cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Betlehim
Moderne tiid
Hjoed-de-dei is de stêd omkringe troch rûnwegen foar Israelyske kolonisten, dêr't de ynwenners fan Betlehim tusken 37 Joadske enklaven ynklamme sitte, dêr't in fearns part fan alle kolonisten fan it Westjordaanlân, rûchwei 170.000, wenje. Betlehim is hast alhiel besingele troch in acht meter hege ôfskiedingsmuorre, dêr't Betlehim fan Jeruzalim ôfsnien wurdt.
Kristlike famyljes dy't generaasjes lang yn Betlehim wenne hawwe, wurde twongen fuort te gean om't harren lân yn Betlehim yn beslach nommen wurdt en hûzen platskood wurde om paad te meitsjen foar it bouwen fan tûzenen nije Israelyske wenten. It yn beslach nimmen foar Israelyske koloanjes hawwe it bouwen fan in nij sikehûs foar de bewenners fan Betlehim behindere. Ek tsientallen Palestynske famyljes wurde fan harren lânbougrûn en kristlike mienskippen fan harren gebedshûzen skaat.
Geografy
500px|thumb|Sicht oer Betlehim Betlehim leit yn it Judeäberchtme op in hichte fan 775 meter boppe seenivo, 30 meter heger as it njonkenlizzende Jeruzalim. Betlehim leit 73 km noardeastlik fan Gaza en de Middellânske See, 75 km westlik fan Amman, haadstêd fan Jordaanje, 59 km súdeastlik fan Tel Aviv en 10 km súdlik fan Jeruzalim. Stêden om Betlehim hinne binne Beit Safa en Jeruzalim noardlik, Beit Jala noardwestlik, Husan westlik, al-Khadr en Artas súdwestlik en Beit Sahour eastlik. Beit Jala en Beit Sahour foarmje in stêdekloft mei Betlehim. De flechtlingekampen Aida en Azza lizze binne de gemeentegrinzen.
Yn it sintrum fan Betlehim is de âlde stêd. De âlde stêd bestiet út acht wiken dy't yn mozaïke styl om it Kribbeplein hinne lizze. De wiken binne de kristlike an-Najajreh, al-Farahiyeh, al-Anatreh, al-Tarajmeh, al-Qawawsa en Hreizat. Al-Fawaghreh is de iennige moslimwyk. De measte kristlike wiken binne neamd nei Arabyske Ghasaniden dy't harren dêr nei wenjen setten. Al-Qawawsa waard yn de achttjinde iuw troch Arabyske kristlike emigranten fan it tichteby lizzende stedsje Tuqu stifte. Der is ek yn Assyryske wyk yn de âlde stêd, fan Assyrjers dy't út it hjoeddeistige Syrysk-Turkske grinsgebiet komme. De âlde stêd hat likernôch 5.000 ynwenners.
Klimaat
thumb|Strjitbyld Betlehim Betlehim hat in Mediterraan klimaat mei waarme en drûge simmers en sêfte wiete winters. Jannewaris is de kâldste moanne, mei temperatueren tusken 1 en 13° C, wylst augustus de waarmste moanne is mei temperatueren fan 30° C. De trochsneed delslach is 700 mm, mei 70% dêrfan fan novimber oant en mei jannewaris.
Betlehim wurdt beynfloede troch oan iene kant de Middellânske Seewyn dy't ornaris yn it midden fan de dei oanwêzich is, dochs oan oare kant ek troch jierlikse weagen hjitte, drûge, sânige en stofwyn fan de Arabyske Woastyn fan april oant en mei mid-juny.
Demografy
Neffens Ottomaanske belestingsdokuminten bestie de Betlehimske befolking yn de iere sechstjinde iuw foar 60% út kristenen, wylst de kristenen en moslims yn de mid-sechstjinde iuw heal om heal wie. Oan 'e in fan dy iuw waarden der lykwols gjin moslims teld, om't der in befolking út 287 belesting beteljende manlju bestie. Kristenen, lykas alle oare net-moslims yn it Ottomaanske Ryk moasten de dzjidza-belesting betelje.
Yn 1948 bestie de befolking út 85% kristenen, dêr't de measten Gryksk-otterdoksen en Roomsk-katoliken fan wiene, en 13% moslims. Yn in sensus, dy't troch Isreal yn 1967 dien waard, hie Betlehim 14.439 ynwenners, dêr't 53,9% moslims en 46,1% kristenen fan wiene. Yn 1997 neffens in sensus fan it Palestynske Buro foar de Statistyk hie de stêd 21.670 ynwenners, dêr't in totaal fan 6.570 flechtlingen fan wiene, dus 30,3% fan de totale befolking.
It besjen wurdich
thumb|[[Bertetsjerke]] thumb|Kribbeplein mei de Moskee fan Omar thumb|It sintrum fna Betlehim mei op foargrûn de Bertetsjerke en benefter it Kribbeplein en de Moskee fan Omar De wichtichste toeristyske attraksje fan Betlehim is de Bertetsjerke dêr't in soad kristlike pilgrims hinne gean te besykjen. De basilyk wurdt troch alle kristlike denominaasjes brûkt en stiet oan it Kribbeplein yn it midden fan de stêd dy't boppe in hoale, dy't de "Hillige Krypt" neamd wurdt, stiet. Yn dy hoale moat Jezus fan Nazaret berne wêze. Dêrnjonken, súdlik fan de Bertetsjerke, is de Molkhoale mei syn kapel, dêr't de Hillige Famylje yn ferskûle wie by de bernemoard yn Betlehim fan kening Herodes de Grutte. Dêrnjonken is de hoale dêr't de hillige Hieronymus tritich jier lang wurke oan de Fulgata. De Sint-katarinatsjerke is in Roomsk-katolike tsjerke dy't noardlik tsjin de Bertetsjerke oanboud is.
Ek oan it Kribbeplein stiet de Moskee fan Omar, de iennige moskee yn Betlehim. Fierders yn dy omkriten binne der in ferskaat oan sûvenirswinkels.
Ek tichteby stiet de Luterske Krysttsjerke.
Yn de stêd is ek it Grêf fan Rachel, in religieus bouwurk dy't op it plak dêr't Rachel, de frou fan Jakob, de aartsfaar fan Israel, begroeven wêze moat, sa't it beskreaun stiet yn Genesis 35:16-20.
14e iuw
De 14e iuw of fjirtjinde iuw rûn fan 1 jannewaris 1301 oant 31 desimber 1400.
Westermar
thumb|’’Westermar’’ thumb|± 1905 thumb|sa. 1920 Westermar is in eartiidsk doarp yn wat no de gemeente De Fryske Marren is. It doarp lei krekt be-easten it sintrum fan wat no De Jouwer is.
Skiednis
Westermar wie tegearre mei oare tsjerkedoarpen Nijehaske, Aldehaske, Haskerhoarne en Sniksweach as gritenij Hasker Fiifgea de kearn fan de lettere gemeente Haskerlân. De dêr op in hegre sânrêch stifte katolike parochy wie de earste yn it gebiet. Yn 1580 waard de earste protestantske tsjerke stiften.
Yn de 15e iuw ûntstie ten westen fan it doarp de útbuorren De Jouwer. De namme komt ek foar as Westermeer en Westermer. De Jouwer lei wat ferfier oer wetter en oerlân nei de Súdwesthoeke wat geunstiger as westermar, en waard al gau sa grut dat Westermar yn ferfal rekke. Uteinlik slokte De Jouwer it oarspronklike memmedoarp op yn 1954. De noch besteande midsiuwske tsjerketoer op begraafplak Westermar (it tsjerkegebou waard al yn 1695 sloopt) is hjirtroch it âldste bouwurk fan De Jouwer. By de herfarming is de tsjerke net opnij ynrjochte, mar waard preke yn de tsjerke op de Jouwer. Fan tekener Cornelis Pronk bestiet noch in skildering fan de toer út 1732. Dêrop is ek al te sjen dat de toer wat skean nei it noardwesten stiet. De eardere tagong fan de toer siet oan de westkant, letter kamen der doarren oan de eastkant, wêr't earder de tsjerke stie. Oan de eastkant fan de toer is noch te sjen wêr't de tsjerke oan de toer fêst sitten hat. Yn de toer binne materialen as dowestien, Bremer sânstien en roaswinkels brûkt út de 13e iuw, dat kin fan de earste bou wêze, mar ek wol fan lettere restauraasjes.
De útdrukking "de rike toer fan Westermar" ûntstie net troch it uterlik fan de toer. De tsjerklike opbringsten wiene hjir mei anneks. De jilden en besittings fan it eardere Earmbestjoer fan de Tsjerkfâdij Westermar binne ûnderbrocht yn de Stifting Westermar. Deze stifting subsidiearret sosjaal-kulturele doelen yn de gemeente Skarsterlân.
Neist it begraafplak ferwize no inkeld noch de namme fan in basisskoalle en in nijbouwyk út de jierren '80 fan de 20e iuw mei dêrtrochhinne rinnend de Westermarwei nei it bestean fan dit doarp.
Savannah Gold
Savannah Gold, echte namme: Nathalie Heck (Yorkshire, 29 oktober 1984 – dêre, 17 oktober 2011), wie in Britsk neakenmodel en pornografysk aktrise. Har artystenamme waard ek wolris misstavere as "Savanah Gold". Se moat net betize wurde mei de Amerikaanske pornoaktrise Savannah. Der bestiet ienige twifel oer har dea.
Libben
Savannah Gold wie hikke en tein yn Yorkshire, yn noardlik Ingelân. Se kaam yn 'e pornoyndustry telâne doe't se om 2004 hinne úteinsette mei it meitsjen fan amateurpornografy ûnder har eigen namme. Ek wurke se wol as callgirl. Nei ferrin fan tiid sleat hja op pornografysk mêd foar beheinde tiid in eksklusyf kontrakt ôf mei it Britske label Bluebird. Yn 2006 emigrearre se nei de Feriene Steaten, dêr't se har nei wenjen sette yn Los Angeles, yn 'e steat Kalifornje. Se liet har boarsten fergrutsje, naam de artystenamme "Savannah Gold" oan en begûn yn profesjonele pornografyske films te spyljen, foar labels as Hustler, Diabolic Video, Evil Angel, New Sensations, Digital Sin en Red Light District, en teffens foar ynternetsites as Brazzers en RealityKings. Gold spile neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) yn likernôch 67 pornofilms. Yn 2006 wûn se priis foar bêste aktrise by de útrikking fan 'e UK Adult Film and Television Awards. Yn 2009 sleepte se in nominaasje foar in AVN Award yn 'e wacht.
Datselde jiers noch loek Savannah Gold har werom út 'e pornoyndustry. Se kearde werom nei Ingelân, dêr't se har yn 't earstoan nei wenjen sette yn 'e Londenske wyk Lambeth. Yn july 2010 trof de plysje, ynskeakele troch buorlju dy't kjel wurden wiene fan in alderheislikst leven, by Savannah Gold thús de eardere pornostjer neaken en bliedend oan. Se wie heal smoard mei in tou en mei in blompot op 'e plasse slein, mar net, sa't letter wol sein waard, de kiel trochsnien. De dieder, in Shohidul Islam, 26 jier âld en bewapene mei in mês, koe op it plak sels troch de plysje ynrekkene wurde. Hy hie earder dy deis twa bookmakers berôve mei in neppistoal en wie doe Gold har hûs binnenkrongen. Hy joech ta dat er skuldich wie oan berôving en oan ferwûning mei opsetsin. Hy waard letter feroardiele ta minimaal acht jier selstraf. Dit berjocht waard ôfprinte yn it Britske bûlevaarblêd The Sun, mar begûn neitiid op it ynternet al rillegau in eigen libben te lieden. Der ferskynden alderlei nearne op basearre geroften dat Savannah Gold de kiel trochsnien wie, en dat se dea wie. Dêr wie (doe) neat fan oan.
Juan Vicens Cots
Juan Vicens Cots (Barcelona, 1830 - dêre, 1886) wie in Spaanske skilder út de 19e iuw. Hy hearde ta de generaasje fan letromantyske skilders fan histoarjestiken. thumb|250px|De earste died fan El Cid Hy wie bekend om syn skilderijen oer histoaryske tema's, lykas La primera hazaña del Cid ("De earste died fan El Cid"), dat bewarre wurdt yn de Universiteit fan Barcelona en bekroand waard mei de tredde medalje op de Nasjonale Utstalling fan 1864. Under oare skilder Ramón Casas studearre tusken 1878 en 1881 yn Cots syn atelier yn Barcelona.
Frisica Nova
Frisica Nova wie in Noardfrysk literêr tydskrift dat ferskynde tusken 1967-1988. It waard útjûn troch it Noardfrysk Ynstitút.
13e iuw
De 13e iuw of trettjinde iuw rûn fan 1 jannewaris 1201 oant 31 desimber 1300.
John Knox
right|thumb|200px|John Knox John Knox (sa. 1513 - 24 novimber 1572) wie in Skotsk reformator (tsjerkeherfoarmer). Hy spile in wichtige rol tidens de reformaasje fan de tsjerke yn Skotlân. Hy herfoarme de Skotske tsjerke ta in presbyteriaanske tsjerke. Hy stoar yn Edinboarch op 24 novimber 1572.
Jonge jierren
In soad saken fan Knox syn jonge jierren binne ûnbekind. It is net wis wat syn berteplak wie: syn heit hie buorke yn Morham; mar Giffordgate ûnder it bewâld fan Haddington, 26 km eastlik fan Edinburgh wurd oer it ginneraal as syn berteplak oanwiisd.
Syn heit, William Knox fan Haddingtonshire, hie fochten yn de slach by Flodden en wie fan goede komôf mar net foarnaam. De famkesnamme fan sym mem wie Sinclair. De jonge Knox krige syn oplieding yn de Skotske tsjerke. John krige in liberale opfieding, sa't it yn dy tiid yn de Skotske tsjerke wenst wie.
Doe't John âlder wie gie er nei de universiteit fan Glasgow of wol nei de St. Andrews.
Hy troude yn 1553? mei Marjorie Bowes.
Lausitz
thumb|De regio Lausitz yn Europa De Lausitz (Sorbysk: łuža) is in regio yn it easten fan Dútslân en it westen fan Poalen. De namme is ôflaat fan in Sorbysk wurd foar sompich greidlân. Yn 'e Lausitz wenje de Sorben, in Slavyske minderheid dy't it Sorbysk praat.
Geografy
De Lausitz kin geografysk tusken Leech-Lausitz en Heech-Lausitz opdield wurde. De beide regio's wurde skieden troch de 'Lausitzer marrekrite', in rige fan marren dy't troch de brúnkoalwinning ûntstien binne. Leech-Lausitz is relatyf flak en de grutste stêd is Cottbus. Yn 'e Heech-Lausitz lizze folle mear bergen lykas it Zittauer Gebirge. De grutste stêd fan yn 'e Heech-Lausitz is Bautzen.
Lorenz Conrad Peters
Conrad Lorenz Peters (Oevenum, 11 jannewaris 1885 - Aarhus, 30 july 1949) wie in Noardfrysk skriuwer en learaar. Wurdt beskôge as ien fan de grutste dichters fan it Noardfryske taalgebiet. Ien fan syn súksesfolste wurken is de komeedzje Oome Peetje ütj Amerika ( "Omke Piter út Amearika ') fan 1923.
Peters wie frijmitselder, en hie dus te lijen ûnder it nasjonaal-sosjalisme.
Redens
thumb|thumbtime=1:01|end=1:09|Hoe't [[Noar (reed)|noaren makke wurde (1973)]]
De redens binne izers dy't ûnder de skuon bûn wurde of oan de skuon fêstmakke binne, sadat ien him dêrmei oer it iis bewege kin, en dat foarút bewegen op it iis wurdt reedriden neamd.
Glissers
Ut archeologyske fynsten hat bliken dien dat der al yn de oertiid 'riden' waard. It wie doe noch benammen in kwestje fan gliidzjen. De alderearste redens wurde dêrom glissers neamd; glis, is in ribbe of in middenfoetsbonke fan in kobist, hynder of hart. De glissers krigen gatten en mei pezen of ielfellen oan de foet fêst makke. Om it ôfsetten op it iis makliker te meitsjen, waard faak brûk makke fan ien of twa stokken. Letter waarden ek prikstokken brûkt as helpmiddel foar it ôfsetten. Glissers of bonkeredens binne troch hiel Europa weromfûn. Yn Fryslân en Nederlân binne sy nei alle gedachten foar brûkt tusken 800 en 1200.
Glydizers
Yn de tiid waard de glisser stadichoan troch houten redens mei glydizer ferfongen. Mooglik hat dat glydizer om 1400 syn yntree dien. Op midsiuwske printen en skilderijen wurde sy faak werjûn, bygelyks op de houtgravure "De fal op it iis fan de hillige Lidwina fan Skiedam" fan Johannes Brugman út 1498. Dat keunstwurk jout in foarfal wer fan goed hûndert jier earder dêr't riders op te sjen binne mei glyd-izers ûnder.
Hollânske en Fryske redens
350px|thumb|Houten redens sûnder skuon dy't ûnder de fuotten fêst bûn waarden Yn de 19e iuw wiene der trije soarten fan redens te ûnderskieden: de Hollânske krolredens, de Súd-Hollânske baanredens en de Fryske trochrinners. De beide Hollânske redens waarden benammen brûkt om oer it iis hinne te swieren (it lettere keunstriden). Dy redens hienen fral in sierlike krol oan de foarkant. By de Fryske redens draaide it om faasje. De redens hiene in hege hals fan hout en de fuotsteapel (it part fan de redens dêr't de fuotsoal op rêst) wie by de Fryske redens rjocht fan foarm, wylst dy by de Hollânske redens de foarm fan in acht hie.
Fryske trochrinners
350px|thumb|right|Fryske trochrinners 'Fryslâns Rom' fan Ruiter De Fryske reed út de 19e iuw wie net folslein sûnder gefaar. It hie in hege hege hals en in skerpe punt en wie dêrtroch op de Dútske iisbanen ferbean. Om dy reden waard de hals fan in sierlik en net gefaarlik ikeltsje foarsjoen. Nei dy oanpassing, soe de reed mei de tiid stadichoan langer wurde. Grutste ferbettering wie it langer meitsjen fan it izer fan de redens. Sa waard om 1875 de Fryske trochrinner berne, in reed mei gruttere stabiliteit as de eardere redens en dêr't men in langere slach mei meitsje koe. De redens stiene te boek as betrouber en fluch en wienen dêrom benammen by koarte-baanriders tige populêr. Yn fjirtiger jierren fan de tweintichste iuw wie de redens al fier bûten Fryslân trochkrongen.
Noaren
Op 10 febrewaris 1954 fierde iisferieniging Thialf yn Hearrenfean har 75-jierrich jubileum. Dat waard fierd mei in reedriderswedstryd. De Nederlanner Gerard Maarse en de Noar Arne Johhansson riden dêrby foar it earst op stielen hege Noaren. Harren tsjinstanners op de modernste Fryske trochrinners koenen it twatal net byhâlde. De opkomst fan de stielen Noaren wie dêrmei in feit en de tiid fan de houten trochrinners wie dien. De Fryske reed krige in âlderwetsk oansjen en de ferkeap keldere dramatysk.
Soarten redens
thumb|Rondredens thumb|In hiel oar soart redens, de tekenreed of [[afrondingsmal]]
12e iuw
De 12e iuw of tolfde iuw rûn fan 1 jannewaris 1101 oant 31 desimber 1200.
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 2012
200px|thumb|right|De haven fan it hurdsilen tidens de Olympyske Simmerspullen fan Londen 2012
De Olympyske Simmerspullen 2012 fan de XXXe Olympiade waarden fan 27 july oant en mei 12 augustus 2012 hâlden yn Londen, de haadstêd fan Grut-Brittanje. Londen wie de earste stêd dy't foar de trêde kear de Spullen organisearje mocht. Earder hiene de Spullen fan 1908 en 1948 dêr ek plak. It hurdsilen hie plak by de Weymouth and Portland National Sailing Academy.
Medaljespegel
De top-10 fan lannen dy't by it silen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 2012.
Sierd Tjebbes
Sierd Tjebbes, ek Sjierdt Tjebbes wie fan 1580 - 1585 grytman fan Aenjewier. Anjewier wie de twadde gritenij fan Sânwâlden en de lytste fan allegear. Grinzet yn it noarden oan Utingeradiel, ten easten oan Opsterlân, ten suden oan Skoatterlân en ten westen oan Haskerlân. Aenjewier hat fjouwer doarpen: Gersleat, Tsjalbert, Lúnbert en Terbant, en noch in gedielte fan It Hearrenfean.
Oer Sierd is net folle mear bekend dan dat hy grytman wie. Hy wie soan fan Tjebbe Sammes (ek Tjebbe Sannes), folmacht fan Aegwert.
Salt Lake Temple
De Salt Lake Temple is in timpel oan it Temple Square yn it sintrum fan Salt Lake City yn de Amearikaanske steat Utah. It is de grutste timpel fan de Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen.
Skiednis
Mei de bou fan de timpel waard op 6 april 1853 útein set. Brigham Young, de twadde presidint en profeet fan de Mormoanske mienskip, lei de earste stien foar it bouwurk. Ynearsten soe sânstien foar de bou út in lokaal stiengat brûkt wurde, mar it die bliken dat dy stien ûngeskikt wie. Fanôf 1858 waard granyt út de Little Cottonwood Canyon, sa'n 30 kilometer súdeastlik fan de boulokaasje, helle. It ferfier dêrfan folge mei okseweinen en fanôf 1869 oer it spoar.
De bou rekke jimmeroan wat efterop en mei de ferfolging fan de Mormoanen kaam yn de jierren 1880 de bou hielendal stil te lizzen. Nei it ôfskaffen fan de polygamy yn 1890 en it dêrmei gearhingjende ein fan de ferfolging, koe it wurk wer trochgong fine. Doe't de bou lang om let foltôge wie, wijde Wilford Woodruff de timpel op 6 april 1893 yn; krekt fjirtich jier letter nei de earstestienlizzing.
De timpel is 64 meter heech en stiet op in grûnoerflak fan likernôch 23.500 m² en foarmet it sintrum fan it 40.000 m² grutte Temple Square. Lykas mei alle timpels fan de Mormoanske mienskip is de tagong allinne mooglik foar eigen leden mei tastimming fan harren eigen biskop.
It foar de timpel lizzende frij tagonglike Main Street Plaza waard yn 1999 foar USD 8.100.000 troch de stêd oan de Mormoanen ferkocht. Dêrmei waard de grûn partikulier terrein dêr't de Mormoanske regels jilde. Buorden meitsje de besiker dúdlik dat eltse persoan sûnder opjefte fan reden de tagong ta it terrein wegere wurde kin. Oanlieding foar it setten fan de buorden wie in frijend homopear, dy't op fersyk wegeren it hiem te ferlitten en fan hiemfredebrek beskuldige waarden.
Symbolyk
Yn it mormoanske leauwe foarmet symbolyk in wichtich tema. Ooan de timpel is in soad symboalyske fersierings te sjen. Ek binne der symboalen fan de frijmitselderij te sjen. De gouden ingel Moroni op de spits fan de toer symbolisearret de ingel Iepenbiering 14:6.
Ynterieur
Yn 1912 besletten lieders fan de Mormoanske mienskip it boek The House of the Lord út te jaan. Dêryn waarden ek swart-wyt foto's fan it ynterieur publisearre. It boek folge nei't in jier earder in lid sûnder tastimming sels foto's fan it ynterieur makke hie. Ut de publikaasje stamme ûndersteande foto's fan it ynterieur.
Sjoerd Leikerpriis
De Sjoerd Leikerpriis wie yn 1992 ynsteld troch Kommerijn Gerrittine Leiker-Kooijmans (Den Haach, 31 jannewaris 1915 - Bilthoven, 24 juny 2008), de widdo fan de skriuwer Sjoerd Leiker. De priis, in jildbedrach, waard ien kear yn de trije jier útrikt oan auteurs fan fyftich jier of âlder. Op 3 septimber 2004 waard de lêste priis útrikt en hefte de stichting dy't de priis takende himsels op meidat der net genôch belangstelling út de literêre wrâld foar wie.
Thijs Rinsema
thumb|Kaart fan Theo van Doesburg oan de bruorren Rinsema
Biografy
Thijs wie lykas syn jongere broer Evert skuonmakker, wat er oant in jier foar syn dea bleau. Troch syn broer kaam Thijs yn de kunde mei Theo van Doesburg en syn wurk, wat makke dat er hieltyd mear rjochting de stilen, De Styl en Dada, skilderje soe.
Stadichoan moete er ek oare bekende keunstners en krige er in tal prizen foar syn wurk. Thijs wie as ien fan de earste keunstners dwaande mei it skilderjen fan fuotballers. VV Drachten iepene yn dy tiid, syn soan Dirk waard der lid fan, dat dêr gie er hinne te sjen om der de abstrakte skilderijen fan te meitsjen, dy't no syn ferneamste wurken binne. Ek tekene er hynders op de hurddraversbaan. Troch Van Doesburg kaam Thijs ek yn kontakt mei de Dútser Kurt Schwitters, mei wa't er oparbeide.
Hoewol't Thijs ynearsten net folle bining mei Dada hie, waard er dêr dochs faak mei identifisearre. Minsken groeten him faak mei 'dada' yndtee fan 'dei', wat er prachtich fûn. De jierren 1920-1930 wiene it hichtpunt fan syn wurken. Van Doesburg stoar yn 1931 en yn 1937 wie it ek dien mei it kontakt mei Kurt Schwitters, dy't dat jier, op de flecht foar it nazisme, nei Noarwegen ferfarre.
Moarns arbeide Thijs yn de skuonmakkerij en middeis gie er der op út om blommen te sykjen, dy't er yn in faas sette en dêrnei skildere. Drachten hie him net folle te bieden op kultuereel mêd, dat út en troch gie er nei Amsterdam of Rotterdam om dêr de musea, oare keunstners of (keunst)boekwinkels te besykjen.
Koart nei de oarloch krige er kanker wêr't er yn 1947 oan kaam te ferstjerren.
Wurk
thumb|Keamer neffens ûntwerp fan Thijs Rinsema by de eksposysje yn 2011/2012, [[Museum Drachten|Museum Dr8888.]] Inkelde wurken:
Abbe Jans
Abbe Jans, ek Abla Jans, wie fan 1531 - 1546 grytman fan Aenjewier. Aenjewier wie de twadde gritenij fan 'e Sânwâlden en de lytste fan allegear. Grinze yn it noarden oan Utingeradiel, eastlik oan Opsterlân súdlik fan Skoatterlân en westlik fan Haskerlân. Aenjewier hie fjouwer doarpen: Gersleat, Tsjalbert, Lúnbert en Terbant, en noch in gedielte fan It Hearrenfean.
Oer Abbe is net folle bekend. Syn namme wurdt neamd yn de List fan grytmannen fan Aenjewier en stiet op de Rolle van den Hove van Friesland fan 21 oktober 1533.
Sophie Dee
Sophie Dee, echte namme: Kirsty Hill (Llanelli, 17 jannewaris 1984), is in rêstend Britsk neakenmodel, stripper, pornografysk aktrise en pornoregisseur fan Welsk komôf, dy't yn it ferline ek wol gebrûk makke hat fan artystenammen as Sophie D, Sophie, Mary Beth, Kirsty Hill en Toppie Lover.
Libben
Yn jannewaris 2005 ferfear Sophie Dee nei de Feriene Steaten, dêr't se har nei wenjen sette yn Los Angeles, yn 'e steat Kalifornje. Se liet har búste fergrutsje fan in C-kup oant in DD-kup, en spile noch datselde jiers yn har earste pornografyske film. Sûnt hat se neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) yn likernôch 410 pornofilms spile. Troch de jierren hinne hat se acht nominaasjes foar in AVN Award (de Oskars fan 'e pornowrâld) yn 'e wacht sleept, en yn 2011 wûn se twa Urban X Awards. Njonken har pornokarriêre spile Dee ek yn twa mainstream-horrorfilms (allebeide ûnôfhinklike produksjes): Theater of Derange en Unmimely Demise. Yn 2011 rjochte se in eigen webside op dêr't mainstream-films op resinsearre wurde, ûnder de namme ToplessMovieReviews.com. Datselde jiers regissearre hja har earste pornofilm: Sophie Dee's My Point of View, foar de studio Pules Pictures.
Pewsum
thumb|Kaart Krummhörn thumb|100px|left thumb|Manningaboarch Pewsum is in plak yn East-Fryslân in it Dútske Bûnslân Nedersaksen. Pewsum is it haadplak fan de gemeente Krummhörn en hat sa'n 3352 ynwenners (2006).
Skiednis
De âlste fernijing fan Pewsum is al fan 945. Neffens in oarkonde wie er doe in boarch fan it laach Manninga dat letter haadlingen yn East_Fryslân leverje soe. Yn 1565 komt de boarch oan de Sirksena's dy't dan al greve fan East-Fryslân binne. Bekende minsken dy't yn Pewsum wenne hawwe binne: de Sweedske maarskalk Dodo fan Knyphausen, generaal Peter Ernst II fan Mansfeld en karfoarst Freark Willem I fan Brandenboarch.
Yn de 18e iuw rekke it kastiel yn it ferfal, waard foar in part ôfbrutsen en ferkocht. Wat oerbleau is restaurearre en part wurden fan it Eastfrysk Iepenloftmuseum (Ostfriesisches Freilichtmuseum).
Yn 1972 ferlear Pewsum syn selsstannigens doe't it opgie yn de nije gemeente Krummhörn.
Religy
thumb|left|De katolike St. Hedwigkapel Pewsum is in Lutersk eilân yn de gemeente Krummhörn dat fierders oerhearske wurdt troch de Evangelysk Herfoarme Tsjerke. Har tsjerke is de St. Nikolaastsjerke (St. Nikolai-Kirche) út de 14e iuw, dy't in nije foargevel krige yn 1862.
De kapel fan St. Hedwig is út 1959, boud op in perseel fan flechtlingen út de eardere eastlike kriten fan Dútslân. De gemeente wurdt betsjinne troch de katolike parochy fan Emden.
De Bruorren fan Pewsum hâlde gearkomsten yn de eardere beukerskoalle. Oarspronklik sieten hja yn Hamswehrum. De Baptisten fan Pewsum hawwe har sintrum yn Jennelt, mar yn Pewsum komt ek in groepke byinoar.
Eize Bos
Eize Jans Bos (6 maaie 1864 - 19 maart 1952) wie sigaremakker, sigarefabrikant, winkelman yn wollen guod en riedslid foar de SDAP fan de gemeente Smellingerlân, wethâlder fan en lokoboargemaster fan Smellingerlân. Hy wie troud mei Akke Freerks Veenstra. De Eize Bosstrjitte yn Drachten is nei him neamd.
Hugenoaten yn Fryslân
De Frânsktalige Hugenoaten besochten yn 1635 in Waalske gemeente (Frânsk: Église wallonne) te stiftsjen yn Ljouwert (Waalsk betsjut yn dit ferbân: Frânsktalich). De oerheid steunde harren, mar de tsjerkeried wie der op tsjin.
Yn 1659 kaam de tsjerke der wol, benammen op oanstean fan Albertine Agnes en de hofrûnten. De steedhâlderlike famylje steunde de gemeente, dy't nei 1686 in bloeiperioade hie. Doe wienen der koarte tiid gemeenten yn Ljouwert, Harns, Gaasterlân (Balk), Boalsert, Frjentsjer, Snits, Dokkum en op It Hearrenfean. Allinnich dy yn Ljouwert koe him hanthavenje (yn 1730 in oargel fan Maria Louise, yn 1732 grutte wapenboerden fan Maria Louise en Johan Willem Friso). De tsjerke yn de Grutte Tsjerkestrjitte wurdt no brûkt foar lytse tsjinsten (bg. troutsjinsten). De gemeente bestiet net mear.
Sint-Petrustsjerke (Jistrum)
De tsjerke wie oarspronklik in tsjerke, wijd oan de apostel Petrus, mar waard yn 1587 tidens de reformaasje binnen in wike ûntdien fan hillige bylden en fresko's en waard doe in protestantske tsjerke.
De tsjerke stiet registrearre ûnder ryksmonumint nûmer 35645 en wurdt as in monumint mei in tige hege kulturele histoaryske wearde wurdearre.
Ronneby
Skiednis
Ronneby komt foar it earst om 1300 hinne foar as Rotnæby, wat "it doarp by de bolderjende (rivier)" betsjut. De stêd krige foar it earst stedsrjochten yn 1387 en wie yn de midsiuwen in wichtige hannelsstêd.
Sint-Petrustsjerke (Jistrum)
Beskriuwing
thumb|left|Toer mei wynwizer yn de foarm fan in hynder op de tsjerketoer fan Jistrum thumb|left|Hagioskoop yn de súdmuorre fan de tsjerke fan Jistrum It skip en healrûn tichte koer komme út de 13e iuw, en de sealdaktoer waard om 1230 boud. Oan de hoeken fan it skip binne steunbeareftige konstruksjes mitsele en de bûtenmuorren binne oan de boppekant opgnisse mei saneamde "keperfriezen" (sjoch foto). It skip hat fiif lykmjittich oanbrochte rûnbôgefinsters en yn de súdmuorre sitte twa grutte spitsbôgefinsters en ien rûnbôgefinster oan de kant fan de toer. Yn de noardmuorre sitte twa rûnbôgefinsters yn it boppeste gedielte fan de muorre en twa tichtmitsele yngongen oan de noardlike en súdlike kant.
Ronneby
Skiednis
Yn 1564 fûn der yn Ronneby in bluodderige slach plak tusken Sweedske en Deenske legers, dêr't in protte ynwenners by om it libben kamen. Fan it stedsje wie nei ôfrin neat mear oer.
Sint-Petrustsjerke (Jistrum)
Beskriuwing
It skip is oerdekt mei in romanogoatysk koepelferwulf en yn elke travee komme acht ribben by inoar yn in ring. By de renovaasje waarden twa hagioskopen ûntdutsen yn de eastlike travee. Se waarden yn de âlde steat werombrocht en wurde ek wol leproazerútsjes neamd.
De houten kânsel, út it treddekwart fan de 17e iuw, stiet tsjin de noardlike muorre op it plak, dêr’t it koer en skip gearkomme.
Yn de Twadde Wrâldoarloch waard de lûdklok út 1759 troch de Dútsers rôfd. De hjoeddeiske klok is troch de gemeente yn 1949 oanskaft as ferfanging.
Yn 2007 waard begûn mei de renovaasje fan de tsjerke. Tagelyk waard it piipoargel út de eardere grifformearde tsjerke fan Jistrum oerbrocht. Yn in gemeentlik rapport wurdt oer de tsjerke skreaun: grif it âldste, seker it fraaiste yn ús gemeente. De tsjerke wurdt noch elke snein brûkt en jout plak oan hûndertfyftich besikers.
11e iuw
De 11e iuw of alfde iuw rûn fan 1 jannewaris 1001 oant 31 desimber 1100.
Ferteel iinjsen!
Ferteel iinjsen! (Fertel iensen!) is in skriuwwedstriid yn de Noardfryske taal. Troch de ferskillen yn de Noardfryske dialekten is der in skriuwwedstriid foar de eilannen (Sal, Fear, Oomram) en ien foar de fêstewâl. De winnende ferhalen wurde útjûn troch it Nordfriisk Instituut yn Bräist. Neist de papieren ferzje ferskynt ornaris ek in harkboek. De skriuwwedstriid hat alle jierren in oar tema.
Jaap Paauwe
Jaap Paauwe (Rotterdam, 3 febrewaris 1909 – dêre, 25 juny 1982) wie in fuotballer dy't yn de 20e iuw, tegearre mei syn broer Bas Pauwe op it middenfjild spile fan Feijenoord.
Hy spile 127 wedstriden foar de klup en makke 2 doelpunten. Yn de rin fan de tritiger jierren spile er yn it súksesfolle alvetal fan dy fuotbalklup en spile 8 ynterlâns. Hy makke syn debýt yn Oranje tsjin de Belgen op 29 maart 1931. Oan syn fuotbalkarriêre kaam hommels in ein doe't er yn it twadde alvetal fan Feijenoord syn poat bruts.
Lianne Zandstra
Lianne Zandstra (Stiens, 1970) is in aktrise, sjongster, regisseur en casting director. Se wennet yn Amsterdam.
Se studearre yn 1995 ôf oan de Akademy foar Kleinkeunst yn Amsterdam. Se spile dêrnei yn teäter- en telefyzjeproduksjes. Se spile ek mei Tryater yn û.o. Wát in teater en Ynbylde sike en de 'Skippers fan de Kameleon' (2003). Se spile fjouwer jier de rol fan Afke yn Baas Boppe Baas en wie te sjen yn de searje Dankert & Dankert. Sûnt 2008 spilet se yn har solofoarstelling 'Tichtby' yn gearwurking mei teäterselskip Pact.
Lianne Zandstra skriuwt har lietsjes yn it Nederlânsk. Yn it ferline fersoarge Tryntsje van der Zee as it nedich wie de oersetting nei it Frysk.
Gastrollen
In kar:
Beam
thumb|Solitêre bûk thumb|Besnijde beamtoppen. thumb|Jierringen fan [[robinia]] In beam is in fêste plant mei in houten stamme en in kroan (krún). De measte definysjes neame hichte (minimaal fjouwer meter) en it hawwen fan ien stamme. In beam kin, ôfhinklik fan it sioarte, fan fjouwer oant mear as hûndert meter heech wurde en groeie op tige ferskillende grûnsoarten. De mangrovesoarten groeie sels yn brak wetter.
In beam kin ôfhinklik fan it soarte en de omstannichheden tige âld wurde, fan folle hûnderten oant inkele tûzenen jierren. Sa kin de ginkgo mear as 1000 jier âld wurde: yn Sina is de âldste Ginkgo ûngefear 3500 jier. Wylch en popel hearre ta de beammesoarten dy't meastal net mear as hûndert jier wurde.
Troch it formaat spylje beammen faak in haadrol yn in hiele libbensmienskip. Fûgels bouwe der harren nêst, moasen en koarstmoassen libje op de stamme, op de tûken en soms op de blêden, skimmels libje yn symbioaze mei of parasitêr op of yn de beam. Ynsekten libje fan de blêden of it hout (ûnder oare houtwjirm). Slûpwaspen parasitearje wer op dizze ynsekten. Ek is de beam fanwege de fruchten en siedden in wichtige fiedselboarne foar ûnder oare iikhoarns en fûgels.
De minsk brûkt de beam neist fiedselproduksje en sier ek foar de produksje fan timmer- en brânhout.
Diktegroei
thumb|Houtboar mei útboarre kearnen De stamne fan de beam bestiet út in silinder fan hout. Om dizze silinder fan hout sit in laach fan dielingsweefsel, it kambium, dat nei binnen ta hout (sekundêr ksyleem) en nei bûten ta bastweefsel (sekundêr floëem) ôfset. Hjirtroch groeit de beam yn de dikte (saneamde sekundêre diktegroei).
Ofhinklik fan it klimaat kin in beam, al dan net, groeiringen foarmje. Yn it gefal dat in beam elk jier ien ring foarmet binne dit dan saneamde "jierringen", wêroan dan te skatten is hoe âld at de beam is. It stiet lykwols net sûnder mis fêst dat der elk jier in ring foarme wurdt; ek skynjierringen komme foar.
Mei help fan in Presslerboar, in spesjale houtboar dy't krektsa wurket as in appelboar, kin fan in libbene beam oant yn it hert fan de stamme in silinderformich stikje hout útboarre wurde. Hjiroan kin dan de groeiskiednis fan de beam ôflêzen wurde.
Stabiliteit
Hoe heger de h/d-ferhâlding, hoe leger de stabiliteit fan de beam. Fan in wearde fan 90 ôf is sprake fan in ynstabile beam. Yn bosken kin de h/d-ferhâlding beynfloede wurde troch konkurrinsje tusken beammen. Jonge beammen hawwe faak in hege h/d-ferhâlding. Dit komt omdat jonge beammen earst sterk neit ljocht ta, en dus yn de hichte groeie. Pas letter wurdt der ynvestearre yn diktegroei. Sa ûntsteane lange, tinne beammen. Foar dizze jonge beammen is dit faak gjin grut probleem, salang as se tusken oare beammen yn steane. As se frijsteld wurde, bygelyks flak nei in tinning, binne se ekstra gefoelich foar stoarmskea. De stabiliteit fan in bosk kin ferhege wurde middels tinning. Troch te tinjen krije beammen mear romte en kinne se diktegroei begjinne te ûntwikkeljen.
In beam kin ek ynstabyl wurde meidat de stamme fan binnenút begjint te rotsjen. As de stamme in te grut oandiel ferrotte hout fertoant, sil hy by de folgjende stoarm omfalle. Om dit te fermijen kin der in stúdzje dien wurde fia de VTA-technyk (Visual Tree Assessment), eventueel oanfold mei in ûndersyk mei de Tomograaf. Oan de hân fan in sa ferkrigen Tomogram kin de stabiliteit berekkene wurde.
Tûke
thumb|tûke fan wâlnút In tûke is in ûnderdiel fan in beam of strewel. Op de takken steane de blêd-, Blom- en eventueel mingde (blêden en blommen yn deselde knop) knoppen. De knoppen kinne foar elkoar oer stean, yn krânsen of ferspraat stean. Oan de ein fan in tûke stiet in einknop. Offisjeel is in tûke pas in tûke as dy trije jier âld is. Dêrfoar wurdt it in twiich neamd. In twiich is dus in 1- of 2-jierrige houtige stâle.
Blêd
thumb|Nillen fan in fyn[[spjirre]] thumb|Blêden fan in gewoane [[Eskdoarn]] De measte beammen hawwe blêden, al sjogge dy der net altiten út as blêden, krekta by nillebeammen. Der binne blêdferliezende en grienbliuwende beammen. De leafbeammen yn de gebieten bûten de tropen en subtropen ferlieze harren blêd om de kâlde perioade oerlibje te kinnen. De measte nillebeammen hâlde lykwols harren nillen.
Leafbeammen yn de tropen kinne ôfhinklik fan it soarte harren blêd hâlde of ferlieze. Blêdferliezende soarten litte harren blêd yn de droege tiid falle en passe dêrmei harren wetterferlet oan.
Woartel
thumb|left|Beamstobben mei bleatspielde woartels Ut it sied wurdt in haadwoartel of pinwoartelfarme. Dizze woartel kin djip de grûn yn gean en soarget fiar in grut diel foar de ferankering fan de beam. Troch it weispielen fan grûn kinne de woartels gedieltlik bleat komme te lizzen. Sommige soarten meitsje ek luchtwoartels.
Frucht
By beammen treedt pas bloei en fruchtdracht op neidat se oergien binne fan de juvenile nei de folwoeksen (adulte) faze. Dit kin fariëarje fan inkele oant tsientallen jierren. Dêrneist komt by in protte soarten beurtjierren foar. Yn it jier mei in swiere fruchtdracht wurdt wol fan in mêstjier sprutsen. Hjirnei treedt 1 oant 4 jier gjin fruchtdracht op, omdat de beam genôch reservestoffen hat. Yn de fruitteelt wurde beurtjierren tsjingien troch de oanplant fan rassen dy't net botte beurtjiergefoelich binne en troch fruchttinning.
Oan beammen komme oer it generaal deselde typen fruchten foar as oan krûdeftige planten. By sommige beammen, lykas de kakaubeam, treedt kauliflory op, wêrby't bloei en fruchtdracht op de stamme optreedt. Kauliflory makket is mooglik om swiere fruchten te foarmjen, dy't troch swakkere tûken net droegen wurde kinne soenen.
Reïteraasje
De letterlike oersetting fan reïteraasje is “werhelling”. Yn dit ferbân wurdt bedoeld dat by in beam, as de haadstamme beskeadige is, in sydtûke útgroeie kin ta in dominante tûke. Der wurdt in nij begjin makke. Ek as in beam ôfsage is, is it fermogen ta werstel sa grut, dat der út de sliepende knoppen (al besteand) of adventyfknoppen (nij foarme) nije tûken groeie. By guon beamsoarten kin apikale dominânsje der foar soargje, dat ien fan dizze tûken útgroeit ta in beam en dat de groei fan de oare tûken ûnderdrukt wurdt. It hormoan auksine koördinearret dit proses. Faak treedt der lykkwols in boskige groei op, wêrnei't troch snoeien alle tûken (op ien nei) weihelle wurde moatte om wer in beam te krijen.
Gebrûkstype
Beammen kinne nei gebrûkstype oardere wurde:
Hakhoutstoel
thumb|''In ferstiende beam út de stienkoalmyn fan Houthalen thumb|''Hakhoutstoel yn natoergebiet De Wylde Kamp by Garderen Troch it winnen fan hakhout yn earder tiden binne der saneamde hakhoutstuollen ûntstien. In hakhoutstoel bestiet út meardere stammen, dy't allegear ta itselde yndividu hearre en kinne wol tweintich meter yn trochsneed wêze. Op de Feluwe komme noch hakhoutstuollen fan de iik foar.
Dea hout
Dea hout wurdt yn it bysûnder yn de biotoop- en soartenbeskerming brûkt as sammelbegryp foar ôfstoarne beammen of dielen derfan. Rûchwei kinne dêryn ûnderskieden:
Religy
Wrâldwiid wurde beammen brûkt as hillichdom en yn West-Europa wie dit benammen yn foarkristlike tiden it gefal. By dizze beammen waarden rituelen útfierd. In foarbyld fan in noch altiten besteande beam is de Hillige Iik by Den Hout (Oosterhout).
Ek yn ier-kristlike tiden waarden beammen brûkt. Sa bestienen der lapkes- of koartsbeammen, dêr't liifgoed oan ophong waard yn de ferûnderstelling dat koarts dêrtroch fermindere. Anno 2005 binne der noch altiten lapkes- of koartsbeammen te finen yn de Liesbosk by Breda en by de Sint-Walrickskapel fan Overasselt. Fergelykber is de breukebeam yn Yde.
Ek de bernebea, de beam dêr't de bern wei komme, is in oerbliuwsel fan âld byleauwe. Sjoch ek beamhillichdom.
Stjerreslachskip
In stjerreslachskip is in fiktyf type militêr romteskip yn 'e Star Wars-franchise. It is it grutste skip fan 'e romtemacht fan it Galaktysk Keizerryk. Yn it Ingelsk wurdt dit type romteskip in star destroyer neamd, nei in destroyer, in marineskipstype dat yn it Frysk in torpedoboatjager neamd wurdt. In korrekte oersetting soe sadwaande "stjerretorpedoboatjager" wêze, wat net botte noflik yn it gehoar leit. De term destroyer is yn it Ingelsk lykwols sûnder mis keazen om't destroyer ek "ferneatiger" betsjut, en de term dus klinkt as "stjerreferneatiger". Om't it om it grutste romteskipstype giet en in torpedoboatjager fier fan it grutste marineskip is, soe in oersetting as slachskip logysker wêze, mei as bykommend foardiel dat "stjerreslachskip" ek nochris better klinkt as "stjerretorpedoboatjager".
It stjerreslachskip waard yntrodusearre yn Star Wars: From the Adventures of Luke Skywalker, de ferboeking fan 'e earste Star Wars-film, dy't yn 1976 útkaam, in jier foàr de film. Sokke skippen binne lykwols it bekendst út 'e oarspronklike Star Wars-filmtrilogy (1977-1983), wêryn't se troch it Galaktysk Keizerryk brûkt wurde by it besykjen en slaan de opstân fan it Rebelleferbûn del. Yn 'e Star Wars-ferfolchtrilogy (2015-2019) wurde sokke romteskippen ek ynset troch de Earste Oarder en de Ivige Sith tsjin it Ferset, en yn 'e Star Wars-prequeltrilogy (1999-2005) beskikt de romtemacht fan 'e Galaktyske Republyk foarôfgeande oan 'e oprjochting fan it Keizerryk oer stjerreslachskippen.
De oanwêzigens fan in inkel stjerreslachskip kin al in oansjenlike bedriging ynhâlde foar in hiel planetestelsel. Al soksoarte romteskippen kinne tsjinje as in foarútskode basis fan operaasje foar de Keizerlike Striidkrêften en as in mobyl wapenplatfoarm foar it feilichstellen fan (of ûnderdrukken fan ferset op) ferskate planeten. In stjerreslachskip beskikt oer genôch fjoerkrêft om in hiel planetestelsel te ûnderwerpen of in lytseftige rebellefloat te ferneatigjen. It stjerreslachskip hat him ûntjûn ta in populêr elemint fan Star Wars en der binne sadwaande in grut ferskaat oan modellen en boartersguodartikels fan útbrocht.
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1964
200px|thumb|right|It Olympysk Wrakselstadion fan Tokio 1964
De Olympyske Simmerspullen 1964, ek wol de XIXe Olympiade neamd, waarden yn 1964 yn Tokio, Japan hâlden. It gymnastyk waard hâlden yn it Komazawa Gymnasium.
Komazawa Gymnasium
It Komazawa Gymnasium waard boud yn 1962 en hat plak foar 3.900 taskôgers. It Komazawa Gymnasium leit op in 14 km súdwestlik fan it National Stadium.
Reade fjoerflinter
De Reade Fjoerflinter (Lycaena hippothoe) is in soarte yn it skaai fan de lycaena.
Foarkommen
Tusken 1981 en 1986 binne twa Reade Fjoerflinters sjoen yn súd- Limburch. Oant 1990 is er in populaasje west by Faals. De flinter hâldt fan wiete greiden. Se komme noch foar yn de Ardennen en Eifel. It is in honkfêste soart.
Op de reade list stiet de flinter as ferdwûn.
Fleantiid
De flinter fleant fan ein maaie of oant midden july. De flinter fleant altyd yn 1 generaasje.
De flinter
De wjuklingte is likernôch 17 mm. De mantsjes binne op de boppekant donker oranje mei in readeftige glâns. By de wyfkes is de boppekant fan de foarwjuk dof oranje mei brune plakken.
De rûp
De rûp oerwintert as in healwaaks rûp yn in blêdelaach. De groeiperioade fan de rûp leit yn de simmer en it der neikommende foarjier.
De rûp fret surkesoarten en njirrewoartel.
Hierkleur
Biogemy
De minsklike hierkleur wurdt biogemysk bepaald troch de oanwêzigens fan twa soarten fan it pigmint melanine yn 'e hierpûdsjes: eumelanine en feomelanine. Dy pigminttypen wurde produsearre yn in spesjalisearre sel, de melanosyt, dy't yn elts hierpûdsje (dêr't in hier út groeit) oanwêzich is. Geandewei de groei fan it hier ynjektearret de melanosyt melanine yn 'e hiersellen. Feomelanine kleuret it hier rodzich, oranje of read. Alle minsken hawwe in beskate (oanberne) hoemannichte feomelanine yn it hier, mar dêrby giet it yn 'e regel mar om lytse hoemannichten. As de feomelanine oerhearsket, hat immen read hier. Eumelanine komt foar yn twa subtypen: swart en brún. De oanwêzigens fan in hege konsintraasje swarte eumelanine, resultearret yn swart hier, krekt sa't de oanwêzigens fan in hege konsintraasje brune eumelanine resultearret yn brún hier. In lege konsintraasje brune eumelanine liedt ta blûn hier.
Albinisme
By guon lju ûntbrekt eltse foarm fan pigmint yn it hier. Dat is in ôfwiking dy't albinisme hjit, en dêr't ferskate farianten fan besteane. Soks resultearret yn hier dat folslein wyt is, en ek yn in hûdskleur dy't hielendal of foar in part wyt is en yn guon gefallen yn reade eagen.
Fergrizing
As minsken in beskate leeftyd berikke, dy't fan persoan ta persoan ferskilt, wurdt de hoemannichte melanine dy't de melanosyt yn 'e hiersellen ynjektearret, stadichoan minder, en nei ferrin fan tiid hâldt de melanine-ynjeksje hielendal op. Sûnder it ynjektearre pigmint wurdt it hier dan griis en úteinlik hielendal wyt. It resultaat is dat in persoan dan griis hier kriget. Ek as it hier wyt wurdt, sprekt men noch altyd fan 'griis hier'. De measte minsken krije griis hier tusken harren fjirtichste en santichste libbensjier. Oer it algemien kin steld wurde dat 50% fan 'e minsken by it berikken fan it fyftichste libbensjier griis hier hat. Wêrom't melanosyten ophâlde mei wurkjen, is noch altyd ûndúdlik. Ut in wittenskiplik ûndersyk fan ûndersikers fan 'e Universiteit fan Harvard, wêrfan't de útkomsten yn febrewaris 2005 publisearre waarden yn it Amerikaanske tydskrift Science, liek ôflaat wurde te kinnen dat de melanosyt op in stuit gjin pigmint mear oanmeitsje kin omreden fan ferâldering fan 'e sel yn kombinaasje mei genetyske faktoaren.
Etnyske ferbannen
De ferdieling fan 'e ferskillende (oanberne) hierkleuren ûnder de minsklike populaasje is fierhinne etnysk fan grûnslach. Histoarysk is it ek geografysk, mei't foarhinne alle etnyske groepen yn har fersprieding ta in beskaat diel fan 'e wrâld beheind wiene. Troch migraasje fanôf likernôch 1500 is dat no net mear sa, fral net yn tradisjonele ymmigraasjegebieten, lykas Noard- en Súd-Amearika, Austraalje, Nij-Seelân, Sibearje en Súd-Afrika. Nettsjinsteande dat kin steld wurde dat De oare beide oanberne hierkleuren, blûn hier en read hier, oerhearskje eins nearne, mar komme it measte foar yn Skandinaavje en dielen fan Noardwest- en Midden-Jeropa (blûn hier), resp. op 'e Britske Eilannen (read hier).
De ferdieling fan hierkleur wurdt wjergalme troch de ferdieling fan hûdskleur: minsken mei swart of dûnkerbrún hier hawwe faak in dûnkerbrune hûdskleur (swarten, Australyske Aboriginals, Papoea's), in ljochtbrune hûdskleur (Arabieren, Ynjers, Súdeastaziaten, Yndianen) of in gielige hûdskleur (Eastaziaten, Eskimo's). Minsken mei brún hier hawwe faak in rôze (blanke) hûdskleur, en dat jildt ek foar minsken mei blûn en read hier, mar blûne minsken binne oer it algemien in ljochtere tint blank as brúnhierrigen, wylst lju mei read hier faak hast in wite hûdkleur hawwe mei in protte skeinspruten. Dy kleuring fan hier en hûd liket foar it meastepart te krijen te hawwen mei de hoemannichte ultrafiolette strieling dêr't de ferskillende groepen yn harren oarspronklike wengebieten oan bleatstiene, mei't pigmintaasje dêrtsjin beskermet. Om't ultrafiolette strieling in aspekt fan direkt sinneljocht is, krigen minsken yn 'e tropen dêr folle mear fan as lju dy't fierder nei de poalen ta libben.
Kistoargel
thumb|In kistoargel
In kistoargel of posityf is in lyts piipoargel dat de foarm fan in kist hat. In kistoargel kin frij maklik ferfierd wurde (hoewol't er grutter as in portatyf is) en bygelyks yn in orkestopstelling pleatst wurde. Sa hat de oargelist ek optimaal kontakt mei de dirigint en oare musisy, oars as at de oargelist fier fuort op in balkon oan de oare kant fan de tsjerke sit. It kistoargel is ek in gaadlik ynstrumint yn sealtsjes fan bygelyks in sikehûs of ferpeechhûs dêr't tsjerketsjinsten hâlden wurde.
Sint-Helenakatedraal (Helena)
Skiednis
It bisdom Helena waard yn 1884 stifte.
De fan komôf Eastenryksk-Hongaarske arsjitekt en yn 1880 nei de Feriene Steaten emmigrearre Albert Olszewski von Herbulis (1861–1928) krige de opdracht foar de bou. Model foar de tsjerke stie de Votifkirche yn Wenen.
De bou fan de oan Helena fan Konstantinopel wijde tsjerke sette yn 1908 útein, wylst de earste hillige misse yn 1914 fierd waard. De foltôging fan it bouwurk en de wijing duorre lykwols noch oant 1924.
In searje fan ierdskoddings dy't Montana yn 1935 trof, skeinde de súdlike toer fan de katedraal. Yn 1938 waard de weropbou ôfsletten.
De katedraal waard fan binnen yn de jierren 1950 restaurearre. Ut dy tiid datearje ek it brûnzen altersiboarium en it fergulden fan it ynterieur.
Yn 1980 waard de katedraal yn it National Register of Historic Places ynskreaun.
Bou en ynterieur
De Helenakatedraal is in neogoatyske, krúsfoarmige basilyk mei in gevel mei dûbele tuorren.