cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sachs Bikes
Sachs: Fichtel & Sachs AG, Schweinfurt (1930-no).
It bedriuw waard oprjochte troch Ernst Sachs en Karl Fichtel yn 1895. Der waarden fytsnaven en kûgellagers makke oan it kûgellagerfabryk yn de resesjejierren ferkocht wurde moast (dit waard SKF).
Yn de jierren nei de Twadde Wrâldoarloch bleau Sachs lichte motors produsearjen, foar motorfytsen mar ek oare doeleinen (stasjonêr motors foar lânbou, motors foar gersmeanders, snowmobiles en keatlingseagen). Se waarden troch ferskate oare fabrikanten ynboud. De haadaktiviteit fan it fabryk wie dit lykwols net. Men makke noch altyd kûgellagers, fyts- en motorfytsnaven, fersnellingsbakken, keppelingen en fearsystemen.
Yn de jierren sechtich naam it memmebedriuw Fichtel & Sachs o.a. it merk Hercules oer. Sûnt de jierren ‘70 waarden ferskillende Hercules- en DKW- modellen ek ûnder de merknamme Sachs útbrocht. Sûnt 1996 ûntwikkelt en bout Sachs gjin eigen motorfytsblokken mear.
Engelenfeart
thumb|right|180px|Engelenfeart by brêge Nijskoat thumb|right|180px|Engelenfeart by de wyk De Greiden in It Hearrenfean De Engelenfeart is in kanaal tusken de Tsjonger en it Nije Hearrenfeanster Kanaal en de Hearresleat. De namme komt fan de adellike Daniël Engelen dy't yn 1838 kantonrjochter waard op It Hearrenfean. Dy famylje liet it kanaal om 1850 hinne grave.
De Engelenfeart, allinnich brûkt troch de plezierfeart, foarmet de westlike grins fan It Hearrenfean en foarmet ek de grins mei de gemeente De Fryske Marren. It diel fan de feart benoarden (bylâns it rekreaasjegebiet De Heide) en besuden de brêge by Nijskoat is foar de boaten in favoryt lisplak foar ien of mear oernachtingen.
De Wytsing
thumb|right|300px|De Wytsing yn Amersfoart
De Wytsing is in byld yn Amersfoart en stiet by de rotonde fan de krusing Van Randwijckleane /Sjongfûgelwei. It is der delsetten by gelegenheid fan de Keistêdfeesten yn 1978, doe't Sweden it tema wie. De Sweedske keunstner Calle Örnemark makke it 12 meter hege byld fan sloophout, dat kaam fan in 17e iuwske Sweedske pleats.
Op de foet waard in tekst oanbrocht: gud bevara ass för vikingen ('God hoedzje ús foar de Wytsings'). Yn 'e mande mei de Amersfoartske skoalbern hat er it byld skildere. De Wytsing is neamd nei Björn Järnsida, in Sweedske wytsing dy't yn Nederlân plondere hat. Spitigernôch bedoar it hout al hurd troch rein en wyn. Yn 1986 is it restaurearre, mar it byld blykte net mear te rêden. Yn 1993 is der in nije, ympregnearre Wytsing fan Örnemark delsetten op fersyk fan de wykbewenners.
List fan nasjonale parken yn Nederlân
thumb|right|350px|Nasjonale parken yn Nederlân.
De tweintich nasjonale parken yn Nederlân:
Tsjaad
De Tsjaad is in lân yn Afrika. De haadstêd is N'Djamena.
Lizzing
It lân wurdt begrinzge troch:
Sjoerd Popma
Sjoerd Popma wie in Skylger haadling dy’t yn 1330 in lytse kapel stifte efter syn stins besuden Aasterein.
Tsjaad
Lânskip
Tsjaad kin fan noard nei súd yn trije sônes yndield wurde:
Sjoerd Popma
Skiednis
Mei Sjoerd Popma wurdt foar it earst it laach neamd dat it op Skylge oant 1502 foar it sizze hie. It Popmalaach oefene op it eilân de funksje fan grytman út. Letter waarden sy ek wol de "hearen fan Skylge" neamd. De soan fan Sjoerd, Folkert Popma beneamde himsels yn 1389 yn dy funksje. Syn opfolger, Ziwaert Popma waard lykwols as grytman beneamd troch Albrecht fan Beieren.
Abe Lenstra Stadion
thumbnail|right|De earste stien foar it stadion waard op 14 maart 1994 lein troch foarsitter Riemer van der Velde. thumbnail|right|Stânbyld fan Abe Lenstra by de haadyngong fan it stadion. Oanbean troch Batavus. thumbnail|right|Eastkant fan it Abe Lenstra stadion. thumbnail|right|Haadyngong fan it stadion. thumbnail|right|Westkant fan it stadion. It Abe Lenstra Stadion is in fuotbalstadion op It Hearrenfean, it is neamd nei âld-fuotballer Abe Lenstra. It stadion wurdt meast brûkt troch de profesjonele fuotbalklup SK It Hearrenfean. It stadion stiet oan de eastkant fan It Hearrenfean oan de Rykswei 32, op likernôch fyftjin minuten rinnen fan it Stasjon It Hearrenfean en fiif minuten rinnen fan it sintrum. Yn it stadion is plak foar 26.100 minsken en is in ûnderdiel fan Sportstêd It Hearrenfean.
Tsjaad
Lânskip
It suden hat in suver tropysk, bytiden wiettich klimaat, mei sa'n 1.100 mm rein yn it jier. It woastynklimaat yn it noarden hat oerdeis hege temperaturen en in lyts bytsje rein, sa'n 20–40 mm yn it jier. De berchgebieten yn it noarden hawwe sa'n 1.000 mm rein yn it jier.
Sjoerd Popma
Skiednis
Fan it wenstee fan de famylje Popma is noch in stinswier oer, in heuveltsje yn de greiden besuden it doarp Aasterein.
Abe Lenstra Stadion
Bou
Yn 1990 ûntstienen op It Hearrenfean de earste plannen foar in nij te bouwen fuotbalstadion doe't de gemeente mei plannen kaam om op it plak fan Sportpark Noard in psychiatrysk sikehûs te bouwen. Dy plannen kamen SK It Hearrenfean net ferkeard út. Troch de groei fan de klup fan begjin jierren tachtich ôf op kommersjeel flak, mar ek troch it stiigjende tal besikers, wie de need foar it renovearjen en ferbouwen fan it sportpark hieltyd grutter wurden.
Stichting Alde Fryske Tsjerken
thumb De Stichting Alde Fryske Tsjerken, fêstige oan 'e Emmakade yn Ljouwert, is in organisaasje dy't bedrige tsjerken, tuorren en klokkestuollen oernimt, se restaurearret en der in nije bestimming foar siket.
Abe Lenstra Stadion
Bou
Noch ûnder de bou waarden de plannen foar it stadion alwer oanpast. Guon minsken fûnen dat ek de hoeken tichtboud wurde moasten. De klup sels hie de sinten dêr net foar, dat in groep sakelju, besteande út SK It Hearrenfean-foarsitter Riemer van der Velde en de sponsors Lippe Lap, Klaas Oenema en Klaas de Leeuw, soarge derfoar dat de sinten der kamen. Yn totaal gie it om in ekstra bedrach fan 2,4 miljoen gûne (likernôch 1 miljoen euro) dat troch de sakemannen bylein waard. Mei dizze sinten kamen de totale kosten foar it stadion op rom 22 miljoen gûne (likernôch 10 miljoen euro). Dat jild kaam ûnder oare byelkoar troch de ferkeap fan de grûn fan Sportpark Noard foar 4 miljoen gûne, 3 miljoen fan de gemeente, 4 miljoen fan bedriuwen en partikulieren en de klup sels betelle 3 miljoen gûne mei.
Henk de Vries
Henk de Vries (1950?) út Drachtster Kompenije is sûnt 2006 adjunkt-direkteur fan It Fryske Gea. Op 1 jannewaris 2012 folge er Ultsje Hosper op as direkteur by It Fryske Gea.
Abe Lenstra Stadion
Bou
Op 1 oktober 1993 waard de earste peal slein troch Jos Staatsen, doedestiids foarsitter fan de KNVB, en op 14 maart 1994 waard de earste stien lein troch foarsitter fan SK It Hearrenfean, Riemer van der Velde. Troch de treflike organisaasje fan de bou koe it stadion al op 15 july yn plak fan op 1 oktober oplevere wurde troch boubedriuw Van Wijnen.
Iepening
Op 22 augustus 1994 spile SK It Hearrenfean de iepeningswedstriid tsjin PSV út Eindhoven. It wie de earste wedstriid fan it Brazyljaanske talint Ronaldo op Europeeske boaiem. Foar de oefenwedstriid, dy't yn 0-0 einigje soe, ferrjochte de doedestiids noch Prins Willem-Alexander de ôftraap. As tank waard de prins in pear klompen en in flesse Bearenburch oanbean.
Henk de Vries
De Vries tudearre lânskipsekology oan de Ryksuniversiteit Grins en folge letter noch in stúdzje Bedriuwskunde. De Vries hat ûnderfining op it mêd fan natoer en lânskip. Sa wurke hy ûnder mear by it Ryksynstitút foar Natoerbehear, de Provinsje Fryslân, LB&P ekologysk advys BV en by Heidemij Advies BV regio Noard. By It Fryske Gea kaam De Vries yn 1997 yn tsjinst as haad fan de ôfdieling Natoerkwaliteit.
Abe Lenstra Stadion
Iepening
By de iepening fan it nije fuotbalstadion fan SK It Hearrenfean waard ek it stânbyld fan Abe Lenstra troch syn frou Hil Lenstra en dochters Metteke en Janneke ûntbleate. It stânbyld waard troch haadsponsor Batavus oanbean.
De earste offisjele wedstriid wie op 26 augustus 1994 tsjin FK Grins. Tom Sier, ferdigener by It Hearrenfean, hie de ear om it earste doelpunt te setten yn it nije stadion. De wedstriid waard úteinlik mei 2-0 wûn troch It Hearrenfean, de oare doelpuntemakker wie Erik Regtop.
Utwreidings
It Abe Lenstra Stadion hat troch de jierren hinne al in stikmannich ferbouwings ûnderfûn. De earste ferbouwing hie einliks al by de bou plak troch it ticht meitsjen fan de hoeken fan it stadion. Yn 1996, 1997 en 2000 fûnen der ferbouwings plak om de kommersjele romten grutter te meitsjen. Hjirtroch naam ik tal plakken ta oant likernôch 14.300 yn 2001. By de ferbouwing fan 1996 waarden de haadtribune en it gebou foar it stadion útwreide. Njonken it ekstra tal skyboksen koe ek de KNVB-Noard, in ôfdieling fan de KNVB dy't it amateurfuotbal yn it distrikt Noard regelet, har haadkantoar hjir fêstigje. Nei de ferbouwing fan 1997 wie der ek romte foar de Pronkkeamer, it museum fan SK It Hearrenfean.
Yn 2004 waard yn it ramt fan Sportstêd It Hearrenfean begûn mei in grutte ferbou, en om it stadion hinne nijbou, fan it Abe Lenstra Stadion. Yn ferskate fazen waard it stadion stadichoan útwreide fan likernôch 14.500 plakken nei yn totaal 25.5000 plakken. Mei it slaan fan de earste peal troch Kommissaris fan de Keninginne Ed Nijpels op 19 juny 2003 waard begûn mei de earste faze, it útwreidzjen fan de eastkant fan it stadion. De twadde faze bestie út it útwreidzjen fan de súdtribune en as lêste waard de noardtribune útwreide. Der kamen yn totaal 1.500 plakken foar sponsors by en 9.500 foar de supporters.
Tsjaad
Befolking
Yn Tsjaad libbe mear as 200 etnyske kloften en leit op de grins fan twa wrâlden, de troch Arabieren dominearre gebieten yn Afrika en de troch swarte Afrikanen bewenne gebieten. De befolking yn de eastlike en sintrale regio's hawwe troch lange kontakten mei Egypte en Soedan min of mear in Arabysk karakter. Mear as twatredde fan de befolking libbet op it plattelân. De Sara foarmje de grutste etnyske kloft 20%; fierders binne der noch de Bagirmi, Kreish, Teda en Mbum dy't grutte kloften foarmje.
Abe Lenstra Stadion
Utwreidings
Op 8 novimber 2007 sette SK It Hearrenfean in artikel op syn webstee oer it mooglik noch fierder útwreidzjen fan it stadion. Dat yn it ramt fan it WK fuotbal yn 2018 wêr't Nederlân en Belgje harren kandidaat foar stelle woenen. De KNVB hie de Sportklup en de gemeente It Hearrenfean al frege hoe't dy partijen tsjinoer de plannen stienen. Mocht it WK fuotbal fan 2018 dan oan Nederlân en Belgje tawiisd wurde dan soe it stadion útwreide wurde moatte nei likernôch 43.000 sitplakken.
Op 28 july 2009 makke de fuotbalklup bekend it stadion fierder útwreidzje te wollen mei 6.000 plakken oant 32.100. By de nije ferbouwing soe rekkenskip hâlden wurde mei it mooglik noch fierder útwreidzjen oant 44.000 sitplakken foar it WK fan 2018. De ferbou soe plak fine moatte oan de westkant fan it stadion. Begjin 2010 wie de gemeente It Hearrenfean al útein setten mei de prosedueres foar de útbou en yn it foarjier fan 2010 soe de ferbou begjinne kinne. Uteinlik liet de klup de ferbouwing net troch gean. Op 28 oktober 2010 makke SK It Hearrenfean op harren eigen hiemside bekend dat de ferbou fan it stadion útsteld waard. Neffens de klup is dy kar makke fanwegen de ekonomyske sitewaasje fan dy tiid, de swierrichheden yn it Nederlânske betelle fuotbal en de finansjele sitewaasje fan de klup sels.
Yn maart 2012 makke Hearrenfean-foarsitter Robert Veenstra by Omrop Fryslân bekend dat yn de simmer fan 2012 de grêft oan de eastkant fan it stadion tichtboud wurde soe. Dit soe 1.000 ekstra plakken opsmite moatte. Dêrnei soene ek de grêften by de noard- en súdtribune tichtboud wurde. Oant no ta hat de ferbou noch net plak hân.
Tsjaad
Religy
Ungefear 50% fan de befolking 50% is moslim, 30% is kristen en ûngefear 20% hinget in animistysk leauwen oan. De moslims wenje fral yn it noarden en easten fan it lân, de kristenen en animisten benammen yn it suden. Ndjamena (foarhinne Fort Lamy) is de sit fan in aartsbisdom. It lân is fan de oprjochting ôf yn 1969 al lid fan de Organisaasje fan de Islamityske Konferinsje (OIC).
Abe Lenstra Stadion
Steanfek
Yn it steanfek is plak foar 1.200 minsken.
Gersfjild
Troch de jierren hinne hawwe der troch ûnder oare alch en onkrûd in soad problemen west mei it gersfjild yn it Abe Lenstra stadion. Oarsaken binne ûnder oare it waar, de grutte belesting fan it fjild troch wedstriden en trenings en de hege tribunes om it fjild hinne wêrtroch it gers net op alle plakken genôch ljocht krijt.
Om dy redenen waard yn 2000 koart nei mekoar twa kear it fjild ferfongen. By de twadde kear waard in saneamd Grass-Master-fjild oanlein, in kombinaasje fan keunst- en natuergers.
By de ferbouwings yn it ramt fan Sportstêd waarden de tribunes heger makke, dêrtroch krige it gers te min ljocht om goed te waaksen. Om it gers sûn te hâlden hat SK It Hearrenfean doe besocht om mei assimilaasjebeljochting it fjild yn in bettere steat te krijen. Dêrby wurdt it gers ekstra beljochte mei keunstljocht. Dizze technyk wurdt hjoed de dei noch hieltyd brûkt yn it Abe Lenstra stadion.
Yn de simmer fan 2008 krige it fjild fan it Abe Lenstra stadion in grutte renovaasje. Doe waard 80 sintimeter grûn fuort helle en waarden ûnder oare de bereiningsynstallaasje en de drainaazje ferfongen. Yn 2009 en 2010 krige it Abe Lenstra stadion in nije gersmatte neidat Guus Meeuwis yn de simmer fan dy jierren inkele konserten jûn hie yn it stadion.
De VVCS (Vereniging van Contractspelers), it bûn foar profesjonele fuotballers, hâldt alle jierren in fjildekompetysje. Dêrby jouwe de oanfierders fan de fuotbalklups yn de Earedifyzje in sifer fan 1 oant en my 5 oan de fuotbalfjilden. Yn de tuskenstân fan 14 maart 2013 stiet it fjild fan it Abe Lenstra stadion op it 8e plak.
Eveneminten
Yn de rin fan de tiid is it Abe Lenstra Stadion net allinnich brûkt troch SK It Hearrenfean. Ek de KNVB hat it stadion meardere kearen brûkt foar it spyljen fan ynterlannen foar benammen de ûnder 21 ploech. Dêrnjonken hawwe ek artysten en teäterselskippen gebrûk makke fan it stadion.
Konserten
Yn 1995 waard, yn it ramt fan it Frysk Festival, it toanielstik Abe! troch Tryater opfierd yn it stadion. Yn it toanielstik waard ûnder oare de legindaryske wedstriid tusken SK It Hearrenfean en Ajax fan 7 maaie 1950 neispile. Yn dy wedstriid stie It Hearrenfean nei in oere mei 1-5 efter, mar wisten hja dochs noch mei 6-5 te winnen. De rol fan de jonge Abe waard spile troch Ronnie Pander, dy't yn dy tiid by de jongerein fan It Hearrenfean spile.
Op 6 juny 1997 hâlde popgroep De Kast in konsert yn it stadion. Likernôch 12.000 minsken wienen by it barren oanwêzich.
Yn 2009 organisearret Guus Meeuwis, yn it ramt fan syn Groots met een zacht G-konserterige, twa optredens yn it Abe Lenstra stadion. Ek yn 2010 hâldt Meeuwis hjir in konsert yn syn rige konserten fan dat jier.
EK Fuotbal -21
Yn 2007 waard it stadion brûkt foar it EK foar spilers ûnder de 21 jier en guon kwalifikaasjewedstriden dêrfan. Yn ûndersteande tabel steane de wedstriden wêryn it Abe Lenstra stadion foar dit evenemint brûkt waard:
Op 18 novimber 2009 waard der foar de earste kear en oant no ta ienige kear in ynterlân spile fan it Nederlânsk alvetal yn it Abe Lenstra Stadion. It Nederlânsk alvetal spile dy jûn tsjin Paraguay, de wedstriid einige yn 0-0 en der wienen 25.000 minsken oanwêzich. It hat net de earste kear west dat der in ynterlân spile waard op It Hearrenfean. Op 4 septimber 1985, twa dagen nei de dea fan Abe Lenstra, spile Oranje op Sportpark Noard tsjin Bulgarije, doe waard it 1-0 foar Nederlân.
Wrâldkampioenskip Fuotbal 2018
Yn 2006 ûntstienen der plannen om it Wrâldkampioenskip Fuotbal fan 2018 yn Nederlân en Belgje te hâlden. It Abe Lenstra stadion soe dan ien fan de stadions wêze wêr't wedstriden foar it wrâldkampioenskip spile wurde soenen. It stadion soe dan yn 2017 útwreide wurde nei in kapasiteit fan 42.450 sitplakken. Mar op 2 desimber 2010 waard bekend dat it evenemint net yn Nederlân en Belgje, mar yn Ruslân spile wurde sil.
Fasiliteiten
Under de easttribune fan it stadion is Fryslân Fean Plaza fêstige. Dat is de supportersromte fan Sportklup It Hearrenfean en is likernôch 1.500 kante meter grut. Yn dizze romte kin de oanhing foar en nei wedstriden fan It Hearrenfean gearkomme. Ek kinne hjir feestlike en saaklike gearkomsten hâlden wurde.
It Fryslân Fean Plaza is oanklaaid mei ferskate skaaimerken út de Fryske kultuer. Tocht kin wurde oan it skûtsje, de Snitser wetterpoarte en in kop-hals-romppleats.
Oan de westkant fan it Abe Lenstrastadion binne de Feansjop en de Pronkkeamer fêstige. Yn de Feansjop wurde fanartikels ferkocht. Tocht moat wurde oan T-sjirts, sjalen, mûtsen, ensfh. De Pronkkeamer is it museum fan SK It Hearrenfean en waard 11 novimber 1997 troch Freek de Jonge iepene. Hjir is ûnder oare de KNVB-beker dy’t yn 2009 wûn waard te besjen en binne de fuotbalskuon fan Abe Lenstra te pronk setten.
It Abe Lenstra stadion biedt ferskate mooglikheden foar bedriuwen en partikulieren om gearkomsten te hâlden. Dit kin yn de gearkomsteromten yn it stadion. Yn de Amstel Lounge is it mooglik in feest te organisearen. Ek is it stadion in offisjele troulokaasje, wêrtroch it mooglik is om op it fjild fan de Sportklup te boaskjen.
Taskôgersoantallen
right|thumbnail|350px|In stuit krekt foar de wedstriid tusken SK It Hearrenfean en VVV Venlo op 4 oktober 2010. De trochsneed taskôgersoantallen fan it Abe Lenstra stadion by kompetysjewedstriden fan SK It Hearrenfean sûnt 1994.
Wapen fan Smellingerlân
thumb|Gemeentewapen fan Smellingerlân It gemeentewapen fan Smellingerlân waard mooglik al ynfierd yn de 17e iuw troch de Van Haersma's. Yn 1818 stelde de Hege Ried fan Adel as offisjele omskriuwing fêst: ''Fan sulver, beladen mei 5 griene beamen steande op in natuerlike foargrûn, dêr't in hart fan keel foarbyspringt. It skyld mei in kroan fan goud.'' (keel = read). Sûnt begjin '91 hat Smallingerlân in nije ferzje nei oerlis mei de Fryske Rie foar Heraldyk.
Op de kroan sitte fiif edelstiennen, trije reade-rút-foarmige skitterstiennen mei 2 griene-ovale stienen der tusken. Op de haadbân sit in loftige gouden blêdekrânse mei tusken de delbûgjende bôgen iepen trochsjoch. De boppekrânse hat trije grutte moerbei blêden mei twa wite trijefâldige pearel troskes der tusken. Oer de betsjutting fan de symboalen binne de mieningen ferdield. De fiif griene bemamnen soenen wize kinne op it boskrike gebiet fan de Fryske Wâlden, mar kinne ek symboal stean kinne foar de rjochtspraak. It oantal fiif is wolris ferklearre as ferwizing nei de fiif tsjerkedoarpen út dy tiid. It hart soe ferwize nei it feit dat yn Drachten eartiids rjocht sprutsen waard. In oare histoarikus mient dat it hart ferwiist nei it jachtrjocht.
Wyt, grien en read binne de kombinearre kleuren fan de eardere 'goaen' of 'kertieren' Sânwâlden en Eastergoa. De kleuren fan Sânwâlden binne grien en wyt, fan Eastergoa binne read en wyt. Hoewol't Smellingerlân altiten by Eastergoa hearde, leit it yn it grinsgebiet tsjin Sânwâlden oan. Fandêr de kombinearre kleuren.
Kearkring
thumb|right|250px|Fan noard nei súd: De kreeftskearkring. De [[evener. De stienbokskearkring]]
Kearkringen binne bysûndere parallellen op ierde. Der binne twa, de Kreeftskearkring, op likernôch 23° 26′ 22″ noarderbreedte en de oare, de Stienbokskearkring, op likernôch 23° 26′ 22″ suderbreedte. De breedte is lyk oan de hellingshoeke fan de ierdas tsjin de baan fan de ierde om de sinne. Tusken de kearkringen yn leit de evener. It gebiet tusken de kearkringen wurdt wol de tropen neamd.
Trochdat de ierdas in hoeke makket tsjin de baan om de sinne, berikt de sinne foar in waarnimmer net op eltse datum deselde maksimale hichte. Op of om 21 juny stiet de sinne leadrjocht boppe de Kreeftskearkring. Op it noardlik healrûn begjint dan de simmer, wylst op it súdlik healrûn dan de winter begjint. De sinne stiet op dat stuit yn it stjerrebyld Kreeft).
As op of om 21 desimber de sinne leadrjocht boppe de Stienbokskearkring stiet is de sitewaasje krekt oarsom. Op it noardlik healrûn begjint dan de winter, en op it súdlik healrûn begjint dan de simmer. De sinne stiet op dat stuit yn it stjerrebyld Stienbok.
Inkeld op of tusken de kearkringen kin de sinne middeis yn it senit (leadrjocht boppe hja) stean. Noardlik fan de kreeftskearkring stiet de sinne middeis altyd yn it suden. Súdlik fan de stienbokskearkring stiet dizze middeis altyd yn it noarden. Tusken de kearkringen yn kin de sinne sawol yn it noarden as it suden komme en stiet de sinne twa kear yn it jier yn it senit.
Oeral op de wrâld giet de sinne fan east nei west. Dit hat nammentlik neat te krijen mei de hellingshoeke fan de ierdas en de baan fan de ierde om de sinne, mar mei de draaiïng fan de ierde om har eigen as.
Terbandster Tsjerke
thumb|right|250px|Terbandster Tsjerke De Terbandster Tsjerke is in tsjerkegebou yn Terbant ten noardeasten fan it knooppunt by It Hearrenfean.
De tsjerke waard earder wol Rotondetsjerke neamd fanwegen de tichtbylizzende rotonde foardat dy yn 2000 in klaverblêd waard. De neoklassisistyske tsjerke út 1843 is in ûntwerp fan arsjitekt Thomas Adrianus Romein, stedsarsjitekt fan Ljouwert, en yn dy stêd ferantwurdlik foar in protte bouwurken, wêrûnder it Beurs- en waachgebou. It tsjerkegebou ferfong in tsjerke út 1743.
Eigener fan de tsjerke is de Stifting Alde Fryske Tsjerken. Yn 1985 waard de tsjerke restaurearre. Ek it Van Dam-oargel waard 2003 restaurearre troch Bakker & Timmenga. De tsjerke is in ryksmonumint.
Skelpemuseum Peal 14
thumb|Skelpemuseum thumb|Fitrines mei skelpen Skelpemuseum Peal 14 leit oan it Martsjelân, oan de westside fan it doarp Skiermûntseach, efter "Westpunt". Skelpen binne ferkalke skalen fan weakdieren. Weakdieren binne mei 100.000 soarten, nei de ynsekten, de grutste diergroep op ierde.
In diel fan de kolleksje:
Abel fan Denemark
thumb|250px|Abel fan Denemark Abel (1218 - 29 juny 1252) wie kening fan Denemark fan 1250 - 1252 en hartoch fan Sleeswyk (1232-1252). Hy wie in soan fan kening Waldemar II fan Denemarken en fan Berengaria, de dochter fan Sancho I fan Portegal. Syn bruorren wienen kening Erik IV en syn opfolger Christoffel (I). Hy wie troud mei Mechtildis fan Holstein (in dochter fan greve Adolf IV fan Holstein) en hja soe nei syn dea, yn 1261, mei Birger Jarl wertrouwe.
Bern
Abel folge syn broer Erik IV nei syn dea per 1 novimber 1250 op. Erik IV is grif troch twa fan Abel syn oanhingers ombrocht op in reis fan Erik troch Sleeswyk. Abel en fjouwerentweintich eallju leinen de dobbelt tylvter-ed (twa dozinen eed) ôf en beswarren dat hartoch Abel gjin diel yn de moard hân hie. It wurdt (en no noch altiten) wiid en siid leaud dat kening Erik IV wis wol op befel fan syn broer Abel fermoarde is. Abel af navn, Kain af gavn (Abel fan namme, Kaïn yn dieden) soe de befolking sizze.
Kening Abel en keninginne Machteld soenen sa'n oardel jier regearje. Op 29 juny 1252 kaam Abel, en in soad fan syn eallju, om yn in gefjocht mei de Friezen ûnder oanfiering fan Sicko Sjaerdema yn Noard-Fryslân (Sleeswyk-Holstein). Syn soan Waldemar waard op dat stuit finzen hâlden troch de aartsbiskop fan Keulen om losjild te krijen. Om dy reden waard de jongste broer fan Erik IV en Abel, Kristoffel I, op krystdei 1252 as kening kroane.
Abel syn neisieten - it Laach Abel- soenen oant 1375 oer Súd-Jutlân regearje, faak yn ko-regintskippen mei harren sibben yn Holstein, en soargen foar in permanint probleem foar it Deensk gesach. Harren bestjoer betsjutte de start fan de definitive ôfskieding fan Súd-Jutlân fan it keninkryk Denemark.
Underwynske Eilannen
thumb|right|250px|De Underwynske Eilannen.
De Underwynske Eilannen binne in groep eilannen yn de Karibyske See, foar de kust fan Súd-Amearika, it binne de eilannen fan de Lytse Antillen. Ta dizze groep wurde ek de Nederlânske eilannen Arûba, Bonêre en Kurasau rekkene, ek wol de ABC-eilannen. De namme ferwiist nei de lizzing fan de hearskjende noardeastlike passaatwinen.
Betizing
Yn de Stille Oseaan lizze boppedat de Underwynske Eilannen fan Frânsk-Polyneezje.
Grutte Wielen
De Grutte Wielen is in mar eastlik fan Ljouwert yn de gemeente Ljouwert. It leit krekt benoarden de provinsjale Grinzerstrjitwei (N355). In wiel is de beneaming foar in plasse dy't ûntstien is troch in dyktrochbraak.
Yn it noarden gean de Grutte Wielen oer yn it Houtwiel. Yn it easten rint de Ryptsjerkster Feart troch nei Ryptsjerk. Yn it westen gean de Grutte Wielen oer yn de Wielhals en slút oan op it Alddeel. Oan de súdkant fan de mar is in jachthaven, restaurant en in surfstrân.
De Grutte Wielen wurdt foar it grut gedielte beheard troch It Fryske Gea. It is ûnderdiel fan it natoergebiet de Grutte Wielen. Dit gebiet is oanwiisd as fûgelrjochtlinegebiet.
Wijndragerstoren
Nei alle gedachten wie de stedsmuorre oan de kant fan de Thorbeckegrêft ree om 1500 hinne. De toer moat fan 1475-1500 komme. It dak hie ynearsten in spitsigere foarm. Omreden nije belegeringstaktiken besleat it stedsbestjoer fan Swol en befêstigje in leger dak. Yn 2017 waard it dak ferfongen.
Yntiid fan frede tsjinne de toer as wente fan in troch de stêd oanstelde wyndrager en wie it gilde fan de wyndragers dêre fêstige. Dêr komt de namme fan de toer dus wei. Ek wie de wyndrager de bestjinner fan de stedskraan.
Hjoed-de-dei is der hoareka yn de toer fêstige.
300px|thumb|left|De Wijndragerstoren oan de Thorbeckegrêft.
Witjdün
thumb|Lizzing Witjdün op Amrum is in gemeente yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Witjdün hat 807 ynwenners (2016).
List fan planetoïden 41701-41800
Dit is in list fan planetoïden 41701-41800.
Kreidler
In Dútske fabryk fan Anton Kreidler, dy't it bedriuw yn 1888 opsette foar de produksje fan telegraaftried, elektryske keabels en healfabrikaten. Pas yn 1950 ferskynden de earste bromfytsen. Dízze masines haienen sûnder útsûndering in 50 cc twatakt-motor, faak mei lizzende silinder. Yn 1956 ferskynde der ek in scooter. Yn 1957 kaam de beroemde Kreidler Florett-bromfyts op de merk. Dit model, dat eigentlik as lichte motorfyts útbrocht waard, soe in grut súkses wurde. Sels doe't in mei de bromfytsmerk minder waard, groeide Kreidler.
Sûnt 2003 hat Jelle Hofma yn Jobbegea in Kreidlermuseum dêr't hast alle Kreidlersoarten dy't yn Nederlân riden hawwe tentoansteld binne.
Frédéric Chopin
thumb|Chopin, 1835 thumb|''Frédéric Chopin yn syn stjerjier 1849. Dit is de ienige bekende foto fan Chopin. thumb|right|''Grêf fan Chopin op [[Père Lachaise]]
Frédéric François Chopin, eigentlik Fryderyk Franciszek Chopin (Żelazowa Wola, nei alle gedachten 22 febrewaris (doopdatum: 1 maart) 1810 - Parys, 17 oktober 1849) wie in Poalsk komponist en firtuoas pianist út de romantyk. Hy wurdt algemien beskôge as de grutste komponist dy't Poalen ea fuortbrocht hat en jildt as ien fan de grutste toandichters út de muzykskiednis.
Syn ambysje as pianist en komponist blykt út it feit dat hy al op sânjierrige leeftyd syn earste komposysjes útjaan kind hat: in polonêze yn g lytse terts en in polonêze yn Bes grutte terts. Op syn achtste jier joech hy syn earste iepenbiere konsert.
Chopin is de pianokomponist by útstek. Hy hat syn komposysjes foar in diel inte op Poalske muzyk. Yn syn mazurka's en polonêzes binne Poalske ynfloeden werom te finen. Dêrneist is hy ek tige bekend om syn ballades, nokturnes, études en walsen.
Het Behouden Huys
thumb|Nova Sembla mei Het Behouden Huys út it noard-easten (Atlas van Loon, 1664)
Het Behouden Huys is de namme fan in hûs dat boud waard yn septimber 1596 op Nova Sembla mei wrakhout fan it skip fan Willem Barentsz, wêrmei er hope hie Ynje te berikken.
It skip rekke lykwols fêst yn it iis en men moast Het Behouden Huys bouwe om oerwinterje te kinnen. Nei de winter waard in sloep boud fan in part fan it skip.
De resten fan 'It Behâlden Hûs' waard fûn troch de Noarske walfiskfarder Elling Carlsen yn 1871. Hy naam in grut tal fynsten mei en ferkeape se. Yn 1993-1995 waard dt fyndplak ûndersocht troch Nederlânske (fan it Ryksmuseum en de Universiteit fan Amsterdam) en Russyske archeologen.
In replika fan it Behouden Huys is te finen op Spitsbergen, in pear kilometer eastlik fan Longyearbyen. thumb|Bûtenkant fan 't Behouden Huys (de Veer, 1598)
Witzwort
thumb|Lizzing Witzwort is in gemeente yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Witzwort hat 994 ynwenners (2010).
Museum 't Behouden Huys
Museum 't Behouden Huys is sûnt 1939 in kultuerhistoarysk museum yn West-Skylge, neamd nei it Behouden Huys, it ûnderkommen dêr't de Skylger Willem Barentsz en syn bemanning yn 1596-1597 oerwinteren op Nova Sembla. It museum sit yn twa orizjinele kommandeurswenten en nijbou oan de Kommandeurstrjitte 30-32.
It museum waard stifte troch de op Skylge berne Gerrit Knop en Jan Lieuwen en begûn as in ienmalige tentoanstelling, dy't sa populêr wie dat besluten waard der in permanint museum fan te meitsjen. It museum wurdt beheard troch de stifting Schellinger Kultuer-Histoarysk Museum Het Behouden Huys. Der wurdt omtinken jûn oan:
Alle jierren wurdt yn de nijbouseal in eksposysje hâlden dy't betrekking hat op it eilân en syn bewenners. De eksposysjes fan 1992 oant 2007 binne:
Idzegeaster Poel
De Idzegeaster Poel is in mar yn 'e neite fan it doarpke Idzegea yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Dizze feanmar fan 3 ha is ûntstien troch turfôfgravingen. Folle mear fan sokke marren binne ûntstien troch it winnen fan sâlt út fean.
Op dizze mar wurdt in soad syld. Oan de poel lizze stikken grûn fan Steatsboskbehear.
Wangpûdiikhoarntsjes (ûndertûke)
De wangpûdiikhoarntsjes of wangsekiikhoarntsjes (wittenskiplike namme: Tamiina) foarmje in ûndertûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (Sciuromorpha), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), de ûnderfamylje fan 'e grûniikhoarntsjes en Afrikaanske beamiikhoarntsjes (Xerinae) en de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (Marmotini). Ta dizze ûndertûke hearre 25 soarten grûniikhoarntsjes. Dêrnjonken wurdt ek it fossile skaai Nototamias ta dizze taksonomyske groep rekkene.
Aduard
Aduard (Grinslânsk: Auwerd) is in doarp yn de Grinzer gemeente Westerkertier. It leit sa'n fiif kilometer noardwestlik fan de stêd Grins oan de súdkant fan it Van Starkenborghkanaal. It doarp wie oant 1990 it haadplak fan in selsstannige gemeente mei deselde namme, mar yn dat jier is dy part wurden fan de gemeente Súdhorn. Yn 2008 wennen der yn Aduard 2710 minsken.
Beskriuwing
thumb|250px|It hospitium fan it eardere [[kleaster, sûnt 1595 de herfoarme tsjerke fan Aduard (2005)]] Yn 1192 waard, dêr't no Aduard leit, troch it kleaster Klaarkamp fan Rinsumageast in abdij stifte, dy't yn de Hege Midsiuwen útgroeide ta it grutste en machtichste sistersjinzer kleaster fan de Ommelannen. Op syn hichtepunt hie it Kleaster fan Aduard mear as 10.000 hektare grûn, wêrfan in part yn Drinte en Fryslân. Yn 1575 moast it ûnder it bisdom Grins komme te fallen, mar de mûntsen wegeren dat. As ferjilding waard it kleaster op 11 septimber 1580 foar it grutste part ferwoaste. Ubbo Emmius wie nei de ferwoasting ûnder de yndruk fan de grutte. De abt koe oer eigen grûn oan de stêd Grins ta rinne. Hy foarme yn 1417 by in bestoarming fan de Westerlauwerske Friezen út de likebruorren in legerke fan mear as 3000 man. Nei 1450 wie it mear akademy as kleaster doe't Willem Frearks Wessel Gansfort en Rodolf Agricola dêr graach tahâlden. De measte gebouwen waarden nei 1580 sloopt en op de púnfallen ûntstie doe it doarp Aduard.
De earste huzen fan it doarp waarden setten dêr't foarhinne de haven fan it kleaster wie. De hjoeddeiske haadstrjitte fan Aduard is de âlde haadwei fan it kleaster. Dêr is noch altyd it iennige gebou te sjen dat fan it kleaster oerbleaun is: de eardere sikeseal (hospitium), dy't sûnt 1595 as herfoarme tsjerke brûkt wurdt. It is it âldste medyske monumint fan Nederlân en in geef foarbyld fan de Noard-Nederlânske Romaansk-Goatyske boustyl.
Yn Aduard stiet ek it Museum Sint Bernardushof, dat oan de skiednis fan it kleaster wijd is. It is festige yn ien fan de âldste huzen fan it doarp (boud om 1600 hinne).
Eva Braun
thumb|400px|Eva Braun mei Adolf Hitler Eva Braun (München, 6 febrewaris 1912 – Berlyn, 30 april 1945) wie de faam fan Adolf Hitler. Letter wie hja, foar ien dei, de frou fan Adolf Hitler.
Sibben en jonkheid
Eva braun wie de dochter fan in katolike ûnderwizer, Friedrich (Fritz) Braun (1879 – Ruhpolding, Beieren, 22 jannewaris 1964), en Franziska (Fanny) Braun-Kranbürger, naaister oant har houlik (1885 – Ruhpolding, 13 jannewaris 1976). Har âlden giene útelkoar yn april 1921 en trouden fannijs yn novimber 1922. Faaks om finânsjele redenen. Sy hie twa susters.
Eva har âldere suster Ilse (1908/1909? – 1979) moast lykas har heit net folle hawwe fan it nasjonaalsosjalisme. Ilse boaske twaris en skiede twaris; hja krige gjin bern.
Eva har jongere suster Margarete (Gretl) (31 augustus 1915 – Steingaden, 10 oktober 1987) boaske 3 juny 1944 yn Salzburg mei Hermann Fegelein, in hege offisier fan de Waffen-SS dy't yn de lêste dagen fan de kriich om reden fan leffens terjochtsteld waard. Gretl troude fannijs yn 1954 mei tekstylkeapman Kurt Berlinghoff.
Eva Braun gie nei it Katolyk Lyceum yn München. Hja wie in trochsneed studinte en koe aardich meikomme yn de sport: skyen, klimme en dûnsjen. Dêrnei folge se noch in jier hannelsûnderrjocht yn in kleaster yn Simbach am Inn. Dêrnei siet hja in skoftke op kantoar.
Hitler
Braun moete Hitler yn München doe't se 17 jier wie as in assistint en model foar syn persoanlike fotograaf Heinrich Hoffmann en twa jier letter begûnen se mekoar wat faker te sjen. Oan it begjin fan de relaasje hat hja twa kear besocht om harsels tekoart te dwaan. Yn 1936 hie se de húshâlding fan de Berghof by Berchtesgaden foar har rekken en libbe in lúks libben dêr't de materiële saken net oan ûntbrieken. Har politike bining mei Hitler is net bekend, mar de histoarisy tinke dat it mar in nearzich lyts bytsje wie. Braun hold har oan har âlde wizânsjes lykas smoke, make-up en neaken sinnebaaie, ek al wie Hitler it der net mei iens. Braun mocht graach fotografearje en in protte kleurefoto's fan Hitler dy't der no noch binne hat sy makke. Hja wie ek de kaaifiguer yn Hitler's persoanlike rûnten, mar bleau op de eftergrûn oant de simmer fan 1944, doe't har suster mei in offisier fan Hitler syn staf troude.
Oan de ein fan de Twadde Wrâldkriich bleau hja loyaal oan Hitler en besleat mei him mei te gean nei de Führerbunker djip ûnder de Reich Kânselerij. Doe't Sowjet-soldaten yn de Slach om Berlyn op 29 april 1945 tichtby de Führerbunker wienen, troude sy Hitler yn in koarte houlikseremoanje: hja wie 33 en hy wie 56. Minder as 40 oeren letter dienen se harsels tekoart yn in keamer fan de bunker, hja die dat mei in syanidekapsule. It Dútske folk wist foar de dea fan Braun net dat sy en Hitler wat meiïnoar hienen.
Riederepublyk
thumb|Utroppen fan de Riederepublyk [[Bremen (stêd)|Bremen]] thumb|Barrikaden yn [[Parys ûnder de Kommune fan Parys]]
In Riederepublyk is in steat dy't bestjoerd wurdt troch 'rieden', dat wol sizze, 'sovjets' fan arbeiders, boeren en soldaten ('sovjet' is Russysk foar 'ried').
Dat alle macht lei yn hannen fan (autonome) rieden. Formeel wie de Sowjet-Uny fan 1922 oant 1936 in riederepublyk. Fierder wienen der yn it revolúsjejier 1919 de Bremer Riederepublyk (ein jannewaris - begjin febrewaris 1919), de Beierske Riederepublyk (april 1919), de Hongaarske Riederepublyk (maart-augustus 1919) en de Slowaakske Riederepublyk (juny 1919).
De útlis fan wat in riederepublyk wêze moast ferkilde. De evenredigen seagen it as in foarm fan demokrasy, mei ferkate partijen en belangegroepearrings yn de rie. Oaren wienen fan betinken dat beskate groepen útsletten wurde moasten. Yn de praktyk namen radikalen faak it roer yn hannen en waarden oare partijen en sels lykmoedige partijgenoaten ferwidere, sadwaande waard de rie inkeld mar in ligitimaasje fan diktatuer.
It libertêr sosjalisme en anargisme stribje nei in mienskip dy't fergelike wurde kin mei in riederepublyk dêr't demokratyske arbeidsrieden en kommunes it sûnder hiërargy foar it sizzen hawwe.
Sjoch ek
Republik Soviedel
Antoon Reinard Uhl
Antoon Reinard Uhl (Ommen, 30 july 1841 - It Hearrenfean, 15 febrewaris 1925) wie in riedslid fan de gemeente Skoatterlân.
Uhl wenne wikseljend yn Skoatterlân en Aenjewier. Yn 1891 folge er wethâlder Dirk Woltman op, dy't doe boargemaster waard. Doe't hy yn 1912 ôfgie waard hy troch de destiidske boargemaster fan Aenjewier - Jhr.Mr. J.M. van Beyma - huldige yn bywêzen fan de ried.
Fan 1887 - 1922 wie hy foarsitter fan de feanpolder fan it 4e en 5e Feandistrikt. Uhl wie ek boekhâlder fan de fennoatskip It Posthûs, sekretaris fan 'Floralia', lid fan de Fâdijried, lid fan de milysjeried, ponghâlder en earelid fan de iisferiening 'Thialf' en bestjoerslid en boekhâlder fan de Spar- en Foarskotbank. Hy wie ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Antoon Reinard Uhl waard begroeven yn Terbant.
Sjakriaba
"Sjakriaba" of "Xakriabá" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
Buckingham Palace
thumb|260px|right|Oflossing fan de wacht thumb|260px|right|Oflossing fan de wacht thumb|260px|right|Buckingham Palace fanút de loft besjoen by in evenemint yn 2016 Buckingham Palace is de offisjele residinsje fan de Britske monarch yn Londen.
Skiednis
Fanâlds hjitte it gebou 'Buckingham House' omdat it yn 1703 boud waard foar John Sheffield, greve fan Buckingham. Kening George III kocht it pân yn 1762 fan syn neisiet Sir Charles Sheffield. Sûnt 1837 wurdt it brûkt as residinsje. Keninginne Victoria wie de earste monarch dy't it paleis permanint bewenne. It hjoeddeiske oansicht is fan 1912, doe't kening Edward VII de foargevel modernisearje liet. As de keninginne thús is, wapperet de Keninklike standert op it middelste paviljoen; is hja der net, dan wurdt de Union Jack hyst. Der wurkje alle dagen mear as 800 minsken oan de Keninklike Hofhâlding.
Arsjitektuer
De wite symmetryske gevel fan it Paleis lient him tige as it dekor foar seremoanjes. Jierliks groetsje de Windsors de befolking fanôf it balkon (al sûnt 1851). It paleis hat 775 keamers, wêrfan 78 badkeamers. De paleisgevel is 108 meter breed en it gebou is 120 meter djip, mei in hichte fan 24 meter. De oerflakte is 77.000 m², it hat 1514 doarren en mear as 760 finsters dy't om de seis wike skjinmakke wurde. Elektrisiteit is der sûnt 1883. Der is in kapel, in dokterskabinet, in swimbad en in kafetaria foar it personiel. De grutste seal is de balseal (36,6m x 18m x 13,5m); dêr wurde de steatsdiners hâlden. Steatshaden sliepe yn de Belgyske suite; dy waard boud troch keninginne Victoria foar har omke, Leopold I fan Belgje.
Tsjummearum
Tsjummearum is in doarp dat yn de gemeente De Waadhoeke leit. Tsjummearum leit noardlik fan Doanjum en Frjenstjer, eastlik fan Easterbierrum en Kleaster-Lidlum, súdwestlik fan Furdgum en Minnertsgea en súdeastlik fan de Waadsee. De doarpskearn fan Tsjummearum leit om de Buorren. De buorskip Koehoal (diel) heart ek by Tsjummearum.
Op hie Tsjummearum  ynwenners.
Buckingham Palace
Oflossing fan de Wacht
Eigen oan de Britske Paleizen is dat de Keninklike Wacht alle dagen ôflost wurdt; dy earewacht symbolisearret de funskje fan Haad fan Definsje fan de foarstinne. De wachten meie har net bewege, útsein by de seremoanjele ôflossing. Ien kear deis (yn de winter om de oare dei) wurdt op it foarplein fan Buckingham Palace seremoanjeel de wikseling fan de wacht útfierd. It iuwenâlde searemoanjeel is in foarbyld fan de tradysjes dy't noch altiten libje oan it Britske hof.
Tsjummearum
Skiednis
thumb|left|175px|Fynst fan de [[Muntskat fan Tsjummearum mei yn Dorestêd sleine munten (Ryksmuseum fan Aldheden)]] It doarp ûntstie op de kwelderwâl tusken Seisbierrum en Minnertsgea. Ut fynsten yn de Muontseterp hat bliken dien dat it doarp yn alle gefallen al sûnt it begjin fan de 7e iuw bewenne wurdt. Yn 1951 waard by ien fan de oare terpen ek in greffjild bleatlein mei seis bonkerakken út dy tiid. Yn 1996 waard yn Tsjummearum in grutte muntskat fûn yn in pot, dy't bestie út likernôch 2800 munten út de 9e iuw. Guon wiene yn Trier en Auxerre slein, mar de measten yn Dorestêd.
De namme betsjut safolle as "hiem fan Thiadmar". Yn it yn 1234 stifte kleaster Lidlum fan de Wythearen, ek wol Norbertinen of Premonstratinzers neamd, wennen yn 1290 wol 600 minsken, en dat wiene der mear as yn it doarp sels. Jehannes Roorda (of Roordama, † 1473), in bewenner fan de stins by Tsjummearum, hie it kleaster Lidlum te fiter hân en in soad besit ûntfytmanne. Hy krige dêr spyt fan en ek fan syn oare fiten dy't er úthelle hie en ornearre yn syn testamint dat ien fan syn pleatsen yn Tsjummearum skonken wurde moast foar de stifting fan in nij nonnekleaster. Dat waard it kleaster Bethanië yn 'e Mieden ûnder Tsjummearum. It beginekleaster hat likernôch 100 jier bestien.
Foar de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2018 hearde it doarp ta Frjentsjerteradiel, en foar de weryndieling fan 1984 makke it ûnderdiel út fan Barradiel. Sûnt 2018 leit Tsjummearum yn de gemeente De Waadhoeke.
Stinzen of states
Westlik fan it doarp stie de Roordama State (of Roorda State). Fral yn de 15e iuw wie it in wichtige stins, mar de Roorda's hiene nochal ris deilis mei harren buorlju, de muontsen fan Lidlum. Lykas fan de oare states is der neat mear fan de Roordama State oerbleaun. Sûnt de 17e iuw wie de Syttinga State bekend (Hoarnestreek 35). De Syttinga State is yn 1904 ferkocht foar de sloop en op it plak stiet tsjintwurdich in pleats. Noardeastlik fan Tsjummearum (op de hjoeddeiske Vossleane 1) stie de Sytzama State en súdeastlik dêrfan Grut Tania of Sixma State (op de hjoeddeiske lokaasje fan de Swaerderwei 22).
Stasjon
thumb|left|Stasjon Tsjummearum Tsjummearum hie in spoarstasjon oan it NFLS-spoar fan Stiens nei Harns. It stasjon wie teffens it begjinpunt fan de NFLS-line nei Frjentsjer. De ferkoarte oantsjutting wie 'Tzum'. It stasjon waard op 2 desimber 1902 iepene en waard op 1 desimber 1940 sluten. Sa út en troch waard it dêrnei noch wol ris brûkt. It waard op 't lêst troch de NS ferkocht oan de doetiidske gemeente Barradiel. Dêrnei hat it yn gebrûk west as wente. It stasjon ferkearde yn minne steat en wie ornearre foar sloop, mar der waard dochs besletten ta in restauraasje. Dat barde yn 2005 en yn itselde jier waard it restaurearre gebou wer feestlik weriepene. Der sit no in bedriuw yn. Oan de bûtekant is suver alles yn orizjinele steat en binnen is ek it loket bewarre bleaun en opknapt. By de restauraasje is ek wer in stik spoar dellein. Ek de bygebouwen binne restaurearre en yn ien fan dy twa is in lytse museale útstalling makke en stiet in model fan it stasjon.
Mienskip
thumb|left|It Wapen fan Barradiel Tsjummearum hat in feriening foar Doarpsbelang dy't ek de doarpskrante útjout. In doarpshûs hat Tsjummearum noch net (2023). Der wiene plannen om fan it kafee 'It Wapen fan Barradiel' in doarpshûs te meitsjen. Ek de yn 1977 iepene sporthal De Harnehal kaam yn 'e beneaming om it sintrale moetingsplak fan it doarp te wurden. Ut ûndersyk fan Partoer en Doarp en Bedriuw Fryslân (DBF) die bliken dat fan dy twa De Harnehal de bêste papieren hie. . De Harnehal waard lykwols yn 2020 sloopt. Der wurdt yntusken wurke om op it lege terrein fan de ôfbrutsen sporthal in plak foar sport en moeting te meitsjen. Nij Bethanië is in soarchsintrum foar de âlderein.
De tradisjonele skelnamme foar Tsjummearumers is simmelstowers.
Tsjerke
thumb|260px|Buorren
De grifformearde tsjerke waard yn 2006 sletten en is tsjintwurdich yn gebrûk fan de kristlike muzykferiening De Bazuin.
Skoalle
thumb|260px|''Waadwizer Foarhinne hie it doarp twa basisskoallen: de iepenbiere basisskoalle M.J. Tamsmaskoalle en de kristlike basisskoalle De Skalmei. Hjoeddedei binne de skoallen ûnderbrocht yn ien gearwurkingsskoalle, de Waadwizer. thumb|260px|It âldste hûs fan Tsjummearum
Befolkingsferrin
(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: Alle Cijfers.)
Strjitten
thumb|260px|Lytse Buorren Bargereed, Bethanieleane, Buorren, Cecilia Benninghastrjitte, De Buffer, De Fjouwere, De Kamp, Douwe Sixmastrjitte, Evert Sybesmastrjitte, Finkepôle, Flaakspaad, Hearewei, Hegesylsterwei, Hoarnestreek, Jel Rinckesstrjitte, Johan Roordastrjitte, Kade, Kammingadammen, Kleasterwei, Koarnsteech, Lytse Buorren, Master Abel Zuurstrjitte, Nij Bethanië, Roordamaleane, Seedyk, Sinaedawei, Sjoerd Draijerstrjitte, Skoalstrjitte, Skûtebuorren, Smidssteech, Spoarstrjitte, Stasjonswei, Swaarderwei, Sytzamaleane, Terskerspaad, Tsjerkepaad, Vossleane, W. Koningstrjitte, Westerbuorren.
Johan van Cuyck
Johan van Cuyck ( ? - Utert, 1566) wie ien fan de trije kompanjons fan de Feankompanjy dy't oan de basis fan It Hearrenfean stien hat.
Van Cuyck wie in ryk en belêzen edelman út Utert. Mei Floris Foeyts hied er al foar 1546 yn Loosdrecht ferfeaningen hân. Hy hat riedshear en skepen west en waard yn 1543 boargemaster.
Yn 1568 giet hy út de Kompanjy en wurdt syn oandiel beheard troch Timan van Cuyck (in soan ?). Johan van Cuyck ferstoar yn Utert yn 1566.
Op It Hearrenfean is de Van Cuyckstrjitte nei him ferneamd.
Wrâldkampioenskip fuotbal 1990
It wrâldkampioenskip fuotbal 1990 waard fan 8 juny oant en mei 8 july 1990 yn Itaalje holden. It wie de twadde kear dat Itaalje it kampioenskip organisearre. Der waard spile yn 12 stadions wêrfan't yn 4 stadions ek yn 1934 in tal wedstriden spile waarden. West-Dútslân waard foar de tredde kear wrâldkampioen.
Groepen
''De teams mei tsjokke letters giene fierder de knock-outfaze fan 'e lêste 16. Ek de bêste nûmmers trije giene troch.''
Skilige Piip
De Skilige Piip is in brechje oer de Falomster Feart. By de brêge stie eartiids it Goddeleaze Tolhûs dat op in skilderij stiet fan Ids Wiersma. Dit doek hinget yn de Aldheidkeamer fan Dantumadiel.
Wååbel
thumb|Lizzing Wååbel (Dútsk: Wobbenbüll) is in gemeente yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Wååbel hat 485 ynwenners (2010).
Langwarder Wielen
thumb|right|300px|Langwarder Wielen De Langwarder Wielen is in langhalige mar besuden de Snitser Mar.
Op de mar is in soad rekreaasjefeart. Om de Langwarder Wielen lizze de doarpen Langwar en Boarnsweach. De mar hat ek ferbining mei it Prinses Margrietkanaal, de Snitser Mar en de Kûfurd.
Oan de Langwarder Wielen, stiet de Sweachmermole, in polder- en nôtmole út 1782. Dy mûne mealde earder de Grutte Polder fan Langwar, Diken en Boarnsweach drûch.
Prins Hendriksoard
thumb|right| Prins Hendriksoard Prins Hendriksoard is in bûten mei lânskipstún oan de Soestdikerwei yn Den Dolder oan de kant fan Lage Vuursche.
De bûtenpleats Ewijckshoeve fan 574 hektare waard op 10 july 1871 iepenbier kocht troch Prins Willem Frederik Hendrik. Doe't hy op 13 jannewaris yn Lúksemboarch ferstoar, kaam de Ewijckshoeve yn besit fan kening Willem III en prinses Wilhelmina. It gedielte benoarden fan de Soestdikerwei waard yn 1883 fan de Ewijckshoeve ôfsplitst en kaam yn hannen fan de bankier A. Boissevain. Hy liet op it terrein in bûtenferbliuw bouwe mei in Ingelske lânskipstún. Op it terrein besuden fan de Soestdikerwei kaam in grut koetshûs mei stâl en tsjinstwenning.