cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Safed
Skiednis
Yn 1517 waard it plak part fan it Osmaanske Ryk en dêrnei bruts der in tiid fan groei en woltierigens oan. De Osmanen holden dêrfoaroer fan 1525 ôf in ynventarisaasje en belêsting fan it lân by en de befolking waard registrearre. Joadske ymmigranten út hiel Jeropa wei ûntjoegen de stêd ta in sintrum fan wol- en tekstylproduksje en ek foar de mystike Kabbala-beweging. It waard ien fan de fjouwer hillige stêden yn it joadendom. It waard it regionaal bestjoerlike sintrum fan de sanjak Safed en wie de grutste stêd fan Galileä. De stêd hie in grutte Joadske en moslim-mienskip. Fan de santjinde iuw ôf rekke de stêd yn it neigean en waard yn de mid achttjinde iuw ynhelle troch Akko. Yn de 1830-er jierren waard de Joadske befolking it doelwyt fan oanfallen fan moslims en Druzen. Ek kamen in soad minsken om it libben troch in ierdskodding yn itselde desennium.
De befolking fan Safed bestie oan de ein fan de njoggentjinde iuw út 24.000 ynwenners. Safed wie in mingde stêd mei in befolking dy't rûchwei foar de helte út Joaden en foar de oare helte út moslims bestie. Ek wie der in lytse kristlike mienskip. Islamityske hannelslju foarmen de tuskenhannel tusken de pleatslike boeren en de hannelers fan Akko. De Osmanen makken Safed ta in sintrum fan sûnnityske rjochtsgeleardheid (fikh). Oan de ein fan de njoggentjinde iuw ferbettere de ynfrastruktuer om Safed hinne. De stêd krige in gemeenteried, in ferskaat oan banken, dochs de jurisdiksje fan Safed wie beheind ta Boppe-Galileä. Ek waarden de Joadske synagogen en huzen fannijs opboud.
Doe't de Osmanen yn de Earste Wrâldkriich ferslein waarden, krigen de Britten yn 1922 it mandaat oer Palestina. De befolking fan Safed krong werom ta 8.700 mei 60% moslims, 33% Joaden en de rest kristenen. Troch oanboazjende etnyske spannings waarden de Joaden fan Safed oanfallen yn de Arabyske rebûlje fan 1929.
Safed hat in grutte Charedyske mienskip en is in sintrum fan Joadske religieuze stúdzjes. Yn 2010 hawwe achttjin rabbys der by de ynwenners fan Safed op oantrúnd en ferkeapje en ferhier gjin eigendommen oan Arabieren, dêr't se der foar warskôgen dat der oars in "Arabyske oername" komme soe. Arabieren meitsje mar in heil lyts part fan de befolking út en harren warskôging ferwiisde nei de 1300 Arabyske studinten dy't by it Zefat Akademysk Kolleezje ynskreaun binne.
Geografy
thumb|Sicht oer Safed Safed leit 40 km eastlik fan Akko en 20 km noardlik fan Tibearias. De leit boppe de breukline fan de Deade See en is ien fan de stêden yn Israel dy't de grutste risiko rinne foar ierdskoddings, mank mei Tibearias, Beit Sje'an, Kirjat Sjmona en Eilat.
Klimaat
Om syn lizzing yn de bergen hat Safed waarme simmers en kâlde winters, dêr't gauris snie falt. Troch syn mylde klimaat en goede útsichten is Safed in populêre fakânsjebestimming foar toeristen út binnen- en bûtenlân.
Nijsgjirrichheden yn en om Safed
thumb||left|700px| Sicht op Safed
Van Harenshûs
thumb|Van Harenshûs It Van Harenshûs wie in state yn Sint-Anne, gemeente It Bilt, beëasten it rjochthûs yn de buorren fan it doarp en skean foar de tsjerke oer.
It hûs waard yn 1673 boud op it plak fan in âlder hûs. De âldst bekende Van Haren wie Adam van Haren, dy't as wettergeus meidie oen de ynname fan Den Briel yn 1572. Dêrnei kaam hy earst yn tsjinst fan Willem fan Oranje en letter fan Willem Loadewyk, steedhâlder fan Fryslân. Troch dy lêste oanstelling, ferhuze hy nei Fryslân. Syn pakesizzer Willem van Haren waard yn 1652 grytman fan It Bilt. Dêrneist wie hy ek lid fan de Steaten Generaal, de Ried fan Steat, en ambassadeur fan Denemark, Sweden en Ingelân en bûtengewoan gesant. Yn 1658 troude hy mei Elisabeth fan Hemmema en inkele jierren letter hierden se it hûs fan de sekretaris fan it Bilt, Albertus Wijngaarden.
Neidat Willem en Elisabeth it hûs kocht hienen, lieten se it ± 1673 ferfange troch in folslein nij hûs, wêrby't oan de súdside de grutte tuinen en singels mei fivers en plantaazje oanlein waarden. De famylje Van Haren wie grytman fan It Bilt fan 1652 oant 1763 en dêrnei noch fan 1788 oant 1795. Nei it útstjerren fan de famylje waard it hûs ôfbrutsen.
Spitigernôch binne der gjin ôfbylden fan it Van Harenshûs bewarre bleaun, allinnich in grûnplan. It hûs bestie út in grut haadgebou dat oan de strjitte stie. Oan de efterside sieten twa symmetryske L-foarmige fleugels. Yn 1732 wie der in grutte brân yn it hûs, dêr't de kostbere bibleteek en wichtige argyfstikken by ferlern giene. It Van Harenshûs waard werboud, mar lang hat it nije hûs net bestien, want foar 1800 waard it definityf ôfbrutsen.
Cornelius Pama
Dr. Cornelius (Cor) Pama (Rotterdam, 5 novimber 1916 - 23 oktober 1994) wie in Súd-Afrikaansk heraldikus en genealooch fan Nederlânsk komôf. Cornelius Pama hat syn referinsjebibleteek fan 800 boeken, neilitten oan de Nasionale Bibliotheek van Suid-Afrika
Publikaasjes
Pama publisearre geregeldwei yn it bulletin fan it "Heraldiese Genootschap van Suidelike Afrika" en in "Die Burgher". Hy publisearre yn it Nederlânsk, Ingelsk en Afrikaansk.
Jan Knilles Femmes
Jan Knilles Femmes wie in boer dy't fan 1610 - 1611 in jier lang op it ûnbewenne Kampersân, ek wol Bosksân neamd, libbe hat fanwege in weddenskip. De sânplaat leit tusken Skylge en It Amelân en hjit tsjintwurdich Boskplaat, in ûnderdiel fan Skylge.
Willem I fan Hollân
Willem I fan Hollân (± 1165 - 4 febrewaris 1222), mei as bynamme de gek (wierskynlik fanwege syn fjochtersmentaliteit), wie fan 1203 ôf greve fan Hollân en Seelân.
Jan Knilles Femmes
Weddenskip
De weddenskip waard ôfsluten mei Thomas Thomassoan en beide manlju kamen wierskynlik fan It Bilt. As Jan de weddenskip wûn, soed er djoer lânbou-ark en in soad fetten bier of in fergelykber bedrach oan jild fertsjinje. Yn it oare gefal soe hy itselde oan Thomas jaan moatte.
Mei wat famylje en kunde begjint Jan Knilles op 13 juny 1610 mei it bouwen fan in húske op peallen. Soks foel net ta om op in sânplaat peallen yn te graven. De hichte fan de flier kin mei in fizel, krektas by in heakape heger of leger draaid wurde. As soks slagget en de help wer ôfsetten is, bliuwt boer Jan allinnich efter.
Willem I fan Hollân
Hy folge syn broer Durk VII op as greve fan Hollân. Willem waard te hôf brocht yn de Abdij fan Rynsburch. Hy is ferneamd wurden troch syn dielnimmen oan de fiifde krústocht. Willem I wie in jongere soan fan Floaris III en Ada fan Skotlân. Hy hat syn jeugd trochbrocht yn Skotlân.
Jan Knilles Femmes
Weddenskip
Deputearre Steaten hienen lykwols argewaasje fan syn bouwerij krigen en fûnen it bouwurk in gefaar foar de skipfeart. Skippers soenen it bouwurk foar in beaken oansjen kinne. De 'Hoogh Mooghende Heeren' woenen it húske ôfbrekke litte, mar troch in soad protesten is dat net trochgien.
Willem I fan Hollân
Houlik en bern
Willem I troude yn 1197 yn Starum mei Aleid fan Gelre, dochter fan Otto I fan Gelre. Ut dit houlik waarden fiif bern berne.
Jan Knilles Femmes
Weddenskip
Stoarmen en springfloeden, mist en kjeld makken it bliuwen yn it húske lykwols in noedlik aventoer. Yn de maaitiid komme der wol wat toeristen te sjen en wat robbejagers mar fierder is it in iensum aventoer. Jan bliuwt yn libben troch fisk en ek wolris in fûgel te iten. As op 13 juny 1611 it jier om is wurdt Jan mei grut ûnthaal yn Fryslân ûntfongen en waard de priis fan de weddenskip oan him útrikt.
Willem I fan Hollân
Houlik en bern
Syn frou Aleid ferstoar op 12 febrewaris 1218. Willem I naam op dat momint diel oan de fiifde krústocht. Doe’t er werom yn Hollân wie yn 1220 troude hy foar in twadde kear, no mei Maria fan Brabân, de widdo fan keizer Otto IV. Dit twadde houlik is sûnder bern bleaun.
Jan Knilles Femmes
Weddenskip
It ferhaal fan Robinson Crusoe op in ûnbewenne eilân fan Daniel Defoe soe letter wrâldferneamd wurde.
Willem I fan Hollân
De Bruorrerúzje
thumb|Willem I, Koning Willem-Alexandergemaal, Katwijk, ([[Oswald Wenckebach, 1954)]] Yn 1189 begelate Willem syn heit dy’t meidie oan de tredde krústocht. Syn heit ferstoar yn 1190 op de krústocht en sels waard Willem op’e weromreis yn Frankryk finzen naam. Hy kaam yn 1191 yn Hollân werom en krige spul mei syn âldere broer Durk VII dy’t syn heit Floaris III as greve fan Hollân opfolge hie. Willem socht dêrom stipe by de opstannige Friezen.
Durk koe op dat momint net fuort út it Greefskip Seelân en stjoerde syn frou Aleid mei in leger nei West-Fryslân. Yn novimber 1195 kaam it ta in slach tusken Aleid en har sweager Willem. Aleid wist it treffen nei har hân te setten troch de lieders fan Niedoarp en Winkel om te keapjen.
Uteinlik waard it skeel tusken de beide bruorren bylein en krige Willem it bestjoer oer it greefskip East-Fryslân. Troch dizze funksje krigen de bruorren al gau wer spul.
Hindrik de Kraan, hear fan De Kúnder, gie op plondertochten yn East-Fryslân. Willem naam wraak en ferneatige de boarch fan De Kúnder. Dizze Hindrik fan De Kúnder wie lienman fan de biskop fan Utert. Durk VII hie fan Hindrik VI yn 1196 it tydlike regear krigen oer it Prinsbisdom Utert. En syn omke Durk I fan Hollân-Utert as Biskop fan Utert oanstelle litten. Durk VII koe net tastean dat syn broer de besittingen fan it bisdom Utert fernielde, en liet Willem troch Hindrik fan De Kúnder gefangen nimme.
Willem koe ûntkomme en flechte nei Otto I fan Gelre. Durk VII wie as hearsker fan it bisdom Utert nammentlik yn konflikt kaam mei Otto fan Gelre omdat dizze it Oersticht bemachtigje woe. Durk VII fersloech Otto yn de Slach by de Grebbeberch
De Loanske oarloch
Doe’t greve Durk VII yn 1203 ferstoar wie fan syn trije bern allinnich dochter Ada fan Hollân noch yn libben. Willem wie it net iens mei de opfolging fan Ada, dy’t fuortendaliks nei de dea fan har heit troud wie mei Loadewyk II fan Loan. It gefolch wie de Loanske oarloch. Yn it earstoan wie Willem oan de winnende hân mar yn 1204 wist Loadewyk him mei help fan de greve fan Flaanderen en de biskop fan Luik en Utert nei Seelân te ferdriuwen. Fan 1205 ôf wist Willem it greefskip út Seelân wei werom te pakken. Yn 1206 waard de frede tekene en formeel sjoen waard it Greefskip tusken Willem en Loadewyk fan Loan opdield. Willem krige Seelân en de streek om Geertruidenberch, Loadewyk de rest. Mar it like der sterk op dat Willem gewoan troch regearde yn Hollân. Yn 1213 ûntfong hy it Greefskip as rykslien fan keizer Otto IV en hjirnei wie Willem I ek yn namme Greve fan Hollân.
De Fiifde krústocht
Yn 1216 die Willem I mei oan in Frânske ekspedysje nei Ingelân tsjin Jan sûnder Lân. De Ingelske kening erkende allinnich Loadewyk fan Loan as greve fan Hollân. Ek berikte hy dat Willem I troch de paus yn 1216 ekskommunisearre waard. Om fan dizze ban of te kommen is Willem yn 1217 meigien mei de fiifde krústocht. Troch dizze tocht is hy ferneamd wurden.
Mei syn leger fan Friezen, Hollanners, Siuwen en Flamingen sylde Willem bylâns de Jeropeeske kusten nei it Hillige lân. Troch in stoarm rekken de skippen út koers en de float, dêr’t yntiden ek Ingelske skippen by komd wienen, socht beskûl op in Portegeeske rivier. De Portegeeske Alfons II wist de krúsfarders oer te heljen om him te helpen tsjin de Moarske oerhearsking yn syn lân. Willem I gie op it fersyk yn en farde op 30 july 1217 mei syn float nei Lissabon. De stêd wie 80 jier earder by de Twadde krústocht befrijd, mar de Moaren wienen nea hielendal ferdreaun út Portegal. Nei in heftige striid om Fort Al Kasr en mei de belofte fan Willem I op in frije ôftocht joegen de Moaren har oer op 21 oktober 1217. Bûten de festing stoarte it leger fan Willem I him op de ûnbewapene Moaren en slachte se ôf. As tank joech de Portegeeske kening de krúsridders lân en in soad ridders akseptearren dat. Willem I ferlern sa in grut diel fan syn leger en frege dêrom oan paus Honoarius III om him te ûntheffen fan syn krúsfeart en him ta te stean om de striid yn Portegal fuort te setten. Mar de paus wegere dit fersyk. In grut diel fan de float gie doe op wei nei Akko. Willem sels oerwintere mei de rest fan de float yn Portegal en soe letter folgje.
Yn’e maitiid fan 1218 kaam Willem mei de Friezen, Hollanders en Ingelsen oan yn Akko wêr’t de oare krúsridders har al fersammele hienen. Besluten waard om earst de noard Egyptyske stêd Damiate te oermasterjen, sadat dernei de rest fan it troch de Ayyubiden regearde gebiet soe falle. Op 27 maaie 1218 kamen de krúsridder oan by Damiate, en op 5 novimber 1219 foel de stêd yn hannen fan de krúsfarders. De Egyptyske sultan Al-Kamil stelde dêrnei út om Damiate te ruiljen foar Jeruzalim. De measte krúsridders fûnen dit in goed idee, mar de pauslike gesant Pelagius wegere. Net troch ûnderhannelingen mar troch striid moast Jeruzalim ynnomd wurde. Doe’t Willem I dit hearde hie hy it smoar yn en woe mei syn leger werom nei hús.
Pelagus en in diel fan de krúsridders gienen fierder nei Egypte yn 'e rjochting fan Kaïro, mar sy waarden ferrifele troch de jierlikse oerstreaming fan de Nyl. Harren legerplak feroare yn in eilân en se moasten it krekt oermastere Damiate opjaan yn ruil foar in frije ôftocht.
Bestjoer
Willem I ferliende stedsrjochten oan Geertruidenberch (1213), Middelburch (1217), Dordrecht (1220) en wierskynlik ek oan Leien. Yn syn regear is in grut oantal wichtige wettersteatkundige wurken útfierd, wêrûnder de bediking fan de Hollânske Waard. Hy joech ek in wichtige oanset ta it ûntstean fan de wetterskippen.
List fan rivieren yn Yslân
Op in eilân sa as Yslân binne gjin lange rivieren. Gjin fan rivieren binne fan belang foar de skipfeart. De meast wichtige rivieren binne:
Súd-Yslân
thumb|Hvítá
Reykjavík
thumb|Wetterkrêftsintrale yn de Sog
Noard-Yslân
thumb|De Blanda mei it doarp Blönduós
East-Yslân
thumb|Lagarfljót
Frâns Ferdinand fan Eastenryk
thumb|Frans Ferdinand (1905) thumb|''Aartshartoch Frâns Ferdinand (rjochts) mei famylje Frâns Ferdinand (Dútsk: Franz Ferdinand) (Graz, 18 july 1863 – Sarajevo, 28 juny 1914), aartshartoch fan Eastenryk-Este, wie kroanprins fan Eastenryk.
Biografy
Frâns Ferdinand wie de soan fan aartshartoch Karel Loadewyk fan Eastenryk en Maria Annunciata fan Bourbon-Sisylje. Hy wie in neef fan keizer Frâns Joazef en waard nei de selsmoard fan kroanprins Rudolf en nei de dea fan syn heit troanopfolger fan Eastenryk-Hongarije. Hy wie in kâld, hurd en despoatysk man. Hy glimke hast net, hie in typyske kâlde stoarjende blik en rûn oerdreaun eptich.
Hy samle antyk en hie in roazetún. Syn grutste leafhawwerij wie lykwols de jacht. Op jacht mei de Dútske keizer Wilhelm II skeat hy ris 59 swinen en wie dûm dat de sechtichste him ûntkomd wie. Syn rol by de jacht wie benammen it oerheljen fan de trekker út in stoel wei. Personiel dreau de bisten by him foarby, wylst oaren de kadavers ôffierden en wer oaren laden gewearen oanrikten. Yn it jachtslot Konopište by Benešov yn Tsjechje, dêr't hy in grut part fan syn libben tahâlde, binne op de muorren fan in soad fertrekken nog altiten tûzenen krekt dokumintearre jachttrofeeën fan oer de heule wrâld te sjen. Dêrûnder ek de opsette kop fan it earste bist dat syn dochter skeat, doe't hja twa jier wie.
Frâns Ferdinand boaske op 1 july 1900 ûnder syn stân mei grevinne Sofie Chotek. De keizerlike famylje stie it houlik pas ta neidat oerienkomd wie dat Sofie gjin keninklike status krije soe en eventuele bern gjin oanspraak op de troan meitsje soene (in morganatysk houlik). Frâns Joazef wie net by it houlik.
Op 28 juny 1914 waard hy yn Sarajevo (Bosnje en Herzegovina) mei in FN Model 1910-pistoal deasketten troch Gavrilo Princip, wylst hy in rûnrit makke yn in Gräf & Stift (sjoch ek: moard op Frâns Ferdinand). De oanslach wie nei alle gedachten beraamd troch De Swarte Hân, in geheime nasjonalistyske Servyske groepearring. 28 juny is as tinkdei fan de Slach op it Merelfjild in spesjale dei foar de Súd-Slaven. Nei oanlieding fan dizze moard ferklearre Eastenryk de oarloch oan Servje. Dizze barrens waarden brûkt as oanlieding ta de Earste Wrâldoarloch, al leine de oarsaken dêrfan earne oars.
Bern
Frâns Ferdinand en Sofie krigen trije bern:
Donna Tartt
Donna Tartt (Greenwood (Mississippy), 23 desimber 1963) is in Amerikaanske skriuwster.
Audio
Tartt hat in stikmannich harkboeken opnaam:
Agnes Frijlink
thumb|right|260px|Atelier fan Agnes Frijlink Agnes Frijlink (Emmen, 1973) is in byldzjend keunstner út Swol. Agnes groeide op yn Veenoord en ferfarde letter nei Ellertshaar. Oan de hegeskoalle foar de keunsten "Constantijn Huygens" yn Kampen folge se tusken 1993 - 1998 de oplieding skilderjen. Dêrnei die se de earstegraads learareoplieding Byldzjende foarming (CKV) en Keunstskiednis. Sûnt 2001 folget se de oplieding Nederlânske Taal en Kultuer oan de Universiteit fan Grins. Se studearre ôf mei grutte abstrakt-ekspresjonistyske wurken mar hat ek altyd portretten makke. Fûgels foarmje ek in weromkommend tema yn har wurk.
By har byldzjende wurk makket se ek filmkes en gedichten, ek oaren meitsje der wol gedichten by.
Eksposysjes fan har wurk wienen bûten galerys ek te sjen yn it drukkerijmuseum yn Meppel, it sintrum foar Pop en Kultuer Hedon yn Swol en it Wezenlannen-sikehûs fan Swol. Se kaam yn 2009 yn it nijs mei it organisearjen fan de eksposysje "Mea Vulva" yn Emmen.
Johan fan Hichtum
Johan fan Hichtum (Hichtum, ±1560 - Nijlân, 1628) wie dûmny en ien fan de earste Fryske skriuwers fan de Universiteit fan Frjentsjer dy't dêr fan 1601-1606 studearre.
Fan Hichtum stie as predikant yn Wytmarsum (1590), Itens (1606), Ysbrechtum (1609) en Nijlân (1613).
Mooglik ynspirearre troch in klucht fan Fan Hichtum skeakele Gysbert Japiks as dichter oer fan it Nederlânsk op it Frysk.
Omgong fan Frankryk 1950
De 37ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 13 july oant en mei 7 augustus 1950.
Fertrek Italjaanske ploegen
Yn de alfde etappe, oer de Aspin, kaam Gino Bartali, hindere troch al it publyk, te fallen, wêrtroch 't ek Jean Robic foel. It Frânske publyk skold op Bartali, bedrige him en foel him sels oan. Hoewol't Bartali de rit noch útried, en sels de etappe noch wist te winnen, stapte Bartali nei dizze etappe út de wedstriid, en op syn oantrúnjen diene de oare hurdfytsers fan de beide Italjaanske ploegen itselde, nettsjinsteande it feit dat de Italjaan Fiorenzo Magni yn deselde etappe de lieding yn it algemien klassemint pakt hie. De Switser Ferdi Kübler mocht as gefolch dêrfan yn de 12e etappe yn it giel fuortgean mar had dat wegere. De einstreek fan de 15 etappe soe eins yn San Remo lizze, mar fanwegen it opstappen fan de Italjanen nei it ynsidint mei Gino Bartali, besleat de organisaasje om Itaalje te meien, en waard de rûte oanpast.
Marijebasilyk (Kevelaer)
De Marijebasilyk (Dútsk: Marienbasilika) is in neogoatysk tsjerkegebou yn it Dútske beafeartsplak Kevelaer. De tsjerke stiet tichteby de barokke Genedekapel op it plak dêr't de keapman Hendrick Busman earder in lyts hillichdom bouwe liet nei't e neffens de tradysje in stim hearde, dy't him hjitte in kapel te bouwen. De Marijebasilyk waard yn de 19e iuw boud en krige yn 1923 de status fan basilyk.
Skiednis
thumb|left|Alterromte De neogoatyske tsjerke waard tusken 1858 en 1864 troch Hilger Hertel de Aldere (1831-1890) boud neffens in ûntwerp fan de arsjtekt Vincenz Statz (1819-1898). De 90 meter hege toer waard yn de jierren 1883-1884 tafoege. Om 1900 hinne folge de kleurrike beskildering fan de it dwersskip en it koer.
Troch de bommenkriich gyngen de oarspronklike glês-yn-leadramen ferlern. Yn 1946 waarden dy ramen ferfongen; in part dêrfan neffens it ûntwerp fan de út Weeze ôfkomstige keunstner Hans Mennekes.
De restauraasje fan de op de Paryske Saint-Chapelle ynspirearre beskildering fan it ynterieur waard yn 1991 ôfsletten. Dêrmei waard ien fan de meast kleurrike tsjerkeynterieuren fan it Rynlân wer yn 'e âlde gloarje werombrocht.
It hjoeddeiske brûnzen portaal fan de tsjerke is makke troch de skilder en byldhouwer Willi Dirx.
Beafeart
Yn 1884 joech paus Leo oan pastoar Josef van Ackeren (1830-1903) en syn opfolgers it privileezje om yn syn plak fjouwerris yn 't jier de apostoalyske seine te jaan. Kevelaer is it iennige plak yn it Dútsktalige gebiet dêr't dy seine troch in preester of in biskop op de feestdagen Marije-Besite, Marije-Himelfeart, Marije-Berte en Alderheljen jûn wurdt.
De tsjerke krige yn 1923 de status fan in pauslike basilica minor.
Oargel
thumb|left|Oargel It oargel fan de Mariabasilyk is mei 131 registers it grutste Dútsk-Romantyske oargel fan de wrâld. It bestiet út in haadoargel op de westlike galerij en in op ôfstân bespylber ynstrumint op de galerij fan it noardlike dwersskip. Grutte dielen fan it oargel stamme út it oargel dat yn 1906-1907 troch de oargelbouwer Ernst Seifert boud waard, dat in earder oargel út 1874 ferfong fan Wilhelm Rütter út Kevelaer. Yn 'e rin fan' e tiid waard it oargel feroare en fergrutte.
As ûnderdiel fan in grutskalige restauraasje yn de jierren 1976-1981 waard de histoaryske oargelkas rekonstruearre en sa ek it tinnen piipwurk fan it oargel dat yn de Earste Wrâldoarloch oan de wapenyndustry ôfjûn wurde moast.
In brân yn 2002 waard de oanlieding om it ynstrumint wer folslein werom te bringen yn 'e histoaryske steat. It yn de Twadde Wrâldoarloch ferneatige oargel yn it dwersskip is ek rekonstruearre, mar sûnder in eigen spyltafel om't in ynstrumint no de funksje fan koeroargel hat.
Klokken
Yn de toer hingje 8 klokken; yn de dakruter boppe de krusing hinget noch in klok.
Vladimir Bechterev
Wurkpaad
Bechterev (as Bechterew) studearre 1878 oan de Militêre Medyske Akademy yn Sint-Petersburg en waard dêr assistint fan de psychiater Merzjejevski. 1881 studearre Bechterev dêr ek ôf en waard dêrnei dokter oan de Medyske en Sjirurgyske Akademy yn Sint-Petersburg.
Yn 1884 wie er yn Leipzig, Dútslân en Parys, Frankryk en arbeide op mei Paul Flechsig, Jean-Martin Charcot en Wilhelm Wundt. Yn 1885 waard er heechlearaar psychiatry oan de Universiteit fan Kazan. Yn 1893 folge hy Merzjejevski op oan de Militêre Medyske Akademy.
Hy rjochte it Psychoneurologysk Ynstitút yn Sint-Petersburch op dêr't er wurke fan 1913 oant 1918. Fan 1918 oant 1927 arbeide er op it Breinûndersyksynstitút yn Sint-Petersburch.
De Sykte fan Bechterew waard nei him neamd, lykas de refleks fan Mendel-Bechterew. It measte wurk hat er lykwols út de wei set op it mêd fan de neurology.
Vladimir Bechterev stoar 1927 yn Moskou. Der waard grutte dat Bechterev fermoarde waard fanwege Jozef Stalin. As meast ferneamde Russyske psychiater fan syn tiid liet Stalin him komme fanwege syn depresjes, dêr't er fan te lijen hie yn de tiid fan de machtsstriid nei it ferstjerren fan Lenin. Bechterev, ferneamd om it feit dat hy krekt sei hoe't it dêrfoar stiet, stelde fêst dat Stalin in paranoïde persoanlikheid hie. In skoft letter ferstoar er hommels; krekt foartiid hie er noch foarsitter west fan in medysk kongres; hy like doe sûn.
Herman Buyen
Herman Buyen ferstoar op 7 febrewaris 1986, yn 'e âldens fan 69 jier.
Around the World in 80 Days (film út 1956)
Around the World in 80 Days, soms stavere as Around the World in Eighty Days, is in Amerikaanske aventoerekomeedzje yn Technicolor út 1956. De film waard regissearre troch Michael Anderson, produsearre troch MikeTodd en útbrocht troch United Artists. De haadrollen waarden fertolke troch David Niven en Cantinflas, mei Shirley MacLaine en Robert Newton yn 'e wichtichste byrollen. De titel betsjut "Om 'e Wrâld yn 80 Dagen". De film is basearre op 'e ferneamde aventoereroman Le Tour du Monde en Quatre-vingts Jours fan Jules Verne, út 1872. It ferhaal giet oer in eksintrike Ingelske aristokraat, Phileas Fogg, dy't yn syn heareklub úthâldt dat it mei de foarútgong fan dat stuit mooglik is om in reis om 'e wrâld te meitsjen yn tachtich dagen. As de oare leden him net leauwe wolle, slút er in weddenskip ôf en set er noch dyselde jûns mei syn tsjinstfeint Passepartout útein om syn gelyk te bewizen. Around the World in 80 Days krige fan 'e filmkritisy oer it algemien positive resinsjes. De film wûn 5 Oscars, wêrûnder de Oscar foar Bêste Film, en 2 Golden Globes, wêrûnder de Golden Globe foar Bêste Film – Drama. Tsjintwurdich wurdt it beskôge as in wiere filmklassiker.
Fêste foarfilm
Around the World in 80 Days waard útbrocht mei in fêste prolooch dy't winliken alhiel neat mei de eigentlike film te krijen hat. Yn dizze foarfilm presintearret ferslachjouwer Edward R. Murrow byldmateriaal út 'e stomme film Le Voyage dans la Lune fan regisseur Georges Méliès út 1902. Hy leit dêrby út dat dy film loskes basearre wie op 'e roman De la Terre à la Lune, fan Jules Verne, út 1865. De prolooch omfiemet ek bylden fan 'e lansearring fan in ûnbemanne raket dy't tarist is mei in kamera, sadat toand wurde kin hoe't de Ierde almar fierder op ôfstân komt. Dat moat yn 1956, foar de dage fan it Apolloprogramma fan 'e NASA, spektakulêr west hawwe, mar no hellet men de skouders deroer op.
Plot
Yn 1872 arrivearret de Frânsman Passepartout yn 'e Britske haadstêd Londen, nei't er, nei eigen sizzen, op 'e flecht foar de ferskate froulju dêr't er it mei oanlein hat, de wyk nimme moatten hat út syn heitelân. Yn Londen siket er wurk. As er heart dat de eksintrike hear Phileas Fogg om in butler ferlegen sit nei't de lêste dy't dy posysje ferfolle hat, opstapt is út wanhoop oer de nuvere opstigings fan syn wurkjouwer, biedt er himsels oan as ferfanger. It docht al mei gauwens bliken dat Fogg in man is foar wa't tiid en regelmaat tige wichtich binne. It is foar him ûnbesprekber om in miel te beplúzjen dat net persiis op 'e tiid optsjinne wurdt of in bad te nimmen dat net persiis de juste temperatuer hat.
Dyselde deis besiket Fogg de Reform Club, in tige eksklusive heareklub dêr't er kaartspilet mei oare hearen fan stân. Underwilens beprate de mannen in oerfal op in Bank fan Ingelân, wêrby't de dieder £55.000 (£5 miljoen yn jild fan 2017) bútmakke hat. Guon fan harren ornearje dat de rôver mei gauwens pakt wurde sil, wylst oaren miene dat de wrâld sa grut is dat de autoriteiten him nea fine sille. Dat bringt it petear op 'e foarútgong en wat dy te betsjutten hat foar reizgjen en kommunikaasje. Fogg beweart dat men tsjintwurdich yn tachtich dagen de wrâld yn 't rûn reizgje kin. De measte oaren beslane dat mei de gek. Dêrop daget Fogg harren út ta in weddenskip mei ynset fan £20.000 (£1,8 miljoen yn jild fan 2017) dat hy in reis om 'e wrâld meitsje kin en binnen tachtich dagen wer yn 'e Reform Club wêze kin. De oaren nimme dy weddenskip oan.
Sadwaande sette Fogg en de frijwat ferbjustere Passepartout dyselde jûns noch om persiis 8.45 oere út Londen ôf troch de trein nei de kust te nimmen om dêr mei de fearboat It Kanaal oer te stekken nei Frankryk. By harren hawwe se in reistas dy't fol sit mei it papierjild út Fogg syn klûs en net folle oars. Nei't se de Frânske haadstêd Parys berikke, wolle se de trein nei de Marseille nimme, mar dêr komme se it earste obstakel tsjin as bliken docht dat troch in lawine it spoar troch de Alpen blokkearre is. It tafal wol dat de eigner fan it reisburo yn Parys dêr't se de treinreis boeke woene, ek in entûsjast ballonfarder is. Dat Fogg keapet foar rij jild syn hjitte-luchtballon en dêrmei sette hy en Passepartout út Parys ôf. As se úteinlik de kust fan 'e Middellânske See berikke, docht lykwols bliken dat se troch de wyn fier fan 'e koers ôf blaasd binne en dat de mei snie bekape bergen dêr't se oerhinne flein binne, eins de Pyreneeën wiene ynstee fan 'e Alpen. Fan gefolgen binne se net yn Súd-Frankryk, mar yn Spanje bedarre.
Om harren oansluting op it steamskip de Mongolia te heljen, dat harren út Marseille fia it Suëzkanaal nei Britsk-Ynje bringe sil, moatte se in flugge boat sjen te finen dy't harren út Spanje nei Marseille farre kin. De iennichste dy't oer sa'n boat beskikt is in besykjende Marokkaanske ealman út Tanger, dy't yn Spanje is om't er sljocht is nei bollefjochtsjen. Nei't er Passepartout dûnsjen sjoen hat, easket dyselde yn ruil foar it gebrûk fan syn boat dat Passepartout as matador meidwaan sil oan it bollefjochtsjen. De fernimstige tsjinstfeint docht dat en wit it publyk foar him te winnen mei in komysk optreden, wêrnei't hy en Fogg mei de flugge boat nei Marseille brocht wurde, krekt op 'e tiid om 'e Mongolia te heljen.
Oan board fan 'e RMS Rangoon reizgje Fogg, Passepartout, Aouda en ek Fix nei Hongkong, dêr't bliken docht dat de omke fan Aouda dêr net mear is. Fogg beslút dat der neat oars op sit as Aouda mei te nimmen nei Ingelân. Mei't sy ûnderweis nei Hongkong fereale op him wurden is, hat sy dêr gjin beswier tsjin. Wylst Fogg en Aouda harren yntrek nimme yn in hotel, wurdt Passepartout derop útstjoerd om passaazje te boeken op 'e SS Carnatic nei Yokohoma, yn Japan. Fix is der lykwols alles oan gelegen om Fogg yn Hongkong te hâlden, mei't dat Britske grûn is en hy noch altyd op in arrestaasjebefel út Londen wachtet. Passepartout lit him troch Fix meitroaie nei in kroech, dêr't Fix him dronken fiert. Dêrnei lit er de bewusteleaze Passepartout troch in pear trewanten fan sines yn 'e haven dumpe. De behelpsume plysje, dy't him dêr fynt, treft de boekingsbewizen foar de SS Carnatic yn syn bûse oan en bringt him dêr oan board. Om't de ôfreistiid fan it skip lykwols nei foarren helle is, misse Fogg en Aouda letterlik de boat.
As Passepartout de oare deis allinnich oan board fan 'e SS Carnatic wekker wurdt, is er raar gesteld. Yn Yokohama oankommen, doarmet er lykme-allinne troch de stêd sûnder jild of iten. Underwilens blykt Fogg net foar ien gat te fangen te wêzen. Om't der pas oer in wike wer in passazjiersskip fan Hongkong nei Yokohama giet, betellet er in Sineeske fisker om him op syn jonk nei Japan te farren, yn 'e mande mei Aouda en de no net mear fan syn side wikende Fix. Yn Yokohama fine Fogg en Aouda Passepartout werom yn in teäter, dêr't er him by in Japanske troep akrobaten jûn hat om itende te bliuwen. Weriene nimme se trijeresom in nij passazjiersskip, de General Grant, om oer de Stille Oseaan nei San Francisco te farren. Op 'e nij fynt Fix in ferlechje om wer krekt itselde skip te nimmen.
Yn San Francisco kriget Fogg it oan 'e stôk mei in Amerikaan, kolonel Stamp Proctor. Hy en syn selskipslju nimme it Transkontinintaal Spoar nei New York, dwers troch Noard-Amearika hinne. Dêrby komme se yn 'e Rocky Mountains nauwerneed oer in ynstoartende spoarbrêge en moatte se op 'e Grutte Flakten hohâlde foar in reuseftige keppel bizons dy't de spoarline oerstekt. Koarte tiid letter rekket Fogg wer deilis mei kolonel Proctor, dy't tafalligerwize mei deselde trein reizget. De beide hearen beslute yn ien fan 'e treinwagons in duël mei de revolver út te fjochtsjen, mar ear't dat syn beslach krije kin, wurdt de trein oanfallen troch de Lakota-Yndianen. De masinist en de stoker wurde by de oanfal deade en de trein giet op 'e rin. De moedige Passepartout besiket oer it dak fan 'e wagons de lokomotyf te berikken, mar rûgelet fan 'e trein. Nei in efterfolging wurdt er finzen nommen troch de Yndianen, dy't him meinimme nei harren kamp en risselwearje om him libben te ferbaarnen. Underwilens is de trein feilich arrivearre yn Fort Kearney. Fogg liedt in ôfdieling fan 'e Amerikaanske kavalery by in oanfal op it kamp fan 'e Lakota, wêrby't Passepartout op it nipperke rêden wurdt.
Werom yn Fort Kearney is de trein al sûnder Fogg-en-dy ôfset. Dêrop bouwe se in sylwein dy't op it spoar ride kin, sadat se net in wike op 'e folgjende trein hoege te wachtsjen. Troch alle omballingen arrivearje se te let yn New York om it skip oer de Atlantyske Oseaan nei Liverpool yn Ingelân te heljen. Dat, Fogg betellet de kaptein fan 'e SS Henrietta, in frachtskip dat eins Caracas, yn Fenezuëla, as bestimming hat, om ynstee nei Liverpool te farren. Hy lit bot oanstoke om faasje te meitsjen, mar healwei de oerstek rekket de stienkoal op, dy't ommers ynnommen wie foar in koartere reis. Dêrop keapet Fogg it hiele skip en lit dan alles dat los en fêstsit, wêrûnder de hiele boppebou, mêsten en seilen, yn 'e ûne smite. Krekt as se neat mear hawwe om op te stoken en stil te lizzen driigje te kommen, wurdt oan 'e kym lân waarnommen.
Sa komme se op 'e tachtichste dei fan 'e reis yn Liverpool oan. Der is dan noch krekt genôch tiid om mei de trein nei Londen te reizgjen en dêr foar 8.45 oere jûns yn 'e Reform Club te wêzen. Yn Liverpool leit foar Fix, dy't ek mei SS Henrietta út Amearika oerkommen is, einlings en te'n lêsten syn langferwachte arrestaasjebefel klear. Dat hy pakt Fogg op fertinking fan bankrôf op en smyt him yn 'e sel. Pas jûns let docht bliken dat de wiere dieder fan 'e oerfal op 'e Bank fan Ingelân ûnderwilens al oppakt is yn Brighton. In fernedere Fix biedt Fogg syn ûntskuldigings oan en lit him gean. Troch it akkefytsje mei Fix is der lykwols net genôch tiid mear om op 'e tiid de Reform Club te berikken. Dat Fogg-en-dy dogge it har oan tiid om nei hûs en komme de oare moarns, op snein, yn 'e filla fan Fogg oan. Dêr sûnderet Fogg him deprimearre fan syn reisgenoaten ôf, mei't er syn hiele fermogen kwyt is no't er de weddenskip ferlern hat.
Oan 'e oare kant docht lykwols bliken dat er de leafde fan 'e bekoarlike Aouda wûn hat. De oars sa opmerksume Fogg moat dêr wol mei de noas op treaun wurde foar't er it foar it ferstân hat, mar dan kriget er syn âlde trochtaastendheid werom. Hy en Aouda beslute te trouwen en Passepartout wurdt derop útstjoerd om't der daliks in predikant by helle wurde moat. Underweis komt Passepartout in krantejonge tsjin, dy't de krante fan sneon ferkeapet. Passepartout keapet in krante en hastiget him werom nei syn master. It wol Fogg earst net oan dat it sneon is ynstee fan snein, om't er de dagen goed byholden hat. Mar dan beseft er dat se, trochdat se yn eastlike rjochting om 'e wrâld reizge binne, by it krusen fan 'e Ynternasjonale Datumgrins in dei wûn hawwe. It is op dat stuit 8.35 oere jûns, dat hy moat hurd om noch op 'e tiid yn 'e Reform Club te wêzen, mar mei muoite slagget him dat en is er persiis te plak as de sekondewizer de tolve oanwiist. Dêrmei hat er de weddenskip dochs noch wûn en de oare leden fan 'e heareklub jouwe har ferlies ta. As Aouda, dy't Fogg efternei kommen is, sûnder euvelmoed de Reform Club binnen komt, binne de leden dêr folle mear troch yn shock as troch it feit dat Fogg yn tachtich dagen de wrâld yn 't rûn reizge hat, want yn 'e lange, lange skiednis fan 'e heareklub hat dêr noch nea in frou oer de flier west.
Rolferdieling
(útsein dy fan Shirley MacLaine en Robert Newton kinne hast alle byrollen oantsjut wurde as cameo's)
Produksje
Around the World in 80 Days waard regissearre troch Michael Anderson nei in senario fan James Poe, John Farrow en S.J. Perelman op basis fan 'e ferneamde roman Le Tour du Monde en Quatre-vingts Jours fan Jules Verne, út 1872. De film wie in projekt fan Mike Todd foar syn eigen filmstudio de Michael Todd Company. Todd wie in toanielprodusint fan Broadway dy't noch nea earder in film makke hie, en in grut diel fan 'e ferantwurdlikheid lei sadwaande op 'e skouders fan Anderson, dy't earder de Britske oarlochsfilm The Dam Busters (1955), de ferfilming fan 'e roman fan George Orwell 1984 (1956) en oare filmklassikers regissearre hie.
Foar de film wie in budget beskikber fan $6 miljoen. Neffens haadrolspiler David Niven siet Todd tsjin 'e ein fan 'e opnamen djip yn 'e skulden en wie de postproduksje in oefening yn it ôfhâlden fan skuldeaskers. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Lionel Lindon, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Victor Young.
Casting
Yn syn autobiografy The Moon's a Balloon, út 1972, beskreau haadrolspiler David Niven syn earste moeting mei filmprodusint Mike Todd oer Around the World in 80 Days. Doe't him frege waard oft er belangstelling hie foar de rol fan Phileas Fogg, antwurde Niven: "Dat wol 'k fergees wol dwaan!" Hy joech ta dat er letter tankber wie dat Todd him dêr net oan holden hie.
De rol fan Passepartout gie nei de Meksikaanske artyst Cantinflas, dy't yn 'e 1950-er jierren de bekendste komyk fan Latynsk-Amearika wie. Hy hie al ferskate kearen rollen yn Hollywood-produksjes ôfwiisd. Foar him waard de rol fan Passepartout, dy't yn 'e roman fan Jules Verne eins net iens sa botte grut is, tige by tige útwreide, sadat er úteinlik suver wichtiger waard as de rol fan Phileas Fogg. Hoewol't Passepartout yn it boek hikke en tein is yn Parys, wurdt it yn 'e film eins blau-blau litten wêr't er krekt wei komt. Nei't se mei de hjitte-luchtballon oer de Pyreneeën flein binne (in passaazje dy't net yn it boek fan Verne foarkomt), bedarje se yn Spanje, dêr't bliken docht dat Passepartout yn elts gefal floeiend Spaansk sprekt. De komysk bedoelde opienfolging fan sênes om it bollefjochtsjen hinne waard spesjaal foar Cantinflas yn it filmskript ynfoege en komt ek net yn 'e roman fan Verne foar.
Robert Newton waard cast as de iverige, mar misse ynspekteur Fix. It wie doedestiden bekend dat Newton oan 'e drank wie, en Niven skreau yn The Moon's a Balloon dat Mike Todd him de rol fan Fix taparte op it betingst dat er net drinke soe salang't de opnamen duorren. Neffens Niven hold Newton him dêroan, mar liet er him nei ôfrin fan 'e opnamen sa gean, dat it ta syn ûntidich ferstjerren late. Yn elts gefal stoar Newton foar't Around the World in 80 Days yn premiêre gie.
Foar de rest fan 'e rollen yn 'e film, dat eins hast allegear cameo's wiene, waarden mear as fjirtich ferneamde akteurs en oare artysten frege, fan wa't (tsjintwurdich) de bekendsten Noël Coward, sir John Gielgud, Marlene Dietrich en Frank Sinatra binne. John Wayne waard frege foar de rol fan 'e kommandant fan 'e Amerikaanske kavalery yn Fort Kearney, mar betanke foar de ear. Yn promoasjemateriaal foar Around the World in 80 Days, yn oanrin nei de premiêre fan 'e film publisearre, waard in fertsjintwurdiger fan it Screen Actors Guild, it Amerikaanske fakbûn foar akteurs, sitearre, dy't tsjin produsint Mike Todd sein hawwe soe: "Leave santjin, Todd, jo hawwe figuranten makke fan alle stjerren yn Hollywood!"
Opnamen
De opnamen foar Around the World in 80 Days setten op 9 augustus 1955 útein en duorren oant en mei 20 desimber fan dat jier, mei yn totaal 75 filmdagen. Der waard filme op 112 lokaasjes en 140 filmsets yn 13 ûnderskate lannen en territoaria, wêrûnder it Feriene Keninkryk, Frankryk, Spanje, Egypte, Yndia, East-Pakistan (no Bangladesj), Tailân, Hongkong, Japan en de Feriene Steaten. Guon sênes waarden opnommen yn Hollywood, op lân dat no oerboud is mei it kantoarekompleks Century City.
Neffens in artikel yn it tydskrift Time fan 29 oktober 1956 bestie de cast fan Around the World in 80 Days, alle figuranten ynbegrepen, út 68.894 minsken. Yn itselde stik waard fermeld dat by de opnamen foar de film ek 7.959 bisten brûkt wiene, wêrûnder 1 kat, 4 strúsfûgels, 6 stjonkdieren, 15 oaljefanten, 17 bollen, 512 resusaapkes, 800 hynders, 950 ezels, 2.448 Amerikaanske bizons, 3.800 skiep en ien hillige ko dy't op kommando de blommen yn 'e kream fan in blommist oanfrette woe. Der waarden 74.685 kostúms en 36.092 rekwisiten makke, dy't mei-inoar $410.000 kosten. It sizzen is dat foar Around the World in 80 Days mear kostúms brûkt waarden as foar lykfol hokker oare Hollywoodproduksje ek.
De ûnderskate skippen yn 'e film, ynsafier't se fan in ôfstân te sjen binne, wiene foar it meastepart miniatueren dy't filme waarden yn in grutte wettertank. Foar de sêne mei de ynstoartende spoarbrêge waard ek in miniatuer brûkt: de bylden fan 'e trein dy't oer de brêge giet, binne echt, mar it ynstoarten fan 'e brêge waard yn it lyts neibeard, sij it op frije grutte skaal. De tunnel dêr't de trein trochhinne giet wylst er efterfolge wurdt troch Yndianen, wie eins makke fan papier-masjee. De sênes fan 'e oerstek fan 'e Atlantyske Oseaan op it skip dat geandewei ûntmantele wurdt om oan branje te kommen, waarden foar de kust fan San Francisco yn 'e Stille Oseaan opnommen op in spesjaal boud rekwisytskip. Neffens David Niven wie it hiele ding gefaarlik ynstabyl mar waard it wat langer wat stabiler neigeraden dat it fierder ôfbrutsen waard.
In protte fan 'e lânskipssênes dy't Phileas Fogg en Passepartout sabeare út 'e hjitte-luchtballon wei sjogge, waarden eins filme mei in kraan fan 49 m heech. De koer fan 'e ballon waard dêrfoar boppe-op 'e útein fan 'e kraan befêstige. David Niven, dy't hichtefrees hie, stie dêr likegoed deadseangsten út. De passaasje mei de ballonfeart waard spesjaal oan 'e film tafoege om yn 'e bioskopen mei in grut, rûngear skerm te pronkjen mei de film dy't opnommen wie yn Todd AO-format. Hoewol't de reis mei de hjitte-luchtballon ien fan 'e bekendste dielen fan Around the World in 80 Days is, komt der yn Le Tour du Monde en Quatre-vingts Jours, it boek fan Jules Verne, gjin ballonfeart foar. In oar, earder boek fan Verne, Cinq Semaines en Ballon ("Fiif Wiken yn in Ballon"), út 1863, giet wol oer ballonfeart.
Distribúsje
De distribúsje fan Around the World in 80 Days waard fersoarge troch United Artists. De film gie op 17 oktober 1956 yn New York yn premiêre, en iepene koart dêrnei yn 'e Amerikaanske bioskopen. Dêr draaide de film 102 wiken efterinoar.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige Around the World in 80 Days oer it algemien positive resinsjes. Sa omskreau Bosley Crowther fan The New York Times de film as in "útstrutsen konglomeraasje fan ferfine Ingelske komeedzje, panorama's op it reuzeskerm en […] Keystone-burlesque". It tydskrift Time neamde de film "ekstrafagant" en "grappich", en skreau dat er "as in reisferhaal […] teminsten like spektakulêr is as lykfolwat dat troch Cinerama gearflânze is".
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat Around the World in 80 Days in goedkarringspersintaazje fan 69%, basearre op 42 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Men kin in gebrek oan djipgong net ûntstride, mar de fleurige pretinsjeleazens, en teffens de grutskalichheid en de mei stjerren foltroppe cast, helpe om Around the World in 80 Days ta ynnimlik lichthertich fermaak te meitsjen." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet Around the World in 80 Days in goedkarringspersintaazje fan 69%, basearre op 10 resinsjes.
Opbringst
Around the World in 80 Days brocht yn totaal yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada (lettere re-releases yn 'e bioskoop meirekkene) $42,0 miljoen op. It is net bekend hoefolle oft de film yn oare lannen en territoaria yn totaal yn 't laadsje brocht, mar wol dat er dêr tsjin novimber 1958 $4,6 miljoen binnenswile hie. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op teminsten $46,6 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $6 miljoen betsjut dat in winst fan $40,6 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. Sadwaande wie tsjin 'e tiid dat de produsint fan 'e film, Mike Todd, oardel jier nei de premiêre omkaam by in fleantúchûngemak, bekend dat de film in grut súkses wie.
Prizen
Around the World in 80 Days waard yn 1957 nominearre foar 8 Oscars, wêrûnder de prizen foar bêste regisseur, bêste artdirection (kleur) en bêste kostúmûntwerp (kleur). De film wûn 5 Oscars, foar bêste film, bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy (kleur), bêste filmmuzyk en bêste filmmontaazje. De film waard ek nominearre foar 3 Golden Globes, wêrûnder bêste regisseur. Around the World in 80 Days wûn 2 Golden Globes, foar bêste dramafilm en bêste akteur yn in musical of komeedzje (Cantinflas). De film waard fertoand op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes fan 1957, mar tinge dêr net mei nei de Gouden Palm.
Rely Jorritsma
Rely Jorritsma, folút Aurelius Hotze Theodorus Jorritsma, (Jellum, 11 febrewaris 1905 - Ressen, 1 oktober 1952) wie in Fryske dichter en skriuwer. Njonken syn literêre wurk is hy bekend fan de troch him by testamint yn it libben roppen Rely Jorritsmapriis.
Libben
Rely Jorritsma waard berne yn Jellum as soan fan de begoedige Hotze Jorritsma en Emilie Rappard. Op de legere skoalle bliuw er in kear sitten (en krige doe fan syn heit in ezel, dêr't dy him in hynder foarsein hie as er oergong). Nettsjinsteande dat rûn er de h.b.s. flot troch. Yn 1924 stie er ynskreaun as studint fan de Katolike Universiteit fan Nymwegen, neidat er frijlotte wie foar de militêre tsjinst. Fan 1926 oant 1927 hold er yn Arnhim ta dêr't er in literêre leargong folge. Nei't er yn 1929 en 1930 by it Utrechtsch Dagblad wurke hie as aspirant-sjoernalist en noch in skoftke yn Utert as frijwilliger yn in boekwinkel wurke hie, sette er yn maaie 1931 wer op Nijmegen oan.
Hy kearde de literatuer foarearst de rêch ta en lei him ta op it tekenjen en skilderjen. Oant 1934 folge er de Middelbere Tekenskoalle 'Kunstoefening' yn Arnhim. Hy helle dêr de l.û-akte tekenjen. Om't er yn 1934 sakke foar it talittingsseksamen fan de keunstakademy yn Amsterdam, gie Rely nei de akademy yn Antwerpen. Hy keas al rillegau foar in partikuliere oplieding. Syn learmaster waard de Antwerpske keunstskilder Albert Thijs. Yn 1935 sette Jorritsma wer op hûs oan.
Werom yn Nijmegen by syn heit, syn mem wie yn 1934 ferstoarn, hie Rely in soad kontakt mei in groep jonge keunstners; mei harren eksposearre er yn 1935 en sy joegen ûnder de namme Zwarte Kraaien, in literêr tydskrift út. Fersen út syn Arnhimske stúdzjetiid waarden opnommen yn it blêd Jonge Kunst. Hy publisearre fierder ûnder oaren yn de Ljouwerter Krante, Sljucht en Rjucht, It Heitelân en De Holder.
Rely Jorritsma hat fierder nei de oarloch fan him jilde litten mei syn histoaryske rubryk Tussen Maas en Rijn yn de Nijmeegse Courant.
Om't er foar syn kwaal, multiple skleroaze, fersoarge wurde moast, kaam er yn de hjerst fan 1950 telâne yn 'Klein Jagtlust' yn It Oranjewâld. Yn de neisimmer fan 1952 ferfarre Rely Jorritsma nei Ressen, dêr't er op 1 oktober 1952 te ferstjerren kaam.
Wurk
Der binne fan de hân fan Rely Jorritsma njonken in tal proaza-stikken sa'n 170 Fryske fersen ferskynd yn ferskate tydskriften. Yn bondelfoarm binne syn Fryske ferzen nea útjûn. Ut de oantekenings dy't Rely neilitten hat blykt wol dat er soks fan doel west hat, mar it is der nea fan kommen. Allinne de Nederlânsktalige bondel Idille in het Nederrijk is yn boekfoarm ferskynd.
Der Untergang
Der Untergang is in Dútsktalige film út 2004 oer de lêste tsien dagen fan Adolf Hitler yn de Slach om Berlyn, sjoen troch de eagen fan Traudl Junge, syn persoanlike siktaresse. Likernôch 4,5 miljoen Dútsers hawwe Der Untergang sjoen.
Ferhaal
Yn novimber 1942 begjint de 22 jierige Münchenerin Traudl Humps (nei har houlik yn 1943 Traudl Junge) yn it haadkertier „Wolfsschanze“ as siktaresse fan Adolf Hitler.