cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geodetyske bôge fan Struve
thumb|225px|Geodetyske bôge fan Struve. Yn it read de punten dy't op de Wrâlderfgoed list steane. De Geodetyske bôge fan Struve is rige fan kartografyske trijehoeken dy't fan Hammerfest yn Noarwegen nei de Swarte See rint, troch tsien lannen oer in lingte fan 2820 km; dat systeem smiet de earste sekuere mjitting fan in meridiaan op.
De bôge is stifte en brûkt troch de yn Dútslân berne Russyske astronoom Friedrich Georg Wilhelm von Struve (1793-1864). Fanwege Struve waarden tusken 1816 en 1855 258 trijehoeken en 265 fêste punten opset om de krekte foarm en ôfmjittings fan de ierde bepale te kinnen. Dy punten binne ferskillende objekten; der binne gatten yn rotsen, izeren krusen, stiennen en obelisken dy't de punten oanjouwe.
De term geodetysk ferwiist nei it wiskundige begryp geodeet dat de koartste ferbining tusken punten oantsjut, en nei geodesy, de wittenskip dy't ûnder oaren de foarm fan de Ierde bestudearret.
De Geodetyske bôge fan Struve rint troch de folgjende lannen:
Yn it earstoan wienen dat mar twa lannen; Sweden-Noarwegen en it Russyske keizerryk.
Griene Krús
thumb|right|250px|It Griene Krús yn it Nederlânsk Iepenloftmuseum It Griene Krús (GK) wie in neutrale lanlike feriening foar wykferpleging yn Nederlân.
De âldste feriening fan it Griene Krús wie dy yn Driebruggen, dy't op 3 novimber 1900 oprjochte waard yn de doetiidske gemeente Lange Ruige Weide (Driebruggen) troch de hûsdokter Wilhelm Poolman (1866-1935).
Poolman pleite yn septimber 1900 by in gearkomste fan de ôfdieling Woerden fan de Keninklike Nederlânske Maatskippij ta befoardering fan de Genêskeunst foar de oprjochting fan in feriening foar it fersoargjen en ferplegen fan siken, de soarch foar mem en bern om de berte hinne en it ferbetterjen fan hygiëne (kursussen) yn de ferskillende wenplakken, likefolle de godstsjinstige libbensbeskôging fan de leden. De Kamerikse dokter Van Deinse stelde út om de feriening yn Utert en Súd-Hollân de namme "It Griene Krús" te jaan. De kleur ferwiisde nei de "hûskleur" fan de medyske fakulteit fan de Universiteit. De feriening wreide him doe oer hiel Nederlân út.
De earste Fryske GK-feriening wie dy fan Easterein yn 1901 en wie meast it wurk fan P. de Vries Jsn.. Yn 1911 wienen der al 100 yn Fryslân. Sûnt 1902 wie der in provinsjale Fryske feriening, dy't ferskate buro's foar TBC- en reumatykbestriding hie. De wat gruttere doarpen hienen in GK-gebou dêr't de wyksuster siet, it magasyn foar ferpleechark wie en it konsultaasjeburo foar poppen en beukers holden waard. Ryk, provinsje en gemeenten stipen it Griene Krúswurk. It Griene Krús fusearre yn 1978 mei it Oranje-Griene Krús (protestantske krúsferiening) en it Wyt-Giele Krús (katolike krúsferiening) en waard de Nasjonale Krúsferiening (NK).
List fan planetoïden 34701-34800
Dit is in list fan planetoïden 34701-34800.
Conrad Busken Huet
thumb|right|200px|Conrad Busken Huet Conrad Busken Huet (Den Haach, 28 desimber 1826 - Parys, 1 maaie 1886) wie in Nederlânsk skriuwer en literatuerkritikus dy't in wichtige rol spile hat yn de 19e-iuwske Nederlânske letteren.
Predikant
Conrad Busken Huet kaam út in hugenoatefamylje. Hy gong earst nei in Frânske skoalle en studearre fan 1844 ôf teology yn Leien. Doe folge noch in jier fan stúdzje yn Lausanne, Switserlân en dêrnei waard er Waalsk predikant yn de Église Wallonne te Haarlim (desimber 1850 oant begjin 1862). Hy stifte doe it moanneblêd La Seule Chose Nécessaire (1856-1857). Troch de ynfloed fan sy eardere heechlearaar J. H. Scholten, wie er dwaande mei de "moderne teology", dy't de kleau tusken de Bibel en de moderne wittenskip troch tekstkritysk ûndersyk besocht te tichtsjen. Hy preke dêr ek oer. Dit laat ta fernúvering, ûnbegryp en argewaasje yn syn gemeente. Yn 1857 publisearre er syn "Brieven over den bijbel". Dêrtroch brocht as earste predikant yn Nederlân it modernistyske tinken breed yn omtinken. Lang om let moast Busken Huet tajaan dat de Bibel feitlik oerstallich wurden wie en de humanistyske etyk it gat ek wol folle koe.
Hy troude yn 1859 mei de skoaljuffer Anna Dorothée van der Tholl.
Sjoernalist
Yn oerstimming mei syn tinken naam er ûntslach as predikant en waard sjoernalist by de Oprechte Haarlemsche Courant. E.J. Potgieter frege him as leterêr kritikus foar syn tydskrift De Gids. Syn opdracht as redakteur wie om ien krityk yn de moanne te leverjen. Hy bleau oant 1866 oan 'De Gids' ferbûn.
Huet seach literatuer as in útering fan beskaving; oan de kwaliteit dêrfan koe neffens him it nivo fan beskaving fan de maatskippij ôflêzen wurde. Huet fergelike it wurk fan Nederlânske skriuwers mei dy út it bûtenlân en hie faak mear wurdearring foar dy út Dútslân, Frankryk en Grut-Brittanje. Syn kritiken wienen flymskerp en faak fan húnjende toan en guonts as Willem Bilderdijk en Jacob Cats krigen de folle laach. Hy krige de bynamme "de beul fan Haarlim". Dizze perioade fan 1863 oant 1864 foarmet sadwaande in hichtepunt yn de Nederlânske literêre krityk.
Sun fûle kritiken soargen lykwols ek foar konflikten en hat ûnder oaren laat ta syn ôfskied fan De Gids yn 1866. Yn it artikel "Een avond aan het Hof" (1865), in krityk op dichterlike almanakken, hie er de keninginne oan it wurd litten, dat kaam it tydskrift op in beskrobbing fan it hof te stean. It artikel "De Tweede Kamer en de staatsbegrooting voor 1865" wie rjochte tsjin de liberale steatsman Thorbecke en joech de brekkerij yn de redaksje fan "de Gids". Huet en Potgieter stapten doe beide út de redaksje.
Busken Huet hat dêrnei noch foar ferskate blêden skreaun en wurke wilens oan in roman, Lidewyde, dat lykwols gjin súkses waard, mei troch de realistyske beskriuwing fan erotyk.
Yndyske jierren
Al dy krityk op syn persoan waard him tefolle. Huet ferfarde yn 1868 nei Nederlânsk-Ynje, dêr't er haadredakreur waard fan de Java-bode, oant begjin 1873.
Sjitsport op de Olympyske Simmerspullen 1924
De Olympyske Simmerspullen 1924, ek wol de VIIIe Olympiade neamd waarden yn 1924 yn Parys, Frankryk hâlden. sjitsport waard hâlden yn it Le Stand de Tir de Versailles.
Conrad Busken Huet
Yndyske jierren
Al rillegau rekke er ferwikkele yn in skandaal, de "Hasselman-affêre". It die bliken dat Huets reis nei Ynje betelle wie troch de Minister fan Koloanjen Hasselman. As tsjinprestaasje soe Huet it Nederlânsk regear rie jaan oer hoe't sy de Ynjyske parse it bêste teamje koene. Doe't dat út kaam waard it in grut skandaal.
Yn april 1873 gie Huet by de Java-bode wei en rjochte in eigen krante op, het Algemeen Dagblad van Nederlandsch-Indië. Syn kritiken waarden doe mylder en krigen in mear foarljochtsjend en evaluearjend karakter. Huet is acht jier yn Ynje bleaun.
Sjitsport op de Olympyske Simmerspullen 1924
Le Stand de Tir de Versailles
It Le Stand de Tir de Versailles is in sjitbaan yn de buert fan Parys der wie yn 1924 plak foar 82 taskôgers.
Medaljespegel
De top-8 fan lannen dy't by it sjitten medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen 1924.
Conrad Busken Huet
Yn Parys
Huet skreau ek wichtich wurk oer kultuerskiednis: "Van Napels naar Amsterdam" (1877), "Parijs en omstreken" (1878), mar fral de boeken "Het Land van Rubens" (1879) en dêrnei "Het Land van Rembrand" (Huet stavere de namme mei in -d)) (1882-1884) wiene fan belang. Troch dat monumintale wurk hie men it tenei oer de 17e iuw as de Gouden Iuw yn de Nederlânske keunst, en waard Rembrandt as har grutste skilder beskôge. Hy hat der fjouwer jier hast dei en nacht oan wurke en dat hat syn sûnens gjin goed dien.
Conrad Busken Huet stoar te Parys yn 1886. Hy waard betocht yn de De Nieuwe Gids as dejinge yn waans wurk in hiel tiidrek wjerspegele lei.
Entombed A.D.
Entombed A.D. is in Sweedske metalband oprjochte yn 2014 yn Stockholm troch eardere bandleden fan Entombed nei't dy band der mei ophalden wie. De band brocht yn 2014 syn debútalbum Back to the Front út. Op 7 maart, 2021 kaam in ein oan it sukses nei't sjonger en mei-opjrochter fan de band L-G Petrov op 49 jierrige leeftiid ferstoar oan de gefolgen fan kanker. Entombed A.D. hat trije studio-albums útbrocht.
Omgong fan Frankryk 1973
Startplak
De start wie yn it Nederlânske Skeveningen in baaiplak, fiskersplak en stedsdiel fan De Haach. It wie de twadde kear dat de omgong fan start gie yn Nederlân, de earste kear wie yn Amsterdam yn 1954.
Pastorij
In pastorij, pastorije of weme is de amtswente fan in roomsk pastoar (fan oarsprong) of (sûnt de Reformaasje) fan in protestantsk dûmny. Sa'n gebou wurdt yn 'e Fryske sprektaal ek wol in wol pastory neamd, mar dy foarm komt net yn 'e wurdboeken foar, en moat dêrom as in hollanistyske ynterferinsje op basis fan it Nederlânske pastorie beskôge wurde. Yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke wurdt de pastorij dy't by in katedraal heart, oantsjut as in plebanij of plebany, om't de pastoar fan in katedraal in plebaan hjit. Pastorijen steane oer it algemien fuort njonken it tsjerkegebou dêr't se by hearre. Guon pastorijen dy't yn hielendal of hast hielendal yn 'e oarspronklike steat beholden binne, hawwe de status fan ryksmonumint of gemeentlik monumint.
In protte pastorijen yn Nederlân binne tagelyk mei de byhearrende tsjerke ûntwurpen en foarmje dêrmei sadwaande ien arsjitektoanyske ienheid. It kin lykwols ek foarkomme dat de pastorij âlder of jonger is as it tsjerkegebou, en dêrom yn in oare boustyl foarmjûn is. Soks is mooglik as der oarspronklik gjin pastorij by in tsjerke hearde, of as itsij de tsjerke, itsij de pastorij op in stuit ôfbaarnd en wer op 'e nij opboud is. Sokke pastorijen binne net of amper te ûnderskieden fan in gewoan hûs dat tafallich njonken de tsjerke stiet.
Troch de oanhâldende sekularisaasje, dêr't sawol de Roomsk-Katolike Tsjerke as de Protestantske Tsjerke yn Nederlân mei te krijen hawwe, nimt it tal tsjerkleden ôf. As gefolch dêrfan wurde besteande gemeenten en parochys gearfoege, of stelle in pear gemeenten mei-inoar ien predikant oan. Dêrtroch komt dan de pastorij (of ien fan de pastorijen) leech te stean. Om't it ûnderhâld (en dus de kosten fan it gebou) dêrmei net ophâlde, wurdt yn sokke gefallen faak besletten om 'e pastorij te ferkeapjen. It wurdt dan in 'gewoane' (partikuliere) wente, of it kriget in kommersjele funksje, bygelyks as restaurant, bêd en brochje, fakânsjehûs, kantoar of winkel.
Hegersmilde
Hegersmilde (Nederlânsk en offisjeel: Hoogersmilde) is in doarp yn de provinsje Drinte, gemeente Midden-Drinte.
Sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1998 heart it plak by de gemeente Midden-Drinte, dêrfoar wie it part fan de gemeente Smilde. Yn 2020 wennen dêr 1.250 minsken.
Hegersmilde is in typysk lintdoarp, boud oan wjerskanten fan de Smilderfeart.
Yn Hegersmilde slút de Beilerfeart oan op de Smilderfeart.
Oranjekanaal (Drinte)
thumb|Rin fan it Oranjekanaal thumb|It Oranjekanaal op de hichte fan de Heirweg yn Westenesch
It Oranjekanaal rint fan de Drintske Haadfeart by Hoogersmilde oant de Hoogeveense Vaart/Van Echtenskanaal by Klazienaveen yn de Nederlânske provinsje Drinte.
It 48 km lange kanaal is tusken 1853 en 1861 oanlein om it feangebiet bewesten Odoorn en de Bargerfeanen, eastlik fan Emmen te ûntsluten. Ek wie it de bedoeling om de swerfkeien dy't by it dollen fûn wurde soenen te ferhanneljen.
It kanaal
Tusken begjin en einpunt fan it kanaal siet in hichteferskil fan sa'n 7 meter. It kanaal hie dêrom yn it ferline 4 sluzen dêr't op it heden noch trije fan oer binne:
Oerjade
Oerjade of Rjustringen wie yn de Midsiuwen in Frysk goa, dat it hjoeddeiske Bâtjadingen, grutte parten fan it hjoeddeiske Jadeboezem en guon parten fan it Jeverlân en de Fryske Wede omfette. It wie nau ferbûn mei de oare beide geaen yn it easten fan it Eastfryske skiereilân, Ostringen en Wangerlân, dy't letter tegearre it Aldenboarchsk Fryslân foarmen.
Poer (boukunde)
In poer is in betonnen blok, bedoeld om de krêften út in bouwurk oer te dragen op de ûndergrûn (fundearring op stiel) of op de pealfundearring.
In poer is ek in mitsele ûndersteuning of tusken steunpunt foar in ûnder balkelaach. De poer is faak ien stien yn it fjouwerkant en rêst nei in tal fersnijingen op de fêste grûnslach. Oare wurden foar poer binne: por, porring of byntklip.
Neigeraden de hoeveelheid fundearringspeallen ûnder de poer wurdt dizze: 1-peals, 2-peals, 3-peals of sels soad-pealspoer neamd. By hege bouwurken binne de krêften dy't troch de poer oerbrocht wurde moatte sà grut, dat de poer needsaaklikerwize ekstreme ôfmjittings oannimt. In dikte fan soksoarte poeren fan 3.00 m is dan gjin útsûndering.
Wannear't peallen yn line setten wurde sille de mominten, draaiende om dizze line, minder opnommen wurde kinne. By pleatsing fan peallen yn in ruster, sil de poer yn alle rjochtingen, kwa momintopname, stiver reageare as yn line pleatste peallen.
Hodelerlân
thumb|125px|It wapen fan Hodelerlân thumb|Hodelerlân yn 1560.
Yn de Midsiuwen waard it Hodelerlân kolonisearre troch Fryske emigranten. Tsjintwurdich is it part fan de landkreis (distrikt) Cuxhaven yn de dielsteat Nedersaksen.
Benzine
Benzine is in mingsel fan koalwetterstoffen dat brûkt wurdt as brânstof foar benzinemotors en as oplos- en skjinmakkersmiddel. It bestiet út lichtere distillaasjefraksjes fan ierdoalje mei in lege fiskositeit en betreklik leech kôktrajekt en befettet inkel floeibere alkenen en alkanen.
Etymology
It wurd benzine hat net te krijen mei de Dútske útfiner fan de automobyl, Carl Benz. It wurd is úteinlik op frijwat komplisearre wize ôfkomstich fan benzoë, de hars fan de benzoëbeam. De Ingelske skiekundige Michael Faraday (1791-1867) identifisearre yn 1825 as earste de stof benzeen, yn brûkte ljochtgasflessen, mar neamde de stof bicarburet of hydrogen. It wie de Dútske skiekundige Eilhard Mitscherlich dy't de stof oanmakke út benzoësoer en in sterke baze, en de resultearjende stof Benzin neamde. Syn ynfloedrike fakgenoat Justus von Liebig neamde dy om ta Benzol omdat de útgong -in him tefolle tinken die oan stoffen as strychnine en kinine, dêr't it neat mei te krijen hie. De namme Benzin waard yn de Dútske taal sûnttiid brûkt foar in net krekt omskreaun mingsel fan lichte koalwetterstoffen, út koaltarre of rauwe oalje makke, wylst mei Benzol (ek reines Benzin) de stof benzeen oantsjutten waard.
Gearstalling en tafoegings
Benzine is kleurleas. It bestiet út in mingsel fan koalwetterstoffen mei ornaris 4 oant sirka 12 koalstofatomen, en benammen út fertakke alkanen en molekulen mei in benzeenring, lykas tolueen en ksyleen. It is faaks wat ferrassend dat, nettsjinsteande de namme, moderne benzine mar in bytsje benzeen befettet. Dy komponint is der út helle omdat it kankerfuortbringend is. Ek swevelferbinings binne der út helle om luchtfersmoarging tsjin te gean.
Oan benzine dy't as brânstof brûkt wurdt wurde additiven (ek wol dopes neamd) tafoege om foar te kommen dat de motor 'pingeljen' giet. Faak wurdt ûnrjochtlik it begryp oktaangehalte brûkt. Dat doocht net meidat it suggerearret dat oktaan in stof wêze soe dy't tafoege is oan de benzine.
Leadfrije benzine
thumb|''De Nederlânske Minister Winsemius iepenet 15 april 1985 symboalysk 30 pompen foar leadfrije benzine. De tafoeging tetra-etyllead dy't earder in soad brûkt waard as antyklopmiddel, is tsjintwurdich ferfongen troch it miljeu-ûnfreonliker methyl-tert-butyleter. De benzine is hjirmei leadfrij wurden. Yn Europa wurdt sûnt midden jierren 90 fan de 20e iuw eins allinnich leadfrije benzine (Euro 95 en Super leadfrij 98) ferkocht. Benzines mei lead binne net mear te krijen, benzines mei leadferfanger mar beheind, it apart tafoegjen fan leadferfanger oan de benzine is ek in opsje. Auto's mei in katalysator kinne allinnich mar op leadfrije benzine ride; lead makket de katalysator kapot.
Energetyske wearde
By it ferbaarnen fan 1 liter benzine komt likernôch 35 MJ (= 9,7 kWh) enerzjy frij.
CO2-útstjit
By de ferbaarning fan 1 liter benzine komt sa'n 2,4 kg CO2 frij. [1]
Dat is allinnich de CO2 dy't frijkomt by de ferbaarning. Mar dat is mar in diel fan de totale hoeveelheid CO2 dy't benzine as produkt feroarsaket. Neffens de well-to-wheelmetodyk wurdt alle CO2 dy't ûntstiet by it opspoaren, produsearjen, raffinearjen, transportearjen en opslaan fan benzine, tarekkene oan de CO2-útstjit fan benzine. Dat kin wol sa'n 30% bedrage, dêrmei komt de útstjit op 3,1 kg CO2 de liter benzine. Biobrânstoffen wurde ek op soksoarte wize beoardiele.
Romke Toering
Romke Toering (1947) is in akteur, regisseur, dramaturch en skriuwer fan Fryske toanielstikken. Hy wie de earste regisseur fan Tryater. Hy hie ek de regy fan iepenloftspullen. Sa wie er mear as tritich jier de regisseur fan it Iepenloftspul Jorwert.
Yn 1987 krige er de Obe Postmapriis foar syn fertalingen nei it Frysk fan toanielstikken foar Tryater út 1984-1986. Yn 2003 ûntfong er de Fedde en Martha Bergsmapriis foar Frysk toaniel foar it stik Baarderlân oer de delgong fan de feehannel.
Under Pressure (liet fan Queen en Bowie)
Oer it nûmer
Under Pressure waard opnommen yn de Mountain Studios yn Montreux, Switserlân yn july 1981. Queen, wurke dêr oan syn album Hot Space. Wylst se dêr wiene, wie David Bowie ek yn dy studio om syn sang op te nimmen foar Cat People (Putting Out Fire), de titelsong foar de horrorfilm út 1982 mei deselde namme. By de sesje kamen de artysten inoar tsjin. Dêrnei wurken se tegearre en skreaunen se it nûmer.
Oer de fideoclip
De fideoclip yn inoar set troch David Mallet en bestiet út bylden fan gebouwen, brêgen en dy't opblaast en as sloopt wurde, protesten en stomme films. dit om't sawol Queen as David Bowie, gjin tiid hiene foar opnamen fan in fideoclip.
Lourens Thomas
Lourens Thomas († Ljouwert, nei 1650) wie in sulversmid. Hy waard yn 1597 master en boaske datselde jier mei Hendrickien Jans. Laurens Thomas is de heit fan Thomas Laurens fan Asperen.
De tsjerklike gemeente fan Eanjum hat in sulveren jûnsmielbeker fan him. Oan de boppekant fersierd mei in râneornamint en op de foet in pearellist. Hjirop steane de gravearre wapens fan de famyljes Schwartzenberg en Holdinga. Der stiet ek in merkteken fan de stêd Ljouwert op. Ut de jierletter L kin opmakke wurde dat de beker makke waard yn 1620. Ut de oanbrochte nammeletters T.L. blykt dat Laurens Thomas dizze beker makke hat. It opskrift: "Cave ut ex poculo benedicto Maledictionum bibas Ao. 1630", dat betsjut: "Wachtsje jo dat jo út de wijde beker gjin oardiel drinke". Dizze beker wie in jefte oan de tsjerke fan, de yn dy tiid op de Holdingaburcht wenjende, Georg Wolfgang fan Schwartzenberg en syn frou Doedt fan Holdinga.
In kollekteskaal fan Thomas út 1639 mei de namme der op fan Wybrand de Geest wurdt bewarre yn it Frysk Museum.
Ljouwerter Roeiferiening Wetterwille
De Ljouwerter Roeiferiening Wetterwille (Nederlânsk en offisjeel: Leeuwarder Roeivereniging Wetterwille), faak ôfkoarte ta LRV Wetterwille, is in sportklub út 'e Fryske haadstêd Ljouwert, dy't him taleit op it fasilitearjen en promoatsjen fan it roeien. De feriening bestiet sûnt 1919 en hie yn 2018 omtrint 200 leden, dy't útinoar rinne fan 10 oant 80 jier. De Ljouwerter Roeiferiening Wetterwille is bûten fermiddens fan 'e roeisport benammen bekend as organisator fan 'e Alvestêde Roeimaraton, de Alvestêdetocht foar roeiers.
Skiednis
Oant de Twadde Wrâldoarloch lei it ledetal fan Wetterwille om 'e 50 persoanen hinne. Doe't de Dútske besetter yn 'e oarloch lykwols silen ferbea (dat yn Fryslân folle populêrder wie as roeien), joegen in protte sportsilers har by de roeiferiening. Sadwaande hie Wetterwille yn 1945 in ledetal fan 135. Yn dyselde tiid wie ek mr. A.A.M. van der Meulen lid fan 'e feriening, en fan 1928 oant 1945 wie hy de foarsitter. Doe't er yn 1945 boargemaster fan Ljouwert waard, lei er it foarsitterskip del, mar lid bleau er wol. Ek yn 'e jierren dêrnei drukte er noch syn stimpel op 'e feriening. Syn skiff wurdt yn 'e loads fan Wetterwille noch altyd soarchfâldich bewarre.
Eveneminten
Yn 1989 organisearre Wetterwille foar de earste kear de Alvestêde Roeimaraton, de Alvestêdetocht foar roeiers. Dy wurdt sûnt elts jier op 'e freed en sneon nei Himelfeartsdei holden. Yn 2014 waard der yn it ramt fan 'e goeddiedichheidsaksje Serious Request op 21 en 22 desimber in spesjale benefytedysje fan 'e Alvestêde Roeimaraton holden. De opbringst (fan mear as €60.000) dêrfan gie nei it goede doel fan Serious Request. Behalven de Alvestêde Roeimaraton organisearret de Ljouwerter Roeiferiening Wetterwille ek it Rûntsje Froskepôle. Dat is de iepeningswedstryd fan it nasjonale roeiseizoen foar junioaren út East- en Noard-Nederlân.
Noardpoldersyl
thumb|250px|De haven fan Noardpoldersyl thumb|250px|De haven by leechwetter Noardpoldersyl (Nederlânsk en offisjeel: Noordpolderzijl; Grinslânsk: Polderziel) is in buorskip yn de gemeente It Hegelân, benoarden Uskwert yn de provinsje Grinslân. Noardpoldersyl hat de lytste seehaven fan Nederlân en leit oan de Waadsee súdlik fan Rottumereach. De namme fan it buorskip ferwiisd nei de syl fan de Noardpolder.
It Zielhoes
Neist de eardere fiskôfslach stiet it kafee, it Zielhoes (Nederlânsk: sashuis/sluishuis) hjitten. De wente derneist is de eardere tsjinstwenning fan de slûswachter. De spuislûs is funksjonearret net mear, mar de lânkant fan de monumintale slûs is der noch. In gemaal, dat ek Noardpoldersyl hjit, hat de funksje fan de slûs oernaam.
Sport en rekreaasje
It plakje lûnt in protte toeristen. It is ien fan mar in pear plakken yn noard-Grinslân dêr't men sûnder muoite by de dyk komme kin, om sa fan de Waadsee te genietsjen.
Noardpoldersyl leit oan de Europese kuierrûte E9 dy't fan Portugal nei de Baltyske steaten rint. Pleatslik is de rûte ek bekend as Waad- en Wierdepaad.
Land art
Fan 1980 oant 1985 waard de noardlike seedyk troch it wetterskip Ommelannerseedyk op deltahichte brocht. De slûs út 1811 waard doe út needsaak ferfongen troch in ôfwetteringsgemaal. De âlde, tichtmitsele slûs waard yn 1986 part fan in saneamd land art projekt, in stienmozayk, ûntwurpen troch J.H. van Loon. Dit keunstwurk is út de fierte wei al te sjen.
Stopplak Stobbegat
Stopplak Stobbegat (Sbg) is in eardere halte oan Steatsline A tusken stasjon Arnhim en Ljouwert. It stopplak Stobbegat lei tusken de hjoeddeiske stasjon fan It Hearrenfean en Akkrum. Stopplak Stobbegat waard brûkt fan 1 juny 1924 oant 15 maaie 1938. It stasjonsgebou bestie fan 1880 oant 1940.
Golf fan Guinee
De Golf fan Guinee is in brede soarte fan ynholte fan de Atlantyske Oseaan oan de westkant fan het Afrikaanske kontinint.
De Baai fan Benyn yn it noardwesten fan de golf en de Golf fan Bonny yn it noardeasten binne part fan de Golf fan Guinee.
De golf hat in rige fan fulkanyske eilannen, dy't part binne fan in breksône, dêr't ek de yn Kameroen lizzende Kameroenberch en it Adamawaberchtme ta beheare. De eilannen binne fan noardwest nei súdeast; Bioko (2.017 km²), Prinsyp, Sao Tomee en Annobon (17 km²). Foar de kust fan Gabon en Ekwatoriaal-Guinee leit Corisco.
Under de protte rivieren dy't yn de golf mûnje, binne de Niger, Volta en de Sanaga.
Fral de Niger hat yn de rin fan miljoenen jierren in grutte massa organysk sediminten ôfset, dy't úeinlik laat hawwe ta de foarming fan in enoarm grutte poarsje rauwe oalje. De regio is bekend as ien fan de grutste en meast wichtige oaljewingebieten fan de wrâld.
De neikommende lannen grinzje oan of lizze yn de golf:
Skiednis
thumb|260px|[[18e iuwske kaart fan de Golf fan Guinee]] Der is striderij oer, mar guon tinke dat dizze kusten al om 470 f.Kr. ferkend binne troch de ekspedysje fan Punyske Foenysjer Hanno de Seefarder.
Fan de kust fan Boppe-Guinee waarden yn de koloanjale tiid fjouwer dielen ûnderskieden yn: Piperkust (no Libearia), Ivoarkust, Goudkust (Westafrika) (no Gana) en de Slavekust (no Togo, Benyn en westlik Nigeria). De nammen litte sjen hokker hannel op in stuit it foarneamste wie.
Tusken 1884 en 1919 grinzen de Dútske koloanjen fan West-Afrika oan de Golf fan Guinee. Oanswettende koloanjen wiene fan Frankryk, it Feriene Keninkryk, Portegal en Spanje. Earder hie ek Nederlân syn hannelsplakken, mei forten, oan de noardkust fan de Golf.
Seksuele penetraasje
Seksuele penetraasje is by dierlik seksueel hâlden en dragen it ynbringen fan 'e penis yn 'e fagina. By minsklike seksuele aktiviteit is it in breder begryp, dat net inkeld it ynbringen fan 'e penis yn 'e fagina omfiemet, mar ek it ynbringen fan in oar lichemsdiel, lykas in finger of de tonge, of fan in foarwerp, yn 'e fagina of yn in oare lichemsiepening, lykas de mûle of anus. Dêrby moat it doel wol seksueel fan aard wêze; in dokter dy't in termometer yn 'e anus fan in pasjint docht om syn of har temperatuer op te nimmen, falt dúdlik net ûnder dit begryp.
By seksuele penetraasje is, ôfhinklik fan 'e brûkte lichemsiepening, sprake fan: As term wurdt 'seksuele penetraasje' it measte brûkt by de omskriuwing fan sedemisdriuwen, bgl. yn wetboeken of plysjerapporten. Seksuele oantaasting (bgl. betaasten of oare foarmen fan ûnwinske seksualisearre oanreitsjen) feroaret dêrby yn ferkrêfting sadree't der sprake is fan seksuele penetraasje. Hoewol't yn 'e folksmûle mei ferkrêfting nei ûnwinske penetraasje mei de penis ferwiisd wurdt, of soms nei seksuele penetraasje mei in foarwerp, jilde ûnder de wet it ûnwinske binnenkringen fan 'e fagina of anus mei in finger en sels it ûnwinske binnenkringen fan 'e mûle mei de tonge by in tongtút ek al as foarmen fan ferkrêfting.
Chuck Deely
Chuck Deely, berne as Charles Edward Deely III (Detroit, 10 febrewaris 1954 - De Haach, 9 jannewaris 2017) wie in bekende Haachske strjitmuzikant fan Amerikaansk komôf.
Biografy
Yn 1973 kaam Deely yn tsjinst fan it Amerikaanske leger en bedarre sa op in legerbasis yn Dútslân. Dêr spile er in ferskate bands en kaam er yn 'e kunde mei syn earste frou mei wa't er yn Kopenhagen troude. It houlik duorre fiif jier. Deely moete letter in Nederlânske frou doe't er yn Spanje mei fakânsje wie en dêr ek optrede oan de Costa del Sol; sy krigen in ferhâlding en wennen byinoar. Chuck krige lykwols swierricheden mei syn fisum en ferfear nei Nederlân. Syn freondinne soe oerkomme, mar dat barde nea.
Sûnt 1996 spile er yn it sintrum fan De Haach, sân dagen yn 'e wike. Meastal wie er te finen yn de Vlamingstrjitte, op it Sintraal Stasjon (moarns ier), of siet er tsjin de muorre fan de Albert Heijn yn de Grote Marktstraat. Simmerdeis gie er ek de terrassen by del.
Yn 2005 makke it NCRV-programma Man Bijt Hond in twadielich portret fan Chuck Deely en yn 2009 wûn Chuck Deely de Haachske Poppriis.
Yn 2010 makke Ruben van Lingen, foar syn eineksamen oan de Willem de Kooning Akademy fan Rotterdam, de koarte dokumintêre "Privilege" oer it libben fan Chuck Deely. Dy film waard toand op it 'Nederlands Filmfestival' 2010 yn Utert en op it 'Shoot Me Film Festival' 2010 yn De Haach.
Deely spile ek ferskate kearen mei it Residinsje Orkest, bygelyks in strjitkonsert yn 2012, om him wat ekstra jild ta te krijen. It orkest naam ek in cd mei him op.
Chuck Deely spile op gitaar en hie in rauwe, roastige stim, dy't jin tinken die oan it lûd fan Bob Dylan en Neil Young. Hy wiksele covers fan ûnder oaren de The Rolling Stones en Crosby, Stills, Nash & Young ôf mei eigen wurk.
Chuck Deely stoar yn de âldens fan 62 jier yn it Haachske sikehûs HMC Westeinde oan in longûnstekking. Yn oerlis mei in broer fan Deely yn de Feriene Steaten waard er kremearre en waard de jiske byset yn it grêf fan Deely's âlden en broer op it Holy Sepulchre Cemetery yn Southfield, Michigan. In pear hûndert Hagenezen namen ôfskied fan Deely yn it poppoadium Paard van Troje yn De Haach.
4e iuw f.Kr.
De 4e iuw f.Kr. of fjirde iuw foar Kristus rûn fan 1 jannewaris 400 f.Kr. oant 31 desimber 301 f.Kr.
Hanno de Seefarder
Hanno de Seefarder (ek wol Hanno II fan Kartago) wie in Kartaachsk rjochter en ûntdekkingsreizger ± 500 f.Kr., dy't it meast bekend is fan syn ekspedysje nei de westkust fan Afrika. Hy fear oant yn de Golf fan Guinee, dêr binne measte saakkundigen it oer iens, alhoewol't der in protte fragen oer de ekspedysje net beantwurde binne. right|thumb|250px|Reis fan Hanno.
De ekspedysje
Teffens beskriuwt er in rivier dêr't er fan tocht dat it de Nyl wêze moast, omdat er nylhoarsen seach. Grif gie it om de rivier Sénégal. Hy reizge fierder en seach in 'baarnende berch'. Dat hat fermoedlik de fulkaan Mount Cameroon west.
Oan de ein fan syn tocht, ûntduts Hanno in eilân dat tichtbewenne wie mei, sa't er it omskreau, in tige rûchbehierre en wyld folk. Har besykjen om in pear manlju te fangen mislearre, mar wol krigen se trije froulju te pakken. Dy wiene likernôch sa wyld en oeremis dat se deamakke waarden. Harren hûd waard bewarre om mei te nimmen nei hûs. De oersetters fan it reisferslach neamden har gorillae, dat doe't Europeeske ûntdekkingsreizgers yn de 19e iuw foar it earst gorillas tsjinkamen, krigen dy apen har namme omdat oannaam waard dat dit de 'minsken' wiene dy't Hanno beskreaun hie (sjoch ek: Paul du Chaillu).
Tsjalling Hiddes Halbertsma
Tsjalling Hiddes Halbertsma (Grou, 21 jannewaris 1792 – dêre, 12 desimber 1852) wie in Frysk skriuwer, dichter en keapman,   en de ûnbekendste fan 'e trije bruorren Halbertsma. Yn Grou en omkriten wûn er by syn libben in beskate bekendheid mei de gedichten en koarte ferhalen dy't er skreau en troch syn súkses op saaklik mêd. Nei syn dea waard in diel fan syn wurk sammele mei dat fan syn bruorren Joast en Eeltsje, om yn 1871 útjûn te wurden as de ferneamde Rimen en Teltsjes. Pas fan 1918 ôf waard mear fan Tsjalling Halbertsma syn wurk opnommen yn dy samling.
Jonkheid en komôf
Tsjalling Hiddes Halbertsma waard op 21 jannewaris 1792 berne yn it hûs fan syn âlden oan 'e Kowemerk yn Grou. Hy wie de soan fan bakker en keapman  Hidde Joasts Halbertsma (1756-1809)  en dy syn frou Ruerdtsje (of Riurtk) Tsjallings Binnerts (1767-1809). Hy ien âldere broer, Joast (1789-1869),  en twa jongere bruorren, Binnert (1795-1847),   en Eeltsje (1797-1858). Twa letter te wrâld kommen bern stoaren al hiel jong, it jonkje yn 1803, en it famke yn 1805. De bruorren hongen sterk oaninoar, mooglik as gefolch fan it feit dat harren âlden beiden yn 1809 jong kamen te ferstjerren, doe't Tsjalling noch mar santjin jier wie. Joast, Tsjalling en Eeltsje, dy't as auteurs letter mei-inoar bekend komme soene te stean as de bruorren Halbertsma, lieken mear op harren heit, wylst Binnert mear útskaaide nei harren mem.
Dy mem, Ruerdtsje Binnerts, kaam út in foaroansteand Grouster laach. Har famylje wie minnistysk, en hoewol't har man fan hûs út herfoarme wie, gied er nei syn houlik oer nei har leauwe. Ut brieven fan Tsjalling syn broer Joast komt hja nei foarren as in betûft sakefrou, in leafhawwende mem en in djip leauwich minske. Oer Hidde Halbertsma, de heit, is folle minder bekend. Men wol wol hawwe dat er foar syn trouwen farrensman west hie. Hy moat guodlik fan aard west hawwe, mar wie gau rekke, en dan koed er raar fan him ôfbite.
Aard
Tsjalling Halbertsma wie, neffens syn broer Joast, in treflik imitator, wat in talint wie dat er fan syn heit urven hie. Joast skreau fierders oer him: "Grutter leafhawwer fan mallichheden en grappen as ús Tsjalling wie der yn hiel Fryslân net; mar, tink derom, altyd yn 'e linze oeren. As de saak spriek, holden alle grappen op, en wiene aktiviteit, belied, taaie arbeid en berekkinings fan moarns ier oant jûns let oan 'e oarder fan 'e dei." Troch ien fan syn biografen (J.P. Wiersma) waard Tsjalling Halbertsma omskreaun as "in bejeftige, opfallend persoan, fol potserij, net sûnder idelheid, mar oarspronklik yn tinken en sizzen, yn dwaan en litten apart, orizjineel." In oaren (dû. G.A. Wumkes) skreau oer him: "Hjir hantearret in heechsteand man de pinne."
Keappenskip
Tsjalling Halbertsma gie doe oan it wurk by in omke yn Grou, dy't keapman yn bûter en tsiis wie. Doedestiden tsjernen en tsizen de boerinnen thús op 'e pleats, yn 'e molkenkelder; dêrnei waarden harren produkten opkocht troch keaplju dy't se fierder ferhannelen. Halbertsma naam nei ferrin fan tiid it bedriuw fan syn omke oer, dat er dêrnei stadichoan fierder útboude. Yn 't earstoan wied er kommisjonêr foar it Amsterdamske hannelshûs Pijnakker, mar letter kocht er op eigen manneboet yn Fryslân suvelprodukten op, dy't er mei oansjenlike winst ferhannele yn Londen. Halbertsma waard in fermogend man, dy't mei syn broer Binnert (dy't de bakkerij ferkocht hie en in houthannel begûn wie), mei mar tsien oare grutte ûndernimmers lykas Fontein fan Harns, Tromp fan Wâldsein, Wouda fan Snits en Zeper fan Ljouwert sit hie yn 'e (doe nije) Fryske Keamer fan Keaphannel. Fan 1850 oant syn dea hied er fierders ek sit yn 'e Steaten fan Fryslân.
Yn 1837 liet Halbertsma yn Grou in grutte nije wente sette, dêr't syn bruorren yn harren brieven wakker fan bearden. Ek klaaide er him nei de lêste moade, en Eeltsje beklaaide him der yn 1841 sels oer dat syn broer in dandy wurden wie. Mar einlings misrekkene Halbertsma him raar, want yn 1848 rekke er yn panyk doe't syn oandielen slim oan wearde ferlearen. Hy ferkocht se en belei syn jild yn rogge, en doe't dy merk ek ynstoarte, litte er slimme verliezen en rekke rûchwei de helte fan syn fermogen kwyt. Dat wie benammen foar syn ego in slimme klap, dy't er net wer te boppen kaam.
Gesin
Halbertsma troude yn 1813 mei in Tetsje Sjollema (1793-1836). Hja kaam út Grou en hy koe har dus syn hiele libben al. In jier nei har ferstjerren wertroude er mei in Reinskje van der Goot (1807-1862), dy't ek al út Grou kaam. Doe't dat houlik sletten waard, liet er yn it doarp fyftich flaggen útstekke en joech er in fette ko wei oan 'e earmen. Ien fan Halbertsma syn soannen út syn earste houlik, Johannes Tsjallings Halbertsma (1827-1884), naam nei syn heite ferstjerren de bûter- en tsiishannel oer en ferhuze dy nei Snits ta. Halbertsma syn pakesizzers Hylke (1857-1932) en Herrius (1864-1920) rjochten dêr yn 1888 it molkfabryk Normandia op.
Fedde en Martha Bergsmapriis
De Fedde en Martha Bergsmapriis is in toanielpriis foar oarspronklike Fryske toanielstikken. De priis wurdt ien kear yn 'e fiif jier útrikt. Dêroan is in bedrach fan 1000 euro ferbûn.
Tsjalling Hiddes Halbertsma
Skriuwerskip
Mei syn wurkpaad as skriuwer sette Tsjalling Halbertsma útein yn 1817,  ta gelegenheid fan 'e brulloft fan syn broer Binnert. Dêrnei wied er aktyf oant 1835, mei in piik om 1830 hinne, en dêrnei noch ynsindinteel oant 1841. De lêste alve jier fan syn libben produsearre er gjin nij wurk mear. Hy makke faak gebrûk fan 'e pseudonimen 'Master Jouke' en T.T., dat in ôfkoarting wie fan 'Tsjalling Tsysker'. Halbertsma syn wurk hat altyd bot yn it skaad stien fan dat fan syn bruorren Joast en Eeltsje; it wie wiere folkslektuer mei in gauris wat satiryske of boartlike ynslach, dy't der lykwols wakker ynfoel by de gewoane man. Syn Sets en Tsjerk yn Snitser Merk die net folle ûnder foar it bekendere De Boalserter Merk, fan syn broer Eeltsje.
Fedde en Martha Bergsmapriis
De priis is yn 1994 ynsteld troch Ari van Tienhoven dy’t yn ’e oarloch by de famylje Bergsma ûnderdûkt west hat. Om’t de Bergsma’s in soad dien hawwe foar de stimulearring fan it Fryske toaniel waard de priis ornearre foar de Fryske toanielskriuwerij.
Tsjalling Hiddes Halbertsma
Skriuwerskip
It oeuvre fan Tsjalling Halbertsma wie frij beheind, en bestie fierhinne út rymkes ta gelegenheid fan fêsteljûn en nijjier, weachbryfkes, heilingen en wiersizzerijbryfkes,   foar in part yn it Frysk, mar foar in oansjenlik part, fral yn 'e iere jierren, ek yn it Nederlânsk. Fierders is bekend dat er al foar't De Lapekoer fan Gabe Skroar fan syn bruorren Joast en Eeltsje yn 1822 útkaam, ek stikjes foar de Grouster sosiëteit skreau. It is net bekend hokfoar klub oft dat krekt wie, mar it hat der alle kâns fan dat it in restant wie fan in saneamde 'folkssosiëteit' út 'e Frânske Tiid, sa't dy fan 1795 ôf yn hiel Fryslân oprjochte wiene.
Teffens publisearre Halbertsma in protte yn almenakken, hoewol't dat, ynsafier't nei te gean is, beheind wie oant de jierren tusken 1829 en 1833. It earste wurk dat er yn in almenak ôfprintsje liet, moat Sets en Tsjerk yn Snitser Merk west hawwe, dat yn Suringar's Almanak foar 1829 stie. Gerard Tjaard Nicolaas Suringar sels woe letter hawwe dat De Bêste Freed yn Ljou'ter Merke it earste stik wie dat er fan Halbertsma publisearre hie, mar dêr moat er mis mei west hawwe om't út brieven fan Joast Hiddes Halbertsma ôflaat wurde kin dat De Bêste Freed yn Suringar's Almanak fan 1830 stien hawwe moat. Alhiel apart fan 'e rest fan Halbertsma syn wurk stiet De Roeker, in troch himsels redigearre tydskrift mei artikels oer de doetiidske aktualiteit, dêr't er ek gedichten en teltsjes yn publisearre. Fan dat blêd binne mar inkele nûmers útkommen, yn 1832 en 1833.
Dea
Tsjalling Hiddes Halbertsma kaam op 12 desimber 1852 yn syn berteplak Grou te ferstjerren, yn 'e âlderdom fan hast 61 jier. By libben hie hy it fêste mulpunt fan 'e Halbertsma's yn Grou west, dêr't benammen syn bruorren Binnert en Eeltsje altyd oanhâld fûnen. Neffens syn broer Joast waard de famylje nei syn dea "in ferstruide keppel,"  en Eeltsje skreau oan Joast: "It is my te moede as in soldaat dy't yn in fjildslach syn bêste kammeraat njonken him delsinken sjocht."
Neilittenskip
Nei it ferstjerren fan alle trije bruorren Halbertsma waard harren proaza en poëzij ûnder tafersjoch fan 'e bibletekaris en argivaris Gerben Colmjon en de boekhannelder en histoarikus Wopke Eekhoff gearbrocht en yn 1871 troch útjouwerij fa. J. de Lange te Dimter publisearre ûnder de titel Rimen en Teltsjes. Op inkele gedichten en syn oandiel oan De Skearwinkel fan Joutebaas nei bleau Tsjalling Halbertsma syn wurk lykwols bûten dy samling, oant de gearstalling by de fjirde werútjefte, dy't yn 1918 publisearre waard troch de Ljouwerter útjouwer en boekhanneler Rinse van der Velde, yngeand oanpast waard. Troch it opnimmen fan De Wiersizzerij fan Maaike Jakkeles en in stikmannich gedichten en koartere teksten naam doe Tsjalling syn ynbring einlings in wat mear sichtbere foarm oannaam.
Hjoed oan 'e dei wurde de Rimen en Teltsjes beskôge as it nasjonale boek fan 'e Fryske literatuer, en hoewol't de literêre wearde fan 'e bondel neitiid troch guon resinsinten yn 'e kiif steld waard, is it net te ûntstriden dat de Rimen en Teltsjes in rol fan krúsjaal belang spilen by it ûntjaan fan in nije literêre Fryske tradysje nei't de taal trije iuwen lang suver allinnich as sprektaal brûkt wie. Yn 1949 skreau auteur en literatuerkritikus Anne Wadman dat de Halbertsma's "it Fryske folk in literêr monumint [jûn hiene], dêr't it syn eigen folkslibben yn [...] wjerspegele seach." Ek hjoed de dei steane de Rimen en Teltsjes noch op it earste plak fan 'e ranglist fan Fryske literêre klassikers.
Tsjerkeklok
thumb|De 13e iuwske liedklok fan de klústsjerke te [[Warfhûzen.]] In tsjerkeklok, tsjerkklok of liedklok is in klok dy't by in tsjerke heart en troch te lieden de tiid of in boadskip oanjout.
Yn de ier-kristlike tiid hie men gjin oerwurken. It begjin fan de tsjerketsjinsten en de tiden foar it gebed moast de tsjerkeklok dus oanjaan. Dêrmei regele it lieden ek it deiske libben, wurktiden en iterstiden. Dit bleau sa, ek nei de Reformaasje, ek doe't eltsenien in klok yn 'e hûs hie en der in soad horloazjes kamen. Foar de Dútske tsjerkeklokkeroof, dy't 21 july 1941 begûn, hie Fryslân ± 400 tsjerkeklokken, fan foar 1800. It is net krekt bekend, hoefolle at ferlern gien binne. De alderâldsten binne bewarre bleaun, de Midsiuwske klokken.
De âldste tsjerkeklokken binne net datearre, mar der binne guon fan foar 1300. Dy fan Skillaard ( no yn it Frysk Museum) is nei alle gedachten fan 1284, dy fan Readtsjerk út 1307. In soad fan dizze tsjerkeklokken hawwe opskriften dy't reizgjende en letter fêstige klokkejitters neame. Sa is der Stephanus (1312-1346), H. Kokenbacker (1457), Steven Butendiic (1458-1472), Geert van Wou (1477-1527), W. Wegewart (1561-1619), Hans Falck (1616-1639), A. Obertin (1623-1635), Jacob Noteman (1633-1649), Jurjen Balthasar, (1630-1663), Petr. Overney (1670-1711), Cl. Fremy (1699), J.A. de Grave (1704-1728), Crans (1722-1754) en J.C. Borchhard (1739-1776).
Fierder lêze
Auteur Hessel de Walle jout yn syn boek Friezen uit vroeger eeuwen ûnder oaren in oersjoch fan de teksten fan sa goed as alle tsjerkeklokken út Fryslân. Op 'e webside fan 'e auteur binne oanfollingen en wizigingen te finen: Friezen uit vroeger eeuwen
Roald Amundsen
thumb|Roald Amundsen Roald Amundsen, Roald Engelbregt Gravning Amundsen (* 16 july 1872, Hvidsten - † sirka 18 juny 1928, noardpoalgebiet), wie in Noarsk ûntdekkingsreizger yn de poalstreken. Hy wie de ûntdekker fan de Noardwestlike trochfeart, de earste minsk yn de skiednis dy't de Súdpoal berikte, en ien fan de minsken dy't as earsten de Noardpoal berikten.
Jonge jierren
Amundsen wie de jongste fan fjouwer bern, alle fjouwer jonges, fan Jens Amundsen en Hanna Henrikke Gustava Sahlquist, berne ta in famylje fan begoedige skipfarders. Nei't er de boeken fan de noardpoalreizger John Franklin lêzen hie, besleat Roald dat hy ek poalreizger wurde woe. Hy waard dêr noch wisser fan doe't er derby wie doe't Fridtjof Nansen yn 1888 weromkaam fan de oerstek oer Grienlân.
Amundsen begûn yn 1890 mei in stúdzje medisinen yn Kristiania, mar nei't Nansen yn 1892 besocht hie mei de Fram de Noardpoal te berikken, hâlde Amundsen op mei de stúdzje en waard er definityf poalreizger.
Earste ekspedysjes
Yn 1896 trof Amundsen Adrien de Gerlache, doe't dy dwaande wie in skip te keapjen dêr't er mei nei Antarktika woe, en sa waard Amundsen part fan de Belgyske Antarktyske Ekspedysje (1897-1899). It skip, de Belgica, waard yn 1898 it earste skip dat op Antarktika oerwintere. Ek oan board op dy tocht wie de Amerikaanske dokter Frederick Cook.
Yn 1902 helle Amundsen syn brevet as grutskipper, en al yn 1903 late Amundsen syn earste ekspedysje, om te dwaan wat John Franklin net slagge wie: de Noardwestlike trochfeart fine. Twa winters bleaunen se op Kening Willemeilân, noardwestlik fan de Hudsonbaai, dêr't Amundsen ek it plak dat de magnetyske noardpoal doe hie fêststelde. Hy learde ek folle oer it libben yn de snie fan de pleatslike befolking, de Inuit. Ein 1905 kaam it skip yn de Stille Oseaan út, mar troch de winter duorret it oant de maitiid fan 1906 oant it skip út it iis kaam.
De Súdpoal
Nei dit sukses woe Amundsen, besykje om by de Noardpoal te kommen, lykas Nansen besocht hie, dy't dêrfoar de Fram oan Amundsen útliende. Mar nei't Amundsen yn 1909 hearde dat Cook, en letter ek Robert Peary de poal al berikt hienen, feroare Amundsen syn plannen. Yn stee fan nei de Noardpoal gong er no nei de Súdpoal. En dat moast dan ek daalks dien wurde, want ek Robert Scott wie ûnderweis. Op 9 augustus 1910 sette de Fram ôf fan Kristiania, en yn 1911 waard der oerwintere yn de Walfiskbocht. It kamp dêr neamde Amundsen Framheim letterlik "It thús fan de Fram", mar nei analogy fan Nifelheim, it lân fan iis út de Noardske mytology.
Ritsumabuorren
Ritsumabuorren is in delsetting noard fan Ritsumasyl yn de himrik fan Marsum yn de gemeente De Waadhoeke. De bebouwing is stadichoan ferskood fan it âlde sintrum nei de slûs. De namme komt ek foar as Ritzum, Ritzuma Buiren, Ritsema terp en yn Rytsma syl sclaet en Rietsma wech.
Roald Amundsen
Letter libben
Yn 1918 besocht Amundsen mei in nij skip, de Maud, en far troch de Noardeastlike trochfeart. Dit slagge him net, en it soe noch oant 1879 duorje eart de Sweed Adolf Erik Nordenskjöld as earste troch de Noardeastlike trochfeart kaam.
Mei de opkomst fan de loftfeart gong ek Amundsen oer op loftfartugen. Yn 1925 fleach er mei Lincoln Ellsworth en fjouwer oaren mei twa fleantugen nei 87° 44' noarderbreedte, noardliker as ea in fleantúch west hie. Yn 1926 wie Richard Byrd, neffens eigen sizzen, op 9 maaie as earste mei in fleantúch oer de poal flein. Trije dagen letter fljocht Amundsen, mei ûnder oaren Lincoln Ellsworth, de piloat Hjalmar Riiser-Larsen en de Italjaanske loftfeartyngenieur Umberto Nobile as earste mei in loftskip oer de Noardpoal. Se ferlieten op 11 maaie 1926 yn it loftskip Norge, boud troch Nobile, Spitsbergen en kamen op 13 maaie oan yn Alaska.
Dea
Yn maaie 1928 makke Umberto Nobile op 'e nij in tocht nei de Noardpoal, yn syn nije loftskip Italia. Op 21 maaie, op de weromreis, ferûngelokke it loftskip noardeastlik fan Spitsbergen. De beide mannen koenen net goed mear mei elkoar, mar dochs gong Amundsen daalks, tegearre mei fiif oaren, mei it Frânske fleantúch de Latham op 'e siik nei Nobile. Trije oeren letter waard it kontakt mei de Latham ferlern. Nobile waard op 22 juny rêden yn in oare rêdingsaksje, mar Amundsen en de oare fiif wienen foar altyd ferdwûn.
De Noardpoal
Yn de rin fan de 20e iuw hat der in protte twifel west oer de jildigens fan de bewearings fan Cook en Perry. Ek waard der tocht dat Byrd faaks net wier besocht hie nei de poal te fleanen, mar gewoan in rûntsje flein hie. Troch deiboekstúdzje is dúdlik wurden dat net oannaam wurde kin dat Cook of Perry de poal berikke hat. Byrd hat wier besocht de poal te berikken, mar hat mei motorproblemen omkeare moaten. Dit betsjut dat it loftskip de Norge de earste ekspedysje wie dy't ea de Noardpoal berikte. Dêrmei hat Amûndsen sûnder it te witten ien fan de minsken west dy't de earsten wienen dy't de Noardpoal berikt hawwe.
Theun Plantinga
thumb|thumbtime=6:32 Theun Plantinga (Feanwâlden, 23 juny 1983), is in Frysk akteur, regisseur, dramadosint en sûnt koart trouamtner. Yn 1997 waard hy Europeesk kampioen Latin-American, wêrnei 't er him rjochte op de teaterwrâld. Plantinga studearre yn 2008 ôf oan de oplieding Teaterdosint yn Ljouwert.
Yn 2011 wûn de troch him regissearre foarstelling Bloodbrothers (Bloedbân) de Gouden Gurbe-publykspriis. Theun Plantinga waard nominearre foar in Musical Award 2013 foar syn regy fan 'Koning van Katoren' by Teater Terra.
Teater
Hy makke syn teaterdebút yn 2003 by Tryater yn de famyljefoarstelling It mirakel fan Hansje Brinker. Lanlik kaam syn debút koart dêrnei by de Firma Rieks Swarte yn De Groote Storm. Nei in tal muzykteaterfoarstellings by it Ljouwerter Acta Teater folgen rollen yn De Gebroeders Leeuwenhart (regy Rieks Swarte), Het huisje dat verhuisde (regy Gienke Deuten) en Uh...zoek woord (regy Jelly Schippers). By Tryater makke er in muzikale ôfstudearfoarstelling oer húslik geweld: Rake Klappen. Dy foarstelling spile ûnder oare ek yn de Twadde Keamer en kaam yn 2011 út op dvd. Nei in rige lanlike toernees is hy yn it seizoen (2018/2019) te sjen yn de lânlike teaters mei de foarstelling Masha en de Beer Live! yn de titelrol fan Beer. Derneist bespilet hy de Fryske kafee's mei SeksTips 2, hoge hakken geen bezwaar en wie er fan maaie 2019 ôf te sjen yn de titelrol van Titus Brandsma yn Titus, in muzykteaterspektakel yn de Bonifatiuskapel te Dokkum.
Claudia Pechstein
Claudia Pechstein (Berlyn, 22 febrewaris 1972) is in Dútsk reedrydster. Berne yn it doetiidske East-Dútslân kaam se yn har junioaretiid út foar East-Dútslân. Pechstein is de twadde sporter yn de skiednis dy't foar de achtste kear oan de Olympyske Winterspullen meidien hat. By har achtste Olympyske Spullen yn 2022 wie se mei har 49 jier de âldste froulike dielnimmer oan de Olympyske Winterspullen ea. Yn 2009 waarden by Pechstein ôfwikende bloedweardes oantroffen, dêrtroch koe se net meidwaan oan de Olympyske Winterspullen fan 2010 yn Vancouver. In lange juridyske striid folge.