cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nicole Sabouné
Nicole Sabouné (23 maaie 1991) is in Sweedske sjongster fan Frânsk-Libaneesk komôf.
Nürburg
Nürburg is in plak yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts, en makket diel út fan de Landkreis Ahrweiler. Nürburg telt 166 ynwenners en is benammen bekend fanwegen it sirkwy Nürburgring, dêr't yn it ferline de Grutte Priis Formule 1 fan Dútslân en de Grutte Priis fan Formule 1 Jeropa plakfûnen, en de Boarchruïne Nürburg.
Sibille Attar
thumb|Sibille Attar Sibille Attar (Örebro, 27 novimber 1981) is in Sweedske sjongster fan Frânsk komôf.
Attar waard berne yn Örebro en ferhuze doe't se 15 wie nei Stockholm. Se wie lid fan ferskate muzikale bands, wêrûnder de yn Stockholm fêstige band The Tourettes fan 2001 oant 2008, en de yn Norrköping oprjochte band Speedmarket Avenue fan 2005 oant 2009.
Yn 2010 waard se lid fan de band [ingenting]. Se is ek aktyf ûnder de namme Little Red Corvette. Attar hat opwurke mei tal fan oare artysten lykas Camera Obscura, David Lindh, Jonathan Johansson, Shadow Shadow en The Bear Quartet.
Se ûntfong de SKAP's Poppriis 2019 en TCO's Kulturstipenium 2022. Yn 2021 kaam it album A History of Silence út op PNKSLM Recordings, en dat krige loovjende kritiken. Yn 2022 komponearre se muzyk foar in Dramaten-produksje mei Wounded Angel. It stik en de komposysje waarden goed ûntfongen.
It Hûs fan Bernarda Alba
It Hûs fan Bernarda Alba, yn it oarspronklike Spaansk: La Casa de Bernarda Alba, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e fermoarde Spaanske toanielskriuwer en dichter Federico García Lorca (1898-1936). It is ien fan syn meast ferneamde stikken en foarmet yn 'e mande mei De Bloedbrulloft en Yerma syn offisjeuze "Plattelânstrilogy". García Lorca skreau La Casa de Bernarda Alba yn 1936, en foltôge it op 19 juny fan dat jier, persiis twa moanne foar syn dea. It waard foar it earst opfierd yn 1945. De Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma is út 1989.
Eftergrûn
Yn syn ûndertitel omskreau García Lorca La Casa de Bernarda Alba as "in toanielstik fan froulju yn 'e doarpen fan Spanje". It stik beljochtet de foarfallen yn in perioade fan rou yn in hûs yn Andalûsje, dêr't Bernarda Alba de skepter swaaid oer har fiif dochters Angustias (39), Magdalena (30), Amelia (27), Martirio, (24) en Adela (20), har húshâldster Poncia en har bejierre mem María Josefa. Mei it útsluten fan lykfol hokker manlik personaazje fan it toaniel bout García Lorca dêrby in seksuële spanning op dy't it hiele stik troch fielber bliuwt. De iennichste man dy't by de wederwarichheden belutsen is, Pepe, de frijer fan 'e dochters, wurdt inkeld neamd en ferskynt net op it poadium. It toanielstik ferkent motiven lykas ûnderdrukking, pasjonearre leafde en oanpassing oan jins om-en-by, en ûndersiket de effekten dy't manlju op froulju hawwe kinne.
Ynhâld
Nei de dea fan har twadde man leit de dominante matriarch Bernarda Alba har húshâlding in rouperioade fan acht jier op, sa't de famyljetradysje dat foarskriuwt. Har dochters, dy't se dochs al eltse omgong mei in man ûntsein hat, wurde dêrtroch noch fierder isolearre fan 'e bûtenwrâld, en de spanning yn it hûs rint op.
De âldste dochter, Angustias, hat in flinke som jild urven fan har heit, Bernarda har earste man, mar de oare fjouwer dochters hawwe mar in bytsje urven fan harren eigen heit, de twadde man fan Bernarda. Hoewol't Angustias al 39 jier is, wat syklik en net kreas, is sy it om wa't de oantreklike jonge frijer Pepe stiket. Har healsusters binne oergeunstich, fral de jongste, Adela, dy't smoarfereale op Pepe is en by wa't er geregeldwei, sa blykt letter, temûk komt te jûnspizeljen. Sawol yn Angustias as yn Adela ropt Pepe syn oandacht opstannigens op foar har mem oer. Ek ûnderling hawwe de susters allegeduerigen spul. Fral Adela en Martirio, dy't ek gefoelens foar Pepe blykt te hawwen, reitsje alhiel twaresom. Der wurdt suggerearre dat Adela swier is fan Pepe.
De saken komme ta in klimaks as de famyljeleden de konfrontaasje mei-inoar oangean en Bernarda mei in gewear Pepe fan it hiem ôf jaget. Der klinkt in skot, folge troch in gjalp, wat suggerearret dat Bernarda him deasketten hat, mar as se wer yn 'e hûs komt, blykt út it praat dat it sa raar net gien is en dat se him inkeld skampe hat. Underwilens is Adela nei har keamer ta flechte en as se net reägearret op Bernarda har befellen om derút te kommen, wurdt de doar iepenbrutsen; Adela blykt harsels, yn 'e ferûnderstelling dat har mem har frijer deade hie, tekoart dien te hawwen troch yn it tou te gean. De reäksje fan har mem is karakteristyk: Bernarda hâldt by heech en by leech út dat Adela noch faam wie en easket dat dat it hiele doarp dúdlik makke wurdt. Se is inkeld dwaande mei de goenamme fan har famylje; de dea fan har dochter docht har net folle.
Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan La Casa de Bernarda Alba ferskynde yn 1989 ûnder de titel It Hûs fan Bernarda Alba. De Fryske fertaling wie fan 'e hân fan Klaas Bruinsma, dy't ek ferantwurdlik wie foar it oersetten yn it Frysk fan û.m. Homêros syn Ilias en Odyssee, Feroarings fan Stal fan Ovidius en Lânwurk fan Fergilius.
Federico García Lorca
Federico García Lorca (Spaanske útspraak: [feðeˈɾiko ɣarˈθi.a ˈlorka]; folút: Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca; Fuente Vaqueros, 5 juny 1898 – Viznar, 19 augustus 1936) wie in progressyf Spaansk toanielskriuwer, dichter en toanielregisseur, dy't ynternasjonale erkenning krige as it boechbyld fan 'e Generaasje fan '27. As iepentlik homoseksueel en elitêre modernist mei loftse politike en maatskiplike ideeën stied er foar alles dat troch de reäksjonêre faksisten fan generaal Franco ferspijd waard. Oan it begjin fan 'e Spaanske Boargeroarloch, doe't er 38 jier wie, waard er as ûnderdiel fan 'e rjochtse terreur fermoarde troch de frankwisten. García Lorca wurdt rûnom beskôge as ien fan 'e grutste dichters dy't Spanje ea fuortbrocht hat en ien fan 'e wichtichste fertsjintwurdigers fan 'e tweintichste-iuwske wrâldliteratuer. Syn wurken binne yn withoefolle talen oerset.
Libben
García Lorca wie in bereizge, mar geastlik tramtearre man út in rike famylje, dy't sûnt syn studintetiid, doe't er rjochten en filosofy studearre hie, kunde hie oan 'e komponist Manuel de Falla, de sineast Luis Buñuel en de skilder Salvador Dalí, op wa't er fereale waard. Hy skreau syn earste toanielstik, El Maleficio de la Mariposa ("De Flinter syn Tsjoede Bestjoening"), en liet it ek opfiere, yn 1920. It wie in stik yn fersen oer de ûnmooglike leafde tusken in kakkerlak en in flinter, en it waard al nei fjouwer opfierings ôfblaasd om't it publyk it net wurdearje koe. Syn earste dichtbondel publisearre er yn 1921.
Geandewei de jierren tweintich rekke er almar mear behelle yn 'e Spaanske avant-garde. Syn Romancero Gitano ("Sigeunerballade"), út 1928, waard syn bekendste dichtwurk en brocht him rom en ferneamdens net inkeld yn Spanje, mar ek yn Latynsk-Amearika. Troch syn homoseksualiteit, yn dy tiid noch op syn bêst in maatskiplik taboe en op syn minst in krimineel fergryp dêr't men jierren foar it tichthús yndraaie koe, kaam er geastlik almar mear yn 'e knipe en rekke er yn djippe depresjes. Syn famylje, dy't fan syn swierrichheden (sij it faaks net fan 'e oarsaak derfan) ôfwist, beävensearre yn 1929-1930 in lange reis nei de Feriene Steaten en Kuba foar him. Yn New York studearre er Ingelsk, mar hy wie mear dwaande mei syn skriuwwurk as mei syn stúdzje.
García Lorca syn weromkear nei Spanje, yn 1930, foel gear mei de fal fan Primo de Rivera syn diktatuer en de werfêstiging fan 'e Spaanske Republyk. Yn 1931 waard er oansteld as regisseur fan in teäterselskip fan studinten, Teatro Universitario de Barraca, dat op kosten fan it nije regear de opdracht krige om fergese foarstellings fan klassike Spaanske stikken yn ôfhandige, ferearmoede úthoeken fan it Spaanske plattelân op te fieren, om sa de meast efterstelden ûnder de Spaanske befolking yn 'e kunde komme te litten mei sok kultuerguod. Wylst er mei syn selskip op toernee wie, skreau García Lorca syn meast ferneamde toanielstikken, de offisjeuze "Plattelânstrilogy" fan Bodas de Sangre ("Bloedbrulloft"), Yerma en La Casa de Bernarda Alba (It Hûs fan Bernarda Alba).
Dea
Doe't de Spaanske Boargeroarloch útbriek, wie García Lorca thús by syn famylje, yn Granada. Op 18 augustus waard de sosjalistyske boargemaster fan Granada, Manuel Fernández-Montesinos, deasketten. Dyseldichste middeis waard García Lorca oppakt. Men giet derfan út dat er de oare deis fermoarde is troch de faksistyske milysje, mooglik yn 'e mande mei trije oaren, Joaquin Arcollas Cabezas, Francisco Galadi Mergal and Dioscoro Galindo Gonzalez, op in plak dat Fuente Grande ("Grutte Fontein") hjit en oan 'e wei fan Viznar nei Alfacar leit.
Yn 2008 waard it ûndersyk nei García Lorca syn dea weriepene en waard der by Fuente Grande besocht om syn grêf te finen, mar dat wie om 'e nocht. Under it regear fan Franco is in protte bewiis foar de faksistyske terreur út 'e jierren tritich en letter ferneatige. It bliuwt ûndúdlik wêr't it lêste rêstplak fan Federico García Lorca is.
Goeddiedichheid
Goeddiedichheid is it útfieren fan in die fan leafde en/of barmhertichheid. Dat kin men sawol yn materiële as ymmateriële sin dwaan. It jaan fan jild en it weijaan fan twaddehâns klean oan goede doelen binne foarbylden fan goeddiedichheid yn materiële sin. It dwaan fan frijwilligerswurk is in foarbyld fan goeddiedichheid yn ymmateriële sin.
Der binne ferskate synonimen fan goeddiedichheid. Yn it Frysk wurdt dit begryp yn 'e regel leafdiedichheid neamd, wat eins in hollanistyske ynterferinsje is op grûn fan it Nederlânske wurd liefdadigheid. Yn roomske fermiddens wurdt faak sprutsen fan karitas, dat ôfkomstich is fan it Latynske carus, dat "djoer" of "dierber" betsjut. Dit wurd wurdt gauris foutyf yn ferbân brocht mei it Grykske charis, dat "genede" betsjut.
Charles Scribner's Sons
Charles Scribner's Sons, of koarwei Scribner's, is in Amerikaanske útjouwerij dy't fêstige is yn New York. Foarhinne naam dit bedriuw in foaroansteande posysje yn 'e Amerikaanske útjouwersbrâns yn, mei't it wurken publisearre fan literêre reuzen as Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald en Robert A. Heinlein. Yn 1984 ferlear Scribner's lykwols syn selsstannichheid, en tsjintwurdich is it in ymprint fan Simon & Schuster.
Skiednis
Scribner's waard yn 1846 oprjochte troch Charles Scribner I en Isaac D. Baker, ûnder de namme Baker & Schribner. Nei Baker syn ferstjerren kocht Schribner dy syn oandiel yn it bedriuw op fan 'e erven, en feroare er de namme yn 'e Charles Scribner Company. Yn 1865 begûn de útjouwerij foar it earst njonken boeken ek tydskriften út te jaan.
Yn 1870 waard foar de útjefte fan it tydskrift Scribner's Monthley de dochterûndernimming Scribner & Company oprjochte. Nei it ferstjerren fan Charles Scribner I, yn 1871, naam syn soan John Blair Scribner it bewâld oer. Dy syn bruorren Charles Scribner II en Arthur Hawley Scribner waarden yn 1875, resp. 1884 ek fennoaten, en tsjinnen elts in hoart as direkteur. Doe't de oare partners harren oandiel ferkeapje woene, kochten de bruorren harren út en waard de namme fan it bedriuw feroare yn Charles Scribner's Sons.
It St. Nicholas Magazine, ien fan 'e bekendste Amerikaanske tydskriften foar bern, waard fanôf 1873 útjûn troch Scribner's. Doe't de bruorren harren tydskrifte-útjouwerij yn 1881 fan 'e hân diene, waard de namme fan Scribner's Monthley feroare yn Century Magazine. Yn 1886 sette Scribner's útein mei de publikaasje fan in nij tydskrift, mei as namme ienfâldichwei Scribner's Magazine. Dat tydskrift waard in begryp yn 'e Amerikaanske literêre fermiddens en soe bestean bliuwe oant 1939. Yn 1934 waard der yn 'e útjouwerij in spesjale ôfdieling oprjochte foar de útjefte fan berneboeken.
Yn 'e earste helte en de midden fan 'e tweintichste iuw wie Scribner's ûnder it bestjoer fan Charles Scribner III en letter Charles Scribner IV ien fan 'e meast foaroansteande Amerikaanske útjouwerijen, dêr't wurken publisearre waarden fan ferneamde skriuwers as Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald, Kurt Vonnegut, Robert A. Heinlein, Thomas Wolfe en Stephen King. Ferskate boeken dy't by Scribner's útbrocht wiene, waarden bekroane mei in Pulitzerpriis. Yn 1978 fúzjearre Scribner's mei Atheneum Books ta de Scribner Book Companies. Dat bedriuw gie yn 1984 op yn Macmillan Publishers USA. Macmillan waard op syn beurt yn 1994 oernommen troch Simon & Schuster, dat wer in ûnderdiel fan 'e CBS Corporation is. Simon & Schuster hat de namme 'Scribner' as ymprint beholden.
Auke Bijlsma
Auke Bijlsma (Seisbierrum, 5 septimber 1946 - Amsterdam, 26 maart 2012) wie fan 1994 oant 2006 lid fan de gemeenteried fan Amsterdam foar de PvdA.
Bijlsma studearre biology yn Amsterdam. Iere jierren santich fersette er him tsjin de ferkearsplannen foar de Nieuwmarktbuurt dêre.
Yn 1994 waard er lid fan de Amsterdamske gemeenterie. Yn dy funksje wie Bijlsma yngeand belutsen by de beslútfoarming oangeande de Noard/Súdline. Yn it boek Het wonder van de Noord/Zuidlijn fan sjoernalist Bas Soetenhorst spilet Bijlsma in promininte rol. Lang om let stimde er wol mei foar de oanlis fan de Noard/Súdline.
Auke Bijlsma rekke wei op 26 maart 2012. Hy wie doe mei tolve jier it langst sittende riedslid yn Amsterdam.
Isabelle Gatti de Gamond
Isabelle Gatti de Gamond (Parys, 28 july 1839 - 11 oktober 1905) wie in Belgysk feministe.
Sy wie ien fan de earste froulju dy't harren fersetten tsjin it idee fan de femmes savantes. Dat wienen emansipearre froulju dy't troch te studearjen harren froulikens ferlern hienen. Gatti de Gamond seach it ûnderwiis wol as in wichtich wapen yn de striid foar like rjochten. Beynfloede fan de pedagogyske skriuwsels fan har mem, Zoë de Gamond, begjint hja it tydskrift Cahier de Femmes. Yn dat blêd skriuwt hja oer har ideeën. In stikmannich jierren letter stichtet hja in middelbere famkesskoalle. De leararen binne allegear frijsinnigen en de learstof is syn tiid fier foarút.
It sosjalisme wurdt troch har as bûnsmaat beskôge. Op sosjalistyske kongressen ferdigenet sy de saak fan de frou. At de Belgische Werkliedenpartij (BWP) beslút om foarrang te jaan oan it algemien stimrjocht foar manlju is hja bot teloarsteld. It frouljusstimrjocht komt der pas yn 1948.
]
Ferkearsbuorden yn Nederlân
Yn Nederlân binne de ferkearsbuorden definiearre yn it Reglement verkeersregels en verkeerstekens (RVV 1990). Dy algemiene maatregel fan bestjoer stelt foar Nederlân ûnder mear de neikommende ferkearsbuorden fêst. Tusken heakjes it nûmer neffens RVV 1966.
Skiene keunsten
De skiene keunsten (moaie keunsten) is in oantsjutting dêr't eltse keunstsinnige utering ûnder beflapt wurde kin dy't útslutend tsjinnet foar de opwekking fan estetysk nocht of om in keunstsinnich idee ta útdrukking te bringen. De skiene keunsten tsjinje dus by definysje net ta ekonomysk gewin of gebrûksgemak. Yn 'e praktyk wurdt de term 'skiene keunsten' (Nederlânsk: de schone kunsten; Ingelsk: the fine arts, Frânsk: les beaux-arts, ensfh.) fral brûkt foar byldzjende keunst, lykas skilderjen, byldhouwen, arsjitektuer en fotografy, en poadiumkeunsten lykas toaniel, teäter, ballet en oare foarmen fan dûns.
De term 'skien', in fierders frijwol yn ûnbrûk rekke Frysk wurd foar "moai" of "kreas", slacht net op 'e kwaliteit fan 'e makke keunst, mar op 'e dissipline fan it meitsjen fan dy keunst sels.
Skoallen, ynstituten en oare organisaasjes brûke de namme 'skiene keunsten' faak as beneaming foar in tradisjonele wize fan it meitsjen fan keunst, lykas by klassike of akademyske keunst. Der ûntstiet gauris betizing as minsken it oer skiene keunsten hawwe, wylst se eins de poadiumkeunsten yn it algemien bedoele.
De definysje fan 'e skiene keunsten slút alle byldzjende keunst út dy't sjoen wurde kin as hânwurk, ambacht of tapaste keunst. Dat de skiene keunsten beskôge wurde as wat dat losstiet fan tapaste keunst is foar in diel it gefolch fan in konflikt dat oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw yn 'e Britske keunstwrâld ûntstie tusken de oanhingers fan 'e arts-and-craftsbeweging, lykas William Morris, en de earste modernisten, lykas Virginia Woolf en de Bloomsbury Groep.
Twaddegraads besibskip
In twaddegraads besibskip of twaddegraads sibskip is de bân fan bloedsibskip dy't men mei beskate minder direkte leden fan jins famylje ûnderhâldt. Dêrby giet it om 'e relaasjes mei jins pake en beppe, pake- en beppesizzer, omke en muoike, omke- en muoikesizzer en healsiblings (healbroer en healsuster). Mei twaddegraads famylje dielt men 25% fan jins genetysk materiaal (of yn it gefal fan healsiblings 50%).
Kendall Kolleezje
It Kendall Kolleezje (Ingelsk: Kendall College) is in Amerikaanske hegeskoalle dy't yn 1934 oprjochte waard yn Evanston (Illinois), mar sûnt 2005 yn Chicago fêstige is. It is in hotelskoalle, dy't him taleit op koksopliedings en horekamanagement. It Kendall Kolleezje is in priveeskoalle dy't akkreditearre is troch Amerikaanske Kommisje foar Heger Underwiis (HLC). Oarspronklik begûn it Kendall Kolleezje as in selsstannige ynstelling, mar letter kaam it ta de koepelorganisaasje Laureate Education te hearren. Yn 2018 waard it Kendall Kolleezje ûnderdiel fan 'e Nasjonale Louis Universiteit (NLU); sûnt hjit it offisjeel it Kendall College at National Louis University.
Skiednis
Yn 1934 fúzjearren twa seminaarjes fan 'e Skandinavyske Konferinsje fan 'e Metodistyske Tsjerke (it iene fan 'e Sweedske mienskip, it oare fan 'e Deenske en Noarske mienskip) yn Evanston (Illinois), in foarstêd fan Chicago, ta it Evanston Collegiate Institute ("Hegeskoalle-ynstitút fan Evanston"). Yn 'e earste desennia fûnen in protte studinten dy't oan dy hegeskoalle harren oplieding genoaten hiene, wurk by de Washington National Insurance Company, in fersekeringsmaatskippij yn Evanston dy't in wichtige finansjele stiper fan 'e it Evanston Collegiate Institute wie. Yn 1950 waard de hegeskoalle omneamd ta it Kendall Kolleezje, ta eare fan Curtis P. Kendall, de oprjochter fan 'e Washington National Insurance Company.
Yn 'e 1970-er jierren sette de hegeskoalle útein mei in opliedingsprogramma yn sakemanagement, dêr't yn 2007 de ôfdieling School of Business út fuortkaam. Yn 1985 waard in oare ôfdieling oprjochte, de School of Culinary Arts, wat feitliks in koksoplieding wie. Dêrop fuortborduerjend ûntstie yn 1987 in bredere oplieding dêr't ek hotel- en restaurantmanagement by ynbegrepen wiene. Dy oplieding waard troch de studinten ôfsletten mei it beheljen fan in bachelorgraad. Yn 2005 waarden de koksoplieding en it horekaprogramma omfoarme ta in hotelskoalle. Tagelyk gie it Kendall Kolleezje in partnerskip oan mei de Ynternasjonale Hotelskoalle Les Roches, yn Switserlân, en it Ynstitút foar Heger Underwiis Glión, yn Spanje.
Yn 1977 waard yn in gebou op 'e kampus fan it Kendall Kolleezje yn Evanston it Mitchell Museum fan de Amerikaanske Yndiaan stifte. Yn 2005 ferhuze it Kendall Kolleezje nei in nije lokaasje yn 'e wyk Goose Island, binnen de stedsgrinzen fan Chicago. De hegeskoalle fêstige him dêr yn it eardere gebou fan 'e ôfdieling research and development fan 'e Sara Lee Corporation. Yn 2008 waard it Kendall Kolleezje ûnderdiel fan Laureate Education, in koepelorganisaasje op it mêd fan heger ûnderwiis. Op 6 augustus 2018 gie it Kendall Kolleezje op yn 'e Nasjonale Louis Universiteit.
Akkreditaasje
It Kendall Kolleezje is in priveeskoalle dy't akkreditearre is troch de Amerikaanske Kommisje foar Heger Underwiis (HLC). De koks- en bakkersopliedings binne akkreditearre troch de Amerikaanske Kulinêre Federaasje (ACF).
Lakota (folk)
De Lakota (Ingelsk: Lakota; útspr.: [lə'ko u :tə]) binne in lânseigen Yndiaansk folk fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika. Mei de Dakota foarmje hja ien fan 'e beide folksdielen fan 'e Sû (Sioux). De Lakota kinne lykslein wurde mei de Titon (Teton), ien fan 'e sân tradisjonele Sû-stammen, en sprekke fan oarsprong it Lakota, in Sû-taal dy't nau besibbe is oan it Dakota.
Hja libje tsjintwurdich benammentlik yn 'e Amerikaanske Amerikaanske steaten Noard-Dakota, Súd-Dakota en Montana, al wenje der ek guon yn steaten as Wyoming en Kolorado. Yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsje Saskatchewan bestiet fierders noch ien lytse Lakota-stamme, mei goed 200 leden. Yn totaal binne der hjoed de dei likernôch 100.000 Lakota. Hja binne ien fan 'e bekendere Yndiaanske folken fan Noard-Amearika, wat ferklearre wurde kin trochdat se yn njoggentjinde iuw in grut part fan 'e noardlike Grutte Flakten behearsken, en sadwaande allegeduerigen yn konflikt rekken mei blanke kolonisten en it Amerikaanske leger. De rop fan guon foarfallen, lykas de Slach oan de Little Bighorn, en de reputaasje fan party Sû-lieders, lykas Sittende Bolle en Mâl Hynder, hawwe meitiid wol hast legindaryske foarmen oannommen.
Etymology
De eigen namme "Lakota" (Lakȟóta; útspr.: /la'kˣo:ta/) betsjut yn 'e Lakota-taal safolle as "freon", of eins mear spesifyk "bûnsmaat". In oare eigen oantsjutting is bygelyks Lakȟóta Oyáte ("de Lakota Naasje").
Demografy
Mei't dit grif wakker betiizjend is, hjirûnder nochris in oersichtlike opbou fan 'e Lakota as folk, mei útlis wat de nammen yn 'e eigen taal fan 'e Lakota betsjutte.
Hjoed oan 'e dei libje de Lakota benammentlik yn 'e Amerikaanske steaten Noard- en Súd-Dakota en Montana, mei ien lyts groepke yn it suden fan 'e Kanadeeske provinsje Saskatchewan, al is der ek nochal ris ien yn 'e Amerikaanske steaten Wyoming en Kolorado (fral yn 'e agglomeraasje fan Denver). Harren persize oantal wurdt nearne jûn, mar is net dreech om fêst te stellen, mei't it ledetal fan alle stamme-organisaasjes fan 'e Lakota gewoan bekend is. Troch dy sifers op te tellen, komt men op 96.000 minsken. Dan moat men der noch rekken mei hâlde dat fan 'e 170.000 Sû mar 163.000 by sokke stammen oansletten binne. As men sjocht dat de Sû-stammeleden foar twatrêde diel Lakota en ientrêde diel Dakota binne, soe men dy twadieling hanthavenje kinne foar de net-stammeleden en noch rûchwei 4.000 by dy 96.000 optelle kinne, om út te kommen op in totaal oantal Lakota dat om 'e 100.000 hinne lizze moat. Dy libje frijwol allegear yn 'e Feriene Steaten, want hoewol't der wol Sû yn Kanada wenje, binne dat op goed 200 nei allegearre Dakota. Likernôch de helte fan alle Lakota libbet noch altyd yn 'e Yndianereservaten dy't harren oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw tawiisd binne. Fierders wennet der ek in grutte mienskip yn 'e stêd Rapid City yn Súd-Dakota.
Yn 'e Feriene Steaten binne der 4 federaal erkende Lakota-stammen en dêropta noch 2 federaal erkende stammen fan mingde etnisiteit (Dakota-Lakota en Dakota-Lakota-Assiniboin). Yn Kanada bestiet ien lytse Lakota-stamme (of "earste naasje", sa't men de stammen dêr neamt). Al dy 7 stammen hawwe in eigen reservaat. Yn grutte rinne de Lakota-stammen útinoar fan 'e Oglala Sû Stamme fan it Pine Ridge Reservaat fan Súd-Dakota, mei 47.000 leden, oant de Wood Mountain Earste Naasje út súdlik Saskatchewan, mei mar 210 leden. (Sjoch foar in opsomming ûnder it kopke "Stamme-organisaasjes", leger op dizze side.) Alve Sû-stammen yn Noard- en Súd-Dakota en Nebraska (mei in mienskiplik ledetal fan likernôch 144.000 minsken) foarmje mei-inoar de Feriene Sû Stammen, in koepelorganisaasje dy't lykwols troch de Amerikaanske oerheid net erkend wurdt. Under dy alve stammen binne alle Lakota-stammen en ien mingde Dakota-Lakota-stamme (de oare seis besteane útslutend út Dakota). Om lid te wurden fan ien fan 'e federaal erkende Sû-stammen yn 'e Feriene Steaten moat men oantoane kinne dat men teminsten foar in fearn fan Sû-komôf is (ien fan jins pakes en beppes moat dus in folbloed-Sû west hawwe).
Iere skiednis
De earste kontakten tusken Jeropeänen en de Sû fûnen plak yn 'e rin fan 'e santjinde iuw, yn Wiskonsin en Minnesota, mar dêrby gie it benammentlik om 'e Dakota, en net om 'e Lakota. Dy libben doe al fierder op nei it westen, mooglik foar in diel sels al op 'e Grutte Flakten, al moatte sy oarspronklik krekt as de Dakota yn it noardeastlike boskgebiet taholden hawwe. Men giet derfan út dat it de Sjajinnen (Cheyenne) wiene dy't om 1720 hinne foar it earst it hynder yntrodusearren by harren Lakota-bûnsgenoaten.
Yn dyselde snuorje spjalte de Titon-stamme (de Lakota dus) him op yn twa dielen: de Oglala-Brulee, dy't út súdlik Minnesota wei de Dakota's binnenteagen, en in groep dy't de Frânsen de "Saône" neamden (nei alle gedachten de oare fiif substammen), dy't út Midden-Minnesota wei by Lake Traverse lâns nei it westen setten, yn 'e krite dêr't no de grinzen fan Minnesota, Noard-Dakota en Súd-Dakota gearkomme. Om 1750 hinne hiene de "Saône" de eastoere fan 'e Missoury berikt, likernôch tsien jier letter folge troch de Oglala-Brulee. It is dúdlik dat it grutte ûnderskie tusken de Titon en de oare seis stammen (oftewol tusken de Lakota en de Dakota) werom te fieren is op dit barren: de Lakota wiene de earsten dy't hynders ta har foldwaan krigen, dy't it reizgjen makliker makken. Neitiid teagen se flugger op nei it westen as de oare stammen, wat in brek yn 'e ûnderlinge kommunikaasje fan gefolgen hie. De Lakota-taal ûntjoech him doe, yn dat relative isolemint, yn in oare rjochting as de oare Sû-dialekten.
Treddegraads besibskip
In treddegraads besibskip of treddegraads sibskip is de bân fan bloedsibskip dy't men mei beskate minder direkte leden fan jins famylje ûnderhâldt. Dêrby giet it om 'e relaasjes mei jins oerpake en oerbeppe, oerpake- en -beppesizzer, âldomke en âldmuoike, âldomke- en -muoikesizzer, neef en nicht en healomke en healmuoike (de healbroer of -suster fan ien fan jins âlden). Mei treddegraads famylje dielt men 12½% fan jins genetysk materiaal.
Lakota (folk)
Iere skiednis
In alliânsje fan 'e machtige Arikara, Mandan en Hidatsa kearde de Lakota-opmars oan 'e westoere fan 'e Missoury desennia lang op, mar doe't yn 'e jierren 1772-1780 in pokke-epidemy trijefearn fan dy folken útrûge, stieken de "Saône" de rivier oer nei de drûgere, mei koarte gerzen begroeide prêrje fan 'e Hege Flakten. Dêr ferspraten se har fluch yn 'e rjochting fan 'e Black Hills (of Paha Sapa), dy't se as hillich beskôgen en ûnder in ynfal yn it lân fan 'e Arikara, Mandan en Hidatsa yn 1765 foar it earst besocht hiene. Tsien jier nei de "Saône" stieken ek de Oglala-Brulee de Missoury oer. Yn 1776 fûn der in koart wapene konflikt plak tusken de Lakota en de Sjajinnen, hoewol't dy beide folken foartiid en ek neitiid tradisjonele bûnsgenoaten wiene. Dêrby waarden de Sjajinnen, dy't earder de Black Hills op 'e Kajowa (Kiowa) ferovere hiene, út dat gebiet wei nei it westen ta ferdreaun. De Lakota setten har doe foar it earst nei wenjen yn 'e Black Hills, al wreiden se yn it lêste fearn fan 'e achttjinde iuw harren wengebiet noch út oan 'e Rocky Mountains ta, dy't se Heska, oftewol "de Wite Bergen" neamden. De Lakota dominearren dêrnei oardel iuw lang de Noardlike Flakten.
Op 'e flakten
Op 'e flakten namen de Lakota krekt as de Sjajinnen in hynstekultuer oan, en fêstigen se in nomadyske libbenswize yn wat no Noard- en Súd-Dakota, Montana, Nebraska en Wyoming is. Harren kultuer stipe fierhinne op twa bisten, de mustang, dy't harren faasje ferskafte, en de Amerikaanske bizon, dêr't se op jagen. Behalven bizonfleis iten se ek nôt, dat se net sels ferbouden, mar almeast kochten troch it driuwen fan hannel mei harren eastlike Dakota-sibben, of mei de Mandan en Hidatsa, dy't sedintêre doarpen oan 'e Missoury hiene.
Yn 'e Lakota-maatskippij wiene manlju en froulju like wichtich wat macht en it nimmen fan beslissings foar de stamme oangie, al hiene se wol dúdlik ferskillende rollen. De manlju wiene yn 'e regel de jagers, krigers, oarlochslieders en de opperhaden dy't de politike oangelegenheden beävensearren. Mar de Lakota wiene in matrilineêr folk, wat sizze wol dat de ôfstamming fia de mem rekkene waard (yn tsjinstelling ta patrilineêre maatskippijen lykas uzes, dêr't soks fia de heit giet). Lakota-bern hearden sadwaande ta de clan fan 'e mem, en opperhaden waarden útkeazen op grûn fan hokker clan oft harren mem út kaam. De froulju hiene it foar it sizzen oer it iten, de tinten en oare besittings en alle oare ferpleatsbere helpboarnen. Manlju trouden by de famylje en de clan fan harren frou yn, wat foardielen opsmiet oangeande de help dy't in frou fan har famylje krije koe as har man fuort wie te jeien of te oarlogjen, en teffens oangeande de behanneling fan froulju troch harren manlju. De froulike stamâldsten stiene by de Lakota yn heech oansjen en sûnder harren goedkarring koe in man net opperhaad wurde. En as hja harren stipe foar in opperhaad ynloeken, koed er syn posysje net lang behâlde. Njonken manlju en froulju wiene der ek noch de saneamde wiŋkte, dy't yn it Ingelsk ornaris two spirits, "twageasten" neamd waarden. Dat wiene lju dy't yn biologysk opsjoch man wiene, mar har as frou klaaiden en in maatskiplike rol oannamen dy't yn 'e regel net troch manlju ferfolle waard (as men dêr mei moderne eagen nei sjocht, soe men oannimme kinne dat it dêrby yn 'e measte gefallen om homoseksuëlen gie, al is dat no fansels net mear te bewizen). Twageasten beklaaiden mank de Lakota gauris in wichtige en sels hillige rol as sjamanen en genêzers. Fan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw ôf krigen se mear de rol fan ûnderwizer fan 'e jongere generaasjes fan 'e Lakota, en waard it harren taak om derfoar te soargjen dat de Lakota har eigenheid net ferlearen yn 'e Amerikaanske kultuer.
De swier troch sykten troffen Mandan, Hidatsa en Arikara foarmen no gjin bedriging mear foar de Lakota, dy't fierders yn 'e rêch stipe waarden troch de harren stadichoan nei it westen ta folgjende Dakota. Oan 'e west- en súdwestkant fan harren domein hiene se behalven mei de Sjajinnen ek in langjierrich bûnsgenoatskip mei de Arapaho. Noardlik en noardeastlik fan harren libben harren fijannen fan 'e saneamde Izeren Konfederaasje: de Assiniboin (Assiniboine), Flakte-Kry (Plains Cree) en Flakte-Odjibwe (Plains Ojibwe). Op nei it noardwesten wennen oare fijannen, lykas de Krieën (Crow), de Sjosjoanen (Shoshone) en de Swartfuotten (Blackfeet). De grutste deilisskip hiene de Lakota (en yn mindere mjitte de Dakota) lykwols mei de Pâny (Pawnee), dy't besuden harren libben, yn it gebiet dat no Kansas en Nebraska beslacht. De Lakota en de Pâny ferkearden sûnder ûnderbrekking yn oarloch, en dat wie in folsleine oarloch, wêrby't nimmen sparre waard, froulju noch bern noch âlden fan dagen. Yn dit ljocht moat ek de freonskiplike relaasje sjoen wurde dy't der altyd tusken de Pâny en de Amerikanen bestien hat, en it wie de reden dat safolle Pâny-krigers as ferkenner tsjinst namen by de Amerikaanske kavalery. De lêste grutte fjildslach tusken Pâny en de Lakota wie de Slach by Massacre Canyon, dy't op 5 augustus 1873 útfochten waard, en wêrby't in grutte oarlochstroep fan 'e Lakota in lytsere jachtpartij fan 'e Pâny oer it mad kaam en ôfslachte.
Iere kontakten mei de Amerikanen
It earste kontakt dat de Lakota mei de Feriene Steaten hiene, fûn plak ûnder de ferneamde Ekspedysje fan Lewis en Clark nei de kust fan 'e Stille Oseaan, yn 1804-1806. Dêrby wegeren de Lakota de ûntdekkingsreizgers trochgong troch harren lân. Hast in heale iuw letter sleaten de Lakota en it Amerikaanske regear, nei't de Amerikanen sûnder tastimming Fort Laramie op Lakota-lân boud hiene, yn 1851 it earste Ferdrach fan Fort Laramie. Dat hold yn dat de Lakota Amerikaanske kolonisten dy't fia it Oregon Trail ûnderweis wiene nei de westkust rjocht fan reed oer de flakten ferliene soene, wylst de Feriene Steaten de soevereiniteit fan 'e Lakota oer de Noardlike Flakten erkenne en respektearje soene "salang't de rivier streamt en de earn fljocht". It Amerikaanske regear fersomme lykwols om it ferbod op kolonisaasje fan Lakota-lân fan syn ûnderdienen ôf te twingen, en doe fielden de Lakota harren likemin noch bûn oan it ferdrach. It late ta in fisieuze sirkel fan geweld, mei't de Lakota de kolonisten op harren lân útmoarden en de karafanen op it Oregon Trail oanfoelen, en om't de Amerikaanske oerheid doe fanwegen kaam om 'e fijannige Yndianen (hostiles) te straffen, wat wer late ta wraakoefenings fan 'e Lakota en werwraak fan 'e Amerikanen, ensfh.
De Oarloch fan Reade Wolk
Nei de ein fan 'e Amerikaanske Boargeroarloch, yn 1865, doe't der hieltyd mear kolonisten nei it westen ta teagen, boaze it geweld almar oan. Sa begûnen de Flakte-Yndiaanske Oarloggen, guon fan 'e bekendste konflikten tusken de Yndianen en de blanken yn Noard-Amearika. Dêrby besochten de blanken earst frijheid fan trochtocht troch it lân fan 'e Yndiaanske folken fan 'e Grutte Flakten te krijen nei de nije steaten oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan, en letter de Flakten sels te kolonisearjen, wylst de Yndianen fochten om har selsstannigens en lân te behâlden. Yn 1866 briek de saneamde Oarloch fan Reade Wolk út (neamd nei it Lakota-opperhaad Reade Wolk), dy't ek wol bekendstiet as de Bozeman-Oarloch. Dêrby rekken de Lakota en it Amerikaanske leger slaande deilis oer de behearsking fan 'e krite fan 'e rivier de Powder, yn noardlik Wyoming en súdlik Montana. De Sû (benammentlik de Lakota) waarden yn dizze oarloch stipe troch de Noardlike Sjajinnen en de Noardlike Arapaho, en it wie feitlik de súksesfolste kampanje fan 'e Flakte-Yndianen tsjin 'e blanken, dêr't se mei wisten foar te kommen dat it Amerikaanske leger in rige forten stifte by it Bozeman Trail lâns, dat troch harren lân rûn. De oarloch einige yn 1868 mei it twadde Ferdrach fan Fort Laramie, wêrby't it Amerikaanske regear in tige grut reservaat oan 'e Lakota taparte, dat harren hillige lân, de Black Hills, folslein omfette. Sa waard it hillige lân fan 'e Sû "foar ivich" oan harren taparte en útsûndere fan kolonisaasje troch de blanken.
De Grutte Sû-Oarloch fan 1876
De folle bekendere Grutte Sû-oarloch fan 1876 briek út doe't foar de Amerikanen "ivich" net sa lang bliek te duorjen en se almar wer de bepalings fan it twadde Ferdrach fan Fort Laramie skeinden, benammen nei't der goud fûn wie yn 'e Black Hills. De Sû stiene yn dizze nije oarloch ûnder lieding fan harren opperhaden Sittende Bolle en Mâl Hynder, en waarden fannijs stipe troch de Noardlike Sjajinnen en party Arapaho, wylst it Amerikaanske leger gebrûk makke fan Yndiaanske ferkenners fan 'e Krieën, Sjosjoanen en Arikara.
Slaggen waarden útfochten oan 'e Powder en de Rosebud en by Warbonnet Creek, Slim Buttes, Cedar Creek en Wolf Mountain. It hichtepunt fan 'e oarloch wie de ferneamde Slach oan de Little Bighorn, dy't de Lakota "it Gefjocht yn it Fette Gers" neame. Dêrby tocht it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint fan luitenant-kolonel0 George Armstrong Custer in mar amper ferdigene Yndiaansk kamp oer it mad te kommen, mar die bliken dat dêr troch klearebare tafal krekt de hiele krigermacht fan 'e feriene Lakota- en Sjajinne-stammen oanwêzich wie. De Amerikanen litten in tepletterjende nederlaach, en mear as de helte fan it 7e Kavaleryrezjimint kaam om, de drystmoedige generaal Custer ynbegrepen. Dat wie fansels in fernedering dy't de Amerikanen net oer harren kant gean litte koene, en de oarloch waard fûleindiger fuortset as ea tefoaren. Uteinlik moasten de Lakota yn 1877 belies jaan en waarden se weromstjoerd nei harren ynkrompen reservaten, dêr't it harren behindere waard om noch op bizonjacht te gean, sadat se folslein ôfhinklik waarden fan 'e itensdistribúsje troch de Amerikaanske oerheid. Datselde jiers twongen de Amerikanen op slûchslimme wize in kontroversjeel nij ferdrach ôf wêryn't de Black Hills troch de Lakota weromjûn waarden oan 'e Feriene Steaten, en dat troch in stikmannich opperhaden (mar net troch Sittende Bolle of Mâl Hynder) ûndertekene waard.
It Bloedbad fan Wounded Knee
De ein fan 'e Flakte-Yndiaanske Oarloggen kaam yn 1890, doe't ûnder de Lakota de nije religy fan 'e geastedûns begûn op te kommen. De oanhingers dêrfan leauden dat se de tiid werom en de bizons wer ta libben dûnsje koene. It Amerikaanske regear seach it as in opstannige beweging dy't daliks de kop yndrukt wurde moast, en griep it boppedat oan om Sittende Bolle op te pakken, dy't noch altiten as in gefaarlike fijân sjoen waard. Dy arrestaasje rûn lykwols út op in sjitpartij wêrby't de âldman omkaam. Trettjin dagen letter, op 29 desimber 1890, waard by it Bloedbad fan Wounded Knee de lêste groep fan likernôch 350 foartiid ûntwapene geastedûnsers fan 'e Minnikonzjû- en Hûnkpapa-stammen, besteande út manlju, froulju en bern, ôfslachte.
Yn 'e reservaten
Fan it Grutte Sû Reservaat, dat de Lakota tasein wie by it Ferdrach fan Fort Laramie fan 1868, waarden al rillegau wer grutte stikken ôfpakt. Fan it oarspronklike oerflak fan 240.000 km² bleau úteinlik minder as de helte oer, en boppedat waard it opspjalten yn fiif folle lytsere reservaten, te witten: Cheyenne River, Neder-Brulee, Rosebud (of Opper-Brulee), Pine Ridge en Standing Rock. Likegoed mochten de Lakota har eins nòch yn 'e hannen knipe, want in grut tal oare stammen waard sûnder pardon út har wengebiet wei deportearre nei it Yndiaanske Territoarium (it tsjintwurdige Oklahoma), om romte te meitsjen foar blanke kolonisten. Trochdat de blanken de bizons tsjin 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw frijwol útrûge hiene, waarden úteinlik ek de noch frij omdoarmjende groepkes Lakota de reservaten yn twongen. Mei't de reservaten oer it algemien it ûnfruchtberste lân besloegen dat mar te finen wie, wiene se dêr noch altyd net by steat en foarsjoch yn al harren libbensûnderhâld, net iens doe't se meitiid úteinsetten mei it ferbouwen fan nôt en it weidzjen fan kij. Sels tsjintwurdich noch foarmje de Lakota-reservaten fan Súd-Dakota it earmste gebiet fan 'e hiele Feriene Steaten.
Aktivisme yn 'e tweintichste en ienentweintichste iuw
Sûnt de ein fan 'e jierren sechtich is der in oplibbing fan 'e Lakota-kultuer ûntstien, dy't ek laat hat ta aktivisme fan yn 't earstoan fral jonge Lakota, dy't har sterk makken foar bettere libbensomstannichheden en dêrnjonken harren boargerrjochten opeasken. Ien fan 'e meast dramatyske ynsidinten wie datoangeande de belegering fan it plakje Wounded Knee, yn Súd-Dakota, dêr't yn 1890 it alderlêste ferset fan 'e Lakota yn bloed smoard wie. Sa'n twahûndert Oglala-Lakota en oare leden fan 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging (AIM) holden Wounded Knee yn 1973 fan 27 febrewaris oant 8 maaie beset, en trochstiene dêrby 71 dagen lang it belis troch de FBI en de United States Marshals Service. Oan 'e kant fan 'e AIM foelen twa deaden en trettjin ferwûnen, wylst der oan 'e kant fan 'e oerheidstsjinsten twa lju ferwûne rekken.
Sûnt 1974 fjochtsje de ûnderskate Lakota-stammen in gerjochtlike striid mei de Amerikaanske oerheid út oer it besit fan 'e Black Hills, harren hillige lân, dat de Amerikanen harren yn 1877 ûntnadere hiene. Yn 1980 wiisde it Amerikaansk Heechgerjochtshôf oan acht Lakota- en oare Sû-stammen in skeafergoeding fan goed $105 miljoen ta: $17,1 miljoen dollar foar de merkwearde fan it lân yn 1877 en $88 miljoen oan rinte (fan 5% it jier). Mei't it hôf lykwols wegere en erken harren rjochten op it lân sels, stegeren de Lakota de skikking ôf. (It fûnis is noch altyd fan krêft, en mei de kumulative opbou fan rinte begjint it bedrach no op nei de $1 miljard dollar te gean.) Fan 1994 oant 2007 wiene de Lakota lid fan 'e UNPO, de organisaasje dy't ûnderdrukte minderheden fertsjintwurdiget. Doe't yn septimber 2007 de Feriene Naasjes in net-binende Resolúsje oangeande de Rjochten fan Lânseigen Folken oannaam, wegeren de Feriene Steaten (en oare lannen, lykas Kanada, Austraalje en Nij-Seelân) om dy te ûndertekenjen.
Op 19 desimber 2007 ferklearre de saneamde Lakota Frijheidsdelegaasje (LFD), in omstriden groep Yndiaanske aktivisten, dat de Lakota harren út alle ferdraggen mei de Feriene Steaten weromloeken en de ûnôfhinklike Republyk Lakota útrôpen. It doel fan dy die wie om 'e soevereiniteit oer harren lân werom te winnen. Dat lân definiëarren de aktivisten trouwens as alle gebiet dat ûnder it earste Ferdrach fan Fort Laramie, fan 1851, oan 'e Lakota tawiisd wie, wat likernôch de helte fan Súd-Dakota, trijefearn fan Nebraska, in fearn fan Wyoming en grutte hoeken fan Noard-Dakota en Montana omfetsje soe. De grutste stêd yn dit gebiet is Omaha, yn Nebraska, mei in befolking fan goed 420.000 minsken. De wurdfierder fan 'e Lakota Frijheidsdelegaasje, Russell Means (1939-2012), dy't namme makke hie as Hollywood-akteur, helle natuerrjocht, ynternasjonaal rjocht en Amerikaansk rjocht oan om 'e ûnôfhinklikensferklearring te ûnderstypjen.
De Republyk Lakota is oant de dei fan hjoed noch troch gjin inkeld lân op 'e wrâld erkend. Dochs falt der bêst wat te sizzen foar de stânpunten fan 'e LFD, dy't yn it koart hjirop delkomme: de Feriene Steaten hawwe har oan net ien fan 'e nei 1851 sletten 33 ûnderskate ferdraggen wat gelegen lizze litten en se allegear brutsen; dat makket dy ferdraggen ûnjildich, sadat de oare partij, de Lakota, him der ek net mear oan hoecht te hâlden. As dy ferdraggen net mear jildich binne, wurdt dêrmei alles logyskerwize en neffens it rjocht werombrocht ta de status quo ante (de sitewaasje sa't dy foartiid wie). Net ien fan 'e keazen lieders fan 'e erkende Lakota-stammen wie trouwens by de Lakota Frijheidsdelegaasje belutsen, en ferskate fan 'e regearings fan dy stammen hawwe har fan 'e aksjes fan 'e LFD distânsearre.
Taal
It Lakota, de taal fan 'e Lakota, is nau besibbe oan it Dakota. Tegearre foarmje dy beide talen it Sû, dat eins gjin taal is mar mear in taalkontinuum (wêrby't oangrinzgjende dialekten yninoar oergeane en in keatling foarmje; alle buordialekten binne ûnderling fersteanber, mar de sprekkers fan 'e dialekten oan 'e beide úteinen fan it keatling kinne inoar net ferstean). It Sû makket ûnderdiel út fan 'e Dakotaanske talen, dêr't ek it Assiniboin en Stony ta hearre. Mei in stik as trije oare lytse taalgroepen kinne de Dakotaanske talen dan wer beflapt wurde ûnder de Mississippydelling-Sûaanske talen, dêr't ek talen ta hearre lykas it Omaha, Ponka (Ponca), Osadzje (Osage), Iowa en Winnebago. Fan 'e gruttere Sûaanske taalfamylje meitsje dan ek wer folle minder nau besibbe talen as it Krieën (Crow), Mandan en Hidatsa diel út. Hjirûnder foar de dúdlikheid in lyts oersjoch fan 'e Dakotaanske talen, mei alle dialekten en synonimen derby jûn.
Sûnt de njoggentjinde iuw is it mei it Lakota slim yn it neigean rekke. Neffens gegevens dy't oan it ljocht kommen binne by in taalûndersyk út 1997 wurdt it tsjintwurdich noch sprutsen troch in 6.200 minsken, wat delkomt op 6,2% fan 'e totale Lakota-befolking (dy't likernôch 100.000 minsken telt). Under de sprekkers binne fral in protte leden fan 'e âlderein, sadat it Lakota nei alle gedachten yn 'e kommende jierren noch fierder yn 'e nederklits reitsje sil troch it stadichoan ôfstjerren fan 'e âldere generaasjes.
Jamesbaai
De Jamesbaai (Ingelsk: James Bay; Frânsk: Baie James; Kry: Wînipekw) is in baai dy't oan 'e súdkant fan 'e folle gruttere Hudsonbaai útstiket yn 'e lânmassa fan Noard-Amearika op. Dit wetter mjit op it langste punt 443 km fan noard nei súd, en op it breedste punt 217 km fan east nei west. It is yn trochsneed omtrint 60 m djip. By de rivieren lâns dy't yn 'e Jamesbaai ôfwetterje, binne ferskate grutte wetterkrêftsintrales oanlein yn it ramt fan it Jamesbaaiprojekt. Krekt as de rest fan 'e Hudsonbaai befriest de Jamesbaai by 't winter; hoewol't it it lêste part fan 'e Hudsonbaai is dat befriest, is it it earste dat by 't maityd wer ûntteit.
Geografy
Sawol de Jamesbaai as de Hudsonbaai meitsje ûnderdiel út fan 'e Noardlike Iissee, dy't yn 'e Jamesbaai syn súdlikste punt berikt. Oan 'e súdwestkant wurdt de Jamesbaai begrinzge troch de Kanadeeske provinsje Ontario en yn it súdeasten troch de provinsje Kebek. De eilannen yn 'e baai, dêr't Akimiski mei in oerflak fan 3.002 km² fierwei it grutste fan is, falle bestjoerlik ûnder it territoarium Nûnavût. De súdlikste útein fan 'e Jamesbaai wurdt foarme troch de Hannahbaai, dy't him ta de Jamesbaai ferhâldt sa't de Jamesbaai him ta de Hudsonbaai ferhâldt.
De kusten fan 'e Jamesbaai binne tinbefolke, en de measte bewenners binne lânseigen Yndianen, om persiis te wêzen etnyske Kry (Cree). Oan 'e eastkant lizze fjouwer Kry-doarpen yn Kebek, fan noard nei súd: Chisasibi, Wemindji, Eastmain en Waskaganish. Oan 'e westkant lizze fiif Kry-doarpen yn Ontario, fan noard nei súd: Attawapiskat, Kashechewan, Fort Albany, Moosonee en Moose Factory.
Skiednis
De pleatslike ekonomy stipe oant fier yn 'e tweintichste iuw swier op 'e pelshannel. It regear fan 'e provinsje Kebek hat sûnt 1971 yn 'e rivieren dy't ôfwetterje yn 'e Jamesbaai dwaande west mei de oanlis fan keardammen en wetterkrêftsintrales foar de opwekking fan elektrisiteit. Tusken 1974 en 1996 waard dêrby yn 'e rivieren de La Grande en de Eastmain it Jamesbaaiprojekt reälisearre, dat jiers 83 miljard kilowattoere oan elektrisiteit opsmyt, goed foar likernôch de heale enerzjykonsumpsje fan Kebek. Hoewol't it projekt spannings feroarsake hat mei de pleatslike Kry-befolking (wa har lân oft derfoar ûnder wetter set is), is men yn 2010 mei in nije faze úteinset dy't in omlieding fan 'e rivier de Rupert omfiemet.
Tsjerke fan de Hillige Martinus de Belider (Moskou)
De Tsjerke fan de Hillige Martinus de Belider (Russysk: Церковь Святого Мартина Исповедника; Tsjerkov Svjatogo Martina Ispovednika) is in otterdokske tsjerke yn Moskou, Ruslân. De tsjerke stiet oan de Ulitsa Aleksandr Solzjenitsyn yn it tsjintwurdige stedsdiel Tanganksi, dat ea ûntstien is út de sloboda Taganskaja, in delsetting fan gieljitters.
De tsjerke falt ûnder it Pokrovskoje dekanaat fan it bisdom Moskou. It haadalter fan de tsjerke is wijd oan de himelfeart en hat twa kapellen, dêr't ien fan wijd is oan de hillige paus Martinus, dêr't de tsjerke nei ferneamd waard.
Skiednis
Unbekend is wannear't hjir foar it earst in tsjerke stie, mar nei alle gedachten stie der al yn 1502 in tsjerke op it plak. Foar it earst waard dizze tsjerke yn 1625.
De hjoeddeiske Martinustsjerke waard tusken 1792 en 1806 boud en hie slim te lijen fan de brân fan Moskou yn 1812 en de restauraasje dêrfan duorre oant 1821. De tsjerke wie in simmertsjerke en krige pas yn 1904 ferwaarming om ek winterdeis de earestsjinst fiere te kinnen.
Nei't de bolsjewiken oan de macht kamen ferlear de tsjerke it liturgysk reau en yn 1931 waard de tsjerke sletten. It bouwurk tsjinne yn de Sovjet-tiid as argyf foar in filmstudio, dêrnei brûkte in organisaasje dy't sich dwaande hold mei Russyske publikaasjes de tsjerke en fanôf de jierren 1980 wie der in computersintrum ûnderbrocht fan in Moskous ûndersykynstitút.
Yn 1996 krige de Russysk-Otterdokske Tsjerke it gebou werom. Op 28 maaie 1998 fersoarge patriarch Aleksius II de grutte konsekraasje fan de tsjerke.
Arjitektuer
De tsjerke heart ta de moaiste foarbylden fan klassisistyske arsjitektuer yn Moskou en waard boud yn de foarm fan in latynsk krús. De haadkoepel fan de tsjerke hat in trochsnit fan 17 meter. De hoeken fan de sintrale bou drage fjouwer koepels, dy't in stik lytser binne. Oan de westlike kant fan de tsjerke stiet in trije ferdjippings en 60 meter hege klokketoer, dy't oant de jierren 1820 noch frijsteand wie.
Yn de tsjerke binne de muorrefresko's fan Antonio Claudio bewarre bleaun.
Garmerwolde
Garmerwâlde (offisjeel: Garmerwolde; Grinslannersk: Gaarmerwold of Gaarmwol) is in doarp yn de gemeente Grins. It doarp leit eastlik fan de stêd Grins en foar in part oan it Damsterdjip en hearde oant 2019 by de gemeente Ten Boer.