cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tjitte Piebenga
Libben foar it skriuwerskip
Piebenga hat sân jier oan de skoalle fan Arum stien, doe naam er ûntslach omdat er pedagogy studearje woe. Dy stúdzje gie net troch mei’t krekt doe syn houlik mis rûn; ynstee fan studint waard er freelance-sjoernalist by Het Vrije Volk. Al ridlik gau murk er dat de sjoernalistyk him dochs net sa goed lei en gie er werom nei it ûnderwiis. Hy kaam te wurkjen by it Fuortset Spesjaal Underwiis te Ljouwert, dêr’t er him ek nei wenjen sette. By de krante hie er syn twadde frou, Hannah Ludwig, kennen leard. Yn 1975 ferhuzen de Piebenga’s nei Peins, dêr’t se yn it âlderlik hûs fan Tjitte kamen te wenjen, letter ferfearen se nei Frjentsjer. Hy koe yn 1990 út it wurk en wijde him dêrnei alhiel oan it skriuwen.
Skriuwer en kritikus
Syn skriuwtalint hie er fan gjin frjemd: beide pakes skreaunen, syn omke Jan Piebenga wie sjoernalist en publisist, mar ek syn heit skreau. Troch syn omke Douwe Tamminga, dêr’t er inkelde jierren yn ’e hûs west hat doe’t syn heit ynterneard wie, kaam er yn ’e kunde mei skriuwers as Fedde Schurer, Lolle Nauta, Freark Dam en Geart Jonkman. Sels begûn er ek al jong mei skriuwen, hy wie santjin jier doe’t twa fersen fan syn hân, Famke en Dû, ferskynden yn it earste nûmer fan literêr tydskrift De Golle, de foarrinder fan it lettere Quatrebras. Fiif jier letter debutearre er yn boekfoarm mei de dichtbondel Fersen foar Marida (1958). Mei Durk van der Ploeg en Jelle de Jong, dy’t yn datselde jier debutearren, hearde Tjitte Piebenga ta in nije generaasje Fryske dichters.
In hiel oare kant fan syn dichtersskip liet Piebenga sjen yn syn folgjende bondel Fersen. Dêryn hat de sjongsumens plak makke foar koarte sinnen en in somber wrâldbyld. De gedichten binne skreaun yn deselde tiid as dy fan De thermen fan Karratsjana, it like oft de dichter mei dizze bondels twa kanten fan syn dichterskip sjen litte woe.
Nei in mieningsferskil mei syn mei-redakteuren fan Quatrebras ferliet Piebenga dat blêd en publisearre dêrnei yn De Tsjerne, dêr’t doe settele dichters as Douwe Tamminga en Fedde Schurer fan yn de redaksje sieten. De literêre fernijïng dy’t Tjitte Piebenga sa fan belang achte, kaam ek by De Tsjerne net fan ’e grûn. Dêrom besleat er om yn ’e mande mei Bauke de Jong sels in tydskrift op te rjochtsjen, Asyl (1964-1968). Asyl fusearre op 1 jannewaris 1969 mei De Tsjerne en Quatrebras ta in nij literêr tydskrift Trotwaer. Tjitte Piebenga begûn doe in ienmanstydskrift Prym-19.
Ofsjoen fan syn tydskrift en wat toaniel- en kabaretwurk liet er in skoftlang net folle fan him hearre oant yn 1968 syn roman It lyk wurdt oantaast-anatomy fan in houlik ferskynde. Piebenga skreau dêrmei in sterk autobiografyske bekentenisroman oer de mislearring fan it ambifalint begongen houlik fan in idealisearjende en narsistyske skriuwer-skoalmaster. In jier letter kaam de novelle Retour juster. Dêrnei publisearre er noch trije fersebondels: De skabeljeuze útjefte Moaije Peal: limericks en tekeningen (1970) dêr’t er sels tekeningen by makke, Peins, en Myn sêftgrien famke (1977). Tusken 1961 en 1973 hat er 9 kear in Rely Jorritsmapriis wûn mei in ferhaal en twa kear mei in fers.
Tusken 1975 en 1981 ferskynden trije dielen fan Ut ’e wûndere Utdragerij, boeken mei ferhalen en ferskes. It mantsje fan plesier (1982) hat er boppedat sels yllustrearre. Dêrnjonken skreau er toaniel- en harkspullen en in musical en skreau er tegearre mei Julius Boekema acht kabaretprogramma’s foar Ut Franeker Straetkabaret, dy’t er sels ek regisearre. Hy hat yn ’e jierren sechtich as toanielspiler meidien by û.o. de Fryske Toaniel Stifting, dêr’t letter Tryater út fuortkaam is. Yn dy tiid wie er ek aktyf as oersetter fan toanielstikken, lykas fan Edward Albee 'Wa is bang foar Virginia Woolf'. Fierder skreau Tjitte Piebenga foar ferskate blêden literatuerkritiken, foar de Ljouwerter Krante skreau er poëzijkritiken yn it tiidrek 1994-2000.
Edzard de Grutte fan Eastfryslân
Edzard de Grutte of Edzard I (Greetsiel, jannewaris 1462 - Emden, 14 febrewaris 1528), út it haadlingelaach Sirksena, wie greve fan Eastfryslân fan 1491 oant syn dea yn 1528. Hy hat besocht nei de ein fan de Fryske frijheid safolle mooglik Fryske lannen ûnder syn gesach te bringen. Yn de Kanon fan de Fryske skiednis wurdt er de Bouwer fan in Fryske steat neamd.
Libbensrin
Edzard wie de twadde soan fan greve Ulrik Sirksena en Theda Ukena. Nei de dea fan syn heit yn 1466 fierde Theda it bewâld oer Eastfryslân. Om 1480 hinne krige de âldste soan Enno de titel greve fan Eastfryslân. Yn 1481 kaam Edzard oan de universiteit fan Keulen dêr't er Roomsk rjocht studearre. Yn 1491 stoar Enno by in ûngemak sadat Edzard ta greve fan Eastfryslân beneamd wurde koe. By it ferstjerren fan Enno siet Edzard yn Jerusalem, dêr't er him ta de Oarder fan it Hillich Grêf riddere litten hie. Nei syn weromkomst yn 1492 bestjoerde Edzard Eastfryslân mei syn mem. Nei de dea fan syn mem yn 1494 dielde hy it bewâld mei syn, net sa wichtige broer, mei net safolle ynfloed, Uko. Op 27 july 1497 troud Edzard mei Elisabeth von Rietberg, mei wa't er sân bern krige.
Konsolidaasje fan syn macht
Edzard syn heit Ulrik hearske formeel oer it hiele Fryske gebiet tusken de Iems en de Wezer. Syn macht rikte lykwols net hielendal oan de Wezer ta. Edzard hie de ambysje en bring it hiele gebiet ûnder syn gesach. Yn it tiidrek 1495-1497 makke Edzard regaad yn it Harlingerlân en Jeverlân. Mei in lyts leger twong Edzard Sirksena de beide haadlingen Edo Wiemken fan Jeverlân en Hero Omken fan it Harlingerlân om har del te jaan ûnder syn macht. Yn Rustringen waard er yn de maitiid fan 1500 troch de befolking erkend.
Machtsútwreiding
Nei de konsolidaasje fan syn macht tusken Iems en Wezer woe Edzard syn ynfloed nei it westen ta útwreidzje. Hy liet yn earste ynstânsje it each falle op de Lauwers as westlike grins. Yn 1498 hie keizer Maksimiliaan I de hartoch Albrecht fan Saksen beneamd ta potestaat oer alle Fryske gebieten. Edzard joech him del ûnder syn feodale plichten dy't troch de keizer oplein waarden. Nei de dea fan Albrecht fan Saksen yn 1500 waard syn soan George fan Saksen potestaat oer de Fryske lannen. Krekt as by Albrecht fan Saksen erkende Edzard Sirksena George fan Saksen as syn lienhear. Edzard Sirksena stipe George fan Saksen by it bestjoeren fan Westerlauwersk Fryslân en de stêd Grins, dêr't grutte wjerstân wie tsjin de Dútske machthawwers. Fan 1499 ôf komme Appingedam en it Oldamt ûnder Edzard syn macht. Yn it jier 1506 erkend de stêd Grins Edzard Sirksena as hear. Dêrmei hie Edzard Sirksena syn macht oan de Lauwers ta útwreide.
Edzard Sirksena waard steedhâlder fan de Ommelannen. Formeel wie Edzard steedhâlder út namme fan de hartoch fan Saksen, mar yn de praktyk koe er dêr syn eigen gong gean. Yn Westerlauwersk Fryslân hie er ûnderwilens ek oanhingers krigen. De Saksyske bestjoerders, dy't feitlik út namme fan it Hillige Roomske Ryk it bewâld hienen, waarden stadichoan benaud foar Edzard syn macht. Dat die benammen bliken doe't der yn 1512 twa Fryske eallju ûnthalze wurde op fertinking fan kontakten mei Edzard.
De Reformaasje
Yn de tweintiger jierren komt de reformaasje nei Eastfryslân ta. Edzard wie gjin tsjinstanner fan de Reformaasje, mar hold him der ek net aktyf mei dwaande. Dizze hâlding fan him tsjinoer de Reformaasje soe letter bliken, wie tige bepalend foar de lettere ûntjouwing fan de reformaasje yn Eastfryslân.
Houlik en bern
Edzard krige út it houlik, dat yn 1498 sletten wie mei Elisabeth von Rietberg, sân bern, wêrfan fjouwer dochters en trije soannen. Omdat it geastlike fermogen fan syn âldste soan net tarikkend wie om syn hearskappij oer te nimmen, fierde Edzard yn 1527 de Primogenituer (erfopfolging foar it earste bern) yn it Hûs Sirksena yn.
Edzard stoar op 14 febrewaris 1528 yn Emden en leit yn Kleaster Marienthal yn Norden. Yn de lette 16e iuw, in tiid dy't foar Eastfryslân net sa bêst wie, waard Edzard I yn de neitins fan de befolking ferhearlike as 'Edzard de Grutte'.
De Flearen
De Flearen is in buorskip yn de gemeente De Waadhoeke. De Flearen wurdt ta de himrik fan Tsjom rekkene. Moderne kaarten neame de húsnammen Greate Vlearen en Klein Vlearen. De kaart fan 1664 jout opdat stee de delsettingsnamme De Vlaeren. Om 1700 wurde Vlaaren en Kl. Vlaaren ûnderskieden. Eekhoff (1852) staveret Vlaren en Kl. Vlarent wylst de kaart fan 1853 de delsettingsnamme De Vlaren jout. De âldste fermelding is Flaeren (1511). Mooglik wie Sidlum in âldere en/of mooglike alternative namme foar Greate Vlearen en liket Klein Vlearen earder ek Sikkingaburen neamd te wêzen. In namme as Vlaren kaam op folle mear plakken yn Fryslân foar. Yn dizze namme liket de meartalsfoarm fan it elemint flear (Sambucus) as namme yn swang rekke. It is mear wierskynlik dat it besibbe fladder (sompich gebiet) hjir fan tapassing is.
Braard
Braard is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Braard wurdt ta de himrik fan Wommels rekkene. De namme komt ek foar as Braerdt, Braerd en de pleats Braerdera guedt.
Nautolanen
Nautolanen (inkeltal: Nautolaan) binne in fiktyf ras fan bûtenierdske wêzens út 'e Star Wars-franchise, dat yntrodusearre waard yn 'e film Star Wars: Episode II – Attack of the Clones. Hja steane bekend om har fermogen om op 'e meast ûnherberchsume plakken te oerlibjen. Nautolanen komme fan Glee Anselm, in planeet dêr't ek de Anselmi, in besibbe ras fan bûtenierdske wêzens, syn oarsprong fynt. Relaasjes tusken de yn see tahâldende Nautolanen en de op it drûge libjende Anselmi binne fan âlds spand.
Keppelings om utens
List of Star Wars species (K–O)
Geerhardus Vos
thumb|right|250px|Geerhardus Vos
Geerhardus Johannes Vos (It Hearrenfean, 14 maart 1862 – 13 augustus 1949) wie in Frysk Amearikaansk Kalvinistysk teolooch. Hy wie ien fan de meast ûnderskiedene Princeton teologen. Hy wurdt ek wol oanhelle as de heit fan de reformearre Bibelske teology.
Libbensrin
Vos waard berne as soan fan in Nederlânsk Herfoarme dûmny op It Hearrenfean. Yn 1881, doe’t hy 19 jier wie, krige syn heit wurk as dûmny by de mienskip fan de Kristlike Grifformearde Tsjerke yn Grand Rapids, Michigan.
Hjir begûn Vos syn skoalle by de Calvin Theological Seminary yn Grand Rapids, wêrnei't hy nei Princeton Theological Seminary gie. Yn Dútslân makke hy syn stúdzje ôf, hy krige syn doktoraal Arabyske Stúdzjes fan de Filosofy Fakulteit fan de Universiteit fan Straasburch yn 1888.
Herman Bavinck en Abraham Kuyper besochten Vos oer te heljen om professor fan it Alde Testamint te wurden oan de Frije Universiteit Amsterdam, mar Vos makke de kar om werom te gean nei de Feriene Steaten. Dêr krige hy yn de hjerst fan 1888 in funksje by de Calvin Theological Seminary fakulteit. Yn 1892 gie Vos nei de Princeton Theological Seminary, hjir waard hy de earste professor fan de Bibelske Teology. Op Princeton wurke hy neist J. Gresham Machen en B. B. Warfield. Hy makke hjir syn meast ferneamde wurken, wêrûnder Pauline Eschatology (1930) en Biblical Theology: Old and New Testaments (1948).
thumb|right|150px|Vos yn syn jonge jierren Vos syn frou, Catherine, skreau it boek Child’s Story Bible. Se is ferstoarn yn 1937. Geerhardus en Catherine hawwe 43 jier troud west; se krigen trije soannen en ien dochter. Harren soan Johannes Geerhardus Vos studearre oan de Princeton Theological Seminary en waard ek predikant.
Chicago Sun-Times
De Chicago Sun-Times is in deistich ferskinende krante yn 'e Amerikaanske stêd Chicago. Dizze publikaasje hat nei de rivalisearjende Chicago Tribune de grutste sirkulaasje yn 'e stêdekloft fan Chicago, mei in oplaach (anno 2018) fan 120.000 eksimplaren. De Chicago Sun-Times wurdt útjûn troch de Sun-Times Media Group en beweart de âldste oanhâldend publisearre krante yn Chicago te wêzen.
Edith Schippers
thumb|Edith Schippers Edith Ingeborg Schippers (Utert, 25 augustus 1964) is in Nederlânsk politika foar de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD). Sûnt 14 oktober 2010 is sy Minister fan Folkssûnens, Wolwêzen en Sport (VWS) yn it kabinet-Rutte.
Chicago Sun-Times
Skiednis
De bewearing dat de Chicago Sun-Times de âldste krante yn Chicago wêze soe, is basearerre op 'e oprjochting, yn 1844, fan 'e Chicago Daily Journal, dy't yn in beskate optyk as de foargonger fan 'e Sun-Times sjoen wurde kin. Hoewol't de hiele ynboel fan 'e Daily Journal yn 1929 oan 'e Chicago Daily News oerdien waard, rjochte de lêste eigner fan 'e krante, Samuel Emory Thomason, tagelyk mei dy ferkeap in tabloid op mei as titel Chicago Daily Illustrated Times, dy't letter it Illustrated falle liet en sa de Chicago Daily Times waard.
Edith Schippers
Schippers hat politikology studearre yn Leien. Fan 1993 oant 1994 wie hja de persoanlik meiwurker fan Twadde Keamerlid Dick Dees. Dêrnei wurke sy trije jier as fraksjemeiwurker foar de Twadde Keamerfraksje fan de VVD. Fan 1997 oant 2003 wie Schippers sekretaris sûnenssoarch en arbeidsmerk en sekretaris romtlike oardening fan VNO-NCW.
Fan 3 juny 2003 ôf is hja lid fan de Twadde Keamer. Sy is dwaande mei dingen dy't de folkssûnens oanbelangje, sa as de feroaring fan it soarchstelsel. Op 8 maart 2006 naam sy it ficefraksjefoarsitterskip oer fan Bibi de Vries. Yn 2008 publisearre frou Schippers tegearre mei fraksjegenoate Anouchka van Miltenburg in fraksjenota mei de titel Dichtbij Betere Zorg oer de Nederlânske sûnenssoarch yn de kommende tsien jier. Sy waard yn 2009 lid fan de tydlike kommisje parlemintêr ûndersyk finansjeel stelsel.
Chicago Sun-Times
Skiednis
De moderne Chicago Sun-Times ûntstie yn 1948 út 'e fúzje fan 'e Chicago Daily Times en de Chicago Sun, dy't yn desimber 1941 oprjochte wie troch Marshall Field III. De nije krante waard eigendom fan Field Enterprises, it bedriuw fan 'e famylje Field. Dat kocht yn 1959 ek de Chicago Daily News oan en begûn yn 1966 mei it pleatslike tillefyzjestasjon WFLD. Doe't de Daily News yn 1978 opdoekt waard, kaam it meastepart fan 'e stêf by de Sun-Times te wurkjen.
Yn it Field-tiidrek hie de Chicago Sun-Times in populistysk, progressyf karakter dat op polityk mêd útskaaide yn 'e rjochting fan 'e Demokratyske Partij. Hoewol't de styl fan it deiblêd sterk wei hie fan in tabloid, hie de krante in goede namme wat sjoernalistike kwalisteit en yntegriteit oanbelange. De Chicago Sun-Times makke nea gebrûk fan sensasjonele artikels op 'e foarside om 'e ferkeapsifers omheech te krijen.
Edith Schippers
By de Twadde Keamerferkiezings yn 2010 stie Schippers op it twadde plak fan de kandidatelist fan de VVD. Yn de kabinetsûnderhannelingen dy't nei de ferkiezingen folgen wie sy ien fan de meast wichtige adviseurs fan Mark Rutte. Yn it kabinet-Rutte is sy minister fan VWS.
Schippers is troud en hat ien dochter.
Chicago Sun-Times
Skiednis
Yn 1984 ferkochten de doetiidske eigners fan Field Enterprises, de healbruorren Marshall Field V en Ted Field, de Chicago Sun-Times oan News Corporation, it bedriuw fan mediatycoon Robert Murdoch. Dat late ta in abrupte feroaring yn 'e styl fan 'e krante, dy't fuortendaliks gelyk makke waard oan dy fan 'e New York Post, in oare útjefte fan News Corporation. De foarsiden waarden sensasjoneler en de politike stânpunten makken in skuor nei rjochts. Mei't yn dyselde snuorje de rivalisearjende Chicago Tribune krekt syn hurde Republikeinske stânpunten fersêfte, rekken de dúdlike politike skiedslinen op it mêd fan 'e deiblêden yn Chicago doe alhiel ferdizene.
Film
In film, ek wol in rôlprint of in fideo neamd, is in rige stilsteande bylden, dy't, as se tige fluch efterinoar op in byldskerm sjen litten wurde, de yllúzje fan beweging wekket. Troch de faasje wêrmei't de bylden inoar opfolgje en de neiwurking fan elts byld op it netflues fan it each, liket it dan wol as foarmje de bylden ien floeiende en trochgeande beweging. Faak is der ek lûd by de bylden tafoege, wat dy yllúzje noch fierder fuortsterket. Films binne der yn alle mjitten en foarmen, fan koarte stikjes fan in pear sekonden om ien inkeld barren fêst te lizzen, oant ferslaggen fan eveneminten as de Alvestêdetocht, dy't wol tolve oeren duorje kinne. Langere films besteane almeast út trije dielen: de begjintitels, de eigentlike film en de ôftiteling of eintitels.
Chicago Sun-Times
Skiednis
Murdoch ferkocht de Chicago Sun-Times yn 1986 foar de priis fan $145 miljoen oan in ynvestearringsgroep besteande út 'e direkte útjouwer fan 'e krante, Robert E. Page, en de New Yorkske ynvestearringsfirma Adler & Shaykin. Tsjin 1988 rekken Page en Leonard P. Shaykin deilis, wat late ta it ûntslach fan Page en de ferkeap fan syn oandiel yn 'e krante oan Adler & Shaykin.
Dy ûndernimming ferkocht de Chicago Sun-Times yn febrewaris 1994 foar $180 miljoen oan Hollinger Inc., it bedriuw fan 'e Kanadeeske sakeman Conrad Black. Dyselde en syn assistint David Radler waarden yn 2007 yn steat fan beskuldiging steld foar it efteroerdrukken fan jild fan Hollinger (dêr't se letter foar feroardiele waarden), wêrnei't se út har funksje set waarden. Hollinger waard doe omneamd ta Sun-Times Media Group.
Film
Der besteane ferskate hjoeddeistige en âldere techniken foar it dragen fan sokke bylden; tsjintwurdich giet it ornaris om in kompjûterbestân. Fertoaning fan films bart bygelyks op in elektroanysk skerm of troch projeksje op lykfol hokker wite eftergrûn, it saneamde "wite doek" (in oantsjutting dy't ek wol foar it hiele begryp 'film' brûkt wurdt). Oarspronklik wie de fertoaning sa omslachtich dat dy inkeld yn bioskopen plakfûn, mar hjoed oan 'e dei kin men films gewoan thús sjen, op 'e tillefyzje, op dvd of fia it ynternet op kompjûter of smartphone. De ynhâld fan in film is faak in ferhaal of in oare foarm fan fiksje, mar kin ek non-fiksje wêze; yn dat lêste gefal wurdt de film in dokumintêre neamd. Film wurdt ek as in keunstfoarm beskôge, dy't filmkeunst of sinematografy (faak ferkoarte ta sinema) hjit.
Chicago Sun-Times
Meiwurkers
Ferneamde wurknimmers fan 'e Chicago Sun-Times wiene û.o. Pulitzerpriiswinnend kollumnist Mike Royko, dy't yn 1978 mei oerkaam fan 'e Chicago Daily News, cartoonist Jacob Burck, dy't yn in 44-jierrige karriêre by de krante krapoan 10.000 cartoons tekene, en Roger Ebert, dy't him ûntjoech ta de meast foaroansteande filmkritikus fan 'e Feriene Steaten. Ek Ebert syn opfolger by de krante, Richard Roeper, timmeret behoarlik oan 'e dyk.
Film
Etymology en betsjutting
It wurd 'film' ferwiist nei de lange, tinne celluloidstripe dêr't films yn earder tiden op fêstlein waarden, itselde materiaal dat ek bekend is fan 'e negativen fan foto's. By films bestie dat út in rige opinoarfolgjende bylden dy't kilometers lang wêze koe (likernôch 1.600 m foar in oere film). De stripe waard oprôle oanlevere en by fertoaning foar de filmprojektor lâns ôfrôle en dan daliks wer oprôle (dêrfandinne de beneaming 'rôlprint'). It wurd 'film' is ôfkomstich fan it Aldingelske filmen (Midingelsk: filme), dat "membraan" of "foarhûd" betsjutte.
Iere ûntwikkelings
De skiednis fan 'e film giet werom nei de midden fan 'e njoggentjinde iuw, doe't de Frânske útfiner Andrien Tournachon yn 1858 in trijediminsjonaal selsportret makke dat bestie út ferskate fotografyske bylden dy't fan him makke wiene troch it fototastel om him hinne draaie te litten, wylst er sels folslein stilstean bleau. Neitiid makke de Ingelsman Eadweard Muybridge yn 1878 wat faak beskôge wurdt as de earste echte film, troch in rige bylden efterinoar te pleatsen dy't er sketten hie mei in stik as wat fototastellen dy't yn lineêre rjochting opsteld wiene. Sa slagge it him om yn it filmke dat er de titel Sallie Gardner at a Gallop joech, de bewegings fan in fjouwerjend hynder mei ruter fêst te lizzen.
Wat tsjintwurdich ferstien wurdt ûnder de term 'film', kaam lykwols pas yn 1895 ta stân troch it wurk fan 'e Frânske bruorren Lumière. Dy beide mannen ûntwikkelen nammentlik de sinematograaf, in kamera fan mar 5 kg, dy't bylden fêstlei op in trochsichtige negatyffilmbân. Neitiid koene dy bylden dan yn it tsjuster tsjin in ljochte eftergrûn projektearre wurde, sadat se foar in grutter publyk te besjen wiene. Op 22 maart 1895 fertoanden Auguste en Louis Lumière yn Parys harren earste film, La Sortie de l'usine Lumière à Lyon. Op 28 desimber fan dat jier lieten se tsjin betelling yn 'e Salon indien du Grand Café, ek yn Parys, in rige fan tsien koarte films sjen. Dat wie de earste kommersjele filmfertoaning út 'e skiednis. Dêrnei gie de ûntwikkeling razendfluch. Al yn 1896 waarden yn stêden as Londen, New York en Brussel teäters iepene dy't spesjaal bedoeld wiene foar de fertoaning fan films. Dat soarte gelegenheden krige de namme bioskoop. Yn Nederlân waard yn maart 1896 foar it earst in film fertoand. By gebrek oan bioskopen waarden iere films ek faak yn omreizgjende sirkustinten draaid.
It tiidrek fan 'e stomme film
Yn Jeropa waard de opkomst fan 'e film fersteurd troch de útbraak fan 'e Earste Wrâldoarloch yn 1914, wêrnei't yn grutte, toanoanjaande lannen as Frankryk, Dútslân, it Feriene Keninkryk, Itaalje, Eastenryk-Hongarije en Ruslân de ûntwikkeling oant 1919 frijwol stil kaam te lizzen. Yn 'e Feriene Steaten, lykwols, koe de ûntjouwing sûnder ûnderbrekking fuortset wurde, mei as gefolch dat it swiertepunt fan 'e mondiale sinematografy yn dat lân kaam te lizzen. Yn 'e 1910-er jierren rekke de Amerikaanske filmyndustry konsintrearre yn Hollywood, yn súdlik Kalifornje, dat dêr fanwegen syn klimaat en (doe noch) goedkeape grûn tige gaadlik foar wie. De opkomst fan Hollywood waard karakterisearre troch it ynnovative wurk fan regisseur D.W. Griffith, benammen yn films as The Birth of a Nation (1915) en Intolerance (1916). Hoewol't Jeropeeske filmmakkers as Sergej Eisenstein, F.W. Murnau en Fritz Lang, mei it wurk fan Griffith as ynpiraasjeboarne, yn 'e 1920-er jierren harren efterstân gau fuortwurken, kaam de posysje fan Hollywood as filmhaadstêd fan 'e wrâld nea wer yn gefaar.
De ynfiering fan kleur
In oare grutte technologyske ûntwikkeling út dyselde snuorje wie de yntroduksje fan 'e kleurefilm. Earder waarden alle films opnommen yn swart-wyt, wêrnei't guon op tiidrôvjende en djoere wize mei de hân ynkleure waarden mei techniken dy't ek nochris gjin 'natuerlike' kleuren opsmieten. De trije-stripsferzje fan Technicolor makke dat lykwols oerstallich en levere ek noch folle moaiere, natuerliker kleuren. Lykwols, hoewol't de stomme film der binnen de koartste kearen ûnder strûpt wie nei't de lûdsfilm ûntwikkele waard, duorre it ôftankjen fan swart-wytfilms yn it foardiel fan kleurefilms folle langer. De earste kleurefilms wiene in stikmannich koarte tekenfilms út 1932. Dêrnei krong kleur ek troch yn koarte live-actionfilms, en doe yn in pear isolearre sênes yn guon langspylfilms. Yn 1935 waard foar it earst in hiele langspylfilm yn kleur makke, Becky Sharp, mar ek dêrnei noch waarden oant yn 'e 1950-er jierren in soad swart-wytfilms produsearre. De reden dêrfoar wie dat kleurefilms rottekrûddjoer wiene, sadat de filmmakkers der tsjinoan skytskoarren. Wat úteinlik de trochslach joech, wie dat kleurefilms yn 'e bioskopen folle mear publyk loeken as swart-wytfilms.
En dêr hiene de filmmakkers ferlet fan, want fan 'e iere 1950-er jierren ôf belune it bioskoopbesyk sterk fanwegen de tanimmende beskikberheid fan (swart-wyt)tillefyzje. Behalven troch mear kleurefilms te leverjen, besochten filmmakkers en bioskoopútbaters it publyk ek werom te heljen troch gruttere byldskermen te ynstallearjen en films yn widescreenformat, polarisearre 3D-projeksje en mei stereofoanysk lûd te meitsjen. Guon wichtige Hollywoodfilms waarden tsjin 'e midden fan 'e 1960-er jierren noch yn swart-wyt makke, mar dy markearren de wiere ein fan it swart-wyttiidrek. Tsjin dy tiid wie nammentlik ek tillefyzje yn kleur te ûntfangen, en it Amerikaanske publyk wegere langer noch foar swart-wytfilms te beteljen. Dat twong alle filmstudio's om oer te gean op it meitsjen fan kleurefilms. Sûnt wurde inkeld noch films yn swart-wyt makke as dêr in sinematografyske reden foar is, lykas by Steven Spielberg syn oarlochsdrama Schindler's List it gefal is.
Diversifikaasje
Oarspronklik wiene der acht grutte filmstudio's dy't yn Hollywood de tsjinst útmakken. Dat wiene de Grutte 5: 20th Century Fox, RKO Pictures, Paramount Pictures, Warner Bros. en Metro-Goldwyn-Mayer (MGM). Dêropta wiene der de Lytse 3: Columbia Pictures, United Artists en Universal Pictures. United Artists koe trouwens de titel fan 'grutte' filmstudio faak mar kwealk behâlde, en operearre yn haadsaak as stiper en distributeur fan films dy't troch ûnôfhinklike filmprodusinten makke wiene. Nei de 1960-er jierren rekke dit saneamde studiostelsel yn it neigean. Mei trochdat filmtechniken minder djoer waarden, kamen der mear kânsen foar lytsere studio's en foar makkers fan ûnôfhinklike films. Dêrtroch ûntstiene feroarings yn 'e produksje en styl fan 'e films dy't makke waarden. Boppedat ûntstiene ek bûten Hollywood grutte regionale filmyndustryen, lykas Bollywood yn Yndia en Nollywood yn Nigearia. Yn 'e 1990-er en 2000-er jierren waard digitale technology de driuwende krêft efter fierdere fernijings, lykas digitale 3D-projeksje en kompjûtertekenfilms.
Technyk
Yn 'e sinematografy giet it om bylden dy't fêstlein wurde troch de ynwurking fan ljocht op in ljochtgefoelige laach op in lange filmstripe dy't ûnder it opnimmen troch de filmkamera rôlet. Dêrby waard foarhinne ek gebrûk makke fan optyske lûdsopnames op 'e filmstripe. Yn it hjoeddeistige sinematografyske proses wurdt it lûd lykwols hast útslutend noch digitaal opnommen, útsein inkele eksperimintele films of low-budgetproduksjes dy't gebrûk meitsje fan ferâldere apparatuer om 'e kosten te drukken. Ek digitale byldopnamen komme almar mear foar; dy wurde yn 'e regel ek gewoan oantsjut as 'film', hoewol't der dus yn 'e praktyk eins gjin filmmateriaal mear oan te pas komt.
Filmproduksje
As men it oer 'in film' hat, bedoelt men almeast in langspylfilm, dy't makke wurdt om yn bioskoop of filmhûs fertoand te wurden oan in beteljend publyk. Sokke films wurde makke troch in regisseur, wylst de omballingen regele wurde troch in filmprodusint. De produksje bestiet út trije fazen: de preproduksje (of tarieding), de opnamen (of eigentlike produksje) en de postproduksje (of ôfwurking). By grutte filmstudio's is it tafersjoch op 'e produksje yn 'e hannen fan in útfierend produsint, dy't foar syn wurk net op set oanwêzich hoecht te wêzen, mar fan in ôfstân in stjoerende wurking hat en benammen oer it jild giet. Regisseur en produsint wurde ornaris bystien troch in team assistinten, hoewol't it by low-budgetproduksjes ek mooglik is dat beide funksjes troch ien en deselde persoan ferfolle wurde en dat de hiele produksje fan 'e film dus in ienmansprojekt is. Neffens de klassike metoade, by in middelgrutte of gruttere filmstudio, giet de produksje fan in film lykwols lykas hjirûnder beskreaun.
Preproduksje
De preproduksje is it stadium dat foarôfgiet oan it eigentlike opnimmen fan 'e film. Yn dat stadium wurdt bepaald hokfoar soarte film oft men meitsje wol, al besteane dêr yn 'e regel dan al beskate ideeën oer. Dy ideeën wurde yn 'e preproduksje útwurke en der wurdt in synopsis skreaun, in gearfetting fan 'e filmplot. Dêrnei wurdt de synopsis útwurke ta in langere gearfetting, dy't de step outline of koartwei outline hjit. Eltse sêne fan 'e film wurdt dêryn koart beskreaun, sadat men in byld krije kin fan hoe't de film der úteinlik út komme sil te sjen. De step outline is inkeld bedoeld foar de makkers sels en komt bûtensteanders mar selden ûnder eagen.
Nei it opstellen fan 'e step outline wurdt de saneamde treatment skreaun, wêryn't oanjûn wurdt wat der yn alle sênes persiis yn byld brocht wurde sil. De treatment giet poer oer de fisuële kant fan 'e film; oer de op te nimmen dialooch stiet der neat yn. Underwilens wurde los fan 'e treatment de saneamde karakterdossiers opsteld, dy't eftergrûnynformaasje oer de personaazjes jouwe en dêrmei oanwizings hoe't de personaazjes har yn beskate sitewaasjes hâlde en drage moatte. Ek wurde de dialogen (of monologen) útwurke. Neitiid wurde treatment, karakterdossiers en dialogen gearfoege ta in senario of filmskript. Sa'n senario soe omskreaun wurde kinne as in útwurke fariant fan 'e treatment. It is gebrûklik om te begjinnen mei in kladferzje fan in senario, dy't dan troch de senarioskriuwer yn oerlis mei de regisseur en mooglik ek mei de produsint ferskate kearen byskaafd en oanskerpe wurdt, oant der in definitive ferzje ûntstiet dy't it shooting script neamd wurdt. Dêryn stiet oant yn it lytste detail beskreaun wat der barre moat en bygelyks ek hokker lûden oft der te hearren wêze sille of hokker sfear oft in beskate sêne oproppe moat. Yn it shooting script is fierders eltse sêne nûmere fan it begjin fan 'e film ôf.
De folgjende stap is it meitsjen fan in draaiboek. Yn it draaiboek is útwurke wannear't de opnamen fan hokker sênes plakfine sille. Sênes fan films wurde nammentlik net opnommen neffens harren folchoarder yn 'e film. As bygelyks sêne 1, 3 en 8 yn deselde keamer spylje, dan is it logistyk folle handiger om dy trije sênes efterinoar oan op te nimmen, op deselde opnamedei as dat mooglik is, en dêrnei fierder te gean mei bygelyks sêne 2. Soms wurdt tagelyk mei it draaiboek ek in storyboard makke. Dat is in samling nûmere sketsen en foto's, dy't elts ien shot fertsjintwurdigje. Ofbylding 4.3 is dan it trêde shot fan sêne 4.
Produksje
De opnammen, oftewol de eigentlike produksje fan in film, begjinne op 'e earste opnamedei. Fan dat stuit ôf wurdt per shot wurke. Men nimt lytse stikjes film op en faak wurdt tagelyk it lûd ek opnommen. As alle shots filme binne, kinne de opnamen beëinige wurde. It komt lykwols foar dat de regisseur letter ta it besef komt dat er noch wat fergetten is, of dat it shooting script troch ûnfoarsjoene foarfallen (lykas it ferstjerren fan ien fan 'e akteurs ûnder de opnamen) noch feroare wurde moat. Dan kin it wêze dat de (oare) akteurs letter weromroppen wurde om noch ien of in pear ekstra shots of sênes op te nimmen.
Postproduksje
Nei de produksje folget de postproduksje, dy't begjint mei de montaazje fan 'e opnommen shots. Dêrby wurde de filmbylden yn 'e juste folchoarder efterinoar plakt en wurdt oerstallich materiaal fuortknipt. De montaazje fan in film is in langduorjende proseduere, wêrby't men fan alles besiket mei it opnommen materiaal om ta de bêste ferzje fan 'e film te kommen. Yn dit stadium wurde ek de eventuële special effects tafoege. As úteinlik besletten is ta in definitive ferzje, sprekt men fan in picture lock.
Dêrnei kin de lûdsneibewurking begjinne. Der wurdt in komponist ynhierd om filmmuzyk te meitsjen, dy't mei de opnommen en neibewurke dialooch en de tafoege lûdseffekten (bgl. it slaan fan in doar of it sjongen fan fûgels) gearfoege wurdt ta de saneamde einmiks yn in proses dat de miksaazje hjit. It einresultaat fan 'e lûdsneibewurking is de soundtrack fan 'e film, dy't ek wol it sound design of lûdsûntwerp neamd wurdt.
Ta einbeslút binne der dan noch in tal technyske bewurkings dy't oan 'e film ferrjochte wurde moatte, lykas it kleurkorrizjearjen en it meitsjen fan 'e prints. Pas dêrnei is de film ree om yn 'e bioskoop fertoand te wurden. De neamde aktiviteiten hoege net beslist yn 'e hjirboppe oanholden folchoarder dien te wurden. Ofhinklik fan 'e foarkar fan 'e regisseur kin it ek oars om en ta gean, en sa't earder al oanjûn is, hawwe low-budgetproduksjes de finansjele middels net om op dizze wize te wurk te gean.
Distribúsje
Nei't in film ienris syn definitive foarm berikt hat, folget noch it proses fan filmdistribúsje. Films wurde faak earst útbrocht yn 'e bioskopen, dêr't se tradisjoneel fertoand wurde mei behelp fan in filmprojektor yn in romte fuort efter de filmseal, dy't de bylden projektearret op it grutte wite skerm foaryn de seal. Almar mear wurdt tsjintwurdich lykwols digitale projeksje brûkt, en men is fan tinken dat dy úteinlik de klassike filmprojeksje folslein ferfange sil. De earste fertoaning fan in film yn in bioskoop is de premiêre. Faak wurdt dêr in feestlike gelegenheid fan makke, mei reade loper en galakledaazje, wêrfoar't sawol de cast (spilers), crew (makkers) as de media útnûge binne. Want om oan in film fertsjinje te kinnen, wat ommers ornaris de bedoeling is, moat der ek reklame foar makke wurde. Dêrta wurde faak foarôfgeande oan 'e premiêre al trailers (koarte reklamefilmkes) publisearre om it publyk alfêst waarm te meitsjen. Ek wurde by bioskoopfertoanings foarôfgeande oan 'e haadfilm foarfilms tafoege dy't reklame meitsje foar films dy't mei koarten yn deselde bioskoop te sjen wêze sille.
Foarhinne wie it sa dat film likernôch in healjier nei't se yn 'e bioskoop yn premiêre gien wiene, útkamen yn 'e fideoteek, dêr't se op VHS-fideobannen ferhierd waarden. Wer likernôch in healjier letter ferskynden se dan as keapfideo. Tsjintwurdich wurde films faak in pear moannen of in fearnsjier nei't se foar it earst yn 'e bioskoop kommen binne al te keap útbrocht op dvd en blu-ray. Op 'e tillefyzje wurde se pas foar it earst útstjoerd likernôch in jier nei de premiêre yn 'e bioskoop. Dêrnjonken binne films tsjintwurdich ek foar ien besichtiging te 'keapjen' oer it ynternet by video on demand-bedriuwen, lykas Netflix.
As in film yn it lân fan produksje net genôch jild opbrocht hat yn 'e bioskoop, wurdt by ferkeap oan oare lannen de bioskoop dêre gauris oerslein. De film wurdt yn it bûtenlân dan daliks útbrocht op dvd. Soks bart ek wol yn it lân fan produksje sels, as de filmstudio nei it ôfrûnjen fan 'e produksje ta de konklúzje komt dat de film net goed genôch is foar de bioskopen, of as de bioskopen der gjin brea yn sjogge. Sokke films wurde oantsjut as direct-to-video. Der binne ek films dy't net foar de bioskoop bedoeld binne, mar spesjaal foar op 'e tillefyzje makke wurde; dat binne tillefyzjefilms, dy't faak earder by tillefyzjeprogramma's kategorisearre wurde as by 'echte' films. Oan 'e oare kant komt it ek wolris foar dat in tillefyzjefilm sa populêr blykt te wêzen dat er letter of yn in beskaat lân dochs yn 'e bioskoop fertoand wurdt.
De opkomst fan it ynternet hat derta laat dat mannich begjinnend filmmakker syn eigen wurken no oan in grut publyk toane kin troch syn films ienfâldichwei op websiden as YouTube of Vimeo te setten. Dat is in grutte feroaring, dy't begjinnende filmmakkers folle ûnôfhinkliker makket fan filmstudio's en bioskopen. Fia û.m. de sosjale media kinne films boppedat maklik en relatyf goedkeap by minsken ûnder de oandacht brocht wurde.
Soarten en sjenres
Films binne der yn alderhanne ferskillende soarten. Yn it foarste plak ferskille se op it mêd fan harren format. Sa hat men stomme films en lûdsfilms, lange films en koarte films, films dêr't inkeld yn aktearre wurdt en films mei sang en dûns (saneamde musicalfilms), en live-actionfilms, tekenfilms en oarsoartige animaasjefilms (lykas stop-motionanimaasjefilms). Dokumintêres binne films dy't net bedoeld binne om te fermeitsjen, mar om ynformaasje oer te dragen; sokke films binne dan ek gjin fiksje, mar non-fiksje.
Fierders komme films ek foar yn in grut tal sjenres en subsjenres fan fiksje:
Abraham Hellenbroek
thumb|200px|In kopergravuere fan Abraham Hellenbroek, om 1710 makke troch [[Jacob Golé]] Abraham Hellenbroek waard berne op 3 desimber 1658 te Amsterdam. Op 28 febrewaris 1683 waard er as predikant te Zwammerdam befêstige. Yn it sânde jier fan syn betsjinning kaam er ta bekearing. Dêrnei stie er yn Zwijndrecht en noch foar in koart skoftke yn Zaltbommel en op it lêst waard er op 23 jannewaris te Rotterdam befêstige. Dêr gie er yn 1728 mei emeritaat. Hy ferstoar op 16 desimber 1731 te Rotterdam en waard dêr op 21 desimber beïerdige troch syn amtsgenoat Ds. Alardus Tiele. De lykrede befettet in soad bysûnderheden út syn libben en is ek útjûn. De ferstoarne wurdt dêryn tekene as in hiel godfruchtich, trou en learde learaar, dy't in soad betsjutten hat foar de tsjerke fan God en noch altiten ta jin sprekt nei't er ferstoarn is.
Not-for-profit
In not-for-profit (letterlik: "net-foar-winst") of in not-for-profitorganisaasje is in rjochtspersoan dy't de makke winst net útkeart oan syn leden, mar ferplichte is om dy wer yn 'e organisaasje te ynvestearjen. Tagelyk is it in organisaasje dy't opset is om beskate doelen te ferfoljen. Hoewol't de not-for-profitorganisaasje en de non-profitorganisaasje faak trochinoar helle wurde, bestiet der in dúdlik ûnderskie, mei't non-profits altyd it algemien nut ûnderstypje moatte, wylst dat mei not-for-profits net sa hoecht te wêzen.
Narvik
left|200px|thumb|Izererts út [[Kiruna en Malmberget wurdt oer it spoar nei de havens fan Luleå en Narvik ferfierd. (grinzen fan 1920–1940.) ]] thumb|left|Narvik, april 1940 Narvik is in stêd en in gemeente yn de provinsje Nordland yn Noarwegen. It plak dat yn 1902 stedsrjocht krige, hie yn 2022 21.530 ynwenners. Mei syn lokaasje op 68° noarderbreedte is er nei it Russyske, krekt wat noardliker lizzende Moermansk, de meast noarlike stêd yn Europa mei in spoarstasjon. Narvik leit oan de Narvik Fjord (Ofotfjord). De gemeente is part fan de tradisjonele regio Ofoten yn Noard-Noarwegen.
Narvik mei syn iisfrije haven oan de waarme Golfstream, wie in spearpunt by de Dútske ynvaazje fan Noarwegen yn april 1940. Ut Narvik wei koe izererts út it neutrale Sweden nei Dútslân (fral Emden) ferfierd wurde. Narvik is ek letter yn de Twadde Wrâldkriich geregeldwei bombardearre troch de Alliearden en de Dútsers om de haven te blokkearjen as wol om him frij te hâlden foar de skipfeart nei Dútslân.
Namme
It plak is neamd nei in pleats mei de namme Narvik ("Narduigh" - 1567). De betsjutting fan it earste elemint is 'net witten', mar vik betsjut 'ynholte'.
Narvik hiet yn 't earstoan Victoriahavn nei Victoria fan it Feriene Keninkryk, mar ek de kroanprinsesse fan Sweden, Victoria waard mei de namme eare.
Wjelsriper Opfeart
In opfeart is de beneaming foar in kanaal dat min ofte mear heaks op in oar kanaal stiet. De namme wurdt benammen yn Fryslân en Grinslân brûkt. In opfeart wurdt ek wol skipsleat, skipfeart of brânsleat neamd.
LKJ Records
LKJ Records is in Ingelske platemaatskippij, yn 1981 oprjochte troch de fan Jamaika ôfkomstige dub-dichter en muzikant Linton Kwesi Johnson. Neist eigen wurk fan de oprjochter en nammejouwer fan de maatskippij, hat LKJ Records wurkt útjûn fan Dennis Bovell, Jean Binta Breeze, Fizzé Winston Francis, Steve Gregory, Shake Keane, John Kpiaye, Michael Smith en The Dennis Bovell Dub Band.
Fyns
Fyns is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Fyns wurdt ta de himrik fan Wommels rekkene.
Valentinus Slothouwer
thumb|Skaadprint Valentinus Slothouwer Valentinus Slothouwer (Arnhim, jannewaris 1738 - Ljouwert, 27 maaie 1822) wie in klassikus.
Slothouwer wie rektor en kurator fan de Latynske skoallen yn Ljouwert; hat dy funksje dêr 57 jier lang beset, nei't er 3 jier yn Harns oan de Latynske skoalle stien hie. Hy hie troch syn ûnderwiis en foarbyld in grutte ynfloed op syn learlingen (ûnder oaren Joast Hiddes Halbertsma en Julius Vitringa Coulon). Tsien fan syn learlingen binne heechlearaar wurden.
Fyns
De namme komt ek foar as Feins en Fijns.
Sibe de Jong
Sibe Sipke de Jong (Berltsum, 1903 - Snits, 20 july 1965) wie frisiast en esperantist yn Tsjerkwert.
Organisator fan de Esperanto Radio Tsjinst. Sette Fryske ferhalen oer yn it Esperanto.
Wolter Jagerswyk
De Wolter Jagerswyk is in sleat yn de gemeente It Hearrenfean. Der rinne in soad wiken yn dit gebiet. De wyk rint fan de westkant fan Jobbegea rjochting de Skoatterlânske Wei nei de Leidyk. De Wolter Jagerswyk rint bylâns de wat eastliker rinnende Koopmanswyk.
De namme Wolter Jagerswyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Wolter Jagerswijk.
Inne de Jong
Inne de Jong (Nijemardum, 13 septimber 1894 - Balk, 27 maart 1975) wie in ûnderwizer en Frysk skriuwer.
Libben
Brocht syn jeugd troch yn Gaasterlân dêr't syn âlden buorken op in pleats te Nijemardum. Sels kaam er as jonge fan tolve ek by de boer oan it wurk, mar dêr seach er syn takomst dochs net lizzen. Op syn sechtjinde gong er nei de kweekskoalle en slagge trije jier letter foar it ûnderwizersdiploma. Hy krige al gau in beneaming oan in kristlike basisskoalle op De Lemmer. Fan 1914 - 1917 hat er dêr ûnderwizer west. Nei trije jier foar de klas stien te hawwen waard Inne de Jong advertinsjekorrektor en sjoernalist by it Frysk Deiblêd. Yn dy tiid keas de Jong foar it antymilitarisme en waard er lid fan de Kristlik Demokratyske Uny (CDU), doetiids de partij fan de kristen-soasjalisten. Dat brocht him yn konflikt mei de haadredaksje fan it FD en De Jong naam ûntslach.
De Jong hat ek publisearre ûnder de skûlnamme W. Banda.
Wurdumer Feart
De Wurdumer Feart is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart rint fan de Potmarge yn Ljouwert nei Goutum en ûnder de N31 troch nei it súdlik lizzende Wurdum.
De namme Wurdumer Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Wirdumervaart.
Kazachsk blau
Kazachsk blau of turquoise surf is in kleur dy't beskôge wurdt as in tint fan blau. It is in ljochtblauwige kleur, dy't justjes nei syaan niget.
Kleurminging
By additive kleurminging (bgl. op tillefyzjes en kompjûterskermen) is Kazachsk blau in sekundêre kleur, dy't oanmakke wurdt troch it mingen fan grien en blau. By subtraktive kleurminging (bgl. yn 'e druktechnyk) is it ek in sekundêre kleur, produsearre troch de ferminging fan syaan mei wat maginta (en yn 'e praktyk ek mei wat swart).
Namme
De offisjele kleurnamme fan Kazachsk blau is (yn it Ingelsk) turquoise surf. Dêrfan betsjut turquoise "turkwaze", wylst surf de oantsjutting is foar it diel fan 'e see tusken de brâning en it strân yn. De namme 'Kazachsk blau' is lykwols yn gebrûk kommen om't turquoise surf de kleur is fan 'e flagge fan Kazachstan (mei mikadogiel), en sadwaande de nasjonale kleur fan Kazachstan wurden is. Bûten Kazachstan is Kazachsk blau ek bekend wurden as de tenukleur fan 'e troch it regear fan Kazachstan sponsore hurdfytsploech Astana.
Olympyske Winterspullen 1924
De Olympyske Winterspullen 1924, ek wol de Ie Olympiade neamd, waarden yn 1924 yn Chamonix, Frankryk hâlden. Dat wie fan 25 jannewaris oant en mei 5 febrewaris.
Echte beamiikhoarntsjes
De echte beamiikhoarntsjes (Latynske namme: Sciurini) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (Sciuromorpha), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae) en de ûnderfamylje fan 'e echte iikhoarntsjes (Sciurinae). Ta dizze tûke hearre 39 soarten ferdield oer fiif skaaien, wêrfan't trije yn 'e Nije Wrâld foarkomme en ien yn Jeraazje, wylst it fyfde, monotypyske skaai inkeld op it Súdeastaziatyske eilân Borneo libbet.
Sintraal-Amearika
thumb|right|250px|Sintraal-Amearika.
Sintraal-Amearika is it sintrale part fan de beide Amearika’s. It is in lâningte en kulturele regio fan it Noard-Amerikaanske wrâlddiel. Sintraal-Amearika makket yntegraal ûnderdiel út fan Midden-Amearika, dat ek Meksiko en de Karibyk omfiemet.
Fysike geografy
thumb|right|250px|De tektoanyske platen fan de wrâld, mei de Karibyske Plaat yn de midden.
Sintraal-Amearika is in lâningte yn it úterste suden fan Noard-Amearika. Yn geologysk mêd begjint it gebiet by de Lâningte fan Tehuantepec yn it suden fan Meksiko súdeastlik de kant fan Panama op, oant de Lâningte fan Panama. Hjir foarmet it gebiet de ferbining mei Kolombia yn Súd-Amearika. Geologysk sjoen rint it gebiet eins noch troch in stik fan Kolombia yn, oant de delte fan de Atrato Rivier.
It Trâns-Meksikaanske fulkanysk gebiet begrinzget it gebiet yn it noarden. Sintraal-Amearika is likernôch 592.000 kante kilometer grut. De Stille Oseaan leit oan de súdwestkante fan it gebiet, yn it easten leit de Karibyske See en yn it noarden de Golf fan Meksiko. It meastepart fan Sintraal-Amearika leit op it Karibyske Plaat.
It gebiet is geologysk aktyf, mei fulkaanútbarstings en ierdskoddings út en troch. Sa waard Managûa, de haadstêd fan Nikaragûa, yn 1931 en 1972 ferwoaste troch ierdskoddings. By de ierdskodding fan 1972 kamen der likernôch 10.000 minsken om it libben. Yn 1986 en twa kear yn 2001 krige El Salvador] te krijen mei ierdskoddings, en yn 2009 hawwe der ierdskoddings west yn Hondûras en Kosta Rika.
Fulkaanútbarstings komme út en troch foar. Yn 1968 barste de Arenal Fulkaan yn Kosta Rika út, 87 minsken kamen dêrby om it libben. Troch de fruchtbere grûn dy’t ûntstien is troch de útbarstings waard it mooglik goed te buorkjen. Hjirtroch kinne der grutte mannichten minsken yn it gebiet wenje.
Sintraal-Amearika hat in grut ferskaat oan berchrigen, de langsten binne de Sierra Madre de Chiapas, de Cordillera Isabelia en de Cordillera de Talamanca. Tusken de rigen yn lizze delten mei fruchtbere grûn dy't goed bewenber binne foar minsken. De measte minsken fan Hondûras, Kosta Rika en Gûatemala libje dan ek yn de delten. De grûn hjir is goed te brûken foar de produksje fan kofje, beannen en oare gewaaksen.
De fulkaan Tajumulco yn Gûatemala is mei 4.220 meter it heechste punt fan it gebiet.
Minsklike geografy
Panama wurdt ek wol in trâns-kontinintaal gebiet neamd, in gebiet dat op meardere wrâlddielen leit. Om it Panamakanaal wurdt ik wol beskôge as part fan Noard-Amearika en Súd-Amearika. Yn harren foar-Kolombiaanske tiid wie Panama kultureel ferbûn mei Súd-Amearika. Panama wie yn besit fan it Underkeninkryk fan Nij Grenada, letter waard it in ûnderdiel fan Grut Kolombia. Pas nei de ûnôfhinklikens fan Kolombia yn 1903 waard Panama stadichoan as Noard- of Sintraal-Amerikaansk lân oantsjutten.
Yn Sintraal-Amearika wenje likernôch 41 miljoen minsken (2009).
Natuer
thumb|left|250px|It reinwâld yn Kosta Rika.
Sintraal-Amearika leit om de evener hinne en hat sadwaande in tropysk klimaat. Der binne tichte reinwâlden yn it gebiet en der is in grutte bioferskaat oan bisten en planten. Likernôch 7% fan it wrâldske bioferskaat libbet yn it gebiet.
Iere skiednis
De âldste bewizen fan bewenning yn Sintraal-Amearika wurde rûze op likernôch 12.000 foar Kristus. Yndianen hawwe de oarspronklike bewenners west fan it gebiet. Yn it suden fan Meksiko en Gûatemala setten harren oan de begjin fan de jiertelling de Mayabeskaving del, dat yn it ferfal rekke yn de 7e iuw. It suden fan Sintraal-Amearika hat ûnder de ynfloed stien fan de Andesbeskaving.
Koloniale tiidrek
thumb|right|250px|''De politike sitewaasje yn it gebiet sûnt 1700.
It gebiet waard yn de 16e iuw troch de Spanjerts ferovere. Omdat op it stuit dat de Spanjerts der kamen gjin sintraal gesach wie yn it gebiet, krekt as yn de tiid fan de Asteken en de Inka’s, hat it tige lang duorre foardat Spanje it gebiet alhiel ûnder kontrôle krige. De konkwistadores moasten it gebiet stedsteat foar stedsteat oermasterje. It duorre oant 1697 foardat de lêste stêd fan Gûatemala, Tayasal, yn Spaanske hannen kaam. De Spanjerts fermongen harren sels mei de ynlânske befolking en letter ek mei slaven, dy’t yn grutte mannichten út Afrika nei it gebiet helle waarden. It gebiet waard troch de Spanjerts yndield by de Kapiteinsgeneraliteit Gûatemala, dat ûnderdiel wie fan it Nij-Spanje. Panama foel ûnder Nij-Grenada, wylst it grutste part fan Belize yn de 17e iuw ynnaam waard troch de Ingelsken.