cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ferhaal yn in ferhaal
In ferhaal yn in ferhaal, ek wol oantsjut as in ynbêde ferhaalline, is in narratologyske technyk en in literêre foarm, wêrby't binnenyn in ferhaal (roman, novelle, koart ferhaal, gedicht) in oar, twadde ferhaal foarkomt. Faak wurdt dat 'binnenferhaal' ferteld troch in personaazje út it 'bûtenferhaal'. Soms komt der ek yn it binnenferhaal wer in personaazje foar dat in ferhaal fertelt, sadat der ferskate lagen fan ferhalen yn ferhalen ûntsteane. Dan sprekt men ek wol fan nestele ferhalen. Behalven yn literêre wurken komme ferhalen yn ferhalen ek foar yn oare media, lykas films, tillefyzjesearjes, lieten, fideospultsjes, ensfh. As der bgl. yn in film in oare film sjen litten wurdt, sprekt men fan in film yn in film. In ramtferhaal, wêrby't in ferhaal de omlisting foarmet foar ien of mear oare ferhalen, is in faak foarkommende, wat ôfwikende fariant fan in ferhaal yn in ferhaal. It is ôfwikend om't de ramtfertelling, oars as in 'gewoan' bûtenferhaal, folslein tsjinstber is oan it binnenferhaal, dat it wichtichst is. Ornaris is dat by in ferhaal yn in ferhaal krektoarsom.
De binnenferhalen wurde by in ferhaal yn in ferhaal faak ienfâldichwei ferteld by wize fan fermaak, of, wat ek faak foarkomt, as in foarbyld foar de personaazjes út it bûtenferhaal. Dêrby hat it binnenferhaal gauris in symboalyske en/of psychologyske betsjutting foar ien of mear personaazjes út it bûtenferhaal. Ek bestiet der faak in parallel tusken de beide ferhalen, sadat it binnenferhaal brûkt wurde kin om in ferburgen wierheid of in geheim oan it ljocht te bringen oer it bûtenferhaal. It kin ek wêze dat it binnenferhaal troch de skriuwer brûkt wurdt as satire, net inkeld op it bûtenferhaal, mar ek op 'e echte wrâld. As in ferhaal ferteld wurdt as in ferhaal yn it ferhaal ynstee fan as ûnderdiel fan 'e plot, jout dat de skriuwer de mooglikheid en boartsje om mei hoe't de lêzer de personaazjes út it bûtenferhaal sjocht, mei't de motiven en de betrouberens fan 'e ferteller automatysk yn 'e kiif komme te stean.
Ferhalen yn ferhalen kinne de eftergrûn fan ien of mear personaazjes of foarfallen út it bûtenferhaal beljochtsje, myten of leginden op 't aljemint bringe dy't fan ynfloed binne op 'e plot fan it bûtenferhaal, of folslein los lykje te stean fan 'e plot fan it bûtenferhaal (hoewol't it ek foarkomt dat pas folle letter bliken docht dat dat net sa is). It kin wêze dat it binnenferhaal ferbûn is mei de aksje yn 'e plot fan it bûtenferhaal, en dêrom in yntegraal ûnderdiel fan it bûtenferhaal útmakket. It kin ek alhiel los stean fan it bûtenferhaal, sadat it der los fan lêzen wurde kin, hoewol't yn dat gefal in protte subtile ferbannen mei it bûtenferhaal ferlern geane. Soms foarmet it binnenferhaal in fentilearringskanaal foar ideeën dy't net yn it bûtenferhaal pasten, mar dy't de skriuwer dochs net hielendal weilitte woe. Yn sa'n gefal soe men it ferhaal yn in ferhaal ferlykje kinne mei de by de montaazje fuortknipte sênes út in film, dy't gauris as bonusmateriaal oan 'e dvd- of blu-ray-útjefte tafoege wurde.
Leo Popma
thumb|right|300px|Leo Popma Leo Obe Maria Popma (Warkum, 17 febrewaris 1938) is in Frysk skriuwer en bibletekaris.
Libben
Hy ferhuze yn 1948 nei Frjentsjer. Syn gymnasiumoplieding folge er yn in ynternaat yn Megen, tichtby Oss. Hy wie tolve jier doe't er dêr hinne gie en earst slim ûnwennich. Op syn tweintichste kaam er werom nei Fryslân en begûn er mei in biblioteekoplieding yn Grins. Hy kaam foar it praktyske part yn tsjinst fan de bibleteek Frjentsjer en gie foar de teory nei Grins. Yn 1965 makke er de ferfolchoplieding ôf oan de Keninklike Bibleteek yn De Haach. Dêrnei hat er in jier fearn foar de Holland-Amerikaline en de Rotterdamsche Lloyd, om de wrâld te sjen en om út te finen wat er fierder mei syn libben woe. Syn hert lei dochs by it bibleteekwurk, hy krige wurk by de Sintrale Biblioteektsjinst yn Ljouwert. Hy klom op ta direkteur fan de Sintrale Bibleteektsjinst. Yn 1993 waard er siktaris fan de Nederlandse Vereniging van Openbare Bibliotheken yn De Haach. Yn dy funksjes koe er syn nocht oan reizgjen en syn nijsgjirrigens nei oare kultueren geregeldwei kombinearje mei syn wurk.
McDonnell Douglas F/A-18 Hornet
thumb|250px|Testflecht fan NASA mei in F-18A thumb|250px||Test fan NASA foar it [[bytanken yn de loft fan F/A-18A's.]] De Hornet F/A-18 is in multyfunksjonele jachtbommesmiter foar alle waarsoarten.
It tastel is yn de jierren '70 en '80 ûntwurpen, op basis fan de Northrop YF-17, foar de Amerikaanske marine. It tastel tsjinnet noch altyd by de Amerikaanske marine, it Amerikaanske Korps Mariniers en by de luftmachten fan ferskate oare lannen, sa as Spanje en Kanada.
Leo Popma
Skriuwer
Popmas earste Nederlânsktalige gedichten en ferhalen skreau er yn de skoalkrante. Nei't er him by de Afûk it Frysk goed eigenmakke hie, publisearre er yn it literêr tydskrift De Tsjerne. Njonken eigen wurk, warde er him ek as besprekker fan boeken en skreau er skôgings fan proaza en poëzij foar de tydskriften Sonde en Trotwaer. Boppedat liet er him hearre op de doetiids ferneamde dichterfestivals; hy kaam foar it fuotljocht yn û.o. Drachten en Ljouwert. Hy debutearre yn 1967 mei de dichtbondel In weak reservaet. Yn 1971 kaam syn proazadebút mei de roman In kwestje fan hûd, yn datselde jier ferskynde ek syn toanielstik Dalek : in skimespul dêr't er de Toanielpriis fan de Provinsje Fryslân foar krige. Tusken 1964 en 1967 wûn er seis kear in Rely Jorritsmapriis. Dêrnjonken wie er seis jier redakteur fan De Tsjerne en letter, doe't De Tsjerne oergong wie nei Trotwaer, foar dat blêd. Nei de earste trije publikaasjes yn boekfoarm like it literêre fjoer yn Popma dwêst te wêzen.
McDonnell Douglas F/A-18 Hornet
As multirole gefjochtsfleanmasine hat it de taak fan ûnderskeppingsjager, loftferdigeningsjager, jachtbommesmiter, ferkenner, close air support (loftsteun) en forward air control (it oanwizen fan doelen). Fanege syn mearsidigens en betrouberens is it in weardefolle fleanmasine, mei as iennige neidiel de frijwat lytse aksjeradius.
Leo Popma
Skriuwer
It hat tritich jier duorre foardat er him op 'e nij oppenearre yn de Fryske-literêre wrâld. Pas yn 2002 ferskynde de ferhalebondel Himelsk ferwulf. Twa jier letter folge troch in nije roman De wraakingel, in psychologyske roman dy't ek in aspekt fan in thriller yn him hat.
Syn taal is somtiden poëtysk, syn Frysk fersoarge. Popma brûkt wurk út de wrâldliteratuer om plot en tema te ferdjipjen en bout, yn guon gefallen, bewust fuort op it wurk fan oare skriuwers. Ek it feit dat er in soad reizge hat is yn syn wurk werom te finen.
By Utjouwerij Frysk & Frij is de roman As gong der in oar op 27 april 2013 oanbean yn it tsjerkje fan Blessum. Yn 'e maityd fan 2020 ferskynde syn roman It sket fan Toussaint wêrfoar't er de Rink van der Veldepriis takend krige troch de gemeente Smellingerlân.
Rynlân (goa)
250px|thumb|Rekonstruearre goakaart út 1890 mei de goaen fan Nederlân en omkriten yn de 10e iuw Rynlân wie yn de midsiuwen in goa yn it suden fan Súd-Hollân. It omfieme in gebiet oan wjerskanten by de Alde Ryn del fan Bodegraven ôf. Yn it suden grinze it oan Masalân en yn it noarden oan Kinmerlân en Nifterlake.
Joadske nammen
Joadske nammen wurde in soad ferfryske of feroare yn Fryske nammen as yn 1811 in nije efternamme keazen wurde moat. Sa ûntsteane nammen as Benima, Benninga, Daitsma, Drensma, Drilsma, Drielsma, Feitsma, Friesema, Gudema, Haasema, Hoornstra, Leefsma, Oostra, Ruda, Turksma, Woudstra, Van Workum en Van Staveren. Faak komt al yn de 18e iuw de namme De Vries foar, wylst de namme De Jong ek faak op in Fryske eftergrûn wiist.
De foarnammen fan jonges bleaunen oant fier yn de 19e iuw meast bibelsk, mar Beike foar Benjamin, Peke foar Perets en ek Menno kamen allinnich by Fryske joaden foar.
De foarleafde foar Fryske famkesnammen wie blykber folle grutter en yn 1811 al waarden nammen brûkt as Brandina, Doetje, Fokje, Froukje, Jeltje, Marijke, Martje, Sybrigje binne seker net fan Joadske komôf.
De namme Leefsma komt by neisieten fan leviten foar. Feitsma (earder Veisma) komt net fan it Fryske Feitse mar fan it Jiddyske Feis. Mar Drielsma (yn de 18e iuw Drielst) komt nei alle gedachten fan Drylts wylst Turksma yn de 18e iuw as Turk foar komt. Ek yn taal en klean wie it stribjen nei yntegraasje by de Fryske joaden opfallend sterk.
Dancing Queen (liet)
Dancing Queen is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch ABBA op 4–5 augustus 1975 yn de Glen Studios yn Stockholm en útbrocht op it album Arrival út 1976. Dancing Queen wie it twadde nûmer op it album en waard op 15 augustus 1976 útbrocht as earste single fan it album.
Oer it nûmer
By it opnimmen fan de demo, dy 't as wurktitel Boogaloo meikrige, lieten Benny Andersson en Björn Ulvaeus har ynspirearje troch it dûnsritme fan George McCraes disco-klassieker Rock Your Baby en it drumritme fan it Dr. Johns album Dr.John's Gumbo. Dancing Queen waard in wrâldwiid sukses. It nûmer behelle yn 15 lannen it nûmer 1-plak.
Besançon
Besançon (útspraak Frânsk: [bəzɑ̃sɔ̃], Arpetaansk: [bəzɑ̃ˈsɔ̃], argaysk Dútsk: Bisanz, Latyn: Vesontio) is in stêd yn it easten fan Frankryk, tichteby de bergen fan de Sjuera en likernôch 60 km fan de grins fan Switserlân. De stêd is de prefektuer fan it departemint Doubs en de sit fan de Regionale Ried fan de regio Boergonje-Franche-Comté, wylst Dijon offisjeel dêr de haadstêd fan is.
De stêd is de haadstêd fan de histoaryske en kulturele regio Franche-Comté en is it sit fan ien fan de 15 tsjerkeprovinsjes fan Frankryk. De stêd leit yn in kringel oan de rivier de Doubs op in fanâlds goed te ferdigenjen heuvel. Op de lânferbing fan it skiereilân stiet heech boppe de Doubs de Sitadel fan Besançon, dy't sûnt 2008 in Wrâlderfgoed fan UNESCO is.
De stêd is it sintrum fan de horloazjemakkers yn Frankryk en dat late ta dat de stêd it sintrum fan ynnovearjende bedriuwen op it mêd fan mikrotechnology, mikromechanika en biomedyske technology. De Universiteit fan Franche-Comt, dy't yn 1423 oprjochte waard, hat likernôch 30.000 studinten.
Besançon hat goed 118.000 ynwenners, wylst it stedsgewest goed 280.000 ynwenners hat en is dêrmei de twadgrutte stêd fan de regio.
Namme
De stêd waard yn 58 f.Kr. foar it earst neamd as Vesontio yn de Commentarii de Bello Gallico fan Julius Caesar. De betsjutting is net wis, mar de oarsprong is nei alle gedachten fan Keltysk komôf, dêr't ves/wes "berch" of "heuvel" betsjut. Yn de fjirde iuw waard de letter V ferfongen troch in B en de namme feroare ta Besontio of Besontion. Om't de stêd tichteby de grins fan it Frânsk-Dútske taalgebiet leit waard it yn it Midheechdútsk Bisanz en yn it Frânsk feroare it stadichoan ta it hjoeddeistige Besançon. De ynwenners fan de stêd neame harsels noch hieltyd Bisontins.
Aldheid
thumb|left|Rekonstruksje fan de Gallyske [[oppidium Vesontio]] De stêd leit yn in kringel oan de rivier de Doubs, in sydrivier fand e Saône, en wurdt oan trije kanten troch de Doubs omjûn. Oan de lânkant wurdt it troch in berch begrinzge. Yn de brûnstiid, likernôch 1500 f.Kr. setten Gallyske stammen, lykas de Sekuanen, harren yn dat gebiet nei wenjen. De Saône foarme de grins fan it wengebiet fan de Sekuanen en de Haduers. Eltse stamme easken it gebiet fan de rivier en heften tol op de hannel oer de rivier. De Sekuanen hiene de kontrôle oer de tagong ta de Ryn en bouden in oppidium[[ (in fersterke stêd) [[Vesontio om harren belangen te ferdigenjen. De Sekuanen, mei help fan de Arvernen en de Germaanske Sueven ûnder de Germaanske kening Ariovistus, fersloegen de Haeduers yn de Slach by Magetobriga en slachten harren dêr ôf.
Julius Caesar beskreau Vesontio, yn syn beskriuwings fan 'e Gallyske kriich, as it grutste plak fan de Sekuanen en neamde dat in houten palissade dy't om de stêd hinne boud wie. Ut de Romeinske tiid stamje in poarte, Porte Noire, oerbliuwsels fan in teäter en in akwadukt.
Yn de fjirde iuw waard de stêd in biskopsit en waard in katedraal boud.
Midsiuwen
Nei it Ferdrach fan Verdun yn 843 dêr't it Karolingyske Ryk yn trijen ferparte waard, kaam Besançon yn it keninkryk Loataringen te lizzen. Yn 1034 waard de stêd mei it keninkryk Boergonje in part fan it Hillige Roomske Ryk. Boergonje wie sûnt 843 ferdield. It westlike part waard it hartochdom Boergonje ûnder it keninkryk Frankryk en in part fan it eastlike part waard it frijgreefskip Boergonje, dêr't Besançon part fan wie, wie part fan it Hillige Roomske Ryk. Yn 1184 waard de stêd in frije ryksstêd en yn 1157 hold keizer Freark Barbarossa de Ryksdei fan Besançon. Op dy Ryksdei wiene twa fertsjintwurdigers fan paus Adrianus IV, de kardinalen Roland fan San Marco, de lettere paus Aleksander III en Bearn fan San Clemente oanwêzich, dy't publyklik in brief fan paus Adrianus foarliezen dêr't yn stie dat de keizer in pauslik benefisium wie. De brief misledige hartoch Otto I fan Beieren sadanich dat er Roland mei in striidbile bedrige, mar keizer Freark kaam tefoaren dat de kardinaal troffen waard. De aartsbiskoppen waarden yn 1288 ta foarsten fan it Hillige Roomske Ryk ferheft. De nauwe relaasje tusken de stêd en it Ryk is te sjen yn it stedswapen. Yn 1290 krige Besançon fan de keizer mear frijheid fan de aartsbiskoppen, nei in lange striid tusken de aartsbiskoppen en de boargers fan de stêd dy't mear frijheid neistribben. De striid tusken de stêd en de aartsbiskoppen duorre wol oant yn de fyftjinde iuw.
Renêssânse
thumb|left|Sitadel fan Besançon Doe't Karel V yn 1555 fan de troan ôf stapte joech er it Franche-Comté oan syn soan Filips II fan Spanje. Besançon bleau in frije ryksstêd ûnder de beskerming fan de kening fan Spanje. Yn 1598 joech er de provinsje oan syn dochter dy't aartshartoch Albrecht fan Eastenryk boaske. It bleau offisjeel in part fan it Hillige Roomske Ryk oant de Frede fan Westfalen yn 1648. Spanje krige kontrôle oer it Franche-Comté en Besançon ferlear syn status as frije ryksstêd. Dêrnei, yn 1667, easke de Frânske kening Loadewyk XIV de provinsje op nei't er Maria Teresa fan Spanje boaske yn de Devolúsjekriich.
Loadewyk oermastere de stêd foar it earst yn 1668, mar by de Frede fan Aken waard it gebiet yn in moanne letter werom oan Spanje jûn. Doe't de stêd yn Frânske hannen wie, krige de ferneamde Frânske militêre ynzjenieur Sébastien Le Prestre de Vauban opdracht en tekenje plannen op foar de ferdigening fan de stêd. De Spanjerts bouden dêrnei lykwols fêstingswurken op de berch Mont Saint-Étienne, dy't de iennige lânferbining fan de stêd tusken de lus fan de rivier de Doubs, dêr't de stêd op lei foarme.
Besançon wie tagelyk in aartsbisdom dy't ta de Bopperynske Rykskrite yn it Hillige Roomske Ryk hearde. De aartsbiskop fan Besançon wie in ryksfoarst en hold in persoanlike stim yn de ryksfoarsteried yn de Ryksdei.
Oant de njoggentjinde iuw wie de wynbou en -hannel de wichtichste boarne fan de ekonomy. Yn 1793 brocht de Switser Laurent Mégevand de horloazje-yndustry nei Besançon en dat waard al gau wichtich foar de ekonomy yn de stêd. Yn 1862 waard in fakskoalle iepene, de École d’Horlogerie. Oant de ein fan de njoggentjinde iuw bleaune de yndustry en hannel yn de stedsmuorren. Mei it bouwen fan it spoarstasjon yn 1856 ferskode de ekonomyske swiertepunt bûten de âlde stêd. Oan de ein fan dy iuw kaam deer in tramnetwurk. Nei de Earste Wrâldkriich wie der in grutte wenningneed en waard in part fan it âlde fêstingwurk om de stêd hinne ôfbrutsen en waarden nije wenwiken boud. Sûnt de 1960-er jierren waarden hege flatgebouwen boud yn de bûtenwiken. Tagelyk krige it âlde stedssintrum wetlike beskerming. Yn 1959 joech it Frânske leger de Sitadel oan de gemeente en waard in museum.
Geografy
360px|thumb|Kaart fan Besançon en omlizzende gemeenten Besançon leit yn it easten fan Frankryk likernôch 60 km fan de grins mei Switserlân ôf en 325 km eastlik fan Parys. De stêd leit oan de ouwers fan de rivier de Doubs en oan de râne fan de bergen fan de Sjuera.
Topografy
De stêd Besançon ûntjoech him foar it earst yn in wichtige meänder fan de Doubs mei in diameter fan krapoan ien kilometer, op in hichte fan likernôch 250 meter. Dy meänder, dy't de foarm hat fan in hast folsleine lus, is ôfsletten en wurdt begrinzge troch de Mont Saint-Étienne. Dêrnei wreide de stêd him út yn in gea dy't omjûn wurdt troch sân heuvels: Chaudanne (422 m), Bregille (458 m), Saint-Étienne (371 m), Roche d'Or (316 m), Planoise (490 m), Rosemont (466 m) en Fort-Benoit (360 m). It heechste punt fan de stêd (620 m) is by Fort Chailluz (ek bekend as Fort de la Dame Blanche), op de top fan de Avant-Monts.
Klimaat
Besançon is ûnder de ynfloed fan beide in seeklimaat (sjoen nei de hoemannichte en frekwinsje fan de delslach) en in lânklimaat mei strange winters (snie, froast) en waarme en drûge simmers. De trochsneed temperatuer is 11.5 °C. The waarmste moanne is july 20 °C en de kâldste is jannewaris 2.1 °C. Besançon hat in trochsneed jierlikse delslach fan 1,059 mm. De wietste moanne is maaie (108.4 mm); de drûchste is augustus (76.9 mm). De heechste temperatuer ea wie op 28 july 1921, mei 40.3 °C en de leechste ea wie −20.7 °C op 1 jannewaris 1985.
Stedsyndieling
thumb|Binnenhôf fan it âlde stedhûs
Fêstingwurken en militêre bouwurken
It besjen wurdich yn de stêd binne ûnder oaren de Sitadel fan Besançon, dy't op de list fan it Wrâlderfgoed fan UNESCO stiet, en njonken de sitadel binne der ek fersterkings yn de âlde binnenstad (Tour des Cordeliers, Tour de Chamars, Tour Notre-Dame en Tour Rivotte) en lytse forten om de stêd hinne (Fort Griffon, Fort du Petit-Chaudanne, Fort de Chaudanne, Fort de Trois-Châtels, Fort Brégille en Fort Beauregard).
Tsjerken
It wichtichste religieuze monumint is de Sint-Janskatedraal. Oare âlde tsjerken binne de Église Saint-Maurice en de Église Sainte-Madeleine (yn de wyk Battant, út de 18e iuw), Notre-Dame-du-Foyer, de Basilyk Saint-Ferjeux yn romaansk-byzantynske styl justjes bûten de âlde stêd en de Sint-Pitertsjerke.
De synagoge fan Besançon is boud fan 1867 oant 1870 en hat Neomoarske arsjitektuer.
Museums
thumb|Museum foar Skjinne Keunsten en Archeology
Spoarferfier
thumb|De twa tramlinen fan Besançon Yn de stêd lizze de spoarstasjons Besançon-la Mouillère en Besançon-Viotte. It TGV-stasjon Besançon Franche-Comté TGV leit yn de njonkenlizzende gemeente Les Auxons. Dat stasjon is mei in pleatslike TER-trein ferbûn mei it hoaadstasjon Besançon-Viotte yn de stêd. Guon TGV-treinen hawwe Viotte as begjinpunt en stopje dêrnei yn Besançon-TGV.
Troch de TGV binne de reistiden nei Parys (2 o 10 min), Lyon (2 o) en benammen Straasburch (1 o 40 min) koarter. Oer dy hegefaasjeline hat Besançon ek streekrjochte ferbinings mei Frankfurt am Main (4 o), Lúksemboarch, Marseille (3 o 50 min), Montpellier (3 o 50 min), Nancy en Nice.
Stedsferfier
Yn de stêd leit in tramline fan 14,5 km lang, dy't fan east nei west rydt. Dy line waard op 30 augustus 2014 iepene. Tramline 1 rydt it langere trajekt en tramline 2 hat deselde einpunt yn it westen, mar einiget oer in koarte sydline by it spoarstasjon Besançon-Viotte. Yn it easten is der in koart trajekt mei in inkelde spoar.
Akademystavering
De Akademystavering of "âlde stavering" is de offisjele Fryske Stavering dy't yn 1948 fêststeld waard, as opfolger fan de Selskipsstavering. Yn 1980 waard de Akademystavering ferfongen troch de Steatestavering of "nije stavering'.
By de brekking waard de kar makke om allinnich de brekking fan <oe> tenei oan te jaan mei <uo>: en ynstee fan en <mûrre>. Lykwols waard net feroare yn.
Candy Candido
Jonathan Joseph Candido (New Orleans, 25 desimber 1913 – Burbank Kalifornje, 19 maaie 1999) wie in Amerikaansk radioartyst, bassist, sjonger en tekenfilm stimakteur, dy't foaral te binnen brocht wurdt troch de ferneamde sin, "I'm feeling mighty low." Letter hat er liet mei deselde namme opnommen.
Candido is berne as Jonathan Joseph Candido yn New Orleans, Louisiana. Candido wie bassist en sjonger yn Ted Fio Rito syn big band, sy binne te sjen yn in Soundie, "Ma, He's Making Eyes at Me."
Candido hie hiel aparte stim; hy koe tige heech en tige leech prate en sjonge. It makke him geskikt foar komyske rollen yn radioprogrammas en animaasjefilms.
Holokaust
thumb|It haadgebou fan ferneatigingskamp [[Auschwitz]] thumb|Kaart mei kampen, getto's en transportrûtes thumb|right|Getto's yn Jeropa
De Holokaust (ôflaat fan it Grykske ὁλόκαυστον holókauston, 'folslein ferbaarnd') of Shoah (ek Shoa of Sjoa; Hebriuwsk: שואה Ha-Shoah, "katastrôfe") is in begryp dat brûkt wurdt foar de genoside op 'e likernôch seis miljoen Jeropeeske Joaden dy't yn de Twadde Wrâldkriich ombrocht binne, troch it stribjen fan de nazys om harren as etnyske groep út te rûgjen. It beslút ta de saneamde Endlösing ("einoplossing") fan wat de nazys as it "Joadske probleem" seagen, waard nommen op de Wannseekonferinsje yn 1942. Ek oare groepen, lykas de Roma (Sigeuners), leden fan Slavyske folken, homo's, Jehova's Tsjûgen, frijmitselders, geastlik beheinden, lichaamlik beheinden en politike tsjinstanners fan de nazys waarden systematysk útrûge, mar de moard op dy groepen wurdt strikt nommen net ta de Holokaust rekkene.
Kampen
Foar de Endlösung der Judenfrage wie it fan belang en meitsje in systeem.
Konsintraasjekamp
Sa't de namme it oantsjut wie in konsintraasjekamp (of wurkkamp) in plak dêr't tsjinstanners byelkoar brocht waarden, yn dit gefal fral Joaden. Fan dêre waarden de finzenen mooglik nei ferneatigingskampen ferfierd. In oare mooglikheid wie it brûken fan finzenen as arbeiders.
Ferneatigingskamp
Yn in ferneatigingskamp waarden de finzenen dy't net sûn genôch wienen om te wurkjen mei gas fermoarde. In stikmannich fan dy finzenen waarden ek brûkt as arbeiders om it swiere wurk foar de nazysoldaten te dwaan. By eintsjebeslút soene hja ek deadien wurde. De ferneatigingskampen wienen meast yn Poalen:
Medyske eksperiminten
In oar skaaimerk wie it brûken fan minsken foar medyske eksperiminten. Dútske dokters dienen sokke eksperiminten yn de kampen fan Auschwitz, Dachau, Buchenwald, Ravensbrück, Sachsenhausen en Natzweiler.
Meast ferneamd is de dokter Josef Mengele, dy't yn Auschwitz wurke. Syn part fan it spultsje wie it testen fan minsken yn drukkeamers, testen fan drugs, minsken ynfrieze, mei gemysk guod de eachklear fan bern besykje te feroarjen, amputaasjes en oare ferskriklike ûndersiken. right|thumb|250px|Sigeunerbern yn Auschwitz, ek slachtoffer fan de medyske eksperiminten Wat er noch mear dien hat is net bekend omdat gâns papieren mei gegevens troch Dr. Otmar von Verschuer fan it Keizer Wilhelm Ynstitút ferneatige binne. Minsken dy't in ûndersyk fan Mengele oerlibbe hienen waarden deadien.
Ik tink noch oan ien twilling yn it bysûnder: Guido en Ina fan fjouwer jier. Op in dei naam Mengele se mei. Doe't se weromkamen, wienen de bern striemin yn steat: hja hienen har mei de rêch oan mekoar naaid, lykas in Siameaske twilling. De wûnen wienen ynfektearre en der kaam dracht út. Hja skriemden dagenlang. Doe regelden de âlden—ik wit noch dat harren mem fan Stella hite—wat morfine en hja fermoarde de bern om har te ferlossen fan de pine.."
Getto
Wilens de Twadde Wrâldkriich waarden der getto's makke troch de nazys om Joaden en Sigeuners yn op te sluten. In getto is in buert yn in stêd mei muorren deromhinne, dêr't in soad Joaden byïnoar wenje moasten. It begryp getto wurdt meast brûkt, mar eartiids tsjutten de nazys it oan as 'Judischer Wohnberzirk' of 'Wohngebiet der Juden', it kin beide oerset wurde as Joadsk Wengebiet.
De nazys sette yn 1939 útein mei it ferfieren fan Poalske Joaden nei de ornearre buerten yn de Poalske stêden. De earste grutte getto, dy fan Piotrków Trybunalski, wie yn oktober 1939 ree. Om in getto hinne stiene muorren, eltse Joad dy't útnaaie woe waard deasketten. It Getto fan Warsjau wie it grutste getto, dêr hawwe 380.000 minsken yn opsletten sitten.
Fryslân en har ynwenners wilens de Holokaust
Fan de 852 Fryske Joaden oerlibje mar 235. It meastepart wenne yn Ljouwert. Der ha ek lytsere Joadske mienskippen yn Harns, Gordyk, Snits, Drachten en yn de Lemmer west. .
Referinsjes
thumb|right|250px|Holokaustmonumint yn Berlyn
Spien
In spien (ûnsidich: it spien; meartal: spiennen; Latynske, wittenskiplike namme: papilla mammaria) is by sûchdieren in ferhege diel fan it hûdweefsel oan beide kanten fan it boarst. By wyfkes binne de spiennen it lichemsdiel dêr't nei de berte molke it lichem troch ferlit om 'e jongen mei te fuorjen; by mantsjes binne de spiennen rudimintêr en hawwe se gjin funksje. Yn 'e Fryske sprektaal wurdt foar 'spien' tsjintwurdich ornaris it no folslein ynboargere hollanisme tepel brûkt. By bisten wurdt in spien gauris oantsjut as in oer. Hoewol't útsein de snaffeldieren (Monotremata) alle sûchdieren oer spiennen beskikke, ferskilt it oantal per soarte.
Anatomy
Spiennen komme altyd yn pearen foar. It binne ferhege dielen fan it hûdweefsel, dy't oan wjerskanten fan it boarst sitte. As der mear pearen binne, komt it foar dat se hielendal trochrinne oant de ûnderbealch (lykas by bargen). By guon bisten sitte de spiennen oan in omleechhingjende sek fêst, dy't it jaar hjit. Dat is bygelyks sa by kij, dy't fjouwer oeren hawwe, en by skiep en geiten, dy't twa oeren hawwe. By de minske sitte de spiennen yn 'e midden fan it boarst, oan wjerskanten fan 'e boarstbonke. Se wurde omjûn troch in gebiet dat de spienhôf of areola neamd wurdt, en dat dûnkerder fan kleur is om't dêr mear pigmint yn 'e hûd sit. By blanke en mongoloïde minsken binne it spienhôf en spien rôze of readich, wylst se by negroïde lju dûnkerbrún oant swart binne.
By manlju binne de spiennen rudimintêr en hawwe se gjin funksje. Dat manlju (en oare manlike sûchdieren) dochs spiennen hawwe, komt om't de ûntwikkeling fan it embryo yn earste ynstânsje froulik is en de froulike lichemsskaaimerken dus al oanwêzich binne as it geslacht ferskoot nei manlik. Dat bart pas nei't der manlike hormoanklieren groeid binne, dy't manlike hormoanen produsearje. Om't by manlju op dat punt de ûntjouwing fan 'e spiennen ôfbrutsen wurdt, binne harren spiennen yn 'e regel lytser en platter as dy fan froulju. Faak groeit der by manlju oan 'e râne fan 'e spiennen boarsthier, ek as de rest fan it boarst (frijwol) ûnbehierre is. By froulju foarmje de spiennen de toppen fan 'e boarsten.
Funksje
It fysiologyske doel fan spiennen is om molke te leverjen dêr't in poppe (by minsken) of de jongen (by bisten) mei fuorre wurde kinne. Sokke molke, by minsken tatemolke of tate neamd, wurdt produsearre yn 'e molkklier yn it frouljusboarst (by minsken) of yn it jaar of it weefsel ûnder it oer (by bisten) en fia it molkkanaal nei it spien ta laat. Yn 'e punt fan it spien komt it molkkanaal út yn in lyts gatsje yn 'e hûd, dêr't de molke troch nei bûten lekke of sûgd wurde kin. Dat proses hjit laktaasje. De measte sûchdieren produsearje inkeld molke as se in bern oan it boarst (by minsken) of drinkende jongen hawwe (by bisten). Yn 'e melkfeehâlderij wurde kij, mar ek skiep, geiten, kamielen en oare bisten melk (d.w.s. molkeprodusearjend) holden om't eigners harsels fiede wolle mei de molke of dy ferkeapje wolle foar ferwurking yn in molkfabryk.
It proses fan it fuorjen fan molke as froulju in bern oan it boarst hawwe, hjit boarstfieding. As de poppe it spien fan 'e mem (of tatemem) yn 'e mûle nimt en deroan begjint te sûgen, stimulearret dat de ôfjefte fan oksytosine troch de hypotalamus. Oksytosine is in hormoan dat mear oanmakke wurdt ûnder it swierwêzen en de refleks befoarderet dy't de molke sjitte lit. Dêrnjonken lit de ôfjefte fan oksytosine troch de stimulaasje fan 'e spiennen ek it limoer gearlûke nei't dat útrutsen is troch it swierwêzen en de befalling. Dat helpt om 'e slachieren yn it limoer lytser te meitsjen, wat wer needsaaklik is om post-partumbliedings foar te kommen. As de poppe oan it spien sûgd, lûke ek de lytse spieren yn it frouljusboarst gear, mei as gefolch dat de tatemolke út 'e molkklier parst wurdt om fia it molkkanaal nei it spien te rinnen.
Foar in goede stimulaasje fan it spien dy't al dizze prosessen yn wurking set, is it fan belang dat de poppe it spien goed yn 'e mûle nimt. Dêrfoar moat er de ûnderkant fan it spienhôf yn 'e mûle hawwe, sadat it eigentlike spien krekt ûnder syn boppelippe sit. As de poppe de ûnderlippe te ticht by it spien hat, resultearret dat yn fermindere sûchkrêft en dêrtroch yn ûnfoldwaande stimulaasje fan it spien. Ek kin it liede ta seare en barsten spiennen (spienkleauwen), wat wer in begryplike tsjinnichheid fan 'e mem ta gefolch hat om troch te gean mei boarstfieding. Nei de berte nimt de hoemannichte molke dy't yn 'e molkklier oanmakke wurdt, ta op basis fan 'e oanhâldende en tanimmende stimulaasje fan it spien troch de poppe. Salang't de poppe net ôfwûn wurdt, sil de molkeproduksje oanhâlde.
Poppen krije yn 'e lêste dagen fan it swierwêzen fia it bloed fan 'e mem en de plasinta ûnbedoeld hormoanen taspile, dy't derfoar soargje dat harren spiennen tsjûker en harren molkklieren aktyf wurde. Dêrtroch kinne de spiennen fan poppen soms flink ûnderhûdsk opsette. It kin dêrtroch ek foarkomme dat poppen yn 'e earste dagen nei de berte in bytsje molke produsearje dat harren út 'e spiennen lekt. Dat wurdt wol 'heksemolke' neamd. Soks hâldt lykwols binnen in pear dagen op om't de poppe nei de berte net mear it bloed (en dêrmei de hormoanen) fan 'e mem dielt.
Seksualiteit
Spiennen binne oer it algemien gefoelich by oanrekking. Dat is sa by sawol manlju as froulju, mar by manlju hat dy gefoelichheid almeast neat te krijen mei seksualiteit. By froulju is dat oars; by harren binne de spiennen in erogene sône. Stimulaasje fan 'e spiennen by in frou, bygelyks troch se te streakjen, der (sêft) yn te knipen of deroan te sûgen, liedt ta seksuële opwining. It kin by de frou sels (sij it yn seldsume gefallen) in orgasme feroarsaakje, sa't yn 2011 bewiisd is troch it ûndersyk nei funksjonele magnetyske resonânsjewerjefte (fMRI) fan Komisaruk et al.
Sûnt de njoggentjinde iuw is it ûntbleatsjen fan 'e spiennen fan froulju yn 'e Westerske maatskippij in kultureel taboe, hoewol yn guon lannen (lykas de Feriene Steaten) folle mear as yn oaren (lykas de measte Jeropeeske lannen). It taboe hâldt der ferbân mei dat spiennen by de frou in erogene sône binne; ferhelderjend is yn dit ramt dat der op it toanen fan 'e spiennen fan manlju hielendal gjin taboe rêst. Froulju wurde oer it algemien beskôge as topless (d.w.s. sûnder bedekkende klean oan 'e boppeste helte fan it lichem) as it spienhôf of in diel fan it spienhôf te sjen is. Foar guon froulju is it ûnbleatsjen fan 'e spiennen of boarsten in die fan ferset tsjin wat se sjogge as seksistysk paternalisme, wylst oaren it as in misdriuw beskôgje dat ferfolge wurde moat.
Yn 'e ienentweintichste iuw is der op dit mêd wrâldwiid in oanboazjende ynfloed fan it taboe te merken, dy't feroarsake wurdt trochdat ynfloedrike sosjale media as Facebook en Instagram de rest fan 'e wrâld de Amerikaanske kekenens besykje op te lizzen troch foto's fan froulike spiennen te ferbieden. Op Instagram waarden foarhinne sels foto's fan froulju ferwidere dy't harren poppen boarstfieding joegen om't sokke bylden "oanstjitjaand" wêze soene. Dat late lykwols, ek yn 'e Feriene Steaten sels, ta sa'n trelit dat de webside twongen wie syn regels oan te passen. Nettsjinsteande dat binne foto's fan froulju út oare kultueren, dêr't it net mear as normaal is om mei bleate boarsten om te rinnen, op Instagram noch altyd strang ferbean.
Oandwanings
By froulju komme ynlutsen spiennen (of spienretraksje) in soad foar. Dêrby hat de spien in holle ynstee fan in bolle foarm. As spiennen al fan 'e jonkheid ôf ynlutsen west hawwe, is dat in ûnskuldige ôfwiking, dy't mei plastyske sjirurgy ferholpen wurde kin as dêr priis op steld wurdt. It is wol sa dat by sa'n soarte yngreep senuwen en/of it molkkanaal skansearre reitsje kinne, sadat de frou neitiid minder gefoel yn 'e spiennen hat en/of gjin boarstfieding mear jaan kin. In spien dat ynienen, yn koarte tiid, ynlutsen rekket, kin lykwols in teken wêze fan boarstkanker. Ynlutsen spiennen meitsje it jaan foar boarstfieding dreger, mei't de poppe de spien minder goed fine kin. It is dan ekstra wichtich om 'e poppe hieltyd soarchfâldich oan it boarst te lizzen, sa nedich mei de help fan in laktaasjekundige.
Spienkleauwen foarmje in oandwaning fan 'e spien, wêrby't de spienhûd langwerpige ferwûnings kriget yn 'e foarm fan barsten. Dat is faak te witen oan in ferkearde oanlistechnyk fan 'e poppe by it jaan fan boarstfieding. As de poppe sa oanlein wurdt dat er net inkeld de spien sels, mar ek in diel fan it spienhôf yn 'e mûle nimt, bedarret de spien sels by him hielendal efter yn 'e mûle, tsjin it sêfte ferwulft oan. Dêr kin de poppe net yn 'e spien bite en kin de spien likemin op oare manearen skansearre reitsje.
Ofwikings
It hawwen fan mear as twa spiennen (polytely) komt ûnder minsken foar by 1% fan 'e wrâldbefolking. Sokke lju hawwe ien of twa soms ferhege rôze of brune plakjes of echte spientsjes op 'e saneamde molklist, de line fan it skouder oant de ljisk. Sokke ekstra spiennen befine har almeast leger op it liif as de normale spiennen, en wurde faak oansjoen foar in maal, om't it spienhôf ornaris ûntbrekt. Soms kin ûnder sa'n ekstra spien in molkklier sitte dy't opset as de persoan yn kwesje (mei de echte spiennen) boarstfieding jout.
Ype Schaaf
Ype Schaaf (Ljouwert, 12 april 1930 – Utert, 16 augustus 2003) wie in Nederlânsk predikant en sjoernalist fan Frysk komôf.
Schaaf waard yn 1959 sindingspredikant yn Kameroen nei in stúdzje teology oan de Ryksuniversiteit Grins. Doe't er werom kaam yn Nederlân yn 1968 kaam er yn tsjinst fan it Nederlands Bijbelgenootschap.
Tusken 1977 en 1990 foarme er mei Sytze Faber de haadredaksje fan it Friesch Dagblad. Hy skreau ferskate boeken, dêr't in stikmannich fan yn it Frânsk oerset binne.
Tema's dêr't er him mei dwaande hâlden hat wiene de Kristlike sinding, Afrika, Fryslân, evangeelje en kultuer. Foar de NCRV-omrop ferskynde er út en troch op telefyzje. Koart foar syn hommels ferstjerren wie er noch begûn oan in proefskrift.
Albrecht Dürer
thumb|225px|Albrecht Durer (selsportret) Albrecht Dürer (Neurenberch, 21 maaie 1471 - dêre, 6 april 1528) wie in Dútske skilder en graveur út de betide renessânse.
Biografy
Op syn 15-de wie Dürer yn oplieding by de skilder Wolgemut, dy't net al te opmerklik wurk yn in lette Goatyske styl produsearre. Dürer learde by him net allinne skilderjen, mar ek houtfykjen en kopergravueres. Nei fjouwer jier gie Dürer op reis.
Yn 1492 kaam Dürer oan yn Kolmar om it wurk fan Martin Schongauer, yn dy tiid in respektearre skilder-graveur, te bestudearjen. It die bliken dat Schongauer doe al in jier ferstoarn wie, mar syn famylje ûntfong him waarm, dêr en letter yn Bazel. Hy die dêr wat ûnderfining op mei metaalgravueres en meubelûntwerp. Yn 1494 reizge Dürer fia in koarte besite oan de Nederlannen werom nei Neurenberg. Ut de tiid fan syn earste omswervingen is suver gjin wurk bewarre bleaun.
Op 9 july 1494 troude Dürer, neffens ôfspraken dy't in syn ôfwêzigens makke wiene, mei Agnes Frey, dochter fan in lokale keapman. Oer de relaasje mei har is net in soad bekend. Hy soe net lang yn Neurenberg bliuwe. Yn de hjerst fan 1494 sette Dürer ôf nei Itaalje, en liet syn frou yn Neurenberg efter. Hy kaam telâne yn Venetië. Bewizen fan dizze reis binne werom te finen yn tekeningen en gravueres dy't in soad tinken dogge oan it Noard-Itaalje fan bygelyks Mantegna, Pollaiuolo, Lorenzo di Credi en oaren. Earne yn 1495 moat Dürer werom reizge wêze nei Neurenberg dêr't hy de tsien jier dêrop libje en wurkje soe.
Yn de earste jierren dêr wurke er meast yn de Noardeuropeeske tradysje, mar stie wol iepen foar ynfloeden fan de renessânse. Ut dizze perioade stamme syn grutte houtfykwurken, wêrûnder de Apokalyps. Undertusken wurke Dürer hurd oan syn feardigens as kopergraveur dêr't mear details mei te meitsjen wiene. Omdat it meitsjen fan kopergrafueres in stik djoerder wie as it wurkjen mei hout, makke hy dêryn doe benammen lytsere wurken.
Yn 1500 kaam de Venetiaanske keunstner Jacopo de Barbari, dy't Dürer yn Venetië moete hie, foar in skoftke nei Neurenberg. Fan him learde Dürer de lêste ûntwikkelings op it gebiet fan perspektyf, anatomy en proporsjes leare, dy't er as basis foar syn eigen stúdzjes brûke soe. Yn 1504 produsearre Dürer de ferneamde gravuere Adam en Eva wêrop te sjen is hoe subtyl syn gravearwurk is.
[[Ofbyld:Durergraf.jpg|thumb|Ingel Gabriël en Maria (houtfyk)
Foarbyld fan in grafysk wurk fan Dürer dêr't perspektyf de boppetoan yn fiert.]]
Nettsjinsteande syn sukses dêr, gie hy yn 1507 werom nei Neurenberg. Hy bleau oant 1520 yn Dútslân. Syn reputaasje wie doe al yn hiel Europa fêstige. Oant 1511 soe er him benammen dwaande hâlde mei skilderjen. Dy tiid levere syn bêste skilderijen op, mei as hichtepunten û.o. Adam en Eva (1507) en Maagd mei de Iris (1507) en in twadde ferzje fan de Apokalyps fan 1511.
Fan 1511 oant 1514 konsintrearre Dürer him wer op it gravearwurk, benammen op de kopergrafueres. Dêrnei, oant er yn 1520 nei de Nederlannen ôfreizge, hie Dürer in ferskaat oan projekten ûnder hannen.
Syn reis nei de Nederlannen, syn 4e en lêste grutte reis, makke er yn it selskip fan syn frou. Yn de Nederlannen makken se ferskate rûnreizen; ûnder oaren dienen se Nijmegen, De Bosk, Brussel, Gint, Brugge en Seelân oan. Yn 1521 gie it wer op Neurenberg oan. Dürer hie op syn reis in sykte oprûn, dêr't hy de rest fan syn libben lêst fan hâlde soe.
Syn swakke sûnens wie der debet oan dat er yn syn lêste jierren yn Dútslân gjin grutte wurken mear makke. Ut dy tiid stamme in tal portretten wêrûnder ien fan de Rotterdamske filosoof Erasmus.
Dürer, de earste 'moderne' skilder yn Noard Europa
It belang fan Albrecht Dürer foar de ûntwikkeling fan de keunst yn Noard Europa is dat hy in grutte bydrage levere hat oan it ûntwikkeljen fan it perspektyf sa't dat oant hjoed de dei yn û.o. de skilderkeunst noch in soad brûkt wurdt. Fierder wie Dürer ien fan de earsten dy't, yn in tiid dat de keunst yn tsjinst stie fan de tsjerke, profane ûnderwerpen skildere.
Hoewol Dürer benammen bekend is en bewûndere wurdt fanwege syn grutte gravueres binne de twa hjir ôfbylde profane wurkjes guon fan de meast brûkte.
Lippenwâlde
Lippenwâlde is in buorskip dy't yn de himrik fan De Hommerts leit. Hy leit besuden De Hommerts yn de gemeente Súdwest-Fryslân.
De namme komt foar as Lippenwoude, Hlottingen wolde en Lwttingen wald. It earste stik fan de namme ferwiist nei in famyljenamme Lottinga, letter Lippinga.
Yn Lippenwâlde stoarte op 5 maaie 1943, yn de Twadde Wrâldoarloch in Britske Stirling del. De bommesmiter wie troch in nachtjager delsketten. De acht bemanningsleden kamen allegear om en lizze begroeven op it Earehof Ypekolsgea yn Ypekolsgea.
Melst
thumb|Lizzing Melst (Dútsk: Mildstedt) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Melst hat 3786 ynwenners (2010).
The Matrix (franchise)
The Matrix ("De Matrys") is in Amerikaanske mediafranchise dy't betocht en kreëarre waard troch it senarioskriuwers- en regisseursduo de Wachowski's. De rige begûn mei de film The Matrix, út 1999, wêryn't haadpersoan Neo ûntdekt dat de wrâld dêr't er syn hiele libben yn libbe hat, eins neat oars is as in reuseftige simulearre reäliteit, dy't 'de Matrys' neamd wurdt. The Matrix heart ta it science fiction-subsjenre fan 'e cyberpunk en is eigendom fan filmstudio Warner Bros. Der binne fjouwer dielen fan 'e filmsearje makke, en de rest fan 'e frachise bestiet út in animaasjefilm, in efter-de-skermendokumintêre, en ferskate soundtrackalbums, fideospultsjes, strips en boeken.
The Matrix
The Matrix spilet yn in post-apokalyptyske, dystopyske takomst, wêryn't de minskheid ûnbewust fêst kommen is te sitten yn 'de Matrys', in simulearre reäliteit dy't makke is troch yntelliginte masines om 'e minsken ôf te lieden wylst se harren lichems brûke as enerzjyboarne. As kompjûterprogrammeur en hacker Neo (Keanu Reeves) dat ûntdekt, rekket er behelle yn in opstân tsjin 'e masines mei oare lju dy't befrijd binne fan 'e Matrys, ûnder wa Trinity (Carrie-Anne Moss) en Morpheus (Laurence Fishburne).
The Matrix waard regissearre troch de Wachowski's nei in senario fan harrensels. De film gie op 31 maart 1999 yn premiêre, en brocht $463,5 miljoen op tsjin in budget fan $63 miljoen. The Matrix wûn fjouwer Oscars, twa BAFTA's en twa Saturn Awards en wie in daverjend kritysk en kommersjeel súkses.
The Matrix Reloaded
Yn The Matrix Reloaded wurdt de ûndergrûnske stêd Zion, it lêste ûntwyk fan 'e minsken dy't noch frij binne fan 'e Matrys, bedrige troch in oanfal dy't op hannen is fan in leger fan masines. Om 'e oanfal ôf te slaan en Zion te rêden, moatte Neo (Reeves), Trinity (Moss) en Morpheus (Fishburne) de boarne fan 'e Matrys sjen te berikken.
The Matrix Reloaded waard op 'e nij regissearre troch de Wachowski's nei in senario fan harrensels. De film gie op 7 maaie 2003 yn premiêre, en brocht $739,4 miljoen op tsjin in budget fan $150 miljoen.
The Matrix: Revolutions
Yn The Matrix: Revolutions fjochtsje Neo (Reeves) en Trinity (Moss) en harren meistanners troch om Zion, en dêrmei de minskheid, te rêden. Yn 'e striid tusken minsken en masines docht him in ûnberekkenber ferskynsel foar yn 'e foarm fan agint Smith (Hugo Weaving), dy't Neo al lang lyn ferslein tocht te hawwen. Ynstee blykt Smith troch syn nederlaach yn 'e striid tsjin Neo losmakke te wêzen fan 'e Matrys, sadat er no in selsstannich funksjonearjend kompjûterprogramma mei in eigen aginda wurden is. En dy aginda beslacht folsleine ferwoastging, sawol fan 'e simulearre reäliteit fan 'e Matrys as fan 'e echte wrâld.
The Matrix: Revolutions waard ek wer regissearre troch de Wachowski's nei in senario fan harrensels. De film gie op 5 novimber 2003 yn premiêre, en brocht $427,3 miljoen op tsjin in budget fan $150 miljoen.
Letter ferfolch
Hoewol't de Wachowski's harren oarspronklik neat te loovjend útlieten oer it idee om in fjirde film te meitsjen yn it ramt fan The Matrix, waard yn 2017 troch it tydskrift The Hollywood Reporter bekendmakke dat der dochs in nije ferfolchfilm yn preproduksje nommen wie. Dat waard yn augustus 2019 formeel befêstige troch Warner Bros. De nije film soe regissearre en skreaun wurde troch Zak Penn sûnder bemuoienis fan de Wachowski's, hoewol't Lilly Wachowski doe oanjoech dat de produksje har folsleine goedkarring hie. Letter waard bekendmakke dat de film fan Penn ien fan twa nije Matrix-projekten wie, en dat Lana Wachowski belutsen wie by it oare. Uteinlik gie it projekt fan Lana Wachowski troch en dat fan Penn net.
The Matrix: Resurrections
The Matrix: Resurrections spilet sechstich jier nei The Matrix: Revolutions. Neo (Reeves) libbet in skynber normaal bestean as in ûntwikkeler fan fideospultsjes, mar hat ûnderwilens muoite om fantasij fan 'e reäliteit útinoar te hâlden. In groep rebellen befrijt Neo, holpen troch in programmearre ferzje fan Morpheus (Yahya Abdul-Mateen II), fan in nije ferzje fan 'e Matrys. Se wolle syn help hawwe by it befjochtsjen fan in nije fijân, dy't Trinity (Moss) finzen hâldt.
The Matrix: Resurrections waard regissearre troch Lana Wachowski nei in senario fan harsels, David Mitchell en Aleksander Hemon. De film gie op 18 desimber 2021 yn premiêre, en brocht $190 miljoen op tsjin in budget fan $156,6 miljoen.
Animaasje
The Animatrix is in Japansk-Amerikaanske anime-tekenfilm, dy't bestiet út njoggen ûnderskate koarte films basearre op 'e oarspronklike The Matrix-trilogy. Fjouwer fan 'e koarte films waarden skreaun troch de Wachowski's. Mei-inoar jouwe de njoggen dielen it eftergrûnferhaal fan The Matrix wer. Sa wurdt de oarspronklike oarloch tusken minsken en masines beljochte dy't late ta de kreaasje fan 'e Matrys troch de masines. Oaren fan 'e njoggen koarte films binne sydferhalen dy't it universum fan The Matrix fierder útwreidzje.
The Animatrix waard regissearre troch sân ûnderskate regisseurs, en der wiene ek sân ferskillende senarioskriuwers by belutsen. De film waard op 3 juny 2003 direkt-op-fideo útbocht.
Muzyk
Yn it ramt fan The Matrix binne de folgjende soundtrackalbums útbrocht:
Fideospultsjes
Yn it ramt fan The Matrix binne de folgjende fideospultsjes útbrocht:
Boeken
Foar in folsleine en byholden list fan alle boeken dy't yn it ramt fan en oer The Matrix ferskynd binne, sjoch dizze list op 'e Ingelske Wikipedy.
Strips
The Matrix Comics binne in rige stripferhalen yn it ramt fan The Matrix, dy't tusken 1999 en 2003 fergees te lêzen wiene op 'e webside fan 'e franchise. Ien dêrfan waard yn 1999 yn printe foarm weijûn yn bioskopen by wize fan promoasjemateriaal foar de earste film. De measten waarden letter werpublisearre troch Burlyman Entertainment, wêrby't inkele nije ferhalen tafoege en âlden by de tiid brocht waarden. Yn 2003 en 2004 waarden se útbrocht yn twa paperbackalbums, en yn 2019, foar it tweintichjierrich jubileum fan 'e franchise, yn in hardcoveralbum.
Masalân
thumb|260px|Bestjoerlike yndieling fan Nederlân om [[1000 hinne neffens Willem Bilderdijk. Op de kaart is de goa Masalân te sjen. De kaart is oars net histoarysk]]
Masalân wie yn de midsiuwen in goa yn it suden fan Súd-Hollân. It omfieme in gebiet oan wjerskanten fan de útrin fan de Maas. Yn súdlike rjochting grinsde Masalân oan Scaldemarland, dat harren útstrekke by de iggen del fan Easterskelde. Yn noardlike rjochting grinze it oan Rynlân, it gebiet oan wjerskanten fan de Alde Ryn, fan ôf Bodegraven.
Hessel Miedema
Hessel Miedema (Snits, 21 jannewaris 1929 - Amsterdam, 14 april 2019) wie in Frysk dichter-skriuwer en keunsthistoarikus oan de Universiteit fan Amsterdam. Miedema gou as ynternasjonaal gesachhawwend kenner fan Karel fan Mander.
Hy wie nau belutsen by it tydskrift Quatrebras, dat út Amsterdam wei lieden waard, mar yn Fryslân net folle wurdearring krige. Fan 1957-1963 wie er direkteur fan Museum It Prinsessehof. Syn literêre wurk tsjûget fan krêft en byldzjend fermogen, mar ek fan koarte azem. Naam yn april 1964 ôfskied fan de fryske literatuer.
Yn 1963 gie er werom nei Amsterdam om syn dissertaasje oer Karel fan Mander te skriuwen.
Miedema stoar yn de âldens fan 90 jier yn syn wenplak Amsterdam.
Trojaanske Oarloch
De Trojaanske Oarloch is in wichtich foarfal út de Grykske mytology. In grut tal fan de mytologyske ferhalen hawwe op ien of oare wize mei dy oarloch út te stean. It boek fan Homerus de Ilias (Ἴλιον = Troaje) is in epos, dat in episoade út it lêste jier fan de tsien jier duorjende oarloch tsjin Troaje beskriuwt. In gearwurking fan Griken, troch Homerus Agajers neamd, soe ûnder lieding fan kening Agamemnon Troaje beleger hawwe en ynnommen. De Trojanen neamt er Dardanoi (Δάρδανοι).