cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 2012
Medaljespegel
De top-9 van lannen dy't medaljes wûn hawwe by it Kanofarren tidens de Spullen fan 2012.
Robbert Andringa
Op 29 jannewaris 2011 hat Robbert Andringa in brutsen skonk oprûn. Yn de wedstriid fan syn klup tsjin Orion kaam er by in poging om te blokken ferkeard op de grûn del. Nei oerlis waard dy wedstriid staakt.
Sûnt septimber 2008 studearret Andringa oan de Hânzehegeskoalle Grins.
Gellius Faber de Bouma
Gellius Faber de Douma, latinisearring fan Jelle Smit, ek G. Faber van Bouma, (Ljouwert?, ± 1490 - Emden, 2 juny 1564) wie in pastoar en letter herfoamer fan it leauwe.
Hy wie om 1516 hinne pastoar te Jelsum en preke 'evangelysk'. Wurdt sjoen as foaroprinner fan de Fryske herfoarming. Om 1530 hinne noch net ferfolge troch de (tsjerklike) oerheid.
Faber de Bouma leit yn 1536 it prysteramt del, yn deselde snuorje docht Menno Simons dat ek. Hy flechte nei East-Fryslân dêr't er predikant waard te Norden. Yn 1538 waard er beroppen yn Emden, dêr't er oan syn dea in wichtich man yn de grifformearde gemeente bleau. Yn 1551 of 1552 skriuwt er in ferdigeningsskrift tsjin de werdopers, útjûn yn Maagdenburch. Hy en Menno Simons bestrieden elkoar fûl yn harren ferballing, ûnder oaren oer de (be)ropping fan predikanten.
Adrianus van Wissen
Adrianus Leonardus van Wissen (De Haach, 1878 - Grins, 27 febrewaris 1955), yn fakliteratuer meast A.L. van Wissen neamd, wie in Nederlânske arsjitekt.
Hy wurke in protte yn Grinslân, dêr't er ferskate gemeentehuzen ûntwurp. Syn styl hat in soad fan dy fan H.P. Berlage (1856-1934). Hy wie de heit fan de Grinzer arsjitekt en keunstskilder Herman van Wissen (1910-2000).
Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1948
200px|thumb|right|It Olympysk Wraksel Stadion fan Londen 1948
De Olympyske Simmerspullen 1948, ek wol de XIVe Olympiade neamd waarden yn 1948 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It wrakseljen waard hâlden yn it Earl's Court.
Earl's Court
It Earl's Court waard boud yn 1937 as conferensje en evenemintenhal mei plak foar 19.000 taskôgers. Earl's Court wêr't boksen, gymnastyk, wrakselje en gewichtheffen hâlden waard is hjoed de dei ek wol bekind as it Earl's Court 1, om't it Earl's Court yn 1991 útwreiden waard mei it Earl's Court 2.
Adolf Hitler
thumb|Adolf Hitler yn 1937 thumb|Adolf Hitler rjochts mei [[Benito Mussolini]] Adolf Hitler (Braunau am Inn, 20 april 1889 – Berlyn, 30 april 1945) wie de lieder fan de Nasjonaalsosjalistyske Dútske Arbeiderspartij (NSDAP, nazipartij). Hy waard keazen ta kânselier fan Dútslân yn 1933, en waard Führer ('lieder') yn 1934, hy bleau Führer oant syn dea yn 1945.
Bernetiid
Adolf Hitler waard berne yn Eastenryk, as fjirde bern fan de seis. Syn heit, Alois Hitler (1837-1903), wurke by de dûane. Syn mem, Klara Pölzl (1860-1907), wie de tredde frou fan Alois. Hja wie ek syn nicht, dat der moast tastimming komme foar it houlik. Fan Alois en Klara harren seis bern, waarden inkeld Adolf en syn suster Paula folwoeksen. De heit fan Hitler hie ek in soan, dy hiet ek Alois, en in dochter, Angela, by syn twadde frou. Syn heit Alois waard ûnwettich berne. Dy hie de earste 39 jier fan syn libben de efternamme fan syn mem, Schicklgruber. Yn 1876 krige er de efternamme fan syn styfheit, Johann Georg Hiedler. De namme waard stavere as Hiedler, Huetler, Huettler en Hitler en in beämte hat de namme wierskynlik feroare yn "Hitler".
Hitler sei dat er as lyts jonkje gisele waard troch syn heit. Jierren letter fertelde er syn siktaresse: 'Ik soe nea wer gûle as ús heit my slaan soe. In stikmannich dagen letter krige ik de kâns om dat te testen. Us mem wie tige benaud doe’t se by de doar stie en ik súntsjes de klappen mei de stôk tsjin de efterholle telde.'
Hitler syn pake wie foar it neiste ien fan de bruorren, Johann Georg Hiedler of Johann Nepomuk Hiedler. Der waard ek rabbe dat Hitler foar in fearns part Joadsk wie mei't syn beppe, Maria Schicklgruber, swier wurden wie doe’t se tsjinstfaam wie yn in Joadske húshâlding.
De famylje fan Hitler ferhuze faak, fan am Inn nei Passau, Lambach, Leonding en Linz. De jonge Hitler die it bêst op ‘e basisskoalle. Mar de sechste klasse, it earste jier fan de 'Realschule' yn Linz, moast er op 'en nij dwaan. Syn leararen seinen dat er net leare woe. Ien fan Hitler syn maten wie Ludwig Wittgenstein, in ferneamd filosoof út de tweintichste iuw. Yn in boek fan Kimberly Cornish wurdt skreaun oer in rûzje fan Hitler (en Wittgenstein) mei Joadske bern, dêr’t er faaks wol syn antysemityske hâlding troch skipe hat.
Hitler sei dat er net studearje woe fanwegen syn heit, dy't woe dat er letter ek by de dûane klaam te wurkjen, mar Hitler woe keunstner wurde. Mar doe’t syn heit yn 1903 ferstoar, waard it mei Hitler net better op skoalle. Doe’t er 16 jier wie, gie Hitler sûnder diploma fan skoalle ôf.
Noard Rona
thumb|300px|Lokaasje Noard Rona Rona (Rònaigh) is in fier bûtenút lizzend Skotsk eilân yn it noarden fan de Atlantyske Oseaan. Rona wurdt ek faak oantsjutten as Noard Rona om ûnderskied te meitsjen mei Súd Rona (in eilantsje yn de Binnen-Hebriden). It hat in oerflak fan 109 ha en it heechste punt is 108 m
Adolf Hitler
Wenen en München
Fan 1905 ôf libbe Hitler yn Wenen fan in weesbernpensjoen en kaam er troch de tiid mei help fan syn mem. Hy hat it twaris besocht, mar hy waard net talitten op de keunstakademy fan Wenen (1907-1908), dêr ’t er de tynge fan krige dat er net geskikt wêze soe as keunstner. Se joegen him de goerie en besykje it ris mei arsjitektuer. Syn tinkskrift jout in oare belangstelling oan:
Noard Rona
Rona leit 71 noard noardeast fan Butt of Lewis en 18 km be-easten Sula Sgeir. It is it fierst bûtenút lizzende Britske eilân dat langere tiid bewenne west hat. It is ek de neiste buoreilân fan de Faeröer(eilannen). Omdat it sa lyts is en sa fier út de kust leit komt it faak net op kaarten fan it Feriene Keninkryk foar.
Adolf Hitler
Wenen en München
It doel fan de reis wie it bestudearjen fan de fotosamling yn it Rjochtenmuseum, mar yn myn tinzen lei it museum my sljocht. Fan moarnsier oant jûns let rûn ik fan it iene nijsgjirrige objekt nei it oare, mar it wiene de bouwurken dêr’t ik ynteresse foar hie.
Noard Rona
Skiednis
Rona soe it wenplak west hawwe fan Sint Ronan yn de 8e iuw. It eilân wie bewenne oant koart nei 1685. Doe is de befolking fan 30 minsken stoarn nei in ynvaazje fan rôten, fermoedlik de Swarte Rôt (Rattus rattus), dy't fan in fergien skip kaam wienen. De ratten frieten de nôtfoarrie op dat it kin wêze dat de minsken doe ferhongere binne, hoewol't de pest harres der ek ta dien hawwe kind. Men wit dat der dat jier gjin skippen it eilân oandien hawwe. De rôten binne sels dêrnei ek ferhongere omdat hja út reden fan de hege weagen net by it iten oan de wetterline komme koene.
Adolf Hitler
Wenen en München
Nei de oanbefelling fan de skoallerektor, wied er oertsjûge fan wêr’t syn paad hinne liede soe, mar hy hie net de goede foaroplieding foar de arsjitekte-akademy: Nei in stikmannich dagen wist ik dat ik ea arsjitekt wurde soe. Ik wist dat it dreech wurde soe; it koe net sûnder stúdzje en it fersleaukje litten fan de middelskoalle. It wie net mooglik om op de akademy foar arsjitektuer talitten te wurden sûnder in technyske foaroplieding op hbû-nivo. Ik hie net ien fan dy opliedings dien. It útfieren fan myn artistike dream like suver ûnmooglik.
Noard Rona
Skiednis
Rona rekke opnij bewenne, mar yn 1695 ek al wer ûntfolke, nei in tragysk boatûngemak waard ornearre. Doe wiene it allinne noch harders en harren húshâldings dy't dêr taholden, oant 1844, doe waard Rona foar altyd ferlitten. Sir James Matheson, dy't Lewis yn 1844 kocht hie, bea oan om fan Rona in strafkoloanje te meitsjen. It regear wegere it oanbod lykwols.
Adolf Hitler
Wenen en München
Op 21 desimber, 1907, stoar Hitler syn mem yn de âldens fan 47 jier oan boarstkanker. Yn oerienstimming mei it oardiel fan de rjochtbank wie, joech Hitler in part fan syn weesjild oan syn suster Paula. Doe’t er 21 wie, krige er de neilittenskip fan syn muoike. It libben as keunstner yn Wenen foel him ôf, hy tekene printkaarten en ferkocht de skilderings oan hannelers en toeristen.
Noard Rona
Skiednis
Rona bleau ûnbewenne, útsein fan de skiep fan de boeren fan it eilân Lewis en útsein fan in koart skoft yn 1884–1885. Yn juny 1884 setten twa manlju fan Lewis, Malcolm MacDonald en Murdo Mackay, ôf nei Rona om op harren skiep dêr te passen. It praat gie dat hja skeel hiene mei de dûmny fan de peatslike tsjerke. Yn augustus wie alles noch ynoarder mei de manlju fernijden seelju dy't dêr west hiene; hja wegeren ek om mei werom nei Lewis. Yn april 1885 die lykwols bliken dat hja siik wurden wiene en yn de winter al stoarn wiene.
Adolf Hitler
Wenen en München
Nei de twadde ôfwizing fan de keunstakademy hie Hitler gjin jild mear. Yn 1909 moast er nei in swalkersûnderkommen. Hy sette him yn 1910 nei wenjen yn in tehûs foar earme arbeiders.
Noard Rona
Skiednis
Yn de Earste Wrâldkriich lei de kaptein fan de Dútske U-boat U-90, Walter Remy, at it waar it taliet, by syn patrûljes oan by Noard Rona. De bemanning skeat dêr dan skiep om sa oan fask fleis te kommen. thumb|300px|Cave on North Rona It eilân waard ek noch tydlik bewenne troch skriuwer en natoerbeskermer Frank Fraser Darling en syn húshâlding yn 1938/39. Hja bestudearren dêr de Grize seehûn en de seefûgels dy't dêr briede.
Adolf Hitler
Wenen en München
Hitler sei dat er earst antysemitysk wurden wie yn Wenen, dêr’t in grutte Joadske mienskip wenne mei út Ruslân wei flechte ortodokse Joaden. Wylst syn âlde skoalkammeraat August Kubizek ornearre dat Hitler dat al wie doe’t er út Linz weigie. Wenen wie al lang in stêd mei foaroardielen oer it leauwen en mei 19de-iuwsk rasisme. Hitler skreau yn Mein Kampf dat er nei it sjen fan in ortodokse Joad de Joaden fanwegen harren etnisiteit begûn te haatsjen, dêrfoar die er dat inkeld om de religy. Mar Hitler hold him doe neffens de berjochten net sa bot dwaande mei antysemityske saken. Faak kaam er te jûnsiten by Joaden thús en Joadske hannelers besochten om syn keunstwurken te ferkeapjen.
Noard Rona
Skiednis
It eilân draacht noch hieltyd de ruïnes fan St Ronan's kapel. Eigner is Scottish Natural Heritage. Fierders is Rona in natoerreservaat út reden fan de wichtige koloanjes seefûgels en Grize Seehûnen dy't it hat. Rona en Sula Sgeir binne de minst besochte natoergebieten fan Brittanje.
Adolf Hitler
Wenen en München
Hitler kin ek beynfloede wêze troch Maarten Luther syn Oer Joaden en har leagens. De Kristallnacht wie op 10 novimber, Luther syn jierdei.
Noard Rona
Skiednis
Rona hat in automatysk ljochtbeaken dat op ôfstân beheard wurdt troch de Northern Lighthouse Board.
Adolf Hitler
Wenen en München
Der wiene in stikmannich Joaden yn Linz. Yn de rin fan de iuwen binne de Joaden dêr Europeesk wurden, se seagen der lyksa út en libben krektlyk as gewoane minsken, dat ik beskôge har as Dútsers. Wêrom’t ik sokke nuvere tinzen normaal fûn, is omdat ik tocht dat it iennichste dat har wat oars makke, it leauwen wie. Meidat se troch harren leauwe ferfolge waarden, krige ik it mier oan dat folk. Ik hie nea tocht dat der soks wêze kinne soe as antisemitisme. Doe’t ik ris troch de binnenstêd rûn, seach ik in man mei in grutte kaftan oan dy't swart krolle hierlokjes hie. Myn earste tinzen wienen: is dat in Joad? Hy seach der yn alle gefallen net sa út as yn Linz. Doe’t ik stadichoan nei de man dikere en syn skaaimerken opnaam, kaam my yn 'e holle de fraach op: is dat in Dútser?
Hitler sei dat de Joaden de fijân wiene fan it Aryske ras. Hy hold harren ferantwurdlik foar de krisis yn Eastenryk. Ek sosjalisten, bolsjewiken, kommunisten en marksisten wiene, neffens Hitler, de fijân fan it Dútske ryk.
Hitler hie yn de maitiid fan 1913 it lêste guod fan syn heit urven en ferfear nei München. Hy skreau yn Mein Kampf dat er altyd al de langst hie om him yn in echte Dútske stêd nei wenjen te setten. Yn München hied er niget oan boukeunst krigen. Ferhúzje nei München holp him ek om net yn Eastenryk yn militêre tsjinst te gean, mar letter waard er arrestearre troch de plysje. Nei in lichaamlike test (feit is dat er doe 173 sm lang wie) en in twadde test, kaam it Eastenrykske regear ta it beslút dat Hitler net geskikt wie foar de militêre tsjinst en gie er werom nei München. Mar doe’t Dútslân yn de Earste Wrâldoarloch behelle waard, skreau er yn in brief nei Kening Ludwig III fan Beieren, dat er graach yn it Beierske rezjimint woe. Dy oanfraach waard goedkard en Hitler kaam yn it Beierske hear.
Earste Wrâldkriich
Dútslân wie wakker bliid mei it útbrekken fan de Earste Wrâldkriich en Hitler wie likegoed optein. Yn de Earste Wrâldkriich waard Hitler net as in held sjoen, mar mear as in frjemden-ien. Hy waard ordonnâns, dêr’t er yn nuodlike tastannen post bringe moast nei it westlike rinfuorgefront. De earste kear dat er echt mei de oarloch te krijen hie, wie by de Earst Slach om Ieper. It die bliken dat er gjin bangeskiter wie, dat hy krige dêr ûnderskiedings foar. Foar syn dapperens krige er al yn desimber 1914 it Izeren Krús twadde klasse. Yn de maitiid fan 1918 krige er in Rezjimintsdiploma fanwegen syn dapperens yn de striid tsjin de fijân en yn desimber 1918 krige er it Izeren Krús earste klasse, dat mar in lyts tal soldaten krige hat. Yn 1918 waard Hitler slachtoffer fan in gasoanfal. Hy wie trije moanne lang ferbline troch it gifgas. Ek waard er by Mesen ferwûne oan ‘e foarholle troch in skampskot. Om dy groede te ferbergjen, die er it hier der skean oerhinne. It ynstoarten fan it westlike front troch Amerikaanske yntervinsje en it ôfmêdzjen fan Dútske reserves hat Hitler, dy’t yn it sikehûs fan Pasewalk lei, net meimakke; hy tocht dat it front de fijân wol keare koe. Hitler miende dat it ferlies fan de oarloch de skuld wie fan de sosjalisten, Joaden, kommunisten en republikeinen (ek wol Novemberverbrecher neamd). Alhoewol’t er it poerbêst dien hat as soldaat fan de earste klasse (Dútsk: Gefreiter), waard Hitler nea befoardere. Syn bazen wiene fan betinken dat er net in groep liede koe.
1918 – 1933
Meidat Hitler sa gau safolle stipe krige, woed er yn 1923 de macht yn Beieren oernimme en letter dy fan de Republyk fan Weimar. Winliken wist Hitler wol dat it net safolle opsmite soe, mar hy wie benaud dat de partijleden faaks nei oare radikalere partijen oergean soene dy’t wol ree wiene om geweld te brûken. De Bierkellerputsch (ek wol: Hitler Putsch of Müncher Putsch) begûn yn in bierhal. Hitler stelde it nije regear foar oan ‘e harkers yn ‘e seal, wylst keppels manlju mei wapens strategyske gebouwen en ynstellings besochten te feroverjen. Ernst Röhm die ek mei oan dy Putsch, mar it plan mislearre en fjirtjin leden fan de partij en fjouwer plysjemannen rekken dea. Hitler waard feroardiele en moast foar fiif jier de finzenis yn, dy fan Landsberch. Nei ien jier, op 20 desimber 1924, mocht er der wer út. Yn ‘e finzenis hied er Mein Kampf (Myn striid) skreaun. Yn dat autobiografyske boek skreau er oer syn bernetiid en syn tiid yn Linz, Wenen en München. Hy joech syn ideëen en tinzen stal en skreau oer syn plannen foar de takomst.
Tredde Ryk
Op 30 jannewaris 1933 waard Hitler as rykskânselier fan de Republyk fan Weimar beneamd troch rykspresidint Paul von Hindenburg. Paul von Hindenburg woe leaver net mei Hitler gearwurkje, mar nei drege petearen mei machtige lju moast er wol. Yn dy tiid kocht Hitler 'Haus Wachenfeld', dat letter de Berghof neamd wurde soe. Paul von Hindeburg stoar op 2 augustus 1934. Hitler oppenearre him as lieder fan it Dútske Ryk en nei it oannimmen fan in nije wet waard Hitler diktator fan Dútslân mei as titel Führer und Reichskanzler.
Twadde Wrâldkriich
Hitler makke yn 1939 in begjin mei de Twadde Wrâldkriich troch Poalen binnen te fallen. It Dútske leger ferovere dêrnei sawat hiel Europa. Yn dy oarloch waarden sa'n 6 miljoen Joaden fermoarde, benammen yn Dútske konsintraasjekampen (ferneatigingskampen).
Yn 1944 wie in groep offisieren it net iens mei it bewâld fan Hitler en syn dwylsinnich belied. Dy groep mei as lieder Claus von Stauffenberg besocht op 20 july 1944 om Hitler te fermoardzjen, mar dy oanslach mislearre.
Oan de ein fan de oarloch wiene hieltyd mear offisieren tsjin Hitler, de measte Führerbefehlen waarden sadwaande net mear útfierd. Op 20 april 1945 hie Hitler syn 56ste jierdei, dat soe ek syn lêste wurde. Doe siet er al yn in bunker yn Berlyn, dêr’t er oant syn dea ta bliuwe soe. Tsien dagen letter die Hitler himsels tekoart. Foar it neiste die er dat mei fergif en hy skeat hast tagelyk himsels en syn frou Eva Braun troch de holle. Acht dagen letter, op 8 maaie 1945, joech Dútslân belies.
Hitler yn fiksje
Film:
Roman:
List fan planetoïden 29101-29200
Dit is in list fan planetoïden 29101-29100.
Museum It Leanbedriuw
Museum It Leanbedriuw oan de Tsjerkeleane yn Ingelum fan Jan Bruining is in museum hat in kolleksje fan sa'n tritich âlde trekkers.
It binne benammen trekkers fan de merken Farmall, McCormick en IHC, de âldste is fan 1928. Ek is der in ferskaat oan oar âld lânbou-ark, masines dy't troch it leanbedriuw brûkt waarden, en in pear Volvo-frachtweinen út de sechstiger en santiger jierren. It museum is allinnich op ôfspraak iepen.
Ingelum is ek startpunt foar de Alvestêdetocht foar âlde trekkers. Dy tocht wurdt yn twa dagen riden.
Nils Wadstein
Nils Elis Wadstein (Torshälla, 16 july 1861 - Stockholm, 19 juny 1942), wie in Sweedsk taalkundige.
Heechlearaar Dútsk yn Göteborg ( 1900-1928); publikaasjes oer Nederdútsk en Frysk. De hannelsbetrekkings tusken Friezen en Skandinaavjers yn de Iere Midsiuwen hienen syn belangstelling (Birka). De Maatskippij fan Nederlânske Letterkunde en de Fryske Akademy beneamden him ta lid.
Wurk
In kar.
Skandinavysk Skiereilân
thumbnail|right|300px|In kaart fan it Skandinavysk Skiereilân.
It Skandinavysk Skiereilân is in skiereilân yn Jeropa. It uterste suden fan it gebiet leit yn it Sweedske Skania, en rint dêrnei nei it noarden ta oant de Noardkaap. De lannen Noarwegen en Sweden lizze yn it gebiet. Ek it noardlik part fan Finlân makket yn sommige definysjes diel út fan it skiereilân. Wêr't de eastlike grins leit is net hielendal wis. Meastal wurde de grinzen fan Noarwegen en Sweden brûkt.
It lânskip fan it skiereilân wurdt dominearre troch it Skandinavysk Heechlân. Yn it westen fan it Skandinavysk Skiereilân lizze de Noarske fjorden, yn it suden lizze de grutte marren, it Vänermar en it Vättermar. Foar de kust fan it skiereilân lizze in protte lytse rotseilantsjes, saneamde skeren.
Coevorden-Piccardiekanaal
thumb|225px|Ald [[skutslûs yn it Coevorden-Piccardiekanaal]] It Coevorden-Piccardiekanaal (ek Kanaal Coevorden-Alte Picardie) is in kanaal, iepene yn 1904, dat it Dútske Süd-Nord-Kanal by Georgsdorf mei it Nederlânske Stieltjeskanaal by Coevorden ferbynt. It kanaal dat earder oanlein waard foar de skipfeart is sûnt 1965 allinnich noch in ôfwetteringskanaal.
It kanaal bylâns (ûnder Emlichheim en Neugnadenfeld) is in part fan it keunstwegen-projekt, mei wurk fan byldzjende keunstners realisearre. Dat is in projekt foar byldzjende keunst dat oer de grinzen giet oan de Oeriselske Fecht fan it Dútske Nordhorn nei it Nederlânske Swolle.
Olympyske Winterspullen 1972
thumb|left|150px|Postsegel oer de Spullen De Olympyske Winterspullen 1972, ek wol de XIe Olympiade neamd, waarden yn 1972 yn Sapporo, Japan hâlden. Dat wie fan 3 oant en mei 13 febrewaris.
Akkommodaasjes
thumb|right|260px|It Makomanai stadion
Sporten
Op de Spullen fan 1972 stiene seis sporten op it programma en 35 ûnderdielen ferdield oer 10 dissiplines.
Pendulum (album fan CCR)
Pendulum is it sechsde studio-album fan Creedence Clearwater Revival. It album waard opnommen yn novimber 1970 yn de Wally Heider studios yn San Francisco en waard in moanne letter op 9 desimber 1970 útbrocht.
Olympyske Winterspullen 1972
Medaljes
thumb|right|260px|Medaljes fan de Spullen
Dielnimmende lannen
thumb|left|260px|Dielnimmende lannen Fiifentritich lannen diene mei oan de Spullen. Dat wiene der twa minder as fjouwer jier dêrfoar. De Filipinen en Taiwan debutearren. Sily, Denemark, Yslân, Yndia, Marokko en Turkije ûntbrutsen yn ferliking mei de foarige edysje, wylst Belgje en Noard-Korea harren rentree makken.
Cornelis de Man
thumb|Portret fan de Man fan [[Tako Hajo Jelgersma, Bysûndere Kolleksjes, Universiteit Leien. ]] Cornelis de Man (Delft, 1 july 1621 – dêre, 1 septimber 1706) wie in Nederlânsk keunstskilder dy't ta de Hollânske Skoalle hearde.
De Man wie warber yn Delft. Hy makke yn 1639 in skilderij fan it walfiskstasjon op Spitsbergen neffens in Deensk orzjineel. Hy bylde der allerhanne aspekten fan it libben yn it poalgebiet op ôf. Hy wie dêr sels lykwols noait west. Dit soarte gearstalde skilderijen, dy't ek wol atelierstikken neamd wurde, komme faak foar yn de 17e iuw.
Stasjon Arnhim Sintraal
Stasjon Arnhim Sintraal (Ah) is it sintraal stasjon fan de Nederlânske stêd Arnhim, en waard iepene yn 1845 oan de Rhijnspoarwei (Amsterdam Sintraal - Elten). Yn dizze Gelderske stêd is yn 2012 it fjirde stasjonsgebou sûnt 1844 iepene.
It stasjon is in wichtich knooppunt yn East-Nederlân en yn it spoarweiferkear mei Düsseldorf (D), Utert, Swol, Nimwegen, Tiel en de Achterhoeke.
Gebou
200px|thumb|left|Tekening fan it 1e stasjonsgebou stasjon Arnhim Sintraal 200px|thumb|left|2e stasjonsgebou stasjon Arnhim Sintraal om en de by 1922 200px|thumb|left|Restanten fan it 2e stasjonsgebou stasjon Arnhim Sintraal yn 1945 200px|thumb|left|3e stasjonsgebou stasjon Arnhim Sintraal yn 1953 Mei de bou fan it earste stasjonsgebou waard yn 1843 úteinset en waard yn 1845 iepene doe 't op 14 maaie fan dat jier de earste trein fan de Nederlandsche Rhijnspoorweg Maatschappij yn Arnhim wolkom hjitten wurdt. It wyt plastere gebou hie in hege foarútspringend midden part. Dit midden part waard bekroand mei in fronton (trijehoekich boppestik). Oan wjerskanten fan it midden part in koarte lege fleugel. Op beide fleugels wie in terras dêr't hja in prachtich útsicht hie op it park Sonsbeek en de Betuwe. Fia in balkon oan de foar - en efterkant stiene de terrassen mei-inoar yn ferbining. De grutte seal yn it midden part, dy't grinze oan de terrassen, tsjinne as stasjonsrestauraasje. De oare boppesealen tsjinnen as fergaderromte. Troch romte gebrek ferdwûnen de terrassen al nei in pear jier en waarden de sydfleugels mei ien ferdjipping ferhege oant deselde hichte as it midden part.
Yn 1867 makke it earste stasjonsgebou plak foar nijbou om't it stasjon te lyts wurden wie, nei ûntwerp fan arsjitekt A.W. van Erkel. It nije gebou, dat útfierd wie yn brún bakstien, bestie út fiif dielen: in heech midden part, twa langrutsen fleugels en oan de ein dêr in twa ferdjippingen tellende hast fjouwerkant eingebou. De gevel waard bekroand mei in boarstwarring dêr't yn it midden in klok yn siet. Yn 'e westlike linkerfleugel wie in direkte trochgong nei de perrons en yn 'e rjochterfleugel wie de stasjonsrestauraasje. Dêr wie ek in aparte keamer foar eventueel keninklike besite. Op de earste ferdjipping fan it middengebou wiene ek restauraasje gelegenheden. Fierder telde it gebou gearkomstesealen en in tsjinstwenning. Yn 1937 waard oan de westkant ien, ien ferdjipping tellende, wite útbou realisearre. It ûntwerp, yn de styl fan de Nije Saaklikheid, kaam fan arsjitekt Sybold van Ravesteyn. Hjir kaam ek in nije útgong. Mei de nije útgong waard in bettere tagong ta de Bovenbergstraat kreëarre. It stasjonsgebou stie op in heuvel en lei fjouwer meter heger as de tsjinoer lizzende huzen op de hoeke fan it Stasjonsplein - Coehoornstraat. Tagelyk mei de ferbouwing yn 1937 waard it Stasjonsplein fergrutte, mar dêrby bleaune de filla's oan de west - en eastkant fan it stasjonsplein sparre. Yn de rin fan de tiid wiene in soad fan dizze huzen ferboud ta hotels en oare hoareka gelegenheden. Oan it ein fan de Twadde Wrâldkriich yn april 1945 gie it stasjonsgebou foar in grut part ferlern troch de gefjochten wilens de befrijing fan de stêd.
Der kaam in nij stasjon nei in ûntwerp fan arsjitekt H.G.J. Schelling. De ferwoastingen yn 1944 en 1945 beaen nei de kriich de gelegenheid om de stêd in modern oansicht te jaan. It Stasjonsplein waard ôfgroeven en sa waard it nij te bouwen stasjonsgebou op hast gelikense hichte brocht mei it Nieuwe Plein en de Coehoornstraat. It gebou kaam hjirmei al leger te lizzen as de spoaren en de perrons, mar dat bea ek de gelegenheid om fia in tunnel feilich de spoaren te berikken. Nei de kriich wie in tredde perron oanlein, wat in grutte ferromming fan de ferfiers mooglikheden joech. Troch al dizze ekstra wurksumheden wie Arnhem sa ûngefear de lêste stêd dêr't it stasjonsgebou ree kaam. Yn 1954 waard it nije stasjon iepene. It lytse stasjonsgebou wie fuort drukt yn de noardwesthoeke fan it Stasjonsplein, dêr't de steds-trolleybussen byinoar kamen. It gebou grinze ek oan it, troch it stasjon en appartemintekompleksen frijwol oan it each ûntlutsen Stasjonsplein-West, dêr 't de regionale lijntsjinsten en de taksys har stânplak hiene. In sintraal, yn it each springend, pân lykas de foargonger fan foar de Twadde Wrâldkriich - wie it stasjonsgebou hielendal net. It gehiel wie oplutsen yn beton, wêrby't de luifel mei in struktuer fan bûgde betondielen en de 18 meter hege toer mei oerwurk de measte oandacht lutsen. Boppe de yn- en útgong op it Stasjonsplein-West wie in smellere, mear wol hegere luifel.
Hantumhúster Feart
De Hantumhúster Feart is in feart yn de gemeente Dongeradiel. De feart rint fan Hantumhuzen lâns Poptastate yn eastlike rjochting nei De Peazens.
De namme Hantumhúster Feart jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme Hantumhuistervaart.
Torshälla
thumb|left|100px|Wapen fan Torshälla Torshälla is in stêd yn de gemeente Eskilstuna yn it Sweedske lânskip Södermanland en de provinsje Södermanlands län yn Sweden.
It plak hie 7614 ynwenners yn 2005 en in oerflakte fan 556 hektare.
Jordsân
Namme
It eilân wie earder wol bekend ûnder de namme Hiortsân, dat fan it Skandinavyske hjort (hart) komt. De âlde namme ferwiist mooglik nei de oanwêzigens fan harten op it eilân.
Skiednis
Yn it Kening Waldemars Grûnboek stiet it eilân opnaam mei in mjitte fan 20 kante kilometer. Der wiene ferskate terpen op it eilân. De ûndergong fan Jordsân waard ynlet troch in rige stoarmfloeden. Yn 1807 moat it eilân noch 40,7 hektare grut west ha, yn 1873 wie dat noch mar 18,4 hektare. Yn 1895 waard ek de lêste terp troch in stoarm fernield en waard it eilân hielendal ferlitten, it waard in briedeilân foar fûgels. Tusken de Dútsk-Deenske Oarloch yn 1864 en it Referindum yn Sleeswyk fan 1920 makke Jordsân ûnderdiel út fan it Hartochdom Sleeswyk yn it Dútske Ryk. Yn de 20e iuw is besocht om Jordsân fan de ûndergang te rêden. Yn de jierren '70 waard probearre it eilân tsjin it wetter te beskermjen, mar dat is nea goed slagge omdat der gjin diken oanlein waarden. It eilân kromp fierder yn oant in grutte fan 2,3 hektare. Yn de winter fan 1998/1999 waard Jordsân troch heech wetter hielendal fuortslein. Jordsân makke ûnderdiel út fan de gemeente Hjerpstedt.
Cornelis Douwes van der Weg
Cornelis Douwes van der Weg (Hallum, 31 desimber 1834 - Doanjum, 26 jannewaris 1893) wie in Fryske boer, feearts, boargemaster en toanielskriuwer.
Jordsân
Skiednis
Tsjintwurdich is Jordsân in sânplaat dêr't fûgels en seehûnen op ferbliuwe.
De namme fan Jordsân komt noch werom yn ien fan Dútslânsk âldste miljeu organisaasjes, Verein Jordsand, stifte yn 1907.
Cornelis Douwes van der Weg
Van der Weg wie in soan fan lânbouwer Douwe Jans van der Weg en Sytske Cornelis Slim. Hy learde troch selsstúdzje foar feearts en die dêryn eksamen oan de fakulteit fan de feeartsenijkunde yn Utert. Hie in tal bestjoerlike funksjes. Sa wie hy dykgraaf fan it wetterskip Fiif Dielen Seediken Bûtendyks, sekretaris fan de Frjentsjerter ôfdieling fan de Fryske Maatskippij fan Lânbou, lid fan de gemeenteried en fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Hy waard yn 1885 beneamd as boargemaster fan Frjentsjerteradiel en bleau dat oant syn ferstjerren.
Van der Weg skreau ferskate toanielstikken en yn 1893 ferskynde syn hânboek foar de hynstefokkerij. Hy publisearre ek yn de Fryske tydskriften Forjit my net (1881-1889) en Swanneblommen (1886, 1887).
Switserlân
thumb|De berch Dent Blanche mei 4357 meter is ien fan de heechste bergen yn Switserlân Switserlân (Dútsk: Schweiz, Frânsk: Suisse, Italjaansk: Svizzera, Retoromaansk: Svizra, Latynsk: Helvetia), offisjeel de Switserske Bûnssteat, de Switserske Konfederaasje of it Switsersk Eedgenoatskip (Dútsk: Schweizerische Eidgenossenschaft, Frânsk: Confédération suisse, Italjaansk: Confederazione Svizzera, Retoromaansk: Confederaziun svizra, Latyn: Confoederatio Helvetica) is in lân yn Midden-Jeropa. De haadstêd is Bern.
De Switserske Konfederaasje wurdt ek wol de Switserske Eedgenoatskip (Dútske: Eidgenossenschaft) neamd. It bûn fan de saneamde oerkantonnen Uri, Schwyz en Unterwalden wie de basis foar it lettere Switserlân. De fertsjintwurdigers fan dy trije oerkantonnen hawwe yn 1291 swoarn dat se inoar bystean soenen tsjin oanfallen fan bûten. Mei de Frede fan Westfalen wurdt Switserlân syn steatsrjochtlike ûnôfhinklikheid formeel erkend. Switserlân yn syn hjoeddeistige bestjoerlike foarm bestiet sûnt. De namme Switserlân (Dútsk: Schweiz) komt fan it oerkanton Schwyz.
It lân is bestjoerlik opdield yn 26 kantonnen en hat op nasjonaal nivo fjouwer offisjele talen: Dútsk, Frânsk, Italjaansk en Retoromaansk. Dy fjouwer talen skiede it lân yn fjouwer kultuer- en taalgebieten. De ynternasjonale lânkoade is CH, de ôfkoarting fan it neutrale Latynske Confoederatio Helvetica, om foar te kommen dat net ien fan de fjouwer amtstalen boppe de oare steld wurde moat.
De nasjonale identiteit fan Switserlân en de mienskiplik ferbûnens fan de Switsersen wurde net ûntliend oan in mienskiplike taal, etnisiteit of leauwen. In binende ynterkulturele faktor is it fertrouwen yn de direkte demokrasy, in hege mate fan lokale en regionale autonomy en de iuwenâlde reewilligens om ta kompromissen te kommen yn politike fraachstikken.
Lizzing
Switserlân wurdt begrinzge troch:
Lânskip
Mei 41.285 km2 bedekt Switerslân 1,5 persint fan de oerflakte fan de hiele ierde. 37 persint wurdt aktyf brûkt en 6,8 persint is bewenne. Fan it noarden nei it suden mjit it lang maksimaal 220 kilomter, de langste ôfstân fan west nei east is 348 kilomter.
It gea falt útien yn berch- en heuvelgroepen, rivieren en marren. Dêrtroch is Switserlân in Alpenlân by útstek. It heechste punt is de Dufourspitze mei in maksimale hichte fan 4.634 meter. It leechste punt leit yn it kanton Ticino op de Langensee en hat in hichte fan 193 meter.
Fan noardwest nei súdeast is Switserlân rûchwei yn trije geografyske lânsdielen te ûnderskieden:
De grutste marren fan it lân binne: de Bodenmar en de Mar fan Genêve. De wichtichste rivieren binne de Ryn mei syn sydrivier de Aare, en fierders de Rône en de Inn, dy't alle trije yn Switserlân ûntspringen. Yn Switserlân foarmet it Gotthardmassyf de wetterskieding tusken de rivieren dy't útkomme yn de Noardsee, de Swarte See, de Adriatyske See en de Middellânske See. Seis persint fan de Europeeske wetterfoarried leit yn de Switserske rivieren en marren. In karakteristyk diel fan de Alpen binne de gletsjers. Dy bedekke sa'n 1000 km2, sa'n trije persint fan it hiele lân.
Fanâlds binne der talrike berchpassen dy't Itaalje mei Noard-Europa ferbinen. Foar it treinferkear waard yn 1882 de Gotthard-Eisenbahntunnel iepensteld. Sûnt 1980 bestiet der in 17 kilometer lange tunnel troch de Gotthard.
De haadstêd is Bern. Oare wichtige stêden binne ûnder oaren Surich (de grutste stêd), Genêve, Bazel en Lausanne.
Aldste bewenning
thumb|Switserlân yn de Romeinske tiid De âldste spoaren fan minsklike bewenning binne sa likernôch 150.000 jier âld. Yn it kanton Graubünden binne rotstekeningen, dy't trijetûzen jier foar Kristus makke binne. Bysûnder binne de prehistoaryske bouwurkingen op peallen. De âldsten datearje út de fjirde iuw foar Kristus. Sokke delsettingen binne rûnom yn Switserlân fûn. De bewenners bouden de wenningen op peallen om sa mear agrarysk lân bebuorkje te kinnen. Gauris waarden de pealwenningen troch heechwetter ferneatige. Nettsjinsteande de kwetsberheid waarden oer in tiidrek fan 3.000 jier bouwurken op peallen boud.
Om 200 foar Kristus wurde de Helvetii yn oarkonden neamd as bewenners fan it hjoeddeistige Switserlân. De Helvetii binne in Keltyske stam dy't om it jier 50 foar Kristus oermastere waarden troch de Romeinen. Hjoed-de-dei ferwiist de Latynske namme fan Switserlân (Confoederatio Helvetica) nei de âlde stamme. Yn de tredde en fjirde iuw feroveren de Romeinen stap foar stap dielen fan Switserlân. De Rine waard de noardgrins fan it Romeinske Ryk. Under it Romeinske bewâld wie Switserlân gjin bestjoerlike ienheid, it gea lei ferdield oer fiif Romeinske provinsjes. Oan wichtige berchpassen en hannelsrûtes stiften de Romeinen stêden.
Yn de tredde iuw nei Kristus feroverje de Allemannen, in Germaanske stam, de Romeinske fêstingen oan de Rine en besetten it middellân. Boergonden feroveren it westlike diel fan it hjoeddeistige Switserlân en de súdlike dielen fan it hjoeddeistige Frankryk. Mei de Franken yn Frankryk namen de Allemannen de taal en kultuer fan de Romeinen oer. Ut it âlde Latyn ûntwikkele stadichwei it moderne Frânsk. De Allemannen holden harren eigen taal en kultuer. It kristendom, ynfierd troch de Romeinen, wreide him stadichoan út en troch it lânbesit koe de tsjerke linkendewei machtiger wurde.
Yn de 8e iuw hearde it eastlike diel fan Switserlân al by it Eastfrankyske Ryk, wat justjes letter it Hillige Roomske Ryk wurde soe. Yn de 11e iuw waard it hiele gebiet ûnder de kroan fan it Hillige Roomske Ryk brocht. Oant en mei it begjin fan de 13e iuw wienen de gebieten Uri en Schwyz ryksûnmidlik. De ryksûnmidlikheid wie ornaris in privileezje dat oan stêden jûn waard en net oan lânlike regio's. In tige belangryk momint wie yn it jier 1220: Yn dat jier wurdt de Gotthardpas iepene en sa waarden de gebieten noardlik fan de pas (Uri en Schwyz) ta oantreklike regio's omdat se dêrtroch de kontrôle krigen oer wichtige hannelsrûtes.
De eedgenoaten
thumb|De eed fan 1291. As bertejier fan Switserlân kin it jier 1291 beskôge wurde. Yn dat jier waarden de oerkantons Uri, Schwyz en Unterwalden in bûn sûnder fiergeande ferplichtingen. Fertsjintwurdigers fan de trije gebieten ferwissigen elkoar troch de Rütli-Schwur fan mienskiplike stipe tsjin fijannen fan bûten. Reden dêrfoar wie de dea fan Rudolf von Habsburg, fan wa't de Switsersen in protte frijheden krigen. Hjoed-de-dei jildt de Rütliwiese am Vierwaldsträttersee as Switser frijheidssymboal. In namme dy't faak neamd wurdt yn kombinaasje mei de eed is Wilhelm Tell. Hy soe de kweade fâld Gessler, dy't út namme fan de Habsburger it bewâld fierde yn de regio, deade ha. Hjoed-de-dei is men fan betinken dat Wilhelm Tell net mear as in myte is, dy't út de eangsten en soargen fan it folk ûntstien is.
De eedgenoaten ferdigenen harren lân yn ferskate opstannen tsjin de oerhearskers, wat yn it foarste plak de Habsburgers wienen. Troch de trouwe bân tusken de eedgenoaten koene se de Habsburgers kear nei kear ferslaan. It selsfertrouwen fan de eedgenoaten waard sterker en út de Slach fan Sempach ûntstiet de earste nasjonale held fan Switserlân: Arnold von Winkelried. Hy soe him dapper yn de lânsen fan de frijân wurpen ha, om sa plak te meitsjen foar oare Switserske troepen. Of hy werklik libbe hat is ûnwis. Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk besocht op 't lêst fan de 15e iuw noch ien kear de eedgenoaten ûnderhearrich te meitsjen. Syn plan slagge net. Fuort dêrop folge de Swabenkriich wêrtroch de eedgenoaten definityf ûnôfhinklik waarden fan de Habsburgers.
De reformaasje ferdielde de eedgenoaten yn twa groepen. De saneamde Protestanten wienen tsjin de autoriteit fan de paus, de Roomsken bleaunen krekt trou oan de paus. Yn Switserlân wienen Ulrich Zwingli en Johannes Kalvyn de wichtichste herfoarmers. Nei ferskate konflikten kamen de ferskillende partijen oerien, de religieuze kar fan harren lânslju te akseptearjen. Yn de Tritichjierrige Oarloch bleaunen de eedgenoaten neutraal. Sy woenen net behelle wurde yn it grutte Europeeske konflikt omdat it lân troch syn religieuze en kulturele ferskaat oars as ienheid út elkoar falle koe. Hja holden fêst oan harren lânsgrinzen, dy't se mei wapengeweld ferdigenje soenen. De selsstannigens fan de Switsersen waard pas erkend by de Frede fan Westfalen yn 1648, dy't sawol oan de Tachtichjierrige Oarloch as de Tritichjierrige Oarloch in ein makke. Nei ferrin fan tiid sleaten ek oare kantons har oan by de Switserske federaasje.
De 18e iuw ferrûn rêstich en mei grutte foarútgong yn de lânbou en yndustry. Der ûntstienen yntellektuele en pattriottyske bewegingen dy't kontakten hienen mei lyksoartige bewegingen yn it bûtenlân. Yn tsjinstelling ta it bûtenlân wreide yn Switserlân it lokale patriottisme him út. De basis fan de Frânske revolúsje mei syn frijheid, gelikensens en bruorskip waard entûsjast yn Switserlân ûntfongen. Dat feroare doe't de troepen fan Napoleon dielen fan Switserlân besetten. Nei ferset fan de stêd Bern koe Napoleon de rest fan Switserlân ynnimme. Dat wie de ein fan it âlde eedgenoatskip. Yn april 1798 ûntstie de sintralistyske Helvetyske Republyk. Nei wat opskuor krige de republyk in nije grûnwet, dy't romte joech oan it âlde kantonale systeem. De eedgenoaten krigen harren neutraliteit ek werom, ûnder it betingst dat sy soldaten leveren foar it Frânske leger. Nei de Frânske tiid waard op it Kongres fan Wenen de Switserske neutraliteit befêstige.
It moderne Switserlân
thumb|Switserlân is it thúslân fan ferskate ynternasjonale organisaasjes. Op dizze foto it Palais des Nations yn [[Genêve.]] Yn 1848 waard nei in lytse godstsjinstkriich (de lêste fan de yn totaal fiif godstsjienstkrigen) tusken katoliken en protestanten de steat foarfêst omfoarme ta in steatebûn. De grûnwet fan 1848 waard troch it parlemint en de doetiidske kantonnen (22 yn totaal) oannommen. Bern waard de haadstêd fan Switserlân. Der wie noch sprake fan in frij sintralysk bestjoer. Nij wie it twakeamersysteem (Nationalrat mei 200 leden en Ständerat mei 46 leden) en de sânkoppige Bundesrat. Yn itselde jier krigen manlju it kiesrjocht. Foar in protte Switsersen wie de grûnwet net genôch. Yn 1874 waarden mear feroaringen trochfierd. Yn de kantonnen wie doe al sprake fan in direkte demokrasy. Dy direkte demokrasy moast ek op nasjonaal nivo konsekwint trochfierd wurde. Dêrtroch ûntstienen oan it ein fan de 19e iuw it rjocht fan folksinisjatyf en referindum.
Yn de twadde helte fan de 19e iuw ûntwikkele Switserlân him fan in lânbounaasje nei in yndustrysteat. De yndustrialisaasje begûn sawat op itselde momint as yn Ingelân, mar op ien punt ferskilden de Switserske en Ingelske yndustrialisaasje hiel sterk fan elkoar: De Switserske yndustrialisaasje wie in ûntwikkel yn de regio en net, as yn Ingelân, yn de stêd. De yndustrialisaasje rjochte him yn Switserlân ek net op koalen en stiel, mar folle mear op it ferwurkjen fan materiaal lykas katoen en wol. Dêrtroch waarden ek net in protte fabriken boud en de ferstêdliking wie minder sterk.
Yn de Earste Wrâldkriich bleau Switserlân neutraal. Yn de Twadde Wrâldkriich berôp Switserlân him nochris súksesfol op syn neutraliteit. Troch it restriktive flechtingsbelied, de oanname fan Joadsk goud en transporten fan de Dútsers oer Switsersk grûngebiet wienen de Switsersen net alhiel sûnder skuld.
Polityk
Switserlân hat in federale steatsopbou mei trije bestjoerslagen: thumb|Grutste partij per kanton. De grutste nasjonale partijen binne de Switserske Folkspartij (nasjonaal-konservatyf), de Sosjaaldemokratyske Partij (sosjaaldemokraten), FDP.Die Liberalen (liberalen), Kristlikdemokratyske Folkspartij (kristendemokraten), Boargerlik-Demokratyske Partij (liberaal-konservatyf). In protte wetsfoarstellen wurde fia in referindum foarlein oan de befolking.
De Switsers kieze net allinnich om de fjouwer jier it parlemint, se ha ek noch de mooglikheid om troch direkte demokrasy ynfloed te hawwen op it politike barren. Yn Switserlân wurdt in ûnderskie makke tusken kiesrjocht (foar ferkiezingen) en stimrjocht (foar folksinisjativen en referinda). Folwoeksen Switsers wurde sa likernôch fjouwer kear per jier oproppen om oer folksinisjativen en referinda te stimmen.
Bûtenlânske polityk
Switserlân nimt yn de ynternasjonaal nivo in bysûndere posysje yn. De steat is net tsjin ynternasjonale gearwurking, mar giet wol hoeden om mei it neutraliteitsprinsipe en wol syn ûnôfhinklike posysje graach hâlde. Switserlân is lid fan in protte ynternasjonale organisaasjes dy’t him spesifyk mei ien tema dwaande hâlde. Eksimpels binne de Feriene Naasjes en de CERN. Switserlân wol him lykwols net bine oan politike gearwurkingsprojekten lykas de EU. Yn 1992 stimde it Switserske folk yn in referindum tsjin it EU-lidmaatskip. Nei ferskillende ûnderhannelingen waarden twa bilaterale ferdraggen sletten om ekonomyske gearwurking mooglik te meitsjen. Ornaris is de gearwurking tusken Switserlân en de EU sûnder grutte problemen. Lykwols binne de twa bilaterale ferdraggen statyske ferdraggen. Dat betsjut dat by elk nij EU-lid in referindum yn Switserlân hâlden wurde moat, wêrby’t it earste bilaterale ferdrach telkens op it spul stiet. Yn de diskusje oer it EU-lidmaatskip hat Switserlân in trijetal problemen: (1) de Switserske neutraliteit, (2) it behâld fan it federale bestjoersmodel en (3) it behâld fan de direkte demokrasy.
Sûnt de oprjochting fan it Reade Krús yn 1863 is Switserlân it gastlân fan in protte ynternasjonale organisaasjes wurden. Hjoed-de-dei is Genêve it sintrum foar ynternasjonale gearkomsten en konferinsjes. 25 ynternasjonale organisaasjes hawwe harren kantoar yn Genêve, wêrfan njoggen organisaasjes dy’t ûnder de Feriene Naasjes falle. Dêrtroch is Genêve nei New York de twadwichtichste stêd foar de Feriene Naasjes en in sintraal platfoarm foar de Switserske bûtenlânske polityk.
Befolking
Ein 2003 wennen yn Switserlân 7.507.300 minsken. In grut part dêrfan (20%) komt oarspronklik út it bûtenlân. De grutste stêden binne Basel (168.000 ynwenners), Bern (122.420 ynw.), Genêve (178.600 ynw.) en Zürich (350.130 ynw.). Yn it Alpengebiet wennet mar 10% fan de folsleine befolking.
Under de bern is it persintaazje justjes heger as 25%. It grutste diel, mear as 85%, stamt út Europa. Sa'n 25% fan de bûtenlanners waard yn Switserlân berne. Sa'n 10% fan de bûtenlanners binne 'Switser fan bûtenlânske komôf'. Oarsom wenje sa'n 685.000 Switsers yn it bûtenlân.
Sûnt 1972 hat Switserlân gjin berte-oerskot mear. Yn 2013 waarden yn Switserlân 1,4 bern der frou berne.
Taal
Omdat in grut part fan de befolking ôfkomstich is fan it bûtenlân hat om-ende-by 9,0% fan de Switserske befolking noch in oare taal as earste taal. Dêrfan is it Servokroatysk wol de wichtichste mei 1,4% sprekkers, folge troch Albaneesk, Portugeesk, Spaansk, Ingelsk, Turksk, Tamil, Arabysk en Nederlânsk.
It Dútsk dat troch de Dútsktalige Switsers sprutsen wurdt is Switserdútsk, dat op in soad punten ôfwykt fan it Heechdútsk en mar dat ek grutte ferskillen ken tusken de ferskate stêden en doarpen ûnderling. It Switserske Frânsk is ek op guon punten ôfwikend fan it offisjele Frânsk. It Retoromaansk wurdt allinnich sprutsen yn in part fan it kanton Graubünden.
Ekonomy
BYP per persoan is $40.100 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1,5% lânbou, 34% yndustry en 64,5% tsjinsten. De wichtichste dragers fan de Switserske ekonomy binne de lytse en middelgrutte ûndernimmingen. Yn de measte lytse en middelgrutte ûndernimmingen binne net mear as 250 wurknimmers.
It belestingtaryf waard fanâlds per kanton fêstlein. De belestingharmonisearring fan 1993 hat dat rjocht foar in stik beheind. Nettsjinsteande de harmonisearring bliuwt der konkurrinsje tusken kantonnen mooglik. Dêrtroch binne de belestingtariven foar ûndernimming in stik leger as dy fan buorlannen. thumb|Paradeplatz yn [[Surich mei de Credit Suisse en UBS.]] De fjouwer belangrykste eksportbrânsjes binne de gemy, it finanswêzen, de masinebou en it toerisme. It lân besit net folle grûnstoffen en is dêrfoar tige ôfhinklik fan it bûtenlân. De gemysk-farmaseutyske yndustry ûntstie yn de regio Bazel omdat der kleurstoffen foar de tekstylyndustry nedich wienen. Hjoed-de-dei is de yndustry foaral bepalend foar de ûntwikkeling fan farmaseutika en beslacht in tredde fan de folsleine eksport. De Switserske kleurstofproduksje bliuwt lykwols ek noch ien fan de grutsten fan de wrâld. Op it mêd fan masinebou is de produksje fan prezysjemasinen bekend, ûnder oaren foar papier, ark, tekstyl en druk. Yn de 19e iuw waard de produksje fan oerwurken in yndustry yn Switserlân. De Switserske ynnovaasjes lieden ta in promininte posysje op de wrâldmerk. Foaral op it mêd fan lúkse horloazjes behearskje Switserske bedriuwen in grut part fan de hiele wrâldmerk.
Switserlân wurdt gauris as belestingoase sjoen troch syn betrouberens, ienfâldige regeljouwing en minimale tafersjoch. It bankgeheim en de politike stabiliteit soargje derfoar dat yn Switserlân in totaal fan 400 miljard franken beheard wurde troch banken. 50% dêrfan is ôfkomstich út it bûtenlân. Under druk fan oare lannen is Switserlân de lêste desennia wat iepener wurden op it mêd fan banksaken. It bankgeheim is net mear fan tapassing op minsken dy’t de belesting yn eigen lân ûntdûke wolle. Sûnt de oanslaggen fan 11 septimber 2001 yn de Feriene Steaten binne de Switserske banken ek wat hoedener wurden mei bankrekkenhâlders mei kriminele yntinsjes.
De toeristyske sektor biedt yn bepaalde gebieten, lykas Graubünden, hast foar in treddepart fan de befolking wurk. De toeristyske ynfrastruktuer yn Switserlân is grut. Der binne gebieten dy’t fasiliteiten hawwe foar simmer- of winterfakânsjes of beide. Benammen foar de wintersport is Switserlân in populêr fakânsjelân.
Transport
Wichtichste haven is Basel. Der binne 65 fleanfjilden yn Switserlân. De grutste fleanfjilden binne Surich (Flughafen Zürich) en Genêve (Aéroport International de Genève). Switserlân hat (2006): 71.298 kilometer ferhurde dyk, 4.839 kilometer spoarwegen en kilometer km farwetter.
Iten
De iterskultuer kin regionaal behoarlik ferskille. Men kin de taalgrinzen brûke om ferskillen oan te tsjutten. De measte lokale spesjaliteiten komme hjoed-de-dei ek yn de oare taalgebieten op it menu. De twa wrâldferneamde tsiisspesjaliteiten binne de fondu en raklette, dy't beide oarspronklik út it Frânsktalige diel fan Switserlân komme. Sawol by de fondu as de raklette giet it om raande tsiis. Tradisjoneel wurdt raklette iten mei ierdappels en augurken. De fondu bestiet út twa soarten tsiis, wite wyn, Kirschwasser en in bytsje knyflok. De hiele brot wurdt yn in spesjale panne hyt makke. Mei spesjale foarken, dêr't stikken bôle opprykt wurde, wurdt de fondu direkt út de panne iten.
In oar resept is rösti. Dat gerjocht komt út it Dútsktalige diel fan Switserlân en joech de namme oan de taalgrins tusken it Frânsktalige en Dútsktalige diel: de Röstigraben (röstigroppe). Hjoed-de-dei is rösti ek yn de oare taalgebieten fan Switserlân in favoryt gerjocht. De rösti kin sawol as haad- en as bygerjocht servearre wurde.