cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hakke fan Nij-Meksiko
It lânskip fan 'e Hakke fan Nij-Meksiko wurdt dominearre troch trije fan noard nei súd troch it gebiet rinnende berchtmen: it Peloncillo-berchtme, it Animas-berchtme en it Big Hatchet-berchtme. Dy berchrêgen wurde faninoar skaat troch fjouwer dellingen: de San Simon-delling, de Animas-delling, de Playas-delling en de Hachita-delling. De Nijmeksikaanske Steatswei 9, in inkelfâldige wei, rint krekt benoarden de Hakke lâns, wylst trije oare steatswegen fan noard nei súd troch de Hakke hinne fan Steatswei 9 nei de Meksikaanske grins liede. Dat binne de Nijmeksikaanske Steatswei 80, dy't by de westlike râne fan it gebiet lâns troch de San Simon-delling giet; Steatswei 338, dy't de Animas-delling folget, en Steatswei 81, dy't troch de Hachita-delling nei de grinsoergong by Antelope Wells liedt.
De Hakke fan Nij-Meksiko is tinbefolke en benammen yn gebrûk as feehâlderijgebiet. Der binne ferskate oansjenlike ranches, wêrfan't de Diamond A Ranch yn 'e Animas-delling, mei in oerflak fan 1.300 km², it grutst is. Hoewol't de mynbou fan oarsprong ek wichtich wie foar de ûntjouwing fan 'e Hakke, is it âlde mynbouplak Hachita no in spûkstedsje. It lânbesit is ferdield tusken lân dat yn besit fan 'e steat Nij-Meksiko of fan it Amerikaanske federale regear is (yn 'e berchtmen) en priveegrûnbesit (yn 'e dellingen). It iennichste bewenne plak yn 'e Hakke is it gemeentefrije doarp Antelope Wells, hoewol't de stedsjes Rodeo en Animas krekt boppe de noardrâne fan it gebiet lizze. It eardere mynboustedsje Playas is no in treningssintrum fan it Amerikaansk Ministearje fan Thúslânbefeiliging.
Taspraak
In taspraak, rede of speech is in foardracht yn proaza oer in beskaat non-fiktyf ûnderwerp, dy't troch in sprekker holden wurdt foar in publyk fan taharkers. It is dêrmei in foarm fan mûnlinge kommunikaasje. De tûke fan 'e wittenskip dy't taspraken en it hâlden fan taspraken bestudearret, is de retoarika.
It hâlden fan taspraken kaam foar it earst yn 'e moade yn 'e Klassike Aldheid, yn it âlde Atene en yn 'e Romeinske Republyk. De reden dêrfoar wie dat dat demokrasyen wiene, dêr't it miene folk oardielje mocht oer juridyske en politike kwestjes; it hâlden fan taspraken krige yn dat ramt deselde funksje dy't tsjintwurdich fraachpetearen op 'e tillefyzje en yn 'e oare moderne media hawwe. Lykwols meitsje politisy en teffens abbekaten en aktivisten ek hjoed oan 'e dei noch in protte gebrûk fan taspraken.
Feitliks hat men foar frijwat moderne beroppen ferlet fan it fermogen om in goede taspraak hâlde te kinnen. In protte minsken kinne dat lykwols út noch yn net, en, sterker noch, binne fobysk benaud om foar in grutte kloft folk sprekke te moatten. Soks wurdt yn 'e folksmûle 'plankefrees' neamd (nei de houten planken fan it poadium dêr't de sprekker op stiet), en yn wittenskiplike termen glossofoby. De bekende Amerikaanske komyk Jerry Seinfeld hat yn dat ramt ris sein (oer de Amerikaanske gewoante dat djipdrôven en freonen fan 'e ferstoarne saneamde lykredes hâlde op in begraffenis): "De trochsneed persoan soe ûnder in begraffenis leaver yn 'e kiste lizze as in taspraak hâlde."
In goede taspraak wurdt holden op in soarchfâldich opboude wize, en hat ta doel om 'e taharkers te ynformearjen, te beynfloedzjen of te fermeitsjen. Bejeftige sprekkers binne by steat en wurkje op 'e emoasjes fan harren taharkers. As soks dien wurdt foar eigen gewin (ynstee fan bygelyks fanút in oprjochte politike oertsjûging of foar in ideëel doel), sprekt men fan demagogy, en wurdt de sprekker in demagooch of ek wol in folksmenner neamd.
It skoalfoarbyld fan 'e demagooch is de eardere Dútske lieder Adolf Hitler. Politisy dy't harren talint foar it hâlden fan taspraken better brûkten, wiene bygelyks de Amerikaanske minskerjochte-aktivist Martin Luther King (I Have a Dream) en de Amerikaanske presidint John F. Kennedy (Ich Bin ein Berliner), dy't guon fan 'e bekendste taspraken út 'e skiednis holden.
Oglala Sû Stamme fan it Pine Ridge Reservaat fan Súd-Dakota
De Oglala Sû Stamme fan it Pine Ridge Reservaat fan Súd-Dakota (Ingelsk: Oglala Sioux Tribe of the Pine Ridge Reservation of South Dakota; Lakota: Oglála Lakȟóta Oyáte, útspr.: [oɡ'la:la la'kˣo:ta o'ja:te]) is in federaal erkende Yndiaanske stamme-organisaasje yn 'e Feriene Steaten, mei in eigen reservaat yn 'e steat Súd-Dakota.
Algemien
Alternative nammen foar de stamme binne: de Oglala Sû Stamme, de Oglala Naasje en de Oglala Lakota Naasje. De organisaasje, dy't oprjochte waard yn 1871, hat 47.000 leden, wat it ta ien fan 'e gruttere stammen fan 'e Feriene Steaten makket, en ta de grutste fan alle tsjintwurdige Sû-stammen. It haadkertier is fêstige yn Pine Ridge, yn Súd-Dakota. De leden besteane út etnyske Sû (Sioux), foar it oergrutte part fan 'e Oglala-substamme fan 'e Lakota, mei dêropta in lyts groepke Brulee. De Oglala Sû Stamme foarmet mei tsien oare Sû-organisaasjes de Feriene Sû Stammen.
Reservaat
It reservaat fan 'e Oglala Sû Stamme is it Pine Ridge Yndianereservaat (Pine Ridge Indian Reservation) fan súdlik Súd-Dakota, dat in oerflak hat fan krapoan 9.000 km², en dêr't yn 2000 neffens in ûndersyk fan 'e Steatsuniversiteit fan Kolorado (dat as wier akseptearre waard troch it Amerikaanske Ministearje fan Folkshúsfêsting en Stedsûntjouwing) hast 29.000 minsken wennen (al joech de Amerikaanske folkstelling fan datselde jiers in folle leger sifer, 15.500).
Oarspronklik makke it Pine Ridge Reservaat diel út fan it Grutte Sû-reservaat dat yn 1868 stifte waard, mar nei de nederlaach fan 'e Sû yn 'e Flakte-Yndiaanske Oarloggen fan 'e 1860-er en 1870-er jierren waard de helte dêrfan troch de Amerikanen ôfnommen, wylst de rest yn 1889 opdield waard yn fiif lytsere reservaten, wêrfan't Pine Ridge ien wie. Yn 1910 waard nochris hast in fearn fan it oerbleaune Pine Ridge Reservaat losmakke en foar kolonisaasje troch blanken frijjûn. Hjoed de dei is it Pine Ridge Reservaat ien fan 'e earmste dielen fan 'e Feriene Steaten. Fan 'e reservaatbefolking is 80% wurkleas (tsjin 10% oer it hiele lân), en 49% fan 'e minsken libbet der ûnder de earmoedegrins.
Snoqualmie Pass
300px|thumbnail|right|Snoqualmie Pass Snoqualmie Pass is in berchpas fan Interstate 90 yn it Cascades berchtme yn de Amerikaanske steat Washington. De pas leit op in hichte fan 921 m en leit op de grins fan Kittitas County en King County. Snoqualmie is de grutste fan 3 berchpassen yn Washington dy jierrûn iepen binne dy't east-west rinne troch de Cascades. Dy oare passen binne Stevens Pass (U.S. 2) en White Pass (U.S. 12). De Interstate 90 is de wichtichste east- west ferbining yn Washington, wêrby trochsneeds 27.087 reauwen deis de pas oer komme. Snoqualmie Pass en it doarp Snoqualmie Pass binne neamd nei de Snokwalmy yndianen dy eartiids yn de bewesten lizzende Snoqualmie Delling wennen.
Waar
It waar kin tige feroarlik wêze as jin hegerop de Cascades yn giet. In soarte fan mikro-klimaat komt men trochhinne. It wetterdelfal kin ynienen tige grut wêze en kin suver dreech wêze om te riden. It trochsneed jierlikse delfal is 2500 mm en sniefal is trochsneeds yn it jier 10 m. 170 dagen yn it jier is sprake fan delfal.
Rekreaasje
Om it plak hinne binne ferskate fekânsjewentes foar bygelyks guon ynwenners fan de Seattle stêdekloft hawwe tydlik in fekânsjehûs en guon binne der jierrûn. Dat tal wurdt rûsd op 150. Wintersport is it foarnaamste, mar ek jierrûn bûtendoar aktiviteiten binne populêr.
De Pacific Crest Trail krúset oer Snoqualmie Pass hinne, mar ek in tal oare kuiertochten binne beskikber foar kuierjen en klimmen yn de simmermoannen en skyrinne en snierinne yn de wintermoannen.
De Summit at Snoqualmie bestiet út 4 skygebieten: Alpental, West Summit, Central Summit en East Summit (foarhinne Hyak). De Summit at Snoqualmie is it tichtste by foar skyers út Seattle.
Sniemobylje is mooglik justjes beëasten de pas yn de wintermoannen. Ek parapentes en seilfleanen wurde dien yn hjerstmoannen oer it Keechelus Mar.
Skiednis
De yndianen makken al gebrûk fan de pas en letter ek jeiers en hannelers fan de Hudsonbaai Kompanjy. Yn 1841 waard de pas by namme neamd troch A.C.Anderson, wa't fee oer de pas dreaun hat en neame it 'Sinahomish Pass'. George McClellan en syn luitenant Abiel W. Tinkham ûntdutsen de pas yn 1853 en 1854. Hja moasten in geskiktere oergong sykje foar it spoar, as Naches Pass, wêr it 'Naches Paad' oer de Cascades kruse. Nei't it Washington Territorium himsels fan it Oregon Territorium ôfskieden hat, woe men yn Washington in bettere east-west ferbining ha Hja setten útein út it easten wei en berikken de Yakima Pass. Tinkham gie fierder en folge de rivier de Cedar nei it westen ta. McClellan beslet net oer Snoqualmie Pass te gean neffens ûngeunstige berjochten fan de yndianen. Yn 1856 luts majoor J.H.H. Van Bokkelen fan de Washington Territorium Frijwilligers Milysje oer de pas hinne yn it ramt fan in ferkennings missy. Yn 1858 luts in groep hynderriders oer de pas rjochting de minen yn de eastlike Cascades. Yn 1865 gie in groepke ynwenners fan Seatlle, wêrûnder Arthur A. Denny op ferkenning út lâns de rivier de Cedar nei Snoqualmie Pass en Naches Pass en ûntdutsen dat Snoqualmie in bettere oergong wie as it paad fan de yndianen oer Yakima Pass. Yn 1867 waard in toldyk boud dy bedoeld wie foar weinen, mar de dyk wie eins allinne te riden mei hynder of mei feedriuwen. Yn 1909 hie it Chicago, Milwaukee en St. Paul Spoar in spoarwei en ûnder de top de 3½ km lange Snoqualmie Tunnel reemakke. Ek yn dat jier is in ferbettere weinpaad oer de pas sljochte. Yn 1915 waard de Sunset Highway oer de pas iepene en yn 1927 waard de dyk offisjeel U.S. Highway 10. Fanôf 1931 waard de dyk skjin en frij fan snie holden. Yn 1933 waard it earste alpine skygebiet iepene. In jier letter waard de dyk ferhurde. Yn 1969 wie Interstate 90 dien makke. Sûnt 1991 is it Mountains to Sound Greenway projekt úteinset dy't it gebiet om Interstate 90 yn de Cascades beskermje en grien hâlde moat.
Pieter Benjamin Johan Vegelin van Claerbergen (1878-1942)
Pieter Benjamin Vegelin fan Claerbergen (Amsterdam, 12 novimber 1878 - De Jouwer op Heremastate, 13 febrewaris 1942), wie in Fryske boargemaster, earst fan Anjewier en fan 1910 oant 1935 fan Haskerlân.
Op 35-jierrige leeftyd troude hy yn Tiel mei Anna Aurelia Maria Hofstede. Se krigen twa bern. Yn 1922 kocht er fan syn nicht de Heremastate. Nei in grutte ferbouwing fan de state ferhuze de húshâlding fan it hûs "Ter Huivra" nei Heremastate. Neist boargemaster wie Vegelin van Claerbergen ek folmacht (1909) en dykgraaf (1925) fan it wetterskip "De Zeven Grietenijen en Stad Sloten". Fierders wie hy fan 1911-1923 lid en foarsitter fan de fâdijrie op It Hearrenfean.
Yn 1935 fierde hy syn fiifentweintichjierrich jubileum as boargemaster fan Haskerlân. By dy gelegenheid waard hy beneamd ta ridder yn de Oarder fan Oranje Nassau. Troch de ynwenners fan Haskerlân waard him in bakstiennen bank mei oerwurk en brûnzen plakette oanbean. Dizze Vegelinbank stiet op De Merk op 'e Jouwer. Jhr. Pieter Benjamin Johan wie de lêste fan syn laach dy 't boargemaster fan Haskerlân wie.
Mechiel Versluis
Mechiel Versluis (yn Eaststellingwerf, 29 july 1987) is in Nederlânsk roeier fan Stellingwerfsk komôf. Hy fertsjintwurdige Nederlân op ferskate grutte ynternasjonale sporteveneminten. Yn 2016 wûn er mei syn tiim de brûnzene medalje by manljus-acht op 'e Olympyske Spullen yn Rio de Janeiro. Njonken roeien docht Versluis ek oan hurdfytsen en hurddraven.
Libben en karriêre
Versluis waard yn 1987 berne yn Eaststellingwerf. Hy sette yn desimber 2006 mei syn karriêre as roeier útein by de RSVU Okeanos yn Amsterdam. Yn 2008 mocht er dielnimme oan it FISU WK (it wrâldkampioenskip foar studinten), dêr't er in sulverne medalje wûn. It jiers dêrop behelle er in trettjinde plak op it WK foar neo-senioaren yn Račice. Yn 2010 wûn er fierders mei de Nederlânske manljus-acht in sulverne medalje by de wrâldbekerwedstriden yn it Sloveenske Bled.
Yn 2012 waard Versluis op it ûnderdiel fjouwer sûnder stjoerman fyfde by de wrâldbekerwedstryd yn Belgrado. Dêrmei twongen hy en syn tiimgenoaten, Kaj Hendriks, Ruben Knab en Boaz Meylink, in kwalifikaasje ôf foar de Olympyske Spullen fan dat jier yn Londen. Dêr wisten se har te pleatsen foar de finale, en behellen se in fyfde plak. Yn 2013 wûn Versluis mei de fjouwer sûnder stjoerman sawol op it WK as op it Ek in goudene medalje.
Yn 'e oanrin ta de Olympyske Spullen yn Rio de Janeiro, waard der in nij roeitiim foar it ûnderdiel manljus-acht formearre. Dêrby waard de basis foarme troch Versluis, Hendriks en Meylink út 'e súksesfole fjouwer sûnder stjoerman. De oare fiif roeiers fan it nije achttal wiene: Robert Lücken, Boudewijn Röell, Olivier Siegelaar, Dirk Uittenboogaard en Tone Wieten, mei as stjoerman Peter Wiersum. Nei in stroeve start en minne resultaten yn 2015 wist dit tiim yn augustus 2016 yn Rio dochs in brûnzene medalje te beheljen.
Gedächtniskirche (Spiers)
De Gedächtniskirche is in protestanske tsjerke yn de Dútske stêd Spiers (Speyer) yn de dielsteat Rynlân-Palts. De tsjerke waard tusken 1893 en 1904 boud om it protest fan foarsten en stêden te betinken tsjin it ynlûken fan de frijheid fan godstsjinst op de Ryksdei fan Spiers (1529). Mei in hichte fan 105 meter is de toer fan de tsjerke de heechste tsjerketoer fan de Palts.
It protest fan 1529
Op de Ryksdei fan Worms yn 1521 foel it beslút om it fermannichfâldigjen en fersprieden fan Luther's geskriften te ferbieden en hie keizer Karel V oer Luther de ryksban útsprutsen. It beslút waard op de earste Ryksdei fan Spiers yn 1526 foar in part wer ynlutsen en de útfiering fan it Wormser edikt waard no oerlitten oan de foarsten fan it keizerryk. Op de twadde Ryksdei fan Spiers yn 1529 woe keizer Karel V de besluten yn 1526 wer opheffe om sa in ein te meitsjen tusken de religieuze ferdieldheid yn it ryk.
It foarnimmen fan de bou fan de tsjerke
Tsjin it ein fan de 19e iuw stiene de ferhâldings tusken de Dútske protestanten en katoliken wer op skerp. It wie de tiid fan de Kulturkampf en it Earste Fatikaanske Konsylje, dêr't it dogma fan de pauslike ûnfeilberens en it pauslike primaat ôfkundige waard. De striid tusken de protestanten en katoliken hie ek ynfloed op de tsjerkebou. It wie it doel dat de Gedächtniskirche in haadtsjerke wurde soe fan de hiele protestantske kristenheid, in doel dat nea realisearre wurde soe. Sels yn Dútslân is de Gedächtniskirche by in soad protestanten ûnbekend, lit stean dêr bûten. Ek wie it sa dat net alle protestanten ienriedich wiene en sa duorre it nei it earste idee dochs noch 35 jier mei somtiden fûle diskusjes ear't de earste stien foar de protestantske dom lein wurde koe.
De bou fan de Gedächtniskirche wie ek in réaksje op de fernijing de (katolike) domtsjerke fan Spiers yn de jierren 1846-1856. Oarspronklik soe de barokke Dreifaltigkeitskirche, dy't tichteby de dom stiet, ferboud wurde, mar der waard lang om let dochs keazen foar nijbou.
Tsjintwurdich tsjinnet de Gedächtniskirche as de haadtsjerke fan de Protestantske Tsjerke fan de Palts. Yn it ramt fan it iuwfeest yn 2004 waard de tsjerke restaurearre. De earste dopeling fan de yn 1904 krekt ynwijde tsjerke wie frou Gertrud Cantzler, dy't tegearre mei de tsjerke yn 2004 har 100e jierdei fierde. Hja ferstoar yn de âldens fan 104 jier op 26 april 2009. Tafallich waard op dy snein de foltôging fan de restauraasje fan de tsjerke mei in tsjinst fierd.
Bou, styl en arsjitekten
Ynearsten soe de reformaasjetsjerke op it plak fan de ruïne fan it paleis fan de famylje Retschelin njonken de Dreifaltigkeitskirche boud wurde. Dêr soe de Ryksdei fan 1529 neffens de doedestiidske kennis plakfûn hawwe. Foar de bou fan dy saneamde Retscher-Kirche waard in bouferiening stifte, dy't útein sette om jild yn te sammeljen. It foel mei de jeften ynearsten al wat ôf, want de protestanten wiene op itselde stuit ek al dwaande om jild yn te sammeljen foar it Luthermonumint yn Worms, dat yn 1868 yn oanwêzigens fan de prusyske kening en lettere keizer Wilhelm I en kroanprins Freark Willem (letter keizer Freark III) ûnthulle waard. De protestantske gemeente fan Spiers makke fan dy gelegenheid gebrûk om kontakt te lizzen mei it prusyske keningshûs, dat letter wat de sinteraasje oanbelanget foar de Gedächtniskirche noch goed fan pas komme soe.
Nei't bliken die dat de Ryksdei fan 1529 net yn it paleis fan de famylje Retschelin plak fûn hie, krige de bouferiening de hannen frij om nei in oare lokaasje om te sjen. Sa koe der foar in gaadlik plak ek bûten de âlde binnenstêd sjoen wurde dat fûn waard yn it súdwestlik diel fan de stêd bûten de âlde stedsmuorre, yn de buert fan de Landauer Poarte, dêr't yn de 19e iuw in nije wyk ûntstie.
Jild en arsjitektuer
De arsjitektuer is neogoatysk, past yn ferhâlding suvere histoaryske foarmen ta en ûntlient de styl oan de goatyske katedralen. Benammen de yn 1856-1879 boude neogoatyske Votifkirche yn it Eastenrykske Wenen stie model foar de Gedächtniskirche.
It gebou is trijeskepich en hat de grûnfoarm fan in latynsk krús. Fanwegen it gewicht binne de gewelven yn de fan sânstien boude tsjerke oanbrocht fan it lichte dowestien. It dak is mei glazuere tegels dekt, dy't mei kopertried befêstige binne.
Njonken de wapens fan de ûndertekeners binne yn de oare twa portalen ek de wapens oanbrocht fan de fjirtjin ryksstêden dy't harren by it protest oansletten (Heilbronn, Isny, Kempten, Konstanz, Lindau, Memmingen, Nördlingen, Neurenberch, Reutlingen, Sankt Gallen, Straasburch, Ulm, Weissenburg, Windsheim).
Tusken de beide doarren fan it haadportaal stiet in sânstiennen byld fan kening David mei harp. Oan de oare kant yn de tsjerke stiet in ingel dy't in iepen boek fêsthâldt mei de wurden Selig, die Gottes Wort hören und bewahren.
Ynterieur
Oars as in midsiuwske katedraal hat it ynterieur gjin fresko's. Muorren, pylders en gewelven krigen gjin stúkwurk en allinne de brânskildere ramen soargje foar kleur. Alle 36 ramen binne yn de styl fan it histoarisme makke en komme út bekende ateliers fan ferskate stêden fan it doedestiidske ryk. Se stelle bibelske foarstellings, foarsten en reformators foar. It Dútske keizerpear, Wilhelm II en syn frou Auguste Viktoria, stifte de finsters yn de apsis. Dêrom wurdt de romte dêr ek keizer-koer neamd. De sân ingelkopkes yn de trije middelste finsters binne portretten fan de bern fan de keizer. Wilhelm II sei oer de foarstelling fan de bern yn de finsters": Früher war’n dat mal sieben Bengelchen, heute sind es Engelchen. Yn de jierren 1950 wiene der plannen om de tsjerkeramen te ferfangen om't se net mear neffens de doedestiidske moade wiene. Karakteristyk foar de krityk út dy tiid op de tsjerke wie in oan de Switserske teolooch Karl Barth taskreaune opmerking. Hy soe by in besite oan de tsjerke net optein west ha oer de arsjitektuer en sein ha dat der yn de kriich spitigernôch in bom te min op de stêd fallen wie.
Achter de altertafel waard yn 1908 in sânstiennen retabel yn goatyske foarmen tafoege. Foar de sintrale spitsbôge stiet in byld fan Kristus fan de byldhouwer Feihl út Wiesbaden.
De preekstoel is fan ferskate materjalen makke en lit oan de kûp fjouwer brûnzen reliëfs fan de berte, doop, de krusiging en de ferrizenis fan Kristus sjen. De toer boppe de preekstoel is fan ikehout en hat wat fan in goatysk sakramintshûs. Nei de ynwijing fan de tsjerke fûnen in soad minsken de bekroaning te útwrydsk, mar der is neitiid neat mear oan feroare of ferienfâldige. De ûnderbou fan de kânsel is fan ferskate soarten moarmer makke. De preekstoel waard skonken troch de Amearikaanske spoarweimagnaat John Pierpont Morgan.
Oargel
It earste oargel dat earst troch C.F. Weigle út Stuttgart boud en letter troch de firma Steinmeyer foltôge waard hie 65 klinkende registers ferdield oer fjouwer manualen en pedaal. It hjoeddeiske oargel stamt út 1979 en waard boud troch Detlef Kleuker út Bielefeld. Mei 95 registers is it it grutste oargel fan Súdwest-Dútslân. It ienfâldige front stamt noch út 1939 en is in ûntwerp fan de byldhouwer Hans Miller út München.
Klokken
Fan de oarspronklike klokken fan de tsjerke, dy't yn 1900 troch Franz Schilling út Apolda getten en troch keizer Wilhelm II skonken wiene, waarden de measten yn 1942 op it Hamburger klokkentsjerkhôf omraand. Fjouwer yn 1903 getten klokken kamen nei de Twadde Wrâldkriich werom, mar wienen neffens saakkundigen fan sa'n minne kwaliteit, dat der yn 1959 keazen waard om in folslein nei klokkenbestân te jitten. De fan jeften oankochte klokken drage nammen fan de reformators en meistanners en binne getten yn Karlsruhe.
Katolike reaksje op de bou fan de Gedächtniskirche
De katoliken wiene net sa bot ynnommen mei de bou fan in protestantske domtsjerke en as réaksje dêr op sochten de katoliken ek in lape bougrûn fuort yn de buert fan de noch te bouwen Gedächtniskirche. En sa waard yn it jier 1887 in katolike bouferiening oprjochte. Yn 1912 waard tichteby de protestantske tsjerke de earste stien lein foar in katolike tsjerke. Al yn it jier 1914 koe de bou oan Sint-Joazef, beskermhillige fan Kar-Palts en de wurklju, wijd wurde. It ûntwerp wie ôfkomstich fan Ludwig Becker, de domarsjitekt fan Mainz. De tsjerke waard yn in mingeling fan Jugendstil, gotyk, barok en renêssânsefoarmen boud en moast in monumint fan katolyk ferskaat tsjin protestantske strangens fertsjintwurdigje.
Heldersjendheid
Heldersjendheid of klearsjendheid, soms ek wol omskreaun mei de Ingelske term fan Frânsk komôf clairvoyance, is in paranormaal fermogen dat beskate persoanen sizze te hawwen, om op bûtensintúchlike wize bylden te sjen fan foarfallen dy't har op in oar plak en/of op in oare tiid foardogge. Faak giet it dêrby om dingen dy't noch barre moatte, wêrmei't sokke heldersjendheid in reitsflak kriget mei wiersizzerij. Dat hoecht lykwols net sa te wêzen, want it is ek mooglik dat it giet om bylden fan eat dat yn it ferline bard is. Immen dy't sa'n fermogen hawwe soe, wurdt in heldersjende neamd, of ek wol in paragnost. Oan heldersjendheid besibbe, mar folle minder bekende bûtensintúchlike fermogens binne helderhearrendheid, helderrûkendheid en helderfielendheid.
Heldersjenden miene (of sizze te mienen) dat se wat oer ûnbekende minsken en sitewaasjes gewaarwurde kinne troch harren paranormale fermogen. Sa wolle se bygelyks faak hawwe dat se gedachten, gefoelens, oantinkens of fisualisaasjes fan in kliïnt of groep kliïnten opfange kinne. Faak jouwe heldersjenden fierders op eigen inisjatyf advizen oan 'e plysje as der bygelyks in foarwerp of in persoan (net selden in bern) fermist wurdt. Hiel inkeld komt it foar dat de plysje sels kontakt mei in heldersjende of paragnost opnimt om't se net fierder komme mei in saak. Ut in ûndersyk yn Ingelân die lykwols bliken dat by saken dy't oplost wiene nei advys fan in paragnost de oplossing fan 'e saak net ien kear it gefolch fan dat advys wie. Yn 2012 liet minister fan Justysje Ivo Opstelten op fragen fan 'e KristenUny witte dat de Nederlânske plysje, yn tige seldsume gefallen, de ynset fan "ûnotterdokse opspoaringsmetoaden" (d.w.s. de ynset fan in paragnost) net útslút.
De tûke fan 'e wittenskip dy't ûndersyk docht nei de mooglikheid fan heldersjendheid is de parapsychology. Dy hat oant no ta lykwols gjin bewiis fine kinnen foar it bestean fan bûtensintúchlike fermogens. Oer de jildichheid fan beskate eksperiminten mei heldersjendheid bestiet, sels binnen de parapsychology, ûniennichheid. It bestean fan alles dat paranormaal is, wurdt net akseptearre troch serieuze wittenskippers, dy't de parapsychology faak yn ferbân bringe mei pseudowittenskip. Dat byld wurdt noch fuortsterke om't in soad heldersjenden yn it ferline ûntmaskere binne as oplichters of yn elts gefal as bedragers.
Guon bekende heldersjenden binne:
Jan Hondong
thumb|De "Snip" yn 1934
Jacobus Johannes Hondong (Grave, 10 july 1893 – Ede / Bennekom, 14 juny 1968 ) wie in Nederlânsk fleander en loftfeartpionier yn tsjinst fan de KLM. Hy is ferneamd wurden as gesachfierder op de saneamde 'krystflecht' fan de fleanmasine Snip nei Nederlânsk West-Ynje, fan 15 o/m 22 desimber 1934. Dêrmei waard de grûnslach lein foar it West-Indisch Bedrijf (WIB) fan de KLM.
Libben
Hondong helle 12 july 1921 syn militêr fleanbrevet en kaam 18 febrewaris 1925 yn tsjinst fan de KLM. Yn 1929 makke er syn earste flecht nei Nederlânsk-Ynje.
Yn 1934 waard de Fokker F.XVIII PH-AIS Snip tarist fan de KLM mei seis ekstra brânstoftanks om sa de Atlantyske Oseaan oerstekke te kinnen. Hondong fleach dêrnei mei twadde piloat Jan J. van Balkom, radiotelegrafist Simon van de Molen en boardwurktúchkundige Leonardus D. Stolk oer Marseille, Alikante, Kasablanka, Porto Praia yn skraachwurk 17 oere nei Paramaribo. Op 22 desimber kaam er oer Fenezuela (La Guaira) oan op fleanfjild Hato op Kurasau. Alle bemanningsleden krigen in Keninklike ûnderkieding foar dy prestaasje. De ûndernimming waard lykwols beskade troch it ûngemak mei de Douglas DC-2 Uiver op 20 desimber 1934.
Yn 1935 hie Hondong sels in ûngemak mei de DC-2 PH-AKM Maraboe; op de weromreis fan Nederlânsk-Ynje, kaam it tastel te hurd del op de hobbelige lâningsbaan fan Bushehr. It tastel makke in skower en fleach yn de brân. Alle passazjiers koene harsels rêde, mar de post gie foar 3/4 part ferlern.
Yn 1936 die Hondong mei oan in wedstriid tusken de Amerikaanske sjoernalist Herbert Roslyn "Bud" Ekins oan de iene kant, en de ek Amerikaanske sjoernalisten Leo Kieran en Dorothy Kilgallen oan 'e oare kant. Sy woene de wrâld omreizgje. Ekins reizge tusken Europa en Yndoneezje mei in KLM-fleantúch, mei Hondong as gesachfierder, dat nei Batavia fleach. De oaren fleagen mei Imperial Airways. Ekins kaam as earste oan.
Yn de jierren fyftich joech Hondong lieding oan de ferkearslieding op Schiphol. Yn 1955 gie er mei pinsjoen.
Dom fan Bremen
De Dom fan Bremen (Dútsk: Bremer Dom, ek: St. Petri Dom zu Bremen) is in oan de apostel Petrus wijde tsjerke oan it Marktplatz yn it sintrum fan de Dútske hânzestêd Bremen. De domtsjerke heart by de protestânske tsjerke fan Bremen, in lid fan de protestânske koepelorganisaasje yn Dútslân. Sûnt 1973 is de tsjerke in beskerme monumint.
Koarte bouskiednis
De fan sân- en bakstien boude tsjerke is oarspronklik in romaansk bouwurk, dy't fan ôf de 11e iuw op de fûneminten fan âldere foargongers boud waard. Sûnt de 13e iuw fûn de ferbou plak yn de styl fan de goatyk en yn de 14e iuw folge de oanbou fan sydkapellen. Yn 1502 waard úteinset mei de ferbou fan de tsjerke ta in letgoatyske halletsjerke. Fierder as in nij noardlik sydskip kaam it net, om't mei de reformaasje de fierdere wurksumheden einigen.
Oan de ein fan de 19e iuw folge in grutte renovaasje fan de binnen fersoarge, mar de fan bûten dochs wat ûneachlike domtsjerke, dêr't boppedat ien fan beide tuorren fan ynstoart wie. It nije ûntwerp wie basearre op besteande en âlde ôfbylden, mar der kamen ek nije eleminten oan te pas, lykas in neoromaanske fieringstoer.
Foargongers
It wie de Angelsaksyske biskop Willehad dy't op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke begûn mei de bou fan in yn 789 wijde tsjerke. It houten bouwurk baarnde al trije jier nei de foltôging tidens de Saksenkrigen finaal ôf. Nei de dea fan Willehad yn 789 bleau Bremen trettjin jier sûnder tsjerke en biskop. Opgravings yn it middenskip fan de domtsjerke wiisden op in stiennen tsjerke út de tiid fan biskop Willerich (805-835) en syn opfolger. Dy tsjerke moat yn syn grutste steat in trijeskepige bou west ha, dy't ferbân hold mei in wijding yn 860 troch biskop Anskar. Op 11 septimber 1041 waard dit karolingyske godshûs tagelyk mei in grut diel fan de stedsbebouwing ferneatige troch in grutte brân en giene ek de wurken fan de bibleteek fan de tsjerke ferlern.
De salyske boufaze
Yn de salyske tiid waard ûnder biskop Adalbrand mei de bou fan in nije tsjerke begûn. It waard in foarse tsjerke, dy't yn ôfmjittings de hjoeddeiske domtsjerke benei komt en dêr't yn de bou noch spoaren fan binne te finen. Adalbrand syn opfolger Adalbert wie ien fan de machtigste biskoppen yn syn tiid en gyng sa entûsiast fierder mei de bou oan, sûnder dêrby noch rekken te hâlden mei oare easken. Hy liet bygelyks de muorren fan de boarch slope om oan boumaterjaal foar de tsjerke te kommen. Dêrmei rekke Bremen de fersterkingen kwyt en sa koe Bremen yn 1064 troch in leger fan de Saksyske hertoch Ordulf en syn broer Hermann plondere wurde.
Under Adalbert syn opfolger Liemar (1072–1101) waard de tsjerke nei alle gedachten foltôge. Yn syn grêf is in stien mei de wurden constructor huius ecclesiae'(bouwer fan dizze tsjerke) fûn. Hy moast it grutte gat tusken de foar in part foltôge eastkoer en westkoer ticht meitsje en liet de pylders en muorren fan it skip bouwe en oerdekke. Yn syn tiid kaam wierskynlik ek in ein oan it wurk yn de krypte.
Letromaanske en goatyske perioade
De tsjintwurdige ûnderste bou fan de westlike gevel ûntstie yn de letromaanske tiid. In stedssegel út 1230 toant Karel de Grutte en biskop Wilhad mei in model fan de tsjerke yn harren hannen. Dúdlik is dat der ûnder biskop Gerhard grutte ferbouwingen plakfûnen, dy't troch foarbylden út it Rynlân beynfloede waarden. Paus Honoarius III stie yn it jier 1224 in ôflaat ta, dêr't de ynkomsten fan brûkt waarden om it skip fan de tsjerke te foarsjen fan in ferwulft. Hjirmei wie men oant 1250 mei dwaande.
Yn de 14e en 15e iuw waarden oan de súdkant fan de dom meardere kapellen oanboud. Oan de noardlike kant fan it eastkoer ûntstie in dûbele kapel. De noardlike toer waard yn 1346 ferhege mei twa ferdjippings en krige doe in goatyske spits. Troch in brân yn 1483 yn de noardlike toer rekke ek it noardlike sydskip slim skansearre. Hoe't it noardlike sydskip der út sjoen hat is tsjintwurdich te sjen oan it bewarre bleaune súdlike sydskip. Fan 1502 oant 1522 waard it noardlike sydskip op deselde hichte fan it middenskip brocht en krige it in letgoatysk netferwulft. Troch de arkadenferdjipping dy’t it middenskip fan it noardlike sydskip skiedt is dit lykwols min te sjen. It ûnderste diel stamt noch fan de romaanske pylderbasilyk, it boppeste diel datearret fan in ferbouwing troch Cord Poppelken, dy’t ek om 1512 hinne de westlike krypte koarter makke en foar it dêrboppe lizzende westlike koer (tsjintwurdich de oargelgalerij) it koarhek ûntwurp. Nei alle gedachten wie it plan ek om it súdlike sydskip te ferheegjen en fan de tsjerke in echte halletsjerke te meitsjen, mar de reformaasje yn Bremen makke in ein oan dizze plannen.
Reformaasje
Op 9 novimber 1522 hold de út Nederlân flechte Augustiner muonts Hindrik fan Sutfen de earste protestânske preek yn in kapel fan de St. Ansgarii-Kirche. Yn 1524 waarden yn de parochytsjerken njonken katolike prysters ek protestânske prekers oansteld en wer in jier letter folge it ferbod fan it hâlden fan in katolike mis yn de stêd.
It domkapittel liet de dom yn 1532 slute, nei’t mei Palmpeaske in groep fan boargers de mis fersteuren en de luterske earetsjinst ôfdwongen. De domtsjerke bleau 15 jier sletten oant de út Oerisel ôfkomstige Albert Hardenberg op oanfiterjen fan de greve fan Oldenburg yn 1547 oansteld waard as nije preker. Hardenberg wie in radikale oanhinger fan Jehannes Kalvyn, itjinge nije strideraasjes joech tusken de oanhingers fan Luther en de Kalvinist Melanchton. Yn it earstoan wie der neat oan de hân, mar nei’t Hardenberg de opfettings fan Zwingli’s Jûnsmiel ynfierde, kaam hy foar it earst yn konflikt mei de ortodokske lutersen yn Bremen. De legere klassen en de middenklasse fan de stêd stiene oan de kant fan Hardenberg en sa ek de boargemaster. Mar de mearderheid fan de behâldende ried woe fan him ôf. Jimmeroan bleaune de konfessionele ferskillen yn Bremen oplôgjen en nei’t de kening fan Denemark, de stêden Hamburg, Lübeck en Braunschweig harren yn it konflikt bejoechen en ek de ynfloedrike luterske teolooch syn ôfsetting easken ferliet Hardenberg úteinliks yn 1561 Bremen. Letter waard Hardenberg dûmny yn Emden. Op’e nij waard de domtsjerke foar in lange tiid foar de gewoane earetsjinst sletten, dizze kear foar in perioade fan 76 jier. Foar bysûndere gelegenheden lykas begraffenissen en amtsbeëdigingen bleau de domtsjerke lykwols iepen. Fan de 28 epitafen yn de tsjerke stamt de helte út dizze tiid.
Tidens de saneamde “twadde reformaasje” yn 1581 sleat de stêd Bremen sich by de teologyske rjoching fan Melanchton oan. Dizze Melanchton wie yn syn opfettings dan wol minder radikaal as Kalvyn, mar hjirmei kaam de stêd wol wer yn it kalvinistyske kamp te lizzen yn in op religieus mêd fierders luterske omjouwing. De stêd krige fjirtjin jier letter in nije tsjerkoarder neffens de dútsk-grifformearde lear en yn 1600 waard de Heidelberchske Kategismus ynfierd. De domtsjerke mei de byhearrende gebouwen en de ynwenners fan it gebiet om de dom hinne foelen lykwols fanwegen de domfrijheid net ûnder de stêd, mar bleaune lutersk.
It ynstoarten fan de súdlike toer
Mei de sekularisaasje fan 1648 foel de domtsjerke mei it ommelân fan Bremen as hartochdom Bremen yn Sweedske hannen. Acht jier letter baarnde op 4 febrewaris 1956 de noardlike toer troch bliksemynslach ôf. Ek it dak fan de tsjerke waard troch brân fernield. Nei in ynearsten provisoaryske ôfdekking krige de noardlike toer nei fiif jier in piramidedak en wer letter in barokke ôfsluting.
19e iuw
Yn it ramt fan it Reichsdeputationshauptschluss fan 1803 kaam der in ein oan de domfrijheid en waard it gebiet om de domtsjerke by de stêd foege. Yn 1810 kamen stêd en luterske ôffeardigen oerien dat de domgemeente in gewoane luterske parochytsjerke waard. In grut diel fan it fermogen fan de dom waard oan de nije parochygemeente werom jûn en mei de ynkomsten hjirút koe it ûnderhâld fan de tsjerke betelle wurde. Sa koe de stêd sels de knip tichthâlde.
Pas yn de jierren 1880 waarden plannen makke foar in tige yngripende ferbouwing fan de domtsjerke. It meast opfallend oan de útfiering waarden de beide westlike tuorren, dy’t foar it earst sûnt 5 iuwen wer symmetrysk stâl jûn waarden. Fan de noardlike toer waarden de boppeste ferdjippings ferfongen en dêrby stâl jûn neffens de ferlern giene súdlike toer, wylst de súdlike toer fan de fûneminten ôf folslein nij boud en foar it earst ek mei in spits ôfsletten waard. Yn 1894 wiene beide tuorren foltôge. Wylst de boudielen fan de westlike gevel dy fan de oarspronklike domtsjerke benei komme, is de fieringstoer in neoromaansk betinksel. Ek it neogoatyske breidsportaal is in kreative 19e iuwske tafoeging
Yn de tsjerke waarden de kreaken foar de gemeenteleden en de sydlike koarhekken ferwidere. Under de wite kalk fan de muorren kamen op withoefolle plakken resten fan midskiuwske bekilderingen oan it ljocht. Oan de nije muorrebeskilderingen, dy’t oant hjoeddedei bewarre bleaun binne, foarmen Byzantynske foarbylden de grûnslach.
20e iuw
Al gau nei de grutte renovaasje die bliken dat de fieringstoer foar problemen soarge, Oan beide kanten fan it koar moasten tusken de finsters dêrom loftbôgen boud wurde. Ek wie it nedich om de eastlike muorre te ferstevigjen troch in tal ramen ticht te mitseljen. Nei dy renovaasje krigen de beide westlike portalen brûnzen doarren nei in ûntwerp fan de Keuler keunstner Peter Fuchs. Op de noardlike doar (getten yn 1895) steane foarstellings út it Alde Testamint en de súdlike doar (getten yn 1898) foarstellings út it Nije Testamint. Yn beide doarren binne as doarsklinken liuwekoppen fan âldere portaaldoarren út de 13e iuw ferwurke (oan de noardlike doar betreft it de linker fleugel, oan de súdlike doar de rjochter fleugel; de beide oare fleugels ha moderne kopieën).
In grutte brân yn 1915 ferwoastge de ‘’Glocke’’, in oan de dom grinzgjend gebou, en oare dielen fan it eardere domkleaster. De krúsgong ûntkaam oan de ferneatiging, maar waard by de nijbou fan de Glocke yn 1925 ôfbrutsen. Yn de Twadde Wrâldkriich waard de domtsjerke by in loftoanfal op de stêd troch brânbommen rekke. De skea bleau ynearsten noch beheind, mar yn it folgjende oarlochsjier waard de tsjerke op’e nij rekke troch bommen. Yn maart 1945 ontplofte in bom oan de noardlike kant fan it bouwurk, wêrtroch’t in part fan it ferwulft fan it noardlike skip delstoartte. Oan it ein fan de kriich wie it hiele tsjerkegebou yn in strieminne steat en al fuort nei de befrijing waard úteinset mei de restauraasje fan it dak fan it noardlike skip. Oant 1950 waard it ferwoastge ferwulft wer ynboud.
Ynrjochting
De domtsjerke bleau yn tsjinstelling ta de stêd mei de ynfiering fan de reformaasje lutersk. De luterske lear stie minder ôfwizend foar bylden oer as de grifformearde lear en dêrom hat de domtsjerke mear keunstwurken bewarje kinnen as de oare Bremer tsjerken, dy't allegear yn hannen fan kalvinisten oergyngen. Nettsjinsteande dat foarmet de hjoeddeiske ynrjochting mar in lyts part fan de oarspronklike rykdom fan it bouwurk. Sa stiene der bygelyks ea wol 50 alters yn de tsjerke.
De Jonkerboer
De Jonkerboer is in koart ferhaal fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en dichter Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858), dy't it, neffens syn eigen koarte foarwurd, yn maaie 1856 skreau. Utjouwer Wopke Eekhoff tekene dêrby oan dat him dit wurk koart foar Halbertsma syn ferstjerren, yn 1858, taspile waard, en dat er it datselde jiers noch as selsstannich wurk publisearre hat. Yn 1871 waard De Jonkerboer, mei it oare wurk fan 'e bruorren Halbertsma, gearbrocht yn 'e ferneamde samling Rimen en Teltsjes, dêr't it sûnt diel fan útmakket. It ferhaal hat as ûndertitel Of: Krysttiid en Sint-Steffen yn Ald Fryslân; Sint-Steffen is in âlde namme foar Twadde Krystdei. It is in histoarysk koart ferhaal oer de boask fan in Fryske jonker mei in boeredochter oan it begjin fan 'e santjinde iuw.
Dom fan Bremen
Bylden fan bibelske persoanen
Fan de fiif ferstannige en de fiif sleauwe jongfammen bleaune fiif stiennen bylden oer. Hjoeddedei ha de bylden in plak fûn oan de binnenmuorre fan it noardlike sydskip, mar earder stiene se nei alle gedachten oan it noardlike breidsportaal. Yn de eastlike krypte is de slim ferware byldengroep te sjen, dy't tegearre de kroaning fan Marije foarsteld. Beide byldgroepen binne foar 1532, mooglik tidens de letgoatyske ferbouwing oan it noardlike sydskip, ferhûze nei in plak oan de westlike gevel. Mei de grutte ferbouwing tsjin it ein fan de 19e iuw krigen de bylden in plak yn de tsjerke. De iergoatyske bylden wurde om 1230 hinne datearre.
De Jonkerboer
Ynhâld
De Jonkerboer giet oer jonker H., de soan fan in grytman dy't earne by Dokkum om op in slot wennet. Hy studearret rjochten oan 'e Universiteit fan Frjentsjer, mar set him dêr net folle foar yn, ta argewaasje fan syn heit. Oars as oan syn saaie stúdzje hat de jonker wol niget oan âlde Grykske en Romeinske skriuwers, en oan it bûtenlibben op it Fryske plattelân. As er yn 'e krystfakânsje ris te útfanhûzjen giet by in neef en stúdzjegenoat fan him dy't te Langwar wennet, besiket men him dêr oan in jonkfrouwe Juliane te keppeljen, mar as de jonker sjocht hoe't dat frommeske sljochtwei folk behannelet, wol er neat fan har witte.
Dom fan Bremen
Mûs
Yn it eastkoer oan de rjochter sydmuorre is oan de foet fan in rûnbôgenportaal (oarspronklik it bûtenportaal fan de âlde westlike gevel) út de 2e helte fan de 11e iuw in byld fan in mûs te sjen. In byld fan de mûs wie yn de midsiuwen in symboal fan it kwea en ûnsuvere. Mooglik moast de mûs op dit plak de macht fan de duvel bûten hâlde, mar it kin ek wêze dat it hjir de ûnmacht fan it kwea foar de macht fan de Kristlike God oer symbolisearre wurdt.
De Jonkerboer
Ynhâld
As er op redens mei syn tsjinstfeint Christiaan op 'e weromweis nei Dokkum is, komme se by Terherne in pear jonge boeredochters út Tersoal tsjin, dêr't se in ein mei opride. Ien fan 'e fammen is tige tsjep en boppedat sit der in bêste kop op. De jonker, dy't daliks smoar rekket, betinkt him dan dat er fan syn pake op De Wierren ûnder Tersoal in pleats urven hat dêr't er yn gjin jierren nei omsjoen hat. Fan 'e boeredochter, dy't fan Clare hjit, wurdt er gewaar dat se frijwol buorlju binne, mei't de pleats fan har heit dêr fuortby stiet. It liket de jonker goed ta om ris te sjen hoe't syn pachtboer, Piter-om, it dêr op De Wierren bolwurket, dat hy stjoert syn feint allinnich nei hûs, en riidt mei de fammen nei Tersoal ta om dêr de krystdagen troch te bringen.
Dom fan Bremen
Keunstwurken út de 14e iuw
Yn de 14e iuw waarden der jimmeroan mear keunstwurken foar de tsjerke oankocht. It begjin hjirfan waard markearre mei de oanskaf fan de koarbanken (1366-1368). Yn 1823 waarden de yn in dûbele rige en oarspronklik yn U-foarm opstelde koarbanken ôfbrutsen. Dêrfan bleaune sân wangen mei yn totaal 31 fjilden mei foarstellings út it Alde- en Nije Testamint bewarre.
De Jonkerboer
Ynhâld
Oankommen op 'e pleat by Piter-om en dy syn wiif Joukje-muoi, docht bliken dat de jonker syn pake, dat wat in eksintryk hearskip wie, dêr in grutte kiste foar him neilitten hat doe't er fiif jier earder stoar. As dy kiste iepenmakke wurdt, blykt er, ta grutte skrik fan Piter-om, fol te sitten mei goudene dûkaten. De jonker is dêrmei yn ien klap ryk, mar dat feroaret him net. Hy bliuwt, lykas er fan doel west hie, de krystdagen oer op De Wierren, dêr't er de jûnen trochbringt by buorman Age-en-dy, de heit fan Clare. Dêr is ek de pleatslike skoalmaster, Tsjerk Penninga, dy't it smout opsizze kin en ek graach wat dichtsje mei, en dy't sadwaande de oare oanwêzigen fermakket mei it fertellen fan ferhalen en it foardragen fan gedichten.
Dom fan Bremen
Keunstwurken út de 14e iuw
It fragmint fan de krúsige Kristus oan de westlike muorre fan de eastlike krypte stamt út it súdlike bôgenfjild fan de westlike gevel en wurdt datearre op 1400. In twadde krúsbyld fan sânstien út deselde tiid stiet op it alter fan de eastkrypte.
De Jonkerboer
Ynhâld
Tsjin 'e tiid dat de jonker nei de krystdagen wer thúskomt op it slot by Dokkum, hawwe hy en Clare har oaninoar fersein. Clare har heit liket it wol nei fleanen dat in jonker mei in boeredochter trouwe soe, mar hy mei de jonker graach lije en wol him der wol ûnder deljaan salang't er mar swart op wyt kriget dat ek de âlden fan 'e jonker mei it houlik ynstimme. Thús praat de jonker earst mei gjin wurd oer syn ferkearing. Nei âld en nij giet er werom nei Frjentsjer, dêr't er him no as in wyld taleit op syn stúdzje, sadat er datselde jiers noch master yn de rjochten wurdt.
Dom fan Bremen
Keunstwurken út de 14e iuw
Yn it dommuseum is yn it spitsbôgich kader in foarstelling fan it Lêste Jûnsmiel te sjen, dat nei alle gedachten hearde by in sakramintsnis oan de noardlike koermuorre. Ek yn it Dom-Museum binne twa reliëfs te sjen mei foarstellings út it libben fan de hilligen Cosmas en Damianus, dy't yn de domtsjerke heech fereare waarden. De tsjerke wie grutsk op de reliken fan de hilligen en liet hjir om 1400 hinne in gouden skryn meitsje, dy't sûnt 1649 yn de Michaelskirche fan München stiet.
De Jonkerboer
Ynhâld
Underwilens riidt er gauris op it hynder nei Tersoal om syn [ faam te besykjen, en dat seit gau fuort, dat úteinlik sprekt syn heit him dêrop oan. As de âld grytman foar it ferstân kriget dat it syn soan mienen is om mei in boeredochter te trouwen, wurdt er sa lulk dat er him it slot út smyt. Hy jout ta dat er it houlik net keare kin, mei't de jonker syn eigen man is troch it beërf oan jild fan syn pake, mar hy makket ek dúdlik dat er it nea akseptearje sil. Dan sit de jonker der al wat nuver foar, want Clare har heit wol gjin goedkarring oan it houlik jaan sûnder de goedkarring fan 'e jonker syn âlden. Uteinlik is it master Tsjerk dy't útkomst bringt. Dy hat kunde oan 'e âld dûmny fan Raerd, dy't de grytman noch út syn jonge jierren ken en wit dat de âldman net altyd in rjochte reed riden hat. Master Tsjerk set dêrop, bûten it witten fan 'e jonker om, nei Dokkum ta, dêr't er de grytman bretaalwei sjantearret en sa de ûndertekene tastimming foar it houlik los wit te krijen.
Dom fan Bremen
Keunstwurken út de 14e iuw
Fan grut keunstsinnich belang is it byld van de hillige Dorothea, dat yn brûklien jûn is oan it Focke-Museum.
De Jonkerboer
Ynhâld
Sa kinne de jonker en syn Clare dan trouwe, en hja fêstigje har op 'e pleats fan Piter-om en Joukje-muoi, dy't sels nei de buorren ta ferfarre. De jonker wurket heale dagen op 'e pleats (it oare wurk wurdt dien troch boere-arbeiders) en spandearret de rest fan syn tiid oan 'e stúdzje fan literatuer út 'e Aldheid. Meitiid krije hy en Clare fiif bern. It iennichste dat him wjerhâldt fan folsleine lokkigens is it ferbrutsen kontakt mei syn âlden. As op in dei lykwols in brief arrivearret dat syn broer, in ofsier yn it Steatske leger, foar it earst yn jierren wer yn Fryslân weromkomme sil, sette hy en Clare mei de beide âldste bern ôf nei de Alde Skou, dêr't de rutertroep fan syn broer lâns komme moat. Dêr wachtsje de grytman en syn frou lykwols ek harren soan op, en dan folget der in ûnferwachtse moeting dy't útrint op in fermoedsoening.
Dom fan Bremen
Keunstwurken út de 14e iuw
Ut de tiid tusken 1430 en 1460 binne der gjin keunstwurken yn en oan de dom oanwêzich. Mar tsjin it ein fan dy iuw waard de tsjerke wer ferrike mei tal fan epitafen en byldhouwurken. Opfallend binne de dúdlike Westfaalske ynfloeden fan alle letgoatyske stiennen bylden, epitafen en reliëfs út dizze tiid. De foarstelling fan in krúsdragende Kristus (tsjintwurdich op in alter yn it middenskip) waard yn 1490 makke, folge troch de bylden fan Kristoffel, Hieronymus, Nikolaas en Sint-Anna. Yn 1512 folge it koerrhek fan it westlike koer en yn 1528 it byldenreliëf fan Evert van Roden út Münster oan de oargelkreake. Wierskynlik hearden de bylden fan de Mem fan God, de hilligen Dionysius, Rochus en Gregorius ek ta dit oarspronklik westlike doksaal. Fan deselde styl is in haut-reliëf fan de Hillige Sibbe, in figurenrike foarstelling fan Kristus' sibben, yn de noardlike toer.
Skilderijen
Yn de súdlike sydkapellen hingje in tal grutte skilderijen (fan east nei west: Oanbidding fan de Keningen (Franz Wulfhagen, 1660); de Krúsdraging fan Kristus (Johann C. Baese, 19e iuw); it Lêste Oardiel (Heinrich Berichau, 1698); de Grêflizzing fan Kristus (Arthur Fitger, 1898); Oanbidding fan Keningen en Herders (Arthur Fitger, 1898) en fjouwer foarstellings út in passyrige (H. Rot, 1513). Yn it Dom-Museum binne noch twa panielen fan de Giseling fan Kristus en de Krúsdraging (1490) te sjen.
Doopfont
It doopfont wurdt troch fjouwer op liuwende sittende manlju droegen en toant tusken twa friezen fan palmetten 38 figuren. It waard yn 1220-1230 getten. Sûnt de westlike krypte ynrjochte waard as doopkapel krige it doopfont dêr in plak.
Kansel en alter
Doe't de dom yn 1638 wer foar de luterske earetsjinst iepene waard, liet de Bremer aartsbiskop in nije kânsel meitsje. Hofbyldhouwer fan de Deenske kening, Jürgen Kriebel, krige de opdracht in ryk fersierde preekstoel te meitsjen. De oarspronklik kleurrike kânsel waard yn de barokke tiid yn wite en gouden kleuren oerskildere en yn 19e iuw fan in brune kleur foarsjoen. Yn 1977 waarden de skilderlagen wer ferwidere. Apostelen, profeten en deugden binne te sjen en op it klankboerd stiet de oer it kwea triomfearjende Kristus.
Oant flak foar de reformaasje stiene wol fyftich alters yn de tsjerke. Dat binne der no noch fjouwer. It haadalter is tsjintwurdich ienfâldich, de oare trije steane yn de beide krypten en oan de noardlike kant fan it middenskip. De hjoeddeiske bylden op de alters binne oarspronklik net foar de alters makke.