cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ensyklopedy
Digitaal
Sûnt de njoggentiger jierren fan de 20e iuw wurde der net gjin grutte algemiene ensyklopedyen op papier útjûn, mar ferskine dy op kompaktskiif of op dûbelskiif en/of binne dy fia it ynternet tagonklik. Sa wie bygelyks yn Nederlân de njongende printinge fan de Winkler Prins Ensyklopedy, dy't tusken 1990 en 1993 útjûn waard, de lêste papieren ferzje.
Lizabeth Dijkstra
Lizabeth Dijkstra (Hitsum, 1988) is in Frysk skriuwster dy't 2005 de Junior Rely-priis wûn foar har ferhaal De Fal fan God.
Se studearre psychobiology, religystúdzjes en filosofy yn Amsterdam en New York. Derfoar gong se nei skoalle op it Piter Jelles Gymnasium yn Ljouwert. Lizabeth Dijkstra hat fierders in rol spile yn 6 Gymnasium fan Omrop Fryslân.
Stasjon Mantgum
thumb|Station Mantgum thumb|Stasjon Mantgum ±1910 Stasjon Mantgum is it stasjon yn Mantgum oan it spoar fan Ljouwert nei Starum. De iepening wie op 16 juny 1883. Fan 15 maaie 1938 oant 1 maaie 1940 en fan 24 novimber 1940 oant 3 juny 1973 hat it stasjon lykwols sletten west. It stasjonsgebou fan 1883 waard yn 1973 ferfongen troch in abry.
Dit spoar wurdt eksploitearre troch Arriva.
Tsjinsten
De folgjende tsjinsten dogge Mantgum oan:
Keninkryk Powys
Powys wie in midsiuwsk keninkryk yn Wales. It soe yn 't earstoan regearre wêze troch de Gwerthernion-dynasty, dy't har komôf weromfierde oant Vortigern en Prinsesse Sevira, de dochter fan Mascen Wledic. Yn 616 krige Powys skeel mei Aethelfrith fan Northumbria, faaks omdat it keninkryk him net trochlitte woe foar in strafekspedysje tsjin Gwynedd. By Chester yn Ingelân ûntstie fjochterij dat troch de Angelsaksen wûn waard.
Yn 855 erfde Rhodri de Grutte Powys en hy ferienige it mei Gwynedd.
Maurits fan Saksen
right|thumb|250px|Maurits Maurits (Freiberg yn Saksen 21 maart 1521 – 9 july 1553) wie fan 1541 oant 1547 hartoch en dêrnei oant 1553 karfoarst fan Saksen. Maurits wie yn 1541 troud mei Agnes van Hessen (1527-1555), dochter fan lângreve Filips I fan Hessen en wie de heit fan Anna fan Saksen, de twadde frou fan Willem fan Oranje.
As fûle oanhinger fan de Reformaasje, wied er duchtich tsjinstanner fan Karel V. Yn 1551 twong er de keizer ta it Ferdrach fan Passau, wêrút blike soe dat Karel, nettsjinsteande syn machtsposysje, net by steat wie it protestantisme te ferneatigjen.
First Blood (film)
First Blood is in Amerikaanske aksjefilm út 1982 ûnder rezjy fan Ted Kotcheff, mei yn 'e haadrol Sylvester Stallone en yn 'e wichtichste byrollen Richard Crenna en Brian Dennehy. De titel betsjut "[It] Earste Bloed", mar de film waard bekender as Rambo, nei de namme fan 'e haadpersoan. Letter waard er sadwaande omneamd ta Rambo: First Blood. It ferhaal giet oer John Rambo, in traumatisearre kommando út it Amerikaanske Leger en feteraan út 'e Fjetnamoarloch, dy't op syn omdoarmings yn in lyts plakje op it plattelân fan 'e Amerikaanske steat Washington bedarret. Dêr wurdt er troch de pleatslike sheriff foar in liddichgonger, omrinner en ûnrêststoker holden, en sûnder jildige reden arrestearre. Nei't er mishannele wurdt troch de helpsheriffs wit Rambo te ûntsnappen nei de wyldernis. De sheriff en syn mannen begjinne in klopjacht op him, dy't útrint op in dramatyske konfrontaasje. First Blood krige oer it algemien positive resinsjes fan 'e filmkritisy en ûntjoech him yn 'e bioskopen ta in grut kommersjeel súkses. Dat joech oanlieding ta it ûntstean fan 'e mediafranchise Rambo, dy't û.m. fjouwer ferfolchfilms en in tekenfilmsearje omfettet. It direkte ferfolch op First Blood wie de film Rambo: First Blood Part II, út 1985.
Plot
Sân jier nei't er earfol ûntslach krigen hat út it Amerikaanske Leger, reizget John Rambo, in feteraan út 'e Fjetnamoarloch dy't lijt oan in swiere foarm fan posttraumatysk stress-syndroom, geandefoets troch it Noardwesten fan 'e Feriene Steaten om Delmar Barry op te sykjen, in âlde legermaat fan sines. As er it wenplak fan Barry berikt, wurdt him lykwols ferteld dat syn maat it foargeande jiers ferstoarn is oan kanker, dêr't er mei oanhelle rekke is troch bleatstelling oan it ûntblêdingsmiddel Agent Orange yn 'e oarloch.
Dat nijs rekket Rambo bot, en hy beseft dat hysels no de lêste oerlibbene fan syn militêre ienheid is. Hy reizget fierder en bedarret sa yn it lytse plakje Hope, yn 'e Amerikaanske steat Washington. Dêr wurdt er daliks ûnderskept troch de pleatslike sheriff, Will Teasle, dy't him oansjocht foar in liddichgonger, omrinner en ûnrêststoker. Teasle wol sa'nent net yn Hope hawwe. Hy freget Rambo wêr't er hinne sil, en dy antwurdet dat er ûnderweis is nei Portland (Oregon). Hy biedt Rambo in lift oan, en as Rambo freget wêr't er in kafetaria fine kin om oan te stekken, seit Teasle dat der 30 myl fierderop bylâns de autosnelwei wol sa'n gelegenheid is. Hy riidt Rambo werom nei de grins fan 'e beboude kom, set him dêr út 'e auto en fertelt him dat er rjochtút oanhâlde moat om yn Portland te kommen.
Rambo, dy't in miel en in sliepplak hawwe moat, keart om en giet Hope wer binnen. Dêrop wurdt er troch Teasle arrestearre op beskuldiging fan skoaierij, ferset tsjin arrestaasje en it besit fan in ferburgen jachtmês. Sa belânet Rambo yn 'e sel fan it pleatslike plysjeburo, dêr't er dy nachts mishannele wurdt troch de helpsheriffs ûnder lieding fan 'e sadistyske haadhelpsheriff Art Galt. By Rambo wekket dy behanneling flashbacks op nei de martelings dêr't er it slachtoffer fan wurden is yn 'e tiid dat er yn in kriichsfinzenekamp yn Noard-Fjetnam fêstholden waard. As de helpsheriffs besykje him te drûchskearen mei in skearmês, wurdt Rambo harren oermânsk, pakt syn jachtmês werom en fjochtet him in wei út it plysjeburo. Bûtendoar stelt er in motorfyts en ûntflechtet Hope om beskûl te sykjen yn 'e omlizzende wyldernis fan tuskenbeiden reinwâld.
Sheriff Teasle organisearret de oare moarns in syktocht, wêrfoar't er syn helpsheriffs bewapenet mei mitrailleurs. Ek set er speurhûnen en in helikopter yn. Galt, dy't as passazjier meifljocht yn 'e helikopter, merkt Rambo op as dyselde by in rotswand del klimt. Hoewol't er fan Teasle opdracht krigen hat om inkeld te sjitten út selsferdigening, besiket Galt Rambo út 'e helikopter wei dea te sjitten. Dêrtroch wurdt Rambo twongen om 'e rest fan wei nei ûnderen te springen. Hy komt yn 'e tûken fan in beam del, wêrby't er syn iene earm ferwûnet. As Galt oanhâldt mei sjitten, bekûgelet Rambo de helikopter mei syn oare earm mei in stien, dy't it foarrút rekket. De piloat skrikt dêr sa fan dat er eefkes de macht oer syn tastel ferliest, wat in skokkende beweging feroarsaket. Galt, dy't syn feilichheidsharnas ôfdien hat om better rjochtsje te kinnen, kneppelet dêrtroch út 'e helikopter en falt te pletter op 'e rotsen.
As sheriff Teasle koarte tiid letter boppe-oan it klif arrivearret en mei de fierrekiker it lyk yn 'e djipte identifisearret as Art Galt, nimt er daliks oan dat Rambo de helpsheriff sûnder oanlieding fermoarde hat en swart er wraak. Rambo besiket him út 'e fierte wei derfan te oertsjûgjen dat de dea fan Galt in ûngemak wie en dat er inkeld wol dat se him gewurde litte, mar Teasle en syn oare helpsheriffs iepenje it fjoer. Hoewol't Teasle ûnderwilens ynformaasje kriget dat Rambo in eardere kommando is dy't as oarlochsheld de Medal of Honor ûntfongen hat, wegeret er de jacht op 'e fuortflechtige oer te dragen oan 'e Steatsplysje fan Washington. As hy en syn mannen Rambo efterfolgje yn it wâld, docht bliken dat dyselde in ekspêr is yn guerrilja-oarlochstaktiken, wêrmei't er de helpsheriffs ien foar ien op pynlike mar net fatale wize útskeakelet oant inkeld Teasle sels noch oer is. Rambo falt de sheriff oan, oermasteret him en set him syn jachtmês op 'e kiel. Hy byt him ta dat er him en syn mannen allegearre mei gemak deameitsje kinne hie en driget him "in oarloch sa'tst dy net foarstelle kinst" te jaan as se him net gewurde litte.
Neitiid draacht de ûntnoftere Teasle de brot einlings oer oan 'e Steatsplysje en de Nasjonale Garde fan Washington. Kolonel Sam Trautman, dy't yn 'e oarloch Rambo syn befelfierend ofsier wie, wurdt derby helle as adviseur. Dyselde befêstiget dat Rambo ien fan 'e bêsten is mei guerriljataktiken en oerlibjen yn 'e wyldernis. Neffens him is it dêrom net te dwaan om 'e feteraan yn it wâld op te spoaren. Ynstee rikkemandearret er oan om Rambo ûntkomme te litten en sa de sitewaasje te ûntsenuwjen, wêrnei't Trautman him letter, as er wat kalmearre is, beprate sil om him freedsum oer te jaan. Teasle, dy't syn fernedering yn it wâld noch net fergetten is en dy't boppedat troch de oankomst fan alle fersterkings nije moed fet hat, wegeret dêroan mei te wurkjen. Hy stiet wol ta dat Trautman besiket kontakt te lizzen mei Rambo fia in portofoan dy't dyselde by syn ûntsnapping stellen hat, mei de oprop om him no fuortendaliks oer te jaan. Rambo, dy't de stim fan Trautman werom ken, antwurdet op dy oprop dat Teasle-en-dy him tenei kommen binne en net oarsom, en dat sy "de earste ferwûning tabrocht" hawwe (yn it Ingelsk: drawn the first blood). Dêrop ferbrekt er de ferbining en wegeret noch fierder te praten.
Wylst er troch de besingeling besiket te glûpen, wurdt Rambo sjoen troch in jonkje dat yn it wâld op jacht is. Hy oermasteret it bern, mar wegeret it kwea te dwaan. It jonkje alarmearret de autoriteiten, dy't Rambo sadwaande wer op 'e hakken komme te sitten. In ienheid fan 'e Nasjonale Garde slút him yn in ferlitte myn yn. Harren befellen yn 'e wyn slaand bestoke de gardisten de yngong fan 'e myn mei in raket, sadat dy ynstoart. Men giet derfan út dat Rambo dêrby omkommen is, hoewol't Trautman warskôget dat soks ûnwierskynlik is. Rambo hat it yndie oerlibbe en ferlit de myn fia in oare yngong. Hy kaapt in frachtwein dy't brûkt wurdt om in M60-masinegewear nei de besingelers te bringen en riidt dêrmei nei Hope ta. Om syn efterfolgers ôf te lieden blaast er it pleatslike benzinestasjon op, sabotearret er de enerzjyfoarsjenning fan it doarp en fernielt er in wapenwinkel fuortby it plysjeburo. Trautman, dy't wol foar it ferstân hat dat Teasle net tsjin Rambo opwoeksen is, besiket de sheriff op 'e nij te bepraten om Rambo gewurde te litten, mar wer wurdt syn goerie yn 'e wyn slein.
Teasle bejout him nei it dak fan it plysjeburo, dêr't er Rambo wei deasjitte wol mei in jachtgewear. Rambo wurdt him dêr gewaar en komt him tenei. De beide mannen reitsje behelle yn in koarte sjitpartij, en harren konfrontaasje einiget as Teasle rekke wurdt en troch in skylight it gebou yn falt. As Rambo risselwearret om 'e sheriff dea te meitsjen, komt Trautman tuskenbeiden en warskôget Rambo dat er úteinlik net tsjin 'e oermacht op kinne en deade wurde sil as er him net oerjout. As er Rambo tebinnen bringt dat er de iennichste oerlibbene fan syn ienheid is, stoart de feteraan yn en fertelt gûlend oer syn traumatyske ûnderfinings: hoe't er tasjen moatten hat doe't syn freonen yn Fjetnam deade waarden, hoe't er werom yn 'e Feriene Steaten gjin baan behâlde koe fanwegen syn posttraumatysk stress-syndroom, hoe't der op him delsjoen wurdt troch syn lânslju en hoe't alle opofferings dy't er foar syn lân dien hat, om 'e nocht en fergetten binne. Neitiid wurdt Teasle ôffierd nei it sikehûs, wylst Rambo him op oantrúnjen fan Trautman oerjout oan 'e autoriteiten.
Produksje
First Blood is basearre op 'e roman First Blood, fan skriuwer David Morrell, út 1972. De filmrjochten dêrop waarden datselde jiers noch foar $175.000 oankocht troch filmstudio Columbia Pictures. Om't op dat stuit de Fjetnamoarloch noch geande wie, rûn it mei de ferfilming yn 't earstoan op 'e non. Nei't de rjochten fan Columbia ferrûn wiene, waarden de filmrjochten foar $125.000 oankocht troch Warner Bros. It idee wie om Robert De Niro of Clint Eastwood de rol fan John Rambo spylje te litten.
Der waard in senario skreaun troch Walter Newman, en nei't Martin Bregman as regisseur oanlutsen wie, liet dy in nij senario skriuwe troch David Rabe. Bregman ferliet it projekt lykwols al rillegau wer en nei him wiene efterinoar Mike Nichols, John Badham en John Frankenheimer yn byld as regisseur. Underwilens waard yn 1977 in trêde senario skreaun, diskear troch Michael Kozoll en William Sackheim. Yn 1981 kocht filmstudio Carolco Pictures de filmrjochten op 'e roman foar $375.000 oer fan Warner Bros. wylst de rjochten op it senario fan Kozoll en Sackheim foar $125.000 oernommen waarden.
Neitiid waard Ted Kotcheff, dy't yn 1976 ek al koart by de mooglike ferfilming fan 'e roman fan Morrell belutsen west hie, oansteld as regisseur. As produsint wie Buzz Feitshans by it projekt belutsen foar de filmstudio's Carolco Pictures en Anabasis Investments. Hy ferfong Ed Carlin, dy't in hertoanfal krige doe't de opnamen al úteinset wiene. Foar de film wie in budget beskikber fan $15 miljoen. De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Andrew Laszlo, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Jerry Goldsmith.
Casting
Foar de rol fan John Rambo waarden yn in ier stadium Robert De Niro en Clint Eastwood yn omtinken nommen. Letter passearren û.m. Robert Mitchum, Paul Newman, Steve McQueen, John Travolta, Powers Booth, Al Pacino, Michael Douglas, Nick Nolte en Brad Davis de revu foar't úteinlik de kar op Sylvester Stallone foel.
Dyselde wie ein 1970-er jierren in superstjer wurden troch it súkses fan 'e earste beide Rocky-films. Sadwaande krige er it frij om it senario fan Kozoll en Sackheim nei eigen goedfinen oan te passen. Yn 'e roman en it oarspronklike senario wie Rambo folle hurder, gewelddiediger en ûnsympatiker, wylst sheriff Teasle krekt folle sympatiker foarsteld waard. Stallone fertelde yn 1985 yn in fraachpetear mei de Los Angeles Times oer syn oanpassing oan it skript: "Wat ik die mei Rambo wie besykje om him mei ien foet yn 'e fêstige oarder te hâlden en mei de oare yn 'e kriminaliteit […]. Ik woe dat er akseptabel wie foar de mainstream – mar ek in krimineel. Dat hy hat sterk heitelânsleavjende tinkbylden – en hy hâldt fan it systeem. Hy hat allinnich in hekel oan in soad minsken dy't yn dat systeem libje en wurkje." De oarspronklike ein fan sawol roman as senario wie dat Rambo sheriff Teasle deamakket, om dêrnei kolonel Trautman te freegjen om himsels út syn lijen te ferlossen. Trautman sjit him del en rint dan by it lyk wei. Sa'n ein waard wol filme, mar bedarre by de filmmontaazje yn 'e postproduksjefaze op 'e flier by de oare fuortknipte sênes.
Foar de rol fan sheriff Teasle waard tocht oan Burt Lancaster of Charles Durning, en Gene Hackman en Robert Duvall waarden foar de rol frege, mar sloegen it oanbod ôf. De rol gie úteinlik nei Brian Dennehy.
George C. Scott, James Mason, Milton Berle, Charles Nelson Reilly en Richard Jaeckel waarden yn omtinken nommen foar de rol fan kolonel Sam Trautman. Lee Marvin waard ek wier frege foar de rol, mar sloech it oanbod ôf. Uteinlik waard Kirk Douglas oannommen, mar koart foar't de opnamen úteinsetten, ûntstie der spul oer it senario: Douglas woe de oarspronklike ein fan 'e roman hâlde, wêryn't sawol sheriff Teasle as Rambo deageane. Foar Stallone wie dat net akseptabel. Douglas ferliet dêrop it projekt. As ferfanger waard Rock Hudson oansocht, dy't wol wollen hie, mar mei koarten in hertoperaasje ûndergean moast. Uteinlik waard Richard Crenna oannommen om Trautman te spyljen. De rol waard Crenna syn bekendste filmoptreden, dêr't er in protte lof foar taswaaid krige.
Opnamen
De opnamen setten op 15 novimber 1981 útein en duorren oant yn april 1982. Se fûnen plak op lokaasje yn 'e Fraserdelling fan 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia (dy't oan 'e Amerikaanske steat Washington grinzget). De sênes binnen de beboude kom waarden filme yn Hope (Britsk-Kolumbia). De sêne mei de myn waard opnommen yn 'e Othellotunnels deunby Hope. De rest fan 'e film, besteande út sênes yn it tuskenbeiden reinwâld, waarden filme yn 'e Capilano Canyon, it Provinsjaal Park Golden Ears en by de Pittmar. It waar spile de produksje parten: earst wie der in rite mei ûntidige waarmte foar de tiid fan it jier, en yn jannewaris 1982 folge der in perioade mei swiere sniefal dêr't de produksje twa moannen troch stil lei.
De fjoerwapens dy't yn First Blood brûkt waarden, moasten spesjaal foar de opnamen yn Kanada ymportearre wurde út 'e Feriene Steaten wei, om't se yn Kanada sels, omreden fan 'e folle strangere wetten op it mêd fan wapenbesit, net foarhâns wiene. Yn jannewaris 1982 waarden fjoerwapens ter wearde fan $50.000 fan 'e filmset stellen, wêrûnder 14 M16-mitrailleurs, 3 Remington-jachtgewearen, 2 .44 Magnum-revolvers en 11 Colt AR-15-mitrailleurs. Hoewol't de wapens oanpast wiene sadat se inkeld losse flodders ôffjurje koene, stelde de Royal Canadian Mounted Police fêst dat dy feroaring maklik wer ûngedien te meitsjen wie. Neitiid waard de set fan 'e film bewekke troch it Kanadeeske Leger, wêrfan't de soldaten by de opnamen fungearren as figuranten.
Postproduksje
De earste kladferzje fan First Blood dy't út 'e filmmontaazje kaam, wie tusken de trije en fjirdel oere lang en sa min dat Sylvester Stallone en syn ympressario der suver beroerd fan waarden. Stallone woe de film keapje en ferneatigje om't it him in "karriêrebeëiniger" ta liek. Nei yngeande wermontaazje waard de spyldoer werombrocht ta 93 minuten. Dêr bettere de film sa fan op dat Stallone akkoart gie mei it útbringen.
Distribúsje
De distribúsje fan First Blood waard fersoarge troch Orion Pictures. De film iepene op 22 oktober 1982 yn 'e Amerikaanske bioskopen. It byhearrende soundtrackalbum ferskynde yn 1982 by platemaatskippij Varèse Sarabande. First Blood waard yn 'e 1980-er jierren útbrocht as VHS-keapfideo, en kaam yn 2002 foar it earst út op dvd.
Untfangst
Fan 'e filmkritisy krige First Blood oer it algemien positive resinsjes. Sylvester Stallone (Rambo), Richard Crenna (kolonel Trautman) en Brian Dennehy (sheriff Teasle) waarden priizge foar harren aktearprestaasjes. Roger Ebert fan 'e Chicago Sun-Times skreau dat de ein fan 'e film him net befoel, mar dat it fierders "in tige moaie film [wie], mei in goed tempo en goed aktearre, net inkeld troch Stallone […], mar ek troch Crenna en Brian Dennehy." Dêr heakke er oan ta: "Hoewol't frijwol alles oan First Blood ûnoannimlik is, wol it ús wol oan om't it Stallone is dy't de haadrol spilet." Hy parte de film 3 fan 4 stjerren ta.
Yn The New York Times omskreau Janet Maslin it personaazje John Rambo as in fûleindige, linige, holeagige held", dy't ôfskildere waard as in "tramtearre, misbegrepen, ûnbidich fernimstich slachtoffer fan 'e Fjetnamoarloch, ynstee fan as in sadist of in smjunt." Se hie lof foar de "enerzjy en finingrikens" fan it senario fan First Blood. It Amerikaanske tydskrift Variety hie lykwols gjin goed wurd foar de film oer, dy't yn in artikel yn dat blêd kwalifisearre waard as "in rommeltsje". De skriuwer fan dy resinsje hie ek swiere krityk op 'e ein fan 'e film, dy't gjin wiere útkomst jaan soe foar Rambo.
De foaroansteande Amerikaanske filmkritikus James Berardinelli skreau yn 2009 yn in retrospektyf stik oer First Blood dat de film "in spannend en effektyf stikje filmmeitsjen" wie. Hy murk ek op dat de dûnkerder toan, somberder subtekst en it funksjonele geweld de sjogger tastie om 'e film net inkeld as in aksjefilm te beskôgjen, mar ek as in produksje fan in beskate yntelliginsje en substânsje. Oer de haadrol skreau er: "It liket ûnmooglik om jin immen oars as Stallone yn dy rol foar te stellen, en syn fermogens as akteur kin net oan foarbygien wurde."
Op 'e webside Rotten Tomatoes, dy't resinsjes sammelet, hat First Blood in heech goedkarringspersintaazje fan 85%, basearre op 47 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Mei't [de film] folle somberder en gefoeliger is as de ferfolchfilms dy't derút fuortkamen, is it in spannend oerlibbingsaventoer dat te'n folste profitearret fan 'e aktearfermogens fan Sylvester Stallone." Op Metacritic, de wichtichste konkurrint fan Rotten Tomatoes, behellet First Blood in goedkarringspersintaazje fan 61%, basearre op 15 resinsjes.
Resultaat
First Blood brocht yn 'e bioskopen yn 'e Feriene Steaten en Kanada $51,0 miljoen op, en yn alle oare lannen en territoaria $105,2 miljoen. Wrâldwiid kaam de opbringst dêrmei út op $156,2 miljoen. Ofset tsjin it budget fan $15 miljoen betsjut dat in winst fan $141,2 miljoen, hoewol't dêr de marketingkosten noch wol ôf moatte. First Blood wie yn Noard-Amearika de op tolve nei meast opbringende film fan 1982. It wie ek de earste grutte Hollywood-film dy't útbrocht waard yn 'e Folksrepublyk Sina, dêr't der 76 miljoen kaartsjes foar ferkocht waarden (in rekôr foar in Hollywood-film dat pas yn 2018 ferbrutsen waard).
Franchise
It súkses fan First Blood soarge derfoar dat op basis fan 'e film in mediafranchise ûntstie dy't nei de haadpersoan fan Rambo hjit. Dêrta hearre (anno 2021) fjouwer ferfolchfilms: Rambo: First Blood Part II (1985), Rambo III (1988), Rambo (2008) en Rambo: Last Blood (2019). Dêrnjonken binne der ferskate adaptaasjes ta oare media, lykwas in tekenfilmsearje, ferboekings, strips en fideospultsjes.
Biskopsrak
Besuden it Biskoprak stie 1857 - 1979 (sloopt yn 1988) de stienfabryk Skinkeskâns. Sûnt 1990 is dêr de ôffalferwurking Skinkeskâns.
1953
Dit jier makket ûnderdiel út fan it desennium fan 'e 1950-er jierren.
Fenezuëla
Fenezuëla, folút de Bolivariaanske Republyk Fenezuëla is in lân yn it noarden fan Súd-Amearika. De haadstêd is Karakas.
Lizzing
Fenezuëla wurdt begrinzge troch:
Lânskip
Op de Gran Sabana binne in protte tepui's te finen.
Klimaat
It klimaat is tropysk en oer it algemien hiet en wiet, mar yn de heechlannen evenrediger.
Skiednis
De kust fan it tsjintwurdige Fenezuëla waard yn 1498 troch Kristoffel Kolumbus ûntdutsen en fierders ûndersocht yn 1499 troch Ojeda en Vespucci. Dizze lêsten joegen it nije gebiet har namme Fenezuëla wat Lyts Feneesje ynhâldt. Fan 1520 ôf festigen de Spanjerts harren en wie it in Spaanske kloanje.
Fokker G.1
thumb|left|Presintaasje fan de nije Fokker G.1 yn 1937 De Fokker G.I, Jachtkruser, wie in Nederlânske oanfalsjager, in middeldekker, dy't yn 1934 ûntwurpen waard troch de Fokker ûntwerpers ir. Marius Beeling en Dr.ir. Erich Schatzki. De earste flecht mei it prototype wie op 16 maart 1937.
Fenezuëla
Skiednis
Yn Fenzuëla waard goud fûn en foar de ûntginning fan de goudminen hellen de Spanjers Negerslaven út Afrika. Yn de rin fan de 18e iuw waard ek begûn mei it yn kultuer bringen fan de grûn en ferbouden kofje, kakao en indigo. Yn 1811 waard ûnder lieding fan Francisco de Miranda de ûnôfhinklikheid útroppen, mar pas yn 1821 koe de Fenezolaanske frijheidstrider Simon de Bolivar de Spanjerts foarfêst ferslaan. Yn 1829 makke Fenezuëla har los fan Kolombia en waard in aparte republyk mei José Antonio Paez as earste presidint.
Fokker G.1
It ûntwerp wie bysûnder troch de dûbele sturtbeammen en de swiere bewapening. By de presintaasje yn 1936 op de 15e Loftfeartsalon yn Parys wie de G. 1 in sensaasje.
Fenezuëla
Skiednis
In grut part fan de 19e en 20e iuw waard karakterisearre troch politike ynstabiliteit, diktoriaal bewâld, en revolúsjonêre ûnrêst. Neidat de militêren harren yn 1958 werom lutsen út de nasjonale polityk, sette in nij tiidrek útein mei in demokratysk keazen bestjoer. Yn 1992 fûn in mislearre steatsgreep plak, dy't troch Hugo Chávez organisearre wie. Hy waard finzen set, mar krige al gau syn frijheid wer. Yn 1998 waarden nije ferkiezingens holden dy't troch Chávez wûn waarden.
Fokker G.1
Der waard in houtkonstruksje brûkt foar it middenstik fan de romp en de wjokken (in Fokker spesjaliteit), dy't ien gehiel wiene. Noas en sturtbeammen wiene fan aluminium en it oerbliuwende foarste rompdiel wie fan stiel. In gefal fan need koe de perspeks koepel ôfsmiten wurde om sa it tastel hurd ferlitte te kinnen.
Fenezuëla
Demografy
270px|thumb|De oarspronklike bewenners oan de (west)kust fan Fenezuëla. Fenezuëla hat in grut ferskaat oan bewenners. De earste bewenners binne de Yndianen. It grutste part fan de befolking bestiet tsjintwurdich út Mestizos; ôfstammelingen fan Spaanske kolonisten en Yndianen. Fierders hat Fenezuëla ek in grutte befolkingsgroep dy't ôfstammet fan de eardere negerslaven. Dizze groepen krigen tidens ymmigraasjeweagen yn de 20e iuw selskip fan Italianen, Portugezen, Dútsers en oaren. Fan de totale befolking is 69% fan mingd (Jeropeesk-Yndiaanske komôf), 20% Jeropeesk, 9% Afrikaansk, 2% Yndiaansk. Oantal ynwenners 26 miljoen.(2007)
Fokker G.1
Der binne twa ferzjes fan de G. 1 boud, de G.Ia mei Mercury-moters en de G.Ib mei Wasp-moters en 4 ynstee fan 8 masinegewearen yn de noas. De Fokker G.I en de Fokker D. XXI wienen by de Dútske ynfal op 10 maaie 1940 feitlik de ienichste tastellen dy't harren ridlik warre koene tsjin de Dútske jachtfleanmasines. Der binne in stikmannich fijanlike tastellen mei delhelle, foaral Junkers Ju 52's. Op dat stuit wiene 23 fan de 32 G. 1's ynsetber, mar in protte binne op de grûn al stikken sketten.
Fenezuëla
Demografy
Om-ende-by 85% fan de befolking libbet yn steedlike gebieten yn it noarden fan it lân. Wylst likernôch de helte fan Fenezuëla besuden de Orinoco leit, wennet dêr mar 5% fan de minsken.
Fokker G.1
Technyske feiten
thumb|right|Fokker G.IA, replika fan hout thumb|Efterein romp
Fenezuëla
Taal
De offisjele taal is it Spaansk, yn it kustgebiet benammen Karibysk-Spaansk. Fierders wurde der in protte Yndiaanske talen sprutsen.
Ekonomy
Yn Fenezuëla wurdt de ûntwikkeling fan de lânbou hiel bot stimulearre, produkten dy't in protte ferboud wurde binne rys, katoen en sûkerreid. It grutste part fan de eksport smite lykwols ierdoalje en dêrmei besibbe produkten op.
Lida Dykstra
thumb|right| Lida Dykstra Lida Dykstra (It Hearrenfean, 16 july 1961) is in Fryske berneboekeskriuwster. Sy skriuwt yn it Frysk en it Nederlânsk.
Biografy
Se groeide op yn Skarsterbrêge en ferhuze op har achttjinde nei Leien om oan de Reinwardt Akademy foar museummeiwurkers te studearjen. Nei't se ôfstudearre wie, gie se fierder mei de akademyske stúdzje Keunstskiednis; har haadfak wie ambachtskeunst. Se wennet mei man en dochter yn De Knipe. Tusken 1986 en 1989 wurke se by de stifting Monument van de Maand, dêrnei hat se as konservator yn it Museum De Jouwer wurke. Yn 1992 begûn se te skriuwen.
Maart 2012 waard bekend makke dat Dykstra it Aksjeboek foar de bern fan dat jier skriuwe soe, Knipperke. De yllustraasjes wiene fan Natascha Stenvert út it Drintske Zeijen. Yn 2012 ferskynde ek it boek De nije seemearmin, mei histoaryske ferhalen foar folwoeksenen.
Tusken 2020 en 2022 wie se de Berneboeke-ambassadeur fan Fryslân. Op 16 septimber 2022 waard Dijkstra beneamd ta lid fan de Fryske Akademy.
Berneboeken yn 't Frysk
thumb|right| Lida Dykstra
Nederlânsktalige boeken
thumb|right|Lida Dykstra
Lockheed Model 10-E Electra
De Lockheed Model 10 Electra is in Amerikaansk ienmotorich, folslein metalen iendekkerfleantúch dat yn de jierren 1930 ûntwikkele waard troch de Lockheed Aircraft Corporation om te konkurrearjen mei de Boeing 247 en Douglas DC-2. It type waard wrâldferneamd omdat Amelia Earhart der mei fleach op har ûnfortúnlike reis om de wrâld hinne yn 1937.
Untwerp en ûntjouwing
De Electra wie Lockheed syn earste folslein metalen en twamotorige ûntwerp fan Lloyd Stearman en Hall Hibbard. It prototype makke syn earste flecht op 23 febrewaris 1934 mei Marshall Headle as piloat. It wyntunnelwurk oan de Electra waard útfierd oan de Universiteit fan Michigan. De Lockheed Electra wie ien fan de earste kommersjele passazjiersfleantugen mei in ynlûkber lâningsgestel dat standert útrist waard mei spatbuorden, hoewol 't fleantugen mei in fêst lâningsgestel al folle earder spatbuorden hiene.
Operasjonele skiednis
Nei oktober 1934, doe't it Amerikaanske regear ienmotoarige fleantugen ferbea foar it ferfier fan passazjiers of foar nachtflechten, lei Lockheed goed yn 'e merk mei syn nije Model 10 Electra. Neist leveringen oan Amerikaanske loftfeartmaatskippijen, foegen ferskate Europeeske maatskippijen Electra's ta oan harren foaroarlochske float. Yn Latynsk-Amearika wie Cubana de Aviación de earste loftfeartmaatskippij dy 't fan 1935 ôf in Electra brûkte foar binnenlânske rûtes.
Neist de bestellingen fan loftfeartmaatskippijen skaften ek in tal net-kommersjele sivile eksploitanten it nije Model 10 oan. Yn maaie 1937 foleinigen Dick Merrill en J.S. Lambie in reis oer de Atlantyske Oseaan. De prestaasje waard útroppen ta de earste kommersjele rûnreis oer dy oseaan troch in fleantúch. Se wûnen dêr de Harmon Trofee mei. Op de hinnereis hiene se journaals by har fan de crash fan de Hindenburg en op de weromreis út it Feriene Keninkryk wei brochten se foto's mei fan de kroaning fan Kening George VI. Bata Shoes brûkte de Model 10 om syn direksjeleden tusken harren Europeeske fabriken te ferfieren.
In soad Electra's en dêrfan ôflate ferzjes (de Model 12 Electra Junior en Model 14 Super Electra) waarden ynset yn militêre tsjinst yn de Twadde Wrâldoarloch, bygelyks de C-36 fan de USAAF. Tsjin de ein fan de kriich wie it Electra-ûntwerp ferâldere, hoewol't in protte lytsere loftfeartmaatskippijen en sjartertsjinsten noch oant yn de jierren 1970 mei Electra's fleagen.
Electra's wiene populêr as priveefleantugen foar royalty's yn Azië en Europa. Yn Yndia kochten de Maharaja fan Jammu en Kasjmir en de Maharaja fan Jodhpur se allebeide foar persoanlik gebrûk yn 1937.
Technyske feiten
thumb|De Electra fan trije kanten besjoen Lockheed Modell 10/12 Electra:
Pingo
thumb|Pingoos by [[Tuktojaktuk, Northwest Territories, Kanada]]
thumb|Pingoruïne op de [[Kampsheide by Balloo]] In pingo (Inuktitut foar "lytse hichte") is in bolfoarmige hichte dy't ûntstiet yn it gebiet mei permafrost wêr't de hydrostatyske druk fan befriezend grûnwetter soarget foar it opheffen fan in laach beferzen grûn.
De kearn fan in pingo, dy't bytiden kwalik lytser is as de totale pingo sels, bestiet út in linsfoarmich lichem fan suver iis. Pingo's wurde oant 90 meter heech mei in trochsneed fan soms mear as 2 kilometer en binne meastal rûn of aairûn fan foarm.
Tsjintwurdige pingo's komme foar yn kontinintale toendra's en meastentiids tusken 65 en 75 graden noarderbreedte.
Troch it skuorren fan de boppelaach wurdt de iislaach bleatsteld oan de sinne. Dan kin in krater of mar ûntstean.
Pingoruïne
As it klimaat waarmer wurdt, bygelyks oan 'e ein fan in iistiid, bliuwt fan in pingo in sirkelfoarmich mar of krater oer dy't pingoruïne neamd wurdt. In soad pingoruïnes wurde nei it teien fan it iis stadichoan opfold mei fean. Dit opfollen kin tûzenen jierren yn beslach nimme. Trochdat yn it wetter fan pingoruïnes in soad pollen en siedden fan planten teplak komme, wurdt yn it fean ynformaasje opslein oer de fegetaasje. Dy ynformaasje kin brûkt wurde om it klimaat dat by de opfolling hearske te rekonstruerjen. Om dizze reden binne pingoruïnes by kwartêrgeologen wakker yn trek als klimaatargiven. Pingoruïnes kinne datearre wurde troch bygelyks tefrogronology.
Pingo's yn Fryslân
Ten noardwesten fan de Burgumer Mar leinen wol tsientallen fan dizze pingoruïnes op de oergong fan de hegere sângrûnen nei de feangrûnen fan it Bútenfjild. De dêrfan oerbleaune dobben binne hast allegear natuerreservaten. Yn Nederlân komme pingoruïnes foar yn it grinsgebiet fan Grinslân, Fryslân en Drinte, rûchwei lizze yn de trijehoek Haulerwyk, De Westerein en Marum en yn de rest fan Drinte. Boppe-Smilde.
Pingo's yn Nederlân
Pingo is ek de namme fan in populêr kompjûterspultsje út de tachtiger jierren.
Sybren Tulp
thumb|S. Tulp by syn ynstallaasje als haadkommissaris (maaie 1941) Sybren Tulp (Ljouwert, 29 maart 1891 – Amsterdam, 22 oktober 1942) wie in Nederlânsk militêr en in Amsterdamske haadkommissaris fan plysje.
Biografy
Hy wie it âldste bern fan Anne Sjoerd Tulp, bakker en kommend út in learloaierslaach út Ljouwert en Wimke van der Goot dy't út in boerelaach út Grou kaam. Yn septimber 1905, doe't Sybren Tulp 14 jier wie, skieden syn âlden wêrnei't syn heit in jier letter troude mei in 12 jier jongere frou.
Nei de earste 3 jier fan de hbs yn Ljouwert, gie hy yn 1907 studearjen oan de kadetteskoalle yn Alkmaar dêr't tariedend ûnderwiis jûn waard foar talitting ta de Keninklike Militêre Akademy (KMA) yn Breda. Yn 1909 gier er nei de KMA dêr't er slagge foar de offisiersoplieding yn de rjochting Ynfantery East-Ynje. Yn de simmer fan dat jier waard er legere by de ynfantery yn Doesburg en letter yn Nymwegen.
Yn 1912 waard er legere by in garnizoenskompanjy op Noard-Sumatra. Yn 1916 waard er as earste luitenant oerpleatst nei it korpsgedielte Sidikalang. Yn 1922 waard er legere op Java) nei Timor en waard hy befoardere ta kapitein. Yn Bandoeng waard er adjudant fan de generaal ynspekteur. Yn 1932 gie er fanút Nederlânsk-Ynje nei Suriname en sette dêr de boargerwacht op. Fjouwer jier letter waard er luitenant-kolonel yn Ynje yn Batavia. Yn 1938 gie er nei 26 jier tsjinst by de KNIL mei pinsjoen.
Yn 1939 waard er yn Nederlân lid fan de Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging (NSB). Hy waard haadkommissaris fan Amsterdam en die er mei oan de joadeferfolging. Op oanstean fan Höhere SS-und Polizeiführer H.A. Rauter waard Tulp lid fan de Nederlânske SS. Op 3 oktober 1942 waard er slim siik en ferstoar in pear wiken letter, mooglik as gefolch fan syn reuma. Syn widdo krige doe fan Heinrich Himmler persoanlik in telegram wêryn't er har ferstoarne man priizge.
Syn yn maaie 1909 berne healbroer Haring Tulp wie lid fan it ferset en stoar op 19 oktober 1942, dus 3 dagen foar it ferstjerren fan Sybren Tulp, yn it konsintraasjekamp Buchenwald.
LPF
right| De List Pim Fortuyn (LPF) (offisjele namme: Politieke Vereniging "Lijst Pim Fortuyn") wie in politieke partij yn Nederlân. Sûnt 30 novimber 2006 is de partij net mear fertsjintwurdige yn de Twadde Keamer en sûnt juny 2007 net mear yn de Earste Keamer. De List Pim Fortuyn is lanlik op 1 jannewaris 2008 opheft, al hawwe guon gemeenteriedsfraksjes letter har termyn wol ûnder dizze namme ôfmakke of fuortset.
De LPF waard yn febrewaris 2002 troch Pim Fortuyn oprjochte, neidat hy troch Leefbaar Nederland ûntslein wie.
Sulveren rider
In sulveren rider is in âlde munt dêr't in ruter op ôfbylde wie. In sulveren rider hie in wearde fan 14 gûne.
Skilderkeunst
thumb|Frou, [[Carl Ludwig Jessen 1868]] Skilderkeunst is in foarm fan byldzjende keunst dêr't by skildere wurdt, dat wol sizze dat farve, in kleurpigmint yn in smarbere substânsje, op in ûndergrûn oanbrocht wurdt. Troch it drûgjen fan de farve komt it pigment fêst op de ûndergrûn te sitten.
By de figurative skilderkeunst wurdt besocht om mei farve in byld te meitsjen. By de abstrakte skilderkeunst is de foarstelling fan minder belang, en giet it fral om de komposysje.
Om de farve op de ûndergrûn te krijen kin men kwasten of pinsielen brûke. Mar ek fingers, paletmessen en noch bysûnderder ark wurde hjirfoar brûkt. De farve is meast oaljefarve, akrylfarve, of wetterfarve, mar hast alles wat smarber is, is wol brûkt as farve.
Earmdyk
Earmdiken binne koarte dykfakken tusken it bejin- en einpunt fan in nije seedyk en in besteande seewarring, yn de regel steane se heaks op de âlde dyk.
Yn Fryslân binne se te finen by de Ternaarder- en Holwerterpolders en de Eanjumer - en Ljussenserpolder.
Knottedoek
thumb|250px|Knottedoaske fan sulver mei ôfbylden fan persoanen yn 17e-iuwske klaaiïng - [[Dokkum (1700)]] In knotte(doek) of in knottedoaske wie in leafdesknoop foar minsken dy't trouwe woenen.
Oant de 18e iuw hâlde de Fryske frijer oan de frijster in nije, los knope doek foar fan netteldoek, side of brokaat mei trije dukatons sulveren riders fan fl. 3,15 der yn. It koenen ek 100 skipkesskellingen wêze. Luts hja de knoop fêst dan wie de ferloving besegele.
Josef Stalin
Josef Stalin (Georgysk: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, oarspronklike namme Iosseb Bessarionis dze Dzjoegasjvili, Russysk: Иосиф Виссарионович Сталин, Iosif Vissarionovitsj Stalin; 18 desimber j.k. 6 desimber 1878, Gory – 5 maart 1953, Koentsevo) wie de twadde lieder fan de Sowjetuny, fan 1928 oant syn dea. Syn diktatoriale en bysûnder wrede bewâld brocht it lân ta in grutte ekonomyske groei. Dy ekonomyske groei hat lykwols miljoenen minskelibbens koste.
Jonge jierren
thumb|Stalin yn 1902 Josef Stalin waard berne yn 1878. Syn heit wie skuonmakker en koe mar krekt genôch jild fertsjinje om syn húshâlding troch de tiid te krijen. Syn heit sloech syn frou en bern. Stalin wie it iennichste bern fan de fjouwer dy’t syn jeugd oerlibbe hat. Hy stoar hast oan de pokken doe't er fiif jier âld wie. Syn antlit hat altiten bedutsen west mei dobkes. Ek rûn er in ferwûning op, wêrtroch't syn lofterhân koarter wie en minder goed brûkber as syn rjochter. Neidat Stalin syn heit yn 1890 stoarn wie, waard Stalin fierder opfieden troch syn mem, Jekaterina. Jekaterina besleat dat Josef Stalin preester wurde moast. Hy helle knappe sifers, mar hy ferliet yn 1899 dochs de seminaria sûnder syn oplieding ôf te meitsjen. Yn dy tiid wie Stalin op 'e siik om syn libben betsjutting te jaan. De tsjerke koe him dat net jaan. Doe kaam it Marksisme yn byld.
Marksisme
Doe't Stalin foar it earst hearde fan it Marksisme wie Ruslân in grut lân. De befolking telde likernôch 130 miljoen minsken. Dêrfan wienen sa'n 90 miljoen boer. Der wienen yn hiel Ruslân mar 104.000 minsken dy’t in universitêre oplieding folge hienen. Grutte earmoede joech de Marksisten in goede hoop op in grutte oanhang.
Yn 1901 wie Stalin lid wurden fan in Georgyske sosjalistyske partij. Dy party wie drok dwaande om de revolúsjonêre ideeën oer te bringen op de Georgyske arbeiders. Stalin krige al gau in belangrike rol. Yn 1902 wurdt Stalin troch de plysje oppakt en nei Sibearje stjoerd. Mar it slagge him om te ûntsnappen en werom te gean nei de Kaukasus. Stalin begûn yn dy tiid Lenin te stypjen. Stalin koe him net bot bekroadzje om de organisaasje, want hy wie hieltiten op 'e flecht foar de plysje. Tusken 1908 en 1917 wie er mar oardel jier frij. Troch syn ferbliuw yn de finzenis hie er it oan tiid om him goed yn te lêzen yn de marksistyske literatuer. It slagge him om namme te meitsjen as partijlid en as organisator. Hy gie gauris mei Lenin op reis. Yn 1904 troude Stalin. It hat mar in koart houlik west. Syn frou stoar al yn 1907. Se hienen ien soan mei de namme Yakov Stalin.
By de Russyske revolúsje fan maart 1917 wurdt Stalin noch net echt ferneamd. Manlju lykas Lenin en Trotski stienen yn de belangstelling. Mar Stalin klom wol hieltiten fierder omheech. Yn april waard er lid fan it Sintrale Komitee fan de Bolsjewistyske partij. Stalin wurke troch, mar die dat foaral efter de skermen. Yn it nije kabinet krige Stalin in ûnbekende post. Hy waard minister fan Nasjonaliteiten. Hy soarge derfoar dat er altyd yn de buert fan Lenin bleau. Yn 1919 wurdt Stalin lid fan it Polytburo. Dat wie in tige wichtige organisaasje. Stalin hold him hieltiten mear dwaande mei de organisaasje fan de partij. Fan 1922 ôf wie Stalin sekretaris-generaal fan de partij. Hy soarge sa foar de - yn syn eagen - goede beneamings yn de bolsjewistyske partij. De konkurrinten fan Stalin seagen wat der barde. Stalin waard hieltiten machtiger en se koenen der neat oan dwaan.
Oant 1922 wie Stalin ôfhinklik fan de beskerming fan Lenin. Mar Lenin koe dy beskerming al gau net mear jaan. Syn sûnens gie hurd efterút. Foar Stalin wie soks net tige slim, want Lenin fertroude Stalin net langer. It kaam sels ta spul yn 1923. Dat hat Stalin nea tajaan wollen. Nei de dea fan Lenin liek it derop of soe Trotski de machtichste man fan de Sowjetuny wurde. Dy wie de man mei it talint en it garisma en dat hie Stalin net. Dochs soe Stalin it winne, want hy sammele yn alle hasten in ploech machtige minsken om him hinne. Dêrneist die Stalin krekt as wie hý de meast logyske opfolger fan Lenin. Stalin beskuldige Trotski derfan dat dy net mear it korrekte Marksisme oanhong. Yn 1925 wie Trotski al gjin bedriging mear. Yn 1927 waard Trotski nei Sibearje ferballe. Nei't er ek noch twa oare machtige mannen útskeakele hie, Kamenev en Zinovjev, wie Stalin yn 1928 de hearsker oer de Sowjetuny.
Syn regear
Yn 1928 sette Stalin útein mei ien fan syn grutste projekten: de kollektivisaasje fan de boeren en de striid tsjin de Koelakken. Dy Koelakken wienen rike boeren dy’t grutte stikken grûn besieten. Mar ek tsjin boeren wurde maatregels nommen; op dy wize woe de partij de macht oer alle boeren krije. De maatregels rôpen in soad ferset op by de boeren. Mar Stalin wie wreed en betocht de hurdste maatregels om alles trochgean te litten. De lânbouproduksje gie slim nei ûnderen en der briek hongersneed út. Miljoenen boeren gienen yn dy snuorje dea.
Mar Stalin woe mear. Hy begûn in grut projekt om de yndustrialisaasje op gong te krijen. Dat waard in grut súkses. Yn 1937 wie de produksje fjouwer kear sa heech as oan it begjin fan de yndustrialisaasje.
De oarloch
Stalin die alles om de macht te behâlden. Hy seach oeral komplotten. Hy hat ûnderskate kearen it leger en de partij suvere. Dat suverjen hold yn dat guon in showproses krigen. Allegearre 'bekenden' se, nei't se earst in hiel skoft martele wienen. De suverings soargen derfoar dat alle minsken djip respekt foar Stalin krigen. Mar yn 1941 lieten de suverings ek in negative kant sjen. De Dútsers foelen de Sovjetuny oan op 22 juny 1941. Partijleden doarden gjin beslissings te nimmen út eangst om deamakke te wurden. Mar ek it leger hie in probleem. Tûzenen offisieren waarden arrestearre en troch minsken ferfongen dy’t noch nea wat prestearre hienen. Stalin bemuoide him boppedat mei de troepeferpleatsings. Dat wienen net altyd goede beslissings. Soks blykt wol út de earste moannen fan de oanfal. Grutte parten fan de Sovjetuny wurde ferovere troch de Dútsers. Stalin beneamde himsels as haadbefelhawwer; hy liet alles en eltsenien opdrave om mei te fjochtsjen. Dat soarge derfoar dat net it hiele lân ynstoarte soe. Hy wie hurd foar it lân mar ek hurd foar himsels. Hy wegere sels om syn soan Yakof Stalin) út te wikseljen, dy't finzen nommen wie. Dêrom liet er him deasjitte; hy wie fan betinken dat in echte Sovjet-soldaat him net finzen nimme litte moast.
Nei de Twadde Wrâldkriich wie de kaart fan Jeropa feroare. En de Sowjetuny wie it lân dat it measte profitearre. It wie ien fan de wrâldmachten wurden. It hie in soad koste. It tal Russyske slachtoffers wurdt rûsd op likernôch 22 miljoen deaden. It foar de Sovjetuny belangrykste westlike part wie finaal ferwoastge. Mar dochs lei Stalin de swipe oer it folk. It lân moast sa gau mooglik wer opboud wurde. Stalin hearde by de winnende partij yn en nei de oarloch. Hy hie wûn fan Dútslân en Japan. Stalin waard sadwaande yn Ruslân noch mear fereare as foar de oarloch. thumb|left|170px|Yn Jalta nei de twadde wrâldoarloch
Syn dea
Begjin jierren '50 wurdt Stalin wer slim erchtinkend (paranoïde). Hy rette sadwaande nije suverings ta. Mar hy stoar yn 1953, noch foardat er de suvering(s) útfiere koe. Hy waard njonken Lenin byset yn it mausoleum by it Kremlin. Lang hat er dêr net lein. Ûnder syn opfolger Nikita Chroesjtsjev kaam der in ein oan de persoansferhearliking fan Stalin. Yn 1956, by it tweintichste partijkongres, die Chroesjstov in boekje iepen oer Stalin. Hy beskuldige him fan machtsmisbrûk, skiednisferfalsking en politike flaters. Dat sloech yn as in bom; tritich leden fan de 1600 minsken by it kongres krigen in hertoanfal of foelen flau. Ûnder de rede jankte Chroesjstov der suver oer. Dochs binne der noch altyd gâns minsken dy’t Stalin sjogge as de sterke man en as in grutte lieder.
Wenen
Wenen (Dútsk: Wien) is de haadstêd fan Eastenryk en fan it Bundesland Wien. Der wenje likernôch 1,6 miljoen minsken en it is de grutste stêd en kultureel en polityk sintrum fan Eastenryk. De stêd is nei Berlyn en Hamburch de tredgrutste Dútsktalige stêd op 'e wrâld. Rivier de Donau streamt troch de stêd en leit mar 40 kilometer fan de Slowaakske haadstêd Bratislava ôf. Om de dielsteat Wenen hinne leit de dielsteat Neder-Eastenryk. Eleminten fan it Hillige Roomske Ryk en fan it Eastenryk-Hongaarske Keizerryk oppenearje har yn it sintrum fan de stêd. Wenen is ek tige bekend om de komponisten Beethoven, Mozart en Strauss dy't der wurke hawwe en stoarn binne. De Feriene Naasjes hawwe ferskate agintskippen yn de stêd.
Skiednis
Wenen is ûntstien op it stee fan in fersterke Romeinsk legerkamp (Vindobono) oan de swette fan it Romeinske Ryk en wurdt foar in earst neamd as stêd yn 1137. Troch de Habsburgers (ein 13e iuw) waard Wenen ta residinsje en middelpunt makke fan harren besittings en waakse de stêd út ta ien fan de wichtichste stêden fan Jeropa. Sûnt de 15e iuw wie Wenen haadstêd fan de keizers fan it Hillige Roomske Ryk. Twaris (1529 en 1683) is Wenen troch de Turken belegere west en yn 1805 en 1809 hawwe de Frânsken ûnder Napoleon de stêd bese. Yn 1939 foarme Wenen, nei de Anschluss, in ôfsûnderlike ryksgou. Yn april 1945 waard de stêd ferovere troch de Russen. Oant 1955 wie Wenen opdield yn fiif sônes, in Russyske, in Amerikaanske, in Britske, in Frânske en in mienskiplike.
Flagge
thumb|400px|De Fryske flagge yn de top fan in flaggemêst. In flagge is in stik tekstyl dat yn de measte gefallen earne symboal foar stiet. In flagge wurdt normaal sprutsen ophong oan in flaggestôk of flaggemêst. It wurd 'flagge' komt in protte foar yn sprekwurden.
Skiednis
Flaggen ha yn in protte gefallen in militêre betsjutting. It is bekend dat de Romeinen sinjalen trochjûnen mei flaggen. Yn de midsiuwen waarden flaggen in protte brûkt om de lieder oan te jaan. Eltse lieder hie faak in eigen symboal. Hjoeddeis wurd dit hieltyd noch in protte brûkt. Yn de tiid foar de krústochten ûntstie yn Flaanderen de gewoante om dizze symboalen ek op it skyld te tekenjen. Hjir is de heraldyk letter ek út ûntstien. Tsjintwurdich hawwe sawat alle lannen, provinsjes, stêden, doarpen, bedriuwen en ferienings harren eigen flagge.
Funksjes
Flaggen ha in ferskaat oan funksjes. Sa stiet in flagge yn de measte gefallen symboal foar bygelyks in lân, provinsje of oare organisaasje. Se jouwe oan wêr’t sa'n organisaasje foar stiet en wat de skiednis fan de organisaasje is.
Flaggen ha in belangrike funksje yn de skipfeart. Eltse boat fart ûnder de flagge fan it lân wêr’t de boat registrearre stiet. Sadwaande jilde dan ek de rjochten út dat lân oan board. Ek op fleantugen wurdt dit tsjintwurdich brûkt.
Yn de sport wurde flaggen ek in protte brûkt. Sa kin by it fuotbal de grinsrjochter oanjaan mei syn flagge oft de bal oer de line is of dat der in oertrêding makke is. Yn de auto- en motorracerij kin mei flaggen in ferskaat oan sinjalen jûn wurde.
Soarten flaggen
Der binne in protte soarten flaggen. In saneamde banier is in flagge wêrfan de hichte grutter is as de lingte fan de flagge. In findel wurdt yn it leger brûkt foar mobile ienheden. In wimpel is in lange smelle flagge. In wimpel is oan minder regels bûn. Sa mei in flagge neidat de sinne ûnder is net mear yn in flaggemêst hingje, wylst dit mei in wimpel wol mei.
Oars
thumb|right|300px|Flaggen.
Skarl (sylboat)
Skarl is in ienfâldige polyester sylboat. Se binne oant de jierren 80 makke troch Elahuizen B.V..
Der binne twa types: de Skarl 685 en de Skarl 645. De namme wurdt folge troch de lingte fan it sylskipke. De measten binne 6,85 meter lang en likernôch 2 meter breed. It is in kylboat dy't sa'n 75 sentimeter djip stekt, mei in toptúch mei 17 m² seil. Skarls wurde meast brûkt as deisylboat en waarden earder krekt as de Falk wol geregeld oanbean foar dei-ferhier. Troch in dekseil te brûken kinne der lykwols ek oant 4 persoanen op sliepe.