cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sportstêd It Hearrenfean
Skiednis
Neidat Sportstêd yn 2006 yn gebrûk nomd waard, binne de Sporthal De Kamp, yn wenwyk De Greiden en it sportkompleks De Telle ôfbrutsen.
Sportferienings
Under oare:
Formule 1 yn 2018
It Formule 1-seizoen 2018 wie it 71ste Formule 1-seizoen. De "Formule 1", offisjieel it "FIA Formula One World Championship", is de heechste klasse yn de autosport, sa is bepaald troch de FIA.
Lewis Hamilton wie by de start fan it seizoen de ferdigenjend wrâldkampioen by de koereurs, syn team Mercedes is de regearjend wrâldkampioen by de konstrukteurs.
Klassemint by de koereurs
De top 10 klassearre auto's, krije punten,
Opmerkingen:
Klassemint by de konstrukteurs
De top 10 klassearre auto's, krije punten,
Opmerkingen:
Amelânske Daam
thumb|De daam nei it Amelân De Amelânske Daam wie de daam dy't fan 1872 oant 1882 fan Holwert nei Bueren op It Amelân rûn.
Kosmology
Kosmology (fan it Grykske κόσμος, kosmos, "wrâld", en -λογία, -logia, "kennis") is de tûke fan 'e wittenskip dy't him dwaande hâldt mei de stúdzje fan it universum. Kosmology ûnderskiedt him fan astronomy trochdat kosmology ûndersyk docht nei it hielal as gehiel, wylst de astronomy him taleit op ûnderskate objekten ýn it hielal, lykas stjerren en planeten. As term hat 'kosmology' syn oarsprong yn 'e Ingelske taal, mei't it wurd yn 1656 betocht waard troch Thomas Blount foar syn Glossographia. Pas yn 1731 krong it troch yn it Latyn troch it boek Cosmologia Generalis fan 'e Dútske filosoof Christian Wolff.
Amelânske Daam
Yn 1840 waard der útsteld in daam oan te lizzen fan It Amelân nei de fêste wâl. It Amelân waard yndertiid troch de Slinke hast yn twaen brutsen, dat no wie it idee om lân te winnen op it Waad, en dêrtroch de Waadsee swakker te meitsjen. Dat soe it gefaar foar it eilân dan keare. Lykwols is dy daam net oanlein, om't dy trije meter boppe heech wetter wêze moast om oan it doel te foldwaan.
Kosmology
Natuerkundige kosmology is in tûke fan 'e astrofysika dy't him taleit op it bestudearjen fan 'e oarsprong, evolúsje en it úteinlike lot fan it hielal. Wichtige ûndersyksmêden binne de grutskalige struktueren (lykas stjerrestelsels) fan it hielal, de ûnderlinge dynamyk fan dy struktueren, en wat der úteinlik fan it hielal wurde sil. Ek de wetten fan 'e wittenskip dy't op sokke ûndersyksmêden fan tapassing binne, hearre ta it wurkterrein fan 'e natuerkundige kosmology. De hjoeddeistige kosmology wurdt sterk behearske troch de oerknalteory, dy't besiket en ferienje de waarnimmingsastronomy mei de dieltsjesfysika. Astrofysikus David N. Spergel hat de natuerkundige kosmology omskreaun as in foarm fan historiografy, want "as we nei de romte sjogge, sjogge we werom yn 'e tiid" (in ferskynsel feroarsake troch it einige aard fan 'e faasje fan it ljocht).
Amelânske Daam
Yn 1869 krige jonkhear P.J.W. Teding van Berkhout de opdracht om in oare daam oan te lizzen, om de ôfbroazeling oan 'e súdkant fan it eilân op te kearen. Dêrta droegen it Ryk en de provinsje Fryslân elts 200.000 gûne by en waard de Maatskippij ta Lânoanwinning op it Fryske Waad oprjochte. Yn 1871 en 1872 waard oer de gearslach troch de maatskippij in daam oanlein. De daam rûn fan Holwert nei Bueren en hie in langte fan 8,7 km. Om't it doel wie lân oan te winnen waard de daam net breed boud; de kop wie net breder as 60 sm. Dêrby wie it in ebbedaam; by heech wetter stie der 50 sm wetter oer de daam.
Kosmology
Yn 'e religieuze kontekst, dêrfoaroer, is in kosmology in samling leauwensoertsjûgings dy't basearre binne op mytologyske, religieuze en esotearyske literatuer en tradysjes fan skeppingsmyten en eskatology. It giet dan oer de yndieling fan 'e wrâld of wrâlden neffens de lear fan in godstsjinst, faak mei in minskewrâld, ien of mear himels en in ûnderwrâld of hel en hokfoar oare foarmen fan bestean oft dêr ek mar oan tafoege wurde kinne. Soks is it wurkterrein fan 'e metafysika, in ûnderdiel fan teology, godstsjinstwittenskippen en filosofy.
Ek yn 'e natuerkundige kosmology binne njonken natuerkundigen en astronomen filosofen behelle, om't de kosmology net inkeld op it snijflak tan 'e natuerkunde en de astronomy leit, mar ek in dúdlik reitsflak hat mei de filosofy. Der bestiet hjoed de dei in mânske samling fan waarnimmings en oare gegevens dêr't ûndersikers harren ynsichten oan ûntliene en harren teoryen op basearje kinne, mar troch de ûntinkbere ôfstannen yn it hielal moat in grut diel fan 'e kosmology fan needs fuortkomme út giswurk. Sadwaande komt men yn dizze tûke fan wittenskip sawol wittenskiplike as net-wittenskiplike foarstellen tsjin, en beide kinne skoarre wêze troch oannames dy't net hifke wurde kinne.
Amelânske Daam
By de plannen ta ôfsluting fan de Waadsee út de fyftiger jierren fan de 20e iuw, waard ek rekken holden mei in daam nei It Amelân. Dy plannen binne lykwols net útfierd.
Henriette de Beaufort
Agathe Henriette Maria de Beaufort (Baarn, 13 oktober 1890 - Bennekom, 26 maart 1982), wie in Nederlânske letterkundige en lid fan de famylje De Beaufort. Hja waard berne yn de monumintale Filla Peking dat har heit, Binnert Philip de Beaufort, yn 1885 kocht hie doe 't er boargemaster fan Baarn waard.
Biografy
Nei 't har heit yn 1898 en har mem yn 1907 stoarn wiene, waard se opfongen troch de suster fan har mem, Henriëtte van Eck, dy 't de húshâlding op Huize Mariëndaal yn Oosterbeek fan har ferstoarne suster oernaam. Henriëtte gie nei in famkeskostskoalle yn Genève. Yn 1909 kaam hja werom. Yn 1912 waard hja auditrise oan de universiteit fan Utert dêr't hja har ferdjippe yn de letterkunde en skiednis, mar sûnder eksamen te dwaan.
Op 14 maaie 1914 troude hja mei advokaat jhr. mr. Herman Laman Trip (1881-1928). Sûnt dy tiid wie Henriëtte bekend ûnder ferskate nammen: H. Laman Trip-de Beaufort en foaral Henriëtte L.T. de Beaufort. Yn 1916 ferskynde har earste roman Willem van Oranje. Yn 1924 erfde sy fan muoike Henriëtte van Eck, dy't gjin bern hie. Om't se sels ek gjin bern hie, besleat se om mei har man it jild te brûken om bernesanatoarium 'Hohes Licht' op te rjochtsjen yn Oberstdorf yn Beieren, flak by de Switserske grins. Nei 't har man yn 1928 ferstoarn wie, brocht sy hieltyd mear tiid troch op Hohes Licht. Fan 1933 ôf waarden dêr ek Joadske bern opnommen, dy't fan falske papieren foarsjoen waarden en nei Switserlân brocht waarden. Yn 1956 ferkocht sy 'Hohes Licht' oan in tsjerklike ynstelling. De ynstelling hjit no 'Evangelisches Kneipp-Sanatorium'.
Nei de oarloch lei se har wer ta op it skriuwen. Yn 1948 ferskynde it boek dêr't se bekendheid troch krige: Gijsbert Karel van Hogendorp. Letter folgen mear biografyen, lykas Willem de Zwijger (1950), Cornelis van Vollenhoven (1954) en Rembrandt (1956). Yn 1965 folge ''Wilhelmina 1888 -1962. Een levensverhaal''. Dêrnei skreau se allinnich noch in reisferslach: Ruimte en zonlicht; Safari in Afrika (1968).
Sy joech har namme oan de Henriëtte de Beaufort-priis.
Wunsiedel im Fichtelgebirge (Landkreis)
Wunsiedel im Fichtelgebirge is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Beieren en hat 75.782 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn 1972.
Jan Dodonna
Jan Dodonna is in fiktyf personaazje fan minder belang út 'e Star Wars-franchise fan 'e Amerikaanske filmmakker George Lucas. Hy is in generaal fan it Rebelleferbûn, en as sadanich koarte tiid de befelfierend ofsier fan 'e jonge Luke Skywalker. It personaazje waard yn Star Wars: Episode IV – A New Hope (1977) spile troch Alex McCrindle en yn Rogue One: A Star Wars Story (2016), troch Ian McElhinney. Yn 'e tekenfilmsearje Star Wars: Rebels waard syn stim ynsprutsen troch Michael Bell.
Fiktive biografy
Jan Dodonna komt oarspronklik fan 'e planeet Commenor. Hy folget in ofsiersoplieding en tsjinnet neitiid by de romtemacht fan 'e Galaktyske Republyk. Nei de steatsgreep troch kânselier Palpatine, dêr't de Republyk by ûnder fuotten helle en ferfongen wurdt troch it diktatoriale Galaktysk Keizerryk mei Palpatine sels as keizer, ferfolget Dodonna yn 't earstoan syn militêre tsjinst by de romtemacht fan it Keizerryk. As er foar it ferstân kriget hoe'n skrikbewâld oft Palpatine fiere wol, desertearret er. Dodonna rjochtet neitiid ien fan 'e earste wapene fersetsbewegings op, de Massassi Groep, dy't operearret út 'e ruïnes fan 'e Massassi-beskaving wei op Yavin-IV, de fjirde moanne fan 'e gasreus Yavin.
Dodonna en guon oare leden fan 'e Massassi Groep spylje in wichtige rol by it ta stân kommen fan in feriene fersetsbeweging yn 'e foarm fan it Rebelleferbûn. Nei't Mon Mothma, de polityk liedster fan 'e opstannelingen, yn 2 f.Sl.Y. de Ferklearring fan Opstân útgean litten hat, dy't beskôge wurde kin as de formalisearring fan 'e feriening fan 'e ûnderskate fersetsgroepen, wurdt Dodonna lid fan it opperbefel fan it Rebelleferbûn. Njonken it befel oer de geheime basis op Yavin-IV kriget er dan ek it befel oer de militêre operaasjes fan 'e rebellen yn syn hiele sektor.
Nei de oerwinning wurdt de basis op Yavin-IV, dy't net mear geheim is, ûntromme. Dodonna jout him by de float fan it Rebelleferbûn, dêr't er mei de oare leden fan it opperbefel it tafersjoch oer alle militêre operaasjes fan 'e opstannelingen hat. In jier letter is er mei de oare leden fan it opperbefel oanwêzich op 'e Mako-Ta Romteskipswerf, dêr't er persoanlik it befel fiert oer de swiere kruser Republyk. As it ferrie fan keninginne Trios fan Shu-Torun, dy't in dûbelaginte fan Palpatine blykt te wêzen, it Rebelleferbûn in swiere klap tabringt, wit Dodonna mei de Republyk te ûntkommen. Luke Skywalker bepraat him lykwols om nei Mako-Ta werom te kearen om 'e dêr strâne rekke rebellen te rêden. By dy operaasje wurdt de Republyk ferneatige troch de superlaserkanonnen fan it Keizerlik superstjerreslachskip Eksekuteur. Generaal Dodonna komt dêrby om it libben.
Keppelings om utens
List of Star Wars characters
De Krúswei (herberch)
thumb|Kafee-restaurant deKruisweg anno 2010 thumb|Hynstetram by de Krúswei De herberch de Krúswei is in monumintaal gebou oan de Haadwei yn Damwâld yn de Nederlânske provinsje Fryslân. Damwâld ûntstie yn 1971 doe't de doarpen Dantumawâld, Ikkerwâld en Moarrewâld byinoar foege waarden.
Skiednis
thumb|left|100px|Brânskildere rút fan de Krúswei De herberch waard yn 1881 set, lykas ek it gemeentehûs fan Dantumadiel dat der neist leit. De Ljouwerter Krante fernijde dat it logemint op 1 novimber 1881 iepene waard. De herberch hat sûnt altyd in horekafunksje hân.
Oarspronklik wie de Krúswei teffens in halte fan de hynstetram fan Feanwâlden nei Dokkum, mei in stâl foar de hynders. Yn de earste helte fan de 20e iuw wie der by de Krúswei in roltsjeridersbaan, dy't letter troch in boarterstún ferfongen waard. Op it plak fan de boarterstún is de herberch útwreide mei in ekstra seal. Yn 2009 waard de gemeente Dantumadiel eigner fan it pân en wurdt it ferhierd as horekaûndernimming.
De jugendstileftige glês-yn-leadramen (sjoch ôfbyld) binne neityd oanbrocht troch glêshannel M.J. Houwink út Snits. Ek de houten loggia, oan de lofterkant fan it pân, is fan letter datum.
It gebou is sûnt 1982 erkend as in ryksmonumint.
Tsjerke fan Hegebeintum
De Tsjerke fan Hegebeintum is in romaansk tsjerkegebou út de 12e iuw. Bysûnder oan de tsjerke is it rike ynterieur troch û.o. it grutte tal roubuorden en de lizzing fan de tsjerke op de heechste terp fan Fryslân. De tsjerke is tsjintwurdich fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken en is in populêre troulokaasje, mar wurdt ek noch regelmjittich brûkt troch it Frysk Oekumenysk Wurkferbân Hegebeintum foar de fiering fan Frysktalige tsjinsten.
Skiednis
De op in hast njoggen meter hege terp steande tsjerke waard yn de 12e iuw boud. De âldste dielen fan de tsjerke binne fan dowestien. Yn de 13e iuw waard de tsjerke mei kleastermoppen nei it westen ta langer makke. Fan de yngongen yn dat part is de súdlike letter tichtmitsele. De tsjerke hat tsjintwurdich acht goatyske ramen, fjouwer yn de súdlike muorre, ien yn de noardlike muorre en trije yn it healrûne koer. thumb|left|De tsjerke op de ôfgroeven terp U.o. om't de abt fan it kleaster Foswert yn Hegebeintum in soad lân besiet wurdt der tocht dat Hegebeintum in úthôf west hat fan it benediktynske kleaster.
Argeologysk ûndersyk by de ôfgraving fan de terp brocht fynsten út de ophegingslagen oan it ljocht, dêr't út bliken die dat de terp al om 600 jier foar Kristus bewenne waard. Dêrmei heart Hegebeintum ta de âldste delsettings fan Eastergoa. Njonken it tsjerkhôf bleaune ek trije paden nei de tsjerke by de ôfgraving sparre, dêr't it eastlike paad fan mooglik tsjinne as de ferbiningswei mei Harstastate.
Ynterieur
thumb|left|Rouboerd Gjin ien oare Fryske tsjerke hat noch sa'n soad roubuorden as dy fan Hegebeintum. De sechtjin buorden binne fan de bewenners fan Harstastate en datearje foar it measte út de 18e iuw. Boppe de preekstoel binne noch resten te sjen fan de oarspronklike beskildering fan de tsjerke. Yn it koer stiet in hearebank út de 18e iuw mei op de rêchpanelen de wapens fan Huygh, Verrutius, Jeltinga en Van Nijsten. De kape fan de hearebank is fersierd mei in alliânsjewapen fan de geslachten De Schepper-van Coehoorn van Scheltinga. Ek 18e-iuwsk is de preekstoel, dy't as twa drippen wetter liket op dy fan de Nikolaastsjerke yn oanbuorjende Blije. It doophek waard yn de 19e iuw fernijd. It tonferwulft stamt fan likernôch 1550.
Oargel
It ienmanualige oargel fan de tsjerke datearret fan 1862 en waard troch Van Dam út Ljouwert boud. De kast giet werom op it ûntwerp fan it oargel fan de Tsjerke fan Aldwâld (1865), dat oant 1901 in soad neifolging krige.
Feroarings oan it oargel en de fersakking fan de tsjerke liede yn de 20e iuw ta de needsaak om it ynstrumint te restaurearjen. Boargers fan Ferwerderadiel en Hegebeintum rjochten yn 1998 de Stifting Orgelrestauratie Hogebeintum op. Yn 2003 waard der troch Bakker & Timmenga útein set mei de restauraasje. It binnenwurk fan it ynstrumint is wat mear op wetterpas set, wylst de fersakking fan it front respektearre bleau. Ek it piipwurk en alle technyske ûnderdielen binne restaurearre. Yn novimber 2003 spile Jan Jongepier it restaurearre oargel yn.
Besikerssintrum
Oan de foet fan de terp leit in besikerssintrum. Under lieding fan in gids kin de tsjerke besichtige wurde.
Frysk Fassisten Front
It Frysk Fassisten Front (FFF) waard oprjochte yn maaie 1933 troch de dichter en feedokter Rintsje Piter Sybesma út Tsjerkgaast en J.M. van der Goot (kandidaat-notaris fan Sondel).
De 'Foarhammer' wie it krantsje fan de FFF. De ienichste bekende aktiviteit fan dizze faksistyske organisaasje is de begjinselferklearring, mei in lytse koarte taljochting. Dy ferklearring waard op 27 juny 1933 opnaam yn de Nieuwe Rotterdamsche Courant. Der wurdt oannomd dat it Frysk Fassisten Front yn de earste helte fan 1934 opgien is yn de Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging (NSB) fan yr. A.A. Mussert.
Würzburg (Landkreis)
Landkreis Würzburg is in bestjoerlik distrikt yn de Dútske dielsteat Beieren en hat 159.802 ynwenners. It distrikt waard yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte yn 1972.
Katolike Liga (1609)
De Katolike Liga (1609 - 1635) wie in ferbûn fan katolike Dútske foarstendommen. It wie hartoch Maksimiliaan I fan Beieren dy't de liga stifte. Yn 1609 kamen in soad hearskers fan de lytse foarstendommen fan it Hillich Roomske Ryk yn München byinoar om it ferdrach te tekenjen dat in katolyk militêr bûn foar de folgjede njoggen jier betsjutte.
De Katolike Liga waard in jier stifte nei't de protestantske foarstendommen de Protestantske Uny oprjochten om dêr wjerstân oan te bieden. De spannings tusken de twa federaasjes lieden úteinliks ta de earste faze fan de Tritichjierrige Kriich, ek bekend ûnder de namme Boheemske Kriich.
List fan bylden yn Eaststellingwerf
Dit is in (ûnfolsleine) gronologyske list fan bylden yn Eaststellingwerf. Under in byld wurdt hjir ferstien elk trijediminsjonaal fisueel keunstwurk yn de iepenbiere romte fan de gemeente Eaststellingwerf, wêrby't byld brûkt wurdt as sammelbegryp foar skulptueren, stânbylden, ynstallaasjes en oare byldhouwurken.
Katolike Liga (1609)
Oan it ein fan dy tiid briek de kriich út tusken de Boheemske katolike kening Ferdinand II en de protestantske Freark V fan de Palts. De Protestantske Uny stipe Freark V, wylst de Katolike Liga fansels de kant keas fan Ferdinand II. De Katolike Liga fersloech de Protestantske Uny yn de Slach op de Wite Berch yn 1620. Dêrmei kaam in ein oan de Boheemske Kriich en waard it protestantske Bohemen wer katolyk.
Garmt Stuiveling
Garmt Stuiveling (Strobos, 21 desimber 1907 - Hilfertsom, 11 maaie 1985) wie in Frysk letterkundige en heechlearaar yn Amsterdam.
Biografy
Yn 1935 troude er mei jonkfrouwe Mathilde Van Vierssen Trip. Sy krigen in soan en trije dochters. Dochter Saskia wie steatssekretaris iy it Kabinet-Van Agt II en presidint fan de Algemiene Rekkenkeamer.
Hy waard fral bekend as wittenskipper en troch syn rol yn it maatskiplik libben. Yn 1950 waard er heechleraar Taalbehearsking oan de Gemeente Universiteit (no Universiteit fan Amsterdam). Yn 1956 waard er heechlearaar Nederlânske letterkunde. Hy besoarge ûnder oaren de definitive tekst fan it Folsleine Wurk fan Multatuli (diel 1-17).
Fierders ferfolde er in wichtige rol yn de sosjaal-demokratyske beweging; hy wie pasifist, hielûnthâlder en al foar de oarloch lid fan de SDAP. Hy hie in foaroansteande posysje yn tal fan organisaasjes, ynstellingen en ferienings. Yn 1953 krige er mei (met Kees Lekkerkerker, Piet Meertens en Jac. van Hattum) in sit yn de rie fan advys fan de non-kommersjele Literêre Utjouwerij De Beuk fan Wim Simons, Johan Polak en Frits Knuf. Nei syn emeritaat wie er noch foarsitter fan goed 25 ynstellingen.
Stuiveling skreau yn "Rekenschap" oer it dichtwurk fan Gysbert Japicx en Piter Jelles Troelstra. Yn "Boek van nu" skreaun er oer Rixt.
Stinswier oan de Murnserdyk by Murns
Oan de Murnserdyk by Murns, yn de hjoeddeiske gemeente De Fryske Marren, lei in stinswier.
Op de kaarten fan 1718 en 1739 wurdt benoarden de Murnserdyk, tusken it doarp en de Braamberch, in stinswier werjûn. Dit is ien fan de fjouwer stinzen, dy't by Murns stien hawwe moatte. By de wier wurdt yn de direkte omkriten lykwols gjin hûs oanjûn.
Op de Kadastrale kaart út 1832 is it plak fan dizze wier noch te werom te kennen as in lyts, mearhoekich perseel, mar fan in wier is gjin sprake mear. Wol wurdt der tusken dit perseel en de dyk in lyts húske oanjûn. Sawol it perseel, dêr 't de wier wie en dit húske wiene doe eigendom fan de herfoarme diakony fan Bakhuzen.
Fryske gemeenten
Fan de âlve stêden en tritich gritenijen fan it Fryslân fan alear binne nei de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2019 noch 18 Fryske gemeenten oer:
Eardere gemeenten
As it grûngebiet fan in ophefte gemeente oer meardere gemeente ferdield is, is it grutste part by de earstneamde ûntfangende gemeente set. Grinskorreksjes tusken bestean bleaune gemeenten binne net yn de list opnommen, likemin as gemeenten dy't harren namme offisjeel ferfryske of op in oar slach wizige hawwe.
*) nije gemeente
Eurodicautom
Eurodicautom wie sûnt 1975 de terminology databank fan de Jeropeeske Uny. De databank wie fia ynternet fergees te brûken. Mei Eurodicautom wiene termen dy't in soad yn de EU brûkt wurde, oer te setten fan de iene wurktaal fan de EU yn de oare. De offisjele wurktalen fan de EU binne Deensk (DA), Nederlânsk (NL), Ingelsk (EN), Finsk (FI), Frânsk (FR), Dútsk (DE), Gryksk (EL), Italjaansk (IT), Latyn (LA), Portugeesk (PT), Spaansk (ES) en Sweedsk (SV).
Wangereagersk
right|thumb|400px|Lokaasje fan it eilân [[Wangereach.]] It Wangereagersk wie in Frysk dialekt dat sprutsen waard op it Dútske Waadeilân Wangereach. It dialekt is yn 1950 foarfêst útstoarn. Hjoed de dei binne der noch mar in pear minsken dy’t it dialekt praten heard hawwe. Dochs is der in protte oer it dialekt bekend omdat der in protte dokumintaasje oer it Wangereagersk oanwêzich is.
Yndieling
thumb|250px|left|Terreinferlies fan it Frysk. It Wangereachsk is read ynkleure (útstoarn nei 1900). It Wangereager Frysk heart ta de grutte Yndo-Jeropeeske taalfamylje, dy't bygelyks ek talen as it Frânsk, Gryksk, Russysk, Perzysk en Hindy omfiemet. Mei û.m. it Deensk, Noarsk en Sweedsk wurdt it ta de Germaanske talen rekkene, en dêrbinnen foarmet it mei bygelyks it Westerlauwersk Frysk, Dútsk, Nederlânsk en Jiddysk de Westgermaanske taalgroep. Lykwols is it Wangereager Frysk krekt as it Westerlauwersk Frysk nauwer besibbe oan it Ingelsk en it Skotsk, wêrmei't it de Noardwestgermaanske talen foarmet. Dy falle dan wer útinoar yn 'e Angelsaksyske talen en de Fryske talen. Binnen de Fryske talen heart it Wangereagersk ta de subgroep Eastfrysk. It Eastfrysk bestiet út twa dialektgroepen: It Iemsfrysk dat yn Grinslân en westlik East-Fryslân praat waard en it Wezerfrysk dat yn it eastlike part fan East-Fryslân sprutsen waard. It Wangereagersk heart ta de Wezerfryske dialektgroep. thumb|300px|Taalkaart fan it [[Eastfrysk]] Men wol wol hawwe dat de Fryske talen it naust oan it Ingelsk besibbe binne, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan oare Angelsaksyske talen lykas it Skotsk, jildt dat inkeld noch foar in oantal wurden en grammatikale eigenheden. Yn 'e midsiuwen wiene it Aldfrysk en it Aldingelsk (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid. Ien fan 'e wichtichste ferskillen is datoangeande de ûnbidige ynfloed dy't it Frânsk sûnt de Normandyske ynfaazje fan 1066 op it Ingelsk útoefene hat, wylst it Wangereager Frysk reedlik konservatyf oerlevere waard. De taal dy't de measte ynfloed op it Wangereager Frysk hân hat is it Nederdútsk.
It Noardfrysk, Westerlauwersk Frysk en it Eastfrysk binne sûnt de midsiuwen har eigen paad gien, en binne no (sûnder foarkennis) al lang net mear ûnderling fersteanber. De Eastfryske tongfallen Sealterfrysk en Wangereager Frysk wienen mooglik ûnderling wol foar in part fersteanber, hoewol't it Sealterfrysk ta de Iemsfryske dialektgroep hearde en it Wangereager Frysk ta de Wezerfryske dialektgroep. It Sealterfrysk en it Wangereager Frysk binne de iennichste twa dialekten fan it Eastfrysk (of Easterlauwersk Frysk), dy't de 20e iuw helle hawwe. Hjoed-de-dei is it Sealterfrysk it iennichste noch libbene dialekt fan it eardere Eastfrysk en wurdt yn it Sealterlân praat.
Ferlykje de folgjende wurden yn it Wangereager Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk fan it fêstelân (yn it Mooring-dialekt), it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it Fering-dialekt) en it Westerlauwersk Frysk:
Skiednis
Ut de Aldfryske tiid binne gjin skriftlike oerleveringen fan it eilân Wangereach bewarre bleaun. Mei de beide saneamde Rustringer hânskriften fan om it jier 1300 (it Asegaboek en in oare rjochtstekst) binne der lykwols teksten út it Wezerfryske dialektgebiet bewarre bleaun, wêrfan't de taalfoarm wierskynlik hiel bot op it Aldwangereachsk like. thumb|300px|Histoaryske kaart út 1805, doe't it Wangereagersk troch krapoan 1000 minsken sprutsen waard. Yn de 19e iuw wie it Eastfrysk (of Easterlauwersk Frysk) al sûnt generaasjes ferdwûn en troch Nederdútske dialekten ferfongen. Allinnich yn twa ôfhandich lizzende gebieten koe it Easterlauwersk Frysk oerlibje. Dat wienen it Sealterlân, dêr't it Sealterfrysk noch altiten libbet, en it eilân Wangereach. Troch syn isolearre lizzing wie it Frysk dan ek lange tiid de iennichste taal op it eilân en dus de deistige omgongstaal.
De situaasje fan it lytse tal sprekkers, minder as 1.000 minsken, wie oant it midden fan de 19e iuw stabyl. Dat feroare hurd neidat yn de winter fan 1844 op 1845 it eilân troch ferskillende stoarmfloeden troffen waard en de eilânbewenners evakuearje moasten. Fan de oarspronklike befolking wennen yn 1861 noch mar 84 minsken op it eilân. De measte ynwenners fan Wangereach ferhuzen permanint nei Varel op de fêstewâl, dêr’t hja in nij doarpke stiften mei de namme Nij-Wangereach. Doe't it eilân mei help fan it regear fan 1863 ôf wer opboud waard, kamen der benammen net-Frysktaligen op it eilân te wenjen. Troch it útinoar fallen fan de Wangereager taalmienskip koe it Wangereachsk op de lange termyn net mear oerlibje. Dochs koe it Wangereachsk noch in oantal desennia op de fêstewâl en op it eilân bestean bliuwe. De lêste sprekker op it eilân stoar yn 1930 en de lêste sprekker op de fêstewâl stoar yn 1950. Dêrmei wie de taal definityf útstoarn.
De jurist en amateur taalwittenskipper Heinrich Georg Ehrentraut (1798–1866) út Jever begûn yn de earste helte fan de 19e iuw mei it ûndersykjen en doelmjittich fêstlizzen fan it Wangereagersk. Syn oanpak wie reedlik wittenskiplik te neamen. Noch foar de stoarmfloeden koe hy in omfangrike tekstsamling fan it Wangereager Frysk fêstlizze. Syn ûntdekkingen en tekstsamlingen makke er wrâldkundich yn de rige Friesisches Archiv. Yn de 1990'er jierren waard troch Pyt Kramer noch in omfangryk en net-publisearre diel fan it Friesisches Archiv weromfûn. Troch de beide dielen fan it Frysk argyf fan Ehrentraut is it Wangereager Frysk reedlik goed dokumintearre.
Haadwurd & lidwurd
It Wangereagersk makket, krekt as it Sealterfrysk, ûnderskied tusken manlike en froulike haadwurden. It lidwurd dan is manlik, dju is froulik en dait is ûnsidich. Foar it meartal wurdt da brûkt.
Yn de útspraak fan it froulik lidwurd 'dju' waard de d faak net útsprutsen, dat de útspraak wie gauris 'jû' (fgl. Sealterfrysk: ju). By guon wurden heart it fêste lidwurd 'der': 'der dûvel' (de duvel), 'nâ der dúnen' (nei de dunen), 'îk wul nâ der tûn gung' (ik wol nei de toer gean). Yn somlike gefallen falt it lidwurd hielendal fuort: 'nâ bâd' (nei bêd), 'up tâfel' (op tafel), 'up stôl' (op 'e stoel), 'up schip' (op 't skip).
Wurdslachte
It Wangereagersk makket ûnderskie tusken trije geslacht: Manlik, froulik en ûnsidich. Neffens Ehrentraut is it geslacht fan in Wangereager wurd lang net altiten dúdlik. Dêrtroch kin in haadwurd meardere geslachten hawwe. Yn Ehrentraut syn wurdlist is per wurd oanjûn hokker geslacht, of geslachten, it haadwurd hawwe kin. Unsidige wurden binne yn alle gefallen wurden dy't in mannichte of soarte oanjouwe: dait büter (de bûter), dait melk (de molke), dait hüver (it hjouwer). It meartalswurd dait göder (it guod) is ek ûnsidich. Unsidich binne ek de haadwurden dy't fan tiidwurden ôflaat binne: Dait süpen (it sûpen), dait spilin (it spyljen).
Meartalsfoarming
By de meartalsfoarming binne ferskate meartalsútgongen mooglik.
Somlike haadwurden bliuwe yn iental en meartal lyk, bygelyks mei 'dan wain' (de wein) en de meartalsfoarm 'da wain' (de weinen).
It Wangereager Frysk hat krekt as it Westlauwersk Frysk in oantal ûnregelmjittige meartalsfoarmen.
Ferlytsingswurd
It ferlytsingswurd wurdt mei de suffiksen -k, -ken, -iik en -uuk makke.
It suffiks -k wurdt taheakke oan wurden dy't op -el of -er einigje en wierskynlik ek oan wurden dy't út it Nederdútsk ûntliend waarden. Foar it gebrûk fan de ferlytsingssuffiksen -iik en -uuk binne de regels net dúdlik. It typearjende oan de Wangereager ferlytsingswurden is, krekt as by de Noardfryske eilândialekten, it geslacht dat net feroaret. Yn it Frysk, Dútsk, Nederlânsk en Nederdútsk wurde haadwurden nei ferlytsing ûnsidich, mar yn it Wangereagersk hâldt it ferlytsingswurd it oarspronklike geslacht fan it haadwurd.
Persoanlik & besitlik foarnamwurd
thumb|300px|Loftfoto fan [[Wangereach]]
Oanwizend foarnamwurd
De meast foarkommende oanwizende foarnamwurden binne: 'dit' (dit), 'din' (dit), 'dat' (dat), 'dize' (dizze) en 'dis' (dizze). Konstruksjes mei sülvig binne: 'dan sülvig' (deselde), 'dju sülvig' (deselde) en 'dait sülvig' (itselde). Ynstee fan de niisneamde oanwizende foarnamwurden kinne ek de lidwurden 'dan', 'dju', 'dait' en it meartal 'da' brûkt wurde as oanwizend foarnamwurd. It wurdsje 'sucks' (soks) of 'sucks än' (sa'n/sa'nien) feroaret net.
Betreklik foarnamwurd
De betreklike foarnamwurden binne 'dèr/der' en 'dé'.
Freegjend foarnamwurd
De freegjende foarnamwurden binne 'wô' (wa), 'hu' (hoe), 'woneer' (wannear), 'wolk' of 'wólker' (hokker), 'wut' (wat), 'wutfar' (watfoar) en 'weeruum' (wêrom).
Bûging
Oare bûgde eigenskipswurden binne neffens Heinrich Georg Ehrentraut ûnder ynfloed fan it Nederdútsk of Heechdútsk ûntstien: hi ärbeidert dan gänse di (hy wurket de hiele dei), da gänse diggen up schip (de hiele dagen op 't skip), ik häb de grätste deil des dis dör slipin (ik haw it grutste diel fan de dei slept).
Treppen fan ferliking
By de treppen fan ferliking wurdt de fergrutsjende trep foarme mei -er en de oertreffende mei -st. By de regelmjittige treppen fan ferliking kin bytiden in lûdswiksel foarkomme.
Dêrneist hat it Wangereagersk ek folslein ûnregelmittige adjektiven:
Telwurd
De rangtelwurden fan it Wangereager Frysk binne:
Tiidwurd
De ynfinityf hat yn it Wangereagersk twa foarmen:
Hjirûnder steane de ferbûgingen foar de tiidwurden 'heer' (hearre, lústerje) en 'kumme' (komme).
Sa't men sjen kin, hie it Wangereagersk it foar Fryske talen ûngewoane ienhiedsmeartal op -t, dat oan it Nedersaksysk herinneret.
Helptiidwurden
De ûnderwerpsfoarm fan it persoanlik foarnamwurd yn kombinaasje mei de helptiidwurden wize (wêze), wêr (wurde), wul (wolle) en sil (sille):
Taaleigenskippen
It dialekt fan Wangereach wie, trochdat it eilân relatyf isolearre wie fan de oare eilannen en de fêste wâl, bûtengewoan konservatyf. Sa hie it Wangereagersk as ienichste Westgermaanske taal oan de eastkant fan de Noardsee de ‘th-‘ bewarre. Bygelyks yn it wurd trije: Thrê. Ek in protte einlûden sûnder klam wienen bewarre bleaun yn it dialekt. Bygelyks yn it wurd schüpu dat skippen betsjut. Dat komt yn de Germaanske talen fierder allinnich foar yn it Yslânsk, it Faeröersk en de Heechstalemannyske dialekten.
Wurdskat
Wangereach hat, krekt as it Sealterlân, binnen de regio East-Fryslân in isolearre posysje. Krekt as it Sealterfrysk hat it Wangereagersk in protte wurden út it Aldfrysk holden, bygelyks it wurdsje 'quiddêr' (prate). Lykwols binne ferskate wurden troch de tiid wol feroare, bygelyks de Aldfryske wurden 'herna' (herne) en 'bern' (bern) dy't yn de 19e iuwske Wangereager wurdskat respektyflik foarkomme as 'heen' en 'been'. Yn Ehrentraut syn wurken wurde gauris ferlikingen mei oare talen makke. De oerienkomsten mei de oare Fryske talen en it Aldfrysk wurde regelmjittich oanjûn.
De frjemde taal dy't noch de measte, dochs beskieden, ynfloed op it Wangereachsk hân hat, is it Nederdútsk. It Wangereagersk hat ferskate wurden en útdrukkingen út it Nederdútsk oernommen. Der binne yn it wurk fan Ehrentraut hast gjin Heechdútske ynslûpsels te finen yn it Wangereagersk. Der binne ek hast gjin ynternasjonalismen of anglisismen yn it Wangereagersk. De reden dat it Wangereagersk sa'n bytsje fan oare talen oernommen hat, hat net allinnich mei de isolearre lizzing fan it eilân te krijen, mar ek mei de tiid wêryn't it Wangereagersk dokumintearre is, healwei de 19e iuw.
Troch de tiid hinne binne ferskillende wurdlisten fan it Wangereagersk makke. De earste wurdlist fan U.J. Seetzen is út 't jier 1799 en telt hast 700 wurden. Benammen Heinrich Georg Ehrentraut hat tûzenen wurden op skrift set en ferwurke yn in mânske wurdlist. Dêrneist hat Theoder Siebs en oare ûndersikers wurden opskreaun en wurdlisten makke. Lykwols is der noch net ien wittenskiplik of praktysk wurdboek fan it Wangereager Frysk ferskynt.
Yn de ferskillende wurdlisten binne de Wangereager wurden op ferskillende wizen stavere. Yn dy wurdlisten wurde ek ferskillende diakritysk tekens brûkt om bepaalde lûden of lûdkombinaasjes wer te jaan.
Oerienkomsten mei it Sealterfrysk & Noardfrysk
It Wangereagersk liket noch de measte oerienkomsten mei it Sealterfrysk te hawwen. It binne beide farianten fan it Eastfrysk. Ferlykje yn it ûndersteande ferhaaltsje de sinnen (sinsdiel foar sinsdiel yn in tabel) yn it Wangereager Frysk en Sealterfrysk:
It wurdsje 'jam' wurdt yn it Sealterfrysk mei 'sik' oerset. It weromwurkjend foarnamwurd 'jam' (Westerlauwersk Frysk; 'him'/'har'/'jin') komt neist it Wangereagersk allinnich yn it Noardfrysk foar.
Oerlevering
Fan it Wangereagersk is relatyf in soad oerlevere. Der binne tûzenen wurden oerlevere, de morfology is omfangryk beskreaun en mei de oerlevering fan talrike teksten kin de syntaksis goed bestudearre wurde.
Friesisches Archiv
Heinrich Georg Ehrentraut (1798–1866) út Jever rjochte it tydskrift Friesisches Archiv (Frysk Argyf) op mei de bedoeling om dêr in ynter-Frysk foarum foar taal- en skiedniswittenskip fan te meitsjen. Hy en syn neef Johann Friedrich Minssen wienen de iennichste twa autoaren dy't skreaunen foar it Friesisches Archiv (FA). De earste bân fan it FA ferskynde yn 1849 nei it ferskinen fan de twadde bân yn 1854 waard it projekt opheve. Lykwols hat Ehrentraut yn de beide bannen in soad sammele oer it Wangereagersk, te witten: thumb|right|300px|In tekst yn it Wangereagersk út in bân fan it Friesisches Archiv (Frysk Argyf).
It materiaal fan Ehrentraut is net allinnich tige omgangryk, mar is ek tige betrouber as boarne foar it Wangereagersk.
Oare boarnen
De âldste boarne is fan 1799 en bestiet út sa'n 700 wurden en útdrukkingen. It materiaal waard sammele troch natoerwittenskipper U.J. Seetzen. Nettsjinsteande de skriuwflaters is it materiaal fan grut belang omdat it in âldere taalfase sjen lit as yn Ehrentraut syn wurk. Yn de wurdlist stiet bygelyks it wurd 'jehren' (jern), dat sa'n 40 jier letter yn Ehrentraut syn wurk as 'jeen' opskreaun is.
Theodor Siebs hat ek in wichtige rol hân yn it ûndersyk fan it Wangereagersk. Syn wurk wie foaral oriïntearre op it histoarysk-fonologyske en histoarysk-morfologyske mêd. Siebs syn wurk ferskynt sa'n 50 jier nei it Friesisches Archiv fan Ehrentraut. Dêrtroch wurde inkelde talige ûntwikkeling yn it Wangereagersk dúdlik.
Foar de fonetyk is it net-publisearre materiaal fan Otto Bremer yn de Landesbibliothek Kiel fan belang. Krekt as Ehrentraut hat hy de geminaasje yn it Wangereagersk waarnommen. Sawol Siebs as Bremer hawwe lûdsopnamen makke fan it Wangereagersk.
Jan Bons
Jan Bons (Rotterdam, 2 april 1918 - Amsterdam, 22 novimber 2012) wie in grafysk foarmjouwer keunstskilder, byldhouwer en fersetsman.
Libben en wurk
Bons' drang nei frijheid past by syn libben en wurk yn en nei de oarloch. Hy ûntwikkelt in tige eigen 'byldzjende' typografy wêryn't de frije omgong mei de letter sintraal stiet. Skuorde en tekene letters en helder kleurgebrûk brûkt er in soad. Kleuren en letters skoot er krekt salang mei oant er tefreden is. Yn de Twadde Wrâldoarloch yllustrearde en printe Jan Bons klandestine útjeften, wêrûnder ferhalen fan Kafka. Ek ferfalske er mei oaren identiteitspapieren wêrby't syn fakmanskip goed fan pas kaam. Nei de oarloch waard hy troch Willem Sandberg fan it Steedlik Museum yn Amsterdam útnûge om mei te dwaan oan de tentoanstelling 'Weerbare democratie'. Sadwaande krige er kunde oan arsjitekt Gerrit Rietveld, wat resultearre yn in gearwurking oant de dea fan Rietveld yn 1964. Nei 1962 lei Bons him fral ta op teateraffysjes, ûnder oaren foar Toanielgroep De Appel en Toanielgroep Studio. Fan 1990 ôf ûntwerpt Jan Bons de affysjes foar it International Documentary Film Festival Amsterdam.
Jan Bons wie mearsidich keunstner: hy skildere, tekene, ûntwurp eksposysjes, makke bylden en grafyske ûntwerpen. Bons beskôge himsels net as in modernist, mar as in uterste yndividualist. Hy brûkt net ien styl, hantearret gjin ûntwerpprinsipes. Op de fraach hoe't hy op in idee komt antwurde hy yn 1952: 'Troch de oare ideeën wei te litten. De affysjes fan Jan Bons waarden in begryp. It boadskip waard mei ienfâldige middels yndringend brocht. Hy makke ûnder oare affysjes foar it International Documentary Festival (IDFA) en toanielgroep De Appel. De affysjes fan Jan Bons foar Toanielgroep De Appel binne skonken oan it Haachsk gemeente-argyf.
Dêrneist ûntwurp hy ek in soad boekomslaggen. Under de namme De Affiche Galerij wurke Jan Bons letter mei syn soan Jeroen. Bons ûntwurp ek in oantal jierren de relaasjekalinder fan Van Ommeren Tankvaart, dy't ferskeidene kearen de earste priis helle yn de Grafikus Kalinderwedstryd. Postsegels dy't er ûntwurpen hat wienen de searje 'Moderne Keunst' (1988), H.N. Werkman (1995) en de 'Kombinearre Utjefte' út 1995 oer de Twadde Wrâldoarloch, de Befrijing en de Feriene Naasjes.
Jan Bons krige yn 2003 de Piet Zwart-priis foar syn affysjes dy't in soad te sjen wienen op strjitte. Op syn njoggentichste jierdei earde Keunsthal Rotterdam dizze 'éminence grise' fan de Nederlânske grafyske ûntwerpers mei in tentoanstelling fan njoggentich affysjes. Respekt foar it grafysk ûntwerpen as fak, kombinearre mei in grut gefoel foar kleur en nuânse en in fan natuere oanwêzige grutte fynsinnigens, jouwe Jan Bons in eigen plak tusken de grafyske ûntwerpers.
Sentimintalisme
Sentimintalisme is in yn de preromantyk (18e iuw) ûntstiene literêre streaming. Skaaimerken fan de streaming binne: oerdreaun gefoelslibben, ûnfrede mei it hjir en no, en klam op de goedens fan de minske. Dit kin as in reaksje op it Kalvinisme sjoen wurde, dat krekt de ferdoarnens fan de minsklike natoer beklammet. Yn Dútslân sprekt men ek wol fan empfindsame Dichtung.
It Jeropeeske sentimintalisme kaam op yn de iuw fan de Ferljochting tagelyk mei it sentimintalisme yn de filosofy. It hat duorre fan 1720 oant de tiid fan de Frânske Revolúsje. Yn Frankryk en Ingelân ûntstie it al om 1700 hinne.
Eksponinten fan de streaming wiene yn Nederlân ûnder oaren Rhijnvis Feith (Julia), yn Dútslân Goethe (Die Leiden des jungen Werthers) en yn Ingelân Thomas Gray mei syn 'tsjerkhôfpoëzy' (Elegy Written in a Country Churchyard).
Jehannestsjerke (Nes)
De Jehannestsjerke yn Nes is in tsjerke fan de protestanske gemeente Nes-Wierum, Noardeast-Fryslân. Nei't de eardere grifformearde tsjerke De Hoekstien yn Nes sletten waard yn 2017, hold de tsjerklike gemeente noch de twa earder herfoarme gebouwen oer: de Jehannestsjerke en de Marijetsjerke. Yn de gebouwen wurde om bar tsjinsten fierd.
Skiednis
thumb|left|De tsjerke yn 1723 De romaanske en oarspronklik oan Jehannes de Evangelist wijde tsjerke is in ienskepige tsjerke, dêr't de âldste parten fan út de 12e iuw datearje. Fanwegen de besittings fan de tsjerke yn de roomske tiid moat de tsjerke ien fan de wichtige tsjerken fan de gritenij west ha. It fjouwersidige koer stamt út de 13e iuw en is fersierd mei lisenen en in tosk- en rûnbôgefries. De tsjintwurdich mei pannen dekte tsjerke wie eartiids mei laaien dekt. Yn de 16e iuw waarden gotyske spitsbôgefinsters oanbrocht. De tsjerke waard boppedat heger makke. Yn de noardlike muorre binne yn it mitselwurk noch de plakken fan de tichtsetten hagioskoop, romaanske finsters en eardere tagong ôf te lêzen.
De eastlike muorre fan de toer soe mooglik by in 12e iuwsk westwurk heart ha. It hjoeddeiske oansjen fan de toer stamt út it ein fan de 12e iuw. Op de westlike hoeken binne yn de 16e iuw steunbearen oanbrocht tsjin it fersakjen fan de toer.
Ynterieur
It houten tonferwulft yn de tsjerke waard yn 1604 oanbrocht. De rokoko-preekstoel mei klankboerd en trep datearret fan 1775 en wurdt taskreaun oan Yge Rintjes út Dokkum. De kânselbibel is 18e iuws en it doophek 19e iuwsk. Foar de preekstoel oer stiet in hearebank út 1775. De lambrisearing fan it tsjerkeskip bestiet foar in part út pearse tegels.
Yn de toer hingje twa klokken: de âldste klok hat in diameter fan 101 sintimeter en waard yn 1477 getten troch Gert (mester Gert me fecit). De klok draacht reliëfs fan in Madonna en de evangelist Jehannes, de patroanhillige fan de tsjerke. De oare klok mei in diameter fan 102 sintimeter is fan nei de reformaasje en waard yn 1686 getten troch Petrus Overney (Petrus Over Ney me fecit Leovardiae). It mechanyske oerwurk is fan 1916.
Oargel
It ienmanualige oargel op de westlike galerij waard yn 1906 boud troch de firma Mart Vermeulen út Woerden. By de bou makke it oargelbedriuw gebrûk fan âldere materialen.
Stienfabryk (Eastrum)
thumb|260px|Earder stienfabryk oan it [[Dokkumergrutdjip, ûnder Eastrum]] It stienfabryk fan Eastrum is in eardere masinale stienbakkerij, oan it Dokkumer Grutdjip.
Skiednis
thumb|left|150px|Skoarstien mei mitsele nissen It bedriuw tichtby Eastrum waard om 1872 hinne oprjochte troch Jan Helder (1842-1906). Nei syn ferstjerren yn 1906 stie it bedriuw bekend ûnder de namme N.V. Machinale Steenfabriek te Oostrum v/h J. Helder Pzn. It bedriuw soe benei hûndert jier bakstiennen meitsje. Yn 1968 waard de stienfabrikaazje beëinige yn it ramt fan de sanearring fan de bakstienyndustry yn Nederlân. De bedriuwsgebouwen waarden yn 1969 yn de ferkeap setten. It terrein wurdt sûnttiids brûkt as opslachterrein fan in oannimmer.
Bysûnder is de skoarstien, dêr't it ûnderste part fan út 1872 is. It ûnderste diel is fersierd mei mitsele nissen (sjoch detailôfbylding). Oarspronklik foarme de kraach fan siermitselwurk de ein fan de skoarstien. Yn 1879 waard de skoarstien langer makke. Dielen fan it fabrykskompleks binne erkend as ryksmonumint en wurde sjoen as wichtich yndustrieel erfguod.
Al yn de midsiuwen waard der sprutsen fan it meitsjen fan bakstien yn Eastrum. Oan dy tradysje kaam in ein yn 1968. De ringûne is in foarbyld fan 'ien fan de ierste goed wurkjende ringûnen yn Nederlân'. It fabryk is it ienichste noch geve foarbyld yn syn soarte yn Fryslân.
Desimber 2017 waard bekend dat de piip fan it fabryk restaurearre wurde sil. De eigener is fan doel om in museum en in fergaderseal ydn it âld fabryk te realisearjen.
Stasjon Wormerveer
Stasjon Wormerveer (Wm) is in spoarweistasjon yn it Nederlânske doarp Wormerveer yn de provinsje Noard-Hollân. It stasjon waard iepene yn 1869 oan de Steatsline K (De Helder - Amsterdam Sintraal).
Gebou
It oarspronklike spoarweistasjon fan Wormerveer wie in standertstasjon fan de Steatsspoarwegen, in stasjon fan it type Hoogezand, boud yn de jierren sechtich fan de 19e iuw. It wie ien fan de tsien stasjons dy 't ea yn dy klasse boud waard. It gebou waard ûntwurpen troch de arsjitekt Karel Hendrik van Brederode.
Yn 1976 waard it earste stasjonsgebou sloopt en ferfongen troch nijbou, Cees Douma. It waard in ienfâldich gebou op it middenperron. It perron en gebou binne berikber fia in tunnel, yn 2013 waard de tunnel fernijd en waarden der liften boud sadat it stasjon ek tagonklik waard foar reizgers mei in rolstoel.
Deepwater Horizon (film)
Deepwater Horizon is in Amerikaanske rampefilm út 2016 ûnder rezjy fan Peter Berg, mei yn 'e haadrollen Mark Wahlberg, Kurt Russell en Gina Rodriguez. De titel ferwiist nei de Deepwater Horizon, in boareilân yn 'e Golf fan Meksiko, foar de kust fan 'e Amerikaanske steat Louisiana. De film is basearre op 'e wier barde ûntploffing fan 'e Deepwater Horizon op 20 april 2010, wêrby't alve minsken omkamen en dy't late ta de grutste oaljeramp yn 'e Amerikaanske skiednis. It ferhaal folget de ferrjochtings op dy needlottige dei fan trije wurknimmers op it boarplatfoarm: haadelektrisiên Mike Williams, offshore ynstallaasjemanager Jimmy Harrell en dynamic positioning operator Andrea Fleytas. De film waard foar it earst fertoand op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto. Deepwater Horizon krige fan 'e filmkritisy oer it algemien positive resinsjes en waard nominearre foar twa Oscars en in BAFTA, mar flopte yn 'e bioskopen.
Plot
Op 20 april 2010 begjint foar Mike Williams, Andrea Fleytas en Jimmy Harrell, nei't se trije wiken frij hân hawwe, in nije wurkrotaasje fan trije wiken oan board fan it boareilân de Deepwater Horizon. Dat befynt him yn it noardlike part fan 'e Golf fan Meksiko, 64 km út 'e kust fan 'e Amerikaanske steat Louisiana. Williams is as haadelektrisiên ferantwurdlik foar de elektrisiteitsfoarsjenning en it ûnderhâld fan alle elektroanika oan board. Andrea wurket yn 'e hoedanichheid fan dynamic positioning operator op 'e brêge ûnder kaptein Curt Kuchta en moat der yn haadsaak foar soargje dat de Deepwater Horizon, dat gjin fêst boareilân is dat op pylders stiet, mar feitliks in healôfsinkber skip is, sekuer de juste posysje boppe de oaljeboarne behâldt. Jimmy Harrell, mank syn bemanning bekend as "Mr. Jimmy", hat as offshore ynstallaasjemanager de einferantwurdlikheid oer it hiele fartúch.
Hja bejouwe harren nei in helikopterfleanfjild deunby see; dêrwei wurde se mei in groep oare wurknimmers nei it platfoarm ta flein. De Deepwater Horizon is in boarplatfoarm, wat sizze wol dat it brûkt wurdt om nei ierdoalje te boarjen, mar net om in oaljeboarne te eksploitearjen; dat moat neitiid dien wurde troch in produksjeplatfoarm. It boareilân is eigendom fan Transocean; dat bedriuw leaset it, bemanning ynbegrepen, oan 'e Britsk-Amerikaanske oaljemaatskippij BP.
As de helikopter syn passazjiers op it boareilân ôfset, treffe se dêr de saken net oan sa't se dy ferwachte hiene. De frachtboat de Damon Bankston leit om ûndúdlike reden by it boareilân. Op it helikopterplatfoarm komme se wurknimmers fan it bedriuw Schlumberger tsjin, dy't de helikopter werom nei it fêstelân nimme. Schlumberger wie ynhierd om te kontrolearjen oft de semintene "koark" wol doocht dy't oer de oaljeboarne hinne pleatst is yn ôfwachting fan 'e ôfreis fan 'e Deepwater Horizon en de oankomst fan in produksjeplatfoarm. It is lykwols dúdlik dat se dat ûndersyk yn 'e koarte tiid dy't se oan board west hawwe, nea útfiere kinnen hawwe. Sadree't se oan board binne, lit Harrell Andrea neifraach oer de Damon Bankston dwaan. It docht bliken dat de boat opdracht krigen hat om hjir te wachtsjen om't men tinkt hjoed noch boarslib ôffiere te moatten. Williams wurdt nei Jason Anderson ta stjoerd om neifraach te dwaan oer it ûndersyk nei it semint. Hy kriget ta beskie dat dat ûndersyk net útfierd is.
Harrell is dêr min oer te sprekken. Hy set nei Don Vidrine en Robert Kaluza ta, de managers fan BP op it boarplatfoarm, dy't ferantwurdlik binne foar it ôfsizzen fan it semintûndersyk (yn it jargon fan 'e oaljeyndustry it cement bond log, CBL). Hja wize derop dat de Deepwater Horizon mei it ôfhanneljen fan dizze oaljeboarne al 43 dagen efter op skema leit, en dat se it har gewoan net oan tiid dogge om sa'n tiidrôvjend ûndersyk út te fieren. Boppedat, der is gjin inkele reden om oan 'e kwaliteit fan it semint te twifeljen. Underwilens ferskine der op in djipte fan mear as 5 km ûnder de Deepwater Horizon skuorren yn 'e semintlaach om 'e oaljeboarne hinne, dy't almar fierder útrinne en dêr't bûlen troch nei bûten komme en begjinne op te stiigjen.