cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Skiermûntseagersk
Mulwurdsfoarming
In oar ferskil mei it Standertfrysk, mar in oerienkomst mei it Ingelsk, is dat mulwurden it efterheaksel -ed krije kinne as se (ek) as eigenskipswurd fungearje. Sa kin men it dus hawwe oer in heskôked ooi ("in hurdsean aai") of kin men sizze dy man is gúed ynwerked ("dy man is goed ynwurke"). De op dy wize foarme eigenskipswurden kinne dan ek wer gewoan ferbûgd wurde: in grien farveden stúel ("in grien ferve stoel"). As dêrtroch in rige fan trije wurdlidden sûnder klam foarme wurdt, lykas by it tiidwurd mitselje ("mitselje"), dêr't eins de foarm mitseleden (mei trije sjwa's efterinoar) ûntstean soe, dan falt it middelste ûnbeklamme wurdlid dertuskenút. It is dus in mitselden mieuwre ("in mitsele muorre").
Oare bysûnderheden oangeande de tiidwurdsferbûging
By tiidwurden op -je docht him ek it ferskynsel foar dat it (koarte) lûd yn 'e stam fan it wurd oprutsen wurdt ta in lange fokaal as de foarm fan it oangeande wurdlid by de ferbûging feroaret fan sletten ta iepen. Dus men seit bgl. fan ik winje ("ik wenje") en wy winje ("wy wenje"), mei de i fan "pit", mar it is dò weneste ("do wennest") en ik hew wene ("ik haw wenne"), mei de lange e fan "reek". In oare eigenaardichheid fan 'e ferbûging fan tiidwurden op -je is dat de trêde persoan inkeltal notiid yn it Skiermûntseagersk gjin útgong op -et kriget, mar op -e, en sadwaande inkeld troch de kontekst ûnderskaat wurde kin fan 'e doetiidsfoarm. By it tiidwurd werkje ("wurkje") seit men dus fan hy werke, wat sawol "hy wurket" as "hy wurke" betsjutte kin.
Klanklear
Ek op it mêd fan 'e klanklear en stavering besteane der frijwat ferskillen tusken it Skiermûnteagersk en it Standertfrysk. As wichtichste ûnderskie jildt dat it Skiermûntseagersk de nijere brekking (it ferskynsel dat soarget foar de lûdsferoaring tusken "beam" en "beammen") net hat. In oar grut ferskil is dat it Skiermûntseagersk net oer nasale lûden beskikt (sa't it Standertfrysk dy hat yn wurden as "aanst", "iensum", "lins" en "ûnsin"). Fierders makket it eilândialekt op it mêd fan 'e lûden ûnderskie tusken twa soarten koarte a's: it koarte net-rûne iepen foarlûd, oftewol de a fan "kap", en it koarte net-rûne iepen efterlûd, dat men oantsjutte kinne soe as de a fan "bak", al wurdt dy yn it Standertfrysk net bewust útsprutsen, mar inkeld reälisearre as in fariant fan 'e earste a. It ferskil is dat de twadde foarm fierder nei efteren yn 'e mûle útsprutsen wurdt. Oarsom komme de o fan "hok" en de û fan "rûch" yn it Skiermûntseagersk inkeld foar yn lienwurden, krekt as de twalklank [u.ǝ], fan "goed".
De twaklanken "aai", "ai" en "ei" wurde útsprutsen lykas yn it Wâldfrysk. De "au" komt gauris yn it stee fan 'e â, dy't yn it eilândialekt ûntbrekt; ferlykje foarmen as aud ("âld"), haun ("hân"), laun ("lân"), saun ("sân") en straun ("strân"). De "ea" fan "beam" en "eo" fan "freon" komme yn it Skiermûntseagersk allinne mar foar as se foàr in r steane, yn 'e kombinaasjes eer en eur. Wol is dêrby mooglik dat dy r stom is (yn 'e taalkunde r-deleesje neamd), lykas yn it wurdt meurn ("moarn"), dat rymt op "gleon". It iennichste Skiermûntseagerske lûd dat net foarkomt yn it Standertfrysk is de twaklank eeuw, dy't útsprutsen wurdt as [ɛ.ṷ], dus de ê fan "bêd", folge troch de û fan "rûch".
Wat de konsonanten oangiet, komt it Skiermûntseagersk grutdiels oerien mei it Standertfrysk. Sa stiet ek hjir nea in z, v of ch oan it begjin fan in wurd. En in g dy't in wurdinisjale posysje hat, wurdt altyd útsprutsen as de "hurde" plofklank [ɡ] (fan "goed"), en nea as de "sêfte" wriuwklank [ɣ] (fan drage). Lykwols besteane der sterke oanwizings dat soks net altyd sa west hat, en dat de "hurde" g in frij resinte ûntliening oan it Standertfrysk is, dy't oarspronklik yn it eilândialekt net foarkaam. Krekt as de Fryske eilândialekten fan Skylge (it Skylgersk en it Aastersk) beskikt it Skiermûntseagersk oer de konsonantekluster [sx] (sch fan school) as ekwifalint foar de Standerfryske [sk] (sk fan "skoalle"), lykas yn schúele ("skoalle") en schiimer ("skimer"). It is al nuveraardich dat it ferhollânske Amelânsk dêrfoaroer krekt de [sk] beholden hat. Ek de troch-Fryske klank [ʧ] (tsj fan "tsjerke") komt net yn it Skiermûntseagersk foar, dat dêrfoar as ekwifalint de [c] (tj fan "tjems") oanhâldt, lykas yn tjattel ("tsjettel") en tjúenderee ("tsjoenderij"), en ek tjiis ("tsiis"), mei't de [ʦ] (ts fan "tsien") yn it eilândialekt krektlyk ûntbrekt.
Al mei al binne de ferskillen op it mêd fan 'e klanklear tusken it Skiermûntseagersk en it Standertfrysk sa grut dat Friezen fan it fêstelân der klauwen oan hawwe sille om in eilanner dy't it eigen dialekt sprekt, te ferstean. Ferlykje bygelyks de folgjende wurden: airk ("jerk"); beum ("boaiem"); eeuwnrast ("ûnrêst"); fieuwl ("fûgel"); got ("grut"); hes ("hurd"); jiet ("ljocht"); jocht ("rjocht"); júer ("djoer"); lytj ("lyts"); oofgreeuwn ("ôfgrûn"); peeuwn ("pûn"); scheeuwe ("skowe"); tjarkhafsbimmen ("tsjerkhôfsbeammen"); tjaune ("justerjûn"); en wes ("wurd"). It is allegearre wol nei te kommen as men it sa op papier sjocht, mei de betsjutting derby, mar yn it spraakgebrûk sil sûnder foarkennis de fersteanberheid dochs yn 'e knipe komme.
Stavering
Oare ferskillen berinne bygelyks it mêd fan 'e stavering. Sa wurdt yn it Skiermûntseagersk de [i] (i fan "bite") altyd stavere mei in y, ek as er yn in iepen wurdlid foarkomt, dus wyt ("wyt"), mar as men dat wurd ferbûcht, dan wurdt it bgl. wyte snie ("wite snie"). Krektsa wurdt de lange [i:] (ii fan "wiid") yn it Skiermûntseagersk altyd mei "ii" skreaun, ek yn iepen wurdlidden. Dus it meartal fan tiid ("tiid") is tiiden ("tiden"). De lange ú, oan 'e oare kant, wurdt yn tichte wurdlidden stavere as "uu", lykas yn suuch ("sûch"), mar yn iepen wurdlidden as ú, lykas yn súgen ("sûgen"). Ek de twalûden [ɪ.ǝ] (fan "beam"), [o:i̭] (fan "moai") en [y.ǝ] (fan "flues") wurde yn it Skiermûntseagersk oars stavere as yn it Standertfrysk, nammentlik as ee, ooi, resp. úe.
De stavering fan it Skiermûntseagersk giet foar it oergrutte diel tebek op 'e stavering dy't Douwe Fokkema sr. yn 1968 foar syn Wezzenlist fan it Schiermonnikoogs brûkte. De stavering ië (of iê) foar de twaklank [i.ǝ] (fan "wiet") en eou foar de typysk Skiermûntseager klank [ɛ.ṷ], dy't men wol tsjinkomt yn it âldere wurk fan dichters as Lammert Wiersma, wie dêryn al oanpast (ta de skriuwwize ie, resp. eeu). Foar de moderne stavering, fêstlein yn it Eilander Wezzenbúek (2002), is Fokkema syn skriuwwize yn oerlis mei de Taalplúech noch justjes oanpast. Sa wurde de twaklanken dy't Fokkema as ieu en eeu skreau no stavere as ieuw en eeuw, wylst koarte fokalen yn in wurdeinige posysje in klamteken krigen hawwe (jò, tò, dà, wè) om 'e útspraak dúdliker wer te jaan. De meast yngripende feroaring is dat de stomme r, dy't Fokkema oeral weiliet, no wer skreaun wurdt, mei't it weilitten grutte beswieren bliek te hawwen foar it lêsgemak. Sadwaande hawwe no ferbûgingsfoarmen fan in tiidwurd mei in stam op -r wer in konsekwinte skriuwwize. Allinnich yn wurden dêr't de stomme r inkeld etymologysk fan aard wie, falt er no noch fuort, lykas yn it wurd ben ("bern").
Priuwke
Hjirnei in priuwke fan it Skiermûntseagersk, in fragmint út it foaropwurd (feurwes) fan it Eilander Wezzenbúek, troch Willem Visser en Siebren Dyk: "De tòstand fan it Eilanders is yn de gúed dôtich jier nooi it ferschiinen fan de Wezzenlist net echt eeuwrs wezzen. Wy heupe, krekt as Fokkema mooi syn Spraakkunst en Wezzenlist, mooi dit wezzenbúek mooi tò werkjen oon de ferstarking fan de posytsje fan en de waardering feur it Eilanders. Tògelyk wette wy maar al tò gúed, dat it (fut)bestain kinnen fan in taal yn it aiste plak bepaald wedt troch in geheel fan sosjale, ekonomyse, kulturele en psychologyse faktoren en dat de rol fan in wezzenbúek der net got yn wazze kin. Fansalm hewwe wy mooi dit wezzenbúek aik in mair wytenschaplik dúel feur aigen: it Eilanders, ne't it nach kin, nach in keer gúed fastleze en dertroch tògonklik metje feur taalkundich eeuwndersiek (yn 'e rúmste sin fan it wes). Derom binne útstorven, ferauderde en seldsume wezzen, búgings- en ferfúegingsformen en faste ferbiiningen aik opnimd en binne der soms freewat útfúerige tòlichtingen by bepaalde wezzen af betjottingen jeeuwn."
Kollumerlânsk
It Kollumerlânsk is de foarm fan it Westerkertiersk, in Nedersaksysk Grinslânsk dialekt, sa't dat sprutsen wurdt yn it easten fan 'e Fryske gemeente Kollumerlân, yn 'e doarpen Boerum, Muntsjesyl en Warfstermûne. Neffens in rûzing út 2003 waard it doe noch praat troch likernôch 500 minsken, dêr't de measten fan ta de âlderein hearden. It sprekkerstal nimt dan ek ôf.
Kollumerlânsk, Kollumersk en Kollumerpompstersk
It Kollumerlânsk moat net betize wurde mei it Pompstersk, in Nedersaksysk oergongsdialekt tusken it Frysk en it Westerkertiersk, dat sprutsen wurdt yn it doarp Kollumerpomp, noch mei it Kollumersk, dat in Stedsk dialekt is dat sprutsen wurdt yn it doarp Kollum.
Karakteristiken
It Kollumerlânsk is de uterste westlike fariant fan it Grinslânsk, en hoewol't it grif in beskate ynfloed fan it Frysk ûndergien hat, is it noch dúdlik in Nedersaksyske taalfariant. Dat yn tsjinstelling ta it oanbuorjende Pompstersk, dat in oergongsfoarm tusken it Wâldfrysk en it Nedersaksysk is. Hoewol't ek it Pompstersk ta it Nedersaksysk rekkene wurdt, is de Fryske ynfloed yn dat dialekt folle dúdliker oanwêzich. Dy ynfloed uteret him bygelyks yn 'e g, dy't yn it Pompstersk útsprutsen wurdt as de hurde Fryske [ɡ] fan 'gat', wylst men yn 'e Kollumerlânsktalige doarpen Boerum, Muntsjesyl en Warfstermûne de 'g' op 'e Nedersaksyske manear as [x] of [ɣ] útsprekt (lykas yn 'berch', resp. 'brêge').
Sân (kleur)
Sân is in kleur dy't yn 'e regel beskôge wurdt as in tint fan brún of fan bêzje. De namme ferwiist nei de kleur fan it sân op 'e measte strannen yn 'e wrâld.
As namme foar in kleur waard it wurd sand yn it Ingelsk foar it earst optekene yn 1627.
De normalisearre kleurkoördinaten foar sân binne (frijwol) gelyk oan dy foar ekru.
Jörgen Raymann
thumb|220px|Raymann yn desimber 2012 220px|right|thumb|Jörgen Raymann (2011) Jörgen Henri Raymann (Amsterdam, 13 augustus 1966) is in Nederlâns-Surinaamsk kabaretier/stand-upcomedian en presintator. Hy presintearet it telefyzjeprogramma Zo Raymann en earder de Comedy Factory by de NPS (no NTR) op Nederlân 3. Teffens treedt hy op yn it teäter. Sûnt 2005 is Jörgen ambassadeur fan Unicef, lykas Trijntje Oosterhuis, Edwin Evers, Sipke Jan Bousema, Monique van de Ven en Paul van Vliet.
Biografy
Raymann is lid fan het komitee fan oanrekommandaasje fan de Stichting Keunstwurken Leo Glans.
Yn 2007 sette er útein mei it projekt Verder leren dan je neus lang is, nei oanlieding fan it ferheegjen fan de learplichtige leeftiid nei 18 jier. Op 21 augustus 2012 waard hy troch fredesorganisaasje IKV Pax Christi beneamd ta Minister fan Frede.
Bôgesjitten op de Olympyske Simmerspullen 1920
De Olympyske Simmerspullen 1920, ek wol de VIIe Olympiade neamd waarden yn 1920 yn Antwerpen, Belgje hâlden. It bôgesjitten waard hâlden yn it Nachtegalen Park. Nei't it net op it programma stie tidens de Spullen fan 1912 yn Stokholm stie it yn 1920 foar de manlju wer op it programma om hjirnei oant de Spullen fan 1972 yn München fan it programma te ferdwinen.
Boskwytflinterke
It Boskwytflinterke (Leptidea sinapis) is in soarte yn de famylje fan de Wytflinters (Pieridae).
Foarkommen
It Boskwytflinterke is in honkfêste soarte. De flinters hâlde fan fochtige waarme greiden. It Boskwytflinterke is oant 1990 in pear kear efterelkoar fûn. Mar nei in koarte tiid wie it skaai dan ek wer ferdwûn. Yn 1993 is de soarte wer sjoen op de Sint-Pitersberch. Der wurde no alle jierren Boskwytflinterkes sjoen. De soarte wreidet selfs wat út.
Op de reade list stiet de flinter as gefoelich.
Flinter
It is in hiele gefoelige flinter mei ovale wjukken. De flinter hat in aparte manier fan fleanen: Se geane in bytsje omheech en dan wer in bytsje omleech. De wjuklingte is likernôch 20 mm. By it mantsje is it plak op de foarwjuk donkerder as by it wyfke.
Rûp
De rûp kin 20 mm lang wurde. It liif is felgrien mei in giele streek oer de rêch. De hiele rûp is bedutsen mei lytse hierkes. De rûp groeit in de simmer mar wurd hast nea sjoen. De pop oerwinteret tsjin in stâle fan in plant oan.
De rûp fret fan Giele Skuontsjes, Tôchklaver en Wikje.
Bôgesjitten op de Olympyske Simmerspullen 1972
De Olympyske Simmerspullen fan de XXe Olympiade waarden yn 1972 hâlden yn it West-Dútske München. It bôgesjitten waard hâlden yn it Bogenschießanlage. It wie de fiifde kear dat it bôgesjitten op it programma stie. En de earste kear sûnt de Spullen fan 1920.
Blokker (plak)
Blokker is in Westfrysk doarp yn de gemeenten Hoarn en Drechterlân. It bestiet út twa plakken: Westerblokker Oosterblokker (West-Frysk: Oôsterblokker). Westerblokker makket tsjintwurdich diel út fan de gemeente Hoorn, Oosterblokker fan de gemeente Drechterlân. Westerblokker wurdt troch de gemeente en provinsje ek wol gewoan Blokker neamd. Blokker hat 5.580 ynwenners (2007), wêrfan 1.570 yn Oosterblokker wenje en 4.010 yn Westerblokker.
Blokker krige yn 1964 lanlike bekendheid doe't yn it gebou fan de pleatslike grientefeiling "Op Hoop van Zegen" The Beatles twa kear achterelkoar optreden - harren ienige optredens ea op Nederlânske grûn. Wol ha se yn Hillegom noch in konsert jûn, dat wie de tv-registraasje.
It plak is al iuwen opdield yn twa dielen, al yn de 13e iuw wurdt sprutsen oer in eastlik en in westlik diel, mar it is pas sûnt 1979 dat Blokker yn ferskillende rjochtsgebieten falt. Oant 1979 wie Blokker sels in eigen gemeente, oant dize opdield waard yn de gemeenten Hoorn, Bangert (Drechterlân) en Venhuizen.
Oosterblokker is wat men it eastlike gebiet neamde fan de Blokwar(ren). Yn 1396 komt it plak foar as Oesterblocwer, yn 1414 as Oisterblocweer en yn 1639 as Ooster Blocker.
Westerblokker is wat men it westlike gebiet neamde fan de Blokwar(ren). Yn 1289 komt it plak foar as Westerblokweere, yn 1396 as Westerblocwer en yn 1639 as Wester Blocker.
Omgong fan Itaalje 2009
De 92ste edysje fan de Omgong fan Itaalje waard hâlden fan 9 oant en mei 31 maaie 2009.
Startplak en einstreek
De start wie yn Lido di Venezia, in plak (frazione) yn de Italjaanske gemeente Feneesje.
Blokker (plak)
Op de súdlike dyk fan de Blokwarren ûntstie noch in plak, it hjoeddeiske doarp Blokdyk, dat leit ek yn de gemeente Drechterlân, mar wie yn 1979 in diel wurden fan de sûnt 2006 eardere gemeente Venhuizen.
Omgong fan Itaalje 2009
Startplak en einstreek
De einstreek lei yn Rome de haadstêd fan Itaalje en tagelyk haadstêd fan de regio Latium en de provinsje mei deselde namme Rome.
Earste Fryske dielnimmer
Maarten Tjallingii fan Ljouwert fytsend foar it Nederlânske Rabobank, wie yn 2009 de earste Fries dy't meidie oan de Omgong fan Itaalje. Hy waard 100ste yn it einklassemint.
Skiednis fan It Amelân
De skiednis fan It Amelân hat it eilân kultureel in mingeling makke fan Hollânske en Fryske eleminten, en hat laat ta in unike eilânkultuer.
List fan planetoïden 14301-14400
Dit is in list fan planetoïden 14301-14400.
Skiednis fan It Amelân
Iere skiednis
It Amelân is yn geologysk opsicht in frij jong eilân. It waard pas drûch lân, krektas in grut part fan de rest fan Nederlân, yn it lêste tiidrek fan 'e geology, it Holoseen. It Amelân wie yn it earstoan in part fan it fêstelân; pas nei't de see om it begjin fan 'e jiertelling hinne troch de dunerige bruts en it feangebiet dêrefter fuortsloech, waard it in eilân.
Wannear't de earste minsken harren op It Amelân nei wenjen setten, is ûndúdlik, mar yn alle gefallen moat it eilân fan likernôch it jier 850 ôf bewenne west hawwe. De earst oerlevere minsklike aktiviteit op It Amelân wie nammentlik de stifting fan it kleaster Foswert yn 889. Dat kleaster hie yn 'e iere Midsiuwen it bestjoer oer hiel It Amelân yn 'e hannen. Om 1109 hinne waard it ferpleatst nei Ferwert, op it Fryske fêstelân, mar ek doe bleau It Amelân dermei ferbûn. Sadwaande wie it dêrnei hast trije iuwen in part fan Ferwerderadiel.
De isolearre posysje fan It Amelân hie yn 'e lettere Midsiuwen it gefolch dat it eilân, doe't de Hollânske greven Fryslân besochten te feroverjen, troch harren maklik ynnaam wurde koe. It Amelân en Skylge wienen maklik te oerweldigjen en it Hollânske gesach wie dêr dan ek it sterkst en bleau der it langst bewarre. Yn 1398 beliende de Hollânske greve Albrecht fan Beieren syn ûnderhearrige Arend fan Egmond, hear fan Iselstein, mei It Amelân en It Bilt. Yn 1405 waard troch in ferdrach tusken Albrecht fan Beieren en de Friezen de offisjele bân tusken It Amelân en Ferwerderadiel, dy't doe noch altyd bestie, ferbrutsen.
Unôfhinklikens
Arend fan Egmond, de troch de Hollânske greve oanstelde erflik hear fan It Amelân, beneamde as syn ferfanger Ritske Jelmera, in Amelânsk haadling, en stamheit fan it geslacht Van Cammingha. Al rillegau fierde dy lykwols sa'n eigenmachtich bewâld, dat de hearen fan Egmond op it eilân neat mear yn te bringen hienen. Dêrby spile dy Ritske Jelmera op handige wize al syn tsjinstanners, Hollân, Fryslân en de hearren fan Egmond, tsjininoar út. Yn 1429 krige hy de greve fan Hollân sels safier dat dy yn ruil foar in jierlikse skatting It Amelân yn beskerming naam. Lettere greven fan Hollân waard ûnthjitten dat se as hear fan It Amelân ynhuldige wurde soenen, sadree't se Fryslân ferovere hienen, wat nea barde. Op dy manear wie de hearskippij fan Ritske Jelmera en syn opfolgers lykwols foargoed beskerme tsjin eventuële oanfallen fan it Fryske fêstelân ôf.
Ritske syn pakesizzer, Haye Jelmera, wie de earste fan syn geslacht dy't him de titel hear fan It Amelân taeigene. Haye syn soan Piter Cammingha, dy't syn heit yn 1486 opfolge, krige fan 'e Dútske keizer Maksimiliaan I dien, dat dy It Amelân as in ûnôfhinklik part fan Fryslân erkende. Letter, yn 1498, beleanne dyselde keizer Maksimiliaan I de Dútske aventoerier Albrecht fan Saksen, mei It Amelân, mar de Cammingha's wisten foar te kommen dat dy it eilân yn besit nimme koe.
It wie yn dizze tiid dat de kym lein waard foar de twadieling fan It Amelân, sa't dy hjoed de dei ek noch bestiet. It westen, mei de doarpen Hollum en Ballum, gong nammentlik yn dy tiid stadichoan oer nei it nije, herfoarme leauwe, wylst it easten, mei de doarpen Nes en Bueren, roomsk bleau. Dizze twadieling waard ek befoardere troch de opmars fan 'e see krekt tusken Ballum en Nes yn. Meitiid ûntstienen der sa tusken de beide parten fan It Amelân ferskillen yn taal, libbenswize en brûkmen. Sels yn 'e tweintichste iuw noch kaam it foar dat ynwenners fan Nes en Bueren harren hiele libben net yn Hollum en Ballum kamen en oarsom.
Oan it begjin fan 'e 17e iuw wie de macht fan 'e Van Cammingha's sa tanommen, dat der ûntefredenens ûntstie ûnder de Amelanners. Nei't de rêst troch Steatske troepen werombrocht wie, waard it earste Amelander Wetboek útjûn.
Doe't yn 1652 de Earste Ingelske Oarloch útbruts tusken de Republyk fan 'e Feriene Provinsjes en de Ingelske Republyk, stjoerde Watse van Cammingha in brief oan Oliver Cromwell, om dy derop te wizen dat It Amelân in ûnôfhinklike en neutrale steat wie. Sa bleau It Amelân bûten de Earste Ingelske Oarloch (1652-1654) en ek yn 'e Twadde (1665-1667) en de Trêde Ingelske Oarloch (1672-1674) wie it neutraal.
Yn 1681 kaam de jonge Frâns Doeke van Cammingha hommels te ferstjerren en stoar it geslacht ynienen út. Syn mem, Rixt van Donia, de widdo fan Watse van Cammingha, regearre noch in jier, mar yn 1682 ferstoar sy ek. Dy "Frouwe Rixt" is fanwegen alles dat se foar de Amelânske befolking dien hie, noch lange tiid tige populêr bleaun op it eilân. Nei it útstjerren fan it geslacht Van Cammingha kaam It Amelân troch fererving yn it besit fan it geslacht Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, in fan oarsprong Dútske aadlike famylje dy't har yn 'e sechstjinde iuw yn Fryslân nei wenjen set hie en yn 'e lêste helte fan 'e santjinde iuw al hielendal ynboargere wie. Yn 1704 ferkochten hja It Amelân lykwols foar 170.000 Carolusgûnen oan 'e Fryske steedhâlder Johan Willem Friso, dy't yn 1702 troch it útstjerren fan 'e Hollânske steedhâlders prins fan Oranje wurden wie. Sa komt it, dat kening Willem-Alexander him hjoed de dei noch altyd erf- en frijhear fan It Amelân neame mei.
Moderne Tiid
thumb|Amelânske dracht left|thumb|kapiteinswenning op Amelân Yn 1795 stiftem de Patriotten de Bataafske Republyk en moast steedhâlder Willem V flechtsje. Nei't yn 1798 It Amelân by de nij-foarme Bataafske Republyk ynliive wie, waarden krekt as op it fêstelân ek op it eilân de Oranjes ferfallen ferklearre fan al harren besittings en weardichheden. Yn 1801 kaam it eilân as in mairie (letterlik boargemasterskip) by it departemint Fryslân. Yn 1814, doe't de Frânsen al wer in jier ferdreaun wienen en Nederlân in keninkryk wurden wie, waard dy bân mei Fryslân nochris befêstige, sadat der foargoed in ein kaam oan 'e útsûnderlike steatkundige posysje fan It Amelân. Wol krige kening Willem I alle besittings en rjochten fan syn geslacht op it eilân werom.
Yn it nije keninkryk fan 'e Nederlannen waard It Amelân in gritenij fan Fryslân, mei in grytman oan it haad. De Gemeentewet fan 1851 feroare dit ta in gemeente mei in boargemaster.
Oant 'e 20e iuw hienen de Amelanners benammen de kost fertsjinne mei fiskjen en buorkjen, hoewol't der yn 'e 17e en 18e iuw ek in protte lju fan it eilân op walfiskfeart gongen. Fan 1945 ôf ûntjoech It Amelân him lykwols stadichoan ta in fakânsje-eilân.
Wrakseljen mei de wetterfloed
Fral sûnt 1400 hat It Amelân in bytiden fûleindige striid mei it wetter leverje moatten om it eigen fuortbestean feilich te stellen. Op 'e eastlike ein fan it eilân lei foarhinne it frij grutte doarp Oerd, dêr't it tsjintwurdige, dêr net fier ôf leine dúngebiet nei neamd is. Troch oanhâldende oerstreamings wienen de bewenners úteinlik needsake om te ferhúzjen nei Bueren. Noardwestlik fan Hollum lei eartiids in oar doarp dat no net mear bestiet, Sier. It doarp moat ûnder mear in grutte fiskershaven hân hawwe, mar ek dêr moasten de bewenners úteinlik belies jaan, al hienen se dêr behalven mei wetter ek fral mei stosân te krijen. Op in kaart út 1731 komt by Hollum ek noch it buorskip De Blike foar. Ek dêr is neat fan oerbleaun.
Yn 'e lêste helte fan 'e 18e iuw en de earste helte fan 'e 19e iuw drige it eilân yn twaen te brekken. Dêr't oan 'e súdkant no noch altyd de Ballumerbocht is, bruts de see doe oan 'e noardkant troch de dunerige, sadat dêr de Slinke ûntstie, dy't by heech wetter folrûn. Dy slinke waard stadichoan breder en der ferdronken sels guon lju yn. Healwei de 19e iuw begûn er lykwols te fersânjen en doe waard mei man en macht in dyk opwurpen, sadat it eilân ien bleau.
Fan 1872 oan 1882 wie It Amelân lânfêst troch de Amelânske Daam. It ûnderhâld wie lykwols te djoer, dat de daam waard oan syn lot oerlitten.
Ek yn 'e 20e iuw hat It Amelân noch genôch mei de see te hâlden en te kearen hân. Noardlik fan Nes strûpten in kampearterrein en in grut part fan in bosk derûnder, wylst by Hollum de fjoertoer yn gefaar kaam. Troch it oanfieren fan grutte hoemannichten sân en it oanbringen fan betonnen damen waard dizze ôfbroazeling tsjinholden, hoewol't guon hotels doe al troch de see ferswolge wienen.
Isaak Tirion
Isaak Tirion (Utert, om 1705 hinne - Amsterdam, beïerdige 12 oktober 1765) wie in Nederlânske boekferkeaper en útjouwer.
Biografy
Tirion fêstige him om 1725 hinne yn Amsterdam, earst oan de Nieuwendijk (by de Dam) en fan 1742 ôf yn de Kalverstrjitte nr. 10. Hy publisearre in grut tal boeken, searje-wurken en tydskriften. Dêr wiene ek in soad topografyske wurken by, wêrûnder:
Ut en troch waarden ek samlingen fan kaarten útjûn dy't as atlas ynbûn wurde koene. Klanten waarden advisearre om efter yn de bân ekstra romte oer te litten foar eventuele oanfollingen. De atlaskaarten wiene op grou papier drukt, de kaarten yn syn boeken moasten it dwaan mei tinner materiaal. Foar it meitsjen fan de kaarten hie Tirion in tal graveurs yn tsjinst.
Tirion wurke ek yn opdracht. De Steaten fan Hollân en West-Fryslân fregen tusken 1754 en 1765 om in grut tal wettersteatskaarten. By dy opdracht wied er wiidweidich dwaande mei de redaksje fan it, somtiids geheime, kaartmateriaal.
Nei syn dea gie syn widdo, Johanna Koster, noch in pear jier troch mei syn saak.
Dwerchgroukopke
It Dwerchgroukopke (Thymelicus acteon) is in soarte yn it skaai fan de Lytse Groukopkes (Thymelicus).
Foarkommen
Op de reade list stiet de flinter as ferdwûn út Nederlân.
Flinter
It Dwerchgroukopke is yndie mar in lytse flinter; de wjuklingte is 10 oant 13 mm. Hy is ljochtbrún sûnder tekening op de boppekant fan de wjukken. De mantsjes hawwe in swarte geurstreek op de foarwjukken.
Fleantiid
De flinter fljocht fan heal july oant begjin septimber. It Dwerchgroukopke fljocht altyd yn ien generaasje.
Rûp
De rûp kin 25 mm lang wurde. It liif is grien. Ek de kop is grien mar mei twa gielwite fegen. De rûp oerwinteret as in healwaaks rûp, yn in lyts kokontsje yn in gersstâle.
De rûp fret gerzen, foaral Finnige Koartstâle.
Heideblaujurkje
It Heideblaujurkje (Plebeius argus) is in flintersoarte yn it skaai fan de Juwielblaujurkjes (Plebejus).
Foarkommen
De flinter komt lokaal soms yn flinke oantallen foar. Se hâlde fan wiete heide. Se binne noch te finen op de Waadeilannen en de hege sângrûnen. It is in honkfêste soart.
Op de reade list stiet de flinter as gefoelich.
Fleantiid
De flinter is fan begjin juny ôf oant ein augustus te sjen, foaral tusken 5 oant 25 july. It Heideblaujurkje fleant yn ien en soms yn twa generaasjes.
Rûp
De rûp kin 15 mm lang wurde. It liif is gieleftich mei grien mar ek wol ljochtbrún. De rûp is hielendal bedutsen mei fine hierkes. De jonge rûpen ite allinnich de sêfte dielen fan de plant. It aaike oerwinteret, dat de rûp groeit foaral yn de foarsimmer as ek de Heide bloeit. De rûp ferpopket him op de grûn. Dit ferpopkjen duorret likernôch in moanne.
De rûp fret Heide en Skrobberheide.
Sjoch ek
400px|center|In wiifke
Segmintbôge
thumb|260px|Segmintbôge In segmintbôge (of in platte bôge) is in bôge mei in lytsere hoek as 180°. De segmintbôge is dus lytser as in heale sirkel en dêrtroch is de segmintbôge flakker as de healrûne rûnbôge. De sydlingse druk is by in segmintbôge grutter as by de rûnbôge. Dêrom wurde segmintbôgen foar lytsere oerspannings tapast, lykas by ramen of doarren.
De flakke segmintbôgen binne in foardiel by wide oerspannings yn brêgen. By brêgen wurdt de driuwende krêft fan de segmintbôgen oerbrocht yn 'e oangrinzende boaiem. Dêrtroch kinne brêgen mei segmintbôgen folle flakker boud wurde as brêgen mei healrûne bôgen.
Galaktyske Republyk
De Galaktyske Republyk (Ingelsk: Galactic Republic), faak koartwei oantsjut as de Republyk, is in fiktyf ynterstellêr steatsferbân út 'e Star Wars-franchise, dat yntrodusearre waard yn Star Wars: From the Adventures of Luke Skywalker, de ferboeking fan 'e earste Star Wars-film, dy't yn 1976 útkaam, in jier foàr de film. Dizze steat, dy't in hiel stjerrestelsel beslacht, komt benammen prominint nei foarren yn 'e films út 'e Star Wars-prequeltrilogy (1999-2005). De Republyk wurdt dêryn ôfskildere as in demokratyske, federale republyk dy't al 25.000 jier bestiet, mar dekadint en korrupt wurden is en fertize rekke is yn laach nei laach fan burokrasy. Inkeld troch de warberens fan 'e Jedi Oarder hâldt it steatsferbân noch stân. Oan 'e ein fan 'e film Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith wurdt de Republyk ûnder fuotten helle troch de Sith en ferfongen troch it diktatoriale Galaktysk Keizerryk. De ophefte Republyk wurdt dêrnei wol oantsjut as de Alde Republyk. Nei't de oerwinning fan it Rebelleferbûn op it Galaktysk Keizerryk likernôch 25 jier letter de weroprjochting fan 'e Galaktyske Republyk mooglik makket, sprekt men fan 'e Nije Republyk.
Tiidrekkening
Yn 'e skiednis fan 'e Galaktyske Republyk en fan Star Wars yn it algemien wurdt ornaris gebrûk makke fan in tiidrekkening dy't basearre is op 'e oerwinning fan it Rebelleferbûn op it Galaktysk Keizerryk yn 'e Slach by Yavin, sa't dy werjûn waard yn 'e earste Star Wars-film Star Wars: Episode IV – A New Hope. Men skriuwt dan "f.Sl.Y." ("foar de Slach by Yavin"; Ingelsk: BBY, Before the Battle of Yavin) en "n.Sl.Y." ("nei de Slach by Yavin"; Ingelsk: ABY, After the Battle of Yavin).
Fiktive astronomy
De Galaktyske Republyk beslacht in hiel stjerrestelsel mei in diameter fan 120.000 ljochtjier. De lokaasje fan dat stjerrestelsel yn it hielal wurdt dizenich holden en inkeld oantsjut mei de wurden: "lang ferlyn yn in stjerrestelsel fier, fier fuort". It rûntsjedraaiende Stjerrestelsel omfiemet likernôch 400 miljard stjerren ferdield oer fjouwer nei bûten ta útstekkende 'earms', mei in reuseftich swart gat yn 'e midden. Der binne mear as 3,2 miljard bewenne planetestelsels, mei ûntelbere yntelliginte libbensfoarmen en in befolking dy't perfoarst yn 'e tsientallen biljoenen rint as it net noch mear binne.
Bestjoer
De Galaktyske Republyk is in federaal ynstitút. Planeten en planetestelsels dy't der lid fan binne, bliuwe, wat yntern bestjoer oangiet, autonoom en hâlde har eigen wetten en foarmen fan regear, mitsdat dy net yngeane tsjin 'e kearnwearden fan 'e Republyk. Sadwaande omfiemet de Republyk in grut ferskaat oan steatsfoarmen, fan republiken oant monargyen oant swaarmeftige kommunes. De sintrale wetjaande macht fan 'e Galaktyske Republyk is de Galaktyske Senaat, dêr't oarspronklik alle lidwrâlden in fertsjintwurdiger hinne stjoerden. Doe't de Republyk almar fierder oanwoeks, waard dat systeem ûnhâldber. By de herfoarming fan 1032 f.Sl.Y. waard besletten om bewenne wrâlden by fyftichtallen yn sektors yn te dielen en eltse sektor in senator te jaan. Doe't letter it tal sektors te grut groeide, waarden de sektors ferdield oer 1.024 regio's, dy't elts ien delegaasje nei de Senaat stjoere mochten. De útfierende macht fan 'e Galaktyske Republyk leit yn 'e hannen fan 'e kânselier en syn regear. De kânselier wurdt keazen troch de leden fan 'e Senaat.
Iere milennia
Men wol hawwe dat der net folle bekend is oer de ierste skiednis fan it Stjerrestelsel, mar wol is dúdlik dat ferskate soarten yntelliginte wêzens, wêrûnder minsken, dy't evoluëarre wiene op 'e saneamde Kearnwrâlden, mear nei de midden fan it Stjerrestelsel, letter it Stjerrestelsel kamen te dominearjen. De gongbere teory is dat minsken oarspronklik fan 'e planeet Coruscant kamen, en letter oare Kearnwrâlden kolonisearren, lykas Alderaan, en har noch wer letter fierder ferspraten nei de oare dielen fan it Stjerrestelsel. It is ûnbekend oft de hyperoandriuwing dy't flugger-as-ljochtreizgjen mooglik makke, útfûn waard troch minsken of oaren op 'e Kearnwrâlden of yntrodusearre waard troch bûtenierdske keaplju fan omfierrens út 'e Unbekende Regioanen. Men is it der lykwols oer iens dat de útfining fan 'e hyperoandriuwing foarôfgie oan 'e formaasje fan 'e Galaktyske Republyk.
De Galaktyske Republyk waard om 25.000 f.Sl.Y. hinne stifte, doe't de earste Galaktyske Grûnwet op Coruscant troch fertsjintwurdigers fan 'e dielnimmende planetestelsels ûndertekene waard. Dat barde nei't de beskikberens fan flugger-as-ljochtreizgjen, mooglik makke troch de yntroduksje fan 'e hyperoandriuwing, in ynterstellêr steatsferbân praktysk makke hie. De Stêd fan 'e Republyk op Coruscant waard it bestjoerssintrum fan 'e Republyk en meitiid woeks dy stêd sa oan dat er it hiele oerflak fan 'e planeet oerdiek en dêr synonym mei waard. De leden fan 'e Jedi Oarder, dy't om deselde snuorje hinne formearre wie as de Republyk, ûntjoegen har al rillegau ta de hanthaveners fan frede, wet en oarder yn 'e Republyk.
Yn syn oanbegjin wie de Galaktyske Republyk inkeld in ekonomysk en militêr bûnsgenoatskip mei ferskate hûnderttûzenen lidwrâlden. Meitiid wreide de Republyk him út nei de Koloanjes en oare ôfhandige dielen fan it Stjerrestelsel, dy't mei-inoar de Râne foarmen. De Republyk ûntjoech him ta in supermacht mei in almar mear sintralisearre regear oer it hiele Stjerrestelsel. De Kearnwrâlden, lykas Coruscant en Alderaan, wiene fan it begjin ôf oan al ferneamd om har wolfeart en beskaving, dy't de Koloanjes letter belykje koene. De Binnenrâne en de Ekspânsjeregio wiene wat minder feilich en ryk. De Middenrâne wie in ûnfeilige regio dêr't yn 'e ûnlijige tiden gâns fochten waard op planeten lykas Naboo en Kashyyyk. En de Bûtenrâne bleau altyd in earme en wetteleaze krite, dêr't it gesach fan 'e Republyk inkeld yn namme gou en misdiesyndikaten foar master opsloegen troch mei grou geweld eltse tsjinstân fan 'e befolking te ûnderdrukken. Sa hiene op 'e planeet Tatooine de Hutts it tradisjoneel foar it sizzen.
It earste Sith-ryk en de Hege Republyk
Om 5000 f.Sl.Y. hinne waard de Sith Oarder oprjochte (of weroprjochte), wêrfan't de leden longeren op oerhearsking fan it hiele Stjerrestelsel. Doe't de Sith almar sterker waarden, briek úteinlik de earste Sith-oarloch út, wêrby't se in Sith-ryk stiften dat yn krêft oanwoeks al neigeraden dat de Republyk yn krêft belune. Meitiid ûntjoegen de Sith har ta in supermacht dy't de Republyk belykje koe. Omtrint 1500 f.Sl.Y. begûn in tsjuster tiidrek wêryn't de Republyk op 'e râne fan 'e ûndergong brocht waard. Mei de befrijing fan Coruscant yn 1032 f.Sl.Y. waarden de Sith lykwols ferslein troch de Jedi en de striidkrêften fan 'e Republyk, wêrnei't it Sith-ryk ynstoarte. De Republyk waard neitiid fernijd en demilitarisearre himsels by de Reformaasje fan Ruusan.
Nabooaanske Krisis
Under it kânselierskip fan Finis Valorum ûntstie der yn 32 f.Sl.Y. in krisis doe't de Hannelsfederaasje in blokkade ynstelde fan 'e planeet Naboo (sjoch: Star Wars: Episode I – The Phantom Menace). Ferskate hannelblokken mei fertsjintwurdiging yn 'e Galaktyske Senaat, lykas de Hannelsfederaasje en it Keapljusgilde, hiene eigen legers fan androïden opboud om harren winsten te beskermjen, wylst de measte selsbestjoerende planeten yn 'e Republyk ek har eigen kriichsmacht hiene, lykas it gefal wie mei Naboo. Hoewol't de Galaktyske Republyk as gehiel net oer striidkrêften beskikte, koe der sadwaande dochs oarloch útbrekke. De Hannelsfederaasje litte lykwols in gefoelige nederlaach en de krisis waard delbêde, hoewol't kânselier Valorum kaam te fallen en opfolge waard troch Palpatine, de eardere senator foar Naboo.
Separatistyske Krisis en de Kloane-oarloggen
Underwilens wie de kleau tusken de Kearnwrâlden en de Râne almar fierder oanboaze, en yn 24 f.Sl.Y. waard de Konfederaasje fan Unôfhinklike Stelsels (KUS) foarme, in groep fan planetestelsels dy't har fan 'e Republyk ôfskiede woene. Nei't de Hannelsfederaasje, de Techno-uny en ferskate oare ynfloedrike machtsblokken har by de KUS joegen, groeide dy organisaasje omreden fan syn reuseftige androïdelegers út ta in serieuze bedriging foar de Republyk.
Tsien jier earder hie Sifo-Dyas, in Jedi-master dy't bejeftige wie mei foarkennis fan 'e takomst, lykwols op 'e planeet Kamino al in leger kloansoldaten besteld. Hoewol't in protte pasifistyske lieders har dêrtsjin oankanten, naam de Galaktyske Senaat it beslút om 'e sintrale oerheid wer in kriichsmacht te jaan. De kloansoldaten waarden dy kriichsmacht, dy't it Grutte Leger fan 'e Republyk kaam te hjitten en ûnder befel fan 'e Jedi pleatst waard. De Kloane-oarloggen tusken de Jedi en harren kloansoldaten oan 'e iene kant en de androïdelegers fan 'e Konfederaasje fan Unôfhinklike Stelsels oan 'e oare kant woeden fan 22 oant 19 f.Sl.Y. De oarlochsynset fan 'e Republyk waard hindere om't de Techno-uny, dêr't de measte swiere yndustry yn 'e Republyk ûnder foel, him by de KUS oansletten hie. Nettsjinsteande dat waarden fan it twadde jier ôf de separatisten weromdreaun nei de Râne.
Underwilens wist kânselier Palpatine himsels yn oarlochstiid almar mear macht ta te eigenjen, oant er yn 19 f.Sl.Y. de tiid ryp achte om syn momkape ôf te smiten en himsels bekend te meitsjen as de Sith-master Darth Sidious. Hy liet Oarder 66 útgean, in befel oan alle kloansoldaten om harren Jedi-oanfierders te fermoardzjen. By dy Grutte Suvering fan 'e Jedi kamen tsientûzenen Jedi om. It haadkertier fan 'e oarder, op Coruscant, waard útmoarde troch it 501e Legioen ûnder lieding fan Anakin Skywalker, in Jedi dy't oerrûn wie nei de Sith en no Darth Vader wurden wie. Dêrmei kaam in ein oan 'e Republyk, dy't fan dat stuit ôf de Alde Republyk neamd waard. Yn it plak dêrfan rjochte Palpatine it Galaktysk Keizerryk op mei himsels as keizer.
Galaktysk Keizerryk en opstân
Binnen it Galaktysk Keizerryk ûntstie al rillegau ûnfrede oer it skrikbewâld dat troch Palpatine fierd waard. Politisy as Mon Mothma, kening Bail Organa fan Alderaan en letter Organa syn oannommen dochter prinsesse Leia kanten har dêr yn 'e Galaktyske Senaat iepentlik tsjin oan, wêrmei't se har de fijânskip fan 'e keizer op 'e hals hellen. Mei't de Senaat inkeld noch yn teory macht útoefene en Palpatine gjin inkele oanstriid hie om mei de opposysje ta in kompromis te kommen, seagen syn tsjinstanners in wapene opstân as de iennichste mooglikheid om rjocht en demokrasy yn eare werom te bringen.
Neitiid krigen de striidkrêften fan it Keizerryk befel om Operaasje Sintel te begjinnen, in plan fan Palpatine foar it gefal dat er sels omkomme soe. Dat wie bedoeld om sawol de rebellen út te rûgjen as de organisaasje fan it Keizerryk te ferneatigjen as straf foar it net foarkommen fan syn dea. Yn 'e Slach by Jakku wisten de rebellen lykwols de selsferdylging fan it Keizerryk foar te kommen, wêrmei't se einlings it regear fan Palpatine oer it Stjerrestelsel ta in ein brochten.
Nije Republyk
Yn 5 n.Sl.Y. waard de Galaktyske Republyk troch de lieders fan it Rebelleferbûn weroprjochte yn 'e foarm fan 'e Nije Republyk. De striid wie lykwols noch net foarby, want de restanten fan it Keizerryk kloften meitiid gear ta de Earste Oarder. Yn 28 n.Sl.Y. rjochte in diel fan 'e liederskip fan 'e Nije Republyk, dat yn noed siet oer de oanboazjende korrupsje yn 'e Galaktyske Senaat en de ûnwilligens fan dat orgaan om 'e Earste Oarder as in serieuze bedriging te sjen, it Ferset op. Dy organisaasje naam de wapens op tsjin 'e Earste Oarder. Yn 34 n.Sl.Y. stoarte de Nije Republyk effektyf yn doe't de Stjerredeaderbasis fan 'e Earste Oarder de planeet Hosnian-Primus ferwoastge, de sit fan sawol de Senaat as de Republikeinske float.
Op 't langelêst die bliken dat de aksjes fan 'e Earste Oarder manipulearre waarden troch Palpatine, dy't út 'e dea opstien wie. Nei de Slach by Exegol, yn 35 n.Sl.Y., makken de Jedi Rey en Ben Solo yn gearwurking mei it Ferset foargoed in ein oan Palpatine, de Ivige Sith en de hiele Earste Oarder. Dat iepene de doar foar de fuortsetting fan 'e Nije Republyk.
Rûnbôge
thumb|260px|Rûnbôge In rûnbôge is in bôge yn 'e foarm fan in heale sirkel fan presiis 180 graden. Dat betsjut dat de ûnderste twa foegen horizontaal binne. De hichte fan de bôge is altiten de helte fan de oerspanning allyk.
Donatustsjerke (Leermens)
De Donatustsjerke is in midsiuwske tsjerke in it Grinslânke plak Leermens (gem. Iemsdelta). De tsjerke is yn 2015 oerdroegen oan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken.
Rûnbôge
De rûnbôge wie lang de oerhearskjende technyk by it bouwen fan bôgen. De Romeinen perfeksjonearren de technyk en pasten de rûnbôge yn in soad gebouwen ta. Dat wurke yn de romaanske arsjitektuer troch.
Donatustsjerke (Leermens)
Skiednis
Mei de bou fan tsjerke waard healwei de 11e iuw op ien fan de heechste wierden fan Grinslân útein set. De tsjerke waard wijd oan Donatus fan Arezzo en it gebou bestiet út romaanske, romanogoatyske en goatyske eleminten.
Rûnbôge
Mei de oergong fan de romaanske nei de goatyske boustyl waard de rûnbôge yn de arsjitektuer ferfongen troch de spitsbôge.
Donatustsjerke (Leermens)
Skiednis
De oarspronklike tsjerke waard boud fan dowestien. De sydmuorren fan it skip datearje út dy tiid, lykas ek de rûnbôgige finsters en it rûnbôgefries oan it skip. Letter waard it dwersskip tafoege. De frijkommen dowestien waard dêrby op 'e nij brûkt en de rest is fan bakstien boud. It romanogoatyske koer ferfong wer letter it romaanske koer en is hielendal fan bakstien. Yn 'e súdlike earm fan it transept is noch in diel fan it doksaal mei fragminten fan muorreskilderings bewarre bleaun.
De tsjerke hie eartiids in westwurk mei twa spitsen, dy't yn 1822 fanwegen brekfalligens ferfongen binne troch in houten dakruter. De hjoeddeiske dakruter waard nei in slimme brân yn 1957, wêrby't ek it Van Oeckelen-oargel ferlern gyng, ferfongen. Yn it tuorke hinget in klok út 1971.
Ynterieur
Yn de tsjerke binne fragminten fan skilderings út it tiidrek 1400-1450 bewarre bleaun. Te sjen binne in pear wijingskrusen, in 15e-iuwske fragmintaryske foarstelling fan Sint-Sebastiaan, in troanende Marije mei Bern en Sint-Ursula op de súdlike koermuorre en fragminten fan Donatus en Nikolaas op de noardlike koermuorre en. Yn it koer is ek de piskina bewarre bleaun.
It meloenfoarmige ferwulft fan it koer hat skildere siermetselwurk yn ferskillende patroanen. Heech yn it midden fan dat ferwulft is in slútring mei in ôfbyld fan it Laam Gods. Yn de ring dêrom hinne binne de symboalen fan de fjouwer evangelisten: de ingel fan Mattéus, de liuw fan Markus, de bolle fan Lukas en de earn fan Jehannes.
Under it koer is in krypte, nei alle gedachten de 16e-iuwske grêfkelder. Yn 1541 waard dêr Willem Clant byset. Syn sark stiet hjoeddedei yn de noardlike earm fan it dwersskip.
De preekstoel is 17e-iuwsk. Under de preekstoel is in lûk nei de kelder, dy't yn de Twadde Wrâldkriich tsjinst die as skûlplak foar ûnderdûkers.
Oargel
It oargel waard yn 1964 boud troch de bruorren Van Vulpen út Utert.
Funksje (posysje)
In funksje of amt, soms ek betrekking neamd, is in posysje foar in persoan binnen in beskaat domein, dêr't in samling taken, rjochten en plichten oan ferbûn is. It domein is dêrby faak in organisaasje, lykas in bedriuw, in feriening, in stifting of de oerheid, mar it kin ek bygelyks om in projekt gean. In funksje of amt ûnderskiedt him benammen fan in berop trochdat it te spesifyk en koart duorjend is om as sadanich beskôge te wurden. Immen dy't in funksje beklaait, is in funksjonaris.
Om in foarbyld te jaan: as immen boargemaster of minister is, kin sa'nent dat net as berop opjaan. Hy of sy is dan fan berop in politikus, mei (foar in fêststelde termyn) de funksje fan boargemaster of minister. Itselde jildt by in heechlearaar, by wa't it heechlearaarskip in funksje is dy't fuortkomt út syn of har berop, dat bygelyks taalkundige, natuerkundige of teolooch wêze kin. In funksje is ek wat oars as in rang. As men by de kriichsmacht tsjinnet (en dat docht as beropsmilitêr ynstee fan tsjinstplichtige), is jins berop militêr. Jins rang kin dan bygelyks soldaat, sersjant of generaal wêze. In soldaat kin de funksje hawwe fan skerpskutter, in sersjant kin de funksje hawwe fan kertiermaster en in generaal kin de funksje hawwe fan stêfsjef fan 'e lânmacht. By funksjes yn frijwilligerswurk, lykas it foarsitterskip fan in feriening, spilet fierders ek mei dat men foar sokke funksjes net betelle wurdt en sokke funksjes dus ekonomysk sjoen gjin berop wêze kinne.
De funksje dy't immen hat, bepaalt foar in diel syn of har sosjale status, om't fan 'e funksje ôfhinklik is hoefolle ynfloed en ferantwurdlikheden hy of sy hat, hoefolle lju der ûnder him of har wurkje, hoe heech oft syn of har ynkommen is en hoefolle oft hy of sy bydraacht oan 'e maatskippij. Men sprekt sadwaande fan in 'hege funksje' as in persoan in boppegemiddeld ynkommen en in protte ynfloed hat.
Bûnt groukopke
It Bûnt groukopke (Carterocephalus palaemon) is in soarte yn it skaai fan de Bûnte Groukopkes (Carterocephalus).
Foarkommen
Op de reade list stiet de flinter as kwetsber.
Flinter
De wjuklingte is likernôch 13 mm. De boppekant fan de wjukken is donkerbrún mei oranjegiele plakken. It binne hurde fleaners.
Fleantiid
De flinter fljocht fan begjin maaie oant ein juny, foaral tusken 25 maaie en 5 juny. It Bûnt Groukopke fljocht yn ien generaasje.
Rûp
De rûp kin 25 mm lang wurde. Jonge rûpen binne grieneftich mei griis. Gruttere rûpen binne wyteftich grien mei wite en donkergriene streken. Folwoeksen rûpen hawwe in striekleur mei donkergrize rêchline. Folwoeksen rûpen oerwinterje as healwaaks rûp. Se spinne harren yn in blêd. As it maaitiid wurdt komme hja der wer út en begjinne mei tsien dagen sinnebaaien. Dêrnei ferpopkje se harren. De rûp fret ferskillende soarten gers lykas Blikgers, Bjint, Finnige Koartstâle en Boskkoartstâle. 350px|center
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen 1948
Utslaggen
de C stiet foar Kanadeeske kano, de K stiet foar Kajak en de sifers (1, 2, 4) jouwe it oantal persoanen yn de boat oan.
Leermens
Leermens (Grinslânsk: Leerms) is in doarpke yn de Grinslânske gemeente Iemsdelta. Yn it doarpsgebiet fan Leermens leit ek it buorskip Lutjerijp.
Skiednis
Leermens leit op ien fan de heechste wierde's fan Grinslân, dy't ûntstie op in kwelderwâl oan de Fivelboezem. Tocht wurdt dat de delsetting oan it begjin fan de jiertelling ûntstie. It doarp wurdt foar it earst yn 'e 10e iuw beskreaun as Lethermengi. Yn in oarkonde út 1040 wurdt de skinking fan goed fan Uffo en syn bruorren yn Lintherminge en it oanbuorjende Eenum (Ienum)  troch kening Hindrik III oan biskop Bernold fan Utert beskreaun. De betsjutting fan de doarpsnamme hat lykwols in âldere komôf en soe ôplaat wêze fan it Germaanske Linthihrabningja (of Linthihrabhna), itjinge "hearrend ta de sêftmoedige raaf" of "lju fan de sêftmoedige raaf" betsjutte kin. De lettere namme Letherminge (ferwizend nei Liudger) evoluearre fan Leermsum yn it begjin fan de 15e eeuw nei Leermens tsjintwurdich. Yn de midsiuwen wie Leermens in rjochtssintrum yn Fivelgoa. Yn de lette midsiuwen waard it Leermenstermaar útgroeven, werby't it doarp oer it Oosterwijwerdermaar in ferbining krige mei it Damsterdjip. Nei de midsiuwen stribben de doarpen Loppersum, Middelstum en Stedum Leermens yn belang foarby.
It doarp krige yn de 19e iuw oan de súdkant wat útwreiding. Om 1910 hinne waard de wierde ôfgroeven oan de noardlike kant en by de súdlike punt. De ôfgroeven grûn fan de wierde waard nei de feankoloanjes transportearre, mar de radiale struktuer fan it doarp bleau goed bewarre; de omwei om de tsjerke en de dwersferbinings dêrtusken binne noch yntakt. Fan it doarp bleau ek in soad fan de âlde bebouwing bewarre en dêrom hat it doarp tsjintwurdich in beskerme doarpssicht. Lykas by oare plakken is de middenstân yn de 20e iuw hielendal ferdwûn.
Donatustsjerke
De oarspronklik romaanske Donatustsjerke is in foar in part in 11e iuwsk gebou. Yn de 12e iuw waard in dwersskip boud en it âlde koer waard yn 1240 ferfongen troch in bakstiennen koer yn ier kromanogoatske styl. De tsjerke hie eartiids in westwurk mei dûbele tuorren, dy't yn it earste fearn fan de 19e iuw fanwegen brekfalligens ôfbrutsen binne. Sûnt dy tiid hat de tsjerke in ienfâldige dakruter.