cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1912
200px|thumb|right|De Olympyske baan foar it silen by Nynäshamn De Olympyske Simmerspullen 1912, ek wol de Ve Olympiade neamd waarden yn 1912 yn Stokholm, Sweden hâlden. It hurdsilen waard hâlden by Nynäshamn op de Baltyske See.
Medaljespegel
De top seis fan lannen dy't by it silen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 1912.
Roel Nijboer
Roel Nijboer (Oerterp, 31 maaie 1924 - 14 juny 2018) wie in toanielspiler.
Begûn by it Iepenlofttoaniel yn Beetstersweach, ûnder oare yn Romulus de grutte keizer (1961). Yn novimber 1961 begûn er nei swierrichheden binnen it Lyts Frysk Toaniel mei Jeltje Das Durkje Westra en Ymie bij de Ley en oaren in eigen semi-berops toaniel- en kabaretselskip: Selskip Roel Nijboer. It earste stik hjitte De Klokkejitter fan Antoon Coolen, en de lêste Gasljocht (1968). It earste kabaretprogramma Is der ek in dokter yn de seal (mei teksten ûnder oare fan S.J. van der Molen, Piter Terpstra en Rink van der Velde, 1962) Hy wie mei-oprjochter fan Tryater en spile yn 1968/1969 syn earste gastrol by de Noorder Compagnie (yn  Antigone fan Jean Anouilh), dêr't er sûnt 1970 yn fêste tsjinst kaam.
Sûnt 1946 wie Nijboer koster fan de Nederlânsk Herfoarme gemeente yn Oerterp.
Amazône (rivier)
thumb|300px|It Amazônebasin thumb|300px|[[Solimoes, part fan de boppe Amazône river]] thumb|300px|[[Amazônereinwâld]]
De Amazône is de op ien nei langste rivier fan 'e wrâld en fierhinne de wetterrykste fan al, de rivier befettet nammentlik in fiifde part fan de hoemannichte natuerlike swietwetter op 'e wrâld. De rivier hat in lingte fan 6530 km, ûntspringt yn Perû en komt út yn de Atlantyske Oseaan yn Brazylje. De rivier streamt foar it grutste part troch it Amazônebekken en it Amazônereinwâld. Yn de reintiid kin de rivier hiel breed wurde, op guon plakken wol 40 km breed.
Bopperin
De Amazone ûntspringt op 5200 meter hichte yn de snie fan de Andes. Op 190 km fan de Grutte Oseaan leit yn Peru in gletsjer dy't sjoen wurdt as de boarne fan de Amazône. Al gau krijt de Amazone, dy't dan noch ferskate oare nammen hat, wêrfan't de Marañón de ferneamste is, selskip fan tsjientallen oare rivieren foardat er yn Brazylje belannet; de Ucayali de grutste. As de Amazône yn Brazylje oankomt is der útwaakst ta in reusachtige wetterstream.
Middenrin
Fierder stream ôf krijt er fanút it noarden in protte wetter te ferwurkjen út it Heechlân fan Guyana, wêrfan't de Rio Negro de grutste leveransier is. Ut it suden krijt er alyksa in soad oanfier fan wetter út it Heechlân fan Bolivia en it Heechlân fan Brazylje. It binne de Rio Purús en benammen de Rio Madeira dy't dêroan bydrage.
Utrin
As de Amazône yn de Atlantyske Oseaan útkomt hat er it wetter ôffierd fan om-ende-by 1100 sydrivieren. De Amazône bringt leafst 190.000 kubike meter wetter de sekonde nei de oseaan. De wetterstream hat yn de rin fan miljoenen jierren in geul op de oseaanboaiem útsliten fan inkele hûnderten kilometers lingte en it gielkleurige wetter fan de Amazône is te ûnderskieden fan gewoan seewetter oant 320 kilometer út de kust.
Diskusje oer de lingte
De measten fan de gesachhawwende geografyske ynstânsjes beskôgje de Amazône as de op ien nei langste rivier fan 'e wrâld. De lingte fan de Amazône is troch ferskate geografen fêststeld; hy is tusken de 6259 km en 6800 km. lang. Omdat de útkomsten fan de ferskate mjittings fan de Afrikaanske rivier de Nyl tusken de 5499 km en 6695 km lizze, beskôget in lytse minderheid de Amazône as de langste rivier fan 'e wrâld. De ferskillen tusken de mjittings binne faaks it resultaat fan de ferskate definysjes.
Yn juny 2007 wienen der inkele Brazyljaanske wittenskippers dy't seine dat de boarne fan de Amazône yn it suden fan Perû leit en net yn it noarden, sadwaande soe de Amazône in lingte hawwe moatte fan 6800 km. As dy bewearing troch it meastepart fan de gesachhawwende ynstansjes oernommen wurdt, sil de Amazone de langste rivier fan wrâld wêze.
Aede fan Eysinga (1560-1619)
Biografy
Hy wie in soan fan Frâns fan Eysinga en fan Lisck fan Jousma. Studearre yn Leien, dêr't hy ynskreaun waard yn de Rjochten op 3 septimber 1580 en makke dêrnei in stúdzjereis nei Dútslân. Yn oktober 1585 waard hy mei Solinus Eysinga yn Heidelberg ynskreaun, hy skynt dêr syn doktersgraad helle te hawwen. Werom yn Fryslân waard er lid fan de Steaten (folmacht op de Lândei foar it kertier Eastergoa) en yn 1596 wie hy ôffurdige nei de Generale Steaten. Yn 1602 waard er ried fan de admiraliteit yn Dokkum en 8 april 1608 riedshear oan it Hof fan Fryslân, dêr't er oant syn dea setele.
Wie kommisjelid dy't ûndersyk dwaan moast omtrint it jildlik behear fan de ûntfanger-generaal Taco fan Dyckstra yn 1598. Ek hat hy lid weest fan de kommisje ta fereffening fan it skeel tusken de steedhâlder, greve Willem Loadewyk fan Nassau ('ús heit') en Karel Roorda yn 1593. Dy kommisje bestie út acht leden, wêrút oan Aede fan Eysinga mei de hearen Dekama en Taetmans de útfiering opdroegen wie.
Aede fan Eysinga boaske yn 1587 mei Foeck fan Eelsma († 2 novimber 1626), dochter fan Jelte en fan Wick fan Galama, út dit houlik kamen seis bern. De âldste soan wie Jelte of Gellius fan Eysinga, (* ± 1590); hy wie hofjonker fan Ernst Casimir en waard yn 1629 lid fan de Generale Steaten. Hy makke syn testamint 3 july 1626 en is grif nea troud, alteast sûnder bern ferstoarn. De twadde soan wie Frâns fan Eysinga. Fan de oare bern wie Lisck earst mei Hessel fan Meckema en dêrnei mei Erich Brahé troud. Hja ferstoar yn Denemark op 5 novimber 1624. Juw of Julius fan Eysinga ferstoar as folmacht op de Lândei (kertier Westergoa) en dykgreve fan Wymbritseradiel, yn 1649. Hy wie troud mei Foockel fan Botnia. Sjuck fan Eysinga wie yn 1621 kapitein en liet by Margaretha fan Lauwyckmar ien dochter nei. Ritscke fan Eysinga, de jongste soan (1603-52), waard 23 maart 1639 grytman fan Kollumerlân en troude yn 1633 mei Bauck fan Roorda, dy't yn 1661 op Meckamastate yn Kollum wenne en sân of acht bern neiliet.
Quintanilla de Onsoña
Quintanilla de Onsoña is in gemeente yn de provinsje Palencia (Kastylje en Leon) yn Spanje. De gemeente hie 211 ynwenners op 1 jannewaris 2005 en 208 yn 2011 op in oerflak fan 52 km ².
It doarp Quintanilla leit oan de igge fan de rivier Carrión. De gemeente Quintanilla leit op in hichte fan 888 m., 58 km fan de stêd Palencia.
Tolsum (De Waadhoeke)
Tolsum is in buorskip noardeastlik fan Lollum en súdwestlik fan Tsjom yn de gemeente De Waadhoeke.
De bewennning leit just boppe de Slachtedyk, op in wat oarspronlik in grutte terp wie, Grut Tolsum. Dy is te berikken oer twa paden fan de Slachtedyk ôf.
Tolsum is ferneamd fan de fynst fan it Skriuwplankje fan Tolsum, in Romeinsk tafeltsje út de 1e of 2e iuw fûn yn de terp Grut Tolsum. De namme komt ek foar as Tolzum, Tollesheim en Great Tolsum
Lillian Gish
Lillian Gish, berne as Lillian Diana Gish (Springfield (Ohio), 14 oktober 1893 - New York, 27 febrewaris 1993) wie in Amerikaansk aktrise. Se wie benammen bekend yn de tiid fan de stomme film.
Lillian waard berne yn Springfield en wie de âldere suster fan de aktrise Dorothy Gish. Lillian begûn te aktearjen foar it jild neidat har man James Leigh Gish har ferlitten hie. Se wie befreone mei Mary Pickford, dy't har yn 'e kunde brocht mei D.W. Griffith. Hy bea Gish in kontrakt oan by Biograph Studios yn 1912; sy spile dêrnei yn hast al syn films. Ek hat suster Dorothy krige in kontrakt.
Lillian waard al gau in superstjer en krige de bynamme The First Lady of the Silent Screen. Doe't de lûdsfilm opkaam, waard se minder populêr en gie wer it teäter yn. Dochs stoppe se net mei it aktearjen yn films.
Ein jierren '40 gie se werom nei Hollywood en krige yn 1946 al in oscarnominaasje. Yn 1971 wûn se in Academy Award. Har lêste film, The Whales of August, dêr't se yn optrede mei de oare bejierre stjerren Bette Davis en Vincent Price, waard yn 1987 útbrocht, doe't se al 93 jie âld wie.
Lillian Gish stoarr oan hertfalen yn 1993.
Jan Tromp
thumb|right|150px|Anneke thumb|right|150px|Brechje Jan Tromp (Ljouwert, 2 maart 1945) is in fotograaf en keunstskilder út Skalsum.
Neist syn baan as gymnastyklearaar tekene en fotografearre Jan Tromp. Yn 2002 is hy profesjoneel begûn te skilderjen en krige les fan Martin Sijbesma út Kûbaard, dy't him it fynskilderjen fan realistyske ôfbylden bybrocht. It resultearre yn it werjaan fan materialen as glêzen fleskes, in skaaltsje mei ierdbeien en fruchten as roazebottels, kastanjes, mispels en figen. Dy technyk lei yn it ferlingde fan it fotografysk werjaan. Letter waard syn styl wat losser. By Matthijs Röling oan de Akademy Minerva yn Grins learde er de klassike wize om in skilderij op te bouwen en dêrneist it skilderjen nei de waarnimming.
Syn interesse is geandewei ferskood nei it skilderjen fan minsk en dier, wêrby't it aksint op de libbendichheid komd is te lizzen en it treffen fan it karakter. De krektens fan it fynskilderjen is stadichoan oergien nei in wat lossere, mear pikturale en koloristyske benadering fan it ûnderwerp. Ljochtfal spilet in bysûndere rol yn syn skilderijen. It hat in plastyske foarm as resultaat, wat oanslút by de persoanlike werjefte fan it model. Mar it wichtichst by it portrettearjen fynt er de gefoelsmjittige ûnderfining fan de persoan of it bist. Dy belutsenheid makket it wurkjen makliker en moat ek te sjen wêze yn it einresultaat. Dan pas kin er tefreden wêze.
De opbou fan syn oaljeferveskilderijen bestiet út in oantal fazes. De houtskoalskets wurdt fikseard mei akrylferve, dêrnei wurde de earste kleuren opbrocht, ek mei akryl. Dan begjint de oaljefervefaze, wêrby't ferskate toanaarden fan de basiskleuren opbrocht wurde. Yn de dêropfolgjende stadia komt wêr nedich de ferfining.
Ostrava
Ostrava is mei 310.000 ynwenners de tredgrutste stêd fan Tsjechje. It leit op de grins fan de histoaryske regio's Moraavje en Sileezje. FC Baník Ostrava is it wichtichste fuotbaltiim fan de stêd. Ostrava hat trije universiteiten. Nijsgjirrich foar jongerein is de Stodolní ulice dêr't sa'n 60 kafee's en disko's binne.
Ostrava is gadingmakker foar de titel fan Kulturele haadstêd fan Europa 2015.
Geografy
Ostrava leit yn it easten fan Tsjechje en yn it noardeasten fan Moraavje. De stêd leit 15 km súdlik fan de grins mei Poalen en 55 km westlik fan de grins mei Slowakije. Tusken de Sudeten en de Beskiden yn de noardlike útgong fan de Moravyske Poarte leit de stêd oan de histoaryske grins tusken Moraavje en Sileezje.
Skiednis
Ostrava leit yn de Moravyske Poarte oan in tige âlde hannelsrûte, de Barnstienrûte. Archeologyske fynsten docht út bliken dat de omkriten fan Ostrava al 25.000 jier foar fêst bewenne west hat. De earste fernijingen fan de stêd binne fan 1229 (Silezysk Ostrava) en 1267 (Moravysk Ostrava), mar Ostrava syn ûntjouwing kaam earst nei 1763 goed op gong. Dat jier waard de stienkoal fûn dy't fan Ostrava in wichtich mynbousintrum makke mei in grutte oanrin fan nije ymmigranten. Yn de 19e iuw kaam ek de stielyndustry op. Yn de Twadde Wrâldkriich hat Ostrava – as in belangrike stielleveransier foar de wapenyndustry – slim te lijen hân fan ferskate swiere bombardeminten.
Deenske kroan
De Deenske kroan (Deensk: danske krone) is de muntienheid fan it lân Denemark en de autonome gebieten Grienlân en de Faeröer. De munten wurde yn alle trije gebieten brûkt, mar op it stuit brûke de Faeröer eigen papierjild. Grienlân hat dit earder ek hân en it wie de bedoeling dat dit yn 2008 wer ynfierd wurde soe. Lykwols soe dat jild dan allinnich yn Grienlân brûkt wurde kinne, wat in grûn wie om soks net te dwaan. In kroan kin opdield wurde yn 100 øre. Troch ynflaasje binne der lykwols gjin munten mear fan minder as 50 øre. De ISO 4217-koade is DKK.
Ostrava
Ferkear
By de stêd leit in ynternasjonaal fleanfjild mei de namme Leoš Janáček Airport Ostrava . Foar it iepenbiere ferfier yn de stêd hat Ostrava in tramnetwurk, ferskate trolleybussen en gewoane buslinen.
Ostrava leit oan de wichtichste treinferbining tusken Wenen en Warsjau, en de stêd hat in direkte spoarferbining mei Praach.
Deenske kroan
De kroan is yn 1873 ynfierd as mienskiplike munt fan gâns Skandinaavje. By it loslitten fan de goudstandert yn 1914 is dy munt lykwols opsplitst yn de Deenske kroan. de Noarske kroan en de Sweedske kroan. Sûnt dy tiid hat de Deenske kroan altiten de offisjele Deenske munt west.
De kroan is keppele oan de euro fia ERM II, it wikselkoerssysteem fan de Jeropeeske Uny. Foar't de Deenske kroan oan de euro keppele wie, wie der keppele oan de Dútske mark. Denemarken hat betongen dat it net daalks meidwaan hoegde mei de yntroduksje fan de Euro. Oant no ta is der tefolle wjerstân ûnder de befolking om der op oer te gean.
Dolsterhuzen
Dolsterhuzen (Nederlânsk en offisjeel: Delfstrahuizen) is in doarp yn de gemeente De Fryske Marren, earder Lemsterlân. It doarp hat likernôch 260 ynwenners. De oarspronklike kearn fan it doarp leit dêr't de dyk ticht by de Tsjûkemar rint. Under it doarp falle de buorskippen Sânbuert en in part fan Fjouwerhûs. Omdat oant 1984 Ychtenbrêge yn twa gemeenten lei, mei de grins troch de Pier Christiaanssleat, waard it part dat dêrfan yn Haskerlân lei ek ta Dolsterhuzen rekkene. Dy brêgebuorren foarmet no it grutste part fan Dolsterhuzen, al is de gemeentegrins yn 1984 ferdwûn.
Skiednis
left|thumb|Dolsterhuzen By de gemeentlike weryndieling yn 1984 is Dolsterhuzen by de gemeente Lemsterlân komd. Eartiids lei it doarp yn de gemeente Haskerlân en oant 1934 yn de gemeente Skoatterlân, hokker gemeente no foar in grut part de gemeente It Hearrenfean is. Dolsterhuzen hat in lange histoarje, it leit yn in leechfeangebiet en hat in oerflak fan 1145 ha. De namme soe komme fan it Aldfryske wurd ‘delva’ wat ôfgroeven of ôfgroeven grûn betsjut. Tink hjirby ek oan dolle. De huzen oan de dolde grûn dus Dolsterhuzen.
It doarp lei yn de Sânwâlden. Dat gebiet wie yn de earste helte fan de 15e iuw ûntstien út in ferbûn fan sân dielen, nammentlik: Utingeradiel, Aenjewier, Easterseesterlân, Murderlân, Haskerlân, Skoatterlân en Doanjewerstâl. De ferfeanings dy't yn omlizzende plakken al in grutte omfang oannomd hienen, binne hjir folle letter op gong komd. Hjir en dêr wie in lyts begjin (graverijke), mar de echte ferfeaning kaam pas op gong yn de twadde helte fan de 19e iuw. It gebiet fan Dolsterhuzen hat hjirtroch in metamorfoaze ûndergien. Dat der yn Dolsterhuzen yn earder tiden in soad bosk west hat, bewize de stobben dy't by de lânûntginning en drûchmakking fan feangatten foar it ljocht komd binne. It gebiet om Dolsterhuzen wurdt yn it easten begrinze troch de Broeresleat, oan de noardkant troch de Tsjûkemar, bewesten troch de Pier Christiaanssleat en yn it suden troch de âlde rivier de Tsjonger. Sa kenne wy no it doarp mei oanswettend buorskip de Sânbuert. It gebiet hat syn wiidsheid behâlden, mar hat noch dúdlik de skaaimerken fan in feanpoldergebiet.
Strjitten
Baalder, De Kampen, Kettingpaad, Marwei, Tsjongerpaad, Trekkerswei, Westerse Dyk.
Breinigerberg
thumb|Breinigerberg Breinigerberg is ien fan de 17 distrikten en doarpen fan de stêd Stolberg yn Noardryn-Westfalen, yn it westen fan Dútslân, mei 971 ynwenners (2005), en in gebiet fan 4 km².
Sint-Jabik
Sint-Jabik (Frysk en Biltsk) is in doarp dat yn de gemeente De Waadhoeke leit. Sint-Jabik leit noardlik fan Minnertsgea, súdeastlik fan De Westhoek, westlik fan Sint-Anne en besuden de Waadsee. De doarpskearn fan Sint-Jabik leit om de krúsing fan de Zuideinde, Oosteinde, Westeinde en Georg van Saksenstrjitte hinne, dêr't de Grutte Tsjerke fan Sint-Jabik ek stiet.
De buorskippen De Oasthoek (diel), Smidshuzen, Swarte Harne en 't Hoeky hearre ek by Sint-Jabik. Earder hearde De Westhoek ek by Sint-Jabik, mar dat is sûnt 1991 in selsstannich doarp.
Sûnt 2018 leit Sint-Jabik yn de gemeente De Waadhoeke, dêrfoar lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente It Bilt.
Sint-Jabik hat  ynwenners.
Skiednis
Sint-Jabik ûntstie yn 1505 doe't It Bilt troch arbeiders út ûnder mear Súd-Hollân, Seelân en Fryslân yndike waard. It hiet yn it earstoan Wijngaarden, nei it Súd-Hollânske Wijngaarden wêr't de nije bewenners wei kamen. It nije Wijngaarden foarme in Roomske parochy, dy't oan de apostel Jakobus wijd wie. Nei ferrin fan tiid gie de namme fan de parochy oer op it doarp. In oare mooglikheid is dat it doarp ferneamd waard nei Jacoba, de frou fan ien fan eallju dy't it gebiet oanmeitsje lieten.
Grutte Tsjerke
thumb|left|Georg van Saksenstrjitte 3, pastorij
Om 1530 waard in bakstiennen tsjerke boud dy't tsjinst die oant 1843. Yn dat jier waard de tsjerke ôfbrutsen; allinnich de tsjerketoer út 1669 bleau stean. Om dy toer hinne waard nei in ûntwerp fan arsjitekt Thomas Romein út Ljouwert yn 1843-1844 in hiele nije tsjerke boud, de Grutte Tsjerke. Letter waard efter de tsjerke noch in ekstra lokaal boud. Nei 1970 waard allinnich dat lokaal noch mar as tsjerke brûkt. Yn 1979 naam de Stifting Alde Fryske Tsjerken de eigentlike tsjerke oer. It gebou waard yngreven restaurearre en wurdt sûnt 1980 brûkt as kultureel sintrum.
State
Yn de 18e iuw waard benoarden Berltsum en besuden de Blikfaart Nijfinnestate boud. It wie ien fan de pear lienen yn Fryslân. Yn l502 waard Doecke Hemmema fan Berltsum der mei beliend troch Georg en Heinrich van Saksen. Letter is der noch in nije state op it stee boud troch de famylje Du Tour, in neisiet fan de famylje Hemmema, mar dy is letter ek wer ôfbrutsen. thumb|260px|Kadal 2, foarhûs fan eardere pleats
Bruorretrou
Op 27 oktober 1889 waard yn Sint-Jabik de út lânarbeiders besteande feriening "Broedertrouw" oprjochte. It doel fan de feriening wie yn it earste plak it ferbetterjen fan de sitewaasje fan de arbeiders. De ôfdieling Sint-Jabik fan Broedertrouw stelde yn de maitiid fan 1890 in leaneask en joech dy oan de boeren. De boeren wegeren lykwols op it útstel yn te gean mei as gefolch dat op 17 maaie de lânarbeiders it wurk delleinen. De reaksje op it súkses fan Broedertrouw kaam al gau. Healwei it jier 1890 fûnen 150 Biltske boeren inoar en hja praten ôf om inoar by wurkstaking te helpen. It ferrin fan de staking wie rêstich, mar it regear stjoerde dochs 100 man ynfantery, 25 fjildwachters en in tal maresjesees nei it 'oproerige' gebiet. De bouboeren besochten de staking te brekken mei help fan ûnderkrûpers, dy't hja 15 sinten yn it oere betellen mei kost en ynwenning. Germ van Tuinen en Jan Stap, de stakingslieders, waarden der fan beskuldige ûnderkrûpers mei de dea bedrige te hawwen, mar yn beide gefallen folge frijspraak. Harren abbekaat wie Pieter Jelles Troelstra. thumb|260px|Kâldewei 40
Sint-Jabikspaad
De Grutte Tsjerke fan Sint-Jabik foarmet sûnt 2000 it begjin fan it Jabikspaad, it Fryske diel fan de pylgertocht dat oanslút op it netwurk fan oare paden nei it beafeartsplak Santiago de Compostella. Yn it portaal fan de tsjerke waard in ynformaasjesintrum iepene en der kinne fan it begjin yn Sint-Jabik oant it ein fan it paad yn Hasselt sa'n 80 stimpels sammele wurde as oantinken oan it rinnen (of fytsen) fan it paad. Ynstee fan de wenstige Sint-Jakobsskelp wurdt foar it Fryske Jabikspaad de kinkhoarn as symboal fan it Jabikspaad brûkt. thumb|260px|Fersetsmonumint (Verena Wagner)
Mûne
Yn 'e nacht fan 2 op 3 novimber 1975 baarnde yn in heal oere tiid de út 1881 datearjende stellingmûne De Welkomst ôf.
Mienskip
It kulturele sintrum fan it doarp is de Grutte Tsjerke. 't Beerdhuus is it multyfunksjonele sintrum fan Sint-Jabik en foar de jongerein is der 't Groene Hok. Yn de tredde wike fan juny is hjir de merke: 'SintJaasMet'. Ienris yn 'e trije jier wurdt it doarpsfeest organisearre.
Tsjerke
thumb|260px|PKN-tsjerke
Skoalle
Yn 2016 waard it iepenbier (De Opstap) en it protestantsk-kristlike (De Koppel) basisûnderwiis gearfoege ta in gearwurkingsskoalle. De skoalle is ûnderbrocht yn it multyfynksjonele sintrum 't Beerdhuus. Ek it pjutteboartersplak 'Ons Speulplakky' en de bûtenskoalske opfang fan bern krige dêr ûnderdak. thumb|260px|Wettertoer thumb|260px|Ryksmonumint Eastein 38
Ferienings
'Kooitsytipelen' is in typysk Bildtske sport, hjirfoar is efkes bûten it doarp in fjild oanlein. ( Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de hiemside) thumb|260px|It eardere spoartrasee fan it spoar Stiens-Harns
Strjitten
Alle strjitten fan Sint-Jabik.
Wolter Nijenhuis
Wolter Jans Nijenhuis (Nijhoarne, 21 april 1909 - Gytsjerk?, 31 maaie 1988) wie sûnt 1947 notaris yn Gytsjerk.
Hy sette as ienichste notaris konsekwint Fryske advertinsjes fan ferkeapings, boelguod ensfh. Hy wie ponghâlder fan De Fryske Bibleteek, stichting Slach by Warns, lid fan it Fryske Akademybestjoer en konsul fan de ANWB.
Edens (Wynskoat)
De Edens is in nôtmûne yn Wynskoat, Grinslân. It is de âldste mûne fan de trije mûnen fan Wynskoat en tagelyk ek fan de provinsje Grinslân.
Nei alle gedachten waard de mûne yn 1763 as pelmûne boud en letter ek as nôtmûne ynrjochte. Hjoed-de-dei is allinne it mealwurk noch oanwêzich. Yn 1870 waard de mûne hegere makke. Foar de grutte joadske mienskip fan Wynskoat waard op de Edens ûnder tafersjoch fan it rabbinaat eartiids mealt neffens de koustere spiiswetten.
Echte fleanende iikhoarntsjes
De echte fleanende iikhoarntsjes of echte fleanhoarntsjes (wittenskiplike namme: Pteromyina) foarmje in ûndertûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (Sciuromorpha), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (Sciuridae), de ûnderfamylje fan 'e echte iikhoarntsjes (Sciurinae) en de tûke fan 'e fleanende iikhoarntsjes (Pteromyini). Ta dizze ûndertûke hearre 18 soarten fleanende iikhoarntsjes, wêrûnder it gewoane fleanende iikhoarntsje, dat yn noardeastlik Jeropa foarkomt.
Edens (Wynskoat)
In grutte restauraasje fûn yn 1985 plak en sûnt wurket de mûne troch frijwilligers.
Om't in nij appartemintenkompleks tichteby de mûne in soad wyn opkearde, liet de gemeente, dy't yn dy tiid eigner wie, yn 2006 de stiennen ûnderbou fan de mûne mei trije meter ferheegje. Njonken de âldste mûne is de Edens dêrfandinne ek de heechste fan de provinsje. De flecht is 22,40 m. en sûnt de restauraasje fan de mûne yn de jierren 1980 hawwe de wjukken âldhollânsk stekwurk.
Tegearre mei de twa oare mûnen Berg en Dijkstra foarmet de mûne in karakteristyk monumint yn de mûnestêd Wynskoat. De tsjintwurdige eigner is de gemeente Aldamt, dêr't Wynskoat sûnt 2010 by heart.
Ek it mûndershûs út 1774 is noch oanwêzich.
Gerrit Hendrik Kuperus
Gerrit Hendrik Kuperus (Aldeberkeap, 6 desimber 1897 - It Hearrenfean, 25 maart 1976) wie gemeentesekretaris fan Eaststellingwerf, boargemaster fan It Bilt en It Hearrenfean.
Hy hie in soad byfunksjes, ûnder oare foarsitter fan de ôfdieling Fryslân fan de feriening fan Nederlânske Gemeenten, foarsitter fan de ferening fan boargemaster en sekretarissen Yn Fryslân, sekretaris en letter foarsitter fan it sanatoarium Beatrixoard, lid fan de ried foar de bernebeskerming, lid fan de provinsjale Fryske skientmekommisje, bestjoerslid fan it E.T.I.F., fise-foarsitter fan it yndustryskip Eastlik Fryslân, fise-foarsitter fan de ried fan kommissarissen fan de I.W.G.L., bestjoerslid fan "Violetta" (Terbant), lid fan it kuratoarium fan de bestjoersakadey foar Fryslân, dosint en eksaminator gemeente-administraasje ensfh.
Omgong fan Frankryk 1980
De 67ste edysje fan de Omgong fan Frankryk waard hâlden fan 26 juny oant en mei 20 july 1980.
Wrâldkampioenskip fuotbal 1930
It wrâldkampioenskip fuotbal 1930 waard fan 13 july oant en mei 30 july 1930 yn Oerûguay holden. It wie de earste edysje fan it troch de FIFA organisearre wrâldkampioenskip.
Omgong fan Frankryk 1980
Startplak
De start wie yn Frankfurt in stêd yn de provinsje Hessen, en ek it haadplak fan de gemeente Frankfurt. It wie de twadde kear dat de omgong fan 'e miet gie yn Dútslân, de earste kear wie yn Keulen yn 1965.
Wrâldkampioenskip fuotbal 1930
Oerûguay wie gasthear fan it earste offisjele wrâldkampioenskip, lykas twa jier earder, op moandei 28 maaie 1928, yn Amsterdam besletten waard. Oerûguay krige it earste WK tawiisd om te fieren dat it lân hûndert jier bestie en om't Oerûguay yn 1924 en 1928 goud wûn hie op de Olympyske Spullen en dus ien fan de bettere fuotballannen wie.
De teams waarden útnûge troch de FIFA om oan it earste Wrâldkampioenskip mei te dwaan. Sadwaande waard dit it iennige Wrâldkampioenskip fuotbal dêr 't de lannen har net foar hoegden te kwalifisearjen. De animo fan Jeropeeske lannen om mei te dwaan oan dit kampioenskip wie lykwols beheind: op 28 febrewaris 1930, de eindatum fan ynskriuwing, hie him noch gjin inkeld lân oanmeld. De lange reis en hege reiskosten wiene hjir de oarsaak fan. Uteinlik wist Jules Rimet, mei help fan it regear fan Oerûguay, fjouwer Jeropeeske lannen sa fier te krijen om de oerstek te meitsjen. Dit wiene Belgje, Roemeenje, Joegoslaavje en Frankryk.
Alle duels waarden spile yn de haadstêd Montevideo, dat trije stadions ta beskikking hie: Estadio Parque Central, Estadio Pocitas en Estadio Centenario. It toernoai hat achttjin dagen duorre, fan snein 13 oant en mei woansdei 30 july.
It alderearste WK-duels yn de skiednis wiene Feriene Steaten - Belgje en Frankryk - Meksiko. De wedstriden einigen yn 3 -0 en 4 -3 oerwinning foar de Feriene Steaten en Frankryk. De Frânske fuotballer Lucien Laurent makke it alderearste doelpunt op in WK. De finale waard fluite troch de Belgyske skiedsrjochter John Langenus. De Oerûguayaanske trainer Alberto Suppici wie noch mar 31 jier en 240 dagen doe't syn team wrâldkampioen waard, hy is dêrmei oant no ta noch hieltyd de jongste trainer ea fan in wrâldkampioen fuotbal.
Groepen
De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 16.
Sodom (band)
Sodom is in Dútske trashmetalband oprjochte yn 1981 yn Gelsenkirchen. De band brocht yn 1986 syn debútalbum Obsessed by Cruelty út. De band had in protte wikselingen yn de besetting hân. De teksten fan de band gean benammen oer satanisme, godslastering, kriich, de dea en polityk. Sodom hat sechstjin studio-albums en seis live-albums útbrocht.
Skiednis
Sodom waard yn 1981 oprjochten troch bassist Tom Angelripper, drummer Bloody Monster, sjonger en gitarist Aggressor. De band waard oprjochte as in wanhopich besykjen om te ûntkommen oan it wurkjen yn de koaleminen yn Gelsenkirchen. Bloody Monster waard al frij gau ferfongen troch Chris Witchhunter dy't in wichtige rol spyljen gie by it skriuwen fan de teksten. Ynspirearre troch bands as Iron Maiden, Judas Priest, Motörhead, Venom, Kiss, Tank, Accept, Raven, Rainbow, AC/DC en UFO. Aggressor ferlieet Sodom flak foar it útbringen fan de earste EP fan de band, hy waard yn earsten ferfongen troch Grave Violator mar die waard nei in jier al wer oan 'e kant setten foar gitarist Destructor, Wêrnei't de band yn 1986 harren earste album Obsessed by Cruelty útbrocht. De muzykstyl fan de band wie doe noch blackmetal. Net lang nei it earste album gie Destructor alwer fuort by de band om by Kreator te gean spyljen, syn ferfanger waard fûn yn Frank Blackfire dy't er foar soarge dat de muzykstyl fan de band feroare nei trashmetal. Yn 1987 kaam it twadde album út Persecution Mania neamd, it album wie al foar it grutste part yn de styl fan trashmetal al stiene der ek noch in oantal blackmetal nûmers op. Yn 1988 folge Agent Orange in folslein trashmetal album, it album sette Sodom stevig op de kaart tegearre mei Kreator, Destruction en Tankard as ien fan de fjouwer grutste Dútske trashmetalbands. Yn 1989 wiene der problemen binnen de band ta gefolch fan drankswietens en Frank Blackfire hie syn nocht der fan dat hy akseptearre it oanbod fan Kreator om dêr de twadde gitarist te wurden. Yn Michael Hoffmann earder fan Assassin waard in ferfanger foar Frank Blackfire fûn. Mar wilens it toernee yn Súd-Amearika yn 1991 besleat Hoffmann yn Brazylje te bliuwen, gitarist Andy Brings waard syn ferfanger. Yn 1992 kaam it album Tapping the Vein nei dit album waard drummer Witchunter ûntslein, syn ferfanger wie Atomic Steif earder fan Holy Moses. Oant 1995 bleau it ridlik rêstig yn de besetting fan de band Strahli waard doe de nije gitarist fan de band mar wie net lang lid, om't er yn 1996 oppakt waard fanwege drugs relatearre misdriuwen. Atomic Steif ferliet de band, dat se moasten op syk nei in nije gitarist en in oare drummer. Dizzen waarden fûn yn gitarist Bernemann en drummer Bobby earder fan Crows. Yn 2007 waard Sodom troch it label Steamhammer frêge om in CD yn de âlde line-up mei Witchhunter en Grave Violator te meitsjen dit waard it album The Final Sign of Evil, it lêste album dêr't Witchunter op te hearen is, hy ferstoar yn 2011 oan de gefolgen fan Lever problemen. Drummer Bobby ferliet yn 2010 de band en waard yn earsten ferfongen troch Makka en letter folge troch Husky earder fan Desaster. Yn 2017 kaam werom Frank Blackfire fan Kreator en gitarist Yorck Segatz kaam by de band. Yn 2020 moast drummer Husky de band ferlitte om't de band net mear te kombinearjen wie mei syn deistige wurk. Hy waard ferfongen troch Toni Merkel, hjirnei kaam it sechstjinde studio-album Genesis XIX út.
Focke-Wulf Fw 189
Untwerp en ûntjouwing
Yn 1937 presintearre it Reichsluftfahrtministerium, it Dútske ministearje foar loftfeart, de spesifikaasjes foar in 1-motorich ferkenningsfleantúch mei optimaal sicht. Men tocht oan Arado as oannimmer. Dochs gie Focke-Wulf oan de gong mei in alternatyf, dat late ta de Fw 189 mei in dûbele sturtbeam, twa yn Frankryk boude Argus As 410-motoren en in sintrale gondel foar de bemanning. Teffens kaam Blohm & Voss mei de Bv 141 as andert op it fersyk fan it ministearje fan loftfeart. De asymmetryske Bv 141 hie goede fleaneigenskippen, mar waard fanwege de Fw 189 net grutskalich produsearre.
De Fw 189 foldie bêst as ferkenningsfleanmasine dat der waarden grutte oantallen fan makke. Earst barde dat yn it Bordeaux-Mérignac-fleanmasinefabryk (dy't no fan Dassault Aviation is) yn beset Frankryk. Letter waard de Fw 189 produsearre by Aero yn Praach, yn beset Tsjechoslowakije.
Blohm & Voss BV 141
De Blohm & Voss BV 141 wie in Dútsk ferkenningsfleanmasine út de Twadde Wrâldkriich, makke troch de Dútske fleanmasinefabryk Blohm & Voss.
It fleantúch falt bot op troch syn asymmetryske foarm mei de observaasjekabine njonken de motor. De kabine hie grutte pleksyglêzen ruten en allinne oan bakboard siet in sturtwjuk.
Anna’s Hoeve
thumb|right| Anna's Hoeve thumb|right| Anna's Hoeve thumb|right| Anna's Hoeve thumb|right| Anna's Hoeve thumb|right| Anna's Hoeve thumb|right| Anna's Hoeve, fan de berch ôf sjoen thumb|right| Larenske Waskmar by Anna's Hoeve Anna’s Hoeve is in park en natoergebiet yn de gemeente Hilfertsom. It uis ûntstien as wurkferskaffingsprojekt doe't sierfivers oanlein waarden. It heuveleftige gebiet bestiet út bosk, fivers en puollen, heide en greide. De Hoeve sels is as restaurant werboud nei in brân mar baarnde yn augustus 2005 wer ôf.
Zell (Verbandsgemeinde)
De Verbandsgemeinde Zell is in bestjoersienheid fan de lânkring Cochem-Zell yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts.
Anna’s Hoeve
Skiednis
Al yn 1886 wie yn Hilfertsom de ‘Vereniging van Werkverschaffing’ oprjochte. Yn it ramt fan de wurkferskaffing waarden ferskillende projekten útfierd, lykas grûnwurk by de Crailoaske Brêge (1909), it tarjen fan diken (1921) en grûnwurk op it lângoed Zonnestraal (1921). Troch de ekonomyske krisis dy't feroarsake wie troch de beurskrach fan 1929 naam it oantal wurkleazen sterk ta: fan 136.000 yn 1932 nei 351.000 yn 1933. De steat besocht dizze minsken oan it wurk te hâlden troch projekten yn de wurkferromming of wurkferskaffing.
Feanebuorren
Feanebuorren (Stellingwerfsk: Veneboeren; Nederlânsk: Veneburen) is in buorskip yn de gemeente Eaststellingwerf besúdwesten Easterwâlde en besúdeasten Makkingea (dêr't it by heart).
Anna’s Hoeve
Skiednis
De direkteur Publike Wurken, yr. J.F. Groote, stelde út om yn it frijkomde terrein fan Anna’s Hoeve sierfivers oan te lizzen. Yn it gebiet leinen eartiids heidefjilden, dy't brûkt waarden as floeifjilden foar rioelwetter en ôffalwetter fan de yndustry. De gemeentearsjitekt W.M. Dudok tekene as waarm foarstanner fan útfiering fuortendaliks in plan. De rûsde kosten fan it projekt bedroegen fl. 213.000, wêrfan mar fl. 84.750 foar rekken fan de gemeente komme soe. It oare part soe troch de steat betelle wurde. Der waarden yn it earstoan 28 wurkleazen ynsetten. Dêrneist waarden der fiif timmerlju en in útfierder by it projekt oansteld. It kolleezje fan boargemaster en wethâlders hie foar de wurkleazen in oerelean fan fl. 0,45 foarsteld. De minister gie dêr net mei akkoard. Hy bepaalde it oerelean op fl. 0,43.
Feanebuorren
De namme komt ek foar as Finnebuorren, Veurbueren en Veene buiren.
Anna’s Hoeve
Skiednis
De wurkleazen gienen yn maart 1933 oan de slach. Der waard begroeiing weihelle, wêrby't stobben foar in part útgroeven wurde moasten. Fierders waard in smelspoar fan 1100 meter oanlein. Dêrop rieden trije, letter fjouwer, lokomotiven mei tritich kypkarren. Dizze ‘fjildspoarwei’ waard brûkt om sân en materiaal fan de eardere floeifjilden te ferfieren. Geregeldwei rûnen de lokomotiven út de rails. De wurkleazen – wyls wie it legerke oangroeid ta sechtich man – brûkten lykwols ek faak kroaden. Uteinlik soenen der 130 persoanen by de oanlis fan Anna’s Hoeve tewurksteld wurde.
Zell (Verbandsgemeinde)
Under de ferbânsgemeente heart de stêd Zell en noch 23 selsstannige Ortsgemeinden:
Noorst
thumb|Lizzing Noorst (Dútsk:Norstedt) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Norstedt hat 421 ynwenners (2010).
Anna’s Hoeve
De Sierfivers fan Anna's Hoeve en de berch
Der binne trije sierfivers oanlein. Mei it materiaal fan de floeifjilden en frijkomd sân út de sierfivers waarden trije heuvels makke. De berch fan Anna’s Hoeve stuts boppe alles út mei in hichte fan 24 meter boppe NAP. De taluds fan de hellingen waarden beplante. Jonge oanplant moast it sân 'fêstlizze'. Nei de iepenstelling fan it nije rikkeraasjegebiet wie de belangstelling fan het publyk tige grut. De direkteur Publike Wurken stelde út om it terrein mar ôf te sluten want in soad jonge aanplant waard fernield. Der kamen sels minsken nei Anna's Hoeve om te kampearen of te swimmen.
Tsjintwurdich is de belangstelling foar Anna’s Hoeve noch altyd grut en hat it gebiet syn funksje as oanlein natoer- en rekreaasjegebiet behâlden.
Wenningbou
Grinzjend oan de beboude kom fan Hilfertsom is in diel fan it gebiet Anna's Hoeve bestimd foar wenningbou. Op it plak fan de âlde rioelsuveringsynstallaasje, de hurdfytsbaan en inkele sportfjilden komme sa'n 700 wenningen en in nij, lytser rioelgemaal. De tariedende wurksumheden binne dien, yn 2009 is begûn mei de bou fan de huzen.
Dampkring
In dampkring as atmosfear wurdt foarme troch de gassen dy't om in planeet hingje. Yn it bysûnder is it dampkring fan de Ierde. Yn de dampkring wurde gassen fêsthâlden troch de swiertekrêft. In part, fral lichtere gassen, kin lykwols ûntkomme. Foar de Ierde wurdt dat oanfolle troch fulkaangassen.
Biltsk
It Biltsk (Biltsk: Bildts) is in Hollânsk-Fryske mingtaal dy't sprutsen wurdt yn 'e ta de provinsje Fryslân hearrende gemeente It Bilt. It is ûntstien doe't Joaris mei it Burd, de soan fan Albrecht fan Saksen, yn 1505 lju út súdlik Hollân hellen om 'e mûning fan 'e eardere Middelsee drûch te lizzen. De Hollanners setten har neitiid op it nije lân nei wenjen en trouden mei Friezen út 'e omlizzende kontreien yninoar om. Mei rekke ek har Hollânske spraak fermongen mei it Frysk, en sûnt hat dy in ûntjouwing kend dy't fierhinne parallel opgien is mei de taalûntwikkeling fan it Frysk. It doarp Minnertsgea, dat op it "âlde lân" lei en pas by de gemeentlike weryndieling fan 1984 by it Bilt kommen is, heart net ta it Biltske taalgebiet.
Untstean
Om 1500 hinne bestie it Bilt út in samling kwelders en slinken dy't earder de mûning fan 'e âlde Middelsee foarme hie. De earste stappen om dy krite drûch te lizzen, waarden set troch Albrecht fan Saksen, dy't yn 1498 de macht yn Fryslân yn 'e hannen krige. Syn beweechredens wiene simpel: Fryslân hied er mar yn lien krigen fan 'e Dútske keizer, mar it Bilt waard him troch de keizer skonken yn erflik eigendom. Dat wie fansels moai, mar salang't it in ûnbewenne woastenije wie, hied er dêr neat oan. Hy moast sjen dat dêr minsken kamen te wenjen, dy't him belesting betelje koene. Troch syn hommels ferstjerren, yn 1500, waard de yndiking lykwols ferskate jierren opholden. Yn 1505 sleaten Albrecht syn soannen en erfgenamten Hindrik en Joaris mei it Burd in ferdrach mei de bruorren Jacob, Floris en Dirk Oem van Wijngaarden en Thomas Beukelaar Simonsz. Dy mannen kamen út 'e omkriten fan Doardt en hiene dêre in protte ûnderfining mei yndiking en ynpoldering. Se brochten in kloft folk mei út súdlik Hollân, foar in grut part polderwurkers, mar ek boeren, en doe't dy mei de drûchlizzing dien wurk makke hiene, setten se har foar it grutste part op it nije lân nei wenjen.
It Biltsk giet sadwaande fierhinne werom op it Aldsúdhollânsk dat de polderwurkers yn 'e sechstjinde iuw meinamen út 'e omkriten fan Doardt wei, en mear yn it miene súdlik Hollân. Mei't der fierders ek polderwurkers út West-Fryslân oanlutsen waarden, hat ek it Westfrysk in beskate ynfloed útoefene op it iere Biltsk, wylst it doe en letter sterk beynfloede waard en him fermong mei it Frysk út 'e oangrinzgjende kriten fan wat op it Bilt noch altyd 't Ouwe Land neamd wurdt. Uteinlik ûntstie der sa in mingtaal dy't foar sawol Frysktaligen as Nederlânsktaligen fierhinne nei te kommen is. Oant yn 'e tweintichste iuw bleau it Biltsk op it Bilt de dominante taal; lju út Fryslân dy't harren troch de iuwen hinne op it Bilt nei wenjen setten (yn it Biltsk Oudlanders neamd) pasten harren oan 'e besteande taalsitewaasje oan en begûnen Biltsk te praten.
It Biltsk as skriuwtaal
De earste literêre publikaasjes yn it Biltsk wiene fan 'e hân fan 'e grutte Fryske skriuwer Waling Dykstra (1821-1914), dy't yn Froubuorren berne wie. Syn grutte wurken skreau er lykwols yn it Frysk; sûnt de tachtiger jierren fan 'e tweintichste iuw binne dy allegearre nei Biltsk ta oerset. Mar nettsjinsteande it wurk fan Dykstra en oare iere Biltske skriuwers, wie it Biltsk oant likernôch 1940 ta dochs fral in sprektaal, dêr't gjin fêste stavering foar bestie.
Yn 1953 kaam der foar it earst in Biltsk lêsboek foar de legere skoallen: Fan de Bildtse Grônd. Yn 1962 waard Hoe skrive wij in 't Bildts útjûn, dat in popularisearre ferzje fan Buwalda syn artikel oer de Biltske stavering wie. Yn deselde tiid wie men by de Fryske Akademy yn Ljouwert, dy't harsels beskôget as de hoeder fan alle, dus ek it net-Fryske, kultuerguod yn Fryslân, begûn mei it tarieden fan in Biltsk wurdboek. Oan it haad fan dat projekt stie wer Hotze Sytses Buwalda, dy't sûnt 1940 in meiwurker fan 'e Fryske Akademy wie. Doe't dyselde yn 1970 mei pinsjoen gong, bleau al it tariedende wurk foar it Biltske wurdboek foarearst lizzen, sawol om't de Fryske Akademy der gjin spesjalist mear foar hie, as om't der op dat stuit gjin jild foar wie. It duorre oant 1987 foar't de bal wer oan it rôljen kaam. Tsjin dy tiid wie it Amelânske wurdboek ree en it Ljouwerter wurdboek fierhinne klear, dat dêrnei koe it Biltske oanpakt wurde. Yn gearwurking mei û.o. de Stichting Ons Bildt kaam it wurk dan einlings en te'n lêsten ôf en koe yn 1996 it mânske, goed achttjintûzen wurden tellende Woordeboek fan 't Bildts publisearre wurde.
Neitiid wurke redakteur Sytse Hotzes Buwalda (de soan fan) fyftjin jier oan in nije edysje fan it wurdboek, dat der úteinlik kaam ûnder einredaksje fan Hindrik Sijens fan 'e Fryske Akademy. It hie oarspronklik yn 2010 ferskine moatten, mar der ûntstie opûnthâld troch ûnienichheid tusken Buwalda en de Stichting Ons Bildt, dy't úteinlik sels late ta in brek tusken dy beide partijen. De nije edysje kaam der wol, mar waard troch Buwalda yn eigen behear útjûn, en wie doe fyftjin euro djoerder as dat hoecht hie. Likegoed fûn op 15 novimber 2013 de presintaasje op swide wize plak yn 'e Groate Kerk te Sint Jabik. De nije edysje telde 22.000 lemma's, mei dêrûnder neologismen, lykas kompjûtertermen, en teffens omfieme it de staveringsgids Hoe Skrive Wy in 't Bildts?, dy't û.m. oandacht besteget oan klamtekens op 'e wurden, meartallen en ferlytsingsfoarmen.
Biltsk en Frysk
Lange tiid hawwe de Bilkerts harren ôfset tsjin 'e Friezen en it Frysk, wylst de Friezen delseagen op 'e Bilkerts en it Biltsk. Yn 1980 kaam dizze lytse taalstriid ta in klimaks, mei't doe it Frysk in ferplichte fak waard op 'e basisskoallen yn Fryslân. Op it Bilt wie dêr safolle ferset tsjin, dat de Stichting Ons Bildt oprjochte waard, om foar de belangen fan 'e Bilkerts en it Biltsk op te kommen as wjergader fan 'e Ried fan de Fryske Beweging. Nei in ferheftige krêftmjitting kaam der in kompromis: it Frysk waard in ferplichte fak op 'e skoallen, mar net-Frysktalige gemeenten koene ûntheffing oanfreegje en dan ynstee fan it Frysk de eigen taal ûnderwize. Dêrta waard de Kemissy Bildts ("Kommisje Biltsk") oprjochte, dy't derfoar soarge moast dat der lesmateriaal foar it Biltsk kaam.
It iroanyske is, dat de Bilkerts, nei har jierrenlang tsjin it Frysk ôfset te hawwen, ynseagen dat der mear te winnen wie mei gearwurking en dat de Stichting Ons Bildt, dy't oprjochte waard om it wurk fan 'e Ried fan 'e Fryske Beweging te bestriden, ûnderwilens ien fan 'e lidorganisaasjes fan dyselde Ried wurden is. Dêrtroch hat de Ried him ek ta ynset foar it Biltsk ferplichte. En sa koe it dat de Ried foar de Fryske Beweging der by it Nederlânske regear op oanstien hat om it Biltsk as minderheidstaal erkend te krijen, mei in gelikense wetlike status as it Frysk, it Nedersaksysk en it Limburchsk. Spitigernôch hat dat om 'e nocht west. Sa't Henk Kas, lid fan 'e Kemissy Meertalighyd, it ferwurde: "Bildts en Frys naast nander. Metnander werke an 't behouwen fan kultuur en mimmetaal. Neffens mij kin 't niet mooier."
De hjoeddeistige taalsitewaasje
Sûnt de ein fan 'e 1970-er jierren hat it Biltsk tige oan status wûn. Dat komt net yn it lêste plak trochdat de gemeente It Bilt sûnt de iere jierren tachtich stadichoan úteinset is mei it aktyf befoarderjen fan 'e eigen taal. Sa waard om 1980 hinne yn 'e Biltske gemeenterie noch útslutend Nederlânsk sprutsen, wylst in goede tsien jier letter eins alle leden, ynklusyf de boargemaster, Biltsk praten, útsein fansels de Frysktalige Minnertsgeasters. Fierders binne der twa lokale partijen, de Werkgroep Het Bildt en de Frije Bilkerts, dy't opkomme foar de Biltske taal en kultuer en oare Biltske belangen.
Bûten it bestjoerlike mêd hat de Stichting Ons Bildt, dy't subsidiëarre wurdt troch sawol de gemeente as de provinsje, sûnt syn oprjochting in berch wurk ferset. Sa ferskynden der allinnich al tusken 1980 en 1993 tritich Biltsktalige boeken, wat in protte is foar sa'n lyts taalgebiet. Dêrûnder wiene romans, gedichtebondels, skiednisboeken, berneboeken, skoalboeken, fotoboeken en it folsleine oeuvre fan Waling Dykstra. Fierders waarden der winskkaarten, kalinders en tegels en boarden mei Biltske spreuken útbrocht. En boppedat jout de stifting healjierlikse kursussen Biltsk, sawol foar Biltsktaligen as net-Biltsktaligen, en teffens kursussen Biltske skiednis jûn.
De Kemissy Bildts hat yn 1999 syn namme feroare yn Kemissy Meertalighyd ("Kommisje Meartaligens") en giet noch altyd troch mei it ûntwikkeljen fan lesmateriaal foar de legere skoallen yn 'e gemeente. Sa waard yn 2000 it lêsboek Din Din Doasy (sis mar "Hop Hop Hynke") oan 'e skoallen oanbean, dêr't yn it Biltsk oersette ferhalen en rymkes foar bern yn steane, dy't Fryske skriuwers spesjaal dêrfoar skreaun hiene. De Kemissy Meertalighyd, dy't krekt as de Stichting Ons Bildt finansjeel stipe wurdt troch gemeente en provinsje, wurket trouwens op allerhanne mêden hieltyd nauwer gear mei de Afûk, dy't foar it Frysk itselde wurk ferrjochtet. In nije opdracht foar de Kemissy is, sûnt 1999, it advisearjen fan 'e gemeente oer hoe't der yn 'e praktyk it bêste omgien wurde kin mei de trijetaligens (Biltsk-Frysk-Nederlânsk) op it Bilt.
Yn 2015 waard op inisjatyf fan 'e gemeente It Bilt de Stichting Bildts Aigene oprjochte, in koepelorganisaasje dêr't de Stichting Ons Bildt, it Bildts Dokumintasysintrum, it kultureel besikerssintrum de Aerden Plaats en de Kemissy Meertalighyd yn feriene binne.
Status
It Biltsk genietet yn 'e provinsje Fryslân in beskate erkenning, sij it offisjeel net as minderheidstaal, mar as "streektaal". Yn dy hoedanichheid wurdt it Biltsk û.m. neamd yn 'e provinsjale Noata Streektalen 2004, as in taalfoarm wêrfan't it gebrûk befoardere wurde moat. Yn 'e eardere gemeente It Bilt hie it Biltsk in semy-offisjele status, wat him û.m. utere yn it gebrûk fan it Biltsk yn 'e gemeenteriedsgearkomsten, al kitste de ynfiering fan offisjele, Biltsktalige plaknammen yn 2013 en nochris yn 2017 ôf. Yn 2018 gie It Bilt by in gemeentlike weryndieling op yn 'e nije fúzjegemeente De Waadhoeke. Op nasjonaal nivo genietet it Biltsk yn Nederlân gjin inkele erkenning; it besykjen om in selde status (fan erkende minderheidstaal) foar it Biltsk te krijen dêr't it Frysk ek oer beskikt, hat oant no ta om 'e nocht west.
Tal sprekkers
Neffens gegevens út 2009 waard it Biltsk doe op it Bilt noch sprutsen troch likernôch 3.600 minsken, wat delkomt op sa'n 33% fan ynwenners fan 'e gemeente (mei dêrby it Frysktalige Minnertsgea meirekkene, wat it byld fansels wat fertekenet). Bûten it Bilt, yn 'e rest fan Fryslân, libje nochris 3.700 Biltsksprekkers, benammentlik konsintrearre yn oangrinzgjende Fryske doarpen as Stiens en Berltsum, en teffens yn Ljouwert.
De Bosatlas van Fryslân jout per Fryske gemeente de persintaazjes memmetaalsprekkers fan 'e ferskillende talen, ôfrûne nei folle prosinten (dus inkeld ynsafier't de persintaazjes memmetaalsprekkers 0,5% of heger binne). Dêrneffens is 3% fan 'e befolking fan Menameradiel Biltsktalich, 2% fan 'e befolking fan Ferwerderadiel, Frjentsjerteradiel, Ljouwert en Ljouwerteradiel, en 1% fan 'e befolking fan Boarnsterhim, Littenseradiel en Tytsjerksteradiel. Allinne al foar Ljouwert komt dit omrekkene út op goed 1.850 Biltsksprekkers en foar Menameradiel bgl. op in 410 Biltsktaligen.
Klanklear en wurdskat
Klanken yn wurden as blaik en steen tsjutte op it Súdhollânsk komôf fan alteast in diel fan 'e oarspronklike polderwurkers, mei't dy klanken oerienkomme mei it Súdhollânsk fan 'e omkriten fan Doardt, wylst oare Hollânske en Fryske dialekten bleek en stien jouwe. Mar by Doardt om seine se ek fan nieuw en boter, wylst it Biltsk dêrfoar nij en butter hat. Dêrút sprekt nei alle gedachten de ynfloed fan it Eilânwestfrysk fan Wieringen.
Foksebuorren
thumb|right|240px|Foksebuorren Foksebuorren is in buorskip yn de gemeente Opsterlân yn 'e himrik fan De Gordyk. Foksebuorren leit oan de Opsterlânske Kompanjonsfeart benoarden Jobbegea en beëasten Lippenhuzen en de buorskip Hanebuorren.
Biltsk
Klanklear en wurdskat
It Biltsk beskikt oer twa lûden dy't net yn it Frysk foarkomme:
Foksebuorren
By Foksebuorren leit oer de Opsterlânske Kompanjonsfeart by de ferlaat de brêge Pôlebrêge. De plaknamme einicht lykwols net op ferlaat, lykas by it eastliker lizzende Himrikerferlaat. Fartugen dy't de Turfrûte folgje komme der lâns. De namme komt ek foar as Vosseburen. De famylje De Vos spile in grutte rol by it graven fan turf. Yn gebieten dêr't turf stutsen is komme folle faker nammen fan bisten foar.
Biltsk
Klanklear en wurdskat
Spitigernôch moat fêststeld wurde dat in grut part fan it Biltske taaleigen oan it ferdwinen is. Wurden lykas "bes" ("pake"), "klots" ("mûtse") en "kússy" ("kokeal") wurde tsjintwurdich hast net mear brûkt.