Berlyn
Skiednis
thumb|left|Stedsplattegrûn út 1652. It gebiet om Berlyn hinne wurdt sûnt de âldheid bewenne. Om 1200 hinne wiene der twa stêden oan de rivier, Cölln en Berlyn. It is net bekend wannear't hja krekt stedsrjochten krigen hawwe, mar foar Berlyn wurde de stêdsrjochten neamd yn 1251 en foar Cölln yn 1261. Yn 1307 hawwe de twa mienskippen besletten de plakken gear te foegjen. Yn 1400 hiene de plakken mei-inoar likernôch 8.000 ynwenners. Fan 1319 ôf waard der lang en bloedich striiden om it gebiet Brandenboarch troch ferskate foarstenhûzen. Yn 1411 freege de befolking help fan de keizer fan it Hillige Roomske Ryk. Yn 1415 waard Frederik fan Hohenzollern troch Rome beneame ta karfoarst fan Brandenboarch; dit wie it begjin fan de 500-jierige hearskippij troch de Hohenzollern-dynasty. Karfoarst Frederik III krige de titel yn 1688, yn 1701 hat er Brandenboarch ta keninkryk ferklearre en tenei hjitte er Frederik I van Prusen. Op 18 jannewaris 1871 rôp Otto von Bismarck it Dútske Keizerryk út mei as haadstêd Berlyn. De ekonomy, dy't besibbe wie mei de Dútske yndustralisaasje waakst rap, hat der oan de ein fan de njoggentsjinde iuw foar soarge dat de stêdske befolking in rappe waakst trochmakke. thumb|Dútske militêren yn de Twadde Wrâldoarloch yn Berlyn mei in [[FLAK]] Nei de ein fan de Earste Wrâldkriich waard yn 1918 yn Berlyn de Weimarrepublyk útroppen. Yn 1920 wiene ferskate stêden en gebieten om Berlyn hinne anneksearre neffens it Groß-Berlin-Gesetz, dat in stêdgemeente Berlyn foarme dy't net langer in part fan Brandenboarch wie. It nije Grut-Berlyn hie doe likernôch 4 miljoen ynwenners. Nei it ta de macht gripen troch de nasjonaal-sosjalisten yn 1933 waard Berlyn de haadstêd fan it Tredde Ryk. De nazi's brûkten yn 1936 de Olympyske Spullen fan Berlyn foar propeganda. Ek wiene de nasjonaal-sosjalisten fan doel Berlyn ta Germaanske wrâldhaadstêd fan it Germaanske Ryk om te bouwen. Dy plannen binne troch it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich net útfierd. thumb|220px|left|[[Berlynske Muorre]] Yn april 1945 foel it Sowjetleger Berlyn yn. Strjitte nei strjitte moast op 'e nazi's ferovere wurde. Tsientûzenen soldaten en boargers ferstoaren. Adolf Hitler die himsels op 30 april 1945 tekoart yn in bunker ûnder Berlyn. In pear dagen letter waard de kapitulaasje fan Dútslân tekene. Berlyn waard nei de Twadde Wrâldkriich beset troch alliearde legers fan Frankryk, Grut-Brittanje, de Feriene Steaten en de Sowjetuny. By de Konferinsje fan Potsdam yn 1945 waard Berlyn, lykas oare parten yn Dútslân, yn fjouwer sektoaren opdiele: in Sowjetsektor, in Amerikaanske sektor, in Britske sektor en in Frânske sektor. Rap nei de ferdieling begûnen Frânske, Britske en Amerikaanske sektor mei elkoar op te arbeidzjen, mar de Sowjetsektor bleau strikt ôfskieden. Sa waard Berlyn it middelpunt yn de Kâlde Kriich. De Sowjetautoriteiten seagen de gearwurking sûnder de Sowjetsektor as it ferbrekken fan it ferdrach fan Potsdam en reagearre op 24 juny 1948 mei it blokkearren fan de oare sektoaren, faaks mei it doel de gânse stêd te anneksearjen. It wie foar de minsken út de oare sektoaren ferbean troch de Sowjetsektor te reizigjen. Om't dy oare sektoaren as in eilân yn de Sowjetsektor fan Dútslân leinen, wie it net mooglik dy sektoaren oer it lân fan goederen te foarsjen. De Feriene Steaten, Frankryk en Grut-Brittanje besleaten doe in loftbrêge yn te stelle: Mei fleanmasinen kamen de goederen te plak. Op 12 maaie 1949 waard de blokkaasje opheft. Maaie 1949 waard de Bûnsrepublyk Dútslân (BRD) stifte, mei fanwege de blokkade fan Berlyn de stêd Bonn as tydlike haadstêd. Yn reaksje waard yn oktober de Dútske Demokratyske Republyk (DDR) stifte. Dy Dútske Demokratyske Repúblyk, East-Dútslân krige in kommunistysk regear en de Sowjetsektor waard as East-Berlyn dêrfan de haadstêd. De trije oare sektoaren krigen in westersk bestjoer. De trije oare sektoaren foarmen mei-inoar West-Berlyn. Hieltyd mear DDR-boargers flechten nei West-Berlyn. Om dy flechtelingestream te stopjen kamen de East-Berlynske autoriteiten ta it beslút yn 1961 om West-Berlyn hinne in grinsôfsetting te bouwen. Yn de nacht fan 13 augustus 1961 waard der in grins om West-Berlyn boud. Al gau wie it stikeltried net foldwaande, en waard út ein set mei de bou fan in muorre, de Berlynske Muorre. Eltsenien dy't dochs besocht fan East-Berlyn nei West-Berlyn te flechtsjen, waard delsketten. Op dy wize waard West-Berlyn feitlik in eksklave fan West-Dútslân yn East-Dútslân.