cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Adventure of the Lady on the Embankment
Plot
Letter dyselde deis liket de saak himsels op te lossen, as in Ormond Sacker, waans uterlik oerienkomt mei de omskriuwing fan 'e jongste fan 'e beide manlju, him op Scotland Yard ferfoeget om syn suster Violet as fermist op te jaan. Sels Holmes (dy't dêr net by oanwêzich is, mar der letter oer ynljochte wurdt troch ynspekteur Lestrade) wurdt yn 't earstoan troch it oannimlike ferhaal foar it lapke holden. Sacker hâldt út dat syn suster oan in harsenkoarts litte en dat se gewelddiedige riten hie wêrby't se nimmen werkende. Dat is de reden dat hy en harren omke, dy't dokter is, har opsletten holden yn har sliepkeamer. Sûnt har flecht hawwe se alles nei har ôfsocht. Lestrade trapet deryn en lit Sacker it frommeske meinimme. Holmes nimt it ek foar wier oan, mar in gnauwend gefoel oer de saak makket dat hy dy jûns nei it adres giet dat Sacker de plysje opjûn hat. As dat falsk blykt te wêzen, warskôget er daliks Lestrade, mar tsjin 'e tiid dat er weromkomt by syn wente oan Baker Street, blykt it frommeske him dêr al op te wachtsjen, mei in stekwûne yn 'e earm. "Sacker" hat har meinommen nei in park en dêr besocht har dea te stekken, mar om't hja him al net fertroude, koe se de stek ôfwarre mei de earm, wêrnei't it har slagge him te ûntglûpen. Holmes bringt har daliks nei Watson ta, dy't har wûne fersoarget en op oankringen fan syn freon deryn tastimt om syn útfanhûzerskeamer ta har beskikking te stellen.
De folgjende dagen begjint de frou wat langer wat mear oantinkens werom te krijen. Sa blykt har namme bgl. Cordelia Naismith te wêzen (wat ynteressant is, want de heldinne yn Bujold har lettere science fiction-romans Shards of Honor en Barrayar hjit krekt sa). "Sacker", fan wa't Holmes al oertsjûge wie dat er by de moardoanslach op eigen manneboet hannele, wurdt dea oantroffen, fergiftige. De dieder is de oare man, de "omke", fan wa't it Cordelia no wer heucht dat er behalven dokter ek gifminger is. Se hat lange tiid foar him wurke as, yndie, aptekersassistinte, wêrby't se genêsmiddels klearmakke. Har fotografyske ûnthâld stelde har lykwols by steat en begryp út 'e lytse snipels oan ynformaasje, dy't se by de tiid lâns datoangeande opfong, dat de dokter in tsjustere side hie. Dat wie dan ek de reden foar har finzenskip: se wie tefolle oer syn praktiken oan 'e weet kommen. Mar de dokter, waans echte namme Lewis Brookman is, wie ek fereale op har rekke, dat har deadwaan wie foar him gjin opsje. Dêrom tsjinne er har in middel ta dat har ûnthâldsferlies opwekke, mar dat is lokkigernôch mar tydlik effektyf.
Tsjin 'e tiid dat Holmes en Watson dat alles te witten kommen binne, sette se in mûklaach op foar Brookman, mar dyselde is harren te fluch ôf as er mei in fjoerwapen Watson syn hûs ynkringt ear't se ree foar him binne. Cordelia wit him lykwols in momint ôf te lieden, wat Holmes en Watson oangripe om him op 'e hûd te springen. Yn 'e wrakseling dy't dan folget, moat Brookman belies jaan. Lestrade wurdt skille en de smjunt wurdt yn boeiens ôffierd. In wike letter komt Calvin Oser, in New Yorkske plysjeman en in freon fan Cordelia, oer út 'e Feriene Steaten om him oer har te ûntfermjen. Syn ferhaal follet de lêste gatten yn har ûnthâld op.
Musikology
Musikology of muzykwittenskip is de wittenskiplike stúdzje fan muzyk op universitêr nivo. Dêrby komt it sels praktisearjend muzisearjen net oan bar, it lêze kinnen fan muzykpartitueren dêrfoaroer al. Fierwei de measte studinten ha dan ek in muzikale foarming efter de rêch. Guon kombinearje musikology ek mei konservatoarium. Musikology beëaget ûnder oaren de stúdzje fan de muzykskiednis en fan de muzykteory (ûnder oare harmony en kontrapunt út ferskate perioades). Ek de analize fan partitueren is in wichtich aspekt. Dêrneist hat musikology ek omtinken foar sosjale, psychologyske, en technologyske aspekten fan it muzykbelibjen. Dêrby stiet de muzyk as klank sintraal. Yn 't earstoan, dat is sa, wie de musikology benammen rjochte op it rêden út it ferjitboek fan âlde masters (lykas bygelyks Antonio Vivaldi en it skriuwen fan romantisearre biografyen; yn de rin fan de 20e iuw krige de musikology in echt wittenskiplike status. Wichtige persoanen yn de opgong fan de musikology as wittenskiplike dissipline binne Carl Dahlhaus en Helga de la Motte.
It wichtichst musikologysk neislachwurk oer klassike muzyk is the New Grove Dictionary of Music and Musicians. Der is ek in Dútske tsjinhinger, de MGG (Musik in Geschichte und Gegenwart).
Oplieding
Yn Nederlân binne opliedings oan de Universiteit fan Amsterdam en oan de Universiteit Utert, yn Flaanderen wurdt "Master yn de musikology" jûn oan de Katolike Universiteit Leuven en oan de Universiteit Gent.
Poptaslot
It Poptaslot, foarhinne Azingastate en Heringastate, is in lette stins of in lustslot yn it Fryske doarp Marsum, yn it eardere Menameradiel (no ûnderdiel fan De Waadhoeke). It datearret út it begjin fan 'e sechstjinde iuw en docht no tsjinst as museum.
Gebou
It Poptaslot waard omtrint 1500 boud yn opdracht fan it haadlingeskaai Heringa. Yn 1603 kaam it yn it besit fan 'e famylje Van Eysinga. Yn 1631 waard it wiidfiemjend ferboud. Neitiid waard it yn 1687 oankocht troch dr. Henricus Popta, dy't syn namme oan 'e stins joech. By it ferstjerren fan Popta, yn 1712, waard it Poptaslot by testamint neilitten oan it Poptagasthûs, in tehûs yn Marsum dêr't earmlestige froulju soargeleas harren âlde dei slite koene.
Fan 1906 oant en mei 1908 waard it Poptaslot yngripend restaurearre en ferboud nei in ûntwerp fan 'e Haachske arsjitekt Johan Frederik Lodewijk Frowein. De stins is noch meubilearre en ynrjochte yn 'e styl fan 'e santjinde en achttjinde iuw. It omfiemet û.m. in tuorke, in poartegebou mei doweslach, in grutte seal en de saneamde Bumakeamer. Op 'e boppeste ferdjipping befine har noch twa fraai bewurke ikehoutene bedsteden dy't datearje út 1540. Dêr binne ek replika's fan in lampetkanne en skûtel fan it Poptasulver.
Tún
Yn 1735 waard de tún fan it Poptaslot troch Valentijn Pommer oanlein yn 'e foarm fan in lyts hôf. Tusken 1840 en 1845 waarden de tunen fan 'e stins op 'e nij oanlein yn 'e Fryske lânskipsstyl, neffens in ûntwerp fan túnarsjitekt Lucas Pieters Roodbaard út Ljouwert. Dy tún is der lykwols net mear. By de restauraasje fan 'e stins, yn 'e jierren 1906-1908, waard der nammentlik in nije, geometryske tún oanlein nei in ûnwerp fan Willem Cornelis de Groot.
Ferdomnach
Ferdomnach († 846) wie in Iersk ylluminator dêr’t it Boek fan Armagh oan taskreaun wurdt.
De Annalen fan de Fjouwer Masters dogge ferslach fan de dea fan Ferdomnach en beskriuwe him as wiisgear en master-kopiïst ferbûn oan de Tsjerke fan Armagh. Syn skepping, it Boek fan Armagh, wurdt bewarre troch it Trinity College yn Dublin. It boek hat guon fan de âldst oerbleaune foarbylden fan it Aldiersk. It boek docht net ûnder foar, of giet sels boppe it Boek fan Kells út, wat sekuerens oanbelanget.
Roomsk-Katolyk Begraafplak Sint Martinustsjerke
It tsjerkhôf is yn 1892 iepene, foar dy tiid waard gebrûk makke fan it Algemien begraafplak. It tsjerkhôf is part fan de mienskip fan de Sint-Martinustsjerke.
Ryksmonuminten
It kompleks is in ryksmonumint. Underdielen op it tsjerhôf mei in ôfsûnderlike monumintestatus binne de kapel, de kalvaryberch, it tagongsstek (de earste trije binne in ûntwerp fan J.W. Boerbooms), it grêfmonumint fan de famylje Rooswinkel, it grêfmonumint fan de famylje Visser en it grêfmonumint fan keapman Martinus Lampe (1842-1895).
Kapel
De kapel op it begraafplak stiet yn de súdwestlike hoeke fan it hôf en is boud yn 1892. De kapel is boud yn neogoatyske styl. It gebou is yn 1990 folslein renovearre. De klok (anno 1740) fan de kapel komt út de yn 1842 ôfbrutsen Easterpoarte.
Calvariegroep
De calvarieberch is ek oansteld as ryksmonumint. De byldegroep is makke yn 1893 foar atelier De Roo. Yn de berch lizze de grêfstiennen fan deken Th. Brouwer ( † 1905), pastoar A.A. van Eyndhoven (út Heech), pastoar B.T. Stoverinck († 1930) en deken J. v. Galkom († 1964).
Sassingastate
thumb| De Sassingastate yn 1723 Sassinga State wie in state oan de Sassingawei nr. 15 yn Hinnaard. De state bestie al yn 1529.
Sassingastate hearde begjin 1800 ta oan Jhr. Frans Julius Johan van Eijsinga. It âlde slot wie doe al feroare yn in pleats en ferhierd. Foar 1798 waard de pleats ferhierd oan Hilbrand Rintjes. Dêrnei hiert Jan Douwes (Boschma) fan 1798 - 1816 de Boschpleats (Sassingastate). By de state wie in bosk dat ein 18e iuw weihelle waard. Yn 1914 is de pleats ôfbaarnd en de poarte ôfbrutsen, de pleats is doe eastliker wer opboud mar op de homeiepeallen stiet noch altiten "sassinga-state" te lêzen.
Skierstins (Feanwâlden)
thumb|400px|De skierstins yn 2014. right|thumb|200px|De skierstins om 1927 hinne. Om 1300 hinne is yn Feanwâlden de Skierstins boud. It âldst bekende dokumint oer de Skierstins is in stik fergield perkamint út it jier 1439. Dêryn wurdt oer it Schira Monnika huse skreaun. De Skierstins is de lêste oerbleaune stins yn Fryslân en dy't net ynboud is yn in state.
Skiednis
De stins waard boud om 1300 hinne. Letter waard it bouwurk bekend as de Skierstins. De stins is neamd nei de mûntsen fan it Kleaster Klaarkamp (Claercamp) by Rinsumageast, dy' ta de Bernardinen of Skiere mûntsen hearden. Hja hienen de stins yn 1429 yn besit krigen en brûkten dy as úthôf. Yn de twadde helte fan de 16e iuw kaam hy yn partikuliere hannen en waard it gebou fergrutte. Yn 1814, doe't de doedestiidske boargemaster fan Ljouwert Thijs Feenstra eigener waard, hie de toer twa 16e iuwske oanbouwen. De boargemaster liet om it kompleks hinne in simmerhûs, in hynstestalling, en in hôf bouwe en der waard in park oanlein. Oan de ein fan de 19e iuw wie de Skierstins sa bot yn it neigean rekke, dat ôfbraak fan it bouwurk noch de iennige mooglikheid like. Mei op inisjatyf fan it Frysk Genoatskip waard it gebou yn 1906 restaurearre. Oant 1960 waard de Skierstins brûkt as postkantoar. Neidat de gemeente Dantumadiel eigener wurden wie, folge begjin sechstiger jierren in nije restauraasje. Dêrnei waard de Skierstins earst in museum (mei in rieds- en in trouseal) en letter in kultureel sintrum. Yn 1999 waard de boppeferdjipping omboud ta eksposysjeromte. Yn 2000 waard yn de Skierstins in Theun de Vrieskeamer ynrjochte, in keamer foar in permaninte tentoanstelling oer skriuwer Theun de Vries, dy't yn Feanwâlden berne is. De kolleksje, dy't beheard wurdt troch it Theun de Vriesgenoatskip, waard yn 2008 frijwat útwreide, doe't in partikulier syn grutte samling oer de Vries oan it genoatskip skonk.
Stinzefloara
Yn de tún om de Skierstins hinne is in ryk ferskaat oan stinzefloara te sjen. De beneaming stinzeplanten, dy't troch de botanikus Dr.Jacob Botke yn 1932 foar it earst brûkt waard, is mooglik ynspirearre troch it feit dat de bewenners fan Feanwâlden it by de Skierstins waaksende Haarlimmer klokkespul mei stinzeblomkes oantsjutten.
COPD
thumb|250px|It ferskil tusken sûn longweefsel (boppe) en siik, emfysemateusk longweefsel COPD is in ôfkoarting fan de Ingelske term "chronic obstructive pulmonary disease", dat betsjut groanysk obstruktive longsykte (dat der is in oanhâldende obstruksje yn de longen). COPD is in sammelnamme foar de longoandwanings groanyske brongitis en longemfyseem. Yn it ferline foelen dy krupsjes yn Nederlân, mei dêrby astma, ûnder de sammelnamme CARA, mar dy term wurdt net offisjeel mear brûkt.
De meast wichtige oarsaak foar it ûntstean fan COPD is it smoken fan tabak. COPD is anno 2022 net te genêzen.
Epidemiology
De prevalinsje fan COPD yn Nederlân is 20 op de 1000 (dat komt del op 320.000 COPD-pasjinten). De ynsidinsje fan COPD is 2 op de 1000 it jier yn Nederlân. Jierliks stjerre der sa'n 6.000 minsken oan COPD. Dat is sa’n 4% fan de totale stjergefallen yn Nederlân. Dêrom heart COPD ta sykten mei de heechste stjerte. .
Symptomen en oarsaken
By groanyske brongitis binne de oarsaken ûntstekkingsprosessen yn de grutte en lytse luchtwegen. De brongusklieren binne fergrutte troch yrritaasje en meitsje te folle slym oan. De ûntstekkings soargje foar groeden yn de wand en skea fan it glêde spierweefsel fan de brongiën. De slymfluezen swolle op sadat op in gedieltlike obstruksje fan de luchtwegen ûntstiet.
In emfyseem ûntstiet roch skansearring fan de longblaaskes sels. De longblaaskes sitte yn boskjes oan de úteinen fan de lytste luchtwegen (bronchioli) en hawwe in frijwat stive struktuer sadat sy iepenstean bliuwe. De brongiolen en de blaaskes wurde lykwol hieltyd slopper troch skansearring fan de gronyske ûntstekking en sille dan earder yn elkoar sakje by de útaseming. De longblaaskes (alveoli) wurde hieltyd mear oprutsen en reitsje foar altiten skansearre. It oerflak fan de blaaskeswand, dêr't de útwikseling fan soerstof en koalsoer fan de lucht mei it bloed plak hawwe moat, kin lang om let mei mear as helte ôfnimme.
De fierwei wichtichste risikofaktor foar it krijen fan COPD is it smoken fan tabak. Yn sa'n 80% fan de gefallen wurdt COPD feroarsake troch smoken. Hoe't dat proses krekt ferrint is net folslein bekend. Uteinlik krijt 10-20% fan de smokers COPD. Wa't COPD krije sil is net te foarsizzen. Famyljêre faktoaren spylje in rol en hoefolste mear en langer at immen smookt, hoe grutter de kâns op COPD. De measte COPD-patiënten binne âlder as 40 jier.
Neist smoken binne der noch oare oarsaken fan COPD. By sa'n 15% fan de minsken mei COPD spilet bleatstelling oan lytse stofpartsjes by it wurk in rol (ûnder oaren meismoken, fynstof en stof dêr't mynwurkers oan bleatstean). Yn 2% fan de gefallen is in by de berte meikrigen enzymgebrek de oarsaak fan COPD. Der wurdt rûsd dat yn Nederlân tusken de 5.000 en 10.000 minsken dy erflike foarm fan longemfyseem (alfa-1-antitrypsine-defisjinsje) hawwe.
Germaanske talen
De Germaanske talen foarmje in taalfamylje, besteande út sa'n 27 libbene en teminsten 12 útstoarne talen, dy't allegear fuortkommen binne út it Proto-Germaansk. Se meitsje ûnderdiel út fan 'e gruttere Yndo-Jeropeeske taalfamylje, en wurde fan âlds sprutsen yn Noardwest- en Midden-Jeropa en Skandinaavje. Troch migraasje en kolonisaasje hawwe ferskate talen út dizze groep (benammen it Ingelsk en it Nederlânsk, en yn mindere mjitte it Dútsk) har nei oare dielen fan 'e wrâld ferspraat. De Germaanske talen binne ûnder te ferdielen yn trije subgroepen: de Westgermaanske talen, de Noardgermaanske talen en de útstoarne Eastgermaanske talen. Se wurde tsjintwurdich wrâldwiid as memmetaal sprutsen troch mear as 550 miljoen minsken. De grutste Germaanske talen binne it Ingelsk en it Dútsk.
It Oergermaanske tiidrek
De oarspronklike taal dêr't alle Germaanske talen (en útslutend de Germaanske talen) op weromgeane, wie de saneamde Germaanske grûntaal, dy't ek wol it Proto-Germaansk neamd wurdt. Neffens de hjoeddeistige ynsichten fan 'e taalkunde kin dy taal opdield wurde yn twa stadia: it Oergermaansk, dat yn in iere perioade sprutsen waard, en it Miengermaansk, dêr't it Oergermaansk him letter ta ûntjoech. (It komt trouwens gauris foar, benammen yn stikken dy't net troch taalkundigen skreaun binne, dat der terminologysk gjin ûnderskie tusken dy beide tiidrekken makke wurdt, en dat it hiele Proto-Germaansk dan foar "Oergermaansk" trochgiet.)
Mei't der út dy tiid gjin skriftlike boarnen oerlevere binne, is it tige dreech en sis persiis wannear't it Oergermaansk him út it Proto-Yndo-Jeropeesk ûnwikkele hat. Dúdlik is yn elts gefal wol dat dat fier foàr it begjin fan 'e Westerske jiertelling west hawwe moat, mooglik earne yn it twadde milennium f.Kr.
Der binne trije wichtige punten dêr't it Oergermaansk him op ûnderskiedt fan it Proto-Yndo-Jeropeesk. Yn it foarste plak wie der de saneamde Earste of Germaanske Klankferskowing (ta ûnderskie fan 'e Twadde of Heechdútske Klankferskowing), ek wol bekend as de Wet fan Grimm. Ferlykje yn dit ferbân bgl. it Latynske pater ("heit"), tu ("do"), decem ("tsien") en clepo ("ik stel"), dat de sitewaasje werjout sa't dy yn it Proto-Yndo-Jeropeesk wie, mei it Goatyske fadar, þu, taíhun en hlifa (mei deselde betsjutting). Ek ûntwikkele it Oergermaansk in sterke en in swakke foarm by yn prinsipe elts eigenskipswurd, wylst it Proto-Yndo-Jeropeesk dy net hie. En fierders ûntjoech it by in part fan 'e tiidwurden in mei in dintale suffiks (in efterheaksel mei in t of d) foarme swakke bûging om notiid en doetiid faninoar te ûnderskieden (dus bgl. "mean" – "meande" yn tsjinstelling ta âldere foarmen lykas "rin" – "rûn").
It Miengermaanske tiidrek
Men wit net krekt wannear't de oergong fan it Oergermaansk nei it Miengermaansk plakfûn hat, mar men nimt oan dat it yn 'e lêste iuwen f.Kr. wie. Ek it Miengermaansk is net oerlevere – útsein as losse wurden of nammen. Dêrom wurdt it, krekt as it Oergermaansk, troch taalkundigen rekonstruëarre op grûn fan ûndersyk fan 'e ûnderskate Germaanske talen.
It wichtichste ferskil tusken it Oergermaansk en it Miengermaansk wie de klam (yn 'e taalkunde ornaris it wurdaksint neamd). It Oergermaansk hie noch de fan it Proto-Yndo-Jeropeesk meikrigen "frije klam", dy't wiksele neffens beskate regels, mar net in fêst plak yn in wurd hie; ferlykje bgl. it Grykske trȁpeza ("trep") en trapȅzion ("trepke"), dat de frije klam beholden hat. Yn it Miengermaansk wie dy frije klam feroare yn in fêste klam op it earste wurdlid, it saneamde inisjaalaksint, sa't bgl. te sjen is oan it Nederlânske blȁd, blȁden, blȁderen, blȁȁdje.
Yn tsjinstelling ta de Oergermaanske perioade duorre it tiidrek fan it Miengermaansk relatyf koart, nammentlik oant likernôch de earste iuw nei Kristus, doe't de Eastgermanen weiteagen út harren stamlannen yn súdlik en eastlik Skandinaavje.
Oerlevering
De âldst bekende Germaanske ynskripsje is dy op 'e Helm fan Negau, mooglik út de twadde iuw f.Kr. De helm waard yn 1812 fûn by Negau, yn Eastenryk. Yn in noardlik Etruskysk skrift is dêrop skreaun: hargasti teiwa (oer de betsjutting dêrfan bestiet nochal wat ûnienichheid). Fierders binne oant de earste iuw nei Kristus allinne mar nammen en losse wurden oerlevere, en dat noch inkeld troch Romeinske skriuwers, lykas Tasitus en Julius Caesar.
Troch de fragmintaryske oerlevering is de fêststelling fan 'e ûnderlinge relaasje fan 'e trije Germaanske taalkloften foar in grut part in hypotetyske saak. Ek binne guon ier útstoarne Germaanske talen, lykas it Longobardysk, dreech te klassifisearjen by ien fan 'e taalkloften.
Grutte Fryske Oarloch
thumb|400px|Fryslân tusken Fly en Weser De Grutte Fryske Oarloch wie in bûtenwenstich grut wapene konflikt yn de partijtiid, it tiidrek fan de Skieringers en Fetkeapers. Njoggen jierren lang (tusken 1413 en 1422) wie der sprake fan oarloch yn hiel Fryslân tusken Fly en Weser. De oarloch ûntstie yn East-Fryslân as gefolch fan in út de hân rûne fete tusken Keno II tom Brok en Hisko Abdena út Emden, wêrnei't alle partijen in kant keazen en yn hiel Fryslân in boargerkriich losbarste. De oarloch ferrûn foar alle partijen dy't der mei anneks wiene mei wikseljend súkses en útsein de Bronkhorsten yn de stêd Grins hat de oarloch net ien partij in protte foardiel opsmiten. Op de ein drige sels te barren wat letter yn 1498 de ein fan de Fryske frijheid betsjutte soe. In bûtenlânske hear, Jan fan Beieren waard om help frege yn it konflikt, wêrnei't dy sels de macht hawwe woe yn Fryslân. Lykwols waarden de Hollânske troepen fuortjage. Op 1 febrewaris 1422 kamen alle partijen nei de stêd Grins om frede te sluten (frede fan Grins).
Germaanske talen
Oerlevering
De earste langere Germaanske tekst dy't oerlevere is, is de Goatyske Bibeloersetting fan biskop Wulfila (of Ulfilas), út 'e fjirde iuw. De earste teksten yn it Aldingelsk en it Aldheechdútsk binne út de achtste iuw, wylst it Aldsaksysk fan 'e njoggende iuw ôf oerlevere is (útsein in doopbelidenis út 'e achtste iuw). De earste teksten yn it Aldyslânsk en it Aldnoarsk datearje út 'e tolfde iuw.
Grutte Fryske Oarloch
De belutsen partijen
Yn de Grutte Fryske Oarloch stienen twa dúdlik oan te tsjutten partijen foar elkoar oer dy't gearstald wienen út ferskillende partijen út hiel Fryslân. De iene partij bestie út de Skieringers yn Westerlauwersk Fryslân, de Hekerens yn de stêd Grins, de tsjinpartij fan de famylje Onsta yn de Ommelannen en lang om let de partij fan Hisko Abdena yn East-Fryslân. De oare partij, dy't mei-elkoar de Alliearden foarmen wienen de Fetkeapers yn Westerlauwersk Fryslân, de Bronkhorsten en de famylje Onsta yn Easterlauwersk Fryslân en foar East-Fryslân de famylje Tom Brok mei harren helpers.
Germaanske talen
Untwikkeling fan 'e Germaanske taalkloften
Tradisjoneel waard foarhinne ûnder taalkundigen de teory oanhongen dat de earste spjalting yn it Germaansk dy tusken it Westgermaansk en it saneamde Goato-Noardsk (it Noard- en Eastgermaansk) wie. It fuorttsjen fan 'e Goaten en de oare Eastgermaanske folken út harren stamlannen yn súdlik Skandinaavje soe dan letter de spjalting tusken it Noard- en Eastgermaansk feroarsake hawwe. Tsjintwurdich wurdt it lykwols as in stik wierskynliker beskôge, dat der nei it fuorttsjen fan 'e Eastgermanen noch in hoart in Noard- en Westgermaanske ienheidstaal bestien hat, mooglik oant yn 'e fyfde iuw.
Grutte Fryske Oarloch
Oanlieding
De direkte oanlieding fan it konflikt wie in fete tusken famyljes Tom Brok en Abdena yn East-Fryslân. De wiere reden lei folle djipper en wie de partijstriid dêr't yn hiel Fryslân sprake fan wie yn de 14e en 15e iuw. Hieltyd wer wie doe sprake fan partijtwisten wêryn de iene partij reagearde op de oare partij. Dêrby socht de iene partij om in bûnsmaat dy't sels ek wer in fijân hie en dy waard wer bûnsmaat fan de oare partij. Wat yn alle Fryske gebieten ek noch meispile wienen de belangen fan de haadlingen, dy't oftewol út wienen op mear macht of nei lykwicht fan de macht stribben. In grut part fan de partijstriden wie dan in gefolch hjirfan.
De Oanfal op Emden
thumb|right|Histoaryske plattegrûn fan Emden Yn East-Fryslân dêr't de oarloch útein sette soe, gie de partijstriid tusken de famylje Tom Brok en Abdena. Beide famyljes wienen út op de allinnich hearskippij. Yn 1380 wie der al spul hjiroer west, dat resultearre yn de slach by Loppersum wûn troch de Tom Brok. Dêrnei is der út en troch sprake fan fersoenen, ôfwiksele mei fûleinige konflikten dy't eltse kear mei fredespetearen oplost wurde koenen. Yn augustus 1413 rinne de spanningen wer op as seerôvers út Emden ûnderhearrigen fan Everd Idzinga oanfalle. Idzinga is in bûnsmaat fan Keno Tom Brok dy't de saak heech opnimt en foarleit oan de ried fan Grins. De ried jout Keno gelyk en twingt Hisko Abdena ta fergoedzjen fan de skea. De beteling wurdt net op tiid dien wêrtroch't Keno him yn syn ear oantaaste fielt en in oanfal ynset op de stêd Emden. Mei dat barren set de kriich útein.
Germaanske talen
Untwikkeling fan 'e Germaanske taalkloften
Dy lêste teory wurdt ûnderboud troch de bekende runeynskripsje op 'e Gouden Hoarn B fan Gallehus, yn súdlik Jutlân, dy't datearret út 'e iere fyfde iuw. Op 'e hoarn stiet: "ek hlewagastiʀ holtijaʀ horna tawido" (de letter ʀ stiet dêrby foar de breikjende r). Dizze tekst soe betsjutte kinne: "Ik, Hlewagastiʀ, soan fan Holt, haw de hoarn makke" (ferlykje tawid(o) mei it Nederlânske (vol)tooid) of: "Ik, Hlewagastiʀ, soan fan Holt, haw de hoarn fersierd" (ferlykje tawid(o) mei it Nederlânske (ge)tooid). De foarmen dy't hjir brûkt binne, slute Noardgermaansk noch Westgermaansk út (al wiist de foarm fan 'e h-rune op it Noardgermaansk), mar Eastgermaansk kin it dúdlik net wêze. Yn it Goatysk fan dy tiid soe de tekst west hawwe: "ik hliugasts hulteis haúrn tawida".
Grutte Fryske Oarloch
It ferrin fan de Kriich
Neidat Keno II tom Brok Emden yn East-Fryslân ferovere hie op Hisko Abdena en by de omkear yn Grins de Bronkhorsten en Ostamannen troch de Hekerens en Skieringers út de stêd jage wienen, kaam it tusken 1413 en 1415 net mear ta in iepentlike konfrontaasje. Wol besleaten de belutsen partijen elkoar troch piraterij sa folle mooglike skea ta te bringen. Okko sette in part fan de Ommelannen ûnder wetter en de Skieringers ûnder Koppen Jarges wiene op rôftocht yn de Ommelannen om de ferdigening te bekostigjen.
De Omkear fan Grins
thumb|right|200px|Histoaryske plattegrûn fan Grins De Alliearde partij makke plannen om Grins werom te feroveren en brochten in grutte float byinoar. Wylst de float wachte op de komst fan de Skieringers kamen in protte Ommelânske bûnsmaten fan Keno tom Brok byelkoar yn Eelde. Grins waard dêrtroch min befeilige en yn de nacht fan 13 en 14 septimber 1415 foel de stêd yn Alliearde hannen. Doe't Keno mei syn float lâne, flechte Koppen mei it Skieringer leger nei Kampen en dêrwei nei Snits en letter nei Boalsert. Koppen woe sa gau mooglik Grins wer yn hannen krije en yn Westerlauwersk Fryslân foarme hy syn leger opnij. Ek wreide er it út troch oare Skieringers te oertsjûgjen mei te dwaan tsjin Keno en syn partij. Dêrby krige Koppen ûnferwachte help fan de Roomske kening Sigismund. De kearn fan de oarloch gie fan East-Fryslân en de stêd Grins, nei it westen fan de Ommelannen.
Germaanske talen
Taalferliking
Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden fan ien oant en mei tsien yn 'e werjûne Germaanske talen.
Grutte Fryske Oarloch
De slach by Okswertersyl en de oanfal op Dokkum
Beide partijen wienen manmachtich oanwêzich sa't letter bliken die út it grutte tal slachtoffers dat yn de slach foelen. It gie der grouwélich om en ta. Dochs waard de slach wûn troch de Alliearden en net troch de Skieringers. Neffens de lettere skiedskriuwer Ubbo Emmius soe de Eastfryske haadling Fokko Ukena dy't oan de side fan Keno focht in grutte rol spile hawwe yn it ferrin fan de slach. Oan Skieringer side sneuvelen goed 500 manlju en der waarden 400 Skieringers finzen naam. De oerbleaune Skieringers sloegen op de flecht. Ek oan Alliearde side foelen in protte slachtoffers al is it krekte oantal dêrfan net bekend.
Keno hie de Skieringers yn de knipe mar lykwols soarge syn sykte dat er werom gie nei Brokmerlân. Twa dagen nei de oerwinning sleaten Grins, Hunsingoa en Fivelgoa in nij ferbûn dêr't sy elkoar ûnthjitte gjin bûtenlânske oan te nimmen. In part fan Keno syn leger bliuwt efter yn Grinslân ûnder lieding fan Fokko Ukkena en Sibet fan Riustringen. Sy sette de efterfolging yn op de Skieringers dy't rjochting Achtkarspelen ferdreaun wienen en setten it op in plonderjen en rôvjen.
thumb|right|200px|Portret fan Sigismund Nei de nederlaach by Okswertersyl stiene de Skieringers slim ferswakke foar de Alliearden oer. De Roomske kening Sigismund hie har lykwols stipe tasein, mar stjoerde gjin militêre help. In part fan Keno II tom Brok syn leger wie nei de slach efter bleaun yn de Ommelannen en rjochting Westerlauwersk Fryslân gean dêr't sy yn Achtkarspelen oan it plonderjen en rôvjen slein wie. De Skieringers koene dêr gjin folweardich leger tsjinoer stellen en moaste har beheine mei piraterij op see. Op alderlei wizen besochten sy de Alliearden te dwersbongeljen dêr't sy ek de Fiktaaljebruorren by ynskeakele. Dokkum lei tige strategysk en mei har festingswurken fan wichtich belang foar de Skieringers, wat de reden wie foar de Alliearden om oan te fallen.
Yn 1418 giet it Alliearde leger ûnder lieding fan Fokko Ukena op Dokkum oan en plondere ûnderweis alles wat sy tsjin komme. By Dokkum oankaam hoegden se net folle muoite te dwaan om de fersterke stêd yn hannen te krijen. Nei inkele skermutselingen mei de Skieringer ferdigeners jouwe dy har oer en is de stêd oermastere. Dokkum wurdt brânskatte en de stêd militêr ûnskeadlik makke.It measte part fan de bewapene Skieringers hâlde har op by de stins fan Iesumasyl en de striid ferpleatst him dêrhinne. Hjirre giet it fûleindiger oan ta as by Dokkum. Pas op it stuit dat de oanfallers it opjaan woene, bruts de ferdigening dochs noch en waard ek dy festing ynnaam.
De ynfal fan Fokko Ukena yn Westerlauwersk Fryslân
thumb|right|Histoaryske plattegrûn en ôfbylding fan Sleat Troch de Skieringers op eigen boaiem te ferslaan dielden de Alliearden har in bot gefoelige tik út. It Skieringer ferset wie sa goed as brutsen en sy wiene ree frede te sluten mei de oerwinners. Om it plonderjen te stopjen betellen sy de oerwinners in skatting fan inkele tûzen Frankyske skylden. Dêrnei gie it Alliearde leger werom nei Easterlauwersk Fryslân en waard troch beide partijen in begjin makke mei fredespetearen. Dy petearen waarden hâlden ûnder lieding fan Nikolaus Bunzlau, in gesant fan Roomske kening. De Alliearden betellen him 10.000 Rynske gûnen om de 'acht' fan Sigismund ôf te keapjen en dienen in foarstel foar frede mei de Skieringers. De soen wie al fierhinne doe't de oerwinning fan Sikke Sjaarda op in Fetkeapers legerke by Frjentsjer bekend waard. Dat foarfal en it feit dat Bunzlau noch wat twivels hie oer de oanname fan it Alliearde foarstel wie reden foar de Alliearden om it fredespetear te beëinigen.
De Skieringers giene op syk nei nije bûnsmaten en fûnen dy by de biskop fan Munster en Sibet fan Riustringen. Fersterke troch dizze bûnen dienen sy in oantal oanfallen op Fetkeaperske doelen yn Westerlauwersk Fryslân. Op 30 april 1420 waard troch har Boalsert fan de Fetkeapers ûntnadere. Troch de Alliearden waarden dy oanfallen net licht opfetten en ûnder lieding fan Fokko Ukena fear in fleat fia de Fly rjochting Hylpen. De komst fan Ukena kaam de Skieringers oer it mad, mar it slagge al gau in leger op 'en bien te bringen. De lieding wie yn hannen fan Sikke Sjaarda en op 12 maaie 1420 moeten beide legers elkoar by de Palesleat tichtby Hylpen (slach oan de Palesleat). It wie foar de twadde kear dat Sikke en Fokko foar elkoar oer stienen op it slachfjild en wer kaam Fokko as oerwinner út de striid. Hy makke in protte finzenen by de Skieringers dêr't de oerbleaunen fan nei Sleat en Starum flechte. Fokko leit in belis om Sleat dêr't Sjaarda him ophâlde.
De Skieringers wienen dermei oantangele en sochten har heil no by Jan fan Beieren dy't in oantal fan syn ridders stjoert ûnder lieding fan Hindrik fan Renesse. By oankomst wurde de Alliearden ferrast wêrnei't sy op Sleat ta sette. Op 11 july komt it by Sleat ta in slach dêr't de Alliearden belies yn jaan moatte. Fokke Ukena wit te flechtsjen, mar in grut tal wichtige Allierde haadlingen wurde finzen naam.
Fredespetearen
Nei sân jier kriich wurde de bewenners fan hiel Fryslân sa stadichoan wurch fan de oanhâldende oarloch. Op 5 augustus 1420 slute Okko II tom Brok en de partij fan Sikke Sjaarda foar tweintich jier in wapenstilstân en op 14 septimber 1420 slute de lannen Eastergoa en Westergoa in ferdrach mei de Stêd Grins, de Ommelannen en Okko II tom Brok. Tusken dizze fredespetearen yn is der noch in konflikt by Mullum dêr't it kleaster fan Lúntsjerk troch de muontsen fan Blomkamp oanfallen wurdt. Noch mar tolve dagen nei de ôfkundiging fan it bestân falle de Alliearden al wer Starum oan. De stêd wurdt foar in grut part yn brân stutsen en Jarich Koppen is ien fan de deaden. By Dokkum en De Lemmer ferskine de Fiktaaljebruorren dy't har yn beide plakken festigje om fan dêrút op see te rôvjen. Flechte Skieringers yn Hollân frege opnij Jan fan Beieren om help.
De tuskenkomst fan Jan fan Beieren
Op betingst dat de Skieringers him as hear erkenne giet Jan fan Beieren akkoard mei it stjoeren fan militêren nei Westerlauwersk Fryslân. Under lieding fan Hindrik fan Struik en Gerard IV fan Heemskerk komt yn maart 1421 in Hollânsk leger om Fryslân te "befrijen". Mar Jan is lykwols mear fan doel, hy wol net allinnich Westerlauwersk Fryslân ûnder syn ynfloed bringe, hy wol it ek hâlde en stjoert hieltiten mear troepen. Mei help fan de Hollânske troepen wurde de Alliearde steunpunten ferovere en op 24 maart 1421 wurdt Ljouwert beset de wichtichste stêd fan Westerlauwersk Fryslân. In grutte Alliearde oanfal bliuwt út, mar der wurde wol plondertochten hâlden troch seerôvers. Ien fan dy binden wurdt yn de omkriten fan Dokkum ferslein troch in Hollânsk legerke.
As Okko II tom Brok syn nocht hat fan de oarloch en wol er frede slute mei de Skieringers. Op 15 july 1421 komme de partijen gear yn Greetsyl, Emsingerlân foar in fredespetear. Jan fan Beieren docht it wurd foar de Skieringers, by de Alliearden Okko en Sibet Papinga. De útkomst fan de petearen wurdt fêstlein yn in soen. De grins tusken beide partijen wurdt lutsen op de Lauwers. Westlik dêrfan krijt hartoch Jan it foar it sizzen, eastlik dêrfan Okko, Sibet en de stêd Grins. Alle flechte haadlingen meie weromkomme en krije harren besit fan foar de kriich wer werom. Nettsjinsteande alle goede bedoelingen wie de soen gjin sukses. Sikke Sjaarda soarge foar problemen trochdat er him ynliet mei seerôvers. Fierders krigen de Skieringers al gau harren nocht fan Jan fan Beieren dy't mar trochgean bleau mei it opbouwen fan syn macht en oeral fersterkingen bouwe liet. De Skieringers kamen tsjin him yn opstân, rûnom waarden de Hollanners belegere en op 18 jannewaris 1422 slaggen de Friezen deryn om De Lemmer yn te nimmen. Dêrmei ferlear Jan sawat al syn gesach yn Fryslân. De Alliearden woene likegoed as de Skieringers net lije dat Jan te machtich waard en al gau waarden wer fredespetearen hâlden.
De soen fan Grins
Nei njoggen jierren oarloch waard op 1 febrewaris 1422 troch alle belutsen partijen foarfêst frede ôfsletten. Fjouwerennjoggentich haadlingen hawwe it ferdrach ûndertekene. Ien fan de wichtige punten dy't yn it ferdrach fêstlein binne is it ynstean fan de "fryske frijheid", bûtenlânske hearen moasten yn Fryslân ward wurde.
Kanofarren op de Olympyske Simmerspullen
thumb|100px|right| Flakwetter thumb|100px|right| Slalom Kanofarren is in sport dy't fan de Spullen fan Berlyn 1936 ôf op it Olympyske programma stiet. It Kanofarren bestiet út twa ûnderdielen it flakwetterfaren en de slalom.
Eiskanaal
It Kanofarren stiet sûnt 1948 ek foar Froulju op it programma en by de Spullen fan 1972 is de Slalom yntrodusearre. Wêrfoar it Eiskanaal de earste keunstmjittige slalom wyldwetterbaan oanlein waard, al hat it oant de Spullen fan 1992 duorre foardat it definityf op it programma stie.
Ûnderdielen
de C stiet foar Kanadeeske kano, de K stiet foar Kajak en de sifers (1, 2, 4) jouwe it oantal persoanen yn de boat oan.
Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it kanofarren medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen.
Stasjon Dieren
Stasjon Dieren (Dr) is in spoarweistasjon yn it Nederlânske doarp Dieren yn de provinsje Gelderlân. En waard iepene yn 1865 oan de Steatsline A (Arnhim Sintraal - Ljouwert).
Gebou
It oarspronklike spoarweistasjon fan Dieren wie in standertstasjon fan de Steatsspoarwegen, in stasjon fan it type SS fiifde Klasse, boud yn de jierren sechtich fan de 19e iuw, en wie ien fan de achtentritich stasjons dy 't ea yn dizze klasse boud wie. It gebou wie ûntwurpen troch de arsjitekt Karel Hendrik van Brederode. Yn 1914 krige it middenpart der in ferdjipping by. Mar doe wie it gebou eins al net mear yn gebrûk as stasjonsgebou.
Yn 1887 it Spoar fan Dieren nei Apeldoarn iepene en yn 1902 wie en de Steatspoarwegen by it stasjonsgebou fan de KNLS ynlútsen wie. Dit gebou boud yn 1886 wie in Standertype KNLS 2e klasse. Stie oan de oare kant fan it spoar as it eardere gebou fan de steatsspoarwegen.
Yn 1903 waard it stasjon útwreide mei in perrongebou en in gruttere oerkapping. Yn septimber 1944 binne sawol it eardere stasjonsgebou fan de steatspoarwegen as it stasjonsgebou fan de KNLS ferlern gien by in bombardemint. Sûnt die tiid wurd it perrongebou brûkt as stasjonsgebou.
Yn 2017 krige it stasjon in fuotgongersbrêge dy't in eardere tunnel ferfong en liften sadat it stasjon tagonklik waard foar reizgers mei in rolstoel.
Spoar nei Apeldoarn
Yn 1972 is it spoar fan Dieren nei Apeldoarn slúten. Fan 1975 ôf krige it spoar in nije funkje fan museumspoarline. It trajekt wurdt eksplotearre troch de VSM. Foar dit museumspoar is der oan de noardkant fan it stasjon in ekstra perron.
Ingelsk
It Ingelsk (Ingelsk: English) is in Westgermaanske taal, dy't him ûntjoech yn it Midsiuwske Ingelân, mar tsjintwurdich ta in wrâldwide lingua franca wurden is. It Ingelsk ûntstie út 'e taal fan 'e Angelsaksen, in befolkingsgroep dy't oarspronklik fan 'e Noardseekust op it Jeropeeske fêstelân ôfkomstich wie. De Angelsaksyske taalgroep, dêr't it Ingelsk ta heart, is sadwaande it naust besibbe oan 'e Fryske talen, dy't noch altyd yn dat gebiet sprutsen wurde, mar de wurdskat fan it Ingelsk is sterk beynfloede troch it Aldnoarsk en troch Romaanske talen, yn 't bysûnder it Frânsk. It Ingelsk is no de of in offisjele taal yn 64 ûnôfhinklike lannen en 31 ôfhinklike territoaria, mar wurdt it measte sprutsen yn it Feriene Keninkryk, de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Súd-Afrika, Ierlân, Nij-Seelân en it Karibysk Gebiet. Mei sa'n 400 miljoen memmetaalsprekkers wie it yn 2006 de op twa nei grutste taal fan 'e wrâld (nei it Mandarynsk en it Spaansk).
Taalbesibskip
It Ingelsk heart ta de Yndo-Jeropeeske supertaalfamylje en wurdt dêrbinnen mei û.o. it Dútsk, Deensk en Sweedsk ta de Germaanske talen rekkene. Mei û.m. it Dútsk en Nederlânsk foarmet it de Westgermaanske talen, wêrfan't de Noardwestgermaanske kloft wer útinoar falt yn 'e Fryske talen, mei û.o. it Westerlauwersk Frysk, en de Angelsaksyske talen. Dy lêste groep omfiemet behalven it Ingelsk ek it nau besibbe Skotsk en de útstoarne talen Fingaalsk en Yola, dy't foarhinne yn eastlik, resp. súdeastlik Ierlân sprutsen waarden.
Hoewol't de âldste foarm fan it Ingelsk, it Aldingelsk (of Angelsaksysk), tige nau besibbe wie oan it Aldfrysk, binne dy talen neitiid alhiel útinoar groeid. Nettsjinsteande it feit dat in diel fan 'e wurdskat fan beide talen noch in dúdlik mienskiplik komôf sjen lit (cheese - "tsiis"; green - "grien"; little - "lyts"; rain - "rein"; ensfh.), ferskille it moderne Ingelsk en Frysk sterk faninoar. De wichtichste redens dêrfoar binne de relative isolaasje fan it Ingelsk fan 'e oare Westgermaanske talen troch syn geografyske posysje op 'e Britske Eilannen, en de sterke ynfloed dy't it Ingelsk ûndergien hat fan it Aldnoarsk en it Frânsk (wylst it Frysk just sterk ûnder ynfloed fan it Nederlânsk kommen is te stean).
Skiednis
It Ingelsk kin opdield wurde yn trije histoaryske taalstadia: Ta yllústraasje fan 'e ferskillen tusken dizze trije taalstadia it folgjende foarbyld: De Nijingelske perioade kin noch fierder opdield wurde yn:
Aldingelsk
De âldste foarm fan it Ingelsk wurdt it Aldingelsk of ek wol it Angelsaksysk neamd. Dat ûntjoech him út in stikmannich Noardwestgermaanske dialekten dy't oarspronklik by de Noardseekust lâns sprutsen waarden, fan Jutlân fia wat no Sleeswyk-Holstein en Nedersaksen is, oant yn Westerlauwersk Fryslân. Lju út dy kriten, de Saksen, Angelen en yn mindere mjitte ek Jutten en Friezen, ferlieten yn 'e rin fan 'e fyfde iuw, ûnder it Grutte Folkeferfarren, harren wengebieten om har op 'e Britske Eilannen te fêstigjen. Dy kolonisten kamen mei-inoar de Angelsaksen te hjitten, in gearlûking fan 'e etnonimen 'Angelen' en 'Saksen'. Omtrint 550 wiene der safolle ferskillen ûntstien tusken de dialekten fan 'e Angelsaksen en de taalfarianten fan harren op it Jeropeeske fêstelân efterbleaune sibben, dat der foar it earst sprutsen wurde koe fan in Angelsaksyske taal. Tsjin 'e sânde iuw hie it Angelsaksysk yn Ingelân en súdlik Skotlân in dominante posysje oernommen fan it Mienbrytoanysk, in Keltyske taal, en it Latyn (dat ûnder de iuwen fan Romeinske oerhearsking op 'e Britske Eilannen woartelsketten hie).
It Aldingelsk koe opdield wurde yn fjouwer dialekten: it fan oarsprong Angelske Mersiaansk en Noardumbrysk en it fan oarsprong Saksyske Kentysk en Westsaksysk. Trochdat it Keninkryk Wesseks yn 'e njoggende iuw de oare Angelsaksyske keninkriken oermânsk waard, wist it Westsaksysk him úteinlik ta de standertskriuwtaal te ûntwikkeljen. Sadwaande is yn dat dialekt bgl. it ferneamde epos Beowulf skreaun. De oare dialekten wiene lykwols gjin dearinnende wegen, want it Westsaksysk strûpte der letter ûnder, en it moderne Ingelsk komt fierhinne fuort út it Mersiaansk, wylst de Skotske taal fuortboude op 'e grûnslach fan it Noardumbryske dialekt. It Aldingelsk waard yn 't earstoan skreaun yn runen, mar fan 'e sechsde iuw ôf waard in oanpaste foarm fan it Latynske alfabet brûkt, dat de op runen basearre letters wynn (ƿ, foar de 'w' fan "skowe") en thorn (þ, foar de stimleaze th fan thin) omfieme, en teffens de oanpaste Latynske lettertekens eth (ð, foar de stimhawwende th fan this) en Æ|ash (æ, foar in fokaal dy't liket op 'e e fan "pet", mar fierder tebek yn 'e mûle útsprutsen wurdt).
Midingelsk
De Normandyske Ynvaazje fan 1066 wurdt yn 'e regel oanholden as it begjinpunt fan it Midingelsk, mar de ûntwikkeling fan 'e Ingelske taal fan Aldingelsk nei Midingelsk wie feitliks in iuwenlang proses fan stadige feroarings. Foar in part kamen dy fuort út 'normale' taalûntwikkeling, mei't libbene talen altyd oan it feroarjen binne. Mar dêrnjonken ûndergie it Ingelsk ek in sterke ynfloed fan it Aldnoarsk nei't it noarden fan Ingelân yn 'e achtste en de njoggende iuw fierhinne troch Noaren kolonisearre waard. Hoewol't dy kolonisten úteinlik opgiene yn 'e Ingelske befolking, lieten se dúdlike linguïstyske spoaren nei. Dy waarden allinne mar fuortsterke doe't hiel Ingelân tusken 1013 en 1042 troch de Denen oerhearske waard. Sa kaam it Ingelsk bygelyks oan wurden as tree ("beam") en egg ("aai"), en teffens waarden de Angelsaksyske foarnamwurden hie, him en hera ferfongen troch de op it Aldnoarsk basearre ekwivalinten they ("sy", meartal), them ("harren"), resp. their ("harren", besitlik).
Dat de Normandyske Ynvaazje en de ferovering fan it Keninkryk Ingelân troch Willem de Oermasterder útkeazen is as it brekpunt tusken de Aldingelske en Midingelske tiidrekken, komt om't dat it begjin wie fan in tige grutte ynfloed dy't op it Ingelsk útoefene waard troch it Aldnormandysk, in Romaanske taal dy't nau besibbe wie oan it Frânsk. Dat wie trouwens in twasidich proses, en úteinlik soe it Aldnormandysk him yn Ingelân troch de ynfloed fan it Ingelsk ûntjaan ta it Anglo-Normandysk. Nei de Normandyske Ynvaazje wie it iuwenlang sa dat de Ingelske adel Anglo-Normandysk spriek, wylst it sljochtwei folk Ingelsktalich wie. Sadwaande bestie de Normandyske ynfloed fierhinne út de ynfier fan in wiid ferskaat oan lienwurden dy't benammen te krijen hiene mei dingen dêr't de adel him mei dwaande hold: polityk, it rjocht en oarlochfiering, wylst der gjin of amper Normandyske lienwurden oernommen waarden op it mêd fan bgl. de lânbou of de fiskerij.
Behalven troch de oername fan in grut tal útlânske lienwurden ûnderskate it Midingelsk him ek troch in yngeande ferienfâldiging fan it Aldingelske namfallesysteem, nei alle gedachten om it Aldingelsk mear mei it Aldnoarsk yn oerienstimming te bringen, dat in oar stelsel fan ferbûgings hie, mar dêr't it morfologysk tige op liek. Yn elts gefal gie it ûnderskie tusken de nominatyf (earste namfal) en de akkusatyf (fjirde namfal) ferlern, útsein yn persoanlike foarnamwurden, ferdwûn de ynstrumintalis alhielendal en waard it gebrûk fan 'e genityf (twadde namfal) beheind ta it omskriuwen fan besit. Fierders waard in grut tal ûngeregelde ferbûgingsfoarmen ta geregelde foarmen makke, wylst stadichoan ek de sinsbou folle minder fleksibel waard.
Tsjin 'e ein fan 'e tolfde iuw wie it Midingelsk alhiel ûntjûn, en hie it him sawol de Aldnoarske as de Normandyske ynfloeden folslein eigen makke. Fanwegen dy grutte útlânske ynfloeden hawwe guon taalkundigen de stelling ferdigene dat it Ingelsk eins beskôge wurde kin as in mingtaal of in kreoalske taal. Hoewol't rûnom tajûn wurdt dat it Aldnoarsk en it Normandysk-Frânsk in yngeande ynfloed op it Ingelsk útoefene hawwe, wurdt dy teory, dy't de Midingelske kreoalske taalhypoteze neamd wurdt, ornaris ôfwiisd troch saakkundigen op it mêd fan 'e Ingelske taal.
It Midingelsk waard sprutsen oant it om 1500 hinne stadichoan oergie yn it Nijingelsk. Yn 'e Midingelske perioade krige it Ingelsk stadichoan mear prestiizje, benammen nei't der ûnder de Hûndertjierrige Oarloch (1337-1453) tsjin Frankryk in nasjonale Ingelske identiteit ûntstie dy't sawol de adel as it sljochtwei folk omfieme. Fanôf it regear fan Hindrik V fan Ingelân (1413-1422) naam it gebrûk fan it Anglo-Normandysk ôf, en yn 1430, ûnder it bewâld fan Hindrik VI, begûn it Keninklik Hof yn de Westminster syn offisjele dokuminten yn it Ingelsk op te stellen. Nei't William Caxton yn 1476 de earste boekdrukparse yn Ingelân yntrodusearre hie, naam de ynfloed fan it Ingelsk noch fierder ta. Foarbylden fan literatuer yn it Midingelsk binne The Canterbury Tales, fan Geoffrey Chaucer, en de ridderroman Sir Gawayne and the Grene Knyght.
Ier Modern Ingelsk
It Nijingelske tiidrek, dat omtrint 1500 úteinsette, wurdt faak noch fierder ûnderferdield, wêrby't it âldste stadium bekend stiet as Ier Modern Ingelsk (1500-1700). Yn dy perioade fûn der fierdere ferienfâldiging en teffens standerdisaasje plak, mar it Ier Modern Ingelsk waard fral karakterisearre troch de Grutte Ingelske Klankferskowing. Dat wie in taalkundich proses dêr't de klank fan fokalen troch feroare: healiepen en iepen fokalen waard ferhege, wylst tichte fokalen ta twaklanken brutsen waarden. Om't dat proses in keatlingferoaring wie, wat sizze wol dat eltse klankferskowing ta in folgjende klankferskowing late, duorre it fan omtrint 1350 oant 1700.
Om in foarbyld te jaan: it wurd bite ("bite") waard yn it Midingelsk oarspronklik útsprutsen as [bi:t] (biit), mar ferskode ûnder de Grutte Ingelske Klankferskowing yn útspraak ta [bait] (bait). Krektsa ferskode late ("let") fan [la:t] (laat) nei [le:t] (leet). Om't it Ingelsk nea staveringsherfoarmings trochfierd hat en dus noch foar in wichtich diel as it Midingelsk skreaun wurdt, ferklearret dizze klankferskowing wêrom't in protte Ingelske fokalen in folslein oare útspraak hawwe as fokalen yn hast alle oare skreaune talen. Ek nei't de Grutte Ingelske Klankferskowing útwurke wie, hie it Ingelsk fan doe noch ferskillen mei de taal fan hjoed, mei't bgl. wurdinisjale konsonantklusters, lykas [kn], [ɡn] en [sw] yn wurden as knight ("ridder"), gnat ("langpoat"), resp. sword ("swurd") doe noch útsprutsen waarden, wylst se tsjinwurdich stil binne.
It Ier Modern Ingelsk wie de taal fan 'e beruchte Tudor-kening Hindrik VIII, en fan 'e Elizabetaanske Tiid, doe't de Ingelske kultuer en literatuer in grutte bloei trochmakken. De meast foaroansteande literêre fertsjintwurdiger fan dit taalstadium is de ferneamde toanielskriuwer en dichter William Shakespeare. In protte fan 'e grammatikale eigenaardichheden dy't syn wurk hjoed oan 'e dei sa'n tipelsinnige en argayske lading jouwe, binne eins neat oars as treffende karakteristiken fan it Ier Modern Ingelsk. Mei oare wurden: Shakespeare skreau gewoan yn 'e sprektaal fan syn tiid, al hoe teätrysk oft syn taalgebrûk tsjintwurdich ek oandocht. Behalven it oeuvre fan Shakespeare wie ek de King James Bible, út 1611, in tige ynfloedrike Ingelske bibeloersetting, yn it Ier Modern Ingelsk skreaun.