cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gytsjerk
Tsjerke
De Sint-Martinustsjerke fan Gytsjerk is de âldste tsjerke fan Trynwâlden en mei de Burgumer krústsjerke de âldste fan de gemeente Tytsjerksteradiel. De tsjerke út it begjin fan de 12e iuw is wijd oan de hillige Martinus. It romaanske gebou is boud fan dowestien út de Eifel. De súdmuorre is net orizjineel om't der yn de 19e iuw grutte finsters yn setten binne. De hege romaanske ramen binne tichtmitsele. Oant healwei de 19e iuw stie oan de noardike kant op de skieding fan skip en koer in sealtektoer. By de nijbou fan de westlike gevel yn de 19e iuw krige de tsjerke it tsjintwurdige tuorke. De koersluting hat in rûne bôge mei reade sânstiennen muorrepylderkes. it tsjerkemeubilêr komt út de 17e iuw. Doe't de preekstoel yn 1937 ferbaarnde is der in nije makke troch timmerfeint Bottema.
Ferienings
thumb|260px|Monumint foar Marten Brouwer (1915-1963)
Tegeltsjebrêge
thumb|260px|Alvestêdebrêge Efkes bûten Gytsjerk leit oer de Moark de Kanterlânsbrêge, dy 't bekend stiet as it Alvestêdemonumint. Op dy brêge binne op tegels tûzenen ôfbylden fan alvestêderiders ferwurke, alle tegeltsjes meiïnoar foarmje in mozayk fan in groep foarbygeande hurdriders. It 'It sil heve alvestêdemonumint' wurdt in soad besocht troch toeristen.
Wurkgelegenheid
De grutste wurkjouwer yn Gytsjerk is Jelle Bijlsma BV, dat fan in leanbedriuw útgroeid is ta in grut bedriuw foar kultuertechnyske wurken. Yn it âld molkfabryk sitte in tal lytse bedriuwkes.
Strjitten
thumb|260px|Wâldhûske Gytsjerksterhoeke Alle strjitten yn Gytsjerk.
Langenhorn
thumb|Lizzing Langenhorn is in plak en gemeente yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Langenhorn hat 3.111 (66 inw/km²) ynwenners (2012).
Johan Nieuwborg
thumb|right|170px| thumb|right|170px| thumb|right|170px| Johan Nieuwborg (29 jannewaris 1970) is in byldzjend keunstner út it Belgyske Diest.
Hy begûn mei reklamekeunst en letter glês-yn-lead. Begjin njoggentiger jierren ûntwikkele hy in eigen technyk en styl. Geandewei begûn er it lead te foarmjen mei perslucht wêrtroch't strakke en sterke foarmen ûntstienen. Fan it lead is nei ôfwurking mei sulvertin neat mear te sjen. It brûken fan ferskillende patina's soarget alle kearen foar in oare útstrieling. Syn leafde foar glês komt meatsentiids werom yn eagen, mûle of fuotten en kin al dan net ferljochte wêze. Om de kreativiteit te hâlden makket Nieuwborg nea in foarûntwerp, it byld ûntstiet wurkjende wei. Syn skulptueren binne figuratyf en bestiet út ferskate materialen dy't oan elkoar setten binne. Syn skulptueren hawwe meastentiids in net besteande dierlike foarm. It liket bytiden oft se fan in oare planeet komme.
Johan fynt dat der alle kearen wat nijs te ûntdekken wêze moat oan keunst.
Eksposysjes fan him wienen te sjen yn it Belgyske Geraardsbergen en Merksplas. Earder faak yn de eardere Claude Andre yn Brussel, letter ek yn galery Dieleman yn Petit-Leez.
Rodolphe
thumb|Rodolphe, oktober 2008
Rodolphe Daniel Jacquette, better bekend as Rodolphe (Bois-Colombes, 18 maaie 1948) is in Frânske ûnderwizer, boekhanneler en sjoernalist, mar benammen bekend as skriuwer fan tekenteltsjes. Hy hat mear as hûndertfyftich albums op syn namme brocht, dy't tekene binne troch in tal grutten út de stripwrâld, û.o. Juillard. Rouge, Ferrandez, Leo en Florence Magnin.
Biografy
Nei in stúdzje literatuer yn Nanterre wurket er earst as learaar, letter as boekhanneler. Neidat er yn 1975 de striptekener Jacques Lob kennen learen hie, set er útein mei it meitsjen fan Comic senarios.
Begjin tachtiger jierren set er útein mei de rigen Raffini (mei Jacques Ferrandez) en Les Écluses du Ciel (mei Michel Rouge) en dy't út meardere dielen beslacht. Mei Jacques Ferrandez realisearet hy dêrnei ek inkele One Shots (u. a. 1986 Der Vicomte).
Yn 1984 ferskynt it earste diel fan syn ferfolch rige Cliff Burton, dy't oanfangt mei Frédérik Garcia as tekener, en letter troch Michel Durand tekene waard. Oare bekende rigen binne Taï Dor (Ko-skriuwer: Serge Le Tendre, tekener: Jean-Luc Serrano), Kenya (tekener: Léo) en De oare wrâld (mei Florence Magnin). Rodolphe wie fierders ek dichter, kritikus en organisator fan tentoanstellingen.
Angela Merkel
Angela Dorothea Merkel, berne Angela Dorothea Kasner, (Hamburch, 17 july 1954) is een Dútske kristendemokratyske politika. Fan 22 novimber 2005 oant 8 desimber 2021 wie hja bûnskânselier fan Dútslân en is ek de earste frouljusregearlingslieder fan dat lân. Sy hat in skoft de frou mei de measte ynfloed fan de wrâld west en is dat anno 2017 yn Europa noch altyd.
Veenendaal
300px|thumb|Topografyske gemeentekaart fan Veenendaal Veenendaal (pleatslik ek wol:  't Veen) is in plak en gemeente yn de Nederlânske provinsje Utert oan de râne fan de Utertske Heuvelrêch yn de Gelderske Fallei. De gemeente hat 67.748 ynwenners (31 jannewaris 2022) en is neffens ynwennertal it tredgrutte plak yn de provinsje Utert, nei Utert en Amersfoart.
De gemeente Veenendaal wurket gear mei de gemeenten Rhenen, Wageningen, Ede, Barneveld, Nijkerk, Skerpenseel en Renswoude gear yn it regionaal gearwurkingsferbân Regio Foodvalley.
Skiednis
De namme Veenendaal betsjut "delling yn it fean". Yn de Gelderske Fallei noardlik fan Rhenen hat foar in lange tiid in sompich feangea west, ek wol de Rhenenske of Stiftske Feanen neamd. Dat fean ûntstie oan de ein fan de lêste isstiid as gefolch fan de minne wetterôffier yn it gebiet. Oan 'e ein fan de midsiuwen ferfong turf hout hieltyd mear as brânstof. Fan 1430 ôf waard yn it gebiet it fean oanmakke. Foar in gaadlike ôffier fan de turf waard oan 'e ein fan de fyftjinde iuw de grêft Bisschop Davidsgrift útgroeven. It feangebiet lei beide yn it Stift Utert en it hartochdom Gelre. Fanwegen strideraasjes tusken de twa partijen kaam it oanmeitsjen faai te stean en fersâne de grêft. Doe't Karel V ek lânshear oer Gelre waard, waard de feanterij fannijs oppakt.
Dêrnei ûntstie bebouwing by De Grift en guon sydtakken del. Ien fan dy sydtakken rûn by in sânheuvel, in lytse driuwwâl del. Dêr waard yn 1566 in tsjerke boud. Sa stadichoan waard ûntstie in iesdoarp mei lintbebouwing, dochs noch hieltyd ferdield oer twa provinsjes. Der wie in Utertsk (Stiftsk) Veenendaal en in Geldersk Veenendaal. Stiftsk Veenendaal foel, lykas Renswoude ûnder Rhenen, en it Gelderske part ûnder Ede. Yn 1637 stoar sa goed as gâns de befolking út oan in pestepidemy. Yn 1795 makken guon boargers fan Veennedaal gebrûk fan de sitewaasje dy't ûntstie nei it ynfallen fan Frânske legers en rjochtsje in eigen gemeente op, dus selsstannich fan rhenen en Ede. Lang om let waard allinnich it Stiftske part selsstannich, mei doe noch goed 1900 ynwenners.
Doe't it fean yn de santjinde iuw alhiel oanmakke wie, bruts der in snuorje fan stilstân oan. By de meganisaasje yn de njoggentjinde iuw brocht mear beweging. De wolyndustry, troch de hoemannichte skieppehâlders yn de Gelderske Fallei, kaam doe op gong allyk de tekstyl- en sigare-yndustry. De yndustrialissasje kaam op gong yn Veenendaal, en dêrtroch waarden de Grift en oare feankanalen tichtsmiten. Dêrtroch ûntstie in breed strjittepatroan. Op 5 maart 1855 bruts de Grebbedyk by Rhenen troch en strûpte gâns Veenendaal ûnder wetter. De measte mminsken ferskûlden harren yn de heger lizzende tsjerke oan de merkplein. Om't Veenendaal ien fan de leechste plakken fan de Gelderske Fallei is, stie it wetter dêr reedlik heech. De minsken waarden mei skûtsje en dêrnei mei de trein nei Utert ta ferfierd. Neitiids joech kening Willem III in besite oan it troffen gebiet.
Yn de oanrin nei de Twadde Wrâldkriich wiene der yn augustus 1939 likernôch twatûzen Nederlânske soldaten legere yn en om Veenendaal. Nei de Dútske ynfal waard de befolking fan Veenendaal evakeuearre om't it doarp tichteby de Grebbeliny lei. Der wennen 22 Joaden yn Veenendaal. Tolve fan harren kamen om yn konsintraasjekampen.
Veenendaal wie de lêste gemeente op it fêstelân fan Nederlân dy't befrijd waard. Nei de Dútske oerjefte bleaune ynearsten de yn Veenendal legere Nederlânske en Dútske SS'ers oan it haad stean. Op 7 maaie kamen ferskate leden fan de Binnenlânske Striidkrêften te sjen om de boel yn 'e gaten te hâlden, mar kamen telâne yn in fjoerfjochterij mei in groep SS'ers. Trije BS'ers kamne om.In dei letter lutsen Alliearde soldaten nei it doarp, dochs moasten harren weromlûke nei guon skermutselings. Veenendaal waard pas befrijd op 9 maaie doe't ferskate Alliearde shermantanks en pantserreauwen it doarp ynrieden. Om in brêge by de Kerkewijk opblaasd wie, waard súdlik Veenendaal de folgjende dei befrijd.
Yn 1960 waard Geldersk Veenendaal troch in grinskorreksje by Stiftsk Veenendaal foege. tagelyk waarden der stikken fan Rhenen en Renswoude anneksearre. Dêrtroch ûntstie in gemeente mei in oerflak fan krapoan 18 km² mei 23.000 ynwenners. Dêrnei woeks it ynwennertal yn fjirtich jier ta mear as 63.000 minsken. Dat kaam troch de bou fan de wiken Dragonder, Petenbos en west. Yn 1998 waard der fannijs in stik fan de Gelderske gemeente Ede by Veenendaal foege om it bouen fan wenwiken yn Veennedaal-East (Buurtstede, 'Groenpoort en Veenderij) mooglik te meitsjen. Sa is it mooglik en waaks troch nei 70.000 ynwenners. Yn 1997 wie Veenendaal de grienste stêd fan Jeropa.
Veenendaal wie yn 2000 en 2020 de Fytsstêd fan Nederlân. Yn 2004 waard de priis foar de grienste stêd fan Nederlân oan Veenendaal útrikke en yn 2013 wûn it plak de Nationale Citymarketing Award foar middelgrutte gemeenten.
Geografy
thumb|Alde Tsjerke thumb|Veenendaal thumb|Veenendaal mei de Utertske Heuvelrêch op de eftergrûn thumb|Mûne De Vriendschap
Lizzing
Veenendaal leit yn it easten fan de provinsje Utert tsjin de grins fan Gelderlân oan. It plak leit likernôch 30 km fan Utert, Arnhim en Amersfoart ôf.
De gemeente Veenendaal wurdt begrinzge troch, mei de klok mei, yn it noarden oan Renswoude, yn it easten oan Ede, yn it suden oan Rhenen en yn it westen oan de gemeente Utertske Heuvelrêch.
Religy
Veenendaal leit yn de Nederlânske Bibelgurdle en is, mank Kampen en Ede, ien fan de grutte plakken mei in reedlik grut tal, alhoewol net de mearderheid stimmers op de SGP en oare kristlike partijen. Der steane lykwols ek twa moskeeën yn it plak.
Leck
thumb|Lizzing Leck (Noardfrysk: Leek) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Leck hat 7666 ynwenners (2010).
Gauke Bootsma
Gauke Bootsma (Hylpen, 16 maart 1942) is konservator fan it Earste Fryske Reedridersmuseum yn Hylpen. Nei de ambachtsskoalle, rjochting skilderjen, waard er ferver dy't yn 1971 foar himsels begûn. Bootsma sammele altyd al fan alles, mar doe't er yn Otterlo by it tegeltsjesmuseum wie ûntstie it plan om sels letter ek in museum te hawwen. Gauke hie sels altyd knap ride kind. Hy wie bestjoerslid fan de iisklup fan Hylpen, siet yn it Fryske Iisbûn, en wie assistint rayonhaad fan de Fryske Alvestêdeferiening. Sa begûn er mei it sammeljen fan houtsjes en oare reedrydkurioaza. Hy lei him mear en mear ta op it garjen fan spullen fan it koartebaanriden en de Alvestêdetochten. Fan de dielnimmers krige er fan alles.
Yn 1983 iepene er in reedrydmuseum fan 85 m². It is yn 2010 útgroeid nei 500 m² oerflak en in pankoekrestaurant ('De Friese doorloper'). It 25-jierrich bestean fan it museum waard op 20 febrewaris 2010 fierd mei in reuny fan de earste 25 manlju en 5 froulju fan de alvestêdetocht fan 1985. Foar syn fertsjinsten foar it reedriden krige Bootsma de Van Heloma beker fan de KNSB. Boppedat waard er earelid fan de iisklup fan Hylpen doe't er 25 jier yn it bestjoer sitten hie. Bûten it reedriden is der yn it museum ek in keamer mei tegeltsjes, in tinsamling en in klompmakkerij.
Yn jannewaris 2016 droech Bootsma it museum oer oan syn trije bern: Hendrika, Grietje en Pieter.
Heechhiem
Mei Heechhiem kinbedoeld wurde:
Mamma Mia (liet fan ABBA)
Mamma Mia is in nûmer dat oarspronklik opnaam is troch ABBA op 12 maart 1975 yn de Metronome Studios yn Stockholm en útbrocht op it album ABBA út 1975. Mamma Mia wie it earste nûmer op it album en waard yn septimber 1975 útbrocht as sechsde single fan it album.
Jan ten Cate
thumb|Jan ten Cate Jan ten Cate (Snits, 29 jannewaris 1828 - dêre, 10 juny 1876) is in eardere leartouwer, politikus, boargemaster en filantroop yn Snits.
Komôf
Ten Cate waard berne as soan fan in learloaier en boargemaster Steven Theunis ten Cate en syn frou Johanna Gerrits van Delden. De húshâlding kaam út in foaroansteand en fermogend mennistelaach út de Achterhoek. Hy boaske op 28 augustus 1851 syn skoansuster Popkje Siebes Tuijmelaar. De famylje hie iik- of runmole De Hoop mei de byhearrende fellebleaterij oan de Wâldfeart. Nei de dea fan syn heit sette Jan mei syn broer Teunis it bedriuw fuort (syn broer wie lykwols ek syn sweager).
Tragysk gesinslibben
Harren earste soan, Steven (3 maaie 1853) ferstoar yn syn Leienske studinteperioade op it skip "Hercules" op (23 oktober 1880). Syn twaddde soan Siebe Johannes (27 jannewaris 1859) makke yn Parys, dêr't hy op 8 desimber 1908 ferstoar, karriêre as keunstskilder fan ympresjonistyske lânskippen en stedsgesichten. Om 7 jannewaris 1864 waard de earste dochter fan it span berne. Twa wiken nei har berte ferfear de húshâlding nei it lúkse wenhûs Wijde Noorderhorne 1. Dy earste dochter, Anna Jeltsje I, ferstoar op trijejierrige leeftiid. Nei de ferhuzing krige de húshâlding in soan, Theunis (oerlibbet syn âlden). Dochter Berber bleau ek yn libben. Dochters Johanna Francyntje (fiif jier), Anna Jeltsje II (< 1 jaar) en, sasein, Anna Jeltsje I ferstoaren yn harren iere jeugd.
Politike karriêre
Neist syn wurk yn de learloaierij fûn Ten Cate it fan belang him te wijen oan it algemien belang. Hy waard yn 1867 ta gemeenteriedslid keazen. Yn 1868 waard hy wethâlder, wêrûnder ek it regintskip fan de Snitser finzenis foel. Doe't boargemaster Hamerster Dijkstra ôftrede waard Jan ten Cate by Keninklik Beslút fan 27 septimber 1873 beneamd ta boargemaster fan Snits. Syn heit ferfolde dy fynksje al tusken 1838 en 1854.
Ferstjerren
Op 16 juny 1876 stie it deiske libben yn Snits efkes stil as boargemaster Ten Cate begroeven waard op it Algemiene Begraafplak. Alle bestjoersorganen, leden fan de gemeenteried, alle gemeentlike amtners, alle leraren fan alle skoallen, alle doktors, geastliken, ferienings, de leden fan de rederikerskeamer (dêr't Ten Cate beskermhear en earelid fan wie) en in soad ynwenners fan de stêd wienen by de útfeart. By de oankomst fan de lykstaasje spruts ûnder mear de wyls oanstelde waarnimmend boargemaster Van Driessen wêrnei't it lichem beierdige waard.
Nei it ferstjerren fan de widdo fan Ten Cate brochten de trije nog yn libjende bern (Steven, Berber, Siebe Johannes en Teunis) in boek út oer harren âlden. It boek hat as titel Losse Nagelaten Dichtregelen van J. ten Cate en is tsjintwurdich noch yn te sjen yn it Frysk Skipfeart Museum.
Stasjon Ljouwert-Kammingabuorren
It Stasjon Kammingabuorren (Lwc) is in stasjon yn it easten fan de stêd Ljouwert, yn de wyk Kammingabuorren. It stasjon waard op 2 juny 1991 iepene doe't de bou fan de nijbouwyk Kammingabuorren hast dien wie. It stasjon leit oan it spoar fan Ljouwert nei Grins. It stasjon hat gjin stasjonsgebou of loket, mar wol in 'abri' en in kaartautomaat. De treinen op it spoar fan Ljouwert nei Grins binne fan Arriva.
Treintsjjinsten
Sjoch foar it meast aktuele tsjinstroaster op de side fan Arriva.
Heechhiem (Deinum)
thumb|Heechhiem yn 2006 Heechhiem is in poldermole by it doarp Deinum yn Menameradiel.
De mûne is yn 1936 boud foar it bemeallen fan de Heechhiemsterpolder en stiet noch gjin kilometer fan Deinum oan de Blessumer Feart, by it Van Harinxmakanaal. De Amerikaanske wynmotor mei achttjin blêden fan it type Record is mealree en hat in flecht fan 4 meter. Heechhiem waard yn 2002-2004 restaurearre yn opdracht fan de Stifting Mûnen yn Menameradiel, dy de mûne yn eigendom hat. De wynmotor is op ôfspraak te besichtigjen.
Fuotbalferiening 't Fean '58
Fuotbalferiening 't Fean '58 is oprjochte op 23 juny 1958 en spilet op de fjilden oan De Ketting yn Surhústerfean. Yn 2008 wie der in eksposysje en fototentoanstelling oer 'Vijftig jaar 't Fean '58' yn it Munt en Penningkabinet.
Tenu: blau shirt, wite broek en reade sportsokken.
Regio's fan Denemark
250px|thumb|Regio's fan Denemark Sûnt 1 jannewaris 2007 is Denemark yndield yn regio's, dy't de betsjoerlike yndieling yn provinsjes ferfange. Ut de eardere 271 gemeenten binne 98 nije gemeenten foarme.
Denemarken bestiet út de folgjende regio's:
Spiere-Helkijn
Spiere-Helkijn (West-Flaamsk: Spiere-Elkyng; Frânsk: Espierres-Helchin) is in gemeente yn de Belgyske provinsje West-Flaanderen. De gemeente leit oan de Skelde yn it súdeasten fan de provinsje oan de grins mei de provinsje Henegouwen en hat goed 2000 ynwenners.
Gemeenteyndieling
De gemeente bestiet út de twa dielgemeenten Helkijn en Spiere.
Befolkingsferrin
Alle histoaryske ynformaasje giet oer de hjoeddeiske gemeente lykas dy ûntstie nei de weryndieling fan 1 jannewaris 1977.
Nizjni Novgorod
Nizjni Novgorod (Russysk: Нижний Новгород), tusken 1932 en 1990 Gorki neamd as earebetoan oan de skriuwer Maksim Gorki dy't dêr berne is op fjouwer nei de grutste stêd fan Ruslân. Nizjni Novgorod is de haadstêd fan de oblast Nizjni Novgorod en ek fan it federale distrikt Wolga. De stêd is in wichtich ekonomysk-, transport- en kultuereel sintrum fan de Russyske Federaasje.
Ut de skiednis
De stêd waard stifte yn 1221, de namme betsjut letterlik 'lege nije stêd', in ferwizing nei de âldere stêd Novgorod (= nije stêd). De stifter wie prins Joeri Vsevolodovitsj fan Vladimir. Nizjni Novgorod leit op it plak dêr’t de rivieren Oka en Wolga by inoar komme en waard oanlein as bolwurk foar de beskerming fan de doetydske lânsgrins. It houten kremlyn lei tige gaadlik fanwege de grutte natuerlike grêft dy’t troch beide rivieren foarme waard.
Yn 1612 ferdreaun in de boargermilysje fan Nizjni Novgorod, byinoar brocht troch de keapman Kûzma Minin en oanfierd troch foarst Dmitri Pozjarski, de Poalske troepen en holp it Michail Romanov as earste fan de Romanov-dynasty oan de macht.
Yn de jierren 1930 krige Nizjni Novgorod de status fan in saneamde 'sletten stêd', dêr’t bûtenlanners net komme mochten. Reden dêrfoar wie de wapenyndustry dy’t dêr festige wie; der waarden atoomûnderseeërs, tanks en gefjochtsfleanmasines produsearre. Yn 1992 waard de stêd wer iepensteld.
Doe’t de atoomfysikus Andrej Sacharov yn 1980 by it kommunistysk rezjym yn ûngenede foel, waard er út Moskou wei nei Nizjni Novgorod ferballe, dêr’t er jierren ûnder bewaking fan de KGB wenne hat. Yn 1986 krige er fan Michail Gorbatsjov tastimming om werom nei Moskou te gean. Yn de wente dêr’t er destiids libbe, sit no it Sacharov-Museum. thumb|260px|Stadion fan Nizjni Novgorod
Toerisme
thumb|260px|[[Petsjerkski Himelfeart-kleaster]] Op it heden is fral it kremlyn fan Nizjni Novgorod fan toeristysk belang, mar ek de âlde binnenstêd, it park "It Nizjni Novogorodske Switserlân" besuden de binnenstêd en "Strelka" (de Pylk), in útsjochtpunt oan de mûning fan de Oka yn de Wolga, binne it besjen wurdich.
De omkriten fan Nizjni Novgorod binne bekend om har Chochloma-folkskeunst.
Berne yn Nizjni Novgorod
thumb|260px|Strelka
Amerongen
thumb|300px|Lokaasje eardere gemeente Amerongen yn Utert Amerongen is in doarp en eardere gemeente yn de gemeente Utertske Heuvelrêch yn it súdeasten fan de Nederlânske provinsje Utert. Amerongen leit oan de foet fan de Amerongske Berch by de Nederryn. De berch is part fan de Utertske Heuvelrêch, dy't sûnt 2003 in nasjonaal park is. Amerongen hie yn 2021 5.420 ynwenners. De eardere gemeente hie in oerflak fan goed 3.000 bunder.
Skiednis
Yn de Tachtichjierrige Kriich fûn op 23 juny 1585 de Slach by Amerongen plak, dêr't de Steatske troepen troch de Spanjerts ferslein waarden.
Yn de omkriten fan Elst leit de Galgeberch. Dy namme ferwiist nei it feit dat der in galge stien hat. De galge wie allinnich ornearre as in symboal. De iennige deastraf dy't yn Amerongen útfierd waard, wie in eksekúsje yn 1687 mei in swurd op in dêrfoar ynrjochte skandesteger.
Amerongen wie in agraryske mienskip. De skiep op it heidelân fan de Heuvelrêch leveren dong foar de ikkers. Boppedat waarden de uterwaarden nei it bedykjen mei syn fruchtber rivierklaai ek tige gaadlik foar de lânbou. Fan de santjinde oant de tweintichste iuw wie der yn Amerongen tabakstylt. Der binne noch in tsiental karakteristike tabakskuorren fan dy snuorje yn it doarp.
Eardere gemeente
Oant 1 jannewaris 2006 wie Amerongen in selsstannige gemeente, dêr't ek de kearnen Elst (foar in part) en Overberg ûnder foelen. Sûnt dy tiid is Amerongen part fan de nije gemeente Utertske Heuvelrêch, dy't ek út de doarpen Leersum, Doarn, Maarn, Overberg, Maarsbergen en Driebergen-Rijsenburg bestiet. By dy gemeentlike weryndieling waard it Amerongske part fan Elst by de gemeente Rhenen foege.
It besjen wurdich
Amerongen is ferneamd om it Kastiel Amerongen, dat justjes súdlik fan it doarp yn de uterwaarden leit. It kastiel waard yn it rampjier fan 1672 folslein ferwoastge troch de frânsen en waard letter yn de hjoeddeistige styl weropboud. De lêste keizer fan Dútslân, Wilhelm II, hat oardel jier útfanhuze yn it kastiel ear't er nei Hûs Doarn ferhuze. Op 28 novimber 1918 tekene er yn Kastiel Amerongen dat er ôfstân fan 'e troan die. It kastiel is hjoed-de-dei in museum mei in moaie kastieltún.
Op in útrinner fan 'e Amerongske Berch stiet, tsjin de uterwaarden oan en tichteby it kastiel, stiet de Andriestsjerke, in letgoatyske tsjerke dêr't de boustyl fan de toer by ôflaat is fan Utertske Domtoer. De Protestantske Gemeente Amerongen-Overberg is de eigener fan de tsjerke. De tsjerke is te besichtigjen en der wurde rûnliedings jûn.
Justjes noardlik fan de Andriestsjerke is it Tabakmuseum, dêr't de skiednis fan de tabaktylt yn útstald is.
Fjouwer kilometer by de stream del leit súdwestlik fan it doarp it Kear- en slûzekompleks Amerongen yn de Nederryn.
In part fan it doarp is beskerme doarpsgesicht. Fierder binne der yn it doarp in soad ryksmonuminten en gemeentlike monuminten.
Der lizze ferskate heuvels fan de Utertske Heuvelrêch by Amerongen.
Tiede Roelofs Dykstra
thumb|Tiede Roelofs Dykstra Tiede Roelofs Dykstra (Ljouwert, 25 april 1820 - dêre 25 maaie 1862) wie argivaris-bibletekaris fan Fryslân.
Hy studearre yn Frjentsjer (as ien fan de lêsten) en Grins, wie privee-learaar yn Ljouwert. Dykstra wie mei-oprjochter en foarsitter fan it Frysk Selskip (1844), redakteur fan Iduna (mei Harmen Sytstra, 1844-1862), 'Swanneblommen' en de 'Nieuwe Friesche Volksalmanak' (1857-1862).
Dykstra wie in typyske romantikus mei in sterk nasjonalistyske- grutfryske oertsjûging.
Wytsturtiikhoarntsje
It wytsturtiikhoarntsje (Latynske namme: Sciurus aberti) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae) en it skaai fan 'e beamiikhoarntsjes (Sciurus), wêrbinnen oft it it monotypyske (út ien soarte besteande) ûnderskaai fan 'e wytsturtiikhoarntsjes (Otosciurus) foarmet. It wytsturtiikhoarntsje komt foar yn 'e Feriene Steaten en Meksiko, en waard foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de Amerikaanske soölooch Samuel Washington Woodhouse, yn 1853. De wittenskiplike namme Sciurus aberti ferwiist nei kolonel John James Abert, in Amerikaanske biolooch en militêr, dy't yn 'e njoggentjinde iuw oan it haad stie fan it topografyske korps fan it Amerikaanske Korps Sjeny, dat de opdracht hie om it Wylde Westen yn kaart te bringen.
Fersprieding
It wytsturtiikhoarntsje is yn 'e Feriene Steaten yn syn fersprieding beheind ta it Koloradoplato en de súdlike Rocky Mountains fan 'e steaten Kolorado, Arizona en Nij-Meksiko (ynkl. it Chuskaberchtme op 'e grins fan dy lêste beide steaten en de Graham- en Santa Catalinabergen yn Arizona). Dêropta beslacht syn ferspriedingsgebiet yn 'e Feriene Steaten ek lytse dielen fan súdeastlik Utah en it uterste suden fan Wyoming. Yn Meksiko komt er foar yn 'e Westlike Sierra Madre fan 'e steaten Chihuahua en Durango. De arealen yn 'e Feriene Steaten en Meksiko steane net mei-inoar yn ferbân. De fersprieding fan it wytsturtiikhoarntsje komt fierhinne oerien mei dy fan 'e ponderosadin (Pinus ponderosa).
Uterlike skaaimerken
It wytsturtiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 27-33 sm, mei in sturtlingte fan 19-25 sm en in gewicht fan 540-970 g. De toefkes hier boppe-op 'e earen binne 2-3 sm lang en springe tige yn it each. De pels is tsjûk en glêd, mei op 'e rêch in dûnkergrize oant swarte kleur, al rint der troch hier op 'e wringe in roastbrune streek, wylst de bealch wyt is. Ek de sturt is twakleurich: dûnkergriis oant swart oan 'e boppekant en wyt fan ûnderen en oan 'e sydkanten. As men it wytsturtiikhoarntsje fan siden sjocht, liket it sadwaande wol as is de hiele sturt wyt, wat it bist oan syn namme holpen hat. De griis/swarte en wite flakken wurde faninoar skaat troch in skerpe demarkaasjeline. Wytsturtiikhoarntsjes fan 'e ûndersoarte fan it wylde wytsturtiikhoarntsje (Sciurus aberti ferreus), út 'e Rocky Mountains fan Kolorado, binne hielendal swart.
Biotoop
Wytsturtiikhoarntsjes komme hast allinne mar foar yn koele, drûge nullewâlden, en dan noch inkeld dy dy't besteane út beammen fan 'e soarte fan 'e ponderosadin (Pinus ponderosa). Se libje ek wol yn oarsoartige beammen, mar inkeld as dy tusken ponderosadinnen yn groeie. Yn Arizona komme se foar oant op 2.600 m hichte.
Hâlden en dragen
Wytsturtiikhoarntsjes binne útslutend oerdeis en yn in koarte perioade drekt foarôfgeande oan 'e sinne-opgong aktyf. Yn sintraal Arizona bestiet hat wengebiet trochinoar út 7⅓ ha, al krimpe se by 't winter wat yn. Yn Kolorado beslacht har wengebiet sa'n 8,1 ha. Oer it generaal hawwe de wyfkes simmerdeis in grutter territoarium as de mantsjes. It wytsturtiikhoarntsje bout in nêst fan twigen en oar plantaardich materiaal yn strampels heech yn 'e ponderosadin, op in hichte fan tusken de 5 en 27 m boppe de wâldflier. As se smite moatte, bouwe wyfkes in bolfoarmich nêst mei in trochsneed fan 6-24 sm.
De peartiid duorret by wytsturtiikhoarntsjes rûchwei fan begjin maaie oant begjin juny. Nei in draachtiid fan 46 dagen of dêromtrint wurde der 2-5 (mar meastal 3 of 4) jongen smiten. Dy komme keal, blyn en dôf te wrâld. Mei 2 wiken begjinne se hier te krijen en geane de earen iepen en mei 6 wiken hawwe se in komplete pels en binne ek de eagen iepengien. Noch in wike deropta en dan is de plomsturt folgroeid en wurdt dy omheech oer de rêch holden, wylst de earkes rjochtop steane. As de jongen tusken de 3 en 6 wiken âld binne, ferhuzet it wyfke se yn 'e regel nei in grutter nêst. Mei 7 wiken weagje de jongen har foar it earst bûten it nêst, mar se bliuwe yn 'e beam oant se 9 wiken âld binne. Mei 10 wiken wurde se ôfwûn en mei 15-16 wiken binne se folgroeid. Wytsturtiikhoarntsjes produsearje meastal mar ien nêst jongen jiers, al bringe se yn it súdlike (Meksikaanske) diel fan har areaal neffens in ûndersyk út 1959 wol deeglik gauris twa nêsten it jier fuort. De populaasjetichtheid liket te fariëarjen tusken 12 en 114 eksimplaren de km².
De measte stjergefallen lykje ûnder wytsturtiikhoarntsjes feroarsake te wurden troch tekoarten oan fretten en ferwûnings (lykas brutsen kjiftosken), dy't de dea ta gefolch hawwe. Natuerlike fijannen binne de (gewoane) hauk, ferskate oare haukesoarten en fierders mooglik de grize foks, reade lynks en prêrjewolf, al is der noch gjin wittenskiplik bewiis fûn dat dy rôfdieren it op wytsturtiikhoarntsjes foarsjoen hawwe.
Fretten
Wytsturtiikhoarntsjes binne foar harren bestean grutdiels ôfhinklik fan 'e ponderosadin (Pinus ponderosa), dêr't se it hiele jier rûn dielen fan frette. Sa meitse se dinne-apels en fral de dêryn sittende sieden lytsman, mar ek de bast (yn 't bysûnder fan jonge twiichjes), beamknoppen en fruchtdielen. Dêrnjonken frette se ek wol beskate fleizige skimmels, wêrûnder poddestuollen lykas soarten russula dy't foar de minske deadlik giftich binne, en fierders iess, bonken, geweien, sieden fan 'e Meksikaanske pinjon (Pinus cembroides) en ikels fan 'e Gambeliik (Quercus gambelii). Focht krije wytsturtiikhoarntsjes foar it meastepart binnen út har iten, mar soms drinke se út feedobben of reinplassen.
Status
It wytsturtiikhoarntsje hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't syn populaasje stabyl is.
Undersoarten
Der binne njoggen erkende ûndersoarten fan it wytsturtiikhoarntsje. Dêrta heart (neffens hjoeddeiske ynsichten) ek it Kaibabiikhoarntsje, dat foarhinne as in selsstannige soarte beskôge waard.
Provinsjes fan Denemark
Denemarken wie oant en mei 31 desimber 2006 ferdield yn trettjin provinsjes (amter) en 271 gemeentes (kommuner), sjoch Deenske gemeenten per provinsje. De yndieling yn trettjin (earder 14) provinsjes wie by de bestjoerlike weryndieling fan 1 april 1970 ûntstien. By dy weryndieling waard it tal gemeentes werombrocht fan 1386 nei 275 en it tal provinsjes fan 25 nei 14. De yndieling fan Denemark yn amter wie fan 1793.
thumb|right|300px|Deenske provinsjes nûmere
Middelbrêge
De Middelbrêge is in piip in Snits oer de Stedsgrêft. Der binne trije Middelbrêgen yn Snits dy't sa oantsjut wurde, fanwegen dat harren trije ferbinings yn it midden fan harren strjitten lizze.
Provinsjes fan Denemark
De provinsje Kopenhagen besloech de gemeenten yn de stêdekloft Kopenhagen, útsein de gemeenten Kopenhagen en Frederiksberg. Bornholm is in regionale gemeente, dy't de fiif eardere gemeenten fan it eilân Bornholm yn him ferienige.
Middelbrêge
Yn 2016 is de namme fêststeld foar de brêge dy't de twa kaaien fan it Grutsân ferbynt, en dêrmei de Koarte Piipsteech ferbynt mei de Skernestrjitte.
Provinsjes fan Denemark
Grienlân en de Faeröer hearre ek by Denemark, mar hawwe in autonome status en hawwe twa sitten yn it Deenske parlemint.
Middelbrêge
Doe 't yn de 21ste iuw de leafdesslotsjes populêr waarden, waard de Middelbrêge fan it Grutsân dêr geskikt foar makke.
Provinsjes fan Denemark
Fan 1 jannewaris 2007 ôf is Denemark yndield yn fiif regio's dy't yn it plak fan de trettjin provinsjes kaam binne. Tagelyk is it oantal Deenske gemeentes werombrocht fan 271 nei 98.
Keppelings om utens
Verwaltungsgliederung Dänemarks Danijos administracinis suskirstymas Subdivisões da Dinamarca
Brookmerbrief
thumb|Brookmerbrief It Brookmerbrief is in 13e iuwsk rjochtboek fan de brocmanni, de ynwenners fan it Brookmerlân westlik fan Auwerk.
It is in wiidweidige Fryske rjochtsboarne fan it rjochtsysteem, dat basearre is op 'e wil fan it folk. Yn 't Brookmerbrief is beskreaun, hoe't de politike en rjochtlike macht by in amtner lei, dy't alle jierren keazen waard, de saneamde "redjeven" (konsul, riedjouwer).
Healwei de 14e iuw is de tiid fan de frije lângemeenten oer; de autonomy koe net mear en waard wei. De bestjoerlike ienheid bleau, en troch it ferbod fan it brief om stiennen huzen te bouwen, wie der net in kâns om lokale hearskippijen te foarmjen. Sa bleau it feodalisme yn East-Fryslân ûnbekend.
Troch de Sirksena's waard letter it Emsiger Rjocht baas, dat foar Edzard de Grutte de grûnslach wie foar it Eastfryske Lânrjocht.
It Brookmerbrief is de ienigste Aldfryske rjochtstekst, dat in folslein wetboek is, en net in samling lykas de oare Aldfryske rjochtsteksten. Der binne hjoed de dei noch twa boeken, ien yn it Nedersaksyske Steatsargyf yn Aldenboarch, en de oare yn 'e Nedersaksyske dielsteatbibleteek yn Hannover.
Jistrum
Jistrum is in doarp yn de gemeente Tytsjerksteradiel, noardeast fan de Burgumer Mar, yn in kûlisselânskip yn de Fryske Wâlden. Jistrum leit oan it Fryske Wâldenpaad. Yn it súdwesten is it doarp mei de Burgumer Mar ferbûn troch de Jistrumer Opfeart. De westgrins fan de himrik wurdt foarme troch de Kûkhernster Feart en it Knillesdjip is de súdgrins.
Sûnt 1989 is de Frysktalige plaknamme de offisjele namme. It noardlik part fan de buorskip Skûlenboarch heart ek ta it doarp.
Jistrum hat  ynwenners.
Untwikkeling
thumb|left|250px|Loftfoto Jistrum (2006) Oan de rânen fan de ikkerlannen waarden pleatsen op hiemen boud en sa ûntstie it hjoeddeiske doarp. Yn 1511 wiene der 24 pleatsen, dy't de omlizzende grûn as mienskiplike grûn brûkten. thumb|260px|Achterwei Ek hearden healannen ('de Mieden' en 'de Briek') en de 'Jistrumermar' (it Jistrumer diel fan 'e Burgumermar foar fiskjen en sânwinning) by it doarp. Yn 1638 waard de mienskiplike grûn opheven en ferdield yn brede stripen lân, dy't apart fan inoar oan de boeren tadield waarden. Dy binne noch altiten te werkennen yn it lânskip. Yn 'e rin fan 19e iuw rekken de mingde boerebedriuwen út 'e tiid en waard der oergien op it allinne hâlden fan fee.
Súdlik fan de Achterweg lei eartiids de heide. Dy grutte heidefjilden wiene ûntstien nei't de bosken ôfbaarnd waarden om plak te meitsjen foar de lânbou. De sânreed jout noch altiten de grins oan, dy't eartiids de heide fan it doarpsgebiet skiede.
Yn de rin fan de tiid wreide de doarpsbebouwing him út yn de foarm fan lintbebouwing lâns de diken, sadat Jistrum jimmeroan minder it karakter krige fan in iesdoarp. Mei de oanlis fan de Grinzer Strjitwei yn 1830 ferlear de Alde Harstewei noardlik fan Jistrum de funksje as ferbiningswei. De Koaiwei waard doe oanlein om it doarp mei de Grinzer Strjitwei te ferbinen. thumb|260px|Skoalstrjitte 31 In foar de krite karakteristike boufoarm fan pleatsen is de saneamde Burgumermarpleats. Dat type ûntstie yn 'e earste helte fan de 19e iuw en hat in foarhûs dwers op de skuorre, wêrfan't it reiten tek trochrint oer it foarhûs. In foarbyld dêrfan is de pleats oan de Skoalstrjitte 31, dy't in ryksmonumint is. Oare pleatsen mei de status fan ryksmonumint steane oan de Skoalstrjitte 54 en de Skoalstrjitte 59.
Mienskip
Pleatslik belang set him yn foar de belangen fan Jistrum/Skûlenboarch. Jistrumers wurde foar oksen útmakke. De doarpskrante fan Jistrum ferwiist nei dy skelnamme en hjit 't Oksenijs.
Tsjerklik libben
thumb|right|260px|[[Sint-Petrustsjerke (Jistrum)|Petrustsjerke]]
De protestantske Sint-Petrustsjerke datearret fan de 13e iuw, al yn ± 1230 melding makke wurdt fan de tsjerke as eigner fan greide yn de mieden. It is in gebou yn romaanske styl mei goatyske finsters. Opfallend binne de lytse finsters yn it skip fan de tsjerke, dy't ek wol leproazefinsters neamd waarden. Boppe op de toer stiet in wynwizer yn 'e foarm fan in hynder. De tsjerke hat in monumintaal oargel út 1710-1720, dat earder yn de grifformearde tsjerke hong.
Ferienings
thumb|260px|Skoalstrjitte 59
Skoalle
Om in skoalle foar it doarp te behâlden binne'yn 2019 de kristlike basisskoalle 'De Finne' en de iepenbiere basisskoalle It Iepen Stee fusearre ta de 'Bernemienskip de Greide. . De skoalle falt ûnder it Protestansk Kristlik Basisûnderwiis (PCBO) Tytsjerksteradiel.
Befolking
De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Jistrum:
Strjitten
Achterwei, Buorrefinnewei, Buertleane, De Geasten, De Meren, Fjildwei, Heidewei, Hessel Loonstrastrjitte, Ieswei, Joost Wiersmawei, Koaiwei, Marwei, Miedwei, Ryksstrjitwei, Rûnhof, Skoallestrjitte, Tillepaad, Tillewei, Wyldpaad.
Toskaanske Arsjipel
thumb|300px|Toskaanske Arsjipel De Toskaanse Arsjipel is in Italjaanse eilannekloft yn de Tyrreenske See, tusken Toskane en Korsika (Frankryk).
De arjiipel dy't ta Toscane heart bestiet út sân bwenne eilannen, dêr't Elba fan fierwei it grutste en meast bekende is. De oare eiannen lizze yn in bôge om Elba hinne. Fan noard nei súd binne dat Gorgona, Capraia, Pianosa, Montecristo, Giglio en Giannutri. De lêste twa heare by de provinsje Grosseto, alle oaren by de provinsje Livorno.
Elba is it eilân dêr't, yn 1814, Napoleon Bonaparte in jier wenne hat. De oare eilannen binne relatyf ûnoantaast en in grut part dêrfan is nasjonaal park. Alle eilannen hawwe hichten, útsein Pianosa (betsjut: 'flakkich') wat meast flak is. Pianosa hat lange tiid in finzenis hân, dy't yn 1997 sletten is. It eilân is noch altyd net frij tagonklik.
Blaricum (plak)
thumb|right|200px| Blaricum, Roomske tsjerke thumb|right|200px| Blaricum, smelle strjitsjes, hege hagen en reiddekte boerespultsjes thumb|right|200px| Blaricum, in rige foar de iissalon. thumb|right|200px| Blaricum, buorren
Blaricum is in plak yn de gemeente Blaricum. It plak bestiet út de buorren en de wiken Bijvanck en Nij-Blaricum It leit yn it Goai. Krektas it tichtbylizzende Laren is it fan âlds in brinkdoarp dêr't noch in soad pleatsen fan bewarre bleaun binne. Begjin 20e iuw fêstigen har yn Blaricum in soad rike Amsterdammers en keunstners, wêrtroch it doarp mear oansjen krige.
Yn it beskerme doarpsgesichtIn stiet in monumintale herfoarme tsjerke en iissalon De Hoop, yn 2009 útroppen ta Iissalon fan it Jier. Dêr stiet by moai waar altyd in rige folk te wachtsjen.
Iepenbier ferfier
Blaricum hat in carpoolplak oan ôfrit 35 fan de A27 dêr't in oantal buslinen gearkomt:
De tolve asega's
De tolve asega's is in ûntsteanssêge foar it Fryske rjocht. De sêge is allinnich oerlevere yn 15e- en 16e-iuwske ferzjes, mar hat âldere woartels. De âldste farianten wurde fernijd yn in ôfskrift fan it Ommelanner Lânrjocht fan 1448, yn it Jus Municipale, de Gesta Fresonum en Thet Freske riim (om 1500). Der is ek in ferzje út Sijbekarspel yn West-Fryslân út 1662 bewarre bleaun. De sêge slút mooglik oan by it ferhaal dat Karel de Grutte - neffens de biograaf Einhard - de wetten fan al syn ûnderdienigen opskriuwe liet. De minsken wiene tige wiis mei Karel de Grutte, dy't as de grûnlizzer fan de Fryske frijheid sjoen waard en ferbûne him mei allerhande ferhalen.
Sêge
Keizer Karel de Grutte joech de Friezen harren frijheid, op betingst dat sy harren gewoanterjocht mei alle regionale fariaasjes delskreauwen.
It delskriuwen fan it Fryske rjocht waard opdroegen oan tolve asega's, Fryske rjochters. Hja slaggen der jier nei jier net yn om it foarinoar te krijen en op it lêst waard de keizer sa lulk dat er sei dat hja it wurk binnen in beskate tiid ôfmeitsje moasten, oars waarden hja op in seeskip setten sûnder roer en seilen. Dochs krigen hja it delskriuwen fan it Fryske rjocht net op tiid klear en de straf waard útfierd. It skip kaam yn in swiere stoarm telâne en de tolve rjochters tochten dat se net lang mear te libjen hienen, doe't sy in trettjinde man oan board seagen, dy’t it stjoerleaze skip op ûnneigeanbere wize nei de kant stjoerde. Oankommen oan lân, sloech de rêder mei syn stêf op 'e grûn en op dat plak ûntsprong in boarne. Hy nûge de tolve rjochters út om de boarne hinne in sit te nimmen. Sels gong er op in grutte stien sitten en diktearre de rjochters dêrop it Fryske rjocht. Dêrmei koenen dy feilich weromkomme by de keizer.
Betsjutting
It is dúdlik dat de betsjutting fan dat ferhaal foar in grut part ferlern gien is. It dúdlikst blykt dat út it ûnbestjoerbere skip, wat fansels net botte helpe kin by it delskriuwen fan rjocht, en wat ek grif net it normale middel wie om minsken foar altiten fuort te stjoeren. Earder soe it figuerlik wêze kinne dat rjochters sûnder wet binne as seelju op in ûnbestjoerber skip.
In foar de Kristlike tiid wichtiger punt is de natoer fan de net-minsklike stjoerman. In ynterpretaasje soe wêze kinne dat de Kristus sels de Friezen harren rjocht jûn hat. Mar in foar-kristlike ynterpretaasje soe wêze kinne dat dyselde wetten streekrjocht fan de god fan it rjocht, Forsite, kaam binne.
Fan (yn nammen)
Fan is in bynwurd yn efternammen.
Yn Fryslân waard yn it Saksysk-Habsburchske tiidrek 'fan' troch de gruttelju foar har' tanamme set, om net by de Dútske en Hollânsk-Gelderske adel ôf te stekken. 'Fan' kaam yn de 18e iuw ek faak yn kombinaasjes foar.
At Fokke Bienema syn soan nei syn skoanheit Epke Roos ferneame wol, wurdt de namme Epke Roos fan Bienema, mar dat 'fan' wurdt net ta de efternamme rekkene. Sadwaande waarden de bern wer Bienema's.
Yn de rin fan de tiid krige 'fan' de betsjutting fan 'efternamme', famyljenamme.
Long Beach (Kalifornje)
Long Beach (Ingelsk foar "Langstrân") is in stêd yn it suden fan 'e Amerikaanske steat Kalifornje. It sintrum fan Long Beach leit likernôch 40 km besuden it sintrum fan Los Angeles. Neffens de gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 hie Long Beach doe mear as 460.000 ynwenners, wêrmei't it de twadde stêd is yn Los Angeles County, of, oars sein, de grutste foarstêd fan Los Angeles. Ek is it de op seis nei grutste stêd fan Kalifornje. It heart ta deselde stêdekloft as Los Angeles, dy't in befolking fan goed 12,8 miljoen minsken hat.
Skiednis
Ear't de krite dêr't no Long Beach leit kolonisearre waard, libben der de Tongva-Yndianen. Fan 1784 ôf wie it lân yn besit fan Meksikaanske feeboeren, en yn 1843 waard it oankocht troch de Amerikaanske kolonist Jonathan Temple, dy't yn 1846, ûnder de Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch, in wichtige rol spile by de Amerikaanske ferovering fan Kalifornje. Yn 1866 ferkocht Temple it gebiet oan 'e Noardkalifornyske skieppehâlderij Flint, Bixby & Co. fan Lewellyn Bixby en syn neven.
Bixby ferkocht yn 1880 in part fan it lân wer troch oan William E. Willmore, dy't der ûnder de namme fan Willmore City in boeredoarpke stifte (it oanbegjin fan Long Beach), mar fajyt gie en útkocht waard troch de Long Beach Land and Water Company, in syndikaat fan sakelju út Los Angeles. Long Beach krige yn 1897 formeel de status fan stêd. Yn 1916, doe't Jotham Bixby, de lêste fan syn skaai, kaam te ferstjerren, waard de rest fan 'e Bixby-ranch by Long Beach foege.
Yn 'e earste helte fan 'e tweintichste iuw wie Long Beach in baaiplak mei lichte agraryske trekjes. Stadichoan woeks de haven út ta in ferfiers- en yndustrieel knooppunt, dêr't oaljeraffinaderijen omhinne ûntstiene, en ek skipwerven, fral fan 'e Amerikaanske Marine. Yn 1921 wie yn 'e omkriten fan Long Beach sels oalje ûntdutsen, sadat de raffinaderijen net inkeld op ymportearre oalje draaiden. It Wilmington-oaljefjild, dat yn 1932 oanboarre waard, en dat fierhinne ûnder Long Beach lei, wie it op trije nei grutste yn 'e Feriene Steaten. Yn 1933 rjochte de Ierdbeving fan Long Beach, fan 6,4 op 'e Skaal fan Richter, slimme skea oan yn 'e stêd. Yn totaal 120 minsken kamen dêrby om.
Yn 'e Twadde Wrâldoarloch fûn yn Long Beach de saneamde "Loftoanfal op Los Angeles fan 1942" plak, wêrby't de stêd fan 'e seekant ôf ûnder fjoer nommen skynt te wêzen. As reäksje bekeat de Amerikaanske loftdoelartyljery de nachtlike loft, mar der waard gjin inkeld fijannich fleantúch waarnommen. Under de oarloch waard fierders de grutte etnysk Japanske befolkingsgroep fan Long Beach deportearre en yn ynternearringskampen yn 'e woastyn opsletten. De measten fan harren kearden nei de oarloch net mear nei Long Beach werom, en Japanners meitsje hjoed de dei minder as 1% fan 'e pleatslike befolking út. Yn 'e 1950-er jierren stie de stêd bekend as "Iowa-oan-See", fanwegen it grutte tal bewenners dat oarspronklik út it Amerikaanske Midwesten wei kaam.
Long Beach hjoed de dei
Long Beach is ien fan 'e wichtichste havenstêden fan 'e Feriene Steaten, mei't it de op ien nei drokste kontainerhaven fan it lân is. Teffens binne der in protte oaljeraffinaderijen fêstige, en de hat fleantúchmakker Boeing der in grutte fabryk mei 7.100 banen (wêrmei't it de op ien nei grutste wurkjouwer yn Long Beach is). Yn Long Beach stiet fierders ek de Steatsuniversiteit fan Kalifornje, Long Beach, dat mei 35.000 studinten ien fan 'e grutste universiteiten fan Kalifornje is. Ek it heech oanskreaune Long Beach Museum of Art is yn 'e stêd fêstige, yn it histoaryske Elizabeth Milbank Anderson-gebou, dat eigendom is fan 'e gemeente Long Beach. In oare populêre besjensweardichheid is it Aquarium of the Pacific, in nonprofitynstelling dy't sûnt 1998 bestiet en as iepenbier akwarium de ûnderwetterwrâld fan 'e Stille Oseaan beljochtet.
Demografy
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie doe fan 'e befolking fan Long Beach 9,3% âlder as 65 jier en 24,9% jonger as 18 jier. Fierders bestie 28,5% fan 'e húshâldings út ien persoan. Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 29,4% blanken; 40,8% Latino's (mei as grutste subgroep 32,9% Meksikanen); 12,9% Aziaten; 13,5% swarten; 0,7% Yndianen; 1,1% Polyneziërs, Melaneziërs en Mikroneziërs, 1,6% oaren of fan mingd etnysk komôf.
Klimaat
Long Beach hat in Mediterraansk klimaat dat sterk útskaait nei in steppeklimaat. yn augustus, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 28,8 °C, en yn desimber, de kâldste moanne, is dat 19,3 °C. De stêd kriget jiers trochinoar mar 311,4 mm delslach. Snie sjocht men yn Long Beach sa goed as nea.
Omgong fan Frankryk 2005
De 92ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 2 oant en mei 24 july 2005.
Startplak
De start wie yn Fromentine, in lyts plakje yn 'e Frânske gemeente La Barre-de-Monts yn it Frânske departemint Vendée. Fromentine is in baaiplak ticht by it Île de Noirmoutier.
Gjin winner & skraste útslaggen
Tusken 1999 en 2005 wûn de Amerikaan Lance Armstrong de Omgong fan Frankryk sân kear efterinoar. Nei ferskate ûndersiken en ferklearringen fan âld-ploechgenoaten makke foarsitter Pat McQuaid fan de UCI op 22 oktober 2012 bekend dat alle oerwinningen fan Armstrong him ôfnommen waarden yn ferbân mei dopinggebrûk. Ek de sân oerwinningen yn de Omgong fan Frankryk waarden him ûntnaam. Om't ek de nûmers 2 fan de jiergongen '99 oant '05 fertocht waarden fan of feroardiele wiene foar dopinggebrûk, waard besletten de oerwinningen net oan in oare hurdfytser ta te kennen.
Njonken de útslaggen fan Armstrong fan 99 oant en mei 05, waarden yn de útslach fan de Omgong fan 2005 fanwegen doping ek de útslaggen fan David Zabriskie, George Hincapie en Levi Leipheimer (alle trije hurdfytsers út de Feriene Steaten) skrast. Ek de útslaggen fan de Dútske hurdfytser Jan Ulrich waarden skrast mar dan fanwegen in oare dopingsaak.
Earste Fryske etappe oerwinning
Yn de achtste etappe kape de fan De Harkema ôfkomstige Pieter Weening, fytsend foar de Rabobank-ploech, yn Gérardmer mei 9,6 milimeter ferskil de oerwinning foar de noas fan de Dútske hurdfytser fan T-Mobile Andreas Klöden wei. It wie de earste etappe yn de Omgong fan Frankryk dy't wûn waard troch in Fries.
Jaap Rusticus
Jacob Rusticus, meast Jaap Rusticus (Bûtenpost, 31 maart 1913 - Ljouwert, 14 augustus 1972) wie in fertsjintwurdiger, keunstskilder, grafikus en byldhouwer út Bûtenpost. Hy krige les fan J. Kloek en Herman Dijkstra (1904-1976). Hy wie yn 1949 ien fan de oprjochters fan de keunstnersgroep Yn 'e Line.
Meänder
In meänder is in luts yn in natuerlike wetterrin (streamke, rivier of seestreaming). In rige fan meänders foarmje in meänderjende rivier.
Sokke lutsen ûntstean by rivieren as beken meidat yn de bûtenbocht, dêr't it wetter it fluchst streamt, grûn fuortspield wurdt, wylst oan de oare kant grûn ôfset wurdt. De igge dêr't de grûn ôfslyt wurdt stjitouwer neamd en de igge dêr't materiaal ôfset wurdt hjit de glyd-ouwer.