cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gitaar
Skiednis
Om 1780 hinne wurdt noch in sechsde snaar oan de Guitarra Spagnola tafoege. De measte seiskoarige gitaren yn Spanje binne boud yn Cádiz. Sawat op itselde stuit wurde de seis koaren ûntdûbele, earst yn Franryk en Itaalje, Spanje folge gâns letter. Ek de snaarspanning waard heger. Dat wurdt dan in seis-snarige romantyske gitaar neamd mei syn tipyske snorfoarmige kaam. Wenen en Parys wiene de wichtichste gitaarsintra dêr't gitaarfirtuoazen lykas bygelyks Mauro Giuliani en Fernando Sor aktyf wienen.
Yn de 19e iuw wurde meganyske stimskroeven tafoege, en om 1884 hinne bout Antonio de Torres Jurado de earste gitaar dy't kwa foarm en bouprinsipes mar in bytsje mear ôfwykt fan de 'klassike gitaar' sa't wy dy hjoed de dei (2007) kenne. De hjoeddeiske gitaartechniken binne foar in grut part basearre op it wurk fan gitaristen lykas Francisco Tarrèga en Emilio Pujol.
Yn de 20e iuw ha yn Spanje de gitaristen Andres Segovia en Narciso Yepes - yn Parys folge troch Alexander Lagoya en Ida Presti en yn Ingelân troch Juliam Bream en John Williams - foar it grutte trochbrekken soarge. Ek it Concierto de Aranjuez fan de komponist Joaquín Rodrigo is by in grut publyk bekend.
Typen
Der kin ûnderskied makke wurde tusken akoestyske en elektryske gitaren. Dêrneist binne der ek hibriden en mear eksoatyske farianten lykas in gitaar mei twa halzen.
Aksessoires
Der binne ferskate aksessoires op 'e merk foar gitaristen, likegoed foar de klassike gitarist as foar de elektryske gitarist. Dy aksessoires binne der dan ris om it gitaarspyljen makliker te mitsjen lykas in plektrum, dan ris om in oar lûd of oare effekten te krijen lykas by de Capo en effektpedalen.
Paleis It Oranjewâld
thumb|Oranjewoud 1724 thumb|Oranjewoud 1754 thumb|Oranjewoud 19e iuw Paleis It Oranjewâld stie yn It Oranjewâld yn de gemeente It Hearrenfean. Op it oarspronklike lângoed binne no ferskate lânhuzen boud. It gebiet hjit no Lângoed It Oranjewâld. De oertún is gemeentlik eigendom en frij tagonklik.
Skiednis
It paleis waard boud yn 1676 troch prinsesse Albertine Agnes fan Nassau, widdo fan de yn 1664 troch in ûngelok om it libben kommen steedhâlder Willem Frederik fan Nassau. Hja liet yn 1676 in bûtenpleats sette op de grutte heidefjilden tusken Brongergea en Aldskoat. It hûs mei de tunen, plantsoenen, fivers, ryd- en kuierwegen krige de namme Oranjestein, wylst de oanleine bosk fan dinnen en iken, ôfwiksele troch nôt en greiden de namme Oranjewoud krige. Albertine Agnes soe der oant har dea yn 1696 wenjen bliuwe. Har beppesizzer Johan Willem Friso, dy't yn 1707 steedhâlder waard, wo it hielendal ferbouwe ta in paleis. Hy liet ± 1708 twa grutte fleugels mei in healrûne toer oan ien fan de sydmuorren sette. De hof-arsjitekt Daniel Marot wie hjirby as arsjitekt en dekorateur belutsen. Yn de haadas kaam in grand canal, dat noch bestiet.
Troch syn jong ferstjerren, hy ferdronk yn 1711 by Moerdijk, waard it paleis nea ôfboud. Syn frou Maria Louisa fan Hessen-Kassel ('Marijke Muoi') nom syn taak oer en hâlde in soad op Oranjewoud ta. Faaks binne troch har de tunen mei kassen en de oranjery oanlein. In yn it Frysk Museum bewarre bleaune tekening fan C. Pronk út 1754 jout in goede yndruk fan it paleis út dy perioade. Nei 1747, doe't Willem Carel Hendrik Friso (Willem IV) algemien steedhâlder waard en dêrom nei De Haach ferhuze, waard it paleis sa goed as ferlitten. Maria Louisa bleau efter en stifte krekt bûten de stêd Ljouwert in lytser bûtenferbliuw: Mariënburg. Nei har ferstjerren yn 1765 wie der gjin regelmjittige bewenning mear. Yn 1777 waard it paleis noch ien kear besocht troch prins Willem V. Nei 1795 moast hy ús lân ferlitte. It paleis waard ferbeurd ferklearre en al gau op ôfbraak ferkocht. Yn 1803 en 1805 waarden de fleugels ôfbrutsen en yn 1813 de rest fan it paleis. Yn 1822 waarden de bosken en tunen ferkocht. Letter ferskynden ferskate lânhuzen, lykas it hûs Oranjewoud.
It eardere paleis hie yn 1711 twa grutte fleugels fan ien boulaach op hege sûterrêns. Elke fleugel wie leafst 15 raamfekken breed. Derfan útgeande dat elk raam 2 oant 2,5 meter breed wie, dan wie ien fleugel al 30 oant 37,5 meter breed. Dêrneist hie it paleis ek in haadgebou fan 7 oant 9 ramen breed, wat del komt op in breedte fan 14 oant 22 meter. By elkoar opteld hie it paleis in lingte fan yn elk gefal 74 meter en faaks wol 97. Wat de werklike lingte fan it paleis wie bliuwt rieden, want der binne gjin opmjittings fan it paleis bekend. Tekeningen as dy fan Cornelis Pronk binne noch it meast betrouber.
De fleugels waarden dekt troch skylddakken mei elk seis skoarstiens en sân dakkapellen. Op de dakskylden leinen blauwe pannen. Fierder hie it paleis koarte nei efteren rinnende fleugels, fan mar fjouwer ramen breed, wat delkomt op 10 oant 12 meter. Eltse fleugel hie in tagongspartij nei de bel-etaazje, dy't berikber wie oer brede en hege stektreppens. Op de bel-etaazje wienen grutte Ingelske finsters oanbracht: skofinsters mei lytse roedeferdielings. It paleis wie boud yn inbedêst klassisistyske barok-styl. Net de styl, mar de grutte strielde de represintaasje fan de steedhâlderlike famylje út.
Siebe ten Cate
Libben en wurk
thumb|left|Siebe ten Cate yn syn atelier yn Parys Frysk Skipfeart Museum Ten Cate wie in soan fan Jan ten Cate (1828 - 1876), politikus en boargemaster fan Snits (1828-1876) en Popkje Tuymelaar. en pakesizzer fan de Snitser learloaier en boargemaster Steven Theunis ten Cate en Johanna Gerrits van Delden. De húshâlding kaam út in foaroansteand en begoedige dopersk laach dat oarspronklik út de Achterhoeke kaam. De famylje hie in iikmole, De Hoop mei fellebleaterij anneks oan de Wâldfeart.
Ten Cate studearre oan de Ryksakademy fan Byldzjende Keunsten yn Amsterdam en by J.M. Schmidt Crans, mar hâlde in grut part fan syn libben ta yn it bûtenlân. Hy studearre in hoart yn Antwerpen, mar wenne en wurke fan 1880 oant 1908 yn Parys en rekke dêr beynfloede troch it yn dy tiid opkommende Ympresjonisme. Yn Parys hie er kunde oan Vincent van Gogh, Alfred Sisley, Camille Pisarro en Kees van Dongen. Yn syn ympresjonistyske keunstuterings wie hy foar Nederlânske begripen tige foarútstribjend. Siebe Ten Cate lei him ta op it skilderjen fan stedsgesichten, dy't eksposearre waarden op de jierlikske Salon d'Automne. Op reizen troch Europa (ûnder oare yn Sweden, Noarwegen en Switserlân) en Noard-Afrika [Egypte en Algerije] en de Feriene Steaten) skildere en tekene hy in soad lânskippen. Hy makke ek etsen en lito's.
Strjitten op Flylân
De Strjitten op Flylân:
Siebe ten Cate
Libben en wurk
Ten Cate stoar yn 1908 te Parys oan 'kongestje fan de bloedsomrin' yn de âldens fan fyftich jier. Yn 1909 waard de skilder betocht op de Salon d'Autmne mei in útstalling fan leafst 51 fan syn wurken. Lange tiid waard syn wurk fergetten yn Nederlân. Hjoed de dei wolle in soad minsken syn wurk wol hawwe en wurdt it tsjin hege pizen feild.
Wurken fan him hingje ûnder oare yn it Louvre, it Musée Carnavalet, beide yn Parys, it Frysk Skipfeart Museum en it Frans Halsmuseum yn Haarlim.
Hynstesport op de Olympyske Simmerspullen 1900
200px|thumb|right|Hynstesport ûnder de Spullen fan 1900
De Olympyske Simmerspullen 1900, ek wol de IIe Olympiade neamd waarden yn 1900 yn Parys, Frankryk hâlden. De hynstesport waard hâlden yn it 7th arrondissement of Paris.
Medaljespegel
De top trije fan lannen dy't by de hynstesport medaljes wûn ha op de Olympyske Simmerspullen fan 1900.
Rintje Ritsma (reedrider)
thumb|Rintje Ritsma Rintje Ritsma (folút: Robert Rintje Ritsma; De Lemmer, 13 april 1970) is in bekende Fryske reedrider.
Yn de njoggentiger jierren fan de 20e iuw helle Rintje syn grutte suksessen. Hy waard fjouwer kear wrâldkampioen reedriden oer-alles, seis kear Jeropeesk kampioen en twa kear Nederlânsk kampioen.
Rintje Ritsma is pakesizzer fan skûtsjesiler Rintje Ritsma.
Grutste suksessen
Wrâldkampioen:
Jeropeesk kampioen:
Strjitten yn Garyp
De Strjitten yn Garyp:
Twadde taal
In twadde taal, yn taalwittenskiplike publikaasjes faak oantsjut as T2, is in taal dy't net jins memmetaal is, mar dy't men faak al ier yn jins libben oanleart om yn in kommunikatyf ferlet te foarsjen (lykas yn it gefal fan ymmigranten) of om't it ûnderwiis him der spesifyk op taleit om sa'n taal oan 'e skoalbern te learen (lykas yn minderheidstaalgebieten). Sa wurdt yn Fryslân troch frijwol alle Frysktaligen it Nederlânsk as twadde taal sprutsen. In twadde taal kin nea in memmetaal wurde, en wurdt jin nea sa eigen as de taal dêr't men yn grutbrocht is.
Yn Afrika, Oseaanje en it Karibysk Gebiet hawwe in protte lannen de taal fan 'e koloniale machthawwer ta har offisjele taal makke, dy't brûkt wurdt as fiertaal yn it bestjoer, de rjochtspraak, it ûnderwiis en de media. Yn 'e regel giet it dêrby om Ingelsk, Frânsk of Portegeesk, en yn it gefal fan Suriname om it Nederlânsk. Yn sokke lannen wurde safolle lânseigen talen sprutsen, dat der in lingua franca nedich is om 'e ûnderlinge kommunikaasje tusken de linguïstyske groepen te fasilitearjen. De offisjele talen ferfolje yn dat ferlet, en wurde yn dy lannen troch hast de hiele befolking as twadde taal sprutsen.
First Floor Features
First Floor Features, ek wol ôfkoarte ta FFF, wie in Nederlânske filmstudio, filmdistributeur en tillefyzjestudio, dy't bestie fan 1984 oant 2004. It bedriuw wie frijwol synonym mei syn oprjochters en eigners Laurens Geels en Dick Maas.
Skiednis
First Floor Features waard yn 1984 oprjochte troch Laurens Geels en Dick Maas. Dyselden hiene inoar oarspronklik met op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes, yn Frankryk. Nettsjinsteande beskate ûnderlinge ferskillen op it mêd fan smaak, besleaten de beide mannen mei-inoar yn see te gean. Harren útgongspunt by de oprjochting fan First Floor Features wie: films produsearje troch sawol saaklik as artistyk it ûnderste út 'e kanne te heljen, mar sûnder dêrby jins ûnôfhinklikens te ferliezen. Geels wie fan it begjin ôf oan fierhinne ferantwurdlik foar it saaklike riden en farren, wylst Maas it artistike sjeny wie.
De earste film dy't First Floor Features makke, wie yn 1985 Abel, ûnder rezjy fan Alex van Warmerdam, dy't útbrocht waard yn 1986. Dy film wie in grut súkses en sleepte ferskate Gouden Keallen yn 'e wacht. Itselde jiers folge Flodder, fan Maas sels, dat kommersjeel noch súksesfoller wie en mei 2,3 miljoen ferkochte bioskoopkaartsjes ien fan 'e bêst besocht Nederlânske films aller tiden waard.
Oan it begjin fan 'e 1990-er jierren besleaten Geels en Maas yn Almeare harren Film Factory te bouwen, in reuseftich filmstudiokompleks dêr't sysels en oare filmmakkers út hiel West-Jeropa tenei telâne kinne soene foar it meitsjen fan harren films. De bou koste mar leafst ƒ10 miljoen, mar de animo foar it gebrûk fan it kompleks wie in stik minder as ferwachte. De Film Factory kaam sadwaande eins nea út 'e reade sifers. De bou fan it kompeks lette, derop weromsjend, de delgong fan First Floor Features yn.
Yn 'e 1990-er jierren hie de studio noch ferskate grutte kommersjele súksessen, lykas de film Flodder in Amerika!, út 1992, de tillefyzjesearje Flodder, dy't rûn fan 1993 oant en mei 1995, mei in koarte comeback yn 1998, en de mannichfâld bekroande film Karakter, út 1997. Om út te brekken nei de ynternasjonale merk besochten Geels en Maas om Ingelsktalige films te meitsjen, mar dat wie gjin súkses. Do Not Disturb (1999) die it net goed yn 'e bioskopen, wylst Down (2001), in remake fan Maas syn debútfilm De Lift, sels in folsleine flop wie.
Wylst de finansjele swierrichheden har opsteapelen, waard de gearwurking fan Geels en Maas almar stroever. Yn 2001 stapte Maas mei rûzje út it bedriuw. Dat litte neitiid in sieltôgjend bestean oant it úteinlik yn 2004 bankrot ferklearre waard.
Manilla
thumb|260px|Lizzing yn Metro Manilla Manilla (Filipynsk: Maynila; faak stavere as Manila) is de haadstêd fan de Filipinen.
Manilla leit op it eilân Luzon, oan de eastouwer fan de 48 kilometer lange Baai fan Manilla, dy't mûnet yn de Súd-Sineeske See. Manilla is ien fan 16 stêden en mienskippen yn de regio Metro Manilla, dy't 636 km² omfiemet. De Metropoalregio Grut Manila, dy't fier oer de grinzen fan Metro Manilla hinne rikt, hat 19,2 miljoen ynwenners (2008).
Dolly (skiep)
thumb|350px|Dolly opset Dolly (5 july 1996 - 14 febrewaris 2003) wie it earste kloande skiep en de earste kloan fan in folwoeksen bist.
Dolly waard kloand út in sel út de jaar fan in folwoeksen ei. It plak dêr't de sel wei kaam, wie foar de wittenskippers de reden om it skiep nei Dolly Parton te neamen. Mar wichtich wie dat de sel al in funksje hân hie. Alle eardere kloanen kamen út stamsellen. No die bliken dat in sel syn funksje ferjitte koe en it begjin fan in libben organisme wurde koe.
Guiljelmus Saldenus
thumb| Guiljelmus Saldenus (Utert, maaie 1627 - De Haach, 7 of 8 febrewaris 1694) wie in Nederlânsk teolooch en dichter.
Saldenus waard berne as Willem Salden, soan fan skroar Hendrik Salden. Hy studearre yn Utert teology. Saldenus krige ûnder oaren les fan Gisbertus Voetius, Meinardus Schotanus en Johannes Hoornbeeck. Op 16 septimber 1649 waard er predikant te Renswoude. Dêrnei stie er yn de gemienten Kockengen (1652-1655), Inkhuzen (1655-1664), Delft (1664-1677) en De Haach.
Guiljelmus Saldenus wie befreone mei Herman Witsius dy’t yn syn Inkhúzer tiidrek yn it neibuorjende Westwoud stie.
Bibliografy
Guiljelmus Saldenus hat ferskate teologyske boeken, dichtwurken en bibliografyen skreaun.
Inkelde boeken:
Johan Hora Adema
thumb|Johan Hora Adema, 1893 Johan Hora Adema (Ljouwert, 24 april 1843 - Velp, 15 maart 1938) wie in boargemaster.
HY wie boargemaster yn trije ferskillende gemeentes. Dêrneist wie Hora Adema kaptein by de Grenadiers en Jagers. Hy wie earst boargemaster fan de gemeente Aalten (1886-1888), doe fan Hengelo (1888-1891) en as lêste fan Harns (1896-1914). Yn 1870 trouwe Hora Adema mei de Fryske Lucia Aurelia Bergsma Fruitier De Talma, se krigen tegearre fjouwer bern.
Metalen bikiny fan prinsesse Leia
De metalen bikiny fan prinsesse Leia is in kostúm dat yn 1983 yn inkele sênes fan 'e science fiction-film Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi droegen waard troch Carrie Fisher yn har rol as prinsesse Leia. It stik klean makke sawol it personaazje as de aktrise op slach ta sekssymboal. Neitiid berikte it yn 'e Westerske popkultuer ikoanyske status. De metalen bikiny fan prinsesse Leia wurdt troch froulike fans fan 'e Star Wars-franchise gauris brûkt foar cosplay. It is boppedat in ûnmisber elemint yn Star Wars-parodyen.
Film
Yn Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi ynfiltrearret prinsesse Leia it haadkertier fan 'e gangster Jabba de Hutt op 'e planeet Tatooine yn 'e momkape fan in preemjejager, mei as doel om har freon (en lettere frijer) Han Solo te rêden, dy't yn (de fiktive stof) karbonyt ynferzen is en troch Jabba brûkt wurdt as wandornamint. Hja sakket lykwols troch de koer en wurdt finzen nommen, wêrnei't hja as slavinne, klaaid yn 'e metalen bikiny, mei in grou keatling oan 'e troan fan Jabba fêstlein wurdt.
As sadanich is prinsesse Leia te sjen yn twa sênes: ien yn it haadkertier anneks paleis fan Jabba wêryn't Luke Skywalker by Jabba oan 'e doar komt en de gangster him oan syn rancor besiket op te fuorjen, en ien op it swevende plezierjacht fan Jabba, wêrby't de gangster Luke, Han en de Wookiee Chewbacca ombringe litte wol troch se yn 'e sarlacc te smiten. Se witte lykwols te ûntsnappen, mei algemien trelit as gefolch, en yn 'e gaos wurdt Jabba troch Leia om hals brocht troch him te smoaren mei har keatling.
Behalven troch aktrise Carrie Fisher waard de metalen bikiny yn Return of the Jedi ek droegen troch stuntfrou Tracy Eddon.
Untwikkeling
De metalen bikiny fan prinsesse Leia waard troch kostúmûntwerpers Aggie Guerard Rodgers en Nilo Rodis-Jamero makke foar Industrial Light & Magic (ILM), it special effects-bedriuw fan Star Wars-betinker George Lucas. Neffens Rodgers joech Lucas har net mear as in algemiene omskriuwing fan it paleis fan Jabba de Hutt, en sei inkeld tsjin har dat er in spesjaal kostúm foar prinsesse Leia hawwe woe. Rodgers hie oarspronklik it idee om Leia yn 15 meter stof te klaaien, dat troch de hiele sêne wapperje soe, mar it slagge har net om dat foarinoar te krijen.
De úteinlike bikiny wie basearre op sketsen fan Rodis-Jamero, dy't earder as assistint-artdirector foar fisuele effekten meiwurke hie oan Star Wars: Episode V – The Empire Strikes Back (1980). Neffens Rodgers (yn in fraachpetear yn 2006) hie Nilo-Jamero dêrfoar ynspiraasje put út it wurk fan science fiction-keunstner Frank Frazetta. Auteur Rikke Schubart skreau yn 2007 dat it úteinlike ûntwerp fan 'e metalen bikiny beynfloede wie troch tekenings fan yllustrator Earle K. Bergey fan froulju yn bikiny dy't folslein fan metaal wiene om't it sabeare harnassen wiene.
Soartgelikense stikken klean as de metalen bikiny fan prinsesse Leia waarden troch aktrises droegen yn eardere Hollywood-films, lykas Myrna Loy as lânseigen dûnseresse yn The Desert Song (1929), Yvonne de Carlo as slavinne yn Slave Girl (1947) en Maria Montez yn ferskate aventoerefilms út 'e 1940-er jierren.
Untwerp en materiaal
De beha wie fan koperen bûgels wêrfan't de eigentlike cups tichtmakke wiene mei wat brune stof. De úteinen fan it ding waarden op 'e rêch en yn 'e nekke oaninoar fêstmakke mei in eintsje tou. De kostúmûntwerpers hiene in mal fan 'e romp fan Carrie Fisher makke, sadat de beha har paste. Neffens Fisher wie "passen" yn dizze kontekst lykwols en relatyf begryp en hie se troch de stuchheid fan it materiaal fan boppen ôf gâns ynkyk: "Ast efter my stiest, koest Floarida lizzen sjen. Dêr moatte jimme Boba Fett mar nei freegje." (De preemjejager Boba Fett stie yn ien fan 'e sênes efter prinsesse Leia.) Fisher sei ek dat de beha allesbehalven noflik siet: "[Dat] is wat supermodellen úteinlik drage sille yn 'e sânde rûnte fan 'e hel."
It slipke fan 'e bikiny hie in ornamintele koperen plaat oan 'e foarkant, dy't op 'e skambonke rêste. Fierder bestie it út in wynreade lange muldoek, dy't sawol oan 'e foar- as de efterkant as in soarte fan ankellange rok útwaaiere. As assessoires droech Fisher by de bikiny healhege learzens fan brún lear, in hierklam dy't har frissele lange hier oer har rjochterskouder falle liet, en twa koperen earmbannen oan har rjochterpols en in koperen earmring yn 'e foarm fan in slange om har lofterboppe-earm.
Popkultuer
Hoewol't de metalen bikiny fan prinsesse Leia mar yn twa sênes fan Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi te sjen wie, makke it kostúm likegoed prinsesse Leia sawol as Carrie Fisher op slach ta in sekssymboal. Dat ta kjeltme fan 'e aktrise, om wa't dat aspekt fan har súkses wol oergean meien hie. De metalen bikiny is sûnt in ûnmisber ûnderdiel wurden foar parodyen fan Star Wars, lykas de ôfleverings He's Too Sexy for His Fat (2000) en It's a Trap! (2011) fan 'e tekenfilmsearje Family Guy en de film Fanboys (2009), wêryn't aktrise Kristen Bell it kostúm draacht.
Oare bekende froulju dy't de metalen bikiny droegen hawwe, binne û.o. aktrise Yvonne Strahovski yn 'e ôflevering Chuck Versus the Sandworm fan 'e tillefyzjesearje Chuck en dûnseresse Kym Johnson yn in ôflevering fan it fjirde seizoen fan 'e Amerikaanske edysje fan Dancing with the Stars, wêryn't se mei sjonger Joey Fatone dûnse op 'e meldij fan it haadtema fan Star Wars. It kostúm is in folle foarkommende foarm fan cosplay foar froulike fans op stripkonvinsjes en oare Star Wars-eveneminten. Teffens is it in populêr Halloweenkostúm wurden.
Yn 2012, nei't filmstudio Lucasfilm oernommen wie troch The Walt Disney Company, waard opholden mei it produsearjen fan merchandising yn ferbân mei de bikiny, nei't it skynt omreden fan in segmint yn in tillefyzjeprogramma op 'e konservative Amerikaanske nijsstjoerder Fox News. Dêryn waard berjochte oer de swierrichheden dy't âldelju hiene om it kostúm oan jonge bern út te lizzen, fral as, lykas faak it gefal is, ek de slavekeatling om 'e hals der diel fan útmakket. Carrie Fisher hie gjin goed wurd oer foar dat beslút fan Disney. Se neamde it "stom", en sei fierders: "Dan fertelst [dy bern] dochs gewoan dat in reuseftige slak my fongen hie en my twong om dat stomme kostúm te dragen, en dat ik him fermoarde haw om't ik dêr in hekel oan hie."
Germanen
Germanen is de gearfetsjende namme fan de folken dy't Germaanske talen sprekke. Dizze befolkingskloften binne likernôch 1400-1200 f.Kr. yn Súd-Skandinaavje en Noard-Dútslân ûntstien, nei alle gedachten troch ferminge fan in út it suden wei komd Yndo-Jeropeesk folk mei de oarspronklike befolking. Tsjintwurdich libje de bewenners mei in Germaanske taal noch hieltyd yn itselde gebiet, mar hawwe se harren ek yn grutte oantallen festige yn Grut-Brittanje, Yslân en yn eardere oerseeske koloanjes, lykas yn Noard-Amearika, Austraalje en Súd-Afrika.
Skiednis
Healwei de 1e iuw f.Kr. rekken de Romeinen yn gefjocht mei Germaanske stammen by harren besykjen om it Romeinske Ryk nei it noarden út te wreidzjen. Hja neamden dat gebiet Germaanje en besochten it lân tusken de Ryn en Elbe te ûnderwerpen, mar moasten har mei de Ryngrins fergenoege. Yn it suden wie de Donau de swette tusken it Germaanske gebiet en de Romeinske Ryk. Yn de 4e iuw brutsen de Germanen foarfêst oer dizze grinzen hinne en ferrize oeral yn it Romeinske Ryk Germaanske keninkriken û.o. fan de Goaten, Fandalen, Franken, Bourgonden en Longobarden. Yn it Grutte Folkeferfarren fûn in hergroepearring plak fan de Germaanske stammen yn folken, yn West-Jeropa yn Franken, Friezen en Saksen. Ut Denemarken stutsen Angelen, Jutten en Saksen oer nei Ingelân, guon dêrfan kamen yn it kustgebiet fan Nederlân te lâne. Op de ein fan de 8e iuw ferspraten de Wytsingen har fan Skandinaavje út oer hiel West- en Súd-Jeropa.
Minnemastate (Harich)
thumb|Minnemastate 1720 Minnemastate of de Minnemastins wie in state yn Harich gemeente Gaasterlân-Sleat. Dizze machtige stins is mooglik al yn de 12e iuw boud. Njonken Minnesmatstate stienen noch twa stinzen. Harich wie yn de iere Midsiuwen dan ek it wichtichste plak fan 'Ghesterlant' en yn de 12e iuw sels haadplak fan de gritenij Harichsteradiel. Letter waard Harich part fan gritenij Gaasterlân. De stins krige syn namme troch it laach Minnema en hat yn de rin fan de iuwen in soad bewenners hân: troch ferkeap gie it hûs meardere kearen oer yn hannen fan oare famyljes.
It wichtichste lid fan de famylje Minnema wie Pier Epes Minnema. Hy wie in Skieringer haadman. Mei de Skieringers focht hy tsjin de Saksyske hartoggen. Doe't Karel V it bewâld oernom waard beslach lein op de besittings fan de rebelske Pier.
Yn 1698 is it hûs eigendom fan Daniël Valkenier, haad-muntmaster yn Ljouwert. Nei syn dea bliuwt syn widdo yn it hûs wenjen oant har dea yn 1724. De erven Valkenier beslute om it hûs te ferkeapjen oan Regnerus Annaeus Lycklama fan Wyckel, grytman fan Gaasterlân. Dy dielt it besit op yn in agrarysk gedielte, dat ferhierd waard oan pachters, en in wengedielte. Regnerus Annaeus stjert yn 1756 en it hûs wurdt kocht troch de nije grytman Ulbo Aylva Rengers. Yn 1840 wurdt it noch it skoft as pastorije brûkt, mar yn 1851 wurdt it foar it grutste part ôfbrutsen en yn 1869 giet it hielendal plat.
Uterlik
Fan de Minnemastate is mar ien ôfbyld bewarre bleaun dy't grif troch Jacobus Stellingwerf tekene waard. De tekening is fan foar de opdieling. It gebou stiet op in omgrêfte stik lân dat oan de noardeastside fan de buorren lei en bestie út twa heaksk op elkoar steande fleugels fan elk twa ferdjippings. It wichtichste part fan it gebou wie it middelste gedielte, mei in let-goatyske geveltop en de yngongspartij út ein 15e of begjin 16e iuw.
Neist de haadyngong hie it hûs yn de sydwjuk noch in twadde yngong. Rjochts fan it gebou wie noch in lytse oanbou fan ien boulaach, wylst lofts, in nei alle gedachten 17e iuwsk, gedielte mei grutte ramen stie mei twa ferdjippings, dat dekt waard troch in tintedak.
Strjitten yn Gerkeskleaster
De Strjitten fan Gerkeskleaster:
De Kameleon
Boeken
Yn it Frysk binne de neikommende titels ferskynd:
Rancor
In rancor is in fiktyf, reuseftich, waarmbloedich rôfdier út 'e Star Wars-franchise, dat op twa skonken giet. It is lânseigen op 'e planeten Dathomir, Lehon en Felucia. De rancor waard yntrodusearre yn 'e film Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi (1983), it lêste diel fan 'e oarspronklike Star Wars-trilogy. Dêryn wurdt in rancor op 'e planeet Tatooine finzen holden troch de gangster Jabba de Hutt, dy't de Jedi-ridder Luke Skywalker oan it bist besiket op te fuorjen. Luke is de rancor lykwols te fluch ôf en deadet it bist.
Yn 'e roman The Courtship of Princess Leia (1994), fan Dave Wolverton, reitsje Han Solo, prinsesse Leia en de androïde C-3PO strâne op 'e planeet Dathomir, dêr't se yn kontakt komme mei in clan 'heksen', froulju dy't 'sterk yn de Krêft binne', mar gjin formele training ûndergien hawwe. Dyselden hâlde nuete rancors en brûke se as riid- en lêstdieren.
Sjoch ek
List of Star Wars creatures
Israelyske barriêre (Westjordaanlân)
thumb|De rin fan de Israelyske barriêre yn it Westjordaanlân De Israelyske barriêre is in skiedingsmuorre dy't troch Israel boud wurdt by de Griene Line del en yn parten fan it Westjordaanlân.
Algemiene beskriuwing
De barriêre is in kontroversjeel elemint yn it Israelysk-Palestynsk konflikt. Neffens Israel is de barriêre nedich foar de beskerming tsjin Palestynsk terrorisme wylst de Palestinen it as in rasseskieding en in foarm fan apartheid sjogge.
De barriêre hat, nei't er foltôge is, in totale lingte fan 708 km. De rin fan de muorren is mear as dûbeld de lingte fan de Griene Line, dêr't 15% fan by de Griene Line del of yn Israel rint, wylst it oerbliuwende part fan 85% wol 18 km yn it Westjordaanlân, dêr't wol 9% fan it lân en 25.000 Palestinen fan de rest fan Palestynsk gebiet fan ôfsnien wurdt. De barriêre belûkt de Israelyske delsettings yn it Westjordaanlân winliken ta Israel.
De barriêre waard troch Israel boud nei in weach fan Palestynsk polityk geweld en ynsidinten fan terrorisme yn Israel by de Twadde Palestynske Intifada, dy't yn septimber 2000 begûn en yn febrewaris 2005 ophold. Neffens it Israelysk regear naam it tal selsmoardterrorisme dy't út it Westjordaanlân wei útfierd waarden fan 73, tusken 2000 en july 2003, doe't it earste part fan de muorre ree wie, ta 12 tusken augustus 2003 oant ein 2006. Wylst de muorre ynearsten as in feiligensmaatregel gou yn de snuorje fan gruttere konflikten, wurdt de muorre sjoen as in takomstige grins tusken Israel en de Palestynske steat.
It bouwen fan de barriêre late ta klachten fan Palestinen, minskerjochten-organisaasjes en leden fan de ynternasjonale mienskip, allyk út Israel sels wei. Hja sjogge it as in ûnderdiel fan de yntinsje en anneksearje Palestynske gebieten mei it ferlechje dat it de feiligens ferbetteret. Ek wurdt de muorre sjoen dy't it Israelysk-Palestynsk fredesproses yn 'e ûnderstek docht, troch it fêststellen fan nije de facto grinzen. Ien fan de wichtichste beswierpunten is dat de muorre in ein eastlik fan de grins tusken Israel en it Westjordaanlân yn Palestynsk gebiet boud is, dy't it friij bewegen fan in soad Palestinen en harren mooglikheid nei harren wurk yn it Westjordaanlân ôf te reizgjen, behinderet. It Ynternasjonaal Gerjochtshôf stelde dat de barriêre ynternasjonaal rjocht skeint. Yn 2003 hat de Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes in resolúsje oannommen dy't Israel dêrfan beskuldige dat it bouwen fan de barriêre troch Israel it ynternasjonaal skeint en easke it fuortheljen fan de muorre mei 144 stimmen foar, 4 tsjin en 12 ûnthâldings.
Konstruksje
thumb|De barriêre yn Jeruzalim De barriêre wurdt troch de Israelyske ferdigeningskrêften omskreaun as "in obstakel dy't opboud is út ferskate lagen". Parten fan de barriêre besteane út 9 meter hege betonnen muorren, wylst oare parten út in konstruksje fan lagen stikeltried besteane. Dy lagen stikeltried besteane oan de bûtenkant út lagen stikeltrie yn piramide-foarm op inoar, in lichter stek mei ynkringersdeteksje yn it midden, in anty-reaufuorge, patrûljediken oan wjerskanten en in sêfte stripe sân foar it ûntdekken fan ynkringers. Op de plakken dêr't de barriêre út de lage stikeltried bestiet, is in sperrgebiet mei in trochsneed breedte fan 60 meter, mei op guon plakken wol 100 meter breed. By de betonnen muorren is dat 3 meter breed.
Amman
thumb|260px|Lizzing Amman Amman (عمان; yn de âldheid: Philadelphia) is de haadstêd fan Jordaanje. De stêd leit yn it noarwesten fan it lân, mar inkelde tsientallen kilometers fan de Westlike Joardaanouwer en de Deade See. Yn 2000 hie de stêd likernôch 1,5 miljoen ynwenners.
Amman is it politike-, kulturele- en kommersjele sintrum fan Jordaanje en ien fan âldste trochgeand bewenne stêden fan de wrâld. De stêd is frijwat 'ferwestere' fergelike mei oare grutte stêden yn de regio. De stêd leit mids en op hichten (no 19). De wichtichste stedsdielen binnen neamd nei de hichte dêr't sy op boud binne. Wichtige ferfiermiddels binne de bus, de taksy, en de dielde taksy. Amman is it foarneamste ferkearsknooppunt fan it lân.
Ut de skiednis
Yn de omkriten fan Amman binne archeologyske fynsten út de Nije Stientiid dien. Yn de 13e iuw f.Kr. hjitte de stêd Rabbath Ammon of Rabat Amon (troch de Ammoniten. Yn de bibel wurdt Amman oantsjut as Rabbat Ammon. Yn de rin fan de iuwen waard de stêd ferôvere troch de Assyrjers, folge troch de Perzen en de Griken. Ptolemaeus II Philadelphus, de Hellenisyske hearsker oer Egypte, werneamde it Philadelphia. De stêd hearde ûnder it Nabateeske keninkryk oant 106; dêrnei sloegen de Romeinen dêr foar master op. Yn de Romeinske perioade hearde Amman, doe Philadelphia, ta de stêden fan de Dekapolis.
It moderne Amman waard stifte yn 1878, doe't it Ottomaanske Ryk dêr in groep Tsjerkessyske ymmigranten ûnderbrocht. Sy foarmen oant healwei de 20e iuw de mearderheid fan de befolking. Under oaren troch de grutte ymmigraasje fan Palestinen, dy't fanwege de Israelysk-Arabyske oarloggen nei 1948 nei Jordaanje flechten, hat de stêd in grutte groei trochmakke.
Hidde Boersma
thumb|Hidde Boersma Hidde Boersma (Wiuwert, 19 jannewaris 1980) is in Frysk skriuwer en dichter út Utert.
Biografy
Hidde Boersma waard berne yn Wiuwert en folge de Universiteit foar Humanistyk. Hy wurket as skriuwer en docht dêrneist oare dingen om de tiid troch te kommen. Al fan jongs ôf oan wie er mei ferhalen dwaande, it skriuwen sit dan ek yn 'e famylje. Syn heit, Piter Boersma, is ek Frysk skriuwer en dichter. Dêrneist binne Frysk skriuwsters Doete Venema en Saakje Huisman (1951-2001) syn muoikes.
Hy sjocht syn skriuwen as it massearjen fan de geast. Sels seit er dat frijbuiterij, mystyk, humor, kloaterichheid, eroatyske spanning, leafde, de duvel, fenomenology en doedeïsme in rol yn syn libben spylje. Boersma debutearre yn 2000 mei fjouwer gedichten yn it tiidskrift Hjir. Yn 2002 skreau er in gedicht oer Pim Fortuyn foar de keunstrûte fan Ljouwert. It gedicht waard skildere op in planke; dy is letter stellen. Yn 2008 kaam de debútbondel fan Boersma út, De rop om Doede. Boersma wurdt sjoen as de útfiner fan it Doedeïsme, dat is in filosofy fan libje folút: nim dyn gemak. Dat komt op in yntrigearjende wize werom yn syn proazedebút Fol túch de mist yn. De haadpersoanen yn dat boek belibje yn de meast ferskriklike dekôrs dy't yn it moderne libben hat. Yn septimber 2011 folge syn twadde roman by de Friese Pers Boekerij ûnder de namme De gewoanste man. By de boekpresintaasje op 22 oktober yn Wiuwert waarden sa'n fjirtich eksimplaren fan it boek ferkocht.
Boersma hat fierder publisearre yn De Moanne, Farsk en op de Amerikaanske ynternetside The Dudespaper. Yn ferskate blomlêzings, lykas Dream yn blauwe reinjas, Het goud op de weg, Spiegel van de Friese poëzie, Myn hert dat trillet my en ek de Meulenhoff poëziescheurkalender fan 2006, binne gedichten fan him te finen.
Strjitten yn Goutum
De Strjitten yn Goutum:
Sjamaan
thumb|Sjamaan yn it Amazônegebiet, 2006 In sjamaan is meastal in man, mar ek wolris in frou, dy't by steat is en kom yn kontakt mei de geastewrâld, en dy't dat docht om foardiel te beheljen foar syn of har folk, stamme, clan of famyljegroep, bygelyks troch genêzing fan sykten of foarsizzing fan 'e takomst.
De leauwensopfetting om syn of har persoan hinne is sjamanisme.
Skiednis
De posysje fan sjamaan is al hiel âld en wie eartiids noch folle algemiener as no. Sa is it bekend dat de posysje fan de ferneamde filosofen fan it âlde Grikelân, lykas Sokrates, Plato en Aristoteles, fuortkaam út dy fan 'e folle âldere tradysje fan 'e iatromantes. Dat wurd, yn it inkeltal Iatromantis, is gearstald út iatros, "genêzer", en mantis, "sjenner". Dy sjamaaneftige figueren, dy't neffens histoaryske boarnen noch yn 'e 5e iuw f.Kr. bestien hawwe moatte, waarden by steat achte ta bjusterbaarlike prestaasjes, lykas takomstfoarsizzing, wûnderferrjochting, oantinken oan eardere libbens en autoteleportaasje.
Manlike en froulike sjamanen
De bisu, de sjamanen fan 'e Bûginezen fan westlik Sulawesi en súdlik Borneo en fan 'e Makassaren fan súdwestlik Sulawesi, kinne sawol manlju as froulju wêze, mar klaaie en hâlde en drage harren yn beide gefallen as froulju. Dizze sjamanistyske travesty komt foar ek by de Dajak-folken fan Borneo.
Sjamanen en medisynlju
De Swazi, fan Swazilân en oangrinzgjende regio's fan Súd-Afrika en Mozambyk, hawwe twa soarten sjamanen. De "echte" sjamaan is de inyanga, ornaris in man, dy't sûnensswierrichheden analysearret en de takomst foarseit út patroanen yn 'e troch him útsmiten bonkjes. De sangoma, ornaris in frou, is mear in krûdedokter, hoewol't se ek oan psychoterapy docht. De Xhosa fan Súd-Afrika kenne itselde ûnderskie, mar by harren binne sawol de igqirha, de sjamaan, as de ixhwele, de medisynman, manlju.
By de Malagassi fan Madagaskar bestiet in oare twadieling. De "echte" sjamaan is by harren de ombiasy, dy't kommunisearret mei de geastewrâld, sykten genêst, kweageasten útbant en in negative vintana of lotsfoarsizzing yn blâns bringt. In mpanandro is mear in soarte fan astrolooch, dy't in tige grutte kennis fan vintana hat en sykte, lok en ûngelok foarsizze kin. By guon Malagassi-stammen wurde de ombiasy en de mpanandro ek wol kombinearre yn ien persoan.
Hoe't men sjamaan wurdt
Hoe't men sjamaan wurdt, kin per folk of kultuergebiet ferskille, mar de measte natoerfolken erkenne by harren sjamanen allinne in foarm fan erfopfolging. Dat hoecht net de Westerske, patriargale fererving te wêzen. By in oantal folken, lykas de Minangkabauwers fan westlik Sumatra, ferrint de erfopfolging matriargaal, dus troch de mem, en ek by de Chibcha (Muysca) fan sintraal Kolombia is it sjamanisme erflik yn 'e froulike line, mar dêr wurdt de sjamaan opfolge troch de soan fan syn suster.
By Mongoalske folken wurde minsken sjamaan of troch erfopfolging of nei in heapsteapse en lange tiid fan sykte. Ek de mudang fan Korea kinne op twa manearen ta har ropping komme. De meast foarkommende dêrfan is troch it ervjen fan 'e feardichheden dy't nedich binne fan har foarâlden, dêr't drekte erfopfolging trouwens net needsaaklik by is. Mar it is ek mooglik om sjamaan te wurden neidat men troch in geast yn besit nommen is. Soks wurdt net needsaaklikerwize sjoen as wat ferkeards, mar men moat dan wol leare mei dy geast te kommunisearjen. Yn sa'n gefal giet men yn 'e lear by in ûnderfûne mudang, foar in perioade fan maksimaal tsien jier.
Wa't sjamaan wurdt
Oer de psychyske eigenaardichheden dy't sjamanen geskikt meitsje foar wat se dogge, besteane ferskillende mienings. De natoerfolken sels sjogge sjamanen faak as minsken dy't yn harren jonkheid slimme lichaamlike of emosjonele trauma's trochmakke hawwe en dy't deryn slagge binne harsels te genêzen op in manear dy't harren de beskikking jûn hat oer boppenatoerlike krêften, sadat se by steat binne en gean om mei de geastewrâld. Guon ûndersikers beskôgje sjamanen lykwols earder as ynstabile lju, lichaamlik lykas epileptisy of geastlik lykas skizofrenen, dy't yn harren rol as sjamaan in sosjaal akseptabele en sels nuttige útlit foar harren ôfwiking fûn hawwe.
It Maatskiplik Draachflak
De omstannichheden dêr't de sjamanen harren wurk ûnder dwaan moatte, ferskille fan folk ta folk. By de folken fan 'e Pueblo-kultuer, dêr't elts doarp of pueblo in lytse teokrasy wie, hie de sjamaan, de cacique, net allinne de lieding oer spirituële seremoanjes, mar wied er ek de wrâldske lieder.
Yn noardlik Sibearje kaam it foar dat sjamanen operearren sûnder beheind maatskiplik draachflak, lykas by de Tsjûktsjen en de Korjaken, yn in clanferbân, lykas by de Toengoezen en de Joekagieren, of yn in beskate regio, lykas by de Nganasani.
Ek op it prekristlike Tahity en de omlizzende Genoatskipseilannen, yn 'e Stille Súdsee, hienen de sjamanen gjin fêst wenplak, mar reizgen se fan doarp nei doarp of sels fan eilân nei eilân. By de Maori's fan Nij-Seelân wienen se ek ferantwurdlik foar it behâld fan 'e skiednis, genealogy, ferhalen en lieten fan 'e stamme.
Relaasjes tusken sjamanen
Meastal wurkje sjamanen net folslein op eigen manneboet, mar is der dochs mar in bytsje kontakt mei harren amtgenoaten. Mar op guon plakken hawwe se harren feriene yn al of net geheime genoatkippen dy't om 'e safolle tiid gearkomme om ferhalen en metoaden út te wikseljen en kennis te ferdjipjen. Ien fan 'e bêste en bekendste foarbylden fan sa'n sjamanegenoatskip is de Midewiwin, it Grutte Medisyn-genoatkip, dat it geastlik libben fan 'e Noardamerikaanske stammen fan it westlike gebiet fan 'e Grutte Marren behearske. Benammen foar de Chippewa is dat goed dokumintearre. Nei alle gedachten wie dit genoatkip tige âld, eat dat ôf te lieden is út 'e grutte fersprieding yn it oangeande gebiet, dêr't yn elts gefal de Algonkwynske Chippewa, Sauk en Fox, Potawatomi, Menominee en Kickapoo en de Siouaanske Winnebago de rituëlen al sûnt minskewitten útfierden.
In oar foarbyld fan in sjamanegenoatskip wurdt foarme troch de Arioi fan it prekristlike Tahity en de omlizzende Genoatskipseilannen, dy't fral bekend wurden binne om wat de Jeropeanen seachen as har eksessen, lykas in oerfloed oan seksuële aktiviteit yn harren religieuze seremoanjes en it by de berte deadzjen fan 'e neiteam fan Arioi.
Wer't de Arioi al maatskiplik dúdlik in groep apart foarmen, mar om't se gjin bêrn hawwe moasten gjin erflike groep, wienen de kalinderpreesters fan 'e Maya's feriene yn in maatskiplike kaste, mei de heechste posysje yn 'e Maya-maatskippij. Oan it haad fan 'e kaste stie de hegepreester, de halach uinic ("wierlike minske").
Relaasje mei de wrâldgodstsjinsten
Wer in oare sitewaasje giet it wurk fan sjamanen oan yn gebieten dy't yn haadsaak oergongen binne nei ien fan 'e wrâldgodstsjinsten. Sa steane ek hjoed de dei noch de âlde sjamanen, de dukuns, yn heech oansjen by de oars strang islamityske Atjeeërs en foar in grut part kristlike of islamityske Bataks fan noardlik Sumatra. Harren help wurdt noch faak frege by sykte of deilisskip.
Ek op it islamityske Java wurdt in berop op 'e dukuns dien foar tradisjonele genêskeunst, útdriuwing fan kweageasten, nûmerology en oanropping fan goaden en geasten yn 'e rispingstiid. Lang net alle Javaanske dukuns kinne trouwens alles; guon binne machtige tsjoenders, dy't soms ek gebrûk meitsje fan swarte magy, oaren binne meditative mystisy en wer oaren binne gewoane minsken dêr't men fan leaut dat se in beskate jefte hawwe, lykas de jefte om te genêzen troch hânoplizzing. Ek froedfroulju wurde op Java faak as dukuns beskôge.
Shaman Schamane Shaman Chaman シャーマン Szaman Schaman
Brekking (taalkunde)
Brekking is in taalkundich ferskynsel wêrby't in fokaal fan klank feroaret.
Yn oare talen
Ek talen as it Skotsk-Gaelysk, it Fêreusk, it Aldnoarsk en it Kebekaansk-Frânsk hawwe foarmen fan brekking.
Zuunmod
thumb|250px|left|Haadtimpel fan 18e iuwske Boedistyske kleasterkompleks Mandzushirin Khiid Zuunmod (Зуунмод) is it haadplak fan de Sintrale Provinsje (Töv aimag) fan Mongoalje, it leit sa'n 30 km besuden de haadstêd Ulaanbaatar. Zuunmod hat in befolking fan 14.660 (2006) en in oerflak fan 19,18 kante kilometer. Zuunmod leit oan de súdkant fan de berch Bogd Khan Uul ('berch fan de hillige Khan'), 43 km fan Ulaanbaatar.
Zuunmod waard haadplak fan Töv aimag yn 1942. Oant dat jier ta siet it provinsjebestjoer yn Ulaanbaatar.
Libbene have
Yn 2004 hie Zuunmod offisjeel sa'n 24000 stiks libbene have: 8.500 geiten, 12.000 skiep, 2.000 kij en likernôch likefolle hynders; der wienen doe gjin kamielen.
thumb|left|600px| Zuunmod
Kannibalisme
Kannibalisme, is it iten fan leden fan de eigen soarte. Almeast wurdt dêrby doeld op minske-ite of antropofagy], it troch minsken iten fan minskefleis. Kanibalisme kaam by in protte natoerfolken yn it ferline foar, al is yn ferhalen de frekwinsje fan dat brûkme by de measte fan dy folken faak ôfgryslik oerdreaun.
Term
Foar it komôf fan 'e term "kannibalisme" tinkt men oan in ferbastering fan "Kariben", de oarspronklike, mar tsjintwurdich hast útstoarne bewenners fan 'e Karibyske eilannen, dy't yn 'e sechstjinde en santjinde iuw in beskate reputaasje as minske-iters hienen.
Foarmen
Der kin ûnderskie makke wurde tusken twa foarmen fan kannibalisme. Endokannibalisme is it tapassen fan kanibalsime op 'e leden fan 'e eigen groep of sels famylje, wylst eksokannibalisme, dat mear foarkaam, it tapassen fan kanibalisme op bûtensteanders is, ornaris fijannen of potinsjele fijannen.
Eftergrûn
Krekt as kopperij hie kannibalisme almeast in magysk-religieuze eftergrûn. It koe bygelyks in ûnderdiel foarmje fan in endokannibalistysk deaderitueel. Sa waard de prekristlike godstsjinst fan 'e Guaraní fan Paraguay karakterisearre troch in sterk leauwe yn werberte, dêr't seremonieel kannibalisme in grutte rol by spile. Ek koe it gean om in ekso- of endokannibalistysk offer oan 'e goaden, lykas foarkaam by de Azteken fan sintraal Meksiko. Mar faker hie it ta doel om jin beskate eigenskippen fan 'e deade ta te eigenjen of boppenatoerlike krêften te krijen. Yn Tonga, yn 'e Stille Oseaan, bygelyks, waard kannibalisme, oant 'e kristlike misjonarissen der yn de twadde helte fan de 19e iuw in ein oan makken, praktisearre om 'e krêft en snoadens fan 'e fijân oer te nimmen.
Nij-Guinea
It gebiet dat lykwols it measte bekend stiet om kannibalisme en dêr't dat nei alle gedachten ek it langste bedreaun is, is Nij-Guinea. Sa stienen benammen de Anga, fan eastlik Papoea Nij-Guinea, oant 'e fyftiger jierren fan 'e tweintichste iuw ta bekend as kannibalen. Sy wurde der ûnder mear sterk fan fertocht Michael C. Rockefeller, in oarepakesizzer fan 'e ferneamde Amerikaanske oaljemagnaat John D. Rockefeller, dy't oan it begjin fan 'e sechstiger jierren fan 'e 20e iuw spoarleas yn harren omkriten ferdwûn, opiten te hawwen. En fan 'e Kim-Yal, fan sintraal West-Papoea, is bekend dat se sels noch yn 'e santiger jierren fan 'e 20e iuw kannibalisme bedreauwen.
Wittenskiplik ûndersyk
Undersyk nei kannibalisme by ratten liket oan te toanen dat it oernimmen fan it witten fan it slachtoffer wier mûglik is.
Marijn Vink
Marijn Vink (Baarn, 1983) is in keunstneresse út Baarn yn de provinsje Utert.
Marijn is hikke en tein yn Lage Vuursche. Nei it Alberdingk Thijm Kolleezje yn Hilfertsom slagge se yn 2005 foar har bachelor 3D-Untwerp oan de Keunstakademy yn Utert. Yn har stúdzjetiid ûntwikkele hja objekten dy't no yn ferskate galerys en tentoanstellings te sjen binne. Har doel is om it kreative proses yn te setten foar eigen designûntwerpen dy't in sichtbere relaasje mei it ferline hawwe. Oant 2011 wurke se foar Pip Studio yn Amsterdam en hat dêrnei in eigen buro opsetten.
Eeltsje Hiddes Halbertsma
Jonkheid en komôf
Eeltsje Hiddes Halbertsma waard op 8 oktober 1797   berne yn it hûs fan syn âlden oan 'e Kowemerk yn Grou. Hy wie de fjirde soan yn it gesin fan bakker en keapman  Hidde Joasts Halbertsma (1756-1809)  en dy syn frou Ruerdtsje (of Riurtk) Tsjallings Binnerts (1767-1809). Hy hie trije âldere bruorren: Joast (1789-1869),  Tsjalling (1792-1852)   en Binnert (1795-1847). Twa letter te wrâld kommen bern stoaren al hiel jong, it jonkje yn 1803, en it famke yn 1805. De bruorren hongen sterk oaninoar, mooglik as gefolch fan it feit dat harren âlden beiden yn 1809 jong kamen te ferstjerren, doe't Eeltsje noch mar alve jier wie. Joast, Tsjalling en Eeltsje, dy't as auteurs letter mei-inoar bekend komme soene te stean as de bruorren Halbertsma, lieken mear op harren heit, wylst Binnert mear útskaaide nei harren mem.
Dy mem, Ruerdtsje Binnerts, kaam út in foaroansteand Grouster laach. Har famylje wie minnistysk, en hoewol't har man fan hûs út herfoarme wie, gied er nei syn houlik oer nei har leauwe. Ut brieven fan Eeltsje syn broer Joast komt hja nei foarren as in betûft sakefrou, in leafhawwende mem en in djip leauwich minske. Oer Hidde Halbertsma, de heit, is folle minder bekend. Men wol wol hawwe dat er foar syn trouwen farrensman west hie. Hy moat guodlik fan aard west hawwe, mar wie gau rekke, en dan koed er raar fan him ôfbite. Yn 1784 publisearre er yn it Nederlânsk in lang gedicht mei as titel Schrikkelijke IJsgang en Overstroominge in Gelderland. Ut dat yntrigearjende wurk kin ôflaat wurde dat syn soannen har literêre oanlis net fan in frjemd hiene.
Oplieding
Krekt as syn âldere broer Joast gie Eeltsje Halbertsma op oanstean fan harren mem earst in jier nei de Frânske skoalle yn Ljouwert, en waard er oanslutend ynskreaun oan 'e Latynske skoalle yn itselde plak. Dêr begûn er mooglik krekt noch foàr it ferstjerren fan Ruerdtsje Binnerts yn desimber 1809. Yn jannewaris fan datselde jier wie Hidde Halbertsma al ferstoarn, dat neitiid wiene de bruorren wezen. Joast, de âldste broer, studearre yn dy tiid yn Amsterdam. Eeltsje koe trochgean mei learen oan 'e Latynske skoalle om't de middelste bruorren, Tsjalling en Binnert, mei help fan feinten, harren heite bakkerij draaiende holden. Om't deistich hinne-en-wer reizgjen tusken Ljouwert en Grou yn dy tiid fanwegen de breklike ynfrastruktuer net te dwaan wie, kaam Eeltsje yn 'e stêd yn 'e kost by in Hawerdink, in kunde fan Joast, dy't him nei't it skynt ynwijde yn it alderplatste Stedsk.
Nei't er ein 1814 syn oplieding oan 'e Latynske skoalle ôfrûne hie, teach Eeltsje Halbertsma nei Hollân ta, dêr't er oant april 1818 medisinen studearre oan 'e Ryksuniversiteit Leien. Yn 'e studintestêd Leien rekke er lykwols fertize yn it rûge nachtlibben, en it wie dêrom dat er by wize fan reoriïntaasje yn 'e maityd fan 1818 foar in healjier nei it Dútske Heidelberch rekke. Dêre, oan 'e Ruprecht-Karls-Universität, hied er it poerbêst nei 't sin, en yn syn lettere libben mocht er graach oan syn Heidelberchske tiid weromtinke. De kolleezjes dy't er dêr folge, lykje foar it meastepart oer ferloskunde gien te hawwen. Nei de simmer kearde er werom nei Leien, dêr't er op 13 oktober 1818 syn stúdzje beëinige mei it beheljen fan in doktoraat yn 'e genêskunde.