leden fan Flaanderen - Gint, Iper, Brugge en it Bruchske Frije – dy’t it tichtst by de Frânske fijân leinen, lykwols fêst oan eigen konvoaiskippen. Nei de ferovering fan it hartochdom Gelre yn 1543 by de Gelderske Suksesje-oarloch wie Hollân it feilichst lizzende kustgewest fan de Nederlannen. Hjir wie men folle minder gau ree ta it útrêsten fan konvoaiskippen. Omt Hollân it grutste part fan de Nederlânske hjerringfiskerij fertsjintwurdige, joech dit gewest de trochslach by it mei-inoar yn konfoai farren, wêrtroch dit net faak barde.
Dit gou ek foar de keapfardij. Hannelslju en skippers sleaten kontrakten ôf foar it farren yn admiraalskip. Yn Antwerpen, wêr’t men benammen yn heechweardich guod hannele, wie men earder bereid mei te beteljen as yn Hollân, wêr’t men foaral yn bulkguod hannele, wêrfan’t de winstmarzjes folle leger wienen. Sa waard eastfeart tusken 1551 en 1556 frijsteld fan de bepalingen fan de ordonnânsje troch tadwaan fan Hollân.
Meidat de admiraal yn Hollân erkend waard, regelen it sintrale regear, de admiraal en de floatkommissaris tusken 1547 en 1558 foar elk hjerringseizoen de beskerming fan de fiskerij fan Hollân, Seelân en Flaanderen. Yn 1550 en 1551 besocht men it lêstjild foar konfoaifarren foar de hjerringfiskerij sintraal yn te barren. Troch it ferset hjirtsjin en de ôffallende opbringst bleau finansiering hjirfan in saak fan de gewesten en de seestêden. Yn 1551 waard in grut tal Nederlânske en Spaanske skippen troch de Frânsken bútmakke. Dêrom organisearren it sintrale regear en de admiraal mei Antwerpen twa swierbewapene konfoaien begelaat troch oarlochsskippen yn 1552 en 1553. Dizze konfoaien wienen yn it earste plak bedoeld foar de feilige oanfier fan jild en edelmetaal út Spanje wei om de Antwerpske beurskrisis fan 1552 te ûnderfangen. Hjirby sprong it sintrale regear finansjeel by. Ornaris wie dit net sa en beheinden de Antwerpske keaplju harren ta de bewapening fan hannelsskippen en it farren yn admiraalskip. Wylst men foar de westfeart, de feart op Frankryk en Ibearje, in definsive oplossing keas, gienen de Hollanners yn it offinsyf foar harren eastfeart. De oanfier fan nôt út it Eastseegebiet hinge benammen ôf fan de frije trochfeart troch de Sont.
Troch de Deenske Suksesje-oarloggen en de rivaliteit tusken Hollân en Lübeck waard de Sont ferskeidene kearen foar Hollânske skippen sletten. Trochdat de sluting fan de Sont mar sa no en dan barde, koe Hollân folstean mei beslissingen foar ien kear oer it stjoeren fan in oarlochsfloat. Hjirby waarden se net altyd goedkard fan Habsburchske side of troch de admiraal. De Habsburchske ynminging yn de Deenske troanstriid wie meastentiids neidielich foar de Hollânske hannelsbelangen. Admiraal Adolf fan Boergonje hold him oant 1533 ôfsidich. De hannelsbelangen fan syn stêd Feare hienen gjin belang by aksjes tsjin de Hânze. Hjirtroch bleaun Hollân syn eigen belangen behertigjen.
Master fan de see
Omdat sûnt 1550 wynympost heft waard foar de finansiering fan de Fearske oarlochsfloat, frege Hollân it sintrale regear de Frânsken troch in grutte oarlochsfloat fan de see te ferdriuwen, sadat de foarst master fan de see waard en de seehannel garandearre wêze soe. De opbringst fan de wynympost wie lykwols net genôch om de tsien skippen fan de foarst yn Feare te beteljen, lit stean it masterskip fan de see te krijen. Hjirfoar waarden yn elts gefal minstens twa kear safolle skippen nedich achten. Hoewol’t it begryp master fan de see stie foar kontrôle oer de see, hie it ek betrekking op de eare fan de foarst. Dit wie ien fan de foarnaamste driuwfearren foar de Habsburchske maritime polityk. Benammen trochdat de admiraal ek sels mei de see op gie, droech hy by oan it oansjen fan de Habsburgers op see.
Oergong
Nei de skieding tusken de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen en de Spaanske Nederlannen gie men yn it suden fierder nei in sintrale organisaasje foar it seewêzen. Yn de republyk kaam in desintrale marine-organisaasje ta ûntwikkeling, besteande út fiif Admiraliteiten, wêrfan trije yn Hollân. Sa waard de Hollânske dominânsje fan de Nederlânske seefeart befêstige en die de admiraliteit úteinlik dôchs syn yntree yn it gewest.
Hettingastate
Hettingastate wie in state west fan de tsjerke fan Jorwert foarhinne gemeente Barradiel, no Littenseradiel. Op it âlde steed stiet no mooglik in pleats.
Yn "Baerderadiel, in geakunde" wurdt inkel skreaun: ''Hettinga-state, de boerderij waar nu K. Greydanus woont, was in 1616 het huis van Doeke Hettinga. De stins die daar stond, is in rond 1750 afgebroken''. Op de kaart fan Christianus Schotanus waard Hettinga noch oanjûn meo it teken foar in "Edele State". De kaart fan François Halma út 1718 toant it simpele rjochthoekje dat hy brûkt om de "gemeene huysen" oan te jaan, dus sels net it tekentsje foar in hofsteed. Ek op de Eekhoff-kaart fan 1844 wurdt neat oanjûn, dat wiist op in oarsprong fan hege status. Wol wurdt troch alle kaartmakkers de namme "Hettinga" fermelde.
Woerstfrysk
It Woerstfrysk wie in opmerklik Frysk dialekt dat sprutsen waard yn it Lân Woersten, noardlik fan Bremerhaven. It hearde, tegearre mei it Harlingerfrysk, it Wangereagersk en it noch libjende Sealterfrysk, ta it Eastfrysk.
Skiednis
It Lân Woersten hearde net ta it Fryske kolonisaasjegebiet, mar yn de iere midsiuwen (sa likernôch achtste iuw) fêstigen de Friezen har dêr. Sa oan 'e ein fan de fyftjinde iuw begûn it Frysk yn East-Fryslân yn grutte dielen stadichwei út te stjerren, mar yn it Lân Woersten koe it him noch lang hanthavenje. Oan 'e ein fan de santjinde iuw ferskynden der twa Woerstfryske wurdlisten. It Woerstfrysk is nei alle gedachten yn de earste helte achttjinde iuw útdôve.
Skaaimerken
It Woerstfrysk wie in folslein eigen taal: yn in protte wurden ferdwûn it stamlûd en bleau de net-beklamme fokaal oer (sterker noch: hy waakste faak út ta in lang lûd), wylst it yn hast alle oare Germaanske dialekten krekt oarsom is. Sa waard it Aldfryske sunu "soan" ta snuh, en sumur "simmer" ta smuhr. It ienige Germaanske dialekt dêr 't wat soartgelyks yn bard is, is 't Yola, it lykwols útstoarne Ingelske dialekt fan Súdeast-Ierlân. Dêryn ferskode de klamtoan fan de stamfokaal wei, mar sels dêr wie it noch net sa dat it stamlûd weifoel.
Der is ien folsleine sin yn it Woerstfrysk oerlevere: Kma wit hart ick will di wit tell („Kom hjir, ik wol dy wat fertelle“).
Woerster substraat
Yn it Platdútsk dialekt fan it Lân Woersten binne hjoed de dei noch in pear Fryske substraatwurden oerlevere. Nils Århammar neamde yn 1984 de foarbylden „Maon“ (hân en spantsjinsten), „Bau(d)n“ (rem), „Schuur/Schuulschotten“ (libelle) en „jill'n“ (raze/skreauwe). Fan de fonologyske eigenheden fan it Woerstfrysk is lykwols neat bewarre bleaun.
Jacobus Petrus Besteman
Jacobus Petrus Besteman (Badhoevedorp, 22 maaie 1921) wie in Nederlânske SS'er, nazy-kollaborateur en oarlochsmisdiediger.
Nei de Twadde Wrâldoarloch waard Besteman yn 1946 troch it Bysûndere Gerjochtshôf yn Den Bosch feroardiele ta de deastraf. Keninginne Wilhelmina joech him lykwols graasje, sadwaande waard syn straf omset waard yn libbenslang, wêrnei't er nei 13 jier frijlitten waard út de finzenis.
Doe't Heinrich Boere opnij foar de rjochter ferskine moast foar oarlochsmisdieden, liet it Iepenbier Ministearje Besteman oproppe as iennige oerbleaune tsjûge fan de Silbertanne-moarden. Om 't er earder al witte litten hie net as tsjûge foar it gerjocht ferskine te wollen, waard er troch it Iepenbier Ministearje yn de gelegenheid steld om te tsjûgjen fia in fideoferbining. Besteman ferklearre net wis te wêzen oft Boere de Bredase apoteker Bicknese deasketten hie.
Tori Bowie
Frentorish (Tori) Bowie (Sand Hill, Mississippi, 27 augustus 1990 - Winter Garden, Floarida, 23 april 2023) wie in Amerikaansk atlete, dy't útkaam op de sprint en it fierspringen. Sy had ienris meidien oan de Olympyske Simmerspullen en had doe trije medailjes wûn.
Karriêre
By har ynternasjonale debút, op de wrâldindoorkampioenskippen yn 2014 yn Seoel, einige Bowie as trettjinde en lêste yn de kwalifikaasje fan it ferspringen. Yn de simmer fan 2014 bruts de Amerikaanske troch op de 100 en de 200 m mei fjouwer Diamond League oerwinningen, trije op de 100 meter en ien op de 200 m.
Yn 2015 behele Bowie by de wrâldkampioenskippen yn Peking mei in tiid fan 10,86 wûn se in brûnzen medalje op de 100 meter sy finishte efter de Jamaikaanske Shelly-Ann Fraser-Pryce (goud; 10,76) en de Nederlânske Dafne Schippers (sulver; 10,81).
In jier letter helle Bowie op de Olympyske Spullen yn Rio de Janeiro in sulveren medalje op de 100 meter, brûns op de 200 meter, en in gouden gouden gouden medalje op de 4 x 100 m estafette. Tegearre mei Tianna Bartovimber, Allyson Felix en English Gardner.
Yn 2017 wûn se in gouden medalje op de 100 meter by de Wrâldkampioenskippen yn Londen, Foar de Ivoriaanske Josée Ta Lou (sulver; 10,86) en de Nederlânske Dafne Schippers (brûns; 10,96).
Tori Bowie ferstoar op 23 april 2023, yn 'e aldens fan 32 jier, yn it kreambêd nei komplikaasjes by de befalling.
1968
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1960-er jierren.
Franken
De Franken wienen in Germaansk folk dat safier bekend healwei de 3e iuw yn it tsjintwurdige Dutslân en Nederlân libbe. Hja wienen ynearsten in stamferbân dy't ûntstie yn it gebiet tusken de Weser en de Ryn dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer Tasitus út de 1e iuw wurde de Franken lykwols noch net neamd.
Harren kultuer, taal (it saneamde Aldfrankysk) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de Bruktearen, Tubanten, Sjamaven en oaren. Tsjintwurdich wurdt der fanút gien dat de Franken in gearfoeging binne fan in grutte kloft Friezen en Sjauken, oanfolle mei boppesteande stammen.
Aggaeus Albada
Aggaeus Albada (berne omtrint 1530 - stoarn tusken 1586 en 1588) wie in jurist en politikus.
Nei syn stúdzje waard er fan 1553 - 1559 riedshear yn it Hof fan Fryslân, dêrnei assessor yn it Rykskeamergerjocht yn Spiers fan 1559 oant 1570. Nei bûten ta bleau Albada lang roomsk, mar hy hong oer nei it protestantisme. Sadwaande steunde syn famyljelid Wigle fan Aytta him net. Aggaeus wenne in soad yn Keulen en hold kontakten mei Fryslân. Yn 1579 waard er fredesgesant yn Keulen fan de Steaten-Generaal. De akten fan de fredeshannel binne fan syn hân. Foar in sit yn de Steaten-Generaal betanke hy lykwols.
Hemmemastate (Berltsum)
thumb|States en pleatsen by Berltsum en Wier
Hemmemastate wie in state yn Berltsum. Allinnich de poarte fan de eardere state is bewarre bleaun en hjit noch Hemmemapoarte. Yn de Hemmemapoart is noch altiten de stien mei it alliânsjewapen fan Hemmema-Gratinga te sjen.
Foar safier bekend is de state yn de 15e iuw of al (folle) earder boud, mooglik as fort om de haven fan Tuytkum/Utgong te beskermjen, wat ferklearje soe wêrom't dizze state as ienige yn Fryslân bûten de âlde seedyk boud is. It laach sels is frij seker folle âlder mar de earste bewenner dy't neamd wurdt is Doeke Hemmema.
Yn 1492 liet Hette syn Skieringer partijgenoat Bocke Harinxma by de fjildslach tsjin Ljouwert en Grins yn 'e kjeld stean en slút, mei oare Skieringer haadlingen temûk in ferdrach mei Grins. Kleardernôch fertrouden de Grinzers him net, want yn 1496 belegeren se Hemmemastate en feroveren it, mar stutsen it net yn de brân. Hja woenen it sterke kastiel sels brûke, mar de besetting duorre net lang. Al rillegau ferovere Hette syn hûs werom, doe't de Grinzers útrukt wienen op in oare ekspedysje. Tsjerklik wie Hette in herfoarmingsgesind man. Hy besocht yn 1480 (in iuw foar de reformaasje) in kleaster yn Berltsum te stichten fan de foarútstribjende oarder fan de "Broeders des Gemeenen Levens". Nei in tal problemen slagge him dat, mar troch te min meiwurking fanút de roomske tsjerke hat dat kleaster mar sa'n 8,5 jier bestien.
thumb|260px|It doarpsplein fan [[Berltsum mei it âlde poartegebou.]] It Hemmemaskaai stoar yn 1721 mei Doecke Doeckes van Hemmema út. De state kaam doe yn hannen fan Carel Duco d’Aumale, dy't it gebou noch moaier makke, mar nei't er yn 1746 ferstoar by in Frânske fjildtocht waard it slot ferkocht oan in Quader. Dy hat opdracht jûn om Hemmemastate ôfte brekken om it frijkommen boumateriaal goed te ferkeapjen. De Hemmemapoarte bleau lykwols sparre en dy stiet ek noch bekend ûnder de namme d'Aumalepoarte.
It súdlike diel fan it tsjintwurdige Hemmemapark leit op it histoaryske steed fan de ± 1750 ôfbrutsen Hemmemastate.
Waach (De Kúnder)
thumb|right|200px|Waach fan De Kúnder De Waach op De Kúnder waard boud yn 1776 nei in ûntwerp fan Jan ten Holt. De waach ferfong destiids in âlder gebou út 1648. Yn it tuorke hinget in klok. De funksje fan de waach lei yn de bûterhannel.
Oan de ein fan de 19e iuw hienen feroarings op de bûtermerk in ein makke oan de funksje fan it waachgebou en wie it allinnich noch yn gebrûk as gemeentehûs.
Bartesleat
De Bartesleat is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De feart rint eastlik fan Suwâld fan De Warren nei it Prinses Margrietkanaal. In barte is in losse brêge sûnder leuning oer in farwetter en kin oan de kant skood wurde as der in skip lâns komt. By it laden fan fee yn frachtweinen wurde ek wol barten brûkt. De namme Bartesleat jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Bartesloot.
Armand de Kersaint
Armand de Kersaint (útspr.: [aʁˈmɔ̃ː də kɛʁˈsɛ̃ː], likernôch: "ach- mông duh kech- sêng "; folút: Armand-Guy-Simon Coëtnempren, greve fan Kersaint; Parys, 29 july 1742 – dêre, 4 desimber 1793) wie in Frânsk marine-ofsier en politikus fan etnysk Bretonsk komôf. Hy kaam út in famylje dy't in skiednis fan militêre tsjinst by de Frânske Marine hie. Under it Ancien Régime klom er op ta de rang fan fise-admiraal. Nettsjinsteande syn aadlike eftergrûn sleat er him nei de Frânske Revolúsje oan by de nije machthawwers. As girondyn wie Kersaint lid fan sawol de Wetjaande Gearkomste as de Nasjonale Konvinsje. Hy foel lykwols yn ûngenede omreden fan syn opposysje tsjin 'e deastraf fan kening Loadewyk XVI. Yn 1793 einige er dêrom sels ek ûnder de guillotine.
Rungholt
thumb|250px|right|Op dizze kaart fan [[Joan Blaeu út (1662) stiet it eartiidske eilân Strân mei Rungholt.]] thumb|right|Spullen dy't fûn binne op de boaiem fan de see. Rungholt wie eartiids in stêd op it eardere waadeilân Strân. De stêd ferdwûn yn see by de Sint-Marsellusfloed ("Grutte Mandrenke", grutte ferdrinking fan minsken) op 16 jannewaris 1362. Ek it tichtby lizzende plakje Niedam ferdwûn yn see.
Oant ein 20e iuw wienen oerbliuwsels fan de stêd te sjen, mar dêrnei binne de lêste resten fuortspield troch de see.
De befolking fan Rungholt wurdt rûsd op 1500 oant 2000, wat yn dy tiid in soad wie. De stêd lei op it eilân Strân, dat troch in twadde stoarmfloed, de Burchardifloed ("Twadde Grutte Mandrenke") yn 1634 útinoar skuord waard. De eilannen Pelweerm, Noardstrân Noardstrânmoar en Hamboargerhallich wienen oerbleaune stikken fan dat eardere eilân. Rungholt lei earne tusken Pelweerm en Noardstrân.
Armand de Kersaint
Militêre karriêre
Kersaint joech him yn 1755 by de Frânske Marine. Yn 1757, doe't er op syn heite skip tsjinne, waard er befoardere ta de rang fan faandrich foar moed yn in oarlochssitewaasje. Yn july 1778 fierde er as kaptein-op-see it befel oer syn eigen 32-kanons oarlochsskip de Iphigénie, doe't er yn 'e Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch it Britske skip de HMS Lively bútmakke. Yn 1782 hie Kersaint de lieding oer in Frânske ekspedysjemacht dy't útstjoerd waard om 'e troch de Britten besette Steatske WIC-koloanjes Demerara en Essequibo (yn wat no Guyana is) te feroverjen.
Rungholt
Oer de ferdronken stêd Rungholt wurde ferskate sêgen en legindes ferteld. Sa wurdt sein dat men op wynstille dagen noch altyd de tsjerkeklokken fan Rungholt ûnder wetter lieden hearre kin.
Yn 1992 waard it fear MS Rungholt yn gebrûk nommen, dat de waadeilannen Feer en Amrum mei de fêstewâl ferbynt. Yn 2001 waard der in film oer de stêd makke, Der Untergang von Rungholt.
Armand de Kersaint
Militêre karriêre
Doedestiden wiene de ofsieren fan 'e Frânske Marine ferdield yn twa kampen, de 'readen', oftewol de eallju, en de 'blauwen', oftewol lju fan net-aadlik komôf. Doe't yn 1789 de Frânske Revolúsje útbriek, keas Kersaint, nettsjinsteande syn aadlike eftergrûn, partij fan 'e blauwen. Hy naam de nije ideeën oer en yn in eigenskreaun pamflet mei as titel Le Bon Sens foel er de privileezjes fan 'e adel oan. By de Nasjonale Konstituëarjende Assimblee tsjinne er in foarstel yn foar in reorganisaasje fan 'e marine, dat lykwols ôfwiisd waard.
Politike karriêre
Op 4 jannewaris 1791 waard Kersaint troch de Assimblee yn Parys oansteld as bestjoerder fan it Frânske departemint fan 'e Seine. Dêrnjonken waard er ek as deputé suppléant ("plakferfangend ôffurdige") keazen yn 'e Wetjaande Gearkomste. Al rillegau waard er oproppen om syn sit yn te nimmen, doe't in oare ôffurdige opstapte.
Yn 'e Gearkomste waard it wichtichste doel fan Kersaint om syn ideeën foar reorganisaasje fan 'e marine dertroch te krijen dy't earder tsjinkeard wiene. Hy krige al mei gauwens foar it ferstân dat soks neat wurde soe, of it moast wêze dat der in algemiene herfoarming fan alle ynstellings trochfierd waard. Sadwaande joech er syn stipe oan 'e revolúsjonêren. Sa karde er yn it iepenbier it hâlden en dragen fan kening Loadewyk XVI fan Frankryk ôf en op 10 augustus 1792, nei de bestoarming fan 'e Tuileryen, stimde er foar de ôfsetting fan 'e kening.
Koarte tiid letter waard Kersaint útstjoerd op in misje om it Armée du Centre, it sintraal legere diel fan it Frânske Revolúsjonêre Leger, te ynspektearjen. Op dy reis died er Soissons, Reims, Sedan en de Ardinnen oan. Yn Sedan waard er omreden fan syn aadlik komôf arrestearre troch de pleatslike machthawwers, mar nei in pear dagen liet men him wer frij. Werom yn Parys naam Kersaint aktyf diel oan 'e lêste debatten yn 'e Wetjaande Gearkomste, wêryn't besletten waard om in Bulletin officiel te publisearjen, in rapportaazje oer de fuortgong fan 'e herfoarmings.
Troch it departemint Seine-et-Oise waard Kersaint yn septimber 1792 as ôffurdige nei de Nasjonale Konvinsje stjoerd, dy't it wurk fan 'e Wetjaande Gearkomste fuortsette. Op 1 jannewaris 1793 waard er befoardere ta de rang fan fise-admiraal. Yn 'e Konvinsje wijde er himsels wer oan kwestjes dy't mei de marine en de lânsferdigening te krijen hiene. Sa skreau er in rapport oer it Britske politike systeem en de ynfloed dêrfan op 'e Britske Keninklike Marine. Ek soarge er derfoar dat der yn 'e Konvinsje in dekreet oannommen waard foar de formaasje fan in kommisje foar definsje, dy't nei withoefolle oanpassings úteinlik it Komitee foar Iepenbiere Feilichheid wurde soe.
Tsjin dy tiid hie Kersaint him by de girondinen jûn, de tsjinstanners fan 'e montagnards. Begjin 1793 stimde er tsjin 'e deastraf foar Loadewyk XVI en foàr in oprop oan it folk om genede foar de kening. Op 20 jannewaris leid er syn funksje yn 'e Nasjonale Konvinsje del. Nei de ûnthalzing fan 'e kening waard de opposysje fan Kersaint tsjin it nije rezjym fûleindiger. Hy spriek skande fan 'e Septimbermoarden, wêrby't oanhingers fan 'e Revolúsje 1.100 oant 1.600 finzenen stânrjochtlik eksekutearren. Mar doe't er frege waard om syn miening te rjochtfeardigjen, beheinde er himsels ta in ferbale oanfal op Jean-Paul Marat, dy't op dat stuit geweldich populêr wie ûnder it folk. Syn freonen besochten foar Kersaint de post fan minister fan Marine te besetten, mar dêr kaam alhiel neat fan op 'e hispel.
Arrestaasje en eksekúsje
Kersaint waard op 23 septimber 1793 arrestearre yn Ville d'Avray, deunby Parys, wêrnei't er foar it Revolúsjonêr Tribunaal brocht waard. Hy waard beskuldige fan belutsenens by in gearspanning om it Hûs Boerbon yn Frankryk wer oan 'e macht te bringen, en teffens fan mislediging fan 'e nasjonale fertsjintwurdiging troch syn ûntslachnimmen as lid fan 'e Nasjonale Konvinsje. Hy waard ta de dea feroardiele en kaam op 4 desimber 1793 yn Parys ûnder de guillotine.
706
Foarfallen
thumb|De [[Grutte Moskee fan Damaskus (Syrië)]]
Religy
In religy (fan it Latynske religio) is in kultureel systeem fan minsklik tinken en hâlden en dragen dat yn ferbân stiet mei it boppenatuerlike of it transendinte (bûtennatuerlike). Ta sa'n systeem hearre libbensbeskôging, hillige plakken, etyk en faak ek teksten en organisaasjes. Dêrby nimt it leauwen yn ien of mear hillige boppeminsklike wêzens (goaden) en/of yn in libben nei de dea almeast in sintraal plak yn. Oare ûnderdielen kinne seremoanjes en rituëlen wêze, ferearing, inisjaasjes, offers, hjeldagen, betinkings, trouwerijen, útfearten, meditaasje, gebed, muzyk, sjongen, dûns en keunst. Religy kin fêstlein wêze yn hillige teksten of trochjûn wurde fia mûnlinge oerlevering. Yn sokke boarnen kin in inkele god (of God) beskreaun wurde, mar ek in wiidfiemjende mytology fan in grut panteön of ynstee inkeld de etyk fan 'e religy.
Synonimen foar religy binne (de) godstsjinst ("it tsjinjen fan in god of goaden") en (it) leauwe. De oanstriid ta religy wurdt religiositeit neamd. Sûnt de Ferljochting fan 'e achttjinde iuw bestiet der in streaming, it ateïsme, dy't eltse foarm fan religy ôfwiisd. Hoewol't oan it begjin fan 'e ienentweintichste iuw benammen yn West-Jeropa religiositeit oan terrein ferliest, hinget noch altyd in grutte mearderheid fan de wrâldbefolking, sa'n 87,2%, de iene of oare religy oan. Der besteane wrâldwiid nei skatting sa'n 10.000 ûnderskate religyen, dy't troch godstsjinstûndersikers opdield wurde yn trije haadgroepen: wrâldreligyen, lânseigen religyen en nije religieuze bewegings. Fan 'e wrâldbefolking hong anno 2010 78% ien fan 'e fjouwer grutste wrâldreligyen oan: it kristendom, de islaam, it hindoeïsme en it boedisme. Der binne sterke oanwizings om derfan út te gean dat religiositeit en spiritualiteit de minske oanberne is. It net hawwen fan in religy hjit yrreligy. De wichtichste foarmen dêrfan binne ateïsme en agnostisisme. It proses fan it loslitten fan religy hjit sekularisaasje. De tûken fan 'e wittenskip dy't ûndersyk dogge nei it ferskynsel 'religy' binne de teology en de ferlykjende godstsjinstwittenskip.
Libbensbeskôging
Religyen omfetsje faak in skiednis, in boadskip en in mytology dy't fêstlein binne yn in hillige tekst. Oare aspekten kinne symboalen en/of hillige plakken wêze, en útlis oer de oarsprong fan it libben, it doel fan it libben en wat der nei it libben komt.
Goaden
Yn 'e measte religyen spilet it leauwen yn it bestean fan ien of mear hypotetyske boppeminsklike wêzens in grutte rol. Sa'n wêzen wurdt yn 'e regel in god of godheid neamd, of goadinne as it in froulik wêzen oanbelanget. Sokke wêzens wurde beskôge as hillich en boppe of bûten de natoer steand. Goaden wurde karakterisearre trochdat se machtiger binne as minsken, ynteraksje hawwe mei minsken (yn positive of negative sin) en minsken ta hegere nivo's fan bewustwêzen bringe kinne.
Yn teïstyske religyen nimme goaden in wichtich plak yn. Polyteïstyske religyen geane út fan it bestean fan ferskate, soms sels ûntelbere, goaden, wylst monoteïstyske religyen úthâlde dat der mar ien God (skreaun mei in haadletter) bestiet. Monolatry is in tuskenfoarm wêrby't de leauwende wol it bestean fan mear goaden erkend, mar net mear as ien inkele god tsjinnet. Henoteïsme is in praktyk wêrby't men alle goaden as ekwivalinte represintaasjes fan ien inkele God beskôget.
Non-teïstyske religyen lizze de klam op oare dingen en beskôgje de ferearing fan goaden fierhinne as yrrelevant, hoewol net direkt problematysk. In groep goaden út ien beskate polyteïstsyske religy is in panteön. De leden fan in panteön hawwe ornaris allegearre harren eigen domein; sa besteane in protte panteöns fierhinne út personifiëarre natoerferskynsels (lykas tonger en wjerljocht, sinne, moanne, wyn en see), maatskiplike fenomenen (lykas oarloch, jacht, lânbou en keningskip) en minsklike emoasjes en fermogens (lykas leafde, kennis en wiisheid).
Mytology
In mytology is in stelsel fan ûnderling ferbânhâldende ferhalen (myten) oer de goaden fan in beskate religy. Yn it deistich spraakgebrûk wurdt benammen it wurd 'myte' faak brûkt foar in fantastyske of ûnbewiisber achte fertelling of bewearing, dêr't men op delsjocht. Net-religieuze lju kinne bgl. it hiele ferskynsel 'religy' as myte weisette, of lju dy't in beskate godstsjinst oanhingje, kinne de religieuze fertellings fan in oare godstsjinst weisette as myten. Dêrmei wurdt bedoeld dat sokke ferhalen minder echt of wier binne as jins eigen. Mytology wurdt sadwaande gauris opfetten as "de religy fan in oar". Yn 'e wittenskip hawwe de termen 'mytology' en 'myte' lykwols neutrale semantyske ladings, dêr't neat delbûgends oan is. In myte is yn 'e wittenskiplike kontekst in ferhaal dat wichtich is foar in beskate leauwensgroep. Oft it wier of bewiisber is, docht wat dat oangiet net ta de saak.
Religieuze praktiken
De praktiken fan in religy besteane hast altyd út beskate rituelen en seremoanjes. De wichtichsten dêrfan omfetsje almeast de ferearing fan ien of mear goaden, lykas earetsjinst, offers, preken, gebedens, hjeldagen, sjongen, musisearjen, dûnsjen, of it meitsjen fan keunst (bgl. ikoanen of hilligebylden). Oare rituelen en seremoanjes tsjinje om 'e religy mei it deistich libben fan 'e leauwenden te ferbinen, lykas meditaasje, inisjaasjeriten (doop, besnijenis), trouwerijen, deaderituelen (begraffenis, kremaasje).
Sosjale organisaasje
Religyen hawwe faak ek in basis yn 'e maatskippij troch in beskate klasse fan lju dy't him by útstek op 'e religy taleit en út dy hoedanichheid wei oaren bystiet. Men kin dan tinke oan in sjamaan, medisynman, dûmny, pastoar, rabbyn, imaam, ensfh. By sterker en mear sintraal organisearre religyen tsjut men sokke lju as groep faak oan as geastlikheid. Dêr bestiet faak ek it godshûs, in gebou of romte dêr't de leauwenden gearkomme om mei-inoar de earetsjinst te fieren. Sa'n godshûs hjit yn it kristendom de tsjerke, yn it joadendom de synagoge, yn 'e islaam de moskee, yn it hindoeïsme de timpel en yn it boedisme de stoepa.
Yndieling fan religyen
Der besteane wrâldwiid nei skatting sa'n 10.000 ûnderskate religyen. Ornaris wurde dy yn 'e godstsjinstwittenskippen yndield yn trije grutte kategoryen:
Oare mooglike yndielings fan religyen binne yn universele religyen, dy't yn prinsipe yn alle kultueren oanhing hawwe kinne, en etnyske religyen, dy't kultuerespesifyk binne, of yn 'e Westerske religyen fan 'e Westerske wrâld en de Easterske religyen fan Súd- en East-Aazje.
Wrâldreligyen en besibbe religyen
Wrâldreligyen binne (meastal) gruttere religyen dy't (meastal) universeel binne, oftewol ynternasjonaal en transkultureel. D.w.s. dat de leauwenden út ferskillende lannen en kultueren komme. Se wurde ûnderferdield yn fjouwer geografysk ûnderskate groepen fan godstsjinsten dy't út deselde oarsprong komme of om kulturele redens dingen gemien hawwe. Dêrby giet it om:
Abrahamityske religyen
De abrahamityske religyen binne de Westerske monoteïstyske godstsjinsten wêrfan't troch har leauwenden oannommen wurdt dat se úteinlik weromgeane op it leauwe fan 'e bibelske aartsfaar Abraham. Ta dizze groep hearre de beide grutste religyen fan 'e wrâld, it kristendom en de islaam.
Joadendom
It joadendom is de âldste fan 'e abrahamityske religyen. It ûntjoech him nei alle gedachten net sasear út it leauwe fan 'e aartsfaar Abraham, as wol út in foarm fan monolatry dy't de profeet Mozes nei de Uttocht út Egypte mank de âlde Israeliten yntrodusearre. Dy iere foarm fan it joadendom wurdt it jahwisme neamd, nei de god Jahweh. Dyselde naam meitiid nammentlik in hieltyd promininter plak yn, oant it jahwisme him, wierskynlik ûnder de Babyloanyske Ballingskip yn 'e sechsde iuw f.Kr., ta in monoteïstyske religy ûntjoech. De Torah, dy't de wichtichste joadske hillige teksten omfettet, wie doe al skreaun, mar de Tenach (de Joadske Bibel) as gehiel moast noch foltôge wurde. Letter waard de joadske religieuze literatuer noch oanfolle mei bykommende teksten as de Midrash en de Talmoed.
Under de Romeinske Tiid ûntstie it moderne rabbinale joadendom út 'e maatskiplike opskuor dy't it gefolch wie fan 'e ferwoastging fan 'e Timpel fan Jeruzalim yn 70 n.Kr. en de ferdriuwing fan 'e Joaden út Jeruzalim yn 136. Anno 2015 wiene der wrâldwiid 14,3 miljoen joaden (de oanhingers fan 'e religy; net te betiizjen mei Joaden, in etnyske groep). Dêrfan wenne doe 43% yn Israel en nochris 43% yn 'e Feriene Steaten en Kanada, wylst de rest yn Jeropa en oare dielen fan 'e wrâld tahold. Der binne ferskate streamings binnen it joadendom, wêrfan't it otterdokse joadendom, it konservative joadendom en it reformjoadendom de wichtichsten binne.
Kristendom
It kristendom is in út it joadendom fuortkommen religy dy't basearre is op it libben en de lear fan 'e earste-iuwske profeet Jezus fan Nazaret, fan wa't de kristenen leauwe dat er as Jezus Kristus de Soan fan God en de messias wie. Dyselde soe as God de Soan mei God de Heit en de Hillige Geast diel útmeitsje fan 'e Trije-ienheid, ien ûndielde god besteande út trije persoanen. As de religy fan it Byzantynske Ryk en it Frankyske Ryk yn it earste milennium en fan Jeropa yn 'e tiid fan it kolonialisme is it kristendom oer de hiele wrâld ferspraat rekke. Yn 2010 wie it mei 2,2 miljard oanhingers (kristenen) de grutste godstsjinst fan 'e wrâld.
De wichtichste streamings binnen it kristendom binne:
Islaam
De islaam is in abrahamityske religy dy't him yn 'e earste helte fan 'e sânde iuw ûntjoech ûnder ynfloed fan ideeën út sawol it joadendom as it kristendom. De oanhingers fan 'e islaam, dy't moslims neamd wurde, leauwe dat de Koraan, de hillige tekst dy't de grûnslach fan harren leauwe foarmet, troch in ingel fan God streekrjocht oan 'e profeet Mohammed iepenbiere waard. De islaam wreide him nei de dea fan Mohammed tige fluch út oer it Midden-Easten, Noard-Afrika, dielen fan 'e Hoarn fan Afrika, Sintraal-Aazje, Súd-Aazje en dielen fan Súdeast-Aazje. Anno 2010 wiene der wrâldwiid 1,6 miljard moslims, wat de islaam yn grutte ta de twadde godstsjinst fan 'e wrâld makket.
Der binne ferskate streamings binnen de islaam: Wêr't it alevisme (net te betiizjen mei it alawisme) ditoangeande teplak brocht wurde moat, is ûndúdlik; guon saakkundigen diele it yn by it sjiïsme, wylst it neffens oaren in selsstannige tûke fan 'e islaam is. Der binne noch ferskate oare streamings, lykas it sûfisme (de islamityske mystyk), hoewol't dat ornaris binnen de soennityske of de sjiïtyske kontekst pleatst wurde kin, en ôfwikende groepen as de Nation of Islam yn 'e Feriene Steaten en de achmadija's yn Súd- en Súdeast-Aazje.
Bahaïsme
It bahaïsme is in abrahamityske religy dy't yn 1863 yn Perzje fanút de islaam stifte waard troch de profeet Bahá'u'lláh. It ûntwikkele him út it eardere babisme, dat mids njoggentjinde iuw preke waard troch de Báb, dy't yn kristlike termen as in soarte fan "Jehannes de Doper" fan Bahá'u'lláh sjoen wurde kin. It bahaïsme giet út fan trije begjinsels: de ienheid fan God, de ienheid fan religy en de ienheid fan 'e minskheid.
De ienheid fan God wiist op in strang monoteïsme. De ienheid fan religy komt ta utering yn 'e bahaïstyske oertsjûging dat God út en troch syn wil iepenbieret fia minsklike boadskippers dy't de profeten binne. Oant de komst fan Bahá'u'lláh hiene dy boadskippers harren iepenbiering lykwols altyd ûnfolslein begrepen, wat late ta it ûntstean fan ûnfolsleine foarmen fan religy. Yn it bahaïsme sels komt einlings de folsleine iepenbiering fan Gods wil ta utering. It bahaïsme wiist dêrom oare godstsjinsten net ôf, mar sjocht se as gebrekkige paden dy't úteinlik nei itselde doel liede. It akseptearret dêrom ek alle profeten út it joadendom, it kristendom en de islaam. De ienheid fan 'e minskheid wol sizze dat it bahaïsme alle foarmen fan rasisme, diskriminaasje, nasjonalisme, kasten, maatskiplike klassen en hierargy basearre op geslacht ôfwiist en as keunstmjittige behinderings sjocht. Anno 2010 wiene der wrâldwiid 7,3 miljoen bahaïsten.
Messiasbelidende joadendom
It messiasbelidende joadendom is in moderne synkretistyske, monoteïstyske godstsjinst, dy't de religieuze tradysjes fan it joadendom kombinearret mei eleminten fan it kristendom. Dêrby giet it yn it bysûnder om it leauwen dat Jezus Kristus de joadske messias is. Fierders omfettet de lear fan it messiasbelidende joadendom ek de Trije-ienheid fan God (sa't dy yn it kristendom foarkomt), de erkenning fan sawol de Tenach (de joadske Bibel) as it kristlike Nije Testamint as gesachhawwende hillige teksten, en it dogma dat ferlossing inkeld berikt wurde kin troch it akseptearjen fan Jezus as jins ferlosser. Dêrnjonken hâldt dizze religy de joadske libbens- en dieetregels yn acht, lykas de jongesbesnijenis, it taboe op it iten fan bargefleis en de regeljouwing oangeande kosjere fieding.
It messiasbelidende joadendom kaam yn 'e 1960-er jierren en de 1970-er jierren foar it earst op. De leauwenden binne oer it algemien etnyske Joaden, hoewol't ek bekearlingen, ornaris út it kristendom, talitten wurde. Messiasbelidende joaden sjogge harrensels as joaden en harren religy as in streaming binnen it joadendom. Joadske religieuze en sekuliere autoriteiten wolle dêr neat fan witte, en hawwe it messiasbelidende joadendom oanmurken foar in foarm fan it kristendom, mear spesifyk fan it protestantisme. It Heechgerjochtshôf fan Israel hat messiasbelidende joaden it Rjocht op Weromkear (nei Israel) ûntsein. Yn 2012 wiene der wrâldwiid sa'n 350.000 messiasbelidende joaden, fan wa't 175.000 oant 250.000 yn 'e Feriene Steaten libben.
Noächisme
It noächisme is in monoteïstyske religy op joadske grûnslach, dy't útgiet fan in folsleine hanthavening fan 'e sân wetten fan 'e bibelske profeet Noäch en de tradisjonele ynterpretaasjes dêrfan yn it otterdokse joadendom. Neffens de joadske wet binne net-joaden net ferplichte om harren te bekearen ta it joadendom, mar wol om harren oan 'e Sân Wetten fan Noäch te hâlden as se harsels bewissigje wolle fan talitting ta de Kommende Wrâld (Olam ha-Ba), wat neffens de joadske lear de beleanning foar de rjochtfeardigen is.
Histoarysk waarden alle net-joaden yn it Hebriuwsk oantsjut as בני נח, bnei Noach, "bern fan Noäch", om't neffens it ferhaal oer de Sûndfloed yn it bibelboek Genesis alle minsken fan Noäch ôfstamje. Tsjintwurdich is dy namme lykwols foarbeholden oan dejingen dy't harren hâlde oan dit noächitysk ferbûn. It noächisme waard yn 'e 1990-er jierren stifte troch otterdoks-joadske rabbinen út Israel, ta rêding fan 'e rjochtfeardigen ûnder de net-joaden dy't harren net ta it joadendom bekeare woene of koene. Anno 2018 wiene der wrâldwiid mear as 20.000 noächiten, de measten fan harren yn 'e Filipinen.
Rastafarianisme
It rastafarianisme is tige afrosintrysk, en skinkt bot oandacht oan 'e Afrikaanske diaspora, dy't yn 'e Westerske wrâld ('Babylon') yn ballingskip ferkeare en ûnderdrukt wurde soe. In protte rastafarianen roppe op ta de weromkear fan 'e diaspora nei Afrika, dat beskôge wurdt as it Unthjitten Lân of 'Sion'. Guon leauwenden wreidzje dêrop út ta in swart anty-blank rasisme. It smoken fan kannabis wurdt yn it rastafarianisme beskôge as in hillich sakramint. Oare ûnderdielen fan it leauwe binne ital (in dieet), it dragen fan it hier yn dreadlocks, en patriargale maatskiplike geslachtsrollen. It rastafarianisme ken gjin sintraal gesach, en omfettet ferskate denominaasjes of mansions of Rastafari, wêrfan't de wichtichsten de Nyahbinghi, de Bobo Ashanti en de Twelve Tribes of Israel binne. Yn 2012 wiene der wrâldwiid nei skatting 700.000 oant 1 miljoen rastafarianen.
Sjabakisme
It sjabakisme is it leauwe fan 'e Sjabakken fan noardlik Irak, in etnyske groep dy't ta it gruttere fermidden fan 'e Koerden heart. It befettet eleminten fan it sûfisme, de islamityske mystyk, kombinearre mei ûn-islamityske eleminten. De measte Sjabakken identifisearje harrensels as sjiïtyske moslims, mar harren religy wykt tige sterk fan 'e islaam ôf. Der binne 90.000 oant 350.000 oanhingers fan it sjabakisme.
Iraanske religyen
De Iraanske religyen binne de godstsjinsten dy't yn 'e pre-islamityske tiid ta ûntwikkeling kamen yn it Perzyske Ryk en mank de Iraansktalige folken dêrbûten. Iraanske religyen wurde oer it algemien karakterisearre troch in sterk dualistyske ynslach. Ynstee fan polyteïsme, dat it leauwen yn ferskate goaden omfiemet, en monoteïsme, dat it bestean fan mar ien God erkent, giet it dualisme út fan twa rûchwei like sterke machten (goaden), dy't faak as tsjinstelden foarinoaroer steane yn 'e foarm fan goed en kwea, ljocht en tsjuster, ensfh.
Soroästrisme
De wichtichste Iraanske religy is it soroästrisme, dat basearre is op 'e lear út 'e Spiltiid fan 'e profeet Soroäster (of Saratûstra), dy't libbe yn 'e sechsde iuw f.Kr. It soroästrisme leart dat de wrâld skepen waard troch Ahoera Mazda, en dat dyselde iennichste god is dy't fereare wurde moat. It wurdt dêrom faak klassifisearre as in foarm fan monoteïsme. Lykwols is Ahoera Mazda net almachtich, om't syn kweadaardige wjergader en broer Angra Mainjû hast like machtich is as hy. Hoewol't it iens in tige grutte godstsjinst wie, is de oanhing fan it soroästrisme sûnt de opkomst fan 'e islaam sterk belune. Anno 2015 wiene der wrâldwiid op syn heechst sa'n 275.000 soroästrianen, dy't fral op it Yndysk subkontinint ek wol 'parsy' of 'parsys' (ôflaat fan 'Perzen') neamd wurde.
Jazdânisme
It jazdânisme is in koepelnamme foar wat faak sjoen wurdt as de pre-islamityske godstsjinsten fan 'e Koerden (dy't in Iraansktalich folk foarmje). Under it jazdânisme wurde trije besibbe religyen beflapt: jezidisme, jarsanisme en isjikisme. Dy religyen wurde ek wol by de abrahamityske religyen klassifisearre, om't se in synkretisme fertsjintwurdigje fan abrahamityske eleminten mei in Iraanske grûnslach.
It jarsanisme, wêrfan't de oanhingers ek wol ahl-e-haqq neamd wurde, is in synkretistyske religy dy't yn 'e twadde helte fan 'e fjirtjinde iuw mank de Koerden fan westlik Iraan stifte waard troch Sûltan Sahak. It is in esotearyske godstsjinst wêrfan't de details foar it meastepart geheim holden wurde. Anno 2019 wiene der nei skatting 2 oant 3 miljoen jarsanisten.
It isjikisme is in nije esotearyske godstsjinst dy't yn 2004 út it alevisme (in islamityske streaming) ûntstie troch it boek Aleviliğin Gizli Tarihi ("De Geheime Skiednis fan it Alevisme") fan Erdoğan Çınar. Dêryn ferbûn er it hjoeddeistige alevisme mei de religy fan 'e Lûwjers út 'e iere Aldheid, in folk út Anatoalje dat besibbe wie oan 'e Hettiten. It isjikisme is benammen beheind ta Koerden yn Turkije en hat nei skatting net mear as inkele tûzenen oanhingers.
Oare Iraanske religyen
It mandeïsme (sjoch hjirre yn dit oersjoch) wurdt ek wol as in Iraanske religy beskôge. Foar de rest wurde de Iraanske religyen tsjintwurdich net mear beliden. Histoaryske foarmen fan dizze godstsjinsten binne:
Yndyske religyen
De Yndyske religyen waarden stifte op it Yndysk subkontinint. Se wurde soms oantsjut as de dharmyske religyen, om't se allegear as in wichtich ûnderdiel de dharma hawwe, de spesifike wet fan 'e reäliteit en de religieus-maatskiplike plichten dy't dêrmei ferbûn binne.
Hindoeïsme
It hindoeïsme is in koepelbeneaming foar in grut tal foarmen fan religy dy't út deselde grûnslach ûntstien binne. It is as sadanich in net-dogmatyske godstsjinst, wêryn't tsjinstelde opfettings fan polyteïsme, panteïsme, panenteïsme, monolatry, henoteïsme, monoteïsme en monisme njonken inoar bestean kinne. Dy ûnderskate libbensbeskôgings wurde feriene troch mienskiplike konsepten, lykas karma, dharma, it kastestelsel, reynkarnaasje, mantra's, ensfh. De wichtichste goaden yn it hindoeïsme binne Wisjnû (mei syn ynkarnaasjes Rama en Krisjna), Sjiva, Doerga (mei har ynkarnaasjes Parvati, Kali en Sjakti), Ganesja, Laksjmi, Soerja, Brachma, Sarasvati, Kama en Hanûman. De wichtichste streamings binnen it hindoeïsme binne it waisjnavisme, de ferearing fan Wisjnû; it sjaivisme, de ferearing fan Sjiva; en it sjaktisme, de ferearing fan Sjakti.
It hindoeïsme is ien fan 'e âldsten fan 'e wrâldreligyen, dy't tebek giet oant fier yn 'e prehistoarje. Behalven op it Yndyske subkontinint (benammen yn Yndia en Nepal) wie it lange tiid ek de dominante godstsjinst yn Súdeast-Aazje, dêr't it op it fêstelân letter wike moast foar it besibbe boedisme, en yn 'e Yndyske Arsjipel en op it skiereilân Malakka foar de ekspânsje fan 'e islaam. Inkeld op it Yndonezyske eilân Baly en mank de Tenggerezen, in lytse etnyske minderheid yn it easten fan Java, is it hindoeïsme bewarre bleaun. De foarm fan 'e godstsjinst dy't dêr beliden wurdt, it Balineesk hindoeïsme, wykt lykwols sterk ôf fan it hindoeïsme fan it Yndysk subkontinint. Yn totaal wie it hindoeïsme yn 2010 wrâldwiid de godstsjinst fan likernôch 1 miljard minsken.