cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Noardlike Aralmar
Takomst
thumb|Plan foar it projekt SYNAS-II. Yn it ramt fan it projekt SYNAS-II (Syr Darya Control and Northern Aral Sea Project Phase II) is it de bedoeling de Sarysjiganakbocht yn it noardeastlike diel yn te dykjen mei in twadde daam. Dêrtroch soe der in fierdere ferheging fan it wetterpeil mooglik wêze, ta in hichte fan sa’n 53 meter. It wetter fan de mar soe dan wer it eardere havenplak Aralsk berikke kinne.
Wurdsterterp
Wurdsterterp is in delsetting noardwest fan Wânswert yn de gemeente Noardeast-Fryslân.
De namme komt ek foar as Witdsterterp, Wyrdt, Werd, De Wirdsterterp en Wyrdstra buren
Akmeïsme
thumb|In jonge Nikolaj Goemiljov It Akmeïsme (Russysk: aкмеизм) wie in beweging yn de Russyske dichtkeunst dy’t yn 1910 ûntstie ûnder lieding fan Nikolaj Goemiljov en Sergej Gorodetski. De akmeïsten fersetten har tsjin it symbolisme en stribben yn har fersen nei uterste helderheid. Akmeïsme komt fan it Grykske wurd 'acme' dat 'hichtepunt' betsjut. Fertsjintwurdigers fan it akmeísme binne ûnder oaren Osip Mandelstam en Anna Achmatova.
Skiednis
De geast fan it akmeïsme waard it earst utere yn it essee fan Michail Koezmin út 1910: 'Oer harmonieuze helderheid' (O prekrasnoj jasnosti). Hy kritisearre hjiryn de "falkûlen fan ûnbegryplikens en kosmyske tsjusterens" en trune skriuwers oan ta "logika fan foarstelling, konstruksje, syntaksis (...), leafde foar it wurd, sa as by Gustave Flaubert (...)" en fierders advisearre er: "wêz ekonomysk yn it brûken fan middelen en sunich mei wurden, wês sekuer en suver - en jo sille it geheim bleat lizze fan eat enoarms - harmonieuze helderheid - wat ik 'klarisme' neame wolle soe." De beweging sette útein as "Dichtersgilde" (Цех поэтов), nei it model fan de midsiuwske gilden. De oprjochters fan it Dichtersgilde wiene Nikolaj Goemiljov, dichter en man fan Anna Achmatova, en Sergej Gorodetski.
It Dichtersgilde, dat in neoklassisistyske foarm fan modernisme praktisearre en "dichterlik fakmanskip en kulturele kontinuïteit" heech hâlde, beskôge Alexander Pope, Théophile Gautier, Rudyard Kipling, Innokenti Annenski en de Frânske Parnassiaanske dichters as foarrinners.
De akmeïsten stelden tsjinoer de 'Dionysyske útsinnigens', dêr't de Russyske symbolisten as Andrej Bely en Vjacheslav Ivanov foar wienen, it ideaal fan 'Apollinyske helderheid' - dêrom waard Apollon de namme fan har tydskrift. Tsjinoer 'ferklearring mei help fan symboalen' setten sy 'direkte útdrukking mei help fan bylden'.
Allard Pierson
|250px|thumb|Allard Pierson Allard Pierson (Amsterdam, 8 april 1831 - Lochem, 27 maaie 1896) wie in Nederlânsk predikant, teolooch, skied- en taalkundige.
Biografy
Allard Pierson, soan fan keapman Jan Lodewijk Gregory Pierson en de skriuwster Ida Oyens, wie de earste heechlearaar yn keunstskiednis, estetika en moderne talen en letteren oan de Universiteit fan Amsterdam. Hy kaam út in begoedige Amsterdamse keapmansfamylje fan oansjen, dy't ta de rûnten fan It Réveil hearde. Hy waard predikant te Leuven, mar joech dit amt oer út reden fan syn moderne teologyske opfettings. Yn 1870 waard Pierson heechlearaar teology te Heidelberch. Pierson wie fan 1877-1895 heechlearaar keunstskiednis, estetika en moderne talen en letteren te Amsterdam. Hy hearde ta de meast fynfielende geasten út it Nederlânske kulturele libben fan de 19e iuw. Hy lei ek in samling gipsôfjitsels oan fan 1877 oant 1895.
It Allard Pierson Museum fan de Universiteit fan Amsterdam hat syn namme krigen.
Wurk
(Boarne: Digitale Nederlânske Bibleteek - Allard Pierson )
Koos de la Rey
thumb|220px|Koos de la Rey Jacobus Herculaas de la Rey (Winburg (Oranje Frijsteat), 22 oktober 1847 – Langlaagte, 15 septimber 1914) wie in Boeregeneraal yn de Twadde Boere-oarloch en wurdt oer 't generaal beskôge as ien fan de grutste militêre lieders yn dy kriich.
Bok van Blerk hat in liet oer him makke.
Ontario
Ontario is ien fan 'e tsien provinsjes fan Kanada. It leit yn it eastlike part fan it middensuden fan it lân, en is wat oerflak oanbelanget de op ien nei grutste provinsje (nei Kebek), mei 10,8% fan it Kanadeeske grûngebiet. As de trije territoaria meirekkene wurde, is Ontario it op trije nei grutste Kanadeeske gewest, mei't ek de Noardwestlike Territoaria en Nûnavût grutter binne. Ontario foarmet it sintrum fan Kanada, dêr't sawol de grutste stêd fan it lân, Toronto, dat ek de provinsjale haadstêd is, as de federale haadstêd Ottawa lizze. De provinsje heart ta de regio's Sintraal Kanada en Eastlik Kanada. Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2011 hie Ontario doe hast 12,9 miljoen ynwenners, wat delkomt op hast 40% fan 'e totale Kanadeeske befolking.
Etymology
De provinsje is neamd nei de Ontariomar (en net oarsom, sa't gauris tocht wurdt). De namme "Ontario" komt úteinlik út 'e taal fan 'e Huroanen, in Yndiaansk folk dat yn 'e krite fan 'e mar tige machtich wie doe't de earste Frânske ûntdekkingsreizgers dat diel fan Noard-Amearika besochten. De namme betsjut "Mar fan Glinsterjende Wetters".
Geografy
Ontario hat in oerflak fan 1.076.395 km², wêrfan't 917.741 km² út lân bestiet en 158.654 km² út wetter. De provinsje grinzget yn it westen oan 'e Kanadeeske provinsje Manitoba en yn it easten oan 'e provinsje Kebek. Yn it noarden swettet it oan 'e Hudsonbaai en de Jamesbaai, en yn it suden wurdt it begrinzge troch de Feriene Steaten, om persiis te wêzen (fan west nei east) de steaten Minnesota, Michigan, Ohio, Pennsylvania en New York. Dy súdgrins beslacht 2.700 km, en wurdt foar it oergrutte part foarme troch rivieren en binnenwetters, wêrûnder fjouwer fan 'e Grutte Marren: de Boppemar, de Hueronmar, de Earymar en de Ontariomar.
De provinsje wurdt yn 'e regel opdield yn trije grutte geografyske regio's. Sintraal en noardwestlik Ontario is in tinbefolke gebiet fan wâlden, rivieren en marren, dat ryk is oan dylchstoffen, mar dat oer it generaal gjin of mar marzjinaal lânbou ûnderstipet. Dit gebiet beslacht mear as de helte fan it oerflak fan Ontario. Noardlik dêrfan lizze de leechlannen fan 'e Hudsonbaai, yn it uterste noarden en noardeasten fan 'e provinsje, dy't fierhinne besteane út sompen en dêr't suver gjin kop wennet. Súd-Ontario, ta einbeslút, is it nei it suden ta útstekkende skiereilân tusken de Hueronmar yn it westen en de Earymar en de Ontariomar yn it easten. Dat is it iennichste tichtbefolke en foar lânbou gaadlike diel fan 'e provinsje, dêr't ek hast alle gruttere stêden lizze, wêrûnder Toronto en Ottawa.
Skiednis
Foar't de earste Jeropeeske ûntdekkingsreizgers it grûngebiet fan Ontario berikten, waard it noardwesten dêrfan bewenne troch Algonkwynske folken (de Kry (Cree), Odjibwe (Ojibwe) en oaren), en it súdeasten troch Irokeeske folken (lykas de Huroanen en de Irokeeske Konfederaasje). De earste Jeropeeske ûntdekkingsreizger dy't it grûngebiet fan it hjoeddeiske Ontario besocht, wie de Frânsman Étienne Brûlé, yn 1610-1612. Yn 1611 ferkende de Ingelsman Henry Hudson de nei him ferneamde Hudsonbaai, en naam de kusten dêrfan yn besit foar de Ingelske Kroan. De grutte Jeropeeske fraach nei pelzen feroarsaken yn 'e santjinde iuw yn Ontario de saneamde Beveroarloggen tusken de Algonkwynske folken en de Huroanen oan 'e iene kant en de Irokeeske Konfederaasje oan 'e oare. Dêrnjonken hie de lânseigen befolking yn dy snuorje ek slim te lijen fan útlânske sykten, lykas de mûzels en de pokken, dêr't se gjin ymmuniteit foar hiene.
Tsjin 'e ein fan 'e santjinde iuw rekken de Ingelsen en de Frânsen yn in slepend konflikt ferwikkele oer de macht yn Noard-Amearika, dat pas yn 1763 einige, doe't Frankryk, oan 'e ein fan 'e Sânjierrige Oarloch, by de Frede fan Parys frijwol al syn besittings yn Noard-Amerika ôfstean moast oan Grut-Brittanje. Neitiid hearde súdlik Ontario fan 1774 oant 1791 ta Kebek, wylst sintraal en noardlik Ontario oant 1870 diel útmakke fan Rupertslân, dat hast hiel westlik Kanada omfieme en bestjoerd waard troch de Hudsonbaaikompanjy. Yn 1791 waard Kebek opdield yn twa ûnderskate koloanjes: Neder-Kanada (it hjoeddeiske Kebek) en Opper-Kanada (súdlik Ontario). Under de Oarloch fan 1812, mei de Feriene Steaten, waard yn 1813 in diel fan Opper-Kanada in hoart lang beset troch de Amerikanen, dy't it parlemintgebou fan 'e koloanje platbaarnden.
Fan likernôch 1815 ôf begûn de befolking fan Opper-Kanada foar it earst flink oan te waaksen troch ymmigraasje en natuerlike befolkingsgroei. De koloanje waard yn dy tiid lykwols bestjoerd troch in lytse kliber famyljes út 'e hegerein, dy't de macht fan 'e folksfertsjintwurdiging slim beheinde. De lulkens dêroer late úteinlik ta de earste utering fan Kanadeesk nasjonalisme, dy't de foarm oannaam fan 'e Opperkanadeeske Opstân fan 1837-1838, ûnder lieding fan William Lyon Mackenzie. Yn dyselde snuorje fûn der ek in opstân plak ûnder de Frânsktalige befolking fan Neder-Kanada. De Britske koloniale autoriteiten, dy't mei beide rebûljes handich ôfweefden, besleaten neitiid om Opper- en Neder-Kanada wer gear te foegjen, mei as doel om 'e Frânsk-Kanadezen te assimilearjen yn 'e dominante Angelsaksysk-Kanadeeske kultuer.
Sadwaande ûntstie yn 1840 de koloanje Kanada. It earder Neder-Kanada (Kebek) kaam no bekend te stean as Kanada-East, wylst súdlik Ontario de namme Kanada-West krige. It koloniale bestjoer waard fêstige yn Kingston. Yn 1851 stribbe Kanada-West kwa ynwennertal Kanada-East foarby, wêrmei't de Ingelsktaligen yn Kanada foargoed yn 'e mearderheid kamen. Lykwols holden de Ingelsk- en Frânsktalige folksfertsjintwurdigers yn it koloniale parlemint inoar yn lykwicht, wat gauris ta in ympasse late. Under de Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865) stipen de Britten tuike-tuike de Súdlike Konfederaasje, dat doe't úteinlik it Noarden de striid wûn, ûntstie der eangst foar in Amerikaanske ynfaazje yn Kanada, krekt sa't dat yn 1813 foarkommen wie. Sadwaande besleaten de Britten al harren Noardamerikaanske koloanjes yn ien steatsferbân te ferienjen, en kaam yn 1867 it dominion Kanada ta stân, mei as lidsteaten de eardere koloanjes Nij-Skotlân en Nij-Breunswyk en de wer opspjalten provinsjes Ontario en Kebek.
Ien fan 'e wichtichste Ontariaanske politisy út dy tiid wie Oliver Mowat, dy't fan 1872 oant 1896 oan ien wei troch minister-presidint fan 'e provinsje wie. Hy kante him fûleindich oan tsjin in sintralistysk Kanadeesk regear, en soarge der fierhinne eigenhandich foar dat de ôfsûnderlike provinsjes yn it hjoeddeiske Kanada sa'n grutte politike macht hawwe. Teffens soarge hy derfoar dat it tsjintwurdige sintraal en noardlik Ontario, dat oant dy tiid nea ûnderdiel fan 'e provinsje útmakke hie, by Ontario foege waard. Yn 'e tweintichste iuw hie Ontario fan 1916 oant 1927, ûnder ynfloed fan wat der yn 'e Feriene Steaten barde, syn eigen drûchlizzing. Nei de Twadde Wrâldoarloch makke de provinsje in snuorje fan útsûnderlike woltier en ekonomyske groei troch, dêrby oanfitere troch de ynfluks fan hûnderttûzenen ymmigranten út Jeropa. Nei't der guon rasistyske passaazjes út 'e Kanadeeske ymmigraasjewetjouwing skrast wiene, folge der fan 'e jierren santich ôf in nije tastream fan net-Westerske ymmigranten, dy't benammen de grutte stêden fan Ontario hiel fluch fan in yn prinsipe etnysk Britsk karakter in multykultureel oansjen joech. Sûnt dyselde tiid is der ek in protte binnenlânske migraasje nei Ontario ta, fan Ingelsktaligen út Kebek wei (dêr't yn 1976 foar it earst de nasjonalistysk Frânsk-Kanadeeske Parti Québécois oan 'e macht kaam), en út 'e Kustprovinsjes en Nijfûnlân wei, dêr't de ekonomy yn it ûnleech rekke wie.
Bestjoer
Ontario hat in provinsjaal parlemint mei 107 sitten. De parlemintsleden fertsjintwurdigje har eigen kiesdistrikt (riding), dêr't se by de ferkiezings op persoanlike titel de mearderheid fan 'e stimmen helle hawwe (krekt itselde kiesstelsel as yn Grut-Brittanje). De provinsje wurdt regearre troch in eigen regear mei oan it haad in minister-presidint. Yn Kanada is it trouwens wenst (mar gjin wet) dat de minister-presidinten fan 'e ûnderskate provinsjes oantsjut wurde as premier, wylst de federale minister-presidint de prime minister is. Yn it federale Kanadeeske parlemint yn Ottawa wurdt Ontario yn 'e Senaat fertsjintwurdige troch 24 fan 105 sitten (22,9%), en yn it Legerhûs troch 106 fan 308 sitten (34,4%).
Ekonomy
Ontario hat de measte yndustry fan alle Kanadeeske provinsjes, wat mei feroarsake wurdt trochdat Ontario, mei al syn rivieren, ryk is oan skjinne en relatyf goedkeape wetterkrêftenerzjy. Ien fan 'e wichtichste sektoaren is dy fan 'e fabrikaazje fan auto's; op dat mêd stribbe Ontario yn 2004 de Amerikaanske steat Michigan, dêr't fan âlds de grutste autofabriken fan 'e Feriene Steaten fêstige binne, foarby, mei krapoan 2,7 miljard produsearre auto's. De stielyndustry, dy't fierhinne om 'e stêd Hamilton hinne konsintrearre is, is sûnt de midden fan 'e tweintichste iuw minder wichtich wurden, mar is noch altyd fan belang. Sarnia is it sintrum fan 'e petrogemyske yndustry yn 'e provinsje. De grutste hannelspartner fan Ontario is de Amerikaanske steat Michigan. 250px|thumb|[[Niagarawetterfal]] Yn Toronto is it grutste part fan it bank- en fersekeringswêzen fan 'e provinsje fêstige, wylst yn 'e ûnderskate foarstêden fan Toronto fral dien wurdt distribúsjetsjinsten, ynformaasjetechnology en ferskate foarmen fan yndustry. Yn Ottawa is it federale regear fierwei de grutste wurkjouwer, wylst foar sintraal en noardlik Ontario benammen mynbou en de papieryndustry fan belang is. Toerisme is dan wer wichtich foar de hiele provinsje. Yn it noarden en de midden komt men fral ôf om it natoerskientme, en om te jeien, te skyen en te sniemobyljen. Yn it suden is Toronto in trekpleister fan belang, wylst ek de Niagarawetterfallen, op 'e grins mei de Feriene Steaten, withoefolle besikers lûke.
De lânbou, dy't yn súdlik Ontario ienris de dominante sektor fan 'e ekonomy wie, beslacht no noch mar in lyts (mar ûnmisber) persintaazje fan 'e beropsbefolking en de produksje. Der wurdt benammen dien oan it ferbouwen fan nôt en it hâlden fleis- en melkkij. Túnbou wurdt bedreaun op it Niagaraskiereilân en by de kust fan 'e Earymar lâns, dêr't ek tabak ferboud wurdt.
Demografy
Neffens de Kanadeeske folkstelling fan 2011 hie Ontario doe 12.851.821 ynwenners, wat 5,7% mear is as yn 2006. De befolkingstichtens wie yn 2011 14,1 minsken de km². De mearderheid fan 'e Ontarianen is fan Ingelsk of oar Jeropeesk komôf, mei as wichtichste groepen Skotten, Ieren en Italjanen. Justjes minder as 5% fan 'e befolking wurdt opmakke troch de Franko-Ontarianen, de Frânsktalige minderheid fan Ontario, al hawwe 11% fan 'e ynwenners fan 'e provinsje Frânske foarâlden. Fierders bestiet 25,9% fan 'e befolking út net-Westerske minderheden, en 2,4% út 'e lânseigen befolking, foar it meastepart Yndianen en Métis, al binne der ek guon Inûyt.
Op it mêd fan godstsjinst bestiet 64,6% fan 'e befolking fan Ontario út kristenen (wêrûnder 31,4% roomsen, 30,8% protestanten en 2,4% eastersk-otterdoksen en oriïntaalsk-otterdoksen). Ateïsten en agnosten foarmje 23,1% fan 'e befolking. Oare godstsjinsten binne, yn folchoarder fan grutte: de islaam (4,6%); it hindoeïsme (2,9%); it joadendom (1,5%); it sikhisme (1,4%); en it boedisme (1,3%). De oanhingers fan oare godstsjinsten mei-inoar, wêrûnder de lânseigen religyen fan 'e ûnderskate Yndiaanske folken, meitsje 0,5% fan 'e befolking út.
Taal
Ontario hat eins gjin offisjele taal dy't as sadanich by wet fêstlein is, mar it Ingelsk fungearret as de de facto offisjele taal. Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2011 is dat ek de memmetaal fan in romme mearderheid (±70%) fan 'e befolking fan 'e provinsje. It Frânsk is in erkende minderheidstaal yn Ontario, dy't op guon plakken in beskate (legere) offisjele status hat njonken it Ingelsk. Under de French Language Services Act ("Wet op 'e Tsjinsten yn 'e Frânske Taal"), út 1990, binne de provinsjale en pleatslike autoriteiten yn Ontario ferplichte om harren tsjinsten yn it Frânsk beskikber te meitsjen as teminsten 10% fan 'e ynwenners fan in plak oanjout it Frânsk as memmetaal te hawwen.
Klimaat
Ontario hat trije ûnderskate klimaatsônes. Yn Súd-Ontario wurdt it klimaat yn hege mjitte beynfloede troch de omlizzende Grutte Marren, dy't simmerdeis stadichoan opwaarmje en by 't winter like stadichoan ôfkuolje. Dat feroarsaket dêr waarme simmers en relatyf mylde winters, al kin der wol in soad snie falle, wat feroarsake wurdt trochdat it gebiet fierhinne ûnder de wyn fan Grutte Marren leit. Sintraal en eastlik Ontario hat waarme simmers mei langere, strange winters, mei ek wer snie by 't folop, al komt dat dêr net fan 'e marren. Yn noardlik Ontario wurdt it klimaat dan wer beynfloede troch de kâlde wetters fan 'e Hudsonbaai, dy't de temperatuer sawol simmerdeis as by 't winter flink omleechhelje.
Skrâns
thumb|300px|right|Healwei op de Skrâns (2010) De Skrâns is in strjitte yn Ljouwert dy't ticht tsjin it sintrum fan de stêd oanleit, krekt besuden it spoar fan Ljouwert nei Grins. Oan de súdein giet de strjitte oer yn de Ferlingde Skrâns. Foar de Ljouwerter wyk Huzum hat de Skrâns in sintrumfunksje.
Hendrick Goltzius
thumb|right|Selsportret thumb|180px|Salomo's Oardiel. ± 1590. Hendrick Goltzius (Mülbracht, 1558 - Haarlim, 1 jannewaris 1617) wie in Nederlânsk grafeur, tekener en keunstskilder.
Libben
Mei 21 jier troude er in nochal âldere begoedige widdo, sadat er in eigen saak yn Haarlim begjinne koe. Sy koene it lykwols net mei inoar fine en Goltzius syn sûnens hie dêrfan te lijen. It soe ien fan de redenen west hawwe foar syn lettere reis troch Dútslân en Itaalje. Yn augustus 1591 kaam er in stik sûner werom en hat fierder oan syn dea ta yn Haarlim wurke.
Galery
<Gallery> ofbyld:Goltzius's right Hand.jpg|Goltzius syn (misfoarme) rjochter hân Image:Goltzius Ikarus.jpg|Ikarus ofbyld:Lot en zijn dochters Rijksmuseum SK-A-4866.jpeg|Lot en syn dochters, 1616 ofbyld:The Fall of Man-1616-Hendrik Goltzius.jpg|De sûndefal, 1616 ofbyld:WLANL - legalizefreedom - Minerva.jpg|Minerva ofbyld:Pygmalion 1594.jpg|Pygmalion ofbyld:Fortitudo et patientia.jpg|Krêft en Geduld ofbyld:Goltzius Mercur.jpg|Merkurius, Searje Planeten Ofbyld:Lycaon Transformed into a Wolf LACMA M.71.76.9.jpg|Seus feroaret Lycaon yn in wolf. ofbyld:Horatius Cocles.jpg|Horatius Cocles, gravuere út de rige Romeinske helden, 1586. ofbyld:Hendrik Goltzius - Vertumnus en Pomona.jpg|Vertumne en Pomone, 1613. ofbyld:Hendrick Goltzius - Jupiter en Antiope.jpg|Jupiter en Antiope, 1616. ofbyld:Hendrick Goltzius Cadmus Statens Museum for Kunst 1183.jpg|Cadmos ferslacht de draak
Nij Brongergea Tsjerke
thumb|Nij Brongergea Tsjerke De Nij Brongergea Tsjerke is in tsjerke oan de Meyerwei 74 yn De Knipe.
De Like
De Like (Nederlânsk: Leek, Grinslânsk: Laik of De Lieke) is in plak yn de gemeente Westerkertier yn it súdwesten fan de provinsje Grinslân. Oant 1 jannewaris 2019 wie De Like it haadplak fan de gemeente mei deselde namme.
It doarp is ûntstien by de skâns dy't hjir yn de Tachtichjierrige oarloch oanlein waard. De namme is ûntliend oan it wetterke de Lek (of Like). Op Pinkstermoandei is der Pinkstermerke dy't al op freed begjint en in soad besikers út de fiere omkriten lûkt.
Nij Brongergea Tsjerke
De PKN Gemeente Tsjalbert-De Knipe tsjerket ôfwikseljend yn dizze tsjerke en de Aengwirder Tsjerke.
Dún
In dún is in hichte fan fyn sân oan de kust, in rivier, yn in sânwoastyn of op oare plakken. In dún ûntstiet troch it ferwaaien fan sân ta in hichte. Dunen kinne unike natoergebieten foarmje mei in grut ferskaat oan biste- en plantesoarten. As dunen begroeid binne wurdt sprutsen fan griene dunen.
Yn Fryslân binne fjouwer soarten dunen:
Dynamyske Noardseedunen
thumb|''Dunen op It Amelân thumb|Dunen op Skylge Noardseedunen binne allinnich op de Waadeilannen te finen. De dunen binne ûntstien troch it mei-inoar opspyljen fan see, wyn, sân en begroeiïng. Nei de iistiden ûntstiene op it lân grutte sânmassa's dy't troch de rivieren rjochting de see drukt waarden. Dêrtroch ûntstiene oan de kust sânbanken. Troch dy banken en it ûndjipper wurden fan de see ûntstie der brâning, wêrtroch't noch mear sânbanken foarme waarden. Yn de rin fan de tiid waarden dy sa heech dat se by leechwetter drûch kamen te lizzen. Nei de floed liet de see hieltiten wat sân efter op it strân. Yn drûchteperioades krige de wyn fet op it sân en ûntstiene de earste dúntsjes. De banken waarden dêrtroch safolle heger dat grutte stikken ek by heech wetter net mear ûnder strûpten. Begroeiing spile by dúnfoarming ek in grutte rol. De earste plant dy't op de banken ferskynde wie biistarwegers. Dy en oare pioniersplanten dy't graach oer sâlt meie hawwe net folle nedich om goed te groeien. Se holden it sân fêst, mei opheaping as gefolch. Yn in letter stadium doe't it sâlte wetter de woartels fan de planten net mear berikke koe, ferdwûnen de sâltplanten en kamen der oare as bygelyks helmgers foar yn it plak. De dunen op It Oerd wurde al fernijd op in kaart út 1567. Relatyf jonge dunen lizze op De Hon, wylst der op de sânplaat eastlik dêrfan noch hieltiten nije dúntsjes foarme wurde. De resultaten fan alle prosessen binne dus op It Amelân te sjen.
Alde Suderseedunen
Op de Huitebuersterbûtenpolder yn Gaasterlân komme saneamde Suderseedúntsjes of 'ouwers' foar. Ouwer is in âlde namme foar kust. De namme komt yn it suden fan Fryslân mear foar, ûnder oare yn Ousterhaule. Suderseekust dus, fandêr de namme Suderseedúntsjes. Opmerklik is dat de Fryske namme foar in fisker fan de eardere Sudersee-eilannen 'ouwerman' is. It liket derop dat de Suderseedúntsjes min ofte mear op deselde manier ûntstien binne as de Noardseedunen. De sânkopkes, want dat binne it eins, kine lykwols ek op in oare wize ûntstien wêze. Gaasterlân is ûntstien yn de foarlêste iistiid. It bultige balstienliemlânskip wie doe 'woest en leech'. Letter waard de boaiem bedekt troch in laach sân, dêr't de wyn frij spul hie. Sa ûntstienen hichten dy't geasten of gaasten neamd waarden. It begryp Suderseedún komt yn Nederlân op mear plakkken foar, benaamen yn de strook tusken Flevolân (erdere Sudersee) en de Veluwe. Dat is yn dit ferbân lykwols net de ienige link mei Gelderlân, want op de Huitebuorsterbûtenpolder komme planten foar dy't rekkene wurde ta de it Geldersk distrikt, lykas streke klaver en seestikel.
Seldsume rivierdunen
thumb|Rivierdún Rivierdunen binne ûntstien yn de lêste iistiid (sa'n 100.000-10.000 jier lyn). It toendra-eftige lânskip wie amper begroeid, it wie ien bare flakte. It waar wie meastentiids kâld en der stie meast in wreedskerpe, stoarmeftige wyn. De ribvieren wenen doe kronkelich fan aard. Se ferleinen faak harren loop, wêrtroch't benammen yn de bochten brede bêdingen ûntstienen. Oan de ein fan de iistiid gie de wyn wat lizzen en waard it waarmer. De rivieren streamden net mear sa balstjurrich, wêrtroch't in soad bêdingen drûch kamen te lizzen. It sân dêrfan waard by hurde wyn opnomd en ferpleatst. Omdat der oan de ouwers wyls al frijwat begroeiing ûntstien wie, bleau it measte sân dêr efter heakjen. Geandewei ûntstienen sa mânske rivierdunen. Undersyk hat útwiisd dat rivierdunen hast altiten foarkomme op plakken dêr't de oerhearskjende (súd)westewyn destiids heaksk op de rivierbêdings stie. It sân dat yn de lingterjochting fan de rivieren ferpleatst waard, kaam faak del yn (oare) rivierbêdings, dêr't it troch eroazje net ta dúnfoarming komme koe. Yn Nederlân binne rivierdunen seldsum, de measten lizze yn Noard-Limburch. Yn Fryslân komme se foar oan de Tsjonger en op de Hoarne fan de Dellebuorsterheide. Op de Hoarne komme weardefolle, heideskrale gerslantsjes foar. Midden yn it gebiet leit in pingoruïne, ek in relikt út de iistiid. Fierders binne der noch meänders fan de âlde rivieren te sjen.
Doch it foar dyn doarp
Doch it foar dyn doarp wie in telefyzjerige fan Omrop Fryslân. It programma begûn yn de maaitiid fan 2011. Trettjin of fjirtjin doarpen striden om de titel kreatyfste TF-doarp fan Fryslân. Omrop Fryslân joech yn de maaitiid en simmer in healoere rjochtstreekske telefyzje oan doarpen. Fan tiisdei oant en mei sneon stie eltse wike de kamera yn in oar doarp yn Fryslân. Minsken út it doarp koene mei dit healoere fan alles dwaan: fioelspylje, hûnesjo, sjongkoar, frikandelhappe, toanielstik, kabaret, aktualiteiterubryk of pakes en beppes oan it wurd. Wa’t soks it kreatyfste die wûn in jildpriis fan tsientûzen euro dy't beskikber steld waard troch it Oranje Fonds.
Neist it telefyzjekonsept krigen pleatslike advertearders tsjin geunstige kondysjes de kans om te advertearen op telefyzje. Foar de reportaazjes wie in spesjale Doch it foar dyn Doarp-truck mei oplizzer dy’t it sintrale middelpunt by de TF-opnames wie. Dêrnei waarden de stickers ferfongen troch 'Simmer yn Fryslân'- stickers en waard de bus brûkt troch OF by simmerske eveneminten. Doch it foar dyn Doarp waard produsearre troch Geert van Tuinen Producties.
Dún
Spektakulêre sânferstowings
Sânferstowings binne yn Fryslân te finen op trije plakken, by Appelskea (Aekingersân), Bakkefean (Bakkefeansterdunen) en Elslo (Schaopedobbe). Se binne ûntstien troch minsklik yngripen. Al yn de Midsiuwen waarden op de heidefjilden om dy plakken grutte kuddes skiep hâlden. Troch de oerbegersking ûntstienen keale sânflakten dêr't de wyn frij spul hie. Sa waarden keale dunen foarme dy't har útwreiden en ferpleasten. By stoarmen ûntstienen grutte sânferstowings. Net selden stoden boerespultsjes hielendal ûnder, en sels heale doarpen waarden bedrige. Der wurdt beweard dat op of by de Schaopedobbe ea in kleaster stien hat dat ûnder it stowende sân ferdwûn is. De namme Kleasterwei yn de direkte omjouwing soe dêrop wize, mar hurde bewizen binne der net.
Net allinnich de Schaopedobbe mar ek de Bakkefeansterdunen hearre by It Fryske Gea. De 'Keale Dunen' dêre binne oerbliuwsels fan de destiidske sânstoarmen. It bysûndere fan de Schaopedobbe is dat yn de útstode sânflakte saneamde 'forten' lizze, dit binne heechlizzzende flakke plato's mei in steile râne. Op ien fan dy plato's leit in fen (dobbe) dêr't it gebiet nei neamd is. Dêr waarden eartiids skiep wosken. Der is noch wol wat heide oerbleaun, dat jildt ek foar it Mandefjild, it gebiet dêr't de Bakkefeansterdunen lizze.
Kira Eggers
Kira Eggers (Kopenhagen, 29 novimber 1974), is in Deensk rêstend neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise, dy't no wurksum is as ûndernimster, blochster, kollumniste en fitness-ynstruktrise. Hja sette yn 2003 útein mei in wurkpaad yn 'e pornoyndustry en spile yn in stikmannich softcorefilms. Yn 2009 beëinige se har karriêre as pornoaktrise. Eggers kaam yn Nederlân yn 2006 yn it nijs doe't se op in privee-feestje seksuële omgong hân hawwe soe mei fuotballers Patrick Kluivert, Frank de Boer en Edgar Davids.
Karriêre
Fierders wie Eggers tusken 2003 en 2005 aktyf as regisseur fan yn totaal tolve softcore-pornofilms. Ek hat se as fotografe neakenfotografyske fotosearjes fan neakenmodellen makke foar it Deenske tydskrift Extra Bladet, wylst se yn 'e Feriene Steaten soartgelikense fotoreportaazjes makke hat foar neakenblêden as Hustler en Penthouse. Se hie fierders in skoft in rubryk as beäntwurdster fan fragen op it mêd fan seks yn 'e blêden Forlaget Rapport en FHM en op it ynternetportaal Jubii. Yn 2003 die Eggers mei oan it trêde seizoen fan 'e Deenske ferzje fan it realitytillefyzjeprogramma Big Brother, wêrby't alle dielnimmers bekende persoanen wiene. Yn 2004 waard har troch de lêzers fan 'e Deenske edysje fan FHM it 34e plak taparte yn in top 100 fan 'e meast seksy froulju fan it jier.
Eggers publisearre yn 2006 in autobiografy, mei as titel Den Nøgne Sandhed ("De Neakene Wierheid"). Dêryn fertelde se û.m. dat se dat jiers op in priveefeestje fan it Nederlânsk alvetal, dat doe yn Denemark wie om dêr tsjin dat lân te fuotbaljen yn it ramt fan 'e oanrin nei it EK Fuotbal 2008, seks hân hie mei Patrick Kluivert, Frank de Boer en Edgar Davids. Doe't dat yn 'e Nederlânske parse kaam, ûntstie der in lytse opskuor, hoewol't de trije fuotballers alles by heech en by leech ûntstrieden. (Pas yn 2014 kaam offisjeel oan it ljocht dat der fan it hiele ferhaal neat oan wie.)
Yn juny 2011 naam Eggers diel oan in reklamekampanje fan bistebeskermingsorganisaasje PETA, wêrfoar't se in tal foto's fan harsels meitsje liet. Dat se o sa mei it lot fan bisten begien is, hat him ek utere yn it feit dat Eggers yn it bestjoer sitten hat fan 'e Deenske bistebeskermingsorganisaasjes OASA en Dyreværnet.
Yn 2012 wie Eggers te sjen yn it TLC-programma På Egen Krop. Dêrfoar gie se tsien wiken yn training, wêrnei't se dielnaam oan in bodybuildingwedstryd. Nei ôfrin fan it programma folge se in oplieding ta fitnessynstruktrise, persoanlik trainer en diëtiste. Anno 2019 is se eigneresse fan twa fitness-sintra yn in welnessresort yn Hornbæk en in hotel yn Kopenhagen. Ek driuwt se as selsstannige sûnder personiel it bedriuw HOB, dêr't se har benammen mei taleit op e-kommersje en de marketing fan in ferskaat oan produkten. Fierders hâldt se in eigen bloch by.
Priveelibben
Fan 1998 ôf hie Eggers twa en in heal jier lang in relaasje mei muzikant Søren Rasted fan 'e bekende popgroep Aqua. Fan 2005 oant 2008 hie se in relaasje mei fuotballer Thomas Gravesen, mei wa't se gearwenne yn Skotlân.
Lichemsskaaimerken
Kira Eggers is blank, mei griene eagen en brún hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.60 m lang, mei in gewicht fan 59 kg, en in natuerlike cupmaat 34D. Se hat gjin tatoeaazjes en útsein de wenstige gatsjes troch de earlellen hat se likemin piercings.
Soldaat van Oranje (musical)
thumb|300px|TheaterHangaar Soldaat van Oranje is in Nederlânske musical, basearre op it wier barde ferhaal fan de Nederlânske fersetsheld Erik Hazelhoff Roelfzema. De foarfallen fan Hazelhoff Roelfzema yn de Twadde Wrâldoarloch ferskynden earder yn boekfoarm en as film ûnder regy fan Paul Verhoeven mei Rutger Hauer yn de haadrol.
De musical gie op 30 oktober 2010 yn premiêre yn de spesjaal foar de foarstelling boude TheaterHangaar op fleanbasis Valkenburg yn Katwijk. Keninginne Beatrix, prinsesse Irene, Karin Hazelhoff Roelfzema en Erik syn skoanmem, fotografe Patricia Steur, wienen hjirby oanwêzich. Kroanprins Willem-Alexander en prinsesse Máxima besochten de musical yn juny 2011. Soldaat van Oranje wurdt produsearre troch NEW Productions, in gearwurkingsferbân fan ynvestearingsmaatskippij Amerborgh Nederland en Volterra, memmemaatskippij fan ûnder mear Montecatini Talent Agency. Op 25 maart 2012 is de 500ste foarstelling.
It ferhaal
De Leienske studint Erik Hazelhoff Roelfzema en syn freonen hawwe in ûnbesoarge studintelibben, oant de Dútsers yn 1940 Nederlân binnenfalle. De begjin tweintigers realisearje har as by tongerslach by heldere himel dat neat mear itselde is. Freonskip en leafde binne net langer fanselssprekkend. De oarloch set alles op syn kop en de ferhâldings op skerp. Eltsenien moar in kar meitsje. Fjochtsje foar Frijheid, Folk, Heitelân? Fierder studearje mei de kop yn it sân? Of doelbewust kieze foar de fijân?
Hazelhoff Roelfzema skreau syn ferhaal op yn it yn 1970 ferskynde boek Het hol van de ratelslang, in jier letter noch ris útjûn ûnder de namme Soldaat van Oranje. Yn de lykneamige film fan Paul Verhoeven út 1977 spile Rutger Hauer it op de fersetsman basearre personaazje Erik Lanshoff.
Soldaat van Oranje - De Musical bringt it wier barde ferhaal yn in teatersetting. Oan it begjin fan de oarloch set Erik ôf nei Ingelân, fan wêrút hy stjoerapparatuer nei Nederlân ta smokkelt en as piloat belutsen is by bomardeminten op Dútslân. Hy wurdt adjudant fan koningin Wilhelmina en ûntfangt foar syn fersetswurk al yn de oarloch de Militêre Willems-Oarder, de heechste Keninklike ûnderskieding.
Eftergrûn
Produsint Fred Boot krige yn 2005 de musicalrjochten op it ferhaal Soldaat van Oranje. Hy koestere dy winsk al jierren. Nei in tafallige moeting yn 2003 tusken de broer fan Boot en Hazelhoff Roelfzema besleat de produsint te besykjen syn winsk te ferfoljen. Hy moete de fersetsheld foar it earst yn 2004. In jier letter krige er de rjochten om it boek te bewurkjen ta in musical.
Foar it skript waard Edwin de Vries oanlutsen en it Amerikaanske duo Tom Harriman en Pamela Phillips Oland wie ferantwurdlik foar respektivelik komposysjes en lietteksten. Frans van Deursen sette de lietteksten oer nei it Nederlânsk.
Boot benadere in 2008 teaterprodusint Robin de Levita foar in gearwurking. Regisseur Theu Boermans kaam yn 2009 by it team.
TheaterHangaar
De musical wurdt opfierd yn in ta teater omboude fleantúchhangaar. De TheaterHangaar stiet op it eartiidske militêr fleanfjild Valkenburg tusken Wassenaar, Katwijk en Leien en foarmet in tapaslik histoarysk plak. Foar de hangaar is in ûntfangstromte boud. dy't brûkt wurdt as foyer. Hjiryn is in bar, restaurant en in tentoanstelling oer Ingelânfarders.
SceneAround
Produsint Robin de Levita betocht spesjaal foar Soldaat van Oranje in nije presintaasjefoarm fan teater: SceneAround. De seal is opboud op in draaiskiif. It publyk draait fan dekor nei dekor, begelaat troch 180 graden projeksjes op skermen dy't der omhinne steane. De seal en de skermen binne motorisearre en automatisearre. Op de tribune is plak foar 1103 besikers. It decor is om de tribune hinne boud. Hast alle sênes hawwe in eigen set: studintesoasjeteit Minerva, it studintehûs, Paleis Noordeinde en der is in see makke. De landingsbaan fan it fleanfjild is ek ûnderdiel fan it dekôr.
De Dakota
Keningin Wilhelmina kaam yn Gilze Rijen mei in Dakota werom op heitelânske grûn. De Dakota C-47 dy’t troch Museum Bevrijdende Vleugels yn Best beskikber steld wie foar de musical waard op 12 augustus 2010 nei Valkenburg ta brocht. Koart nei middernacht kaam de Dakota op de A44, op 'e hichte fan de Kaag, fêst te sitten yn in fiadukt. It fleantúch wie sa slim skansearre dat it net wer makke wurde koe foar de premiêre. Dy Dakota stiet no sichtber pareard neist it parkearterrein. De Dakota PH-ALR 'Reiger' út 1939, dy’t no yn de musical brûkt wurdt, waard op 23 septimber ôflevere. Dizze Dakota komt fan it Aviodrome yn Lelystêd.
Strjitten op De Lemmer
De strjitten op De Lemmer binne:
Soldaat van Oranje (musical)
Cast
thumb|right|Matteo van der Grijn en Loes Haverkort. Foto: Pauline van Till
Soundtrack
In soundtrack mei nûmers út de musical ferskynde op 22 april 2011. It album kaam op 30 april 2011 binnen op nûmer 51 yn de Nederlânske Album Top 100.
Moardnerij yn Wolhynje en East-Galysje
thumb|260px|De op 26 maart 1943 troch mei help fan Oekraynkse boeren fan 'e UPA fermoarde Poalske boargers yn it doarp Lipniki Mei de Moardnerij yn Wolhynje en Galysje (Poalsk: Rzeź wołyńska, Oekraynsk: Волинська трагедія) wurdt de genoside op de Poalske befolking yn 'e eardere Poalske eastgebieten troch it Oekrayske Opstannelingenleger (UPA) yn 'e Twadde Wrâldkriich ornearre.
De genoside yn Wolhynje en Galysje hong gear mei de nasjonalistyske polityk fan de Organisaasje fan Oekraynske Nasjonalisten (OUN) en syn militêre tak (UPA), dy't in rassuvere Oekraynske steat neistribbe.
Al yn 'e hjerst fan 1939 waarden Poalske boargers fan Oekraynske kant oanfallen en yn 'e jierren dêrnei soe dy oanfallen jimmeroan slimmer wurde.
De grutskalige moardnerij op de Poalske befolking fûn plak fan 9 febrewaris 1943 oant it ein fan de Twadde Wrâldoarloch en waard troch de UPA útfierd yn de troch de nazy's besette gebieten fan Poalen en de Oekraïne. By dy etnyske suvering fan it gebiet waarden tusken de 50.000 oant 80.000-100.000 Poalen troch Oekraynske nasjonalisten fermoarde. Dêrnjonken waarden ek likernôch 10.000 oant 15.000 Oekraïners en oare etnyske groepen troch de UPA fermoarde.
East-Galysje en Wolhynje yn de Twadde Poalske Republyk
thumb|left|Kaart fan East-Galysje en Wolhynje Mei de Frede fan Riga waard de histoaryske krite Wolhynje yn twa dielen splitst: it west fan Wolhynje waard Poalsk, it east waard ûnderdiel fan de Oekraynske SSR yn de Sovjet-Uny. Yn Wolhynje wennen yn dy tiid likernôch 2,3 miljoen minsken. Wolhynje wie in gebiet mei in tige multykulturele befolking: 17% fan de befolking wie Poal, 70% Oekraynsk en 10% joadsk. De haadstêd fan Wolhynje wie Lûtsk.
De etnyske sitewaasje yn East-Galysje wie ûngefear allyksa. It Poalske oandiel yn de befolking wie mei 25% wat grutter as dat fan Wolhynje. De Oekraïners foarmen 64% en de de joaden 10% fan de befolking. De haadstêd fan Galysje wie Lviv. thumb|left|Taalkaart fan de Twadde Poalske Republyk It Poalske regear besocht mear lykwicht oan te bringen yn 'e ferdieling fan de befolking fan Wolhynje en Galysje. Dat die it regear troch grutte stikken Poalsk lângoed op te dielen en oer te dragen oan Poalske boeren. De boeren krigen ek finansjele stipe as hja dêrhinne ferhûzen. Ek Oekraynske boeren profitearren fan de ferdieling fan it Poalske lânbesit, mar der wiene oare maatregels dêr't hja minder wiis mei wiene. Sa yntrodusearre Poalen de Poalske taal yn 'e otterdokske tsjinsten, waard it Oekraynske skoallesysteem oan it Poalske skoallesysteem oanpast en ûnderdrukte it regear politike bewegings en Oekraynsk aktivisme.
Yn Galysje gyngen de Oekraïners al hiel gau ta ferset oer. Dat ferset groeide yn de jierren 1920 al út ta in lytse oarloch. Poalske pleatsen waarden oanfallen en yn 'e brân stutsen. Njonken sabotaazjeaksjes waarden der ek terroristyske oanslaggen útfierd op Poalske politisi. Yn 1929 waard yn Wenen de Organisaasje fan Oekraynske Nasjonalisten (OUN) oprjochte. Fral ûnder de Oekraynske jongerein fan Galysje wie de OUN tige populêr. Under de nasjonalistyske foarman Jevhen Konovalets (1891-1938) waard de OUN útboud ta in militêristyske ûndergrûnske beweging, dy't sûnt 1930 terreuroanslaggen op Poalske ynstellings, beamten en oare Poalen, mar ek op Oekraïners dy't gearwurken mei Poalen útfierde. Poalen beändere de terreur mei nije arrestaasjes en in oanskerping fan de assimilaasjepolityk, mar de polityk soe der net yn slagje om fan de Oekraynske mearderheid loyale en yntegrearre boargers te meitsjen.
Russyske besetting
thumb|Wrzesien2|left|De opdieling fan de Twadde Poalske Republyk Nei de ynfal troch Nazy-Dútslân en Ruslân yn 1939 waard de Twadde Poalske Republyk opdield. Wolhynje en East-Galysje foelen ta oan de Sovjet-Uny. De gebieten waarden folslein neffens it bolsjewistyske systeem yntegrearre. De belangrykste bedriuwen waarden nasjonalisearre en de âlde elite waard oppakt en deportearre. It wiene fral de Poalen, dy't dêr fan te lijen hiene en om 't de Oekraïners ynearsten liken te profitearjen fan de ûnteigening en de opdieling fan it Poalske grutgrûnbesit, sympatisearren hja mei de nije Sovjet-besetter. Nei't lykwols yn 1940 de polityk fan it kollektivisearjen fan de lânbou en de ûnderdrukking fan it Oekraynske nasjonalisme útein sette, sloech de sympaty om yn it tsjindiel. De nasjonalistysk ynstelde tinkers fan it lân sochten no harren heil by de Organisaasje fan Oekraynske Nasjonalisten (OUN), dy't der as iennige anty-Sovjetorganisaasje yn slagge wie ûndergrûnsk fierder te funksjonearjen. Dy organisaasje hie him sûnt 1933 jimmeroan mear op it nasjonaalsosjalisme oriïntearre. Nei de moard op harren lieder Jevhen Konovalets (1891-1938) spjalte de organisaasje yn saneamde melnykisten en banderisten. De earste groep (OUN-M) bestie fral út emigranten, dy't Andrij Melnyk (1890–1964) folgen, en de lêste groep (OUN-B) bestie út oanhingers fan Stepan Bandera (1909–1959), dy't de basis yn Galysje hie en foar de bewapene striid foar in selsstannich Oekraïne wie.
Dútske besetting
Nei't de Dútsers de Sovjet-Uny yn juny 1941 oanfoelen, wiksele de besettende macht. Oant de befrijing troch in Reade Leger yn septimber 1944 bleaune East-Galysje en Wolhynje ûnder Dútsk bestjoer. De Oekraïners setten no harren kaart op de Dútsers en in soad beskôgen de Dútsers as befrijers; hja tochten dat it mei de selsstannigens no wol losrinne soe. Twa fan de OUN-ienheden wiene sels mei de Wehrmacht de Oekraïne ynmarsjearre en al op 30 juny 1941 rôpen leden fan de OUN-B yn Lemberch in ûnôfhinklike Oekraynske steat út. Dat wie de Dútsers net nei't sin en hja pakten Bandera en syn striders op en stjoerden har nei Sachsenhausen. Mar al mei al holden de Dútsers har fierder nei de Oekraynske befolking ta yn en der folge op mannich mêd in goede gearwurking mei de Oekraïners. De Oekraïners hiene dan ek foardiel oan de gearwurking en mei help fan de Dútsers koene hja in grut tal posten yn it lokale bestjoer en de troch de Dútsers ynfierde oardetsjinst ynnimme. Ek krigen de Oekraïners de romte om nasjonaal-kulturele aktiviteiten te organisearjen. Dy oardetsjinst, ek wol helpplysje neamd, gie letter oer yn de Schutzmannschaft, dy't under de SS foel. As leden fan dy organisaasje wiene de Oekraïners fan it begjin oan mandelich oan de ferneatiging fan de joaden as ien fan de belangrykste etnyske groepen fan it lân.
Mar ek al wiene in soad Oekraïners ree om yn alles mei de Dútsers gear te wurken, hja waarden troch de Dútsers nea as lykweardich beskôge. Gauleiter Erich Koch (1896–1986) makke yn augustus 1942 der gjin geheim fan hokker rol de Oekraïners hiene:
Oant healwei 1943 krige de OUN-B de kontrôle oer alle oare noch besteande bewapene Oekraynske ienheden yn it noardwest fan de Oekraïne. Op dat stuit hie de OUN-B der ek al foar keazen om him tsjin Dútslân te war te setten. Yn in pamflet fan febrewaris 1943 skreau de organisaasje oan de leden dat de Oekraïne finzen siet tusken de hammer en it ambyld fan twa fijannige imperialisten: Moskou en Berlyn. Dat bestjutte de ûnûntkombere eask foar it Oekraynske folk om te striden tsjin beide imperialisten.
De OUN/UPA sette al tsjin it ein fan 1942 en it begjin fan 1943 yn it Reichskommissariaat Oekraïne útein mei in ûndergrûnske kriich. Dy oarloch wie fral rjochte tsjin de dêr aktive ienheden fan de Sovjet-partisanen en folle minder tsjin de Dútske ynstellings en striidkrêften. Dêrfandinne wie der yn de Oekraynsk-Dútske ferhâldings noch gjin sprake fan fersteurde ferhâldings. In bewiis dêrfoar wie dat de Dútsers yn 1943 der yn slaggen om likernôch 80.000 Oekraynske frijwilligers te rekrutearjen, wêrfan likernôch 17.000 yn de healwei 1943 opstelde 14. Waffen-Grenadier-Division der SS (galizische Nr. 1) yntegrearre waarden.
Yn 1943 waard Dmytro Kljatschkiwskyj (1911-1945) kommandant fan de UPA. Begjin 1944 naam Roman Josypovitsj (1907-1950) oant syn dea it amt oer. De lêste opperbefelhawwer fan de UPA wie Vassyl Kûk (1913-2007).
Moardnerij
Yn rûnten fan de OUN en de UPA waarden yn 'e jierren 1942-1943 de plannen om de folsleine Poalske befolking fan Wolhynje en Galysje út te roegjen jimmeroan fêster. Op 9 febrewaris fermoarde de UPA ûnder lieding fan Hryhory Perehyniak yn it doarp Parośla sa'n 150 minsken. Dat wurdt as de earste organisearre moardnerij op Poalske boargers beskôge. Oare moardpartijen fûnen yn maart 1943 plak yn de regio's Kostopil en Sarny en yn april 1943 yn de omkriten fan Kremenets, Rivne, Dûbno en Lûtsk. Allinne al tusken ein maart en begjin april 1943 waard 7000 manlju, froulju en bern troch de UPA fermoarde. Yn Lipniki (sa'n 270 km súdwest fan Kostopil) waarden yn maart 1943 teminsten 179 minsken troch de UPA fermoarde. Yn 'e nacht fan 22 nei 23 april 1943 waarden by it delbaarnen fan it doarp Janova Dolina 600 Poalen deade. Yn maaie en juny 1943 wreiden de slachtpartijen harren fierder út. thumb|260px|Monumint foar Dmitro Kljatsjkivskyj yn Rivne Yn de moannen july en augustus 1943 wiene de moardnerijen op syn alderslimst. De befelhawwer fan de noardlike UPA-groep, Dmitro Kljatsjkivskyj, ferklearre yn 1943 yn in rjochtline dat it doel wie om alle Poalske eleminten út te roegjen. Alhoewol't earst allinne de manlike Poalen tusken de 16 en 60 jier fermoarde wurde soene, wie it fral froulju en bern dy't fermoarde waarde. Mei it útmoardzjen fan de Poalen hopen de Oekraïners harren takomstige oanspraken op Wolhynje in better fûnemint te jaan. Boppedat wiene de slachtpartijen ek in wraakaksje op de Poalske nasjonalisten, dy't yn 1942 as wraak Oekraïners oanfallen hiene.
Fan 1942 oant it ein fan de oarloch waarden troch Oekraynske nasjonalisten allinne yn Wolhynje al neffens rûzings 50.000 oant 60.000 Poalen fermoarde. Ynklusyf oare gebieten yn 'e Oekraïne kin it tal sels oprinne oant 100.000-300.000 slachtoffers, wylst 485.000 Poalen twongen waarden te flechtsjen. It djiptepunt wie op 11 july 1943, doe't bataljons fan de UPA mei stipe fan de Oekraynske befolking 100 Poalske doarpen oanfoelen. Wylst de minsken yn 'e tsjerke de misse fierden, foelen se de tsjerke yn en fermoarden dêr alle minsken.
Wurkwize fan de UPA
De wize hoe't de UPA hannele tsjûge fan grutte wredens. Net allinne fjoerwapens mar ek bilen, messen, heafoarken en speetsen waarden brûkt om de Poalske boargers te fermoardzjen. Dêrby makke de âldens en it geslacht fierder gjin ferskil. Faak waarden de slachtoffers oant de dea der op folge tamtearre. Hiele doarpen gyngen yn reek op.
Yn 'e regel waarden de doarpen moarns by it lemieren oerfallen en ek de tiid as de katolike Poalen de missen bywennen wiene gaadlike mominten om oan te fallen. De Britske histoarikus Norman Davies beskriuwt yn it boek "No simple Victory" hoe't hiele doarpen ôfbaard waarden, katolike preesters mei bilen yn parten hakt of krusige waarden en pleatsen troch mei messen en heafoarken bewapene groepen oermastere waarden. Slachtoffers waarden de kiel trochsnien, swiere froulju en bern waard in stikken snien of speetst en manlju waarden yn in mûklaach oerfallen en fermoarde.
Selsferdigening
thumb|left|Selsferdigeningssintra yn Wolynje (1943) Fanwegen de oanhâldende Oekraynske oanfallen waarden der yn feilichheidssônes selsferdigeningsorganisaasjes ynsteld om de Poalske befolking te beskermjen. De Poalen besochten harren fral yn grutte stêden en yn bosken skûl te hâlden, dêr't hja lang om let troch it Poalske thúsleger (Armia Krajowa - AK) holpen waarden. Yn de gruttere plakken waard in útwrydsk alarm- en kommunikaasjesysteem opset, dy't neffens in befel fan kolonel Kazimierz Damian Bąbiński fan 17 maaie 1943 it beskermjen fan de Poalske befolking as doel hiene. Fakentiden waarden lykwols de bewenners fan de lannelike gebieten it slachtoffer fan de Oekraïners, om 't hja de gruttere beskermingssônes of stêden net mear op 'e tiid benei komme koene.
thumb|left|Monumint yn Huta Stepańska Meiïnoar ûnstiene der 100 fan sokke beskermingssônes, werfan't lykwols mear as 40 de Oekraynske oanfallen net keare koene, sadat ek dêr it moardzjen troch gie. In bekend foarbyld dêrfan wie Huta Stepańska, dat fan 16 oant 18 july 1943 oanfallen waard en wêr't mear as 600 Poalen troch de Oekraïners ombrocht waarden. Ek Przebraże lei yn in beskermingssône, dêr't op 't lêst wol 20.000 minsken hinne flechte wiene nei 't de doarpen Taraż en Marianówka op 12 maart 1943 troch 500 UPA-soldaten oerfallen wiene. Mei de bou fan bunkers, it opsmiten fan barrikades en it oanlizzen fan wetterliny's slaggen hja der yn om dêr de oanfallen fan de Oekraïners ôf te slaan.